پایەی زمان لە پێکهاتەی ژیاردا.. ستار ئەحمەد

زمان پێکهاتەیەکی زیندوو و بنەڕەتییە کە وەک شانەی هزری و دەرخەری چەقی ڕۆحی مرۆڤایەتی کار دەکات، هەروەها هەڵگری کلیلە هەرە گرنگەکانە بۆ بنیاتنان، گەشەپێدان و پاراستنی فەرهەنگ و ناسنامەی کۆمەڵگە جیاوازەکان. لە مێژووی کۆنەوە تا سەردەمی مۆدێرن، زمان تەنها ئامڕازێکی سادە نەبووە بۆ گواستنەوەی زانیاری یان پەیوەندیکردنی ڕووکەش، بەڵکو هێزێکی ڕووخێنەر و ئاوەدانکەرەوە بووە کە بنچینەی شارستانییەتەکانی دامەزراندووە، کۆمەڵگەکانی پێکەوە بەستووەتەوە و ڕێڕەوی مێژووی مرۆڤایەتیی ئاراستە کردووە. لە جیهانی ئاڵۆزیدا، زمان دەبێتە پێکهاتەیەکی سەرەکی کە بیر، هەست، و هۆشیاریی بەکۆمەڵ تێیدا شێوە دەگرن و تێڕوانینی مرۆڤ دەبەنە قۆناخێکی باڵاتری تێگەیشتن و زانینەوە.
لە ڕوانگەی دەروونی و هزرییەوە، گەشەی زمان و مرۆڤ پێکەوە گرێدراون و لە یەک کاتدا ڕووبەری هۆشیاریی مرۆڤ فراوانتر دەکەن. کاتێک مرۆڤ لە قۆناخەکانی سەرەتایی تەمەنیدا دەست دەکات بە فێربوونی وشە و دەربڕینەکان، لە هەمانکاتدا دەست دەکات بە ڕێکخستنی جیهانی ناوەکی خۆی؛ زمان مێشک ڕادەهێنێت لەسەر بیرکردنەوەی ڕێکوپێک، ژیریی ڕاستەقینە، شیکارکردنی ئاڵۆزییەکان و دۆزینەوەی چارەسەر بۆ کێشەکان. مرۆڤ بەبێ زمان ناتوانێت چەمکە ئاڵۆزەکان، هەستە بەتینەکان، یان خەیاڵە فراوانەکانی بگەیەنێتە ئاستی تێگەیشتن و دەربڕین. زمان وەک پردێک وایە لە نێوان جیهانی ناوەوەی مرۆڤ و جیهانی دەرەوەدا، و دەبێتە هۆی ئەوەی کە تاک بتوانێت واتا بۆ بوونی خۆی لە گەردووندا بدۆزێتەوە و بیانخاتە چێوەیەکی ڕوونەوە. لە ڕێگەی زمانەوەیە کە مرۆڤ دەتوانێت بۆچوونەکانی خۆی دەرببڕێت، لێکۆڵینەوە لە دیاردەکان بکات، بگاتە داهێنان ، و بەردەوام لە ئاستێکی بەرزی زانین و تێگەیشتندا بمێنێتەوە.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، زمان ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەبینێت لە بەستنەوەی تاکی کۆمەڵگە بەیەکەوە و دروستکردنی هاوسەنگی و یەکڕیزی لەنێوان ئەندامەکانیدا. زمان ناسنامەی بەکۆمەڵی کۆمەڵگە پێکدەهێنێت و دەبێتە ئەو بەستەرە پتەوەی کە مێژوو، کلتور، نەریت، و بەها بەرزەکان لە نێوان نەوەکاندا دەگوازێتەوە. کاتێک گروپێکی مرۆیی بە هەمان زمان قسە دەکەن و دەدوێن، ئەوا هەستێکی هاوبەش بە بەئاگابوون، هاوسۆزی، و پێکەوەبوون لەنێوانیاندا دروست دەبێت کە دەبێتە قەڵغانێکی بەهێز لە بەرامبەر دابەشبوون و لێک هەڵوەشانەوەدا. زمان پڕە لە نیشانە و هێمای کۆمەڵایەتی کە لە ڕێگەیانەوە تاکەکان فێر دەبن چۆن لەگەڵ یەکتردا هەڵسووکەوت بکەن، ڕێز لە بەهاکانی یەکتر بگرن، و پێکەوە سیستمێکی ئاکاریی و یاسایی دابمەزرێنن کە ڕێگری لە پێکدادان بکات و ئارامی بپارێزێت.
پەیوەندی نێوان زمان و کلتور پەیوەندییەکی زیندەگی و دانەبڕاوە؛ زمان دایک و پارێزەری کلتورە و کلتوریش ژینگە و ناوەڕۆکی زمان دەوڵەمەند دەکات. هەر زمانێک خاوەنی تایبەتمەندییەکی کلتوریی تایبەت بە خۆیەتی کە تێیدا ئەزموونی دەیان ساڵ یان سەدان ساڵی نەتەوەیەک یان کۆمەڵگەیەک تۆمار کراوە. کاتێک زمانێک گەشە دەکات و دەوڵەمەند دەبێت، کلتوری ئەو کۆمەڵگەیەش دەچێتە ئاستێکی باڵاتری پێشکەوتنەوە، چونکە زمان کەرەستەی سەرەکییە بۆ دروستکردنی وێژە، هونەر، فەلسەفە، و زانست. شاعیران، نووسەران، و هزرمەندان لە ڕێگەی بەکارهێنانی زرنگی و جوانی زمانەوە دەتوانن گەورەترین پەیامەکان بگەیەنن و گیانی کۆمەڵگە لە خەو ڕابپەڕێنن. بە پێچەوانەشەوە، کاتێک زمانێک لاواز دەبێت یان بەرەو پووکانەوە دەچێت، کلتوری پشت ئەو زمانەش ڕوو لە شێواندن و لەدەستچوون دەکات، چونکە ئەو کۆمەڵگەیە دەستبەرداری ئەو ڕەگ و ڕیشە هزرییانە دەبێت کە بوونی ئەوی لەسەر بەندە.
لە بواری ئابووری و زانستیشدا، زمان پێگەیەکی زۆر مەزنی هەیە لە گەشەپێدانی شارستانییەتدا. پێشکەوتنی زانستی، تەکنەلۆژی، و پیشەسازی پێویستی بە زمانێکی ڕوون، ورد، و دەوڵەمەند هەیە کە بتوانێت هاوشانی پێشکەوتنە خێراکانی سەردەم گەشە بکات. زمانی زیندوو و دەوڵەمەند توانای ئەوەی هەیە کە چەمکە نوێیەکان وەربگرێت، دایانڕێژێتەوە، و بیانگوازێتەوە بۆ نێو کۆمەڵگە بۆ ئەوەی لە هەموو بوارەکاندا سوودیان لێ وەربگیرێت. لە ڕێگەی زمانێکی پێشکەوتووەوە، پەیوەندییە ئابوورییەکان ڕێکدەخرێن، پرۆسەکانی بەرهەمهێنانی زانست ئاسانتر دەبن، و داهێنانەکان دەبنە هۆی بەرزکردنەوەی ئاستی ژیانی تاکەکانی کۆمەڵگە. کاتێک زمانێک توانای پێشکەشکردنی زانست و زانیاریی بە زمانێکی پەتی و ڕوون هەبێت، دەرگای نوێ بەڕووی گەنجان و توێژەکانی تری کۆمەڵگەدا دەكاتەوە بۆ ئەوەی بەشدارییەکی کارا لە پێشکەوتنی جیهانیدا بێتە ئاراوە بێئەوەی هەست بە نامۆیی بکەن.
پەروەردە و فێرکردنیش بوارێکی تری هەستیارن کە زمان تێیدا ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت لە گەشەسەندنی هزری و زانستی نەوەکانی داهاتوودا. زمان خاڵی دەستپێک و کۆتایی پرۆسەی فێرکردنە؛ چۆنیەتی فێربوونی منداڵان لە قوتابخانەکاندا بەستراوەتەوە بەو زمانەی کە وانەکانی پێ دەوترێتەوە. زمانی دایک بەتایبەتی دەوری یەکلاکەرەوەی هەیە لە گەشەپێدانی زمانی منداڵ و بەرزکردنەوەی توانای لێکدانەوە و تێگەیشتنی دروست لە سروشت و کۆمەڵگەدا. فێربوون بە زمانی دایک یارمەتی مێشک دەدات کە زانیارییەکان بە خێرایی و بە شێوازێکی سروشتی وەرگرێت، شیکاری بکات، و داهێنەرانە بەکاری بهێنێت. کاتێک پرۆسەی پەروەردە لەسەر بنەمای زمانی زگماکی بێت، ئەوا منداڵ لە قۆناخەکانی سەرەتایی ژیانیدا هەستی متمانە بەخۆبوون و ناسنامەی کەسایەتی بەهێزتر دەبێت، و توانای فێربوونی زمانەکانی تریش لە داهاتوودا ئاسانتر و فراوانتر دەبێت.
لە لایەکی ترەوە، گەشەی زمان هێمایەکی ڕوونی پێشکەوتنی هۆشیاریی ڕامیاری و دیموکراسییە لە کۆمەڵگەکاندا. لە کۆمەڵگەیەکدا کە زمان تێیدا ئازاد، دەوڵەمەند و بەپێز بێت، بۆچوونەکان دەتوانرێت بە ڕوونی و بێ لایەنی دەرببڕدرێن، گفتوگۆی مەدەنی و بنیاتنەر لە نێوان چین و توێژەکاندا دروست دەبێت، و ماف و ئازادییەکان بە شێوازێکی باشتر دەپارێزرێن. زمان لێرەدا دەبێتە زەمینەیەک بۆ لە یەک تێگەیشتن، گفتوگۆکردن لەسەر کێشە چارەنووس سازەکان، و گەیشتن بە چارەسەری ئاشتیانە بۆ ناکۆکییە کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەکان. زمانی پاراو و دەوڵەمەند ڕێگری لە توندوتیژیی هزری و زمانی دەكات و دەبێتە هۆی ئەوەی کە هزری ئازاد و ڕەخنەگر گەشە بکات، کە ئەمانەش بنەمای سەرەکی بۆ هەر کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و دیموکرات پێکدەهێنن.
سەرەڕای ئەم هەموو بایەخە مەزنە، زمان لە سەردەمی ئێستادا ڕووبەڕووی تەحەدای گەورە و مەترسیداریش دەبێتەوە. گۆڕانکارییە خێراکانی تەکنەلۆژیا، جیهانگیری، و تێکەڵاوبوونی کلتورەکان هەندێک جار دەبنە هۆی پەراوێزخستنی زمانە ناوخۆییەکان و لاوازکردنی توانای هزری و کلتورییان. هەروەها، بەکارهێنانی زمان بە شێوازێکی ڕووکەش و دوور لە بنەما وێژەیی و زمانەوانییەکان دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی گوزارشتکردن و بیرکردنەوە لەنێو نەوە نوێیەکاندا. بۆیە پاراستن، گەشەپێدان، و دەوڵەمەندکردنی زمان تەنها کارێکی ڕووکەش نییە، بەڵکوو ئەرکێکی نیشتمانی، ئاکاری و هزرییە کە پێویستی بە هەوڵی بەردەوام هەیە لە ڕێگەی بەهێزکردنی پەروەردە، گرنگیدان بە وێژە و نووسین، و دابینکردنی پێویستییە زانستی و هونەرییەکان بۆ ئەوەی زمان بتوانێت بەردەوام بێت لە پێشەنگایەتیکردنی گەشەی کۆمەڵگەدا.
پەرەپێدانی زمانی کوردی لە سەردەمی تەکنەلۆژیای مۆدێرندا ئەرکێکی هەستیار و نیشتمانییە کە پێویستی بە هەوڵێکی هەمەلایەنە هەیە بۆ ئەوەی ئەم زمانە کۆن و دەوڵەمەندە بتوانێت هاوشانی خێرایی پێشکەوتنە سەردەمییەکان هەنگاو بنێت و لە فۆرمە دیجیتاڵییەکاندا شوێنپێی خۆی بکاتەوە. لە جیهانی ئێستادا که سەکۆکانی زیرەکیی دەستکرد، گەڕانی ئەلیکترۆنی، و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوارەکانی ژیانیان داگیر کردووە، بوونی ناوەڕۆکێکی زانستی، ئەدەبی و تەکنەلۆجی بە زمانی کوردی دەبێتە مەرجێکی بنەڕەتی بۆ مانەوە و گەشەکردنی بەردەوامی زمانەکە لە مەودای درێژخایەندا. بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە، دەبێت ناوەندە رۆشنبیرییەکان، نووسەران، و شارەزایانی زمان پێکەوە کار بکەن بۆ دروستکردنی بنکەی زانستی زمانی، فەرهەنگی ئەلیکترۆنی، و داهێنانی نەرمەواڵەی تایبەت کە یارمەتیدەر بن لە بەدیجیتاڵکردنی دەقە کوردییەکان و ئاسانکردنی پرۆسەی بەکارهێنانی لە سیستمە کۆمپیوتەرییەکاندا. هاوکات، فراوانکردنی بەکارهێنانی زمانی کوردی لە بوارەکانی زانست، پزیشکی، زانیاریناسی و بەڕێوەبردن داوا دەکات کە فەرهەنگێکی دەوڵەمەند لە وشە پەتییەکان و زاراوە هاوچەرخەکان بێپەنا نەهێڵرێنەوە، بەڵکو بە شێوازێکی زانستی داڕێژرێن و بڵاو ببنەوە بۆ ئەوەی نەوەی نوێ بتوانێت بێ هیچ کێشەیەک زانیارییە جیهانییەکان بە زمانی زگماکی خۆی وەربگرێت و پەرەی پێ بدات. لە لایەکی ترەوە، پێویستە پرۆگرامەکانی خوێندن و ناوەندەکانی فێرکردن بایەخێکی زیاتر بە بەهێزکردنی بنەماکانی ڕێزمان و شێوازی نووسینی دروست بدەن، چونکە پاراستنی پەتیبوونی زمان لە نێو کەرەستە دیجیتالییەکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دا دەبێتە قەڵغانێک لە بەرامبەر داڕمان و تێکەڵبوونی ناپێویست بە زمانەکانی تردا. بەم شێوازە، بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا نەک تەنها مەترسی نابێت بۆ سەر زمان، بەڵکوو دەبێتە گەورەترین دەرفەت بۆ ئەوەی زمانی کوردی سنورە جوگرافییەکان ببڕێت و ببێتە خاوەنی پێگەیەکی شایستە لە جیهانی زانیاری و ئاراستەکانی داهاتووی مرۆڤایەتیدا.
ڕۆڵی وێژە، هۆنراوەو پەخشان لە گەشەپێدان و پاراستنی زمانی کوردیدا پایەیەکی زۆر بنەڕەتی و یەکلاکەرەوەیە، چونکە لە درێژایی مێژوودا ئەدەب تەنها کەرەستەیەکی سادە یان هۆکارێکی دەربڕینی هەستەکان نەبووە، بەڵکوو وەک قەڵایەکی مەزن کاریکردووە بۆ ڕاگرتنی ڕەسەنایەتی، دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگ، و گەیاندنی لایەنە هزرییەکانی نەتەوەیەک. لەو سەردەمانەی کە کلتور و زمان ڕووبەڕووی گوشار و کەنارگیرکردن دەبوونەوە، نووسەران و شاعیران توانیویانە بە هۆنراوە پڕ لەواتا و پەخشانی بەپێزیان دەوڵەمەندیی فەرهەنگ و هێزی داڕشتنی زمانەکە بپارێزن. وشە لە ڕێگەی دەقی ئەدەبییەوە تەنها ئامرازێکی گەیاندنی ڕووکەش نییە، بەڵکوو بارگاوی دەبێت بە وێنەی هزری، جوانیی سیمبولی، و ڕیتمی ڕۆحی کە وا لە زمان دەکات زیندوو بمێنێتەوە و بەرەو باڵابوونی زیاتر هەنگاو بنێت. گەشەسەندنی کەرەستە ئەدەبییەکان و داڕشتنی پەخشانی هاوچەرخ یارمەتیدەرێکی گەورەیە بۆ فراوانکردنی ڕووبەری وشەسازی و ڕەوانبێژی لە فەرهەنگی بەکۆمەڵدا. کاتێک نووسەران بە تێگەیشتنێکی دروستەوە دەست بۆ کێشکردنی زاراوە پەتییەکان و نوێکردنەوەی شێوازی گوزارشتکردن دەبەن، ئاستی تێگەیشتنی هزریی خوێنەر بەرز دەکەنەوە و مێشکی بەکارهێنەران ڕادەهێنن لەسەر دۆزینەوەی مانای دەوڵەمەند بەبێ پەنابردن بۆ کەرەستەی بیانی. هۆنراوە بە ڕیتم و شێوازی تایبەتی خۆی یادگەی بەکۆمەڵی کۆمەڵگە پاراو دەکات و وشە دەگمەنەکان لە بیرچوونەوە دەپارێزێت، لە کاتێکدا پەخشان و لێکۆڵینەوە هزرییەکان توانای زمانەکە لە شیکارکردنی ئاڵۆزییە زانستی و کۆمەڵایەتییەکاندا دەخەنە ڕوو. لە لایەکی ترەوە، ئاڵنگارییەکانی جیهانگیری و گۆڕانکارییە خێراکان لە دنیای ئەمڕۆدا وا دەکەن کە ڕۆڵی وێژە.لە بەهێزکردنی ناسنامەی نەتەوەییدا زیاتر لە هەموو کاتێک دەرکەوێت. جیهانگیری لەگەڵ خۆیدا شەپۆلێکی گەورەی فەرهەنگی و زمانی هێناوە کە دەتوانێت ببێتە هۆی شێواندن یان لاوازکردنی زمانە ناوخۆییەکان؛ لێرەدا دەقی ئەدەبی ڕەسەن دەبێتە بەربەستێک لە بەرامبەر لەدەستچوونی پێکهاتە و تایبەتمەندییە کلتورییەکانی زمانەکەدا. بەکارهێنانی زمانی ڕەوان لە وێژەدا، هانی نەوە نوێیەکان دەدات کە نەک تەنها وەک ئامرازێکی ڕۆژانە سەیری زمانەکەی خۆیان بکەن، بەڵکوو وەک سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی بیر، جوانی، و شانازیی کلتوری تێی بگەن. ئەزموونی ئەدەبی خاوەن پێگە دەتوانێت پردێک لە نێوان ڕابردووی دەوڵەمەند و ئاییندەی سەردەمیانەدا دروست بکات، بە شێوازێک کە زمانەکە لەسەر بنەما ڕەسەنەکانی خۆی بمێنێتەوە و لە هەمان کاتدا توانای وەڵامدانەوەی پێداویستییە نوێیەکانی هزری سەردەمی هەبێت. پاراستنی ڕەسەنایەتیی زمان لە ڕێگەی وێژەوە، لە ڕاستیدا پاراستنی ئەو ڕۆحە زیندووەیە کە ژیانی هزری و کۆمەڵایەتیی پێ بەردەوام دەبێت، و زەمینە خۆش دەکات بۆ ئەوەی کۆمەڵگە بە شێوەیەکی سەربەخۆ، ئازادانە و بەئاگایانە لە گەشەکردنی بەردەوامدا بێت.
لەگەڵ فراوانبوونی ڕووبەری پەیوەندییەکان و تێکەڵاوبوونی خێرا لە جیهانی هاوچەرخدا، زمان دەبێتە ئەو قەڵغانە پتەوەی کە هۆشیاریی نەتەوەیی و فیکریی تاکەکان لە داڕمان و توانەوە دەپارێزێت. هەر کۆمەڵگەیەک ئەگەر بیەوێت پێگەی خۆی لە نێو گەردوونی زانیاریدا بسەلمێنێت، دەبێت گرنگییەکی بێوێنە بە زمانەکەی بدات و وەک کەرەستەیەکی سەرەکی بۆ بەرهەمهێنانی زانست و داهێنان سەیری بکات. کاتێک زمان توانای هەبوو وەڵامدانەوەی بۆ سەرجەم پێداویستییە نوێیەکانی زانست، تەکنەلۆژیا، و فەلسەفە هەبێت، ئەوا تاکەکانی کۆمەڵگە هەستی متمانە بەخۆبوونیان زیاتر دەبێت و بە شێوازێکی کاراتر و چالاکتر بەشداری لە پەرەپێدانی شارستانییەتی مرۆڤایەتیدا دەکەن، چونکە زمان تەنها ئامرازێکی گەیاندن نییە، بەڵکو خودی بوون، ڕۆح، مێژوو و ئاییندەی گەشاوی کۆمەڵگەیە.
زمان بەرزترین و کاریگەرترین داهێنانی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە کە تێیدا ڕابردوو، ئێستا، و داهاتووی کۆمەڵگە پێکەوە گرێدراون. زمان تەنها کەرەستەیەک نییە بۆ گەیاندنی پەیام، بەڵکوو خودی ئەو ژینگەیەیە کە تێیدا بیر، کلتور، شارستانییەت، و مرۆڤایەتی گەشە دەکەن و باڵا دەبن. هەموو پێشکەوتنێکی گەورەی کۆمەڵایەتی و زانستی پێویستی بە زمانێکی زیندوو، دەوڵەمەند و پێشکەوتوو هەبووە و دەبێت، چونکە نەتەوەیەکی خاوەن زمانی بەهێز، هەمیشە خاوەنی ناسنامەیەکی زیندوو و ئاییندەیەکی گەش و پڕ لە داهێنان دەبێت. پاراستن و پێشکەوتنی زمان، لە بنەڕەتدا پاراستن و پێشخستنی خودی مرۆڤ و کۆمەڵگەیە بەرەو لوتکەی بەرزیی هۆشیاری و شارستانییەت.