Skip to Content

400 Views

خواندنه‌ك د رۆمانا (ناخێن ده‌رزی)* دا … عبدالرحمن بامه‌رنی

خواندنه‌ك د رۆمانا (ناخێن ده‌رزی)* دا … عبدالرحمن بامه‌رنی

Be First!
by May 22, 2017 General, Literature
image_print

كه‌ره‌ستێ سه‌ره‌كی یێ‌ رۆمانا (ناخێن ده‌رزی) ل سه‌ر هاتیه‌ نڤیسین، تابلویێ‌ زارۆیه‌كێ‌ جگاره‌ فروشه‌! رۆماننڤیس دنیڤا ئێكێ‌ یا رۆمانا خوه‌دا و زێده‌تر، رولی دده‌ته‌ دووكاره‌كته‌رێن سه‌ره‌كی، ئه‌و ژی زارۆیه‌كه‌ بناڤێ‌ (كه‌ژو) دیسان هونه‌رمه‌نده‌كێ‌ شێوه‌كار بناڤێ‌ (زامدار)ه‌، ئه‌ڤ هه‌ردوو كاراكته‌رێن هه‌نێ‌، رولێ‌ سه‌ره‌كی دناڤا رۆمانێدا دگێرن و تا دوماهییا رۆمانێ‌ ناگه‌هن ئێك. رۆماننڤیسی ده‌رازینكه‌كا جوان دارشتییه‌ ژبو چوونا ناڤ ئاڤاهیێ‌ رۆمانێ‌، ئه‌و ژی، دووئالیا هه‌ردوو كاراكته‌رانه‌. برییا دروستكرنا تابلویێ‌ ڤی زارۆكی، خوانده‌ڤا كلیله‌كێ‌ دبینیت، چه‌ندین كودێن رۆمانێ‌ ب وێ‌ كلیلێ‌ دهێنه‌ ڤه‌كرن، ده‌ما زامدارێ‌ هونه‌رمه‌ند ل جاددێ‌ زارۆیه‌كێ‌ جگاره‌ فروش دبینیت و سه‌رێ‌ وی دناڤ چوكێن ویرا، هوسا دبێژیت: “ئه‌ها ئه‌ڤه‌ بوو ئه‌ز ل به‌ندێ‌!”، ل به‌رامبه‌ری كێشانا چه‌ند وێنه‌یێن وی، زامدارێ‌ شێوه‌كار لدویڤ داخازییا وی سوزا كرینا (فانێله‌یه‌ك به‌رشه‌لونا) پێدده‌ت. رۆمان رێره‌وا خوه‌ دگریت و رۆماننڤیس كاراكته‌رێن نوی راكێش دكه‌ته‌ ناڤا رۆمانێ‌ و تایه‌كێ‌ لدویڤ كه‌ژویێ‌ جگاره‌فروش و ژیانا وییا سه‌خت به‌ردده‌ت و تایه‌كێ‌ رۆمانێ‌ لدویڤ زامدارێ‌ شێوه‌كار به‌ردده‌ت، تشتێ‌ هه‌ردوو تایێن رۆمانێ‌ دگه‌هینته‌ ئێك، تابلویێ‌ زارۆكێ‌ جگاره‌فروشه‌، ئه‌ڤ تابلویه‌، گه‌له‌ك بناڤ و ده‌نگ دكه‌ڤیت و ب بهایه‌كێ‌ باش دهێته‌ فروتنێ‌ و چه‌ندین كوپی ژبه‌ر دهێنه‌ دروستكرن و ل دكانان دهێته‌ نمایشكرن، هه‌ر جار ئه‌و زارۆ هه‌ولدده‌ت وی تابلوی بده‌ست خوه‌ڤه‌ بینیت، به‌لێ‌ نه‌شێت و بده‌ستڤه‌ئینانا وی تابلوی بۆ وی دبیته‌ خه‌ون و ده‌ستان ژخه‌ونا خوه‌ به‌رناده‌ت، دزیكرن و كارێن خراب، دا پارێن تابلوی بده‌ست ڤه‌ بینیت و ده‌ما نه‌شیایی بهایێ‌ تابلوی كومڤه‌كه‌ت، تابلوی ژدكانێ‌ ددزیت و دهێته‌ قوتان و دكه‌ڤیته‌ ده‌ستێ‌ پولیسان. ل ئالیێدی، زامدار سوزاخوه‌ خو بۆوی زارۆی ژبیردكه‌ت. رۆمان لڤێره‌ ناراوه‌ستیت، به‌لكو روودانێن نوو، په‌لكێش دبن و رۆماننڤیس هه‌ولدده‌ت خوانده‌ڤانێ‌ خوه‌ لدویڤ ده‌زیه‌كی ببه‌ت، روودانان دده‌ته‌ دووڤ ئێك، دێ‌ چاوان زارۆكی و هونه‌رمه‌ندی گه‌هینته‌ ئێك، ئه‌ڤێ‌ ژی پێدڤی ب چه‌ندین كاراكته‌رێن نوو هه‌بویه‌ و دیسان چه‌ندین روودانێن نوو كو هنده‌ك جاران مروڤی هه‌ست دكر، روودان وه‌ك فلمه‌كێ‌ هندی دكه‌ڤن به‌رچاڤێن مروڤی.

جوگرافییا رۆمانێ‌:

پترییا جوگرافییا رۆمانێ‌ ل زاخو هاتیه‌ وێنه‌كرن، تشتێ‌ بالكێش ژ بو نڤیسه‌ره‌كێ‌ ژێیاتی بو باژێرێ‌ خوه‌هه‌ی، گرنگیدانه‌ ب به‌رچاڤكرنا رویێ‌ جوانێ‌ باژێری، دانه‌نیاسینا كه‌لتور و ناڤدار و شوونوارێن باژێرییه‌، وه‌ك (په‌یكه‌رێ‌ سه‌یدا سالح یوسڤی، ئه‌یاز یوسف و ئه‌رده‌وان زاخویی، پرا ده‌لال و ئاڤا خابیری و چیایێ‌ خامتیر و ناڤێ‌ چه‌ندین تاخان و دیسان ناڤێ‌ كوڤان سندی و ناڤئینانا رۆمانا وی….هتد).

زمانێ‌ رۆمانێ‌:
رولان بارت دبێژیت: “نڤیسینێ‌ زمانه‌كێ‌ تایبه‌ت و بێهنه‌كا سه‌ربه‌خو هه‌یه‌”، زمان دشێت ململانا دناڤبه‌را ئاخفتنێ‌ و نڤیسینێ‌ دا خورت بكه‌ت و دیسان زمانێ‌ ئاخفتنێ‌ جوداهییا خوه‌ ژ زمانێ‌ نڤیسینێ‌ هه‌یه‌ و ئه‌و تشتێ‌ رۆمانێ‌ بسه‌ر دئێخیت، زمان و خه‌یاله‌ و دیسان ره‌وشه‌نبیرییا رۆماننڤیسی. دخواندنا ڤێ‌ رۆمانێدا مروڤ زیق هه‌ست بڤێ‌ جوداهیێ‌ دكه‌ت و كا چه‌ند نڤیسه‌رێ‌ رۆمانێ‌ خوه‌ بزمانیڤه‌ ماندیكرییه‌، هه‌ڤوكێن جوان، په‌یڤێن نوو و رسته‌یێن لێكدایی دكه‌ڤنه‌ به‌رچاڤێن مروڤی و دده‌مه‌كیدا، كوردستان بهه‌می زاراڤ و ده‌ڤوكێن خوه‌ ڤه‌، بو زمانه‌كێ‌ ستاندارد دنالیت، ئه‌گه‌ر هنده‌ك نمونا په‌لكێش بكه‌ین، وه‌ك (ئاژوكار بۆ شوفێری، چاگێر بۆ چایچی… هتد). هه‌ر چه‌نده‌ گه‌له‌ك جاران ژ كێم ئه‌زمونییا رۆمانڤیسی د زمانیدا، هنده‌ك په‌یڤان جهێ‌ خوه‌ نه‌گرتینه‌، وه‌ك (كوته‌ل نه‌ك كوده‌ل یان ده‌هول قوت نه‌ك ده‌هول ژه‌ن)، دیسان رۆماننڤیسی هه‌ولدایه‌ خوه‌ به‌ره‌ڤ ده‌ڤوكا باكور ڤه‌بكێشیت و دبیت بهزرا وی، ده‌ما ئه‌ڤ په‌رتوكه‌ ب پیتێن لاتینی دوباره‌ بهێته‌ چاپكرن، ره‌نگه‌ خوانده‌ڤایه‌كێ‌ زێده‌تر لدوورێن خوه‌ كومبكه‌ت و ئه‌ڤه‌ ژی مافه‌كێ‌ ره‌وایێ‌ نڤیسه‌ری یه‌، لێ‌ دیسان ژبه‌ركو جوگرافییا روودانێن ناڤا رۆمانێ‌ ل زاخونه‌، دڤیابا ده‌ڤوكا ڤێده‌رێ‌ زێده‌تر به‌رچاڤ هاتبایه‌ وه‌رگرتن، ما چ قه‌یدی یه‌، ئه‌گه‌ر شوونا په‌یڤا (خۆر) كو بده‌هان جاران درۆمانێدا دوباره‌بویه‌، په‌یڤا رۆژ شوونا وێ‌ هاتبایه‌ بكارئینان، بو نمونه‌.

ته‌كتیكا رۆمانێ‌:
ئه‌ركێ‌ رۆمانێ‌ بتنێ‌ دیاركرنا روودانان نینه‌، به‌لكو گه‌له‌ك گرنگه‌ سیحره‌ك درۆمانێدا هه‌بیت، كو خوانده‌ڤانی ددووڤخوه‌دا راكێشبكه‌ت، زمانێ‌ ڤه‌گێرانێ‌ زمانه‌كێ‌ فه‌نتازی بیت و خوانده‌ڤان دڤه‌كرنا كوداندا ماندی ببیت. رۆماننڤیسی لڤێره‌ هه‌ولدایه‌ بته‌كتیكه‌كا جوان، لدووڤ رێزبه‌ندیه‌كێ‌ روودانێن لدووف ئێك ئاڤاهیه‌كی پێك بینن، كو ره‌نگه‌ بده‌هان پسیار و تشتێن نوو بكه‌ڤنه‌ دناڤا مێشكێ‌ خوانده‌ڤانیدا و ئه‌و پێشبینیێن وی بو دوماهیا روودانان دیاركرین، ب وی ره‌نگی ده‌رنه‌چن. رۆماننڤیسی گه‌له‌ك وێنه‌یێن راست په‌لكێشكرینه‌ ناڤا روودانان، ژوان، هه‌ژاری، زارۆكێن بێخودان و ئه‌گه‌ر چاڤدێرییا زارۆكان نه‌هێته‌كرن، دێ‌ توشی ڤارێبونێ‌ بن، دزییا كه‌ن، وه‌ك (گوهدوی و شیموی و خه‌له‌كی) و دێ‌ ژلایێ‌ كه‌سانێن مه‌زن و خودان پاره‌ڤه‌ هێنه‌ (ئیستیغلالكرن) وه‌ك شیموی و دیسان زه‌نگینییا ژ نشكانڤه‌ و ئه‌ڤێن بوینه‌ كادرێن حزبان و چاوان پوستێن خوه‌ بو مه‌ره‌مێن خوه‌ بكار دئینن، وه‌ك بابێ‌ زامداری و چاوان ژ نشكه‌كێڤه‌ زه‌نگین بو و دیسان چاوان برییا پوستێ‌ خوه‌ یێ‌ حزبی شییا پولیسان بێده‌نگ بكه‌ت و وژدانا نوژداره‌كی بكریت! ئینانا چیروكا ماسیگری لده‌ستپێكا رۆمانێ‌ و گرێدانا وێ‌ چیروكێ‌ ب ئێڤاریه‌كا خوارنا ماسیێ‌ ڤه‌ و تا ئه‌ڤ مێهڤانداریه‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ‌ ڤه‌كرنا مه‌زنترین كودێ‌ رۆمانێ‌ و چاوان لدوماهیێ‌ هه‌ڤژینا وی، ئه‌وا ماسیگری ژ مرنێ‌ رزگاركری وی ناس دكه‌ت و بهنده‌ك گوتنان، بیردانكا وی بۆ پاش دزڤرینیت، وه‌ك چیروكا ئوتیكرنا سه‌روچاڤان یا پیره‌مێری و پیره‌ژنێ‌، دیسان قه‌لاندنا مێلاكێ‌ و ده‌ما گوتیێ‌ ئه‌گه‌ر مێلاك نه‌بو دێ‌ بو ته‌ مێلاكا خوه‌ قه‌لینم، دیسان نمایشكرنا تابلویێن وی و ئه‌و چیروكێن ددووفرا دهێن، دگه‌ل ڤانه‌هه‌مییاندا، شێوازێ‌ قفلكرنا رۆمانێ‌، ئه‌ڤێژی بهزرا من شاره‌زای بو دڤێت، ئه‌گه‌ر هات و رۆمانا وی سه‌رگرت و خوانده‌ڤان لدوورێن خوه‌ كومكرن، بشێت به‌رده‌وامیێ‌ بده‌ته‌ به‌شێ‌ دوێ‌ ژ نڤیسینا ڤێ‌ رۆمانێ‌.

روودانێن رۆمانێ‌:
ئێك ژ مه‌رجێن نڤیسینا هه‌ر رۆمانه‌كێ‌، هه‌بونا روودانانه‌، لێ‌ دڤێت نڤیسه‌ری پاشخانه‌یه‌كا مه‌عریفی یا باش هه‌بیت، نڤیسه‌ر و ره‌خنه‌گر ئازاد عه‌بدولواحد دبێژیت: “مه‌رج نینه‌ هه‌می ره‌وشه‌نبیر نڤیسه‌ر بن، به‌لێ‌ مه‌رجه‌ هه‌می نڤیسه‌ر ره‌وشه‌نبیر بن”، رۆماننڤیس ژی دڤێت ژ باگراوه‌ندێ‌ خوه‌یێ‌ ره‌وشه‌نبیری بزانیت دێ‌ چاوان روودانان دروست كه‌ت و دانیته‌ جهێ‌ وان یێ‌ دروست. راكێشكرنا روودانان بو درێژكرنا قه‌بارێ‌ رۆمانێ‌ یان ژی بو ئازراندنا هه‌ستێن خوانده‌ڤانی وه‌ك ئه‌و كه‌سێ‌ دزیندانێڤه‌ چیروكا خوه‌ و كوشتنا ژنا خوه‌ بو زامداری ڤه‌گێرای، كو بهزرا من، روودانه‌كه‌ و رۆماننڤیسی ژ قه‌ستا زوم دایه‌ سه‌ر. چیروكا (كه‌ڤالێ‌) ئه‌و ژنا د مالا ماسیگریدا، بێی وێ‌ ناس بكه‌ت، ده‌ركه‌تنا هه‌ردوویان دگه‌ل ئێكدا و داخباربونا وی ب وێ‌ ژنێڤه‌ و تا داخوازا شیكرنێ‌ ژێدكه‌ت و ئه‌و دبێژتێ‌ ما چاوان مروڤ دوو جاران شیبكه‌ت، هه‌ر چه‌نده‌ دده‌مێ‌ مروڤ رۆمانێ‌ دخوونیت دیار دبیت، رۆماننڤیسی هه‌ولدایه‌ وێنه‌كێ‌ جوان و سه‌رنج راكێش ژوێ‌ روودانێ‌ دروست بكه‌ت، لێ‌ ئه‌ڤه‌ نابیته‌ به‌هانه‌، رۆماننڤیس پێ‌ خوانده‌ڤایێ‌ خوه‌ رازیبكه‌ت كو كور و كچه‌كان حه‌ز ژ ئێك كربیت و پاشی پروسا هه‌ڤژینیێ‌ پێكئینابیت و دلێ‌ ده‌یبابێن خوه‌ ل سه‌ر وێ‌ هه‌ڤژینیێ‌ بهێلیت و ببنه‌ خودان زارۆك و لدوماهیێ‌ و پشتی چه‌ندین دیداران وێ‌ ناس نه‌كه‌ت.

ئه‌نجام:

ژوان هه‌می رۆمانێن لده‌ڤه‌را بادینان من خواندین، ئه‌ڤه‌ ئێك ژوان رۆمانێن باشه‌ ب به‌رچاڤێن من كه‌فتی و لدووڤ ئه‌زمونا نڤیسه‌رێ‌ رۆمانێ‌ و ته‌مه‌نێ‌ وییێ‌ گه‌نج، ئه‌ز باوه‌رم دێ‌ پاشه‌روژه‌كا گه‌ش ل پاش وی هه‌بیت و دێ‌ مه‌ رۆمانێن جوان هه‌بن.
• ناخێن ده‌رزی، رۆمان، ئومێد سه‌گڤان، چاپخانا رێنما سلێمانی2016.
• دروژناما ئه‌ڤرو ژماره‌ 1930 دا ل روژا 9/8/2016ێ‌ دا هاتیه‌ بلاڤكرن.

Previous
Next

Leave a Reply