چیڕۆكنووسانی دوای ڕاپەڕین لە كتێبی كاروانی چیڕۆكی كوردیدا.. سەدیق سەعید ڕواندزی

چیڕۆك وەك ژانڕێكی هونەری نوێ و هاوچەرخ، مێژووێكی درێژی نییە و سەرەتاكانی دەركەوتنی لە ئەدەبی جیهانی، بۆ سەرەتاكانی سەدەی نۆزدەیەم دەگەرێتەوە و لە ئەدەبی كوردیشدا، هێشتا تەمەنی دەركەوتنی ئەو ژانڕە، لە هەشتا ساڵێك تێپەڕی نەكردووە، ئەمەش پەیوەست بە چیڕۆكی لە (خەوما)ی (1) جەمیل سائب، بەڵام چیڕۆكی فۆلكلۆری و میللی كە دەچنە خانەی ئەدەبی سەرزارەكییەوە، مێژووەكەی بۆ هەزاران ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە و ئەم ژانڕە، تایبەتمەندییەكی نەتەوەیی جیاوازی هەیە و چیڕۆكی میللی و حیكایەتی كۆن، ڕەنگدانەوەی واقیعی كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی نەتەوە جیاوازەكانە. لەو ڕوانگەیەوە لە ئەدەبی كوردیش، چەندین داستانی كۆن و چیڕۆكی كۆنی كوردەواری هەن، كە تێماكانیان لە ئەفسانە و پاڵەوانسازیی و ڕووداوی خەیاڵی پێكهاتووە و تاكو ئێستاش ماونەتەوە و لایەنێكی گرنگی ئەدەبی سەرە زارەكی و نەنووسراو پێكدەهێنن، كە هاوتەریب لەگەڵ ڕەوتی مێژوویی نەتەوەیی ئێمە، لە ڕێگەی گێڕانەوە نەوەی دوا نەوە ماونەتەوە. لێرەوەش ئێمە لە بەردەم دوو جۆر ژانڕی جیاواز داین، كە ئەوانیش چیڕۆكی میللی و كۆن لەگەڵ چیڕۆك بە مانا هونەرییەكەیەتی واتا چیڕۆكی نوێ و هاوچەرخ. لە نێوەندی ئەدەبی كوردیدا، بە تایبەتیش لە میانەی ئەو باس و توێژینەوانەی لە بارەی چیڕۆكی هاوچەرخی كوردی دەنووسرێن، زۆرجار مێژووی سەرهەڵدانی هەردوو ژانڕەكە تێكەڵ دەكرێت و كاتێ لە بارەی چیڕۆكی نوێوە دەدوێن،باس لەوە دەكەن كە هەزاران ساڵە ژانڕی چیڕۆك لە ئەدەبی كوردیدا هەیە(2)، كە لە لە ڕاستیدا ئەم بۆچوونە، تا ڕادەیەك جۆرێك لە گیروگازی تێدایە، چونكە ناكرێ ئەم دوو ژانڕە تێكەڵ بكرێن. مامۆستا فەرهاد شاكەلی، لە كتێبەكەی خۆیدا بە ناوی (گێڕانەوەی مۆدێرنی كوردی)(3) چیڕۆكی نوێی كوردی، بە گێڕانەوەی مۆدێرن ناساندووە، بەمەش جۆرە دابڕانێكی مێژوویی و فەرهەنگی و زمانی لە نێوان ئەم دوو ژانڕەدا كردووە. بێگومان چیڕۆكی كوردی لە ڕووی ڕووخسار و ناوەڕۆك و تێماوە، ڕەنگدانەوەی واقیعی كۆمەڵایەتی و ژیاریی و سیاسی كۆمەڵگەی كوردی بووە لە ڕابردوودا، بەو مانایەی لە هەر قۆناغێكدا، كێشە و بابەتە كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و سیاسییەكان، ناوەڕۆكی چیڕۆكەكانیان پێكهێناوە، وەك ململانێی جووتیار و دەرەبەگەكان لە چیڕۆكی ساڵانی چل و پەنجاكان، یان بە سیاسیكردن و بە سومبلكردنی چیڕۆك لە قۆناغەكانی تێكۆشانی سیاسی و چەكداری كورد، لە نیوەی دووەمی هەفتاكان تا ڕاپەڕین.
لە دوای ڕاپەرینەوە، نەوەیەكی نوێ لە سەر ئاستی ژانڕە ئەدەبییەكان، لە نێویشیاندا چیڕۆكنووسین دەردەكەوێت، بەڵام ئەم نەوەیە، لە ڕووی شوناسی ئەدەبییەوە، وەك پێویست ناسنامەیەكی دیاریكراوی نییە، بەڵكو دەقەكان لە سەر ئاستی نووسینی كەسین، ئەمەش پەیوەندی بە دوو هۆكارەوە هەیە، یەكەمیان: كرانەوە و ئازادی دوای ڕاپەڕین و سەربەستی لە نووسین و دەربڕیندا، پێچەوانەی ساڵانی بەر لە ڕاپەڕین، دووەمیان: بوونی سۆسیال میدیا، وەك سەكۆیەكی پەرت و ئازادی نووسین، كە ئەمانە هۆكارن بۆ ئەوەی ئەم نەوەیە، وەك نەوەكانی پێشووی چیڕۆكی كوردی وەك نەوەیەكی دیاریكراو خاوەن شوناسێكی كۆمەڵی نەناسرێن. زەمەنی ڕاپەڕین، نزیك دەبێتەوە لە چوار دەیە، هەریەك لەو دەیانە، لە ڕووی تێما و بابەتی ژانڕە ئەدەبییەكانی دوای ڕاپەڕین، هەڵگری ئەدگاری ئەدەبی و هونەری جیان. لە دەیەی یەكەمدا، بە هۆكاری شەڕی ناوخۆ و جێ هێشتنی نیشتمان، كۆچ و نامۆبوون و دووركەوتنەو ەو دابڕان و نەهامەتییەكانی ڕێگەی كۆچ دەبنە بابەت، لە دەیەی دووەمدا كە هاوتای ڕووخانی دەسەڵاتی بەعسە، تێمای چیڕۆكی ئەم نەوەیە، زۆرتر بەرەو خودگەرایی و خەیاڵسازیی دەڕوات، لە دوو دەیەی كۆتاییدا، بەو پێیەی كۆمەڵێك ڕووداوی سیاسی و نەتەوەیی ڕوودەدەن، ئیدی جۆرێك لە بەركەوتن و دابڕانی ڕوحی لە نێوان مرۆڤی كورد و نیشتمان و ژینگەی ژیان دروست دەبێت. بۆیە بە گشتی سیمای چیڕۆكی ئەم نەوەیە، پتر بەر ئاراستەی نامۆبوون لە نیشتمان و بێهوودەیی و پرسیار لە بارەی ماهییەتی شۆڕش و ڕاپەڕین و ئازادی و مافی تاك دەچێت. هەڵبەتە تاكو ئێستاش لە ڕووی زەمەنی و پۆلێنبەندی مێژووییەوە، قۆناغێك بۆ نەوەی دوای ڕاپەڕینی چیڕۆكی كوردی دیاری نەكراوە، وەك ئەوەی پێشتر بۆ چیڕۆكی كوردی لە نێوان ساڵانی 1925 تاكو 1950 و 1950 تاكو 1960 و 1960 تا 1970 ولە 1970 تا پێش ڕاپەڕین دیاریكراوە. لە بەرگی دووەمی كتێبی كاروانی چیڕۆكی كوردی(4)، كە بە هەردوو بەرگەكەیەوە لێكۆڵینەوەیەكی وردی مێژوویی و بابەتی قۆناغەكانی چیڕۆكی كوردی هەر لە سەرەتاوە تاكو ڕاپەڕینە، تەنها بە چەند لاپەڕەیەكی كەم و سنوردار، تیشك خراوەتە سەر ئەو قۆناغەی چیڕۆكی كوردی، واتا دوای ڕاپەڕین كە نزیك بە چوار دەیەیە. هەڵبەتە ڕەوتی گەشەكردنی چیڕۆكی كوردی دوای ڕاپەڕین، بەراورد بە ژانڕی شیعر لە هەمان قۆناغدا، ڕەوتێكی هونەریی پێشكەوتووە، چونكە گەر دوای ڕاپەڕین شیعر بە جۆرێك لە جۆرەكان، لە سەر دەستی نەوەی شاعیرانی دوای ڕاپەڕین كاڵببێتەوە و ئەو پێگە و بایەخەی جارانی نەمابێت، ئەوا بە پێچەوانەوە چیڕۆك و ڕۆمانی نەوەی دوای ڕاپەڕین، هونەریترن. لە دوای ڕاپەڕینەوە، ئێمە دەبیچ دوو شوناس لە یەكتری جیا بكەینەوە ئەوانیش (چیڕۆكی دوای ڕاپەڕین) و (نەوەی دوای ڕاپەڕینە) كە ئێمە مەبەستمان ئەمەی دووەمیانە. لە بەرگی دووەمی كتێبی كاروانی چیڕۆكی كوردیدا، نووسەر كۆی چیڕۆكەكانی چیڕۆكنووسانی بەر لە ڕاپەڕینیشی خستۆتە نێو ئەم قۆناغە، كە ئەمەش بە بڕوای ئێمە جۆرە گیروگازێكی زەمەنی و مێژوویی و نەوەیی دروست دەكات، چونكە نەوەی دوای ڕاپەڕین، ئەو نەوەیەیە كە لە دوای ڕاپەڕین چیڕۆكیان نووسیوە، نەك چیڕۆكنووسێك كە لە ڕووی قۆناغی هونەرییە سەر بە نەوەی شەستەكان و هەفتاكانە و لە دوای ڕاپەڕین بەردەوام بووە لە چیڕۆكنووسین. ئەم تێكەڵكارییە لە ڕووی پۆلێنبەندی، هەروەها دیاریكردنی شوناسی نەوە لە ڕووی بایۆگرافییەوە، نەك شوناسی دەق لە كتێبی كاروانی چیڕۆكی كوردیدا، گرفت بۆ ڕێزبەندكردنی قۆناغەكانی چیڕۆكی كوردی دروست دەكات، چونكە ناشێ بەرهەماكانی نەوەی دوای ڕاپەڕین، بخەینە تای تەرازووی نەوەی شەستەكان و بە یەكەوە بە قۆناغی دوای ڕاپەڕین هەژماریان بكەین. بۆیە لەم ڕووەوە نووسەری كتێبی كاروانی چیڕۆكی كوردی، كە بێگومان زۆر لە ئێمە شارەزاتر، وردتر و بەتواناترە، دەبوو ئەم دوو شوناسەی لە یەكتری جیاكردباوە، بەو مانایەی ناكرێت شێرزاد حەسەن و مامۆستا حوسێن عارف، لەگەڵ كارزان عەلی و هێمن محمود بە نموونە كە دوو چیڕۆكنووسی زەمەنی دوای ڕاپەڕینن، هەموویان بە یەكەوە وەك قۆناغی دوای ڕاپەڕین بناسێنرێن. لە ڕاستیدا بۆ پۆلێنكردنی نەوەكان لە ئاستی نووسیندا، ئەوا دەبێ نەوە وەربگرین نەك تێكست، بۆیە ئەو چیڕۆكانەی نووسەرانی بەر لە ڕاپەڕین نووسیویانە، ناچنە نێو ئەو قۆناغبەندییەی ئێمەوە، بەڵكو تەنها ئەو چیڕۆكنووسانەی دوای ڕاپەڕین دەگرێتەوە.
سابیر ڕەشید لە كتێبەكەی خۆیدا، لایەكی كەمی بە خێرایی لەو نەوەیە كردۆتەوە، كە هەڵگڕی تایبەتمەندی و ئەدگاریی هونەری خۆیانن و دەتوانین وەك قۆناغێكی سەربەخۆی چیڕۆكی كوردی ناوزەدی بكەین، بەڵام هەر چوار دەیەكەی دوای ڕاپەڕین، ناچنە نێو یەك خانەی مێژووییەوە، چونكە چیڕۆكی هەر یەك لەو دەیانە جیاوازن لە یەكتری وەك ئەوەی لە دوای پێشكەتنە ژیاریی و تەكنەلۆژییەكان و دەركەوتنی ژیری دەستكرد و پێشكەوتنە زانستاییەكان لەم ساڵانەی دواییدا، تێمای چیڕۆكی ئەم نەوەیە، بەرەو جۆرێك لە خەیاڵی زانستی، كاریگەریەتی دنیای تەكنەلۆژیا و شاشە بە سەر مرۆڤ و بەڕۆبۆت بوونی دەردەكەون، پێچەوانەی سەرەتای ڕاپەڕین، كە بابەتەكانی كۆچ و جێهێشتنی نیشتمان و دابڕان و ئەو ڕووداوە سیاسییانەی لەكوردستاندا ڕوویاندا، لەنێوشیاندا شەڕی ناوخۆ، دەبنە تێمای چیڕۆكەكان. هەروەها دیارترین جیاوازیی و دابڕان لە ڕووی گوتارو ناوەڕۆكەوە، كە نەوەی دوای ڕاپەڕینی چیڕۆكی كوردی لە نەوەی پێش ڕاپەڕین جیا دەكاتەوە ئەوەیە، كە لە چیڕۆكی ئەم نەوەیەدا، چیتر وێنەی كورد لە ئاستی تاك و كۆدا، واتا وەك تاك و وەك نەتەوەش، وێنەیەكی سیاسی و شۆڕشگێڕیی و نەتەوەیی نییە و شاكاس و قارەمانی چیڕۆكەكانیش، چیتر كەسانی ئەفسانەیی و سوپەرمانی و بە شوناس شۆڕشگێر نین، بەڵكو وێنەكە لە چیڕۆكی ئەم نەوەیەدا، زۆر كەسی و تایبەتی و دەروونی دەبێتەوە و لە هەندێ چیڕۆكدا، نیشتمان بەر ڕەخنە و توانج و بەكاریكاتۆركردنیش دەكەوێت، ئەمەش پەیوەندی بەو دۆخە نائومێدییەوە هەیە، كە بەداخەوە لە دوای ڕاپەڕینەوە دێتە ئاراوە. هاوكات بە گەشەكردنی زیاتری لایەنی ژیاریی و زانستی كۆمەڵگەش، ئیدی خەیاڵی زانستی و تێمای نامۆ و وێنەی سوریالی و ڕیالیزمی سیحری، دەبنە بەشێك لە تێما و وێنەی چیڕۆكەكان، چونكە وەك وتمان چیتر ڕووداو لەو قۆناغەدا، ڕووداوێكی سیاسی و نەتەوەیی نییە. بە گشتی چیڕۆكنووسانی دوای ڕاپەڕین، لە هەر چوار دەیەكەوە، بە هەموو شێوەیەك لە ڕووی دەقەوە، جیاواز دەكەونەوە لە قۆناعی پێش ڕاپەڕین، بۆیە قۆناغی دوای ڕاپەڕین، دەبێ وەك قۆناغێكی دابڕاو، جیاواز، كە هەڵگڕی ئەدگاری هونەریی و ئەدەبی و سیاسی خۆیەتی، ببینرێت و پۆلێن بكرێت و لە ڕووی كڕنۆلۆژییەوە، وەك تەواوكەری قۆناغی هەشتاكان و پێشووتری ئەدەبی كوردی و چیڕۆكی كوردی لە ڕووی ناوەڕۆكەوە نەبینرێت. بۆیە دەكرا لە بەرگی دووەمی كاروانی چیڕۆكی كوردیدا، دەیان لاپەڕە بۆ ئەو قۆناغە و چیڕۆكنووسە گەنجەكانی دوای ڕاپەڕین تەرخان كرابا، كە وەك وتمان بەراورد بە نەوەی شیعری هەمان قۆناغ چیڕۆك لە شیعر هونەریتر و داهێنەرانەترن. دواجار دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم، هەردوو بەرگی كاروانی چیڕۆكی كوردی، شایەنی خوێندنە و نرخاندنە، ئەم كارەی نووسەری ئەم كاروانە، لە توانای تاكە لێكۆڵەرێك نییە، بەڵكو كاری دەزگا و ئەكادیمیا و نێوەندێكی ئەدەبییە، چونكە ئەوەندە ورد و مێژوویی نووسراوە، بۆیە كارەكەی جێگەی نرخاندن و خوێندنەوە و بایەخ پێدانە و سەرچاوەیەكی هەرە بەرفراوانی ژانڕی چیڕۆكە لە ئەدەبی كوردیدا.

پەراوێزەكان:
1_ زنجیرەی شاكارنووسانی كورد، جەمیل سائب، ئازاد حەمە شەریف، دەزگای موركریانی، 2012 .
2_ چیڕۆكی كوردی و ڕاستكردنەوەی هەڵەیەك، سەدیق سەعید ڕواندزی، ماڵپەڕی ئەدەبی دەنگەكان.
3_گێڕانەوەی مۆدێرنەی كوردی، فەرهاد شاكەلی، وەرگێڕانی، محمەد خزری ئەقدەمی، ساڵی چاپ، 2021_
4_ كاروانی چیڕۆكی كوردی، بەرگی یەكەم و دووەم، نووسینی، سابیر ڕەشید، ساڵی چاپ_ 2026.