کاردانەوەی ستەمی مێژوویی.. ستار ئەحمەد

مێژوو تەنیا کۆگایەکی سارد و بێدەنگ نییە بۆ ڕووداوە بەسەرچووەکان، بەڵکو تەوژمێکی زیندوو، جووڵاو و بەردەوامە کە لە ناخی ئێستاماندا دەجۆشێت و شێوە بە داهاتوومان دەبەخشێت. کاتێک لە چەمکی ستەمی مێژوویی دەڕوانین، تەنیا باسی زنجیرەیەک پێشێلکاری، داگیرکاری یان نادادپەروەری ڕابردوو ناکەین، بەڵکو باسی برینێکی دەروونی، کۆمەڵایەتی، گیانیی و فەلسەفی دەکەین کە لە سەرخان و ژێرخانی نەتەوەکاندا دەمێنێتەوە و کار دەکاتە سەر جومگەکانی ژیان. کاردانەوەی مرۆڤایەتی بەرامبەر بەم جۆرە ستەمە هەمیشە یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین، سەخترین و گرنگترین بابەتەکانی کایەی فەلسەفە، زانست و وێژە، چونکە ئەم کاردانەوەیە تەنیا پەرچەکردارێکی کاتی و سۆزداری نییە، بەڵکو سەرلەنوێ داڕشتنەوەی شوناس، شکۆ و بوونی مرۆڤە لەناو گەردوون و مێژوودا.
لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، ستەمی مێژوویی جۆرێکە لە شێواندنی هاوسەنگیی سروشتیی بوون و تێکدانی بنەماکانی ڕەوشت. کاتێک کۆمەڵگەیەک یان گروپێکی مرۆیی بۆ ماوەیەکی درێژخایەن دەچێتە ژێر باری سەرکوت و بێبەشکردن لە مافە بنەڕەتییەکانی، جۆرێک لە دابڕانی فەلسەفی لە نێوان خۆ و “ئەویتر دروست دەبێت. ستەمکار هەمیشە هەوڵدەدات مێژوو بە ئارەزووی هێزی خۆی بنووسێتەوە و ناسنامەی ستەملێکراو بسڕێتەوە یان دەستکاری بکات، ئەمەش وا دەکات کاردانەوەی یەکەمی ستەملێکراو گەڕان بێت بەدوای سەلماندنی بوونی خۆیدا. ئەم گەڕانە فەلسەفییە لە شۆڕشی وریاییەوە دەست پێدەکات؛ هۆشیاربوونەوە بەوەی کە دۆخی ئێستا دۆخێکی سروشتی و هەمیشەیی نییە، بەڵکو دۆخێکی سەپێندراوی دەستکردە. لێرەوە کاردانەوەکە لە کڕنۆشبردن، بێهیوایی و ڕازیبوونەوە دەگۆڕێت بۆ یاخیبوونێکی هزری چڕ. مرۆڤی ستەملێکراو دەست دەکات بە پرسیارکردن لە چەمکەکانی دادپەروەری، ئازادی، یاسا و ئابڕوو. ئەو چیتر پێوەر و ڕێساکانی ستەمکار وەک ڕاستی ڕەها وەرناگرێت، بەڵکو بەدوای دادپەروەرییەکی ڕەسەندا دەگەڕێت کە بتوانێت بەهای پێشێلکراوی بۆ بگێڕێتەوە. ئەم گۆڕانکارییە هزرییە دەبێتە هەوێنی لەدایکبوونی فەلسەفەیەکی نوێ کە لەسەر بنەمای ڕزگاری، ڕەتکردنەوەی ژێردەستەیی و خۆناسین دامەزراوە، کە تێیدا مرۆڤ لە قوربانییەکی بێدەنگەوە دەبێتە بکەرێکی هۆشیار.
لە ڕوانگەی زانستییەوە، بە تایبەتی لە کایەکانی دەروونناسی، کۆمەڵناسی و زانستی دەماردا، کاردانەوەی بەرامبەر بە ستەمی مێژوویی خاوەنی پێکهاتەیەکی سیستمی، پێوانەکراو و کارتێکەرە. زانستی هاوچەرخ دەیسەلمێنێت کە ئازار، توندوتیژی و نەهامەتییە گەورەکان تەنیا لە بیرەوەری تاکە هاوچەرخەکاندا نامێننەوە، بەڵکو لە ڕێگەی دەروونی کۆمەڵایەتی و تەنانەت گۆڕانکارییە زیندەییەکانیشەوە بۆ نەوەکانی دوای خۆیان دەگوێزرێنەوە. کاتێک نەتەوەیەک بۆ چەندین سەدە یان دەیە ڕووبەڕووی چەوساندنەوە دەبێتەوە، جۆرێک لە برینی دەروونی کۆمەڵایەتی هاوبەش دروست دەبێت کە کاریگەری ترسناک لەسەر شێوازی بیرکردنەوە، بڕیاردان، متمانەی بەخۆبوون و پێکهاتەی پەیوەندییە مرۆییەکان دادەنێت. کاردانەوە زانستییەکە لێرەدا لە دوو ئاراستەی جیاوازدا کورت دەبێتەوە؛ ئاڕاستەی یەکەم بریتییە لە دۆخی بەرگری و پاراستنی مانەوە، کە تێیدا کۆمەڵگە هەموو وزە، خەسڵەت و تواناکانی خۆی کۆدەکاتەوە بۆ ئەوەی لەنێو نەچێت، نەسڕێتەوە و شوناسی خۆی بپارێزێت. ئاراستەی دووەم، کە ئاڕاستە هەرە گرنگەکەیە، بریتییە لە پرۆسەی چاکبوونەوە، هۆشیاربوونەوە و تێپەڕاندن. کۆمەڵناسی پێمان دەڵێت کە کاردانەوەی تەندروست و کارا بۆ ستەمی مێژوویی ئەو کاتە ڕوودەدات کە کۆمەڵگەی ستەملێکراو بتوانێت زانست، زانیاری، ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و هێزی بیرکردنەوە وەک چەکێک بۆ گۆڕینی دۆخەکەی بەکاربهێنێت، نەک تەنیا لە ناو بازنەی بەزەیی پیاهاتنەوە و قوربانیبووندا بخولێتەوە. گۆڕینی وزەی کڵپەسەندووی تووڕەیی و خەم بۆ وزەیەکی داهێنەرانە، زانستی، ئابووری و بنیادنەرانە، بەرزترین و کاریگەرترین ئاستی کاردانەوەی زانستی و ژیرانەیە کە ڕێگا لە دووبارەبوونەوەی ستەم دەگرێت.
کاتێکیش لایەنە وێژەییەکەی ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە دەپشکێنین، دەبینین وێژە دەبێتە زمانحاڵی ڕاستەقینە، نەمر و ناوەکیی ئەم کاردانەوە قووڵە. وێژە ئەو کایە پیرۆزەیە کە مێژووی فەرمی و دەسەڵاتی سەرکوتکار ناتوانێت دەستی بەسەردا بگرێت یان بە ئارەزووی خۆی بینووسێتەوە؛ ئەگەر ستەمکار بتوانێت بە هێزی چەک پەڕتووکە مێژووییەکان بشێوێنێت، مۆزەخانەکان تێکبدات و ڕاستییەکان بشارێتەوە، هەرگیز ناتوانێت ڕێگری لە گۆرانی، شیعر، داستان و چیرۆکەکانی گەلێکی بندەست بکات کە لە دڵ و دەروونیاندا دەژی. ئەدەبیاتی کاردانەوە بەرامبەر بە ستەم، هەمیشە زیندوو، پڕ لە هێمای ورد و لێوانلێو لە جوانی و بەرگرییە. لێرەدا وشەکان دەبنە سەنگەری پاراستنی ڕاستی و ڕستەکان دەبنە ناسنامەی بەرەنگاری. شاعیران و نووسەران لە ڕێگەی بەرهەمەکانیانەوە، ئازاری بێدەنگی نەوەکانی ڕابردوو و هاواری کەرامەتی پێشێلکراو دەگۆڕن بۆ دەنگێکی هەمیشەیی کە کات و شوێن دەبڕێت و دەگاتە گوێی جیهان. وێژە لەم کایەیەدا تەنیا گێڕانەوەی وشکی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو سەرلەنوێ ئەفراندنەوەی هیوایە لە ناو جەرگەی بێهیواییدا، و زیندووکردنەوەی گیانی بەرگرییە. کاتێک مرۆڤی ستەملێکراو دەنووسێت، داهێنان دەکات و دەقی وێژەیی بەرز دەفرێنێت، لە ڕاستیدا بە جیهان ڕادەگەیەنێت کە ئەو هێشتا هەیە، خاوەنی ڕۆحێکی ئازادە، بیر دەکاتەوە و هێشتا دەتوانێت لە ناو جەرگەی تاریكیدا جوانی ببەخشێتەوە. ئەم کاردانەوە وێژەییە دەبێتە پردێکی پتەو لە نێوان ڕابردووی پڕ لە ئازار و داهاتووی پڕ لە ئازادی و ڕووناکی، و ڕێگا نادات کۆمەڵگە بکەوێتە ناو داوی کوشندەی فەرامۆشییەوە، چونکە پشتگوێخستن یان ڕاهاتن لەگەڵ ستەمدا، گەورەترین مەترسییە کە ڕووبەڕووی مرۆڤایەتی دەبێتەوە.
ئەم سێ ڕەهەندە سەرەکییە؛ واتە فەلسەفە، زانست و وێژە، لە خاڵێکی بنەڕەتیدا یەکدەگرنەوە کە ئەویش گۆڕینی دۆخی تاریكی ستەمکارییە بۆ بزووتنەوەیەکی بەردەوامی هۆشیاری و خۆنوێکردنەوەی نەتەوەیی. کاردانەوەی ڕاستەقینە و کاریگەر بەرامبەر بە ستەمی مێژوویی تەنیا لە هاوارکردنی کاتی و نواندنی ناڕەزایەتی ڕووکەشیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو لە بنیاتنانی مرۆڤێکی نوێ، کۆمەڵگەیەکی بەهێز و نەوەیەکی تێکنەشکاو پێدەگات. مرۆڤێک کە لە ڕووی فەلسەفییەوە ئازاد و خاوەن دیدگا بێت، لە ڕووی زانستی و بیرەوە بەهێز، داڕێژراو و هۆشیار بێت، و لە ڕووی وێژەیی، کلتووری و ڕۆحییەوە پڕ بێت لە بەها بەرزەکان، ڕەسەنێتی و جوانی. مێژووی مرۆڤایەتی بە ڕوونی سەلماندوویەتی کە ئەو گەلانەی توانیویانە بەم شێوازە گشتگیر، دڕشت و هەمەلایەنە کاردانەوەیان هەبێت و برینەکانیان بکەنە سەرچاوەی هێز، نەک هەر لەناو نەچوون و خۆیان بەدەستەوە نەداوە، بەڵکو لە ناو خۆڵەمێشی ساردبووەوەی ستەم و داپڵۆسینەوە، وەک قەقنەس گەشاونەتەوە و بوونەتە مەشخەڵی ڕووناکی، داهێنان و ئازادی بۆ خۆیان و بۆ تەواوی مرۆڤایەتی. لێرەوە، ستەمی مێژوویی، سەرەڕای هەموو تاریكی، تاڵی و ئازارە بەسوێکانی، دەبێتە تاقیکردنەوەیەکی گەورە و مێژوویی بۆ سەلماندنی ڕەسەنێتی، ڕەگ و هێزی مانەوەی گەلان، و کاردانەوە سەرکەوتووەکەش دەبێتە گەواهیدەری زیندوو، وێژەیی و فەلسەفیی سەرکوتنەکردنی گیانی مرۆڤی ئازادیخواز لە بەردەم تێپەڕینی کاتدا.