خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ دەقی «دوور مەبە لێم»ی هیوا عەبدوڵڵا زرگوێزی.. نووسینی: کارزان عزیز
کاتێک ساردبوونەوە دەبێتە مەرگی ڕۆح خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ دەقی «دوور مەبە لێم»ی هیوا عەبدوڵڵا زرگوێزی لە دیوانی «جریوەی ئەستێرەکان» (لاپەڕە ١٣ – ١٤، سلێمانی، ٢٠١٩)
لە لاپەڕەکانی ئەدەبی هاوچەرخی کوردیدا، کاتێک دەقێکی دڵداری دەتوانێت لە قاوخی لاواندنەوەیەکی کاتی و دەربڕینێکی سەرپێیی هەستەکان دەربچێت، دەبێتە ئاوێنەی تەواوی خەمە دەروونی و مرۆییەکانی سەردەمەکەی. تێکستی «دوور مەبە لێم» لە دیوانی «جریوەی ئەستێرەکان»ی هیوا عەبدوڵڵا زرگوێزی، خاڵی کۆبوونەوەی تەواوی ئەو برینە کەسی و کۆمەڵایەتییانەیە کە بە درێژایی دیوانەکە ئامادەییان هەیە. ئەم شیعرە تەنیا نامەیەکی دڵتەنگیی ئاسایی نییە، بەڵکوو بەرجەستەکردنی هاواری مرۆڤێکە کە لە ژینگەیەکی پڕ لە تەنیایی، مەرگی ئازیزان و بێئارامیدا دەژی؛ مرۆڤێک کە جارێک لە شیعری «یادێک بۆ مەرگی باوکم»دا بە کوڵ دەگری و جارێکی تر بە دەم زامەکانی کەرکووک و کارەساتی هەڵەبجەوە دەناڵێنێت. بۆ وەها کەسێک، عەشق سەرقاڵییەکی سەرپێیی نییە، بەڵکوو دوا پەناگەیە کە دەتوانێت ڕۆحی لە داڕمان بپارێزێت، و هەربۆیە کاتێک لەم دوا قەڵایەشدا هەست بە لێژی و ساردبوونەوە دەکات، هەموو جیهانبینیی بەسەر یەکدا دەڕووخێت.
دەستپێکردنی تێکستەکە بە گازندەیەکی بەسوێ لەسەر پرسی چاوەڕوانی و سەیرکردن، دەستبەجێ دەست دەبات بۆ برینێکی دەروونیی قووڵ کە بریتییە لە «پێویستیی بینراوبوون». لە پەیوەندییە مرۆییەکاندا، تووڕەیی یان دەمەقاڵێ هێندەی بێدەنگی و چاولادان ئازاربەخش نییە؛ چونکە تووڕەیی هێشتا نیشانەی ئەوەیە کە بەرامبەرەکە ددان بە بوونتدا دەنێت، بەڵام چاولادان و چاودزینەوە بێدەنگ پێمان دەڵێت کە بوونت لە بنەڕەتەوە سڕاوەتەوە. شاعیر گلەیی ئەوە دەکات کە یار لە بەردەمیدا ڕێ دەکات و لێی نزیکە، کەچی چاوی لێ دەدزێتەوە و ئاوڕی لێ ناداتەوە. لێرەدا نیگا ناکرێتە ئەندامێکی سادەی جەستە، بەڵکوو دەبێتە پەنجەرەی ناسینی گەردوون؛ کاتێک عاشق دەڵێت چاوەکانم بێجگە لە تۆ کەسی تر لە دوای تۆ نابینن، دەست دەکات بە نابیناکردنی بەئەنقەستی خۆی لە ئاست هەموو جوانییەکانی تری دنیا و هەموو بوونی لە یەک نیگادا کورت دەکاتەوە، کەچی کاتێک لە بەرامبەر ئەم خۆبەدەستەوەدانەدا هیچ گەرمییەک نابینێت، شۆکێکی قورس بەر هۆشیاریی دەکەوێت. ئەم ئامادەبوونە جەستەییە بەبێ هەستپێکردن، دڕندەترین جۆری تەنیایی دروست دەکات، چونکە مەودای فیزیایی تەنیا چەند هەنگاوێکە، بەڵام دڵەکان بە ئەندازەی هەزاران فرسەخ لە یەکتر دابڕاون.
ئەم دابڕانە لەوێدا دەگاتە لووتکەی برینداری کاتێک شاعیر لاپەڕەکانی مێژووی پەیوەندییەکەیان هەڵدەداتەوە و یادی «فرمێسکسڕین» دەهێنێتە پێشەوە. ئەم یادکردنەوەیە دەیسەلمێنێت کە ئەڤینەکەیان سەرەتایەکی لەناکاو نەبووە، بەڵکوو لەسەر هاوبەشیی ئازار و بەزەیی بونیاد نراوە؛ چاوی مەعشووق لە ڕابردوودا پەناگەیەک بووە کە فرمێسکی چاوی عاشقی سڕیوە و لە داڕمان پاراستوویەتی، بەڵام ئێستا پارادۆکسێکی سەخت دەخوڵقێت کاتێک هەمان ئەو دەست و چاوەی دوێنێ دەرمانی ساڕێژکردن بوون، ئەمڕۆ خۆیان دەبنە خودی برینەکە. کاتێک مرۆڤ لە لایەن کەسێکی بێگانەوە بریندار دەکرێت بەرگەی دەگرێت، بەڵام کاتێک پەناگە هەمیشەییەکەی لێی هەڵدەگەڕێتەوە، هەموو باوەڕ و متمانەی بە وەفاداری هەڵدەوەشێتەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا، عاشق توانای هەرسکردنی ئەم دابڕانەی نییە، چونکە دانپێدانان بەوەی کە ئیتر لای یار هیچ بەهایەکی نەماوە، بە مانای وێرانبوونی تەواوی کەسایەتیی دێت. لێرەوەیە کە سیستەمی بەرگریی دەروونی کار دەکات و عاشق پەنا دەباتە بەر وشەی «بەهانە» و دڵنەوایی خۆی دەداتەوە کە یار لە ناخیدا هەر دەیسووتێنێت و ئەوەی دەیکات تەنیا بیانوویەکی ڕووکەشە. چەمکی بەهانە لە کۆمەڵگەی کوردیدا تەنیا فێڵێکی کەسی نییە، بەڵکوو دیوارێکی ئەستوورە لە ترسی خێزان، دابونەریت و دەمی خەڵک؛ لە ژینگەیەکی داخراودا زۆر سۆزی پاک لە ترسی لۆمەکردن پەردەپۆش دەکرێن، و شاعیریش بە هێنانەپێشەوەی ئەم چەمکە دەیەوێت یار لە تاوانی دڵڕەقی بێبەری بکات و گوناهەکە بخاتە ئەستۆی بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان تا بتوانێت پیرۆزیی ئەم عەشقە لە ناخی خۆیدا بپارێزێت.
ئەم پەرۆشییە کاتێک قووڵتر دەبێتەوە کە شاعیر دەست بۆ هێمای دێرینی «ئاتەشگا» دەبات؛ ئەو شوێنە پیرۆزەی کە لە مێژووی دێرینی ناوچەکەدا ئاگری نەکوژاوەی تێدا پارێزراوە. زرگوێزی دڵی یار دەکاتە ئاتەشگایەک کە ئاگری عەشقی خۆی تێدا دەسووتێت، بەڵام بە پێچەوانەی سروشتی پەرستگە، مەعشووق خۆی بە تەواوی لەو گڕە بێئاگایە و هیچ هەستێکی پێ ناکات. عاشق وەک قوربانییەکی فەرامۆشکراو لە ناو پەرستگەیەکدا دەبێتە خۆڵەمێش کە خوداوەندەکەی تەنانەت دووکەڵی سووتانەکەشی نابینێت، و ئەم نائاگاییەش ئازارەکە دوو هێندە دەکات.
هەر لەسەر ئەم هێڵە، شاعیر بە تەواوی لە نەریتی کلاسیکی ئەدەبیاتی کوردی (لە نموونەی دەقەکانی نالی و سالم) جیا دەبێتەوە؛ ئەگەر شاعیرانی پێشوو فەخریان بەوەوە کردبێت کە سینگیان بکەنە نیشانەی تیری موژگانی یار و برینداربوون مایەی سەربەرزی بووبێت، زرگوێزی وەک مرۆڤێکی مۆدێرنی ماندوو دەدوێت کە چیتر توانای کێشانی ئەم بارگرانییەی نەماوە. ئەو بە ئاشکرا داوا دەکات خوێنڕشتنی ڕۆحی ڕابگیرێت و دەڵێت توانام نەماوە بۆ ئەم خەمە و با ئۆقرەی لێ بێت. ئەمە دەنگی مرۆڤی هاوچەرخە کە ئەوەندە لە جەنگ و شکستەکانی ژیانی دەرەوەدا زامدار کراوە، لە عەشقدا تەنیا بە دوای هێمنی و ئۆقرەگرتندا دەگەڕێت، نەک بە دوای برینێکی نوێدا.
لەم پێناوەشدا، ڕووبەڕووی قووڵترین چەمکی مرۆیی دەبێتەوە کە پرسی مەرگە. کاتێک شاعیر دەڵێت دەترسم ڕۆژی مەرگ بێت و تۆ من لە چاوەکانت دەربێنیت، مەبەستی لەناوچوونی مادی و جەستەیی نییە، بەڵکوو مەبەستی «مەرگی ڕۆحی»یە کە بریتییە لە سڕینەوە لە یادەوەریدا. لە ڕوانگەی عاشقەوە، مرۆڤ کاتێک دەمرێت کە لە بیری ئەو کەسەدا جێگەی نەمێنێت کە خۆشی دەوێت؛ بۆیە داواکردنی مانەوە لە چاوی یاردا، هەوڵێکە بۆ بەدەستهێنانی نەمری لە ڕێگەی عەشقەوە، تا چاوی مەعشووق ببێتە دوا پەناگە و ڕۆح لە فەوتانی ئەبەدی ڕزگاری بێت.
هەرچەندە شاعیر باسی «نۆشینی خەم» دەکات و خەم وەک ژەهرێکی ڕۆژانە دەنۆشێت تەنیا لەبەر ئەوەی دیاریی یارە، بەڵام دەقەکە لە بێدەسەڵاتیدا نامێنێتەوە. لە دوا دێڕدا، کاتێک هاوار دەکات «با دڵت تەنها هی من بێت»، شکۆی عاشق سەر هەڵدەداتەوە؛ ئەو مرۆڤەی ئامادە بوو بسووتێت و بگری، سازش لەسەر کەسایەتیی خۆی ناکات و بە پەیوەندییەکی نیوەچڵ و دابەشکراو ڕازی نابێت، بەڵکوو داوای دڵسۆزییەکی تەواو دەکات. ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە کە عەشق نابێت ببێتە هۆی شکاندنی کەرامەتی مرۆڤ، بەڵکوو دەبێت لەسەر بنەمای هاوبەشیی دوولایەنە بێت.
هەموو ئەم وێنە فیکری و سۆزدارییانە بە زمانێکی زۆر پاک، ڕەوان و بێگرێ هاتوونەتە بەرهەم؛ زمانێک کە شاعیر تێیدا پەنای بۆ وشەی قورس و تەمومژاوی نەبردووە، بەڵکوو بە هەمان شێوازی ئاخاوتنی پاراوی خەڵکی سلێمانی پەیامەکەی گەیاندووەتە دڵی خوێنەر. هاوکات هۆنراوەکە لەسەر کێشی هەشت بڕگەییی کوردی (٤ + ٤) داڕێژراوە کە بەهۆی کورتیی مەودای بڕگەکان و ڕیتمە لەسەرخۆکەیەوە، لەرینەوەیەکی خەمگین بە دەقەکە دەبەخشێت کە تەواو لەگەڵ هەناسەبڕکێی دڵێکی شکاو و چاوەڕواندا یەکدەگرێتەوە، بە جۆرێک دەقەکە شایستەی ئەوەیە بکرێتە گۆرانییەکی کاریگەر. بەم شێوەیە دەقی «دوور مەبە لێم» وەک پارچەیەکی دەگمەن دەمێنێتەوە کە تێیدا سۆزی کەسی و زامی گشتی تێکەڵ دەبن، تا بیسەلمێنێت شاعیری کورد لە پاڵ هەموو بارگرانییە مێژووییەکانیدا، دەتوانێت بە ناسکترین شێوە گوزارشت لە تەنیایی مرۆڤ لە بەردەم ساردبوونەوەی ڕۆحدا بکات.
دەقی هۆنراوەکە: «دوور مەبە لێم» (لە دیوانی «جریوەی ئەستێرەکان»، لاپەڕە ١٣ – ١٤)
دوور مەبە لێم تا دەتوانم بێ تۆ ناژیم وا دەزانم
بۆچی چاوت لێم دەدزیت ڕووم لێ دەکەیت و دەڕۆیت نازانی چاوەکانم کەس نابینن لە دوای تۆ؟
چاوەکانت لە ڕابردوو دەستەسڕی فرمێسکم بوو ئێستا بۆ وا سارد دەڕوانی تۆ زامەکانی من دەزانی
دەڵێی بێدەنگیم بەهانەیە دڵم هەر بۆ تۆ لانەیە نازانم بۆ وا دەڵێیت کە دەزانی عەشقم ڕاستەقینەیە
دڵت وەک ئاتەشگایەکە ئاگرەکەی لە ناخمایە کەچی خۆت لێی بێئاگایت و هەستی پێ ناکەی لە دنیایە
تیری چاوت لە دڵم مەدە مەهێڵە ڕۆحم خوێناوی بێ توانام نەماوە بۆ ئەم خەمە با بەسی بێ و ئۆقرەی لێ بێ
دەترسم ڕۆژی مەرگ بێت و تۆ من لە چاوەکانت دەربێنیت من لە چاوتدا ئەژیم و مەهێڵە ڕۆحم لەناوچێت
خەمم پێ بنۆشە ئەگەر تەنها دیاریی تۆ بێت بۆم بەڵام چیتر دوور مەبە لێم با دڵت تەنها هی من بێت!
نووسینی : کارزان عزیز