فاشیزم، مۆدێرنە، لیبراڵیزم، ئیمپریالیزم و پرۆلیتاریا.. کارزان عەزیز عەبدولرەحمان

• سایەی سێبەرە تۆتالیتارەکان: لە ئایدۆلۆژیای فاشیزمی کلاسیکەوە تا لێوارەکانی فاشیزمی سەدەی بیست و یەک

پێشەکییەکی فیکری

مرۆڤایەتی لە مێژووی درێژخۆیدا، بە چەندین وێستگەی خوێناویی و کارەساتی گەورەدا تێپەڕیوە، بەڵام هیچ یەک لەو وێستگانە هێندەی سەدەی بیستەم نەیانتوانی ناسنامە، ئازادی و شکۆی تاك و کۆمەڵگە بخەنە ژێر پرسیار و هەڕەشەی ڕژدەوە. لەناو دڵی ئەم دێوەزمە مێژووییانەدا، فاشیزم وەک دڕندەترین شێواز و سیستمێکی سیاسی و دەروونی سەری هەڵدا کە ئامانجی سەرەکی بڕینی رەگی ئازادی و قوربانیکردنی هۆشیاریی مرۆڤ بوو لە پێناو بەرژەوەندیی دەوڵەتێک یان ئایدۆلۆژیایەکی ڕەگەزپەرستدا. کاتێک باس لە فاشیزم دەکرێت، زۆر جار هۆشمان ڕاستەوخۆ دەچێتەسەر پێڵاوە قورسترەکانی سەربازە نازییەکان، گۆڕەپانەکانی جەنگ، و وێنەی سەرکردە دیکتاتۆرەکان کە بە وتارە ئاگرینەکانیان ملیۆنان کەسیان خستە ژێر کاریگەرییەوە. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا فاشیزم تەنها قۆناغێکی مێژوویی تێپەڕیو بوو کە لەگەڵ ڕووخانی ڕێژیمەکەی موسولینی و هیتلەردا کۆتایی هات، یان مۆدێلێکی زیندووە کە هەمیشە توانای خۆنوێکردنەوەی هەیە؟

۱. مێژووی سەرهەڵدانی وشەکە

وشەی “فاشیزم” (Fascism) لە بنەڕەتدا لە دەستەواژەی لاتینی (Fasces – دەسکەدار) وە سەرچاوە دەگرێت. لە ڕۆمای دێریندا، ئەم دەسکە دارە کە تەورێکیشی تێدا دەبەسترا، هێمایەک بوو بۆ یەکێتی، ڕێکخستن، هێز، و پاراستنی دەستوور و ئارامی. بەڵام ئەم هێمایە لە سەدەی بیستەمدا لەلایەن بزووتنەوە ڕاستڕەوە توندڕەوەکانەوە دزرا و گۆڕدرا بۆ هێمای سەرکوتکردن، سزادان و پێشێلکردنی مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ.
وەک بزووتنەوەیەکی سیاسیی هاوچەرخ، فاشیزم لە دوای کۆتایی هاتنی شەڕی جیهانیی یەکەم لە ئیتالیا بە ڕێبەرایەتیی بینیتۆ موسولینی (Benito Mussolini) سەری هەڵدا. ئیتالیا کە بەشدار بوو لە جەنگدا و سەرەڕای سەرکەوتنی، بەڵام تووشی داڕمانی ئابووری، شەکەتیی کۆمەڵایەتی و قەیرانی دەروونی بووبووەوە، بووە ژینگەیەکی لەبار بۆ گەشەکردنی هزری فاشیستی. موسولینی توانی سوود لەم بێهیواییە عمومییە وەربگرێت و بزووتنەوەیەک دروست بکات کە بانگەشەی بۆ گەڕانەوەی شکۆی نەتەوەیی و دامەزراندنی دەوڵەتێکی بەهێز دەکرد کە هەموو جومگەکانی کۆمەڵگەی قۆرخ کردبێت.
پاش ئەم سەرهەڵدانە لە ئیتالیا، ئەم ڕێبازە بە شێوازێکی زۆر ترسناکتر و بە فراوانتر لە تێکڕای ئەورووپادا تەشەنەی سەرد. ئەوەی لە هەموویان گەورەتر، خوێناوییتر و هەژێنتر بوو، ڕێبازە ئەڵمانییەکەی بوو کە بە (سۆسیالیزمی میللی – National Socialism) یان کورتکراوەکەی (نازیزم – Nazism) دەناسرا. ئەڵمانیا لەژێر کاریگەریی شکستەکەی لە شەڕی جیهانیی یەکەم و سزاکانی پەیماننامەی ڤێرسای، کەوتە ژێر کاریگەریی ئایدۆلۆژیایەکی ڕەگەزپەرستانەی کوێرەوەر کە هەموو جیهانی کردە گۆڕەپانی ململانێی نێوان ڕەگەزەکان.

۲. فەلسەفەی دەوڵەتی تۆتالیتار و بۆچوونەکانی ئەلفرێدۆ ڕۆکۆ
بۆ تێگەیشتن لە ناخ و ناوەرۆکی فاشیزم، پێویستە سەیری بنەما فیکرییەکانی بکەین کە لەلایەن فەیلەسوف و بیرمەندە فاشیستەکانەوە داکۆکییان لێ دەکرا. یەکێک لە دیارترین ئەو کەسایەتییانە ئەلفرێدۆ ڕۆکۆ (Alfredo Rocco) بوو کە وەک بیریار و وەزیری دادی سەردەمی موسولینی، بناغەی یاسایی و فیکری بۆ دەوڵەتی تۆتالیتار دابین کرد.
بە بۆچوونی ڕۆکۆ، دەوڵەت تەنها کۆمەڵێک مرۆڤ نییە کە لە شوێنێکدا کۆبووبنەوە، بەڵکو ئۆرگانیزمێکی کۆگەرایە؛ واتە دەوڵەت گیان و بوونێکی سەربەخۆی هەەیە کە لە سەرووی تاکەکانی ناوخۆیەوە دەژی و، بەرانبەر دەوڵەتانی دیکە، لە خەباتێکی بێبەزەییانەدایە بۆ مانەوەی خۆی. لەم دیدگایەدا:
• بچووککردنەوەی تاک: تاک هیچ بەهایەکی ڕەها یان سەربەخۆی نییە. مرۆڤ لە دەرەوەی دەوڵەتدا هیچ مانایەکی نییە و تەنها وەک خانەیەک یان بەشێک لە جەستەی دەوڵەت سەیر دەکرێت کە ئەرکەکەی تەنها خزمەتکردن و قوربانیدانە لە پێناو مانەوەی ئەو ئۆرگانیزمە گەورەیەدا.
• ڕەتکردنەوەی تاکگەرایی و لیبراڵیزم: فاشیزم بە توندی دژایەتی ئازادییە تاکەکەسییەکان و بیرۆکەی ماف سروشتییەکانی مرۆڤ دەکات. هەر جۆرە جیاوازییەک لە بیرکردنەوە، ڕەخنەگرتن لە سیاسەتی گشتی، یان جیاوازیی فیکری، وەک خیانەتێکی نیشتمانی و هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ئۆرگانیزمی دەوڵەت سەیر دەکرێت.
۳. پێکهاتە و جومگەکانی حوکمڕانیی فاشیستی
ئایدۆلۆژیای فاشیزم تەنها چەمکێکی تیۆری نییە، بەڵکو شێوازێکی توندی حوکمڕانییە کە لەسەر چەند پایەیەکی نەگۆڕ بنیاد نراوە:

1. تاکڕەوی و قۆرخکاریی ڕەها: پارتێکی سیاسیی دیاریکراو (کە هەمیشە تاکە پارتە و سەرکردەکەی هێمایە بۆ خودا) دەست دەگرێت بەسەر هەموو جومگەکانی وڵاتدا. هیچ دامەزراوەیەکی تایبەت، سەربەخۆ یان ڕێکخراوێکی کۆمەڵگەی مەدەنی نابینرێت کە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئەو پارتە و دەوڵەتدا کار بکات.
2. داگیرکردنی میدیا و ئاراستەکردنی هۆشیاری: هەموو دەزگاکانی ڕاگەیاندن، بڵاوکراوەکان، ناوەندە پەروەردەییەکان و هونەر دەگۆڕدرێن بۆ ئامرازی مێشکشووشتن و بڵاوکردنەوەی پرۆپاگاندا. ڕاستی بونی نییە، تەنها ئەو ڕاستییە هەیە کە پارت و سەرکردە دەیپەیڤن.
3. سەربازگەیی کردن و تۆقاندن: کۆمەڵگە دەگۆڕدرێت بۆ کەمپێکی گەورەی سەربازی. پۆلیسی سیاسی، دەزگای هەواڵگریی نهێنی، و گروپە چەکدارە سەرکوتکەرەکان دەبنە چەترێک کە ترس لەسەر دڵی هەموو هاووڵاتییەک دروست دەکەن.
   ٤. شەڕی جیهانیی دووەم و وێرانکارییە مەزنەکە
   کۆتایی هاتنی شەڕی جیهانیی دووەم لە ساڵی ١٩٤٥، بووە گەورەترین شکان و تێکشکانی مێژوویی بۆ فاشیزم و نازیزم. ئەم جەنگە خانووبەرە، شار، و ئابووریی ئەورووپای وێران کرد و ملیۆنان قوربانیی بەدوای خۆیدا هێنا، لەوانەش کارەساتی هۆلۆکۆست کە لوتکەی دڕنددەیی ئایدۆلۆژیای ڕەگەزپەرستیی نازی بوو.
   شکانی سەربازیی فاشیزم وای کرد کە جیهان باوەڕ بهێنێت کە ئەم دێوەزمەیە بۆ هەمیشە لەناوچوو و لاپەڕەی مێژووی داخرا. دادگاکانی نیورنبێرگ و دادگاییکردنی تاوانکارانی جەنگ، سزای ڕەمزی و یاساییان بەسەر ئەو سیستمەدا سەپاند تا ببنە پەند بۆ داهاتوو.
   ٥. فاشیزمی نوێ؛ خۆپاراستن لە ژێر بەرگی نوێدا
   بەڵام مێژوو و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی پیشانیان دا کە ئایدۆلۆژیاکان بە ئاسانی لەناو ناچن؛ ئەوان تەنها پێستی خۆیان دەگۆڕن. لەم چەند دەیەی دواییدا دەرکەوت کە بیروڕای فاشیستانە بە هیچ جۆرێک بنەبڕ نەکراوە، بەڵکوو هەردەم ڕێبازی نوێ و قاڵبی گونجاوتر لەگەڵ سەردەمدا دەگرێتە بەر.
   لە سەدەی بیست و یەکەمدا، فاشیزمی نوێ (Neo-Fascism) خۆی لە شێوەی ڕاستڕەوی توندڕەو، پۆپۆلیزمی کوێرەوە، نەتەوەپەرستیی توند، و دروستکردنی ترس لە بێگانە و کۆچبەران نیشان دەدات. ئەوان لەڕێگەی تەکنەلۆژیای سەردەم، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و دروستکردنی قەیرانی دەستکردەوە، هەمان هزری کۆن لە چوارچێوەیەکی نوێدا زیندوو دەکەنەوە. ئەوان هەمیشە پێویستیان بە “دژمنێکی خەیاڵی” هەەیە (جا کۆچبەر بێت، کەمینەیەک بێت، یان هزری جیاواز بێت) بۆ ئەوەی ترس لە کۆمەڵگەدا بڵاو بکەنەوە و لە ڕێگەی ئەو ترسەوە دەسەڵاتی خۆیان بچەسپێنن.
   ئەنجامگیری
   فاشیزم تەنها پەڕەیەک نەبوو لە کتێبی مێژووی سەدەی بیستەم، بەڵکو نەخۆشییەکی دەروونی و فیکریی بەردەوامە کە لە کاتی قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا سەرهەڵدەداتەوە. تێگەیشتن لە فاشیزم و ڕەهەندە فیکرییەکانی، تەنها بۆ زانینی ڕابردوو نییە، بەڵکو قەڵغانێکی هۆشیارە بۆ پاراستنی ئازادیی تاك و شکۆی مرۆڤ لە بەرانبەر هەموو ئەو هێز و پارتە سیاسییانەی کە دەیانەوێت لە ژێر ناوی نەتەوە، دەوڵەت، یان ئایدیۆلۆژیادا، تاکەکان بکەنە قوربانیی بەرژەوەندیی تەنگڕێژی خۆیان. پاراستنی کۆمەڵگە لە گەڕانەوەی ئەم تاریکییە، تەنها لە ڕێگەی هۆشیاریی مەدەنی، قبووڵکردنی ئەوی تر، و پاراستنی بەهای دیموکراسی و ئازادیی ڕادەربڕینەوە دابین دەبێت.

• لیبڕالیزم؛ فەلسەفەی ئازادی و سنوورەکانی دەسەڵات

لیبڕالیزم یەکێکە لە دیارترین ئایدۆلۆژیا سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی کە لەسەر بنەمای باوەڕی قووڵ بە ئازادیی تاک و مافە سروشتییەکان دامەزراوە. وشەی لیبڕالیزم لە ڕیشەی لاتینی (Liber)ـەوە سەرچاوە گرتووە کە بە مانای «ئازاد» یان «سەربەخۆ» دێت. لە سەرەتاییترین پێناسەیدا، ئەم ئایدۆلۆژیایە وەک بەرگرییەک لە مافەکانی تاک لە بەرامبەر دەسەڵاتی ڕەهای دەوڵەت و پاشایەتییە ستەمکارەکاندا سەری هەڵدا، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان، پەرەی سەند و بوو بە بزوێنەرێکی سەرەکی بۆ پێشکەوتنی دیموکراسیی هاوچەرخ.
سەرهەڵدانی لیبڕالیزم وەک بزووتنەوەیەکی فیکری، بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڕۆشنگەری لە ئەوروپا، بەتایبەت لە سەدەکانی حەڤدەهەم و هەژدەهەمدا. لەو سەردەمەدا کۆمەڵگە لەژێر هەژمونی سیستمی فیوداڵی و دەسەڵاتی ڕەهای کەنیسە و پاشایەتیدا دەناڵاند، کە تێیدا تاکەکان هیچ سەربەخۆیەکیان نەبوو. فەیلەسوفی بەریتانی جۆن لۆک بە باوکی ڕاستەقینەی لیبڕالیزم دادەنرێت؛ ئەو پێی وابوو مرۆڤەکان لە سروشتدا ئازاد و یەکسانن و خاوەنی سێ مافی بنەڕەتین کە بریتیین لە ژیان، ئازادی و موڵکداری. لۆک جەختیکردەوە کە حکومەت تەنها لە ڕێگەی ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتییەوە دروست دەبێت و ئامانجی سەرەکیی تەنها پاراستنی ئەم مافە سروشتییانەیە. ئەم بیرۆکانە زۆر بە خێرایی بوونە بنەمای شۆڕشە مەزنەکانی جیهان، لەوانە شۆڕشی بەریتانی، شۆڕشی ئەمریکی و شۆڕشی فەرەنسی.
فەلسەفەی لیبڕاڵی لەسەر چەند کۆڵەکەیەکی سەرەکی ڕوەوەستاوە. یەکەمین و گرنگترین کۆڵەکە، سەروەریی تاکە (Individualism)، کە تێیدا تاک گرنگترین یەکەی کۆمەڵگەیە و دەوڵەت بۆ خزمەتکردنی تاک بوونی هەیە، نەک بە پێچەوانەوە. دووەم، ئازادیی تاکەکەسییە لە ڕووی بیرکردنەوە، باوەڕ، ڕادەربڕین و هەڵبژاردنی شێوازی ژیانەوە، بەو مەرجەی سنووری ئازادیی کەسانی تر پێشێل نەکات. سێیەم، سەروەریی یاسایە (Rule of Law)، کە تێیدا یاسا دەبێت لە سەرووی هەموو دەسەڵاتێکەوە بێت و بە یەکسانی بەسەر هەموواندا جێبەجێ بکرێت. چوارەم، فرەڕەنگی و لێبوردەیی (Pluralism) کە ڕێگە بە بوونی بۆچوون و باوەڕی جیاواز دەدات لە کۆمەڵگەدا.
بە تێپەڕبوونی کات و سەرهەڵدانی پێویستییە نوێیەکان، لیبڕالیزم دابەش بوو بەسەر دوو ئاراستەی سەرەکیدا: لیبڕالیزمی کلاسیک کە جەخت لەسەر کەمترین دەستوەردانی دەوڵەت و بازاڕی ئازاد دەکاتەوە، و لیبڕالیزمی هاوچەرخ کە پێی وایە هەندێک جار دەوڵەت دەبێت دەستوەردان بکات بۆ دابینکردنی هەلومەرجی یەکسان و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بۆ چینە لاوازەکان، بە جۆرێک کە ئازادیی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان مسۆگەر بێت.
لە سەدەی بیستەمەوە، تێکەڵبوونی لیبڕالیزم و دیموکراسی بووە هۆی دروستبوونی سیستمی دیموکراسیی لیبڕاڵی، کە تێیدا سەروەریی گەل و هەڵبژاردن لەگەڵ پاراستنی مافی کەمینەکان و ئازادییە تاکەکەسییەکان کۆ دەبنەوە. سەرەڕای ئەوەی ئەم ئایدۆلۆژیایە ڕووبەڕووی ڕەخنەی جۆراوجۆر بووەتەوە لەلایەن ئاراستەکانی وەک مارکسیزم و نەریتخوازەکانەوە، بەڵام هێشتاش وەک فەلسەفەیەکی زیندوو و کاریگەر دەمێنێتەوە. بە کورتی، تەنانەت لەگەڵ گۆڕانی فۆرم و کاتە جیاوازەکاندا، ناوکی سەرەکیی لیبڕالیزم هەمیشە پاراستنی ئازادیی تاک و دەستوەردانەدان لە ژیانیدا بووە و دەمێنێتەوە.

• فەلسەفە و مێژووی مۆدێرنە؛ تێڕامانێک لە تێکشکاندنی کلاسیزم و داینەمۆکانی سەردەمی نوێ

مۆدێرنە وەک چەمکێکی مێژوویی و فیکری، دوای سەرهەڵدانی سەردەمی ڕۆشنگەری وەک فاکتەرێکی بێوێنە بۆ تێکشکاندنی قاڵبە کلاسیكییەکان دەرکەوت و تا گەیشتنی بە سەردەمی ئێستامان هەمیشە وەک پرسیسێکی زیندوو و بەردەوام خۆی نمایش کردووە. لە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە، مۆدێرنە چەمکێکی شۆڕشگێڕانەیە چونکە لە بەرامبەر هەموو کلتوورێکی چەقبەستوودا ڕادەوەستێت و لە ڕێگەی پرۆسەیەکی هەمەگیرەوە هەڵیدەلوشێت و دیسانەوە دەیڕێژێتەوە. مەبەستی سەرەکی لەم شۆڕشە فیکری و کۆمەڵایەتییە لە ڕووی فۆرمەوە بۆ نوێکردنەوەی هەمەلایەنەی کلتوور، سیاسەت، تەلارسازی، ئەدەب، مۆسیق و تەکنیكی نوێ بوو، تا ئەو کاتەی لە قۆناغە دواڕۆژییەکاندا ڕەتکرایەوە و تیۆریزاسیۆنی جیاوازی بۆ کرا کە کەسانی وەک ژان بۆردیار سەرمەشقی ئەو ڕەخنە گەورانە بوون. جیاوازیی بنەڕەتی لەوەدایە کە مۆدێرنە لە سەرەتادا ئامانجێکی تری هەبوو بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤ، پاشان بوو بە چەمکێکی جیهانی بۆ هەموو کایەکانی ژیان و توانی ئامانجەکەی بپێکێت، هەرچەندە ئەمەش وایکرد کە لە قۆناغەکانی دواتریشدا دژ و بەرنگاربوونەی توند سەرهەڵبدەن.
لە ڕوانگەیەکی فراوانترەوە، مۆدێرنیتە وەک پڕۆسەیەکی نەراوەستا و بەردەوام دەردەکەوێت کە نەخودی پڕۆسەکە و نە کاردانەوەکانی ڕاناوەستن و هەمیشە لە گۆڕانکاری و نوێگەریداین. لەم چوارچێوەیەدا، فەیلەسووف و بیرمەندانی وەکو جۆن ستیوارت میل، کە بە یەکێک لە دانەرە سەرەکییەکانی چەمکی لیبراڵیزم لە سیاسەتدا دادەنرێت، ڕەخنەی تووندی لە سیستمی کۆنی بەڕێوەبردنی دەوڵەت گرت و تەکانێکی مێژوویی و نوێی دا بە دەوڵەتی نوێخواز و پێشکەوتوو لە ڕووی سیاسییەوە. ئەم گۆڕانکارییە فیکرییە بوو بە مۆدێلێکی سیاسی کە ئیدی لە مێژووی ژیاری انسانیدا جێگەی خۆی کردەوە و شێوازێکی نوێی لەگەڵ خۆیدا بارهێنا کە تێیدا چەمکەکانی ئازادی، تاکگەرایی و عەقڵانییەت لە بەرامبەر توندڕەوی ئایینی و سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا بەرتەسکەکاندا فراوانتر بوونەوە. ئایندەگەرایی لە فکردا بوو بە یەکێک لەو داهێنانە گەورانەی کە لۆژیکی رۆمانسیانەی کۆنی پەراوێز خست و بەکردەوە سەلماندی کە دیاردە نوێیەکان هەمیشە دیاردە کۆنەکان و ئەوەی دیکە وەلادەن و شوێنیان دەگرنەوە.
بۆ تێگەیشتن لەوەی کە بۆچی مۆدێرنە سەریهەڵدا و لە کوێدا خزمەتی بە مرۆڤایەتی کرد لەگەڵ هەموو گرفتە ئاڵۆزەکانیدا، پێویستە بگەرێینەوە بۆ ئەو قۆناغە مێژووییەی کە سیستمی سیاسی تێیدا نەگۆڕ و پاوانخواز بوو، و ژیان لە چەقبەستووییەکی توندی دۆگماتیزمیدا نقووم بوبوو. لەو سەردەمەدا، ئایین و شێوازە جیاوازەکانی خوداپەرستی لەوپەڕی توندڕەویدا کەنیسە و پەرستاگاكانیان داگیر کردبوو بۆ خزمەتکردن بە بەرژەوەندییەکانی دەسەڵاتی سیاسی و سەرکوتکردنی هزری ئازاد، بە جۆرێک کە لە بواری ئەدەب و فیکردا هیچ جێگەیەک بۆ ئازادی نەماوە جگە لە چوارچێوە بەرتەسکەکانی ئایدیۆلۆژیا سەپێنراوەکان. لەو دۆخە تاریکەدا، مۆدێرنە لە ڕێگەی ڕەخنەگرتن لە ژیار، کلاسیكیزم، سیستمی کۆنی تەلارسازی و تەواوی فۆرمە کۆنەکانەوە، هەموو دەقە پیرۆز و نەگۆڕەکانی تێکشکاند و ئەلتەرناتیڤی پێشکەوتوو و مرۆڤدۆستانەی خستە ڕوو.
مۆدێرنە تەنها گۆڕانکارییێکی ڕووکەش نەبوو، بەڵکو شۆڕشێکی قووڵی هزری بوو کە توانی تێڕوانینی مرۆڤ بۆ گەردوون، دەسەڵات، و خۆی بگۆڕێت. لە جیهانی کۆندا، مرۆڤ وەک بەشێکی بچووک و بێدەسەڵات لە زیرەکەی پیرۆز و نەمری دەسەڵاتداران و کەنیسە سەیر دەکرا، کە تەنها ئەرکی گوێڕایەڵبوون و جێبەجێکردنی ڕێساکانی هەبوو بێئەوەی مافی پرسیارکردن یان بەرهەمهێنانی هزری سەربەخۆی هەبێت. بە هاتنی ڕۆشنگەری و پاشان مۆدێرنە، عەقڵی مرۆڤ وەک سەنتەری بڕیاردان و ناسین ناسێنرا. فەیلەسووفەکان جەختیان لەوە کردەوە کە هۆشی مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە لە ڕێگەی لۆژیک و زانستەوە نهێنییەکانی گەردوون بکاتەوە و پێویستی بەوە نییە پشت بە دەسەڵاتی سەروو سروشتی یان مۆدۆلاتی کۆنی توندڕەو ببەستێت بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی خۆی.
لە بواری کۆمەڵایەتی و سیاسیدا، مۆدێرنە بوو بەو بزوێنەرەی کە سیستمی چینایەتیی فیوداڵی و کۆیلەداری هەڵوەشاندەوە و بنەمای هاووڵاتيبوون و مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤی هێنایە کایەوە. لە ڕابردوودا، سامان و دەسەڵات تەنها بۆ چینێکی دیاریکراو بوو کە بە ناوی ئایین یان خوێنەوە حوکمیان دەکرد، بەڵام مۆدێرنە بە هێنانەپێشەوەی چەمکەکانی دیموکრاسی، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، و سەروەریی یاسا، دەرفەتی بۆ تاکەکان ڕەخسا تا بەشدار بن لە بڕیاردانی سیاسی و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا. ئەم گۆڕانکارییە گەورەیە وایکرد کە دەوڵەتی مۆدێرن لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی گشتی و مافی هاووڵاتێبوون بنیاد بنرێت، نەک لەسەر بنەمای ویستی تاکەکسیی پاشاکان و پیاوانی ئایینی.
لە ئاستی ڕۆشنبیری و هونەریشدا، مۆدێرنە فۆرمە کۆنەکانی هونەر و ئەدەبی تێکشکاند و دەرگای بۆ داهێنانی نەبینراو واڵا کرد. هونەرمەندان و نووسەران ئیتر ناچار نەبوون شوێن ڕێسا کلاسیك و توندەکان بکەون کە تەنها جوانیی ڕووکەش و دەربڕینی ڕستەیی باویان دەسەپاند، بەڵکو دەرفەتیان بۆ ڕەخسا تا قوڵاییەکانی دەروونی مرۆڤ، شێواوی و ئاڵۆزییەکانی جیهانی سەرمایەداری، و دڵەڕاوکێ و هیواکانی تاکی مۆدێرن لە بەرهەمەکانیاندا ڕەنگدانەوەی هەبێت. ئەدەب و هونەر بوونە کەرەستەیەک بۆ هۆشیارکردنەوە و ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات، نەک تەنها ئامرازێک بۆ کاتبەسەربردنی چینی دەسەڵاتدار.
لە کۆتاییدا، هەرچەندە مۆدێرنە لە ڕێگەی زانست و تەکنۆلۆژیاوە ژیانی مرۆڤی ئاسانتر کرد و پێشکەوتنی مەزنی بەدەستهێنا، بەڵام هاوکات کێشە و قەیرانی نوێشی دروست کرد، چونکە سیستمی سەرمایەداری کە هاوکات لەگەڵ مۆدێرنەدا گەشەی کرد، هەندێکجار مرۆڤی کردە کەرەستەیەکی بەکاربردن و زلهێزەکانی خستە خزمەت بەرژەوەندیی ماتریاڵی خۆیانەوە. سەرەڕای ئەم ڕەخنە قوڵانەی کە لەلایەن بیرمەندانی وەکو بۆردیار و ئەوانی ترەوە ئاراستەی مۆدێرنە کراون، هێشتا ئەم چەمکە وەک بزوێنەر و داینەمۆی سەرەکیی هزری مرۆڤایەتی ماوەتەوە کە ڕێگە نادات جیهان بگاتەوە بە چەقبەستوویی و تاریکی سەردەمە کۆنەکان.

• ڕەهەندەکانی ئیمپریالیزم لە جیهانی مۆدێرندا

ئیمپریالیزم زاراوەیەکی سیاسی و مێژووییە کە لە وشەی لاتینی ئیمپریۆمەوە وەرگیراوە و بە مانای هەژموون و دەسەڵاتی باڵا بەسەر ناوچە فراوانەکاندا دێت. لە سەرەتای دەرکەوتنی مێژووییدا، ئەم چەمکە ڕاستەوخۆ بەستراوەبوو بە دروستکردنی ئیمپراتۆریەتە گەورەکانەوە، بەڵام لە سەردەمی مۆدێرندا واتاکەی گۆڕانکاری بەسەردا هات و بووە هێمایەک بۆ پرۆسەی بەدەستهێنانی کۆنترۆڵ و کاریگەری بەسەر دەوڵەتە لاوازەکاندا. لە ڕوانگەی زانستییەوە، ئیمپریالیزم بریتییە لەو سیاسەت و سیستمە فرەچەشنەی کە دەوڵەتێکی زلهێز یان خاوەن باڵادەستی هەوڵدەدات لە ڕێگەی ئامرازی جیاجیاوە، لەوانە سەربازی، سیاسی، ئابووری، و ڕۆشنبیری، نفوز و سەروەری خۆی بەسەر وڵات یان گەلانێکی تردا بسەپێنێت.
لە ڕابردوودا پرۆسەی داگیرکاری و سەپاندنی دەسەڵات زیاتر ڕووکەش و فیزیکی بوو و لە ڕێگەی لەشکری سەربازی و توندوتیژی ڕاستەوخۆوە ئەنجام دەدرا، بەڵام ئیمپریالیزمی مۆدێرن شێواز و ڕێگەی زۆر پێشکەوتووتر و ئاڵۆزتری گرتووەتەبەر. لەم سەردەمەدا هەژموونی سەربازی بە شێوەی هێشتنەوەی بنکەی سەربازی و هەڕەشەی بەردەوام بۆ سەر سەروەریی وڵاتان دەردەکەوێت، لە کاتێکدا هەژموونی سیاسی لەسەر دەستوەردان لە ناوخۆی وڵاتان و دانانی دەسەڵاتدار و حکومەتی گوێڕایەڵ بنیاد دراوە کە بەرژەوەندییەکانی زلهێزەکان بپارێزن. هاوکات هەژموونی فەرهەنگی و ڕۆشنبیری لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی بەهای بیانی لە دەرگای میدیا، پەروەردە و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە دەبێتە هۆی کاڵکردنەوەی ناسنامەی نەتەوەیی، بەڵام گرنگترین و مەترسیدارترین ڕەهەند لە سەردەمی ئێستادا هەژموونی ئابوورییە کە دڵی لێدانەوەی ئیمپریالیزم پێکهێناوە.
ئەمڕۆ سیستمی سەرمایەداریی جیهانی بووەتە ڕێچکە و بزوێنەری سەرەکی کە ئیمپریالیزمی لەسەر بنیاد نراوە و وایکردووە زلهێزەکان پێویستیان بەوە نەبێت سەرباز ڕوانن و وڵاتەکان وێران بکەن، بەڵکو سیستمی بازرگانیی ئازاد و کۆمپانیا فرە ڕەگەزەکان وەک چەکی سەرەکی بەکاردەهێنن. لە بەرامبەر داگیرکاریی فیزیکی و دەستبەسەرداگرتنی ئاشکرای سامانە سروشتییەکان لە رابردوودا، ئیمپریالیزمی سەرمایەداریی مۆدێرن پشت بە کۆنترۆڵکردنی بازاڕ و داهات و سەرچاوەکان دەبەستێت و لە ڕێگەی قەرز، بانکی نێودەوڵەتی و بازرگانییەوە قۆستنەوەی هەرزانیی دەستی کار لە وڵاتە هەژارەکاندا ئەنجام دەدات. لەم ڕێگەیەوە، دەستەی باڵای سەرمایەداری دەستی کار لە وڵاتە هەژارەکان دەخاتە خزمەت بەرژەوەندی خۆیەوە بە کرێیەکی زۆر کەم و بێئەوەی مافە سەرەتاییەکان دابین بکات، بە جۆرێک کە سەرەنجام دەست بەسەر ژیان و ئابووریی تاەکەکاندا دەگرێت.
یەکێک لە خاڵە هەرە جێی سەرنجەکان لە جیهانی ئێستادا ئەوەیە کە ئەم ئیمپریالیزمە جیهانییە ببووە دیاردەیەکی هەمەگیر، کەچی زۆر لە ئاڕاستە فیکری و سیاسییەکان چاویان لە ئاستیدا داخستووە. لیبراڵ و دیموکراتەکان لەژێر دروشمی گلوبالیزم و پەرەپێدانی ئابووریی جیهانیدا ڕەوایەتی بەم هەژموونە دەدەن، لە کاتێکدا بەرەی ئیشتراکی و شۆڕشگێڕیش بەشێکی زۆریان لەم سەردەمەدا تووشی پەککەوتنی فیکری بوون و ناتوانن شیکارییەکی وردی نوێ بۆ شێوازە نوێیەکانی ئیمپریالیزم پێشکەش بکەن. ئەم تێنەگەیشتنە گشتگیرە لە مەترسییەکانی ئیمپریالیزم، ڕێگەخۆشکەرە بۆ ئەوەی جیهان زیاتر بەرەو قوڵبوونەوەی چینایەتی و هەژاری بچێت.
لە کۆتاییدا، داننەنان بەوەی کە جیهانی ئابووریی ئەمڕۆ دونیایەکی ئیمپریالییە، خۆدزینەوەیەکی مەترسیدارە چونکە لە پشت پەردەی دروشمە جوانەکانی دیموکراسییەوە، زلهێزەکان پشتگیری لە دیکتاتۆرە دەوڵەمەندەکان دەکەن. هەرچەندە ڕێگریكردن لەم هەژموونە لە ئێستادا کارێکی ئاسان نییە، بەڵام قەبووڵنەکردنی راستییەکان و تێنەگەیشتن لێی ڕێگەخۆشکەرە بۆ بەهێزتربوونی ئەو سیستمه نادادپەروەرەی کە لەژێر ناوی دیموکراسییەتدا مرۆڤایەتی کۆت و بەند دەکات.

• لە سێبەری پرۆلیتاریادا: لەدایکبوونی کەرامەتێکی چەوساوە

لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، کاتێک سەیری لاپەڕەکانی شارستانییەت دەکەین، زۆر جار تەنها ناو و شانۆی پاشاکان، سوپاسالاران و خاوەن سامانە مەزنەکان دەبینین. بەڵام ئەگەر وردتر بڕوانین، مێژووی ڕاستەقینەی مرۆڤایەتی لەسەر شانی ئەو دەستە زبر و ماندووانە هەڵگیراوە کە لە تاریکی کانەکاندا، لە گەرمای کارگەکەکاندا، و لەسەر زەوییە بەپیتەکاندا خەریکی بەرهەمهێنانی ژیانن. ئەمە ئەو چینەیە کە کارل مارکس و تیۆرییە کۆمەڵایەتییەکان ناویان لێناوە: پرۆلیتاریا.
وەک مامۆستایەک کە ڕۆژانە لە هۆڵەکانی خوێندنەوە سەیری چاوی گەنجان دەکەم، پێموایە تێگەیشتن لە چەمکی «پرۆلیتاریا» تەنها خوێندنەوەیەکی مێژوویی یان ئابووری نییە، بەڵکو تێگەیشتنە لە ڕۆحی مرۆڤبوون لە بەرامبەر بێبەشبووندا.
پرۆلیتاریا کێیە؟
بە پێچەوانەی بورژوازی کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە (وەک کارگە، زەوی و سەرمایە)، پرۆلیتاریا ئەو چینەیە کە تەنها یەک شتی هەیە بۆ فرۆشتن لە بازاڕدا: توانای کارکردنی خۆی. ئەوان ڕۆژانە کات، وزە و تەنانەت بەشێک لە گیانی خۆیان دەفرۆشن بۆ ئەوەی تەنها بژێوییەکی سادە بۆ خۆیان و خێزانەکانیان دابین بکەن.
بەڵام پرۆلیتاریا تەنها ژمارە یان هێزێکی کار نییە؛ پرۆلیتاریا بزوێنەری ڕاستەقینەی مێژووە. هەر بەردێک کە لەسەر بەردێکی تر دانراوە بۆ بونیاتنانی شارەکان، هەر شەمەندەفەرێک کە سنوورەکانی بڕیوە، و هەر ئاسنێک کە توانراوەتەوە بۆ دروستکردن، بەرهەمی ماندووبوونی ئەم چینەیە.
کەرامەتی کار و نامۆبوون
یەکێک لە قووڵترین کێشەکان کە پرۆلیتاریا لە جیهانی سەرمایەداریتدا رووبەڕووی دەبێتەوە، دیاردەی نامۆبوون (Alienation)ـە. کاتێک کرێکارێک کاتژمێرێکی درێژ کار دەکات بۆ دروستکردن یان بەرهەمهێنانی شتێک، لە کۆتایی ڕۆژدا ئەو بەرهەمە نەک هەر هی ئەو نییە، بەڵکو زۆر جار نرخەکەی ئەوەندە بەرزە کە ئەو خۆیشی ناتوانێت بکڕێت. لێرەدا مرۆڤ لە کارەکەی خۆی نامۆ دەبێت؛ کار دەبێتە بێزارکەر و قورس، نەک ئامرازێک بۆ گەشەکردنی خود.
بەڵام لەگەڵ هەموو ئەم زۆردارییەدا، جوانترین خاڵ لە ژیانی پرۆلیتاریا ئەوەیە کە کەرامەت لە خەباتدایە. کاتێک مرۆڤێک سەڕەڕای هەموو سەختییەکان دەوەستێت، سەری بۆ نادادپەروەری نەوی ناکات و داوای مافی ڕەوای خۆی دەکات، لێرەدا پرۆلیتاریا لە چینێکی بێدەنگەوە دەگۆڕێت بۆ هێزێکی هۆشیار و گۆڕانکاریخواز.

پرۆلیتاریا لە جیهانی ئەمڕۆدا

لە جیهانی هاوچەرخدا، شێوازی چەوسانەوە گۆڕاوە. پرۆلیتاریا تەنها کرێکاری ناو کارگەکان نییە، بەڵکو هەموو ئەو مووچەخۆر، گەنجە دەرچووانە و کرێکارە دیجیتاڵییانەش دەگرێتەوە کە لەسەر کاغەز ئازادن، بەڵام لە ڕاستیدا لە بازنەی سیستەمێکی ئابووریی ناڕەشادا گیریان خواردووە و هەموو تەمەنیان لە پێناوی دابینکردنی کرێی خانوو و بژێوی ڕۆژانەدا دەفەوتێت.
بۆیە، خوێندنەوەی مێژووی پرۆلیتاریا و هۆشیاربوونەوە بەرامبەری، بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوەی دادپەروەری بۆ جیهان. بانگەوازێکە بۆ ئەوەی مرۆڤ نەکەینە قوربانی قازانج، و ڕێز لەو دەستە ماندووانە بگرین کە چرای ژیانی ئێمەیان هێشتووەتەوە ڕۆشن بێت.
لە کۆتاییدا، دەبێت بزانین کە هێزی ڕاستەقینەی هەر کۆمەڵگەیەک لە کەرامەتی ئەو کەسانەدایە کە ماندوو دەبن. پرۆلیتاریا تەنها قوربانیی ستەم نییە، بەڵکو هیوای هەمیشەیی مرۆڤایەتییە بۆ داهاتوویەکی دادپەروەرتر و مرۆڤدۆستانەتر.