دوای «شکستخواردنی هەمووان»: بەرەو داڕشتنەوەی دیمەنی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.. حەمید کورەچی

(تێڕوانینێک بۆ داهاتووی ئێران لە قۆناغی دوای جەنگدا)

سەقامگیری ئێران تەنها بە پشتبەستن بە «هێزی ناوەند» بەدی نایەت، بەڵکو پێویستی بە بنیاتنانی «دادپەروەری لە هاوبەشییدا» لە نێوان پێکهاتەکانی کۆمەڵگەدا هەیە. پێویستە «رۆژی نوێ» دوای رووخانی ئایدۆلۆژیای کۆن لەسەر بنەماوەی ڕوون و ڕێککەوتوو دابمەزرێت، کە لەم خاڵانەی خوارەوەدا خۆی دەبینێتەوە:

بەردەوامیی هەر سیستمێکی نوێ دەوەستێتە سەر توانای گۆڕانکاری لە «حوکمی پێکهاتەی تاک» بۆ «دەوڵەتێک کە لەسەر بنەمای لێهاتوویی نیشتمانی دامەزرابێت». پێویستە «مافی هاووڵاتیبوون» بۆ سەرجەم تاکەکان دابین بکرێت، بە شێوازێک کە کورد، بلووچ، عەرەب و ئازەری بتوانن دەستیان بە پۆستە سیادییەکان بگات، جا چ مەدەنی بن یان سەربازی، بێ هیچ جیاکاری و بەربەستێک. چونکە هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە «سەمامی ئەمنی»یە، کە یەکپارچەیی خاکی و سەقامگیری دڵسۆزییەکان مسۆگەر دەکات.

دەبێت بڕیاردەری سیاسی لە ناوەنددا ئەوە بزانێت کە هێزی ئێران لە بنەڕەتدا لە فرەچەشنی نەژادی و کولتووریدا خۆی دەبینێتەوە. دانپێدانانی «فارس» بە براکەی «کورد» وەک بەشێکی ڕەسەنی کەلەپووری نیشتمانیی ایرانی، تەنها ئاماژەیەکی دەستخۆشی یان وتەیەک نییە کە بۆ مێژوو بوترێت، بەڵکو هەنگاوێکی ستراتیژییە کە ساڵانی دوورودرێژی ئەو نیگەرانییانە کۆتایی پێدەهێنێت کە پەیوەستن بە «فۆبیای جودابوونەوە». بەخشینی توانا بە هەموو پێکهاتەکان بۆ ئەوەی هەست بکەن خاوەنی خاکی خۆیانن و نامۆ یان ستەملێکراو نیین تیایدا، یەکڕیزی نیشتمانی بەهێزتر دەکات و هەموو هەوڵە دەرەکییەکان بۆ تێکدانی شانەی کۆمەڵایەتی دەوڵەت پووچەڵ دەکاتەوە.

لە سایەی ئەم ڕاستییانەدا، هەر سەقامگیرییەکی ڕوکەش کە ژەنەراڵەکانی سیستمەکە لە ڕێگەی ڕووکەشی مەدەنییەوە و بە پشتگیری هێزە ئابورییە گەورەکان بیسەپێنن، تەنها دەبێتە «ئاشتییەکی کاتی» و توانای خۆڕاگری نابێت ئەگەر دەوڵەت هەستانە چاکسازی گشتگیر لە سەرجەم ئاستەکاندا ئەنجام نەدات. خۆشگوزەرانی ئابوری و کراوەیی کۆمەڵایەتی ناتوانن ببنە جێگرەوەی «شکۆی سیاسی» و دادپەروەری کۆمەڵایەتی. سەرەڕای هەوڵەکانی بەلارێدابردنی هۆشیاری جەماوەری لە ڕێگەی ڕێگاکانی پڕۆپاگەندەی جۆراوجۆرەوە، ئەم هۆشیارییە وەک پاسەوانێکی کۆتایی دەمێنێتەوە کە دەوەستێت لە بەردەم هەر هەوڵێکدا بۆ کەمکردنەوەی سەروەری نیشتمانی یان قوربانیدان بە بەرژەوەندییە گشتییەکان بە مەبەستی بەدەستهێنانی دەسکەوتی تا تاکەکەسی.
ئەو مافانەی پەیوەستن بە زمانی دایک و خوێندن پێی، و بەرزنرخاندنی ناسنامەی کولتووری بۆ هەموو پێکهاتەکانی کۆمەڵگە، دەبێت وەکو ئەو توخمانە تێبگەین کە هێزی دەوڵەت بەهێز دەکەن و یەکڕیزییەکەی پتەو دەبەن، نەک ئەوەی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەیی یان سەقامگیرییەکەی سەیر بکرێن. چونکە ئەم مافانە تەنها ئیمتیازی تاکتیکی نیین کە وەک ڕێگەیەک بۆ مانۆڕی سیاسی بدرێن، بۆ ئەوەی دواتر کاتێک هێزی ناوەندی گەورە بوو لێیان بسەنرێتەوە، بەڵکو بنەمای سروشتی و بنچینەیین کە ئامانجیان چەسپاندنی پەیوەندییە لە نێوان سەرجەم هاووڵاتیان و لایەنە جیاوازەکان لەگەڵ ناوەنددا، بەپێی پەیمانێکی کۆمەڵایەتی بەردەوام و پێکبەستراو کە لەناوناچێت.

ئەو دیمەنەی کە خەونی پێوە دەبینین بۆ ئیرانی داهاتوو ناتوانێت تەنها لەسەر بنەمای هێز و ململانێ چەکدارییەکان بنیات بنرێت وەک «چەکوش»ی جەنگ کە بێوەستان لێدەدات، بەڵکو لە بەرامبەردا پێویستی بە «سندان»ی هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە هەیە کە یەکسانی مسۆگەر دەکات و پەیوەندی تاکەکان بە نیشتمانەکەیانەوە پتەو دەکات لە ڕێگەی بەهای هاوبەشی و دادپەروەرییەوە. ئەو ئێرانەیە کە تیایدا هەموو هاووڵاتییەک بە زمانی «برایەتی» و رێزگرتنی هاوبەش قسە دەکات، کە تیایدا هەوڵە جیاوازەکان لە هەر تاکێکەوە دەگەنە لوتکەی هاوسەنگی لە ژێر ئاڵای یەک ئاڵادا یان ئاڵاگەلێکی هاوئاهەنگ. لەم نیشتمانە خوازراوەدا، هیچ بوونێک بۆ بەربەستە دەستکردەکانی نێوان «ناوەند» و «پەراوێزەکان» نییە، بەڵکو یەکپارچەیی گشتگیرە کە هەموان لە چوارچێوەی بەرژەوەندی نیشتمانی هاوبەشدا کۆدەکاتەوە کە کەس لە بەرزنرخاندن و بەشداریکردن بێبەش ناکات.

لە سایەی سەرقاڵی بەردەوامی گۆڕەپانەکانی ڕاگەیاندن و سەکۆکانی شیکاری سیاسی بە ناوەڕۆکی دراماتیکی کە کۆتایی سیستمی ئێران وەک دیمەنێکی دووبارەبووەوەی «ڕووخانی بەرلین» وێنە دەکەن، وەک هەندێک لە لیبرالەکان لە وتارەکانیاندا پێشنیاری دەکەن، لایەنێکی تری ڕاستی لەبەر چاو ون دەبێت کە کەمتر باس دەکرێت بەڵام کەمتر گرنگ نییە. چونکە ئەو تێڕوانینانەی کە لایەنگری رووداوەکان دەکەن وەک یارییەکی دووانەیی کە تیایدا لایەنێک سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە بەدەستدەهێنێت لە کاتێکدا لایەنی تر تووشی شکستی ڕەها دەبێت، لە قوڵایی واقیعی جیۆپۆلەتیکی و ئاڵۆزییەکانی بێئاگان. لە ململانێکاندا وەک ئەوانەی ناوچەکە تێیدایە، هەرچەندە لایەنە ململانێکارەکان هەرچییەک بن، زەرەرەکان زۆرینە شێواز دەن و هەمووان دەگرنەوە، جا لە ئاستی سەربازی، ئابوری و تەنانەت لە پێکهاتەی سیستمی و پێکهاتە هەنووکەیییەکاندا بێت.

تێکشکاندنی خەیاڵی «سەرکەوتنی سفری»

چواندنی سیستمی ئێران بە ئەڵمانیای نازی لە رۆژە کۆتاییەکانیدا جۆرێک لە «پێوانەی هەڵە» نیشان دەدات کە رەنگە لە قوڵایی شیکاریدا کەموکوڕی هەبێت. کۆتایی پێشبینکراوی سیستمی ئێران، بەپێی ئەو دەرەنجامانەی کە لەسەر بنەمای خوێندنەوەیەکی قووڵ بنیادنراون، تەنها سنووردار نابێت بە شکستێکی سەربازی. بەڵکو پێدەچێت کۆتاییەک بێت کە تێکشکانی پێکهاتەی ئایدۆلۆژی لە بەرژەوەندی بەهێزکردنی بیرۆکەی «دەوڵەتی نیشتمانی» بگرێتەوە. ئەم کۆتاییە لە کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی رێبەردا دەردەکەوێت، و ناچارکردنی سیستمی بە کرانەوە بەرامبەر نەتەوە پەراوێزخراوەکان وەک کورد، ئەحواز و بلووچ، لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی سنووردارکردنە یاساییە تەنگەژەکان کە هۆکاری گۆشەگیربوونی ئێران بوون لە دەوروبەری ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا.

لە بەرامبەردا، لایەنەکانی تریش، جا لە ئاستی ناوچەیی یان نێودەوڵەتیدا بن، «سەرکەوتنی بەڕاشکاو» بەدەستناهێنن. زیانە ئابورییە بەرزەکان، تێکدانی ژێرخانی ئابوری، و هەڕەشەکردن لە سەقامگیری ئاسایشی وزە، دەکرێت هێزە نێودەوڵەتییەکان ناچار بکەن بە کشانەوەی قۆناغ بە قۆناغ لە ناوچەکە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ڤاکۆمێک کە تەنها بە عەقڵانییەتی سیاسی و پراگماتیزم لە بەڕێوەبردنی کاروباری ناوچەکەدا نەبێت، پڕ نابێتەوە.

ئێرانی نوێ: لە شۆڕشەوە بۆ فیدراڵیەت

گۆڕانکاری قوڵ لە ئێراندا تەنها لە گۆڕینی کەسایەتییەکان یان سەرکردەکاندا ناوەستێت، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ دووبارە دابڕشتنەوەی پەیمانی کۆمەڵایەتی بە شێوازێکی بنەڕەتی. کرانەوە بەڕووی نەتەوەکاندا، سەرەڕای ئاستەنگ و نیگەرانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەگەری «بەلقەنەبوون»، دەبێتە تاکە هەڵژاردن بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامیی دەوڵەتی ایرانی. ئەم گۆڕانکارییە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە گۆڕینی نەتەوەکان لەوەی ببەنە «بۆمبی چاوەڕوان» کە هەڕەشە لە سەقامگیری وڵات دەکەن، بۆ «پردی کولتووری و ئابوری» کە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ دراوسێ ناوچەیییەکاندا بەهێزتر دەکات، بەتایبەت لە ناوچەی کەنداو، جا بە فارسی ناوببرێت یان عەرەبی.

لەدایکبوونی «گەورە هێزی ئابوری» هاوبەش

واقیعی سیاسی و ئابوری ئاڵۆز لە ناوچەکەدا گۆڕانکاری بەپەلە و بنەڕەتی دەسەپێنێت، کە تێیدا بووەتە زۆرملێ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی سەردەم و تێپەڕاندنی بەربەستەکان لە ڕێگەی گرتنەبەری دیدگایەکی هاوکاری نوێوە. «شکستی دووانی»، کە زیان بە هەمووان دەگەیەنێت بێ جیاکاری، دژبەرەکان بە ناچاری دەباتە سەر مێزی گفتوگۆ بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان دوور لە حساباتی تەنگەژە یان دروشمە دەنگبڵندەکان کە بە درێژایی دەیان ساڵ تەنها قووڵکردنەوەی قەیرانەکانیان نەبێت، هیچی تریان بەدەست نەکەوتووە.

بنیاتنانی داهاتوویەکی بەردەوام بۆ ناوچەکە پێویستی بە دابڕشتنی «پەیماننامەی سەقامگیری» گشتگیر هەیە کە سنوورە کلاسیکییەکان و بەرچاوڕوونییە کورتخایەنەکان ببڕێت. ئەم پەیماننامەیە دەبێت لەسەر چەند بنەمایەک دابمەزرێت، کە یەکەمیان بەدیهێنانی ئاسایشی خۆییە لە جیاتی پشتبەستنی زیاد لە پێویست بە بنکە سەربازییە بیانییەکان. لەبەر ئەوە، پێشنیار دەکرێت کە ڕێڕەوڕە ئاوییە هەستیارەکان وەک گەرووی هورمز و باب ئەلمەندەب لە ڕێگەی هاوکاری ناوچەیی هاوبەشەوە مسۆگەر بکرێن، بە شێوازێک کە دەوڵەتانی ناوچەکە بەرپرسیار بن لە پاراستنیان و زامنکردنی سەلامەتییان.

جگە لەوەش، دەبێت یەکگرتنی وزە لە نێوان دەوڵەتانی ناوچەکەدا بەهێز بکرێت لە ڕێگەی بەستنەوەی سەرچاوەکانی وزە وەک کێڵگەکانی گاز و تۆڕەکانی کارەباوە لە سیستمی یەکگرتوودا. ئەم هەنگاوە نەک تەنها بەشداری دەکات لە بەدیهێنانی سوودی ئابوری بۆ هەمووان، بەڵکو گرنگی یەکگرتنی سەقامگیری پایتەختە گەورەکانی ناوچەکەش دەسەلمێنێت، بە شێوازێک کە سەقامگیری تاران دەبێتە بەشێکی دانەبڕاو لە سەقامگیری ریاز، دۆحە و سەرجەم دەوڵەتانی ناوچەکە.

پاڵپشت بەمەش، پێویستییەکی بەپەلە هەیە بۆ قبوڵکردنی چەمکی «دەوڵەتی نیشتمانی» بە شێوازە ڕاستەقینەکەی لە ڕێگەی یەکخستنی دەسەڵات لەناو سنووری هەر دەوڵەتێکدا، و سنووردارکردنی چەک بە دەست دەزگا سیادییەکانەوە تەنها. چونکە کەمکردنەوەی کاریگەری باڵە چەکدارەکان و کۆتاییهێنان بە بیرۆکەی جەنگ بە وەکیل، پایەی بنەڕەتین بۆ مسۆگەرکردنی ئاشتی و گەشەپێدانی هاوسەنگ لە نێوان گەلان ناوچەکەدا.

لە کۆتاییدا، ئەم «پەیماننامەیە» تەنها خەونێکی خەیاڵی نییە، بەڵکو پێویستییەکی واقیعییە بۆ دروستکردن داهاتوویەک کە تێیدا بەرژەوەندییەکان تێکەڵ دەبن و هێزەکان پاڵپشتی یەکتر دەکەن، لە جیاتی بەردەوامبوونی ململانێکان کە هەمووانی ماندوو کردووە و رێگری لە پێشکەوتنیان کردووە بۆ دەیان ساڵ.

لە نێوان گوشارەکانی هێزە گەورەکان و داواکارییەکانی سەروەری ناوچەییدا، دیمەنی ناوچەیی لەسەر دووڕیانێکی ئاڵۆز وەستاوە. چین ڕەنگە لە سەقامگیری ناوچەکەدا هەلی زێڕین بببینێت بۆ پێشڕەویکردن بە دەستپێشخەری «پشتێن و ڕێگا»، لە کاتێکدا نیگەرانییەکانی ئەمریکا لە پووکانەوەی پاساوەکانی بوونی سەربازی زیاد دەکەن، و ڕووسیا خۆی بۆ هاتنە ژوورەوەی گازی ایرانی ئامادە دەکات وەک گۆڕاوێکی نوێ کە دەتوانێت هەڕەشە لە کاریگەرییەکەی بکات لە بازاڕی وزەدا.

لە کۆتایی ئەم قەیرانەدا، چارەسەر بە تۆمارکردنی سەرکەوتن بۆ لایەنێک لەسەر حیسابی لایەنەکەی تر نابێت، بەڵکو لە دانپێدانانی بەکۆمەڵەوە دێت کە بەردەوامی ململانێ تێچووی زیاتر بە هەمووان دەدات لەوەی کە بەرگەی بگرن، و بوونەکەیان دەخاتە مەترسییەوە. ڕەنگە ئەنجامەکە وەک «شکست بۆ هەمووان» بێت، بەڵکو لە ناخیدا تۆوی هیوای بۆ ناوچەکە هەڵگرتووە ئەگەر وەبەرهێنانی باشی تێدا بکرێت. کاتێک زەبرەتەکانی جەنگ دەگۆڕدرێن بۆ خاڵی دەستپێک بەرەو رۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی نوێ، وەبەرهێنان دەبێتە سەردێڕی قۆناغەکە لە جیاتی داخوران، و سەروەری بەسەر شوێنکەوتووییدا بەرزدەبێتەوە.