کاتێک ناوی کەسێکی تر دەبێتە ناسنامەی ئێمە.. نووسەر: گەیلان محمد
لێکۆڵینەوەیەک لە هۆکارە زانستییەکانی «نەخۆشی بەناوبانگبوون»، زیانەکانی و ڕێگای گەڕانەوە بۆ خۆ
نووسەر: گەیلان محمد
بەرواری نووسین: ٢٧ی ئابی ٢٠٢٦
جۆری بابەت: وتاری زانستی ـ کۆمەڵایەتی
کلیلەوشەکان: پەرستینی کەسایەتییە ناسراوەکان، بەناوبانگبوون، پەیوەندیی نێوانخەیاڵی، تەندروستی دەروونی، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
ئاگاداری پزیشکی: من پزیشک نیم؛ ئەم وتارە شیکردنەوەیەکی زانیارییە و جێی تشخیص و ڕاوێژی پسپۆڕی دەروونی ناگرێتەوە. ئەگەر ئەم نیشانانە کاریگەرییەکی قورس لەسەر ژیان دروست کرد، پێویستە لەلایەن پسپۆڕێکی تەندروستی دەروونییەوە هەڵسەنگاندن بکرێت.
دەستپێک: کاتێک ستایش دەبێتە زیندان
هەموومان کەسێکمان هەیە کە کاریگەری لەسەرمان داناوە؛ گۆرانیبێژێک کە لە کاتی خەمدا دەنگی پەنا بووە، نووسەرێک کە وشەکانی ڕێگایەکی نوێی بۆ بیرکردنەوەمان کردووەتەوە، یان وەرزشوانێک کە فێری کردووین دوای هەر کەوتنێک هەستینەوە. ئەمە بەشێکە لە سروشتی مرۆڤ: حەزکردن، فێربوون و هاوبەشی هەست.
بەڵام هەندێک جار ستایش لە سنووری خۆی تێدەپەڕێت. ئەو کاتەی بیرکردنەوە لە کەسێکی ناسراو دەبێتە شتێکی بێکۆتایی، ئەو کاتەی ڕەزامەندیی خەڵک لەسەر تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەبێتە پێوەری بەهای خۆمان، و ئەو کاتەی ژیانی ڕۆژانە لە پێناوی ناوی کەسێکی ترەوە دەستبەردار دەکرێت؛ ئیدی باس لە «فانێکی دڵسۆز» ناکەین، بەڵکو لە پەیوەندییەکی نابەرامبەر و زیانبەخش دەدوێین.
لە توێژینەوە دەروونییەکاندا ئەم دیاردەیە بە پەرستینی کەسایەتییە ناسراوەکان یان celebrity worship ناسراوە. وشەی «نەخۆشی بەناوبانگبوون» لە گفتوگۆی ڕۆژانەدا بەکاردێت، بەڵام نابێت بە هەڵە وەک ناوی نەخۆشییەکی فەرمیی سەربەخۆ دابنرێت. پەرستینی کەسایەتییە ناسراوەکان لە توێژینەوەکاندا زیاتر وەک پێکهاتەیەکی دەروونی و کۆمەڵایەتی دەبینرێت؛ تشخیص تەنها بۆ ئەو کێشانەیە دەکرێت کە بەڕاستی هەیە، وەک وسواسی-ناچارەکی، دڵەڕاوکێ، دڵتەنگی یان بەکارهێنانی کێشەدارەوەی ئینتەرنێت. پۆلێنکردنی جیهانی نەخۆشییەکان، ICD-11، ستانداردی جیهانیی زانیارییە تشخیصییەکانە؛ بۆیە دەبێت وشەیەکی گفتوگۆیی لەگەڵ تشخیصێکی پزیشکی تێکەڵ نەکرێت.
لە حەزکردنەوە بۆ وسواس: سێ ئاستی پەیوەندی
توێژینەوەکان ئەم پەیوەندییە بە نردبانێک دەچوێنن، نەک بە دۆخێکی تەنها.
هەموو کەسێک کە هونەرمەندێک بەدڵیەتی نەخۆش نییە؛ خاڵی گرنگ ئەوەیە کە ئایا ئەم پەیوەندییە دەست لە ژیان دەدات یان نا.
ئاست چۆن دەردەکەوێت؟ کەی دەبێتە نیشانەی مەترسی؟
کۆمەڵایەتی ـ کاتبەسەربردن بەدواداچوون بۆ کارەکانی کەسە ناسراوەکە و گفتوگۆکردن لەگەڵ هاوڕێیان کاتێک هەموو گفتوگۆ و ناسینە کۆمەڵایەتییەکان تەنها لەسەر ئەو کەسە بێت
تایبەتی ـ توند بیرکردنەوەی زۆر، هەستی نزیکی تایبەت و گومانکردن بەوەی «ئەو تەنها کەسێکە کە تێم دەگات» کاتێک بیرەکان کۆنترۆڵنەکراون و خەو، خوێندن، کار یان پەیوەندییە نزیکەکان تێکدەدەن
سنووربەزێن ـ پاتۆلۆژیک ئامادەبوون بۆ شکاندنی یاسا، خەرجکردنی زیاتر لە توانای دارایی، یان هەوڵدان بۆ تێکدانی سنووری ژیانی کەسە ناسراوەکە کاتێک زیان بە خۆ یان کەسانی تر دەگات، ڕەفتارەکان دەبنە هەڕەشە، چاودێریی نهێنی یان کردارێکی نایاسایی
ئەم جیاوازییە گرنگە، چونکە ناونانی هەر حەزێکی ئاسایی بە «نەخۆشی» خۆی جۆرێکە لە ستەمکردن بەسەر کەسەکەدا. کێشەکە لە خۆشەویستییەکەدا نییە؛ لەوەدایە کە مرۆڤ خۆی لەناو ئەو خۆشەویستییەدا ون بکات.
هۆکارە زانستییەکان: بۆچی مێشک دەچێتە ناو ئەم بازنەیە؟
١. پەیوەندیی نێوانخەیاڵی و هەستی نزیکی ساختە
کەسە ناسراوەکە زۆرجار ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ بینەر ناکات، بەڵام بە ڕێگەی شاشەوە دەخەنێت، دەگریت، هەواڵی ژیانی دەگوازێتەوە و وەک کەسێکی ئاشنا دەردەکەوێت. ئەم جۆرە پەیوەندییەی یەکلایەنە بە پەیوەندیی نێوانخەیاڵی ناودەبرێت. بۆ مێشک، دووبارەبوونەوەی دەنگ و وێنە و چیرۆکەکان دەتوانێت هەستی ئاشنایی و نزیکی دروست بکات، بەبێ ئەوەی پەیوەندییەکی ڕاستەقینەی دوولایەنە هەبێت.
کاتێک کەسێک لە ژیانی ڕاستەقینەدا هەستی بە تەنهایی، نەبینراوی یان ناپەسەندکراوی دەکات، ئەم پەیوەندییە ساختەیە دەتوانێت بۆ ماوەیەک شوێنی هاوڕێیەتی بگرێتەوە. بەڵام ئەو ئارامییە ئەگەر ببێتە جێگرەوەی پەیوەندییە ڕاستەقینەکان، کێشەکە قووڵتر دەکات.
٢. کەمبوونی متمانە بە خۆ و بەراوردکردنی خۆ بە وێنەی بریقەدار
کەسە ناسراوەکان زۆرجار بە وێنەی هەڵبژێردراو، ڕووناککراو و دەستکاریکراو پیشان دەدرێن؛ بینەر بەڵام ژیانی ناوخۆی خۆی بە هەموو ترس و شکستییەکانییەوە دەبینێت. لەوێدا بەراوردکردنێکی نادادپەروەرانە دروست دەبێت: «ئەو هەموو شتێکی هەیە، من هیچم نییە.» توێژینەوەیەکی گەورەتر لەسەر گەورەساڵان پەیوەندییەکی لاواز بەڵام بەردەوامی نێوان پەرستینی زۆری کەسایەتییە ناسراوەکان و نزمبوونی متمانە بە خۆی دۆزیوەتەوە.
ئەمە بە مانای هۆکاری ڕاستەوخۆ نییە؛ کەسێک بە متمانەی نزم دەکرێت زیاتر پەنابەرێت بۆ جیهانی کەسێکی ناسراو، یان ئەو پەرستینە بەراوردکردنەکەی زیاد بکات.
٣. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و بازنەی پاداشت
تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان تەنها شوێنی بینینی ناوی کەسێکی ناسراو نین؛ سیستەمی پێشنیارکردنیان هەموو ئەو شتانەی کە سەیری دەکەین، لایک دەکەین یان لێی دەوەستین دووبارە بۆمان دەهێنێتەوە. بەو شێوەیە، یەک ڤیدیۆ دەبێتە دەیان ڤیدیۆ، و دەیان ڤیدیۆ دەبنە بەشێک لە ناسنامەی ڕۆژانەمان. توێژینەوەیەکی لەسەر ٤٣٧ گەنج و گەورەساڵ پەیوەندییەکی نێوان ئاستی بەرزی پەرستینی کەسایەتییە ناسراوەکان و بەکارهێنانی کێشەدارەوەی ئینتەرنێت دۆزیوەتەوە؛ بەڵام چونکە توێژینەوەکە لە یەک کاتدا کراوە، ناتوانێت بڵێت کامیان هۆکاری کامیانە.
٤. خەیاڵکردنی زۆر و هەڵاتن لە واقع
هەندێک کەس بە خەیاڵکردن پەنادەبەن بۆ ئەوەی لە فشار، تەنهایی یان شکستی ڕۆژانە دووربکەونەوە. ئەگەر خەیاڵەکان زۆر فراوان بن و لە خوێندن، کار یان پەیوەندییەکان جێی بگرن، لە توێژینەوەکاندا بە maladaptive daydreaming ناودەبرێن. هەمان توێژینەوەی پێشوو نیشانی داوە کە ئەم جۆرە خەیاڵکردنە و ویستی بەناوبانگبوون لەگەڵ پەرستینی زۆری کەسایەتییە ناسراوەکان پەیوەندییان هەیە. بەڵام ئەمەش پێویستی بە هەڵسەنگاندنی تاکەکەسی هەیە، نەک لیبلێکی خێرا. [4]
٥. قۆناغی تەمەن و ژینگەی کۆمەڵایەتی
لە قۆناغی گەنجیدا ناسنامە هێشتا لە دروستبووندایە. مرۆڤ دەپرسی: «من کێم؟ چی دەوێم؟ چۆن دەبم بە کەسێکی گرنگ؟» لەو کاتەدا کەسە ناسراوەکە دەتوانێت ببێتە وێنەی ئاوات، نەک تەنها کەسێکی خۆشویست. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئاستی پەرستینی کەسایەتییە ناسراوەکان بە گشتی لە تەمەنە گەنجەکاندا زیاترە و لەگەڵ زیادبوونی تەمەن کەمێک دادەبەزێت؛ بەڵام جیاوازیی تاکەکان زۆر گرنگترن لە هەر یاسایەکی گشتی. [5]
کاریگەرییە خراپەکان لەسەر تاک
پەرستینی زۆر بە شێوەیەکی جادویی مرۆڤ ناکوژێت و هەموو فەنێکیش تووشی زیان نابێت. کێشەکە لەوەدا دەردەکەوێت کە ئەو پەیوەندییە لەگەڵ کێشەیەکی تری دەروونی تێکەڵ دەبێت یان خۆی دەبێتە سەرچاوەی تێکچوون. بەڵگە زانستییەکان پەیوەندییەکی لاواز بەڵام دووبارەبووەوەیان لەگەڵ نیشانەکانی دڵتەنگی و دڵەڕاوکێ، فشارە دەروونییەکان، نزمبوونی متمانە بە خۆ، کەمبوونی دڵخۆشیی ژیان و خەیاڵکردنی نائاسایی نیشان داوە. [4] [5]
بوار کاریگەرییەکانی کە دەکرێت ببینرێن
دەروونی دڵەڕاوکێ، دڵتەنگی، بیرکردنەوەی دووبارە، هەستی پووچی و وابەستەبوون بە ڕەزامەندیی کەسانی تر خەو و جەستە درەنگخەوتن بۆ بەدواداچوونی هەواڵ، ماندووبوونی ڕۆژانە و سەرنجدانەدانی جەستەیی پەیوەندییەکان دوورکەوتنەوە لە خێزان و هاوڕێ، بێباوەڕی بە پەیوەندیی ڕاستەقینە و هەستی بەراوردکردنی هەمیشەیی دارایی و سنوور خەرجکردنی ناڕێک، کڕینی شتی بێپێویست، چاودێریی زۆر و شکاندنی سنووری کەسی ناسراو
ناسنامە ئەوەی مرۆڤ خۆی بە ناوی کەسێکی تر بناسێنێت و بەهای خۆی تەنها بە نزیکبوونەوە لەو کەسەوە بپێوێت.
ئەوەی زۆر جار لە بیرمان دەچێت ئەوەیە کە مەترسی تەنها «زۆر سەیرکردن» نییە. مەترسیی سەرەکی لەدەستدانی کۆنترۆڵ و لەدەستدانی ژیانی خۆتە.
کاتێک هەموو خەونەکانت دەبنە خەونەکانی کەسێکی تر، تۆ بە هێواشی لە ژیانی خۆت دەکشێیتەوە.
نیشانەکانی پێویستی بە یارمەتی
ئەگەر یەک یان چەند دانە لەم نیشانانە بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام بوو، باشە لەگەڵ دەروونناس یان پزیشکی دەروونی قسە بکرێت:
1 کۆنترۆڵکردنی بیرکردنەوە لە کەسە ناسراوەکە نامومکینە و بەشێکی زۆری ڕۆژ دەبات.
2 بەدواداچوونەکە خەو، خوێندن، کار، عبادەت، پەیوەندیی خێزانی یان ژیانی کۆمەڵایەتی تێکدەدات.
3 کەسەکە هەوڵی کەمکردنەوە دەدات، بەڵام دووبارە بەهێزتر دەگەڕێتەوە.
4 بۆ نزیکبوونەوە یان پشتیوانیکردن لە کەسێکی ناسراو، پارەی زۆر خەرج دەکرێت یان سنووری یاسایی و کەسی دەشکێنرێت.
5 کەسەکە هەست دەکات بەبێ ئەو کەسە هیچ بەهایەکی نییە، یان لە دوورکەوتنەوەی ئەو کەسە تووشی تێکچوونی زۆر دەبێت.
چارەسەر: مەبەست کوژاندنەوەی حەز نییە، گەڕاندنەوەی هاوسەنگییە
چارەسەرێکی تایبەت و یەکسان بۆ «نەخۆشی بەناوبانگبوون» نییە، چونکە ئەم ناوە بە خۆی تشخیصێکی فەرمی نییە. یەکەم هەنگاو ئەوەیە پسپۆڕێک بزانێت لە پشت ئەم پەیوەندییەدا چی هەیە: تەنهایی؟ دڵەڕاوکێ؟ دڵتەنگی؟ نزمبوونی متمانە بە خۆ؟ وسواس و ناچارە؟ یان بەکارهێنانی کێشەدارەوەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان؟
ئەگەر بیر و ڕەفتارەکان شێوەی وسواسی-ناچارەکییان هەبێت، چارەسەری هەڵسوکەوتی ـ بیرکاری، بە تایبەتی exposure and response prevention، لە چارەسەرە سەرەتاییە بەڵگەدارەکانی OCD ـە. لەم ڕێگایەدا بە هاوکاریی چارەسەرکار، کەسەکە بە هێواشی ڕووبەڕووی هاندەرەکانی دەبێتەوە و فێردەبێت بێ ئەنجامدانی ڕەفتاری ناچارەکی دڵەڕاوکێکەی بەڕێوەببات. ئەمە دەبێت لەژێر چاودێریی پسپۆڕ بکرێت، نەک بە تاقیکردنەوەی توند و بێپلاندانان لە ماڵەوە. [2] [6]
لە هەندێک دۆخی قورسدا، پزیشک دەتوانێت دەرمان هەڵبژێرێت؛ بەڵام دەرمانی دژەدڵتەنگی، لەوانە SSRI، بۆ خۆی چارەسەری «حەزکردن بە کەسێکی ناسراو» نییە. تەنها کاتێک بەکاردێت کە پزیشک نەخۆشییەکی پەیوەندیدار وەک OCD یان دڵتەنگی تشخیص بدات. هیچ دەرمانێک نابێت بەخۆڕایی دەست پێبکرێت یان بوەستێنرێت. [2] [3] [6]
لەگەڵ چارەسەری پسپۆڕی، هەنگاوە ڕۆژانەکان دەتوانن بازنەکە لاواز بکەن: کەمکردنەوەی ئاگادارییەکان و نۆتیفیکەیشنەکان، دانانی کاتێکی دیاریکراو بۆ بەکارهێنانی تۆڕەکان، نەهێشتنی مۆبایل لە ژووری خەوتن، تۆمارکردنی ئەو کاتانەی کە پەنادەبەین بۆ شاشە، و گەڕانەوە بۆ پەیوەندییە ڕاستەقینەکان، وەرزش، خوێندن و کارێکی بەمانا. ئەم هەنگاوانە چارەسەری تەواو نین، بەڵام دەرفەت بۆ دروستکردنەوەی کۆنترۆڵ دروست دەکەن.
خێزان و هاوڕێکانیش نابێت کەسە تووشبووەکە بە گاڵتە یان سووکایەتی وەڵام بدەن. وتنی «تۆ شێتیت» تەنها شرمەزاری زیاد دەکات و کەسەکە زیاتر دەخاتە ناو جیهانی شاشە. وەڵامی دروست ئەوەیە: «دەبینم ئەمە چەندە کاریگەری لەسەرت هەیە؛ با یارمەتیی پسپۆڕ بدۆزینەوە.» ئەگەر هەڕەشەی زیانگەیاندن بە خۆ یان کەسێکی تر، یان تێکچوونی قورس هەبوو، دەبێت بە خێرایی پەیوەندی بە فریاکەوتنەوەی ناوخۆیی یان نزیکترین ناوەندی پزیشکی بکرێت.
کۆتایی: بەناوبانگبوون چارەسەر نییە بۆ نەبینراوی
لە بنەڕەتدا، زۆرێک لەو کەسانەی کە بە شێوەیەکی زۆر بەناوبانگبوون دەخوازن، تەنها ناوی کەسێکی تر ناوێت؛ ئەوان دەیانەوێت خۆیان ببینرێن، گوێیان لێبگیرێت و هەست بکەن ژیانیان مانای هەیە. ئەمە خواستێکی مرۆییە، بەڵام هەڵەکە لەوێ دەست پێدەکات کە مرۆڤ بەهای خۆی بە دەستی جەماوەر یان ئەلگۆریتمێک دەسپێرێت.
کەسە ناسراوەکە دەتوانێت ڕووناکییەک بێت لە دوورەوە، بەڵام نابێت ببێتە خۆرێک کە تۆ لەسەر حسابی خۆت بە دەوری ئەو بسوڕێیت. ئەوەی پێویستە چارەسەر بکرێت، حەزکردن نییە؛ ونبوونی خۆیە لەناو حەزکردندا. گەڕانەوە بۆ خۆ لەو ساتەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤ بپرسێت: «ئەگەر ئەو ناوە لە شاشە نەما، من چیم هەیە؟» و وەڵامەکە بە هێواشی، بە کار و بە یارمەتیی دروست دروست بکات.
—-
سەرچاوەکان
[1] World Health Organization, ICD-11: International Classification of Diseases, 11th Revision.
[2] American Psychiatric Association, What Are Obsessive-Compulsive and Related Disorders?.
[3] NHS, Treatment: Obsessive Compulsive Disorder.
[4] Zsila, Á., McCutcheon, L. E., & Demetrovics, Z. (2018), The association of celebrity worship with problematic Internet use, maladaptive daydreaming, and desire for fame, Journal of Behavioral Addictions, 7(3), 654–664.
[5] Zsila, Á., Orosz, G., McCutcheon, L. E., & Demetrovics, Z. (2021), Individual Differences in the Association Between Celebrity Worship and Subjective Well-Being, Frontiers in Psychology, 12.
[6] Van Noppen, B., Sassano-Higgins, S., Appasani, R., & Sapp, F. (2021), Cognitive-Behavioral Therapy for Obsessive-Compulsive Disorder: 2021 Update, Focus, 19(4), 430–443.