رەگەزپەرستی و دڵپیسیی و ئیرەیی لە شانۆگەری ئۆتێلۆ-دا.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

یەکێک لە کارە جوانەکانی شکسپیر شانۆگەری (ئۆتێلۆ)یە، کە لە زمانی عەرەبیدا بە (عطیل) ناسراوە. ئەم شانۆگەرییە لە کارەکانی تری جیاوازە، چونکە باسی کۆمەڵێک بابەتی فکریی و فەرهەنگی و ئەدەبی جیاوازی کردووە لەپێش هەموویانەوە مەسەلەی (رەگەزپەرستی، دڵپیسی، ئیرەیی، خۆشەویستی)، ئەمانە بوونەتە بابەتی سەرەکی ئەم شانۆگەرییە، کە هەتاوەکو ئەمڕۆش بە زیندووێتی ماوەتەوە.
شکسپیر ئەم شانۆگەرییەی ساڵی 1605 بڵاوکردۆتەوە، کە لە پێنچ بەش پێکهاتووە. بە یەکێک لە کارە جوانەکانی دادەنرێت، دەتوانم بڵێم (ئۆتێلۆ) لەچاو بەرهەمەکانی تریدا زیاتر قسەی لەبارەوە کراوە، لێرەشدا ناوەڕۆکی شانۆگەرییەکە زۆر گرنگە، چونکە کاتێک سەیری ئەو پرسە گرنگانە دەکەیت، کە شکسپیر باسیکردوون بۆ ئەو سەردەمە زۆر گرنگ بووە، بەتایبەتی مەسەلەی (رەگەزپەرستی) بەرامبەر کەسانی رەشپێست، زۆر کەم بووە.

ناوەڕۆکی شانۆگەرییەکە
ئۆتێلۆ یان (عطیل) سەرکردەیەکی سەربازییە بە بنەچە خەڵکی (مەراکیشە)ە، بەڵام خزمەتی حکومەتی ڤێنیسیا دەکات، ناوەکەی (عطیل) لە وشەیەکی عەرەبییەوە هاتووە چەند مانایەک دەبەخشێت، یەکێک لەو مانایانە لە (عطل یان عاطل)ەوە هاتووە، مانای کەسێکی بێکار دەگەیەنێت، بەپێی وتەی خەلیل مەتران، کە شانۆگەرییەکەی لە ئینگلیزییەوە کردووە بە عەرەبی، پێی وایە پێشتر ئەو ناوە لەناو عەرەبدا بۆ کۆیلە رەشپێستەکان بەکاردەهێنرا، بەڵام ئەم شانۆگەرییە لە جیهاندا زیاتر بە (ئۆتێلۆ) ناسراوە.
عطیل ماوەیەک خزمەتی کۆشکی دەسەڵاتی ڤێنیسیا دەکات، دواتر بە حوکمی ئەوەی کەسێکی زیرەک و ئازایە، دەتوانێت متمانەی دەسەڵاتدارانی ڤێنیسیا بەدەستبهێنێت و دەبێتە سەرکردەیەکی سەربازی. عطیل حەز لە (دێزدەمونە) کچی (برابنسیو) دەکات، کە نەجیبزادەیەکی ڤێنیسیایە، پاش ئەوەی باوکی بەم چیرۆکی خۆشەویستییە دەزانێت، دەیەوێت عطیل بکوژێت و سزای بدات، دەچێت لە لای دەسەڵاتدارانی ڤێنیسیا سکاڵای لێدەکات، بەڵام دواتر رێکدەکەون و دێزدەمونە دەخوازێت. پاشان حاکمی ڤێنیسیا عطیل دەنێرێت بۆ قوبرس، چونکە ئەم مەملەکەتە رووبەڕووی هێرشی سەربازیی تورکەکان بۆتەوە و دەیانەوێت داگیریبکەن، ئەویش بە سوپایەکەوە دەچێت بە هانای گەلی قوبرسەوە، بەڵام لێرە خۆی رووبەڕووی کارەساتێکی گەورە دەبێت، لەمەشدا کەسانی خراپ رۆڵی سەرەکی دەگێڕن بەتایبەتی (یاگۆ)، کە ئەفسەرێکی نزیک خۆیەتی، رۆڵی خراپ دەگێڕێت و دەستدەکات بە فیتنەگێڕیی و هانی عطیل دەدات، کە دژی ژنەکەی بوەستێتەوە و تووشی دڵپیسی دەکات و پێی دەڵێت، (دێزدەمونە)ی ژنی پەیوەندی نهێنی لەگەڵ (کاسیۆ) هەیە، کە ئەویش ئەفسەرێکی نزیک خۆیەتی. دواجار ئێرەیی و دڵپیسی زاڵ دەبێت بەسەر عطیل-دا، دەچێت کاسیۆ و ژنەکەی بکوژێت، لە کۆتاییدا ژنەکەی دەکوژێت بەمەش کارەساتێکی گەورە دەخوڵقێت، چونکە پاش کوشتنی دێزدەمونە، عطیل بۆی دەردەکەوێت، کە ژنەکەی، ژنێکی دڵپاک و میهرەبان بووە و هیچ پەیوەندییەکی خۆشەویستی لەگەڵ کاسیۆ نەبووە، ئەمەش لە کۆتایی شانۆگەرییەکەدا (ئیمیلیا)ی ژنی (یاگۆ) هەموو راستییەکانی بۆ ئاشكرا دەکات و پێیدەڵێت، کە مێردەکەی درۆی بۆ هەڵبەستووە و سەرچاوەی هەموو ئاژاوەکەش بووە.

سەرچاوەی حیکایەتەکە
بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان، شکسپیر بابەتی سەرەکی ئەم شانۆگەرییەی لە کۆمەڵە چیرۆکەکانی نووسەری ئیتالی گیامباتیستا گیرالدی (ساڵی 1504 لەدایکبووە و ساڵی 1574 کۆچی دواییکردووە) وەرگرتووە، کە ساڵی 1565 بڵاویکردوونەوە و پاشان بۆ زمانی فەرەنسیی و ئینگلیزی وەرگێڕدراون، بەڵام شکسپیر توانیوویەتی دەستکاری چیرۆکەکە بکات بەتایبەتی کۆتایی حیکایەتەکە، چونکە لە دەقە ئەسڵییەکەدا، عطیل هەوڵدەدات رابکات لە سزادان، بەڵام لە شانۆگەرییەکەدا وانییە. جێگەی ئاماژەیە شکسپیر بەشێک لە شانۆگەرییەکانی، سوودی زۆری لە ئەدەبیاتی ئیتالی وەرگرتووە بەتایبەتی هی سەدەکانی ناوەڕاست، کە بە ئەدەبی کلاسیکی ئیتالی ناسراوە.

چاکە و خراپە
یەکێک لە ئامانجە گرنگەکانی ئەم شانۆگەرییە، دەرخستنی (چاکە و خراپە)یە، لەم شانۆگەرییەدا لە رێگەی دروستکردنی چەند پاڵەوانێکەوە، هەستی چاکەخوازیی کە زیاتر لە (ئیمیلیا) ژنی (یاگۆ)دا دەردەکەوێت، بە پێچەوانەی مێردەکەیەوە، کە کەسێکی خراپەکار، درۆزن، فیتنە و ئاژاوەگێڕ و رۆڵی سەرەکی دەگێڕێت لە کارەساتی ئۆتێلۆدا. لەمەشدا شکسپیر دوو دیوی مرۆڤی دەرخستووە.

دڵپیسیی و ئیرەیی
بابەتێکی تری سەرەکی ئەم شانۆگەرییە، مەسەلەی (دڵپیسی و ئیرەیی)یە. دڵپیسی یەکێکە لە سیفەتەکانی مرۆڤ کاتێک تووشی ئەم حاڵەتە دەبێت چ ژن، یان پیاو، کارەساتی گەورە دەخوڵقێنێت، ئەم دڵپیسییە هەموو جوانییەکانی خۆشەویستیی و ژیان لەناودەبات، عطیل چەندە عاشقی (دێزدەمونە) بوو، بەڵام نەیتوانی پارێزگاری لە خۆشەویستییەکەی بکات و خۆی رادەستی (دڵپیسی) کرد، کە ئەمەش تەواوی ژیانی خۆی و خۆشەویستەکەی دەگۆڕێت و لەناویدەبات. لەلایەکی ترەوە پرسی (ئیرەیی) بابەتێکی تری سەرەکی ئەم شانۆگەریەیە، چۆن عطیل دەبێتە جێگەی چاوچنۆکی دەوروبەری، کەسە نزیکەکانی لە پێش هەموو کەسێکەوە، ئیرەیی پێدەبەن و پیلان لە دژی دەگێڕن.

رەگەزپەرستی
گرنگترین خاڵ بەلای منەوە دەرخستنی فکری (راسیزم و رەگەزپەرستییە)، چونکە ئەم شانۆگەرییە پێش 400 ساڵ نووسراوە، لەو زەمەنەشدا کەم کەس درکی بە مەسەلەی رەگەزپەرستی کردووە، ئەمەش بلیمەتیی و زیرەکی شکسپیر دەردەخات، کە چۆن ئەوکاتە درکی بە گرنگی ئەم بابەتە کردووە، چۆن رەگەزپەرستی دەبێتە هۆی تێکدانی جوانترین حیکایەتی خۆشەویستی، چۆن کەسانێک کە رەنگ و کەلتوریان جیاوازە، دەبنە نێچیر بۆ خەڵکانی ناحەز و دڵپیس.

خۆشەویستی
خۆشەویستی بابەتێکی گرنگی تری ئەم شانۆگەرییەیە، شکسپیر لەرێگەی خۆشەویستی( عطیل و دێزدەمونە) پێماندەڵێت، کە خۆشەویستی هیچ سنوورێکی جوگرافی، فەرهەنگی، رەنگی پێست و رەگەزێک نازانێت. چیرۆکی خۆشەویستی نێوان عطیل و دێزدەمونە، هیچی لە چیرۆکە خۆشەویستییەکانی تر کەمتر نییە، چۆن دێزدەمونە ئامادەیە واز لە بنەماڵە و وڵات بهێنێت لەبەر خاتری خۆشەویستەکەی، بەڵام بەداخەوە خۆشەویستەکەی دواجار تووشی دڵپیسی دەبێت و دەیکوژێت.

داگیرکاری تورک
لەم شانۆگەرییەدا لایەکی لە مێژووی قوبرس کردۆتەوە، کە چۆن هەمیشە رووبەڕووی داگیرکاریی تورکەکان بۆتەوە، ئەمەش لە رووی مێژووییەوە گرنگە و لاپەڕەیەکی پرشنگداری گەلی قوبرس دەردەخات.
جێگەی ئاماژەیە ئەم شانۆگەرییەی شکسپیر، کاریگەری گەورەی لەسەر ئەدەب بەگشتی و شانۆ بەتایبەتی هەبووە و هەتاوەکو ئێستاش لە جیهاندا لەسەر تەختەی شانۆ نمایشدەکرێت.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا
———————–
سەرچاوە:
عطیل. ولیم شکسبیر. ترجمة: خلیل مطران. مٶسسة الهنداوي. 2017




ژیانی پەناهەندەی عیراقی لە رۆمانێکدا.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا


خوێندنەوەیەک بۆ رۆمانی(عیراقییەک لە پاریس) ی ساموێل شەمعون

ئەردەڵان عەبدوڵڵا

یەکێک لە رۆماننووسە جوانەکانی عیراق( سەموێل شەمعون)ە، ئەم نووسەرە عیراقییە کە مەسیحییە و ماوەی چەندین ساڵە لە فەرەنسا دەژی، دەچێتە قاڵبی ئەو رۆماننووسە عیراقییانەی، کە بە(رۆماننووسی نوێی عیراق) وەسف دەکرێن. یەکێک لە کارە جوانەکانی، رۆمانی (عیراقییەک لە پاریس)ە ، کە لە ساڵی 2005 لە بەیروت چاپ بووە، ئەم رۆمانە بۆ زۆربەی زمانە جیهانییەکان وەرگێڕدراوە و ( سەباح ئیسماعیل)، کردوویەتی بە کوردی و ناوەندی رۆشنبیریی و هونەریی ئەندێشە، ساڵی 2014 چاپی کردووە.
بەداخەوە ژیانی گەلانی عیراق، هاتنی بەعسییەکان و ساڵانی حوکمڕانی (سەدام حسێن)، بووە هۆی ئەوەی بەشێکی زۆری خەڵکی بەگشتی و گەنجان بەتایبەتی، وڵات بەجێبهێڵن و ئاوارەی وڵاتانی جیهان بن. لەمەشدا ژیانی پەنابەرانی عیراق، هیچ جیاوازی لەگەڵ گەلانی تر نەبووە و پڕیەتی لە حیکایەتی تراژیدیی. خۆشبەختانە ئێستا، بەشێکی زۆری رۆماننووسە عیراقییەکان، لە رێگەی رۆمانەکانیانەوە، توانیوویانە، بەشێک لەو حیکایەتە زۆرانەی پەنابەرانی عیراقی بگێڕنەوە.

لە نامەیەکدا نووسەر بۆ وەرگێڕی کتێبەکە، کە لە سەرەتای کتێبەکەدا بڵاوکراوەتەوە، لەبارەی رۆمانەکەوە دەڵێت:

«لێــت پرســیوم داخــۆ(عیراقییــەك لــە پاریــس) ژیاننامەیــە، یاخــود زادەی خەیاڵــە؟ دەخــوازم پێــت بڵێــم، بەڵــێ، ژیاننامەیەكــی رووتــە. مــن تێیــدا ویســتوومە وەســفی ئــەو ئەشــكەنجەیەی بەدەســت پیاوانــی پۆلیســی عەرەبـەوە، بەتایبـەت لـە سـوریا، ئـەردەن، لوبنـان و شـوێنانی تـر، كـە نـاوم نەهێنــاون، چەشــتوومە، هێــور بكەمــەوە. هەروەهــا لــە پەســنی ئــەو ژیانــە قورســەی كارەكتــەر لــە ئاوارەیــی لــە شــەقامەكانی پاریســدا لــەو زســتانە ســاردانەدا تێیــدا ژیــاوم، ســووك بکەم..ل11»

جیهانی عەرەبی گۆڕستانێکی گەورەیە

(جوبی کیکا)مەسیحییەکی خەڵکی حەبانییەیە، کەسێکی هونەرمەندە و عاشقی سینەمایە، خەونی گەیشتن بە هۆڵیود، ناچاری دەکات ساڵی 1979 عیراق بەجێبهێڵێت، سەرەتا کۆچ بۆ سوریا دەکات، لێرەشەوە، وەسفێکی گشتی کۆچەرانی عیراقی لە سوریا کردووە لە ساڵانی هەشتاکاندا. پاش هەفتەیەک لە سوریا، بە تۆمەتی سیخوڕیی دەستگیر دەکرێت و لە زیندان زۆر ئازاری دەدەن. نووسەر توانیویەتی وەسفێکی گشتی رەوشی زیندانەکانی سوریا بکات و مامەڵەی نامرۆڤانەی ئەو رژێمە دەربخات. تراژیدیای (جوبی) بەمە تەواو نابێت، کاتێک دەگاتە پاریس، رەوشی ژیانی ئاوارە عیراقییەکان و عەرەب و خۆرهەڵات لەم وڵاتەدا باس دەکات، نووسەر توانیوویەتی بەوپەڕی راستگۆییەوە باسی رەوشی پەنابەران بکات.

(ژیانی بێ خانە و لانە، نەک هەر کارێکی قورس بوو، بگرە کارێکی زۆر تاقەت پروکێنیش بوو. ل.101)

بە حوکمی ئەوەی خۆم ماوەیەک لە فەرەنسا ژیاوم، ئاگاداری رەوشی ناخۆشی پەنابەرانم. ئەم وڵاتە لەچاو وڵاتانی تری ئەوروپییدا، هیچ مافی پەنابەری نەدەدا بە پەنابەر، بەتایبەتی لە ساڵانی هەشتا و نەوەدەکاندا، پەنابەر هیچ مافێکی نەبوو، هەربۆیە زۆر کەم کورد و خەڵکانی خۆرهەڵات، لەم وڵاتەدا دەمانەوە، چونکە رەوشی ژیانی پەنابەران زۆر خراپ بوو، حکومەت هیچ هاوکاریی نەدەکردن، ئەگەر کەسێک یان هاوڕێیەکی دڵسۆزت نەبوایە، ئەوا لەسەر شەقامەکان دەکەوتیت و کەس لای لێ نەدەکردیتەوە. لێرەشدا نووسەری ئەم رۆمانە، زۆر بە جوانی وەسفی ژیانی پەنابەرانی کردووە، بەتایبەتی ئەوانەی لە ساڵانی هەشتاکاندا روویان لە فەرەنسا کردوو.

(ئەگەر بۆ چەند ساڵێک لە شەقامەکانی پاریسدا بژیت، ئەوا دەشێت لەگەڵ خودا خۆیدا رووبەڕوو ببیتەوە.ل 169)

جگە لە ژیانی پەنابەران، نووسەر توانیوویەتی لایەکیش لە ژیانی مەسیحییەکانی عیراق بکاتەوە، لەهەمانکاتیشدا تیشکێک بخاتە سەر کەلتوری ئاشوورییەکانی عیراق، هەروەها بە توندییش رەخنە لە رژێمە دیکتاتۆرەکانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەگرێت.




تێڕوانینی یوڤال نوح هەراری بۆ پارە و سیستمی سەرمایەداری.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

یەکێک لە فەیلەسوفە ناسراوەکانی جیهان (یوڤاڵ نوح هەرار)یە، بەشێکی زۆری بۆچوونەکانی، مایەی گرنگیپێدانن، هەرچەندە هەندێک بۆچوونیشی هەیە، مایەی رەخنە لێگرتنە. یەکێک لە کتێبە ناسراوەکانی(پارە)یە، کە لەلایەن (ئارام قەفتان)ەوە وەرگێڕدراوە و ناوەندی چاپ و پەخشی رەهەند چاپیکردووە.
ئەم کتێبەشی وەکو ئەوانی تر، تەژییە لە فکر و تێڕامانی گرنگ، هەروەها گەڕاوەتەوە بۆ سەرەتاکانی دروستبوونی پارە و گرنگی و بایەخی پارە لە ژیانی رۆژانەماندا. لەهەمانکاتیشدا تیشكی خستۆتە سەر چۆنێتی سەرهەڵدان و گەشەسەندنی سەرمایەداری، کۆیەلەداری، پاشان مەترسییەکانی سەر سیستمی لیبراڵیزم، لەپێش هەموویانەوە ژیریی دەستکرد.

یەکەم پارەی جیهان
نووسەر شارەزاییەکی زۆرباشی لە مێژووی کۆنی مرۆڤایەتی هەیە، ئەمەش لە زۆربەی کتێبەکانی تریدا هەستی پێدەکەیت، هەرئەمەش وایکردووە، کە بۆچوونەکانی دەوڵەمەندتربن.
لەبارەی یەکەم پارەوە، یوڤال دەڵێت:
(یەکەم پارە لە مێژووی مرۆڤایەتییدا، پارەی سۆمەرییەکان بوو کە پارەی جۆ بووە. 3000 پێش زایین دەرکەوتووە، لەهەمان کات و شوێن و هەلومەرجدا، کە نووسین دەرکەوتووە. چۆن نووسین گەشەیکرد لە پێویستی چالاکیی بەڕێوەبردن، دروستکردنی پارەش، گەشەیکرد لە پێویستی چالاکی ئابووری. ل19)

دوو پڕەنسیپی پارە
دواتر یوڤال هەراری باس لە گرنگیی و بایەخی پارە دەکات بۆ ژیانی مرۆڤایەتی، لەمەشدا باسی دوو پڕەنسیبی گرنگی پارە دەکات و دەڵێت:

  1. / لە جیهاندا توانای گۆڕینی هەیە، وەکو کیماگەرێک دەتوانێت زەوی بگۆڕێت بە وەفاداری، دادپەروەری بە تەندروستی و توندتیژیی بە زانیاری.
  2. / متمانەی جیهانی، پارە وەکو شتێکی نێوەند، دوو کەس دەتوانن هاوبەشی بکەن لە پڕۆژەیەکدا. ل 37

سسیتمی سەرمایەداری
هەراری یەکێکە لەو فەیلەسووفانەی کە شارەزایی زۆرباشی لە بارەی مێژووی سەرهەڵدان و گەشەسەندنی سەرمایدارییەوە هەیە، ئەو خۆی هیچ کاتێک نەوەکو لایەنگر یان دژی ئەم سیستمە لە هیچ کتێبێکیدا پیشان نەداوە، باسی هەموو لایەنەکانی کردووە، هەروەها تیشكی خستۆتە سەر ئەو کێشانەی کە ئەمڕۆ رووبەڕوی مرۆڤایەتی دەبنەوە.
لەم کتێبەشدا تیشکی خستۆتە سەر چۆنێتی سەرهەڵدانی سیستمی سەرمایەداری، لەهەمانکاتیشدا بایەخی سیستمی کۆیلەداریی بۆ پێشخستنی سەرمایەداریی دەرخستووە. دواتریش جیاوازیی لە نێوان سەرمایەدار و دەوڵەمەند دا دەکات و دەڵێت:
(سەرمایەداریی جیاوازی لە نێوان (کەپیتاڵ) و( سامان)دا دەکات، کەپیتاڵ پێكهاتووە لە پارە، شتومەک و سەرچاوەکان کە بەکاردەهێندرێن بۆ وەبەرهێنان. بەڵام سامان، لە ژێر زەمینەکاندا دەنێژرێن و لە چالاکی بێ سووددا بەکاردەهێنرێن. فیرعەون کە سەرچاوەکانی لە دروستکردنی هەرەمەکاندا بەکارهێنا، کەسێکی سەرمایەدار نییە. ل 40)
جیاوازی چینی ئەرستۆکراتی و سەرمایەدار
پاشان باس لە جیاوازی لە نێوان چینی ئەرستۆکرات و سەرمایەداردا دەکات و دەڵێت:
(خانەدانەکانی سەدەی ناوەڕاست جلوبەرگی رەنگاوڕەنگیان لەبەردەکرد، کە لە ئاڵتون و ئاوریشم دروستکرابوون، کاتەکانیان لە تەماشاکردنی وەرزش و کەرنەڤاڵدا بەسەردەبرد، بە پێچەوانەی بەڕێوەبەری کارەکانی سەردەمی مۆدێرن، کاتی زۆر کەمیان بۆ فێستیڤاڵ هەیە. سەرمایەدارە ئاساییەکان، زیاتر سەرقاڵن لە چاوپێکەوتنی بزنسێکەوە رادەکەن بۆ چاوپێکەوتنێکی دیکە، هەوڵ دەدەن بیربکەنەوە لە کوێدا پارەکانیان بەگەربخەن. ل42)

کۆیلایەتی
پاشان دێتە سەرباسی کۆیلایەتی و چۆنێتی گەشەسەندنی بازرگانی کۆیلە لە جیهاندا، لەمبارەیەوە دەڵێت:
(لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە ناو مەسیحییەکانی ئەوروپادا، کۆیلایەتی بە تەواوەتی نەناسراو بوو، لە سەردەمی مۆدێرندا، دەرکەوتنی کەپیتالیزم لە ئەوروپادا، بەرەو پێشەوە چوو.ل 67)
لەمەشدا بەرهەمهێنانی شەکر رۆڵی سەرەکی گێڕاوە:
(بەرهەمهێنانی شەکر بووە بازرگانییەکی گەورە، هەندێک لە کرێکارەکان نەیاندەویست لەناو کێڵگەکان کاربکەن کە مەلاریای تێدابوو، خۆریش بە بەردەوامی لیێ دەدان، کرێکارە گرێبەستەکان، بە پارەیەکی زۆر کاریان دەکرد، کارێکی هەستیار بوو، قازانجێکی زۆری دەکرد و ئابووری گەشە پێدەدا. لە سەدەی شانزەوە تاوەکو سەدەی نۆزدە، نزیکەی 10 ملیۆن کۆیلە لە ئەفریقاوە نێردران بۆ ئەمریکا. نزیکەی ملیۆنێکیان بەهۆی جەنگ یان رێگەی دوودرێژی گواستنەوە لە ئەفریقاوە بۆ کەناراوەکانی ئەمریکا مردن، ل68)

سێ مەترسی بۆسەر لیبراڵیزم
لە بەشێکی تری کتێبەکەیدا باسی سێ مەترسی دەکات، کە هەڕەشە لە سیستمی لیبراڵیزمی خۆرئاوایی دەکەن و دەڵێت:
1/ مرۆڤ بە تەواوی واتای خۆی لە دەستدەدات.
2/ ئەو مرۆڤانە هەموو پێکەوە واتادار دەبن، بەڵام دەسەڵاتی تاکێتی لەدەست دەدەن، لەلایەن ئەلۆگاریتمەکانەوە بەڕێوەدەبرێن.
3/ هەندێک خەڵکی بە گرنگی دەمێننەوە، بەڵام گروپێکی بچووک و باڵا دەبن، یەک ملیار کەس، رۆژانە تەنها یەک دۆلاریان دەستدەکەوێت، 1.5 ملیارد کەسی تر، لە نێوان 1 بۆ 2 دۆلاریان لە رۆژیکدا دەستدەکەوێت. لە ساڵی 2016 دا، 62 دەوڵەمەندی جیهان، داهاتیان لە 3.6 ملیار کەس زیاترە، لەکاتێکدا کۆی گشتی ژمارەی دانیشتووانی جیهان 7.2 ملیار کەس بووە. ل136

ژیریی دەستکرد
ئەمڕۆ یەکێک لە مەترسییە گەورەکانی سەر ژیانی مرۆڤایەتی، بەهێزبوونی ژیریی دەستکردە. یوڤال نوح هەراری لە زۆر کتێبیدا، باسی ئەم مەترسییەی کردووە، لەم کتێبەشدا دووبارە باسی ئەو مەترسییە دەکات و دەڵێت:
(بەپێی لیکۆڵینەوەی زانکۆی ئۆکسفۆرد لە ساڵی 2012 دا کردوویەتی لە 47 % ئەمریکییەکان کارەکانیان بەهۆی ژیریی دەستکردەوە لەدەست دەدەن. 98 % ناوبژیوانی یارییەکان، لە %97 کاشێرەکان، هەروەها 94 %یاریدەدەری پارێزەر، 91 % نانەوا، 89 % شۆفێری پاس، 89 % کرێکاری بیناسازی کارەکانین لەدەست دەدەن.
بەگشتی لەم کتێبەشدا یوڤال نوح هەراری، کۆمەڵێک زانیاریی گرنگی لەبارەی ژیان و کێشەکانی ئەمڕۆمان دەرخستووە، کە زۆر گرنگە ئاگاداری بین.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا




مێژووی سلێمانی لەدیدی میران ئەبراهام-ەوە..ئەردەڵان عەبدوڵڵا

خوێندنەوەیەک بۆ رۆمانی خانەقای میرزا

رۆمانی(خانەقای میرزا) لە نووسینی میران ئەبراهام، یەکێکە لەو رۆمانە جوانانەی لە ماوەی پێشوودا خوێندمەوە و مایەی سەرنج و تێڕامانم بوو. هەربۆیە لەپاش خوێندنەوەی حەزمکرد چەند سەرنج و تێبینییەکی خۆم بنووسم، ئامانجی سەرەکیشم ناساندنی ئەم رۆمانە جوانەیە بە خوێنەری کورد.

پانۆرامایەک بەناو مێژووی شاری سلێمانییدا

دەتوانم بڵێم ئەم رۆمانە وەکو پانۆرامایەکی مێژوویی خێرایە بەناو مێژووی شاری سلێمانیدا، لە سەرەتای ساڵانی چلەکانەوە دەستپێدەکات هەتاوەکو کۆتایی ساڵانی هەشتاکانی سەدەی پێشوو. لێرەشدا نووسەر ماڵی(میرزا کەریم) دەکاتە مەیدانی رۆمانەکەی، پاڵەوانی سەرەکیی رۆمانەکەش شاعیر و تێکۆشەری ناسراوی کۆمۆنیست(جەلالی میرزا کەریم)ە.

سەرەتای رۆمانەکە لە ماڵی میرزا کەریم دەستپێدەکات، ئەم ماڵە کە نازناوی (خانەقای میرزا)ی لێنراوە، دەبێتە بنکەی سەرەکیی بۆ زۆرێک لە ئەندامان و لایەنگرانی حزبی شیوعی و ئەدیبان و نووسەرانی شاری سلێمانی. هەر لێرەشەوە تیشک دەخرێتە سەر بەشێکی زۆری کار و چالاکییە سیاسیی و ئەدەبیی و فەرهەنگییەکانی ئەم شارە. هەروەها لە رێگەی گێڕانەوەی بیرەوەرییەکانی جەلالی میرزا کەریم-ەوە، کۆشکی رۆمانەکەی دروستدەکات.

جەلالی میرزا کەریم شاعیر و ئەدیب و رۆژنامەنووس و تێکۆشەرێکی دێرینی شاری سلێمانی بووە، لەرێگەی ئەویشەوە باسی ئەدیب و شاعیر و نووسەر و سیاسیی و بەرپرسانی ئەمنی و ئیداری شاری سلێمانی دەکات. باسی نوخبەی نووسەرانی کورد دەکات، وەکو(پیرەمێرد، قانیع، فایەق بێکەس و پاشانیش شێرکۆی کوڕی، کامەران موکری، حسێن عارف، د. عیزەدین مستەفا رەسوڵ، عەلادین سەجادی و زۆری تریش). پەلیش دەهاوێت بۆ هەولێر و رۆژهەڵاتی کوردستان و باسی شاعیران و نووسەرانیان دەکات، لەوانە:(عەبدوڵلا پەشێو، سەعدوڵڵا پەرۆش، جەمیل رەنجبەر و عەبدولرەحمانی زەبیحی)

رووداوە سیاسییەکان

نووسەر لە رێگەی بەشدارییکردنی ئەندامانی ماڵی میرزا کەریم -ەوە لە چالاکییە سیاسییەکاندا بەتایبەتی لەناو رێکخستەکانی حزبی شیوعیدا، باسی تەواوی رووداوە سیاسییەکان دەکات هەر لەسەردەمی پاشایەتی، رژێمی قاسم و پاشان رژێمی بەعسەوە. هەروەها پانتاییەکی باشی بۆ جەنگ و ململانێکانی نێوان شیوعییەکان و پارتییەکان تەرخان کردووە.

رووداوە ئەدەبییەکان

بە حوکمی ئەوەی جەلالی میرزا کەریم شاعیر و ئەدیب و رۆژنامەنووس بووە، ئێمە ئاگاداری چالاکییە ئەدەبییەکان و بازنەی ئەدیبان دەبین. لەهەمان کاتیشدا تیشک دەخاتە سەر پەیوەندیی نێوان ئەدیب و نووسەرەکان لەو سەردەمانەی کە نووسەر باسیان دەکات، بەتایبەتی لە ساڵانی پەنجا و شەست و حەفتاکاندا. هەروەها ئاگاداری رەوشی رۆژنامەگەریی دەبین لەبەغدا بەتایبەتی رۆژنامەی هاوکاری. هەورەها چالاکییە ئەدەبییەکان، لەوانە: روانگە و دامەرزاندنی کۆڕی زانیاریی کورد، یەکێتیی نووسەران و چالاکییە ئەدەبییەکان. نووسەر توانیویەتی لەرێگەی بازنەی پەیوەندییەکانی جەلالی میرزا کەریمەوە، هەڵوێستی نووسەران و شاعیرانی ئەوکاتە دەربخات، بەتایبەتی لەبارەی حزبەکانەوە، هەروەها جەنگ و ململانێ توندەکان کە لەناو نووسەران و ئەدیباندا دروست بووە.

بەرکەوتەی شارستانی
جگە لە رووداوە سیاسیی و ئەدەبییەکان، نووسەر توانیویەتی تیشك بخاتەسەر مەسەلەی چۆنێتی مامەڵەکردنی خەڵکی لەگەڵ شارستانیی مۆدێرندا بەتایبەتی تەکنۆلۆژیای نوێ، بۆ نموونە لەشوێنێکدا باسی ئەوە دەکات چۆن لە شاری کفری، دەروێشەکان و خەڵکانی ئایینی، دژی بەکارهێنانی گرامافۆن خۆپیشاندانیان کردووە و بە کارێکی شەیتانیان وەسفکردووە.

جووەکانی شاری سلێمانی

خاڵێکی گرنگی تر کە ئەم رۆمانە باسی دەکات، ژیانی جووەکانی ناو شاری سلێمانی و دەروبەریەتی، بەتایبەتی لەپاش بڕیاری دەرکردنی جووەکان لە عیراق. لێرەدا نووسەر تیشکی خستۆتە سەر یەکێک لە قۆناغە ناخۆش و تراژیدییەکانی ئەم شارە، کە پەیوەندیی بە یەکێک لە پێکهاتە گرنگەکانی شارەوە هەبووە، ئەویش جووەکانە. لەم رۆمانەدا لە رێگەی چەند رووداوێکەوە ئەوەمان بۆ دەگێڕێتەوە، هەندێک چاوچنۆک و تاڵانچی چۆن هەوڵیانداوە، دەست بەسەر سامان و ماڵی جووەکاندا بگرن و سوودیان لەو رووداوە وەرگرتووە، تاوەکو دەستبکەن بە تاڵانیی و بردنی ماڵی جووەکان.

شێخ لەتیفی حەفید

هەمیشە بنەماڵەی شێخ مەحمود بەشێوەیەکی پۆزەتیف لەناو ئەدەبیاتی کوردیدا باسکراون، بەڵام ئەم بنەماڵەش وەکو هەموو دەسەڵاتدارێکی تر، لایەنی باش و خراپیان هەبووە. لەم رۆمانەدا باسی رووداوێک دەکات پەیوەندیی بە شێخ لەتیفی کوڕی شێخ مەحمود-ەوە هەیە، کە چۆن جووتیارەکانی دەڤەری عەربەتی چەوساندۆتەوە و ئاوی لێگرتوونەتەوە، ئەوانیش هاتوون بۆ سلێمانی خۆپیشاندانیان کردووە، ئەویش نەک گوێی بۆ داواکارییەکان نەگرتووە، بگرە لە رێگەی پیاوەکانییەوە کەوتۆتە گیانی ئەو جووتیارە هەژارانە و لێیانداون و گاڵتەیان پێکردوون.

پەلاماردان و کوشتن و ئازاردانی شیوعییەکان لە ساڵانی پەنجا و شەست و حەفتاکاندا

سلێمانی وەکو شارێکی زیندوو، هەمیشە جێگەی ململانێی سیاسیی بووە. حزبە کوردی و عیراقییەکانیش هەوڵیانداوە ئەندام و لایەنگریان لەم شارەدا هەبێت. بەداخەوە لەو ململانێیەدا زۆرجار توندوتیژیی بەکارهاتووە، بەتایبەتی لە ساڵانی پەنجا و شەست و حەفتاکاندا، لەلایەن پارتییەوە پەلاماری ئەندام و لایەنگرانی حزبی شیوعی دراوە. لەم رۆمانەشدا لە رێگەی گێڕانەوەی چەندین رووداوی دڵتەزێنەوە، باسی ئەو پەلاماردانانە دەکات بەرامبەر بە شیوعییەکان کراوە.

رۆڵی تورکیا لە کودەتای 1963 ی بەعسییەکان و مەنعەتەجەولی زەعیم سدیق دا

کودەتای شوباتی 1963 یەکێکە لە رۆژە خوێناوییەکانی مێژووی عیراق و باشووری کوردستان. نووسەر هەوڵیداوە تیشکێک بخاتە سەر ئەو رۆژە خوێناوییە، کە چۆن حەرەس قەومییەکان، خوێن و کوشتن و گرتنیان بە دیاریی بۆ خەڵکی شاری سلێمانی هێناوە. لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە، باسی رۆڵی تورکیا دەکات لەم کارەساتەدا. جەلالی میرزا کەریم پاش چەندین ساڵ کتێبێکی بەردەست دەکەوێت، بە تورکی نووسراوە، بیرەوەریی چەند جەندرمەیەکی تورکییە باسی ئەو رۆژانە دەکەن و خۆیان بەشداربوون لە کۆمەڵکوژیی خەڵکی سلێمانیدا، ئەمەش لەرووی مێژووییەوە خاڵێکی گرنگە و پێشتر باس نەکراوە.

چەند سەرنجێک

لەگەڵ بوونی چەند خاڵێکی جواندا، بەڵام ئەم رۆمانەش بەدەر نییە لە کەموکورتی و رەخنە. کاتێک خوێنەر رۆمانەکە دەخوێنێتەوە، هەست دەکات زیاتر ئەمە بیرەوەرییە نەک رۆمان، هێندە وردەکاریی تێدایە دەڵێیت بیرەوەریی جەلال میرزا کەریم-ە، چونکە ناوی کەسەکان و شوێنەکان و تەنانەت رووداوە مێژووییەکانیش، هەموویان راستەقینەن. بۆیە من کە ئەم رۆمانەم خوێندەوە وام هەستکرد ئەمە بیرەوەریی جەلالی میرزا کەریم بێت و نووسەر دووبارە دایڕشتبێتەوە، چونکە زۆرکەم رەگەزی رۆمانی تێدایە، بۆ نموونە (رەگەزی کتوپڕ، گرێی ئەدەبی، و دیالۆگ و مۆنۆلۆگ) هیچ لەمانەی تێدا نییە، ئەگەر هەشبێت زۆر کەمە.

خاڵێک کە مایەی سەرنجم بوو بەشی کۆتایی رۆمانەکەیە، ئەو کاتەی جەلالی میرزا کەریم لە ئەمریکا(شیرکۆ بێکەس) دەبینێت، ئەم بەشە زیاتر دەڵێیت دادگایەکە نووسەر بۆ لێپرسینەوە لە شێرکۆ بێکەس و عەبدوڵڵا پەشێو، دایناوە. لێرەدا رەخنەی توند لە شیرکۆ دەگرێت، هەروەها عەبدوڵڵا پەشێو-یش تاوانبار دەکات بەوەی شیعرێکی جەلالی میرزا کەریمی بردووە.

من نازانم هۆکاری چییە، نووسەر ئەم بەشەی وا داڕشتووە؟ ئایا ئەمە لە بیرەوەرییەکانی جەلالی میرزا کەریم دا هاتووە، یان هەر خۆی بەوجۆرە دایناوە؟ ئەمەش لەکاتێکدا شیرکۆ بێکەس چەند ساڵێکە کۆچی دوایی کردووە و ناتوانێت بەرگریی لەخۆی بکات. ئەم شەڕفرۆشتنە بە مردوو کارێکی جوان نییە و دوورە لە ئاکاری ئەدەبییەوە، بەڵام سەبارەت بە عەبدوڵڵا پەشێو ئاساییە، چونکە ئەو خۆی ماوە و دەتوانێت بەرگریی لەخۆی بکات و تۆمەتی دزینی شیعری جەلالی میرزا کەریم رەتبکاتەوە.

لە کۆتاییدا دەتوانم بڵێم ئەم رۆمانە یەکێکە لەو کارە ئەدەبیانەی لە ڕێگەیەوە دەتوانین بەشێک لە مێژووی شاری سلێمانی-مان دەستبکەوێت، هەروەها ئاگاداری خەبات و تێکۆشانی شاعیر و نووسەر و خەباتگێڕی ناسراو(جەلالی میرزا کەریم) بین. هیوای سەرکەوتنی زیاتر بۆ رۆماننوس(میران ئەبراهام) دەخوازم.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا




پەیڤێک بۆ پەنچا ساڵەی تەمەن.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

کاتێک مرۆڤ دەگاتە پەنچا ساڵ، یەکسەر دوو هەستی دژبەیەک ڕووبەڕوی دەبێتەوە، لەلایەکەوە هەست دەکەیت کە پەنجا ساڵی تەمەنی رۆیشتووە، ئەو پەنجا ساڵەش بریتین لە باشترین و خۆشترین ساتەکانی تەمەنی، تەمەنی منداڵی، هەرەزەکاری، گەنجێتی. لەدەستدانی ئەم قۆناغەش خۆی لەخۆیدا جۆرە هەستێکی حەزین لای مرۆڤ دروست دەکات. هەستی دووەمیش، تاڕادەیەک هەستێکە جۆرە باوەڕبەخۆبوون، کامڵ بوون و پێگەیشتن دەگەیەنێت. بەڵام لەگەل ئەوەشدا دەبێت چاوەڕێی ساڵانی سەختر بکەیت، چونکە چیتر مرۆڤ ئەو هێز و توانایەی جارانی نامانێت، ئۆرگانەکانی لەشیشی ووردە ووردە بەرەو لاوازی و نەخۆشی دەچن، لەبەرئەوە دەبێت، بۆ هەموو ئەگەرێکی ناخۆش خۆت ئامادە بکەیت. هەربۆیە مرۆڤ دۆشدادەمێنێت، ئاخۆ دڵی بە پەنچا ساڵی تەمەنی خۆشبێت یان نیگەران و دڵتەنگ بێت؟!
من کاتێک سەیری لاپەڕەکانی ژیانم دەکەم، ئەو پەنچا ساڵەی تەمەنم، لەرووی مەعریفەوە، کتێبێکی زۆرم خویندۆتەوە، هەرچەندە ئەو کتێبانەی من خوێندومەتەوە، دڵۆپێک ئاوە لە دەریایەکی گەورەی مەعریفەدا، هێشتا هەزار کتێبی جوان و گرنگ ماون، کە نەمخوێندۆتەوە. لەرووی پەیوەندیی کۆمەڵایەتیشەوە، پێدەچێت من لە ژیانمدا خەڵکانێکی زۆرم ناسیبێت، هەر لە خزم و کەسوکار و گەڕەک و قوتابخانە، هەتاوەکو قۆناغی زانکۆ، دواتر بۆ ناوبازاڕ، لێرەش چەندین کەسانی بازرگان و کاسبم ناسیوە. پاشان بۆ ئەوروپا، لەوێش بەدڵنیاییەوە خەڵکانێکی زۆرم ناسیووە. لەژیانمدا خەڵکانێکم ناسیووە، کە زۆر ئازاریان داوم، ناخیان بریندار کردووم، یادەوەریی تاڵ و ناخۆشم لەگەڵیاندا هەیە، هەندێکیشیان زۆر ئاسوودەیان کردووم، یادەوەریی خۆشم لەگەڵیاندا هەیە، لەمەدا من بە قسەی لیۆ تۆڵستۆی نووسەری ناسراوی روسیا دەکەم کاتێک دەڵێت: یادەوەرییە خۆشەکان لە لای خۆت بهێڵەوەو زوو زوو بیری خۆتی بهێننەوە تاوەکو ئاسوودەگیت پێ ببەخشێت، هەوڵیش بددە یادەوەرییە ناخۆشەکان لەبیربکەیت تاوەکو دووبارە برینەکات نەکولێننەوە ئازارت نەددەن.
بەدڵنییاوە مرۆڤ بێ یادەوەری ناژیی، مرۆڤ رۆژانە چرکە و سەعاتەکانی ژیانی تێدەپەڕێت، لەم ماوەیەشدا بەشێکی بۆ کار، بۆ خواردن و ئیسراحەت بەکاردەهێنێت. من لە ژیانی خۆمدا دەتوانم شانازی بەوەوە بکەم کە لە ماوەی پەنچا ساڵی تەمەنمدا، لەبواری ئەدەبیی و فکریی و سیاسییدا 26 کتێبم چاپ کردووە، هەندێکیان وەرگێڕان بووە و هەندێکیشی نووسینی خۆم بووە. لەوانەبێت ئەنامە تاکە شتێک بن کە هیوایەکی گەورەم پێببەخشن و لە دوای خۆم بمێنێتەوە. ئاخر وەکو فەیلەسوفی ئیسرائیلی یوڤال نوح حەراری دەڵێت: ئامانج و مەبەستی داهێنانی نووسین لەلایەن مرۆڤەوە بۆ ئەوەبوو، کە وەکو گەنجینەیەک شتەکانی خۆی تێدا خەزن بکات و بیهێڵێتەوە. منیش لەرێگەی کتێبەکانەوە، توانیوومە، کەمێک تێگەیشتن و تێڕوانینە ئەدەبیی و فکریی و سیاسییەکانی خۆم لەرێگەی کتێبەوە بهێڵمەوە، لەوانەبێت نەوەی ئێستا و داهاتووش حەز بە خوێندنەوەیە بکەن، بەهەرحاڵ ئەمانە دەبنە مێژوو.
مرۆڤ لەژیانییدا کۆمەڵێک ئاوات و ئامانج و هیوای هەیە، بەدڵنیاییەوە لەژیانیدا ناتوانێت هەموو ئەوانەی دەستبکەوێت کە خەونی پێوە دەبینێت، بەڵام بەلایەنی کەمەوە هەندێکیان دەستدەکەوێت، منیش لەژیانمدا زۆر هیوا و ئامانجم هەبووە، بەشێکیانم بەدەستهێناوە، بەشێکی زۆریشیان هێشتا نەهاتوونەدی. بەڵام بە بڕاوی من کاتێک مرۆڤ تەمەنی بەرەو هەڵکشان دەڕوات، باشترین هیوای ئەوەیە کە لەشساخ بێت، چونکە لەشساخیش نیعمەتێکی گەورەیە.
وەکو هەموو کوردێکیش بەدڵنیاییەوە منیش خەونم بە وڵاتێکی ئازادی کوردییەوە بینیوە، تارادەیەکیش کارم بۆ کردووە. بەداخەوە رەوشی ئێستای کورد زۆرباش نییە، لە رۆژئاوا هەڕەشەی تورکیا، لە هەرێمی کوردستانیش، نەبوونی حوکمڕانییەکی ئازاد و دیموکرات، بۆتە هۆی دروستبوونی حوکمڕانییەکی خراپ، کە بەشێکی زۆری خەڵكی لێی بێزارن، ئەم بێزارییەش مەترسیی زۆری هەیە بۆسەر ئەم قەوارەیە، کە ئەویش بەرهەمی ڕاپەرین و کۆڕەوی خەڵكی کوردستان بوو.




هونەری رۆماننووسین لەلای کارلۆس فۆینتس.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

کارلۆس فۆینتس یەکێکە لە ناسراوترین نووسەر و رۆماننووسی مەکسیک و جێپەنچەشی بە ئەدەبیاتی مەکسیکی و ئەمریکای لاتینەوە دیارە، خاوەنی کۆمەڵێک رۆمان و چیرۆکی زۆر جوانە، لەوانە: رۆمانی (کورسی سەرۆک، ئۆرا). کارلۆس فۆینتس لە ساڵی 1928 لە مەکسیک لەدایکبووەو لە ساڵی 2012 کۆچی دواییکردووە. لەرووی نووسینی پەخشان و سیناریۆشەوە، جێپەنجەی دیارە، هەربۆیە ناکرێت باسی ئەدەبیاتی ئەمریکای لاتین بکرێت، باسی کارلۆس فۆینتس نەکرێت. بۆیە ئەزموونی نووسینی ئەم نووسەرە مەکسیکییە، زۆر گرنگە و دەکرێت خەڵكی تر لێوەی فێربێت بەتایبەتی لە بواری رۆماننووسیندا. جێگەی ئاماژەیە کارلۆس لە تەمەنێکی درەنگەوە دەستی بەکاری نووسین کردووە، ماوەیەکی زۆر لە بواری دیپلۆماتیدا کاریکردووەو باڵیۆزی وڵاتەکەی بووە لە فەرەنسا و چەند وڵاتێکی تری جیهان.
لەماوەی پێشوودا چاوم بە نامیلکەیەکی بچووک کەوت لەژێرناونیشانی (هونەری ڕۆماننووسین؛ گفتوگۆی پاریس ڕیڤیو لەگەڵ کارلۆس فۆینتس دا) کە جەبار سابیر وەریگێڕاوە. لەم نامیلکەیەدا نووسەر هەوڵیداوە باسی کاروانی نووسین و لەهەمانکاتیشدا شێوازی نووسینی خۆی بکات. جگەلەوەش قسە لە بارەی کۆمەڵێک بابەتی گرنگی ترەوە بکات لەوانە: ئەدەبیاتی ئەمریکای لاتین و ئیسپانی و ئەوروپی، خاڵە بەهێز و لاوازەکانیان دەخاتەڕوو.

شێوازی نووسین
ئەوەی روون و ئاشكرایە، هەر نووسەرەو بەجۆرێک یان مۆدێلێکی تایبەت بەخۆی هەیە بۆ نووسین، فۆینتسیش مۆدێلێکی تایبەت بەخۆی هەیە و لەوبارەیەوە دەڵێت:
من نووسەری سپێدانم، لە سەعات هەشت و نیو دەست دەکەم بە نووسین، تا دوازدەو نیو دەنووسم، پاشان دەچم بۆ مەلەکردن، کاتێک گەڕامەوە نانی نیوەڕۆ دەخۆم و پاشنیوەڕۆ دەخوێنمەوە تا ئەوکاتەی دەچم بۆ پیاسە و خۆم بۆ سبەی ئامادە دەکەم.ل.9
دەشڵێت: دەبێت کتێبەکە لە مێشکمدا بنووسم، بەرلەوەی لە پشت مێزەوە دابنیشم.ل9
سەرەتا بە دەست دەنووسم و کاتێک دڵنیا بووم بابەتەکە ئەوەیە کە دەمەوێ، لێدەگەڕێم وەک خۆی بمێنێتەوە، پاشان دەستنووسەکە راست دەکەمەوەو خۆم تایپی دەکەم و دیسان تا دوایین سات بە تێکستەکەدا دەچمەوە، ل10
کاتێک بابەتەکە لەسەر کاغەز دەنووسم، بە کردەوە تەواو بووە، نە بەشێک جێ ماوەو نە دیمەنێک، لە بنەڕەتەوە دەزانم بابەتەکە چۆن دەچێتە پێشێ و لە روانگەی منەوە زۆر کامڵ و تەواوە، بەڵام هاوکات خۆم لە رەگەزی غافلگیریکردن بێ بەش دەکەم.ل10

جیاوازی نووسەری ئەمریکای لاتین و ئەمریکا
بابەتێکی تر کە بەلای منەوە جێگەی سەرنج بوو، تێڕوانینی تایبەتی فۆینتسە بۆ نووسەرانی ئەمریکای لاتین و ئەمریکا. لەمبارەیەوە دەڵێت: ئێمە بە بەروارد بە نووسەری ئەمریکی ناچارین کارگەلی پتر لە فەرهەنگی خۆماندا بکەین، ئەوان کاتی زیاتریان بۆ خۆیان و نووسینەکەیان هەیە، بەڵام ئێمە گرفتاری بابەتە کۆمەڵایەتییەکانین. بابلۆ نیرۆدا دەیگوت هەر نووسەرێکی ئەمریکای لاتین کە بەڕێدا دەڕوات پەیکەرێکی قورس بە دوای خۆیدا رادەکێشێ، پەیکەری خەڵکەکەی، رابردووی و دیرۆکی وڵاتەکەی. ئێمە ناچارین قورسایی مەزنی رابردوومان لە ئەستۆ بگرین تا بیرمان نەچێتەوە، چ شتێک ژیانی پێ بەخشیوین، ئەگەر رابردوت لەبیر بکەیت، دەمری.ل 13
زمانی ئیسپانی و ئەمریکای لاتین
بابەتێکی دیکە کە نووسەر قسەی لەسەرکردووە، زمانی ئیسپانیی و ئەدەبیاتی ئەمریکای لاتینە. جێگەی ئاماژەیە تەواوی ئەمریکای لاتین جگە لە بەرازیل کە بە زمانی پورتوگالی قسە دەکەن، هەموویان بە زمانی ئیسپانی قسە دەکەن و دەنووسن. هەربۆیە فەزای زمانی ئیسپانی، زۆر فراوانە و سنووری جوگرافیای ئیسپانیا تێدەپەڕێنێت. نووسەرانی ئەمریکای لاتینیش، زیاتر لە ئیسپانییەکان خزمەتی زمانی ئیسپانییان کردووە.لەمبارەیەوە فۆینتس دەڵێت:من بە ئیسپانی خەون دەبینم، هەروا بە ئیسپانی عاشق دەبم، جارجار ئەمە دەبێتە هۆی سەرلێشێوانم، بەڵام ئەمجۆرە شتانە تەنها بە ئیسپانی مەیسەرە. ل18
لە زمانی ئیسپانی ئێمەدا دەبێ بۆشایی گەورەی نێوان سەدەی حەڤدە و بیست پڕ بکەینەوە. ل19
من هەر لە سەرەتاوە تێگەیشتووم کە قسەکردن لە ئەدەبیاتی مەکسیک یان پیرۆ یان شیلی گاڵتەجارییە و زانیم کە ئەگەر بڕیارە مانایەکمان هەبێت و گشتێتیمان هەبێ، ئەمانە لە پانتاییەکی فراوانی ئەم زمانە کۆڵەوار و بێنەوایەیە کە پێی دەڵێین زمانی ئیسپانی. ل59

خۆرئاوا
لەبارەی مەسەلەی خۆرئاواشەوە، نووسەر دیدێکی جیاوازی هەیە و پێی وایە، کە فەرهەنگی ئەمریکای لاتین بەشێکە لە فەرهەگی خۆرئاوا. لەمبارەیەوە دەڵێت:
یەکیک لە خەسڵەتەکانی فەرهەنگی گشتی ئەمریکای لاتین ئەمەیە، کە ئەم ناوچەیە لە راستیدا لقێکی دەرەکیی فەرهەنگی خۆرئاوایە. هەربۆیە ئێمە هەست دەکەین ناچارین لە هەر ئینگلیزێک یان فەرەنسییەک باشتر فەرهەنگی خۆرئاوا بناسین .ل 23

ئەدەبیات
لەبارەی ئەدەبیاتیشەوە نووسەر پێیوایە ئەدەبیات لە دەنگێکەوە لەدایک دەبێت، تۆ دەنگێک دەدۆزیتەوەو دەتەوێ جەستەیەکی کاغەزین بدەیتە ئەو دەنگە، بەڵام هەمان دەنگە کە دەبێتە واقعیەتی رۆمان. ل23
رەخنە
فۆینتس یەکێکە لەو نووسەرانەی کە هەمیشە کاروبەرهەمەکانی مایەی گرنگی پێدانی رەخنەگران بووە، هەندێکجار وەسفیکراوە، هەندێکجاریش هێرشی توندیان کردۆتە سەر. لەمبارەیەوە نووسەر ئەزموونی تایبەتیی خۆی هەیە. لەبارەی رەخنەوە فۆینتس دەڵێت: هەندێك لە رەخنەگران هێرشیان کردوومەتە سەر کە وێنەی ژنانێکی زۆر داوێنپیسم کێشاوە، بەڵام هۆکارەکەی ئەوەیە کە فەرهەنگی من روانگەیەکی نەرێنی بۆ ژن هەیە. ل26
رەخنەگرێک لەبارەی رۆمانێکمەوە نووسیبوی، ئەم رۆمانە تەنها بۆئەوە باشە فرێی دەیتە ئاودەستەوەو سیڤۆنەکە ڕابکێشی. ل 54

کاری نووسین
مەکیسیکیش وەکو زۆرێک لە وڵاتانی پاشکەوتووی جیهان، نووسەران هێندە پێگەیەکی بەهێزیان لەناو کۆمەڵگەدا نییە، هەروەها کاری نووسینیش، ناتوانێت بژێوی باش بۆ ئەو کەسە دابین بکات، هەربۆیە وەکو زۆربەی کۆمەڵگە پاشکەوتووەکانی دیکەی جیهان، تێڕوانینی خەڵکی بۆ پیشەی نووسەری، تێڕوانینێکی نەرێنییە. لەمبارەیەوە فۆینتس باسی ئەزموونی خۆیمان بۆ دەکات و دەڵێت: باوک و دایکم دەیانگوت یاسا بخوێنم، لەبەرئەوەی باوەڕیان وابوو ئەگەر بمەوێ لە مەکسیک لەرێگەی نووسینەوە بژیم، لە برسان دەمرم. تەنانەت نووسەر و شاعیرێکی ناوداری مەکسیکیش هانیداوە کە نەنووسێت، چونکە گەلی مەکسیک گەلێکی رواڵەتپەرستن ئەگەر کارێکت نەبێت خەڵکی رێزت لێ ناگرن. ل53

شار
هەمیشە رۆمان و شار پەیوەندییەکی بەهێزیان پێکەوە هەیە، زۆرجار نووسەران شارێک دەکەنە مەیدانی سەرەکی کاروبەرهەمەکانیان بۆ نموونە نەجیب مەحفوز قاهیرە مەیدانی سەرەکی بوو، دۆستۆیڤسکی پیترسبورگ، فۆینتسیش مەکسیکۆ سیتی دەبێتە مەیدانی سەرەکی. لەمباریەوە دەڵێت:
پێم وایە رۆمانەکانی من لەوێنەکانی شارەوە سەرچاوە دەگرن و شاری خەونەکان یان کابووسەکانی من مەکسیک سیتییە. پاریس یان نیویۆرک ئەنگیزەی نووسین لە مندا بەخەبەر ناکەنەوە. ل32
بەگشتی ئەزموونی نووسینی فۆینتس بۆ ئێمە گرنگە، چونکە ئەو یەکێکە لە رۆماننووسە سەرکەوتووەکانی جیهان. لێرەدا جێگەی خۆیەتی دەستخۆشی لە کاک جەبار سابیر بکەین بۆ وەرگێڕانی ئەم کتێبە و هیوای سەرکەوتنی بۆ دەخوازم.




کاک ئارام، مۆدێلێکی نوێی سەرکردایەتی کوردی.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

لە سەدەی بیستەم لە پاش شۆڕشی ئۆکتۆبەری روسیاوە، تارمایی هزری کۆمۆنیستیی و شۆڕشگێریی تەواوی جیهانی گرتەوە، لە چەندین شوێنی جیهاندا سەرکردەی شۆڕشگێر پەیدابوون، لە ئاسیا ماوتسیتونگ و هۆشیمنە، لە ئەفریقا پاتریس لومبابا و تۆماس سانکارا، لە ئەمریکای لاتین کاسترۆ و گیڤارا، ئەم تەوژمی فکری شۆڕشگێڕییە، باشووری کوردستانیشی گرتەوەو بەشێوەیەکی بەربڵاو بەناو گەنجانی ساڵانی حەفتا و هەشتاکانی سەدەی پێشودا زاڵبوو، بەتایبەتی فکری ماوییزم و گیڤاریزم.
شاسوار جەلال ناسراو بە “هاوڕێ ئارام” یەكێكە لە سەركردە ناسراو و مەزنەكانی كۆمەڵەی ماركسی-لینینی و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان. لە پاش هەرەسهێنانی شۆڕش، ئەو یەكەمین رابەری بزووتنەوەی پارتیزانی بووە، هەروەها تاكە سەركردەی كۆمەڵە و یەكێتیش بووە، كە لە ناو شار و گوندەكانی كوردستاندا، دووبارە توانیویەتی رێكخستنەكانی كۆمەڵە زیندوو بكاتەوە، ئەمەش لە پاشئەوەی زۆربەی سەركردەكانی كۆمەڵە دەستگیركران، ئەو توانی دووبارە رێكخستنەكان زیندوو بكاتەوەو كۆمیتەی هەرێمەكان دروستبكات، كە بوونە داینەمۆی شۆڕشی نوێی گەلەكەمان.
کاک ئارام لەو ماوە کەمەی ژیانی سیاسییدا، کۆمەڵێک کاری ئێجگار گەورەی ئەنجامداوە، لەپێش هەموویانەوە، دووبارە کۆکردنەوەو رێکخستنی ئەندام و لایەنگرانی کۆمەڵە و یەکێتیی، کەلەپاش دەستگیرکردنی بەشێكی زۆری سەرکردایەتی کۆمەڵە، بۆشاییەکی گەورە پەیدابوو، تەواوی رێکخستنەکان پەرتەوازە بوون. هەروەها لە هەمووشی گرنگتر، هەوڵدان بۆ بڵاوکردنەوەی فکر و کار و چالاکییە سیاسییەکانی کۆمەڵە بەناو خەڵكیدا، ئەمەش لەرێگەی مەفرەزە تایبەتەکان و لەهەمانکاتیشدا لەرێگەی بڵاوکراوەکانەوە. ئەو توانی یەکەمین بەردی بناغەی دەزگای راگەیاندنی کۆمەڵە و یەکێتیی دابمەزرێنێت، ئەمەش بۆ ئەو قۆناغە زۆر گرنگ بوو، چونکە ئامانجی بەعسییەکان لە پاش هەرەس ئەوە بوو، هیچ دەنگێكی شۆڕشگێڕی کوردی نەهێڵن، بۆیە لەوکاتەدا بڵاوکردنەوەی فکری شۆڕشگێڕیی و کوردایەتی، خۆی لەخۆیدا شۆڕشێکی گەورە بووە کە کاک ئارام کردوویەتی.
راستە کاک ئارام لەڕووی فکرییەوە نەیتوانییوە هەنگاوی گەورە بنێت، لەمەشدا لەلایەکەوە هەلومەرجی سیاسیی ئەوکاتە رێگربووە، چونکە زیاتر خەریکی کاری رێکخستن و کۆکردنەوەی پێشـمەرگە و کاری راگەیاندن بووە، هەموو ئەم کارانەش کاتێکی زۆریان لێگرتووە، بەشێوەیەک نەیتوانیوە، کاتی باشی هەبێت بۆ خۆڕۆشنبیرکردن و خوێندنەوە. هەرئەمەش وایکردووە لەڕووی فکرییەوە زۆر پێشنەکەوێت، هێشتا فکری گیڤاریزم و لینینیزم بەسەریدا زاڵبێت، هەرچەندە ئەو توانی خۆی لە زۆر تێز و سیاسەتی ماوییزم رزگار بکات. لەرووی سیاسییشەوە ئەو هێشتا لەژێرهەژموونی باڵی جەلالیەتدا بووە، هەرئەمەش وایکردووە کە نەتوانێت رەوتێکی سیاسیی و فکری جیاواز دروست بکات. پاش لێکۆڵینەوە لە مێژووی خەباتی کاک ئارام بۆم دەرکەوتووە، کە ئەو قسانە راست نەبووە، کە کاک ئارام جیاوازییەکی زۆری فکریی و سیاسیی لەگەڵ سەرانی دیکەی یەکێتییدا هەبووبێت، بگرە دەتوانم بڵێم جیاوازییەکە زیاتر لە سەر شێوازی کارکردن بووە.
بەلای منەوە گرنگترین شت کە کاک ئارام کردبێتی، بەرهەمهێنانی مۆدێلێکی نوێی سەرکردەیە، چونکە سەرکردەکانی پێش خۆی، هەموویان کوڕە ئاغا یان شێخ بوون. هەربۆیە نەریتی خێڵەکی بەسەریاندا زاڵبووە، زیاتر خەڵکیان وەکو رەعیەت تەماشا کردووە، بەڵام کاک ئارام هات مۆدێلێکی نوێی سەرکردەی پێشکەشکرد، سەرۆکێک کە لەگەڵ پێشمەرگەکان لەسەنگەری خەباتدایە، چەکی لەشانە، وەکو ئەوان جلوبەرگ لەبەردەکات و لەسەر هەمان سفرە نانیان لەگەڵدا دەخوات. کاک ئارام پێیوتین کە سەرکردە ئەو بورجە عالییە نییە کە پێشمەرگە نەیگاتێ، بەڵکو دەکرێت سەرکردە کەسێک بێت، لەناو جەماوەرەکەیدا بێت، وەکو ئەوان بیربکاتەوەو ژیان بکات، ئەم مۆدێلە نوێیەی سەرکردەش، بۆناو کۆمەڵگەی کوردی، شتێکی نوێ بوو، بەڵام بەداخەوە سەرکردەکانی پاش خۆی، نەیانتوانی هەمان رێچکەی ئەو بگرنەبەر.
هه‌موو ئه‌مانه‌ وامان لێده‌که‌ن، به‌وپه‌ڕی چاوی رێزو حو‌رمه‌ته‌وه‌، سه‌یری کار و خه‌باتی ئه‌م سه‌رکرده‌ قاره‌مانه‌ بکه‌ین، هه‌زاران سڵاو له‌گیانی پاکی ئه‌م سه‌رکرده‌ مه‌زنه‌ و ته‌واوی ئه‌و شه‌هیدانه‌ی که‌ هه‌مان رێچکه‌ی کاک ئارامیان گرته‌به‌ر.




وتارێکی جەمال نەبەز بە ئەڵمانی لەبارەی شێخ حەسەنی گڵەزەردە.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

جەمال نەبەز کەسێکی فرەبەهرە بوو، لە یەککاتدا «مێژوونووس، ئەدیب، سیاسەتمەدار، زماننزان، وەرگێڕ، مامۆستای زانکۆ» جگە لە زمانی کوردی کۆمەڵێک زمانی بیانیی دەزانی، ئەمەش هاوکاری باشی کردبوو، تاوەکو دونیابینی و رۆشنبیری خۆی فراوانتر بکات. لە هەمووشی گرنگتر زیاتر خزمەتی گەلی کورد بکات بەتایبەتی لەڕووی ناساندنی کەلتوری کوردی بە وڵاتانی جیهان لەپێش هەموویانەوە گەلانی عەرەبی و ئەڵمانی، چونکە کۆمەڵێک کتێب و وتار و لێکۆڵینەوەی گرنگی بەم دوو زمانە نووسیوە.

لە ماوەی پێشوودا لە سلێمانی سەردانی «رێکخراوی رۆشنبیریی جەمال نەبەز»م کرد، لەراستیدا بوونی ئەم بنکەیەش، خۆی لە خۆیدا خزمەتێکی گەورەیە بە ئەدەب و فەرهەنگی کوردی بەگشتی و ئەدەبیاتی مامۆستا جەمال نەبەز بەتایبەتی. بەداخەوە ئێمە زۆر کەم گرنگییمان بە هێشتنەوەی توراسی مامۆستایانی پێشوومانداوە بەتایبەتی لە بواری ئەدەبیی و فەرهەنگیدا، لەکاتێدا زۆر لە وڵاتانی جیهان، لەپاش مردنی نووسەر و هونەرمەندان، بنکەیەک یان ماڵی نووسەرەکە وەکو مۆزەخانەیەک دەهێڵنەوە، بۆئەوەی لەلایەکەوە نەوەی نوێ رێز لە مامۆستایانی پێش خۆی بگرن، لەلایەکی تریشەوە پارێزگاری لە کەلتوری خۆیان بکەن و بە جیهانی بناسێنن. هەربۆیە ئەم هەوڵەی ئەو بەرێزانەی رێکخراوی رۆشنبیریی جەمال نەبەز، مایەی دەستخۆشی لێکردنە.
لەوێ کاک دەوەن مەعروف بەڕێوەبەری رێکخراوەکە، کۆمەڵێک بەرهەمی ناوازەی مامۆستای جەمالی پێ پیشاندام، لەوانە کتێبەکانی مامۆستا بە زمانی ئەڵمانی و عەرەبی، جگە لە کۆمەڵێک وتار بە زمانی ئەڵمانی، کە هەر هەموویان تەوەری سەرەکییان گەلی کوردستانە. یەکێکیش لەو وتارانەی کە بووە مایەی سەرنجم، وتارێکی مامۆستا جەمالە کە لە ساڵی 1972 واتە پێش 52 ساڵ، لە گۆڤارێکی زانستیی ئەڵمانی، لە بارەی ئەستێرەنناس و کەسایەتیی ناوداری کورد « شێخ حەسەنی گڵە زەردە» یە.

وتارەکە بەناونیشانی:( Ein kurdisches Mond-Observatorium aus neuerer Zeit، روانگەیەکی کوردی بۆ بینینی مانگ لەسەردەمی نوێدا) کە لە گۆڤار( خۆرهەڵاتنناسی ئەڵمانی)دا بڵاوکراوەتەوە. لە وتارەکەدا جەمال نەبەز باسی کەسایەتی شێخ حەسەنی گڵە زەدەردە دەکات و دەڵێت: ئەو ئەسترۆناوێکی» ئەستێرەنناس « کورد بووە لە ناوەڕاستی سەدەی 18 دا ژیاوە، کۆمەڵێک کتێبی گرنگی نووسیوە، بەڵام بەداخەوە بەشێکی زۆری ئەو بەرهەمانەی، بەهۆی بۆردومانی فڕۆکە جەنگییەکانی سوپای عیراقەوە سووتێنراون.
لەلایەکی ترەوە باسی ئەو داهێنان و کارە گرنگانە دەکات کە ئەم ئەستێرەنناسە کوردە کردووەیەتی، هەروەها باسی ئەو بورجە دەکات کە شێخ حەسەن دروستیکردووەو دەڵێت: ئەو بورجێکی ستوونی لەسەر شاخی گڵەزەردە دروستکردووە، کە لە بەرد و گڵ دروستکراوە.

پاشان باسی شاخی گڵە زەردە دەکات، گرنگی و پێگەی ئەم شاخە باس دەکات، کە دەکەوێتە نزێک شاری سلێمانییەوە.

بە گشتی ناساندنی ئەم کەسایەتییە کوردیە بە گەلی ئەڵمانیا، کە لە بواری زانستیدا داهێنانی کردووە، خزمەتێکی گەورەیە. لە داهاتوودا هەوڵ دەدەم تەواوی ئەو وتارەو وتارەکانی تریشی، لەگەڵ چەند کتێبێکی کە بە ئەڵمانی نووسیویەتی، وەربگێڕمە سەر زمانی کوردی، ئەمەش پڕۆژەیەکی رێکخراوی رۆشنبیری جەمال نەبەزە لە سلێمانی، هیوادارم بتوانم بە ئەنجامی بگەیەنم.




خوێندنەوەیەک بۆ رۆمانی تیۆرییەکی گشتی بۆ لەبیرچوونەوە.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

لە ماوەی پێشودا رۆمانی (تیۆرییەکی گشتی بۆ لەبیرچوونەوە)م خوێندەوە، کە لە نووسینی نووسەری ئەنگۆلی (جوزیە ئیدواردو ئاگوئالوسا)یە، حەمە کەریم عارف کردویەتی بە کوردی و ناوەندی رەهەند چاپی کردووە. نووسەرەکە بۆ من نوێ بوو، بەڵام کاتێک رۆمانەکەم خوێندەوە، خۆشحاڵ بووم کە بەرهەمی ئەم نووسەرەم خوێندەوە، بەتایبەتی کە زانیم نووسەرەکەی خەڵکی ئەفریقایە، دەمێکیشە بە دوای ئەدەبی ئەفریقادا دەگەڕام، چونکە کەمتر ئاگاداری ئەدەبی ئەفریقام.
ئەم رۆمانە لە رێگەی باسکردنی ژیانی ژنێکەوە، کۆمەڵێک پرسی گرنگی وروژاندووە لەپێش هەمووشیانەوە باسی شۆڕشی سەربەخۆیی ئەنگۆلا و جەنگی ناوخۆ و شۆڕشی چەپەکانی پورتوگال دژی رژێمی سالازاری دیکتاتۆری پورتوگال.

ناوەڕۆکی رۆمانەکە

لودۆڤیکا لەگەڵ ئودیتی خوشکی دەژی، ئەوان لە سەرەتادا لە پورتوگال دەژین، ئودیتی خوشکی مامۆستای زمانی ئینگلیزی و ئەڵمانییە، پاشماوەیەک ئودیتی خوشکی ئۆرلاندۆ دەناسێت، کە ئەویش ئەندازیارێکی ئەنگۆلییە لە یەکێک لە کانەکانی ئەڵماسدا کار دەکات. پاشماوەیەک لودۆڤیکا و ئودیتی خوشکی بەرەو لواندا پایتەختی ئەنگۆلا دەڕۆن و لەوێ دەژین، ئودیتی خوشکی هیچ کاتێک لودۆ بە تەنیا جێناهێڵێت، هەربۆیە بڕیار دەدات کە خوشکەکەشی لەگەڵ خۆی بەرێت بۆ ئەنگۆلا. نووسەر لەم رۆمانەدا باسی قۆناغێکی ئێجگار هەستیار و گرنگی ئەنگۆلا و پورتوگال دەکات، کە ئەویش شۆڕشی چەپەکانی پورتوگالە لە دژی رژێمی سالازاری دیکتاتۆر، بە کۆتاییهێنانی رژێمی دیکتاتۆری سالازاریش، چەپەکان دان بە مافی چارەنووسی گەلی ئەنگۆلیدا دەنێن و سەربەخۆییان پێدەدەن. بەڵام وەکو دیارە هەر لە پاش سەربەخۆبوونی ئەنگۆلا جەنگی ناوخۆ دەستپێدەکات و ئەنگۆلا دەبێتە مەیدانێکی گرنگی جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و روسیا، هەروەها کۆمەڵێک دەوڵەتی ئیقلیمیش رۆڵی خراپ دەگێڕن لە پێش هەموویانە ئەفریقای باشوور، کە ئەوکاتە رژێمێکی راسیزم حوکمی دەکرد.

لەپاش سەرهەڵدانی شۆڕشی چەپەکانی پورتوگال و سەربەخۆبوونی ئەنگۆلا لە ساڵی 1975، هاتنە سەرکاری رەوتە شۆڕشگێرەکان، بارێکی نائارامی و پشێویی هەموو وڵات دەگرێتەوە، ئەمەش وا دەکات کە ئۆرلاندۆ سندوقێک ئەڵماس بدزێت، شەوێک بەدزییەوە ماڵ بەجێبهێڵێت، لەم سەفەرە کتوپڕەشدا، ئودیتی خێزانی لەگەڵی دەڕوات، بەڵام لودۆ بۆ ماوەی 30 ساڵ، لە شوقەکەی ئەواندا خۆی زیندانی دەکات. هەتاوەکو سابالو پەیدا دەبێت، کە منداڵێکی هەتیوە لەسەر شەقامەکان دەژی، ئەم ژنە لەو زیندانەی خۆی دەردەهێنێتە دەرەوەو دووبارە دەیگەڕێنێتەوە بۆ ناو ژیان.
ژیانی تەنهایی و گۆشەگیری پانتایی گەورە لەم رۆمانەدا داگیر دەکات، لەپەنا ئەوەشدا رەوشی سیاسی و ئابووری گشتی ئەنگۆلا لەو قۆناغە گرنگەدا باس دەکات، هەروەها باسی ساڵانی پاش سەربەخۆبوون دەکات، لێرەشدا پانتایی بۆ گەندەڵیی و دزی سیاسییەکان تەرخان دەکات، کە چۆن ئەو شۆڕشگێرانەی دوێنی، دەبنە بەرپرس گەندەڵ و دز.

« هەمان ئەو کەسانەی کە سۆسیالیستیان بونیاد نابوو، رووخاندیان، سەرمایەداری بە هەموو دڕندەییەکی خۆیەوە، لەهەمان خۆڵەمێشی ئەوەوە، سەری بەرزکردەوە. ئیتر هەموو ئەوانەی تا چەند مانگێک لەوەوپێش لە ئاهەنگەکان و رۆژنامەکان و کۆبوونەوە سیاسییەکاندا، زۆر بەتوندی دژایەتی دیموکراسی بۆرجوازیان دەکرد، نها بە جلی پۆشتە و پەرداخەوە، کە دیزاینەری تایبەتی بۆیانی دیزاین کرد بوون، لە شاردا بە ئۆتۆبیلی کەشخەوە دەسوڕانەوە. بڕوانە ل82

شێوازی نووسین

یەکێک لەو شتە جوانانەی کە سەرنجی منی بۆ لای ئەم رۆمانە راکێشا، شێوازی نووسینیەتی، نووسەر زۆر شارەزایانە رۆمانەکەی نووسیوە، بەتایبەتی رەگەزی « بیرەوەریی و گرێی ئەدەبی» زۆر بە باشی بەکارهێناوە. زۆرجار رووداوێک باس دەکات، دوای چەندین لاپەڕە، ئینجا هۆکار و دەرەئەنجامەکانت پێدەڵێت، ئەم یاری چاوشارکێیەش لەگەڵ خوێنەر، نووسەری بەتوانا نەبێت، ناتوانێت بەکاریبهێنێت، چونکە پێویستیی بە شارەزایی زۆر هەیە، لە رەگەزەکانی رۆماندا.




تاوانی نازییەکانی ئەڵمانیا لە رۆمانی شەترەنج دا.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

نۆڤلێتی شەترەنج یەکێکە لە کارە جوانەکانی رۆماننووس و نووسەری ناوداری نەمساوی شتێفان تسڤایگ، ئەم نۆڤلێتەی چ لە رووی شێواز و چ لە رووی ناوەڕۆکەوە، مایەی گرنگی پێدانی جیهانە. نووسەر هەوڵیداوە لە رێگەی نۆڤلێتێکی بچووکەوە، باسی گەورەترین تاوانی نازییەکان بکات کە دەرهەق بە گەلی جوو کردوویانە. دیارە زۆر باسی چەتەگەریی و بەربەریەتی رژێمی ئەڵمانیا لە جەنگی دووەمی جیهانی کراوە، چۆن بە دڕندەترین شێوە پەلاماری گەلان و نەتەوەکانی ئەوروپایان داوە، بەڵام ئەم نۆڤلێتە باسی لایەنێکی تری ئەو تاوانانە دەکات و دیوێکی ناشیرین و دژە مرۆیی تری ئەم رژێمەمان پیشان دەدات.

ناوەڕۆکی نۆڤلێتەکە

میرکۆ چینتۆڤیج کوڕی بەلەوانێکی هەژارە، گوندەکەیان، گوندێکی دوورە دەستە لەسەر رووباری دانۆب لە یۆگۆسلاڤیای پێشوو. لە تەمەنی 12 ساڵیدا باوکی دەمرێت، دواتر قەشەی گوندەکە، ئەرکی بەخێوکردن و پەروەردەکردنی دەگرێتە ئەستۆ، میرکۆ خوێندکارێکی تەمبەڵ بوو، بۆیە بە ناچاری قەشەکە لە ماڵەوە هەوڵ دەدات فێری خوێندنی بکات. هەوڵی زۆری لەگەڵ دەدات تاوەکو پیت و ژمارەکانی فێر بکات، بەڵام بێسوودە، مێشكی کوڕەکە هیچ وەرناگرێت. راستە منداڵێکی ئارام و بێدەنگ بوو، بەڵام هەتا بڵێیت تەمبەڵ بوو، هەتاوەکو کارێکیان پێ نەکردایە، هیچی نەدەکرد، ئەمەش قەشەکەی نیگەران و خەمبار کردووە. هەمووکاتێک قەشەکە لەگەڵ هاوڕێیەکی شەوانە یاریی شەترەنج دەکەن، میرکۆش بەبێ دەنگی بە دیاریانەوە دادەنیشێت.

شەوێکیان قەشەکە لەگەڵ هاوڕێکەیدا یاری دەکەن، لەپڕ بۆ مەراسیمی مەرگی ژنێک بانگدەکرێت، هاوڕێکەی خەریکە بڕوات، بەڵام سەیری میرکۆ دەکات، بەوپەڕی جدیەتەوە سەیری شەترەنجەکە دەکات، ئەویش پێیدەڵێت، دەزانیت یاری بکەیت؟ ئەویش سەری بۆدەلەقێنێت. دواتر کە یاری دەکەن، بەرچووی میرکۆ دەردەکەوێت. ئەمەش دەبێتە موژدەیەکی گەورە بۆ ژیانی ئەم مێردمنداڵە، ئیتر قەشەکە کە دەگەڕێتەوە، باسی زیرەکی میرکۆ، بۆ هاوڕێکەی دەکات. دواتر دەیبەن بۆ شارۆچکەکە و لەوێ لەگەڵ کۆمەڵێک یاریزانی بەهێزی شارۆچکەکە یاری دەکات و لە هەموویان دەباتەوە، لێرەشەوە ئیتر بەرچووی ئەم مێردمنداڵە دەردەکەوێت و لە ماوەیەکی ئێجگار کورتدا ناوبانگی هەموو یۆگۆسلاڤیا و دواتری جیهانیش دەگرێتەوەو دەبێتە بەهێزترین و بەناوبانگترین یاریزانی شەترەج لە هەموو جیهاندا.

هەتاوەکو شەوێکیان لەسەر کەشتیەک کە لە نیویۆرکەوە بەرەو بۆینس ئایریس دەڕوات، کۆمەڵێک کەس دەناسێت و یارییان لەگەڵدا دەکات، یەکێکیش لەوانە: بەڕێز «ب» کە خەڵکی ڤییەننایە و پارێزەرێکە، لە بنەماڵەیەکی ناوداری جووی نەمساوییە، بەڵام بە داگیرکردنی نەمسا لەلایەن ئەڵمانیاوە، ئیتر ژیانی ئەم پارێزەرە گەنجە دەبێتە دۆزەخ و دەستگیر دەکرێت.

لە زاری بەڕێز «ب» ەوە دەڵێت:

«من لەگەڵ کۆمەڵێکی دیکە نەبووم کە تۆڵە لە جەستە و رۆحیان دەکرایەوە، بەڵکو لەگەڵ کۆمەڵێکی دیکە بوو، ئەو گرووپەی نازیەکان چاویان لە دەرهێنانی پارەو زانیاریی گرنگ بوو لێیان. بڕوانە لاپەڕە 52

ئەم پارێزەرەو کۆمەڵێک کەسی تر لە دوو ژووری میوانخانەی میترۆپۆل، کە گەورەترین میوانخانەی ڤییەنا بوو، دەستگیر دەکرێن.

لێرە بۆ ماوەیەکی زۆر بەڕێز«ب» بەتەنها دەخرێتە زیندانێکی ئینفرادییەوە، ئیتر بە تەواوەتی ژیانی تێکدەچێت، هەتاوەکو رۆژێکیان کاتێک دەچێت بۆ ژووری لێکۆڵینەوە، دەتوانێت کتێبێک بدزێت کە ئەویش کتێبی «فێربوونی شەترەنج»ە. ئیتر ئەم کتێبە ژیانی لەو بێدەنگی و بۆشاییە رزگار دەکات و دەستدەکات بە یارییکردن لەگەڵ خۆی. پاشماوەیەک هێندە یاری لەگەڵ خۆی دەکات، تووشی حاڵەتێکی دەروونی خراپ دەبێت و دەبرێت بۆ نەخۆشخانە. لێرەش پزیشکێکی باش، دەتوانێت لە چنگی نازییەکان رزگاری بکات. پاشان شەوێکیان لەسەر کەشتییەکە ئەو کەسانە دەناسێت، لەگەڵ میرکۆ دەکەونە یارییکردن. بەڵام بەهۆی باری خراپی دەروونییەوە، یارییەکە بە میرکۆ دەدۆڕێنێت، ئەمەش کۆتایی نۆڤلێتەکەیە.

بابەتە گرنگەکانی ناو رۆمانەکە

ئەم رۆمانە باسی کۆمەڵێک بابەتی گرنگ دەکات لە پێش هەموویانە: (چەتەگەریی و دڕندەیی رژێمی نازی ئەڵمانیا، شێوازی کوشتن و ئازاردانی خەڵکی بێتاوان بەتایبەتی جووەکان.) بەڵام لە هەموویان گرنگتر باسی « شەترەنج، زیندانی ئینفرادی» پانتایی گەورەی رۆمانەکە پێکدەهێنن.

شەترەنج
هەر لە ناوی رۆمانەکەوە هەست بەوە دەکەین یاری» شەترەنج» پانتایی گەورە لەم رۆمانەدا داگیر دەکات، لە چەندین شوێندا، باسی شەترەنج و یاسا و رێساکانی ئەم یارییە گرنگە دەکات.

-شەترەنج تاکە یارییە بەسەر ستەمی چانسدا سەردەکەوێت و خەڵاتەکەی تەنیا دەبەخشێتە رادەی ژیری مرۆڤ، یان باشترە بڵێین بە جۆرێکی دیارییکرا و لە بەهرەو زیرەکی. بڕوانە لاپەڕە 23

شەترەنج تاکە یارییە کەسەر بە هەموو گەلان و هەموو سەردەکەمانە، کەس نازانێت ئەو خوداوەندە کێیە کە بەخشیویەتی بە جیهان. بڕوانە لاپەڕە 23

زیندانی ئینفرادی

لەپەنا شەترەنجدا، زیندان بەتایبەتی زیندانی ئینفرادی، پانتایی گەورە لەم رۆمانە داگیر دەکات، نووسەر زۆر شارەزاییانە توانیویەتی وەسفێکی گشتگیری ئەو زیندانانە بکات، کە دەخرێنە زیندانی ئینفرادییەوە.

-هیچ شتێک نییە بیکەین، هیچ شتێک نییە سەیری بکەین، هیچ شتێک نییە گوێی لێ بگرین، جگە لە بۆشاییەکی سەرگێژکەر هیچ شتێک نییە لە دەوروبەرمان، بێووچان بە ژوورەکەدا دەسووڕاینەوە، بەردەوام لە بیرکردنەوەدا بووین. بڕوانە لاپەڕە 52

هیچ شتێک نەبوو ئەوەی هەبوو عەدەبم بوو لە باڵاترین فۆرمی خۆیدا. بڕوانە لاپەڕە 58

دوا قسە

بەدڵنیاییەوە ئەم نۆڤلێتە یەکێکە لە کارە جوان و ناسراوەکانی ئەم نووسەرە ناسراوەی نەمسا و جیهان، ئەوە مایەی دەستخۆشییە، کە ناوەندی رۆمان کۆمەڵێک بەرهەمی ئەم کەڵە نووسەرەیان کردووە بە کوردی، هیوادارم لە داهاتوودا بتوانم نۆڤلێتێک یان بەرهەمێکی ئەم کەڵە نووسەر بکەم بە کوردی.




رۆمانی نانای ئێمیل زۆلا بە کوردی بڵاوکرایەوە

رۆمانی نانا لە نووسینی نووسەری ناسراوی فەرەنسا ئێمیل زۆلا -یە، لەلایەن نووسەر و وەرگێڕ ئەردەڵان عەبدوڵڵاوە كراوە بە كوردی.
رۆمانی نانا بە یەكێك لە شاكارە كلاسیكییەكانی ئەدەبی فەرەنسی و ناسراوترین رۆمانی ئێمیل زۆلا دادەنرێت، زۆلا گرنگترین رۆماننووسی بزووتنەوەی ناتوراڵیزمی فەرەنسی و فیگەرێكی سەرەكی ئازادیخوازیی سیاسیی فەرەنسییە. رۆمانەكە هەوڵ دەدات ژیانی شارنشینیی پاریس و كەشوهەوای سیاسی و هونەریی فەرەنسای سەدەی نۆزدەهەم وێنا بكات، هەروەها دووڕوویی كۆمەڵگە، چاوچنۆكی و چڵێسیی چینی تازەدەركەوتووی بۆرژوا دەردەخات.
هەروەها نووسەر لەم رۆمانەیدا، كۆمەڵێك پرسی گرنگی تری وروژاندووە لەوانە:(ژیانی لەشفرۆشانی پاریس، خۆشەویستی، خیانەت، ئێرەیی پێبرد، رق و كینە، رەوشی سیاسی فەرەنسا و داگیركاری ئەڵمانیا، ژیانی فەرهەنگی فەرەنسا لە سەدەی نۆزدە، شانۆ)
جگەلەوەش باسی كۆمەڵێك كەسایەتی جیهانیش دەکات بەتایبەتی (بیسمارك یەكەم راوێژكاری دەوڵەتی ئەڵمانیای یەكگرتووە، شای ئێران و پادشای ئیتالیا) جگە لە كۆمەڵێك پرسی گرنگی تریش هەموو ئەمانەش هێزی گەورەی بەم رۆمانە بەخشیوەو وایكردووە ببێتە مایەی گرنگی پێدانی تەواوی ئەدیبانی فەرەنسی و جیهانیش.
رۆمانی نانا ساڵی 1880 بۆ یەكەمجار چاپ بوو، دەنگدانەوەی بەهێزی هەبوو، 55 هەزار نوسخەی لێ چاپ بووە. ئەم رۆمانەش یەكێكە لە زنجیرە رۆمانەكانی زۆلا كە لە ژێر ناونیشانی (رۆگون ماكوار (Les Rougon Macquart نووسیویەتی. نانا نۆیەمین ژمارەی ئەو زنجیرەیە وەردەگرێت.
ئەم كتێبە لەلایەن ناوەندی رۆمان لە سلێمانی چاپكراوە، كتێبێكی قەبارە مام ناوەندە و لە 315 لاپەڕە پێكدێت.




شیعر و ژیان و سیاسەت لە دیدی رەفیق سابیرەوە.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

لەوانەبێت کە ناونیشانەکە بخوێننەوە یەکەمجار بەلاتانەوە سەیربێت، چ پەیوەندییەک لەنێوان ئەم سێ وشەدا هەبێت، پێدەچێت شیعر و ژیان، کەمێک لەیەکترییەوە نزیک بن، بەڵام سیاسەت هیچ شتێک بەوانی تری نابەستێتەوە، شیعرو ژیان گوازرشت لە جوانی دەکەن، بەڵام سیاسەت بەتایبەتی لەم وڵاتەدا هیچ جوانییەکی تێدانییە و وێنەیەکی ناشیرینی هەیە. بەڵام شاعیرێک توانیویەتی ئەم سێ شتە کۆبکاتەوە، ئەویش شاعیر و نووسەر رەفیق سابیرە. ئەو یەکێکە لە قەڵەمە جوانەکانی دونیای ئەدەبی ئێمە، شیعرە جوانەکەی کە بۆ هەڵەبجە نووسیویەتی ” بەتەنیا جێی مەهێڵن” یەکێکە لە جوانترین شیعر کە بۆ ئەم کارەساتە گەورەیە نووسراوە. جگە لە بواری شیعر، لەبواری فیکریشدا جێپەنجەی دیارە. کتێبی ” ئیمپراتۆریای لم” یەکێکە لەو کتێبە جوانانەی کە پێش چەند ساڵێک خوێندمەوە، کارێکی ناوازەیە. لەماوەی پێشوودا کتێبی ” لە ستایشی ژیاندا”م خوێندەوە، کە بریتییە لە بیرەوەرییەکانی نووسەر، بەڵام بەپێچەوانەی بیرەوەرییەکانی ترەوە چ لەرووی شێوازی نووسین و چ لەرووی ناوەڕۆکیشە زۆر جیاوازترە لەو بیرەوەریانەی کە پێشتر خوێندوومەتەوە.
نووسەر هەوڵیداوە لەرێگەی بەکارهێنانی زمانێکی شیعریی و هەندێکجاریش چیرۆکئامێز، حکایەتەکانی ژیانی بگێڕێتەوە، ڕاستە ژانری بیرەوەری لە رۆمانەوە نزیکە، نووسەریش هەوڵیداوە بە تێکەڵاوکردنی ئەدەب و بیرەوەریی،حکایەتی ژیانی بۆ خوێنەران بگێڕێتەوە. لەهەمووشی گرنگتر بیرەوەرییەکانی بۆ یەکلاکردنەوەی کۆنەقین و جەنگی شەخسی بەکارنەهێناوە، بگرە بەهیچ شێوەیەک لەم جۆرە شەڕانەی تێدا نییە، کەبەداخەوە ئێستا هەر کتێبی بیرەوەرییەک دەبینیت، پڕیەتی لە شەڕی شەخسیی و کۆنەقین، جا ئەوکەسە سیاسیی بێت یان ئەدیب.
لەم کتێبەدا رەفیق سابیر دیوێکی تری کودەتای 14 تەموزی عێراق، بزووتنەوەی چەکداری بەسەرۆکایەتی بنەماڵەی بارزانی، کارەساتی هەکاری، پشتئاشان دەکات. لەهەمانکاتیشدا باسی ئەزموونی شیعر نووسین ، رەوتی ڕوانگە و دونیای ئەدەبی کوردی دەکات.
نووسەر هەر لەسەرەتاوە پێماندەڵێت کە ئەو قۆناغی منداڵی لەناو جەنگ و ماڵوێرانیدا ژیاوە، پاشتریش قۆناغ بە قۆناغ، خۆی لەگەڵ جەنگ و کارەساتەکانی رادێنێت، بەڵام لەناو ئەم جەنگ و ماڵوێرانیی و ناشیرینییەدا، دونیایەکی جوان دەدۆزێتەوە کە ئەویش کتێب و شیعر و ئەڤینە، ئەمانیش هیوای پێدەبەخشن، هەرئەم هیوایەش دەبێتە وزەیەکی باش بۆ بەردەوامی ژیان و سەرکەوتن بەسەر گرفتەکاندا.

منداڵیی و بینینی ناشیرینییەکانی چەکداری کوردی
نووسەر سەرەتای کتێبەکەی بە گێڕانەوەی چیرۆکی ژنێکی کورد دەستپێدەکات، کە پێشمەرگەکانی پارتی ناو قەڵادزێ سەریان تاشیوە. نووسەر بەشێوازێکی حکایەتئامێز، چیرۆکی ژنان و کچانی قەڵادزێی گێڕاوەتەوە کە جەلادەکانیان، چەکدارەکانی پارتی بوون.
نووسەر دەڵێت: لەگەڵ هەڵگیرسانی بزووتنەوەی چەکداری کوردی لە ساڵی 1961 لەگەڵ خۆی، سەرتاشین و دواتر لوتبڕینی ژنانی لەگەڵ خۆی بۆ قەڵادزی هێنا. ژنکوشتن کە لە ساڵانی چلو پەنچاکاندا زۆر دەگمەن بوو، زیادی کرد و پێشمەرگە لەجیاتی مێرد بە بەهانەی پووچ و بەناوی ” شۆڕش” ەوە ، ژن و کچی خەڵکیان تیرۆر دەکرد، چەند کچ و ژنی بێتاوان و ئابڕوومەند، کرانە قوربانی لەوانە خێزانێک کە زۆر لە مێژبوو لە رۆژهەڵاتی کوردستانەوە هاتبوون و لە قەڵادزێ جێگیربوون، کچەکەیان جوان بوو، شەوێک پێشمەرگ چوون سەری کچەکەیان تاشی، دواتر دەنگۆی ئەوە بڵاوبۆوە کە ویستویانە لەگەڵی ڕابوێرن و کچەش رازی نەبووە، بۆیە سەریان تاشیوە، دواتر خێزانەکە ناچار روویان لە بەغدا کرد.ل 12
جگە لەمانە چەندین حکایەتی ژن و کچی قەڵادزێ باس دەکات، کەلەلایەن چەکدارانی پارتییەوە پەلاماردراون، هەموو ئەمانەش بەناوی شۆڕشەوە کراون.

شۆڕشی14 تەموزی 1958
بەپێچەوانەی نووسەرانی تری شیوعییەوە، رەفیق سابیر تێڕوانینێکی جیاوازی هەیە بۆ شۆڕش یان کودەتای 14 ی تەموزی 1958. ئەو پێی وایە ئەم شۆڕشە زیاتر توندوتیژیی و نائارامی لەگەڵ خۆی بۆعیراق هێناوە.
نووسەر دەڵێت: شۆڕش یان کودێتای سەربازی 14 تەموزی 1958، ئەو توندوتیژی و کوشتارەی کودێتاکە لەگەڵ خۆی هێنای، سەرەتای نەخشەی سیاسی نوێی عیراقی بە خوێنکێشا، لەهەمانکاتدا کولتوری کوشتن و توندوتیژی کە لە کۆنەوە بە قووڵی ڕیشەی بەکۆمەڵی عیراقدا ڕۆچووە، ژیاندەوە.
کوشتنی مەلیک و کەسانی بنەماڵەکەی، تێكڕای ئەو تاوانە مەزن و کوشتارە کەموێنانەی دواتریش بە ناوی شۆڕشەوە لە عیراقدا کران، بەرهەمی مێژووی خوێناویی سەدان ساڵەی کۆمەڵی عیراقن، کە هەمیشە مەیدانی کوشتار، تیرۆر و لەناوبردن بووە. ل66

عیراق و توندوتیژی
لەرێگەی باسکردنی شۆڕشی14 ی تەموزی 1958 ، نووسەر بەناو مێژووی عیراقدا رۆچووەو هەوڵیداوە بەپشت بەستن بە مێژووی کۆنی عیراق، شڕۆڤەی ئەم توندتیژییەی کۆمەڵگەی عیراقی بکات.
نووسەر دەڵێت:
ناوچەکانی عیراقی عەرەبی کەوتونەتە نێوان دورگەی عەرەب و ئێران، ئەو ناوچانە لە کۆنەوە ئامانجی خێڵە بەدووەکانی دورگەی عەرەب بوون، کە بۆ تاڵانی، غەنیمەت و پەیداکردنی لەوەڕگا بۆ ماڵاتەکەیان، ڕوویان تێ دەکرد، لەسەردەمی پەلامار و غەزوی عەرەبی ئیسلامیدا، ئەو ناوچانە کرانە بنکەی سەرەکی لەشکری بەدووەکانی عەرەب، تابەرەو ئێران و دوورتر بڕۆن، خێڵە بەدووەکانی عەرەب کە بە توندتیژی و تاڵانچی ناسراوان، تاسەرەتای سەدەی بیستەم، بە پۆل ڕوویان لەناوچەکە کرد، کولتووری بەخوێنئاودراوی خۆیان تێدا چەسپاند،،،ل67

بزووتنەوەی چەکداری
نووسەر بەچاوێکی رەخنەگرانەوە سەیری مێژووی سیاسی کورد دەکات، بەتایبەتی مەسەلەی بزووتنەوەی چەکداری کە لە سەرەتای ساڵانی شەستی سەدەی پێشوو سەریهەڵدا. نووسەر وێنەیەکی تری ئەم بزووتنەوە چەکدارییەمان پیشان دەدات، وێنەیەک تەواو جیاوازە لەو وێنەیەی کە لە میدیاکانی بنەماڵەی بارزانییەوە باس دەکرێت.
نووسەر دەڵێت:
بەهۆی هەڵگیرساندنی شەڕ، هەزاران گەنجی کورد، بەناوی گوایا شۆڕشەوە کرانە قوربانی ، زیاتر لە نیوەی ئەو قوربانیانە لە شەڕی نیوخۆدا، بە کوشت دران، یان فەلەج و پەککەوتە کران. دوا شتێک کە لە کۆڵە پشتە شڕەکەی بزووتنەوەی چەکداریدا مابوو، ( هیوا) بوو، شەڕی نیوخۆ ئەویشی کوشت. ل15

دواتر دەڵێت:
لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی پێشوو تا ئازای 1970 ، کوردستانی عیراق گیرۆدەی شەڕ بوو، تیرۆر، بێهیوایی، وێنەی تارمایەکی ڕەش و ترسناک دەسووڕانەوە، چارەنووسی هەر کەس و هەمووان نادیار بوو. کاتێک وڵاتێک دەکرێتە زیندانێکی گەورەو وڵاتکوژان دەبنە پاسەوانی، ژیان و مردن جیاوازی ئەوتۆیان لە نێواناندا نامێنێت.ل 107

شۆرشی عەشائیر یان شۆڕشی کورد؟!
لەهەمووی گرنگتر نووسەر هۆکاری سەرەکیی و وێنەیەکی ڕاستەقینەی بزووتنەوەی چەکداری ساڵی شەستەکانمان پێ پیشان دەدات کە لە دیدی بنەماڵەی بەرزانیی و هەوادارانییانەوە بە شۆڕشی ئەیلول ناودەبرێت، ماوەی دەیان ساڵیشە وا دەیخەنە بیری خەڵکییەوە کە ئەمە شۆرشی نەتەوایی بووە، بەڵام ڕەفیق سابیر قسەیەکی تری هەیە و پێمان دەڵێت، ئەمە هیچ پەیوەندی بە مافی نەتەوایەتیی کوردەوە نەبووە، بەڵکو جەنگی کۆمەڵێک سەرۆک خێڵ بووە، چونکە حکومەتی عیراقی قانونی چاکسازی کشتوکاڵی دەرکرد.
نووسەر دەڵێت: لە کۆتایی ئەیلولی 1958 قانونی چارەسەری کشتوکاڵ لە عیراق ( قانوونی ژمارە 30) دەرچوو، دروشمی زەوی موڵکی ئەو کەسەیە کە دەیچێنێت، ئەو قانوونە بەو ئامانجە دەرکرا کە کێشەی لە مێژینەی نێوان ئاغا و جووتیار چارەسەر بکات، ئاستێکی ماقووڵی دادپەروەری، لە بواری کۆمەڵایەتی، ئابووری و موڵکایەتی زەوی بچەسپێنێت، بەڵام قانوونەکە لەگەڵ گرنگییەکەیدا، زۆر بەپەلە و بە فشاری حزبی شیوعی دەرچوو، چارەسەرکردنی کێشەی زەوی لە عیراقدا لەوە ئاڵۆزتر بوو کە هێندە بەپەلە و هەبوونی دەسەڵاتێکی بەهێز جارەسەر بکرێت،،،،ل77
سەرۆک خێڵەکانی کوردستانی عیراق دژی ئەو قانوونە نوێیە وەستان، کۆمەڵێک ئاغای پشدەر ( میراودەلی) پەنایان بۆ ئێران برد و ماوەیەک لەوێ مانەوە دوای ئەوە بە چەکەوە گەڕانەوە ناوچەی پشدەر،،، سەرەتای یاخیبوونی چەکداری لە دژی حکومەتی عیراق لە ناوچەی پشدەر و بێتوێن، بەڕابەری ئاغاکان دەستی پێ کرد، هەموو خاوەن زەوییە زۆرەکانی ناوچەی رانیە و پشدەر ئامادەبوون و بڕیاریاندا خۆپیشاندانی چەکداری بکەن دژی رژێمی عەبدولکەریم قاسم و هەرچی زووترە رێگای نێوان رانیە و سلێمانی و کۆیە ببەستن و ماوە نەدەن هێزەکانی چەکداری میری بەم رێگایەدا هاتوچۆ بکات، دوای ئەو یاخیبوونە چەکدارییە( عەشائیری دەوربەری سلێمانی و هەمەوەند و شوان و شێخ بزێنی و سمایل عوزێری و دۆڵی جافەتی ) ئەوانیش هەستان و رێگاکانی بازیان و دەرەبەندیخانیان گرت و چەکداریان دامەزراند، ئیتر دەنگی شۆڕشی عەشائیر لە هەموو عاستێک بەرزبپوە.ل 80
واتە سەرەتاکەی شۆڕشەکە بەم شێوەیە بووە، بەڵام بۆچی سەرانی پارتی دوای شۆڕشی عەشائیرییە کەوتووە؟
نووسەر لە وەڵامدا دەڵێت: پارتی بەفشاری لەشکری ئاغاکان و لە ترسی لەدەستدانی پێگەی خۆی، بەبێ پلانی سەربازی و خۆئامادەکردن بۆ خەباتی چەکداری، چووە پاڵ شۆڕشی عەشائیر کە بە هاندان و کۆمەکی ئێران کرا، بەمشێوەیەش دەرگای دۆزەخی بەرووی گەلی کورد لە عیراق کردەوە، کەتا ئەمڕۆ تیایدا دەسووتێت.ل80
دواتریش دەڵێت:
سەرانی پارتی لەبری ئەوەی بە شێوازی سیاسی و ئاشتیانە کار بۆ مافی دەستووری گەلی کوردستان بکەن، بە بێ پلان و خۆئامادەکردن چوونە پاڵ شۆڕشی عەشائیر، کەهیچ پەیوەندییەکی بە مافی نەتەوەیی گەلی کوردەوە نەبوو، لەهەمانکاتدا بەهانەیان بە دەوڵەتی نوێی عیراق دا، هێزی سەربازی بۆ کوردستان ڕەوانە بکات، ناسیۆنالیست و شۆڤێنی عەرەبیش، دەرفەتیان بۆ ڕەخسا، بە ئاشکرا دوژمنایەتی گەلی کورد بکەن،ل81

مەڕ لە گورگ تۆقیوە کەچی شوانەکەی دەیخوات
نووسەر خاڵێکی ترمان بۆ باس دەکات، ئەویش خۆخستنە باوەشی رژێمی شای ئێرانە، کە ئەمەش خاڵێکی نێگەتیفی بزووتنەوەی چەکداری کوردییە، رەفیق سابیر دەڵێت:
مرۆڤ قەت لە سەرەتایەکی هەڵەوە، بە ئەنجامی دروست ناگات. چواردە ساڵ ڕەنج و قوربانی و بە کوشتدانی دەیان هەزارکەس، هەڵگیرسانی شەڕی نێوخۆ و لەتکردنی گەلی کوردستانی عێراق و وێرانکردنی کوردستان، ئەنجامەکەی ئەوەبوو، دەوڵەتی ئێران نیوەی شەتی عەرەبی لە عێراق ستاند، لەبەرامبەر ئەوەدا رۆژی 19 ئاداری 1975 سەرکردایەتی بزاڤی چەکداری ،جاڕی ئاشبەتاڵی دا، ئێران ئاشبەتاڵی بە بزاڤە چەکدارییەکە کرد، کە ئامڕازێکی دەستی خۆی بوو. دەیان هەزار پێشمەرگە و هەزاران خێزان، کە ژیان و کەرامەت و چارەنووسیان خستبووە دەستی سەرانی بزووتنەوەکە، ناچارکران زەلیل،سەرکز و بێهیوا،خۆیان ڕادەستی حکومەتی عێراق بکەنەوە، ،،ل207
جێگەی ئاماژەیە ئێستاش هەمان دیمەن دووبارە دەبێتەوە، سەرانی ئێستای پارتی بەهەموو هێز و توانای خۆیانەوە، خۆیان و چارەنووسی حکومەتی هەرێمیان ڕادەستی رژێمی تورکیا کردووە، ئیتر بابزانین کەی ئاشبەتاڵێکی تر دەبینین.

تیرۆرکردنی کەسایەتی سیاسی و رۆشنبیری کوردستانی ئێران
جگە لەمانەش نووسەر باسی دیمەنێکی ناشیرینی تری بزووتنەوەی چەکدارییمان بۆ دەکات، ئەویش تیرۆرکردنی شۆڕشگێران و کەسایەتییەکانی کوردستانی ئێرانە. ئەمەش لەبەر خاتری ڕژێمی شای ئێران.
نووسەر چەند نموونەیەکی لەو بارەیەوە هێناوەتەوە:
سلێمانی موعینی رابەری بزاڤی چەکداریی گەلی کورد بوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ساڵی 1969 مەلا مستەفای بارزانی، بەدیلی تیرۆری کرد و تەرمەکەشی، لەگەڵ پۆلێکی پێشمەرگەی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، ڕادەستی حکومەتی ئێران کرد و هەموو پێشمەرگەکان لە سێدارە دران.ل173
یەکێکی تر لەو نموونانەش باس دەکات و دەڵێت:
محەمەد دڵشاد کە بە میرزا دڵشادی رەسولی ناسراوەو لە سەردەمی کۆماری مهابادا وەکو کەسایەتییەکی سیاسیی و رووناکبیر دەرکەوتووە، شەوێک ئاغایەکی پشدەر ( ع.ع) کە دۆستی بوو، بەناوی کارێک بردیە دەرەوەی قەڵادزێ، لە گوندی هەڵشۆ، رادەستی پێشمەرگەی پارتی کرد و جوانەمەرگیان کرد. ئەو جۆرە تیرۆرە دیاردەیەکی نوێ بوو، سەرەتا سام و ترسیان لە کۆمەڵدا بڵاوکردەوە، بەڵام ئەوەندە دووبارە کرانەوە، بوونە بەشێک لە ژیانی خەڵکی، ئەمەش سەرەتای داڕمانی ئەخلاقی، ویژدانی، کۆمەڵایەتی، ئینسانی بوو لە باشووری کوردستان، کە بزاڤی چەکداری دایهێنا و تائەمڕۆش ، بە گوڕ و تینی زۆرترەوە بەردەوامە. ل61
بەداخەوە ئەمڕۆ کەسایەتی رۆشنبیر و سیاسی کوردستانی تورکیا و سوریا، لەلایەن پارتییەوە رادەستی رژێمی تورکیا دەکەنەوەو تیرۆریان دەکەن.

زیندان و دیل کوشتن
لایەنێکی دزێوی تر بزووتنەوەی چەکداری دیل کوشتنە، لەمبارەیەوە نووسەر کۆمەڵێک نموونەی باسکردووە:
لەساڵی 1973 12 کادری حشع کە خەڵکی هەشت پارێزگای عێراق بوون، دوای تەواوکردنی خوێندن لە یەکێتی سۆڤێت و وڵاتانی سۆشیالیستی بەڕێگای سوریا گەڕانەوە عێراق، عیسا سوار کە فەرماندەی پارتی بوو لە بادینان، هەموویانی گرت و بە بڕیاری مەلا مستەفا ، بەدیلی کوشتنی.،،
پارتی لە کوردستان کەوتە گرتن و پەلاماردانی حزبی شیوعی و تۆمەتی جاشایەتی دایە پاڵ ئەو حزبە، کەچی خۆی سێ ساڵ بوو بەشداری حکومەت بوو، لەگەڵ حزبی بەعس هاوپەیمان بوو. پارتی دەیان کادیر و ئەندامی حزبی شیوعی بۆ زیندانی بەدناوی خەڵان و ڕایات نارد و لەوێ ئەشکەنجە دران. هاوڕێ عەبدولرەحمان خدر بانەیی، لەوێ بە ئەشکەنجە شەهید کرا.ل194

حزبی شیوعی
جگە لەپارتی و بنەماڵەی بارزانی، نووسەر لەم کتێبەدا رەخنەی زۆر لە سیاسەت و فیکری حزبی شیوعی دەگرێت. بەحوکمی ئەوەی نووسەر هەر لەقۆناغی هەرزەکارییەوە تێکەڵی ژیانی سیاسی دەبێت ئەویش لەرێگەی حزبی شیوعییەوە، هەتا پاییزی تەمەنی لەم حزبەدا دەبێت، دواتر واز لەم حزبە دەهێنێت. بۆیە پانتاییەکی باشی بۆ ئەم حزبە داناوەو بە چاوێكی ڕەخنەگرانەوە سەیری فیکر و سیاسەت و مێژوو، خەبات، سەرکردایەتی ئەم حزبە دەکات.
ئەو باسی سێ خاڵی بەهێز و لاوازی حشع” کورتکراوەی حزبی شیوعی”

یەکەم: حزبێکی بە ئەزموونی عێراقی بوو، پێگەی بەهێزبوو لە کوردستان و شارەکانی عیراق و ڕێکخراوی نهێنی هەبوو.
دووەم : پەیوەندی فراوانی عەرەبی و ناوچەیی و جیهانی هەبوو، بەتایبەتی لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەت و وڵاتانی سۆشیالیستی.
سێهەم: بەشێک نەبوو لە شەڕو کێشەی نێوان ئەو هێزە سیاسیانەی کوردستان.ل289

سێ خاڵی لاواز
هەروەها باسی سێ خالی لاوازیشی دەکات:
یەکەم: گرفتی سەرکردایەتی

لەناو حزبی شیوعی و ڕەنگە حزبەکانی کوردستانیشیەتی دا، هەندێک کەس لەبەر توانا، شارەزایی و لێهاتوویی نەکرابوون بە ئەندامی سەرکردایەتی و کاری گرنگیشیان پێ درابوو، بەڵکو لەبەر لاوازی و دەستەبەندی و گوێڕایەڵی کوێرانە، یان بەهۆی جاسووسیکردن بەسەر هاوڕێکانیانەوە، خرابوونە ئەو شوێنە. سەرکردایەتی حزبی شیوعی لە کوردستان، لەڕووی هزری و خوێندەوارییەوە لەچاو زۆرینەی سەرکردە عەرەبەکانی ناو حزبی شیوعی کۆلکەخوێنەوار بوون، پێنچ کەسیان تەنانەت قۆناغی سەرەتاییان تەواو نەکردبوو. توانای پێشبینی و لێکدانەوەیان زۆر کەمبوو. ئەوان ڕاهاتبوون لەسەرووی خۆیانەوە بڕیاریان بۆ بێت و وەکو سەرباز جێبەجێی بکەن، بۆیە لە هونەری بڕیاردان شارەزا نەبوون.ل291

دواتر دەڵێت: ئەو سەرکردانەی خۆیان ئەهلی ئەو کارە نەبوون، نەشیان دەهێشت لەترسی لەدەستدانی پێگە و ئیمتیازاتیان، سەرکردەی سیاسی _مەیدانی لاو دەربکەون، جگە لە بەهادین نووری، کەسیان لە خۆی رانەدی لەگەڵ پێشمەرگەدا بە گوندەکانی کوردستاندا بگەڕێت و تێکەڵاوی خەڵک بێت، یان لەگەڵ پێشمەرگەکاندا چالاکی سەربازی بکات، پێشمەرگەکان ئەوەیان بە کەماسی دەزانی، ئەوان دەیانبینی چەندان ئەندامی سەرکردایەتی کۆمەڵە و یەکێتی و سۆشیالیست، شانبەشانی پێشمەرگەکانیان، لەگەرمیانەوە تا دەشتی هەولێر دەگەڕێن و بەشداری چالاکی سەربازی دەکەن، هەندێکیان لەگەڵ پێشمەرگە بریندار و شەهید دەبن، کەچی زۆرینەی سەرکردایەتی حزبی شیوعی لە دەرەوەی وڵاتن یان لەسەر سنووری ئێران خۆیان مەڵاس داوە، چاوەڕێ دەکەن کەی نۆرەیان بێت، بۆ چارەسەری پزیشکی یان کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی بچن بۆ سوریا و یەکێتی سۆڤیەت چوار مانگ زیاتر لە دەرەوەی وڵات بمێنێتەوە.ل292

دووەم : دژایەتی ئایدۆلۆژی
نووسەر پێی وایە سەرانی حشع لەرووی ئایدۆلۆژییەوە زۆر لاواز بوون، لەمەدا باسی ئەوەدەکات کە بە ناڕەوا دژایەتی کۆمەڵەی رەنجدەرانی کورستانی کردووە، لەجیاتی ئەوەی لێی نزیک بێتەوە کەچی دژایەتی کردوون ئەمەش هەڵەیەکی ئایدۆلۆژی بووە.

سێهەم: گرفتی هاتوچۆ و پێداویستی پێشمەرگە
بەهۆی ئەوەی رژێمی ئێران ئامادەنەبووە هاوکاری حشع بکات، کێشەی هاتووچۆ و پێداویستی پێشمەرگەی بۆ حشع دروستکردووە، هەروەها رێگای سوریاش لەلایەن پارتییەوە کۆنتڕۆڵکراوە، هەربۆیە ئەوان ناچاربوون نزیک ببنەوە لەپارتی. ئەمەش لەرووی سیاسییەوە زەرەری زۆری لەم حزبە داوە.

پشتئاشان
لەبارەی کارەساتی پشتئاشان زۆر نووسراوەو زۆریش قسە کراوە، من بیرەوەری زۆربەی سەرکردەکانی ی.ن.ک و حشع م خوێندۆتەوەو هەریەکەیان بەجۆرێک باسیان کردووە، هەروەها هەر لایەنە و ژمارەی قووربانی دەنووسێت، بەڵام رەفیق سابیر بەشێوەیەکی ئەکادیمی و دوور لەهەست و سۆز و بەدیدێکی ڕەخنەگرانەوە سەیری ئەم شەڕەی کردووەو هۆکارەکانی باسکردووە.

نووسەر دەڵێت:
پارتی لە شەڕی نێوان ئێران و لەگەڵ حزبی دیموکرات و کۆمەڵە، هەروا لە شەڕی عێراق و ئێراندا، هاوسەنگەری لەشکری ئێران بوون و کۆمەکیان دەکرد، بۆیە لە مەیدانی سیاسی عێراق و کوردستانی ئێراندا لایەنێکی بێزراو بووە، بۆیە زۆر بەلایەوە گرنگ بوو لە حشع نزیک بێتەوەو بیخاتە ناو بەرەی جودەوە ل303
لەمەشدا نەزانی و کورتبینی سەرکردەکانی حشع رۆڵی خراپیان بینیووە:
نووسەر دەڵێت:
لە هاوینی1981 کۆنە جاشێک بەناوی (عەبدوڵا ماولی) پەیوەندی دەکات بەحزبی شیوعییەوە، پێشتر دوو پێشمەرگەی یەکێتی رادەستی حکومەت کردبوو لەسێدارە درابوون. ئەمەش گرژی لەنێوان یەکێتی‌و شیوعی دروست دەکات،
مانگێک دوای ئەو رووداوە ئەحمەد بانیخێڵانی، بەرپرسی مەکتەبی هەرێمی کوردستان بۆ کۆبوونەوەی بەرەی جود دەچێتە ئێران ‌و لەو کۆبوونەوەیەدا چەند بڕیارێکی سەربازیی ترسناک دەدرێت، کە راستەوخۆ حزبی شیوعی لەڕووی سەربازییەوە بەتەواوەتی دەخاتە سەنگەری پارتی ‌و سۆشیالیست ‌و بەرەی دژ بەیەکێتیییەوە”. یەکێک لەو بڕیارانەی لەو کۆبوونەوەیەی (جود) دەدرێت ئەوەیە کە ناوچەی باڵەکایەتی‌ و دەرگەڵە و گەڵاڵە بکرێتە ناوچەیەکی کۆنتڕۆڵکراوی (جود). پارتی 600 چەکدارو سۆشیالیست300 بنێرنە بنکەی پشتئاشان بۆ لای هاوڕێیانی حزبی شیوعی. ئیتر لەوکاتەوە “لەشوباتی 1982ەوە حزبی شیوعی بێلایەنی خۆی لەدەست داو چووە بەرەی پارتی‌و سۆشیالیستەوە”.
لەدەستپێکی شەڕەکەدا هێزێکی سۆشیالیست بارەگایان لەپشتئاشان بوو، بەدزی ‌و بێ ئەوەی حزبی شیوعی ئاگادار بکەن هەڵاتبوون… پارتی هێزی نەنارد. پێشمەرگەکانی حزبی شیوعی دوو رۆژ قارەمانانە بەرگرییان کرد. دواتر بەچیای قەندیلدا، بەناو بەفرو زریاندا هەڵگەڕان‌و بەرەو دیوی ئێران شۆڕ بوونەوە. لەو شەڕەدا 60 کادێرو پێشمەرگەی حزبی شیوعی شەهید بوون… سەرکردایەتی حزبی شیوعی، نامەسئولانە خۆی ‌و کادێر و پێشمەرگەکانی هاویشتە شەڕێکەوە، کە شەڕی ئەو نەبوو… سەرکردایەتی حزبی شیوعی، بەهاندان‌و پشتئەستوور بوون بەهێزی پارتی‌و سۆسیالیست چووە ناو شەڕ، کەچی ئەوان لەپشتئاشان بەتەنیا بەجێیانهێشت، دوای پشتئاشانیش لەناوچەکە هەڵاتن. تا کارەساتی پشتئاشان حزبی شیوعی لە کوردستان، دووەم هێزی سیاسی و چەکداریی بوو، دوای ئەوە لاواز و زەبوون کرا، پارتی و سۆشیالیست، لە کوردستان بوونە هێزی دووەم و سێیەم.ل318
دواتریش زیاتر دەڵێت:
دوای کارەساتی پشتئاشان، مەکتەبی هەرێمی حزبی شیوعی و مەڵبەندی پێشمەرگەکانی هەولێر، چوونە ناوچەی بارزان،، بەڵام چەکدارانی پارتی،لەگەڵ سوپای پاسداران،چوونە سەریان و بەزەبری چەک، ناچاریان کردن لەماوەی شەش ڕۆژدا ناوچەکە بەجێ بهێڵن. بەم جۆرە پارتی، بەکۆمەکی پاسداران، پاداشتی حزبی شیوعی دایەوە،،ل319
بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا نووسەر دەڵێت:
هەڵە و بەرپرسیاریی سەرکردایەتی حزبی شیوعی لە شەڕی نێوخۆدا هەرچەندێک بوو بێت، ناتوانێت پاکانە بۆ تاوانی پشتئاشان بکرێت، ئەمە پەڵەیەکی ڕەشە بە نێوچاوانی یەکێتیی نیشتمانییەوە.ل323

عەزیز محەمەد
یەکێک لە سەرکردە دیارەکانی عیراق و کوردستان عەزیزی محەمەد بوو، ئەو بۆ ماوەی 30 ساڵ سکرتێری حشع بووە، هەربۆیە بەشێک لە مێژوونوسان ئۆباڵی لاوازی حزبەکە دەخەنە ئەستۆی ئەو.
رەفیق سابیر لەمبارەیەوە دەڵێت “دوای ئەو شکستە، لەناو حزبی شیوعیدا کۆمەڵێک کێشەی کۆن و نوێی سیاسی، ڕێکخراویی و فیکری دەرکەوتن، کە حزبیان لاوازتر کرد، ساڵی1984 کۆنگرەی چوارەمی حزبی شیوعی لەشاخ بەسترا. پێش کۆنگرە بەهادین نوری ‌و مەلا عەلی بەپاڵ لەحزب وەدەرنران. لەو کۆنگرەیەدا بەناوی کاری نهێنییەوە، دەسەڵات درا بەعەزیز محەمەد، کە دە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حزبەکە دیاری بکات، بێ ئەوەی هیچ کەسێک ناوەکانیان بزانێت. عەزیز محەمەد بەدەنگی ئەو دە ئەندامەی کۆمیتەی ناوەندی، توانی لەناو کۆمیتەی ناوەندی، هەڵبژاردنەوەی خۆی بەسکرتێری یەکەمی حزبەکە، مسۆگەر بکات. هەروا توانی ئەو کەسانەی خۆی مەبەستی بوو، لەمەکتەبی سیاسی دایانبننێت، هەر کەسێکیشی بەدڵ نەبوو کەنارنشینی بخات. بەو جۆرە عەزیز محەمەد و بەرپرسانی تر کە حزبیان تووشی شەڕی نێوخۆ کرد، لەجیاتی ئەوەی سزا بدرێن، لەسێبەری شاخ و لەسایەی تفەنگدا، کرانەوە بەسەرکردەی حزب‌ و ئەندامی مەکتەبی سیاسی‌ و کۆمیتەی ناوەندی. ئەوان لەو شکستەشدا، وەکو بەرزەکی بانان بۆی دەرچوون”.ل322.323
دواتریش هۆکاری وازهێنانی عەزیز محەمەد لە سکرتارییەتی حزب باس دەکات و دەڵێت:
دوای هەڵوەشانەوەی بلۆکی سۆسیالیستی و تێکشکانی حزبەکەی لە هەڵبژاردنی پەرلەمان، هیوای بە حزبی شیوعی نەمابوو، بەلای زۆرەوە لەبەر ئەو هۆکارە وازی لە سکرتێری حزبەکەی هێنا، کە وەک قاوغێکی بێ ناوەڕۆکی لێ هاتبوو،ل448

کارەساتی هەکاری
خاڵێکی سەرنجڕاکێشی تر کەلەم کتێبەدا بۆم دەرکەوت، قسەکردنە لەبارەی کارەساتی هەکارییەوە. رەفیق سابیر بەشێوەیەکی تر باسی هۆکاری ئەم کارەساتە دەکات و دەڵێت:
ئێران لە کۆنەوە چاوی لە عێراق بڕیوە، بە قووڵایی خۆیی و بواری بەرژەوەندی نەتەوەیی خۆی زانیوەو دەزانێت، لەرێگەی بزاڤی چەکداری کوردستانی عیراقەوە، توانیویەتی عیراق ئازار بدات و ملکەچی بکات، بۆیە تا بتوانێت ڕێگە نادات هیچ بزاڤێکی چەکداری لە کوردستانی عیراق ئەگەر خۆی کۆنتڕۆڵی نەکات، بەردەوام بێت، پەلاماردانی یەکێتی نیشتمانی لە هەکاری، لەلایەن چەکدارانی پارتییەوە، بەو ئامانجە بوو کە دەستی سوریا لە کوردستانی عیراق ببردڕێت.
بە بڕوای من ئەگەر یەکێتی بە کۆمەکی سوریا پەنای بۆ کاری چەکداری نەبردایە، دەوڵەتی ئێران ڕێگەی نەدەدا سەرانی پارتی، کە ئاشبەتاڵیان کردبوو لەبن دەستی و چاودێری دەزگای جاسووسیی ساواکدا بوون، چەک لەدژی عیراق هەڵبگرنەوە،،ل300

بزووتنەوەی چەکداری نوێ
نووسەر رەخنە تەنها لە بزووتنەوەی چەکداری کۆن ناگرێت، بەڵکو رەخنە لە بزووتنەوەی چەکداری نوێش دەگرێت کەدوای ئاشبەتاڵ دروست بوو. لەمبارەیەوە دەڵێت:
بزاڤی چەکداری کورد لە باشووری کوردستان، بۆ دووەم جار، بەبێ هیچ مەرج و رێکەوتنێکی سیاسی، چارەنووسی خۆی خستە دەستی ئێران، کە بە شێوەی ئامڕازێک دژی عێراق بەکاریهێننا.
دواتریش دەڵێت:
ئەمریکا و هاوپەیمانان لە شەڕی کەنداودا، لەشکری عێراقیان بەزاند و زۆنی دژە فڕینیان، بۆ پاراستنی گەلی کوردستان لە پەلاماری دەوڵەتی عێراق، دروست کرد. ئەگەر کۆمەکی ئەمریکا و هاوپەیمانانی نەبوونایە، ئۆپۆزسیۆنی عیراقی و کوردستانی، تا ئەمڕۆ بەشێوەی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانی، لە مەنفا دەبوون.

سەرەتای شیعر و کتێب و دڵداریی
نووسەر لە کتێبەکەیدا، تەنها باسی سیاسەت ناکات، بەڵکو واز لە سیاسەت دەهێنێت و دەچێت باسی لایەنێکی تری ژیانی دەکات کە ئەویش ئەدەبە، ئەمەش دیوێکی جوانی ژیانی نووسەر پێکدێنێت و کە یەکێکە لە قەڵەمە جوانەکانی ئەدەبیاتی کوردی.
ئەو باسی سەرەتای ئەزموونی نووسینی خۆی دەکات کە بە شیعری دڵداری دەستیپێکردووە. نووسەر دەڵێت: سەرەتای شیعر نووسینم بە نامەیەکی دڵداری دەستپێدەکات،بەڵام قەت نەموێرا ئەو نامەیە بدەم بەو کچەی بۆیم نووسیبوو. ل91
گروپی ڕوانگە
دواتر بە ووردی باسی ئەزموونی خۆی لەگەڵ گروپی روانگە دەکات، تێگەیشتن و هۆکاری دروستبوون، لەهەمانکاتیشدا بەدرێژی باسی ئەوانەش دەکات کە بۆچیی و لەسەرچی دژایەتی گروپی روانگەیان کردووە.
نووسەر دەڵێت: بەشێک لەو ڕەخنانە بەمەبەستی سیاسی سیاسی نووسران، بەشێکی تریان پشتیان بە تێگەیشتنێکی میکانیکیانەی ئایدۆلۆجی بەستبوو، هەندێکجار تێکەڵ بە کێشەی کەسی دەکران، بەگشتی زۆربەی ڕەخنەکان پێوەندییەکی ئەوتۆیان بە شیعر و ئەدەبەوە نەبوو، بەڵکو زیاتر نووسینی کۆمەڵایەتی، ئایدۆلۆجی و سیاسی بوون.ل165

شیعر و کتێب
هەروەها باس لە ئەزموونی خۆی لەگەڵ شیعر و کتێب و خوێندنەوە دەکات، چۆن ئەم سێ شتە جیهانبینی و ژیانی ئەو دەگۆڕێت. رەفیق سابیر بەشێوەیەکی ئەدەبی جوان، شیعرئامێزانە، وەسفی شیعر و کتێب و خوێندنەوەی کردووە.
نووسەر دەڵێت:
کتێب و شیعر و ئەدەبیات دونیاییەکی نوێی پڕ فەنتازیا، خەون، چاوەڕوانی و هیوایان پیشان دەدام، شیعر و ئەدەبیات، ئەو شتە بایەخدارانە بوون، کە هێز و خەیاڵیان دەجوڵاندم، جوانی ژیان، ئاسوودەیی و هیوام تێدا دەبینین،ل109
شیعرو ئەدەبیات ژیانیان لەلا جوانتر و دڵگیرتر کردم، توانای جوانناسی، هاوسۆزی و مرۆڤدۆستیان پەرەپێدام و هۆگری خۆشەویستیان کردم، خۆشەویستی ئینسان لەسایەی شەڕدا، نرخی فروجێکی نەمابوو، خۆشەویستی وڵات، کە وێنەی نێچیرێکی زامدار، رۆژانە خوێنی لەبەردەڕۆیی و تائێستاش ئەو نەزیفی خوێنە بەردەوامە. ل132
نووسین بایەخی وشە و دەسەڵاتی وشەی پیشان دام، گیانی مرۆڤدۆستی، پڕەنسیپی ئەخلاقی و هەستی بەرپرسیاریی بەتین کردم، سەرلەنوێ هیوای پێ بەخشیمەوە، بەو ئەنجامەی گەیاندم کە ژیان بێ هیوا، مردنێکی پڕ ئازار و لەسەرخۆیە، کوشتنی مرۆڤ، بەلای زۆرەوە کوشتنی نەتەوەیەکیش، بە کوشتنی هیواکان دەست پێ دەکات،ل 124ی
لەلایەکی ترەوە باسی ئەزموونی شیعر نووسینی خۆی دەکات، بۆ نموونە ئەو شیعرەی کە بۆ هەڵەبجە نووسیوە، سەرو ساڵێکی پێچووە تا تەواو بووە، بەداخەوە کەسێکی تر هەوڵ دەدات بیدزێت و بیکات بە ناوی خۆیەوە. شیعرێکی تری بەناوی ” پرسیارە بێ وەڵامەکان” کە بۆ مەرگی باوکی نووسیوە، پاش 30 ساڵ تەواویکردووەل45

شاری بەغدا
رەفیق سابیر لەو نووسەرە دەگمەنە کوردانەیە کە وەسفی شاری بەغدای کردووە، بە حوکمی ئەوەی بەغدا پایتەختی سیاسی عیراق بووە، وێنەیەکی باشی لای ئێمەی کورد نەبووە، بەڵام رەفیق سابیر وێنەیەکی تری ئەم شارەمان پیشان دەدات و لەزۆر شوێندا بە جوانی وەسفی دەکات:
شاری بەغدا ناوەندی ئەدەبی و کولتووری عیراق بوو، تەنانەت ناوەندی ئەدەبی و رووناکبیری کوردیش بوو،،،ل126
ئەو ساڵانەی لەبەغدا بووم باوەشم بۆ ژیان کردبۆوە، شاری بەغدا لە هەموو روویەکەوە لەگەشەکردن، نوێبوونەوەو گەورەبووندا بوو،،،، لەبەغدا هەموو دەرفەتێک ڕەخسابوو ، بۆئەوەی مرۆڤ ئەگەر بتوانێت، ڕێگای ژیانی خۆی بدۆزێتەوە،ل197
دواتر هۆیەکی ترمان پیدەڵێت کەبۆچی هێندە بەغدای خۆشدەوێت و دەڵێت: لەبەغدا فێری ئەوینداریی بووم، زیاتر لە کچێکم ناسی، کە شادی، وزەی کارکردن و ئیلهامی نووسینیان پێ بەخشیم،،ل198

خۆشەویستیی و ئەوینداری
خاڵێکی جوانی ئەم بیرەوەرییانە ئەوەیە نووسەر پەوپەڕی ڕاستگۆیانەوەو بێ سڵەمینەوە باسی پەیوەندییە خۆشەویستییەکانی خۆی کردووە، ئەمەش لەناو بیرەوەری زۆرێک لە نووسەران و سیاسەتمەدارەکاندا دیارنییە، لەکاتێکدا خۆشەویستی ژن و پیاو، سروشتیترین و جوانترین شتی ژیانە، بەڵام زۆرێک خۆیان لەم تەوەرە دەدزنەوە.
نووسەر دەڵێت: ئەوین خۆشی، هیوا و بڕوا بەخۆبوون بە مرۆڤ دەدات، بەڵام بێ ئازار نییە،چونکە ئەوین هەست و سۆزە، کەمتر پێوەندیی بە عەقڵ و لۆجیکەوە هەیە،ل363
رەفیق سابیر لەیەکەم چیرۆکی خۆشەویستی کە کاتێک هەرزەکار بووە لە قەڵادزێ ژیاوە، هەتاوەکو دوایین چیرۆکی خۆشەویستی کە ئێکای ژنیەتی باسکردووە. رەفیق سابیر پانتایی زۆری بۆ حکایەتی خۆشەویستی خۆیی و ژنە نووسەر ئەحلام مەنسوور داناوە، وەکو خۆی دەڵێت، شتێکی چاوەڕواننەکراو بووە. نووسەر باسی ئەوەش دەکات، کە کاریگەری باشی بەسەر ئەحلام مەنسوور هەبووەو لە یەکەم چیرۆکیشدا یارمەتی باشی ئەحلام مەنسووری داوە. دوای ئەوە نووسەر لە بەغدا و بەسرە و دواتریش لە مۆسکۆ و بولگاریا، ماشەڵلای لێبێت کۆمەڵێک خانمی نەتەوەکانی تر دەناسێت، لەوانە عەرەب و روس و ئەرمەنی و ئینگلیز و دواجاریش ئێکای خێزانی دەناسێت، کەئەویش خۆی لەخۆیدا چیرۆکێکی مەم و زین ئاسا بووە، چونکە حزبەکەی لەجیاتی هاوکاری بکات، رۆڵی درکی مەم و زینیان بینیووە.

چەند سەرنجێک
وەکو لەپێشدا وتم نایشارمەوە کە ئەم بیرەوەرییانە لەچاو بیرەوەری تر جیاواز بوو بەلامەوە، هەرئەمەش وایکرد کە ئەم چەند دێڕەی لەبارەوە بنووسم، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم کارەش لەسەروو سەرنج و رەخنەوە نییە.
1/ نووسەر رەخنەی توند لەسیاسەت و فیکری حشع دەگرێت، تەواوی ئەو رەخنانەش کە لە حشعی دەگرێت راستن، بەڵام کێشەکە لەوەدایە، کاتێک لەگەڵ سەرانی حزب ناگەنە دەرەنجامێکی باش لێکترازان لە حزبەکە دروست دەکەن کەسەرەتا بە ‘ شیوعییە کوردستانییەکان” دەناسرێن، دوایی پارتی کار دروست دەکەن، بەڵام ئەوەی روون و ئاشکرایە، پاشماوەیەک پارتی کار نەک ناتوانێت حشع تێپەڕێنێت، بەڵکو دواڕۆژێکی خراپتریشی دەبێت، بۆیە بە بڕوای من ئەو لێکترازانە هیچ خزمەتێکی بە بزووتنەوەی چەپ و ئازادیخوازی نەکرد.
هەروەها لەم کتێبەدا زیاتر رەخنە لە سیاسەت و فیکری حشع گیراوە، هیچ باسی گیانفیدایی و قووربانییەکانی ئەندام و لایەنگرانی ئەم حزبەی نەکردووە، دەبوایە نووسەر هەروەک چۆن پانتایی باشی بۆ رەخنە و گلەیی لە سەرانی ئەم حزبە گرتووە، کەمێک باسی خەبات و تێکۆشانیشی ئەم حزبەشی بکردایە بەتایبەتی هەستی شۆڕشگێڕی ئەندام و لایەنگرانی.
2/نووسەر لەهەندێک شوێندا زۆر گشتگیرانە قسە دەکات، ئەو وەکو کەسێکی ئەکادیمی نەدەبوو بەوشێوەیە قسە بکات،دەبوو ئەکادیمی تر قسەی بکردایە بۆنموونە لەبارەی کەسایەتی تاکی کوردییەوە دەڵێت: دوو فاقییەکی سەیر لە کەسایەتیی مرۆڤی کورددا هەیە، کە لە باشووری کوردستاندا بینیومە، کەسێک گوایە کوردایەتی دەکات یان پێشمەرگەیە، کەچی دەبێتە جاش. ل 226
مەرج نییە ئەم تێڕوانینە بەسەر هەموو ئەوانەدا بسەپێت کە چەکی پێشمەرگایەتییان کردۆتە شان، چونکە خەڵکانێکی زۆریش بە ئامانجی پیرۆزە بوونەتە پێشمەرگە، بۆیە تێگەشتنێکی گشتگیرانەیە.
لە شوێنێکی تردا دەڵێت:
مێژووی کورد پێش هەر شتێک، مێژووی شەڕی نێوخۆی نێوان خێڵ و بنەماڵە و میرنشینەکانە، کە بە کۆمەک و هاندانی دەوڵەتی عوسمانی یان ئێرانی، وێنەی مورتەزەقە لەنێو خۆیاندا و لەگەڵ یەکتر شەڕیان کردووە،،93
ئەمەش گشتگیر و خراپە، چونکە مێژووی کورد خاڵی جوانیشی تێدایە تەنها مێژووی شەڕی خێڵەکان نییە.

لە شوێنێکی تردا نووسەر دەڵێت: وەکو دەوترێت لە جەنگی ئێران و عێراقدا، دوو ملیۆن کەس کوژران، هەردوو وڵات 400 ملیارد دۆلاریان خەرج کرد، عیراق سەد میلیارد دۆلار زیاتر بە دەوڵەتانی کەنداو و فەرەنسا و یەکێتی سۆڤیەت قەرزاربوو.ل 414
نووسەر ئەم هەموو ژمارانەی نووسیوە بەڵام هیچ سەرچاوەیەک دیاریی نەکردووە، من لەو باوەڕەدام کە ئەو ژمارانەش موبالەغەی پێوە کراوە، ناکرێت تۆ وەکو نووسەرێک پشت بە ” وەکو دەوترێت” ببەستیت، بەتایبەتی کاتێک باسی مێژووی جەنگێکی 8 ساڵەی ناسراوی جیهان دەکەیت.
3/ نووسەر تێگەیشتنی تایبەتی خۆی هەیە بۆ ڕەخنە هەیە، لە زۆر حاڵەتدا ڕەخنەی کوردی بە لاواز دادەنێت، بەڵام ئەوەی مایەی سەرنجە نووسەر لەتەواوی کتێبەکیدا نووسینی زۆر نووسەری کورد و ئەوروپی داناوە کە لەبارەی شیعرەکانییەوە نووسراوە، بەڵام هەموویان زیاتر ستایشی نووسەر دەکەن.
4/ لەرووی شیعریشەوە ئەوەی ڕوون و ئاشكرایە، بەداخەوە ماوەی چەندین ساڵە، ئێمە شیعرێکی نوێی هاوشێوەی ئەوانەی پێشووی شاعیرمان نەدیوە، لەهەمانکاتیشدا ئەو هەموو کارەسات و ماڵوێرانییە بەسەر کوردی چوار پارچەدا هاتووە، شاعیر نەیتوانیوە شیعرێکی هاوشێوەی ئەوەی هەڵەبجە بۆ ئەو کارەساتانە بنووسێت، بۆیە لەو باوەڕەدام رەفیق سابیر لەرووی شیعرییەوە ئەم چەند ساڵەی دوایی، لەچاو ساڵەکانی تری، کەم بەرهەم بووە.
5/ کاتێک باسی هۆکاری توندتیژی کۆمەڵگەی عێراقی دەکات، تەنها باسی هێرش و پەلاماری خێڵە بەدووە عەرەبەکان دەکات و بەهۆکاری سەرەکی ئەم توندتیژییەیان دادەنێت، بەڵام لەڕاستیدا ئەگەر سەیری مێژووی عێراق بکەین، تەنها خێڵی بەدەووی عەرەب پەلاماری نەداوە، عێراق لە مێژوویدا، بەر هێرشی وەحشیانەی مەغۆلەکان، تورکە عوسمانییەکان، سەفەوییەکان کەوتووە، ئەوانیش وەحشیگەریی و دڕندەیی زۆریان لە عێراقدا کردووەو کاریگەری زۆر خراپیشیان لەسەر کۆمەڵگەی عێراقی داناوە.

دوا قسە
بەدڵنییایەوە ئەم کتێبەی رەفیق سابیر یەکێکە لە کتێبە باشەکان کە لەبارەی مێژووی سیاسی و ئەدەبی کوردییەوە نووسرابێت، زۆر گرنگە نەوەی نوێ ئەم کتێبە بخوێننەوە، هەتاوەکو دیوێکی تری ڕووداوەکانی پێشوتریان دەستبکەوێت.




گەڕانەوەی چەپ بۆ مەیدانی سیاسی.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

لەماوەی پێشوودا حزبە چەپەکانی ئەوروپا لە دوو وڵاتی گەورە و گرنگی کیشوەرەکەدا (بەریتانیا و فەرەنسا) لە هەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتنی گەورەیان تۆمار کرد. بەدڵنیاییەوە فەرەنسا و بەریتانیا، نەک تەنها لەسەر ئاستی ئەوروپا، بەڵکو لەسەر ئاستی جیهانیش، دوو وڵاتی زۆر گەورە و گرنگی جیهانن و جێپەنچەیان بەسەر سیاسەتی نێودەوڵەتییەوە دیارە، هەربۆیە گەڕانەوەی حزبە چەپەکان لەم دوو وڵاتەدا، مایەی هەڵوەستە لەسەرکردنە، بەتایبەتی لەپاش ئەوەی تارمایی حزبە راستڕەوەکان هەموو ئەوروپای تەنیبووەوە، هەروەها حزب و بزووتنەوە چەپەکانیش لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپادا خرابوونە دەرەوەی دەسەڵاتەوە و لاوازییەکی زۆریان پێوە دیاربوو. لەو رووەشەوە زۆرێک لە شرۆڤەکارانی سیاسیی گەڕانەوەی حزبە چەپەکان لە فەرەنسا و بەریتانیا، وەکو هیوایەک دەبینین بۆ بەهێزبوون و گەڕانەوەی رەوتی چەپ لە ئەوروپا.

دیارە لەپشت ئەم سەرکەوتنەشەوە، کۆمەڵێک هۆکاری سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی رۆڵی گرنگیان گێڕاوە و هەر وڵاتەش، چیرۆکی سەرکەوتنی خۆی هەیە.

100 ساڵ بەسەر حکومەتی حزبی کرێکارانی بەریتانیا

حزبی کرێکارانی بەریتانیا، یەکێکە لە حزبە سیاسییە کۆنەکانی بەریتانیا و ئەوروپا. مێژووی ئەو حزبە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1900 و دواتریش بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1906 دا توانی بچێتە ناو پەرلەمانی ئەو وڵاتەوە و ساڵی 1924 بۆ یەکەمجار بگاتە لووتکەی دەسەڵات و حكومەت پێکبهێنێت.
ئەم هەڵبژاردنە هاوکات بوو لەگەڵ یادی 100 ساڵەی گەیشتی ئەو حزبە بە دەسەڵات و رامزی ماکدۆنلاردی سەرۆکی حزبەکە ببێتە یەکەمین سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا.

کۆتاییهێنان بە 16 ساڵ حوکمی حزبی پارێزگاران

ئەم هەڵبژاردنەی ئەمساڵیش مێژوویی بوو، هاوکات سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ حزبی کرێکاران و توانی کۆتایی بە حوکمی 16 ساڵەی حزبی پارێزگاران بهێنێت. جگەلەوەش ئەمە گەورەترین سەرکەوتنە بۆ ئەو حزبە، دوای سەرکەوتنەکە گەورەکەی ئەو حزبە بە سەرۆکایەتی تۆنی بلێر لە ساڵی 1997 دا کە توانی 417 کورسی پەرلەمان بەدەستبهێنێت، ئەمساڵیش حزبەکە توانیی 409 کورسی بەدەستبهێنێت لە کۆی گشتی 650 کورسیی پەرلەمان، بەوەش حزبی پارێزگاران رووبەڕووی گەورەترین شکست بووەوە.

دیارە لەپشت ئەم سەرکەوتنەی حزبی کرێکارانەوە کۆمەڵێک هۆکار هەن لەوانەش:

*لەرووی سیاسییەوە، گەلی بەریتانیا بۆیان دەرکەوت کە حزبی پارێزگاران بەڵێنەکانی خۆی نەبردەسەر، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیی بە باشبوونی رەوشی ئابووریی وڵاتەوە هەیە، چونکە لەماوەی چەند ساڵی پێشوودا بەریتانیا رووبەڕووی رەوشێکی ئابووریی خراپ بووەوە، جا بەهۆی پەتای کۆرۆناوە بووبێت یاخود بەهۆی بریکسیت «دەرچوونی بەریتانیا لە یەکێتیی ئەوروپا»ەوە بووبێت، لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە خەڵکی وڵاتەکە بۆیان دەرکەوت هەموو ئەو بەڵێن و خەونە رەنگاوڕەنگانەی کە «پارێزگاران» پێیان دابوون، بەتایبەتی کاتێک هەموو هەوڵی خۆیان دا تا بەریتانیا لە یەکێتیی ئەوروپا بکشێتەوە، ئەمڕۆ دەبینن رەوشی ژیانیان باشتر نەبووە، بگرە خراپتریش بووە لە جاران.

*لە هەمووشی گرنگتر ئەوەیە کە خەڵكی بەریتانیا خواستیان گۆڕانکاری بوو، ئەم خواستەش رۆڵی گرنگی لە هەڵبژاردنەکاندا گێڕاوە، بەتایبەتی لە وڵاتانی خۆرئاوا.

فەرەنسا و بەرەیەکی نوێی سیاسی

ئەگەرچی لە فەرەنسادا بردنەوەی بەرەی چەپ کە خۆی لەژێر ناوی «بەرەی نوێی گەل»دا دەبینییەوە، بووە مایەی سەرسوڕمانی شرۆڤەکارانی سیاسیی فەرەنسا و جیهانیش، چونکە بردەنەوەی ئەم بەرەیە بەو ئاستە بەرزە، رووداوێکی چاوەڕواننەکراو بوو، بەڵام لەپاش ئەوەی هەموو چەپەکانی فەرەنسا توانییان بەرەیەکی نوێ بە ناونیشانی «بەرەی نوێی گەل» دروست بکەن، توانییان بەسەر رێگرییەکاندا سەربکەون.

ئەو بەرەیە، بەرەیەکی سیاسیی نوێیە، زۆربەی حزبە چەپەکانی فەرەنسا لەخۆدەگرێت کە ئەوانیش بریتین لە: حزبی سۆشیالیست، حزبی سەوز، حزبی کۆمۆنیست، بزووتنەوەی فەرەنسای یاخی بەسەرۆکایەتی جان لۆک میلۆنشۆن. ئەم بەرەیە توانیی 182 کورسی پەرلەمان بچنێتەوە کە کۆی گشتی کورسییەکان دەگاتە 577. لەپاش ئەویش حزبەکەی ماکرۆن هات کە 168 کورسی بەدەستهێنا، لەهەمووشی گرنگتر بەرەی راستڕەوەکان بە سەرۆکایەتی ماری لۆپێن، رووبەڕووی شکستی گەورە بووەوە و 143 کورسی بەدەستهێنا.

بەمشێوەیەش توانیان بەرەی راستڕەو لە خەونی گەیشتن بە لووتکەی دەسەڵات دووربخەنەوە.
جگە لەمانەش کۆمەڵێک هۆکاری گرنگی دیکە لەپشت ئەم سەرکەوتنەی بەرەی چەپەکانەوە بوون، لەپێش هەموویانە بەشێکی زۆری فەرەنسییەکان متمانەیان بە ماکرۆن و سیاسەتەکانی نەماوە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیی بە لایەنی ئابوورییەوە هەیە، چونکە رەوشی ئابووریی فەرەنسا ماوەی چەند ساڵێکە بەرەو خراپی هەنگاو دەنێت. لەمەشدا سیاسەتی حکومەت و پەتای کۆرۆنا و جەنگی ئۆکرانیا رۆڵی سەرەکیی گێڕاوە.

بەڵام ئەم سەرکەوتنە گەورەیەی چەپەکان لە فەرەنسا مانای ئەوە ناگەیەنێت کە هیچ رێگرییەکیان لەبەردەمدا نییە، بگرە کۆمەڵێک رێگر و کێشەی گەورەیان رووبەڕوو بۆتەوە، لەپێش هەمووشیانەوە ئەو بەرەیە لەرووی ئایدۆلۆژییەوە کۆمەڵێک کێشەیان هەیە، هەر حزبە و بەرنامەی خۆی هەیە، وایلێهاتووە مەترسیی ئەگەری هەڵوەشاندنەوەی بەرەکەشی لێدەکرێت.

لەهەماکاتیشدا جیاوازیی سیاسی گەورە لەنێوان ئەم حزبانەدا هەیە لەبارەی چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ ماکرۆندا. لەبەرامبەریشدا حزبەکەی ماکرۆن هێشتا ئامادە نییە دان بە شکستەکەدا بنێنێت و بەهیوای ئەوەیە کە سەرۆکایەتیی حکومەت بەدەستەوە بگرێتەوە.

دەرەنجام
ئەوەی لەم دوو هەڵبژاردنەدا دەرکەوت ئەوەیە، کە ئەو قسەیە راست دەرنەچوو کە پێیوابوو چەپ لە جیهاندا ناتوانێت دووبارە هەڵبستێتەوە و دەسەڵات بگرێتەوە دەست، بگرە ئەگەر سیاسەتێکی راست و دروست پەیڕەوبکرێت، خەڵك ئامادەیە دەنگ بە بەرەی چەپ بدات، لەهەمووشی گرنگتر ئەوەیە، چەپەکان دەتوانن لە رێگەی بەرەیەکەوە سەرکەوتن بەدەستبهێنن، ئەمەش بە پشتبەستن بە رێزگرتن لە بەرنامە و ئایدیۆلۆژیای جیاوازی لایەنەکان و پشتگوێخستنی جیاوازییە فیکرییەکان و ناکۆکیی لاوەکیی و کارکردن بۆ دانانی بەرنامەیەکی سیاسی و ئابووریی و کۆمەڵایەتیی باش بۆ دەوڵەت، کە وا دەکات متمانەی خەڵك بە دەستبهێنیت.




مێژووی سیاسیی و ئەدەبی پەنچا ساڵەی کورد لە دیدی فوئاد مەجید میسرییەوە.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

فوئاد مەجید میسری یەکێکە لە ناوە دیارەکانی ئەدەب و فیکری کوردی، ئەو لەیەککاتدا لە کۆمەڵێک بواری جیاجیادا کاریکردووەو جێپەنچەشی لەو بوارانەدا دیارە بەتایبەتی لە بواری ” رەخنەی ئەدەبی، شانۆ، فیکری سیاسی” لەپەنا ئەمانەشدا زوو تێکەڵی ژیانی سیاسی بووەو کەم تا زۆر کاریگەریشی هەبووە. ئەو وەکو نووسەرێك و کەسێکی رۆشنبیر زۆرجار باجی گەورەی لەسەر بەکارهێنانی وشە” نا” داوە، تەنانەت لەسەر ئەم وشەیەش رووبەروی گرتن و سزدان و تەنانەت هەوڵی تیرۆرکردنیش بۆتەوە.
لەماوەی پێشوودا کتێبی” مێژوویەکی تر” م خوێندەوەکە کە باسی ژیانی سیاسیی و ئەدەبیی و فیکریی خۆی دەکات. لەم کتێبەدا نووسەر زیاتر باسی لایەنە ناشیرین و دزێوەکانی مێژوویی سیاسی و ئەدەبی و فەرهەنگی کورد دەکات لە کوردستانی عیراق.

کودەتای قاسم و بزووتنەوەی چەکداری کوردی
نووسەر پانتاییەکی باشی بۆ کودەتاکەی قاسم بەسەر رژێمی پاشایەتی داناوەو پێشی وایە ئەمەی کراوە شۆڕش بووە، چونکە لەزۆر رووەوە کۆمەڵگەی عیراقی گۆڕیوە. لەپەنا ئەمانەشدا باسی سیاسەتی خراپی قاسم دەکات کە لە بەرامبەر حزبی شیوعی و کورد پێڕەوی کردووە. دواتریش باسی چۆنێتی سەرهەڵدانی بزووتنەوەی چەکداری دەکات و پێیوایە رژێمی شای ئێران رۆڵی سەرەکی گێڕاوە، ئەو هانی کوردی عیراقی داوە کە چەک بەڕووی رژێمی قاسم هەڵگرن چونکە دژ بە سیاسەتەکانی ئێران بووە، لەمەشدا بزووتنەوەی چەکداری سوودی بەو گەیاندووە ئەمەش بە پشت بەستن بە کتێبەکەی عیسا بژمام، کە سیخورێکی دەزگای ساواکی ئێران بووە.
لەبارەی بزووتنەوەی چەکداری کوردەوە دەڵێت: من ئەمە ناوی نانێم شۆڕش من پێی ئەڵێم بزووتنەوە، بۆچی؟ چونکە شۆڕش ئەبێ گۆڕانکاری ریشەیی لەهەموو کایەکانی ژیانی کۆمەڵگادا بەدیبهێنێ، ئێستا ئێمە لەدوای 65 ساڵ بەروبوومەکەی ئەچنینەوە، بڕوانە کۆمەڵگای کوردستان بەکوێ گەیشتووە؟ل 131

نوخبەی رۆشنبیری کورد و بارزانی
نووسەر پانتایی باشی بۆ مێژووی دروستبوون و گەشەسەندنی پارتی دیموکراتی کوردستان داناوە، باسی ناکۆکییەکانی ناو ئەم حزبە دەکات، بەتایبەتی ناکۆکی نێوان نوخبەی رۆشنبیر و عەشائیری ناو حزبەکە. پرسیاری گرنگ ئەوەیە بۆچی هەر لەسەرەتاوە نوخبەی رۆشنبیری سلێمانی رازیبووە مەلا مستەفا ببێتە سەرۆکی ئەم حزبە لەکاتێکدا ئەو لێرە نەبووە؟!. لەوەڵامدا دەڵێت: ئەم نوخبەیە متمانەیان بەخۆیان نەبووە، سەربەخۆ وەکو توێژێکی کۆمەڵایەتی تری رابەرایەتی خەباتی جەماوەری بکەن،ل117

تاکی کورد و کاریزما
دواتر زیاتر ئەم مەسەلەیە روون دەکاتەوەو دەیبەستێتەوە بە پرسی کاریزماوەو دەڵێت:
تاکی کورد هەمیشە لە هەوڵی دروستکردنی کاریزمایەکدایە تاخۆی پێدا هەڵواسێ و بەفریاد رەسی خۆی بزانێ، بەپێچەوانەوە لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا، چین و توێژی کۆمەڵایەتی بەپێی هەلومەرجی مێژوویی رابەرایەتی بزووتنەوەو شۆڕش ئەکەن، هەر ئەم فاکتەرەیشە وا ئەکا کۆمەڵگا پێویستی بەهێانەدی حزب و رێکخراوی سیاسی بێ تا سەرکردایەتی و رابەرایەتی خەباتەکەی بکال116
بەڵام نابێت ئەوەشـان لەبیربچێت، کە ئەڵمانیا و ئیتالیا دوو وڵاتی مۆدێرنی ئەوروپا بوون، بەڵام هیتلەر و مۆسۆلۆینی وەکو دوو دیکتاتۆر حوکمیان گرتە دەست، لەکۆمەڵگە مۆدێرنەکانیشدا ئەم کێشەیە هەیە بەتایبەتی لای پارتە فاشیستەکان.

کۆمەڵە و یەکێتی
لەپاش ئەوەی لە ساڵی 1967 بەیەکجاری واز لە باڵی جەلالی دەهێنێت، لێرەوە قۆناغێکی نوێی فیکریی و سیاسی و ئەدەبی لەلای نووسەر دروست دەبێت. زیاتر لە هزری مارکسیی و چەپ قووڵ دەبێتەوە، پاشان لەگەڵ دروستبوونی کۆمەڵەی مارکسی لینینیدا، بەشدار دەبێت و لە نزیکەوە ئاگاداری چۆنێتی دروستبوونی بووە. بەڵام هەر زوو واز لە کۆمەڵە و یەکێتی دەهێنێت.
لەسەر وازهێنانی فوئادی مەجید میسری لە کۆمەڵە و یەکێتی قسەی زۆر کراوە، خۆشبەختانە خۆی لەم کتێبەدا بەدرێژی باسی هۆکاری وازهێنانەکەی دەکات.
نووسەر دەڵێت:
لەناو کۆمەڵەدا ناکۆکی لەگەڵ ئیمپریالیزم دەبێتە سەرەکی و لەگەڵ دەسەڵات ئەبێتە لاوەکی، ئەم تێزە لە بنەڕەتدا رێخۆشکەر بوو بۆئەوەی، کۆمەڵە وەکو ئۆرگانێکی سیاسی ببێتە لایەنێک لە بەرەی نیشتمانی پێشكەوتنخواز کە بەعس و حزبی شیوعی دایانمەزراندبوو. من بە ئاشكرا ئەو بیرۆکەیەم رەدکردەوەو بە هەنگاوێکی هەڵە و کوشندەم ئەزانی. ل281
هۆیەکەی تریش باس دەکات و دەڵێت:
من لەو باوەڕم وابوو کە سەرەڕای رێکەوتنامەی جەزائیر و کۆتایی هێنان بە بزووتنەوەی چەکدارییەکەی کورد، ئێران دەستبەرداری ( پارتی) نابێ وەکو هێزێکی چەکدار بۆ دژایەتییکردنی هێزێکی نوێی چەکدار بەکاریئەهێنێ، ئێرانێک لەو سەردەمەدا هەموو توانای سەربازی خۆی تەرخانکردبوو بۆ لەناوبردنی شۆڕشی ( زەففار) کە لە باشووری نیمچە دوورگەی عەرەبستاندا، ئێستا چۆن ماوە ئەدا لەبندەستی خۆیەوە بزووتنەوەیەکی چەپ سەرهەڵبدا؟ل303

لایەنی ئەدەبی
هەرچەندە فوئادی مەجید میسری زیاتر وەکو نووسەرو ئەدیبێک ناسراوە، بەڵام سێ بەشی کتێبەکەی بۆ مێژوویی سیاسیی تەرخانکردووە، تەنها بەشێکی کە دەکاتە چارەکی کتێبەکە بۆ مێژوویی ئەدەبی و فیکری تەرخانکردووە، لێرەشدا باسی چەند لایەنێکی دزێو و ناشیرینی مێژووی ئەدەبی و پەیوەندی نووسەران دەکات، کەبەداخەوە لەژێر کاریگەری سیاسیی بوون. بۆ نموونە پانتایی باشی بۆ جەنگ و ململانێی نێوان ئەدیب و نووسەران تەرخانکردووە کە بەداخەوە بەرێژەی ململانێ سیاسییەکان توندتر بووەو کار گەیشتۆتە سەر یەکتر بە گرتن دان و ئازارادانی یەکتریی و تەنانەت هەوڵدان بۆ کوشتن و تیرۆرکردنیش. نووسەر باسی چۆنێتی زیندانیکردنی لەلایەن دەزگای پاراستنەوە دەکات، چونکە دژی ئێران قسەی کردووە، ئەو کەسەشی کە ئەم شکاتەی کردووە ” حەمەی حەمە باقیی” یە، ئەمەش چونکە پێشتر رەخنەی لە شیعرێکی گرتووە. ئەم کەسە پاش ئاشبەتاڵی 1975 دەبێتە یەکێتی و ئەمجارەش لەلای سەرانی نوێی یەکێتی شکاتی لێدەکات و داوا دەکات تێزاب بکەن بە دەموچاویدا. دواتر نووسەر بەوردی باسی هەوڵەکانی تیرۆرکردنی کردووە.

یەکێتی نووسەران
لە زۆرشوێندا نووسەر باسی پەیوەندی نووسەران و رێکخراوی یەکێتی نووسەران دەکات و بۆچوونی خۆی دەربارەی ئەم رێکخراوە خستۆتەڕوو.
نووسەر دەڵێت:
یەکێتی نووسەران جەستەیەکی نیوە مردووەو ناتوانێ ئەو ڕۆڵە بگێڕێ کە پێشتر لە پێناویدا دامەزرا بوو، بۆیە بەرای من ئەم یەکێتی نووسەرانە هەڵبوەشێتەوە، نووسەران بۆ خۆیان رێكخراوێکی سەندیکایی دابمەزرێنن و ئەرکی سەندیکایی پێ بسپێرن، چونکە یەکێتی نووسەران هەرگیز ناتوانێت ئەو یەکێتییە بێ کە لە سەردەمی رژێمدا بوو. 377
دواتریش دەڵێت:
هەرچی پارەی دنیا هەیە بیدە بەو رێکخراوەی ناوی ( یەکێتی نووسەری کورد)ە، ناتوانێت یەک ژمارە هاوشێوەی یەکێک لە ژمارەکانی ” نوووسەری کورد” ئەوکاتە دەربکات، ل390

دزینی ئەدەبی
خاڵێکی دزێوی تر کە بەداخەوە لەناو بازنەی ئەدەبی کوردیدا بڵاوە، مەسەلەی “دزینی ئەدەبیە”. لێرەدا نووسەر باسی شانۆگەرییەکی خۆی دەکات، کاتی خۆی لەبەرئەوەی ناتوانێت بە ئاشکرا بڵاویبکاتەوە چونکە دەزگا ئەمنییەکان لەهەوڵی گرتنیدان، شانۆگەریەکە دەداتە دەستی شانۆکار ئەحمەد سالار، دواتر ئەویش دەیداتە کامەران رەئوف، ئەویش دەقە شانۆیەکە بەناوی خۆیەوە نمایش دەکات، دواتریش کاتێک دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان، سەرەتا هەوڵی رێكکەوتن دەدەن بەڵام دواتر لەسەر ئەم بابەتە دەکەونە دادگاوە. من پێشتر کەمێک زانیارییم لەبارەی ئەم کێشەیەوە هەبوو، بەڵام وردەکارییەکانیم نەدەزانی، نووسەر لەم کتێبەدا بە درێژی باسی ئەم مەسەلەیە دەکات.

شیعەی عیراق
نووسەر لە زۆر شوێندا رەخنەی توند لە حوکمی ئێستای عیراق دەگرێت، کە زیاتر لایەنی شیعەکان بەسەریدا زاڵن.
نووسەر دەڵێت:
شیعەی عەرەب لە عیراقدا جیاوازن لە شیعەی شوێنەکانی تر، شیعەی عەرەب لە عیراقدا، شیعەیەکی عەرەب و شۆڤێنییە، باوەڕی بە مەسەلەی نەتەوەیی نییە و ئامانجی توانەوەی گەلانی غەیرە عەرەبە لە بۆتەی نەتەوەیی ئیسلامیدا.ل96
بە بڕوای من ئەمە حوکمێکی گشتگیرانەیە، چونکە هەموو شیعەی عیراق شۆڤێنی نەبوون، بۆ نموونە مەرجەعی گەورەی شیعە ” موحسین ئەلحەکیم” فەتوای لەدژی کۆمەڵکوژی کورد دەرکرد و دژی رژێمی بەعس وەستایەوە. شیعەی عیراق نووسەرو رووناکبیری وەکو هادی عەلەویی و عەلی وەردیی و سەدانی تری تێدایە، بە بڕوای من ئەمە حکومێکی گشتگیرانەیە، نەدەبوو نووسەرێک بەم شێوەیە قسەی لەبارەی گەورەترین پێکهاتەی عیراق بکردایە.

دەرەنجام
بەدڵنیاییەوە فوئادی مەجیدی میسری کەسێکی فرە بەهرەیە، ئەزموونی ئەدەبی و فیکریی و سیاسی ئەو بۆ ئێمە زۆر گرنگە بۆئەوەی ئاگاداری مێژووی خۆمان بین و بزانین هەڵە و کێشەکان چۆن دروستبوون و ئێمەش هەمان هەڵەی نەوەی پێشتر نەکەینەوە. لە کۆتاییدا هیوای لەشساخی و تەمەندرێژی بۆ دەخوازم.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا




رۆمانی کچەزاکەم لە وەرگێڕانی ئەردەلان عەبدوڵڵا بڵاوکرایەوە

نووسەر و وەرگێڕ ئەردەڵان عەبدوڵڵا لە نوێترین كاری وەرگێڕانی خۆیدا، رۆمانی كچەزاكەم لە نووسینی نووسەری ئەڵمانی بێرنهارد شلینك لە زمانی ئەڵمانییەوە دەكاتە كوردی و لەلایەن ناوەندی چاپ و پەخشی رەهەندنەوە لە دووتۆیی 530 لاپەڕە چاپ و بڵاوكراوەتەوە. بێرنهارد شلینك یەكێكە لەو نووسەرانەی ئەڵمانیا كە بە نووسەرانی نەوەی دوای جەنگ دەناسرێن، چ لە رووی ناوەڕۆك و چ لەرووی فۆرمەوە ، تەواو جیاوازە و خاوەنی رێچكەی خۆیەتی. هەرئەمەش وایكردووە كە سەركەوتوو بێت. بەتایبەتی ئەو بابەتانەی كە هەڵیدەبژێرێت و قسەیان لەبارەوە دەكات، زۆر گرنگن. ئەو لە یەك كاتدا نووسەرو پارێزەر و دادوەر و مامۆستای زانكۆشە، كەسێك نەك تەنها لە رووی ئەدەبییەوە، بەڵكو لە رووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و یاساییشەوە، زۆر بە وردی ئاگاداری كێشەكانی كۆمەڵگەی مۆدێرنی ئەڵمانیایە، هەربۆیە ئەمڕۆ لەناو میدیای ئەڵمانیدا، یەكێكە لە ناوە دیارەكان.
نووسەر هەوڵیداوە لەم رۆمانەدا بەشێوەیەكی ئەدەبی جوان، چیرۆكی تراژیدیای جیابوونەوەی ئەڵمانیا لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە باس بكات و لەهەمانكاتیشدا كاریگەرییە نەرێنیەكانی ئەم دابەشبوونە بخاتەڕوو. لەلایەكی ترەوە لەم رۆمانەدا موزیك بەگشتی و پیانۆ بەتایبەتی، پانتاییەكی باش داگیر دەكات و نووسەر قسەی زۆر لەبارەی موزیك و موزیكژەن و تابلۆكێشە ناسراوەكانی جیهان دەكات. هەروەها بەهێزبوونی نازییە نۆییەكان و هێزە ڕاستڕەوەكان و پرسی بیانییەكان لە ئەڵمانیا، تەوەرێكی تری ئەم رۆمانەیە.
ئەم رۆمانە لە ساڵی 2021 دا بەناونیشانی « كچەزاكەم» بڵاوبوویەوە، هەر لەپاش بڵاوبوونەوەی چووە لیستی باشترین كتێبە باشەكانی ئەڵمانیا بۆ ساڵی 2021 بەتایبەتی چووە لیستی كتێبە باشەكانی گۆڤاری شپیگلی ئەڵمانیا. ئەو گۆڤارە پێشی وایە كە لە ئێستادا، بێرنارد شلینك، یەكێكە لە سەركەوتووترین و هەمەلایەنترین نووسەرانی ئەڵمانیا. رەخنەگری ئەڵمانی ماركوس نۆیس دەڵێت: ئەم رۆمانە ئەزموونێكی پەروەردەیی گرنگە و دانوستان لە نێوان نەوەكانی ئەڵمانیای دابەشكراودا دەكات. كەناڵی ئێن ئار دێی ئەڵمانیا لەمبارەوە راپۆرتی بڵاوكردەوەو دەڵێت: رۆمانی كچەزاكە، رۆمانێكی زۆر سەرنجراكێش و كاریگەرە. ژنە رەخنەگر و مامۆستای زانكۆ ئانا شتۆلبێرگە پێی وایە، رۆمانی كچەزاكەم، یەكێكە لە رۆمانە باشەكانی ئەڵمانیا و خوێنەر كە دەستی بە خوێندنەوەی كرد، ناتوانێت وازی لێبێنێت.
ئەم کتێبە ئێستا لە کتێبخانەکانی کوردستان دەستدەکەوێت




هەزار و یەک شەوە ئەو کتێبەی کە خۆرهەڵات و خۆرئاوا پێی سەرسامن.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

هەتا دێت جیاوازییەکانی نێوان خۆرهەڵات و خۆرئاوا زیاتر دەبێت، بەتایبەتی لەم چەند ساڵەی دواییدا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کۆمەڵێک شت دەتوانن ئەم جیاوازییە کەم بکەنەوە، لەمەشدا ئەدەب دەتوانێت ببێتە ئەو پردە ئەفسووناوییە، کە ئەم دوو بەشە دژ بەیەکەی سەر زەوی، بە یەکتریەوە ببەستێتەوە.
یەکێک لە کتێبە گرنگەکانی ئەدەبیاتی جیهان کتێبی ” هەزار و یەک شەوە”یە ، ئەم کتێبە لە پەنا کتێبەکانی تری جیهاندا، لە مێژووی ئەدەبیاتی جیهاندا پێگەی تایبەتی خۆی هەیە، لەهەمانکاتیشدا بە یەکێک لەو کتێبە گرنگانە دادەنرێت ، کە کاریگەری گەورەی بەسەر ئەدەبیاتی خۆرئاواوە هەبووە. بەپێی زۆربەی سەرچاوە مێژوویەکان بێت، کتێبی هەزار و یەک شەوە رۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەبووە بۆ پێشخستنی هونەری چیرۆک بەگشتی و رۆمان بەتایبەتی لە ئەوروپادا. ڤۆلتێر فەیلەسوفی ناوداری فەرەنسا لە بارەی ئەم کتێبەوە دەڵێت: هەتاوەکو 14 جار ئەم کتێبەم نەخوێندەوە، نەمتوانی ببم بە چیرۆکنووس” تۆ بڵێیت ئاخۆ ئەم کتێبە چی تێدا بێت هێندە ناخی نووسەر و فەیلەسوف و بیرمەندانی جیهانی هەژاندووە؟!
دیارە هۆکار زۆرن بۆئەوەی جیهان پێگەیەکی تایبەت بەم کتێبە بدات، لە پێش هەموویانەوە ناوەڕۆکی کتێبەکە کە پڕیەتی لە کۆمەڵێک حکایەتی ئێجگار جوان، پەندی پێشینان، حیكمەت، ئەمە جگەلەوەی ئەم کتێبە گوزارشت لە بەشێکی گرنگی مێژووی خۆرهەڵات دەکات، خۆرهەڵات بە مانا گشتگیرییە کەلتوورییەکەی نەک بەو مانایەی ئەمڕۆ کە بەسەر چەند دەوڵەتێکدا دابەش بووە.
لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێکی خێرا بخەمە سەر ئەم کتێبە و ناوەڕۆک و شێوازی نووسین و کاریگەرییەکانی باس بکەم، هەرچەندە بۆ قسەوباسکردن لەبارەی ئەم کتێبەوە زۆری دەوێت، بەڵام من لێرەدا هەوڵ دەدەم زانیارییەکی گشتی بددەمە خوێنەر و لەپەنا ئەوەشدا وردە سەرنجی خۆم باس بکەم.

ناوەڕۆک
یەکێک لە پاشاکانی خۆرهەڵات ناوی شەهریار دەبێت، پاش ماوەیەک بۆی دەردەکەوێت کە ژنەکەی خیانەتی لێدەکات و لەگەڵ یەکێک لە خزمەتکارە رەشپێستەکانی پەیوەندی سێکسی دەبێت، ئەمەش ئاگر بەردەداتە گیانی و یەکسەر ژنەکەی دەکوژێت، دواتریش بڕیارێکی ترسناک دەدات، ڕقی لە هەموو ژنێک دەبێت و بڕیار دەدات، هەموو شەوێک ژنێک بهێنێت و پاشئەوەی لەگەڵیدا دەخەوێت بۆ بەیانی سەری ببڕێت، چونکە بەلای ئەوەوە هەموو ژنەکان خیانەتکارن.
گەڕان بە دوای کچی عازەبیشدا دەبێتە ئەرکی وەزیرەکەی، دواجار وەزیرەکەی هیچ کچێکی پاکیزەی دەستناکەوێت کچەکانی خۆی نەبێت. کچێکی دەبێت بەناوی شەهرەزاد، ئەمەش وەزیرەکە دەخاتە رەوشێکی دەروونی ئێجگار خراپەوەو نازانێت چی بکات، بەڵام کچەکەی زیرەک دەبێت و دەچێت بە باوکی دەڵێت: من رازیم ئەم کارە بکەم و خۆی دەکاتە قووربانی. سەرەتا باوکی رازی نابێت دواتر شەهرەزاد بە زیرەکی خۆی، قەناعەت بە باوکی دەکات. لێرەشەوە حکایەتەکە دەستپێدەکات.
شەهرەزاد کچێکی زیرەک و جوان و ژیر دەبێت، هەر لە یەکەم شەو کە چاوی بە پاشا شەهریار دەکەوێت، دەستدەکات بە خوێندنەوەی حکایەتێک بۆی، بەڵام حکایەتەکەی تەواو ناکات، هەمووکاتێک کە دەستدەکات بە خوێندنەوەی حکایەتەکە، هەتاوەکو پاشا خەوی لێدەکەوێت، شەهریار بۆ بەیانی بڕیار دەدات کە شەهرەزاد نەکوژرێت هەتاوەکو حکایەتەکەی بۆ تەواو دەکات. بەم فێڵەش هەموو شەوێک شەهرەزاد حکایەتێک بۆ پاشا دەخوێنێتەوە، بەڵام تەواوی ناکات و بەمجۆرەش 1001 شەو لەلای دەمێنێتەوە هەر شەوەی حکایەتێکی بۆ باس دەکات. ئەمەش دەبێتە سەرەتا و کۆتایی ئەم کتێبە مەزنەی جیهان.

مێژوو و سەرچاوی حکایەتەکە
دیارە قسەو باسی زۆر و لێکۆڵینەوەی زۆر لە بارەی مێژوو، سەرچاوەی سەرەکی ئەم کتێبەوە نووسراوەو وتراوە. بەڵام بەشێکی زۆری سەرچاوە مێژووییەکان لەسەر ئەوە کۆکن، کە سەرچاوەو مێژووی ئەم حکایەتە دەگەڕێتەوە بۆ هیندستان. دیارە ئەم وڵاتە مێژوویەکی ئێجگار دێرینی هەیە و خاوەنی کۆمەڵێک ئەفسانە و حکایەتی گرنگە لە پێش هەموویانەوە ” مەها بەهاراتا” کە مێژووەکەی بۆ سەدەی پێنچی پێش زایین دەگەڕێتەوە.
پاشان لە ئێران ئەم حكایەتانە بەشێوەو ناوی جۆراوجۆر دەردەکەون لەوانە: “حکایەتەکانی بوونەوەرە ئەفسوناوییەکان، حکایەتەکانی شەهرەزاد و شەهریار” ئەمانە بوونە سەرەتای ئەم حکایەتانە. کۆنترین دەقی وەرگێڕانی بۆ سەر زمانی عەرەبی لە فارسییەوە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی هەشتی زایینی، ئەوکاتە لە زمانی فارسی بەناونیشانی ” هەزار حکایەت” بڵاوبوویەوە کاتێک دەکرێت بە عەرەبی بە ناونیشانی ” هەزار شەو، الف لیلة” بڵاودەکرێتەوە، دواتریش دەکرێت بە حکایەتکانی هەزارو یەک شەوە” الف لیلة و الیلة”چاپ دەکرێت. دواتریش لە سەدەی 17 دا لە زمانی عەرەبییەوە وەردەگێڕێتە سەر زمانی فەرەنسیی و لێرەوە عیشقی خۆرئاواییەکان بۆ ئەم کتێبە ئەفسووناوییە دەستپێدەکات.

حکایەتە سەیرو سەمەرەکان
دیارە ئەم کتێبە تەنها لە یەک حکایەت پێکنەهاتووە، بگرە لە کۆمەڵێک حکایەتی جۆراجۆر لە خۆدەگرێت، هەندێکیان لە جیهاندا ناوبانگیان باش دەرکەوتووە، دەتوانم بڵێم لە هەزار و یەک شەوەش زیاتر ناوبانگیان پەیدا کردووە لە پێش هەموویانەوە” حکایەتی سندیباد، عەلادین و فانۆسی ئەفسوناوی، عەلی بابا و چل دزەکە” ئەم حکایەتانەش هەریەکەیان خاوەنی ناوەڕۆک و شێوازی نووسینی جیاوازن. هەمووشیان لەناو ئەم کتێبەدا کۆکراونەتەوە، ئەمەش شێواز و مۆدێلێکی نوێی لە جیهانی ئەدەبیاتدا داهێنا.

شێوازی نووسین
یەکێک لە خاڵە جوان و سەرکەوتووەکانی ئەم کتێبە شێوازی نووسینیەتی، لەم کتێبەدا شێواز و تەکنیکی چیرۆک نووسین لەدایک دەبێت، بەتایبەتی هونەری ” گێڕانەوە” . لێرەوە گرنگی گێڕەوەر یان حکایەتخوان دەردەکەوێت، دواتریش لە ژانری چیرۆک و کورتە چیرۆک و رۆماندا، گێڕەوەر دەبێتە بنەمای سەرەکی هەموو کارێکی ئەدەبی.
جگە لەمیش رەگەزەکانی تر وەکو ” دیالۆگ، گرێی ئەدەبی، کتوپڕ، سەرەتا و کۆتایی،” هەموو ئەمانەش دەبنە بنەمای سەرەکی بۆ ژانری تری ئەدەبی. لێرەشەوە چیرۆک و ئەفسانەکان لە یەکتری جیادەبنەوەو هەریەکەشیان رێچکەی خۆی دەگرێتە بەر.
هەروەها تێکەڵاوکردنی سیحر و واقعیەت، تەکنیکێکی جوانی تری ئەم کتێبەیە، کە لە زۆر حکایەتتدا ئەمە رەنگدەداتەوە بەتایبەتی لە حکایەتەکانی ” سندیباد، عەلی بابا و چل دزەکە” لەسەدەکانی دواتر تەکنیکی ” ماگی ریالیزم،واقعی سیحری” لەدایک دەبێت، کە یەکێکە لە شێوازە جوانەکانی نووسینی رۆمان.
بۆیە تەواوی مێژوونوسانی ئەدەبیاتی جیهان لەسەر ئەوە کۆکن، کە حکایەتەکانی هەزارو یەک شەوە، سەرەتایەکی زۆر گرنگ بووە بۆ ژانری چیرۆک و دواتریش رۆمان و کورتە چیرۆک. شێوازی نووسین، خاڵێکی گرنگی تری ئەم کتێبەیە، بۆیە هەموو ئەدیب و نووسەرێک ناچارە ئەم کتێبە بخوێنێتەوە. جگەلەوەش ئەم کتێبە ئاسۆی بیرکردنەوە خەیاڵی خوێنەر بەگشتیی و نووسەران و ئەدیبان بەتایبەتی فراوانتر دەکات.

شیعر
یەکێک لەو شێوازە تایبەتانەی کە ئەم حکایەتانەی پێ نووسراوە، زمانی شیعری و بەکارهێنانی شیعرە. هیچ حکایەتێک هێندەی ئەم حکایەتانە شیعری تێدا بەکارنەهاتووە، هەموو حکایەتێک پارچەیەک یان زیاتر شیعری تێدایە. لێرەشەوە دەگەینە ئەو راستییەی کە ئەو کەسانەی کە ئەم حکایەتانەیان نووسیوەتەوە، زۆر هۆگر و شەیدای شیعر بوون، تەنانەت دەکرێت بڵێین پێدەچێت شاعیریش بووبێتن، دەنا کەسێک شاعیر نەبێت ناتوانێت هەموو ئەو شیعرە جوانانە بنووسێت. هەربۆیە دەتوانین بڵێین کە شیعر بەشێكی گرنگی ئەم کتێبە گرنگە پێکدێنێت و لە زۆربەی لاپەڕەکانیدا شیعری تێدایە، هەمووشیانی شیعری جوانی عەربییە کە لە رووی مانا و دەربڕینەوە، شیعری زۆر جوانن.

بابەتە گرنگەکانی ئەم کتێبە
بەدەر لە لایەنی ئەدەبی، ئەم کتێبە پڕیەتی لە کۆمەڵێک بابەتی جۆراوجۆر و گرنگ، کە کاتێک خوێنەر دەیخوێنێتەوە جێژی زۆری لێوەردەگرێت. ئەم کتێبە تەنها گێڕانەوەی کۆمەڵێک حکایەتی بەرئاگردان نییە، بەڵکو گێڕانەوەی مێژووی بەشێکی گرنگی جیهانە. ئێمە لەرێگەی ئەم کتێبەوە، تاڕادەیەک وێنەیەکی گەلانی ئەم ناوچانەمان لا دروست دەبێت کە لە حکایەتەکاندا باسیان کراوە بەتایبەتی گەلانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا و چین و هیندستان و ئاسیای ناوەڕاست و یۆنانی کۆن. هاووڵاتیانی ئاسایی، مەلیک و نەجیبزادەکان، کۆیلە و نەجیبزادەکان، ئەهلی قەڵەم و ئەهلی شمشیر و ئەهلی بازاڕ و ئیمانداری،ئەهلی کەیف و خۆشیی و رابواردن، هەموویان لەم کتێبەدا جێگەی خۆیان کردۆتەوە. ئەمەش داهێنان و شتێکی نوێ بووە، کە کتێبێک هەموو ئەو خەڵکە جۆراجۆرانە کۆبکاتەوە.
لەلایەکی ترەوە ئەم کتێبە تەنها باسی چینێکی کۆمەڵایەتی ناکات، بگرە باسی هەموو ئەو چین و توێژانە دەکات کە لەو سەردەمەدا هەبوون. ئێمە خانمێکی بەرێز ، لەشفرۆش، سەماکەر، کەنیزەک دەبینین، هەروەها پیاوی رێزدار، شەهوەتباز، پیاوکوژ، میهرەبان . هەموویان حکایەتی خۆیانیان هەیە. ئەمەش جوانیی زۆری بەم کتێبە داوە، چونکە ئێمە تەنها بە حکایەتی مەلیک و نەجیزاندەکان ئاشنا نابین، بەڵکو حکایەتی خەڵكی ئاساییشمان دەستدەکەوێت.

ئیرۆتیک
یەکێک لەو بابەتانەی کە مایەی سەرنجی من و زۆرێک لە ئەدیبان و لێکوڵەوەرانی ئەدەبیشن ئەوەیە، ئەم کتێبە لە زۆر شوێندا حکایەت و دیمەنی ئیرۆتیکی زۆری تێدایە، ئەمەش لە کاتێکدا ئەمڕۆ لە گێتی ئیسلامی بە گشتی و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی، ئیرۆتیک بە هەموو شێوەیەک قەدەغە و حەرام دادەنرێت. کەچی سەیر لەوەیە کە پێشتر ئەم حکایەتانە دەماودەمیان کردووە لە کۆڕ و مەجلیسەکان خوێندراونەتەوەو باسکراون، بەلای خەڵکیی و دەسەڵاتیشەوە نەبۆتە هۆی ئەوەی کە قەدەغە بکرێن یان حەرام بکرێن. هەندێکی تر پێیان وایە باسکردنی بابەتی سێکسیی و پەیوەندی خۆشەویستی نێوان ژن و پیاوان، خاڵێکی گرنگی تری ئەم حکایەتانەیە، چونکە هەست دەکەیت ئەم حكایەتانە هەڵقووڵاوی ژیانی رۆژانەی ئەوکاتەی خەڵکی خۆرهەڵات بووە، پەیوەندی خۆشەویستیی و سێکسیش ، بابەتێکن کە پەیوەندییان بە مرۆڤەوە هەیە جا لە هەر سەردەم و قۆناغێکی مێژووییشدا بن.
هەربۆیە زۆرکەس حکایەتە ئیرۆتیکەکانی ناو هەزارو یەک شەوە، بە سەرەتای لەدایکبوونی ئەدەبی ئیرۆتیک و دواتریش فیلمی پۆرنۆ دادەنێن.
ئەو دیمەنە ئیرۆتیکیانەی ناو حکایەتەکانیش وایکردووە کە نەک تەنها لە رووی ئەدەبییەوە، بەڵکو لەرووی هونەری تابلۆکێشانییشەوە کاریگەری هەبێت و زۆر تابلۆکێشی جیهانیش هاتوون بە کاریگەری حکایەتەکانی هەزارو یەک شەوە، تابلۆی جوان و گرنگیان کێشاوە.

حوکمڕانی خۆرهەڵاتی
کاتێک خوێنەر ئەم حکایەتانە دەخوێنێتەوە، کەمێک بەرچاوڕوونیی و زانیاری لەبارەی شێوازی حوکمڕانی ئەم ناوچەیە دەستدەکەوێت، ئەو وێنەیەش زیاتر ، وێنەیەکی ناشیرینی حوکمڕانی بووە، حاکم یان مەلیک و والییەکان، وڵات و ناوچەکانیان بە شێوازێکی حوکمڕانی رەها و تاکڕەویی کە ئەمڕۆ بە دیکتاتۆری وەسف دەکرێت، بەڕێوە بردووە. خەڵکانی ئەم ناوچەیەش زیاتر وەکو رەعیەت و زۆرجاریش وەکو کۆیلە سەیرکراون بەتایبەتی هەژار و کەمدرامەتەکانی شارەکان، جووتیار و سەپانی گوندەکان. لەپەنا ئەمانەشدا هەست بە خۆشگوزەرانیی و بەختەوەری ژیانی میر و پادشاکان دەکەین، لە چ نازو نیعمەتێکدا ژیان و چۆن داهاتی وڵاتایان بۆ خۆیان و ماڵ ومنداڵیان تاڵان کردووەو کەسیش نەیوێراوە هیچ قسە بکات یان ناڕەزایی دەرببڕێت.

هارون رەشید
یەکێک لە پادشا ناسراوەکانی عیراق و خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیش هاورن رەشیدە. دیارە قسەی جیاواز لە بارەی ئەم حاکمەوە دەکرێت، هەندێكیان بە حاکمێکی ملهوڕ و هەوەسباز و شەهوانی ناویدەبەن، هەندێکیش بە باشترین حاکم و پادشای رووناکبیر ناوی دەهێنن. بەهەرحاڵ هیچ مەلیک و حاکمڕەوانێکی خۆرهەڵات، هێندەی هارون رەشید لەناو ئەم حکایەتانە ناوی نەهاتووە، هەربۆیە زۆرکەس پێیان وایە کە ئەم حکایەتانە بەشێکیان لە سەردەمی فەرمانڕەوایی هارون رەشیدا نوسراون. لە رێگەی کۆمەڵێک حکایەتەوە ئاگاداری رەوشی سیاسیی و ئابووریی و فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی دەبین لە سایەی حوکمڕانی هاورن رەشیدا.
لە پەنا هارون رەشیدا کۆمەڵێک کەسایەتی تر کە لەوەوە نزیک بوون یان بەشێک بوون لە فەرمانڕەوایەتەکەی، ناویان دێت لە پێش هەموویانە شاعیری ناسراوی عەرەب ئەبونەواس، وەزیری ناودار جەعفەر بەرمەکی، مەسروری شمشێر وەشێنییەتی، لە زۆر شوێندا باسی دڵڕەقیی مەسروری شمشێر وەشێنی هارون رەشید دەکرێت.

ئاژەڵ
لەپەنا مرۆڤ و دەروبەری، ئاژەڵ لەم حکایەتانەدا پانتایی گەورەیان بەردەکەوێت، هیچ حکایەت و چیرۆک و ئەفسانەیەک، هێندەی هەزارو یەک شەوە باسی ئاژەڵەکانی تێدا نییە. لە زۆر شوێندا ئاژەڵەکان رۆحیان لەبەر دەکرێت و دێنە گۆ و لە هەندێک شوێنێشدا بە زمانی شیعر باسیان دەکرێت. ئەمەش شێوازێکی جوان بووە، کە دواجار رێگەی خۆشکر بۆ لەدایکبوونی هەزاران حکایەتی هاوشێوەی کە باسی ئاژەڵەکان دەکات.
لە زۆر شوێنیشدا مرۆڤەکان دەکرێنە ئاژەڵ ، لەمەشدا سیحر رۆڵی سەرەکی دەگێڕێت، دەتوانم بڵێم ئەم مەسەلەیە لە زۆر حکایەتدا دەبینین کە ژنێک یان پیاوێک لەلایەن ساحیرێکەوە کراوە بە سەگ یان پشیلە یان مار.
جێگەی ئاماژەیە لە سەدەکانی دواتردا ئەم شێوازە لە رۆماندا بەکاردێت، کە ئاژەڵ ببنە پاڵەوانی رۆمان بۆ نموونە رۆمانی ” مەزاری ئاژەڵان” ی جۆرج ئۆریل.

خۆرهەڵاتی ناوەڕاست
بەشێکی زۆری حکایەتەکان لە ناو شار و دێهاتەکانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست روو دەدەن. ئێرە دەبێتە مەیدانی سەرەکی حکایەتەکانی بەتایبەتی شاری بەغدا، لە هەموو شارەکانی تری خۆرهەڵات باس دەکرێت، هەرئەمەش وەکو بەڵگەیەک بەکاردەهێنرێت کە ئەم حکایەتانە لە سەردەمی هارون رەشیدا نووسراون. لەپەنا بەغداش، شاری بەسرە، موسڵ، حەلەب، موسڵ، دیاربەکر، قاهیرە دێن. بەشێکی زۆری حکایەتەکان لەم شارانە روو دەدەن یان پاڵەوانەکان بەناویاندا تێدەپەڕن. لێرەشەوە کەمێک ئاشنای ژیانی سیاسی و ئابووریی و فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی ئەم شوێنانە دەبین.

قوستەنتینییە
قوستەنتینییە کە ئێستا پێی دەڵێن ئەستنەبوڵ، شارێکی ترە کە پانتایی باشی بۆ داگیرکراوە، بەتایبەتی لەحکایەتیی مەلیک عومەر و هەردوو کوڕەکەی شیرکان و زەوء مەکان، کە یەکێکە لە حکایەتە درێژەکان و نزیکەی 200 لاپەڕەی کتێبەکە باس لەم حکایەتە دەکات. بەشێكی زۆری حکایەتەکە باسی چۆنێتی هەوڵدان بۆ پەلاماردان و داگیرکردنی شاری قوستەنتینییە دەکرێت لەلایەن لەشکری مسوڵمانانەوە، لێرەشەوە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە پەلاماردان و داگیرکردنی شاری قوتسەنتییە کە ئەوکاتە بە پایتەختی ئەوروپا دەناسرا و پایتەختی شارستانی یۆنانی کۆن بووە، دەمێک بووە مسوڵمانەکانی خۆرهەڵات چاویان تێبڕیووەو ویستی داگیرکردنیان هەبووە بۆئەوەی دەست بەسەر سەرەوت و سامان و ژنە جوانەکانیاندا بگرن، بەداخەوە دواجار لەلایەن تورکی عوسمانییەوە بەدڕندەترین شێوە داگیر دەکرێت.

جیهانی کۆن و نوێ
جگە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، ئەم حکایەتانە باسی جیهانی ئەوکاتە دەکات کە لە لایەن خەڵکی ناوچەکە ناسراوە بەتایبەتی وڵاتانی ” چین، هیندستان، ئاسیای ناوەڕاست بەتایبەتی شاری سەمەرقەند، ئەفریقا” بەشێکی حکایەتەکان لە وڵاتانی دوورترەوە هاتوون بۆ نموونە حکایەتی ” عەلی بابا و چل دزەکە” باسی کوڕی پینەدۆزێکی چینی دەکات ، کە کوڕێکی تەمبەڵ بووە. هەروەها لە حکایەتی ” بەرگدرو، کۆمڕە، پزیشكی جوو”، ئەمیش رووداوەکانی لە چین ڕوویداوە. واتە لێرەوە جیهان بە چین شارەزا بوون، پێدەچێت ئەسڵی حکایەتەکەش لە چینەوە هاتبێت.
هەروەها جگە لە چین شاری سەمەرقەندیش دەبێتە مەیدانێکی تری حکایەتەکانی هەزار یەک شەوە بەتایبەتی کاتێک باسی شای زەمان برای مەلیک شەهریار دەکات. لێرەشەوە دیمەنێکی خێرامان لە بارەی ئەم شارە دێرینەی ئاسیاوە پێدەدات.
هەندێک حکایەتی دەگەنە ئەفریقا و هیندستان. جگە لە وڵاتانی سەرزەوی، گەشتێکی گەورەی دەریاکانیشی تێدایە بەتایبەتی لە حکایەتی سندیبادا. هەربۆیە دەکرێت بڵێین حکایەتی هەزارو یەکشەوە، یەکەمین کتێبی ئونیڤێرساڵ ” جیهانی” بووەو باسی هەموو گەلان و ئاینزاناکانی جیهان کردووە. ئەمەش خاڵێکی تری سەرکەوتووی ئەم حکایەتانەیە ، هەرئەمەش وایکردووە کە جێژی خوێنەرانی جیهان بۆلای خۆی رابکێشێت.

کاریگەرییەکانی بەسەر ئەدەب و هونەری جیهانەوە
لە پاش کتێبی ئینجیل هیچ کتێبێکی خۆرهەڵات، هێندەی حکایەتی هەزارو یەک شەوە کاریگەری گەورەی بەسەر ئەدەب و هونەری جیهانییەوە بەجێنەهێشتووە بەتایبەتی بەسەر ئەوروپاوە. هەر لەگەڵ وەرگێڕانی بۆ زمانی فەرەنسی، ئیتر کاریگەری ئەم کتێبە بەسەر جیهان بەگشتیی و خۆرئاوا بەتایبەتی دەرکەوت. لە ساڵی 1704 بۆ 1717 لەلایەن خۆرهەڵاتتناس و وەرگێڕی فەرەنسی ئانتوان جالان بە بەش بەش بۆسەر زمانی فەرەنسی وەرگێڕاوە. لەرێگەی زمانی فەرەنسیشەوە بۆ زۆربەی زمانە ئەوروپییەکان وەرگێڕاوە. دواتر ئەم حکایەتانە بۆ زۆربەی زمانەی ئەوروپییەکانی تر وەدەگێڕێت و دەبێتە کتێبە ئەفسووناوییەکەی خۆرهەڵات، کە زۆربەی نوخبەی نووسەر و ئەدیبی ئەوروپا حەزیان بە خوێندنەوەی ئەم حکایەتە دەکەن.
بۆیەکەمجاریش ساڵی 1823 لە زمانی فەرەنسییەوە وەرگێڕاوەتە سەر زمانی ئەڵمانی، دواتریش لە ساڵی 1837 -1841 بۆیەکەمجار لە زمانی عەرەبییەوە لەلایەن گوستاڤ ڤایل وەردەگێڕێتە سەر زمانی ئەڵمانی، پاشان لە ساڵی 1907 دووبارە لەلایەن رۆژهەڵاتناس و وەرگێڕی ئەڵمانی ڤێکسی گرێڤەوە لە زمانی عەرەبییەوە وەردەگێڕێتە سەر زمانی ئەڵمانی.

تابلۆکێشان
لە رووی هونەرییەوە بەتایبەتی هونەری تابلۆکێشان، ئەم کتێبە ناخ و دەروونی کۆمەڵێکی زۆر لە تابلۆکێشە ناودارەکانی ئەوروپای هەژاندووە، وایکردووە کە عیشقیان بۆ خۆرهەڵات بجووڵێت و ئەم عیشقەش لە تابلۆکانیاندا دەربکەوێت. لە پێش هەموویانەوە تابلۆکێشی ناوداری فەرەنسی ژان ئۆگوست ئانگەر “کە لە ساڵی1780 لەدایک بووەو لە ساڵی 1867 کۆچی دواییکردووە.” هەروەها ئۆژین دیلاکروا ” لە ساڵی 1798 لەدایک بووە و لە ساڵی 1863 کۆچی دواییکردووە” کە ئەویش تابلۆکێشێكی ناسراوی فەرەنسایە سەر بە قووتابخانەی رۆمانسی بووەو جێپەنچەی بەسەر مێژووی هونەری تابلۆکێشانی فەرەنسا و جیهان دیارە. ئەم تابلۆکێشە هێندە حکایەتەکانی هەزارو یەک شەوە کاریتێکردبوو، کە هانیدا سەفەرێک بۆ وڵاتانی مەغریبی عەربی بکات و کۆمەڵێک تابلۆی نایابی مەغریبی عەرەبیی و خۆرهەڵات بکێشێت. جگە لە کۆمەڵێک تابلۆکێشی تری جیهان، کە بەشێكی زۆریان لە رێگەی ئەم حکایەتانەوە وێنای خۆرهەڵات لە مێشکیان کێشاوە.

لە رووی موزیک و گۆرانییەوە
لە رووی موزیکیشەوە ئەم کتێبە کاریگەری بەسەر زۆرێک لە کۆمپۆنیست و موزیکژەنەکانی جیهانەوە هەبووە، بۆ یەکەمجار کۆمپۆنیستی فەرەنسی فرانسوا ئاریان بۆیلدیۆ لە ساڵی 1800 ئۆپێرایەکی بەناونیشانی “خەلیفەی بەغداد” ئامادەکرد و دواتریش هەر بەهەمان ناوەوە شاکارێکی موزیکی بڵاوکردەوە. دوای ئەویش کۆمپۆنیسی ئەڵمانی کارل ماریا ڤۆن ڤیبەر لە ساڵی 1811 شاکارێکی موزیکی بەناونیشانی ” عەلی بابا” بڵاوکردەوە.
بەڵام لە هەموویان ناسراوتر ، کۆمپۆنیستی ناوداری روسیا کۆرساکۆڤ لە ساڵی 1888 دا لەپاش خوێندنەوەی ئەم کتێبە، شاکارێکی مەزنی بەناونیشانی ” شەهرەزاد” بڵاوکردەوە. دواتر بووە یەکێک لە شاکارە موزیکییە جیهانییەکان کە هەتاوەکو ئەمڕۆش لە جیهاندا بە بەردەوامی لێدەدرێتەوە، هەر کە باسی ئەم کتێبە دەکرێت، یەکسەر ئەو پارچە موزیکییە لێدەدرێت.
لە خۆرهەڵاتیش ژنە گۆرانبێژی میسری ئوم کەلسوم، یەکێک لە گۆرانییە جوانەکانی بەناوی ” هەزارو یەک شەوە” یە، کە یەکێکە لە گۆرانییە جوانەکانیی و هەتاوەکو ئێستاش لەناو ناخ و دەروونی خەلکی خۆرهەڵاتدا ماوە. جگە لە زۆر کۆمپۆنیست و موزیکژەن و گۆرانیبێژی تری جیهان.

لەرووی فیلم و کاری سینەمایی و تەلەڤزیۆنییەوە
هیچ کتێبێک هێندەی هەزارو یەک شەوە کاریگەری بەسەری کاری سینەماو تیڤییەوە نەبووە، هەر لەسەرەتاکانی سەدەی بیستەمەوە هەتاوەکو ئەمڕۆ. بۆیەکەمجار دەرهێنەری فەرەنسی جۆرج میلییس فیلمی ” کۆشكی هەزار و یەک شەوە” لە ساڵی 1905 بەرهەمهێناوە. لە ساڵی 1924 دا فیلمی ” دزی بەغداد” لەلایەن دەرهێنەر رائول والچ بەرهەمهێنراوە. دوایینجاریش لەلایەن دەرهێنەری ئیتالی پاولۆ بازۆلینی لە ساڵی 1974 دا فیلمی ” گوڵی هەزار و یەک شەوە” بەرهەمهێنرا.
لەرووی فیلمی کارتۆنیشەوە کاریگەری هەبوو، لەراستیشدا بە حوکمی ئەوەی ئەم کتێبە کۆمەڵێک حکایەتی ئەفسوناویی لەخۆ دەگرێت، بەلای منداڵەوە زۆر خۆشن، من خۆم کاتێک منداڵ بووم زۆر حەزم بە فیلم کارتۆنەکانی ” سندیباد، عەلادین ، هەزارو یەک شەوە” هەبوو. ئەم فیلمە کارتۆنانە دونیای خەیاڵ لای منداڵ زۆر فراوان دەکەن.
بۆیەکەمجار لە ئەمریکا لە ساڵی 1959 وەکو فیلم کارتۆنی لەلایەن جاک کینی بەرهەمهێنرا، دواتریش لەلایەن فیلمسازی ژاپۆنییەوە ئۆسامۆ تیزیۆکا لە ساڵی 1969 بەشێوەیەکی جوانتر و مۆدێرنتر فیلم کارتۆنی هەزار یەک شەوە هاتە بەرهەم.

ئۆپێرا
لەرووی ئۆپێراشەوە کاریگەری زۆر گەورەی هەبووە، هەر لەگەڵ بڵاوبوونەوەیەدا، چەندینجار کراوە بە ئۆپێرا، ئەمەش بەهۆی ئەوەی کە زۆرێک لە حکایەتەکانی هەزارو یەک شەوە، دەرفەتی زۆرباشی تێدایە بۆئەوەی لەرووی هونەری ئۆپێراوە کاری لەسەر بکرێت، بۆیەکەمجاریش لەلایەن کۆمپۆنیس و موزیکژەنی فەرەنسی فرانسوا ئاریان بۆیلدیۆ لە ساڵی 1800 ئۆپێرای خەلیفەی بەغداد” نمایشكرا، هەر لەگەڵ ئەم ئۆپێرایەشدا شاکارە موزیکییەکەی بۆ دانا. لە پاش بۆیلدیۆوە 12 جاری تر وەکو ئۆپێرا هەزارو یەک شەوە نمایشكراوە دوایینجاریش لە ساڵی 2012 لە ئۆپێرای ڤییەننا لە نەمسا بەناونیشانی ” هەزار و یەک شەوە” نمایشكراوە.
لەرووی شانۆشەوە زۆرێک لە حکایەتەکانی کراون بە کاری شانۆیی لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهاندا لەسەر تەختی شناۆ نمایشكراوە.

کاریگەری بەسەر ئەدەبی جیهانەوە
کاریگەری بەسەر ئەدەبی جیهانیشەوە زۆر دیارە، بەتایبەتی نووسەران و رووناکبیران و فەیلەسوفانی ئەوروپا لە سەدەکانی رۆشنگەری. لەمبارەیەوە ڤۆلتێر فەیلەسوفی ناسراوی فەرەنسا دەڵێت: من هەتاوەکو 14 جار حکایەتەکانی هەزارو یەک شەوەم نەخوێندەوە، نەبووم بە چیرۆکنووس”
ژنە رەخنەگەری ئەڵمانی ئارموندە هێلەر دەڵێت: حکایەتی هەزارو یەک شەوە، توانی وێنەیەکی رۆمانسیی و خەیاڵیی لە زیهنی ئێمەدا بەرامبەر خۆرهەڵات دروست بکات .” هیچ کتێب و نووسەرێکی خۆرهەڵات، هێندەی ئەم حکایەتانە کاریگەری بەسەر ئەدەبی ئەوروپییەوە نەبووە. هەروەها ئەم کتێبە بە قوڵی ناخی شاعیرو بیرمەندی ئەڵمانی گۆتەی هەژاندووەو کاری تێکردووە.

کاریگەری بەسەر رۆمان و چیرۆکی ئەوروپییەوە
زۆر مێژوونوسی ئەدەبی ئەوروپی پێیان وایە، کە ئەم کتێبە کاریگەری گەورەی بەسەر ئەو رۆمان و حکایەتە ئەوروپییانەوە هەبووە، کە بە بەردی بناغەی رۆمان و چیرۆکی ئەوروپی دادەنرێن. بۆ نموونە ئەم کاریگەرییە بەسەر حکایەتەکانی ” سەمیرامیس و شازادەی بابل” ی ڤۆلتێر زاڵە، هەروەها نووسەر و ئەدەیبی ناسراوی ئینگلیزی جیمس مۆریر ” لە 1780 لەدایک بووەو لە ساڵی 1849 کۆچی دواییکردووە” لە بەشێکی زۆری کارەکانیدا، هەست بەم کاریگەرییە دەکەین بەتایبەتی لە حکایەتەکانی ” حاجی بابا، موسلیمە، میرزا و حکایەتی فارسی” . هەروەها هەست بەم کاریگەرییە گەورەیە بەسەر فەیلەسوفی ناسراوی فەرەنسا و ئەوروپا مۆنتیسکۆ دەکەین ، بەتایبەتی لە کتێبی ” نامە فارسییەکان”دا. هەروەها رۆمانە ناسراوەکەی سەرکێشییەکانی رۆبنسۆن کروز کە لە نووسینی نووسەری ناوداری ئینگلیزی دانیێل دیڤۆ،” لە ساڵی 1660 لەدایک بووەو لە ساڵی 1731 کۆچی دوایی کردووە.” هەروەها سەفەرەکانی کالیڤەرز لە نووسینی نووسەری ناوداری ئینگلیزی جۆناتان سویف ” لە ساڵی 1667 لەدایک بووەو لە ساڵی 1745 کۆچ دواییکردووە”، ئەم دوو رۆمانەش کە بە رۆمانە بنەڕەتییەکانی رۆمانی ئینگلیزی و ئەوروپی دادەنرێن، بەشێکی زۆری حکایەتەکانیان لە حکایەتی سندیبادەوە بردووە کە یەکێکە لە حکایەتەکانی هەزارو یەک شەوە.
نووسەری ناوداری روسیش لیۆ تۆڵستۆی زۆر هەواداری ئەدەبی خۆرهەڵاتی بووە، بەتایبەتیش حکایەتەکانی هەزار و یەک شەوە، زۆر کاری تێکردووە. ئەم کاریگەرییە گەورەیەش لە حکایەتی ” پاشاو بازەکەی” بە ڕوونی دیارە. هەرچەندە ئەم حکایەتەی، حکایەتێکە بۆ منداڵان نووسراوەو دەچێتە قاڵبی ئەدەبی منداڵانەوە. ئەم حکایەتەش لەژێر کاریگەری حکایەتەکانی هەزارو یەک شەوە نووسراوە بەتایبەتی حکایەتی ” قەمەر زەمان”

کاریگەرییەکانی لەسەر ژانرە جیاوازەکانی رۆمان
هیچ کتێبێکی جیهان هێندەی حکایەتی هەزارو یەک شەوە کاریگەری بەسەر ئەدەبیاتی جیهانەوە نەکردووە بەتایبەتی لەرووی چیرۆک و رۆمانەوە. زۆرکەس بە دایکی هەموو چیرۆک و رۆمانەکانی دادەنێن. لەم کتێبەدا رۆڵی ” گێڕەوەر، پاڵەوان، فەنتازیا، خەیاڵ، زمانی شیعری، گرێی ناو چیرۆک، دیالۆگ” دەردەکەوێت. هەربۆیە ئەم کتێبە دەبێتە ئیلهابەخش و سەرچاوەی داهێنان و ئەفراندنی ژانری نوێی چیرۆک و رۆمان لە پێش هەموویانەوە ” رۆمانی خەیاڵی، ئیرۆتیک، پۆلیسیی، خۆشەویستی، مێژووییی”

رۆمانی خەیاڵئامێز و ئەفسووناوی
حکایەتی هەزارو یەک شەوە راستە لەلایەکەوە باسی ژیانێکی هەقیقی دەکات بەڵام لە پەنا ئەم هەقیقەتەشدا، ئێمە جیهانێکی خەیاڵیی و فەنتازیا دەبینین، ئەمەش لە کۆمەڵێک حکایەتی سەیر و سەمەرەدا دەردەکەوێت کە تێیدا پاڵەوانەکانی هێز و توانای ناسروشتییان هەیە بەتایبەتی لە حکایەتەکانی ” سندیباد، عەلی بابا ، عەلادین”دا ئەو حکایەتاناش بوونەتە سەرچاوەو سەرەتایەک بۆ رۆمان و چیرۆکی خەیاڵئامێز کە دواتریش رۆمانی ” خەیاڵی زانستی-science fiction” و ماگیی ریالیزمی” واقعی سیحری” تێدا لەدایک دەبێت.

ئەدەبی ترسناک
بابەتێکی تر کە لە حکایەتەکانی هەزارو یەک شەوەدا بە روونی دەردەکەوێت، مەسەلەی دەرکەوتنی جنۆکە و دێو و درەنجە، کە ئەمەش زۆرجار ترس دەخاتە دڵی خوێنەری ئاساییەوە، لێرەشەوە ئەوەی کە ئەمڕۆ پێی دەڵێین، ئەدەبی ترسناک جا ” فیلم یان رۆمان و چیرۆک” لەدایک بووە. ئەمەش بەروونی لە حکایەتەکانی ناو هەزارو یەکشەوە دەردەکەوێت بەتایبەتی لە حکایەتەکانی ” ماڵی مردووەکان، شاری مس” دا بە جوانی دەردەکەوێت، کەتێیدا باسی جنۆکە و رۆحی مردووەکان دەکات.

ئەدەبی پۆلیسی
لە بەشێکی حکایەتەکانیدا باسی کەسانی دز و جەردە دەکات، لە حکایەتی ” بەرگدرو، کۆمڕە، پزیشكی جوو” کاتێک بەرگدروێک لە چین کۆمڕەیەک دەباتەوە ماڵەوە ، لەکاتی نانخواردندا دەمرێت، ئەویش دەیبات بۆ ماڵی پزیشکە جووەکە و لە ژێرزەمینەکەدا فڕێی دەدا، دواتر پزیشکەکە تاوانبار دەکرێت بە کوشتنی کۆمڕەکە، دواتر سوڵتان فەرمان دەردەکات بە سزادانی ئەو کەسانەی کە ئەم تاوانەیان کردووە، جگە لە بەرگدرووەکە و پزیشکە جووەکە، نزیکەی 12 کەسی تر تێوە دەگلێن و هەرەیەکەشیان باسی حکایەتی خۆی دەکات و لە کۆتاییدا تاوانبار دەدۆزرێتەوە.
هەروەها لە حکایەتی کوشتنی کچە منداڵەکە یان ” سێ سێوەکە” کاتێک لە بەغدا تەرمی کچێکی منداڵ دەدۆزرێتەوە، هارون رەشید داوا لە وەزیر جەعفەر دەکات دەبێت لە ماوەی سێ رۆژدا تاوانباری بۆ بدۆزنەوە، ئەویش هەتا سێ رۆژەکە تەواو دەبێت تاوانبار نادۆزێتەوە، دواتر خەریکە خودا حافیزی لە ژن و منداڵەکانی بکات و بچێت بۆ بەردەم مەسروری شمشێر وەشێن، تا ملی لە لاشەی بکاتەوە، کەچی لەپڕێکدا دوو کەس پەیدا دەبن و دەڵێن ئێمە کوشتوومانە، دواتر لێکۆڵینەوە دەستپێدەکات، ئەوانیش تاوانبار دەرناچن، دیسانەوە هارون رەشید سێ رۆژی تر مۆڵەت بە وەزیرەکەی دەدات، ئەویش دەگەڕێت تاوانبار نادۆزێتەوە، دواتر ئاشكرا دەبێت کە کۆیلەیەکی رەش سێوێکی بە کچەکە داوە، دواتر خواردوویەتی و ژەهر خواردوو بووە، ماوەیەکیش بە دوای کۆیەلەکەدا دەگەڕێن تا لەکۆتاییدا تاوانبار دەدۆزنەوەو سزای دەدەن.
هەموو ئەمانەش سەرەتایەکی گرنگ بوون بۆ دروستبوونی تەکنیک و فۆرمی ئەدەب و رۆمانی پۆلیسی، کە لە مڕۆدا رەواجێکی زۆری هەیە.

هەندێک سەرنج
لەگەڵ هەموو ئەو جوانیانەی کە لەم کتێبەدا هەیە، بەڵام لە پەنا ئەوەشدا کۆمەڵێک سەرنج و تێبینی و رەخنەش لەم کتێبە دەگیرێت. لە پێش هەموویانەوە ئەم کتێبە بە چەندین جۆر چاپکراوە، لە جیاتی چاپێک و وەرگێڕانێک ، چەندەها وەرگێڕانی هەیە، کە زۆرجار خوێنەر سەری لێتێکدەچێت کامیان هەڵبژێرێت.
لەڕووی ناوەڕۆکیشەوە، زۆر رووداو، چیرۆک هەیە ، کە دووبارە و سێ بارە دەبنەوە، بۆ نموونە لە زۆر چیرۆکدا بابەتی ” خیانەتی ژنێک لە پیاوەکەی، بەدگۆڕان” گۆڕینی مرۆڤ لەرێگەی سیحرەوە بۆ ئاژەڵ” ئەم دیمەنانە هەتاوەکو کۆتایی کتێبەکە بەردەوام دەبن.

کاریگەری ئەفسانەکان
لەلایەکی ترەوە لە زۆر شوێندا هەست بە کاریگەری ئەفسانە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا و هیندستان و ئێران و یۆنان بەسەر ئەم حکایەتانەوە هەیە، بگرە هەندێک چیرۆکی هەیە وەکو خۆی دانراوەتەوە. بەتایبەتی ئەفسانەی گیلگامیش و کەلیلە و دیمنە، کە زۆر پێش حکایەتی هەزارو یەک شەوە نووسراون، لەم دوو ئەفسانەیەشدا ” پاڵەوانی سیحر ئامێز، گۆڕینی مرۆڤەکان بۆ ئاژەڵ” رۆڵی سەرەکی دەگێڕن، بۆیە هەندێک لە لێکۆڵەوەرەکان پێیان وایە ، کە ئەم حکایەتانەش بەشێکن لەو ئەفسانە کۆنانە.
ژن سەرچاوەی خراپەکارییە
خاڵێکی تر کە زیاتر لەلایەن رەخنەگرە ڤێمینیستەکان لێیدەگرن ئەوەیە، کە وێنەی ” ژن” لەم حکایەتانەدا لە زۆر شوێندا بە خراپ باسکراوەو زۆرجار باسی ” فێڵبازیی و مەکری ژنان” دەکات، هەروەها ژن بە سەرچاوەی خراپەکاری دادەنێت، ئەمەش لە بەشێکی زۆری حکایەتەکاندا هەیە. بەڵام لەهەمانکاتیشدا نابێت ئەوەشـمان لەبیربچێت، کە پاڵەوانی سەرەکی ئەم حکایەتانە شەهرەزادە، کە کچێکی زیرەکە و لێرەشدا زیرەکیی ژن دەردەکەوێت و پێگەی بەهێزی لەناو حکایەتەکاندا پێبەخشییوە.

وەرگێڕانی بۆ کوردی
دیارە ئەم حکایەتانە بۆ زۆر زمانی جیهان وەرگێڕاوە، پێشتریش لە کوردەواریدا لەناو مەجلیس و کۆبوونەوە خێزانیی و کۆمەڵایەتییەکاندا ئەم حکایەتانە جا هەموویان پێکەوە بن یان دانە دانە لەناو خەڵکیدا باسکراون، بەڵام بەداخەوە زۆر درەنگ هەموو حکایەتەکان کراون بە کوردی. خۆشبەختانە لەم چەند ساڵەی دواییدا لە زمانی عەرەبیی و فارسییەوە ، لەلایەن کۆمەڵێک وەرگێڕی هێژاوە، کراوە بە کوردی، ئەمەش خزمەتێکی باشی کتێبخانەی کوردی دەکات ، لەهەمانکاتیشدا خوێنەری کوردیش دەستی بەم شاکارە ئەدەبییە مەزنەی جیهان دەگات.

دوا قسە
بەدڵنیاییەوە ئەم کتێبە خاڵی زۆر جوان و شاراوەی تێدایە، لەوانەبێت من لەم وتارەدا تەنها ئاماژەم بە هەندێک خاڵ کردبێت، بەڵام ئەگەر بمانەوێت باش لەم حکایەتانە بگەین ، سەرەتا پێویستە جارێک یان دووجار ئەم حکایەتانە بخوێنینەوە، بۆئەوەی هەم زانیاریی باشمان دەستبکەوێت و هەمیش جێژ لەو حکایەتە جوانانە وەربگرین، کە لەم کتێبەدا باسکراون. هیوادارم لە خوێنەران کە ئەم کتێبە بخوێننەوە بەتایبەتی ئەوانەی حەزیان بە چیرۆک و ئەفسانەیە، چونکە حکایەت و دیمەن و ڕووداوی زۆر جوانی تێدایە.

———————————

سەرچاوە:
1/ ألف ليلة وليلة. الناشر مؤسسة هنداوي. لندن . المملکة المتحدة. 2017
/1/ ملهم فايز راضي. دراسة-تحليلية-لكتاب-ألف-ليلة-وليلة / https://mqqal.com
2/ محمد عبد الرحمن يونس. حكايات ألف ليلة وليلة تتمازج في ثقافات الأمم والشعوب. www.alarabiya.net
3/ عيسى مخلوف. شهرزاد أو الهجرة إلى الغرب. www.nidaalwatan.com
.
4/ Tausendundeine Nacht zwischen Orient und Europa. www.hu-berlin.de/de
5/ Als Europa den Orient erfand Tilman Spreckelsen. www.faz.net/aktuell




هاوڕێ خۆشه‌ویسته‌ بارگرانه‌كانم.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

له‌وانه‌بێت ئه‌م ناونیشانه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌لاتانه‌وه‌ سه‌یربێت، هاوڕێی خۆشه‌ویست بۆ ده‌بێت بارگرانی بێت؟ ئه‌گه‌ر بارگرانن بۆچی ده‌بنه‌ هاوڕێی خۆشه‌ویست؟ له‌ڕاستیدا نه‌مده‌زانی چی هه‌ڵبژێرم بۆ ئه‌م وتاره‌، كه‌ زیاتر گوزارشت له‌ هه‌ستی خۆم ده‌كات به‌رامبه‌ر به‌كتێبه‌كانم. ئه‌م كتێبانه‌ ماوه‌یه‌كی زۆرن له‌گه‌ڵمدا ده‌ژین، هه‌ریه‌كه‌شیان خاوه‌نی زه‌مه‌ن و شوێنی خۆیانن. هه‌یانه‌ مێژووی بۆ بیست ساڵ ده‌توانم بڵێم زیاتریش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌و كاته‌ی له‌ ئه‌ڵمانیابووم. بۆ هه‌ر شوێنێك چووبێتم له‌گه‌ڵ خۆم بردوون. هه‌ندێكیان كێش و قه‌باره‌یان قورسه‌، هه‌ندێكیشیان نووسه‌ره‌كانیان ره‌زایان قوورسه‌ یان له‌ سه‌رده‌می خۆیاندا خه‌ڵكی رقیان لێبووه‌، دواتر بۆچوونی خه‌ڵكی به‌رامبه‌ریان گۆڕاوه‌. به‌ڵام له‌ هه‌مانكاتیشدا به‌ناچاری هه‌موو ئه‌م كتێبانه‌م له‌گه‌ڵ خۆم هه‌ڵگرتووه‌. هه‌ر كاتێك كۆچ ده‌كه‌م یان ماڵ ده‌گوازمه‌وه‌، ئه‌م كتێبانه‌ ده‌بنه‌ خه‌می سه‌ره‌كیم، چییان لێبكه‌م؟ چۆن بیانگوازمه‌وه‌؟ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ بۆڵه‌ بۆڵی حه‌ماڵ و سایه‌ق و خه‌ڵكی تر. به‌ڵام زۆرجاران سه‌یریان ده‌كه‌م، له‌گه‌ڵ هه‌ندێك له‌ نووسه‌رانی كتێبه‌كانه‌وه‌ ده‌كه‌ومه‌ گفتوگۆیه‌كی رۆحییه‌وه‌، هه‌موو غه‌م و بارگرانییه‌كانم له‌بیر ده‌چێت. جاری واهه‌یه‌ به‌تایبه‌تی ئه‌وكاتانه‌ی زۆربێزارم، كتێبێك ده‌بێته‌ فریادڕه‌سم و هه‌موو غه‌م و خه‌فه‌تێكم له‌ كۆڵ ده‌كه‌نه‌وه‌، لابردنی ئه‌م باره‌ قورسه‌ به‌سه‌ر جه‌سته‌ و رۆحمه‌وه‌، هه‌موو بارگرانییه‌كی ئه‌وانم له‌بیر ده‌چێته‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌كاتی باركردندا.

زۆرجاریش له‌خۆم ده‌پرسم به‌تایبه‌تی كاتێك به‌رامبه‌ریان راده‌وه‌ستم، ئاخۆ ئه‌گه‌ر له‌ جیاتی ئه‌م كتێبانه‌ شتی ترم كۆبكردایه‌ته‌وه‌ بۆ نموونه‌ پاره‌ و سامانی ماددی، ئه‌وا وه‌زعم چۆن ده‌بوو؟ تۆ بڵێیت وه‌زعم باشتر نه‌بوایه‌؟ یان له‌ خۆم ده‌پرسم بۆچی وه‌كو باوكم هه‌ر زوو ده‌ستم به‌ كه‌سابه‌ت و بازرگانی نه‌كرد، بۆچی خۆم خسته‌ ناو دنیای كتێب و عیلم و مه‌عریفه‌وه‌؟ ئایا ئه‌گه‌ر ئه‌هلی بازاڕ بوومایه‌ باشتر ده‌بوو یان ئه‌هلی قه‌ڵه‌م؟ هه‌ندێكجاریش كه‌ سه‌یری ئه‌مڕۆی كتێب و خوێندنه‌وه‌ ده‌كه‌م، جه‌وێكی هێنده‌ تراژیدییه‌، كه‌ ته‌واوی نووسه‌ر و رۆشنبیران بێزار و نیگه‌ران كردووه‌ و حه‌زیش به‌ مانه‌وه‌ تێیدا ناكه‌یت. ده‌می هه‌ر كه‌سێك ده‌كه‌یته‌وه‌، گاڵته‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ و كتێب ده‌كات، ئه‌وه‌ با هێرشی دڵڕه‌قانه‌ی ته‌كنۆلۆژیای بوه‌ستێت، كه‌ به‌ به‌رده‌وامی په‌لاماری جیهانی كتێب و نووسین ده‌دات، هێنده‌ی تر له‌خۆم نائومێد ده‌بم.
له‌ خۆم ده‌پرسم تۆ بڵێیت ئه‌و رێچكه‌یه‌ی ژیان كه‌ من ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ هه‌ڵمبژاردووه‌، هه‌ڵه‌ و ناڕاست نه‌بێت؟ تۆ بڵێیت من رێگا راسته‌كه‌م ون نه‌كردبێت؟ ئه‌مه‌ و كۆمه‌ڵێك پرسیاری تر، كه‌ نه‌ك من، به‌ڵكو هه‌موو نووسه‌رێك رۆژانه‌ رووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌، به‌ گومان و ترسه‌وه‌ سه‌یری داهاتووی خۆیی و كتێبه‌كانی ده‌كات.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا، ناتوانم خۆم له‌ جێژی كتێب و خوێندنه‌وه‌ بدزمه‌وه‌ و وازی لێبێنم، ده‌توانم بڵێم تووشی جۆره‌ حاڵه‌تێك بووم نازانم ناوی بنێم چی، ئالووده‌بوون، هۆگریی، شه‌یدایی. هه‌رچه‌نده‌ كه‌ ده‌ڵێین ئالووده‌ بوون، وشه‌یه‌كی نێگه‌تیڤ و خراپه‌، گوزارشت له‌ حاڵه‌تێكی خراپی مرۆڤ ده‌كات، بۆیه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نیم كه‌ وشه‌ی ئالووده‌ بوون دابنێم بۆ كتێب، ده‌توانم بڵێم جۆره‌ هه‌ستێكی وابه‌سته‌ییه‌ به‌ شتێكه‌وه‌، یان ئولفه‌ت گرتنه‌ به‌ شتێكه‌وه‌. به‌ڵام له‌ كۆتاییدا ئه‌م كتێبانه‌ وه‌كو هاوڕێیه‌كی دێرین له‌گه‌ڵمدا ده‌مێننه‌وه‌، له‌ كاته‌ ناخۆشه‌كاندا، سووكناییه‌كی باشم پێده‌به‌خشن. هه‌رچه‌نده‌ خۆشـم نازانم له‌ داهاتوودا چیان لێ به‌سه‌ر دێت یان بۆ كێیان به‌جێده‌هێڵم.




شكسپیر و بازرگانی ڤینیسیا.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

ولیەم شكسپیر یەكێكە لە شانۆنووسە مەزنەكانی جیهان، لە هەمان كاتیشدا بە یەكێك لە باوكە مەزنەكانی ئەدەبی ئینگلیزی دادەنرێت، خاوەنی كۆمەڵێك شاكاری شانۆیی ئێجگار جوان و گرنگە، یەكێكیش لەو شاكارانە شانۆگەری بازرگانی ڤینیسیایە. ئەم كارەی شكسپیر تا ئەمڕۆش قسەوباسی زۆری لەبارەوە دەکرێت، هۆكاری ئەمەش زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕۆك و شێوازی نووسینی شانۆگەرییەكە. لێرەدا منیش هەوڵدەدەم كورتە سەرنجێكی خۆم لەبارەیەوە بنووسم.

ناوەڕۆكی شانۆگەرییەكە
بەپێچەوانەی شانۆگەرییەكانی ترییەوە، ئەمجارە شكسپیر لە لەندەن- ئینگیلتەرا دوورمان دەخاتەوە و بانگهێشتی شارە سەرنجڕاكێشەكەی ئیتالیامان دەكات كە ئەویش ڤینیسیایە، ئەم شارە دەبێتە مەیدانی سەرەكی شانۆگەرییەكە. ئەنتۆنیۆ بازرگانێكی دەوڵەمەندی شاری ڤینیسیایە، بەڵام ئەم بازرگانە ماوەیەكە غەمبار و دۆشداماوە، ئەوەش بەهۆی ئەوەی بەشێكی زۆری پارەكەی خستۆتە سەفقەیەكی بازرگانییە و چاوەڕێی گەیشتنی بارەكەیەتی لە رێگەی كەشتییەوە دەگاتە ڤینیسیا. هەرچەندە هاوڕێ نزیكەكانی دەیانەوێت لەم غەمبارییە رزگاری بكەن و زوو زوو سەردانی دەكەن.
لەپەنا ئەمەشدا یەكێك لەهاوڕێ خۆشەویستەكانی”باسانیۆ”یە كە هاوڕێیەكی نزیكی ئەنتۆنیۆ دەبێت، گیرۆدەی عیشقی كچێكی دەوڵەمەندی شارەكە دەبێت بە ناوی” بۆرسیا” ئەمیش كچی پیاوێكی دەوڵەمەندی شار دەبێت، باوكی پێش ئەوەی بمرێت وەسیەتی كردووە دەبێت هەر كەسێك دێتە خوازبێنی، بەشداری كێبڕكێییەك بكات، ئەویش دانانی سێ سندوقە و یەكێكیان ئاڵتوونە، ئەوی تریان زیوە، یەكێكیشیان قورقوشمە ناوی كچەكە لەناو یەكێك لەو سێ سندوقەدایە، هەركەسێكیش ناوەكە هەڵبێنێت، ئەوا بۆرسیا شووی پی دەكات. بەڵام بۆ ئەوەی باسانیۆ بەشداری ئەو كێبركێیە بكات و داوای بۆرسیا بكات، پێویستی بە پارە دەبێت، بۆ ئەم مەبەستەش دەچێت داوای پارە لە ئەنتۆنیۆی هاوڕێی دەكات. ئەویش لە رەوشێكی خراپی داراییدایە، بەڵام ئامادەیە هەموو شتێك بكات بۆ هاوكاری كردنی هاوڕێ خۆشەویستەكەی، بۆیە دەچن داوای قەرز دەكەن لە پیاوێكی سووخۆری جوو كە ئەویش شایلۆكە.
شایلۆك لەناو شارەكەدا كەس خۆشی ناوێت، لەبەرئەوەی پیاوێكی پیسكەی سووخۆرە، هەروەها جووشە. شایلۆك زۆر رقی لە ئەنتۆنیۆ دەبێت، چونكە زۆرجار ئەنتۆنیۆ ئەوی بریندار كردووە، بەڵام شایلۆك رازی دەبێت قەرز بداتە ئەنتۆنیۆ، بەڵام مەرجێكی قورس دادەنێت ئەویش ئەوەیە ئەگەر ئەنتۆنیۆ لەكاتی خۆیدا پارەكەی بۆ نەگەڕێنێتەوە، ئەوا شایلۆك بۆی هەیە پارچەیەك گۆشت لەسەرسنگی لێبكاتەوە. سەرەتا باسانیۆ دژی ئەمە دەوەستێتەوە داواش لە ئەنتۆنیۆ دەكات كە رازی نەبێت، بەڵام ئەنتۆنیۆ بەگوێی ناكات، رازی دەبێت.
لەپەنا ئەم چیرۆكەشدا چیرۆكی خۆشەویستی جیسیكا و لۆرێنزۆ هەیە، جیسیكا كچی شایلۆكە، حەز لە لۆرێنزۆ دەكات، كە ئەویش هاوڕێی ئەنتۆنیۆیە. شەوێكیان جیسیكا لە ماڵی خۆیان رادەكات و بەشێكی زۆری سەرەوەت و سامانی باوكی لەگەڵ خۆی دەبات. ئەمەش دەبێتە هۆی شێتبوون و تووڕەبوونی شایلۆكی باوكی، ئەمەش وادەكات كە وەكو كچی خۆی بێبەری بكات .
دواتر شانۆگەرییەكە دەگاتە قۆناغێكی گرنگ، كاتێك باسانیۆ سندوقە راستەكە هەڵدەبژێرێت كەناوی بۆرسیای تێدایە، ئەمەش قۆناغێكی خۆشە، بەڵام لە هەمانكاتدا كەشتییەكە ناگاتەوە ڤینیسیا و هەواڵیش بڵاودەبێتەوە كە كەشتییەكە غەرق بووە.” لێرەشەوە ئەو پەندە پەیدا دەبێت، دەڵێیت كەشتییەكەی غەرق بووە” دواتر شایلۆك داوای قەرزەكانی دەكات و ئەنتۆنیۆش نییەتی بیداتەوە. بەڵام بۆرسیا كە دەزانێت بەهۆی باسانیۆی خۆشەویستییەوە، ئەنتۆنیۆ تووشی ئەم كێشەیە بووە، رازی دەبێت كە هەموو پارەكان بداتەوە بە شایلۆك، بەو مەرجەی واز لە لێكردنەوەی پارچەیەك گۆشت بێنێت لە جەستەی، بەڵام شایلۆك رازی نابێت و دەیەوێت تۆڵەی خۆی لە ئەنتۆنیۆ بكاتەوە. بەڵام لە رۆژی دادگاییكرندا، بۆرسیا جلوبەرگی پارێزەری لەبەردەكات و خۆی دەكاتە پارێزەرێكی پیاو، كە داكۆكی لە ئەنتۆنیۆ دەكات، ئەو بەشێوەیەك خۆی دەگۆڕێت كەس نایناسێتەوە، تەنانەت باسانیۆی خۆشەویستی.
دواجار لە دادگاییكردنەكەدا بۆرسیا زۆر زیرەكانە داكۆكی لە ئەنتۆیۆ دەكات، دەڵێت: راستە لەناو رێكەوتنەكەدا نووسراوە كە دەبێت پارچەیەك گۆشت لێبكاتەوە، بەڵام بەو مەرجەی هیچ خوێن لە جەستەی نەهێنێت. ئەمەش دەبێتە تەڵەزگەیەك و شایلۆكی پێوە دەبێت.
كۆتایی شانۆگەرییەكە خۆشدەبێت، بۆرسیا شوو بە باسانیۆ دەكات و جیسیكاش شوو بە لۆرێنزۆ دەكات، هەروەها كەشتییەكەی ئەنتۆنیۆش بەسەلامەتی دەگاتەوە ڤینیسیا.

خۆشەویستی
یەكێكە لە بابەت گرنگەكانی ئەم شانۆگەرییە، خۆشەویستییە ئێمە لەم شانۆگەرییەدا دوو چیرۆكی خۆشەویستی جوان دەبینین. یەكێكیان ” بۆرسیا و باسانیۆ” كە چۆن خۆشەویستی سنووری هەژار و دەوڵەمەند دەبەزێنێت، هەروەها چۆن خۆشەویستی دەبێتە هێزێكی ئەفسووناویی بۆ مرۆڤ جا ژن بێت یان پیاو، ئامادەی قوربانیدانە. باسانیۆ ئامادەبوو بچێت قەرز بكات بۆ ئەوەی بۆرسیا بهێنێت. هەروەها لە كۆتایشدا بۆرسیا ئامادەبوو ئەو بڕە پارەیە بداتەوە كە باسانیۆ بۆ ئەوەی قەرزكردووە. نەك ئەوەش تەنانەت ئامادەشبوو خۆی بكاتە پیاوێكی پارێزەر، بۆئەوەی داكۆكی لە ئەنتۆنیۆی برادەری باسانیۆ بكات.
چیرۆكی دووەمیش سەرنجراكێش و جوانە، ئەویش جیسیكا و لۆرێنزۆیە، باس لەوە دەكات كە چۆن خۆشەویستی سنووری ئایینەكان دەبەزێنێت، جیسیكای جووی كچی شایلۆك، ئامادەیە شوو بكات بە لۆرینزۆی مەسیحی بكات، نەك ئەوەش تەنانەت ئامادەشە واز لە باوكی و ئاینەكەی بهێنێت بۆ لۆرۆنزۆی خۆشەویستی.

دژایەتییكردنی جوو

خاڵی نێگەتیفی ئەم شانۆگەرییە ئەوەیە كە ئێمە لە رێگەی ئەم شانۆگەریەوە، وێنەیەكی زۆر ناشیرین و دزێوی جوو دەبینین ئەویش خۆی لە شایلۆكدا بەرجەستە كردووە. ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی زۆر لە رەخنەگرانی شكسپیر بە كەسێكی دژە “ئەنتی سیمیتز، دژەجوو” وەسف بكەن، لەمەشدا راست دەكەن، تەنانەت لەسەردەمی نازییەكاندا لە ئەڵمانیادا، لە زۆربەی شارەكانی ئەڵمانیادا ئەم شانۆگەرییە نمایش دەكرا، ئەمەش بووبووە ئامڕازێكی خراپ بەدەستی نازییەكانی ئەڵمانیاوە، تاوەكو وێنەی جووەكانی پێ ناشیرین بكەن و پاساو بۆ چەتەگەریی و تاوانەكانی خۆیان بهێننەوە.

نمایشكردنی وەكو شانۆ و فیلم و ئۆپێرا

بە حوكمی ئەوەی ئەم شانۆگەرییە لە رووی هونەرییەوە ئاستێكی باڵای هەیە، بۆیە جگە لەوەی وەكو شانۆگەری، وەكو فیلم و ئۆپێراش نمایشكراوە. بۆیەكەمجار ئەم شانۆگەرییە لەسەر تەختی شانۆ لە ساڵی 1605 دا نمایشكرا، دواتریش لەسەر تەختی شانۆی وڵاتانی تری جیهان نمایشكراوە هەتاوەكو ئەمڕۆش نمایش دەكرێت. لە رووی بەرهەمەهێنانی وەكو فیلیمیش، تا ئێستا 14 جار كراوەتە فیلم، یەكەمجار لە ساڵی 1914 دا كرایە فیلم و دوای نجاریش ساڵی 2018 بووە.
جگە لە شانۆ و فیلم وەكو ئۆپێراش نمایشكراوە، سێجار وەكو ئۆپێرا نمایشكراوە یەكەمجار لە ساڵی 1905 بوو، لە هۆڵی شانۆی نیشتمانی لە براگی پایتەختی چیك نمایشكرا، دوایینجاریش لە ساڵی 2013 دا بووە.

ئایا ئەم شانۆگەرییە دزراوە؟

ئەم شانۆگەرییە لەلایەن “خلیل مطران” كراوە بە عەرەبی، كە خۆی پسپۆرێكی بواری ئەدەبی ئینگلیزیی و شكسپیرە، لە پێشەكی شانۆگەرییەكەدا لێكۆڵینەوەیەكی وردی لەبارەی شانۆگەریەكەوە نووسیوە. بەپێی زۆرێك لە سەرچاوە مێژووییەكان بێت، پێش شكسپیر ئەم شانۆگەرییە بە چەند شێوەیەك لەناو ئینگلیتەرادا بڵاوبۆتەوە.
مەسەلەی سێ سندوقەكە دەگەڕێننەوە بۆ حكایەتی ” GESTA ROMANORUM” كە لە ساڵی 1300 بەزمانی لاتینی بڵاوبۆتەوە و دواتریش لە ساڵی 1577 كراوە بە ئینگلیزی، لە ساڵی 1577 تا 1601 شەش جار چاپ بووە، ئەم حكایەتە لەناو ئینگلیزییەكان زۆر بڵاوبووە واتە ئەو ساڵانەی كە شكسپیر هێشتا لاوبووە.
مەسەلەی لێكردنەوەی پارچەیەك گۆشت لە جەستەی مرۆڤ، ئەمیش زۆر كۆنە هەندێك دەیگەڕێننەوە بۆ ئەدەبیاتی خۆرهەڵات و ئەمەش لەناو ئینگیلتەردا باوبووە. مەسەلەی راكردنی كچی جووەكەش، حكایەتی زۆر لەم شێوەیە هەبووە، هەندێك پێیان وابووە سەرچاوەكەی ئیتالیا بووە، ئەمەش دەیگەڕێننەوە بۆ حكایەتی ” جووەكەی ڤینیسیا” كە لە نووسینی نووسەری ناسراوی ئیتالیا ” دێكەر”
بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا ناكرێت رۆڵی داهێنەرانەی شكسپیر لەبیر بكەین، كە بە شێوازێكی جوانی ئەدەبی ئەم شانۆگەرییەی نووسیوە، بەرگێكی ئێجگار جوانی ئەدەبیی و هونەری پێ بەخشیوە، لەهەمان كاتیشدا بە یەكێك لە كارە جوانەكانی بواری شانۆی كلاسیكی دادەنرێت.

سەرچاوە:
ویلیام شكسبیر. تاجر البندقیە. ترجمە: خلیل مطران. مٶسسة هنداوي. لندن. المملكة المتحدة. 2017




خرۆچۆف و ئه‌ده‌ب و ئەدیبانی روسیا.. د. ضیاء نافیع.. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا

نیكیتا خرۆچۆف (له‌ ساڵی 1894 له‌دایك بووه‌، له‌ ساڵی 1971 كۆچی دوایی كردووه‌) سێهه‌مین رابه‌ری یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت بوو له‌ پاش لینین ( له‌ شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ری1917 ه‌وه‌ تاوه‌كو 1924 حوكمی یه‌كێتی سۆڤیه‌تی كردووه‌) دواتر ستالین هاته‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌وه‌، له‌ ساڵی 1924 ه‌وه‌ تاوه‌كو ساڵی 1953 حوكمی یه‌كێتی سۆڤیه‌تی كرد. گه‌رچی خرۆچۆف ته‌نها له‌ ساڵی 1954 تا 1964 حوكمی سۆڤیه‌تی كرد. به‌ڵام هیچ شوێنێكی له‌ناو دڵی گه‌لانی یه‌كێتی سۆڤیه‌تدا داگیرنه‌كرد. به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ رووی شكڵییه‌وه‌ بۆ نموونه‌ هیچ په‌یكه‌رێك یان شه‌قامێك، ده‌زگایه‌ك به‌ ناوییه‌وه‌ نه‌كراوه‌، ئه‌مه‌ش له‌ چاو ستالین و لینیندا، دیارده‌یه‌كی نامۆیه‌ به‌ یه‌كێتی سۆڤێتی پێشوو، چونكه‌ ئه‌و دوانه‌ی تر له‌ زۆر شوێندا ناویان دیاره‌.

كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی روسی هه‌بووه‌
هه‌رچه‌نده‌ ناوی خرۆچۆف به‌ كۆمه‌ڵێك گۆڕانكاری ریشه‌ییه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌، كه‌ رۆڵیان له‌ كاروانی مێژوویی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و جیهانیشدا هه‌بووه‌، چونكه‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت زلهێزێكی جیهانی بووه‌، ته‌نانه‌ت هه‌ندێك له‌ كاره‌كانی خرۆچۆف رۆڵیان له‌ داهاتووی ئه‌م زلهێزه‌ جیهانییه‌ كردووه‌. به‌دڵنیاییه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و سه‌ركرده‌ سیاسییانه‌ی سۆڤیه‌ت كه‌ پێشتر باسم كردن، رۆڵ و جێ په‌نچه‌یان به‌سه‌ر كاروانی ئه‌ده‌بی روسیی و چاره‌نووسی ئه‌دیبانی سۆڤیه‌تییه‌وه‌ دیاربووه‌، به‌تایبه‌تی له‌سه‌روه‌ختی حوكمڕانیاندا، كه‌ باوه‌ڕیان به‌ فه‌لسه‌فه‌ی تاك حزبی هه‌بووه‌.
له‌باره‌ی لینین و ستالینه‌وه‌، خوێنه‌ری عه‌ره‌بی كه‌م تا زۆر زانیاریان له‌ باره‌یانه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌ر لێكۆڵه‌وه‌ر و مێژوونووسێكیش به‌پێی تێڕوانینی خۆی هه‌ڵوێستی ئه‌م دوو سه‌ركرده‌یه‌ی باس كردووه‌ له‌ باره‌ی ئه‌ده‌بی روسییه‌وه‌ هه‌یه‌، تاوه‌كو ئه‌مڕۆش نووسه‌ره‌ عه‌ره‌به‌كان له‌م باره‌یه‌وه‌ كتێب و لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌نووسن. به‌داخه‌وه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌شی له‌م باره‌یه‌وه‌ نووسیویانه‌ زیاتر تێگه‌یشتنی سیاسیی و فیكری خۆیان به‌سه‌ریاندا زاڵبووه‌، تاوه‌كو پشت به‌ستن به‌ بابه‌تی بوون و ئه‌كادیمی بوون.( ئه‌مه‌ش ئامانجی ئێمه‌ نییه‌ له‌م وتاره‌دا).

خرۆچۆف و ئه‌ده‌بی روسی
بابێینه‌وه‌ سه‌ر جێ په‌نچه‌ی خرۆچۆف به‌سه‌ر ئه‌ده‌بی رووسییه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ تاوه‌كو ئه‌مڕۆش ئه‌مه‌ دیارنییه‌، له‌كاتێكدا ئه‌و ماوه‌یه‌ی ئه‌و به‌”توانه‌وه‌ی سه‌هۆڵبه‌ندان” ناسراوه‌، كه‌ قۆناغێكی گرنگ و پڕ بایه‌خی ئه‌ده‌بی روسیش بووه‌. ئه‌مه‌ش ئامانجی ئێمه‌یه‌ ده‌مانه‌وێت به‌ كورتی باسی بكه‌ین و ئاماژه‌ به‌ ئه‌دیبه‌ ناسراوه‌كانی ئه‌و قۆناغه‌ بده‌ین و هه‌ڵوێستی خرۆچۆفیش له‌باره‌یانه‌وه‌ ده‌ربخه‌ین.
پێش هه‌موو شتێك ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم خرۆچۆڤ له‌ چاو لینین و ستالیندا، زۆر له‌ كه‌شی رۆشنبیریی و ئه‌ده‌بییه‌وه‌ دوور بوو، هێنده‌ دوور بوو به‌ جۆرێك پڕۆفیسۆر كۆرمیلۆف ” مامۆستای مێژووی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی روسی له‌ سه‌ده‌ی 20 و 21 له‌ زانكۆی مۆسكۆ ” ساڵی 2018 لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی له‌ گۆڤاری ” زنامیا نووسی ” ئه‌م گۆڤاره‌ش گۆڤارێكی مانگانه‌یه‌ یه‌كه‌م ژماره‌ی له‌ ساڵی 1931 ده‌رچووه‌ و تاوه‌كو ئه‌مڕۆش به‌رده‌وامه‌.” لێكۆلینه‌وه‌كه‌ به‌ناونیشانی” نیكیتا خرۆچۆڤ وه‌كو ره‌خنه‌گرێكی ئه‌ده‌بی.”
له‌ سه‌ره‌تای لێكۆڵینه‌وه‌كه‌یه‌دا ئاماژه‌ی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ خرۆچۆف له‌ هه‌موو سه‌رانی تری یه‌كێتی سۆڤیه‌ت نه‌خوێنده‌وارتر بووه‌، ته‌نها قۆناغی سه‌ره‌تایی خوێندووه‌. هه‌ندێك كه‌سیش ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ به‌شتێكی گرنگ دانانێن، چونكه‌ له‌ زۆر حاڵه‌ته‌دا ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ كاریگه‌ری نه‌بووه‌ به‌سه‌ر مێژووی رابه‌ره‌ سیاسییه‌كانی و كاروانی خه‌باتیانه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ندێكیتر ئه‌مه‌ به‌لایانه‌وه‌ گرنگه‌ و ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێك رووداوی تایبه‌ت له‌ مێژووی ژیانی خرۆچۆف ده‌كه‌ن، بۆ نموونه‌ رووداوی به‌كارهێنانی پێڵاوه‌كه‌ی له‌ كۆبوونه‌وه‌ی رێكخراوی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان، ئه‌مه‌ش رووداوێكی گرنگه‌ له‌ جیهاندا ده‌نگی دایه‌وه‌، ته‌نانه‌ت خه‌ریك بوو له‌سه‌ر ئه‌م رووداوه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌ربكرێت. هه‌ره‌وها ئاماژه‌ش به‌ وته‌یه‌كی خرۆچۆف ده‌كه‌ن كه‌ جارێكیان به‌ وێنه‌كێش و په‌یكه‌رتاشی ناسراوی سۆڤیه‌تی نیزفیتنی وتووه‌، كاتێك سه‌یری تابلۆكه‌ی كرد، به‌به‌رچاوی خه‌ڵكییه‌وه‌، كه‌ زۆرێك له‌ ده‌زگای میدیاكان به‌شداربوون، كاتێك خرۆچۆف پێی ده‌ڵێت: ئه‌مه‌ چییه‌ دروستت كردووه‌؟ ئه‌مه‌ كه‌ره‌ كێویش ده‌توانێت ئه‌م جۆره‌ تابلۆیانه‌ بكێشێت!. ئه‌م خه‌ڵكانه‌ پێیانوایه‌ ئه‌مه‌ و هه‌موو رووداوه‌كانی تریش، گوزارشت له‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ئاستی خراپی رۆشنبیریی و نه‌خوێنده‌واری خرۆچۆف ده‌كه‌ن، كه‌ پێی ناسراو بوو.
رووداوی گه‌وره‌ كه‌ وابه‌سته‌یه‌ به‌ كاروانی ئه‌ده‌بی روسییه‌وه‌ له‌ سایه‌ی ساڵانی حوكمی خرۆچۆفدا په‌یوه‌سته‌ به‌چه‌ند ناوێكی دیاری ئه‌ده‌بی روسییه‌وه‌، ناسراوترینیان پاسترناك و سولجینیستنه‌. هه‌رچه‌نده‌ په‌یوه‌ندی خرۆچۆڤ به‌م دوو كه‌سایه‌تییه‌وه‌، بۆ هه‌ریه‌كه‌یان وتارێكی پێویسته‌، هه‌ربۆیه‌ ئێمه‌ لێره‌دا ته‌نها چه‌ند سه‌ره‌قه‌ڵه‌مێك ده‌نووسین.

رازی نه‌بووه‌ پاسترناك خه‌ڵاته‌كه‌ وه‌ربگرێ
ئه‌وه‌ی ئاشكرایه‌ ساڵی 1958 بۆریس پاسترناك خه‌ڵاتی نۆبڵی بۆ ئه‌ده‌ب پێ به‌خشرا، ئه‌وه‌ی دیاریشه‌ حكومه‌تی سۆڤیه‌ت ئه‌و كاته‌ كه‌ خرۆچۆف سه‌رۆكی بوو، رازی نه‌بوو پاسترناك ئه‌و خه‌ڵاته‌ وه‌ربگرێت، چونكه‌ پێیانوابوو ئه‌م كاره‌، كارێكی دوژمنكارانه‌یه‌ دژ به‌ ده‌وڵه‌تی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، هه‌رئه‌مه‌ش وایكرد پاسترناك ناچاربكرێت خه‌ڵاته‌كه‌ ره‌ت بكاته‌وه‌ و وه‌رینه‌گرێت. خرۆچۆف له‌و كاته‌دا هیچ قسه‌ی نه‌كرد، به‌ڵام دواتر له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیدا ده‌نووسێت، من ئه‌و كاته‌ رۆمانه‌كه‌ی باسترناكم نه‌خوێندبۆوه‌، به‌ڵام دواتر خوێندمه‌وه‌، پێموایه‌ كارێكی خراپ نه‌بووه‌.

سۆلجینیستن به‌ختی هه‌بوو
ئه‌لكیسانده‌ر سۆلجینیتسن له‌ زیندان ئازاد كرا، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی خرۆچۆف هه‌ڵمه‌تی دژایه‌تی ستالینی راگه‌یاند و دژی حوكمی دیكتاتۆری ستالین وه‌ستایه‌وه‌، كاتێك له‌ زیندان ئازاد ده‌كرێت، نۆڤڵێته‌كه‌ی “رۆژێك له‌ ژیانی ئیڤان دینیسیفیچ” ده‌نێرێت بۆ گۆڤاری ” نوڤی میر” نۆڤڵێته‌كه‌ش باسی ژیانی زیندانیان ده‌كات له‌ زیندانه‌كانی سۆڤیه‌ت له‌كاتی حوكمرانی ستالیندا. سه‌رنووسه‌ری گۆڤاره‌كه‌ ناوێرێت بڵاویبكاته‌وه‌، بۆیه‌ سه‌ره‌تا ده‌ینیرێت بۆ خرۆچۆڤ، ئه‌ویش سه‌یر ده‌كات ئه‌م نۆڤڵێته‌ شتێكی باش و گونجاوه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌دا دێته‌وه‌ كه‌ دژی ستالین رایگه‌یاندووه‌، بۆیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی شه‌خسی رازی ده‌بێت و نامه‌ش ده‌نرێت بۆ سه‌رنووسه‌ره‌كه‌ كه‌ بۆی بڵاوبكه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌نگاوی یه‌كه‌م ده‌بێت له‌ ناسراوبوونی سۆلجینیتسن له‌ جیهان و دواتریش خه‌ڵاتی نۆبڵ وه‌رده‌گرێت.
لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هه‌ڵوێستی خرۆچۆڤ له‌ ئه‌ده‌ب و ئه‌دیبه‌ روسییه‌كان، ده‌توانێت هاوكارییمان بكات بۆ بینینی ئه‌و دیمه‌نه‌ واقعیی و هه‌قیقی و دیاره‌ی كاروانی ده‌وڵه‌تی تاك حزبی، به‌ده‌ر له‌وه‌ی كه‌ كام سیستم حكومی ده‌وڵه‌ت ده‌كات، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌شمان بۆ ده‌رده‌خات تا چه‌نده‌ تاكه‌ شه‌خسێك حوكمی وڵات ده‌كات، كاریگه‌ری گه‌وره‌ی به‌سه‌ر ته‌واوی ژیانی ئه‌و گه‌لانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ حوكمیان ده‌كه‌ن و داهاتوو چاره‌نووسیان دیاری ده‌كات.
ئامانجی سه‌ره‌كی ئێمه‌ش له‌باس كردنی ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌ و وتارانه‌ ئه‌وه‌یه‌ گه‌لانی تر ئاگاداری هه‌قیقه‌تی رووداوه‌كانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بن و سوودیش له‌و ئه‌زموونانه‌ وه‌ربگرن.

سه‌رچاوه‌: رۆژنامه‌ی المدی




ئەو نووسەرانەی کە خەڵاتی نۆبڵیان وەرنەگرتووە.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

خەڵاتی نۆبڵ یەکێکە لە خەڵاتە ناسراوەکانی جیهان، ماوەی 113 ساڵە، ئەم خەڵاتە دابەش دەکرێت، بەشێکی زۆری ئەو کەسانەشی کە ئەم خەڵاتەیان وەرگرتووە، رۆڵیان لە بواری سیاسی و ئەدەبی و زانستیدا هەبووە. بەڵام مەرجیش نییە هەموو ئەو کەسانەی کە لیژنەی خەڵاتەکە دیاریی دەکات، باشترین نووسەر یان زانا و ئەکادیمی و سیاسی جیهان بن. زۆرجار ئەکادیمیای سویدی بەر رەخنە دەکەوێت لەبەرئەوەی زۆرجار ئەو کەسانەی کە بۆ خەڵاتەکە هەڵدەبژێرێن، شایستەی ئەو خەڵاتە نین یان خەڵکانی تر لەوان باشتر هەیە بۆئەوەی خەڵاتەکەیان پێ ببەخشرێت.

خەڵاتی نۆبڵ کە لەلایەن ئەکادیمیای سویدییەوە دیاریی دەکرێت و دەبەخشرێت، بڕی ئەم خەڵاتەش 8 ملیۆن کرۆنی سویدیە واتە نزیکەی 1.1 ملیۆن دۆلار، ئەمەش بۆ چەند بوارێکە لەوانە: سیاسیی و ئەدەبی و زانستی، من لەم وتارەدا زیاتر قسە لەبارەی ئەدەبەوە دەکەم.

ئەگەر سەیری مێژووی ئەدەبی جیهانی بکەین، خۆمان لەبەردەم کۆمەڵێک نووسەری مەزنی جیهان دەبینینەوە کە ئەو خەڵاتەیان وەرنەگرتووە، لەکاتێکدا لە تەواوی جیهاندا هەتاوەکو ئەمڕۆش بە یەکێک لە باشترین نووسەری جیهان دادەنرێت، لێرە من تەنها باس هەندێکیان دەکەم لەپێش هەموویانەوە (تۆڵستۆی، ئێمیل زۆلا، مارک توین، ڤێرجینا ڤۆڵڤ) هەرچەندە زۆری تریش هەن کە نووسەری ناسراو و دیاری جیهان بوون، بەڵام خەڵاتەکەیان وەرنەگرتووە.

تۆڵستۆی
نووسەری ناوداری روسیا و جیهان (لیۆ تۆڵستۆی) کە ساڵی 1828 لەدایک بووەو ساڵی 1910 کۆچی دواییکردووە. بەپێی راپۆرتێکی گۆڤاری نیوزویک، لە لیستی باشترین 100 نووسەری جیهان دادەنرێت. خاوەنی کۆمەڵێک رۆمانی مەزنە لە پێش هەموویانەوە (جەنگ و ئاشتی، ئانا کارنینا). جگە لەوەش لە بواری رێبازی هومانیستیدا بە یەکێک لە مامۆستاکانی بواری فیکری هومانیستی دادەنرێت. کاتێک ساڵی 1901 لیژنەی ئەکادیمی سویدی ئەویان خستە ناو ئەو لیستەی کە بۆ خەڵاتەکە هەڵبژێرێت، بەڵام دواجار ئەویان هەڵنەبژارد و خەڵاتەکەیان دا بە نووسەری فەرەنسی رینێ سولی برودهۆم. ئەمەش بووە مایەی ناڕەزایی نووسەرانی جیهان. لە هەمووی سەیر تر هەڵوێستی تۆڵستۆی خۆی بوو، لە جیاتی ئەوەی پێی ناخۆش بێت کە خەڵاتەکەی وەرنەگرتووە کەچی پێی خۆش بوو، تەنانەت وتویەتی: ئەمە باشترین شانس بوو بۆ من، چونکە نەمدەزانی چی لەو پارەیە بکەم کە خەڵاتەکە پێی دەبەخشیم.

ئێمیل زۆلا

ئێمیل زۆلا یەکێکە لە نووسەرە مەزنەکانی جیهان و خاوەنی کۆمەڵێک رۆمانی ناسراوە لە پێش هەموویانەوە( نانا، گێرمیناڵ…هتد) زۆلا ساڵی 1840 لەدایکبووە و ساڵی 1902 کۆچی دواییکردووە. جگە لەوەش داهێنەری قوتابخانەیەکی ئەدەبی و هونەری گرنگە کە ئەویش سروشتگەراییە. هەتاوەکو ئەمڕۆش لە لیستی نووسەرە باشەکانی جیهان دادەنرێت. بەڵام ئەمیش خەڵاتی نۆبڵی پێ نەبەخشرا، هەندێک مێژوونوس هۆکاری ئەمە دەگەڕێننەوە بۆ هەڵوێستی سیاسی زۆلا کە لەو ماوەیەدا بەهۆی داکۆییکردنی لە ئەفسەرێکی جوو بە ناوی دریفوس، دژی حکومەتی فەرەنسا وەستایەوە ناچاریش وڵاتی بەجێهێشت، لەوکاتەشدا حکومەتی سوید نەیویستووە دژی حکومەتی فەرەنسا بوەستێتەوە.

ڤێرجینا وۆڵف

ژنە نووسەری ئینگلیزی ڤێرجینا ڤۆڵڤ ساڵی 1882 لەدایکبووەو ساڵی 1940 کۆچی دوایی کردووە، کە باسی ئەدەبی ژنان بکەین، ناتوانین باسی ئەم ژنە نووسەرە نەکەین، لە بواری داهێنانی رۆمانی نوێی ئینگلیزییدا، رۆڵی بەرچاوی هەبووە. هەروەها لە بواری بزوتنەوەی ژنانیشدا چالاکوانێکی زۆر دیار بووە و خاوەنی کۆمەڵێک رۆمانی مەزنە لەوانە (شەو رۆژ، ژوورەکەی یاکوب…هتد) هەرچەندە ڤێرجینا یەکێک بووە لە ناوە ناسراوەکانی ئەدەبی جیهانی بە گشتی ژنان بەتایبەتی، بەڵام ئەکادیمیای سویدیش، ئەمیشی نەخستە ناو لیستی وەرگرانی خەڵاتەکەوە.

مارک توین

زۆرجار مارک توین بە باوکی ئەدەبی ئەمریکی دەناسرێت، ساڵی 1835 لەدایکبووەو ساڵی 1910 کۆچی دواییکردووە، خاوەنی کۆمەڵێک رۆمان و چیرۆکی مەزنە، لەپێش هەموویانەوە:(سەرکێشییەکانی تۆم سویری، هۆکلبێری فین) جگە لەوەش خاوەنی شێوازیکی تایبەتی نووسین بووە. مارک توین رۆڵی بەرچاوی هەبووە لە پێشخستنی رۆمان و چیرۆک و کورتە چیرۆکی ئەمریکی، کەچی سەیر دەکەین ئەمیش لە لایەن ئەکادیمیای سویدییەوە خەڵاتەکەی پێ نەبەخشراوە. لەکاتێکدا هەتاوەکو ئەمڕۆ، کتێبەکانی بۆ زۆربەی زمانەکانی جیهان وەرگێراوە.

دەرەنجام
بەدڵنییاییەوە مەرج نییە ئەو نووسەرەی خەڵاتی نۆبڵی پێ نەبەخشرابێت، ئیتر نووسەری باش نییە یان خاوەنی داهێنان نییە، ئەگەر سەیری مێژووی ئەدەبی جیهانی بکەین، زۆر ناوی گەورە دەبینین کە ئەم خەڵاتەیان وەرنەگرتووە . جگە لەمانەی سەرەوە کۆمەڵێک نووسەر و رۆمانننووسی ناوداری جیهان خەڵاتەکەیان وەرنەگرتووە لە پێش هەموویانەوە: (مارسێل برۆست، لویس بۆرخیست، نیکۆلاس کازانتزاکی، جیمس جویس)کۆمەڵێکی تر.
هەروەها زۆرجاریش هەڵنەبژاردنی ئەو نووسەرانە، پەیوەندی بە هەڵوێستی سیاسیی ئەو کەسانە یان حکومەتی سویدییەوە هەبووە. بۆ نموونە نیکۆڵ کازانتزاکی نووسەری ناسراوی یۆنانی، بەهۆی نزیکی لە حزبە چەپەکانەوە هەڵنەبژێرا. ئەگەر سەیری لیستی ناوی ئەو کەسانەش بکەین کە خەڵاتەکەیان پێ بەخشراوە، زیاتر ئەوروپین، رێژەی نووسەرانی ئاسیاویی و ئەفریقایی زۆر کەمە، لەکاتێکدا چ لە ئاسیا یان ئەفریقا، نووسەری ئێجگار مەزنی تێدابووە.

سەرچاوە:
أدباء و شعراء و مٶلفون عظماء لم یحصلوا علی‌ جائزة‌ نوبل

www.albawaba.com/ar




پەیوەندی نێوان ماهاتما گاندی و تۆڵستۆی.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

کاتێک سەیری مێژووی مرۆڤە مەزنەکانی جیهان دەکەین، هەمیشە خۆمان لەبەردەم دوو کەسایەتی مەزندا دەبینینەوە، کە رۆڵیان لە بواری فیکری هومانیستی و ناتوندوتیژیدا هەبووە، ئەوانیش نووسەری ناوداری روسیا و جیهان « لیۆ تۆڵستۆی» کە ساڵی 1828 لەدایک بووە و ساڵی 1910 کۆچی دواییکردووە. ئەو تەنها ئەدیب و رۆماننووسێكی ناودار نەبووە، بەڵکو بیرمەند و فەیلەسوفێکی مەزن بووە، تەنها لە بواری ئەدەبدا نا، بەڵکو لە بواری فیکر و فەلسەفەشدا رۆڵی هەبووە، وەکو یەکێک لە باوکەکانی فیکری هومانیستی و فکری ناتوندتیژی دادەنرێت.
لە بەرامبەریشدا «ماهاتما گاندی» کە ساڵی 1868 لەدایک بووە و لە ساڵی 1948 دا لە لایەن هیندووییەکی توندڕەوە بە ناوی «گودز» تیرۆر کرا، کە نەک تەنها سەرکردەیەکی سیاسی مەزن بوو، بگرە ئەویش بە یەکێک لە باوکە مەزنەکانی فیکری ناتوندوتیژی دادەنرێت. هەر یەکەشیان لە کات و شوێنێکی تەواو جیاواز بوون. هیچ کاتێک نەمدەزانی ئەم دوو کەسایەتییە پەیوەندیی تایبەتییان هەبووە. لە ماوەی پێشوودا وتارێکی نووسەر و رەخنەگری عیراقی د. زیاء نافیعم خوێندەوە باسی پەیوەندی و نامەگۆڕینەوەی نێوان تۆڵستۆی و گاندی دەکات. لە نێوان هەردووکیاندا چەندین نامە هەبووە. تێیدا باسی بابەتی فیکریی و سیاسییان کردووە. وەکو لە نامەکانیشدا دەردەکەوێت، گاندی زۆر سەرسامی فیکری تۆڵستۆی بووە.

لەوانەبێت بپرسین ئاخۆ چ شتێک ئەم دوو کەسایەتییەی پێکەوە بەستۆتەوە، تۆڵستۆیەکی روسی، کە خەریکی نووسین و ئەدەب بووە، لەرووی فیکریشەوە، باوەڕی تەواوەتی بە مەسیحیەت و پەیامی پیرۆزی مەسیح بووە، لەکاتێکدا گاندی بە هەزاران کیلۆمەتر لێوەی دوور بووە، لە رووی ئاینیشەوە دوو ئایینی جیاواز بوون، گاندییەکی هیندۆسی و تۆڵستۆیەکی مەسیحی، بەڵام خۆشەویستیی و ئاشتیخوازیی و دژایەتییکردنی توندوتیژی، دەبنە پردێکی پتەو بۆ بەستنەوەی ئەم دوو کەسایەتییە مەزنە.

نامەگۆڕینەوە
یەکەمین نامەی نێوان ئەم دوو کەسایەتییە دەگەڕێتەوە بۆ ئۆکتۆبەری ساڵی 1909، ئەوەی جێگەی سەرنجە لە کۆتایی نامەکەیدا گاندی بۆی نووسیوە: (خزمەتکاری گوێڕایەڵتان)ئەمەش ئەوەمان بۆ دەردەخات، گاندی چەندە لەژێر کاریگەریی و سەرسامی فیکری ناتوندتیژی و هومانیستی تۆڵستۆیدا بووە. پاشان تۆڵستۆی لە هەمان مانگدا وەڵامی نامەکەی دەداتەوە. نامەی دووەمیش لە 4 ئەپریلی 1910 بووە، لە 25 ئایاریشدا وەڵامی دەداتەوە. دوایین نامەش لە نێوانیاندا، لە 15 ئاب گاندی نامەی بۆ دەنووسێت و لە 7 ئەیلولیش تۆڵستۆی وەڵامی دەداتەوە.

کتێبی شانشینی خودا لە ناختاندایە

گاندی زۆر سەرسام بووە بە کتێبی «شانشینی خودا لە ناختاندایە» ئەم کتێبە زیاتر دەچێتە قاڵبی فیکریی و فەلسەفییەوە، تێیدا تۆڵستۆی باس لە گرنگی چەمکی ناتوندوتیژیی دەکات و داواش دەکات لە رێگەی دانوستان و دیالۆگەوە کێشەکان چارەسەر بکرێن و زۆر دژی شەڕەنگێزیی و بیری توندوتیژیش دەوەستێتەوە. ئەم کتێبەش پاش ئەزموونێکی 30 ساڵە لەگەڵ فیکری مەسیحی لەدایکبووە، کتێبەکە بۆ یەکەمجار ساڵی 1894 لە ئەڵمانیا چاپ و بڵاوکرایەوە، چونکە لە روسیا حکومەت ئەم کتێبەی قەدەغە کردبوو، نەیهێشت لە روسیا بڵاوبێتەوە، هەرچەندە لەم کتێبەدا تۆڵستۆی باسی فیکری ئاشتیی و ناتوندوتیژی دەکات و داوای دیالۆگ و دانوستان دەکات بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، بەڵام حکومەتی ئەوسای روسیا دژی بڵاوکردنەوەی ئەم کتێبە دەوەستێتەوە.
ئەم کتێبە زۆر بە قووڵی ناخی گاندی گەنجی هەژاندووە، بەتایبەتی ئەو کاتەی لە باشووری ئەفریقا دەبێت. گاندی سوودێکی زۆری لە تێڕوانینە فیکریی و فەلسەفییەکانی تۆڵستۆی وەرگرتووە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە فیکری ئاشتیخوازیی و ناتوندوتیژیی و دژایەتییکردنی شەڕەنگێزییەوە هەیە.
خۆشەویستی، تاکە شەریعەتی ژیانە

لە 7 ئەیلولی 1910 دا تۆڵستۆی لە نامەیەکدا کە بۆ گاندی نووسیوە دەڵێت:

(خۆشەویستی، تاکە شەریعەتی ژیانە و مەزنترینیشیانە، ئەم شەریعەتەش هەموو حەکیمەکانی جیهان لەسەری رێکەوتوون باوەڕیشیان پێیەتی، پێموایە جوانترین فۆڕمی ئەم شەریعەتەش لەلایەن مەسیحەوە هاتووە، هەموو مرۆڤێکی عاقڵیش ئەوە دەزانێت کە مومارەسەکردنی توندوتیژیی لەگەڵ خۆشەویستیدا نایەتەوە، خۆشەویستیش بنەمایەکی بنەڕەتی ژیانە.)

ئەوەی مایەی سەرنجە گاندی هێندە بە تۆڵستۆی سەرسام بووە، کاتێک لە باشووری ئەفریقا بووە، لە ساڵی 1910 بۆ 1913 ئەشرامێکی بەناوی تۆڵستۆییەوە ناوە. ئەشرام،، گوندێکی سەربەخۆییە کە تێیدا خەڵکی ئازادن و هەموویان پێکەوە بەشێوەیەکی ئازادانە دەژین و کار دەکەن و پێدویستییەکانیان بەرهەم دەهێنن بۆخۆیان، ئەشرام سیستمێکی کۆمەڵایەتییە کە لە کۆنەوە لە هیندستان هەبووە و بەشێکی گرنگیشە لە ئایینی هیندۆسی و نەریتی عیرفانی گەردوونیی هیندستان.
گاندی لە رێگەی فیکری ناتوندوتیژییەوە توانی گەورەترین شۆڕش لە دژی بەهێزترین زلهێزی جیهانی بەرپابکات بکات لە سەدەی بیستەمدا، ئەویش بەریتانیا بوو. کاتێک گاندی شۆڕشی دەستپێکرد، چ خۆی چ هاوڕێکانی، خاوەنی هیچ هێزێکی سەربازیی و دارایی نەبوون، بەڵام توانییان لە رێگەی فیکری ناتوندوتیژییەوە، مەزنترین سوپا دروست بکەن و لە رێگەی ئەم چەکە مەزنەشەوە بتوانن بەسەر سوپای پڕ چەک و تۆکمەی بەریتانیادا سەربکەون و وڵاتی مەزنی هیندستانیش رزگار بکەن.
بەدڵنیاییەوە چ تۆڵستۆی چ گاندی دوو کەسایەتی مەزنن لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، تۆڵستۆی تەنها ئەدیب و نووسەرێکی ئاسایی نەبوە، بگرە داهێنەرێکی مەزن بووە لە بواری رۆمان نووسیندا، بەتایبەتی هەردوو رۆمانە ناودارەکە (جەنگ و ئاشتی)، (ئانا کارنینا) لەهەمانکاتیشدا ئەو باوکێکی مەزنی فیکری هومانیستی روسیا و جیهانیشە، ئەو لەکاتێکدا لە روسیادا داوای مرۆڤدۆستیی و دژایەتی فیکری توندوتیژیی و شەڕەنگێزی کردووە، کە فیکری شەڕەنگێزی و توندوتیژی هەموو روسیا و جیهانی گرتبۆوە.

گاندیش بەهەمانشێوە لەکاتێکدا داوای ئاشتیی و فیکری ناتوندوتیژی دەکرد، کە فیکری توندوتیژیی و تۆڵەسەندنەوە و جەنگ باڵی بەسەر هیندستان و جیهاندا کێشابوو، لەکۆتایشدا هەرخۆشی بوو بە شەهیدی ئەو رێگە پیرۆزە، بەڵام لەپاش خۆی بووە بە رابەر و مامۆستایەکی مەزنی فیکری ناتوندوتیژی، کە زۆر گەلانی تر توانییان لەرێگەی فیکری ئەوەوە رزگاریان بێت لەپێش هەموویانەوە رەشپێستەکانی ئەمریکا و باشووری ئەفریقا.

سەرچاوە:
www.almothaqaf.com
أ.د. ضياء نافع.غاندي و تولستوي.




هاشم ساڵح پیاوێکی خۆرهەڵاتی و فیکرێکی خۆرئاواپەرستی.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

یەکێک لەو بیرمەند و رووناکبیرانەی عەرەب کە بە نووسینەکانی سەرسام بووم، نووسەرو بیرمەندی سوری هاشم ساڵح بوو، بەشێکی زۆری وتار و کتێبەکانیم خوێندۆتەوە، تەنانەت پێش چەند ساڵێک کۆمەڵێک وتاریم وەرگێڕاو لە کتێبێکدا بە ناونیشانی “کۆمەڵی مەدەنی” چاپم کرد. راستە من پێشتر دەمزانی کە هاشـم ساڵح زۆر هۆگری شارستانی خۆرئاواییە و بە چاوێکی رەخنەگرانەشەوە سەیری دونیای خۆرهەڵات دەکات و بەتایبەتی کۆمەڵگەی عەرەبی دەکات، بە قەولی فارسەکان کەسێکی ” غەربزادە” یە.
بەڵام لە پاش خوێندنەوەی دوایین کتێبی بەناونیشانی ” لە دیمەشقەوە بۆ پاریس” کە نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد کردوویەتی بەکوردیی و دەزگای جەمال عیرفان چاپی کردووە. کاتێک هەندێک بیروبۆچوونیم خوێندەوە، تووشی نیگەرانی کردم بەتایبەتی کاتێک هەستم بەو خۆبەکەمزانینەی کرد بەرامبەر خۆرئاوا.
ئەم کتێبە بریتییە لە کۆمەڵێک وتار کە تێیدا نووسەر وەکو بیرەوەری نووسیویەتی لەپەنا ئەوەشدا بەڕوونی بیروبۆچوونی خۆی لە بارەی شارستانی خۆرهەڵات و خۆرئاوا دەرخستووە. لە هەندێک شوێندا هەست بە بێزاریی و تووڕەیی ئەم نووسەرە دەکەیت لە وڵاتەکەی بەتایبەتی و خۆرهەڵات بەگشتی، لەبەرامبەریشدا زۆر بەسەرسامیی و باشییەوە باسی شارستانی خۆرئاوایی دەکات. لەهەمووشی سەیرتر بەلای منەوە، ئەو کەبتە سێکسییە زۆرەیە کە لە نووسەردا دەردەکەوێت، ئەمەش مایەی سەرنج و تێڕامانی زۆرم بوو.

خۆرئاواپەرست
ئەڵمانییەکان وشەیەکیان هەیە ” Westorientierung ڤێستئۆرەینتیرونگ” ئەوانەی کە ئاڕاستەی خۆرئاواییان هەیە، وشەی orientierung زیاتر بۆ ئاڕاستەی شوێن بەکاردێت، West مانای خۆرئاوا دەگەیەنێت. بەڵام هەردوو وشەکە پێکەوە لەرووی فیکرییەوە مەبەستێکی تری هەیە، بۆ ئەو کەسانە بەکاردێت کە بە هەموو شتێکی خۆرئاوا سەرسامن و بەسەرچاوەی شارستانی مرۆڤایەتی دادەنێن. من وشەی ” خۆرئاواپەرست” دادەنێم، پێموایە ئەم وشەیە زیاتر دەگونجێت، چونکە وەکو چۆن خوداپەرست و نەتەوەپەرستمان هەیە، خۆرئاواپەرستیش هەیە، چونکە تۆ هەموو شتێكی باش و جوانت لە خۆرئاوا بینییەوە، ئەوا دەچێتە قاڵبی پەرستنەوە، هاشم ساڵحیش دەچێتە قاڵبی خۆرئاواپەرستەکانەوە.

خۆرهەڵاتی خراپ و خۆرئاوای باش
ئەوەی هەستم پێکرد نووسەر رقی لە هەموو شتێکی خۆرهەڵات دەبێتەوە، تەنانەت رقیشی لە بنەماڵەکەی دەبێت، لەبەرامبەریشدا زۆر شەیدا و هۆگر و سەرسامی خۆرئاوایە. لای ئەو خۆرهەڵات مانای بیری توندڕەویی، دواکەوتوویی، ستەمکاریی، لەبەرامبەریشدا خۆرئاوا مانای ئازادیی” بەتایبەتی ئازادی سێکسی” خۆشگوزەرانی، پێشكەوتن، لێبوردەیی و کۆمەڵی مەدەنی دەگەیەنێت.
نووسەر دەڵێت:
ماوەی نێوان دیمەشق و پاریس بە فرۆکە، چوار سەعاتە، بەڵام بە حیسابی زەمەن و پەرەسەندنی مێژوویی، چوار سەدەیە!ل9

لەوانەبێت ئەو قسەیە راست بێت کە ئەمڕۆ خۆرئاوا لە زۆر بواردا پێشكەوتنی بەدەستهێناوە بەتایبەتی لە رووی ” پیشەشازیی،ئابووریی، تەکنۆلۆژیا” هەروەها لە رووی مافە مەدەنیی و سیاسییەکانیشدا، پێشكەوتنی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، لەهەمانکاتیشدا خۆرهەڵات هێشتا بەدەست کۆمەڵێک کێشەی گەورەوە دەناڵێنێت و بەو شێوەیەی خۆرئاوا نییە. بەڵام خاڵی گرنگ لێرەدا ئەوەیە، ئایا ئەمە مانای ئەوەیە کە دەبێت ئێمە کە خەڵکی خۆرهەڵاتین، خۆمان لێ بێبەری بکەین و رقمان لێی بێتەوە؟ لەهەمانکاتیشدا هەموو شتێکی خۆرئاوا بە جوان و باش ببینین، خۆرهەڵاتیش بەسەرچاوەی هەموو ناشیرینی و خراپەیەک دابنێین؟ ئەی باشە هەر خۆرئاوا نییە کە سەرچاوەی فیکری فاشیزم و پۆپۆلیزم و دیکتاتۆریی و میلیتاریزم وکۆڵۆنیالیزمە ؟ هۆکاری سەرەکی دوو جەنگی گەورەی ماڵوێرانی جیهانی بووە، کە ملیۆنان کەسی تێدا کوژراوەو بریندارو ئاوارە بووە. هەرچی شێوازی دڕندانە بووە لە دژی نەتەوەو گەلانی کیشوەری ئەمریکا و ئەفریقا و ئاسیا بەکاریانهێناوە. دەبێت لایەنە ناشیرینەکانیشیان باس بکەین و رەخنەشیان لێبگرین، لەهەمانکاتیشدا ئاساییە کە ستایشی لایەنە جوانەکانیان بکەین، بەڵام نەک هەموو خۆرئاوا بە جوان و خۆرهەڵاتیش بە ناشیرین دابنێیت، ئەمە ناچێتە هەڵوێست و تێڕوانینی کەسێکی رۆشنبیر و ئەکادیمییەوە.

راکردن لە منداڵیی و خۆرهەڵات
پاش دوورکەوتنەوەم لە نیشتمان بۆ ماوەی چل ساڵ، ئەوەم بە بیردا نایەت تەنانەت بۆ پێنچ خولەکیش بگەڕێمەوە،،ل13

نووسەر لەم کتێبەیدا لە چەندین شوێندا باس لە ژیانی ناخۆشی منداڵی خۆی دەکات، بەتایبەتی ئەو ئازارانەی کە بەدەست باوەژنەکەی و باوکییەوە جەشتوویەتی. ئەمەش کاریگەری ئێجگار خراپی بەسەر کەسایەتی و فیکری نووسەرەوە بەجێهێشتووە. دیارە نووسەریش وەکو هەموو تاکێکی تری کۆمەڵگە، دەوروبەر کاری تێدەکات بەتایبەتی خێزان، قۆناغی منداڵیش رۆڵی گەورەی هەیە بۆ پەروەردە و کەسایەتی تاک.

نووسەر دەڵێت:
منداڵی من، تەنانەت لە دوای پەنجا ساڵیش هێشتا ناوچەیەکی ترسناکە، بۆمبێکی کاتییە، منداڵیم تا ئێستاش مۆتەیەکی مەترسیدارە، بەردەوام لە دەستی هەڵدێم و بەردەوام بە دوامەوەیە، ئایا من ئەو کەسەم قەپ لە خۆم دەگرم؟ ل92
بەڵام ئایا دەتوانین لە مێژووی خۆمان رابکەین؟ دەتوانین لاپەڕەی مێژووی ژیانی شەخسی خۆمان لە مێشکماندا بسڕینەوە؟ پرسیاری لەویش گرنگتر ئەوەیە، ئایا راکردن رێگە چارەیە؟ یان دەبێت هەوڵی چارەسەرکردنی کێشەکان بددەین؟

نووسەر دەڵێت:
ناه، نەخێر، هەرگیز ناگەڕێمەوە، ئامادەم سەفەر بۆ ئوسترالیا و مەریخ بکەم، چونکە هێشتا زۆر دوور نیم لە سوریاوە، دەمەوێ بچمە دوورترین شوێن، دووربکەوەمەوە لە منداڵی و لە ژینگەی یەکەم، هەموو رۆژێک حەسودی بەخۆم دەبەم کە من لە دەرەوەم و لەناوەوە نیم، هەموو رۆژێک بەخۆم دەڵێم، تۆ گەورەترین شانست هەیە لە مێژوودا،،،96
ئەمە هەمووی گوزارشت لەو رۆحی راکردنە دەکات کە لەناو ئەم رۆشنبیرەدایە، نازانم ئایا رۆشنبیر دەبێت لە کێشەکانی گەلەکەی رابکات، یان دەبێت لەگەڵیدا بژی؟ وەکو ئەوەی ” گرامشی “فەیلەسوفی ئیتالیا ناوی لێناوە ” رۆشنبیری ئۆرگانییک ” کە هەڵگری خەم و کێشەکانی گەلەکەی بێت و لەناویدا بژیت، ئەگەر بشتوانێت رابەرێتی بزووتنەوەیەکی جەماوەری بکات بۆ باشکردنی ژیانی خەڵکی.
یەکێک لە هۆکارەکانی سەرهەڵدانی داعش و ئیسلامی توندڕەو لە سوریا، دەرچوون و راکردنی بەشێکی زۆری نووسەران و رووناکبیرەکانی سوریا بوو، هەرچەندە هەموویان هەمان هەڵوێستی هاشم ساڵحیان نییە، بەڵام ئەوەی دەیبینین ئەوەیە کە بەشێکی زۆری نووسەرە ناسراو و رووناکبیرانی سوریا وڵاتەکەیان بەجێهێشت، ئەمەش وایکرد، کە مەیدانەکە بۆ فیکری فاشیستی بەعسیی و ئیسلامی توندڕەو بەجێبهێڵڕێت، لەکۆتاییشدا هەموو گەلانی سوریا باجی بڵاوبوونەوەی فیکری توندڕەیی ئایینی و نەتەوەیی بوونەوە.

وێنەی گشتگیری
هەرچەندە هاشم ساڵح خۆی دژی حوکمی توندڕەویی و تاکڕەوییە، بەڵام لەهەمانکاتیشدا زۆرجار حوکمی گشتگیریانە بەرامبەر بە هاووڵاتیانی خۆرهەڵات دەدات، حوکمی گشتگیریش زیاتر لە فاشیستییەوە نزیکە، چونکە تۆ بەیەکجار بڕیار لەسەر کۆمەڵێک کەس بددەیت جا بە باش یان بە خراپ، ئەمە هەڵوێستێکی ئەکادیمی و کامڵیش نییە. ئەوەی هەستی پێدەکەیت، نەک لەم کتێبەیدا بەڵکو لە کتێبەکانی تریشیدا نووسەر حوکمێکی گشتگیری داوە بەسەر خۆرهەڵات و خۆرئاوادا. خۆرهەڵاتی خراپ، خۆرئاوای باش.
نووسەر دەڵێت:
گرفتی رۆشنبیری عەرەبی ئەوەیە، کە رۆشنبیری رووت کردنەوە نییە، رۆشنبیری هەڵوەشاندنەوەو راشکاویی و شۆک نییە وەکو رۆشنبیری ئەوروپا، بەڵکو بریتییە لە رۆشنبیری ملکەچیی و کڕنۆش بردن، رامکردن و ماڵیکردن و وتنەوەیەکی بە بەغایی و تەسلیمبوون کۆڵدان،،ل122
ئەمەش حوکمێکی گشتگیرییە بەسەر رۆشنبیرانی عەرەب، چونکە زۆر نووسەر و رووناکبیری عەرەبمان دیوە، کە لەسەر هەڵوێستی خۆیان، رووبەڕووی زیندان و زوڵمی میرغەزەبەکانی خۆرهەڵات بوونەوە.

ئایا خۆرئاوا هەروا جوان بووە
نووسەر دەڵێت:
سوپاس لیسینک، هیگل، کانت، سوپاس بیرمەندە مەزن و گەورەکان کە چاوەڕێ دەکەین، کەسانی لەو چەشنە لای ئێمەش لە جیهانی عەرەبیدا دەربکەون تا لە تاریکییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست ئازادمان بکەن ل 52
نووسەر لەبیری چووە نازیەتی ئەڵمانی کە دڕندەترین شێوازی حوکمرانی سیاسیی و ئایینی توندڕەو بوو، چ دۆزەخێکی بۆ گەلانی ئەوروپا نایەوە. چۆن بەناوی ئایینەوە ملیۆنان جوویان سووتاند. قسەی گرنگ لێرەدا ئەوەیە، خۆ سەدان ساڵ بوو رۆشنگەری لە ئەوروپا و ئەڵمانیا کرابوو، بەڵام ئەمەش نەبووە رێگر لە هاتنە سەرکاری دڕندەترین و توندڕەوترین رژێم کە ئەویش نازیەتی ئەڵمانی بوو.

چەپاندنی سێکسی
بە حوکمی ئەوەی کە لە خۆرهەڵات و گێتی ئیسلامیدا، ئازادی سێکسی نییە، وایکردووە کە بەشێکی زۆری خەڵکی تووشی چەپاندنی سێکسی بن، ئەمەش بەشێکی زۆری چین و توێژەکانی گرتۆتەوە. لەوانەبێت بۆ هەندێک کەس هەتا کۆتایی ژیانی لەگەڵ ئەم کەبتە سێکسییەدا بژی لە نموونەی هاشـم ساڵح.
نووسەر دەڵێت:
هەر کە پێم خستە خاکی فەرەنساوە، یەکەمین شت بۆی دەگەڕام ئافرەت و سێکش بوو،
من ماوەی چارەکە سەدەیەک، بەهۆی چەپاندنی سێکسی و ئایینی و ئامۆژگارییەوە، زەینم لە کار کەوتبوو. من کەمی رەوشت و کەمی پەروەردە نەیانکوشتوم، بەڵکو زۆری ئەخلاق و زۆری پەروەردە کوشتیانم، ل118
هەموو شتێک لە شەقامەکانی پاریسدا جوان و سەرنجراکێشە، ژنان لە هەموو لایەکەوە رێکپۆشن و جوانپۆشن، بەناو خۆبادانەوە رێدەکەن، جلی کورت لەبەردەکەن، ئەو هەموو پەیکەری ژنە رووتانە چەند جوانن لێرەولەوێ بڵاوبوونەتەوە،ل112
من زۆر بە شەقامەکانی پاریسدا گەڕاوم، راستە شەقامی جوانی تێدایە، بەڵام لەهەمانکاتیشدا هەموو شەقامەکانی جوان نین، لەهەمانکاتیشدا نابێت جوانی شەقامەکانی پاریس لە دیمەنی رووتی ژنەکانیان ببینیتەوە، جوانی لە شتی تریشدا هەیە، ئەمەش گوزارشت لەو کەبتە سێکسییە دەکات کە هاشم سالح هەیەتی.
دواتر هەموو شتێکی پاریس جوان نییە، بەشێکی زۆری گەڕەکەکانی بەدەست هەژاریی و بێکارییەوە دەناڵێنن. هەروەها لەو شەقامانەی پاریسدا زۆرجار بێگانەکان، رووبەڕووی سووکایەتی و جوداکاری دەبنەوە لەلایەن ئەو فەرەنسیانەی هەڵگری بیری فاشیستین، پاریس ئەم دیمەنە ناشیرینانەشی تێدایە.

دوا قسە
هاشـم ساڵح یەکێکە لەرووناکبیرە ناسراوەکانی سوریا و خۆرهەڵات، هەمیشە داکۆکی لە ئازادی بیرورا و دژایەتی بیری توندڕەوی ئیسلامی کردووە، هەموو ئەمانەش هەڵوێست و فیکری جوانن، بەڵام ئەوەی مایەی رەخنە و قبووڵکردن نییە، دژایەتییکردنی هەموو شتێکی خۆرهەڵات و وێناکردنی هەموو شتێکی جوان و باشی خۆرئاوایە، بەجۆرێک خۆرئاوا بە بەهەشتێک دابنێیت و خۆرهەڵاتیش بە دۆزەخ. لەوانەبێت ئاسایی بێت ئەگەر کەسێکی ئاسایی خۆرهەڵاتی وا سەیری خۆرئاوا بکات، بۆیە بەلێشاو گەنجی ئەم خۆرهەڵاتە بەرەو ئەوروپا دەچن، بەڵام ئەگەر کەسێکی نووسەر و رووناکبیر، ئەم تێڕوانینەی هەبێت، مایەی پرسیار و گلەییشە.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا




روونکردنەوەیەک لە بارەی کتێبی دەستەێڤسکی.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

پێش چەند رۆژێک دەزگای سەردەم لە سایتەکەی خۆیاندا بڵاویان کردەوە کە کتێبێک بەناوی ” دەستەێڤسکی” چاپ بووە و لە پێشانگەی نێودەوڵەتی کتێب لە هەولێر بڵاودەکرێتەوە. ئەمەش چاپی دووەمی کتێبی دۆستۆیڤسکییە کە من نووسیومە. لێرەدا پێمخۆشە روونکردنەوەیەک لە بارەی ئەم کتێبەوە بددەم.
پێش 12 ساڵ کتێبێکم لە بارەی ژیان و فیکر و بەرهەمەکانی نووسەری روسی دۆستۆیڤکسی نووسی و دواتریش بە سوپاسەوە لە دەزگای سەردەم چاپ بوو. کتێبەکە لە سەرەتادا باسی ژیانی شەخسیی و کاریگەری ماڵ و دەوربەر و خاڵە جوان و ناشیرینەکانی کەسایەتی دۆستۆیڤسکیم دەرخستووە. لە بەشێکی تری کتێبەکەدا باسی شێوازی نووسینیم کردووە، چ داهێنانێکی لە بواری نووسینی رۆماندا کردووە. بەشێکی تری کتێبەکە باسی ئەو تەوەرە گرنگانەم کردووە کە دۆستۆیڤسکی لە کاروبەرهەماکانیدا باسی کردووە، لە بەشێکی تریشدا باسی کاریگەری ئەم کەڵە نووسەرەم کردووە بەسەر ئەدەب و فیکر و فەلسەفەی جیهان، بەتایبەتی کاریگەرییە فیکرییەکانی بەسەر نیتشە و فرۆیدەوە، ئەوان چیان لەم وەرگرتووە. دواجاریش خوێندنەوەم بۆ 11 رۆمانی کردووە کە ئەوانیش: هەژاران، برایانی کارامازۆڤ، تاوان و سزا، گەمژە، هەرزەکار، شەیتانەکان، شەوە سپییەکان، یادەوەرییەکانی ژێرزەمین، قومارچی، خاتوونی خاوەنماڵ. دڵێکی لاواز. خوێندنەوەکانیش ناساندنێکی کورتی رۆمانەکانە و شرۆڤەکردنیان بە شێوازی ئاسان.
هەندێك رۆمانی سەرو 1500 لاپەرە بووە ، هەموو ئەمانەش کاتێکی زۆری لە من گرتووەو ماوەی چەندین ساڵ، هەزاران لاپەڕەم بە زمانەکانی ئەڵمانیی و عەرەبی خوێندۆتەوە، تا ئەم کتێبە لەدایک بووە. من قسە لەسەر باشی یان خراپی کتێبەکە ناکەم، چونکە ئەوە دەبێت خوێنەران بڕیاری لەبارەوە بددەن.
دواجار ساڵی پار دووبارە پێداچوونەوەم بۆ کرد، خوێندنەوەم بۆ چەند رۆمانێكی تری کرد و کۆمەڵێک وتاریش کە لە بارەی ئەم کەڵە نووسەرەوە لە زمانەکانی عەرەبی و ئەڵمانییەوە وەرمگێڕاوە، لە چاپی دووەمدا جێمکردەوەو دام بە دەزگای سەردەم و ئەوانیش رەزامەندییان دەربڕی کە چاپی دووەمی بکەنەوە.
بەداخەوە نازانم بۆ ناوی ئەم نووسەرە بۆتە کێشە و مشتومڕی ناو نووسەرانی کورد، لە جیاتی ئەوەی بێن قسە لە بارەی کاروبەرهەمەکانییەوە بکەن، قسە لەسەر ناوەکەی دەکەن.
من خۆم هەر دۆستۆیڤسکیم بەکارهێناوەو ناوی کتێبەکەش دۆستۆیڤسکیم نووسیوە و لە کتێبەکەشدا کە بۆ سەردەمم ناردووە، هەر وام نووسیوە، لە چاپی یەکەمیشدا هەر بە دۆستۆیڤسکی لە سەردەم چاپ بووە، بەداخەوە ئەمجارە کتێبەکە چاپ بوو، ئینجا من زانیم کە ناوی ” دەستەێڤسکی” لەجیاتی “دۆستۆیڤسکی “دانراوە، هۆکاری ئەم گۆڕانکارییەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی کە دەزگای سەردەم، پرسیاریان لە کەسێک کردووە کە شارەزای زمانی روسییە، ئەو پێی وتوون کە بە زمان روسی ئاوا دێتە گۆ، ئەوانیش ئەمەیان داناوە. هەرچەندە من خۆم لەگەڵ ئەو ناوەدا نیم، ئاگاداری گۆڕینی ناوەکەش نەبووم. باشتریشە کە پێشتر ئاگاداری نووسەر بکەنەوە لە هەر گۆڕانکارییەک کە بەسەر کتێبەکەدا دێت و رەزامەندیی وەربگرن ئینجا چاپ بکرێت،بەڵام بەداخەوە بەو شێوەیە نەبوو، ئەمەش یەکێکە لەو گلەیی و رەخنانەی کە لە دەزگای سەردەم دەگیرێت.
لە پاش بڵاوبوونەوەیە کتێبەکە، هەندێک دۆست و هاوڕێ، سەرنج و تێبینی خۆیان لەبارەی ناوی کتێبەکەوە بۆ نووسیم، بەداخەوە هەندێک کەسیش ئەم ناوەیان کردە بیانوو، تاوەکو بە ئارەزووی خۆیان، زۆر بێ ویژدانانە و نابەرپرسیارانە قسەی ناشیرین جنێو لە دژمان بنووسن، هەموو ئەمانەش بەناوی رەخنەوە بڵاودەکرێتەوە. لەکاتێکیشدا من خۆم ئاگاداری چاپکردنی کتێبەکە بەو شێوە نیم و دەزگای سەردەم ئەو ناوەی داناوە، ئەوانیش بەرپرسن لە هەڵبژاردنی ئەو ناوە.




خۆشه‌ویستیی له‌ زه‌مانی كۆلێرادا.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

رۆمانی خۆشه‌ویستیی له‌ زه‌مانی كۆلێرادا، یه‌كێكه‌ له‌ شاكاره‌ جوانه‌كانی ئه‌ده‌بیاتی جیهان. كاتێك له‌ ئه‌ڵمانیا بووم، به‌لامه‌وه‌ سه‌یر بوو بۆچی هێنده‌ گرنگی به‌ گابرێل گارسیا ماركیز و رۆمانی خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مانی كۆلێرادا ده‌ده‌ن. منیش زۆر ده‌مێك بوو حه‌زم ده‌كرد بیخوێنمه‌وه‌. دیاره‌ ئه‌م رۆمانه‌ بۆ چه‌ندین زمانی جیهانی وه‌رگێڕاوه‌ و به‌ یه‌كێك له‌ 100 رۆمانه‌ مه‌زنه‌كه‌ی ئه‌ده‌بیاتی جیهان داده‌نرێت. جگه‌ له‌وه‌ش كراوه‌ته‌ فیلم، كه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ فیلمه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی جیهان.

به‌ سوپاسه‌وه‌ هاوڕێی هێژام محه‌مه‌د كه‌ریم، ساڵی 2016 ئه‌م رۆمانه‌ جوانه‌ی پێشكه‌ش كردم كه‌ ماوه‌یه‌كی زۆر خه‌ریكی وه‌رگێڕانی بووه‌، یه‌كێكیشه‌ له‌ كاره‌ جوانه‌كانی بواری وه‌رگێڕان. رۆمانه‌كه‌ له‌ 460 لاپه‌ڕه‌ی قه‌باره‌ گه‌وره‌ پێكدێت و ده‌زگای جه‌مال عیرفان چاپی دووه‌می كردووه‌، به‌ كوردییه‌كی جوان وه‌ریگێڕاوه‌. دیاره‌ له‌ هه‌موو جیهاندا لێكۆڵینه‌وه‌ی زۆر له‌باره‌ی ئه‌م رۆمانه‌وه‌ كراوه‌، هیچ رۆمان و به‌رهه‌مێكی تری ماركیزیش، هێنده‌ی ئه‌م رۆمانه‌ی قسه‌ی له‌باره‌وه‌ نه‌كراوه‌.

لێره‌دا پێم خۆشه‌ منیش چه‌ند سه‌ره‌قه‌ڵه‌مێكم له‌باره‌ی ئه‌م رۆمانه‌ جوانه‌وه‌ بنووسم، به‌و هیوایه‌ی تیشكێك بخه‌مه‌ته‌ سه‌ر ئه‌م رۆمانه‌ و كه‌مێك زانیاریش پێشكه‌ش به‌و خوێنه‌ره‌ هێژایانه‌ بكه‌م، كه‌ هێشتا نه‌یانخوێندۆته‌وه‌.

ناوه‌ڕۆك
هه‌ر له‌ناوه‌كه‌یه‌وه‌ خوێنه‌ر رووبه‌ڕووی دوو شتی سه‌ره‌كی ده‌بێته‌وه‌. یه‌كه‌میان: خۆشه‌ویستی. دووه‌میان: نه‌خۆشی كۆلێرایه‌. یه‌كه‌میان واته‌” خۆشه‌ویستی” پانتایی گه‌وره‌ی ته‌واوی رۆمانه‌كه‌ داگیرده‌كات. له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ تا سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م، له‌ ئه‌مریكای لاتیندا، چیرۆكێكی خۆشه‌ویستی جوان و گه‌وره‌ له‌دایك ده‌بێت، له‌كاتێكیشدا تارمایی جه‌نگ و نه‌خۆشی كۆلێرا به‌سه‌ر ته‌واوی وڵاته‌كانیدا زاڵه‌. لێره‌دا نووسه‌ر ده‌یه‌وێت بڵێت، كه‌ هێز و توانای خۆشه‌ویستی له‌بن نه‌هاتووه‌ و ده‌توانێت له‌ خراپترین و ناخۆشترین سات و شوێنیشدا، به‌ جوانترین شێوه‌ له‌دایك بێت.

فلۆرینتۆ ئه‌ریزا كوڕێكی هه‌رزه‌كاری هه‌ژاره‌ له‌ فه‌رمانگه‌ی ته‌له‌گراف كار ده‌كات، مه‌لی عیشقی به‌سه‌ر كچۆڵه‌یه‌كی جوان و ده‌وڵه‌مه‌ندی شاره‌كه‌وه‌ ده‌نیشێته‌وه‌، كه‌ ئه‌ویش فێرمینا دازایه‌. ماوه‌یه‌ك خۆشه‌ویستی ئه‌م دوو گه‌نجه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌ڵام پاشان باوكی نامه‌یه‌كی دڵداری كچه‌كه‌ی ده‌دۆزێته‌وه‌، ئه‌ویش كه‌سێكی سته‌مكار و تووڕه‌ بووه‌. كاتێك به‌مه‌ ده‌زانێت خوشكه‌كه‌شی سزا ده‌دات، چونكه‌ ئاگادار بووه‌ و ئه‌م راستییه‌ی له‌و شاردۆته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ ماڵ ده‌ری ده‌كات. پاشان كچه‌كه‌شی سزا ده‌دات و ده‌یبات بۆ گوندێكی دووره‌ ده‌ست. به‌ڵام فلۆرینتۆ، به‌وپه‌ڕی دڵسۆزییه‌وه‌ پارێزگاری له‌ خۆشه‌ویستییه‌كه‌ی ده‌كات و ژن ناهێنێت و چاوه‌ڕێی دڵداره‌كه‌ی ده‌كات. پاش ماوه‌یه‌ك فێرمینا شوو به‌ پزیشكێكی ناودار ده‌كات و ژیانی هاوسه‌ری پێكدێنێت، كوڕ وكچێكی لێ ده‌بێت. پاش چه‌ندین ساڵ له‌گه‌ڵ ئه‌م پزیشكه‌ ئاشتیانه‌ پێكه‌وه‌ ده‌ژین، هه‌تا رۆژێكیان مێرده‌كه‌ی له‌سه‌ر په‌یژه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ خواره‌وه‌ و ده‌مرێت. له‌ مه‌راسیمی به‌خاك سپاردنه‌كه‌یدا، دووباره‌ فلۆرینتۆی كۆنه‌ خۆشه‌ویستی په‌یدا ده‌بێته‌وه‌ و داوای لێده‌كات كه‌ لاپه‌ڕه‌ كۆنه‌كانی پێشوو هه‌ڵبده‌نه‌وه‌ و ببنه‌ هاوسه‌ری یه‌كتری. فێرمینا له‌و كاته‌دا زۆر تووڕه‌ ده‌بێت، به‌ڵام دواتر كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ماڵه‌وه‌، له‌ ناخیدا هه‌ست به‌ ژیانه‌وه‌ی خۆشه‌ویستی كۆنه‌كه‌ی ده‌كات و رازی ده‌بێت. لێره‌شدا كچه‌كه‌ی دژی ده‌وه‌ستێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ رێگر لێی، به‌ڵام كوڕه‌كه‌ی رازی ده‌بێت. دواجار پێكه‌وه‌ سواری كه‌شتییه‌ك ده‌بن و به‌ناو ده‌ریادا سه‌فه‌ر ده‌كه‌ن و دوای 52 ساڵ به‌ یه‌كتری ده‌گه‌ن و ده‌یانه‌وێت له‌ رێگه‌ی سیحری خۆشه‌ویستییه‌وه‌، دژی پیری بجه‌نگن، ئه‌مه‌ش كۆتایی رۆمانه‌كه‌یه‌.

دیاره‌ ئه‌م رۆمانه‌ پڕیه‌تی له‌ دیمه‌نی جوان، كه‌ هه‌ستی مرۆیی تێیدا زاڵه‌ به‌تایبه‌تی خۆشه‌ویستی. له‌ هه‌مووشی جوانتر شێوازی نووسینه‌كه‌یه‌تی.

شێوازی نووسین

له‌ په‌نا ناوه‌ڕۆكه‌ جوان و سیحر ئامێزه‌كه‌یدا، شێوازی نووسینه‌كه‌ی، خاڵێكی به‌هێز و سه‌رنجراكێشی ئه‌م رۆمانه‌یه‌. نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی فلاشباكه‌وه‌، ورده‌ ورده‌ باسی رووداوه‌كانی رۆمانه‌كه‌ ده‌كات. سه‌ره‌تا له‌ مردنی مێرده‌كه‌ی فێرمیناه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و پاشان یارییه‌كی جوان به‌ زه‌مه‌ن و شوێنه‌كان ده‌كات، له‌ رێگه‌ی كردنه‌وه‌ی گرێ كوێره‌كانی رۆمانه‌كه‌وه‌، خوێنه‌ر به‌ رۆمانه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. جگه‌ له‌وه‌ش نووسه‌ر توانایه‌كی ئێجگار سه‌یر و به‌هێزی هه‌بووه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی رووداوه‌ خۆش و ناخۆشه‌كانی رۆمانه‌كه‌. له‌م رۆمانه‌شدا میتۆدی ” ماكی ریالیزم= واقیعی سیحرایی” زۆر به‌ جوانی به‌كارهێناوه‌، به‌تایبه‌تی له‌كاتی باسكردنی چیرۆكی خۆشه‌ویستیی فلۆرینتۆ و فێرمیناوه‌. جگه‌ له‌وه‌ش له‌كاتی باسكردنی نه‌خۆشی كۆلێرادا، وه‌كو كامێرامانێكی دیمه‌نه‌ تراژیدییه‌كانی گواستۆته‌وه‌، وا هه‌ست ده‌كه‌یت كه‌ سه‌یری فیلمێكی دۆكۆمێنتاری ده‌كه‌یت، له‌مه‌شدا نووسه‌ر شێوازی رۆژنامه‌وانی به‌كارهێناوه‌.

خۆشه‌ویستی
وه‌كو پێشتریش وتم، خۆشه‌ویستی ده‌بێته‌ بابه‌تی سه‌ره‌كی ئه‌م رۆمانه‌، هه‌روه‌ها ده‌شبێته‌ مه‌یدانێكی سه‌ره‌كی بۆ ته‌واوی رۆمانه‌كه‌. لێره‌دا نووسه‌ر ده‌یه‌وێت كۆمه‌ڵێك په‌یامی گرنگ به‌ خوێنه‌ر بدات. له‌ سه‌ره‌تادا پێمان ده‌ڵێت: خۆشه‌ویستی هیچ سنوورێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نازانێت، هه‌روه‌ها هه‌ژاری و ده‌وڵه‌مه‌ندیش هیچ رۆڵێكیان نییه‌. دواتریش هه‌نگاو به‌ره‌و خاڵێكی گرنگ ده‌بات و باس له‌ ته‌مه‌ن و پیری ده‌كات، دووباره‌ نووسه‌ر پێمان ده‌ڵێت، كه‌ خۆشه‌ویستی په‌یوه‌ندی به‌ پیری و گه‌نجییه‌وه‌ نییه‌، بگره‌ خۆشه‌ویستی توانا و هێزیكی بێسنوور و به‌رده‌وامی هه‌یه‌.

نووسه‌ر ده‌ڵێت: خۆشه‌ویستی له‌ هه‌موو كاتێك و له‌ هه‌موو جێگایه‌كدا هه‌ر خۆشه‌ویستییه‌ و خۆشه‌ویستی هه‌تا له‌ مه‌رگ نزیك بێته‌وه‌ سه‌قامگیرتر و تۆكمه‌تر ده‌بێت.ل456

پاشان باس له‌ قوربانیدان ده‌كات و له‌زاری فلۆرینتۆوه‌ ده‌ڵێت:
چ شانازییه‌ك له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ مرۆڤ له‌ پێناوی خۆشه‌ویستیدا بمرێت.ل110

لێره‌دا نووسه‌ر پێمان ده‌ڵێت هه‌رچه‌نده‌ خۆشه‌ویستی هه‌ڵگری په‌یامێكی ژیاندۆستییه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ڵگری په‌یامێكی مه‌رگدۆستییشه‌.

كۆلێرا
بابه‌تێكی گرنگی تر مه‌سه‌له‌ی نه‌خۆشی كۆلێرایه‌، له‌ سه‌رده‌مه‌كانی پێشوودا ئه‌م نه‌خۆشییه‌ وه‌كو چه‌كێكی كۆمه‌ڵكوژی په‌لاماری كۆمه‌ڵگه‌كانی داوه‌. نووسه‌ر له‌مه‌شدا باسی ئه‌و كاره‌ساته‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌كات كه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا به‌سه‌ر ئه‌مریكای لاتیندا هاتووه‌، ئه‌ویش له‌ ده‌ره‌نجامی بڵاوبوونه‌وه‌ نه‌خۆشی كۆلێرایه‌. له‌مه‌دا نووسه‌ر زیاتر وه‌كو رۆژنامه‌نووسێك ده‌ركه‌وتووه‌، قه‌ڵه‌مه‌كه‌ی كردۆته‌وه‌ كامێرایه‌كی زیندوو، وێنه‌ی ئه‌و دیمه‌نه‌ تراژیدیانه‌مان بۆ ده‌گرێت، كه‌ له‌و كاته‌دا به‌سه‌ر خه‌ڵكی ئه‌مریكای لاتیندا هاتووه‌. نابێت ئه‌وه‌شمان له‌بیربچێت كه‌ پێشتر ماركیز كاری رۆژنامه‌نووسی كردووه‌.

دواتریش ده‌ڵێت:

“له‌گه‌ڵ هاتنی هه‌فته‌ی سێیه‌مدا، سه‌راپای هه‌یوانی دێری (سانتا كلارا) ی پیرۆز تا قه‌راغی سپیداره‌كان پڕ بوو له‌ گۆڕ و ناچاربوون باخی میوه‌ی ئه‌نجومه‌ن به‌كاربێنن بۆ ناشتنی ته‌رم كه‌ رووبه‌ره‌كه‌ی دوو ئه‌وه‌نده‌ی گۆڕستانێكی ئاسایی ده‌بوو. له‌وێدا قه‌بره‌كانیان هێنده‌ قووڵ هه‌ڵكه‌ندبوو، مردووه‌كان به‌بێ تابووت به‌ سێ ریز له‌سه‌ریه‌ك بنێژن، به‌ڵام ئه‌م كاره‌ش نه‌ده‌كرا درێژه‌ی پێبدرێت له‌به‌رئه‌وه‌ی قه‌راغی گۆڕه‌كان وه‌كو ئیسفنجی لێهاتبوو به‌پێ خستنه‌سه‌ری، خوێنی پیس و بۆگه‌نی ده‌ده‌ڵاند. ل147”

له‌مه‌دا نووسه‌ر زیاتر پشتی به‌ میتۆدی سروشتگه‌رایی ئێمیل زۆلا به‌ستووه‌، به‌مشێوه‌یه‌ش توانیویه‌تی دیمه‌نه‌كه‌ پڕاوپڕ بۆ خوێنه‌ر بگوازێته‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش هێنده‌ی تر رۆمانه‌كه‌ی به‌هێز كردووه‌.

پیریی
خاڵێكی گرنگتر، كه‌ نووسه‌ر پانتایی باشی بۆ داناوه‌، په‌یوه‌ندی به‌ مه‌سه‌له‌ی پیرییه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌مه‌دا نووسه‌ر به‌ پێی سه‌لیقه‌ی خۆی، قسه‌ی له‌باره‌ی پیرییه‌وه‌ كردووه‌.

فلۆرینتۆ هه‌ستی ده‌كرد، پیریی ئه‌و، لافاوێكی پڕ جۆش و خرۆش نییه‌، به‌ڵكو چاڵاوێكی گه‌وره‌یه‌ دڵۆپ دڵۆپ یاده‌وه‌ری لێده‌تكێت و وشكده‌بێت. لێزانیی و زیره‌كی په‌رپووت ده‌بوو، متانه‌ی پێنه‌ده‌كرا، دوای چه‌ندین رۆژ خووڵانه‌وه‌ به‌ ده‌وه‌ری ڤێلای لامانگادا، له‌وه‌ تێگه‌یشت كه‌ شێوازه‌كانی سه‌رده‌می گه‌نجی هه‌رگیز ناتوانن ئه‌و ده‌رگایانه‌ بشكێنن كه‌ پرسه‌ كڵۆمی دابوون. ل393

جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ ماركیز له‌ كۆتاییی ته‌مه‌نیدا تووشی نه‌خۆشی زه‌هایمه‌ر بوو، رۆژنامه‌یه‌كی ئه‌ڵمانیش به‌ مانشێتی گه‌وره‌ نووسیبووی” خۆشه‌ویستی له‌زه‌مه‌نی زه‌هایمه‌ردا.”

وه‌زعی سیاسی

نووسه‌ر له‌په‌نا خۆشه‌ویستییدا باسی ژیان سیاسی ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌كات و تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی هه‌ژاریی و ده‌وڵه‌مه‌ندیی و جیاوازی چینایه‌تی.

“عه‌ره‌بانه‌كه‌ به‌ناو ره‌شاوی شه‌قامه‌كاندا به‌ خوار و خێچی كه‌وته‌ڕێ، ئه‌و جێگایه‌ی كه‌ سیساركه‌ كه‌چه‌ڵه‌كان له‌سه‌ر پاشـاوه‌ی قه‌سابخانه‌كان شه‌ڕیان ده‌كرد، كه‌ ده‌توت نێچیرێكی تازه‌یه‌ و یه‌كه‌م خێزاوی ده‌ریا خستوویه‌تییه‌ كه‌ناره‌وه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ شاری مه‌سئوله‌كانه‌وه‌ كه‌ خانووه‌كانیان له‌ به‌رد دروستكرا بوون، خانووه‌كانی ئێره‌ له‌ پارچه‌ ته‌خته‌ دروستكرا بوون له‌ هه‌ڵچوونی گواوی زێڕابه‌ سه‌ر به‌تاڵه‌كان ده‌یپاراستن كه‌ میراتی ئیسپانییه‌كان بوو. هه‌موو شتێ بۆنی نه‌گبه‌تی لێده‌هات و هه‌موو شوێنێ وه‌كو كاوله‌ ده‌هاته‌ به‌رچاو.ل24

دواتریش ده‌ڵێت

سه‌ڕه‌رای تێپه‌ڕبوونی نیو سه‌ده‌ به‌سه‌ر ژیانی سه‌ربه‌خۆییدا، وڵات هێشتا یه‌ك رۆژ ئاشتی راسته‌قینه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌دیبوو.ل 99

دوا قسه‌

به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌م رۆمانه‌ قسه‌ی زۆر هه‌ڵده‌گرێت و له‌ جیهانیشدا لێكۆڵینه‌وه‌ی زۆری له‌باره‌وه‌ كراوه‌، ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی نووسه‌ر توانیویه‌تی كۆمه‌ڵێك بابه‌تی فیكریی و فه‌لسه‌فی و ئه‌ده‌بی گرنگ له‌م رۆمانه‌دا كۆبكاته‌وه‌ و به‌شێوازێكی جوانی ئه‌ده‌بیش، پێشكه‌شی خوێنه‌رانی جیهانی بكات.
لێره‌دا جێگه‌ی خۆیه‌تی ده‌ستخۆشی له‌ محه‌مه‌د كه‌ریم بكه‌م و هیوای كار و به‌رهه‌می جوانتری بۆ ده‌خوازم.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا

سه‌رچاوه‌:
گابریل گارسیا ماركیز. خۆشه‌ویستیی له‌ زه‌مانی كۆلێرادا. له‌ فارسیییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم. چاپی دووه‌م. سلێمانی. 2016.

//www.annajah.net/
//www.almrsal.com/




جیاوازی رۆژی 14 تەمموز لە نێوان عیراق و فەرەنسادا… ئەردەڵان عەبدوڵڵا

یەکێک لەو رۆژانەی ساڵ کە دوو شۆڕشی گەورەی تێدا روویداوە 14 تەمموزە. لەم رۆژەدا لە دوو وڵاتی جیهان یەکێکیان لە خۆرئاوا و ئەوی تریشیان لە خۆرهەڵات، دوو شۆڕشی گەورە روویدا. یەکەمیان فەرەنسایە کە لە 14 تەمموزی 1789 شۆڕشی گەورەی فەرەنسا بەرپا بوو، کۆتایی بە حوکمی پاشایەتی هێنرا و کۆماری فەرەنسا دامەزرا. دووەمیان لە عیراق بوو، کاتێک لە 14 تەمموزدا کۆمەڵێک ئەفسەری عیراقی بەسەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم، کودەتایەکی سەربازیان کرد و کۆتاییان بە رژێمی پاشایەتی هێنا.
دیارە 14 تەمموز لە فەرەنسادا رۆژێکی ئێجگار تایبەتە و بە رۆژی نیشتمانی دادەنرێت، وەکو خۆیان دەڵێن « لو کەتۆخز ژوویە Le quatorze juillet «، تەنها رۆژێکی نیشتمانی ئاسایی نییە، بگرە لە زۆربەی شارو شارۆچکەکاندا، جەژن و ئاهەنگی تایبەت ساز دەکرێت، لە پاریسی پایتەختیشدا بە ئامادەبوونی سەرۆک و زۆرجاریش هەندێک میوانی بیانیش،مانۆڕێکی سەربازی لە شەقامی شانزە لیزی نمایش دەکرێت.
ئەو ماوەیەی لە فەرەنسا بووم، هەستم کرد کە 14 تەمموز بەلای زۆربەی فەرەنسییەکانەوە زۆر گرنگە، بەپێچەوانەی ئێمەوە. دیارە ئەوانیش ناهەقیان نییە، چونکە لەم رۆژەدا فەرەنسییەکان بڕیارێکی دەستەجەمعیان داو پەلاماری قەڵای باستیلیان دا، کە بەدناوترین زیندانی فەرەنسا بوو، بەم شێوەیەش کۆتاییان بە حوکمێکی پاشایەتی خراپ هێنا، کە تێیدا وڵات لەلایەن پاشا و دەستەبژێری ئەرستۆکراتیی و زانایانی ئاینەوە بە خراپترین شێوە بەڕێوە دەبرا، تاکی فەرەنسی بەتایبەتی چینی جووتیاران و کرێکاراکان و زەحمەتکێشانی فەرەنسا، رەوشی ژیانیان زۆر خراپ بوو حیسابی کۆیلەیان بۆ دەکرا. لەرووی ئازادیشەوە کەس بۆی نەبوو بچووکترین رەخنە یان ناڕەزایی دەرببڕێت. دەتوانین ساڵانی حوکمی پاشایەتی فەرەنسا لە وتە بەناوبانگەکەی لویسی 14 کورت بکەینەوە ، کاتێک وتی: من دەوڵەتم، L›etat, c›est moi « ئەم پیاوە ماوەی 54 ساڵ حوکمی فەرەنسای کردووە.
هەرچەندە لە پاش شۆڕشەکە، فەرەنسا بۆ ماوەی چەند ساڵێک رووبەروی پێشویی و نائارامی بۆوە، دواتریش سەردەمی دیکتاتۆری ناپۆلیۆن دەستی پێکرد، بەڵام گرنگترین شت لەم شۆڕشەدا ئەوەبوو، کە دەستوورێکی مرۆڤدۆستانە جێبەجێکرا، کە تێیدا هەموو هاووڵاتیانی فەرەنسا بەیەک چاو سەیر دەکرێن و کۆتایی بە حوکمی پادشایەتی و ئەرستۆکرات و زانایانی ئایینی هێنا. هەروەها هاووڵاتیانی فەرەنسا تاڕادەیەکی باش هەوای ئازادییان هەڵمژیی و لەرووی بژێوییشەوە، ژیانیان بەرەو باشی هەنگاوی نا. جگە لەوەش ئەم شۆڕشە بووە داینەمۆیەک بۆ هەموو گەلانی تری جیهان بەتایبەتی ئەوروپا کە شۆڕش لە دژی رژێمە کۆنەپەرستەکان بکەن.
بەڵام لە عیراقدا ئەم رۆژە هەرچەندە بە رۆژێکی نیشتمانی دادەنرێت، بەڵام لەناو زۆربەی خەڵکیدا نەبۆتە مایەی خۆشیی و کامەرانی، بگرە بە پێچەوانەوە بەلای هەندێک کەسەوە رۆژێکی شوومە، زۆرکەس پێیان وایە لەپاش نەمانی پاشا، عیراق ئارامی بەخۆوە نەبینیوە. راستییەکەی ئەگەر بە چاوێکی بێلایەنییەوە سەیری ئەم رۆژە بکەین، دەبینین عیراق لە سایەی شۆڕشەکە و سەرۆکایەتی قاسمدا، کۆمەڵێک هەنگاوی باشی ناوە، لەوانە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری باش بە هاووڵاتیان بەتایبەتی لەرووی خوێندن و پەروەردە و تەندروستیی و خانووبەرەو رێگاوبانەوە. کە ئەمەش بۆ چینە هەژارەکان گرنگ بوو، لەهەمووشی گرنگتر یاسای چاکسازی زەوی دانا، هەرچەندە ئەمە لە کوردستاندا رووبەڕووی ناڕەزایی دەرەبەگ و ئاغاکان بۆوە، دواتر بزووتنەوەی چەکداری روویدا، کە پاشتر ناوی لێنرا شۆڕشی ئەیلول. لەهەمووی گرنگتر بۆ ئێمەی کورد، ئەوەبوو کە یەکەمجار بوو کە حکومەتی عیراق دان بە بوونی کورد بنێت و بڵێت کورد و عەرەب هاوبەشن لەم وڵاتەدا، ئەمەش لەو کاتەدا زۆر گرنگ بوو نەک بۆ کوردی عیراق بگرە بۆ کوردی پارچەکانی تریش، چونکە لە ئێران و تورکیا، نکوڵیان لە بوونی کورد دەکرد.
بەڵام نابێت ئەوەشمان لەیادبچێت، کە قاسم و هاوڕێکانی سەرەتایەکی خراپیان لە ژیانی سیاسی عیراق دەستپێکرد، کاتێک سوپا دەستێوەردانی لەژیانی سیاسی کرد، کە پاشتر چەندین کودەتای خوێناویی بە دوادا هات و قاسمیش خۆی بووە قوربانی کودەتای سەربازیی. جگەلەوەش عیراق لە سەردەمی پاشایەتیدا، ژیانێکی تاڕادەیەک پەرلەمانیی و دەستووریی و ئازادی سیاسیی هەبوو، هاتنی حوکمی سەربازیی کۆتایی بە ژیانی سیاسی عیراق هێنا. تاکی عیراقیش لەسایەی پادشایەتییدا، ئازادی زیاتر بوو.
ئەم رۆژە بەلای خۆشمەوە تایبەتە، چونکە 14 تەمموز رۆژی لەدایکبوونی هەردوو برای ئازیزم کاک ئازاد و ئاواتە، هیوای تەندروستیی و بەختەوەریان بۆ دەخوازم. زۆرجار کە لە فەرەنسا بووم، بەلای هاوڕێ و دۆستە فەرەنسییەکانمانەوە ئەمە شتێکی ئاسایی نەبوو. راستیەکەشی ئەوەبوو لەگەڵ بەرپابوونی شۆڕشی 14 تەمموزدا خۆشیی و شادیی بەشێکی زۆری عیراقی گرتەوە، لەوکاتەدا حزبی شیوعی هەوادار و ئەندامی زۆری هەبوو، ئەوانیش پشتگیریی ئەم شۆڕشەیان کرد. ئەم خۆشیی و شادیشەش شارۆچکەی تەوێڵەی گرتبۆوە، هەرچەندە باوکم بازرگانێکی ئاسایی بووەو تاقەتی سیاسەتی نەبووە، بەڵام ئەویش کەوتۆتە ژێر کاریگەری ئەو خۆشییە گشتییەوە، بۆیە لەو ساڵەدا واتە 1958 دا ناوی یەکەم کوڕی دەنێت ئازاد. ساڵی پاشتریش واتە 1959 دووەم کوڕی ناو دەنێت ئاوات، چونکە لەوکاتەدا هێشتا خەڵکی بەوپەڕی خۆشیەوە باوەش بۆ ژیان دەکەنەوە، هەریەکە و خەون و ئاوات و ئومێدی زۆری هەبووە بە ژیان. بەڵام بەداخەوە پاش چەند ساڵێک، شۆڕش و قاسم لای خەڵکی خۆشەویستیان نامێنێت، بەمشێوەیەش خەون و ئاواتەکانیش نامێنن.




ئاگاتا کریستیی و عیراق… ئەردەڵان عەبدوڵڵا

ئاگاتا کریستی یەکێکە لە رۆماننووسە ناودارەکانی بەریتانیا و جیهان، لە ساڵی 1890 لە باشووری بەریتانیا لەدایک بووەو لەساڵی 1976 کۆچی دواییکردووە. ئەو بە دایکی رۆمانی پۆلیسی دادەنرێت و خاوەنی 66 رۆمانی پۆلیسییە و 14 کۆمەڵە چیرۆکی بڵاوکردۆتەوە، بۆ زۆربەی زمانەکانی جیهانی کارەکانی وەرگێڕاوەو لە تەواوی جیهاندا کتێبەکانی ژمارەی پێوانەییان تێپەڕاندووە سەرو 2 ملیارد نوسخە لە کتێبەکانی چاپ و بڵاکراونەتەوە، بەمشێوەیەش دەبێتە یەکەمین نووسەری جیهان لەرووی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبەکان.

ئاگاتا کریستیی و عیراق
ئەوەی مایەی سەرنجە ئەم ژنە رۆمانووسە بەریتانییە پەیوەندییەکی ئێجگار تایبەتی هەبووە لەگەڵ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتیی و عیراق بەتایبەتی. لێرە دووەم مێردی دەناسێت و لێرەشەوە یەکێک لە چیرۆکە خۆشەویستییەکانی دەستپێدەکات. ئاگاتا کریستی لە ژیانیدا دوو رۆمانی لەبارەی عیراقەوە نووسیوە، یەکەمیان بەناونیشانی تاوانێک لە میزۆپۆتامیا Murder in Mesopotamia کە لە ساڵی 1936 دا بڵاویکردۆتەوە، یەکێکە لە رۆمانە ناسراوەکانی لە جیهاندا و کراویشە بە فیلم. زۆرجاریش ئەم رۆمانە بە ناونیشانی ” تاوانێک لە عیراق” وەرگێڕاوە بۆ زمانی عەرەبی. دووەمین رۆمانیشی بەناونیشانی دیدارێک لە بەغداد They Came to Baghdad کە لە ساڵی 1951 دا بڵاویکردۆتەوە، ئەمیش یەکێکە لە رۆمانە جوانەکانیی.

پەیوەندی شەخسی
ئاگاتا کریستیی پەیوەندییەکی تایبەتی بە عیراقەوە هەبووە. ساڵی 1928 لەمێردی یەکەمی جیا دەبێتەوە، پاشان ساڵی 1929 سەردانی عیراق دەکات و دەچێتە ناوچەی ئوری مێژوویی، کەلەو کاتەدا لەلایەن شوێنەوارناسی بەریتانیا لیۆنارد ویلی سەرپەرشتی دەکرێت. لەو ماوەیە لەوێ دەبێت، لیۆنارد ویلی داوا لە ماکس مالوان شوێنەوارناس دەکات، کە هاورێیەتی ئاگاتا کریستی بکات و شوێنە گرنگەکانی عیراقی پێ بناسێت، لێرەشەوە چیرۆکێکی خۆشەویستی لە نێوان کریستیی ئەم شوێنەوارناسەدا پەیدا دەبێت. پاشان ساڵی 1930 ماکس مالوان دەچێتە لەندەن و ئاگا کریستی دەخوازێت. پاشان لەگەڵ مێردە نوێکەیەدا دەگەڕێتەوە بۆ عیراق و زۆر شوێنی ئەم وڵاتە دەبینێت و هەر لە باشوورەوە بۆ باکوور، ماوەیەکی زۆریش لە دەورووبەری شاری موسڵ دەمێنێتەوە.
پاشان ساڵی 1931 و 1932 دەستدەکرێت بە پشكنین بەدوای شوێنەواری عیراق لە شاری موسڵ، لەوکاتەدا ئاگاتا کریستی لەگەل مێردەکەی دەبێت و هاوکاری دەکات و زۆرجار پارچە شوێنەوارەکان پاک دەکاتەوە یان فۆتۆیان دەگرێت. پاشان دووبارە ساڵی 1933 و 1934 دێتەوە عیراق، ماوەیەکی زۆریش لەگەل مێردەکەی دەبێت لەناوچەی ” تل عربجیة” . پاشان ساڵی 1947 ماکس مالوانی مێردی دەبێتە بەرێوەبەری قوتابخانەی بەریتانی بۆ شوێنەوار لە عیراق، کە سەرپەرشتی هەموو تیمەکانی گەڕان و پشكنین بەدوای شوێنەواری عیراق دەکات، بەتایبەتی هەڵمەتی پشکنین بەدوای شوێنەواری ناوچەی نەمورد کە لە ساڵی 1948 ەوە تاوەکو 1958 ی خایاند.
ئەم پەیوەندییە رۆحییە، کاری کردۆتە سەر ئەم ژنە، دەتوانم بڵێم کاریگەریییەکی باشی هەبووە، بۆیە توانیویەتی دوو رۆمانی جوان بەناوی عیراقەوە بنووسێت.

رۆمانی تاوانێک لە عیراق
لەماوەی پێشوودا چاوم کەوت بە رۆمانی ” تاوانێک لە عیراق” کە بەزمانی عەرەبی خوێندمەوە، لێرەدا پێمخۆشە کورتەیەک لەبارەی ئەم رۆمانەوە بنووسم، هەرچەندە تەواوی کەسایەتی ناو رۆمانەکە ئەوروپیی و ئەمریکین بەڵام لە هەندێک شوێندا تێڕوانینی خۆی لەبارەی گەل و وڵاتی عیراقەوە دەڕبڕیوە.

کورتەی رۆمانەکە
ئامی لیتەران سیستەرێکی بەریتانییە کە لە بەغدا کار دەکات، پاشان لەسەر داوای دکتۆر ئیریک لایدنەر کە شوێنەوارناسێکی سویدیە، لە ناوچەی موسڵ کار دەکات و بەدوای شوێنەوارەکانی عیراقدا دەگەڕێت. ژنەکەی “لویز” بەدەست کۆمەڵێک کێشەی دەروونییەوە دەناڵێنێت، بۆیەدا داوا لە ئامی دەکات کە بێت ئاگاداری لویزی ژنی بێت. لویز پێش 15 ساڵ شووی بە پیاوێکی ئەڵمانی کردووە بەناوی فریدریک بۆسنەر، ئەم پیاوە لە کاتی جەنگی یەکەمی جیهانیدا لە ئەمریکا ژیاوەو لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کاریکردووە، بەڵام پاشان ئاشكرا دەبێت کە سیخوری بۆ دەزگای هەواڵگری ئەڵمانیا دەکات، بۆیە دەستگیر دەکرێت و سزای لەسێدارەدانی بۆ دەردەچێت و وەکو خائین حسابی بۆ دەکرێت. بەڵام بۆسنەر لە زیندان رادەکات و پاشان لە روودای نێوان دوو شەمەندەفەردا، لاشەیەک دەدۆزنەوەو کە ناسانەمەکی ئەوی لەسەرە.
لویز لەماوەی ئەو چەند ساڵەی پێشوودا هەمیشە نامەی هەڕەشە ئامێزی لەلایەن کەسێکی نەناسراوەوە پێدەگات، ئەو کەسە هەڕەشەی ئەوەی لێدەکات، ئەگەر شوو بکات، ئەوا دەیکوژێت. ئەمەش لویز تووشی حاڵەتێکی دەروونی خراپ دەکات. بەڵام پێش دوو ساڵ شوو دەکات بەم شوێنەوارناسە سویدییە، لەوکاتەوە ئیتر نامە هەڕەشە ئامێزەکان نەماون، بەڵام ماوەیەکە دووبارە ئەو نامانەی بەدەست دەگاتەوە.
پاش هاتنی ئامی بە هەفتەیەک لویز دەکوژرێت، ئەمەش بەهۆی بەکارهێنانی پارچەیەک بەردی گەورەی مێژووییەوە، ئەم کوشتنەش دەبێتە لوغز و نهێنییەکی گەورەو تەواوی ئەو کەسانەی دەورووبەری لویز هەن تاوانبار دەکرێن یان گوومانیان دەخرێتە سەر.
بەڵام پاشان لەلایەن پزیشكی توێکارییەوە” دکتۆر رایلی” کاتەکەی کوشتنەکە دیاری دەکرێت، لەهەمووشی گرنگتر لەوکاتەدا کۆمیساری ناوداری بەلجیکی ” هیرکیول بوارو” لە عیراق دەبێت، کە هاوڕێی دکتۆر ” رایلی” یە. جێگەی ئاماژەیە ئەم کۆمیسارە لە زۆربەی رۆمانەکانی ئاگاتا کریستیدا بوونی هەیە. بوارو دەستدەکات بە پشکنین و لێکۆڵینەوەو دواتریش دەتوانێت تاوانبارەکە بدۆزێتەوە.
سەرەتای گومانەکان بەو شێوەیە دەستپێدەکات، کاتێک مەدام جۆنسۆن کە هاوکاری دکتۆر لایندەرە ، دەڵێت ئەو شەوەی کە تاوانەکەی تێدا ئەنجام درا ، من گوێم لە دەنگی هاوارێک بوو لە ژوورەکەی لویز، ئەمەش دەبێتە سەرەداوێکی گرنگ بۆ دۆزینەوەی تاوانبارەکە. بەڵام لەپاش ئەوەی مەراسیمی بەخاک سپاردنی لویز تەواو دەکرێت، بۆ شەوەکەی جۆنسۆنیش دەکوژرێت. ئەمەش لەرێگەی ژەهراویکردنییەوە لەرێگەی گۆزەی ئاوەکەیەوە. بەڵام ئەو شەوە ئامی گوێی لە دەنگی جۆنسۆن دەبێت، کە هاوارا دەکات: پەنچەرەکە پەنچەرەکە.واتە کەسێک لە پەنچەرەکەوە هاتۆتە ژوورەوە ئەمی ژەهراویخوارد کردووە.
لێرەوە ئامی زۆر دەترسێت بەڵام کۆمیسار بوارو ئارامی دەکاتەوەو دەستدەکات بە پشکنین و دواجار تاوانباری سەرەکی دەەدۆزێتەوە کەئەویش مێردەکەی لویزە. بۆسنەری مێردی پێشووی، لەکاتی رووداوەکانی شەمەندەفەرەکە لەناو ڤارگۆنەکەدا ناسنامەی شوێنەوارنسێکی سویدی بەناوی دکتۆر لایندەر دەدزێت و ناسنامەکەی خۆی دەخاتە سەر لاشەکەی ئەو. پاشان لەرێگەی نامەوە هەڕەشە لە لویزی ژنی دەکات و دواتر پاش چەندین ساڵ لەرێگەی گۆڕینی ناسنامەکە و شێوازی دەمووچاوی، دووبارە لویز دەهێنێتەوە و کەسیش نازانێت کە ئەوە بۆسنەرە. بەڵام پاشان کاتێک بۆسنەر دێتە عیراقەوە، هەست دەکات کە ژنەکەی مەیلی بۆ لای شوێنەوارناسێکی هاوکاری ئەمریکی بەناوی ‘ ریشارد کاری” هەیە. بۆیە ئێرەیی زۆر دەبێت و دووبارە دەستدەکاتەوە بەنووسینی نامەی هەڕەشە ئامێز و دواجاریش هەر خۆی دەیکوژێت و هەر ئەویش جۆنسۆن دەکوژێت کە پێشتر هاوکاری بووە،چونکە ترسی ئەوەی هەیە کە جۆنسۆن ئاشکرای کردبێت.

شێوازی نووسین
ئەم رۆمانە زیاتر لە بیۆگرافییەوە نزیکە، رۆمانەکە لەلایەن ئامی لایتەرانەوە دەنووسرێت و ئەو دەبێتە گێڕەوەڕ. وەکو خۆشی لە پێشەکی رۆمانەکەدا دەڵێت، کە ئەو لە رووی شێوازی نووسینەوە کێشەی هەبووەو بەلاشیەوە نووسین کارێکی زەحمەت بووە.
ئاگاتا کریستی هەوڵیداوە وەکو هەموو رۆمانەکانی تری بە زمانێکی ئاسان قسە لەگەڵ خوێنەر بکات، ئەمەش بە پشت بەستن بە رەگەزە گرنگەکانی رۆمانی پۆلیسی، لەوانە: ” کتوپڕ، دروستکردنی رووداو، کەسایەتی، کات و شوێن، دیالۆگ، مۆنۆلۆگ، گرێی ئەدەبی” لەهەمووشی گرنگتر دووبارە لەم رۆمانەشدا پشکنەری ناسراو ” هیرکیول بوارو ” تێدایە، کە لە بەشێکی زۆری رۆمانەکانیدا ئەم کۆمیسارە بوونی هەیە و بۆتە یەکێک لە هێماکانی رۆمانەکانی کریستی. هەروەها ئەوەی مایەی سەرنجە کە لە کۆتایی رۆمانەکەدا بەشێوەیەکی کتوپڕ تاوانبارەکە دەدۆزێتەوە کە دەبێتە مایەی سەرنجی خوێنەران.

عیراق
وەکو پێشتریش وتم کە لەم رۆمانەدا تەواوی کەسایەتیی ناو رۆمانەکە ئەوروپیی و ئەمریکین، کەسایەتی عیراقی کەمی تێدایە و رۆڵی لاوەکیان هەیە، بەڵام وەکو شوێن، عیراق دەبێتە مەیدانی سەرەکی رۆمانەکە. بەتایبەتی شارەکانی بەغدا و موسڵ و کەرکوک . لە کاتی باسکردنی شاری بەغدا و حوسینییەوە، تێڕوانینیکی باشی نییە لەبارەی عیراقەوە.
لەکاتی باسکردنی بەغدادا بەمشێوەیە دەنووسێت:
بەغدا ئەو شارە خەیاڵییەی کە ئێمە لە رێگەی چیرۆکەکانی هەزارو یەک شەوە لە ئەندێشەی خۆماندا دروستمانکردووە، بەڵام وێنە هەقیقەیەکەی تەواو دوورە لە راستییەوە. راستە ئەم شارە لەسەر ئاوی دیجلەیە و جوانییەکی پی بەخشیووە، بەڵام کاتێک میجەر کلس بردمی بۆ ناو بازاڕەکە، زۆر ناخۆشبوو، دوکانەکانی هیچ جوانییەکیان پێوە دیار نییە. دوکانی مسگرەکان ژاوەژاوێکی زۆریان دروستکردووەو من تەواو بێزار بووم لەو دەنگە ناخۆشانە.

پاشانیش کاتێک باسی شاری حوسینییە دەکات دەڵێت:
لە دوورەوە شارەکە جوان دیار بوو، بەڵام کاتێک چووینە ناوەوە زۆر ناخۆش و پیس و پۆخڵ بوو.

دوا قسە:
راستە ئاگا کریستی بۆچوونێکی باشی نەبووە بەرامبەر شارو شارۆچکە و تەنانەت خەڵکی عیراقیش، ئەویش وەکو زۆربەی بەریتانییەکان بیری کردۆتەوە، کە وەکو د،عەلی وەردی دەڵێت: لەسەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا، بەغدا بەلای ئینگلیزەکانەوە گوزارشتی لە گوندێکی گەورە دەکرد لە چاو لەندەندا. بەڵام ئەوەی گرنگە کە ئەم وڵاتە بۆتە ئیلهمابەخش بۆیی و دوو رۆمانی جوانی بەناوی ئەم وڵاتەوە نووسیوە.
لەهەمووی گرنگتر عیراق سەردەمانێک بەتایبەتی لەسەردەمی بەریتانیدا کۆمەڵێک نووسەر و بیرمەندی جیهان سەردانیان کردووەو مایەی گرنگی پێدانیان بووە، بەڵام بەداخەوە ئێستا ئەو گرنگی پێدانەی جارانی نەماوە، لەمەشدا رەوشە سیاسییەکە هۆکاری سەرەکییە.

سەرچاوە:
اجاثا کریستي. الجریمة في العراق. مرکز العربي للنشر بالاسکندریة. مصر.
محسن حسين .أجاثا كريستي وعلاقتها بالعراق. www.azzaman.com




لەبارەی وشە و رەنگی رەشەوە… ئەردەڵان عەبدوڵڵا

گەر لەسەر ئەوە رێکبکەوین کە وشە گوزارشت لە ناخ و هزری مرۆڤ دەکات، ئەوا بەهەمان شێوە، رەنگەکانیش گوزارشت لە ناخ و هزری مرۆڤ دەکەن. دیارە هەروەک چۆن وشە بۆ دەقێکی ئەدەبی یان سیاسیی یان فکری گرنگە، بەهەمانشێوە رەنگەکانیش بۆ تابلۆکێشێکیش گرنگن و کلیلی چوونە ژوورەوەی جیهانی تابلۆ دەگەیەنن. لێ هیچ وەختێک وشە و رەنگ لەسەر یەک شت رێکنەکەوتوون، هەردووکیان بەیەک شێوە گوزارشت لە شتێک بکەن، زۆرجار هونەر دژ بە ئەدەب دەوەستێتەوە، بەڵام کە کار دەگاتە سەر وشە و رەنگی ” رەش” هەردووکیان یەک مانایان هەیە.
لە رەنگەکاندا هەمیشە ” رەش” ئاماژەیە بۆ ( خەفەت، ناخۆشی، کوشتن، نائومێدی، ناشیرینی، شەڕ، به‌دبه‌ختی )، لە زمانیشدا هەمیشە ” رەش” هەمان مانای هونەری هەبووە، ئێمە هەموومان دەڵێین ” رەشبینی، روورەشی، دەستێکی رەش، چاره‌ره‌شی” زۆرجاریش هەندێک قۆناغی ناخۆش یان رۆژێک کە رووداوێکی ناخۆش تێیدا رووی دابێت بە ” رۆژی رەش، مانگی رەش، ساڵی رەش” دادەنێین. لەکاتێکدا سپی لە هونەر و زماندا گوزارشتی لە ” گەشبینی، ئاشتی، پێشكەوتن، پاکیزەیی، جوانی ” دەکات.
دیارە گەر لەناو زمانی کوردیدا بە دوای وشە و دەستەواژەی رەشدا بگەڕێیت، بێ هووده‌ نابیت و زۆر زۆرن، ئێمە رۆژانە ئەمانە بەکاردەهێنین، بەبێ ئەوەی بزانین بۆچی ئەم حاڵەتە وادروستبووە؟ یان بۆچی ” رەش” هەموو ئەم دەلالاتە خراپ و ناشیرینانەی هەیە. هەمیشە رەنگی سپی لەلامان “جوانە، پاکە، باشە،” بەڵام رەش “، ناشیرین، پیس، بێ تامە.” تەنانەت لە رووی سیاسیشەوە کاتێک سەیری سیمبۆڵی پارتە سیاسییەکانیش دەکەین، دەبینین رەنگەکان لە سیاسەتیشدا زاڵن، هەمیشە چەپ و کۆمۆنیستەکان ” سوور” سیمبۆڵیان بووە. ” سەوز” گوزارشتی لە پارتە ژینگە پارێزییەکان دەکات. بەڵام لە هەمووی سەیرتر پارتی فاشیستی ئیتالی رەنگی ” رەش” ی کردە سیمبۆڵی پارتەکەیان بەم شێوەیەش ” رەش” کرایە رەنگی فاشیزم، ئەمە لەکاتێکدا ئەوان هەمیشە دژی رەشپێستەکانن و سپیپێسته‌کانیش بە رەگەزێکی باڵا دادەنێن.
دیارە هۆکاری سەرەکی لەم دابەشکردنە و لەم دەلالاتە زمانی و هونەرییانە، هەمووی دەگەڕێتەوە بۆسەر هزرێکی خراپ و فاشیستیانە کە ماوەی چەندین ساڵە بەسەر مێشک و دەروونی هەموو جیهاندا زاڵە، ئەویش بە حوکمی ئەوەی ئەفریقییەکان رەنگیان رەش بووە، هەمیشە ئەم رەنگی پێستە خراوەتە قاڵبی شتێکی ” خراپ، ناشیرین، نابەجێ، شەڕ”ەوە. دیارە راسیزم تەنها لە هونەر و ئەدەب و سیاسەتدا بەرامبەر بە ئەفریقییەکان رەنگی نەداوەتەوە، بەڵکە بە حوکمی مێژووی هەزاران ساڵەی چەوساندنەوەی ئەفریقییەکان، هەمیشە رەنگ و کەلتوور و پێست و هەمووشتێکی ئەم گەلە داماوە، خراوەتە چوارچێوەی راسیزمەوە.
راسیزم خۆی لەناو مێشکی هەموو جیهاندا بەرامبەر بە ئەفریقییەکان سەپاندووە. دیارە هەرچەندە ئێمە گەلێک بووین هەمیشە لەژێر چەپۆکی فاشیستیدا ناڵاندوومانە، کەچی ئێمە لە نەتەوەکانی تر، لەڕووی زمانەوانی و هونەرییەوە، زیاتر ئەم دەستەواژە راسیزمانەمان بەکارهێناوە.
من نازانم بۆچی رەنگی رەش ناشیرینە؟ بۆچی دەبێت رەش بکرێتە سیمبۆڵی شەڕ و نەهامەتی، لەکاتێکدا ” سپی” دەکرێتە نیشانەی ئاشتی، جوانی، باشی، چاکی؟”.
دیارە هەموو ئەمانەش لە قووڵایی ئەو مێژووە دێرینە راسیزمەوە سەرچاوەی گرتووە، کە دژ بە ئەفریقییەکان کراوە. ئاخر ئەوان هەمیشە کۆیلەی پیاوی سپی پێست بوون، لەبەرئەوە هەمیشە پیاوی سپی پێست هەوڵیداوە، کۆیلەکەی ژێردەستی بەهەموو شێوەیەک ناشیرین بکات و هەرچی سیفاتی جوانیش هەیە، بۆ خۆی دابنێت. تەنانەت منداڵیش، هەمیشە منداڵە سپیپێستەکان لامان جوانن، بەپێچەوانەوە، منداڵە رەشپێستەکان ناشیرینن و ڕقمان لێیانە، لەکاتێکدا هەموو منداڵێک سیمایەکی جوانیان هەیە. کەسیش نازانێت بۆچی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ خراپه‌مان به‌رامبه‌ر به‌ ره‌نگ و وشه‌ی ره‌ش هه‌یه‌ ؟.
دیارە کارێکی هەروا ئاسان نییە ئەم دەرەنجامە زمانی و هونەرییە بە رۆژ و دووڕۆژێک لەناو مێشکی مرۆڤایەتیدا دەربهێنرێت، لێ گرنگە قسەی لەسەر بکرێت، رەخنە لەو کەسانەش بگیرێت کە زۆرجار بە ناڕەوا و خراپ مامەڵە لەگەڵ وشە و رەنگی ” رەش” دا دەکەن .




تاک و کۆمەڵگەی عیراق لە دیدی عەلی وەردییەوە… ئەردەڵان عەبدوڵڵا

دکتۆر عەلی وەردی بیرمەند و کۆمەڵناس و مێژوونوسێکی دیاری عیراق و گێتی عەرەبییە. زۆربەی مێژوونوس و کۆمەڵناسانی عیراق و جیهانیش لەو باوەڕەدان کە هیچ کەسێک هێندەی عەلی وردی کۆمەڵگەی عیراقی نەناسیوە. عەلی وەردی لە ساڵی 1913 لە بەغدا لە دایک بووەو لەساڵی 1995 لە بەغدا کۆچی دواییکردووە. زانکۆ و پلەی ئەکادیمی لە ئەمریکا خوێندووەو خاوەنی کۆمەڵێک کتێبی گرنگە لەوانە ” کەسایەتی تاکی عیراقی، چەپكێک لە مێژوویی کۆمەڵناسی عیراق، گاڵتەجاری عەقڵی مرۆڤایەتی،واعیزەکانی سوڵتان” کۆمەڵێک بەرهەمی تر. ئەو خاوەنی دیدێکی تەواوی جیاوازە بۆ تاک و کۆمەڵگەی عیراقی، ئەمەش لە بەشێکی زۆری کتێبەکانیدا بەروونی دەریخستووە.
لەماوەی پێشوودا چاوم بە دیدارێکی زۆر تایبەتی کەوت کە ئەویش لەگەڵ نووسەری عیراقی حەمید مەتبەعی سازیکردووە، ئەمەش لەکتێبێکدا بەناونیشانی ” عەلی وەردی داکۆکی لە خۆی دەکات” کە لەلایەن وەرگێڕی هێژا. د. نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد کراوەتە کوردی و دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان چاپی کردووە.
لەم کتێبەدا عەلی وەردی تێڕوانینی خۆی لەسەر کۆمەڵێک مەسەلە باسکردووە لەوانە: کەسایەتیی و کۆمەڵگەی عیراقیی، زانست ، ئەدەبی کۆن و نوێ، شۆڕش، مێژوو. کۆمەڵێک بابەتی تریش. لەهەمووشی گرنگتر، وەڵامی ئەو رەخنانە دەداتەوە کە لە بۆچوونەکانی دەگیرێت. زۆرجار لەرێگەی دیدارێکەوە، مرۆڤ دەتوانێت تێڕوانینی کەسی بەرامبەر بزانێت، بەتایبەتی ئەگەر کەسێکی شارەزا ئەم دیدارە بکات. ئێمەش لەرێگەی ئەم کتێبەوە بە بەشێکی بیروبۆچوونی عەلی وەردی ئاشنا دەبین.

زانست
لەم کتێبەدا قسەوباسی زۆری تێدایە لەبارەی زانست و ئەدەب و نووسین. کاتێک حەمید مەتبەعی پرسیاری ئەوەی لێدەکات کە بۆچی ئێستا دژی بۆچوونەکانی سەلام موسای رووناکبیری میسری دەوەستێتەوە لەکاتێکدا سەلامە موسا وەسفی کارەکانی ئەوی کردووە . وەردی لە وەڵامدا دەڵێت:
“لە زانستدا مەسەلەی وەفایی و بێ وەفایی بوونی نییە، بواری وەفا لە پەیوەندییە شەخسییەکاندا بوونی هەیە. ئەگەر زانست لەسەر بنەمای وەفای شەخسی کاری بکردایە، ئەوا پێش نەدەکەوت. “
شۆڕش و مێژوو
عەلی وەردی تێڕوانینی تایبەت بە خۆی هەیە لەبارەی مێژوو و شۆڕشەوە، کە زۆرجار بەدڵی ئەو کەسانە نەبووە کە خۆیان بە شۆڕشگێر و خەباتگێر دادەنێن. لەمبارەیەوە دەڵێت:
“مێژوو بریتییە لە زنجیریەک شۆڕشی بەدوای یەکداهاتوو، ئەوەی لەسەردەمێکی دیاریکراودا شۆڕشگێر و پێشكەوتنخواز بووە، دەشێت لە قۆناغی دواتردا کۆنەپەرست بێت. ل26”

مرۆڤ
لەبارەی مرۆڤیشەوە دیدێکی تەواو جیاوازی هەیە، بەتایبەتی ئەوەی کە پەیوەندیی بە کەسایەتیی و رۆڵی کۆمەڵگە لەسەر تاک هەیە. لەمبارەیەوە کۆمەڵێک بۆچوونی تایبەتی هەیە .
مرۆڤ بە گشتی ” هەقی”ی خۆش ناوێ، بەڵکو ” من” ی خۆش دەوێ، ئەو کاتێک باسی هەق دەکات کە لەگەڵ ” من” دا بگونجێت. خۆ ئەگەر ” هەق” و ” من” جیاواز بوون، ئەوا مرۆڤ بە دوای ” من” دا دەڕوا و هەقی لەبیر دەچێتەوە…ل72
گرفتی مرۆڤ ئەوەیە خۆی دەستی لە دروستکردنی کەسێتی خۆیدا نییە لە چوارچێوەیەکی زۆر دیارییکراودا نەبێت. ئەو وا دەزانێت دەتوانێ خۆی خۆی دروست بکات،بەڵام بە هەڵەدا چووە. نازانێ خۆی دروستکراوە، دروستکەر نییە،،،ل 86
عەقڵ زاڵ نییە بەسەر سروشتی مرۆییدا، بەڵکو سروشتی مرۆیی زاڵە بەسەر عەقڵدا و هەڵیدەسوڕێنێ. کاتێک مرۆڤ رەفتارێکی دیاریکراو دەگرێتە بەر، یان باوەڕ بە بیروباوەڕێک دەهێنێت، ئەو وادەزانێت ئەمە بە ئیرادەی خۆیی و بە هەڵبژاردنی ئازادانە و بیرکردنەوەی خۆی ئەمەی کردووە، ئەو نازانێت لە پشتی رەفتارەکەی یان بۆچوونەکەیدا چەندین فاکتەر هەیە،ئەو فاکتەرانەش کار دەکەنە سەر بیرکردنەوەی بێئەوەی پێی بزانێت،،ل 106

هەموومان شێتین
هەر لەبارەی سروشتی مرۆییەوە، عەلی وەردی قسەی زیاتری هەیە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیی بە ژیریی و شێتییەوە هەیە. لەمبارەیەوە دەڵێت:
زانستی نوێ دەڵێ ، ئێمە هەموومان شێتین، بەڵام بە ڕێژە و پلەی جیاجیا، بەڕێژەی زۆر یان کەم. هیچ کەسێک لە دنیادا سەد لە سەد عاقڵ نییە.ئەمە مانای ئەوەیە ئێمە هەموومان لە رەفتارو بیرکردنەوەکانماندا ملکەچی ئەو فاکتەرانەین کە کارمان تێدەکەن و ئێمە نایزانین، یاخود هەستی پێ ناکەین، بەڵام ئەو کەسانەی خودا شانسی پێ بەخشیون دەتوانن رەفتارو بیرکردنەوەیان کۆنتڕۆڵ بکەن، بە جۆرێک رێگە نادەن پاڵنەرە نەستییەکان کاریان تێبکات،،،ل 110

هەموومان بێ ئابڕووین

خاڵێکی تر کە مایەی سەرنجم بوو، تێڕوانینییەتی بۆ مەسەلەی “ئابڕوو”، لەمەشدا بەهەمانشێوەی مەسەلەی شێتی، پێی وایە ئەمەش رێژەییە.
زاناکان پێمان دەڵێن ئێمە هەموومان، بە جۆرێ لە جۆرەکان بێ ئابڕووین، وەک چۆن ئێمە هەموومان شێتین بە رێژەی جیاجیا ، ئاواش هەموومان بێئابڕووین بە ڕێژەی جیاواز. کەسێک خاڵی بێت لە بێئابڕوویی وەکو ئەو کەسە وایە سەد دەر سەد عاقڵ بێت. یان بەتەواوەتی کامڵ بێت و هیچ کەموکورتی نەبێت.کەسی واش لەهەموو دونیادا بوونی نییە…ل113 .

کاریگەری کۆمەڵ و خەونی موگناتیزی
عەلی وەردی زۆر باوەڕی بە کاریگەری کۆمەڵ بەسەر تاکەوە هەیە، بەتایبەتی لەکاتی جەنگ و ئاژاوەگێڕیدا. ئەمەش زیاتر بە پشت بە بەستن بە تێزەکانی فەیلەسوفی فەرەنسی گۆستاڤ لۆپۆن.
وەردی لەمبارەیەوە دەڵێت:
مرۆڤ دەکەوێتە ژێر کاریگەری ئەو خەواندنەی لە رێگەی هوتافلێدان یان گوتاری زایەڵەداری سەرکردەکانی ئاژاوەچییانەوە، کۆنتڕۆڵ دەکرێت. ئەوان دونیای بۆ پڕ دەکەن لە وەهم و زۆر پێوەنان، ئەویش باوەڕ بە هەموو قسەکانیان دەکات و بەپێی فەرمانی ئەوان دەجووڵێتەوە. کاتێک لە دواییدا ئەو خەواندنەی لەسەر دەرەوێتەوە، پێی سەیرە ئەو کارانەی کردووەو سەری لە کردەوەکانی خۆی سوڕ دەمێنێ، وا دەزانێ خەون بووە. ،،،
نابێ ئەوەمان لەیاد بچێت کە سروشتی ئاژاوەگێڕی تەنها لەو کەسانەدا نییە کە بەکردەوە بەشداری دەکەن، بەڵکو لەوانەیە ئەو کەسانەش بگرێتەوە کە بەدڵ و بە زمان لەگەڵیدان،،،ل116

سیستمی کۆمەڵایەتی
هەمیشە جۆری ئەو سیستمەی کە کۆمەڵگەکان بەرێوە دەبات، مایەی مشتومڕ و نیقاشی گەورەی نێوان فەیلەسوفان و بیرمەندانی جیهان بووە. لەو کاتەشدا کە عەلی وەردی ژیاوە، جیهان لە نێوان دوو فیکرە یان فەلسەفە دابەشبووە، فەلسەفەی کۆمۆنیستی روسیا، فەلسەفەی لیبڕاڵیی ئەمریکا. بەڵام عەلی وەردی خاوەنی تێروانینی خۆی بووە. ئەو پێی وایە هیچ سیستمێکی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و ئیداری کامڵ نییە و بەدەر نییە لە کەمووکورتی.

لەمبارەیەوە دەڵێت:
مرۆڤ بە سروشتی خۆی ناتەواوە، مرۆڤ توانای ئەوەی نییە سیستمێکی کامڵ دامەزرێنێت کە هەموو خەڵکی رازی بکات،،، مادام ” من” تەوەری کەسێتی مرۆڤە، کەواتە مرۆڤ هیچ شتێک قایلی ناکات، تەنانەت ئەگەر بچێتە بەهەشتیشەوە، هەرچەند شتێکی دەست بکەوێت، هەوڵ بۆ شتێکی تر دەدات. ل193

عیراق لە سەردەمی عوسمانیدا
عیراقیش وەکو هەموو شوێنەکانی تری ژێردەستەی دەوڵەتی تورکی عوسمانی، لەوپەڕی دواکەوتوویی رەوشی خراپدا بووە. وەردی زۆر بەجوانی لە کتێبەکانیدا، باسی ئەو رەوشە خراپەی عیراق دەکات لەسایەی تورکدا. لێرەشدا دووبارە جەخت لەم خاڵە دەکاتەوەو دەڵێت:
عیراق لە چەرخی عوسمانیدا لە بارودۆخێکی کۆمەڵایەتی وادا دەگوزەرا، لە رووی دواکەوتنی شارستانی و برسێتی و نەخۆشی، هەر لە بارودۆخی سەدەکانی ناوەڕاست دەچوو. فەیسەڵی یەکەم هات و هەوڵی دا عیراق لە نەهامەتی رزگار بکات، لەم پێناوەدا زۆر تێکۆشا، بەڵام بەر لەوادەی خۆی مرد، ئەمەش بەدبەختی عیراق بوو،،،ل 152

گۆڕانکاری لە کۆمەلگەی عیراق
لەلایەکی ترەوە عەلی وەردی بەحوکمی ئەوەی شارەزایی زۆر باشی مێژووی عیراقە، ئاگاداری قۆناغە گرنگەکانی کۆمەڵگەی عیراقییە، بەتایبەتی لەسەرەتاکانی سەدەی بیستەم و هاتنی ئینگلیز و کرانەوەی بەرووی جیهان، کە ئەمەش گۆڕانکاری گەورەی لە کۆمەڵگەی عیراقیی کرد، لەهەمانکاتیشدا رووبەروی کۆمەڵێک کێشەی کردووە.
لەمبارەیەوە دەڵێت:
لەسەرەتای سەدەی بیستمەدا واعیزێک پەیدابوو داوای دەکرد کەس شەمەندەفەر بەکارنەهێنێت بۆهاتووچو، ئەو وتی: ئێوە واز لە گوێدرێژی خودا دەهێنن و سواری شەمەندەفەری کافران دەبن؟ بێگومان کەس بە گوێی ئەو قسەیەی نەکرد، خەڵکی بەبێ دوودڵی شەمەندەفەریان بۆ سەفەر بەکاردەهێنا،،124

نووسین پیشەیە
عەلی وەردی خاوەنی دیدێکی تەواو تایبەت بووە بۆ ئەدەب و نووسین، کە زۆرجار بەدڵی زۆرینەی ئەدیبان و نووسەرانی عیراق نەبووە، ئەو پێی وایە ئەدەبێکی کامڵ و باڵا بوونی نییە، پێشی وایە نووسین پیشەیە وەکو هەموو پیشەکانی تر. لەبارەی ئەدەبیشەوە بۆچوونی تەواو جیاوازی هەیە و لەمبارەیەوە دەڵێت:

لە واقعدا لەرووی سروشتی مرۆییەوە، جیاوازی نییە لە نێوان ئاسنگەر و ئەدیب، جیاوازی دیاری ئەمان لەو جیاوازییەدایە کە لەسەرێك هەریەکەیان لەهەلومەرجێکی جیاواز پێگەیشتوون، لەسەرێکی تر ئەو بەهرە زەینییە کە خودا پێی بەخشیوە، دەشێت تاک بەبەهرەیەکی زەینی وا لەدایک بێت کە رێگەی بۆ خۆش بکات ببێ بە ئەدیب، پاشان لە بارودۆخێکدا بژی یارمەتیدەر یان هاندەربێت بۆ ئەو کارە ، بۆیە لەوانەیە ببێ بە ئەدیبێکی دیارو بەناوبانگ، بەڵام گرفتی ئەو تاکە ئەوەیە، کاتێک دەگاتە پایەیەکی دیار، لە خۆبایی دەبێت و وا دەزانێ خۆی خۆی دروستکردووە، ئەو بەهرە زەینییەی بیر دەچێتەوە کە خودا پێی بەخشیوە، هەروەکو ئەو هەلومەرجەشی بیر دەچێتەوە کە یارمەتی داوە، ئەگەر ئەو شتە نەبوایە لەوانەیە ببوایە بە ئاسنگەر یان ببوایە بە حەماڵ و یان ببوایە بە سواڵکەر. ل35

ئەدەبی کۆن و نوێ
لەبارەی جیاوازی نێوان ئەدەبی کۆن و نوێشەوە بۆچوونێکی جیاوازی هەیەو دەڵێت:
لە کۆندا ئەدیب گوێی بە کەس نەدەدا و تەنها دەیویست رەزامەندی سوڵتان بە دەستبێنێت، چونکە سوڵتان دەتوانێت شاعیر بۆ بڵندترین پایە بەرز بکاتەوە، هەروەکو دەشتوانێ بۆ نزمترین ئاست دایبەزێنێت، بەڵام ئەدیبی نوێ چاو دەبڕێتەوە میللەت، میللەتیش بە سروشتی خۆی ئارەزووی ئەوەی نییە شاعیرەکە ستایشی بکات، وەکو ئەوەی لە رابردوودا لە بەرامبەر سوڵتان دەیکرد. میللەت تاکەکەس نییە حەز بکات ئیگۆی خۆی ” من ی خۆ بەرز بکاتەوە، بەڵکو ژمارەیەکی زۆری گرووپ و تاکەکەسن داوا لە ئەدیب دەکەن لە تێگەیشتنی ئەم دنیایەی تیایدا دەژین سوودیان پێ بگەیەنێت.

بەداخەوە ئەمڕۆ لە عیراق و تاڕادەیەک زۆربەی وڵاتانی جیهانیش، زۆرکەم نووسەران دەتوانن بە بەرهەمەکانیان بژین، ئەمەش زیاتر بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە فرۆشی کتێب کەم بۆتەوە، ئەمەش وا لە نووسەران دەکات، کە بۆ بژێوی ژیانیان پشت بە سەرچاوەیەکی تری بژێوی بگەڕێن. ئەمەش یەکێکە لە مەترسییە گەورەکان کە رووبەروی دونیای نووسین و مەعریفەی ئێستامان دەبێتەوە.

شاعیرانی تاکسی ئامێز
لەلایەکی ترەوە عەلی وەردی بۆچوونی زۆر تایبەتی بەرامبەر بە شیعر و شاعیران هەبووە، بەتایبەتی ئەوەی کە پەیوەندی بە شاعیرانی کلاسیکی عەرەبەوە هەیە بۆ نموونە موتەنەبی. ئەمەش بۆتە مایەی نیگەرانی زۆرێک لە نووسەران و ئەدیبانی عیراقی و گێتی عەرەبی. لەم کتێبەشدا بە ووردی ئەم دیدگایەی باس کردووە. لەهەمووی گرنگتر باسی ” شاعیرانی تاکسی ئامێز” دەکات، لێرەدا زۆر بەجوانی ئەم دەستەواژەییەی شیکردۆتەوەو دەڵێت:
“من رێز و حورمەت و شکۆیەکی زۆرم بۆ شاعیری پابەند-مولتەزیم هەیە، بەڵام شاعیری نامولتەزیم ئەوەی من حەز دەکەم ناوی بنێم شاعیری ” تاکسی ئامێز” ، ئەوا من قینم لێ دەبێتەوەو رقم لە هەموو ئەو کەسانە دەبێتەوە کە ئەو رێچکەیە دەگرن. شاعیرانی تاکسی ئامێز، ئەوانەن کە ستایشی سوڵتانەکانیان کردووەوە هەقیان بە ناهەق و ناهەقیان بەهەق زانیوە، بەپێی ئەو خەڵات و پاداشتەی لە سوڵتانەوە وەریان گرتووە.”
هەربۆیە ئەو بۆچوونێکی تەواو پێچەوانەی بەرامبەر بە شاعیری گەورەی عەرەب موتەنەبی هەیە، زۆرکەسیش بە دوژمنی موتەنەبی دادەنێن. هەرچەندە ئەو تەنها دەڵێت:
“موتەنەبی ساتیشی حاکمی میسری کافوری ئیخشیدی کرد و دوایش زەمی کرد، ئەو بۆیە ستایشی کرد، چونکە تەماحی لە پاداشتەکانی هەبوو، بەڵام کە پاداشتی لێ بڕا، ئیتر زەمی کرد.پێشتریش بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی ستایشی حاکمی سوریا سیف الدوله الحمداني کردووەو لە دوایشدا زەمی کردووە، رەخنەگران چاوپۆشی لەم لایەنەی شیعری موتەنەبی دەکەن، تەنها دەڕواننە لایەنی هونەری و شیعرەکە، ل31”

دوا قسە
بە دڵنییایەوە لەم کتێبەدا قسەوباسی زۆری تێدایە هەمووشیان قسەی تایبەت و گرنگ و جوانن، ئەم کتێبە هاوکاری زۆرمان دەکات بۆ تێگەیشتن لەبەشێکی بۆچوونەکانی عەلی وەردی لەبارەی مرۆڤ، تاک، کۆمەڵگەی عیراقی و جیهانی.
لێرەدا جێگەی خۆیەتی کە دەستخۆشیی لە برای هێژامان کاک نەوزاد بکەین، هیوای کاری جوانتری بۆ دەخوازین.




گرامشی فەیلەسوفێکی شۆڕشگێر… ئەردەڵان عەبدوڵڵا

ئیتالیا خاوەنی شارستانییەتێکی زۆر گەورەیە، لانکەی زۆرێک لە فەیلەسوف و زانا و هونەرمەندی مەزنی جیهانە، کە جێ پەنچەیان بەسەر مێژووی مرۆڤایەتییەوە دیارە، یەکێکیش لەو فەیلەسوف و کەسایەتییە مەزنانەش ئەنتۆنیۆ گرامشییە. ئەم پیاوە مەزنە لە یەک کاتدا، فەیلەسوف، شۆڕشگێڕ، رۆژنامەنووس، نووسەر و چالاکوانێکی مەدەنی ئێجگار گەورە بووە. داکۆکیکارێکی مەزن بووە لە مافی چینی کرێکاران و زەحمەتکێشان، لە هەمووشی گرنگتر شۆڕشگێڕێکی مەزن بووە لە دژی رژێمی فاشیستی ئیتالیا، هەر لە پێناوی ئەم بەها جوانانەشدا زیاتر لە دە ساڵ زیندانیکراوە دواجاریش کاتێک ئازاد کرا، هێندە ئازار و ئەشكەنجەیاندابوو، گیانی پاکی لەدەستداوە.
کاتێک دادوەرەکە بڕیاری زیندانیکردنی بۆ دەرکرد رایگەیاند: ئەوا بۆ ماوەی 20 ساڵ ئەم عەقڵەمان راگرت.” بەڵام وەکو نووسەرێکی ئەڵمانی دەڵێت: ئەو عەقڵە نەک هەر رانەگیرا، بەڵکو هەتاوەکو ئێستاش چالاکە.
گرامشی خاوەنی دیدگایەکی ئێجگار تایبەتە و تیۆری خۆی هەیە لە بارەی کەلتور، رۆڵی رۆشنبیر لەناو کۆمەڵگەدا، هەروەها بۆچوونێکی رەخنەگرانەی هەیە بەرامبەر بە تێڕوانینی خۆرئاوایی بۆ جیهان و کە خۆی لە فیکری سەنتڕاڵیزمی خۆرئاوایی دەبینێتەوە. جگە لە کۆمەڵێک تێڕوانینی تایبەتی لە بارەی یەکێتی سۆڤیەت، فاشیزم، سیستمی سەرمایەداری، پارتی شۆڕشگێر، خەباتی مەدەنی و سیاسیی، دەوڵەت، ئەدەب و هونەر، کۆمەڵێک بابەتی گرنگی تر.
لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێک بخەمە سەر ژیان و فیکری ئەم کەڵە فەیلەسوفە و کەمێک بە خوێنەرانی ئازیزی کوردی ئاشنا بکەم.

منداڵێکی هەژار
Antonio Gramsci ئەنتۆنیۆ گرامشی لە 22 یانوەری 1891 لە دوورگەی سەردینیای ئیتالیا لەدایک بووەو لە 27 ئەپریلی 1937 لە رۆمای پایتەختی ئیتالیا کۆچی دواییکردووە. ئەنتۆنیۆ سەر بە کەمە نەتەوەی Arbëresh ئاربیرێش کە کەمە نەتەوەیەکی ئەلبانین لە باشووری ئیتالیا دەژین. لە بنەچەدا بنەماڵەی گرامشی خەڵکی ئیتالیا نین و لە ئەلبانیاوە هاتوون، باپیرە گەورەی بە خۆیی بنەماڵەکەیەوە لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەوە ئەلبانیای بەجێهێشتووە هاتوون بۆ شاری ناپۆلی باشووری ئیتالیا. ناوی گرامشیش لە ناوی شاری ” Gramsci گرامش” ی ئەلبانییەوە هاتووە، کە شارۆچکەیەکی بچووکە دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەلبانیاوە.
گرامشی لە تەمەنی 3 ساڵیدا بە دەستی کچە خزمەتکارێکییانەوە دەکەوێتە خوارەوەو پشتی ئازاری زۆری پێ دەگات و ئەمەش هەتا کۆتایی ژیانی کاریگەری گەورەی بەسەر جەستەیەوە بەجێهێشت. بەهۆی ئەمەوە تووشی پشتئێشەی زۆر بووە، لەبەرئەوە نەیتوانییوە زۆر یاری لەگەڵ منداڵانی هاوتەمەنی خۆیدا بکات. پاشانیش وایکردووە کە لە رووی گەشەی جەستەییەوە زۆر پێشنەکەوێت و باڵا کورت و پشت کۆم بێت.
لە رووی ئابووریشەوە سەرەتا رەوشی ژیانیان ئاساییی بووە، باوکی کارمەندێکی ئاساییی حکومی بووە، بەڵام پاشئەوەی ساڵی 1898 باوکی بە تۆمەتی خراپ بەکارهێنانی پۆستی حکومی لە کارەکەی لا دەبرێت و زیندانی دەکرێت، رەوشی بنەماڵەکەیان لە روویی داراییەوە تێکدەچێت. هەرئەمەش وا دەکات کە لە رەوشێکی زۆر خراپی داراییدا خوێندن تەواو بکات، پاشان بۆ تەواوکردنی خوێندنی زانکۆ، بەرەو شاری تورینۆی باکووری ئیتالیا دەڕوات و لێرەشەوە تێکەڵی ژیانی سیاسیی و فکرییی ئیتالیا و ئەوروپا دەبێت.

سەرەتای تێکەڵبوون لەگەڵ سیاسەت و فیکردا
ساڵی 1921 لەرێگەی ستێپێندیۆمێکەوە” دەستگیرۆییەکی خوێندنەوە” دەتوانێت لە زانکۆی تورینۆ بەشی ئاداب بخوێنێت. ئەمەش دەرگایەکی گەورەی فیکریی و سیاسیی و رۆشنبیریی بەرووی گرامشی گەنجدا دەکاتەوە. هەرچەندە وەکو خۆی پاشتر باسی دەکات، لە رووی بژێوییی ژیانەوە، زۆر رەوشی ژیانی خراپ بووەو هەژاریی و برسێتی زۆری چەشتووە. بەڵام زانکۆ و شاری تۆرینۆ دەرگایەکی فراوانی جمووجۆڵی سیاسیی و رۆژنامەگەریی و فیکری بۆ دەکەنەوە.
لەو ساڵانەدا لە تەواوی ئیتالیادا بزووتنەوەی کرێکاریی و چەپەکان زۆر بەهێزبوون، گرامشی زوو تێکەڵی ئەم بزووتنەوەیە بوو. لە ساڵی 1917 لە ئیتالیاش راپەرینی گەورەی کرێکاری دەستیپێکرد، لە شارەکانی باکووردا بزووتنەوەی شورایی لە ناو کارگەکان دروستبوو، کە گرامشی زۆر داکۆکی لێدەکرد. ئەو لەو باوەڕەدا بوو کە لێرەش هاوشێوەی روسیا، شۆڕشێكی کرێکاری روو دەدات و کۆتایی بە سیستمی سەرمایەداری دەهێنرێت و سیستمی سۆشیالیستی هاوشێوەی روسیا دروست دەکرێت، بەڵام وا دەرنەچوو.
گرامشی لە ساڵی 1919 دەبێتە سەرنووسەری رۆژنامەی سیستمی نوێOrdine Nuovo، لێرەدا زیاتر داکۆکی لە مافی کرێکاران دەکات و بەشێکی زۆری بۆچوونەکانی خۆی دەخاتەڕوو. پاشان دەچێتە ناو ریزەکانی پارتی سۆشیالیستی ئیتالیا، دواتریش لە ساڵی 1921 دەبێتە ئەندامی دامەزرێنەری پارتی کۆمۆنیستی ئیتالیا وەکو سکرتێری گشتی حزبیش هەڵدەبژێرێت.

بۆچوونە فیکرییەکانی
بۆئەوەی لە فیکر و فەلسەفەی گرامشی تێبگەین، هەردوو رەگەزی ” کات و شوێن” هاوکاری باشـمان دەکەن. ئەو لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا ژیاوە، ئیتالیاش یەکێك بووە لە زلهێزەکانی ئەوکاتی جیهان و کاریگەری گەورەی بەسەر ئەوروپا و جیهانیشەوە هەبووە. لەوکاتەشدا جیهان بەدەست کۆمەڵێک کێشەی گەورەوە دەیناڵاند، زلهێزەکانی جیهان لە جەنگ و ململانێی سەختدا بوون. بیری سۆشیالیزم و چەپگەرایی لە تەواوی ئەوروپا و جیهاندا زاڵ بووە، لە بەرامبەریشدا فیکری فاشیزم و ناسیۆنالیزم و تۆتالیتاریزم زۆر بەهێز بوو، لە ئیتالیا فاشیزمەکان دەسەڵاتیان گرتبووە دەست، لە روسیاش بۆلشەفییەکان دەسەڵاتیان گرتبووە دەست و سیستمی سۆشیالیستیان دامەزراند بوو. ئیتالیاش خۆی لەناو گێژاوێکی گەورەدا دەبینییەوە، هێزە چەپ و راستڕەوەکان لە جەنگ و ململانێی سەختدا بوون. هەموو ئەمانە کاریگەری گەورەیان بەسەر فیکر و دونیابینی گرامشیی هەبووە.
ئەو جگە لە جمووجۆڵی سیاسیی، لە بواری نووسین و فیکر و فەلسەفیشدا، داهێنانی گەورەی کردووە. بەشێکی زۆری فیکر و فەلسەفەکەشی لە زینداندا نووسیوە کە بە ‘ دەفتەرەکانی زیندان” ناودەبرێن و خۆیان لە 32 دەفتەر دەبیننەوە نزیکەی 3 هەزار لاپەڕەن. لەم دەفتەرانەدا باسی کۆمەڵێک مەسەلەی گرنگی کردووە لەوانە” رۆڵی رۆشنبیر لەناو کۆمەڵگەدا، هەژموونی دەوڵەت و کەلتووری سەرمایەداری، رەخنە لە فیکری سەنتڕالیزمی کەلتووری ئەوروپی. سیستمی دەوڵەت، کۆمەڵی مەدەنی، خەباتی سەندیکایی، دژایەتیکردنی فیکری فاشیزم، شۆڕشی روسیا، کێشەکانی ئیتالیا و ئەوروپا. مەسەلەی شۆرش و خەباتی چینایەتی،،، ” کۆمەڵێک مەسەلەی تر.
لێرەدا هەوڵ دەدەم، تیشکێک بخەمە سەر بۆچوونە فیکرییەکانی ئەم کەڵە نووسەرە.

خەبات لە دژی فاشیزم
بەشێکی گرنگی خەباتی سیاسی گرامشی بریتییە لە خەبات لە دژی سیستم و فیکری فاشیزم، ئەو چ بە قەڵەم یان بە چالاکی مەدەنی دژی رژێمی فاشیزمی مۆسۆلۆینی دەوەستێتەوە، بۆیە لە ساڵی 1924 بۆ 1926 چەندجارێک دەستگیر دەکرێت پاشانیش لە ساڵی 1926 بە تەواوەتی زیندانی دەکرێت و هەتاوەکو ساڵی 1937 لە زیندانی فاشیستەکان دەبێت. لە زیندانیش زۆر ئەشکەنجە دەدرێت، هەربۆیە کاتێکیش ئازادی دەکەن، لە پاش ماوەیەکی کەم بەهۆی نەخۆشییەوە گیان لە دەستدەدات.
ئەو لەرێگەی نووسینەکانییەوە، دڕندەیی و نامرۆیی فیکری فاشیزمی خستۆتەڕوو،بەشێک لەکارە فیکرییەکانی بۆ دژایەتیکردنی فیکری فاشیستی تەرخانکردووە. لەهەمانکاتیشدا پێشبینی بەو کارەساتە گەورانە کردووە کە رووبەڕوی ئیتالیا دەبێتەوە بەهۆی رژێمی فاشیستی ئیتالییەوەو بەسەرۆکایەتی مۆسۆلینی.

دوو جۆر رۆشنبیر
گرامشی پێناسەیەکی تایبەتی بۆ رۆشنبیر کردووە کە تاڕادەیەک جیاوازە لە بۆچوونی فەیلەسوفانی پێش خۆی. لەهەمانکاتیشدا هەتاوەکو ئەمڕۆش بە یەکێک لە پێناسە گرنگەکان دادەنرێت کە بۆ رۆشنبیر کرابێت. بە بڕوای گرامشی دوو جۆر رۆشنبیر هەیە، یەکەمیان رۆشنبیری تەقلیدیی، ئەمەش ئەو جۆرە رۆشنبیرانە دەگرێتەوە، کە خۆیان لە جەماوەری گشتی خەڵکی بەدوور دەگرن و زیاتر خۆیان بە نوخبەیەک دادەنێن و بە چاوێکی کەمەوە سەیری ئەوانی تر دەکەن و خۆیان لە قەرەی کێشەکانی ناو کۆمەڵ نادەن.
جۆری دووەمی رۆشنبیر ئەوانەیە، کە گرامشی ناوی ” رۆشنبیری ئۆرگانی” لێناون. ئەمانە ئەو رۆشنبیرانە دەگرێتەوە کە خۆیان بە بەشێک لە کۆمەڵگەکەیان دادەنێن و هەڵگری ئازار و مەینتەییەکانی گەلەکەیانن و داکۆکی لەمافەکانیان دەکەن. لەهەمانکاتیشدا ئەو رۆشنبیرانە دەبنە رابەری بزووتنەوە جەماوەریی و شۆڕشگێڕییەکان و هەوڵی رێکخستنی خەڵکی دەدەن، لە هەمووشی گرنگتر هەوڵ دەدەن چینی جووتیار و کرێکاران لە یەکتری نزیک بکەنەوە. هەروەها ئەرکی سەرەکیشیان هۆشیارکردنەوەو رۆشنبیرکردنی چینی کرێکاران و زەحمەتکێشان دەبێت و هەوڵدان بۆ دژایەتییکردنی هەژموونی کەلتووری سەرمایەداریە.
لەمەدا گرامشی پێی وایە کە رۆشنبیری ئۆرگانی دەبێت وەکو سەربازێک لە دژی هەژموونی سەرمایەداری بوەستێتەوەو نەهێڵێت ئەو هەژموونە بەسەر تەواوی خەڵکیدا بسەپێت، کە زۆرجاریش ئەم هەژموونە لە رێگەی دەزگاکانی دەوڵەت و میدیاکانەوە دەبێت. بۆیە ئەو پێی وایە دەبێت رۆڵی کۆمەڵی مەدەنی بەهێز بکرێت لەمەشدا رۆشنبیر رۆڵی سەرەکی دەگێڕێت.

هەژموونگەرایی کەلتوری
خاڵێکی گرنگی تری فیکری گرامشی پەیوەندی بە مەسەلەی هەژموونگەرایی کەلتوری بەگشتی و سەرمایەداریی بەتایبەتی هەیە. ئەم خاڵە زۆر گرنگە کە گرامشی باسیکردووە پێشتر بیرمەندانی تری چەپ بەو شێوەیە گرگنگیان پێ نەداوە. مەسەلەی هەژموونگەراییش دەبێتە خاڵێکی سەرەکی بیرکردنەوەیی و پانتایی باش لە کار و بەرهەمەکانی بۆ تەرخان دەکات. جێگەی ئاماژەیە مەسەلەی هەژموونگەرایی لەرێگەی گرامشییەوە، دەبێتە بابەتێکی گرنگی فەلسەفەی جیهان و لەپاش ئەو کۆمەڵێک فەیلەسوف و بیرمەندی جیهان خۆیان پێوەی خەریک دەکەن و شڕۆڤەی دەکەن.

چەمکی هەژموونگەرایی بەشێکی زۆری کارەکانی گرامشی داگیرکردووەو هیچ فەیلەسوفێک بەو شێوە چڕوپڕییە قسەی لەمبارەوە نەکردووە، بەتایبەتی هەژموونی کەلتوری. ئەمەش رێگەی بۆ زۆر فەیلەسوفی تری جیهان کردەوە، کە لەمبارەیەوە کار بکەن ، بۆ نموونە ئێدوارد سەعید لە کتێبەکانی “خۆرهەڵاتناسیی، ئیمپریالیزم و کەلتور”، لە ژێر کاریگەری تێزەکانی گرامشی ئەم کتێبانەی نووسیوە، کە بە یەکێک لە کارە گرنگەکانی ئێدوارد سەعید دادەنرێت.
گرامشی پێی وایە کە سەرمایەداری توانییوەتی تاڕادەیەکی زۆر هەژموونی کەلتوری خۆی بەسەر تەواوی چین و توێژەکانی کۆمەڵگەدا بسەپێنێت. هەربۆیە بۆ رووبەڕوبونەوەی ئەم هەژموونە داوا دەکات کە گرنگی زۆر بە رۆشنبیرکردنی چینی کرێکار و جووتیار بدرێت، ئەمەش ئەرکی سەرەکی رۆشنبیرە کە ئەو بە رۆشنبیری ئۆرگانی ناوی دەبات، لە پاشانیش ئەرکی پارتێکی شۆڕشگێرییە. جێگەی ئاماژەیە لە سەرەتاکانی شۆڕشی روسیدا زۆر باوەڕی بە یەکێتی سۆڤیەتیی بوو، پێی وابوو کە ئەم شۆڕشە توانیوویەتی چینێکی کرێکاری رۆشبنبیر و هۆشیاری روسی پێ بگەیەنێت، هەرچەندە پاشان بۆچوونی دەگۆڕێت.

فیکری سەنتڕاڵیزمی ئەوروپی
خاڵێکی گرنگی تری تێڕوانینی گرامشی پەیوەندی بە رەخنەگرتنە لە فیکری خۆرئاوایی، کە ئەمەش یەکێکە لە داهێنانە فیکرییە گەورەکانی. ئەو پێی وایە ئەو فیکرە باوەی کە ئەوروپا بە سەنتڕاڵی جیهان دادەنێت و تەواوی کەلتورەکانی جیهانیش بە چاوێکی کەمەوە سەیر دەکات، بۆچوونێکی تەواو هەڵەیە، چونکە کەلتور و شارستانییەکانی تری جیهانیش، هیچیان لە کەلتور و شارستانی ئەوروپا کەمتر نییە و پێویستە رێزیش لەوان بگیرێت، چونکە رۆڵیان لە پێشخستنی شارستانی مرۆڤایەتی هەبووە. گرامشی یەکەمین کەس بووە کە بەو شێوە راستەوخۆییە ئەم رەخنەیە لە فیکری خۆرئاوایی باو بگرێت، ئەمەش خۆی لە خۆیدا شۆڕشێکی گەورە بووە. ئەو رەخنانەی گرامشیش دەرگایەکی زۆر باشی کردەوە بۆ زۆر فەیلەسوفی تری ئەوروپایی، کە گرنگی بە کەلتورەکانی تری جیهان بددەن یەکێکیش لەوانە فەیلسوفی ناوداری فەرەنسی لیڤی شتراوس، کە بە یەکێک لە باوکەکانی رەوتی بونیاتگەراکان دادەنرێت، راستە ئەو لە رووی فیکرییەوە دوورە لە گرامشی و بەرەی راستی هەڵبژاردووە، بەڵام لەمبارەیەوە ستایشی تێڕوانییەکانی گرامشی دەکات. جگەلەوەش کۆمەڵێک فەیلەسوف و بیرمەندی تری خۆرئاوایی هەمان رێچکەی ئەویان گرتووە لە پێش هەموویانەوە” جۆمسکی و ئێدراورد سەعید، رۆبێرت کۆکس”

دەوڵەت و کۆمەڵی مەدەنی
گرامشی پێی وابوو کە دەوڵەت ئامڕازێکە بۆ سەرکووتکردنی خەڵکی، لەمەشدا تاڕادەیەک بۆچوونی لە ئەنارشیستەکانەوە نزیک بوو بەتایبەتی ” باکۆنین”، هەربۆیە زۆر دژی چەمکی تەقلیدی دەوڵەت بوو، کە تەنها خۆی لە هێزە ڕەقەکانی دەوڵەت دەبینێتەوە.
گرامشی دەسەڵات دەکات بە دوو بەشەوە . یەکەمیان ناوی لێناوە” کۆمەڵی سیاسی” کە خۆی لە دەزگا سەرکوتکەرەکانی دەوڵەت دەبینێتەوە لە پێش هەموویانەوە” پۆلیس، هێزە ئەمنییەکان، زیندان، سوپا، یاسا” کە ئەمەش زیاتر دەوڵەتی ستەمکار دەگرێتەوە، لێرەدا دەوڵەت رۆڵێکی خراپ لەناو کۆمەڵگەدا دەبینێت و بەرەو دواکەوتن و کارەساتی دەبات.
دووەمیان ” کۆمەڵی مەدەنی” کە ئەمەش زیاتر هێزە سیاسیی و ئابوورییەکان دەگرێتەوە. لێرەدا بە پێچەوانەی کۆمەڵی سیاسییەوە، دەبێت لە رێگەی رەزامەندییەوە خەڵکی بۆلای خۆت رابکێشێت. لە لایەکی ترەوە گرامشی پێی وایە، ئەوە کۆمەڵی مەدەنییە کە دەتوانێت رێگە لە ستەمی دەوڵەتی بگرێت و نەهێڵێت دەوڵەت لەلایەن چینێکەوە بۆ چەوساندنەوەی چینێکی تر بەکاربهێنرێت. هەربۆیە هەمیشە داکۆکی لە کۆمەڵی مەدەنی دەکرد، کە ئەمەش زیاتر لە پارتی سیاسیی شۆڕشگێر و سەندیکاکان و چالاکی مەدەنیی و سیاسی دەگرێتەوە.
لە لایەکی ترەوە گرامشی پێی وابوو ئەوە پارتی شۆڕشگێرە کە دەتوانێت ببێتە رێگر لە ستەمی دەوڵەتیی و دیکتاتۆریی، هەرئەویشە دەتوانێت چینی کرێکاران و جووتیاران رزگار بکات و شۆڕش بکات، بەڵام لەمەشدا دووبارە پانتایی زۆری بۆ دیموکراسی و ئازادی ڕادەربڕینی ناو حزب داناوە. گرامشی دژی ئەو فۆرمە حزبیە بوو، کە ستالین پێڕەوی دەکرد، کە زیاتر فۆرمێکی دیکتاتۆری بوو.

گرامشی و فیکری مارکسیی
گرامشی یەکێکە لە فەیلەسوف و بیرمەندە مەزنەکانی چەپی ئیتالیا و جیهان. ئەو خاوەنی رێچکەی فیکری خۆی بوو، بە هەموو شێوەیەک دژی دۆگماتیزم و پەرستنی شەخسی بوو تەنانەت مارکسیش. لە ساڵی 1918 وتارێک لەمبارەیەوە دەنووسێت و دەڵێت: مارکس شایستەی پەرستن نییە، ئەو مەسیح نییە. هەروەها بەشێکی زۆری فیکر و فەلسەفەکەشی قابیلی گۆڕانکارییە جگە لە رستە بەناوبانگەکەی نەبێت ” ئەی کرێکارانی جیهان یەک بگرن”،جگە لەمە هەموو فیکری مارکسی شایستەی ئەوەیە کە گۆڕانکاری تێدا بکرێت و رەخنەی لێ بگیڕێت.
ئەو فیکری مارکسی بەسەر سێ بەشدا دابەشکردبوو: 1/ ئابووری سیاسی. 2/ زانستی سیاسیی.3/ فەلسەفە.

رەخنە لە یەکێتیی سۆڤیەت
سەرەتا گرامشی یەکێک بووە لە هەوادارە سەرسەختەکانی شۆڕشی روسیی و پارتی بۆلشەفی روسیا، لەهەمانکاتیشدا لینینیش بە فیکری گرامشی سەرسام بووە. لە هاوینی ساڵی 1920 لەکاتی کۆنگرەی دووەمی رێکخراوی ئەنتەرناسیۆنالی سێهەمدا، گرامشی راپۆرتێکی بەناوی ” لەپێناو نوێکردنەوەی پارتی سۆشیالیستی” نووسی. کاتێک لینین راپۆرتەکەی بینی، زۆر بەلایەوە باشبوو، زۆریش پشتگیری بۆچوونەکانی گرامشی کردووە. بەڵام پاشان بە نەمانی لینین، گرامشی بۆچوونی گۆڕا، بەتایبەتی لەپاش هاتنە سەرکاری ستالین. ئەو پێی وایە ستالین هەموو کۆمەڵی مەدەنی لەناوبردووەو تەنها پشت بە کۆمەڵی سیاسی دەبەستێت کە خۆی لە هێزی رەقی دەوڵەت دەبینێتەوە کە ئەوانیش ” دەزگا ئەمنیی و هەواڵگرییەکان، پۆلیس، سوپا،یاسا و داگا” دەبینێتەوە. لەهەمانکاتیشدا هیچ بوارێکی بۆ کاری کۆمەڵی مەدەنی نەهێشتۆتەوە. هەر ئەم رەخنانەشی وایکرد کە تۆمەتی ترۆتسکیزمی بخرێتە پاڵ.

دەرەنجام
گرامشی دووبارە پێناسەیەکی نوێی بۆ رۆڵی رۆشنبیر و پەیوندی بە کۆمەڵگەوە کردەوە، ئەو لەیەککاتدا کەسێکی سیاسەتمەدار، بیرمەند، چالاکوانێکی سیاسیی و مەدەنیی بوو، هیچ سنوورێکی بۆ چالاکییە فیکرییەکانی دانەنا و خۆی لەناو کتێبخانەیەکدا زیندانی نەکرد. هەروەها ئەو توانی لە رێگەی رەخنەکانییەوە لە فیکری سەنتڕالیزمی خۆرئاوایی و هەژموونگەرایی، دەرگا بۆ زۆر فەیلەسوف و بیرمەندی تر بکاتەوە کە لەسەر هەمان رێچکە، داهێنانی باش بکەن. لە هەمووشی گرنگتر ئەوەیە، ئێمە لە ژیانی گرامشی فێری ئەوە دەبین، کە چەندە رژێمەکان دیکتاتۆر و ستەمکار بن، بەڵام ناتوانن فیکر و فەلسەفە لەناوبەرن.
بەدڵنیاییەوە گرامشی یەکێكە لە فەیلەسوفە دیارەکانی جیهان و کاریگەری تیۆرییەکانی بەسەر تەواوی جیهاندا هەیە. قسەکردنیش لەبارەی ئەم کەڵە فەیلەسوفەی جیهانەوە، زۆری دەوێت، من تەنها پێناسەیەکی خێرام بۆ فیکر و خەبات و ژیانی کردووە، بەو هیوایەی لە داهاتوودا شتی زیاتری لەبارەوە بنووسم.

——————————————————————–

سەرچاوەکان:
1/ سيار الجميل. مفهوم المثقف عند غرامشي. /www.almadasupplements.net
2/ سعد محمد رحيم.غرامشي والهيمنة الثقافية. /www.almadasupplements.net
3/ مصطفى شلش. غرامشي في زمن المظاهرات. /www.almadasupplements.net
4/ . . www.marx21.de.ANTONIO GRAMSCI: DAS HIRN FUNKTIONIERTE WEITER




فینومینۆلۆژیای هوسڕڵ.. ئەوسن حەسەن… وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: ئەردەڵان عەبدوڵڵا

پاشئەوەی ململانێی فەلسەفی لە نێوان ” خودێتی و بابەتی بوون” دا توندتر بوو، ئەو ململانێیەی کە لە سەردەمی رێنانسازەوە دەستیپێکرد و هەتاوەکو سەرەتای سەدەی بیستەم بەردەوام بوو. هەتا ئادمۆند هۆسڕڵ فەیلەسوفی چیکی پەیدا بوو . ئەو کۆتایی بەم ململانێ توندە هێنا و دەستیکرد بە یەکبوونی هەردوو پڕەنسیبەکە کە بریتی بوو لە: پڕەنسیبی ئەزمونگەرایی و عەقڵانیی. هەوڵدان بۆ یەکبوونی هەردوو پڕەنسیپەکە لە یەک پڕەنسیپ، کە چوارچێوەیەکی زانستی هەبێت و لە فەلسەفەشەوە نزیک بێت و رێچکەکەشی بەرەو سەنتەری ئاوەزی مرۆڤ بەرێت و تێیدا لێکۆڵینەوە لە بارەی کاردانەوەکانی هەستی مرۆڤ لە بارەی جیهانی دەرەکیی و شتەکانی دەوروبەری بکات.
لە هەمانکاتیشدا هەوڵیدا کە فەلسەفە بکاتە زانستێکی گشتگیری راست و دروست و ببێتە بنەمایەک بۆ هەموو مەعریفە و زانستەکانی تر، ئەمەش بە پشتبەستن بەو پەیوەندییە مێژووییەی لە نێوان فەلسەفە و زانستدا هەیە، فەلسەفە کە وێنەیەکی مەبەستداری گشتگیریی هەیە و زانستیش کە دەرەنجامی یەقیقینی هەیە، هەردووکیشیان کاریگەری گەورەیان لەسەر مێژوو و داهاتووی مرۆڤایەتی هەیە.

دەکرێت مەعریفە بکرێتە دوو لقەوە:
یەکەم: مەعریفەی کەڵەکە بوو
ئەم جۆرە مەعریفەیەش ” فەلسەف و هونەر و ئەدەب” دەگرێتەوە، ئەمانە دەکرێت لە هەموو سەردەم مێژووییە جیاوازەکاندا، فیکرەکانیان دووبارە بکرێنەوەو لە یەکترییەوە نزیک بێت. هەندێکجاریش دەکرێت داهێنان بکرێت لە رووی شێواز و ئامڕاز و رێگەچارەکان، ئەمەش بە پێی ئەو سەردەمەی کە تێیدا دەژین.

دووەم: مەعریفەی نا کەڵەکە بوو
ئەم جۆرە مەعریفەیەش زیاتر زانست و داهێنانە زانستییەکان دەگرێتەوە، کە “تازەکە” ئەوەی پێش خۆی لەناو دەبات، ئەمەش زیاتر ئەو مەعریفە نوێیانە دەگرێتەوە کە پێشتر نەمانزانییوەو ئاگامان لێیان نەبووە، لەمەدا ناکرێت ئەو داهێنانە نوێیانە کە لەلایەن زاناکانەوە ئاشكرا کراوە، جارێکی تر لە سەردەمانی تردا دووبارە بێتەوە، چونکە ئەو داهێنانە زانستیانە تەنها یەکجارەو ناکرێت دووبارە بکرێنەوە.

ئایا فەلسەفە کۆتایی پێهاتووە؟
ئەگەر هەموو مەسەلەکانی فیکری مرۆڤایەتی، فەیلەسوف و بیرمەندەکان لە ماوەی هەزاران ساڵ قسەوباس و لێکۆڵینەوەیان لەبارەوە کردبێت، بە جۆرێک هیچ دیاردەیەکیان نەهێشتۆتەوە بە بێ ئەوەی قسەی لە بارەوە نەکەن یان لێکۆڵینەوەی ووردی لە بارەوە نەکەن. هیچ هزرێکیش بە بێ لێکۆڵینەوە نییە، هەروەها هیچ کێشەیەکیش بەبێ چارەسەر نییە، جا گەورە بێت یان بچووک، مرۆیی بێت یان سروشتی. لێرەدا بۆمان هەیە بپرسین: ئایا چی نوێ هەیە کە دەکرێت بخرێتە سەر توراسی فەلسەفی؟ ئایا بەراستی سەردەمی فەلسەفەدان و داهێنانی بابەتی نوێ لە بواری فەلسەفەدا کۆتایی پێهاتووە؟
ئێستا زەحمەتە بابەتی نوێ لە بواری فەلسەفەدا زیاد بکرێت، بەشێوەیەک لە تەواوی سەردەمەکانی پێشوودا، لە فیکری فەلسەفییدا تەواوی بابەتەکان کۆتاییان پێهاتووە و لەلایەن فەیلەسوف و بیرمەندەکانەوە. هەموو بابەتەکان باسکراون و قسەیان لەبارەوە کراوە. ئەوەی دەکرێت کە لە بواری فەلسەفەدا زیاد بکرێت، رێگەچارەو شێوازی نوێی دروستکردنی پڕەنسیبی نوێیە، چونکە فەلسەفاندان بۆتە هەقیقەت و واقعێک لە فەلسەفەی مۆدێرندا.

فینۆمینۆلۆژیا و کاریگەرییەکانی تری هۆسرڵ
دەکرێت فەلسەفەی هۆسڕڵ پێش فینۆمینۆلۆژیابکرێتە سێ قۆناغەوە:
1/ زانستی ژمێریاریی
2/ زانستی لۆژیک ” منطق”
3/ زانستی دەروونناسیی” سایکۆلۆژی”
تەنها بەمشێوەیەش دەتوانین لە گەشەسەندنی فیکریی و فەلسەفی هۆسرڵ پێش فینۆمینۆلۆژیا تێبگەین.

سەرەتا لە قۆناغی ماتماتیکیدا گرنگی زۆری بە کردەی دەروونی دەدات بە مانا پراکتیزەکردنەکەی، پاشان واز لەم قۆناغە دەهێنێت و هەموو گرنگییەکی دەچێت بۆ مەعریفە، کە دەتوانین بە قۆناغی مەعریفەی هۆسڕڵ ناوی بەرین، لەم قۆناغەشدا هۆسڕڵ لە مانای سەرەکیی و هەقیقی مەعریفە تێدەگات، لەهەمانکاتیشدا درک بە بەهای شتەکان دەکات.
لە قۆناغی ” سایکۆلۆژی” زانستی دەروونشیکاری فینۆمینۆلۆژیدا، هۆسڕڵ دووانەیەکی لە نێوان منی ئەزمونوگەرایی و منی باڵادا، تۆڕی مەعریفەی باڵای دروستکرد بوو، هەروەها سنووری ئەزموونگەراییشی فراوانتر کرد بۆ ماهیەتی باڵا، کە هەموو رووداو و بوونەکان بگرێتەوە.

مێژووی چەمکی فینومینولۆژیا
دووبارە گەڕانەوە بۆ فینومینولۆژیا و پێش ئەوەی هۆشیاریی و زانینی هۆسڕڵ لە بارەی فینۆمینۆلژیا گەشە بکات و بیکاتە پڕەنسیپ و فیکری بنەڕەتی خۆی، دیارە بە ماوەیەکی زۆر پێش هۆسڕڵیش وشەی فینۆمینۆلۆژیا بوونی هەبووە و لە لایەن خەڵکی ترەوە بەکارهێنراوەو چەندین مانای جیاوازی هەبووە. لەمبارەیەوە لالاند مێژووی بەکارهێنانی ئەم وشەیە بە هەموو ماناکانییەوە شیکردۆتەوەو پێی وایە کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1764 دا وەکو تیۆرییەک دەرکەوتووە، ئەمەش ناونیشانی فەسڵێکی کتێبێکی نوێی لاپمیر ئارگانون بووە. لە پاش لامپێریش، کانت هەمان چەمکی لە زۆر بەرهەمەکانیدا بەکارهێناوە گرنگترینیان لە کتێبی ” رەخنە لە عەقلی پەتی” کە لە ساڵی 1780 دا نووسیویەتیی و بە یەکێک لە کتێبە گرنگ و ناسراوەکانی کانت دەژمێردێت.
لەپاش کانتیش هیگل هات و هەمان وشەی بەکارهێنا بەڵام بە مانایەکی جیاواز تر، ئەمەش بۆ یەکێک لە کتێبە گرنگەکانی دانا کە ئەویش کتێبی ” فینۆمینۆلۆژیای رۆح” بوو کە لە ساڵی 1807 دا چاپ و بڵاویکردەوە. لە پاش ئەویش هاملتون لەوانەکانیدا لە بارەی زانستی دەروونناسی و لۆژیک و میتافیزیک بەکاریهێنا. لە ساڵی 1869 دا، هەمان وشە لە کتێبێکی هارتمان بەکارهێنرا ئەوش کتێبی ” فینۆمینۆلۆژیا و ویژدانی ئەخلاقیی”. هەمان وشەش لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەدا لەبەرهەمەکانی هەردوو فەیلەسووفی فەرەنسی رافیسۆن و ئێمیل بەکارهێنراوە.
فینۆمینۆلۆژیا لە زانستی زمانەوانیدا بەوە ناسراوە، کە زانستی دیاردەکانە یان لە دیاردەکان دەکۆڵێتەوە، کە ئەوانیش بریتین لە شتەکانی دەرووبەری مرۆڤ، یان ئەو رووداوانەی کە گوزارشت لە هەستێکی پەتی دەکەن و دەبننە بابەتێکیش بۆ دەرک پێکردن و پاشانیش دەبنە کۆڵەکەی بنەڕەتی بۆ مەعریفە. فینۆمینۆلۆژیا لای هۆسڕڵ زانستی سەرەتا و بنەمای راستییەکانە، کە هەموو مەرجەکانی مەعریفە و زانستی لەسەر بونیات دەنرێت. سەرەتاش لە هەستێکی پاکوبێگەرد دەستپێدەکات و سەربەخۆشە و دووریشە لە هەموو شرۆڤەکارییەکی ماهیەتی شتەکان.
هۆسڕڵ دەیویست لە فەلسەفەدا ململانێی پڕەنسیبی نێوانی میتافیزیکیی و ریالیزم خۆی بە دووربگرێت، چونکە ئەو وایکرد کە فینۆمینۆلۆژیا ببێتە پڕەنسیبێک بۆ هەموو زانستێکی گشتی و ببێتە وەسفێکی باڵاش بۆئەوەی جیهانی دەرەکیی وەڵامی جیهانی خودێتی بداتەوە، بۆئەوەی هەموو شتەکانی ناخی بەشێوەیەکی راستەوخۆ ئاشكرا بکات و دەرکیش بە ماهیەتی هەموو هەستێکیش بکات.

سێ کۆڵەکەی فینۆمینۆلۆژیای هۆسڕڵ
فینۆمینۆلۆژیای لای هۆسڕڵ لە سەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی دامەزراوە، کە ئەوانیش بریتین لە : ماهیەتی شتەکان. هەڵپەساردنی حوکمدانی شتەکان “ئیپۆخییەت” منی باڵا.
هۆسڕڵ فیکرەی ماهیەتی بەرجەستەکراوی لە ئەفلاتون وەرگرت، بەڵام فیکرەی وێنە و شتی هەستپێکراوی رەتکردەوە، ئەو پێی وابوو کە ماهیەتی شتەکان لە درکی راستەوخۆی شتەکان و عەقڵەوە دروست دەبێت، بەشێوەیەک لایەنی دەرەکی شتەکان بریتییە لە ماهیەتیان، لێرەدا ماهیەتی شتەکان، هەقیقەتی بابەتی شتەکانن، بەتایبەتیی کاتێک گوزارشت لە سیمایەکی تایبەتی هەستیی بکات. کێشەی سەرەکی لای هۆسڕڵ بریتی بوو لە شرۆڤەکردنی چۆنێتی هۆشیاریی بەو هەقیقەتان و پیشاندانیان وەکو مەبەستی کرۆکی شتەکان.

ئیپۆخییەت Epoche
هۆسڕڵ پڕەنسیبی گوماناویی دیکارتی بەکاردەهێنا لە بواری چەمکی ئیپۆخیەت ئەو زۆر سەرسام بوو بە مەنهەجیەتی دیکارت سەبارەت بە دانانی یاسا و رێسا و بنەماکانی یەقینی بۆ مەعریفە،ئەمەش لە رێگەی پشتبەستن بە پڕەنسیبی گومانکردن لە جیهانی دەرەکی و هەموو ئەو بوونە ماتڕیاڵانەی کە تێیدایە و دانانی جیهانی دەرەکیش لە نێوان دوو کەوانەدا. بەڵام هۆسڕڵ دژی کوجیتۆی دیکارتی دەوەستێتەوە کە ئەویش گوزارشت لە وتە بەناوبانگەکەی دیکارت دەکات کاتێک وتی: “من بیر دەکەمەوە ، کەواتە من هەم.” چونکە هۆسڕڵ هەمیشە دەیوسیت فیکر لە هەموو شتێک جیابکاتەوەو بوونێکی سەربەخۆی هەبێت، چونکە پێی وابوو کە فیکر بەرەوە شتێک هەنگاو دەنێت، بەمشێوەیەش کوجیوتی دیکارت لەم حاڵەتەدا دەبێت بەم شێوەیە بووترێت: من بیر لە شتێک دەکەمەوە.

منی باڵا
ئەوەی پەیوەستە بە چەمکی ” منی باڵا”ەوە هەموو ئەو هەقیقەتەی کە لەگەڵ خۆی هەڵیگرتووە، هۆسڕڵ ئەم چەمکەی لە فەیلەسوفی ئەڵمانی لایپتز وەرگرتووە،بەڵام بەشێوەیەکەی سەربەخۆ و لە فیکری میتافیزیکی و گونجاندنی لەگەڵ فیکری لاهووتی دابڕیووە .

جیاوازی نێوان منی باڵای کانت و هۆسڕڵ
لێرەدا گرنگە کە جیاوازی لە نێوان منی باڵای” ئیگۆی ترانسدنتاڵی” لای کانت و منی باڵای هۆسڕڵ بکەین. لە لای کانت منی باڵا بەکاردێت بۆ هەموو ئەو شتانەی کە پێشتر وتراوەو زەرووری بوون بۆ هەموو مەعریفەیەک یان ئەزموونێکی بەرجەستەکراو. مەعریفە لای کانت پەیوەستە بە هەموو تێڕوانینەکانی پێشووتر و جیاوازیشە لە هەموو شتێکی هەستپێکراو کە دەرفەتی لەدایکبوونی ئەزمونێکی نوێ دەدات، بەم شێوەیەش عەقڵ دەبێتە یاسایەکی سروشتیی، ئەگەرچی ئەو شتێكی ناوخۆییشە.
بەڵام منی باڵا لای هۆسڕڵ بەکاردێت بۆ هەموو ئەو کارانەی کە منی باڵای پێی هەڵدەستێت، بەشێوەیەک کە وەکو شتێكی یەقینی پێشوەختە دەردەکەوێت، ئەمەش پاش دوورکەوتنەوە لە جیهانی هەستپێکراویی دەرەکیی و گەڕانەوە بۆ ناو جیهانی هەسپێکراوی ناوخۆیی، ئەمەش بەبێ ئەوەی عەقڵ هیچ رۆڵێکی سەرکردایەتی هەبێت لە سروشتدا.

دابەشکردنی دیاردەکان
هۆسڕڵ دیاردەکان بۆ دوو بەش دابەش دەکات:
دیاردە سروشتییەکان: ئەمەش هەموو ئەوانە دەگرێتەوە کە لە رووی دەرەکی شتەکانەوە دەردەکەون و لە رێگەی هەستەکانیشەوە، مرۆڤ هەستیان پێ دەکات و پاشان ئەمانە دەبنە بابەتی مەعریفەی عەقڵی.
دیاردە عەقڵییەکان: ئەمەش هەموو ئەوانە دەگرێتەوە کە لە هەستی مرۆڤەوە دەردەچن لە بارەی رووداوە عەقڵیی و دەروونیی و ناوخۆییەکان، ئەمانەش لە رێگەی چاودێریکردن و هەستی ناوەخیییەوە دەردەکەون.

بەمشێوەیە دیاردە لای هۆسڕڵ خۆی لە خۆیدا هەر شتەکان و رووداوە گۆڕاوەکان لە جیهانی هەسپێکراودا دەگرێتەوەو هەموو ئەو گۆڕانکاریی و گەشەسەندنانەشی کە بەسەریدا دێت. بەشێوەیەک کە مرۆڤ ناتوانێت بیریبکەوێتەوەو هەستی پێبکات و خەیاڵی بکات، ئەمانەش دواتر لە عەقڵدا دەگۆڕدرێن بۆ بوونی بەرجەستەکراویی یەقینی، ئەمەش لەرێگەی وەڵامدانەوەی هەستی باڵا یان ئەوەی کە پێی دەڵێین فینۆمینۆلۆژیا.
جێگەی ئاماژەیە هۆسڕڵ دەیویست پڕەنسیبی دیاردەناسی بەسەر تەواوی زانست و مەعریفەکانی تریشدا پراکتیزە بکات، بەشێوەیەک کە فینۆمینۆلۆژیا ببێتە زانستێکی تەواو دروست و ببێتە بنەمایەکیش بۆ هەموو مەعریفە و زانستێک.

چەمکی مەبەست و هەستی مەبەستدار
بنەما فیکری مەبەستداریی دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەی پەروەردەیی سەدەکانی ناوەڕاست، ” مەبەست” یش لای ئەوان، هەموو ئەو کردارانە دەگرێتەوە کە عەقڵ دەیکات بۆئەوەی لە بابەتێک بگات و هەستی پێبکات.
برنتانۆ باشتر چەمکی ” مەبەستداریی” شیکردۆتەوەو پێی وایە کە ئەم چەمکە لەسەر بنەمای ئەوە دروستبووە کە هەستە ناوخۆییەکان بەرامبەر بە بابەتە دەرەکییەکان بگوازێتەوە، پێشی وایە کە هەموو ئەزموونێک لایەنێكی دەروونی تێدایە کە ئەویش خۆی لە کردار و لایەنی بابەتی شتێک دەبینێتەوە، هەریەکەشیان بەرەو ئاڕاستەیەکی دەڕۆن و لە کۆتاییشدا یەکتری تەواو دەکەن.
جێگەی ئاماژەیە بۆچوونەکانی برنتانۆ کاریگەری گەورەو راستەوخۆیی لەسەر دروستکردنی چەمکی فینۆمینۆلۆژیای هۆسڕڵ هەبووە، نابێت ئەوەشمان لەیادبچێت کە هۆسڕڵ خوێندکاری ئەو بووە لەسەر دەستی ئەو فێری فەلسەفە بووەو بەشداری زۆربەی وانەکانی کردووە کە لە ساڵانی 1884 بۆ 1886 لە زانکۆ وتوییەتییەوە.
چەمکی ” مەبەستداری” لای هۆسڕڵ لەوەدا کورتکراوەتەوە، کە هەموو ئەو شتانەی کە لە جیهانی دەرەکی بوونیان هەیە، بۆئەوە دروستبوون تاوەکو هەست تێیانبگات و بەمشێوەیەش کردار و بابەتەکە یەکتر تەواو دەکەن و دەبنە یەک شت.
باشترین مەبەستداریش بۆ هەست برتییە لە کردار و بابەتێک کە دەرکی پێ بکەیت، هەموو کردارێک لە کردارەکانی هەستێک، بەرەو بابەتێکی جیاواز هەنگاو دەنێت، پێدەچێت ئەو بابەتە شتێکی ماتریاڵ بێت، یان پێدەچێت ماهیەتێکی عەقڵی بێت، یان پێدەچێت دەرەنجامی هەڵچوونێک یان خەیاڵێک و بیرکردنەوەیەک بێت.

دوو جۆر هەست
هەست لای هۆسڕڵ لەکاتی بەستنەوەی بە چەمکی ” مەبەستداری” دەکرێتە دوو جۆر: هەستی بێ لایەن و هەستی موجەرەد.
هەستی بێلایەن: ئەو جۆرە هەستەیە کە هێشتا دەستی نەکردووە بە شڕۆڤەکردنی مەبەستی نێوان بابەت و کردار.
هەستی موجەرەد: ئەو جۆرە هەستەیە کە راستەوخۆ دەستدەکات بە شرۆڤەکردن و شیکردنەوەی پڕۆسەی دەرەکی مەبەستداریی لە زۆربەی دیاردە مەعریفییەکاندا لەوانە” یادکردنەوە، خەیاڵکردن، ویست و حەزەکان” ئەمەش بە ئامانجی کەشفکردنی کرداری مەبەستدار و بابەتەکەی.
مەبەستی کردار، هەقیقەت و سەرەکیی و بنچینە دەگرێتەوە، لەکاتێکدا مەبەستی بابەت خۆی لەخۆیدا هەقیقەت نییە، بەڵکو پەیوەستە بەوەوە، بۆ نموونە کاتێک دارێکی سێوی بەرهەمدار و جوان دەبینیت، لەمەشدا دەبینین پڕۆسەی دەرککردن بە دارەکە ، لەرێگەی کارێکی مەبەستدارەوە کراوە کە ئەویش لە ناوەڕۆکیدا واقعێکی هەقیقییە، دواتر دەستدەکەین بە دروستکردنی بابەتێکی مەبەستدار لەناو هەستماندا کە ئەویش ” دارێکی دەرک پێکراوە” کە خۆی بە تەنها هیچ هەقیقەتێکی سەرەکیی ” بنەڕەتی” نییە، بەڵکو دەرەنجامی کردارێکی مەبەسەتدار دروستبووە، ئەمەش لەبەرئەوەی بابەتی مەبەستدار، لەگۆڕانی بەردەوامدایە، بەڵام پاشان بە هۆی کردارێکی دەرکپێکراوەوە یەکدەگرێتەوە.
ئەو یەکگرتنەوەیەی پێشووی نێوان کرداری مەبەستدار و بابەتەکەی، دەبێتە هۆی دروستبوونی سیمایەکی تری مەبەستداریی کە ئەویش بریتییە لە پڕۆسەیەکی چاودێریکردنی بەردەوام کە تێیدا، هەست بە هەموو کردارە دەرەکپێکراوەکان دەکەیت و ئامادەشە بۆ وەرگرتنی بابەتە دەرەکییەکانی تر.

فینۆمینۆلۆژیا و سایکۆلۆژیەتی
ئەگەر فینۆمینۆلۆژیا گرنگی بە هەموو ئاگاهییەک لەبارەی دیاردەو شتەکانەوە بدات، ئەوا هەموو چالاکییەکی ئاوەز و یادگەش بەشێکە لەم ئاگاهیی و ڕێچکەکەی، لێرەدا رووبەروی پرسیارێک دەبینەوە، ئەگەر سایکۆلۆژی، لێکۆڵینەوە لە بارەی ئاگاهیی شتەکان و رێگەی دەرککردنیان بکات، ئایا فیننۆمینۆلۆژیاش ناچێتە چوارچێوەی مەعریفەی سایکۆلۆژییەتەوە؟
سایکۆلۆژیەتی مەعریفە گرنگی بە حاڵەتە مەعریفییەکان دەدات و وەکو حاڵەتێکی عەقڵانی دایاندەنێت و ئەمانەش پەیوەستن بە ئەرک و سلوکیاتی ئاوەزی مرۆڤەوە، بەڵام فینۆمینۆلۆژیا هیچ گرنگی بەو حاڵەتە عەقڵیی و زیهنییە نادات کە لەگەڵ پرۆسە مەعریفییەکەدا دروست دەبێت، بەڵکو تەنها گرنگی بەو ئامادەکارییە مەعریفیانە دەدات، کە لەناو ناخی مرۆڤدا بوونیان هەیە، ئەوانەی کە دەتوانن مەعریفەی یەقیقنی دروست بکەن. ئەم ئامادەکارییانەش هیچ سایکۆلۆژیی نین بەڵکو پەیوەندییان بە ئاگاهیی تایبەتییەوە هەیە پێش ئەوەی پەیوەندییان بە ئەزمنوونی پراکتیزەکراوەوە هەبێت.
لەبەرئەوە دەبینین کە هۆسڕڵ رەخنە ئاڕاستەی هەردوو پڕەنسیپی ئەزموونگەرایی و میتافیزیکی دەکات کە لەو سەرمەدەی ئەودا زۆر باویان هەبووە. هەربۆیە لەکاتی خوێندنی سایکۆلۆژیەتدا، هەوڵی ئەوەی دەدا کە سایکۆلۆژیەتی ماهیەتی دروست بکات، کە گرنگی بە لێکۆڵینەوە لەبارەی هەستەوە دەدات لە چوارچێوەی وێنە مەبەستدارییەکەی، هەروەها ڕۆڵیشی لە پڕۆسەی دەرککردندا دەربخات. هەروەها گرنگیش بە کاری دەرککردنەوە بدات لە جیاتی ئەوەی خۆی بە ناوەڕۆكی دەرککردنەوە خەریک بکات.
سایکۆلۆژیەت زیاتر گرنگی بە ” منی باڵا” دەدات، لە جیاتی ئەوەی گرنگی بە ” منی ئەزموونگەرایی گۆڕاو” بدات، کە ئەویش بەشێکە لە جیهانێکی گۆڕدراو. هۆسڕڵ لە کتێبەکەیدا ” تێڕامانە دیکارتییەکان” دا باس لە چۆنێتی گۆڕینی منی دەروونی بۆ منی باڵا دەکات، ئەوەش لەرێگەی پڕۆسەی راگرتنی حوکمدانەوە، کە تێیدا منی دەروونی خۆی لە بەرامبەر خودی موجەرەدییەوە دەبینێتەوە.

رەخنە لە فینۆمینۆلۆژیای هۆسرڵ
میکانیزمی سەرەکی کە هۆسرڵ بەکاریهێناوە بۆ ئەوەی بگاتە هەقیقەتی یەقینی بریتییە، لە تێڕامانی عەقڵی خودێتی”، کە فیکر لە ناوخۆیدا رەنگدانەوەی خۆی تێدا دەکات، بۆئەوەی خۆی بخاتە ناو ئەملاوئەولای هەستی باڵاوە، هەروەها هەستیش بە هەقیقەتە ماتڕیاڵە شاراوەکانیش بکات. مادام ئەم میکانیزمەش سیمایەکی خودێتی هەیە و کەسیش ناتوانێت مومارەسەی بکات جگە لە خاوەنەکەی نەبێت، لەبەرئەوە زەحمەتە بۆ خەڵکانی تر بتوانن لێکۆڵینەوە لەبارەی راستیی و دروستی ئەو دەرەنجامانە بکەن کە هۆسرڵ پێی گەیشتووە. لەبەرئەوەی کە میکانیزمەکانی تەواو جیاوازە لە میکانیزمەکانی پێشوو، تەنانەت ئەگەر هەمان رێچکەی تێڕامانیش بەکاربهێنن بۆئەوەی بچنە ناو قووڵایی خودێتییانەوە، ئەوا ئەوان دەرەنجامی تریان دەستدەکەوێت، کە تەواو جیاوازە لەو دەرەنجامەی هۆسرڵ، ئەمەش بەهۆی جیاوازی خودێتی مرۆڤەکانەوە.
دیارە هۆسرڵ تیۆرییە فینۆمینۆلۆژییە قوورسەکەی خۆی پێڕەو کردووە لە دەرهێنانی ماهیەتی هەندێک شتی ئاسان وەکو : “خانو، دار” ئەمانەش بە سروشتی خۆیان شتێکن کە بنەمایەکی راگیر و نەگۆڕیان هەیە و ئاسانیش دەرکیان پێ دەکرێت و فۆرمەکانیشیان لەرووی دەرەوە، بوونی ماتڕیاڵیان، ئاسان دەردەکەوێت، بەڵام باشە حاڵەتەکە چۆن دەبێت ئەگەر ئێمە بچین لێکۆلینەوە لە بارەی دیاردەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی ئاڵۆزەوە بکەین، کە واقیعێکی زیندوویان هەیە و هەمیشەش لە گۆڕانی بەردەوامدان؟.
لەبەرئەوە بەهیچ شێوەیەک ناتوانین فینۆمینۆلۆژیا وەکو زانست دایبنێین، هەروەها لە شێوەی زانستیش نییە، بەڵکو لقێکی فەلسەفی دروستکراوە لە بواری مەعریفەدا، هەروەها ناشتوانرێت بخرێتە ژێر لێکۆڵینەوەی زانستی و هەڵسەنگاندنی ئەزموونییەوە، ئەوەش بەهۆی سروشتە فەردانیەت” تاکگەرایی” و پێکهاتە خودێتییەکەوە.
لەگەڵ هەموو ئەو هەوڵە فەلسەفیانەشی کە هۆسرڵ لەم بوارەدا دای بۆئەوەی بتوانێت هەردوو پڕەنسیپی میتافیزیکی و سروشتی لە یەک پڕەنسیپدا کۆبکاتەوە، بەڵام هەموو هەوڵە بەردەوامەکانی بۆ دروستکردنی ئەم پڕەنسیبە یان رێچکە فیکرییە کە پشت بە زانست و مەعریفە دەبەستێت، هەموویان شكستیان هێنا. ئەمەش بەهۆی ئەو مەیلە میتافیزیکیە توندڕەوی کە لە فیکری هۆسرڵ دا هەبوو. بەتایبەتی ئەوەی کە پەیوەندی بە ئەزموونی باڵا و” من” و بڕوابوونی تەواویشی بەوەی کە هەقیقەت و یەقینی رەها لێرەوە سەرچاوە دەگرێت. بەمەش رۆڵی دەرەکی پشتگوێ دەخات، کە لەسەر بنەمای گۆڕانی بەردەوام دروستبووە.
جێگەی ئاماژەی هۆسرڵ خۆشی دان بە ئەستەمی ئەزموونی باڵاوە ناوە، هەرچەندە نکووڵی لە میتافیزیکیەتی فەلەسەفەکەی کردووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا فەلسەفەکەی تەنها وەکو لقێكی جیا لە تێڕامانە عەقڵیی و هەستییەکان دادەنرێت.
هۆسرڵ پێی وابوو کە لقێکی نوێی لە فەلسەفەدا دروستکردووە، هەروەها رێچکەیەکی فیکری تایبەتیشی دروستکردووە کە عەقڵ لە هەموو کەلەپوور و وەهمەکانی بەردەمی رزگار دەکات، ئەمەش لە رێگەی تێکەڵکردن و ئاوێتەبوونی فەلسەفە کۆنەکان و مۆدێرنەکان لە یەک فۆرمدا. بەڵام پاشتر ئەم فۆرمە لەسەردەستی خوێدنکارەکانی هۆسرڵ لەناودەچێت، بەتایبەتی ئەوانەی کە بزووتنەوەی فەلسەفی بوونگەراییان داهێنا، کە تەوەری سەرەکیان ئازادی مرۆڤ و ئارەزووەکانی بوو لەم جیهانەدا.
جێگەی ئاماژەی زۆربەی فەیلەسوفەکانی بوونگەرایی، داڕمانی دەروونی مرۆڤایەتیی و نائارامی و پشێوییان بینوە، کە هەردوو جەنگە جیهانییەکە خوڵقاندبووی کە لە سەرەتا و نیوەی سەدەی بیستەمدا روویدا، ئەوان نەیانتوانی ئەو ناکۆکییە گەورەیە ببینین، کە لە نێوان خودی ئینسانیی و ترسی جیهانی دەرەکی هەیە، چونکە لە لای ئەوان جیهانی دەرەکی هیچ نییە جگە لە عەدەم نەبێت.

وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: ئەردەڵان عەبدوڵڵا

سەرچاوە:
www. Middle east online.com. الفينومينولوجيا عند هوسرل




تێڕوانینی دۆستۆیڤسکی بۆ هەرزەکاران.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

پاش ماوه‌یه‌ك دابڕان له‌ كاروبه‌رهه‌مه‌كانی دۆستۆیڤسكی، دووباره‌ گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی یه‌كێك له‌ رۆمانه‌ جوانه‌كانی، ئه‌ویش رۆمانی « هه‌رزه‌كار»ه‌. ئه‌م رۆمانه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ پێنج رۆمانه‌ مه‌زنه‌كانی كه‌ ئه‌وانیش: برایانی كارامازۆڤ، گه‌مژه‌، تاوان و سزا، شه‌یتانه‌كان، هه‌رزه‌كار» رۆمانی هه‌رزه‌كار له‌ ساڵی 1875 دا چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، ئه‌میش به‌ یه‌كێك له‌ شاكاره‌ جوانه‌كانی ئه‌ده‌بی روسی و جیهانی دێته‌ ژماردن. خۆشبەختانە ئەم رۆمانە جوانە لەلایەن برای وەرگێڕی هێژامان مامۆستا جەوهەر مەحمود داراغا کراوە بەکوردیی و دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم چاپی کردووە. کتێبەکە لە دوو بەرگ پێکدێت، کتێبێکی قەبارە گەورەیە.

نووسه‌ر له‌م رۆمانه‌یدا باسی كۆمه‌ڵێك بابه‌تی كردووه‌ له‌وانه‌ « قۆناغی هه‌رزه‌كاری، خۆشه‌ویستی، هه‌ژاریی، رق و كینه‌، شه‌ڕه‌نگێزیی و چاكه‌خوازی ناخی مرۆڤ، تاوانكاریی و ئاشتیخوازیی، قومار، ئایینداریی و بێباوه‌ڕی، مه‌سه‌له‌ی ژن» كۆمه‌ڵێك بابه‌تی گرنگی تر. جارجار باسی مه‌سه‌له‌ سیاسییه‌كانیشی كردووه‌، له‌وانه‌« مه‌سه‌له‌ی نایه‌كسانی كۆمه‌ڵایه‌تیی، پرسی ره‌وشی خراپی ژیانی جووتیاران « كه‌ به‌ «كۆیله‌ی زه‌وی « ده‌ناسران له‌ روسیادا، چونكه‌ جوتیاره‌كان وه‌كو كۆیله‌ی خاوه‌ن زه‌ویییه‌كان وابوون. هه‌روه‌ها باسی كۆمۆنیزم و ره‌وشی سیاسی روسیا و ئه‌وروپای ئه‌و كاته‌ی كردووه‌.
به‌ڵام بابه‌تی سه‌ره‌كی « قۆناغی هه‌رزه‌كاریی» ئه‌مه‌ش له‌ رێگه‌ی پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی رۆمانه‌كه‌وه‌«ئاركادی دۆلگۆركی»به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، بابه‌تێكی گرنگی تریش په‌یوه‌ندی نێوان باوك و كوڕه‌، هه‌روه‌ها پرسی منداڵی ناشه‌رعی و كاریگه‌ییه‌كانی به‌سه‌ر كه‌سایه‌تی تاكه‌وه‌.
لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م كورته‌یه‌ك له‌باره‌ی ئه‌م رۆمانه‌وه‌ بنووسم، به‌و هیوایه‌ی به‌ خوێنه‌رانی ئازیزی بناسێنم.

جه‌نگی منداڵێكی ناشه‌رعی و باوكی

ئاركادی دۆلگۆركی به‌بێ ویستی خۆی دێته‌ دنیاوه‌«سۆڤیا»ی دایكی ژنه‌ جووتیارێك ده‌بێت، پاشان له‌سه‌ر ویستی باوكی، شوو به‌ماكار ئیڤانۆڤیچی هه‌ژار ده‌كات. پاشماوه‌یه‌ك فرسیلۆڤی خاوه‌نی زه‌وییه‌كه‌ چاوی ته‌ماعی تێده‌بڕێت و منداڵێكی ناشه‌رعی لێده‌بێت ئه‌میش ناوی ده‌نێن ئاركادی. ئه‌م منداڵه‌ ده‌بێته‌ پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی ئه‌م رۆمانه‌. ئاردكای هه‌ر به‌منداڵی دایكی و باوكی به‌جێیده‌هێڵن و له‌ یه‌كێك له‌ قوتابخانه‌كانی مۆسكۆ، گه‌وره‌ ده‌بێت. هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ زاخاو و عه‌زابی دنیا ده‌كرێت به‌قوورگی ئه‌م منداڵه‌ داماوه‌دا، تاوانیشی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ منداڵێكی ناشه‌رعییه‌، سه‌ره‌تا هاوڕێكانی ده‌یچه‌وسێننه‌وه‌ پاشانیش مامۆستاكان پێی فێرده‌بن و ده‌كرێته‌ قوربانی سه‌ره‌كی كۆمه‌ڵگه‌.
له‌ مه‌شدا نووسه‌ر زۆر به‌جوانی توانیویه‌تی وه‌سفی ژیان و كه‌سایه‌تی ئه‌و منداڵانه‌ بكات، كه‌ ناشه‌رعین» زۆڵن» چۆن له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا رووبه‌ڕووی سته‌م و چه‌وساندنه‌وه‌ ده‌بنه‌وه‌.

پاشان كاتێك ئاركادیی گه‌وره‌ ده‌بێت و ده‌چێته‌ قۆناغی هه‌رزه‌كارییه‌وه‌، واز له‌ خوێندن ده‌هێنێت، خولیای گه‌ڕان به‌دوای دایك و باوكه‌ ناشه‌رعییه‌كه‌یدا، ده‌بێته‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كیی و ته‌واوی مێشكی داگیرده‌كات و پلان و نه‌خشه‌ی تایبه‌تیش داده‌نێت بۆئه‌وه‌ی به‌وان بگات، هه‌ربۆیه‌ سه‌فه‌ری پیترسبورگ ده‌كات و له‌وێ دایك و خوشك و باوكی ده‌دۆزێته‌وه‌. دواتریش باوكه‌ شه‌رعییه‌كه‌شی ده‌بینێت، به‌ڵام ده‌رفه‌تی قسه‌ی زۆری نابێت له‌گه‌ڵیدا، تا له‌ كۆتاییدا نه‌خۆش ده‌كه‌وێت و ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ی ده‌بێت، كه‌ ماكار ئیڤانۆڤیچ باوكی له‌ نزیكه‌وه‌ بناسێت.
كاتێكیش ده‌گاته‌ پیترسبورگ و فرسیلۆڤی باوكی ناشه‌رعی ده‌دۆزێته‌وه‌، له‌ ناخیدا رق و كینه‌ی زۆر به‌رامبه‌ر به‌م پیاوه‌ ده‌بێت، به‌ڵام پاشان بۆی ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئه‌ویش ئه‌و شه‌یتانه‌ نییه‌ كه‌ له‌ مێشكی خۆیدا وێنای كردووه‌. پاشان ئاركادی تێكه‌ڵی ژیانی پیترسبورگ ده‌بێت، له‌ هه‌مووشی خراپتر زوو ده‌چێته‌ جیهانی قوماره‌وه‌، له‌ رێگه‌ی قوماریشه‌ كۆمه‌ڵێك كه‌س ده‌ناسێت له‌پێش هه‌مووشیانه‌وه‌ میر سێرجی، كه‌ دواتر ئه‌میش تووشی شۆكی ده‌كات، كاتێك بۆی ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ میر سێرجی ده‌ستی له‌گه‌ڵ لیزای خوشكی تێكه‌ڵكردووه‌ و منداڵێكی ناشه‌رعی لێبووه‌.

هه‌ر له‌ پیترسبورگ له‌ رێگه‌ی پووره‌ تاتیانای هاوڕێی هه‌میشه‌یی خێزانه‌كه‌وه‌، كارێكی لای میرێكی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ناوی»سۆكۆلسكی» بۆ ده‌دۆزنه‌وه‌، سه‌ره‌تا ئاركادی دڵی به‌م كاره‌ی خۆش ده‌بێت، به‌ڵام دواتر بۆی ده‌رده‌كه‌وێت، هیچ كاری نییه‌ ته‌نها بۆ هاوده‌نگی بۆلای ئه‌م میره‌ پیره‌ دایانناوه‌. هه‌رچه‌نده‌ میر سۆكۆسلكی زۆر ئاركادیی خۆش ده‌وێت و پاره‌ی باشیشی ده‌داتێ، به‌ڵام ئه‌و هه‌ست به‌ سووكایه‌تی ده‌كات بۆیه‌ واز له‌م كاره‌ی ده‌هێنێت.
به‌ڵام پاشان به‌ڕێكه‌وت نامه‌یه‌كی كاترینی كچی میر سۆكۆلسكی ده‌كه‌وێته‌ ده‌ستی ئاركادی، له‌و نامه‌یه‌دا به‌بیانووی پیرییه‌وه‌، كاترین ویستویه‌تی ده‌ست به‌سه‌ر سه‌ره‌وه‌ت سامانی باوكیدا بگرێت، ئه‌م نامه‌یه‌ش ده‌بێته‌ به‌ڵگه‌یه‌كی یاسایی گرنگ، له‌وكاته‌شدا فرسیلۆڤی باوكی ناشه‌رعی له‌ جه‌نگدایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌، له‌ هه‌مانكاتیشدا پێشتر په‌یوه‌ندیی خۆشه‌ویستی له‌گه‌ڵ كاترین هه‌بووه‌. ئه‌م نامه‌یه‌ش زۆركه‌س ده‌یه‌وێت له‌ چنگی ئاركادی ده‌ریبهێنێن، به‌تایبه‌تی كاتێك به‌ڕێكه‌وت یه‌كێك له‌ هاوڕێكانی سه‌رده‌می قوتابخانه‌ ده‌دۆزێته‌و كه‌ ئه‌ویش « لامپێره‌« كه‌سێكی ساخته‌چیی و قۆڵبره‌، جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ به‌منداڵیش ئه‌م لامپێره‌ ئاركادی ده‌چه‌وسانده‌وه‌. كاتێكیش به‌گه‌وره‌یی یه‌كتری ده‌بیننه‌وه‌، دووباره‌ له‌ رێگه‌ی فێڵ و ساخته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئالڤۆنسینی كچه‌ هاوڕێ فه‌ره‌نسییه‌كه‌وه‌یه‌وه‌، هه‌وڵی دزینی ئه‌و نامه‌یه‌ ده‌ده‌ن و به‌و نامه‌یه‌ش هه‌ڕه‌شه‌ له‌ كاترین ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر بڕی 30 هه‌زار رۆبڵیان نه‌داتێ، ئه‌وا ئه‌و نامه‌یه‌ ده‌ده‌نه‌ باوكیی و ئه‌وكاتیش باوكی له‌ ماڵ ده‌ریده‌كات و هیچ به‌شه‌ میراتییه‌كی ناداتێ. كۆتایی رۆمانه‌كه‌ش تاڕاده‌یه‌ك خۆشی ده‌بێت، پاشماوه‌یه‌ك فرسیلۆڤی باوكی تووشی حاڵه‌تێكی ناخۆش ده‌بێته‌وه‌، ده‌یه‌وێت به‌ یه‌كجاری ماڵ ژن و كچه‌كه‌ی به‌جێ بهێڵێت، به‌ڵام به‌هۆی بوونی كێشه‌ی به‌ڵگه‌كه‌وه‌ لای لامپێر، دووباره‌ فرسیلۆڤ، تێكه‌ڵی ژیان ده‌بێته‌وه‌. كاتێك ئاركادیی به‌م فێڵه‌ی لامپێر ده‌زانێت و له‌گه‌ڵ فرسیلۆڤی باوكیدا، ناهێڵن لامپێر به‌و ئاواته‌ی خۆی بگات و به‌ڵگه‌كه‌ی له‌ده‌ست ده‌رده‌كه‌ن و كاترینیش كاتێك باوكی ده‌مرێت، له‌ میراتی بێبه‌ش ناكرێت و له‌ كۆتایشدا ئاركادی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر ژیانی ئاسایی خۆی.

شێوازی نووسین

یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی سه‌ركه‌وتنی ئه‌م رۆمانه‌ شێوازی نووسینێتی، ئه‌م رۆمانه‌ له‌ چاو رۆمانه‌كانی تریدا كه‌مێك جیاوازه‌. نووسه‌ر به‌شێوازی كه‌سی یه‌كه‌م نووسییه‌تی، له‌ هه‌مانكاتیشدا كاتێك خوێنه‌ر ده‌ستده‌كات به‌خوێندنه‌وه‌ی، هه‌ست ده‌كه‌یت، بیره‌وه‌ری كه‌سێك ده‌خوێنێته‌وه‌، نووسه‌ریش له‌ سه‌ره‌تای رۆمانه‌كه‌وه‌ ئه‌وه‌ به‌ خوێنه‌ر ده‌ڵێت، كه‌ ئه‌م بیره‌وه‌ری كه‌سێكه‌، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی ئه‌ده‌بی جوان نووسراوه‌ته‌وه‌. نووسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ ته‌واوی ره‌گه‌زه‌كانی رۆمان له‌م نووسینه‌دا به‌كاربهێنێت به‌تایبه‌تی ره‌گه‌زی» دیالۆگ، مۆنۆلۆگ، كتوپڕ، وه‌سفكردنی ته‌واوی شوێن و كاته‌كان.» دروستكردنی رووداو چیرۆكی لاوه‌كی» له‌ هه‌مووشی سه‌یرتر، به‌پێچه‌وانه‌ی رۆمانه‌كه‌نی تری، له‌م رۆمانه‌دا قسه‌ له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر ده‌كات، له‌زۆربه‌ی به‌شه‌كاندا، ئه‌م ته‌كنیكه‌ی به‌كارهێناوه‌. له‌ڕووی زمانیشه‌وه‌، زمانێكی ئاسان و تاڕاده‌یه‌ك شیعری به‌كارهێناوه‌. تاكه‌ خاڵی خراپی نووسینی رۆمانه‌كه‌، به‌لای منه‌وه‌ درێژدادڕیی له‌ زۆر شوێندا كردووه‌، ئه‌مه‌ دواتر باسی لێوه‌ ده‌كه‌م.

هه‌رزه‌كار
هه‌ر به‌ناوه‌كه‌یدا دیاره‌ كه‌ ئه‌م رۆمانه‌ گرنگی زۆر به‌ هه‌رزه‌كار داوه‌، لێره‌ زۆر به‌ چڕی باسی حاڵه‌ته‌ ده‌روونیی و جه‌ستییه‌كان ده‌كات، كه‌ مرۆڤ له‌ قۆناغی هه‌رزه‌كاریدا به‌سه‌ریدا دێت. له‌ هیچ رۆمانێكی تریدا، هێنده‌ی ئه‌م رۆمانه‌، گرنگی به‌ هه‌رزه‌كار نه‌داوه‌، به‌تایبه‌تی له‌باره‌ی چۆنێتی بیركردنه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ روودوا، كه‌سایه‌تی، كێشه‌كان كه‌ رووبه‌روی ده‌بێته‌وه‌. ئاركادی هه‌رزه‌كارێكی رووسیه‌، كه‌ دژی هه‌موو نه‌ریت و نه‌وه‌ی كۆن ده‌وه‌ستێته‌وه‌، كه‌سێكی زیاتر هۆگری شارستانی خۆرئاواییه‌، دژی كه‌لتوری باوی روسییه‌. هه‌رزه‌كارێك كه‌ حه‌زی سه‌ركێشیی و ئازایه‌تی و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌ دژی كۆمه‌ڵگه‌، به‌سه‌ریدا زاڵه‌.
له‌ زاری فرسیلۆڤه‌وه‌، نووسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ وه‌سفێكی گشتی هه‌رزه‌كاران بكات و ده‌ڵێت: هه‌رزه‌كاران له‌ خۆیاندا پاك و بێگه‌ردن، خۆ ره‌نگه‌ سه‌ركێشییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی هه‌رزه‌كارانیش هه‌ر به‌هۆی نه‌بوونی یاسا و رێساوه‌ بێت! تاوانیشه‌ هه‌رزه‌كاران بڕوا به‌ بڕێك یاسای گێلانه‌ بكه‌ن، له‌ كاتێكدا خۆیان به‌دوای حه‌قیقه‌ته‌وه‌ن. هه‌رزه‌كارانی به‌ر له‌ ئێستا له‌بڕێك شت یاخی ده‌بوون، له‌خۆرا و بێ بنه‌ما نه‌بووه‌! ئه‌وان هه‌ستیان به‌ ژاوه‌ژاوی نێوخێزانیان و گه‌نده‌ڵی نێو ژیانی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ كردووه‌. 451.به‌رگی دووه‌م.
هه‌رزه‌كار لای دۆستۆیڤسكی یان ئه‌و وێنه‌یه‌ی كه‌ له‌م رۆمانه‌دا كێشویه‌تی بریتییه‌ له‌ كه‌سێكی سه‌ركێش، له‌ هه‌مانكاتیشدا بوونی رۆحێكی ئازاو قاره‌مانی، كه‌ ئاماده‌ی جه‌نگ و ململانێیه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سانی ده‌وروبه‌ر. له‌ هه‌مانكاتیشدا كه‌سێكه‌، ده‌توانێت به‌شدارییه‌كی جدی رووداوه‌كان بكات. له‌ هه‌مووشی گرنگتر ئه‌وه‌یه‌، دۆستۆیڤسكی پێمان ده‌ڵێت، با كۆمه‌ڵگه‌ سنگفراوان بێت به‌رامبه‌ر به‌هه‌ڵه‌كانی هه‌رزه‌كاران، چونكه‌ ئه‌و هه‌ڵانه‌ی ئه‌وان ده‌رئه‌نجامی په‌له‌یی و نه‌بوونی ئه‌زموونه‌. ئه‌مه‌ش ته‌نها له‌ ڕێگه‌ی ته‌مه‌ن و ئه‌زموونی زیاتره‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كرێت، هه‌رزه‌كاران ده‌توانن دواجار هه‌ڵه‌كانی خۆیان راست بكه‌نه‌وه‌. بۆ نموونه‌ ئاركادی سه‌ره‌تا زۆر رقی له‌ فرسیلۆڤی باوكی ناشه‌رعی و سۆڤیای دایكی ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام دواتر كاتێك تێكه‌ڵاوییان ده‌كات و له‌گه‌ڵیان ده‌ژی، هه‌ردووكیانی زۆر خۆش ده‌وێت و ده‌یه‌وێت هاوكاریان بكات.

منداڵی ناشه‌رعی

بابه‌تێكی گرنگی تر كه‌ دۆستۆیڤسكی له‌م رۆمانه‌یدا پانتایی باشی پێداوه‌، مه‌سه‌له‌ی منداڵی ناشه‌رعییه‌. نووسه‌ر زۆر به‌ جوانی وه‌سفی ژیانی ئه‌و منداڵانه‌ی كردووه‌ كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ناشه‌رعیی و له‌ده‌ره‌وه‌ی خێزان له‌دایك ده‌بن، چۆن ئه‌م منداڵانه‌ ده‌بنه‌ قوربانی كۆمه‌ڵگه‌، به‌ناڕه‌وا به‌چاوی تاوانكارێك زۆرینه‌ی خه‌ڵكی سه‌یریان ده‌كه‌ن، له‌ كاتێكدا ئه‌وان هیچ تاوانێكیان نه‌كردووه‌ و هیچ ده‌ستیان له‌و شێوه‌ له‌ دایكبوونه‌ی خۆیان نه‌بووه‌. ئاركادی هه‌ر به‌منداڵی ده‌بێته‌ قوربانی ناو كۆمه‌ڵگه‌، هه‌رئه‌مه‌ش وای لێده‌كات كه‌ ئه‌و زوڵم و چه‌وساندنه‌وه‌یه‌، كار له‌ كه‌سایه‌تی بكات و به‌ شێوه‌یه‌كی خراپ سه‌یری ده‌وروپشت و كۆمه‌ڵگه‌ بكات.

له‌ زاری ئاركادییه‌وه‌ ده‌ڵێت:

من كه‌سێكی كه‌مێك تاریك و داخراوبووم، هه‌میشه‌یش حه‌زم به‌ راكردن بوو له‌ كۆمه‌ڵگه‌، خۆ ره‌نگه‌ حه‌زیشم به‌ ئه‌وه‌ بووبێت، كه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ باش بم، به‌ڵام نایشارمه‌وه‌، زۆر جارانیش هیچ به‌پێویستم نه‌ده‌زانی یارمه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ بده‌م. له‌ خۆم ده‌پرسی، باشه‌ ئه‌ی ئه‌وان بۆ نایه‌ن به‌لای منه‌وه‌؟ 146. به‌رگی یه‌كه‌م.

نووسه‌ر زۆر به‌جوانی توانییویه‌تی باسی ئه‌و حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌ش بكات، كه‌ ئه‌مجۆره‌ مندڵانه‌ تووشی ده‌بن، له‌ ئه‌نجامی ئه‌و مامه‌ڵه‌ خراپه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌گه‌ڵیان ده‌كات. هه‌ر له‌ زاری ئاركادیییه‌وه‌ ده‌ڵێت: هه‌ر له‌ منداڵیشـه‌وه‌ به‌و جۆره‌ بووم، هه‌ر قوتابییه‌ك نمره‌ی زۆرتری له‌ خۆم بهێنایه‌، رقم لێدبووه‌وه‌؟ یا له‌ وه‌رزشدا له‌ پێشمه‌وه‌ بوایه‌، ئیدی نه‌مده‌دوان! وه‌نه‌بێت ئێره‌ییم پێ بردبێت،به‌ڵكو خوو خده‌ی خۆم به‌و شێوه‌یه‌ بوو.ل 147 به‌رگی یه‌كه‌م.
من زۆر رۆمان و كتێبی زانستیم له‌باره‌ی كه‌سایه‌تیی و حاڵه‌تی ده‌روونی منداڵی ناشه‌رعییه‌وه‌ خوێندۆته‌وه‌، به‌ڵام هیچ كامیان هێنده‌ی ئه‌م رۆمانه‌، وه‌سفی ئه‌و حاڵه‌ته‌ی بۆ نه‌كردووم كه‌ منداڵی ناشه‌رعی هه‌یه‌تی. به‌ڕاستی چیرۆكی پڕ ئازاری ئاركادی، زۆر كاری تێكردم و ئازار و مه‌ینه‌تییه‌كانی منداڵی ناشه‌رعی بۆخستمه‌ڕوو.

قومار
بابه‌تێكی گرنگی تر مه‌سه‌له‌ی قوماره‌. دیاره‌ ئه‌م پرسه‌ش له‌ زۆر رۆمانی تریدا باسیكردووه‌، هۆكاری ئه‌م گرنگی پێدانه‌ش زیاتر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی كه‌ دۆستۆیڤسكی خۆی زۆر حه‌زی به‌ قوماركردن بووه‌.

له‌ زاری ئاركادییه‌وه‌ ده‌ڵێت:

قومارچی له‌و كاته‌ ناسكه‌دا له‌ خۆی ده‌پرسێت، ئاخۆ به‌شداربم یان بكشێمه‌وه‌؟ چونكه‌ ته‌نها له‌و ساته‌دا كاره‌كه‌ له‌ده‌ستی خۆیدایه‌، تا ئه‌وكاته‌ش دڵی به‌ خێرایی لێنادات، ئه‌و دڵه‌ كوته‌یه‌ش جۆرێك جێژی تێدایه‌، فره‌ی پێناچێت و ئه‌و راراییه‌ دڵت قورس ده‌كات، هه‌روه‌كو كوێر بوون، كوێر ده‌بیت. ده‌ستت درێژ ده‌كه‌یت و بێ ئاگایانه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌سێكی تر ده‌ستت بجووڵێنێت، وه‌ره‌قه‌یه‌ك راده‌كێشیت! لێره‌دا خۆت یه‌كلاییكردۆته‌وه‌ و بڕیاره‌كه‌ت داوه‌و بڕه‌ پاره‌ی خۆت داده‌نێیت، ئیدی گۆڕانیش به‌سه‌ر هه‌سته‌كانتا دێت.ل 75 به‌رگی یه‌كه‌م.
له‌ شوێنێكی تریشدا زیاتر وه‌سفی حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌كه‌ی كه‌سی قومارچی ده‌كات و ده‌ڵێت:

هه‌موو به‌یانییه‌ك دوای بردنه‌ سه‌ری شه‌وه‌كه‌ی به‌ قوماره‌وه‌ به‌ خۆمم ده‌گوت:
من بۆ پاره‌ بردنه‌وه‌ قومار ناكه‌م و ته‌نیا چێژ له‌ قوماره‌كه‌ خۆی ده‌بینم، من حه‌زم له‌ بردنه‌وه‌ی قوماره‌كه‌ خۆیه‌تیی و حه‌زم له‌ له‌ بردنه‌وه‌ی پاره‌كه‌ نییه‌ و حه‌زم له‌ رێكه‌وته‌ چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌كانه‌ و حه‌زم به‌ ده‌وڵه‌مه‌ندبوونه‌كه‌ی قومار نییه‌! حه‌زم له‌ سه‌ركێشی و په‌رۆشییه‌كانه‌ و ئاله‌م قسه‌ قۆرانه‌. ئاخر خۆ منیش زۆر پێویستیم به‌ پاره‌ هه‌بوو. ل،12 به‌رگی دووه‌م.

شه‌ڕه‌نگێزی و چاكه‌خوازی

وه‌كو هه‌موو رۆمانه‌كانی تری، مه‌سه‌له‌ی « شه‌ڕه‌نگێزی و چاكه‌خوازی» پانتایی باشی رۆمانه‌كه‌ داگیر ده‌كات و له‌ زاری پاڵه‌وانه‌كانه‌وه‌، نووسه‌ر قسه‌ی خۆی له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌كات.
دواتریش نووسه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی ئه‌ده‌بی جوان، باسی گۆڕینی تێگه‌یشتنی مرۆڤ ده‌كات له‌باره‌ی ئه‌م دوو چه‌مكه‌وه‌، زۆرجار مرۆڤ به‌هۆی نه‌زانیننه‌وه‌ تووشی هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌و شه‌ڕه‌نگێزی ده‌بێت، به‌ڵام به‌ تێپه‌ڕینی كات و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌وی تردا، ئه‌م بۆچوونه‌ خراپانه‌ی ده‌گۆڕێت.

له‌ زاری ئاركادییه‌وه‌ ده‌ڵێت:

ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌تان بۆ ده‌ربخه‌م كه‌ چۆناو چۆن بوو بیروڕایه‌كانم له‌ نێوان تێگه‌شتم بۆ چه‌مكه‌كانی « خێر و شه‌ڕ» گۆڕان، دواجار ئه‌وه‌ سۆز بوو كه‌ منی رزگار كرد، به‌هۆی سۆزی خۆمه‌وه‌، ئه‌و كاتانه‌ی بیرم له‌ خوشك و دایكم ده‌كرده‌وه‌، گه‌یشتبوومه‌ ئه‌و راستییه‌ی كه‌ ئه‌مه‌ی من ده‌یكه‌م، كارێكی خراپ و شه‌ڕانییه‌ و هیچ خێرێكی تێدا نییه‌. ل36 به‌رگی دووه‌م.
له‌ هه‌مووشی گرنگتر كاتێك باسی چیرۆكی « ماكسڤۆمیچ» ده‌كات، به‌ته‌واوه‌تی باسی ئه‌م گۆڕانكارییه‌ ده‌كات. كاتێك ئه‌م پیاوه‌ كێشه‌ی شه‌خسیی له‌گه‌ڵ پیاوێكی تردا ده‌بێت، دواجاریش به‌هۆی ئه‌م كێشه‌یه‌وه‌ گیانی له‌ده‌ست ده‌دات. ماكسڤۆمیچ به‌وه‌ش وازناهێنێت، به‌ڵكه‌ ژن و منداڵه‌كانیشی له‌ ماڵه‌كه‌ی ده‌رده‌كات، چونكه‌ پێشتر ئه‌م پیاوه‌ قه‌رزاری بووه‌. به‌وشێوه‌یه‌ ژن و منداڵی پیاوه‌كه‌، له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان ده‌ژین و ته‌واوی ژیانیان تێكده‌چێت و زۆربه‌ی منداڵه‌كان له‌ برسێتی و نه‌خۆشیدا، گیان له‌ده‌ستده‌ده‌ن. هه‌رچه‌نده‌ خه‌ڵكیش زۆر دژی ده‌وه‌ستنه‌وه‌ و زۆرجاریش تكای لێده‌كه‌ن، كه‌ واز له‌و ژن و منداڵه‌ داماوه‌ بهێنێت، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ خراپه‌كاریی و هیچ سۆزی ناجووڵێت. به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌ك ته‌واوی بۆچوونی ده‌گۆڕێت، كاتێك هه‌ست به‌ ئازاری ویژدان ده‌كات،به‌رامبه‌ر به‌م خێزانه‌، هه‌موو خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ هان ده‌دات كه‌ ئه‌و ژنه‌ لێیخۆشبێت و ببێته‌ هاوسه‌ری، ئه‌ویش ئاماده‌یه‌ هه‌موو سامانه‌كه‌ی پێشكه‌ش به‌و بكات، ئه‌ویش له‌ كۆتاییدا رازی ده‌بێت.
نووسه‌ر له‌رێگه‌ی ئه‌م چیرۆكه‌وه‌ ئه‌و په‌یامه‌ گرنگه‌ی به‌ خوێنه‌ر داوه‌، كه‌ هیچ كاتێك بیری تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ سوودی بۆ مرۆڤ نابێت، به‌ڵكه‌ زیانی هه‌یه‌. له‌هه‌مانكاتیشدا مه‌رج نییه‌ مرۆڤه‌كان هه‌تا كۆتایی ژیانیان هه‌ر له‌ شه‌ڕه‌نگێزیی به‌رده‌وام بن، به‌ڵكه‌ هیوای گۆڕان له‌ناویاندا هه‌ر ده‌مێنێت.
پاشانیش هه‌روه‌كو له‌ زاری ئاركادییه‌وه‌ ده‌ڵێت:

هه‌رگیز ره‌وشتی چه‌وت، به‌ توندوتیژیی راست نه‌كراوه‌ته‌وه‌ ل 39به‌رگی 2

ده‌روونناسی
وه‌كو هه‌موو رۆمانه‌كانی تری، بابه‌تی ده‌روونناسی ده‌بێته‌ بابه‌تی سه‌ره‌كی، به‌تایبه‌تی كاتێك باسی كه‌سایه‌تی پاڵه‌وانه‌كانی رۆمانه‌كه‌ ده‌كات و هه‌ڵسووكه‌وت و مامه‌ڵه‌یان له‌به‌رامبه‌ر رووداو و كێشه‌كان ده‌رده‌خات.
له‌م رۆمانه‌شدا زۆر قسه‌ له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ فرۆیدا ناوی لێناوه‌ « ژیان دۆستی و مه‌رگدۆستی» و جه‌نگی « من و منی باڵا» ی ناخی مرۆڤ ده‌كات. به‌تایبه‌تی كاتێك باسی ئه‌و ره‌وشه‌ ده‌روونییه‌ خراپه‌ی ڤرسیلۆڤ ده‌كات و له‌ زاری خۆیه‌وه‌ ده‌ڵێت:
هه‌ر ده‌ڵێی « خۆ» مێكی تر، به‌ ته‌نیشتمه‌وه‌ دانیشتووه‌، منیش پیاوێكی ژیر و مامناوه‌ندم، به‌ڵام ئه‌و خۆمه‌ی ته‌نیشتم، سووره‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كارێكی مه‌حاڵ بكات!یان كارێكی سووك و هیچ بكات. له‌پڕێكدا ده‌گه‌مه‌ ئه‌و بڕوایه‌ی ، نا… ئه‌وه‌ی ته‌نیشتم نییه‌ و ئه‌وه‌ خۆمم ده‌مه‌وێت ئه‌و كاره‌ بكه‌م! بێ ویستی خۆم، ده‌مه‌وێت كارێك بكه‌م، كه‌ به‌هه‌موو هێز و توانای خۆم، دژی هه‌مان ئه‌و كاره‌م!.ل365، به‌رگی دووه‌م.

پێكه‌نین
بابه‌تێكی تر كه‌ له‌م رۆمانه‌دا باسی لێوه‌ ده‌كات، مه‌سه‌له‌ی پێكه‌نینه‌. به‌ڕاستی به‌شێوه‌یه‌كی فكریی قووڵ وه‌كو ده‌روونناسێكی شاره‌زا قسه‌ی له‌باره‌ی پێكه‌نینه‌وه‌ كردووه‌.

له‌ زاری ئاركادییه‌وه‌ ده‌ڵێت:

باشترین پێوه‌ر بۆ ناسینی ده‌روونی مرۆڤ ، پێكه‌نینیه‌تی، ئێوه‌ له‌ پێكه‌نینی مناڵان بڕوانن، زۆرینه‌یان به‌ جوانی پێده‌كه‌نن، هه‌ربۆیه‌ كه‌سیش ناتوانێت به‌رامبه‌ر قه‌شه‌نگی پێكه‌نینی مناڵان خۆی بگرێت و خۆشیانی نه‌وێت! پێكه‌نینی مناڵان، نیگا و تیشكی به‌هه‌شتن، ئه‌وانیش مژده‌به‌خشی ده‌روون پاكیی دواجاری مرۆڤ.ل 125
– من وای ده‌بینم كه‌ پێكه‌نینیش بڕێك ناشیرینی مرۆڤ ده‌رده‌خات، بۆیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا به‌ جوان لێی ناڕوانرێت.
– له‌ڕاستیدا پێكه‌نین له‌و كارانه‌ نییه‌ كه‌ مرۆڤ راهێنانی له‌سه‌ر بكات، به‌ڵكو ئه‌ویش به‌هره‌یه‌ و خوا ده‌یبه‌خشێت و ده‌ستی كه‌سه‌كه‌ خۆی تێدا نییه‌، تاكو به‌ جوانی پێبكه‌نیت و ته‌نیا په‌روه‌رده‌ی دروستی مرۆڤه‌كه‌ خۆی ، پێكه‌نینی راست ده‌كاته‌وه‌! بڕێكیش پێكه‌نینان په‌رده‌ له‌سه‌ر ده‌روونیان لا ده‌دات و دیوی ناوه‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌یان ده‌خاته‌ڕوو! ئاخر پێكه‌نینیش پێویستی به‌ رووه‌ راسته‌كه‌ی مرۆڤه‌كه‌ خۆیه‌تی! ل125،123.به‌رگی دووه‌م

فره‌ده‌نگی
یه‌كێك له‌ سیما سه‌ره‌كییه‌كانی ته‌كنیكی نووسینی رۆمان لای دۆستۆیڤسكی، مه‌سه‌له‌ی فره‌ده‌نگییه‌. لێره‌دا نووسه‌ر به‌تایبه‌تی له‌م رۆمانه‌دا زۆر به‌جوانی ئه‌م ره‌گه‌زه‌ی به‌كارهێناوه‌، به‌تایبه‌تی كاتێك باسی « پاره‌« ده‌كات.

پاره‌
راسته‌ له‌ زۆر رۆمانی تریدا، باسی مه‌سه‌له‌ی پاره‌ی كردووه‌، به‌ڵام له‌ هیچ رۆمانێكیدا، به‌و شێوه‌ قووڵه‌، هه‌وڵی پێناسه‌كردنی پاره‌ی نه‌داوه‌. له‌ زاری پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌وه‌ ده‌ڵێت:
گومانی تێدانییه‌ كه‌ پاره‌ هێزێكی له‌ بن نه‌هاتووه‌، به‌ڵام به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان یه‌كسانی و هاوواتابوونیش به‌رهه‌م دێنێت! ئه‌مه‌ ئه‌نجامی ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ بوو كه‌ من له‌ شاری مۆسكۆ پێی گه‌یشتبووم.ل 149
دواتریش باسی كاریگه‌ری پاره‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌وكاتی روسیاوه‌ ده‌كات، كه‌ ئیتر ورده‌ ورده‌ كۆمه‌ڵگه‌ی روسیا له‌ قۆناغی ئه‌رستۆكراتییه‌وه‌ به‌ره‌و سه‌رمایه‌داری هه‌نگاو ده‌نێت و پاره‌ش هه‌ژموونی خۆی به‌سه‌ر ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌سه‌پێنێت. دووباره‌ له‌ زاری پاڵه‌وانه‌كه‌وه‌ نووسه‌ر ده‌ڵێت:
شتی سه‌ره‌كی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ كه‌سه‌كه‌ خۆیه‌تیی و ئه‌و سامانه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی، من ده‌توانم به‌و سامانه‌ له‌ 10 ساڵێكدا وا بكه‌م كه‌ ناوم له‌ هه‌موو روسیادا ده‌نگ بداته‌وه‌! تۆڵه‌ له‌ هه‌مووانیش ده‌كه‌مه‌وه‌، ئیدی پێویستیم به‌و شتانه‌ی تر نییه‌.ل 279 به‌رگی دووه‌م.
به‌ڵام پاشان له‌ زاری پاڵه‌وانێكی تره‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش ماكار ئیڤانۆڤیچ باوكی ئاركادییه‌، باسی لایه‌نی نێگه‌تیفی و خراپی پاره‌ ده‌كات، به‌مه‌ش دووباره‌ ره‌گه‌زی « فره‌ده‌نگی» هێناوه‌ته‌وه‌ ناو رۆمانه‌كه‌ی. له‌ زاری ماكارۆڤیچیه‌وه‌ ده‌ڵێت:
پاره‌ خوا نییه‌، به‌ڵام نیمچه‌ خوایه‌كه‌! پاره‌یه‌ش هه‌ڵنه‌ر و كێشه‌یه‌كی فره‌مه‌زنه‌ بۆ مرۆڤ.ل 172، به‌رگی دووه‌م.
واته‌ لێره‌دا نووسه‌ر پاره‌ وه‌كو كێشه‌یه‌ك بۆ مرۆڤ داده‌نێت نه‌ك رێگاچاره‌، ئه‌مه‌ش دژی بۆچوونه‌كه‌ی پێشووتریه‌تی.
زۆرجار هه‌ست ده‌كه‌م، كه‌ ئه‌م رۆمانه‌ زۆر له‌ رۆمانی «گه‌مژه‌«ه‌وه‌ نزیكه‌ به‌تایبه‌تی پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی، بۆ نموونه‌ كه‌سایه‌تی ئاركادیی و میشیكین له‌ زۆر شوێندا له‌یه‌كترییه‌وه‌ نزیكه‌، به‌تایبه‌تی له‌ڕووی سه‌ركێشی و گوێ نه‌دان به‌ ده‌ورووبه‌ر. راسته‌ چیرۆكه‌كانیان جیاوازن، به‌ڵام له‌رووی كه‌سایه‌تییه‌ زۆر له‌ یه‌كترییه‌وه‌ نزیكن. هه‌روه‌ها له‌ڕووی شێوازی نووسینیشه‌وه‌ زۆر له‌ یه‌كترییه‌وه‌ نزیكن، چونكه‌ هه‌ردووكیان به‌شێوه‌ی بیره‌وه‌ری نووسراون.

جیهانێکی نوێ
بابەتێکی تر کە مایەی سەرنج و تێڕامانم بوو، دۆستۆیڤسکی لەم رۆمانەدا لە زاری ڤرسیلۆڤەوە، هەوڵیداوە تێڕوانینی خۆی بۆ جیهانێکی نوێتر دەرببڕێت، جیهانێک کە دووربێت لە جەنگ و ناخۆشیی و ئازاردانی یەکتر، جیهانێک کە لە نێوان مرۆڤاکاندا، ئاشتیی و خۆشەویستی و برایەتی و یەکسانیی و سۆز بەسەریدا زاڵ بێت. لەمەدا دۆستۆیڤسکی زیاتر وەکو فەیلەسوفی یۆنانی ئەفلاتون، خەونی بە کۆمارێکی خەیاڵی خواستووە. ئەمەش لە زاری یەکێک لە پاڵەوانە سەرەکییەکانی ناو رۆمانەکەوە باسکردووە کە ئەویش ” ڤرسیلۆڤ”ە

لە زاری فرسیلۆڤەوە دەڵێت:
ئازیزەکەم ، خەیاڵی ئەوە دەکەم کە کوشت و بڕ بە کۆتا گەیشتووەو پێکدادان هێور و ئارام بووەتەوە، دوای ئەو هەموو هەڵشڵەپاندنەوەی یەکتر لە نێو قوڕ و چڵپاودا، ئارامی باڵی بەسەر هەمواندا کێشاوەتەوە،،،
ئازیزە چکۆلەکەم، هەرگیز بە بیرمدا نەهاتووە، ئەو مرۆڤانە هێندە سپڵە و گێل بن! هەر کە بێنەوا و بێ سەرپەرشت کەوتن، کەچی یەکیان گرتەوەو یەکیان خۆشویستەوەو بەهێز و گەرم و گوڕتر بوونەتەوەو دەستی یەکتریان گرت، چونکە لەوە تێگەیشتن کە خۆبەخۆیی خۆیان بەولاوە، کەسێکیان نییە، پەنا بۆ خاک و ئاو و گژوگیا و زەوی دەبەنەوەو خۆیان بە ژیاندا هەڵدەواسنەوە. بۆیان روون دەبێتە کە ژیان ماوەیەکی دیاری کراوەو خۆشەویستییەک دەکەوێتە نێوانیانەوە، کە هەرگیز لە خۆشەویستییەکەی جارانی خۆیان ناچێت، ئێدی هەروەکوو ڕوانینی عاشق لە مەعشوقەوە بۆ ژیانیش دەڕوانن. تێدەگەن ژیانیش کۆتایی خۆی هەیە، هەر لە خەو هەڵدەستن یەکتر لە ئامێز دەگرن و یەکتریان خۆش دەوێت، ئیدی یارمەتی یەکتر دەدەن و بەخششیان بۆ جیهانیش دەبێت و بەوەیەش بەختەوەر دەبن، تێدەگەن هەموو مرۆڤێک، دایک و باوکی خۆی هەیە. ل 309 . بەرگی دووەم.

چەند سەرنجێک
دیارە ئەم رۆمانەشی چەند خاڵێکی تێدایە ، کە تاڕادەیەک لە جوانی رۆمانەکەی کەمکردۆتەوە، لەپێش هەمووشیانەوە ” درێژدادڕیی” . ئەم رۆمانە بە زمانی کوردی لە دوو بەرگی قەبارە گەورە پێکدێت و کۆی گشتی لاپەڕەکانی دەگاتە سەرو 1000 لاپەڕە. بەڕاستی لە زۆر شوێندا، نووسەر درێژدادڕی زۆری بەکارهێناوە، هەرئەمەش وایکردووە کە خوێنەر زۆرجار تووشی بێ تاقەتیی و مومیلی بێت، بگرە وەکو پێشتریش باسمکرد، خاڵی سەرەکی کە خەڵکی تاقەت و حەزی لە بەرهەمەکانی دۆستۆیڤسکی نییە، قەبارەی گەورەی رۆمانەکانییەتی، لەمەشدا زۆرجار درێژدادریی کردووە.
خاڵێکی تریش ئەوەیەە، من زۆرجار هەست دەکەم، کە ئەم رۆمانە و زۆر لە رۆمانی ” گەمژە” ەوە نزیکە بەتایبەتی پاڵەوانی سەرەکی، بۆ نموونە کەسایەتی ئارکادیی و میشیکین لە زۆر شوێندا لەیەکترییەوە نزیکە، بەتایبەتی لەرووی سەرکێشیی و گوێ نەدان بە دەورووبەر. راستە چیرۆکەکانیان جیاوازن، بەڵام لەرووی کەسایەتییە زۆر لە یەکترییەوە نزیکن. هەروەها لەڕووی شێوازی نووسینیشەوە زۆر لە یەکترییەوە نزیکن، چونکە هەردووکیان بەشێوەی بیرەوەری نووسراون.

ژن وەکو کێشەی مرۆڤایەتی
بەداخەوە لەم رۆمانەشیدا لە چەند شوێنێکدا، کۆمەڵێک بۆچوونی خراپ لەبارەی ژنەوە دەڵێت. بۆ نموونە لە زاری ئارکادی پاڵەوانی سەرەکی رۆمانەکەوە، دەڵێت:
“ژن بۆ کۆیلایەتی دروست بووە.”
لەزاری ماکار ئیڤانۆڤیچیش کە باسی ئەو شتانە دەکات کە دەبنە کێشە بۆ مرۆڤ، ژنیش وەکو کێشەیەکی گەورە بۆ پیاو دادەنێت.
لەمبارەیەوە دەڵێت:
پارە، بەدوای ئەویش ژن دێت، بە دوای ئەمیشدا گوومان، هەروا بێتەوە ئێرەیی! ئێ خۆ مرۆڤ بابەتە سەرەکییەکەی بیر دەچێتەوەو سەرقاڵی بابەتە لاوەکییەکان دەبێت! ل 172 ، بەرگی دووەم.

دوا قسه‌:

به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌م به‌رهه‌مه‌ی دۆستۆیڤسكی چ له‌ڕووی ناوه‌ڕۆك و شێوازی نووسینیشه‌وه‌، تایبه‌تمه‌ندیی و جوانی زۆری تێدایه‌، به‌یه‌كێكیش له‌ كاره‌ گرنگ و جوانه‌كانی داده‌نرێت.
لێره‌دا جێگه‌ی خۆیه‌تی ده‌ستخۆشی له‌ كاك جه‌وهه‌ر مه‌حمود داراغا بكه‌ین و هیوای له‌شساخی و كاری جوانتری بۆ ده‌خوازین.

سەرچاوە:
دۆستۆیڤسکی. هەرزەکار. وەرگێڕانی: جەوهەر مەحموود داراغا. بەرگی یەکەم و دووەم. دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان. سلێمانی. 2020




سەرچاوەو بنەچەی هزرەکانی دەیڤید هیوم.. ئۆسن حەسەن.. لە عەرەبییەوە : ئەردەڵان عەبدوڵڵا

یەکێك لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی مەعریفە یەکێتی نێوان ” خودێتی و بابەتیی بوون”ە. مەبەستمان لە چەمکی ” خودێتی” هۆش و فکر و هەموو شتێکە کە پەیوەندیی بە بوونمانەوە هەیە. گەرچی بابەتیی بوون، هەموو شتێک دەگرێتەوە کە لە دەرەوەی خودی مرۆڤدایە، کە ئەمەش لە رێگەی هەستەکان و ئەزموونەوە درکی پێدەکەین. هەرئەمەش وایکرد کە بەشێكی زۆری فەیلەسوفان خۆیان بە لێکۆڵینەوە لەبارەی خودێتی و پەیوەندیی بە بابەتیی بوونەوە خەریک بکەن، لەوانەش فەیلەسوفە عەقڵانییەکان و ئەزموونگەراییەکان لە پێشەنگەکانیشیان فرانسیس بیکۆن و جۆن لوک، بەلای ئەم فەیلەسوفانەوە، عەقڵ دەبێتە چەقی گرنگیپێدان و بیرکردنەوەیان.
رینە دیکارت کە بە باوکی فەلسەفەی مۆدێرن دادەنرێت، پێی وابوو کە عەقڵی پەتی، کۆمەڵێک فکری خۆبەخۆی تێدایە، کە لە رێگەی ئەوانەوە دەتوانین بە هەقیقەتی شتەکان بگەین، ئەمەش لە رێگەی کۆمەڵێک هەنگاوی وەکو شرۆڤەکردن و بەڵگەهێنانەوەو تێڕامان و هەستکردنەوە، ئەم هەنگاوانەش هەموویان زانستین و دەچنە ناو مەنهەجی بیرکردنەوەی ماتماتیکییەوە. بەڵام جۆن لۆک پێی وابوو کە سەرچاوەی مەعریفە، ئەزمون و هەستپێکردنە، عەقڵیش گوزارشت لە تابلۆیەکی بەتاڵ دەکات، کە ئێمە ئەزموون و هزرەکانمانی تێدا هەڵدەگرین.

هزری ئاسان و هزری ئاڵۆز

لەلایەکی ترەوە جۆن لوک هزرەکانی بۆ دوو بەش دابەشکرد کە ئەوانیش: هزری ئاسان و ساکار، هزری ئاڵۆز.
هزری ئاسان بەشێوەیەکی راستەوخۆ لە شتەکانەوە دەستمان دەکەوێت، ئەوەش لە رێگەی هەستەکانەوە، بۆ نموونە، رەنگەکان، جێژکردن بە شیرینی و مزری شتەکان. هزری ئاڵۆز،ئەو هزرانەی کە لە رێگەی هەستی ناوخۆییەوە دەستمان دەکەوێت وەکو هەستکردن بە ترس، ئازار، خۆشیی. لەلایەکی ترەوە جۆن لوک پێی وابوو کە هەموو شتەکان کۆمەڵێک سیمای گشتی هاوبەشیان هەیە لەوانە : شێواز، تۆکمەیی، بەردەوامی.
دواتر بۆچوونەکانی لوک لە بارەی هەستکردن و ئەزموون، دەبنە کلیلی بیرکردنەوە بۆ دەیڤید هیوم و فەلسەفەکەی کە زیاتر گرنگی بە هزر و هۆشی مرۆڤ دەدات.

نەخشەی هۆش و سنوورداریی زانینی مرۆڤایەتی

دەیڤید هیوم ” لە ساڵی 1711 لەدایک بووەو لەساڵی 1776 کۆچی دوایی کردووە” بە شێخی ئەزموونگەراکان و گومانکەرەکان دادەنرێت، ئەو فەلسەفەی خۆرئاوایی لەسەردەمی رۆشنگەرییدا بەسەر یەک قڵپکردەوە، عەقڵی لە عەرشی پیرۆزیی خۆی هێنایە خوارەوە، بەمەش توانی لەیەک کاتدا گورزێکی کوشندەو یەکلاکەرەوە لە رەوتی میتافیزیکییەکان و ماتریاڵیستەکان بوەشێنێت.
فەلسەفەی هیوم خۆی لە هەڵوەشانەوەو رەخنەگرتن لە زیهنی مرۆڤ چڕکردەوە، ئەمیش بووە سەرچاوەیەک بۆ ئەوەی ئیمانویل کانتی فەیلەسوفی ئەڵمانی، رەخنە لە عەقڵی پەتی بگرێت، هەروەکوخۆشی دەڵێت: دەیڤید هیوم لە بەردەوامبوون لە فکری دۆگماتیکی رزگاری کردم.

مەعریفە لای هیوم

مەعریفە لای هیوم بەبێ زیادکردنی عەقڵ، گوزارشت لە سەرچاوە هەستەپێشبینیکراوەکان دەکات، کە ئەوانیش بۆ دوو بەش دابەش دەبن:
1/ ئینتیباعکردن لە شتێک کە ئەویش لە هەست و سۆزەکانمان سەرچاوە دەگرێت لەبارەی شتێکەوە کەیەکەمجار هەستیپێدەکەین، وەکو هەستکردن بە جێژ، یان ئازار، یان ترس.
2/ هزرەکان، ئەمانیش فۆتۆکۆپییەکی خراپی ئینتیباعەکانمان کە سەرچاوەی ئەمانیش ” زاکیرە،یاد” ئەمانەش بەشێوەیەکی لاوازو خراپ ئینتیباعەکانمان ئامادە دەکەن، لەدەرئەنجامی ئەمەشدا سۆزەکانمان دەردەکەون لەوانە خۆشەویستی یان رق لێبوونەوە لە کەسێک.
هیوم پێی وایە کە هەموو هزرێک لە زیهنی مرۆڤدا، ئینتیباعە هەستییەکانن و لەوەوە سەرچاوەی گرتووە، درکە هزرییە لاوەکییەکان لە دەرئەنجامی هزرەکانمان دروست دەبن. هزرەکانیش دوو جۆرن : ئاسان و ئاڵۆزەکان. هزری ئاسان، فۆتۆکۆپییەکە لە درکە ئاسانەکانمان، هزرە ئاڵۆزەکانیش، تێکەڵەیەکەن لە رەگەزەکانی هزرە ئاسانەکان، کە لە درکە یەکەمییەکانەوە سەرچاوە دەگرن.

بۆ نموونە بۆچوونم لەبارەی رەنگی سوورەوە، لە یەکەم ئینتیباعەوە سەرچاوە دەگرێت، هەروەها بۆچوونمان لەبارەی جێژی لیمۆی ترش، لەیەکەمین ئینتیباعمان لە جێژی لیمۆوە بۆ دەرکەوتووە. بەمشێوەیەش ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە جیهان لای هیوم گوزارشت لە هەست و ئەزمون دەکات، کە دواتر دەگۆڕێت بۆ ئینتیباع، پاشانیش وەکو هزرێك لە زیهنماندا خۆی جێگیر دەکات، هەر ئەمیش هەڵسووکەوت و سۆزو هەڵچوونەکانمان لە ژیاندا ئاڕاستە دەکات.

بۆ نموونە: کەسی نابینا ناتوانێت فکرەیەکی لەبارەی رووناکیی و رەنگەکان هەبێت، ئیتر ئێمە چەندیش لەگەڵیدا خەریک بین و باسی رووناکیی و رەنگی بۆ بکەین، ئەو ناتوانێت هەستی پێ بکات. بەهەمانشێوەش ئەگەر کەسێکی نەبیستێت، زۆر زەحمەتە بتوانیت باسی سیمای دەنگەکانی بۆ بکەیت و بۆی شیبکەیتەوە چۆنن.
باشە گەر ئێمە وامان دانا کە هەموو هزرەکان سەرچاوەیان لە ئینتیباعی هەستییەوە سەرچاوە دەگرێت وەکو هیوم دەڵێت، بەڵام ئایا چی بڵێین لەبارەی ئەو هزرانەی کە پشت بە ئەزموون یان هەستەکان دەبەستێت، بۆ نموونە کاتێک ئێمە باسی چیاییەکی ئاڵتونی یان ئەسپێکی باڵدار دەکەین.؟
هیوم پێی وایە ئەو هزرانەی کە عەقڵمان دروستی دەکات، لەبنەڕەتدا هزری ئاسان بوون ئەمانیش لە یەکەم ئینتیباعمانەوە بۆ شتەکان دروست بوون، ئەم هزرانەش لە عەقڵماندا دووبارە زاکیرەمان ئامادەیان دەکاتەوەو دەیانخاتەوە ناو ئاوەزمان، هەموو هزرێکیش کە لە ئاوەزماندا دروست دەبێت کۆمەڵێك رەگەزی واقعیی و هەستی لە زیهنماندا هەیە، بۆ نموونە بۆچوونمان لەبارەی چیاییەکی ئاڵتونی، لە دوو فکری چڕ دروستبووە کە ئەوانیش: چیا+ ئاڵتون.
ئەگەر وامان دانا کە ئەو بۆچوونە ئامادەکراوەی زاکیرەمان بریتی بووبێت لە “ج” ، ئەمیش دەرئەنجامی “أ+ب” دروستبووە، چونکە “أ+ب” یەکدەگرن پەیوەندییەکی ئاڵۆز دروست دەکەن کە دەبێتە هۆی دروستبوونی فکرەی “ج “.
هەربۆیە عەقڵی مرۆڤ لەرێگەی پاڵنەری غەریزییەوە دەجووڵێت و ئاڕاستە وەردەگرێت، بۆئەوەی جیهانێک لە وێنەی رێکخراو رێژەیی، لە هزرە سادەو ساکارەکان دروست بکات.

هۆکاری دروستبوونی هزرەکان

هیوم پێی وایە کە هزرەکان لە زیهنی مرۆڤدا،دەبنە هۆکارو راکێشانی یەکتر و جۆرە پەیوەندییەکی پتەو ئاڵۆز سەبەبکاری لەنێوان خۆیاندا دروست دەکەن. هیوام پێی وایە کە ئێمە هەست بە شێوازی کارکردنی عەقڵی مرۆڤ ناکەین، بەڵام ئێمە لەپاش مومارەسەکردنێکی زۆر، ئینجا هەستی پێدەکەین.

لەیەکچوون

هەموو هزرێک پێویستی هزرێکی ترە کەلێی دەچێت، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی زنجیرەک لە هزری جیاواز، بۆ نموونە، کاتێک کەسێکی بێگانە دەبینم، هەست دەکەم، کە لە کەسێکی نزیک و خۆشەویستم دەچێت، کە ماوەیەکی زۆرە مردووە. من لەو کاتەدا کۆمەڵێک یادەوەرییم لەگەڵ ئەو کەسەدا دێتەوە یاد، تەواوی رووداوەکان کە پێکەوە بووین، هەموو ئەو شوێنانەی کە پێکەوە سەردانمان کردووە، زۆر شتی تریش.
خوولانەوە لەناو شوێن و کاتدا
ئەگەر هزرێک دەستەخوشکێکی هاوشێوەی خۆی بێنێتەوە یاد، ئەوا بەهەمانشێوە کاتەکەش دێتەوە یادی. بۆ نموونە کاتێک هاوڕێیەکی مردووم بیردەکەوێتەوە، ئەو کاتەم بیردەکەوێتە کە کەی بوو جەنگ روویدا، هەروەها ئەو ئازارانەشـم دێتەوە یاد، کە یەکەمجار هەواڵی مەرگی ئەو هاوڕێیەم بیست و هەڵوێست و کاردانەوەکانم لەو کاتەدا چۆن بووە، کە لە جەنگدا ئەو هاوڕێیەم کوژراوە.

پڕەنسیبی هۆکارگەلی لای هیوم

ئوولفەتگرتن بەشتێکەوە دەبێتە رابەرێکی گەورە بۆ ژیانی مرۆڤایەتی، ئەوە پڕەنسیبێکە کە وا دەکات ئەزموون سوودی هەبێت بۆمان، هەرئەویش وامان لێدەکات کە پێشبینی بە زنجیرەکە رووداو بکەین کە لە داهاتوودا روودەدەن و هاوشێوەی ئەوانەش لەرابردوودا دیومانە یان روویانداوە.
چەمکی ” سببیة، هۆکارگەلی” یەکێکە لە گرنگترین و سەرەکیترین چەمکی فکری، کە هیوم باسیکردوون لە کتێبی ” پەیامێک لە سروشتی مرۆڤایەتییەوە” لەو کتێبەدا هیوم روونی دەکاتەوە کە سەبەبیەت، ژیانمان رێکدەخات و بەرکەوتمان بەرامبەر بە واقع دیاریی دەکات و هەر لەرێگەی ئەویشەوە دەتوانین تەفسیرێکی عەقڵانیی و لۆژیکی بۆ رووداوەکان بکەین.

راستە هیوم لەهەندێک شوێندا چەمکی سەببیەت ” هۆکارگەلێ’ رەتکردەوە، بەڵام بە تەواوەتی نکوڵی لێنەکرت بەتایبەتی لە سروشتدا، بەڵکو ئەو دژی ئەوەبوو کە بکرێتە زەرورەتێکی عەقڵی.
هیوام پێی وایە کە سەبەبییەت عادەتێکی عەقڵییە کە لە دووبارە بوونەوەو خووپێوەگرتنەوە دروست دەبێت، بۆ نموونە ئەگەر رووداوی ” ا” ببینین و نەزانین هۆکارەکەی چییە، یەکسەر دەڵێین هۆکارەکەی ” ب” ، ئەمەش چونکە ئێمە چەندینجار تێبینیمان کردووە کاتێک رووداوی ” ا” دروست بێت، راست ” ب” ی بەدوادا دێت.
لەمەشدا هیوم لە کتێبی ” پەیامێک لەبارەی سروشتی مرۆڤەوە” هاتووە، ئەمەی بە تۆپی بلیارد شوبهاندووە، کاتێک بەر تۆپێکی تر دەکەوێت و ئەوی تر دەجووڵێنێت. ئەو دەڵێت: ئێمە تەنها ئەو هێزە دەبینین کە لە تۆپەکەوە دەردەچێت و خۆی بە تۆپەکەی تردا دەدات و دەیجووڵێنێت. ئەوەی ئێمە دەیبینین پەیوەندیی پتەو و لێکئاڵانی ئەم دوو شتەیە.

بۆ نموونە ئێمە زۆرجار دەبینین کە کاتێک ئاگرێک دەکەوێتەوە، یەکسەر لەپاش ئاگرەکە پلەکانی گەرما بەرزدەبنەوە، یان کاتێک وەرەقەیەک لە ئاگرێک نزیک بێتەوە، یەکسەر دەسووتێت. لەم دووبارەبوونەوەیە، جۆرە پەیوەندییەک لە نێوان ئەم دوو فکرەیە دروست دەبێت،بەجۆرێک لەکاتی دەرکەوتنی یەکەمیاندا، راست دەبێتەهۆی دەرکەوتنی دووەمیان، لەبەرئەوە دووبارەبوونەوە یان خووپێوەگرتن بە شتێک، لە زیهنی خۆماندا دروستبووەو بۆتە خوویەکی عەقڵمان.
هەربۆیە هیوم پێی وایە کە پڕەنسیبی هۆکارگەلی، خۆی لەخۆیدا سیمای شتێک نییە، بەڵکو هەمیشە لە ئەزمونی مرۆڤایەتی و هەستەکانەوە سەرچاوە دەگرێت.لەبەرئەوە مەسەلەکە پەیوەندیی بە چاودێرییکردنی رووداوەکان و نزیکبوونەوە لێیانەوە هەیە، بەهۆکارەکان دەڵێت کاریگەر، بە دەرئەنجامەکانیش دەڵێت کارلێکردوو.
زانستی پزیشیکی سوودی زۆری لە تیۆرییەکانی هیوم و بۆچوونەکانی لەبارەی پڕەنسیبی سەببیەت وەرگرتووە، بەتایبەتی لەبارەی دیارییکردنی نەخۆشییەکان، هەندێک نەخۆشی هەیە لەرێگەی بۆماوەییەوە تووشمان دەبێت، بەبێ ئەوەی هیچ رۆڵێکی هەبێت لە دروستکردن و پەیدابوونیان لە لەشماندا، بۆ نموونە نەخۆشی شەکرە و ژێرپەنچە.

عەقڵگەرایی

فرانسیس بیکۆن دامەزرێنەری رەوتی ئەزمونگەرییە لە فەلسەفەدا، لە کتێبە ناسراوەکەیدا ” ئۆرغانونی نوێ” دا، داوایکرد کە عەقڵ پێشئەوەی خۆی بخاتە ناو هەر ئەزمونێکەوە لە جیهانی دەرەکیی، پێویستە خۆی لە چوار وەهم رزگار بکات.
ئەو چوار وەهمانەش، ئەمانەی خوارەوەن:
1-وەهمی خێڵ
بریتییە لە تێڕوانینی خودیی بۆ تەسفیرکرد” شرۆڤەکردن و شیکردنەوەی” دیاردە سروشتییەکان و رووداوەکان و بەستنەوەشیان بە هۆکارو ئامانجەکانەوە، لە روانگەی شەخسییەوە.
2-وەهمی ئەشکەوت
هەموو ئەو نەریت و خووڕەوشتانە دەگرێتەوە، کە مرۆڤ بە میراتی بۆی دەمێنتەوەو ژینگەو کۆمەڵگە بەسەر مرۆڤدا دەیسەپێنێت و کار دەکاتە سەر فکرو بۆچوونەکانی.
3-وەهمی بازاڕ
ئەو زمانە باوە دەگرێتەوە کە خۆی لە کۆمەڵێک بۆچوونی پێشوەختە و فکری ناواقعی دەبینێتەوە، بۆ نموونە زۆر وتەو بۆچوونی باو هەیە کە رۆژانە لەلایەن خەڵكییەوە بەکاردێت، گوزارشت لە کۆمەڵێک بابەتی وەهمی دەکات و دوورە لە هەموو دیقەت و راستییەکەوەو بەدەرەیشە لە رەخنە، یان سەرو رەخنەیە.
4-وەهمی شانۆ
ئەمەیش ئەو بۆچوون و مەزهەبانە دەگرێتەوە کە مرۆڤی ئاسایی لە خەڵکە ناسراو بیرمەندەکانی پێشوو وەریگرتووە، ئەمانەش تاماوەیەکی زۆر بەسەر زیهنی مرۆڤدا بۆ ماوەیەکی زۆر زاڵن، بەبێ ئەوەی مرۆڤ بێت ئەم بۆچوونانە بخاتە ژێرپرسیار و لە راستی و دروستی ئەم فکرو بۆچوونانە بکۆڵێتەوە.
ئەگەر ئەزموونگەراکان و هەستییەکان، لە عەقڵ و پەیوەندیی بە جیهانی دەرەوەو رێگەی لەدایکبوونی هزرەکانیان دەکۆڵیەوە، ئەوا فەیلەسوفە مۆدێرنەکان لەپێش هەموویانەوە فەلسەفە شرۆڤەکارییەکانی لە نموونەی فەیلەسوفی ئینگلیزی برتراند راسڵ، لەبارەی شتەکان و هەبووەکانیان دەکۆڵییەوەو وەکو واقعێكی سەربەخۆ لە هۆشیاریی و زیهن دایاندەنان، وەکو زانیارییە هەستییەکانیش پۆلێنیان کردوون.
برتراند راسڵ پێڕەویی پڕەنسیبی ڤرە جیهانی دەکرد و دژی پڕەنسیبی یەک گەردوون بوو لە کۆمەڵێک لقی جیاواز، بەمانایەکی تر ئەو دژی ئەوەبوو کە جیهان تەنها لە یەک سەرچاوە دروست بووبێت، بەڵکە بەلای راسڵەوە جیهان گوزارشت لە کۆمەڵێک هەقیقەت و بابەت و رووداوی بێ کۆتایی دەکات. دەشتوانین شرۆڤەی جیهان بکەین لە رێگەی شیکردنەوەی مەسەلە ئاڵۆزەکان بۆ ئاسنترەکان، ئەوەش لەرێگەی میتۆدی ماتماتیکییەوە. ئەویش رێگەی ئاسانکردن و ئامادەکردنی بۆ ساکارترین رەگەز کە ناتوانرێت شیبکرێتەوە. چونکە جیهان لە کۆمەڵێک گەردیلە دروست بووە، بەڵام گەردیلەی لۆجیکی نەک فیزیایی.

دوو جۆرە مەعریفە

راسڵ مەعریفە دەکات بە دوو بەشەوە: مەعریفەی راستەوخۆ، ئەویش ئەو مەعریفەیەیە کە راستەوخۆ لە سۆز و ئیدراکی هەستییەوە دێت بەبێ هیچ وەسیت و وشەیەک.
مەعریفەی دووەمیش، مەعریفەی ناڕاستەوخۆیە، زۆرجاریش بە مەعریفەی وەسفی دادەنرێت، ئەمیش لە یەکێکەوە بۆ یەکێكی تر جیاوازە، ئەم مەعریفەیەش پشت بە پێکهاتەکانی عەقڵ دەبەستێت، وەکو خەیاڵات و یادگە ورێگەی بەڵگەناندن.
لە دەرئەنجامی پێشووماندا دەگەینە ئەوەی کە هەست و ئەزموون، هەردووکیان مەرجی سەرەکی و حەتمین بۆ سەرهەڵدانی مەعریفە لە ناو زیهندا، بەپشتبەستنیش بەوان، هزرەکان لەدایک دەبن. لێرەدا خوێنەر پرسیار دەکات و دەڵێت: ئەگەر هەموو فکرێكی ئاسان یان ئاڵۆز، سەرچاوەکەی ئینتیباعی هەستی یەکەم بێت، هەروەها مەعریفەکانیشمان سەرچاوەکەی ئەزموون بێت، کەواتە چۆن سەلماندن بۆ هاوکێشەی 2+2*4 یان هاوکێشەی گۆشە سێگۆشەییەکان 180 پلە دەکات ؟
ئەرستۆ کە دامەزرێنەری زانستی لۆجیکە لە یەکێك لە دیالۆگەکانیدا دەڵێت: هەرکەسێک بیەوێت سەلماندن بۆ هەقیقەتێکی ئاشکرا بوو بکات، رێک وەکو ئەو کەسەیە کە دەیەوێت بوونی خۆر لەرێگەی چرایەکەوە ئاشکرا بکات.
بەڵام هیوم پێی وایە کە ئەم هزرانە کۆمەڵێک هزری سەربەخۆن و لەناو زیهندا و هیچ بوونێکی سەربەخۆیان لە ئەرزی واقعیدا نییە، بگرە تەنها لەناو زیهنی خۆماندا بوونیان هەیە، هەربۆیە ئەو ئەم حاڵەتە ناودەنێت “بەڵگەی یەقیینی” چونکە پێی وایە، تەنها لەم رێگەیەوە دەتوانین وێنەی ئەو هزرانە بکێشین، دەنا لەرێگەی ترەوە ناتوانین. هەرئەمەش وایکردووە کە هیوم پڕەنسیبی ” نا جیاوازی” دروست بکات، ئەمەش ئەو پێوەرەیە کە پشتڕاستکردنەوەی هەر شتێک خۆی لە یەقیندا دەبینێتەوە و دژەکەشی موستەحیلە.

بەڵام بۆ ئەو مەسەلانەی کە پەیوەندییان بە زانستی سروشتییەوە هەیە، ئەو ناوی لێناون مەسەلە ئەزموونگەرییەکان، ئەم جۆرە مەسەلانەش ناتوانین بە یەقینی قسەیان لەبارەوە بکەین، چونکە لە ناخیاندا دژەکەشی هەڵدەگرێت، ئەمانەش تەنها لەرێگەی سەلماندنی ئەزموونگەرییەوە دەتوانین لە راستیی و هەڵەیان بکۆڵینەوە. چونکە ئەم جۆرە مەسەلانە، ناتوانین یەقین بین بەشێوەیەکی کۆتاییی، مادام ئێمە دەتوانین کە وێنەی دژەکانیان بکەین، ئیتر هیچ پێویست ناکات بکەوینە ناو نامەعقوڵیەتەوە.
بۆ نموونە ئێمە زۆرجار ئەوە دەبینین کە کاتێک وەرەقەیەک بەر پریشکی ئاگرێک بکەوێت، یەکسەر دەسووتێت، ئەمەش بۆتە نەریت و یەقینێکی تەواو لە زیهنماندا، بەڵام هیوم پێی وایە ئەگەر لە حاڵەتێکدا وەرەقەکەش نەسووتێت، ئاسایییە یان رێی تێدەچێت، لەمەشەدا لە کتێبی ” پەیامێک لەبارەی سروشتی مرۆڤەوە ” نموونەیەک لەبارەی خۆرهەڵهاتن و کۆمەڵێک مەسەلەی یەقینی تر دەهێنێتەوە کە دواجار بەرەو دژیەکی هەنگاو دەنێن.
ئەو پێی وایە هەموو مەسەلەکانی عەقڵی مرۆڤ، دابەشدەکرێت بۆ دوو جۆر. پەیوەندیی فکرو واقع، لەوانە زانستەکانی ئەندازیاریی و جەبر و ژمێریاریی، بە واتایەکەی تر هەموو شتێک کە دەکرێت یەقینی بێت ئەوەش لەرێگەی هەستپێکردن و سەلماندنی بەڵگەییەوە.
بەڵام جۆرەکەی تر لە مەسەلەکانی عەقڵی مرۆڤی، ناتوانین بەهەمانشێوەی پێشوو، سەلماندنی راستی بۆ بکەین، کاتک دەڵێین خۆر سبەی هەڵنایەت، ئەمە هیچ نامەعقوڵیی تێدایە نییە هێندەی ئەوەی کە ئێمە سووربین لەسەر ئەوەی هەربڵێین ” سبەی هەر خۆر هەڵدێت”
هیوم هەروەک چۆن دژی یەقین دەوەستێتەوە کە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان و دیاردەکان دروست دەبێت، کە دەکرێت دژێک لەناخیاندا هەڵبگرێت، لەهەمانکاتیشدا دژی هەموو ئەو مەسەلانە دەوەستێتەوە کە پەیوەندییان بە لاهوت و غەیبیاتەوە هەیە و پێی وایە ، هەموو ئەمانە دەچنە قاڵبی سەفسەتە و کۆمەڵێک هزری خەیاڵییەوە. ئەو پێی وایە ئەگەر بۆ نموونە مەسەلەی “آ” بوونێکی هەبێت، ئەوا یان دەبێت راست بێت یان درۆ، بەبێ ئەم پێوەرە هیچ بوونی نییە، چونکە دوورە ئیدراکی هەستیی و ئەزموونەوە.

هیوم و زانستی دەروونشیکاری ئەزموونگەریی

هیوم تەنها بە رەتکردنەوەی مەسەلەی ئایین و لاهوت نەوەستایەوە، بەڵکو پەلیشی بۆ فەلسەفە هاویشت و نیگەران بوو لەو حاڵەتەی کە هەندێک فەیلەسوف تێیدا بوون کە خۆیان رادەستی ئەوهامی عەقڵ کردبوو، خۆیان نغرۆکردبوو لە قسەکردن لەبارەی کۆمەڵێک شت کە مرۆڤ نەدەیانبینێت و نە هەستیشیان پێدەکات، بۆ نموونە پڕەنسیبی کرۆکی شتەکان، هیوم دژی ئەم پڕەنسیبە وەستایەوەو تەحەدای هەموو فەیلەسوفەکانی کرد، کە بتوانن لەرێگەی هەست و ئەزموونەوە درکی پێبکەن، بەپێی بۆچوونەکانی هیوم بێت، هەموو مەسەلەیەک کە بوونی نەبێت، ناتوانیت سەلماندن بۆ راستیی و ناڕاستیی بکەین.
بەڵام ئەوەی پەیوەندیی بە دەروون و سایکۆلۆجیەتی مرۆڤیشەوە هەیە، هیوم پێی وایە کە ” من” یان ناسنامەی کەسی تاک، هیچ بوونێکی نییە، بەڵگە ئەوەی هەیە بریتییە لە زنجیرەیەک لە هەستی پێشبینیکرا. ناسنامەی کەسێتی گوزارشت لە تەواوی ئینتیباعاتی یەکەمجارمان دەکات بۆ شتەکان و درککردنمان و بۆچوونی ئەوانی تر لەبارەی ئێمەوە. هەندێك شتیش هەیە کە لە نەریتەکانەوە دەستمانکەوتووە و رۆڵیان لە دروستکردنی ناسنامەی کەسیمان هەیە وەکو بیروباوەڕ و ئیمان و نەریتی گشتی و کۆمەڵێک ئەزموونی پێشتر کەلەناو زیهنماندا کۆپی بووە، بەپشت بەستنیش بەوان هزرەکانی ناخمان لەدایک دەبن کە کۆنترۆڵی هەڵسووکەوت و بۆچوونمان بۆ شتەکان و جیهانی دەوروبەرمان دەکەن.
زانستی سروشتی مرۆڤایەتی

هیوم ئاواتەخواز بوو کە زانستێکی نوێی سروشتی مرۆڤی دروست بکات، دەشیویست کە ئەم زانستە بکاتە بنەماو سەرچاوە بۆ هەموو زانستەکانی تر وەکو ماتماتیک و ئایین و ئەخلاق و زانستە سروشتییەکان، بەمەش دەیویست بگاتە دیقەتی زانستی تەواو کە زانستە سروشتییەکان لە بواری بابەت ئەخلاقییەکان پێیگەیشتوون. هەروەها لەرێگەی نزیکبوونەوەی لە میتۆدی ئەزموونگەریی لە شیکردنەوەو شرۆڤەکردنی ناخی مرۆڤیی، دەیویست هەمان میتۆدی پزیشکی بەکاربهێنێت، کاتێک دکتۆرێک کاتێک سەیری جەستەی مرۆڤ دەکات و پێی وایە لە کۆمەڵێک رەگەز و دەمار و خان پێکدێت و هەموویان پێکەوە پێکهاتەکانی جەستە پێکدێنن.
هیوم بەچڕیی لێکۆڵینەوەی لەبارەی هەڵسووکەوتی مرۆڤ دەکرد و هەموو ئەو دەرئەنجامانەی دەخستەڕوو کە لە هەست و سۆزەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەو پێی وابوو کە لێکۆڵینەوە لەبارەی پاڵنەری هەڵسووکەوتەکانی مرۆڤەوە،بەدڵنیاییەوە لە کۆتاییدا بەرەو سۆز و هەڵچوونەکانمان دەبات.

هیوم پێی وابوو کە عەقڵ نابێتە هۆکاری هەڵسووکەوت و ناشبێتە سەنتەری ئیرادە و بڕیار، بەڵکە عەقڵ لای هیوم پادشایەک بوو کە خزمەتی هەڵچوون و هەستەکانی مرۆڤ دەکات. عەقڵی مرۆڤ هیچ سنوورێکی ئەخلاقی نییە و هیچ جیاوازییەکیش لە نێوان رەزیلەت و فەزیلەت یان چاکە و خراپە ناکات، تەنها بەپێی کاریگەریی نەبێت، کە مرۆڤ لە رووداوێک یان یەکێتی تر دەیکات. بەپێی ئەو پشکنینانەی کە بۆ ئەخلاقەکانی مرۆڤ کردوویەتی، هیوم پێی وابوو کە هەموو مرۆڤەکان خاوەنی ویستێکی باش یان سۆزێکی باشن، بەڵام ئەخلاق شتێکی رێژەییە و مرۆڤ بەپێی بەرژەوەندیی خۆیی و سوود و زەرەری شتەکان دیاریی دەکات.
فەلسەفەکەی هیوم دەچێتە قاڵبی ئەزموونگەراییەوە، مرۆڤ وەکو کۆمەڵێک ئامێر و ئەرک سەیر دەکات، ئەو مرۆڤ لەهەموو ئەخلاقێکی باش و جوان و سۆزێکی پیرۆز دادەماڵێت، لەهەمانکاتیشدا ئەو فەلسەفەی خۆی لەبەردەم مەسەلەی بوونی مرۆڤ لادەدات و بەکاری خۆی نازانێت. لەبارەی ماهیەتی مرۆڤیشەوە لە جیهان، هیوم پێی وابوو کە مرۆڤ گیانلبەرێکە کە هەمیشە بەدوای جێژدا دەگەڕێت، هەتابۆشی بکرێت خۆی لە ئازار بەدوور دەگرێت، تەنها بە دوای سوودو قازانجی خۆیدا دەگەڕێت.
فەلسەفەکەی هیوم کاریگەری گەورەی بەسەر فەیلەسوفانی بەرژوەندییخوازی دوای خۆی بەجێهێشتووە، لەسەروهەمووشیانەوە جێرمی بنتام، ئەو دێرێکی بەناوبانگیشی هەیە دەڵێت: کاتێک فەلسەفەی هیومم خوێندەوە، هەموو غەش و ساخەتەیەکی فکری، لەچاوم کەوتە خوارەوەو نەما.

ئۆسن حەسەن
لە عەرەبییەوە : ئەردەڵان عەبدوڵڵا

——————————
سەرچاوە:
سایتی الاوان




رۆڵی زانکۆکان لە بەهێزکردنی پێگەی ئەمریکا لە جیهاندا.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

کە باسی زلهێزی دەکەین، مەبەستمان تەنها هێزی ئابووریی و سەربازیی نییە، بەڵکە زلهێزەکان جگە لەم هێزانە، خاوەنی نەرمەهێزێکی مەزنیشن. ئەمریکا تەنها F21 و دۆلاری نییە، بەڵکە خاوەنی کۆمەڵێک هێزی ترە کە لەم دووانە بەهێزتر نەبن و کەمتر نین. یەکێکیش لەو نەرمە هێزانەی ئەمریکا، بوونی کۆمەڵێک زانکۆیە کە لە جیهاندا لە لیستی باشترین زانکۆکانی جیهانن. لە لیستی 10 باشترین زانکۆی جیهاندا، 8 یان لە ئەمریکان. لە لیستی 20 باشترینەکاندا، 14 یان زانکۆی ئەمریکین. هەروەها لە لیستی 200 باشترین زانکۆی جیهانیشدا، 57 یان لە ئەمریکان. ساڵانە 1.92 ملیۆن خوێندکاری جیهان لە زانکۆکانی ئەمریکا دەخوێنن، کە دەکاتە 6.6% ی کۆی ژمارەی خوێندکارانی زانکۆ و پەیمانگەکانی ئەمریکا. لەمانەش 51% یان خەڵکی چین و هیندستانن کە دوو زلهێزی جیهانن. ساڵی پار خوێندکارانی بیانی نزیکەی 42 ملیارد دۆلاریان داوە بە زانکۆکانی ئەمریکا. ئەم زانکۆیانەش چ لە رووی ئابووریی وسیاسیی و کەلتووریشەوە، پێگەی ئەمریکایان لەناو جیهاندا بەهێزتر کردووە.
لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێک بخەمە سەر ئەم لایەنەی ئەمریکا و کاریگەرییەکانی لە هەموو لایەکەوە دەربخەم. سەرەتاش پێمخۆشە باسی مێژووی زانکۆ و دەسەڵاتی مەعریفە و گرنگی لەسەر ئاستی جیهان دەربخەم.

مێژووی دەسەڵاتی مەعریفە و زانکۆ
بۆئەوەی شرۆڤەکەمان باشتر بکەین، دووبارە ناچارین بگەڕێینەوە بۆ وڵاتە کۆنەکەی یۆنان و سوود لە ئەزمونی مێژوویی ئەوان وەربگرین، بەکارهێنانی دەسەڵاتی مەعریفی لەسەرەتادا لە یۆنان دەستیپێکرد، بەتایبەتی لە سەدەی 5 پێش زایین، ئەویش لە رێگەی پەیدابوونی رەوتی سوفیستەکان بوو. بەشێکی زۆریان نەک هەموویان لەبەرامبەر ئەو زانیارییانەی کە پێشکەشی خوێندکارانیان دەکرد، پارە یان شتیان وەردەگرت، واتە بەبێ بەرامبەر خەڵکیان فێری زانست و زانیاری نەدەکرد. دواتر سوقرات پەیدا بوو کە لە زۆر رووەوە دژی سۆفیستەکان بوو، بەتایبەتی زۆر دژی ئەوەبوو کە بەرامبەر بەخشینی زانست و زانیاری بە خوێندکاران، پارە یان شتی تر وەربگرێت.
دیارە لە یۆنانی کۆندا، زۆربەی فەیلەسوفەکان خاوەنی قوتابخانە بوون و خوێندکاریان هەبوو، سەرەتا ڤیساگۆرس لە سەدەی 5 زایین قوتابخانەی داناو خوێندکارانی فێری ماتماتیک و فەلسەفە و گەردوونناسی و موزیک و وەرزش دەکرد. دواتریش لەسەر دەستی ئەفلاتون، یەکەمین قوتابخانەی فکریی و فەلسەفی لە ئەسینا دروست کرد کە بە ” ئەکادیمیا” ناسراوە. هەر لەویشەوە وشەی ” ئەکادیمیا” پەیدابوو، کە گەڕەکێکی ئەسینایە. لەپاش ئەویش ئەرستۆی خوێندکاری، قوتابخانەیەکی تایبەت بەخۆی داناو، زیاتر گرنگی بە هەموو زانستەکان داو تەنها بواری فەلسەفە و ماتماتیکی نەگرتەوە، بەڵکە زۆربەی زانستەکانی گرتەوە.
ئیتالیا دایکی زانکۆکانی جیهان
بەڵام بۆ یەکەمجار کە زانکۆ بەمشێوەیەی ئێستای لە ئیتالیا پەیدا بوو کە ئەویش لە ساڵی 1088 لە شاری بۆلۆنیا دروستکرا، بە ” ب” نەک “پ” چونکە با لێمان تێکنەچێت، پۆڵۆنیا وڵاتێکی ئەوروپییە. لێرەشەوە بۆ یەکەمجار وشەی ” University’ بەکارهێنرا کە وشەیەکی کۆنی لاتینییە مانای “گشتگیریی” دەگەینێت. لە زانکۆی بۆلۆنیا بۆ یەکەمجار بەشێوەیەکی زانستیی و ئەکادیماینە خوێندکاران فێری زانست دەکران. لێرەشەوە بنەمای بیری زانکۆ دامەزراوەو دواتریش تەواوی زانکۆکانی جیهان پێڕەویان کردووە.
هەرچەندە هەندێک سەرچاوەی مێژوویی پێیانوایە کە زانکۆی قاهیرە کە لە ساڵی 977 دامەزراوە، یەکەم زانکۆی جیهانە، بەڵام راستییەکەی ئەوەی زانکۆی بۆلۆنیا زیاتر ئەو شێوەیە دەگرێتەوە کە ئەمڕۆ ناوی لێدەنرێت زانکۆ، واتە دامودەزگایەک کە خوێندکار بۆ ماوەیەکی دیارییکراو” 4 یان 3 ساڵ” نەک تەنها زانستێک بەڵکە هەموو جۆرە زانستێک فێر بێت.
دوای ئەویش زانکۆی ئۆکسفۆرد لە بەریتانیا لە ساڵی 1170 دروستبووە، کە هەتاوەکو ئێستاش یەکێکە لە باشترین 10 زانکۆکانی جیهان. دوای ئەویش زانکۆی مادۆنا دێت، کە ئەویش هەر لە ئیتالیا بووە، لە ساڵی 1175 دروستبووە.
ئەوەی مایەی سەرنجە ئەو زانکۆیانەی کە لە سەدەی 13 دا دروستکراون، بەشێکی زۆریان لە ئیتالیا دروست بوون، بۆ نموونە لە ساڵی 1222 زانکۆی پادو لە باکووری ئیتالیا دروست دەبێت، دوای ئەویش زانکۆی ناپۆلی ساڵی 1224، زانکۆی سینا لە هەرێمی تۆسکانا لە ساڵی .1240 . هەر ئەم زانکۆیانەش رۆڵی بەرچاویان هەبوو لە پێشخستنی زانست و فەرهەنگی ئیتالیا کە دواتر شۆڕشی رێننانسازیی لێدروست بوو. لێرەشەوە ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، کە زانکۆ جگە لە رۆڵە زانستییەکەی، رۆڵێکی گەورەشی هەیە لە پێشخستنی و گەشەپێدانی کەلتوریی گەلان.

مێژووی زانکۆ لە ئەمریکا
زانکۆ لە ئەمریکا، لە چاو وڵاتانی تری ئەوروپی، مێژووەکەی هێندە زۆر نییە. سەرەتا لە ساڵی 1636 زانکۆی هارڤارد دروست دەکرێت، ئەمەش لەرێگەی قەشەیەکی پرۆتستانییەوە کە ناوی جۆن هارڤاردە، ئەم قەشەیە لە رێگەی 200 پاوەند و کۆمەڵێک کتێبەوە، بەردی بناغەی باشترین زانکۆی ئەمریکا و جیهان دادەنرێت. ئێستا ئەم زانکۆیە باشترین زانکۆی ئەمریکا و جیهانە.
ئەم زانکۆیە 22947 خوێندکاری هەیە. ساڵانە بۆ هەر خوێندکارێک لە نێوان 15 تا 45 هەزار دۆلار وەردەگرێت. جگە لەوەش دەوڵەمەندترین زانکۆی جیهانە و داهاتی ساڵانەی دەگاتە 38 ملیارد دۆلار. ساڵانە نزیکەی 100 ملیۆن دۆلار تەنها لە بواری ئیداری زانکۆکە خەرج دەکات.
ئێستا ئەمریکا خاوەنی 4298 زانکۆی و پەیمانگە و کۆلیژە. کۆی ژمارەی خوێندکاران بۆ ساڵی 2020 گەیشتۆتە 19.645.918 کە لە زانکۆکان و پەیمانگەکاندا دەخوێنن.

ئەمریکا زانکۆی جیهان
ئەمریکا تەنها مەڵبەندی بڕیاڕی سیاسی جیهان نییە، بەڵکە بۆتە مەڵبەندێکی گەورەی بواری خوێندن و فێرکردنیش. لە تەواوی جیهانەوە خوێندکاران هەوڵ دەدەن لە یەکێک لە زانکۆکانی ئەمریکادا شوێنیان دەستبکەوێت. ئەمەش بەهۆی ئەوەی کە زانکۆکانی ئەمریکا لە لیستی پلە زۆر باشەکان جیهانن. لە لیستی 10 باشترین زانکۆی جیهاندا، 8 یان لە ئەمریکان. لە لیستی 20 باشترینەکاندا، 14 یان زانکۆی ئەمریکین. هەروەها لە لیستی 200 باشترین زانکۆی جیهانیشدا، 57 یان لە ئەمریکان. ئەمە جگە لەوەی کە ئەمریکا بۆتە باشترین وڵات کە زۆرترین داهێنانی تێدا دەکرێت و پلەی یەکەمی هەیە لە جیهاندا. زانکۆکانی ئەمریکا چ لە رووی سیستمی خوێندن و چ لە رووی داهێنان و زانیارییەوە، پلەی یەکەمیان هەیە.

ژمارەیەکی زۆری ئەکادیمی
ساڵانە ملیۆنان خوێندکار، خوێندن تەواو دەکەن و ئەمانەش دەبنە سامانێکی گەورە بۆ ئەمریکا. بۆ ساڵی 2020 ژمارەی ئەو خوێندکارانەی کە ماستەریان هێناوە، 185222 هەروەها 184.0233 خوێندکار بەکالۆریۆسیان لە بواری ئابووریی ومەنجیمەریان تەواوکردووە،216228 بەشی پزیشکییان تەواوکردووە. 166944 بەشی زانستی کۆمەڵایەتیی و مێژوویان تەواوکردووە. هەموو ئەمانەش دەبنە هێزێکی کاری باش و کارامە بۆ ئابووری ئەمریکا.

کەرتێکی گرنگی ئابووری
ئێستا زانکۆکانی ئەمریکا تەنها شوێنێکی گرنگی خوێندن و فێرکردن نین، بەڵکو بوونەتە کەرتێکی گرنگی ئابووریش، چ لە رووی داهات و چ لە رووی رەخساندنی هەلی کاراوە، رۆڵێکی بەرچاویان هەیە.

584 ملیارد دۆلار داهاتیان بووە
یەکێک لە خاڵە گرنگ و سەرنجراکێشەکان بۆ من، داهاتی زانکۆکانی ئەمریکایە. کاتێک سەیرم کرد داهاتی هەندیک زانکۆ، لە داهاتی وڵاتێکی وەکو عیراق زۆرتر بووە. ساڵی 2020 زانکۆکانی ئەمریکا بڕی 584 ملیارد دۆلار داهاتیان بووە. بەشێکی زۆری ئەم داهاتەش لە رێگەی داهاتی تایبەتی خۆیان و پارەی ساڵانەی خوێندکاران دەستکەوتووە. بەشێكی کەمیش کە دەگاتە 13% ی لەلایەن حکومەتەوە بووە. 6%داهاتیشیان لە رێگەی هاوکاری ماددیی خەڵکییەوە دەبێت، ساڵی 2020 کۆی گشتی ئەو کۆمەک و یارمەتییانەی کە خەڵکی دەوڵەمەند و کۆمپانیاکان داویانە بە زانکۆکان گەیشتۆتە 43 ملیارد دۆلار. زانکۆی هارڤارد زۆرترین یارمەتی بەرکەوتووە کە دەگاتە 1.28 ملیارد دۆلار. دوای ئەویش زانکۆی ستانفۆرد دێت بڕی 1.18 ملیارد دۆلار ی وەکو هاوکاری دەستکەوتووە.
هەربۆیە ئێستا خوێندنی باڵا بۆتە کەرتێکی گرنگی ئابووریی و دروستکردنی هەلی کار بۆ خەڵکی ئەمریکی.
سەرمایەگوزاری لە بواری خوێندن و فێرکرن
وەکو پێشتریش وتم خوێندن و فێرکردن، بۆتە کەرتێکی گرنگی ئابووریی، هەربۆیە سەرمایەگوزاریی زۆریش لە کەرتەدا دەکرێت، چونکە داهاتی باشی هەیە. ئەمریکا لە بواری سەرمایەگوزاریی لەکەرتی خوێندنی باڵادا، پلەی یەکەمی هەیە لە جیهاندا، بۆ ساڵی 2018 بڕی 74.7 ملیارد دۆلار سەرمایەگوزاری لە کەرتی پەیمانگە و زانکۆکانی ئەمریکادا کراوە. لەچاو زلهێزەکانی تری جیهاندا، لە ئەمریکادا زۆرترین سەرمایەگوزاری دەکرێت، بۆ نموونە لە ئەڵمانیا تەنها بڕی 25 ملیارد دۆلار بووە.
بوارێکی گرنگی کارکردن
لەلایەکی ترەوە زانکۆکان بوونەتە شوێنێکی باشیش بۆ رەخساندنی هەلی کار، ئەو کەسانەشی کە لەم بوارەدا کار دەکەن، داهاتێکی باشیان دەستدەکەوێت. لە ئێستادا لە کەرتی خوێندنی باڵادا،
1.543.569 کارمەند کار دەکەن کە ئەوانیش مامۆستای زانکۆ و زانا و کارمەندی ئاسایی لەخۆدەگرێت. لەم ژمارەیەش 821168 وەکو کاری هەمیشەیی، 722401 وەکو گرێبەست کار دەکەن. لە رووی جێندەریشەوە 777821 پیاون و765478 ژنن. لە رووی پیشەیشەوە.178858 پرۆفیسۆری زانکۆ و.42866 یاریدەدەری پرۆفیسۆر، هەزارانی تریش کە وەکو وانەبێژ کاردەکەن لە زانکۆ و پەیمانگەکانی ئەمریکا.

پلەی یەکەم لە بواری داهێنان و تاقیکردنەوەدا
ماوەی چەندین ساڵە ئەمریکا لە ریزبەندی یەکەمە لە جیهاندا بۆ داهێنان و تاقیکردنەوە، جگەلەوەش زۆرترین بڕە پارەی لەم بوارەدا خەرج کردووە. ساڵی 2021 لە زانکۆ و پەیمانگە و سەنتەرەکانی لێکۆڵینەوە، بڕی 580 ملیارد دۆلار تەرخانکراوە بۆ بواری تاقیکردنەوەو لێکۆلینەوەی هەمەجۆر، کە ئەمەش دەگاتە 2.8% کۆی گشتی بەرهەمی نیشتمانی ئەمریکا. هەربۆیە ئەمریکا پلەی یەکەمی هەیە لە داهێنان لە جیهاندا و ساڵی 2018 زانکۆ و پەیمانگە و سەنتەرەکانی لێکۆڵینەوە 55981 داهێنانی کردووە، دوای ئەویش چین دێت کە 340 53 بووە.
لە بواری لێکۆڵینەوە لەناو زانکۆکانیشدا، زانکۆی Johns Hopkins University پلەی یەکەمە و بڕی 2.56 ملیارد دۆلاری بۆ بواری تاقیکردنەوەو داهێنان تەرخانکردووە. دوای ئەویش زانکۆی میشگین دێت کە بڕی 1.5 ملیارد دۆلاری خەرجکردووە. پاشان زانکۆی کالیفۆرنیا دێت کە بڕی 1.4 ملیارد دۆلار بۆ بواری داهێنان و تاقیکردنەوە تەرخانکردووە.

بەهێزکردنی پێگەی ئەمریکا لە جیهاندا
بۆ یەکەمجار گرنگی زانکۆکانی ئەمریکام بۆ دەرکەوت، کاتێک ساڵی 2003 کتێبی Die einzige Weltmacht: Amerikas Strategie der Vorherrschaftی بیرمەند و سیاستەمەداری ئەمریکی زیبگینی برجنسکیم بەزمانی ئەڵمانی خوێندەوە. لەم کتێبەدا برجنسکی باسی گرنگی زانکۆکانی ئەمریکای کردبوو، چۆن بوونەتە هێزێکی گەورە بۆ ئەمریکا. ئەو دەڵێت: کاتێک سەیری حکومەتەکانی جیهان بکەین، یەک یان دووان یان زیاتر، خەڵکانێک دەبینین کە لە زانکۆکانی ئەمریکا خوێندویانە. تەنانەت زلهێزێکی وەکو چینیش کە خۆی بە نەیاری ئەمریکا دادەنێت، ساڵانە هەزاران خوێندکاری لە زانکۆکانی ئەمریکا دەخوێنن.
لەرووی سیاسییشەوە وایکردوو کە ئەمریکا لە تەواوی جیهاندا خەڵکانێکی هەبن، کە لە زانکۆکانیدا خوێندوویانە، ئەمەش هێزێکی مەعنەوی گەورەی بەم وڵاتە بەخشیووە.
لە رووی ئابووریشەوە سوودی زۆری پێگەیاندووە،ئێستا داهاتی زانکۆکانی ئەمریکا دەگاتە 584 ملیار دۆلار،واتە سێ هێندەی داهاتی عیراقە کە خاوەنی یەدەگێکی گەورەی نەوت و گازە. ئەمەش قسەیەکی فەیلەسوفی ئیسرائیلی یۆڤال نوح حەراریم بێردەهێنێتەوە، لەکتێبی 21 وانە بۆ سەدەی 21 دەڵێت: ئەمریکییەکان لە سەدەی نۆزدەیەمدا بەداگیرکردنی کانە زێڕەکانی کالیفۆرنیا و کێڵگە کشتووکالییەکانی تەکساس، برەویان بە خۆیان دا، بەڵام ئەو رێگەیە لەسەدەی بیستویەکدا تەنها دەستکەوتێکی زۆر کەمی هەیە، ئەمڕۆ سەرچاوەی سەرەکی ئابووری، زانستی و تەکنۆلۆژی و دامەزراوەییەیە نەک گەنم و تەنانەت کێڵگەی نەوتیش، تۆ ناتوانیت لەرێگەی جەنگەوە زانست بەدەستبهێنێت. ل294
ئێستا داگیرکردنی وڵاتان وەکو جاران نەماوە، چونکە شێوازی سامان گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە، بۆ نموونە ئەمریکا خاوەنی دۆڵی سلیکۆنە، کە کۆمەڵێک کۆمپانیای مەزنی تەکنۆلۆژی تێدایە، کە داهاتییان لە داهاتی زۆر لە دەوڵەتانی جیهان زیاترە لەوانە: گوگل و فەیسبووک و ئەمازۆن،ئەپل، زۆری تریش. ئەمانە وەکو جاران ناکرێت دەستی بەسەردا بگیرێت، چونکە ئەمانە سامانی مەعریفیین.
جگە لەوەش کەرتی خوێندن و فێرکردن بۆتە بوارێکی زۆر باش بۆ رەخساندنی هەلی کار، ژمارەی ئەو کەسانەی کە لە بواری خوێندنی باڵا و زانکۆکاندا کار دەکەن دەگاتە . 1.543.569 کەس، کە ئەمەش ژمارەیەکی زۆرە.
جگەلەوەش بوونی ئەم زانکۆیانە وایانکردووە کە ئەمریکا ببێتە خاوەنی هزێکی کاری کارامە و دەستڕەنگین لە هەموو بوارەکاندا. هەربۆیە دەبینین زۆربەی داهێنانە گەورەکانی ئەم چەند ساڵەی پێشوو لە ئەمریکادا کراوە، ئەگەر لە دەرەوەی ئەمریکاش داهێنان کرابێت، ئەوا ئەو کەسانە پێشتر لە زانکۆکانی ئەمریکا خوێندوویانە.

خاڵی لاوازی زانکۆکان
راستە زانکۆکانی ئەمریکا لە لیستی پلە باشەکانی جیهانن، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە کە سیستمی فێرکردن و خوێندنی ئەمریکا کێشەی نییە، گەورەترین کێشەش ئەوەیە، کە سیستمی زانکۆکانی ئەمریکا بەشێوەیەکە کە زیاتر خەڵكی دەوڵەمەند دەتوانێت منداڵەکانی لە زانکۆ باشەکاندا بخوێنێت، منداڵی هەژاریش کەمتر یان هەلی خوێندنی نییە لە زانکۆ پلە باشەکانی ئەمریکا.
لە رووی رەگەزیشەوە بەهۆی بوونی سیستمی رەگەزپەرستییەوە، ماوەی چەندین ساڵ بوو تەنها سپی پێستەکان هەلی خوێندنینان لە زانکۆ باشەکان دەستدەکەوت، بەڵام لەم چەند ساڵەی پێشوودا حکومەت هەوڵیداوە لەرێگەی چەند بۆرسێکی خوێندنەوە، رەشپێستەکانیش هەلی خوێندیان هەبێت. بەڵام هێشتا چ لە رووی ژمارەی خوێندکارەوە یان لە رووی مامۆستای زانکۆوە، زۆرجار رەشپێستەکان هەست بە جوداکاریی دەکەن.

دواقسە
بەدڵنییایەوە ئەمڕۆ زانکۆکان هێزێکی گەورەیان بە ئەمریکا بەخشیووەو هێندەی تر پێگەیان لە جیهاندا بەهێزتر کردووە. لەهەمانکاتیشدا بوونەتە کەرتێکی گرنگی ئابووریی ئەمریکا.
خاڵی گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە پێویستە ئێمەش لە هەرێمی کوردستان هەوڵی جددی بددەین تاوەکو سیستمی خوێندن و فیرکردنێکی بەهێز دابنێین، هەوڵیش بددەین پرۆسەی فێرکردن و خوێندن بە جۆرێک بێت، کە لەگەڵ سیستمی ئابووری وڵاتەکە یەک بگرێتەوە، بۆئەوەی لە داهاتوودا گەنجەکان بتوانن هەلی کاریان دەستبکەوێت.

سەرچاوەکان:
1/www.daad.org/de.Deutscher Akademischer Austauschdienst.
2/ Zbigniew Brzezinski. Die einzige Weltmacht: Amerikas Strategie der Vorherrschaft.Fischer Taschenbuch 2004
3/ یووڤاڵ نووح هەراری. 21 وانە بۆ سەدەی 21 . وەرگێڕانی: ئاری رەشید. دەزگای جەمال عیرفان. سلێمانی. 2020
للجامعات العالمي .2022QS تصنيف. www. studyshoot.com 4/




کۆریای باشوور لە وڵاتێکی دواکەوتووەوە بۆ وڵاتێکی گەشەسەندوی جیهان.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

کە باسی کۆریای باشوور دەکەین، یەکسەر چەند وێنەیەکی جوانی ئەم وڵاتە دێتە پێشچاومان. وڵاتێکی گەشەسەندووی ئابووریی و مۆدێرن، لەپەنا ئەمەشدا کۆمەڵێک پاڵەوانی درامای تەلەفزیۆنی، کۆمەڵێک ئامێری ئەلکترۆنی دەبینین. ئەمانە هەموو ئەو وێنانەی کەلەبەردەم چاوی ئێمەدان. لەراستیدا بۆ من کۆریای باشوور جگە لەو وێنانە، کۆمەڵێک وێنەی جوانی تری لە پێش چاومە و وایکردووە کە ئەم وڵاتەم خۆشبوێت و گرنگی پێبددەم.
کاتێک سەیری مێژووی ئەم وڵاتە دەکەین، دەبینین کە ئەمیش وەکو زۆربەی وڵاتانی جیهان، لە پاش جەنگی دووەمی جیهانییەوە، بەدەست برسێتی، هەژاریی، دواکەوتوویی و کۆمەڵێک کێشەی ناخۆیی و دەرەکییەوە ناڵاندوویەتی. بەڵام ئەم گەلە بڕیارییداوە کە خۆی رادەستی ئەم کێشانە نەکات و کار بۆ جیهانێکی باشتر بکات، بەمشێوەیەش سەرکەوتووبوە.
بە بڕوای من گەلی کۆریای باشوور لەم 50 ساڵەی پێشوودا، سێ شۆڕشی ئێجگار گەورەی کردووە، یەکەمیان: شۆڕشێكی ئابووریی، کە ئەم وڵاتەی لە هەژاریی و برسێتیی و دواکەوتوویی رزگار کرد و کردیە زلهێزێکی ئابووریی جیهانی. دووەم شۆڕشی گرنگیش، شۆڕشێکی سیاسی بوو، بەتایبەتی لەم 30 ساڵەی دواییدا، توانییان بە هێمنیی و بەبێ رژانی خوێن و پشێویی نائارامی، کۆتایی بە سیستمی دیکتاتۆریی و سەربازیی بهێنن و سیستمێکی ئازاد و دیموکرات بونیات بنێن.
سێیەمین شۆڕشیش، دەتوانم بە شۆڕشێکی کەلتووریی وەسفی بکەم، لەم 30 ساڵەی دواییدا، کۆریای باشوور لە بواری پێشخستنی دراما و فیلمی کۆریدا گەشەی گەورەی بەخۆوە بینی، جگە لەوەش لە بواری سیستمی پەروەردەییشدا، بەهەمانشێوە بووە پێشەنگی وڵاتانی جیهان. بەهۆی ئەم سێ شۆڕشەوە، گەلی کوریای باشوور توانیی، نەفەسی ئازادی هەڵمژێت و قۆڵی لێهەڵماڵێت و لە هەموو کەرتەکانی تردا پێشكەوتن و داهێنانی گەورە دروست بکات.
لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێکی بچووک بخەمە سەر ئەم وڵاتە و چەند زانیارییەکی سنووردار لەبارەیەوە بڵێم. گرنگی ئەزموونی ئەم وڵاتەش بۆ ئێمەی کورد دەربخەم، هەرچەندە لە وتارێکدا ناتوانین باسی تەواوی ئەم ئەزموونە بکەین، کە ئێستا لە تەواوی جیهاندا، لێکۆڵینەوەو کتێبی هەمەجۆری لەبارەوە چاپ و بڵاودەکرێتەوە.

ئەوپەڕی ئاسیا
کۆریای باشوور دەکەوێتە ئەوپەڕی رۆژهەڵاتی کیشوەری ئاسیاوە، لە چاو وڵاتانی تر، هێندە گەورە نییە و کۆی گشتی رووبەری دەگاتە 99 هەزار کم چوارگۆشە،ژمارەی دانیشتوانیشی دەگاتە 51821000 کەس. لە باکوورەوە کۆریای باکوور، لە خۆرهەڵاتەوە ژاپۆن، لە خۆرئاواشەوە، کۆماری میللی چین دراوسێیەتی.

مێژوو
کۆریا خاوەنی مێژووییەکی دێرین و پرشنگدارە و خاوەنی شارستانییەتێکی مەزنە، بەتایبەتی ساڵانی فەرمانڕەوایەتی ” شیلا Shilla کە لە نێوان ساڵانی676 تا935 حوکمیان کردووە، هەروەها فەرمانڕەوایەتی Koryo کە لە ساڵانی 935 تا 1392 حوکمیان کردووە، دواتریش فەرمانڕەوایەتی Choson 1392 تا 1910 حوکمیان کردووە. کۆرییەکان رۆڵێکی بەرچاویان هەبووە لە پێشخستنی شارستانی مرۆڤایەتی. ئەم مێژووە پرشنگدارەش رۆڵی گەورەی هەیە بەسەر کۆمەڵگەی ئێستا و داهاتووی ئەم وڵاتەوە.

داگیرکاری ژاپۆنی
هەمیشە ژاپۆن گەورەترین مەترسی بووە بۆ گەلی کۆریی، ژاپۆنییەکان چاوی تەماعکارییان لە کۆریا بووە. دواجار ساڵی 1910 بەیەکجاری ژاپۆن کۆریای داگیرکرد و هەتاوەکو کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی لە ساڵی1945 ، کۆریا لە ژێر حوکمی داگیرکاری ژاپۆنی بوو.
داگیرکاری ژاپۆنی بە یەکێک لە قۆناغە ترسناک و ناخۆشەکانی کۆریا دادەنرێت و ملیۆنان کەس بوونە قووربانی حوکمی تۆقێنەرو نامرۆڤانەی ژاپۆنییەکان. زیاتر لە2.5. ملیۆن کۆری ، وەکو کۆیلە لە کارگەکان و سەربازگەکاندا بەزۆرەملێ کاریان پێدەکرا، جگەلەوەش ژنانیش وەکو کۆیلە لە سەربازگەکان لەلایەن سەربازی ژاپۆنییەوە پەلاماردەدران و ئەتک دەکران، هەربۆیە ساڵانی حوکمی ژاپۆنی لە کۆریا، ئازارێکی گەورەی لە ناخی هەموو کۆرییەکدا بەجێهێشتووە.

کەرتبوونی کۆریا
لەپاش جەنگی دووەمی جیهانییەوە گەلی کۆریی کەمێک هەوای پاکی ئازادیی و سەرفرازی هەڵمژیی و لە کۆتوبەندی داگیرکارێکی دڵڕەق و خوێنمژی ژاپۆنی رزگاری بوو کە دۆزەخێکی گەورەیان بۆ گەلی کۆری دروست کردبوو. بەڵام بەداخەوە هەر لەپاش کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی، جەنگێکی نوێی جیهانی دەستیپێکرد کە ئەویش جەنگی سارد بوو لە نێوان ئەمریکا و روسیادا. بەڵام ئەم جەنگە لە کۆریادا سارد نەبوو بەڵکە گەرم بوو، ئەوەبوو کۆریا بووە یەکەم مەیدانی ئەم جەنگەی نێوان ئەم دوو زلهێزە، جەنگی سۆڤێتی و ئەمریکی لە نێوان کۆرییەکاندا هەڵگیرساو لە ساڵی 1950 وە دەستیپێکرد هەتاوەکو ساڵی 1953 ی خایاند، لەم جەنگەشدا بەشێکی زۆری خاکی کۆریا وێران و خاپوور بوو، جگە لەوەش بووە هۆی کوشتنی نزیکە 5 ملیۆن خەڵکی مەدەنیی و سەرباز، هەروەها ئاوارەبوونی ملیۆنان کەس، لە هەمووشی خراپتر خاک و گەلی کۆریا بەسەر دوو کۆریادا دابەشبوون، کۆریای باکوور و کۆریای باشوور، کە هەتاوەکو ئەمڕۆش ئەم دابەشبوونە بەردەوامە.

شۆڕشێکی ئابووریی
هەتاوەکو کۆتایی ساڵانی شەستەکانی سەدەی پێشوو، کۆریای باشوور یەکێک بوو لە وڵاتە هەژارەکانی جیهان، ساڵی 1970 کۆی گشتی داهاتی نیشتمانی تەنها 6 ملیارد دۆلار بوو لە ساڵێکدا، بەڵام لەم پەنچا ساڵەی دواییدا بەتایبەتی لە کۆتایی هەشتاکانەوە، ئەم وڵاتە هەنگاوی گەورەی بەرەو پێشەوە دەنێت، دیارە کۆمەڵێک هۆکاری سیاسیی و ئابووریی و ئیداری رۆڵی گەورەیان لەم بازدانە گەورەیە و گەشەسەندنە خێرایەی کۆریای باشووردا بینیووە. لەپێش هەمووشیانەوە، بوونی نەخشەیەکی بەهێزی دەوڵەت، بۆ پێشخستنی کەرتەکانی پیشەشازیی، کشتووکاڵ، گەشتیاریی. جگە لە باشکردنی و مۆدێرنکردنی سیستمی بانکیی و بازرگانی. لەپەنا دەوڵەتیشدا کەرتی تایبەتیش، رۆڵی بەرچاوی هەبوو لەم گەشەسەندنەدا و چەند کۆمپانییایەکی گەورەی کۆریش لەدایک بوون لەوانە: سامسونگ، هیواندای، ئێل جی” و چەند کۆمپانیاییەکی تر، کە رۆڵیان لەپێشخستنی ئەم وڵاتەدا هەبووە.
ئێستا گەشەی ساڵانەی دەگاتە 2٪ ، پلەی 17 هەیە لە جیهاندا. لەرووی هەناردەشەوە ساڵانە 543 ملیارد دۆلار شمەک هەناردە دەکات و پلەی 7 هەیە لە جیهاندا،لەرووی هاوردەشەوە پلەی 9 هەیە لە جیهاندا،ساڵانە 503 ملیارد دۆلار شمەک هاوردە دەکات. بەرهەمی گشتی ساڵانەی 1646 ملیارد دۆلار، پلەی 10 هەیە لە جیهاندا. هەموو ئەمانەش وایکردووە کە داهاتی تاک 31850 دۆلار لە ساڵێکدا، پلە10 ی هەیە لە جیهاندا.
ئەزموونی کۆریا لە بواری گەشەسەندنی ئابووریدا، بووە قوتابخانەیەک بۆ زۆر وڵاتی تری ناوچەکە، بەتایبەتی چینییەکان، زۆر سوودیان لە ئەزموونی کۆری وەرگرتووە.

لە دیکتاتۆرییەتەوە بۆ دیموکراسیی
کۆریاش وەکو زۆرێک لە وڵاتە ئاسیاویی و تازەپێگەیشتووەکانی تر، لەلایەن هێزی سەربازییەوە حوکم دەکرا سیستمێکی دیکتاتۆری هەبوو، بەڵام لە پاش ساڵانی نەوەتەکانی سەدەی پێشوو، ئەم وڵاتە بوو بە وڵاتێکی ئازاد و دیموکراسی، ئەزموونی ئەم وڵاتە لە رووی هەنگاونان بۆ دیموکراسی و دامەزراندنی حوکمێکی مەدەنیی و پلورالیستی و ئازادیی، نموونەیەکی جوانە لە جیهاندا، کە دەکرێت زۆر لە دەوڵەتانی تری جیهان سوودی لێوەربگرن بەتایبەتی وڵاتانی تازەگەشەسەندوو.

شۆڕشێکی کەلتووری
کۆریا جگە لە چەکی ئابووریی و سەربازیی، خاوەنی چەکێکی مەزنی تریشە کە ئەویش دەتوانم بە چەکی کەلتووری یان نەرمەهێزی کۆریا وەسفی بکەم. پێمخۆشە لەم وتارەدا تیشکێکیش بخەمە سەر ئەم لایەنە جوانەی کۆریا.

جیهانی سەیری درامای کۆری دەکات
لەماوەی پێشوودا درامایەکی کۆری تەواوی جیهانی بەخۆوە سەرقاڵ کردووە و لە تەواوی میدیاکانی جیهاندا باسی لێوەدەکرێت کە ئەویش درامای Squid Game، هەندێکیش دژی دراماکەن چونکە رۆحی توندوتیژیی زۆری تێدایە. بەپێی هەواڵێکی ئاژانسی سکای نیوز بێت، تەنها لەماوەی 28 رۆژی یەکەمدا، نزیکەی 111 ملیۆن بینەری هەبووە. لە ئەمریکا کە خاوەنی هۆڵیودە، ئەم درامایە یەکەم بووە. ئەم درامایە لە 94 دەولەتی جیهاندا پەخش دەکرێت و لە زۆربەی وڵاتانیشدا یەکەمە.
دیارە پیشەشازیی دراما و فیلمی کۆریی لەچاو وڵاتانی تری جیهاندا گەنجە، سەرەتاکانی بەرهەمهێنانی دراما دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1961 کاتێک بۆیەکەمجار کەناڵی تەلەفزیۆنی لە کۆریای باشوور کرایەوە. سەرەتا زۆربەی بەرنامەکانی تەلەفزیۆن و دراماکان، سیمایەکی سیاسیی و دژی کۆمۆنیست و کۆریای باکوور بوون،بەڵام لەپەنا سیاسەتی رەسمی دەوڵەتدا، تەلەفزیۆن رێگەی خۆشکرد بۆ لەدایکبوونی درامای کۆریی.
هەتاوەکو سەرەتاکانی ساڵی 1990 یش، زۆربەی دراماکانی کۆریا زیاتر قاڵبێکی سیاسییان هەبوو، کەمتریش رۆمانسیی و کۆمەڵایەتیی بوون، بەڵام لە دوای ساڵانی نەوەتەکانەوە، ئیتر درامای کۆریی لە چنگی دەسەڵاتی دەوڵەت دەردەچێت و دەبێتە پیشەسازییەکی بەهێزی ئەم وڵاتە. ساڵ لە دوای ساڵیش گەشەی زیاتر دەستێنێت و ئەمڕۆش بۆتە کەرتێکی زۆرباشی ئابووری ئەم وڵاتە. ساڵی 2013 داهاتی کۆمپانیاکانی بواری بەرهەمی فیلم و دراما گەیشتە نزیکەی 3.5 ملیارد یۆرۆ، بۆ ساڵی 2019 گەیشتە نزیکەی 6.5 ملیارد یۆرۆ. ساڵ لە دوای ساڵیش گەشەی زیاتر دەستێنێت.
جگە لە سوودی ئابووری، سوودێکی گەورەی تری درامای کۆری، گەیاندنێکی پەیامی کەلتوورییە، جگە لە زاڵبوونی هەژموونی کۆریی بەسەر وڵاتانی تردا ئەویش لەرێگەی دراماوە، ئەمەش چەکێکی ترە بەدەست ئەم وڵاتەوە.

سیستمی پەروەردە
یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی تری کۆریای باشوور بوونی سیستمێکی پەروەردەو خوێندنی زۆر پێشکەوتووە کە لە جیهاندا بە یەکێک لە سیستمە پێشكەوتووەکانی بواری خوێندن و پەروەردە دادەنرێت. دیارە بۆ دانانی ئەم سیستمەش، ماوەی چەندین ساڵی پێچووەو کۆمەڵێک سیمای تایبەتی هەیە. لە ساڵانی 1950 تا 1955 نزیکەی 80% ی کۆرییەکان نەخوێندەوار بوون، بەڵام پاشان حکومەتی کۆریای باشوور چ لە سایەی رژێمی دیکتاتۆری سەربازیی یان دیموکراسیدا، گرنگییەکی ئێجگار گەورەیان بەکەرتی پەروەردەو فێرکردن داوەو ساڵانە نزیکەی 20%ی بودجەی دەوڵەتی بۆ دانراوە. ئەمەش وایکردووە کە ئێستا سیستمی پەروەردەی کۆریای باشوور لە لیستی 10 باشترین سیستمی پەروەردەو فێرکردنی جیهان بێت. ئەمڕۆ لە کۆریای باشوور 191 زانکۆی هەمەجۆر هەیە. 10 پەیمانگەی بواری پەروەردە، 40 پەیمانگەی هەمەجۆر کە بواری زانستیی و ئیداریی و تەکنیکی و تەکنۆلۆجی دەگرێتەوە. ساڵ لە دوای ساڵیش کەرتی پەروەردەو فێرکردن و لێکۆڵینەوەی زانستی، لەم وڵاتەدا پێشدەکەوێت، ئەوەش بە پلەی یەکەم بەهۆی پشتگیریی دەوڵەت و بە پلەی دووەمیش بە پشتگیریی کۆمپانیا ئەهلییە گەورەکان.

ئەزموونی کۆریای باشوور بۆ کورد
ئەزموونی کۆریای باشوور بۆ ئێمەی کورد لە چەندین رووەوە زۆر گرنگە، چونکە ئەم وڵاتەش وەکو ئێمە، پێشتر وڵاتێکی پاشکەوتووبو لە هەموو روویەکەوە وڵاتێکی هەژار بوو، بەڵام پاشان توانی ببێتە زلهێزێکی ئابووری گەورەی ئاسیا و جیهان. لەرووی سیاسیشەوە ئەزموونی ئەم وڵاتە گرنگە، چونکە پاش چەندین ساڵ لە حوکمی سەربازیی و دیکتاتۆری، دواتر بووە نموونەی وڵاتێکی ئازادو دیوکراسی، ئەزموونی کۆریاش لەرووی دیموکراسیەتەوە بۆ ئێمە زۆر گرنگە. خۆشبەختانە ئێستا لەناو نووسەران و دەزگا و میدیای کوردیدا گرنگی باش بە ئەزموونی کۆریای باشوور دەدرێت، یەکێکیش لەو هەوڵانە کەمایەی دەستخۆشی لێکردنە، وەرگێڕانی کتێبی ” ئەزمونی کۆریای باشوور” کە لە لایەن کاک سابیر عەبدوڵڵا کەریمەوە کراوە بە کوردیی و دەزگای ئایدیا چاپیکردووە. ئەم کتێبە کۆمەڵێک زانیاریی باشی تێدایە لەبارەی ئەزموونی ئەم وڵاتە، کە بۆ خوێنەری کوردی زۆر گرنگە.

دوا قسە
بەدڵنییایەوە ئەزموونی کۆریای باشوور یەکێکە لە ئەزموونە پێشكەوتوو سەرکەوتووەکانی جیهان لە بواری گەشەسەندنی ئابووریی و و سیاسی و فەرهەنگی، هیوادارین هەرێمی کوردستان سوود لە ئەزموونی گەلی کۆریای باشوور وەربگرێت بەتایبەتی لە رووی گەشەسەندنی ئابووریی و هەنگاونان بەرەو سیستمێکی ئازادیی و دیموکراسیی و سەروەری یاسا و دژایەتییکردنی گەندەڵیی و دانانی سیستمێکی باشی پەروەردەو فێرکردن و پشتگیرییکردنی کەرتی درامای و فیلمی کوردیی.

سەرچاوەکان:
1/ ئەزموونی کۆریای باشوور. وەرگێڕانی سابیر عەبدوڵڵا کەریم. دەزگای ئایدیا. 2020
Südkoreas Schüler büffeln bis tief in die Nacht. www.suedkurier.de/2

Kultur als Wirtschaftsmacht am Beispiel der Koreanischen Welle. www.grin.com/3

/4مسلسل كوري يحطم الأرقام القياسية.. رغم خطورة مشاهدته.. www.skynewsarabia.com

Südkorea: Bildung und Wissenschaft. www.daad.de/5

Koreas Geschichte




مۆسیقا لە دیدی جوبران خەلیل جوبرانەوە.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

راستە لوبنان وڵاتێکی بچوکی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و گێتی عەرەبییە، بەڵام ئەم وڵاتە بچووکە لەڕووی فەرهەنگییەوە، رۆڵێکی ئێجگار گەورەی هەبووە لە بڵاوکردنەوەی فەرهەنگ و رۆشنبیری بەتایبەتی لەم یەک دوو سەدەیەی پێشوودا، زۆرجار لوبنان بە چاپخانەی عەرەب دادەنرا. هەرئەمەش وایکردووە کە لەم وڵاتە بچووکەدا، کۆمەڵێک ناوی مەزن لەناو دونیای رۆشنبیری عەرەببیدا لەدایک بن، یەکێکیش لەو ناوە مەزنانە جوبران خەلیل جوبرانە.

دیارە جوبران خەلیل جوبران نەک لەناو گێتی عەرەبیدا، بەڵکە لەتەواوی جیهاندا، خاوەنی پێگەیەکی گرنگە بەتایبەتی لە ئەمریکادا، چونکە دوا ساتەکانی ژیانی لەوێ بەسەربردووەو بەشێکی نووسینەکانیشی بە زمانی ئینگلیزی چاپکردووە.

خۆشبەختانە ئێستا لەو ناو ئەدەبیاتی کوردیشدا گرنگی باش بەم نووسەرە مەزنەی لوبنان دەدەن . برای هێژامان کاک ئازاد بەرزنجی تەواوی کارەکانی کردووە بە کوردیی و لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی جەمال عیرفانەوە بەشێوەیەکی زۆر جوان چاپکراوە.

کاتێک نووسینەکانی جوبران دەخوێنیتەوە، هەست بە تام و چێژێکی گەورەی ئەدەبی دەکەیت، چونکە بە زمانێكی زۆر جوان و بەرزی ئەدەبی دەپەیڤێت و زۆرجار واهەست دەکەیت، کە دەقێكی شیعری دەخوێنێتەوە و خۆت لەبەردەم شاعیرێکی گەورەدا دەبینیتەوە، هەموو نووسینەکانی لێوانلێوە لە وێنەی شیعریی و زمان پاراوەیی و جوانیی.

لە کۆبەرهەمەکەیدا کۆمەڵێک چیرۆک و پەخشانی زۆر جوانی تێدایە، بەڵام لە هەموویان گرنگتر و جوانتر بەلای منەوە، بابەتێکی بوو بەناوی « مۆسیقا»ەوە. نووسەر ئەم بابەتەی لە ساڵی 1905 دا نووسیوە، تێیدا بۆچوونی خۆی لەبارەی مۆسیقاەوە دەرخستووە. من بۆچوونی زۆر فەیلەسوف و بیرمەند و نووسەری جیهانم لەبارەی مۆسیقاوە خوێندۆتەوە، بەڵام کەسیان وەکو ئەم نووسینەی جوبران خەلیل جوبران بەلامەوە جوان نەبووە.
هەوڵ دەدەم لەم وتارەدا کەمێک باسی جوبران خەلیل و ئەو دەقە جوانەی بکەم.

کەسێکی فرە بەهرە

جوبران خەلیل جوبران لە ساڵی 1883 لە ناوچەی بشەڕی لە هەرێمی چیای لوبنان لە خێزانێکی مارۆنی مەسیحی لەدایک بووە و لە ساڵی 1931 لە ئەمریکا کۆچی دواییکردووە. ئەو لەیەک کاتدا شاعیر و نووسەر و نیگارکێش و چالاکوانی مەدەنیی و سیاسیش بووە. لەهەمانکاتیشدا بەیەکێک لە نووسەرە دیارەکانی «ئەدەبی تاوارگە» یان وەکو عەرەبەکان دەڵێن» ادب المهجر» دادەنرێت . جگە لەوەش رۆڵێكی بەرچاوی هەبووە لە پێشخستن و مۆدێرنکردنی شیعر و چیرۆکی عەرەبی. لە بواری چیرۆک نووسینیشدا رۆڵێکی بەرچاوی هەبووە، بەشێکی زۆری کارەکانیشی لە خۆرئاوادا زۆر بڵاوە، بەتایبەتی چیرۆکی «پێغەمبەر» کە لە ساڵی 1923 دا بە ئینگلیزی نووسیویەتی، یەکێکە لەکارە ناسراو و جوانەکانی. جگە لە کۆمەڵێک بەرهەمی جوانی تر، کە هەرهەموویان چ لەڕووی ناوەڕۆک و شێوازەوە زۆر جوانن.

یەکێکی تر لە کارە جوانەکانی پەخشانێکی ئەدەبی زۆر جوانە بە ناوی «مۆسیقا»، لە رێگەی ئەم پەخشانەوە نووسەر هەوڵیداوە بەشێوازێکی ئێجگار بەزر و جوان، وەسفی مۆسیقا بکات و کاریگەرییە گەورەکانیشی بەسەرمانەوە دەربخات. لێرەدا هەوڵ دەدەم پوختەیەک لەو بۆچوونانەی بخەمەڕوو.

مۆسیقا
وەکو پێشتریش وتم، جوبران خەلیل جوبران ئەم نووسینەی لە ساڵی 1905 دا بڵاوکردۆتەوەو تێیدا باسی چەندین لایەنی جوان و گرنگی مۆسیقا دەکات. لەهەمانکاتیشدا باسی پەیوەندیی مۆسیقا بە ژیانی مرۆڤەوە دەکات چ لەکاتی خۆشیدا یان ناخۆشیدا، جەنگ و ئاشتیدا، کاروان و سەفەردا. هەروەها گرنگی مۆسیقا بۆ بەخشینی ئارامی دەروونی بە مرۆڤ.

زمانی ناخی مرۆڤە

جوبران دەڵێت: بەڵێ مۆسیقا زمانی دەروونە، ئاوازەکانیش ئەو نەسیمە سازگارانەن کە ژێیەکانی سۆز دەبزوێنن. ئەو ئەنگوستە ناسکانەن کە لە دەرگای هەستەکان دەدەن و یاد بێدار دەکەنەوە.

– مۆسیقا ئەو نەغمە ناسکانەیە کە هەم یادەوەریی ساتەکانی خەم و پەژارەو هەم ساتەکانی سەفا و شادی لەسەر پەڕەکانی خەیاڵ زیندوو دەکەنەوە. ل 40

– مۆسیقا وەکو چرا وایە، تاریکیی دەروون دەڕەوێنێتەوەو دڵ رووناک دەکاتەوەو پەردە لەسەر قووڵایی هەڵدەماڵێت.ل41

– مۆسیقا وەکو شیعر و فۆتۆگراف، گوزارشت لە حاڵەتە جیاجیاکانی مرۆڤ دەکات و وێنەی تارماییەکانی بارەکانی دڵ دەکێشێت و خەیاڵاتەکانی ئارەزووی دەروون بەیان دەکات و ئەو شتانە دادەڕێژێت کە بە خەیاڵدا دێن و وەسفی جوانترین ئارەزووەکانی جەستە دەکات. ل51

– مۆسیقا هاودەمی رۆحمان دەکات و لەگەڵماندا قۆناغەکانی ژیان دەبڕێت، خۆشی و ناخۆشیمان لەگەڵدا بەش دەکات. لە ڕۆژانی خۆشیماندا دەبێتە شایەت و لە ڕۆژانی ناخۆشیشدا، دەبێتە کەسێکی نزیک بۆمان. ل84

دواتریش دەیەوێت مرۆڤ خۆی رادەستی مۆسیقا بکات و دەڵێت:

-ئێمە خۆمان رادەستی شەپۆلەکانی تۆ دەکەین و دڵیشمان بە قووڵاییەکانی تۆ دەسپێرین، هەڵیانگرە و بیانبە بۆ ئەو دیوی ماتەر و پیشانمان بدە تا بزانین جیهانی پیوار (جیهانی نادیار) چی بۆ حەشار داوین.ل55

مۆسیقا لە شارستانییەتە کۆنەکاندا

پاشان نووسەر دەچێتە قووڵایی مێژووی مۆسیقا و باس لە گرنگی پێدانی مۆسیقا دەکات لەلایەن شارستانیەتە کۆنەکانی جیهانەوە بەتایبەتی میسریی و هیندیی و فارسیی و کلدانیی و ئاشوریی و یۆنانی و رۆمانی. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە نووسەر زانیاریی زۆری لەبارەی مێژووی شارستانیەتەکانەوە هەیە.

لەمبارەیەوە دەڵێت:

-لە ئاسەواری ئاشوورییەکاندا کۆمەڵێك نیگار ماونەتەوە کە بریتین لە وێنەی کەژاوەی پادشایان و ئەو ئامێرە مۆسیقاییانەی لە پێشیانەوەن. مێژوونوسەکانیشیان پێمان دەڵێن کە مۆسیقا لە ئاهەنگەکاندا نیشانەی شکۆمەندی بووەو لە جەژنەکانیشدا سیمبوڵی بەختەوەری بووە. ل 45

-کلدانییەکان و میسرییەکان وەکو خواوەندێكی مەزن لە مۆسیقایان دەڕوانیی و سوژدەیان بۆ دەبرد و بەرز دەیاننرخاند. فارسەکان و هیندیەکانیش لەو باوەڕەدا بوون کە مۆسیقا رۆحی خوایە لە نێو مرۆڤەکاندا. شاعیرێکی فارسیش شتێکی وەهای لەبارەوە وتوە: مۆسیقا پەرییەک بوو لە ئاسمانی خواوندەکاندا عاشقی مرۆڤێک بوو لەو بڵنداییەوە بەرەو لای مرۆڤ دابەزی. حەکیمێکی هیندیش وتویەتی: شیرینیی ئاوازەکان ئومێدم بە ئەبدەیەتێکی جوان، قایم دەکەن . ل43

-لای یۆنانیی و رۆمانییەکانیش، مۆسیقا خواوەندێکی بەتوانا بوو، کۆمەڵێک پەیکەری گەورەیان بۆ دروست کرد. ئەو پەیکەرانەی نیشانەی مەزنییانن، هەروەها قوربانیگەی شکۆدار، کە تیایاندا جوانترین قوربانییەکانی خۆیان پێشکەش کردووەو بە بۆنخۆشترین بخوورد عەتراوییان کردوون، ئەو خواوەندەیان ناو نابوو « ئەپۆلۆ» ل43

لە ئەفسانە یۆنانییەکانیشدا هاتووە، کە نەغمەی ژێیەکانی ئۆرفیۆسی مۆسیقاژەن، دڵی گیانەوەرانیشی بزواندووە، بۆیە گیانەوەرە دڕندەکان و رووەکەکان دوای کەوتوون، گوڵەکان ملیان بۆ درێژکردووەو لقەدارەکان بەسەریدا نوشتاونەتەوەو داروبەردیش جووڵاون و لەتاودا پارچە پارچە بوون. ل44

مۆسیقا و جەنگ

دواتر باسی پەیوەندیی نێوان جەنگ و مۆسیقا دەکات، هەروەها ئەو کاریگەرییانە دەخاتەڕوو کە مۆسیقا هەیەتی بەسەر سەربازەکانەوە.

_ مۆسیقا پێش سەربازەکان دەکەوێت بۆ جەنگ و ورەیان تازە دەکاتەوەو بۆ خەبات گوڕوتینیان دەداتێ. وەکو هێزی کێشکردنیش کۆیان دەکاتەوەو یەکڕیزیان دەکات. ئەوە مۆسیقاە کە وەکو سەرکردەیەکی مەزن پێشیان دەکەوێت و هێزێکی بێوێنە بە جەستە لاوازەکانیان دەبەخشێت، گڕوتینێک کە خۆشەویستی سەرکەوتن لە دڵنیاندا بێدار دەکاتەوە. ئەوانیش بەوە بەسەر برسێتیی و تینوێتی و شەکەتی زاڵ دەبن و بەهەموو هێزی جەستەیانەوە بەرگری دەکەن و شوێن پێی مەرگ هەڵدەگرن. بەمجۆرە مرۆڤ پیرۆزترین شتی ئەم گەردوونە، بۆ بڵاوکردنەوەی خراپەکانی گەردوون بەکاردەهێنێت. ل 47

ئەو دێرەی کۆتایی زۆر جوان مەبەستەکەی پێکاوە، لە لایەک مۆسیقا پیرۆزترین شتی مرۆڤە، کەچی لە خراپترین بەرهەمی مرۆڤدا بەکاریدەهێنێت کە ئەویش جەنگ و شەڕەنگێزییە.

مۆسیقا و شوان

ناتوانین شوانکاریی تەنها وەکو کارێکی ئاسایی سەیری بکەین، چونکە زۆرجار لە رێگەی شمشاڵی شوانەکانەوە کۆمەڵێک ئاوازی زۆر جوانمان گوێ لێبووە کە مۆسیقاژەنی مەزنیش نەیتوانییووە ئەو ئاوازە دابنێت. هەربۆیە مۆسیقا و شوانکاریش پەیوەندییەکی رۆحییان پێکەوەیە، شمشاڵیش دەبێتە ئەو پردە ئەفسوناوییەی کە بە یەکتریان دەبەستێتەوە. جوبران خەلیلیش هەستی بەم حاڵەتە تایبەتە کردووەو دەڵێت:

-مۆسیقا هاوەڵی شوانە لە تەنیاییەکەیدا، هاودەمێكی خۆشەویستە، خامۆشیی دۆڵە سامناکەکان دەگۆڕێت بۆ باخ و بێستانی ئاوەدان، بە ئاوازە غەمگینەکانی، چۆڵی و سامناکییەکەی لە نێو دەبات و ئاسمانەکەی پڕ لە هۆگریی و جوانی دەکات. ل47

مۆسیقا و سەفەر

حاڵەتێکی تر کە نووسەر باسی لێوە دەکات، پەیوەندیی نێوان سەفەر و مۆسیقایە. ئێمە هەمیشە کاتێک سەفەرێک دەکەین، حەز دەکەین گوێمان لە مۆسیقا بێت، لەوکاتەدا مۆسیقا دووریی رێگەمان بۆ کەم دەکاتەوەو هاودەمێکی رۆحی باشی موسافیران دەبێت.

لەمبارەیەوە جوبران دەڵێت:

_مۆسیقا ڕێنوێنیی کەژاوەی موسافیران دەکات و لە شەکەتییان کەم دەکاتەوەو رێگا دوورەکان کورت دەکاتەوە. وشترەکان تا گوێیان لە دەنگی سارەوان نەبێت، لە بیاباندا ڕی ناکەن، ئەگەر زەنگوڵەکانیشیان لە مل نەکەن، باری قورس هەڵناگرن.

خۆشیی و مەرگ

تەوەرێکی گرنگی تر کە نووسەر تیشكی خستۆتە سەر، پەیوەندیی مۆسیقایە بە حاڵەتی خۆشیی و ناخۆشیی مرۆڤەوە، چۆن لەم دوو ساتە دژ بە یەکەدا، مۆسیقا دەبێتە هاوڕێیەکی
نزیکی مرۆڤ.

نووسەر لەمبارەیەوە دەڵێت:

_ پیاو هاوسەری ژیانی هەڵدەبژێرێت و لەرێی هاوسەرگیرییەوە دەروونیان یەک دەگرێت، بەم بۆنەیەوە، خزم و کەس کۆدەبنەوەو دەیکەن بە ئاهەنگ و گۆرانی و مۆسیقاش دەکەن بە شایەت بۆ ئەو پەیوەندیی خۆشەویستییە. وەکو ئەوەی رۆژی زەماوەند، دەنگێکی سامناک بێت و خۆشی ئاوێتە بووبێت، دەنگێک کە خودا لە ئافەریدەکانیدا بەرز ڕادەگرێت، دەنگێک ژیانی خەوتوو بێدار دەکاتەوە، تا بکەوێتە رێ و بڵاوبێتەوەو ڕووی زەوی بتەنێتەوە.ل 49

دواتریش لەبارەی پەیوەندی نێوان مەرگ و مۆسیقاوە دەڵێت:

_ مەرگ وەکو دوا دیمەنی ڕۆمانی ژیان، مۆسیقاێکی غەمگین دەبیستین و دەبینین چۆن لەو ساتە ئازاراوییەدا، کە دەروونێک کەناری ئەم دونیا جوانە جێدەهێڵێت و لە دەریای ئەبەدییەتدا مەلە دەکات، ئەو ناوە بە تارمایی خەم پڕ دەکاتەوە. ل49

دوا قسە

بەدڵنییایەوە تەواوی نووسینەکانی جوبران خەلیل جوبران گوزارشت لە حیکمەت و ژیریی و جوانی ئەدەبی دەکەن، ئەو قسەی لەبارەی زۆر شتەوە کردووە لەوانە « هونەر، مۆسیقا، ئایین، سیاسەت، مرۆڤ، خۆرهەڵات و خۆرئاوا، شەڕەنگزیی، داگیرکاری تورکی عوسمانی، ئازار و مەینەتییەکانی گەلی لوبنان و خۆرهەڵات بەدەست ئەم داگیرکارە دڕندەیییەوە. « کۆمەڵێک بابەتی تر.

لەرووی تەکنیکی نووسینیشەوە، نووسەر هەوڵیداوە جوانترین لەهەمانکاتیشدا مۆدێرینترین شێوازی نووسین بەکاربهێنێت، هەموو ئەمانەش وایکردووە کە نووسەرێکی مەزنی جیهان لێدەربچێت و کارەکانی بۆ زۆربەی زمانەکانی جیهانیش وەربگڕێت.

لێرەدا جێگەی خۆیەتی کە دەستخۆشی لە کاک ئازاد بکەین، بۆ وەرگێڕانی تەواوی کارەکانی ئەم کەڵە نووسەرەی جیهان و هیوای کاری جوانتری بۆ دەخوازین.

سەرچاوە:
جوبران خەلیل جوبران. کۆی کارە عەرەبی و ئینگلیزییەکان. بەرگی یەکەم. وەرگێڕانی: ئازاد بەرزنجی. چاپی یەکەم. دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان. سلێمانی . 2021




رۆمانی دۆن کیشۆت کتێبە ئەفسوناوییەکەی جیهان.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

یەکێک لە کتێبە ناسراوەکانی جیهان رۆمانی ” دۆن کیشۆت”ە لە نووسینی نووسەری ئیسپانی ” میگێل دی سێرڤانتس”. ئەم کتێبە بە دایکی رۆمان دادەنرێت لە مێژوودا، لێرەوە ژانری رۆمان خۆی خستە ناو ئەدەبیاتی جیهانەوە. وا بۆ سەرو 400 ساڵ دەچێت بەسەر چاپ بوونی ئەم کتێبەدا، لەپاش ئەم رۆمانەش هەزاران رۆمانی تر چاپبوون، لێ هێشتا ئەم رۆمانە وەکو خۆرێکی پرشنگدار لەناو کتێبخانەی جیهاندا دەدرەوشێتەوە.
ئەم رۆمانە بەشی یەکەمی لە ساڵی 1605 دا نووسراوە بەشی دووەمیشی ساڵی 1615 چاپکراوە. هەرچەندە لە جیهاندا هێندەی ناوی رۆمانەکە ناسراوە، ناوی نووسەرەکە ناسراو نییە، دیارە لەمەشدا سێرڤانتس شانسی نەبوو، هەتا لەژیاندا بوو زۆر سوودی لێوەرنەگرت، لەپاش خۆشی، رۆمانەکە ناوبانگی لە نووسەرەکەی بردووە، ئەمەش بەدبەختییەکی ترە بۆ نووسەر.
ساڵی 2002 ئەکادیمیای نەرویژی راپرسییەکی لە جیهاندا کردبوو لەبارەی بەهێزترین و مەزنترین کتێبی ئەدەبی جیهان، راپرسیەکە 54 وڵاتی گرتبووە، لەو راپرسیەدا رۆمانی دۆن کیشۆت بە یەکەم دەرچوو، لە پێش کارەکانی دۆستۆیڤسیکی و مۆلێر ودانتی و شکسپیرەوە بوو.
هیچ کتێبێک هێندەی ئەم کتێبە کاریگەری بەسەر کەلتوری جیهان بەجێنەهێشتووە، هەتاوەکو ئێستا 50 شاکاری موزیکی و 26 جار فیلمی لێدەرهێنراوە، چەندینجار لەسەر تەختی شانۆکانی جیهان نمایشكراوە، لەناو هونەری بالێتیشدا لقێک بەناوی ” بالێتی دۆن کیشۆتی ” دانراوە. تەنانەت کراویشە بە فیلمی کارتۆنی بۆ منداڵان. لەرووی ئەدەبیشەوە تەواوی ئەدیبانی جیهانی سەرسامکردووە. گەورە نووسەری روسی دۆستۆیڤسکی لەبارەی ئەم رۆمانەوە دەڵێت: سێرڤانتس قووڵترین و بەهێزترین نووسەری جیهانە، ئەم رۆمانەش دوایین وشە و جوانترین فکری مرۆڤایەتییە.
هەموو ئەمانە وامان لێدەکات کە لەبەردەم ئەم کتێبەدا تێڕامانی قوول بکەین و بپرسین، هۆکاری ئەم هەموو کاریگەرییە گەورەیە چییە؟

پێشئەوەی دەستبکەم بە خوێندنەوەی رۆمانەکە، چەندین وتارم لەبارەیەوە بە زمانی ئەڵمانیی و عەرەبی خوێندبۆوە، ئەم هەموو وتار و لێکۆڵینەوە زۆرانە لەبارەی ئەم کتێبەوە بووە مایەی سەرنجی زیاترم.
زۆر دەمێکە دەمویست رۆمانی ” دۆن کیشۆت” ی نووسەری ئیسپانی ” سێرڤانتس بخوێنمەوە. ئەمساڵ چاپێکی عەرەبی زۆرباشم دەستکەوت، کە نزیکەی 970 لاپەڕەیە و هەردوو بەشەکەی تێدایە و لەلایەن نووسەری ناسراوی میسری ” عەبدولرەحمان بەدەوی” لە ئیسپانییەوە کراوەتە عەرەبی. بۆیە دەستمکرد بە خوێندنەوەی، نایشارمەوە چ لەرووی ناوەڕۆک و چ لەرووی شێوازی نووسینیشەوە، زۆر جێژم لێبینی. ئەم رۆمانە کۆمەڵێک چیرۆکی سەیرو جوانی تێدایە، چەندین بەسەرهات و سەرکێشی تێدایە، جگەلەوەش زانیاری مێژوویی زۆر گرنگی تێدایە لەبارەی گەلانی ئەوروپا و خۆرهەڵاتەوە.
دەستەواژەی ” دۆن کیشۆت” زۆرجار بەرگوێمان دەکەوێت کە گوزارشت لە کەسایەتییەکی “خەیاڵاویی، زۆرجاریش “فشەکەر” بەکاردێت. جگە لەوەش ئەم رۆمانە تەنها لە بواری ئەدەبدا جێگەی خۆی نەکردەوە، بەڵکە لە بوارەکانی تریشدا کاریگەری خۆی بەجێهشتووە بەتایبەتی لە بواری هونەری تابلۆکێشان، موزیک، ئۆپێرا، فیلم، شانۆ. جگەلەوەش زۆر نووسەری تر سوودیان لە حکایەتە جۆراجۆرەکان ناو رۆمانەکە وەرگرتووەو لە رۆمانەکانی خۆیاندا بەکاریهێناوە.
هەتاوەکو ئەمڕۆ لە جیهاندا زۆر کتێب و لێکۆڵینەوە لەبارەی ئەم رۆمانەوە نووسراوەو هەر کەسەو بەپێی تێگەیشتن و جیهان بینی خۆی قسەی لەبارەوە کردووە، لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێک بخەمە سەر ئەم رۆمانە مەزنەی جیهان، کە ماوەی 400 ساڵە، تەواوی جیهانی سەرقاڵ کردووە.
سەرەتا پێمخۆشە کەمێک باسی سرڤانتس و ئەو سەردەمە بکەم کە تێیدا ژیاوە، چونکە چ زەمەن و چ شوێنیش هاوکاریمان دەکات لەم نووسەرەو بەرهەمە جوانەکانی بگەین.

نووسەرێکی بەدبەخت

کاتێک سەیری ژیانی سێرڤانتسم کرد، بینیم وەکو زۆرێک لە نووسەرانی تری جیهان، ژیانێکی زۆر ناخۆش و هەژار و بەدبەخت ژیاوە. هەژاریی، زیندان، ئاوارەیی، برسێتی، نەبوونی خێزانێکی بەختەوەر، کوولەمەرگی ژیاوە.
سێرڤانتس لە 29 ی سێپتەمبەری ساڵی 1547 لە شاری ئەلکالا دی ئیناریس لە ئیسپانیا لەدایک بووەو لە 22 ئەپریلی ساڵی 1616 لە تەمەنی 68 ساڵیدا کۆچی دواییکردووە. هەرچەندە باوکی جەراحێکی ناودار بووەو دایکیشی لە بنەماڵەیەکی ئاینی بووە. پاشان دەچێت بۆ شاری ئیشبیلیە لە قوتابخانەی یەسوعییەکان ئایین دەخوێنێت.
سێرڤانتس سێ برای تری هەبووە. باوکی پێشتر ئامۆژگاری منداڵەکانی کردووە کە سێ رێگە هەیە بۆ گەیشتن بە مەزنیی و خۆشگوزەرانی: یەکەمیان کارکردن لە بواری سەربازیدا. دووەمیان، بازرگانی لەگەڵ هیندوستان. سێهەمیان کڵێسە واتە ببیتە قەشە. سێرڤانتس یەکەمیان هەڵدەبژێرێت و دەبێتە سەرباز. گەرچی براکانی تری یەکێکیان کڵێسە هەڵدەبژێرێت، ئەوی تریشیان بازرگانی.
جێگەی ئاماژەیە لەکاتی باسکردنی حکایەتی ” دیلەکەدا” لەبەرگی دووەمدا، هەمان حکایەتی ژیانی شەخسی خۆی بەکاردەهێنێت، بەڵام ناوەکەی گۆڕیوەو دەڵێت: پیاوێک هەبووە سێ کوڕی هەبووەو، ئەم ئامۆژگارییەی کردوون.

پاشئەوەی خوێندن تەواو دەکات، ئیسپانیا بەجێدەهێڵێت و دەچێت بۆ ئیتالیا. کۆمەڵێک هۆکار هەیە بۆ ئەم سەفەرەی، هەندێک سەرچاوە دەڵێن گوایە کێشەی شەخسی لەگەڵ کەسێکدا هەبووە، هەندێکی تر دەڵێن گوایە حوکمی یاسایی لەسەر بووە کە سزای 10 ساڵ بدرێت و دەستی بڕن. بۆیە ئەویش بڕیاریداوە رابکات.
بەهەرحاڵ سەفەری بۆ ئیتالیا لە رووی کەلتورییەوە سوودی زۆر لێوەرگرتووە، ئەو لە کاتێکدا سەردانی ئیتالیای کردووە، کە لە قۆناغی رێنانسازدا بووەو شارە گەورەکانی وەکو فلۆرەنسا و ناپۆلی و ڤینیسیا و میلانۆی بینیووە. وەکو خۆشی لە رۆمانەکەیدا دەڵێت: “شاری ناپۆلی جوانترین و دەوڵەمەندترین شاری جیهان بوو. ل157 بەرگی دووەم.” هەرچەندە ئێستا ناپۆلی یەکێکە لە شارە هەژارەکانی ئیتالیا. لەهەمانکاتیشدا فێربوونی زمانی ئیتالیا، دەرگایەکەی گەورەی بۆ کردۆتەوە تاوەکو شارەزایی کەلتوری دەوڵەمەندی ئیتالی بێت. ژیانی لە ئیتالیا، کاریگەری گەورەی بەسەرەوە هەبووەو لە رۆمانی دۆن کیشۆتیدا رەنگدانەوەی گەورەی هەبووە.
لەساڵی 1568 دەبێتە سەرباز و دواتریش دەچێتە کەشتیگەلی ئیسپانییەوەو بەشداری جەنگەکانی ئەم سوپایە دەکات دژی تورکە عوسمانییەکان، بەتایبەتی جەنگی لیپانتۆی ساڵی 1571. لەم جەنگەکەدا سوپای ئیسپانیا و ئەوروپییە هاوپەیمانەکانی جەنگەکە دەبەنەوە. ژیانی سەربازی لە رۆمانی دۆنکیشۆتدا رەنگدانەوەی گەورەی هەبووە.

دواتر کاتێک دەگەڕێتەوە بۆ ئیسپانیا لە رێگەدا کۆمەڵێک کەشتی چەتەی تورکی دەیگرن و ماوەی پێنچ ساڵ لە جەزائیر وەکو دیل و کۆیلە دەگیرێت. دواتر نامە بۆ کاتبی پادشا ڤلیپی ئیسپانیا دەنێرێت تاوەکو فریای ئەو و 500 ئیسپانی تر بکەون، کە کەوتونەتە دەستی سوپای تورکەکان لە جەزائیر. سێرڤانتس ماوەی 5 ساڵ لە جەزائیر دەمێنێتەوە دواتر ساڵی 1580 لە ئەنجامی دانوستانی شاندی ئیسپانیا، 500 ئۆقیە دەدەن بە حاکمی جەزائیر و ئازاد دەکرێن.
کاتێکیش دەگەڕێتەوە بۆ ئیسپانیا، سێرڤانتس هەژاریی و بێکاریی و برسێتی بەرۆکی دەگرێت و تامی ئازادییەکەی ناکات. پاشان دەچێتە شاری مەدرید لەوێندەر لەگەڵ “کەنتالینا دی پالنتیوس” خێزان پێكدەهێنت، بەڵام زۆر سەرکەوتوو نابێت و کێشەی زۆری دەبێت لەگەڵ ئەم ژنە. لەم ژنەش تاکە کچێكی دەبێت، بەداخەوە کاتێک ئەم کچەی گەورە دەبێت، رووبەروی سکانداڵێکی گەورەی یاسایی و کۆمەڵایەتی دەکاتەوە، ئەمەش هێندەی تر دەروونی ئەم کەڵە نووسەرە دەهەژێنێت.
سێرڤانتس وەکو بەشێكی زۆری نووسەرانی جیهان، هەتا لەژیاندا بوو، هەژاریی و برسێتی، زیندان، دەربەدەریی زۆری بینیووە. ژیان زۆر بێرەحمانە بووە لەگەڵیدا، ئەم ئازارو مەینەتییانەشی، کاریگەری گەورەی بەسەر شێوازی نووسین و بیرکرنەوەی ئەم نووسەرە هەبووە، بەتایبەتی لە رۆمانی دۆنکیشۆتدا، کە بە شێوازێکی گاڵتەئامێزی رەخنە لە کۆمەڵگەی ئیسپانی دەگرێت بەتایبەتی چینی دەوڵەمەند و پیاوانی ئایینی و دەسەڵاتدارانی میرو میرزادەکان.

ناوەڕۆکی رۆمانەکە
ئەم رۆمانە باسی ژیانی نەجیبزادەیەکی ئیسپانی دەکات کە ناوی “ئەلونسۆ کیشانو”یە کە تەمەنی سەرو پەنچا ساڵە لەگەڵ خوشکەزایەکیی و خزمەتکارێکی، لە گوندێكی هەرێمی لامنتشا دەژین، ئەم هەرێمە دەکەوێتە ناوەڕاستی ئیسپانیا. ئەو خاوەنی کێڵگەیەکە و زەویوزاری هەیە و خەریکی کشتوکاڵ کردنە. رەوشی ژیانی باشە و کێشەی دارایی نییە،بەڵام کێشەی ئەم پیاوە ئەوەیە ماوەیەکی زۆر خەریکی خوێندنەوەی چیرۆکی سوارچاکیی دەبێت کە لەو کاتەدا واتە لە سەدەکانی 15 و 16 دا لە ئیسپانیادا زۆر برەویی هەبووە. ئەلونسۆ پاشماوەیەک بڕیارێکی شێتانە دەدات و ژیانێکی نوێ بۆ خۆی هەڵدەبژێرێت.
پاشان دەکەوێتە حاڵەتێکی دەروونی خراپەوەو خۆی لێدەبێتە کەسێکی بەهێز و قارەمان کە ئەمەش لە رووی دەروونییەوە پێی دەڵێن” شێتی خۆ بەگەورەزانین و نەجرسیەتێکی توندڕەوانە” ئەو خۆی لێدەبێتە سوارچاکێکی ئازا و قارەمان و سەرکێش، کە دەیەوێت دژی زوڵم وستەم بوەستێتەوە داکۆکی لە خەڵكی هەژارو ستەمدیدە بکات، هەربۆیە بڕیار دەدات ماڵ و گوند بەجێبهێڵێت و دەستبکات بە گەڕان وپشکنین بەناو وڵات و دژی ستەمکاری بوەستێتەوە. لەمەشدا دراوسێیەكیی هەژاری دێتە ناو مەیدانەوەو بەشداری ئەم سەرکێشییە دەکات کە ئەویش “سانشوا پانزا” یە ، ئەمیش جوتیارێکی هەژارە لەگەڵ ژنەکەیی و کچەکەیدا ژیانێکی هەژارانە دەژین، بەڵام ئەمیش بە بڕیارە شێتانەکەی میرەکەی سەرسام دەبێت و دوای دەکەوێت، هەرچەندە ژنەکەی دژی ئەم بڕیارەیە.
ئەلونسۆ یەکسەر نازناوێکی نوێ بۆ خۆی هەڵدەبژێرێت کە ئەویش ” دۆن کیشۆت، یان دۆن کیخۆت” ئەمەش دەبێتە ناونیشانی رۆمانەکە. سواری ئەسپە پیرەکەی دەبێت کە ناوی رۆسینانتە و سانشواش بە سواری کەرەکەیەوە دوای دەکەوێت.

دۆن کیشۆت و سانشوای خزمەتکاری دەستدەکەن بە گەڕان بەناو شارو شارۆچکەکان و گوندەکانی ئیسپانیا و لەمەشدا رووبەروی کۆمەڵێک رووداوی سەیرو سەمەرە دەبنەوە. لە هەمووشی سەیرتر مێشك و دونیا بینینی دۆن کیشۆتە، کە دەتوانم بڵێم نزیکە لە شێتییەوە، لەم کاروانی گەڕانەدا رووبەروی کۆمەڵێک رووداو دەبێتەوە، لەهەموویان گرنگتر جەنگی لە دژی کۆمەڵێک ئاشی هەوایی پێی وایە ئەمانە کەسانی ئەفسوناوین و هاتون ئەم بکوژن، یان پەلاماردانی گاڕان و شوانەکانی پێی وایە ئەمانە سوارچاکن و هاتوون پەلاماری بددەن، یان ئازادکردنی کۆمەڵێک دزو چەتە، پاشئەوەی هەڵیدەخەڵەتێنن کە گوایە بەناڕەوا گیراوان، دواتریش کاتێک ئازادییان دەکات، دەستدەکەن بەدزین و رووتکردنەوەی ئەو. یان پەلاماردانی کاروانێکی پرسە ، پێی وایە پەلاماری لەشكرێک دەدات. یان هۆتێلێکی لێدەبێتە کۆشكی شاهانە و خۆشی بە ئیمپراتۆر دەبینێت، یان دەکەوێتە شەڕە شمشێر لەگەڵ دارودرەخت. هەموو ئەمانەش بەوپەڕی قەناعەتییەوە دەیکات و پێی وایە ئەمانە چیرۆکی هەقیقیین. لەمەدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە ئەو جەوە فەنتازیی و خەیاڵیەی دۆن کیشۆت تێیدا دەژی، هی کەسێکی ئاسایی نییە. ئەو هەمیشە لە خەیاڵیدا کۆمەڵێک شت دروست دەکات، کە زۆر دوورن لە راستییەوە، خۆی لەمەدا قارەمانە و سوارچاکی یەکەمە.
دواتریش چیرۆكێکی خۆشەویستی خەیاڵیئامێزی بۆ خۆی دروست دەکات لەگەڵ ژنە گوندیەکی ئاسایی، کە لێیدەبێتە شازادە خاتوونێکی مەزن، ئەویش “دەلسنیا دێل یویوسو” دۆن کیشۆت لەمەشدا بەشێوەیەکی خەیاڵئامێزی عاشقی ئەم ژنە لادێیە دەبێت و لێی دەبێتە شازادە خانمێکی جوان و ناسک و نازدار، لەحاڵەتێکدا ئەو ژنێکی ئاسایی گوندییە. خۆشی لە دیالۆگێکیدا لەگەڵ خانمە دۆق هرموسا دەڵێت: خۆشم نازانم ئایا دەلسنیا بوونی هەیە یان نا، ئایا راستییە یان خەیاڵییە، ئەم شتانەش پێویست ناکات هێندە لێی قووڵ بینەوە،بەڵام ئەوەی دەیزانم کە ئەو خانمە هەموو سیفاتکی جوانیی و باشی تێدایە کە دەبێت لە ژنێکدا هەبێت.ل 379 بەرگی دووەم.
پاشماوەیەک دۆن کیشۆت نامەیەک بۆ خۆشەویستەکەی دەنێرێت و خۆی دەداتە شاخێک و لەوێندەر کوڕێکی شێت دەناسێت کەبە هۆی چیرۆکێکی خۆشەویستییەوە رەوشی ژیانی تێكدەچێت، ماوەیەک لە ئەشکەوتێکدا خۆی دوورە پەرێز دەگرێت.

خودناسین

لەهەمووشی سەیرتر سانشۆی خزمەتکاریشی تووشی هەمان نەخۆشی “میر”ەکەی دەبێت، کاتێک دۆن کیشۆت بەڵێنی پێدەدات کە هەموو ئیسپانیای لە پیاوخراپان پاکردەوە، بیکاتە والی دوورگەیەکی ئیسپانیا، ئەویش لەم خەونەدا دەژی. تا دەگەنە لای میرێک و کاتێک بەم حیکایەتەیان دەزانێت بە درۆوە سانشۆ دەکەنە والی دوورگەیەک، سانشۆش زۆر دڵی خۆشدەبێت، بەڵام دواتر پیلانێکی بۆ دادەنێن و گوایە لەشكری دوژمن دێتە دورگەکە، سانشۆش زۆر تێکدەچێت و دەترسێت، دواتر بڕیار دەدات کە بگەڕێتەوە بۆلای دۆن کیشۆتی ئاغای، چونکە بۆی دەردەکەوێت کە ئەو ئەهلی دەسەڵات نییە و ناتوانێت ببێتە حاکمی هیچ شوێنێک. ئەم خودناسینەش پەیامێکی گرنگی تری رۆمانەکەیە.

دوو هاوڕێی بەئەمەک
لە گوندەکەدا دۆن کیشۆت دوو هاوڕێی نزیکی دەبن، یەکێکیان قەشەیە ئەوی تریش سەرتاشێکە. ئەمان دەزانن کە دۆن کیشۆت لە رووی دەروونییەوە نەخۆش کەوتووە، هەوڵ دەدەن بە دوایدا بگەڕێن و وای لێ بکەن و بە هەر شێوەیەک بووە بیگرن و بیهێننەوە بۆ گوندەکەی خۆیان و دووبارە خەریکی ژیانی ئاسایی بێتەوە. لەمەشدا هەوڵ دەدەن کوڕێکی گەنج پەیدا بکەن کە لە رووی جەستەییەوە زۆر بەهێزە، بە فێڵ دەیبەنە بەردەم دۆن کیشۆت و پێی دەڵێن ئەمە سوارچاکێکە دەیەوێت لەگەڵدا بێتە مەیدانی شمشێربازییەوە. یەکەمجار دۆن کیشۆت بەسەریدا سەردەکەوێت، بەڵام دوای ماوەیەکی تر ئەمان دووبارە هەوڵ دەدەنەوە بە شێوەیەکی تر فێڵی لێبکەن، ئەمجارە بەمەرجێک یارییەکە دەکەن، کە هەرکامیان دۆڕاندی دەبێت واز لە سوارچاکی بهێنێت. لەکۆتاییدا دۆن کیشۆت دەیدۆڕێنێت دووبارە لەگەڵ سانشۆ دەیگەڕێننەوە بۆ گوندەکەیان.
لەکۆتاییشدا دۆن کیشۆت دێتەوە هۆش خۆی، بەڵام هیچ سوودی نابێت چونکە لە کۆتایی تەمەنیدایە و رووبەروی نەخۆشییەکی قورس دەبێتەوە و کۆچی دوایی دەکات.

شێوازی نووسین
ر
ۆمانەکە بە دوو بەش نووسراوە، بەشی یەکەمیان لە 52 فەسڵ پێکهاتووە، ئەم بەشەیان ساڵی 1605 نووسراوەو چاپکراوە، بەشی دووەمیان کە زۆرترە لە 74 فەسڵ پێکهاتووە و ساڵی 1615 نووسراوە و چاپکراوە.
یەکێک لە خاڵە بەهێز و گرنگەکانی ئەم رۆمانە شێوازی نووسینیەتی، چونکە وەکو پێشتریش ئاماژەمان پێکرد، ئەم رۆمانە دەبێتە سەرەتای نووسینی رۆمان لە هەموو جیهاندا. نووسەر بە پێچەوانەی چیرۆکەکانی سەدەی ناوەڕاستەوە کە زیاتر سیمایەکی حکایەتئامێز و فەنتازیی و خەیاڵ بەسەریدا زاڵبوو. بەڵام لەم رۆمانەدا نووسەر هەوڵیداوە زیاتر ریالیزم تێیدا زال بێت.
جگەلەوەش کۆمەڵێک تەکنیکی نوێی داناوە کە دواتر لە ژانری رۆماندا بەکاردێت بەتایبەتی تەکنیکی ” دیالۆگ، ڤرە دەنگی، وەسفکردنی پاڵەوان لەهەموو روویەوە بەتایبەتی لایەنی دەروونیی و کۆمەڵایەتی، گرێی ئەدەبی، رەگەزی کتوپڕ. بوونی پاڵەوانی زۆر، مۆنۆلۆگ”.
لەهەمووی گرنگتر دانانی رەگەزی ڤرە دەنگیی و گرێی ئەدەبییە، ئەمەش لە بەشێکی زۆری رۆمانەکەدا دیارە. لە زۆر حاڵەتەدا بەتایبەتی لەکاتی باسکردنی چیرۆکە زۆرەکانی ناو رۆمانەکە هەردوو رەگەزی گرێی ئەدەبیی و فلاش باگ بەکار دەهێنێت. بۆ نموونە لە فەسڵی 27 لە بەرگی یەکەم باسی حکایەتی کردینۆ و لۆسندەی خۆشەویستەکەی دەکات، بەلام تەواوی ناکات تا لە فەسڵی 36 بەرگی یەکەم تەواوی دەکات.
خاڵێکی بەهێزی تری ئەم رۆمانە چۆنێتی داڕشتن و وەسفکردنی پاڵەوانی ناو رۆمانەکەیە، کە نووسەر زۆر بەجوانی باسی هەموو لایەنی پاڵەوانەکان دەکات، ئەم وەسفە وردەش بۆئەوە دەگەڕێتەوە کە بەشێكی زۆری ئەو پاڵەوانانەی کە نووسەر باسی کردوون، لەژیانی تایبەتی خۆیدا بینیوین و مامەڵەی لەگەڵدا کردوون، بۆیە زۆرباش توانیویەتی لەناو رۆمانەکەیدا باسیان بکات.

قسەکردن لەگەڵ: خوێنەر
لەزۆر شوێندا نووسەر دەکەوێتە گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەران، ئەمەش جۆرێکی نوێیبووە لەو سەردەمەدا کە نووسەر لەگەڵ خوێنەردا قسە بکات. لەلایەکی ترەوە سێرڤانتس نووسەرێکی هەڵبژاردووە بۆ رۆمانەکەی کە ئەویش مێژوونوسێکی عەرەبە بەناوی سەیدی حامد بن الابل. من خۆشم لەم شێوازی نووسینە تێناگەم بۆچی نووسەر ئەم کارەی کردووە، بەڵام لەهەمانکاتیشدا جۆرێکی نوێ بووە لە شێوازی نووسین.

دژایەتیکردنی ئەدەبی سوارچاکی سەدەکانی ناڤین
پەیامی سەرەکی ئەم رۆمانە هەر لەسەرەتاوە دیارە ئەویش دژایەتیکردنی ئەدەبی سوارچاکیی سەدەکانی ناڤینە. نووسەر هەوڵیداوە ئەوە پیشانی خوێنەر بدات، کە هۆکاری تێکچوونی باری دەروونی دۆن کیشۆت ئەو ئەدەبەیە کە لەو سەدەیەدا باوی بوو.
وەک پێشتریش وتم ئەم رۆمانە کۆتاییهێنا بە ئەدەبی سوارچاکی کەلە سەدەکانی ناڤیندا برەویی هەبوو، لە زۆرشوێنی رۆمانەکەشدا بە راستەوخۆیی دژایەتی ئەم ئەدەبە دەکات.

بۆ نموونە لە زاری قەشەکەوە دەڵێت:
“من رقم لە هەموو ئەدەبی سوارچاکییە و دەمەوێت هەرچی ئەو کتێبانە هەیە کە لە کتێبخانەکەی دۆن کیخۆتدا هەن، هەموویان بسووتێنم، ئەدەبی سوارچاکی زەرەری گەورە بە دەوڵەت دەگەیەنێت، هانی فەساد دەدات و لەدەستدانی کاتی خەڵکی دەکات، هەمووشیان لەرووی ناوەڕۆکەوە یەک شتن، یەکێکیان بخوێنیتەوە دەزانیت ئەوانی تریش هەمان شتن، هەمووشی لە خورافاتی کۆن سەریهەڵداوە، چیرۆکەکانیان مایەی گاڵتەجارییە و هەموو ناوەڕۆکەکانی مایەی پێکەنین و گاڵتەجاریە بەعەقڵی خەڵکی، چونکە هەموو چیرۆکەکان دوورن لەراستیی و واقیعەوە. ل133 . بەرگی دووەم

هەوڵی دزینی لەلایەن نووسەرێکی ترەوە
هەمیشە دزینی ئەدەبی کێشەیەکی گەورەی ناو جیهانی ئەدەب بووە. لەپاش تەواوبوونی بەشی یەکەمی رۆمانەکە، نووسەرێکی ساختەچی و نەیاری سێرڤانتس بەناوی ئەلونسو دی ئابیانیدا لەساڵی 1614 هەڵدەستێت بە نووسینی بەشی دووەمی رۆمانەکەی دۆن کیشۆت. لەرێگەی ئەمەشەوە دەیەوێت رق وکینەی خۆی بە سێرڤانتس تەواو بکات، چونکە رۆمانەکەی بە زمانێکی زبر و قسەی ناشرین و سووک نووسیبوو. هەرئەمەش وا لە سێرڤانتس دەکات کە پەلە بکات لە تەواوکردنی بەشی دووەمی رۆمانەکە و لە ساڵی 1615 دا بەشی دووەم بڵاودەکاتەوە. جێگەی ئاماژەیە لە پێشەکی بەشی دووەمی رۆمانەکەدا، باسی ئەم هەوڵی دزینە دەکات لەلایەن ئەلونسو دی ئابیانیدا. هەرچەندە ئەم هەوڵە نەزۆکەی ئەو نووسەرە سەری نەگرت و جیهان تەنها باسی کتێبەکەی سێرڤانتس دەکات.

بابەتە گرنگەکانی ناو ئەم رۆمانە
ئەم رۆمانە جگە لەرووی ئەدەبییەوە لە رووی ناوەڕۆکیشەوە قسەی لە کۆمەڵێک بابەتی گرنگ کردووە کە پەیوەنیان بە مرۆڤەوە هەبووەو نووسەر هەوڵیداوە قسەی خۆی لەبارەیانەوە بکات و لە پێش هەمووشیانەوە “جەنگ و ئاشتی، ئازادیی و کۆیلایەتی، خۆشەویستی، رق و کینە، خودناسین”.

نەخۆشی خۆبەگەورەزانین و لە وەهمدا ژیان
پەیامی سەرەکی ئەم رۆمانە باسکردنی ئەو کەسانەیە کە لەرووی دەروونییەوە دەکەونە حاڵەتێکی زۆر خراپەوەو وێنەیەکی شێواویان لەبارەی خودی خۆیانەوە هەیە و پێیان وایە کە کەسێکی مەزن و گەورەن و لە وەهمدا دەژین و ناتوان رووی راستی خۆیان و دەوروبەر وەکو خۆی ببینن. ئەمەش نەخۆشییەکی دەروونی زۆر خراپە، بەداخەوە بەشێکی خەڵکیش تووشی ئەم نەخۆشییە دەبن بەتایبەتی سیاسەتمەدارەکان.

مرۆڤ
مرۆڤ دەبێتە چەقی بیرکردنەوەی نووسەر و لە زۆر شوێندا بەشێوەی جیاواز قسەی خۆی لەمبارەیەوە کردووە. بەتایبەتی لایەنی دەروونی گرنگی زۆری هەیە، چونکە ئەو حاڵەتەی دۆن کیشۆت، تووشی زۆر کەس دەبێتەوە کە پێی وایە کەسێکی مەزن و ئازا و قارەمانە، بەڵام لە راستیدا بەو شێوەیە نییە.
لە دیالۆگێکیدا لەگەڵ سانشۆی خزمەتکارییدا دەڵێت:
مرۆڤەکان سەر زەوی چوار جۆرن:
یەکەم: پێشتر خاوەنی هیج نەبوون دواتر دەبنە خاوەنی هەمووشتێک بۆ نموونە ئالی عوسمان، پیێشتر کۆمەڵێک شوانی هیچوپوچ بوون، ئێستا بوونەتە خاوەن دەسەڵات.
دووەم: ئەوانەن کە لە بنەچەوە خاوەنی سامان و دەسەڵات بوون، خۆشیان پارێزگاری لەو سامانە دەکەن و زیاتری دەکەن، بۆ نموونە میرەکان کە بە میراتی بۆیان ماوەتەوە.
سێیەمیان: ئەوانەی کە پێشتر خاوەنی سامان و دەسەڵاتی زۆر بوون، ئێستا هیچیان بۆ نەماوەتەوەو لەناوچوون، بۆ نموونە حاکمەکانی دەوڵەتی میدیی و ئاشووریی و یۆنانی وبەربەرەکان.
چوارەمیان: کە زیاتر خەڵکی گشتی یان بۆرە خەڵک دەگرێتەوە، ئەمانە هیچ سوودیان نییە تەنها ژمارەی زیندووەکان زیاد دەکەن و هیچ سوودێکیان بۆ مرۆڤایەتی نییە. ل 214 بەرگی دووەم.

جەنگ و ئاشتی
ئەم رۆمانە زۆرجار یارمەتیمان دەدات کە ئاگاداری رەوشی ژیانی سیاسی و ئابووریی و کۆمەڵایەتی ئیسپانیا و تاڕادەیەکیش جیهان بین لە سەدەی پانزەو شانزەدا. نووسەر لەم رۆمانەدا هەوڵیداوە لەپەنا سەرکێشەییەکانی دۆن کیشۆتدا باسی ژیانی سیاسی ئیسپانیاش بکات بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە جەنگەوە هەیە. بەتایبەتی جەنگ لە دژی داگیرکاری تورکی. ئەم رۆمانە لە زۆر شوێندا باسی مەینەتییەکان جەنگی کردووە.
لەهەمانکاتیشدا لە زۆرشوێندا هەستی دژایەتییکردنی جەنگی تێدا بەدیدەکەین. بۆ نموونە لە بەشی دووەمدا دەڵێت: کەسانی ژیر و حەکیم و دەوڵەتە باشەکان، هیچ کاتێک خۆیان ناخەنە ناو جەنگەوە تەنها لە چوار حاڵەتەدا نەبێت: یەکەمیان : بەرگرییکردن لە ژیانی خۆیان. دووەم: بەرگرییکردن لە شەرەفی خۆیان و ژن و ماڵ و منداڵیان. سێیەم: بەرگرییکردن لە عەقیدەی کاتۆلیکی. چوارەمیان: بەرگرییکردن لە پادشاکانیان. بەڵام هەڵگیرساندنی جەنگ بەناوی تۆڵسەندنەوەی زاڵمانەیە، چونکە هیچ تۆڵەکردنەوەیەک عادیلانە نییە و دژی شەریعەتی مەسیحییە، چونکە مەسیح داوامان لێدەکات دوژمنەکانمان خۆشبوێت. ل 349 بەرگی دووەم.
لەلایەکی تریشەوە دژی تاوانەکانی جەنگ دەوستێتەوە لەمەشدا ئەو تەنها سەرکردەکان بە تاوانبار نازانێت، بەڵکە سەربازەکانیش لای ئەو تاوانبارن. ” ئەو سەربازەی کە فەرمانێکی سەرۆکەکەی جێبەجێدەکات، بەم کارەی لە کاری سەرۆکەکەی کەمتر نییە و ئەویش تاوانبارە. ل 120 بەرگی یەکەم
لەهەمانکاتیشدا زۆر هاوسۆزە لەگەڵ سەربازەکان و پێی وایە ئەوان هەمیشە قووربانی جەنگەکانن لەمبارەیەوە دەڵێت: “سەربازەکان لەبەر مووچەیەکی مانگانەی کەم، خۆیان دەخنە ژیانێکی مەترسیدارەوە، زۆرجاریش وەریناگرن. زۆربەشیان جلوبەرگی باشیان لەبەر نییە، لە زستاندا لە سەرما نایانپارێزێت، زۆربەیان لە مەیدانی جەنگدا قاچ یان دەست، یا سەریان دەپەڕێت، گەر شانسیان هەبێت و خوداش رەحمیان پێبکات و بریندار دەبن. هەمیشە سەربازەکان لە جەنگەکاندا زەرەرمەندی سەرەکین و ژمارەیان لەناو کوژراوەکاندا هەزارانن، لە جەنگەکانیشدا هیچ کاتێک سەرباز سوودمەند نین بەڵکو سوودمەندەکان سێ و چوار کەسن. لەبەرئەوە سەربازەکان زۆرترین زیان دەکەن و هیچ سوودمەند نین. ل 58 بەرگی دووەم.

ئازادیی
لە زۆر شوێندا قسەی لەبارەی ئازادییەوە کردووە. لە دیالۆگۆکیدا لەگەڵ سانشۆ دەڵێت: هاوڕێم، گرانبەهاترین نیعمەت کە خودا بە مرۆڤی بەخشیوە، ئازادییە، بەهاو نرخی ئازادی لە هەرچی سامانی سەر زەویی و ئەوانەشی کە لە ژێر دەریاکاندا شاراونەتەوە، بەنرختر و گرانترە. هەر لەبەرئەویش دەبێت مرۆڤ و ژیانی خۆی لەپێناودا بەخت بکات، هەروەها دژی کۆیلایەتی بوەستێتەوە کە دوژمنی ئازادیە، ل 532 بەرگی دووەم.

رۆحی شۆڕشگێری
راستە دۆن کیشۆت لەلایەکەوە گوزارشت لە کەسێک دەکات کە لە رووی دەروونییەوە تووشی کێشە بووە و لەوەهمی کەسایەتییەکی بەهێزدا دەژیی، بەڵام لەلایەکی ترەوە دۆن کیشۆت گوزارشت لە رۆحی کەسایەتیی شۆڕشگێڕیش دەکات، چونکە لە زۆر شوێندا باس لەوە دەکات کە ئەو لە دژی ستەمکاران و پارێزگارییکردن لە خەڵكی هەژار و ستەمدیدە خەبات دەکات، ئەمەش لە سەدەکانی دواتر خۆی لە گیانی کەسانی شۆڕشگێردا دەبینێتەوە.
لە دیالۆگۆکیدا لەگەڵ سانشۆ دەڵێت: پەیامی من ئەوەیە کە دژی ستەم و چەوسانەوە بوەستمەوەو هاوکاری کەسانی هەژارو لێقەوماو چەوساوە بکەم، ل 198 بەرگی یەکەم.

گیڤاریزم و دۆن کیشۆت
لە زۆر شوێنیشدا هەست بە رۆحیەتی گیڤاریزم دەکەم، لە زۆر شوێندا دۆن کیشۆت دەڵێیت گیڤارایە قسە دەکات. دڵنیام کە گیڤاراش ئەم رۆمانەی خوێندۆتەوە کاریگەری لێکردووە.
“من پیشەی سوارچاکی رێگەم پێ نادات کە رێچکەیەکی تر بگرم، چونکە ئیسراحەت و خواردنی بەتام و خۆش و جلوبەرگی کەشخە و رابواردن، ئەمانە بۆ پیاوی ناو کۆشکەکان دروستبووە، بەڵام ئەوانەی کە پێیان دەڵێن سوارچاک، دەبێت ژیانێکی ناخۆش بژین و کەمبخەون و هەمیشەش چەکیان لەشان بێت، کە منیش یەکێکم لەوانە. ل118 بەرگی یەکەم
هەروەها لەپاش ئەوەی چوار رۆژ لە ماڵی دۆن بیجۆی نەجیبزادە دەمێنێتەوە زۆر خزمەتی دەکەن، بەڵام چیتر رازی نابێت لەوێ بمێنێتەوەو دەڵێت: “نابێت سوارچاک لە ژیانێکی خۆشیی و رەفاهەتدا بژیی، چونکە ئەمە لە کاروانی گەڕان و سەرکێشی دووریدەخاتەوە. ل 289 بەرگی دووەم “
تاڕادەیەکی زۆریش گیڤاراش هەمان شت دەڵێت، ئەو دەڵێت کە کەسی شۆڕشگێر نابێت ژیانی بۆرجوازیانە بژیی، بەڵکو دەبێت ژیاێکی هەژارانە و شۆڕشگێڕانە بژیی و هەمیشە چەکی لەشان بێت.
بە بڕوای من دۆن کیشۆت هەڵگری پەیامێکی شۆڕشگێریشە کە دواتر کاریگەری گەورەی بەسەر گەلانی ئیسپانی زمانەوە داناوە، نەک لە ئیسپانیا بەڵکو لە ئەمریکای لاتینیش، هەتاوەکو ئەمڕۆش ئەمریکای لاتین لانکەیەکی بەهێزی بزووتنەوە شۆڕشگێرییەکانە.

خۆشەویستی
لەم رۆمانەدا کۆمەڵێک چیرۆکی خۆشەویستی هەمەجۆر و جوانی تێدایە، کەهەریەکەیان گوزارشت لە حاڵەتێکی خۆشەویستی دەکات، دەتوانم بڵێم خۆشەویستی پانتاییەکی گەورەی لەم رۆمانەدا داگیرکردووەو نووسەریش لە زۆر شوێندا قسەی خۆی لەمبارەیەوە کردووە.
“خۆشەویستی وەکو مەرگ وایە، تووشی کۆشکی پادشا مەزنەکان و کەلاوەی شوانکارە هەژارەکانیش دەبێتەوە، کاتێکیش خۆشەویستی بەتەواوەتی دەست بەسەر دڵی کەسێکدا بگرێت، ئەوا یەکەمین شت کە دەیکات، نەهێشتنی هەموو جۆرە ترس و شەرم و حەیایەکە،،ل535 بەرگی دووەم.

دەوڵەمەندیی و هەژاریی و پیسکەیی
لەمبارەیەوە دۆن کیشۆت قسەی خۆی دەکات و دەڵێت:
دەوڵەمەندی بەبێ بەخشندەیی، هچ نییە جگە کەسێکی پیسکەی سواڵکەر نەبێت، خاوەندارێتی سامان گرنگ نییە، بەڵکە چۆنێتی بەکارهێنانی دەبێتە هۆی خۆشیی و کامەرانی بۆ مرۆڤ، لەسەرو ئەمەشەوە دەبێت بزانیت، چۆن دەتوانیت بەشێوەیەکی باش و گونجاو بەکاریبهێنیت. ل 214 بەرگ دووەم.

جوانناسی
وەکو پشتریش وتم دۆن کیشۆت قسەی لەسەر هەموو شتێک کردووەو زۆرجاریش قسەکانی جددیەت و ژیریی پێوە دیارە، بۆ نموونە کاتێک باسی جوانناسی دەکات دەڵێت:
“دوو جۆر جوانی هەیە، جوانی جەستە و جوانی رۆح. جوانی رۆح لە رێز، ئەمانەت، رەوشتی باش، پیاوچاکیی و میواندۆستیی و سەخاوەت و پەروەردەی باشدا دەردەکەوێت. ئەگەر ژنێکیش زیاتر هەست بە جوانی رۆح بکات و لە جوانی جەستە، ئەوا ئەوکاتە عیشقەکە بەهێزتر و توندوتیژتر دەبێت. ل 535
جوانی بۆ ژنی شەریف وەکو ئاگرێک وایە لە دوورەوە دەبرسیکێتەوە یان وەکو شمشێرێک کە ناجووڵێت، ئاگرێکیش لە دوورەوە کەس ناسووتێنێت، شمشێرێکیش کە ئەگەر لێی نزیک نەکەویتەوە و نەجووڵێت، کەس بریندار ناکات ،ل131 بەرگی یەکەم
ئامۆژگاری دەسەڵات
ئەوکاتەی سانشۆ بە درۆوە دەکرێتە والی دوورگەیەک، دۆن کیشۆت دەستدەکات بە ئامۆژگارییکردنی کە چۆن دەبێت مامەڵە بکات لەگەڵ دەسەڵاتدا. لەمبارەیەوە دەڵێت:
یەکەم خودا بناسە، چونکە لەخودا پەرستیدا حیکمەت هەیە.
دووەم: خۆت بناسە و بزانە کە تۆ خاوەنی چیت، تووشی غرورو لووتبەرزی نەبیت، لەبیرت نەچێت کە تۆ کاتی خۆی شوانی بەراز بوویت، لە بنەچەی خۆت پەشیمان نەبیتەوەو کەسێکی خاکی بە.
سێیەم: با هەست و هەوا تەحکوم نەکات ، چونکە ئەمانە دەبنە هۆی جەهالەت، با زیاتر فرمێسکی کەسی هەژار کارت تێبکات، تاوەکو سکاڵای کەسی دەوڵەمەند. هەوڵ بددە بەدوای هەقیقەتدا بگەڕیێت، هەوڵ بددە حوکمی یاسا جێبەجێبکەیت، لە سزای توندی یاسا مەترسە چونکە زۆرجار ئەو دادوەرانەی حوکمی توند دەدەن زیاتر دەناسرێن تاوەکو ئەوانەی حوکمی سووکی خەڵكی دەدەن. ئەگەر كرا حوکم بەسەر کێشەیەکی کەسێکی دوژمنت بدەیت، واز لە سووکایەتیپێکردن و جنێودان بهێنە، تەنها پشت بەهەقیقەتی رووداوەکان ببەستە، هەمیشە ئەوەت لەیاد بێت کە مرۆڤ ئەگەری زۆری هەیە کە هەڵە بکات و توشی سروشتێکی گەندەڵ بێت، بەڵام تۆ کەسێکی بە بەزەیی ل 438 بەرگی دووەم.

گەلانی خۆرهەڵات لە رۆمانی دۆن کیشۆتدا

راستە مەیدانی سەرەکی رۆمانەکە ئیسپانیایە، بەڵام نووسەر هەوڵیداوە لە رێگەی کۆمەڵێک پاڵەوان و حکایەتەوە، تیشك بخاتە سەر گەلانی تری نا ئەوروپی بەتایبەتی گەلانی باکووری ئەفریقا و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. جێگەی ئاماژەیە بەحوکمی ئەوەی سێرڤانتس خۆی ماوەیەک لە جەزائیر گیراوە، کەمێک شارەزایی لەگەلانی موسڵمان وەرگرتووە. لە ل162 لەبەرگی یەکەمدا باسی فارس و عەرەب و میدیاکان دەکات، هەروەها لە ل 298 باس لە زمانی کلدانیی دەکات، هەروەها لە ل 218 لە بەرگی دووەم دا باسی گەلانی ئاشووری و میدیاکان دەکات کە پێشتر خاوەنی شارستانی دەسەڵاتی گەورە بوو . هەموو ئەمانە گوزارشت لەوە دەکەن کە نووسەر تارادەیەکی باش لە چاو سەردەمەکەی خۆیدا، زانیاریی باشی هەبووە لە بارەی گەلانی غەیرە ئەوروپی.
بەڵام ئەوەی کە لە زۆرشوێندا باسی کراوە عەرەبە، وەکو وتم رۆمانەکەی بەناوی مێژوونوسێکی عەرەبەوە نووسیوە، جگەلەوەش لە زۆر حکایەتیدا باسی عەرەب و وڵاتانی باکووری ئەفریقا یان وەکو عەرەبەکان دەڵێن ” مەغریبی عەرەبی” دەکات. دووبارە لەمەشدا ژیانی شەخسیی رۆڵی هەیە چونکە ماوەیەک لە جەزائیردا گیراوە. لەلایەکی تریشەوە ئیسپانییەکان لەهەموو گەلان تری ئەوروپا پەیوەندیان زیاتر بووە لەگەڵ عەرەبەکان، ئەمەش بەهۆی جوگرافیا و جەنگەوە بووە. هەرچەندە بە گشتی وێنەی عەرەب لەم رۆمانەدا خراپ نییە.
تورک
نووسەر لە زۆر شوێندا باسی تورک دەکات، وێنەی تورکیش لەم رۆمانەدا، وێنە راستەقینەکەیان کە بریتییە لە داگیرکاریی و پەلاماردانی گەلانی ناوچەکە. جا موسڵمان بن یان مەسیحی. لە ل63 بەرگی دووەم باسی هەڵمەتی داگیرکردنی تورک دەکات بۆ دورگەی قوبرس، کەئەوکاتەش قوبرسییەکان گیریان خواردووە بەدەست ئەم هێزە داگیرکارییەوە کە بەداخەوە هەتاوەکو ئەمڕۆش بەرۆکیان بەرنادات و بەشێک لە خاکی قوبرسی داگیرکردووە. لەهەمووی گرنگتر کاتێک باسی حاجی موراد دەکات. لە ل81 لە بەرگی دووەمدا دەڵێت: مەغریبییەکان بە سروشتی خۆیان زۆر لە تورکەکان دەترسن، بەتایبەتی سەربازە تورکەکان، چونکە لە راستیدا زۆر دڕندەن و بەوپەڕی دڵرەقییەوە مامەڵە لەگەڵ مەغریبییەکان دەکەن، بەجۆرێک مامەڵە لەگەڵ مەغریبییەکان دەکەن وەکو بڵێیت ئەمانە کۆیلەی ئەوانن.

کاریگەری بەسەر ئەدەب و هونەری جیهانەوە
دیارە ئەم رۆمانە جگە لەوەی توانی ببێتە هۆی لەدایک بوونی ژانرێکی نوێی ئەدەبی کە ئەویش رۆمانە، کاریگەری گەورەشی بەسەر لایەنەکانی تری فەرهەنگی ئەوروپییەوە داناوە بەتایبەتی “شانۆ، ئۆپێرا، فیلم، تابلۆکێشان، موزیک” بەجۆرێک هیچ رۆمانێکی تر هێندەی دۆن کیشۆت کاریگەری دانەناوە.
لە بواری موزیکەوە هەتاوەکو ئەمڕۆش کۆمەڵێک سۆناتا و شاکاری موزیکی مەزنی جوان بەناوی دۆن کیشۆتەوە لەدایک بووەو کۆمەڵێک موزیکژەنی جیهانیش کەوتوونەتە ژێر کاریگەری ئەم رۆمانەوەو ئیلهامی شاکاری موزیکی زۆر جوانی پێبەخشیون.
بۆیەکەمجار موزیکژەنی بەناوبانگی ئەڵمانی یوهان ڤلیپ فۆرتچ لە ساڵی 1690 شاکارێکی موزیکی بەناونیشانی “Der irrende Ritter Don Quixotte de la Mancia ” ئامادەکرد و ئەم شاکارەش لە شاری هابۆرگ نمایشكرا. دوایین شاکاری موزیکیش لە ساڵی 2014 بوو ئەویش لەلایەن کۆمپۆنیستی ئەڵمانی تیۆ روپرێشت بوو. هەتاوەکو ئێستا 50 شاکاری موزیکی بەناوی دۆن کیشۆتەوە بەرهەمهاتووە.
لەرووی فیلمیشەوە نزیکەی 26 فیلمی لەسەر بەرهەمهێنراوە. بۆیەکەمجار لە ساڵی 1926 کارێکی هاوبەشی دەنیمارکیی و ئیسپانی بوو کەلەلایەن کۆمەڵێک هونەرمەندی ئیسپانیی و دەنیمارکی بەرهەمهێنرا. دوایینجاریش لە ساڵی 2018 بوو. هەروەها چەندینجاریش کراوەتە فیلمی کارتۆنی، دوایینجار لەساڵی 2007 بوو لە ئیسپانیا بەرهەمهاتووە.

لەرووی هونەری بالێتیشەوە لە ساڵی 6918 لیۆن مینوکوس بالێتێکی تایبەت بەناوی ” دۆن کیشۆت’ دانراوەو لە هۆڵی شانۆیی ” بۆلشەوی ” لە مۆسکۆ نمایشکراو هەتاوەکو ئێستاش ئەو جۆرە بالێتە ماوە.
لەرووی شانۆشەوە چەندینجار کراوەتە دەقی شانۆیی لەسەر تەختی شانۆی زۆربەی وڵاتانی جیهان نمایشکراوە، لەراستیدا رۆمانەک وانووسراوە کە دەتوانرێت بۆ کاری شانۆیی بەکاربهێنرێت، جگە لەوەش لەناو رۆمانەکەشدا دەقێكی شانۆیشی تێدایە. بۆیەکەمجار لە ساڵی 1694 لەلایەن شانۆنوس و چیرۆکنوسی ئینگلیزی تۆماس ئورفای لەشاری لەندەن وەکو دەقی شانۆیی نمایشکرد. دوایینجاریش وەکو دەقی شانۆیی لە لایەن شانۆنوسی ئەڵمانی کریستۆف بوش لە سالی 2016 لە شاری کیلی ئەڵمانیا نمایشکرا.
لەرووی ئەدەبیشەوە کاریگەری گەورەی بەسەر تەواوی ئەدیبانی جیهانەوە هەبووە، زۆربەی رۆمانووسی جیهانیش کاری گەورەی تێکردوون، لەپێش هەمووشیانەوە نووسەر ناسراوی روسی دۆستۆیڤسکی، لەبارەی دۆن کیشۆتەوە دەڵێت: سێرڤانتس قووڵترین و بەهێزترین نووسەری جیهانە، ئەم رۆمانەش دوایین وشە و جوانترین فکری مرۆڤایەتییە. ئەگەر لە مرۆڤ پرسیار بکەن، چی لە ژیاندا چی فێربوویت؟ چیت لە ژیان دەستکەوتووە؟ ئەوکاتە مرۆڤ زۆر بە بێدەنگی دەتوانێت رۆمانی دۆن کیشۆت پێشكەش بکات و بڵێت: ئەمە کورتەی ژیانی منە، ئایا دەتوانن ئیدانەم بکەن لەسەر ئەوە؟
جگە لە دۆستیڤسکی کۆمەڵێک نووسەری تری جیهان سوودی گەورەیان لەم رۆمانە وەرگرتووە لەوانە : شانۆنووسی ناوداری فەرەنسی مۆلێر، فرانس کافکا، گراهام گرین، ” بۆ یەکەمجاریش لە مێژووی ئەدەبیدا ژنە نووسەری ئینگلیزی چارلۆتە لێنۆکس لە ساڵی 1752 دا رۆمانێکی بەناوی ” ژنانی دۆن کێشۆت The Female Quixote نووسی. ساڵی 1917 فرانس کافکاش چیرۆكیکی بەناوی ” هەقیقەتی شانشۆ پانسا” نووسی. سانشۆ خزمەتکارەکەی دۆن کیشۆت بوو.

چەند سەرنجێك
لەپەنا ئەوەی کە ئەم کتێبە بەیەکێک لە کتێبە مەزنەکانی جیهان دادەنرێت، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە ئەم کتێبە کێشەی نییە جا لە رووی شیوازی نووسین بێت یان ناوەڕۆکەوە.
لەرووی شێوازی نووسینەوە هەست دەکەیت کەهەندێکجار نووسەر چیرۆکەکانی تەواو ناکات یان لەبیری چۆتەوە بۆ نموونە لەکاتی باسکردنی حیکایەتی دزینی کەرەکەی سانشۆ، هەروەکو عەبدولرەحمان بەدەویش سەرنجی ئەم خاڵەی داوەو دەڵێت: سێرڤانتس خۆی بە تەواوەتی باسی رووداوی چیرۆکی دزینی کەرەکەی سانشۆی نەکردووە کەچی دەیخاتە پاڵی نووسەری رۆمانەکە کە ئەویش سیدی حامیدە. ئەو لە فەسڵی 23 بەرگی یەکەم دەڵێت خینس دی یاسمونتە کەرەکەی سانشۆی دزیوە، کەچی دواتر لە فەسڵی 30 دا بەرەبەیانێک کەرەکەی دۆزیوەتەوە.
هەروەها زۆرجاریش هەستدەکەیت کە حیکایەتەکان دووبارە بوونەتەوە، بەتایبەتی حکایەتی خۆشەویستییەکان، کە زۆربەیان لەرووی ناوەڕۆکەوە لەیەکەوە نزیکن.

زاڵبوونی کاریگەری حیکایەتی هەزار یەک شەوە
کاتێک ئەم رۆمانە دەخوێنیتەوە کە پێکهاتووە لە کۆمەڵێك چیرۆکی هەمەجۆر، زۆرجار هەست دەکەیت کە ئەم رۆمانە لەژێرکاریگەری “هەزار و یەک شەوەدا” نووسراوە، چونکە ئەمیش لە کۆمەڵێک حیکایەتی جیاواز پێکدێت. دیارە نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت کە کتێبی “هەزار و یەک شەوە” کاریگەری گەورەی بەسەر ئەدەبیاتی ئەوروپی هەبووە بەتایبەتی ئیتالیی و ئیسپانی.

دژایەتیکردنی ئەدیب و نووسەران
خاڵێکی گرنگی تر لەم رۆمانەدا نووسەر لە هەندێک شوێندا دژی ئەهلی قەڵەم دەوەستێتەوە، بەتایبەتی لەکاتی هەڵسەنگاندانیان لەگەڵ سەربازەکاندا. لەکاتێکدا خۆشی ئەهلی قەڵەم بووە لەمبارەیەوە دەڵێت:
هەمیشە ئەهلی ئەدەب، بەزمانە درێژەکانیان و پارچە شیعرەکانیان، وەسیلەیەکی باش دەدۆزنەوە بۆ ژیانیان. لەکاتی جەنگەکانیشدا ئەوان لە سەربازەکان زیاتریان دەستدەکەوێت. خەڵکانێک هەن دەڵێن، بەبێ ئەدەب جەنگ نابێت، چونکە جەنگیش پێویستی بە کۆمەڵێک یاساو رێسا هەیە، ئەوانیش لە ئەدەبەوە سەرچاوە دەگرن. ل 59 بەرگی دووەم.

دوا قسە
دیارە ئەم کتێبە قسەی زۆر هەڵدەگرێت کە لێرەدا بواری ئەوە نییە باسی هەموو خاڵەکان بکەین و هەموو لایەنەکانی بۆ خوێنەر باسبکەین، بەڵام دەتوانم بڵێم ئەم رۆمانە چ لە رووی ناوەڕۆک و چ لەرووی شێوازەوە، یەکێکە لە کتێبە مەزنە ئەدەبییەکانی جیهان و گەورەترین کاریگەری هەبووە بەسەر ئەدەبی و فەرهەنگی جیهانەوە، هەتاوەکو ئەمڕۆش کاریگەری ماوەو دەمێنێت.

—————————–

سەرچاوەکان:
1/میغیل دی سیرفانتس. دون کیخوتە. ترجـمة عبدالرحمن البدوي. دار المدی للثقافة و النشر.سوریا.1998
2/ عبدالهادي سعدون. 400 عام على رواية «دون كيخوته»: الفارس النبيل لا يزال يحارب طواحين الهواء!. https://al-akhbar.com/
3/ لماذا اختارت اسبانيا الجزائر لإحياء ذكرى صاحب “دون كيشوت”؟. www.bbc.com/arabic
4/ Herr und Diener – Don Quijote und Sancho Panza. www.grin.com
5/ Don Quijote . http://www.klassiker-der-weltliteratur.de




سیستمی سەرمایەداریی لە سەدەی 21 دا چۆن کار دەکات؟.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

سیستمی سەرمایەداریی کە ئێستا لە تەواوی جیهاندا بەرقەرارە، مایەی شرۆڤەکردن و لێکۆڵینەوەی هەمەجۆر بووە، من پێشتر کتێبە بەناوبانگەکەی ‹کەپیتاڵ، سەرمایە» ی کارل مارکسم خوێندبۆوە، کە تێیدا شرۆڤەیەکی جوان و گرنگی ئەم سیستمەی کردووە، پاشتریش تێڕوانینی کۆمەڵێک فەیلەسوف و بیرمەندی تری چەپم خوێندەوە لەپێش هەمووشیانەوە لینین، ترۆتسکی، ،بلیخانۆف،کاوتسکیی، گرامشی و کۆمەڵێک بیرمەندی تری چەپ. لە کۆتاییشدا بۆچوونی ئەوانەشم خوێندەوە کە داکۆکی لە سەرمایەدارییی دەکەن لەپێش هەمووشیانەوە فەیلەسوفی ئەمریکی فرانسیس فۆکۆیاما.
لەماوەی پێشوودا کتێبی « سەرمایە لە سەدەی بیست و یەک» خوێندەوە کە لە نووسینی بیرمەند و ئابووریناسی فەرەنسی «تۆماس پیکیتی» یە و کاک بیلال ئیسماعیل حەمە لە ئینگلیزییەوە کردوویەتی بە کوردی. من پێشتر لە رۆژنامەی یونگە ڤێڵتی ئەڵمانیدا نووسینێکم لەبارەی ئەم کتێبەوە خوێندبۆوە، تاڕادەیەکی باش کتێبەکەی ناساندبوو، هەربۆیە دەمویست بە ئەڵمانی دەستم بکەوێت، دواتر ئەم کتێبە لەلایەن دەزگای جەمال عیرفانەوە کرا بە کوردی، زۆرم پێخۆشبوو، بەتایبەتی کاتێک سەیری وەرگێڕەکەم کرد، کە کاک بیلال کردوویەتی بەکوردی، کە یەکێکە لە وەرگێڕە باشەکان.
بەپێی زۆرێک لە ناوەندەکانی لێکۆڵینەوەش بێت، ئەم کتێبە بەیەکێک لە کتێبە باشەکانی هەزارەی دووەم دادەنرێت، کە لەبارەی سیستمی سەرمایەداریییەوە نووسراوە. رۆژنامەی ئیکۆنۆمیستی بەریتانی، تۆماس پیکیتی بە مارکسی سەدەی 21 وەسفکرد.
ئەم کتێبە شرۆڤەیەکی تەواوی پێچەوانەی ئەوانەی پێشووە کە من خوێندوومەتەوە، نووسەر نەخۆی خستۆتە سەنگەری بەرگری لە سەرمایەدارییی، نە لەسەنگەری دوژمندایە، بەڵکە وەکو ئەکادیمییەک هەوڵیداوە، باسی لایەنی باش و خراپی ئەم سیستمە بکات، کە ماوەیەکی زۆرە لە جیهاندا بەرقەرارە.
لێرەدا هەوڵدەدەم ناساندنێکی کورت لەبارەی ئەم کتێبەوە بکەم و کەمێک زانیاریی لەبارەی ئەم کتێبەوە بە خوێنەری هێژا بدەم.

ناوەڕۆکی کتێبەکە
ئەم کتێبە باسی مێژووی سەرهەڵدان و چۆنێتی دروستبوونی سیستمی سەرمایەداریی دەکات لە جیهاندا، بەتایبەتی لە سەدەی هەژدە و نۆزدە و بیستدا، ئەمەش بەپشت بەستن بە کۆمەڵێک ئاماری گرنگ بەتایبەتی ئامارە حکومییەکانی فەرەنسا و بەریتانیا، کە دوو دەوڵەتن کۆنترین ئاماریی حکومیان هەیە، نووسەریش زۆر سوودی لەم ئامارانە وەرگرتووە. پاشان بەشێوەیەکی زانستییانە باسی بنەماکانی ئەم سیستمە دەکات. هەروەها باسی سەرمایەدارییی و جۆرەکانی، تایبەتمەندی سەرمایەداریی فەرەنسی و ئەڵمانیی و ئەمریکی دەکات، پاشان باسی گرنگی باج، سیستمی دارایی، هەڵئاواسان، کرێی کرێکاران. هەروەها نایەکسانی، هۆکارەکانی و چۆنێتی زاڵبوون بەسەر ئەم کێشەیەدا دەردەخات. دواتر باسی تیۆرییە ئابوورییە گەورەکانی جیهان دەکات بەتایبەتی» ماڵتۆس، دیکینز، مارکس، میلتۆن» زۆری تریش. دواجار نووسەر باس لە چۆنێتی و پێکهاتە گرنگەکانی سەرمایەدارییی لەمڕۆدا دەکات بۆ نموونە گرنگی سەرمایەی خانووبەرە، پشکەکان بۆرسەکان.
لەکۆتاییدا باسی تێڕوانینی خۆی دەکات بۆ کێشەکانی سەرمایەدارییی لەمڕۆدا بەتایبەتی کێشەی کەشوهەوا، کۆچ، نایەکسانی لەناو دەوڵەتاندا، رۆڵی خراپی سندوقە سیادییەکانی کە بە « کۆڵۆنیالیزمی نوێ « وەسفیان دەکات. پیکیتی پێشنیازی باجێکی جیهانی دەکات بەسەر سەرمایەداریی، ئەو پێی وایە لە رێگەی ئەم باجە جیهانییەوە دەتوانین کۆتایی بەنایەکسانی جیهانی بهێنین.

سەرمایە و سامان
سەرمایە و سامان دەبنە دوو تەوەری سەرەکی ئەم کتێبە، هەر لەسەرەتای کتێبەکەوە تاکۆتایی، ئەم دوو بابەتە دەبنە تارماییەکی گەورە بۆ ئەم کتێبە. نووسەر پێی وایە دوو جۆر سەرمایە هەیە، یەکەم : مرۆیی، دووەم: ماتریاڵی. لەرووی مرۆییەوە پێی وایە سەرمایەی مرۆیی بریتییە لە هێزی کارکردن، لێهاتوویی، راهێنان و تواناکان. سەرمایەی نامرۆیی یان ماتریاڵی هەموو شتێک دەگرێتەوە کە خاوەندرێتی پێوەبکرێت و لە بازاڕدا سەودای پێوە بکرێت لەوانە: « کۆمپانیاکان، ئامێر کەرەستەکان، سەرمایەی دارایی.ل66
لەڕووی جیاوازیی نێوان سەرمایە و سامانیشەوە نووسەر پێیوایە کە سەرمایە شێوازی کەڵەکەبوونی سەرمایە دەگەیەنێت لەلایەن مرۆڤەوە، وەکو « باڵەخانەکان، بیناکان، ئامێرەکان، کەلوپەل و ژێرخانی ئابووریی». لەبەرامبەردا زەویی و درامەتەکانیش ئەوانەی کە بە مرۆڤ بەخشراون و هیچ کات مرۆڤ هیچی نەکردووە لە کەڵەکبوونیدا، دەتوانین بە سامانی دابنێین. دەشڵێت: زەوی رەگەزێکی پێکهێنەری سامانە، بەڵام سەرمایە نییە. ل67

ئەرک و کاری سەرمایە
نووسەر پێی وایە سەرمایە لەهەموو شارستانییەتەکاندا دوو کاری گەورەی ئابووریی دەکات:
یەکەم: سەرمایە شوێنی نیشتەجێبوون دابین دەکات. بەشێوەیەکی وردتر سەرمایە خزمەتگوزاری بە شوێنی نیشتەجێبوون بەرهەم دەهێنێت، بەهاکەشی بە بەهای کریێ یەکە نیشتەجێبووەکان دەپێورێت.
دووەم: کاری بەرهەمهێنانی شمـەک و خزمەتگوزاریەکانی دیکەیە. ئەمەش بریتییە لە پرۆسەی بەرهەمهێنان کە پێویستی بە زەوی کشتوکاڵی، ئامڕاز، بینا، نووسینگە، ژێرخانی ئابووریی، مافی داهێنان. لەڕووی مێژووییەوە یەکەمین شێوەکانی کەڵەکەبوونی سەرمایە هەر یەکە لە ئامێرو ئامڕازەکانی بەرهەمهێنان و ئامادەسازی کشتوکاڵی لە خۆدەگرێت « پەرژینکردن،ئاودێریی» هەروەها لە شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەتایی « ئەشكەوتەکان، چادرەکان» پێش ئەوەی بگۆڕێن بۆ شێوەی زۆر ئاڵۆزتر لەسەردەمی مۆدێرندا».ل 282

سەرمایەداریی لە ئەوروپا و ئەمریکا
نووسەر لەم کتێبەیدا پانتایی باشی بۆ مێژووی گەشەسەندن و پێشكەوتنی سەرمایەدارییی لە ئەوروپا و ئەمریکا داناوە بەتایبەتی لە بەریتانیا و فەرەنسا، هەروەها جیاوازیی نێوانیانی دەرخستووە. خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە سیستمی سەرمایەداریی لە ئەوروپادا زیاتر پشتی بەستووە بەو سامانە زۆرەی کە لە کۆڵۆنیاکانی دەستیکەوتووە، لەکاتێکدا ئەمریکا زیاتر پشتی بە بوونی زەویوزارێکی فراوان بەستووە، جگە لە دەوڵەمەندی وڵاتەکە، هەروەها بوونی سیستمی کۆیلایەتی کە سوودی زۆری بە سەرمایەدارییی ئەمریکی گەیاندووە. لەم کتێبەدا نووسەر زۆر بەوردی باسی سیستمی کۆیلایەتی و کاریگەرییە ئابوورییەکانی بەسەر ئەمریکاوە دەکات، ئەمەش هەمووی بە پشت بەستن بە کۆمەڵێک ئاماری گرنگ بۆ نموونە لە سەدەی هەژدەدا کاری کۆیلەکان لە %60 داهاتی نەتەوەیییان پێکدەهێنا. لە ساڵی 1860 دا نرخی کۆیلەیەکی نێر 2 هەزار دۆلار بووە، لەکاتێکدا کرێی کرێکارانی کێڵگەکان 200 دۆلار بووە لە مانگێکدا. 216ل
دواتر نووسەر دەڵێت: لە راستیدا ئەمریکا جێگیرییەکی زیاتریی لە رێژەی سەرمایە / داهات بەخۆوەبینیوە تاوەکو ئەوروپا لەسەدەی بیستەمدا، ئەمەش ئەو دەخاتە روو کە بۆچی ئەمریکییەکان تێڕوانینیان سەبارەت بە سەرمایەدارییی باشتر بووە لە ئەوروپییەکان. ل205

سەرمایەداریی خۆی نوێ دەکاتەوە
خاڵێکی سەرنجراكێش و گرنگ بەلای منەوە، کە تۆماس پیکیتی زۆر باش کاری لەسەرکردووەو شرۆڤەی کردووە، مەسەلەی شرۆڤەکردنی سەرمایەداریییە، نووسە پێیوایە کە « سەرمایەداریی بەردەوام لە گۆڕانکاریدایە، سەرمایە سەرەتا بەشێوەیەکی سەرەکی زەویوزار بوو، بەڵام ئەمڕۆ شوێنی نیشتەجێبوون و هەبووە پیشەشازیی و داراییەکان و سەرمایەی مرۆیی جێگەی گرتۆتەوە. لەسەدەی 18 دا کشتوکاڵ هەموو چالاکییەکانی ئابووری بەرهەم دەهێنا. هەربۆیە سەرمایە لە سەردەمی ئێستادا بە بەروارد بە سەرمایە لە سەدەی 18 دا لە هەندێک شتی کەمدا لە یەک دەچن ل156، 157

سەرمایەداریی لەمڕۆدا
پاشان نووسەر قسە لەبارەی شێوازی سەرمایەداریی لەئەمڕۆدا دەکات و جیاوازییەکەی دەردەخات، ئەو پیێوایە کە جیاوازییەکی زۆر گەورەشیان نییە. لەمبارەیەوە دەڵێت: ئەوەی تێبینی دەکەین سەرمایە لەمڕۆدا زۆر جیاواز نییە لە رابردوو، تەنها شێوازەکەی گۆڕاوە، لە رابردوودا سەرمایە لەسەر شێوازی زەویزار بووە، بەڵام ئێستا بووە بە پیشەشازیی، دارایی، خانووبەرە، هێشتا نیوەی دانیشتوانی زەوی خاوەنی هیچ شتێک نین، بەڵام ئێستا چینی ناوەڕاست خاوەن موڵک هەن، کە خاوەنی 1/3 سامانی جیهانن، چینی%10 ی دەوڵەمەند خاوەنی 2/3 سامانی جیهانن ، پێشتر خاوەنی%90 ی سامانی جیهان بوون. ل497
خاڵی وەرچەرخانی گەورە لە سیستمی سەرمایەداریی ئەمڕۆ، بەلای نووسەرەوە، هاتنە ناوەوەی چینی ناوەڕاستە، کە وایکردووە کە بەشێک لە سامانی جیهان بۆخۆی بەرێت، هەروەها سەرمایەداریی لەرووی چالاکی ئابوورییشەوە گۆڕانکاریی بەسەردا هاتوەو، بەتایبەتی پێشخستن کەرتی پیشەشازیی و های تێک.
نووسەر هەوڵیداوە شرۆڤەیەکی ئەکادییمیانە بۆ سیستمی سەرمایەداریی لەمڕۆدا بکات، ئەو پێیوانییە ئەم سیستەمە هەموو کێشەکانی جیهان چارەسەر بکات و مژدەی بەهەشتێکی گەورە بە مرۆڤایەتی نادات هەروەک هەندێک فەیلەسوفی لیبڕاڵ دەیکەن، لەهەمانکاتیشدا زۆر تاریکبین نییە بەم سیستمە و چاوەڕیی نەمانی و لەناوچوونی ناکات، وەکو مارکسییەکان دەیکەن.

نووسەر دەڵێت:
لەمڕۆدا لە دەیەی دووەمی سەدەی بیست و یەکدا، کە دەبوو نایەکسانییەکانی سامان کۆتایی بهاتایە، بەڵام جارێکی تر نزیک بووەتەوە لە ئاستە بەرزە مێژووییەکانی و بگرە تەنانەت نزیکە ئەو ئاستە مێژوویانەش تێدەپەڕێنێت، ئابووری نوێی جیهان دوو هیوای گەورەی لەگەڵ خۆیدا هێناوە. بنەبڕکردنی هەژاریی و یەکسانی لە نایەکسانییە گەورەکاندا، سامانی هەندێک کەس هێندەی سامانی هەموو دەوڵەتان دەبێت»
پاشان پرسیار دەکات: ئایا دەکرێت وێنای ئەوە بکەین لە سەدەی بیست و یەکدا، سەرمایەداریی بە شێوەیەکی ئاشتیانە و بەردەوامانە سەردەکەوێت، یان بە سانایی چاوەڕێی قەیرانەکانی داهاتوو یان جەنگی داهاتوو بین ( لە راستیدا ئەمجارەیان جیهانییە؟»ل620

کەمکردنەوەی رۆڵی کرێکار و جوتیار
خاڵێکی تر کە نووسەر باسی لێوە دەکات، گۆڕینی بنەمای سیستمی ئابوورییە لە جیهاندا و کەمکردنەوەی رۆڵی هەردوو چینی کرێکار و جوتیاران. ئەمەش بە پشت بەستن بە کۆمەڵێک ئاماری جیاواز لە هەردوو وڵاتی فەرەنسا و ئەمریکا، کە هەردووکیان دوو وڵاتی کۆنی سەرمایەدارییین و سەرەتا لێرەوە سەرمایەدارییی و چینی کرێکار و سەرمایەدار دروستبوو. لە فەرەنسا لە ساڵی 1800دا رێژەی%64 ی خەڵكی جووتیار بوون، %22 یان کرێکار پیشەشازی بوون، لە%14 یان لە کەرتی خزمەتگوزارییدا کاریان کردووە. لە ئەمریکا %68 جووتیار بوون، لە %18 کرێکاری پیشەشازیی بوون%13 یان لە کەرتی خزمەتگوزارییدا کاریان کردووە. پاش سەد ساڵ لە فەرەنسا جوتیار رێژەکەی کەبۆتەوە بۆ %43 گەرچی چینی کرێکاران بۆ %29. لەبەرامبەردا کەرتی خزمەتگوزاری رێژەکەی بەرزبۆتەوە بۆ%28 .
بەڵام ئەم رێژانە بۆ ساڵی 2012 بەتەواوەتی گۆڕانکاریی گەورەی بەسەردا هاتووە، هەردوو چینی کرێکار و جووتیار، رێژەی بەشداربوونیان لە پێكهاتەی ئابووریدا زۆر دابەزیوە،بەتایبەتی چینی جووتیار. لەبەرامبەردا کەرتی خزمەتگوزاری رێژەکە بەرزبۆتەوە. لەم ساڵەدا چینی جووتیار تەنها %3 پێکدەهێنن، گەرچی کرێکاری پیشەشازی%21 بووە، بەڵام ئەوانەی لە کەرتی خزمەتگوزارییدا کار دەکەن رێژەکەیان بۆ%76 بەرزبۆتەوە. هەرئەمەش وایکردووە کە رۆڵی سیاسیشیان کەمبێتەوە لەناو کۆمەڵگەدا.

بەرهەمی جیهانی
خاڵێکی گرنگی تر کە نووسەر هەمیشە جەختی لێدەکاتەوە، مەسەلەی بەرهەمی جیهانە، نووسەر بەپشت بەستن بە کۆمەڵێک ئامار، ئەو گۆڕانکارییە گەورانەمان پێ پیشان دەدات کەبەسەر وڵاتان و ناوچەکانی بەرهەمهێنانی لە جیهاندا هاتووە. بۆ نموونە لە نێوان ساڵانی نێوان 1900 بۆ 1980 بە رێژەی 70% و%80ی بەرهەمی جیهان لە کیشوەری ئەوروپا و ئەمریکا بەرهەم هاتووە. تەنها ئەمریکا رێژەی %40 بەرهەمی جیهانی بەرهەم هێناوە. بەڵام پاشان بەتایبەتی لەم سی چل ساڵەی دواییدا، گۆڕانکاریی ریشەیی بەسەر پشکی دەوڵەتان و کیشوەرەکانی تردا هاتووە. بۆ نموونە بۆ ساڵی 2010 ئەوروپا و ئەمریکا تەنها رێژەی%50 بەرهەمی جیهانیان بەرهەم دەهێنن. ئەگەری هەیە کە ئەم رێژەیە ساڵ لە دوای ساڵ کەمتر بێتەوە بۆ 20-30% ی بەرهەمی جیهان. لەبەرامبەردا رێژەی هیندوستان و چین زۆرتر دەبێت.

نایەکسانی
یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی ئەم کتیبە تەرخانکردنی پانتاییی زۆرە بۆ بابەتی « نایەکسانییە لە جیهاندا» نووسەر لەم کتێبەیدا بەشێوەیەکی زانستیی و ئەکادیمیانە هەوڵیداوە لە بارەی ئەم بابەتەوە بدوێت ئەوەش بە پشت بەستن بە کۆمەڵێک ئاماری جیهانی گرنگ، هەروەها هەوڵیداوە لە رووی جوگرافیا و مێژووەوە جیاواز بێت، نووسەر هاتووە ئاماری 26 دەوڵەتی جیهانی وەرگرتووە، هەروەها ئاماری دوو سەدە زیاتری بەکارهێناوە بەتایبەتی هی فەرەنسا و بەریتانیا.
نووسەر پێیوایە دوو جۆرە نایەکسانی هەیە: نایەکسانی لە داهاتی کار، نایەکسانی لە خاوەندارێتی سەرمایە و ئەو داهاتەی لێوەی وەدەستدێت و کارلێکی نێوان ئەو دوو چەمکە. ل 313
لە ناوچەکانی بیابانی ئەفریقا، هیندستان، داهاتی مانگانە 150 بۆ 250 یۆرۆیە، بەڵام ناوچەکانی ئەوروپای خۆرئاوا، ئەفریقای باشوور، ئەمریکا، لە نێوان 2500 بۆ 3000 یۆرۆیە لە مانگێکدا، بەمێشێوەیە داهاتی تاک لەم ناوچانە 10 بۆ 20 جار زیاترە لە وڵاتە هەژارەکان. بەڵام لە چین داهاتی تاک 600 بۆ 800 یۆرۆیە ل 90

نایەکسانیی و شۆڕش
خاڵێکی تر کە نووسەر باس لێوە دەکات کە ئەویش پەیوەندی نایەکسانییە بە شۆڕشەوە، نووسەر باس لەوە دەکات چەندە نایەکسانی زۆرتر بێت ئەگەری شۆڕشیش زۆرترە.
نووسەر دەڵێت: ئەگەر چینی لەسەدا 10 سەرەوە دەستبگرن بەسەر 90% ی بەرهەمی هەموو ساڵێکدا، لەو رێژەیە چینی یەک لەسەدی سەرەوە 50 لە سەدیان هەبێت هەروەک لە حاڵەتی ساماندا، ئەگەری سەرهەڵدانی شۆڕش زۆرە. ل345
لەمەشدا شۆڕشی فەرەنسی بە نموونە دەهێنێتەوە، لەوکاتەدا بەشێکی زۆری داهاتی فەرەنسا لای نوخبەیەکی ئەرستۆکراتی کەم بووە لەکاتێکدا زۆربەی خەڵكی لە هەژارییدا دەژیان.

ئایا سەرمایەدارییی و وەبەرهێنانی بیانی دەبنە هۆی کەمکردنەوەی هەژاریی؟
نووسەر دژی ئەوەیە کە سیستمی سەرمایەداریی بتوانێت گۆڕانکاریی ریشەیی لە نەهێشتنی هەژاریی لە دەوڵەتە هەژارەکاندا بکات. لەمبارەیەوە دەڵێت: ئەگەر تەماشای تۆمارە مێژووییەکان بکەین، بزواتەکانی سەرمایە وا دەرناکەویت کە میکانیزمی سەرەکی بێت لە لێکنزیکردنەوەی نەتەوە هەژار و دەوڵەمەندەکان. هیچ یەکێک لەو دەوڵەتە ئاسیاییانەی کە لەم ساڵانەی دواییدا بە ئاڕاستەی نزیک بوونە لە دەوڵەتە پێشکەوتووەکانی خۆرئاوا هەنگاویان ناوە، سوودیان نەبینیوە لە وەبەرهێنە مەزنە بیانییەکان، جا کۆریای باشوور یان تایوان یان چین، لەراستیدا هەموو ئەو دەوڵەتانە خۆیان بە شێوەی سەرمایەی فیزیکی و تەنانەت سەرمایەی مرۆییش، تەمویلی وەربەرهێنانە پێویستییەکانیان کردبوو، کە تازەترین توێژینەوەکان بە کلیلی گەشەی درێژخانەی دادەنێن. ل 98
بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا نووسەر دژی داخرانە بەرامبەر بە بازاڕی جیهان و لەگەڵ کرانەوەیە. لەمبارەیەوە دەڵێت:
بەشدارییکردن لە ئابووریی جیهاندا لەخودی خۆیدا نێگەتیف نییە، سەروەری بەهیچ شێوەیەک نابێتە هۆی کرانەوە و گەشەکردن. دەوڵەتانی ئاسیا ئەوانەی کە لەم دواییانەدا هەوڵیاندا بە دەوڵەتانی دیکە بگەنەوە، بەشێوەیەکی ئاشکرا سوودیان لە کرانەوە وەرگرتووە بەرووی جیهانی دەرەوەدا. لە راستیدا ئەو دەوڵەتانە زیاتر سودیان بینیوە لە بازاڕی کراوەی شمەک و خزمەتگوزارییەکان و مەرجەکانی پەسەندکردنی ئەو بازرگانییەی کە زیاتر لێشاوی ئازادیی سەرمایەی تێدایە، بۆ نموونە چین.ل99
لەبارەی چارەسەریی نایەکسانیی لە جیهاندا پیکیتی دوو رێگەی داناوە: یەکەمیان : بوونی باج. دووەم : بوونی سیستمێکی خوێندنی باش. نووسەر دەڵێت:
باشترین رێگە بۆ زیادکردنی کرێکان و کەمکردنەوەی نایەکسانییەکان لە کرێدا، لەماوەیەکی درێژدا بریتییە لە وەبەرهێنان لە پەروەردە و شارەزاییەکان. ل 411

نایەکسانی لە ئەمریکا
نووسەر لەبارەی رێژەی نایەکسانی لە وڵاتانی جیهاندا بەتایبەتی وڵاتانی خۆرئاوا و لەپێش هەمووشیانەوە باسی ئەمریکا دەکات. لەمبارەیەوە ئاماری زۆر گرنگی پێشكەش کردووە و ئەو گۆڕانکارییە گەورانە دەخاتەڕوو کە لە ماوەی 100ساڵی پێشوودا بەسەر کۆمەڵگەی ئەمریکاییدا هاتووە. لەو بارەیەشەوە دەڵێت: «لە ساڵی 1910 چینی لە ٪10 خاوەنی نزیکەی ٪80 ی داهات و سامانی نەتەوەیی بوون. هەروەها چینی ٪1 هەرە دەوڵەمەندەکانی ئەمریکا خاوەنی ٪45ی سامانی ئەمریکا بوون».
بەڵام لە دوای جەنگی دووەمی جیهانەوە گۆڕانکاریی بەسەر ئەم رێژەیەدا دێت.
نووسەر دەڵێت: ٪10ی چینی سەرەوەی ئەمریکا لە سەرەوەی هەرەمی داهاتدا بوون لە نێوان ساڵانی 1950 و 1980 دا، تەنها 30 بۆ 35 ٪ داهاتی نەتەوەیییان بەردەکەوت، بەڵام لە پاش ساڵی 1980 نایەکسانی لە داهات لە ئەمریکادا تەقییەوە، ٪10ی ئەو چینە بەشیان لە داهاتی نەتەوەیی بۆ 45 بۆ ٪50 بەرزبۆتەوە.
ساڵی 2010 و 2012 بەشیان لە داهاتی نەتەوەیی گەیشتۆتە ٪72 ، پێدەچێت بۆ ساڵی 2030 ئەم رێژەیە بگاتە ٪60 داهاتی نەتەوەیی» ل 386.
ئەمەش بەلای نووسەرەوە مەترسییەکی گەوەرەیە بۆ ئەو وڵاتە.

ژمارەی ملیاردێرەکانی جیهان
نووسەر بە پشت بەستن بە کۆمەڵێک ئاماری جیهانی، باس لە بەرزبوونەوەی ژمارەی ملیاردێرەکانی جیهان دەکات. لەهەمانکاتیشدا باس لە رێژەی سامانیان دەکات و دەڵێت: «لەساڵی 1987 تەنها 140 ملیاردێر لە جیهاندا هەبووە، بەڵام لە ساڵی 2013 دا 1400 ملیاردێر واتە 10 ئەوەندە زیادییکردووە.
سالی 1987 بۆ 100 ملیۆن کەس تەنها 5 ملیاردێر هەبووە، بەڵام ساڵی 2013 گەیشتۆتە 30 ملیاردێر. ساڵی 1987 ملیاردێرەکانی جیهان خاوەنی ٪0.4 سامانی تایبەتی جیهان بوون، بەڵام ساڵی 2013 خاوەنی ٪1.5 ی سامانی تایبەتی جیهانن». ل 572

داهاتی دەوڵەتە هەژار و دەوڵەمەندەکانی جیهان
بابەتێکی گرنگی تر مەسەلەی دەستکەوتی دەوڵەتان و جیاوازیی نێوان داهاتی دەوڵەتە هەژار و دەوڵەمەندەکانە. لە هەمانکاتیشدا نووسەر هەوڵیداوە هۆکاری ئەم جیاوازییە دەربخات کە زیاتر پەیوەندیی بە سیستمی ئیداریی و باجەوە هەیە. نووسەر دەڵێت: « ئەگەر تەماشای داهاتی دەوڵەتە هەژارەکان بکەین لە نێوان ساڵانی 1970 بۆ 1980 حکومەتەکان بە شێوەیەکی گشتی رێژەی ٪10بۆ ٪15 داهاتی نەتەوەیی وەردەگرن، بەڵام دەوڵەتە مامناوەندەکان بەتایبەتی ئەمریکای لاتین و باکووری ئەفریقا و چین حکومەت رێژەی ٪15 بۆ ٪20 داهاتی نەتەوەیی دەستدەکەوێت، بەڵام لە دەوڵەتە دەوڵەمەندەکان لە دەیەی حەفتاکاندا 30 بۆ 35 ٪ داهاتی وەرگرتووە، بۆ دەیەی هەشتاکان 35 بۆ 40 ٪ وەرگرتووە». ل 648

گرنگیی یاسای کەمترین کرێ
یەکێک لە یاسا گرنگەکانی سیستمی ئابووریی خۆرئاوا «کەمترین کرێی کرێکارە»، ئەم یاسایە لە چەند لایەکەوە سوودی بۆ ئابووریی و چینی کرێکار و هەژار هەیە. لەهەمان کاتیشدا وەکو نووسەریش دەڵێت: «رۆڵی زۆرباشی دەبێت لە کەمکردنەوەی نایەکسانی، کەمترین کرێی فیدراڵی لە ساڵی 1923 دەرچوێنرا، نزیکەی بیست ساڵ پێش ئەوەی لە فەرەنسا هەمان یاسا دەربچێت. گومانی تێدا نییە کەمترین کرێ رۆڵێکی سەرەکی هەیە لە پێكهێنان و پێشكەوتنی نایەکسانییەکان لە کرێدا، وەکو چۆن ئەزموونی فەرەنسا و ئەمریکا پیشانی دەدەن» . ل407

دانیشتوان
بابەتێکی گرنگی تر کە نووسەر باسیکردووە مەسەلەی دانیشتوان و پەیوەندیی بە گەشەسەندنی ئابووریی و سامان و نایەکسانییەوە هەیە. نووسەر بە پشت بەستن بە کۆمەڵێک ئاماری گەورە، هەوڵیداوە ئەو پەیوەندییە باسبکات کە لە نێوان گەشەی ساڵانەی ئابووریی و گەشەی دیمۆگرافیدا هەیە. نووسەر هەندێک ئاماری گرنگی خستۆتە روو، بۆ نموونە «ساڵی 1700 ژمارەی دانیشتوانی جیهان 600 ملیۆن کەس بووە، ساڵی 2012 دەگاتە 7 ملیار کەس». نووسەر لەوبارەیەوە دەڵێت: «بە درێژایی سێ سەدە ساڵانە ژمارەی دانیشتووانی جیهان 10 جار زیادییکردووە، ئەگەر بەم شێوەیە بەردەوام بێت، ئەوا ژمارەی دانیشتوان لە ساڵی 2300 دا، دەگاتە 70 ملیار کەس». ل 104
نووسەر هەوڵیداوە شرۆڤەیەکی ورد لەبارەی گەشەی دیمۆگرافی بکات و لایەنە باش و خراپەکانی بخاتەڕوو، لەهەمان کاتیشدا چ کاریگەرییەکی هەیە بەسەر ژیانی خەڵک و ئابووریی وڵاتانەوە، ئەمەش یەکەمجار بوو کتێبێک بخوێنمەوە وا بە روونی ئەو پەیوەندییەم بۆ شیبکاتەوە. نووسەر لەهەمان کاتیشدا هەوڵیداوە هەڵسەنگاندێکی زانستییانە بۆ تیۆرییەکی زانای بەریتانی ماڵتۆس بکات کە بە سیستمی ماڵتۆسی ناسراوە.

خوێندن
بابەتێکی گرنگی تر کە نووسەر باسی دەکات، مەسەلەی خوێندنە. من هەتا ئەم کتێبەم نەخوێندەوە نەمدەزانی چەندە خوێندن رۆڵی لە نەهێشتنی نایەکسانیی و کەمکردنەوەی هەژاریدا هەیە. نووسەر بە پشت بەستن بە کۆمەڵێک ئاماری گرنگ، ئەم بابەتەی شیکردۆتەوە. لەهەمان کاتیشدا بەهێزبوونی رۆڵی خوێندن لە سەدەی نوێدا دەردەخات. وەکو خۆشی دەڵێت:
«هچ گومانی تێدا نییە پەروەردە و تەکنەلۆژیا لە ماوەیەکی درێژدا رۆڵێکی گرنگ دەگێڕن». ل 403
لەبارەی رۆڵی لە نەهێشتنی نایەکسانییەوە نووسەر دەڵێت: «لە سەدەکانی پێشوودا کەسێکی هەژار دەیتوانی تەنها لەرێگەی سامانێکی میراتییەوە بگاتە لووتکە و دەوڵەمەند ببێت، بەڵام ماوەی چەند دەیەیەی پاش جەنگی جیهانی دووەم، سەرمایە بە میرات بە جێماو زۆرێک لە گرنگییەکانی خۆی لە دەستدا و بۆ یەکەمین جار لە مێژوودا کار و خوێدن بوونە دڵنیاترین رێگە بۆ گەیشتن بە لوتکە» ، ل318
دواتریش دەڵێت: «ئەگەر ئەو منداڵانەی کە سەدەیەک پێش ئێستا تەنها قۆناغی سەرەتاییان تەواوکردووە(کە دەکاتە هەر نەوەیەک لەو سەردەمەدا) لەهەمان قۆناغدا بمانایەتەوە، ئەوکاتە هیچ گومانی تێدا نەبوو کە نایەکسانی لە کارەوە و بەتایبەتیش نایەکسانی لەکرێدا زۆر زیادی دەکرد». ل401
هەمیشە لەهەموو جیهاندا بە باشی باس لە سیستمی ئابووریی و کۆمەڵایەتی وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا دەکەین، یەکێک لە هۆکارەکانیش باشبوونی سیستمی پەروەردە و فێرکردنە. هەروەکو نووسەر دەڵێت: «هەموو ئاماژەکان بۆئەوە دەچن کە دەوڵەتە ئەسکەندەناڤییەکان، کە نایەکسانی کرێ لەو دەوڵەتانەدا زیاتر مام ناوەندە لە هەرشوێنێکی دیکە، ئەمەش بە ئەندازەیەکی فراوان دەرئەنجامی ئەو راستیەیە کە سیستمی پەروەردەی دەوڵەتانی ئەسکەندەناڤی تارادەیەک یەکسان و گشتگیرە». ل403
لەلایەکی تروە نووسەر باشیی و خراپی سیستمی پەروەردەی وەکو پێوەرێک بۆ پێشكەوتن و دواکەوتنی دەوڵاتەن داناوەو دەڵێت: «لە هەموو کۆمەڵگە مرۆییەکاندا، تەندروستیی و پەروەردە بەهایەکی خودییان هەیە: توانای جێژوەرگرتن لە چەند ساڵێک تەندروستی باش، وەکو توانای بەدەستهێنانی مەعریفە و رۆشنبیرییە، ئەوەش یەکێکە لە مەبەستە بنەڕەتییەکانی شارستانییەت». ل404
دواجاریش لەبارەی سیستمی پەروەردەوە پێشنیازی نوێ دەخاتە بەردەم جیهان و دەڵێت: «دەبێت سیستەمی پەروەردە و فێرکردن خستنەڕووی جۆری نوێی راهێنان زیادبکات، هەروەها بەرهەمی شارەزاییە نوێیەکان بە شێوەیەکی خێراو بە تەواوی زیاد بکات، سەرەڕای ئەوەش، ئەگەر دەبێت نایەکسانی کەم بکرێتەوە، پێویستە زۆر بە خێرایی خستنەڕووی شارەزایی نوێ زیاد بکرێت، بەتایبەتی بۆ ئەوانەشی خوێندەواریان کەمە». ل401

تەکنۆلۆجیا
بابەتێکی گرنگ تر کە نووسەر پانتایی باشی بۆ داناوە مەسەلەی تەکنۆلۆجیایە، نووسەر پێی وایە: «پێشکەوتن بەرەو عەقڵانییەتی ئابووریی و تەکنۆلۆجی پێویستی بە پێشكەوتن نییە بەرەو دیموکراسی، هۆکاری سەرەکی ئەوەش ئاسانە: تەکنۆلۆجیا وەک بازاڕ وایە نە سنووری هەیە و نە ئەخلاق»..ل310
دواتر لەبارەی مەسەلەی مۆڕاڵی مرۆیی و تەکنۆلۆجیاوە قسەی زیاتر دەکات و دەڵێت: «ئەگەر بە راستی کەسێك هیوای ئەوە بێت سیستمێک بدۆزێتەوە کە عەدالەتی کۆمەڵایەتی و عەقڵانییەتی زیاتری تێدا بنیاتنرابێت لەسەر بەرژەوەندیی گشتی، بە هیچ جۆرێک پشت بەستن بە گۆڕانکاریی و ئارەزووە سەرپێیەکانی تەکنۆلۆجیا بەس نییە». ل310

کۆچکردن
خاڵێكی گرنگی تر کە نووسەر باسی لێوە دەکات مەسەلەی کۆچکردنە، کە ئێستا بۆتە یەکێکە لە کێشە گەورەکانی خۆرئاوا. نووسەر تێڕوانینێکی تەواو جیاوازی هەیە لە نووسەر و بیرمەندانی تری جیهان و پێیوایە: «کۆچکردن شێوازێکی ئاشتیخوازانەی دابەشکردنەوە و رێکخستنەوەی نایەکەسانی جیهانیی سامانە. لەبری جووڵاندنی سەرمایە، کە هەموو جۆرە ئاستەنگێکی تێدا بەدی دەکرێت، هەندێکجار ئاسانترە، رێگە بدرێت بە کرێکار بڕوات بۆ ئەو جێگەیەی کە مووچەیەکی زیاتری هەیە. باشترین نموونەش ئەمریکایە، سەرەتا لە سێ ملیۆن کەس پەیدابوو، ئەمڕۆ ژمارەی زیاتر لە 300 ملیۆن کەس دەبێت».ل716

گۆڕینی کەشوهەوا
بابەتێکی گرنگی تر کە نووسەر باسی لێوەدەکات و بە یەکێکێش لە کێشە گەورەکانی سیستمی سەرمایەداریی و مرۆڤایەتیش دادەنرێت کێشەی گۆڕینی کەشوهەوایە، نووسەر دەڵێت: «گۆڕانی کەشوهەوا بەشێوەیەکی گشتگیرتر، کە دەگونجێت لەم سەدەیەدا ببێتە هۆی لەناوبردنی سەرمایە سروشتییەکانی مرۆڤایەتی، ئەمەش مەترسییەکی دوورمەدوای جیهانییە».ل 757
نووسەر پێیوایە: دەبێت ئەم کیشەیە لە ئاستی جیهاندا چارەسەر بکرێت، ئەویش هاوڕای نووسەری بەریتانیا نیکۆلاس ستیرنە کە داوا دەکات «٪5 ی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی جیهان خەرجبکرێت وەکو هەوڵدانێک بۆ کەمکردنەوەی گۆڕانکاریی کەشوهەوا لە داهاتوودا» ل 758

شەفافییەت
بابەتێکی گرنگی تر کە نووسەر گرنگی پێداوە، مەسەلەی (شەفافییەت)ە. نووسەر پێیوایە شەفافییەت زۆر گرنگە بۆئەوەی ئاگاداری کەڵەکەبوونی سەرمایە بکەین، لەم رێگەیشەوە دەتوانرێت باجی گونجاو دابنرێت بەم شێوەیە نایەکسانی کەمتر دەکرێتەوە، لەهەمانکاتیشدا ئەم پرسە گرنگە بۆ سیستمی دیموکراسی.
نووسەر دەڵێت: «بڕوام وایە گرنگە سووربین لەسەرئەوەی کە یەکێک لە پرسە زۆر گەرم و باوەکان لە چەند ساڵی داهاتوودا بریتییە لە پەرەسەندنی شێوازە نوێکانی موڵک و ماڵ و کۆنتڕۆڵکردنی دیموکراسییانەی سەرمایە». ل 760
دواتر دەڵێت: «بەدڵنییایەوە شەفافییەتی ئابووریی و دارایی بۆ مەبەستەکانی باج گرنگن، بەڵام لەبەر چەند هۆکارگەلێکی گشتی زیاتر، ئەمانە بنەڕەتین بۆ حوکمڕانییەکی دیموکراسییانە و بەشدارییکردن تێیدا». ل 761

دەوڵەتی نەتەوە
نووسەر لەهەندێک شوێندا دژی دەوڵەتی نەتەوە دەوەستێتەوە لە هەندێک شوێنی تریشدا پشتگیریی دەکات بەتایبەتی لەرووی دانانی سیستمێکی ئیداریی باش و باج وەرگرتنەوە و دەڵێت: «هێشتا دەوڵەت- نەتەوە ئاستە راستەکەیە بۆ نوێکردنەوە و گەشەپێدانی شێوازە نوێیەکانی حوکمڕانیی و خاوەندارێتیی هاوبەشی مامناوەند لە نێوان خاوەندارێتیی گشتیی و تایبەتیدا. ئەمە دەبێتە یەکێك لە ئاڵنگارییە سەرەکییەکانی سەدەی داهاتوو. بەڵام تەنها سیاسەتی تەواوکاری هەرێمیی دەتوانێت ببێتە هۆی رێکخستنێکی کاریگەرانەی سەرمایەداریی جیهانی بۆ میرات بەجێماو لە سەدەی بیست و یەکدا». ل761

رۆڵی باج
هەتاوەکو ئەم کتێبەم نەخوێندەوە لە کاریگەریی گەورەی باج بەسەر نایەکسانییەوە بۆم دەرنەکەوتبوو، نووسەر زۆر بە باشی باسی گرنگی باج دەکات، لەهەمانکاتیشدا پەیوەندیی نێوان باج و کەمکردنەوەی نایەکسانی دەخاتەڕوو. جگە لەوەش بوونی باج بۆ گەشەسەندنی ئابووری دەستکەوتی حکومەت باس دەکات. نووسەر دەڵێت: «پرۆسەی باج وەرگرتن بابەتێکی تەکنیکی نییە، بەشێوەیەکی تایبەتی بابەتێکی سیاسیی و فەلسەفییە، بێگومان گرنگترین بابەتی سیاسییە، بەبێ باجەکان کۆمەڵگە چارەنووسی هاوبەشی نابێت و کارێکی پێکەوەییش ئەسەتەمە، لە کرۆکی هەموو گۆڕانکارییە گرنگە سیاسییەکاندا شۆڕشێكی دارایی لەئارادایە». ل651
دواتر مەسەلەی باج دەبەستێتەوە بە سەرکەوتوویی و شکستی دەوڵەتەوە، لەمبارەیەوە دەڵێت: بەڵگە مێژووییەکان ئەوە دەخەنەروو کە تەنها بە ٪10 تا ٪15 ی داهاتی نەتەوەیی لەبڕە وەرگیراوەکانی باجدا، ئەستەمە بۆ دەوڵەتێک زیاتر لە کارە تەقلیدییە سیادییەکانی خۆی بەجێبهێنێت، ئەوەش لەپاش خەرجییەکانی بۆ هێزێکی پۆلیسی گونجا و سیستمێکی دادگەرانە، بڕێكی زۆر نامێنێتەوە بۆئەوەی بدرێت بە بوارەکانی پەروەردە و تەندروستیش». ل 649
پاشان نووسەر دەڵێت: «باجی سەرمایە توندوتیژیی کەمترە و وەڵامێکی کارامەی دەبێت بۆ گرفتێکی بێ کۆتایی سەرمایەی تایبەتیی و دەستکەوتەکەی، هەروەها باجی سەرمایە گونجاوترین وەڵامە بۆ نەهیشتنی نایەکسانی». ل 707
دواتریش دەڵێت: «ئاسانترین رێگە بۆ حکومەتێک بۆئەوەی دووبارە سەربەخۆیی ئابووریی و دارایی بەدەستبهێنێتەوە، بریتییە لە پەنابردن بۆ پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی و کۆنتڕۆڵکردنی سەرمایە. ل 711

رەخنە لە مارکس
نووسەر لەگەڵ ئەوەی لە زۆر شوێندا ستایشی مارکس دەکات و پشت بە تێڕوانیینەکانی دەبەستێت، بەتایبەتی لەرووی نایەکسانییەوە، بەڵام لە زۆر شوێنێشدا رەخنەی توندی لێدەگرێت. نووسەر دەڵێت: «زۆربەی کات مارکس پشتی بە رێگەیەکی تاڕادەیەک باوەڕ پێنەکراو و ناسیستماتیک بەستووە بەرامبەر بە ئامارە بەردەستەکان، مارکس هەوڵی نەداوە ئەوە بدۆزێتەوە ئایا ئەو چڕی سەرمایەی کە تێبینی کردبوو لە حساباتی هەندێك لە کۆمپانیاکاندا، هەموو ئابووری بەریتانیا دەگرێتەوە، یاخود تەنها چەند کەرتێکی تایبەتی ئابووری دەگرێتەوە، ئەو دەیتوانی ئەو کارەش بکات، ئەوەش لە رێگەی کۆکردنەوەی چەند دەرزەنێک لە چەند حساباتێکی هاوشێوە. هەروەها مارکس لە کتێبی سەرمایەدا بەشێکی زۆری لە کتێبەکەی تەرخانکردووە بۆ مەسەلەی کەڵەکەبوونی سەرمایە، بەڵام هیچ ئاماژەی نەداوە بە ژمارەیەکی زۆر هەوڵ کە دراوە بۆ خەمڵاندنی رەسیدی سەرمایەی بەریتانیا کە لە سەدەی 18و 19 کراون». ل 305
لە شوێنێکی تریشدا دەڵێت: «چارەسەری کێشەی سەرمایە لەلایەن کارل مارکس و سۆشیالیستەکان، لە سەدەی نۆزدەدا پێشنیازکراو بە شێوەیەکی پراکتیکی لە یەکێتی سۆڤێت زۆر رادیکاڵانە جێبەجێکرا، ئەوەش بە هەڵوەشانەوەی خاوەندارێتیی تایبەتیی ئامڕازەکانی بەرهەمهێنان کە بریتین لە زەویوزار و باڵەخانە، سەرمایەی پیشەشازیی و دارایی و بازرگانی، بەڵام پاشتر کارەساتە مرۆییەکان کە بەهۆی پلانی بە مەرکەزییکردنی ستالینی یەکێتی سۆڤێتەوە، تووشی مرۆڤایەتی بوون، چەوتی ئەم تیۆرییە دەردەخات». ل؛707

کێشەکانی جیهان
نووسەر بۆ کەمکردنەوەو نەهێشتنی کێشەکانی نایەکسانیی و کەشوهەوا و کۆچ، داوای باجێکی جیهانی دەکات کە دەوڵەتە دەوڵەمەندەکان و سەرمایەدارە گەورەکانی جیهان بیدەن، لەرێگەی ئەو باجەشەوە کێشە گەورەکانی مرۆڤایەتیی چارەسەر بکرێت. هەرچەندە ئەم پێشنیازەی ئێستای تۆماس پیکیت وەکو خەونێک وایە، بەڵام دەکرێت لەداهاتوودا وەکو رێگە چارەیەکیش سەیر بکرێت.

دەرئەنجام
راستە نووسەر هەوڵێكی جددیی داوە تاوەکو شرۆڤەیەکی باش بۆ ئەو سیستمە ئابوورییە بکات کە لە ئێستادا لە جیهاندا بەرقەرارە، بەڵام نەشیتوانیوە وەڵامی هەموو پرسیار و کێشەکانی جیهان بداتەوە. راستە نووسەر رەخنەی زۆری لەم سیستمە گرتووە بەڵام هیچ ئەلتەرناتیفێکی بۆ ئەم سیستمە دەرنەخستووە. لەکاتێکدا مارکس هەوڵیداوە ئەلتەرناتیفێک بۆ سیستمی سەرمایەداری بدۆزێتەوە کە ئەویش سیستمی سۆشیالیزمە.
لەلایەکی ترەوە نووسەر زیاتر تیشکی خستۆتە سەر خۆرئاوا و کەمتر قسەی لەبارەی سیستمی ئابووریی لە وڵاتانی تری جیهان کردووە. راستە لێرەولەوێ باسی گەشەکردنی چین و ژاپۆن و هیندوستان دەکات، لێ ئەمە هەموو جیهان نییە. ئەم کتێبە دەوڵەمەندتر دەبوو گەر نووسەر هەوڵیبدایە باسێکی سیستمی ئابووریی وڵاتانی جیهانی سێهەمیشی بە چڕتر بکردایە. بەداخەوە تەنها بەشێوەیەکی لاوەکی باسی دەکات و بەگشتی جەختی لەسەر خۆرئاوا کردووە.
لەکاتی باسکردنی سندوقە سیادییەکاندا، کەمێک باسی دەوڵەتانی کەنداو دەکات، هەرچەندە ئەو سندوقی سیادی ئەم دەوڵەتانە، بە مەترسی بۆسەر خۆرئاوا وەسفکردووە.
هەست دەکەم نووسەر کەمتر زانیاری لەبارەی وڵاتانی جیهانی سێهەمەوە هەبووە، هەربۆیە لە شرۆڤەکانیشیدا زۆرجار سەرکەوتوو نەبووە، بۆ نموونە ئەو لەلایەک دەڵێت وەبەرهێنانی بیانی هیچ رۆڵێکی لە گەشەکردنی وڵاتانی خۆرهەڵاتی ئاسیا نییە، لەهەمانکاتیشدا دژی داخران و داخستنی بازاڕی نیشتمانییە.
بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم کتێبە سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە سیستمی سەرمایەداریی و ئەو سیستمە ئابووریەی کە ئەمڕۆ جیهانی بەڕێوەدەبات.
دیارە ئەم کتێبە کۆمەڵێک بابەتی زۆری لە خۆگرتووە کە هەموویان مایەی گرنگیی و بایەخپێدانن، لێرەدا من تەنها ویستم ناساندنێکی کورت بۆ ئەم کتێبە بکەم، کە بە یەکێک لە کتێبە باشەکانی هەزارەی دووەم دادەنرێت کە لە بارەی ئابوورییەوە نووسرابێت.
لەکۆتاییشدا دەستخۆشی لە کاک بیلال دەکەم بۆ وەرگێڕانی ئەم کتێبە گرنگە و هیوای کاری باشتری بۆ دەخوازم.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا

———————————

سەرچاوە:
تۆماس پیکیتی، سەرمایە لە سەدەی بیست و یەک، لە ئینگلیزیییەوە: بیلال ئیسماعیل حەمە. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و پەخشی جەمال عیرفان. 2018




ژیانی سوهرەوەردی لە رۆمانێکدا.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

خوێندنەوەیەک بۆ رۆمانی قەلەندەر و قەڵا

ئەردەڵان عەبدوڵڵا

لە وتاری پێشوومدا باسی بنەما فکرییەکانی سوهرەوەردیم کرد، لەم وتارەشدا لەرێگەی باسکردنی رۆمانی ” قەلەندەرو قەڵا” وە، باسی هەندێک لایەنی شەخسی ئەم فەیلەسوف و عاریفە گەورەیە دەکەم.
لەناو ژانری رۆماندا، رۆمانی بیۆگرافی تایبەتمەندیی خۆی هەیە، پێش هەموو شتێک دەبێت ئەو کەسانەی کە ئەمجۆرە رۆمانانە دەنووسن، شارەزاییەکی ئێجگار باشیان لەبارەی مێژوو، کەسایەتیی، ژیانی شەخسیی و فکریی ئەو کەسەوە هەبێت کە لەبارەیەوە دەنووسن. ئەمجۆرە رۆمانانەش لەناو ئەدەبیاتی جیهاندا زۆرن و چێژی گەورەش بە خوێنەران دەبەخشن، لەهەمانکاتیشدا خوێنەر بەو کەسایەتیانە دەناسرێن کە پێشتر نەیانناسیون. لەوانەبێت زۆرجار لەرێگەی رۆمانێکەوە، باشتر لە فکری کەسێک یان فەیلەسوفێک ئاشناتر بین. یەکێک لەو رۆمانە جوانانەی کە لەم بوارەدا نووسراون، رۆمانی ” قەلەندەر و قەڵا” یە لە نووسینی نووسەری ئێرانی یەحیا یەسریبی” یە، وەرگێڕی بەتواناش ئازاد بەرزنجی لە فارسییەوە کردوویەتی بەکوردی.
نووسەر زۆر شارەزاییە لە فکر و فەلسەفە بە گشتیی و سوهرەوردەیش بەتایبەتی. ئەو پاشخانە فکرییەش هاوکارییکردووە تاوەکو لە نووسینی رۆمانەکەیدا سەرکەوتوو بێت. خۆشبەختانە وەرگێڕی رۆمانەکەش هەم لە بواری فکریی و فەلسەفیدا شارەزاییە، هەمیش لە زمانی فارسیدا، هەرئەمەش وایکردووە کە لە وەرگێڕانەکەدا سەرکەوتوو بێت.
لێرەدا پێمخۆشە بەچەند دێڕێک ئەم رۆمانە جوانە بە خوێنەران بناسێنم، بەمشێوەیەش کەمێک باسی فکر و فەلسەفە و ژیانی شەخسی سوهرەوەردیش بکەین.

ناوەڕۆکی رۆمانەکە

وەکو لە پێشیشدا ئاماژەم پێکرد، ئەم رۆمانە باسی ژیانی شەخسیی و فکری فەیلەسوفی مەزنی کورد و خۆرهەڵاتیی و جیهانی سوهرەوەردیی دەکات. سەرەتای رۆمانەکە بە منداڵیی سوهرەوەردیی دەستپێدەکات، کاتێک شەو دایکی بەدیارییەوە چاودێریی دەکات و تەواو نیگەرانە، چونکە منداڵەکەی تاییەکی بەهێزیی هەیە. گەرچی حەبەشی باوکی بەو شێوەیە نیگەران نییە. پاشان نووسەر وردە وردە دەزووی رۆمانەکە دەکاتەوەو سەرەتای ژیانی سوهرەوەردیمان بۆ باس دەکات. سوهرەوەردی هەر لەمنداڵییەوە نیشانەکانی بلیمەتیی و زیرەکی پێوە دیارە، بۆیە لە قووتابخانە لای شێخ عەبدولڕەحمانی مامۆستای گوند، خۆشەویست دەبێت و دەیکاتە سەرپەرشتیاریی قووتابییەکانی تر و بە شێخی قووتابییەکان ناوی دەبات.
سوهرەوەردی خەون دەبینێت و پاشان بۆ مامۆستا و هاوڕێکانی دەگێڕێتەو، لە خەونیدا باڵێکی هەیە و پاشان پیاوێکی پیر دەبینێت باڵێکی بەدەستەوەیە دەڵێت ئەمە باڵەکەی ترتە، تۆ ناتوانیت بە یەک باڵ بفڕیت، ئەویش دەیەوێت باڵەکەی دەستی بگرێت، بەڵام پیرەمێردەکە دوور دەکەوێتەوە دەفڕێت بۆ ئاسمان، ئەمیش بەدوایدا هاوار دەکات و داوای باڵەکی دەکات.
دواتر مامۆستاکەی دەینێرێت بۆ لای خواجە عوبەید تاوەکو راڤەی خەونەکەی بۆ بکات. کە دەچێتە لای خواجە عوبەید ئەویش خەونەکەی بۆ راڤە دەکات و دەڵێت: تۆ خودا بەهرەیەکی پێداویت، ئەمە باڵێکیانە، ئەوەی تریشان دەبێت بەدوایدا بگەڕێیت ئەویش لە رێگەی مامۆستا و رابەرێکەوە فێری دەبیت و دەبێت بەدوایدا بگەڕێیت. ئەم خەونەش دەبێتە سەرەتایەکی گرنگ بۆ ئەم منداڵە و بە تەواوی ژیانی دەگۆڕێت و حەزی خوێندن و گەڕان بە دوای باڵی دووەمیدا، دەبێتە ژیان و خولیای. هەرواش دەکات، تەواوی ژیانی بە دوای گەڕان بەدوای مەعریفە و زانستی نوێدا دەگەڕێت. سەرەتا دەچێتە شاری ئەسفەهان و لەوێ دەستدەکات بە خوێندن، لێرەشەوە کاروانی فێربوون و خوێندن دەستپێدەکات و پاشان دەچێتە مەراغە و ماردین و شام و دواجاریش لە شاری حەلەب دەگیرسێتەوە.
کێشەکە لەوەدایە ئەو قوتابخانانەی کە ئەو سەردانی دەکات، ناتوانن تینوێتی سوهرەوەردیی بشکێنن و خەون و خەیاڵەکانی زۆر لەوە گەورەترن. وەکو خۆشی لە دیالۆگێکیدا بە برادەرێکی دەڵێت:
” ئەوەی لە شەریعەتدا هاتووە و زاناکانی کۆن گوتوویانە، ئەو زانیارییانەن کە لە بەردەستماندان و بێ هیچ خۆماندووکردن و تەقەڵایەکی نوێ، خراوەتە بەردەستی ئێمە، کەواتە ئەرکی ئێـمە و ئەوانەی دوای ئێمە، لە خزمەتکردن بە زانستەکانی مرۆڤدا چییە؟ ئەگەر بواری زانستە ئەقڵییەکان قەدەغە و حەرام بکرێن، کەواتە کاری زانایان، جگە لە هەڵگرتنی کتێبە کۆنەکانی پێشینان چی دەبێت؟ ل46″
ئەو هەمیشە خوێندکارێکی ئاساییی نەبووە، هەمیشە چەکی پرسیاری ئامادەبووە، ئەمەش زۆرجار رووبەروی کێشەوگرفتی زۆری کردووە. بۆ نموونە کاتێک لای مامۆستا زەهیرولدین فارسی بوو، رۆژکیان پرسیاری زۆر دەکات، دوایی مامۆستاکە شێخ ئەحمەدی قوتابیی کۆنی خۆی دەنێرێتە لای سوهرەوەردیی، نیگەرانی مامۆستای پێ رادەگەیەنێت و پاشان ئامۆژگاری دەکات و دەڵێت:
” ئەگەر دەتەوێت ڕێزت لێ بگرن، ئەگەر دەتەوێت بە ئارامی بژیت، کەم قسە بکە، پرسیار مەکە، تا دەم بوەستێ، سەر سەلامەتە .ل 55 “
بەڵام سوهرەوەردی ناتوانێت وەکو خوێندکارەکانی تر دەمی بگرێت و پرسیار نەکات، وەکو خۆشی دەڵێت:
” چۆن دەبێت مرۆڤ پرسیار نەکات! پرسیارکردن رۆحی مێشکی مرۆڤە، ئەگەر جەسارەت و توانای پرسیارکردن لە من بستێنەوە، دڵنیام هیچم پێ نابەخشن.ل56 “
کاتێک خوێندن لە ئەسفەهان تەواو دەکات و دەگەڕێتەوە بۆ گوندەکەی خۆیان، دایکی زۆر دڵخۆش دەبێت و دەیەوێت ژنی بۆ بخوازێت و لەپاڵ دایکیدا بژی، بەڵام وەکو دەڵێن ئاش لە خەیاڵێك و ئاشەوان لەخەیاڵێکی تر، سوهرەوەردیی لە خەون و خەیاڵێکی تردایە کە زۆر جیاوازە لەوەی دایکی. کێشەی سەرەکی ئەو ئەوەیە، هەمیشە وەکو دەروێشێک بەدوای زانین و مەعریفەی نوێدا دەگەڕێت. وەکو خۆشی دەڵێت:
“تینووێتییەکی لە رادەبەدەر و سەیرم بۆ مەعریفە هەیە، دەچم بۆ مەراغە، یان هەر شوێنێکی تر، کە سەرچاوەی زانین بن، ئەوەی بیری لێ نەکەمەوە سەروەت و سامان و پلەوپایە و ژن و مناڵە، هەست دەکەم ئەمانە دەبنە کۆت و لە جووڵەم دەخەن. بۆ ساتێک چییە، سروەتم نییە، تینوێتیی بۆ زانین و گڕی حەزێک بۆ گەڕان، وا لەناو دڵمدا! بارەکەشی کۆڵێک کتێبە. ونبوویەک هەیە، کە دەبێت بە دوایدا بگەڕێم و لەم رێیەشدا هیچ شتێک ناتوانێت بەرم لێ بگرێت، مەگەر تیغی ئەجەل یان شمشێری جەهل و ئێرەیی. ل76”
هەربۆیە تەنها پشتی بە قوتابخانە ئیسلامییەکان نەبەست، بەڵکو هەوڵیدا لەناو ئاینەکانی تریشدا بەدوای هەقیقیەت و مەعریفەدا بگەڕێت، بەتایبەتی ئایینی زەردەشتیی. کاتێک لە سوهرەوەردەوە بەرەو مەراغە دەچێت، لەرێگەدا چاوی بە پیاوێکی پیر دەکەوێت و ئەویش باسی موغێکی زەردەشتی بۆ دەکات، یەکسەر سوهرەوەردی رازی دەبێت و دەچێتە لای ئەو موغە زەردەشتییە و ماوەیەک لەوێندەر دەمێنێتەوە فێری عیرفان و زانستی زەردەشتی دەبێت.
جگە لە مەسەلەی عیرفان و گەڕان بەدوای زانستدا، لێرە لای ئەو موغە زەردەشتییە، سوهرەوەردیی لایەنێکی تری خۆی بۆ رووناک دەبێتەوە ئەویش خۆشەویستییە، لێرە کچە شۆخ و شەنگی زەردەشتی ” سیندوخت” دەبینێت و عاشقی دەبێت، ئەم عیشقەش وەکو نوورێکی نەمر وایە و هەمیشە کاتێک تاریکی بەسەر دەروون و ناخیدا زاڵ دەبێت، سیندوخت بە خۆشەویستی خۆی رووناکی دەکاتەوە. ئەم کچە و ئەم عیشەقە هەتا کۆتایی ژیانی لەگەڵیدا دەمێنێت، بەڵام بەشێوەیەکی خەیاڵی، لەمەشدا نووسەر زۆر سەرکەوتووو بوە لە باسکردنی ئەو حاڵەتە تایبەتییە خۆشەویستیی و عیشقە.
دواتر نووسەر هەوڵیداوە کاروانی ژیانی سوهرەوەردیی باس بکات و لێرەشدا ناوی زۆر شوێن و کەسایەتیی مێژوویی دێن. هەتا دواجار رۆمانەکەی دەباتە شاری حەلەب ئەمەش دەبێتە دوایین وێستگەی رۆمانەکە، هەر لێرەش ژیانی سوهرەوەردی بەشێوەیەکی تراژیدیی کۆتایی پێدێت، کاتێک کۆمەڵێک زانای ئایینی گوشار بۆ سەر دەسەڵات دەهێنن، کە دەبێت سوهرەوەردیی سزا بدرێت، چونکە کەسێکی کافر و دەرچووە لە ئایینی ئیسلام. دواجار لەم پیلانەیاندا سەردەکەون و لەپاش دادگاییکردنی لەلایەن کۆمەڵێک زاناوە، بڕیاری لە سێدارەدانی بۆ دەردەچێت. لەکاتێکدا زاهیر شای کوڕی سەلاحەدینی ئەیوبی زۆر هۆگری سوهرەوەردیی دەبێت و حەزیش ناکات سزای بدات، بەڵام ئەویش دواجار لە ژێر گوشاری باوکیدا بڕیارەکە جێبەجێ دەکات.

شێوازی نووسین

یەکێک لە خاڵە جوان و سەرکەوتووەکانی ئەم رۆمانە شێوازی نووسینێتی، بەڕاستی نووسەر زۆر جوان توانیوێتی لە رێگەی بەکارهێنانی شێوازێکی جوانی ئەدەبییەوە، رۆمانەکەی بڕازێنێتەوە و زۆربەی رەگەزەکانی رۆمانی بە باشی بەکارهێناوە لە پێش هەمووشیانەوە” دیالۆگ، داڕشتن و شیکردنەوەی کەسایەتییەکان، کات و شوێن، مۆنۆلۆگ، فلاش باگ” لەهەمووشی گرنگتر نووسەر لە باسکردنی کەسایەتییەکەیدا شێوازی ” ماگی- ریالیزم، ریالیزمی سیحریی” بەکارهێناوە، ئەمەش زۆر کەم نووسەر تێیدا سەرکەوتوو دەبن، کەمن ئەوانەی دەتوانن ئەم شێوازە بەکار بهێنن. ئەم شێوازی ماگی ریالیزمەش چێژی زیاتر بە خوێنەر دەبەخشێت و زیاتر تێکەڵی دەکات لەگەڵ ناوەڕۆکی رۆمانەکە.

خۆشەویستی

جگە لە پرسی فکریی و فەلسەفیی، چیرۆکی خۆشەویستی بابەتێکی گرنگی تری ناو ئەم رۆمانەیە. نووسەر هەوڵیداوە لایەنێکی تری ژیانی ئەم کەڵە فەیلەسوفەمان بۆ باسبکات و کاریگەریی خۆشەویستی بەسەر ئەم کەسایەتییە فکریی و ئاینییەوە دەربخات. سیندوخت هەتا کۆتایی رۆمانەکە بەشیوەیەکی خەیاڵئامێز، دەبێتە تارماییەک و هەمیشە لە ناخ و دڵ و دەروونی سوهرەوەردیدا دەمێنێتەوە. ئەوەی نوێ بوو بۆ من، شیکردنەوە وشەی ” عیشقە” ، ئەم وشە عەرەبییە مانای گیاییەک دەگەیەنێت کە لە دارێکەوە دەئاڵێت و تەواوی لق و پۆپەکانی دەگرێتەوەو هەموو ئاو و وزەی دارەکە دەبات و هەتا لەکۆتاییدا وشكی دەکات. پێدەچێت عەرەب لە هەڵبژاردنی ئەم وشەیەدا زۆر سەرکەوتووبن، چونکە لەراستیشدا عیشق وایە، هەتا کەسەکە نەسووتێنێت واز ناهێنێت، مەبەستم سووتانی رۆحییە.

چەند بابەتێکی گرنگ

وەکو وتم ئەم رۆمانە جگە لەوەی زیاتر باسی ژیانی تایبەتی سوهرەوەردیی دەکات، بەڵام لەپەنا ئەوەشدا باسی کۆمەڵێک بابەتی فکریی و فەلسەفییش دەکات، تاڕادەیەکی باش لەڕووی فکرییەوە سوهرەوەردیی بە خوێنەر دەناسێنێت.
کاتێک کە موغە زەردەشتییەکە دەبینێت، کۆمەڵێک قسەوباسی فکریی و ئایینی و فەلسەفیی باس دەکەن. موغەکە دەڵێت:
“لەفەلسەفەدا سەرچاوەی جیهان بوونە و وەهاش وەسف دەکرێت، کە خۆی پێویستە و پێویستی بە هیچیش نییە، لە حیکمەتی خوسرەوانیدا سەرچاوەی جیهان مینوی پاکە، مینووش واتە عەقڵ. لەم حیکمەتەدا جیهان لە رووناکیی سەرشار و رۆح و ئەقڵەوە پەیدا بووەو سەرچاوەی جیهانیش داناییە.ل100
لە شوێنێکی تردا باسی گرنگی گەیشتن بە زانینی “حس”ی دەکات و چاوی ناخ، کە ئەویش حاڵەتێکی عیرفانیی و تەسەوفە. لە زاری موغەکەوە دەڵێت:
” کاتێک زانینی مەزنەیی دێتە ئاراوە، مەسەلەی کفر و ئیمان نامێنێت، چونکە باوەڕداریی و بێباوەڕیی، پەیوەستن بە جیهانی خودئاگاییەوە، لە جیهانی خودئاگاییدا مەودا هەیە لە نێوان ئاگامەندی و راستیدا. وەختێک ئینسان دەبێتە خاوەنی بینینی دەروونی یان بینین بە چاوی ناخ راستەوخۆ بە هەقیقەت دەگات، ئیدی شتێک نامێنێتەوە بۆ کوفر و ئیمان، چونکە ئەو زانینە خۆی دەبێتە زانراو نەک خەبەر لە زانروا بدات، ئەو زانستە زانیننین نییە بەڵکە بینینە ، ئاگاماندی دەبێتە خودی راستی خۆی، نەک شتێک کە لەڕاستیدا مەودای هەبێت. ل 107

جیهانی بوون

بابەتێکی گرنگی تر کە نووسەر ئاماژەی پێداوە مەسەلەی جیهانی بوونە، ئەمەش لەزاری موغەکە باسی لێوە دەکات و دەڵێت:
” جیهانی بوون بریتییە لە کۆمەڵێک رووناکیی و تاریکی، تەواوی گەوهەرە رووناکەکان ، ئاسمانین و جەستە و ماددە ناگرنەوەو ئەمانە جیهانی مینوو ” عەقڵین” پێکدەهێنن. بەڵام جیهانی هەستپێکرا و، واتە جیهانی جەستەیی و ماددیی، تاریکە و پێی دەگوترێت گێتی. لەهەر کوێیەک گیان هەبێت رووناکی هەیە، بەڵام لەم نێوەندەدا، ئینسان تایبەتمەندییەکی هەیە، کە خاوەنی بینیە بە دیدەی ناخ و توانای بەدەستهێنانی زانینەکانی هەیە لەرێی مەزەندەوە” حدس” ەوە.ل 116
جێگەی ئاماژەیە زۆرجار نووسەر هەوڵیداوە بۆچوونە فکرییەکانی سوهرەوەردی لە زاریی خۆیی و ئەم موغە زەردەشتییەوە باس بکات.

سەرچاوەی زانین خۆتی
بابەتێکی فەلسەفیی تر مەسەلەی ناخی مرۆڤە، ئەمەش بە پێی بۆچوونی ئەفلاتونی فەیلەسوفی یۆنانی بێت، سەرچاوەی زانین ناخی مرۆڤ خۆیەتی، ئەم کاریگەرییەش زۆر بە فکری سوهرەوەردیدا هەبووە. ئەمجارە لە زاری شێخ تاهیرەوە ئەم باسە باس دەکات و دەڵێت:
“تۆ خۆت مامۆستای خۆتیت، دواجار ئەوانی تریش هەر ئەوەندەی من و تۆ دەزانن، دەبێ سەرچاوەی کانیاوی زانین لە ناخ و دەروونی خۆتەوە هەڵبقووڵێت، ل 151

خۆت پزیشکی خۆت بە!
پاشان لە شوێنێکی تردا لەزاری دەروێشێکەوە درێژە بەم باسە دەدات و کاتێک سوهرەوەردی پێی دەڵێت: دەستم دامێنێت، یاریدەم بدە، ببە بە پزیشكم.
ئەویش لە وەڵامدا پێی دەڵێت:
” تۆ خۆت پزیشکی خۆتیت! کەس ناتوانێت ببێت بە پزیشكی کەسێکی تر، تینوو بە، بەڵام با تینوێتیت رووی لە خۆت بێت و ئاوی کارێزی دەروونی خۆت بخۆرەوە، هەرچییەکت بوێت، لە ماڵەکەی خۆتدا هەیە.ل 181
خەڵکی جاهیل و قسەکردن
بابەتێکی فکری تر مەسەلەی خەڵکی نوخبە و خەڵکی جاهیلە، لەهەمانکاتیشدا چۆنێتی مامەڵەکردنی نێوان ئەم دووانە باس دەکات. لە زاری شێخ تاهیرەوە ئەم بابەتە باس دەکات و دەڵێت:
“قسەکردن لەهەموو شوێنێک هەڵەیە، پرسیارکردنیش لەهەموو کەسێک هەڵەیە. مرۆڤ نابێت لە قسەکردندا بۆ خەڵکی شایستە درێخی بکات. بەڵام خەڵكی ناشایستە و نامۆ بە هەقیقەت، وەکو ئەو پڵیتەیە وایە، کە لەجیاتی زەیت، بە ئاو تەڕ بووبێت، چەند بتەوێت دایبگرسێنیت، داناگیرسێت، قسەی ئەهلی دڵ، لە ئاگر و رووناکی خاڵی نییە، وەلێ ئاگر و رووناکی لە مۆم بەر دەبێت نەک لە پڵیتەی تەڕ. ل 145

عەقڵ

عەقڵ تەوەری سەرەکی بیرکردنەوەی سوهرەوەردییە، لە زۆر شوێندا باسی ئەم بابەتەی کردووە. لە زاری سوهرەوەردییەوە دەڵێت:
“عەقڵ تاکە ئامڕازە کە مرۆڤ لە گیانەوەر جیا دەکاتەوە، ژیریی واتە پەیبردن بەو یاسا و رێسا و بنەما روون و بەردەوامانەی دەکرێ لە رێیانەوە تەفسیری بوون بکەین. عەقڵ تاقە رێگە و ئامڕازی ئادەمیزادە بۆ ڕاڤەکردن و رێکخستنی ئەزموونە هەستییەکان.
پاشانیش دەڵێت:
من نرخی ئەقڵ و ئەنجامگیریی ژیان دەزانم، بەڵام لە هەمان کاتدا، نابێت زەوق و زانینە زەوقییەکانیش فەرامۆش بکەین. ل222

حاڵەتی رۆحی تایبەت
کاتێک لەگەڵ دەرویش بەڵخی دەبێت ئەو داوای لێدەکات کە سەیری دواوە بکات، سەیر دەکات کەسێک هەمان سیما و دەموچاوی ئەوی هەیە، پاشان رێزێک جەستەی خۆی بینی، تا دەگاتە خۆر، تارادەیەک هەموویان لەیەک دەچوون. ل 215
ئەم حاڵەتەش زیاتر دەچێتە قالبی ماگی” سیحرئامێزەوە’ هەرچەندە ئەمجۆرە حاڵەتانەش لەناو عالەمی تەسەوف و عیرفاندا بوونی هەیە.

بۆچوونی لە بارەی دەسەڵاتەوە

سوهرەوەردی خاوەنی دیدگای تایبەت بەخۆی بووە لەبارەی دەسەڵاتەوە، کە تەواو پێچەوانەی ئەو دیدگایە بووە کە لەوکاتدا زاڵبووە. لەکاتی ئامۆژگارییکردنی زاهیر شادا سوهرەوەردی دەڵێت:
سێ شت گرنگن:
یەکەم: رێز لە کەسایەتیی و پایەی و رێزی هاووڵاتییان بگریت. دەستماچکردن و کڕنووشی خەڵک بۆت، هیچ لە تۆ زیاد ناکات، بگرە ئەوە دەبێتە نیشانەیەک بۆ بچووکیی و جەهلی تۆ، کە بە سووککردنی خەڵکی، خۆت بە گەورە بزانیت. ئەو کەسەی کڕیاری ستایش و مەراییە، مرۆڤێکی خۆپەرستە و پڕە لە گرێی خۆ بەکەمزانین.
دووەم: هەموو میر و زانایەک دەبێت بیر لە پاراستن و پشتیوانیکردن لە خەڵک بکاتەوە، نەک پاراستن و پشتیوانیکردن لە خوا! چونکە خوا پێویستی بەپشتیوانیی کەس نییە و لە هیچی کەم نییە، بەڵکە ئەوە خەڵک و ئادەمیزادەکانن، کە پێویستیان بە میهرەبانیی و پشتوانییە، لەبەر ئەوە نابێت بە بیانوی بەرگرییکردن لە خوا و دینەوە، ستەم لە خەڵک بکەیت، یان بە بیانوی جیهاد و زەکاتەوە، دەست بە رۆح و سەر و ماڵی خەڵکیدا بگریت.
سێهەم: ئەوەی پێیدەڵێن بەیتولماڵ. عومەر رۆژێکیان لە سەلمانی پرسی، من خەلیفەیەکی راستەقینەم یان نا؟ سەلمان لە وەڵامدا گوتی: ئەگەر بە ناهەق درهەمێک لە خەڵك وەرنەگریت و بە ناهەقیش درهەمێک خەرج نەکەیت، ئەوا خەلیفەیەکی راستەقینەیت، ئەگینا نەخێر. ل 281
پاشان لە شوێنێکی تردا بەمجۆرە وەسفی فەرمانڕەوا دەکات و دەڵێت:
” ئەو کەسانەی دەسەڵات دەگرنە ئەستۆ دەبێت لەوانی تر داناتر بن و لەڕووی رەفتار و پەروەردەوە لەوانی تر بەئاگاتربن. ئەگەر دەسەڵات بکەوێتە دەستی کەسانێکی ناشایستە، وەکو ئەوە وایە گوێزان بدەیتە دەست کەسێکی شێت. ل317
پاشگەزنەبوونەوە و داکۆکیکردن لە خۆی
یەکێک لە خاڵە جوانەکانی ژیانی سوهرەوەردیی مەسەلەی داکۆیکردن بووە لە بیروباوەڕی خۆی، ئامادە بووە لەپێناو ئەو بیروباوەڕانەی خۆی، ژیانی بکاتە قوربانی. لەهەمووشی گرنگتر هیچ کاتێک سازشی لەو بۆچوونانەی نەکردووە. تەنانەت کاتێک دواجار بڕیاری لە سێدارەدانی بۆ دەردەچێت، زاهیر شا لەرێگەی نێردراوێکەوە هەواڵی بۆ دەنێرێت کە بەڵکو پەشیمان بێتەوە، بۆئەوەی سزای مەرگی بەسەردا نەسەپێت، بەڵام ئەو رازی نابێت و لە وەڵامدا بە نێردراوی زاهیر شا دەڵێت:
” ئەگەر بە بارتەقای کێوەکان ئاڵتوون بخەنە بەر پێم، یان هەموو شمشێرەکانی دونیا بخەنە سەر ملم و هەموو تیرەکان دڵی من بکەنە نیشانە، تازە لەو رێیەی گرتوومەتە بەر، گەڕانەوەم نییە. ل336
جێگەی ئاماژەیە نووسەر زۆر بەجوانی توانیویەتی وەسفی ئەو دادگاییە بکات کە بۆ سوهرەوەردیی دانرا بوو، کە لەپاش دادگاییکردنەکەی سوکراتەوە، بە یەکێک لە دادگا بەدناوەکانی مێژووی فکر و فەلسەفە دادەنرێت. تێیدا فەیلەسوفێک لەبەر بۆچوونە فکرییەکانی سزای مەرگی بەسەردا دەسەپێت.

دواقسە
دیارە ئەم رۆمانە جگە لەم بابەتانەی سەرەوە، کۆمەڵێک تەوەری کۆمەڵایەتیی و فکریی و سیاسیی تر لە خۆ دەگرێت کە لێرەدا ناتوانین باسی هەموویان بکەین. من تەنها ویستم بەرچاوڕوونییەک بە خوێنەر بددەم. بەگشتیش رۆمانەکە چ لەڕووی ناوەڕۆک و شێوازیشەوە مایەی دەستخۆشییە و نووسەر ئەوپەڕی لێهاتوویی خۆی بەکارهێناوە بۆ نووسینی ئەم رۆمانە و ناساندنی فکر و فەلسەفە و ژیانی شەخسی یەکێک لە فەیلەسوفە مەزنەکانی خۆرهەڵات و جیهان.
لەکۆتاییدا دەستخۆشی لە کاک ئازاد بەرزنجی دەکەین بۆ ئەم کارە جوانەی، هیوای لەشسخایی و کاری جوانتری بۆ دەخوازین.

——————————————————-

سەرچاوە:
یەحیا یەسریبی. قەڵەندەر و قەڵا. ئازاد بەرزنجی لە فارسییەوە کردوویە بە کوردی. دەزگای غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە. سلێمانی 2021




سوهرەوەردیی شەهیدی هەقیقەت.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

لێرەو لەوێ رەخنەی ئەوەم لێدەگیرێت کە من زیاتر گرنگی بە فیکر و فەلسەفە و فەیلەسوف و بیرمەندانی جیهان دەدەم و کەمتر باسی ئەوانەی لای خۆمان دەکەم، لە راستیدا ناسینی فیکر و فەلسەفەی جیهانیش بە خوێنەری کورد بەتایبەتی نەوەی نوێ، کارێکی باشە و خراپ نییە. بەهەرحاڵ ئەمجارەیان پێمخۆشە باسی فەیلەسوف و عارفێکی گەورەی کورد بکەم کە ئەویش شەهابەدین سوهرەوەردییە. ئەم زانا مەزنە کاریگەریی گەورەی بەسەر فیکری جیهانەوە هەیە، بەتایبەتی لایەنی تەسەوف و عیرفانییەوە، داهێنانی گەورەی کردووە، بەڵام لە هەمووی ناخۆشتر ئەم فەیلەسوف و عاریفە مەزنە بە فەرمانی سەڵاحەدینی ئەیوبی دەکوژرێت.
بەداخەوە کوژرانی سوهرەوەردیی و توندڕەویی لە دژایەتییکردنی شیعە مەزهەبەکان لە ناوچەکە، بە دوو خاڵی خراپی سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەم سەرکردە کوردە دادەنرێت.
دیارە ئەم پیاوە مەزنەی خۆرهەڵات نەک تەنها لای جیهانی ئیسلامی، بەڵکو لە خۆرئاوا و تەواوی جیهاندا مایەی گرنگی پێدانە، بەتایبەتی بۆچوونەکانی لەبارەی «مرۆڤ»ەوە. لەهەمانکاتیشدا شێوازی مردنەکەشی، هێندەی تر سەرنجی خوێنەرانی راكێشاوە و ئەویش وەکو سوکرات، بە شەهیدی رێگەی فیکر و فەلسەفە دادەنرێت.
هیچ فەیلەسوف و زانایەکی خۆرهەڵات هێندەی سوهرەوەردی کاریگەریی گەورەی لەبواری فیکرو مەعریفەدا بەجێنەهێشتووە، گرنگییەکەی لەوەدایە لەو سەردەمەدا کە سوهرەوەردی باسی کۆمەڵێک بابەتی گرنگی کردووە کە چ لەلایەن زانایانی ئایینی و خەڵکی عەوام و دەسەڵاتدارانەوە، بە حەرام دانراوە. هەر لەسەر وتنی هەقیقەتیش ئەم کەڵە فەیلەسوفە گیانی دەکاتە قوربانی.
لێرەدا هەوڵ دەدەم لە رێگەی دوو وتارەوە باسی ئەم کەڵە فەیلەسوفە بکەم، لە بەشی یەکەمدا زیاتر باسی بنەما فکرییەکانی دەکەم، لە بەشی دووەمیشدا زیاتر باسی ژیانی شەخسی دەکەم، ئەوەش لە رێگەی باسکردنی رۆمانی «قەلەندەر و قەڵا «لە نووسینی نووسەری ئێرانی «یەحیا یەسریبی» کە کاک ئازاد بەرزنجی لە فارسییەوە وەریگێڕاوەتە سەر کوردی، ئەم رۆمانە زیاتر باسی ژیانی شەخسی دەکات، زۆر بە جوانی وێستگەکانی ژیانی سوهرەوەردی باسکردووە.
بەو هیوایەی ئەم وتارەی ئێمەش کەمێک زانیاریی بە خوێنەرانی کورد ببەخشێت.

منداڵێکی زیرەک و بەتوانا
سوهرەوەردی ناوی تەواوەتی یەحیا حەبەش ئەمیرک سوهرەوەردییە لە ساڵی 1154 ز لە سوهرەوەرد لە هەرێمی زەنجانی ئێران لەدایکبووە، لە ساڵی 1191ز بە فەرمانی سەڵاحەدینی ئەیوبیی سزای مردنی بەسەردا دەسەپێنرێت، ئەمەش لە پاش دادگاییکردنی لەلایەن کۆمەڵێک لە زانایانی ئایینی کە تۆمەتی کافریی و دەرچوون لە ئاینی ئیسلامی بۆ هەڵدەبەستن.
پاشان دەخرێتە زیندانەوە بۆ ماوەی هەفتەیەک نان و ئاوی نادەنێ ئیدی بەو هۆیەوە گیان لەدەستدەدات و دەبێتە قوربانیی دەستی و دواکەوتوویی.
دواتر زانایانی ئایینی دڵیان ئاو ناخواتەوە و باوەڕ ناکەن و دەڵێن پێدەچێت زاهیر شا کوڕی سەڵاحەدینی ئەیوبی کە والی حەلەب بووە، شاردبێتییەوە، چونکە ئەو هاوڕێی سوهرەوەردی بوو، نەیدەویست سزای بدات، بۆیە دەچن لە قەڵاکە جەستە بێ گیانەکەی دەردەهێنن و بەدیار چاوی خەڵکەوە لە سێدارەی دەدەن.
سوهرەوەردی، حەبەشی باوکی دەیخاتە حوجرەی مزگەوتەوە، بەڵام هەر زوو زیرەکیی و بەتوانایی ئەم منداڵە دەردەکەوێت، حەزی خوێندن تێیدا رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر و زیاتر دەبێت، هەربۆیە لە تەمەنی 10 ساڵیدا باوکی دەینێرێت بۆ شاری مەراغە و لەوێندەر لەسەر دەستی شێخ مەجدین جیلی فێری قورئان و حەدیس دەبێت و یاساکانی نەحو و سەرف فێر دەبێت، ئەمەش دەبێتە سەرەتایەک و کلیلێک بۆ کردنەوەی دەرگای مەعریفەت بۆ ئەم منداڵە 10 ساڵەیە.
دوای ئەوەش زانا و بیرمەندی ئیسلامی شێخ فەخرەدینی ماردینی دەبینێت، لەسەر دەستی ئەویش فێری زانست و فیکر و فەلسەفە دەبێت و دەرگای هزری فەلسەفی بۆ دەکاتەوە.
کاروانی خوێندن و زانست و فێربوونی لێرەوە بەتەواوەتی دەستپێدەکات و دەچێتە ئەسفەهان و حەلەب و دیمەشق و تەواوی وڵاتانی خۆرهەڵات دەگەڕێت و تا دواجار لە شاری حەلەب لە باکووری سوریادا دەگیرسێتەوە.
لێرەش بە فیتی کۆمەڵێک زانای کینە لەدڵ، تۆمەتی دەرچوون لە ئایین و کافریی بۆ دەردەکەن و بە کوشتی دەدەن.

ئاسۆی گشتی فیکری سوهرەوەردیی
دەتوانین بڵێین سوهرەوەردی لە یەک کاتدا عاریف و فەیلەسوفێکی بەتوانا بووە، لە ژیانیدا خۆی بە کۆمەڵێک بابەتی گرنگەوە سەرقاڵ کردووە، لەپێش هەمووشیانەوە مەسەلەی مادە، بوون، جەستە، وێنە، زەمەن، جووڵە و گۆڕانکاریی، زانستی دەروون شیکاریی، هەروەها باسی مەسەلەی دۆناودۆنکردنی جەستە و رۆحی کردووە و گرنگیی زۆری بە ناخ و جەسەتەی مرۆڤ داوە.
لە بواری میتافیزیکیشدا گرنگی بە مەسەلەی «تاک و کۆ» داوە. لە کۆتایی ژیانیشیدا، قسەی تایبەتی هەبووە لەبارەی دوایین پێغەمبەرەوە «خاتم الانبیاء» کە ئەمەش تووشی کێشەی گەورەی کرد و نەیارانی زۆر بە خراپی لە دژی بەکاریانهێنا.
هەروەها گرنگیی زۆری بە فیکر و فەلسەفەی پێش خۆی داوە بەتایبەتی ئەفلاتون و ئەرستۆ و تەواوی فەیلەسووفانی یۆنانی کۆن.
سوهرەوەردی پێی وابوو کە فیکری ئایینی و دونیایی هاوسەنگ بوون، لەهەمان کاتیشدا یەکەم زانا و بیرمەندی ئیسلامییە کە پاش ئەوەی ئیمام غەزالی بەتەواوەتی عەقڵ و فەلسەفەی حەرام کرد و داوایکرد کەس توخنی فەلسەفە نەکەوێت، بەڵام سوهرەوەردی دژی دەوەستێتەوە و دووبارە گرنگی بە فیکر و فەلسەفە دایەوە. لە هەمووشی گرنگتر سوهرەوەردی پێی وابوو راستە عەقڵ گرنگە، بەڵام هەموو شتێکیش نییە و نابێت تەنها پشت بە عەقڵ و ناخی خۆمان ببەستین، بەڵکو دەبێت هەوڵیش بدەین خۆمان فێری شتی نوێ بکەین، ئەوەش لە رێگەی خوێندنەوەوە دەستمان دەکەوێت، هەر ئەمەش وای لێکرد هەم «فیکری باطنی» ئەفلاتونی قبوڵ بێت، هەمیش فیکری مەشائیی «عەقڵانییەت»ی ئەرستۆی قبوڵ بێت.
لەهەمووشی گرنگتر ئەو تەسەوف و فەلسەفەی تێکەڵ بەیەک کرد و لەمەشدا حیکمەتی ئیشراقی لێ بەرهەمهێنا، کە یەکێکە لە داهێنانە گەورەکانی بواری تەسەوف لە مێژوودا.
ئەو زیاتر جەختی لە «نور – رووناکی» ناخی مرۆڤ دەکردەوە، ئەو رووناکییەی کە دەبێتە رۆشنکەرەوەی جەستە و رۆحی مرۆڤ.

حیکمەتی ئیشراق
زۆرجار سوهرەوەردی بە «شێخی ئیشراق» ناوی دەبەن، ئیشراق بە مانا فیکرەییەکەی زیاتر دەچێتە قاڵبی تەسەوف و عیرفانییەوە، جگە لەوەش تەواوی بۆچوونەکانی لەبارەی ئیشراقەوە لە کتێبی «حکمة الاشراق» بە روونی باسکردووە، کە یەکێکیشە لە کتێبە گرنگ و پڕ بایەخەکانی و لەم کتێبەیدا تەواوی فیکرو بۆچوونەکانی باسکردووە، ئێمەش زیاتر پشت بەم کتێبە دەبەستین.

نوور – رووناکی
سوهرەوەردی باوەڕی تەواوی بە ئیشراق یان مەسەلەی « نور- رووناکیی» ناخی مرۆڤ هەبوو. هەر ئەمەش دەبێتە کرۆکی سەرەکی فیکر و فەلسەفەکەی.
حیکمەتی ئیشراق ئاماژەیە بۆ ئەو رووناکییەکەی کە لە ناخی نەفسە مردووەکاندا هەیە و لە رێگەی ئەو رووناکییەشەوە ناخی مرۆڤ رۆشن دەکرێتەوە و دواجاریش دەگاتە دوایین لووتکەی رۆشنایی یان نوری باڵا، ئەوکاتەی کە مرۆڤ لە رێگەی تێڕامانی رۆحیی و فێربوون و لێکۆڵینەوەوە دەگاتە ئاستی کامڵبوون و تەواوی جەستە و ناخی بەو رووناکییەوە رۆشندەکرێتەوە. ئەمەش حاڵەتێکی تایبەتە لە عیرفانی خۆرهەڵاتیدا هەیە و هەرکەس و ئایینێک، ناوێکی لەم ئاستە یان قۆناغە ناوە کە مرۆڤ پێی دەگات، بەڵام سوهرەوەردی بە «ئیشراق» وەسفی کردووە، لەلای ئەو، ئەوانەی بەم قۆناغە دەگەن زۆر دەگمەنن.
جێگەی ئاماژەیە لە ئایینەکانی زەردەشتی و بودایی و هیندۆسییەکانیش، باسی ئەم ئاستەی مرۆڤ دەکەن و بە دوایین حیکمەت و تێگەیشتنی مرۆڤی دادەنێن، لای بودییەکان حاڵەتی نیرفانای پێیدەڵێن و هیندۆسییەکان «سامادیی» پێدەڵێن، کە مانای گەیشتنە بە دوایین قۆناغیی عیرفانیی و بەهای باڵا. ئەمەش یەکێکی ترە لە کاریگەرییەکانی هزر و فیکری خۆرهەڵاتی بەسەر سوهرەوەردیییەوە.
رووناکی و تاریکی
سوهرەوەردی پێی وابوو کە رووناکی سەرچاوەی سەرەکی هەموو بوون و مەعریفەیەکە و لە هەمان کاتیشدا ئەسڵی هەموو شتێکە. ئەمەش بە جەدەلیەتی « رووناکیی و تاریکی» دەبەستێتەوە، هەرئەمەش دەبێتە کرۆکی سەرەکی بیرکردنەوە و نووسین و تێڕامانەکانی.

عەقڵی نەمر و رووناکی
سوهرەوەردی قسەی لە بارەی عەقڵی نەمر و رووناکییەوە کردووە، ئەو پێی وابوو کە مەشخەڵی ئاگری هەقیقەت کاتێک لە ناخی مرۆڤێکدا دادەگیرسێت، کە ئیتر بە تەواوەتی گەیشتبێتە لوتکە و کەماڵی خۆی، ئەمەش تەنها لە دەستەبژێرێکی کەمی زانا و عاریفەکاندا دەردەکەوێت، کە پێغەمبەری ئیسلام بەم حاڵەتە گەیشتووە.

عەقڵی سوور
چەمێکی تر کە سوهرەوەردی دایهێنا» عەقڵی سوورە»، لەمەشدا مەبەستی لەو عەقڵەیە کە پەیوەندیی بە مێژووەوە هەیە و لە رووداوە مێژووییەکاندا گەشە دەکات، پێشی وایە کە رەنگی « سوور» لە دەرەنجامی تێکەڵاوبوونی رەنگی رەش و سپی دروستبووە. ئەو عەقڵەی کە مرۆڤ هەیەتی، رەنگی سپیی و نورانییە، بەڵام کاتێک ئەم عەقڵە دەکەوێتە ناو دۆڵی تاریکیی رەش و دۆزەخی مێژوو، ئەم عەقڵە سپییە دەگۆڕێت بۆ عەقڵێکی سوور. دیارە لەمەدا کەوتۆتە ژێر کاریگەریی فیکری ئەفلاتون، چونکە ئەو پێی وابوو مرۆڤ دەتوانێت لەناخی خۆیدا بە دوای وەڵامی هەموو پرسیارەکاندا بگەڕێت و دەستی دەکەوێت.
جێگەی ئاماژەیە یەکێک لە کتێبە باشەکانیشی بە ناونیشانی « عەقڵی سوور»ە. لەم کتێبەدا بە تەواوەتی شرۆڤەی ئەم چەمکەی کردووە، کە بە یەکێک لە چەمکە تەسەوفە گرنگەکانی سوهرەوەردی دادەنرێت.

جەستە
بابەتێکی گرنگی تر کە سوهرەوەردی قسەی لە بارەوە کردووە مەسەلەی جەستەیە، سوهرەوەردی پێی وابوو کە جەستە لە دوو رەگەزی سەرەکی پێکدێت» کرۆک و شێوە» ئەم دوو رەگەزەش جەستەیەکی سروشتی دروست دەکەن، ئەم دووانەش لە مادە و جەستەی فێرخواز دروست دەبێت. پێشی وابوو کە جەستە هەموو ئەوانە دەگرێتەوە کە هەستی پێدەکەین، ئەوەشی لە رێگەی هەستەوەرەکانەوە هەستی پێناکەین، لای ئەو گرنگ نەبوون.
هەر لە هەمانکاتیشدا ئەو پێی وابوو ئەو وێنەیەی کە ئێمە لە بارەی شتێکەوە دەیبینین ئەوە تەنها شکڵی شتەکەیە، ئەو بە وێنەی جەستەیی ناوی دەبات. هەربۆیە لای ئەو جەستە لە کرۆک و شێوە پێکهاتووە، ئەمانەش گوزارشت لە فیکریی هیولیی و فیکری فێرخوازیی دەکاتەوە. «هیوالی چەمکێکی ئەرستۆیە بۆ پێناسەکردنی شتێک، کە زیاتر مانای شێوە یان مادە دەگەیەنێت، بە یەکێکش لە چەمکە گرنگەکانی فیکر و فەلسەفەی ئەرستۆ دادەنرێت». لەمەدا زیاتر سوهرەوەردی کەوتۆتە ژێر کاریگەریی فیکری ئەرستۆوە.

بینینی شتەکان
لە بارەی هەستی بینینی شتەکانیشەوە سوهرەوەردی خاوەنی تێزی خۆیەتی، ئەو پێی وابووە بینین رووناکییەک نییە کە لە چاوەوە دەربچێت، وێنەیەکەیش نییە کە لە چاوەوە کێشرا بێت، کاتێک مرۆڤ شتێکی دەرەکی دەبینێت، لە ناخیدا کە ئەو ناوی لێناوە « نەفسی ناطق، نەفسی بگۆ» بۆچوونی پێشوەختی خۆی لەبارەی ئەو شتەوە هەیە. هەربۆیە دەڵێت: «ئەو شتەی کە ئێمە لە جیهانی دەرەکی دەیبینین، جیاوازە لەو بینینەی کە لە ناخماندا دەیبنین، چونکە هەریەکەیان جیهانی تایبەت بە خۆیان هەیە. ئەوەی کە ئێمە لە جیهانی دەرەوە دەیبینین، گوزارشت لە شکڵی دەرەکیی شتەکان دەکات، بەڵام ئەوەی تریان لە رێگەی پەیوەندییکردن بە رۆحەوە دەستمان دەکەوێت.

جووڵە و گۆڕانکاریی
سوهرەوەردی یەکێکە لەو فەیلەسوفە دەگمەنانەی خۆرهەڵات و جیهانی ئیسلامی کە باسی جووڵە و گۆڕانکاریی کردووە، کە ئەم دوو پرسەش بە دوو پرسی گرنگی فیکر و فەلسەفە دادەنرێت و زۆرکەم کەس قسەی لەبارەوە کردووە. سوهرەوەردی پێی وایە گۆڕێنی وێنەی سەرەکی شتێک کاتێک بۆ وێنەیەکی تری سەرەکی یان جەوهەریی، کارێکە گوزارشت لە رۆحی بەرگریی ئەو شتە دەکات، هەروەها پێی وابوو کاتێک رەگەزێک دەگۆڕێت بۆ رەگەزێکی تر، دەبێت ئەو رەگەزە لە بنەمادا قابیلیەتی گۆڕانکاریی تێدا بێت.

زانستی دەروونناسیی
خاڵێکی گرنگی تر کە سوهرەوەردی کاری لەسەرکردووە و لەچاو زانا و فەیلەسوفانی تری خۆرهەڵاتی پێشەنگ بووە، قسەکردن بووە لەبارەی دەروون و ناخی مرۆڤ کە پاشتر بە زانستیی دەرووناسی دەناسرێت. ئەو لەم بوارەدا کۆمەڵێک شیکاریی زۆر وردی هەیە. لەبارەی ناسینی ناسنامەی مرۆڤەوە، سوهرەوەردی دەڵێت: «مرۆڤ ناتوانێت ناسنامەی خۆی ئاشكرا بکات لە رێگەی بەهای باڵاو وێنەوە، چونکە هیچ کام لەو دووانە جا گشتی بن یان تاک بن، یان بابەتیی بن یان دەرەکیی، لە ناسنامەی مرۆڤەوە دوورن و نامۆن پێی و ناشبنە سەرچاوەی ویژدان یان (من) ی مرۆڤ».
ئەمەش بە تەواوەتی لە کتێبی (کتاب التلویحات) ئەم باسە دەروونانیانەی کردووە. لەم بارەیەوە دەڵێت: «من کاتێک سەیری خۆم دەکەم، تەنها بوونی خالیس و خۆپەرستی خۆم دەبینم».
ئەو پێشیوایە مرۆڤ کاتێک دەتوانێت بە تەواوەتی ناخیی خۆی ببینێت، تەنها لەرێگەی چاودێرییکردن و کۆنترۆڵکردنی حەز و هەوەسەکانی نەفسییەوە دەبێت. پێشیوایە کە نەفس شتێکە توانای قسەکردنی هەیە و بگۆیە، ئەوەش لە دەرەوەی ئەوەوەیە، گوزارشت لە بوونێکی پوخت و خودی تایبەتی دەکات.
هەروەک پێیوایە کە نەفسی ناتیق «بگۆ» خەلیفەی خودایە لەسەر زەویی، نەفسیش لە عەقڵی گشتی دروست دەبێت و پەیوەندییەکی سەربەخۆی لەگەڵ بەشەکانی تری جەستەدا هەیە.
ئەو پلەیەکی باڵای هەیە لەناو جەستەی مرۆڤدا و بەشەکانی تری جەستەش رووناک دەکاتەوە.
دیارە لەبارەی ناسینی ناخی مرۆڤەوە زۆر شتی تری وتوە کە لێرەدا تەنها ئاماژەمان بە هەندێکیان کرد.

زیندووکردنەوەی فیکرو فەلسفە لەناو جیهانی ئیسلامییدا
یەکێک لە خاڵە هەر گرنگەکانی سوهرەوەردی ئەوەیە، کە دووبارە فەلسەفەی گەڕاندەوە بۆ ناو فیکری ئیسلامی، لەپاش ئەوەی ئیمام غەزالی بەتەواوەتی فەلسەفەی حەرام کرد و داوای لە زانایانی ئایینی کرد کە خۆیان لە فەلسەفە بەدوور بگرن، هیچ زانایەکی ئیسلامی نەیوێرا خۆی لە قەرەی فەلسەفە بدات، بەڵام سوهرەوەردی دەستی بە کڵاوەکەی خۆیەوە نەگرت و بەرەو بای فەلسەفە رۆیشت، ئەو دووبارە خۆی بە فەلسەفەوە خەریکردەوە بەتایبەتی فەلسەفەی یۆنانی لەپێش هەمووشیانەوە ئەفلاتون و ئەرستۆ. ئەمەش بە بڕوای زۆرێک لە مێژوونوسان بە گرنگترین کاری سوهرەوەردی دادەنرێت، هەرچەندە لەبەر ئەم کارەشی بوو بە قوربانی لەلایەن هەڵگرانی فیکری دواکەوتوویی و خێڵی بەغیلانەوە گەلەکۆمەکەی لێکرا و لە کۆتاییدا سزای مەرگیان بەسەردا سەپاند.

تێکەڵکردنی فەلسەفە و عیرفان
خاڵێکی جوان و داهێنەری تری سوهرەوەردی ئەوەیە کە ئەو فەلسەفە و عیرفانی تێکەڵ بە یەکتری کرد، راستە پێشتر چەند هەوڵێکی زۆر درابوو لەلایەن فارابی و ئیبن سیناوەو فەلسەفەی ئیشراقییان گەیاندبووە ئاستێکی باش، بەڵام کەسیان ئەو ئازایەتییەی ئەویان نەبوو بە ئاشكرا ئەم کارە بکەن. وەکو ژنە نووسەری عەرەبیش ئینعام حیدورە لە پێشەکی کتێبی « حکمة الاشراق» دا دەڵێت: کاتێک سوهرەوەردی هات، توانی گەشە بە حیکمەتی ئیشراق بدات، کە ئەمەش گۆڕانکارییەکی سروشتی بوو لەبارەی فەلسەفە و تەسەوف. هەروەها ئەو توانی پەیڕەوی دڵ و چاوی باتنی، لەگەڵ پەیڕەوی عەقڵ و تێڕوانین و ئیستدلال تێکەڵ بکات، لەم دوووانەش «حیکمەتی ئیشراق» دروست بکات.

دابەشکردنی مرۆڤ بۆ سێ بەش
سوهرەوەردی مرۆڤی بۆ سێ جۆری تایبەت و جیاواز لە یەکتریی دابەشکردووە کە ئەوانیش بریتین لە :
-1 مرۆڤی عەقڵانیی
-2مرۆڤی نەفسانیی
-3 مرۆڤی جەستەیی
پێشیوایە کە پەیوەندیی نێوان ئەم سێ جۆرە یان جیهانە وەکو پەیوەندیی نێوان سێبەرێکە بە سێبەرێکی ترەوە، هەربۆیە هەموو ئەو هێزانەی کە پەیوەندییان بە جەستەی مرۆڤەوە هەیە، تەنها بریتین لە تارمایی و گوزارشت لە پێگەی بەرزخی مرۆڤ دەکات» بەرزخ چەمکێکی ئاینییە کە زیاتر مانای ئەو قۆناغە دەگەیەنێت لە نێوان ئەم دونیا و ئەو دنیا، ئەمەش زیاتر لەناو فیکری شیعە مەزهەبەکاندا هەیە».

کاریگەریی فیکری یۆنانی بەتایبەتی ئەفلاتون و ئەرستۆ
سوهرەوەردی بە قسەی فەتواکەی غەزالی نەکرد و لە ژیانیدا خۆی بە خوێندنەوەی فەلسەفەی یۆنانی کۆنەوە سەرقاڵ کرد، بەتایبەتی کارەکانی هەردوو فەیلەسوفی یۆنانی ئەفلاتون و ئەرستۆ، سوودی زۆریشی لە کارو بەرهەمەکانی ئەم دوو کەڵە فەیلەسووفە وەرگرتووە.
ئەفلاتون کاریگەری گەورەی بەسەرییەوە هەبوو بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیی بە « رووناکی ناخی مرۆڤەوە هەیە» خۆشی نکوڵی لەم کاریگەرییە نەکردووە. هەروەکو ژنە نووسەری عەرەب ئینعام حیدورە-ش دەڵێت: «راستە سوهرەوەردی بۆ یەکلاییکردنەوەی بابەتە فەلسەفییەکان زیاتر پشتی بە ئایەتەکانی قورئانی پیرۆز دەبەست، بەڵام لە هەمانکاتیشدا پشتی بە وانە و هەڵوێستە ئەکادیمییەکانی ئەفلاتونیش دەبەست».
سوهرەوەردی پێشی وابوو کە ئەفلاتون ئیمامی حیکمەتە و خاوەنی رووناکییە «نوورە»، هەر ئەویش خاوەنی حیکمەتی زەوقییە.
لەبارەی ئەرستۆشەوە، سوهرەوەردی پێیوابوو کە ئەرستۆ بەتەنها گوزارشت لە فەلسەفە ناکات، چونکە فەلسەفە مانای گەڕان و لێکۆڵینەوە بەدوای هەقیقەت دەگەیەنێت لەهەر شوێنێک بێت. بەڵام لە هەمان کاتشدا زۆر هۆگری کار و بەرهەمەکانی ئەرستۆ بوو، تەنانەت جارێکیش لە خەونیدا ئەرستۆ دەبینێت و دەکەوێتە مشتومڕ لەگەڵیدا بەتایبەتی لەبارەی زانست و زەحمەتی لە تێگەیشتن لێی، ئەرستۆش فەرمانی پێدەکات کە تێزەکانی ئەفلاتون بخوێنێتەوە، چونکە پێیوابوو پێویستە مرۆڤ بۆ ناخی خۆی بگەڕێتەوە لەوێوە بەدوای وەڵامی پرسیارەکاندا بگەڕێت و پشت بە زانستی ناخیی ببەستێت کە ئەمەش دەبێتە سەرچاوەی درککردنی مرۆڤ.
جگە لەم دووانەش زۆر ستایشی فەیلەسوفانی تری یۆنانی کردووە و پێیوایە کە زانستی «مەنتیق» سەرچاوە سەرەکییەکەی یۆنانە و لەوێشەوە خۆرهەڵات فێری ئەم زانستە بووە. پێشی وابوو کە فەیلەسوفی یۆنانی هرمس باوکی هەموو حەکیمەکانە و ئەمبادوفلیس و فیساگۆرسیش، لە ئەفسانە مەزنەکانی حیکمەتی جیهانن.

کاریگەریی فەلسەفەی ئێرانیی و زەردەشتی
خاڵێکی تر کە زۆر لە مێژوونوسان باسی لێوەدەکەن، ئەویش کاریگەریی فکیرو فەلسەفەی زەردەشتییە بەسەر سوهرەوەردییەوە، تەنانەت هەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە بۆ ماوەیەک لای یەکێک لە موغە زەردەشتییەکان وانەی عیرفانییەتی خوێندووە. ئەمەش لە زۆر فیکر و مەعریفەکانیدا رەنگیداوەتەوە بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیی بە مەسەلەی «رووناکیی و تاریکیی، دۆناودۆنکردنی رۆح و گەیشتن بە دوایین قۆناغی عیرفانییەت کە ئیشراق»ە.

هۆکاری سزادانی و کوشتنی
لەبارەی هۆکاری سزادن و پاشان دەرکردنی فەرمانی کوشتنی لەلایەن سوڵتان سەڵاحەدینی ئەیوبی، کۆمەڵێک قسەوباسی جیاواز هەیە. هۆکاری سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ بۆچوونە تایبەتییە فیکریی و فەلسەفییەکانی سوهرەوەردیی، لەوکاتەدا ئەو بۆچونانەی ئەو ببوونە مایەی بێزاریی لای زۆربەی پیاوانی ئایینی، ئەو شتانەی کە ئەو باسی لێوە دەکرد، شتێکی نامۆ بوو بە کۆمەڵی ئەوکاتە، ئەم سەرچڵییە فیکریانەش بوونە هۆی دروستکردنی بەرەیەکی گەورەی دوژمنکاری بۆی کە زانایانی ئایینی پێشڕەوییان دەکرد.
هۆکارێكی تریش دەگەڕێتەوە بۆ رق و کینە و ئێرەیی پێبردن کە وەکو پیرەمێردی نەمر ناوی لێناون »خێڵی بەغیلان» ئەمانە رقیان لە سوهرەوەردیی دەبۆوە، چونکە کەسێکی بەتوانا و بلیمەت بوو، هەوادارێکی باشی هەبوو، بەتایبەتی لەناو گەنجاندا، هەروەها لەلای فەرمانڕەواکانیش خۆشەویست بوو، بۆ نموونە زاهیر شای کوڕی سەڵاحەدینی ئەیوبیی زۆر رێزی دەگرت و ئەوی بە مامۆستا و پیاوێکی بلیمەت و زیرەک دادەنا، ئەمەش بە دڵی ئەو کۆمەڵە زانا ئایینیانە نەبوو، کە دەیانویست تەنها خۆیان لە کۆشكی پادشا بن و خەڵكی تر نەیەت.
لایەنێکی تر پەیوەندیی بە سیاسەتیی ئەوکاتی دەوڵەتی ئەیوبییەوە هەبوو، لەوکاتەدا سەڵاحەدینی ئەیوبی لە جەنگێکی گەورەی ناوخۆیی و دەرەکییدا بوو. لە ناوخۆدا دژی هەموو شیعە مەزهەبەکانی خۆرهەڵات دەجەنگا، لە دەرەوەش دژی دەوڵەتە مەسیحییە ئەوروپییەکان و رووبەڕووی هێرشی «خاچپەرست!»ان ببۆوە. شاری حەلەبیش شارێکی سەرسنوور بوو، سەلاحەدینی ئەیبویش نەیدەویست زانا و پیاوە ئاینییەکانی لێ تووڕە ببێت، دەیویست ئەوان پشتگیریی تەواوی بکەن بۆ ئەم جەنگە نەبڕوانەی لە دژی شیعە مەزهەبەکان و خاچپەرستەکان لە ئارادابوو.
بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا فەرمانی کوشتنی، کارێکی خراپ بوو زەرەری گەورەی لە فیکر و فەلسەفەی ئیسلامی داوە، جگە لەوەش خاڵێکی ناشیرین و قێزەونی بۆ ساڵانی فەرمانڕەوایی سەڵاحەدینی ئەیوبی دروستکردووە.

کتێب و بەرهەمەکانی
سوهرەوەردیی لەپاش خۆی کۆمەڵێک بەرهەمی فیکریی و ئەدەبیی گەورەی بەجێهێشتووە، نزیکەی 50 کتێب و دەستنووی لەدوای خۆی بەجێهێشتووە، بە هەردوو زمانی فارسیی و عەرەبی نووسیویەتی. بەداخەوە هیچ دەستنووسێکی بە زمانی کوردی نییە، ئەمە لەکاتێکدایە زۆربەی سەرچاوەکان بەتایبەتی فارسییەکان باس لە کوردبوونی ئەم فەیلەسوفە دەکەن.
بەگشتی بەرهەمەکانی باس لە عیرفان و تەسەوف و فیکر دەکەن، بەتایبەتی دوایین بەرهەمەکانی لەپێش هەمووشیانەوە «حیکمەتی ئیشراق» ، بە یەکێک لە کتێبە بەهێزەکانی دادەنرێت. هەرچەندە خۆی داوایکردووە ئەم کتێبە بۆ دەستەبژێر بێت و کەسیک کتێبەکانی پێشتری نەخوێندبێتەوە، ئەم کتێبەش بخوێنێتەوە لێی تێناگات، یان لە مانای کتێبەکە تێناگات.

دەرئەنجام
بەدڵنییایەوە ئەمڕۆ لە جیهاندا گرنگی زۆر بە فیکرو فەلسەفەی ئەم کەڵە فەیلەسووفە دەدرێت و خۆشبەختانەش لەناو کۆمەڵی کوردەوارییدا بەتایبەتی لە باشووری کوردستاندا، خەڵکانێکی زۆر خۆیان بە فیکر و فەلسەفەی سوهرەوەردییەوە سەرقاڵکردووە، بەدوای کتێب و بەرهەمەکانیدا دەگەڕێن، ئەمەش گوزارشت لە راستیی و دروستی بۆچوونەکانی سوهرەوەردی دەکات، چونکە ئەمڕۆ کەس جەلادەکان، یان ئەو زانا ئاینییانەی کە دژی دەوەستانەوە و پیلانیان لە دژی دەگێڕا ناناسێت و مێژوو ناوی ئەوانەی تۆمار نەکردووە، تاکە ناو کە هێشتا بە رووناکیی و نەمریی ماوەتەوە، سوهرەوەردیی عاریف و فەیلەسوفە.
لەهەمان کاتیشدا هیوادارم ئەزموونی سزادان و کوشتنی سوهرەوەردیی ببێتە ئەزموونێکی باش بۆ دەسەڵاتی کوردیی بۆئەوەی ئەو هەڵەیەی سەڵاحەدینی ئەیوبی دووبارە نەکەنەوە، چونکە هیچ کاتێک دەسەڵاتداران چەندە بەهێزیشبن ناتوانن ئازادیی خەڵکی بەتایبەتی نووسەران لەناوبەرن و نووسین و بەرهەمە فیکرییەکانیان بسووتێنن، چونکە فیکر تاکە شتە کاتێک چووە سەر کاغەز، هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت بیسڕێتەوە.
دیارە قسەکردن لەبارەی عاریف و فەیلەسوفێکی مەزنی وەکو سوهرەوەردی زۆری دەوێت، من تەنها لەرێگەی ئەم وتارەوە دەمویست تیشکێک بخەمە سەر فیکرو فەلسەفەی ئەم کەڵە فەیلەسوفە مەزنەی کورد و خۆرهەڵات و جیهان، بەو هیوایەی خوێنەرانی کورد، بەرچاوڕوونییەکی باشیان هەبێت لەبارەی ئەم فەیلەسوف و عاریفە گەورەیەوە.

سەرچاوەکان :
-1شهاب الدین السهروردي. حکمة الاشراق. مراجعة و تقدیم: إنعام حیدورة. دار المعارف الحکیمة. 2010
-2المنطق الإشراقي عند شهاب الدين السهروردي، محمود محمد علي. دار مصر العربیة للنشر و التوزیع.1999
-3محمود محمد علي. السهروردي المقتول.. رائد المنطق الإشراقي.
www.almothaqaf.com
-4یەحیا یەسریبی. قەلەندەرو قەڵا. وەرگێرانی لە فارسییەوە : ئازاد بەرزنجی. ناوەندی غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە. 2021




بۆچی فەلسەفە لە یۆنان سەریهەڵدا؟.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

کاتێک سەیری مێژووی فەلسەفە دەکەین، بەتایبەتی فەلسەفەی خۆرئاوایی، یۆنان دەبێتە دایکی هەموو فکر و فەلسەفەی خۆرئاوا و لێرەوە سەرەتای گومان و پرسیارەکان لەبارەی بوون و مرۆڤ و سیستمی سیاسیی و ئابووریی و زانست سەریهەڵدا. لەکاتێکدا یۆنان وڵاتێکی بچووکە، بەڵام کۆمەڵێک فەیلەسوف و زانای گەورەی بۆ جیهان بەرهەمهێناوە. ئەمەش بۆتە مایەی پرسیار و لێکۆڵینەوە لای زۆربەی مێژوونووسان و فەیلەسوفەکانی جیهان، بۆچی لەم وڵاتە بچووکەی ئەوروپاوە، فکرو فەلسەفەی ئەوروپا لەدایک بوو؟ ئەو هۆکارانە چین کە وایکردووە کە یۆنان ببێتە دایکی فکر و فەلسەفەی خۆرئاوا؟ بۆچی تەنها لە یۆنان لە شوێنێکی تر فەلسەفە سەریهەڵنەدا؟
دیارە لەمەشدا کۆمەڵێک هۆکاری جوگرافیی، مێژوویی، ئابووریی و کۆمەڵایەتیی رۆڵی بەرچاویان هەبووە لە سەرهەڵدانی فەلسەفە لە یۆنان.
ئێمە لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین ئاماژە بە هەندێک هۆکار و فاکت بدەین، کە رۆڵی بەرچاوییان هەبووە لە سەرهەڵدان و گەشەسەندنی فەلسەفە و فکری یۆنانی کۆن.

مانای فەلسەفە
سەرەتا پێمخۆشە لە مانای وشەکەوە دەستپێبکەم، چونکە ئەویش لە زمانی یۆنانی کۆنەوە هاتووە. وشەی Philosophy فیلۆسۆفی لە دوو وشەی لێکدراوی یۆنانی پێکدێت کە مانای خۆشەویستی بۆ حیکمەت دەگەیەنێت، بۆ یەکەمجاریش وشەی فەلسەفە یان فیلۆسۆفی لەلایەن فەیلەسوفی یۆنانی فیساگۆرسەوە بەکارهات و چووە ناو فەرهەنگی فکری جیهانەوە. فەیلەسوفیش ئەو کەسانە بوون کە بە دوای راستیدا دەگەڕان ئەوەش لە رێگەی تێڕامانەوە.
لە سەدەی پێنجەمی پێش زاینەوە، وشەی فەلسەفە و فەیلەسوف لە یۆنان سەریهەڵدا، بەڵام دووبارە با پرسین بۆچی لێرە نەک لە شوێنی تر ئەم دوو شەیە سەریان هەڵدا؟

پێگەی جوگرافی
هەمیشە جوگرافیا و کەشوهەوا کاریگەرییان بەسەر مرۆڤەکانەوە هەیە بۆ هەڵبژاردنی شوێنی مانەوە و ژیان. ئەم خاڵە زیاتر فەیلەسوفی ناسراوی فەرەنسی مۆنتسکیۆ داکۆکی لێدەکات. کاتێک سەیری یۆنان دەکەین، دەکەوێتە سەر دەریای سپی ناوەڕاست و باشووری کیشوەری ئەوروپاوە. هەمیشە کەشوهەوایەکی مام ناوەندی هەبووە. یۆنان سروشتێکی جوانی هەیە، دەتوانیت شاخ و کێوی بەرز ببینیت، هەروەها پێدەشتی کاکی بە کاکی، دەریایەکی شینی پاک و بێگەرد، بوونی چەندین دوورگەی جوان. هەموو ئەمانەش کاریگەریان لەسەر کەسایەتی مرۆڤەکان دەبێت. وەک (ویلی دیورانت) مێژوونوس و بیرمەندی ناسراوی ئەمریکاییش لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا «مێژووی شارستانییەتەکان» دەڵێت: بوونی کەشوهەوایەکی مام ناوەند و رووبار و دەریایەکی گەورە، وایکرد کە مرۆڤ وڵاتی یۆنان هەڵبژێرێت و تێیدا بژیی و شارستانی یۆنانیش سەریهەڵدا.»
دیارە جوگرافیا کۆمەڵێک سیفاتی باشی تری بە یۆنانییەکان بەخشی، بەتایبەتی لە رووی کەلتورییەوە.

نەبوونی دەوڵەتێکی ناوەندی بەهێز
ئەم پێگە جوگرافییەشی کۆمەڵێک خاسیەتی باشی تری پێ بەخشیووە. یۆنان بە حوکمی بوونی کۆمەڵێک دوورگەی بچووک، وایکردووە کە دەوڵەتی بەهێز و ناوندی وەکو لە ناوچەی میزۆپۆتامیا یان چین یان میسر دروست نەبێت، بەڵکو کۆمەڵێک دەوڵەتشاری بچووک هەبوون وەکو ئەسینا، تا لە کۆتاییدا ئەسکەندەری مەکدۆنی و باوکی هەموویان دەگرن و ئیمپراتۆیەتی یۆنانی بەهێز دروست دەکەن.
یۆنان وەکو میسر نەبوو کە فیرعەونێکی ستەمکار حوکمی بکات ژیان و ئازادیی تاکەکان پێشێل بکات، نەبوونی ئەم حوکمە ستەمکارەش وایکرد کە خەڵکی ئازادانە بژین و پرسیار لەبارەی هەموو شتێکەوە بکەن و ترسی کوشتن و سزادانیان نەبێت، بە واتایەکی تر « وشە یان قسە» سزای لەسەر نەبوو.
بوونی جۆری دەوڵەتشاریی وایکردووە کە جۆرە سیستمێکی ئازاد و دیموکرات لە یۆنان دروست بێت بەتایبەت لە ئەسینادا، بەپێی بۆچوونی ویلی دیورانت بێت، باشترین نموونەی دیموکراسی بووە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. بوونی سیستمی ئازاد و دیموکراتیش وایکردووە کە خەڵکی ئازاد بن لە پرسیارکردن و قسەکردن، هەرئەمەش وایکردووە کە بە گومانەوە سەیری هەموو شتێک بکەن. وەکو دەشزانین سەرەتای هەموو فەلسەفەیەکیش بە پرسیار و گومان دەستپێدەکات.
هەرچەندە هەندیک کاتیش دەوڵەتشاری بەهێزیش دروستبووە و خەڵکی چەوساندۆتەوە بەتایبەتی لە ئەسینادا، بۆ نموونە لەسەردەمی سوکراتدا. کە لەسەر بۆچوونە فکرییەکان سزای کوشتنی بەسەردا سەپێنرا، هەرچەندە تا ئەمڕۆش یۆنانییەکان لەو کارەیان پەشیمانن و خۆیان بە تاوانبار دەزانن بەرامبەر بە فەلسەفە.

نزیکی لە شارستانییە جیهانییەکانی ترەوە
دووبارە جوگرافیا سوودێکی تری بە یۆنان گەیاندووە، ئەوەش ئەوەیە کە یۆنان خۆی لە نزیک کۆمەڵێک شارستانیدا دەبینێتەوە، لە باشوورە دراوسێی شارستانی میسری، کە یەکێکە لە شارستانییە مەزنەکانی جیهان، لە خۆرهەڵاتیشەوە دراوسێی شارستانییە مەزنەکانی میزۆپۆتامیا و ئێران بووە، هەر لە رێگەی ئەمانیشەوە ئاشنایەتی بە شارستانیی هیند و چین هەبووە.
لە کۆندا یۆنان ببووە چەقی هەموو شارستانییە مەزنەکانی ئەوکاتی جیهان، ئەمانەش چ لە رووی فکریی و سیاسیی و ئابووریی و فەرهەنگییەوە، کاریگەریی گەورەیان بەسەر یۆنانەوە هەبووە.

گەشەسەندنی لایەنی ئابووری
لە سەدەی 5 پێش زاییندا یۆنان گەشەیەکی ئابووری گەورەی بەخۆوە بینی، جگە لە لەلایەنی کشتووکاڵی، لایەنی بازرگانیش زۆر بەهێز بوو، لەوکاتەدا یۆنان بووە کاروانسەرایەکی گەورە لەنێوان خۆرهەڵات و خۆرئاوادا. ئەمەش وایکرد کە کۆمەڵگەی یۆنانی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا بێت، جگە لە خانەدانەکان، چینی بازرگان و خەڵکی دەوڵەمەند پەیدا بێت. چینێک پەیدا بوو، کە دەیتوانی دەستی بە زانست و کتێبی گرنگ بگات، کەمێک خۆشگوزەران بژی. بەحوکمی گەشەسەندنی بازرگانی، بواری کەشتیوانیش پێشکەوت، ئەمەش وایکرد کە گرنگی زیاتر بە زانست بدرێت بەتایبەتی لە بواری فەلەکناسییدا. نابێت ئەوەشمان لەیادبچێت، کە بەشێکی زۆری فەیلەسوفانی یۆنان، پێشتر زانا بوونە لەوانە تالیس و فیساگۆرس، کە بە باوکی فەلسەفەی یۆنانی ناودەبرێن.

کاریگەریی ئەفسانەکان
یۆنان پێش ئەوەی ببێتە مەڵبەندی فکرو فەلسەفە، مەڵبەندی کۆمەڵێک ئەفسانەی گەورەیە کە هەتا ئەمڕۆش بە ئەفسانە مەزنەکانی جیهان دادەنرێن بەتایبەتی ئەفسانەی ئەلیادەو ئۆدیسە. ئەم ئەفسانانە رۆڵی گەورەیان لە سەر ئەندەێشە و بیرکردنەوەی تاکی یۆنانی هەبوو، چونکە ئەم ئەفسانانە باسی ژیانی کۆمەڵایەتیی و سیستمی سیاسی و ئیداریی و تاڕادەیەکیش ئابوورییان کردووە. ئەم ئەفسانانە بوونە بەردی بناغە بۆ قسەکردن لەبارەی مرۆڤ، سیستمی کۆمەڵایەتی، بوون، خودا و زۆر شتی تریش. یۆنانییەکان لە رێگەی ئەفسانەکانەوە توانییان پەرە بە هونەری گێڕانەوە و نووسین و توانا فکریییەکانی خۆیان بددەن.

نەبوونی دەسەڵاتێکی ئایینیی بەهێز
هەتا ئایینی مەسیحی بڵاونەببۆوە لە یۆنان، کۆمەڵێک ئایینی سروشتی لەناو خەڵکیدا بڵاوبوو، ئەو ئایینانەش نەبوونە هۆی دروستبوونی چینێکی بەهێزی پیاوی ئایینی، کە ببنە پاسەوانی زمان و جەستەی خەڵکی و خۆیان بکەن بە وەکیلی خودا لەسەر زەوی. وەکو نووسەر و بیرمەندی میسریش «محمەمەد زەکەریا تۆفیق» دەڵێت: بۆ ماوەی 8 سەدە قوتابخانەی لیسیومی ئەرستۆ بەردەوام بوو لەسەر خوێندن و وانە وتنەوە بە خوێندکارانی، هەتاوەکو کاتێک ئاینی مەسیحی بڵاوبۆوە بە فەرەمانی کوستەنتین قوتابخانەکە داخراوە و فەلسەفەش حەرام کراوە. لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، زۆرجار پیاوانی ئایینی بوونەتە رێگر لە گەشەسەندنی فکر و فەلسەفە، بەڵام یۆنان پێش ئەوەی ببێتە مەسیحی، ئەم کێشەیەی نەبووە.

بوونی قووتابخانەی فکریی و زانستی بەهێز
هەمیشە بۆ پێشكەوتنی هەر شتێک پێویستیت بە ژێرخانێکی بەهێز هەیە، جا شتی فکریی بێت یان تەنانەت پیشەیی بێت، بۆ هەموو شتێک پێوستیت بە مامۆستا و قوتابخانە هەیە تاوەکو خوێندکارانی وانەی تێدا بخوێنن و ئەزمونی خۆیان تاقیبکەنەوە و توانا فکریی و جەستەییەکانی خۆیان تێدا بەرجەستە بکەن. هەر لە دێر زەمانەوە بەتایبەتی لەسەردەمی فیساگۆرسەوە قوتابخانەی فکریی و زانستی پەیدابوو، دواتریش لە سەردەمی ئەفلاتوندا بۆ یەکەمجار قوتابخانەی تایبەت بە فکر و فەلسەفە کرایەوە کە بە ئەکادیمای ئەفلاتون دەناسرێت.
جێگەی ئاماژەیە تائیستا لە تەواوی زمانە ئەوروپییەکاندا وشەی « ئەکادیمی» بۆ خوێندنی زانکۆیی دادەنرێت. لە دوای ئەفلاتونیش، ئەرستۆ قوتابخانەی لیسیومی فەلسەفی دانا، ئەویش هەمان رێچکەی مامۆستاکەی دەگرتە بەر.
بوونی ئەم قوتابخانە زانستیی و فکریی و فەلسەفییانە رۆلی ئێجگار گەورەیان هەبوو لە بەرهەمهێنانی زانا و فەیلەسوفی مەزن لە یۆناندا. چونکە لە رێگەی ئەو قوتابخانانانەوە، خوێندکارانی فێری زانست و فکری نوێ دەبوون، هەروەها لە رێگەی رەخنە و مشتومڕ و دیالۆگیشەوە، فکری نوێ لەدایک دەبێت. ئەگەر کەسێک نەبێت تۆ فکرەکانی خۆتی بۆ باس بکەیت و کەسیش نەبێت رەخنەت لێبگرێت، ناتوانیت بیری راست و دروست بەرهەم بهێنیت.

دەرئەنجام
دیارە کۆمەڵێک خاڵی گرنگی تر رۆڵی بەرچاویان هەبوو لە پێشخستنی زانست و فکر و فەلسەفە لە یۆنان، لەپێش هەمووشیانەوە بوونی ئاشتیی و ئارامیی، بەڵام بەداخەوە لەپاش داگیرکردنی یۆنان لەلایەن تورکەکانەوە، چرای فکر و فەلسەفە بەتەواوەتی لەم وڵاتە دەکوژێتەوە، ئەمەش دەریدەخات کە تورکەکان چ زیانێکی لەو وڵاتانە داوە کە داگیری کردووە.
راستە یۆنان لە سەدەکانی پێشوودا مەڵبەندی فکر و فەلسەفە و زانست بوو، چراییەک بوو کە هەموو ئەوروپا و جیهانیشی رووناک کردەوە، بەڵام بەداخەوە ئەم چرایە بە داگیرکردنی ئەم وڵاتە لەلایەن تورکیاوە، دەکوژێتەوە، پاشان وڵاتانی تری ئەوروپایی جێگەی یۆنان دەگرنەوە لەپێش هەمووشیانەوە ئیتالیا و فەرەنسا و ئەڵمانیا.

سەرچاوە:
Susanne Haiden.Wo und warum entschtand Philosophie. www.univie.ac.at
Griechische Philosophen: Alles durchdacht. /www.geo.de
الفلسفة: العوامل التي ساعدت في ظهورها، ولماذا اليونان؟. www. sotor.com
ویل دیورانت. قصة حضارة. ترجمة : محمد بدران. الجزء السادس. دار الجبل. بیروت. 1988
طالیس ملطي. قصة فلسفة.ترجمة من فرنسیة: السید عبدالله حسین.الطبعة الاولی. مکتبة الثقافة الدینیة. قاهرة. 2007.
دیف روبنسون. جودي جروفز. اقدم لکم الفلسفة. ترجمة : امام عبدالفتاح امام. مجلس الاعلی للثقافة. 2001




سۆشیالیزم پێش مارکس.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

خەڵکانێکی زۆر پێیان وایە کە کارل مارکس، داهێنەری فیکری چەپ یان سۆشیالیزمە، بەڵام لە راستییدا فیکری چەپ و سۆشیالیزم، مێژوویەکی ئێجگار دێرینی هەیە لە جیهاندا. بە واتایەکی تر، مێژووی فیکری چەپ لە مارکسەوە دەستپێناکات، بەڵکو بۆ قۆناغێکی ئێجگار دێرینی مێژووی مرۆڤایەتی دەگەڕێتەوە. راستە دەتوانین مارکس بە داهێنەری کۆمۆنیزمی مۆدێرن دابنێین، بەڵام هەموو فیکرەیەکیش مێژوویەکی دێرینی هەیە.
لەم وتارەدا هەوڵ دەدەم تیشکێک بخەمە سەر ئەو مێژووە دێرینەی فیکری چەپ و سۆشیالیزم بەتایبەتی لە ناو شارستانییەتە کۆنەکانی جیهاندا، هەروەها باسی بۆچوونی فەیلەسوفانی ئەوروپاش دەکەین کە لە پێش مارکس رەخنەیان لە سیستمی سەرمایەدارمی گرتووەو داوای دامەزارندنی سیستمی سۆشیالیستیان کردووە، ئەوانەی کە لە مێژووی سۆشیالیزمدا بە فەیلەسوفانی سۆشیالیزمی خەیاڵیی ” یوتۆبی ” دەناسرێن.

مێژوویەکی دێرین
با ئێمە سەرەتا بەو پرسیارە دەستپێبکەین و بڵێین، ئایا بۆچی بیری چەپ دروست بوو؟ ئەم پرسیارە گرنگە وەڵامەکەشی رێک وەکو نەخشەرێگەیەک دەبێت بۆمان و لە رێگەی وەڵامی ئەم پرسیارەشەوە، بابەتەکەمان جوانتر بۆ روون دەبێتەوە. دەتوانین بڵێین لەگەڵ سەرهەڵدانی یەکەمین شێوازی دەسەڵات و دەوڵەت، بیری چەپ و سۆشیالیزم دروست بووە. لەو کاتەی کە کۆمەڵگە دروستبووە، دواتر دەسەڵاتی سیاسییش دروستبووە، کۆمەڵە کەسانێک ویستوویانە لە رێگەی دەسەڵاتەوە، هەژموونی خۆیان بەسەر مرۆڤەکانی تردا بسەپێنن. لەگەڵ دروستبوونی دەسەڵاتیشدا، نایەکسانی و چەوساندنەوەو پاشان کۆیلایەتیش دروستبووە. لەگەڵ دروستبوونی نایەکسانی و چەوساندنەوە و ناعەدالەتیش، خەبات لە دژی چەوسێنەران دروستبووە.
لێرەدا جێگەی خۆیەتی، ئاماژە بە وتەیەکی رووناکبیری مەزنی عیراقی « د. عەلی وەردی» بکەم، کاتێک دەڵێت: (کاتێک مرۆڤ لەلایەن خەڵکی ترەوە چەوسایەوە و ئازادییان لێ زەوتکرد و مافیان خوارد، ئینجا دەنگی ناڕەزایی بەرزکردەوە و داوای یەکسانیی و ئازادیی کرد. واتە هەتا مرۆڤ ئازاری نەچەشت، بیری لە ئازاری خەڵکی تر نەکردەوە و بیری بۆ خەباتکردن و بەرخودان لە دژی چەوساندنەوە نەکردۆتەوە).
لەگەڵ دروستبوونی کۆمەڵگەکان، کۆبوونەوەی خەڵکانێک زۆر و نیشتەجێبوونیان لە شوێنێکدا، شارستانی و دەسەڵات دروستبوو. لەم کۆبوونەوەیەشدا مرۆڤی جۆراجۆر دەرکەوت. مرۆڤی بەهێز چ لە رووی عەقڵەوە یان ماسوولکەوە، مرۆڤی لاوازیش چ لە رووی عەقڵیی و جەستەییەوە. ئەم جیاوازییەش رێگەی بۆ شتێکی تر خۆشکرد، کە ئەویش دابەشبوونی کۆمەڵگەکان بوو بەسەر بەهێز و لاوازەکان. هەموو کاتێکیش بەهێزەکان ویستویانە لە رێگەی هێزی عەقڵی و جەستەیی خۆیانەوە، مرۆڤە لاوازەکان بچەوسێننەوە و هەژموونی خۆیان بەسەریاندا بسەپێنن. هەرلێرەشەوە مرۆڤایەتی بەسەر دوو چیندا دابەشدەبێت. چینی چەوسێنەر و چینی چەوساوەکان.
لەسەردەمی زۆر کۆندا مرۆڤی کۆیلە و مرۆڤی ئازاد هەبوو. کۆیلەبوونی مرۆڤ چەندین سەدەی خایاندووە، هەندێکیش پێیان وایە هەتاوەکو ئەمڕۆش بەردەوامە. پاشان لەگەڵ دروستبوونی قۆناغی دەرەبەگایەتی « فییوداڵ»ی، کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بەسەر چینی ئاغا و دەرەبەگ، رەنجدەر و جووتیاران دابەشبووە. هەتاوەکو لە قۆناغی سەرمایەداری دەرەبەگایەتی لەناو دەبرێت و لەجیاتی ئەو چینی سەرمایەدار لەدایک دەبێت. لەبەرامبەر جووتیارانیش چینێکی نوێ پەیدا دەبێت، کە بە «پرۆلیتاریا، کرێکاران» ناودەبرێن. ئەم جۆرەی دوایینیان هەتا ئەمڕۆش بەردەوامە.
بوونی ئەم جیاوازییە یان ئەم نایەکسانییە، وای لە مرۆڤە چەوساوەکان کردووە کە هەمیشە خەبات لەپێناو ئازادیی و خۆشگوزەرانی و عەدالەتدا بکەن. ئەمەش لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، بە چەندین فۆرم و سیمای تایبەت دەرکەوتووە.
شارستانییە کۆنەکانی جیهان (هیند، میزۆپۆتامیا، میسر، چین، ئێران، یۆنان) مەڵبەندی سەرەکی دەسەڵات بوون، لەهەمان کاتیشدا مەڵبەندی سەرەکی شۆڕش و خەباتی مرۆڤایەتیی بوون لە دژی چەوساندنەوە. هەر لێرەشەوە سەرەتاکانی بیری سۆشیالیزم سەریهەڵداوە.
لێرەدا هەوڵ دەدەین بە خێرایی باس لە کۆمەڵێک رەوتی فکریی و سیاسی بکەین، کە لە شارستانییەتە کۆنەکاندا سەریان هەڵداوە و هەڵگری بیری یەکسانی یان سۆشیالیستی بوون.

بیری سۆشیالیزم لە هیندستانی کۆندا
هیندییەکان خاوەنی شارستانییەتێکی کۆنن، ئەوان بە چوار سەدە پێش زایین، کاریان لەسەر فکرەی یەکسانی کۆمەڵایەتیی و سۆشیالیزم کردووە بەتایبەتی لە کتێبی « کاوتیلیا» کە لە سەدەی چواری پ.ز نووسراوە.
لەم کتێبەدا هێرشی توند دەکرێتە سەر دەسەڵاتی سیاسی و ئایینیش، هەروەها بەتوندی دژی فکری ئایین و پیاوانی ئایینی دەوەستنەوە، هەروەها هێرشی توند دەکاتە سەر هەموو جۆرە کارێکی سیحر و جادووگەری.

کۆمۆنی سەربەخۆ یان گوندی سەربەخۆ « ئەشرام»
هەر لە دێر زەمانەوە لە هیندستان بەتایبەتی لە گوندەکاندا جۆرێک لە شێوازی حوکمڕانیان هەبوو کە پێی دەگوترێت « ئەشرام» کە وشەیەکی سانسکریتیی کۆنە و مانای «سەربەخۆ» دەگەیەنێت. لە گوندەکاندا جۆرێک لە شێوازی پێکەوەژیانی ئاشتییانە هەبوو، کە تەواوی خێزان و ئەندامانی گوندەکە، هەموویان پێکەوە کاریان دەکرد و لە کار و چالاکیدا هاوبەش بوون، لەهەمانکاتیشدا لەرووی ئیداریشەوە بەشێوەیەکی ئازادانە و دیموکراسییانە، ئەنجومەنی گوند هەڵدەبژێرا و لەهەمانکاتیشدا ئەو ئەنجومەنە دەسەڵاتی ئەوەشی هەبوو کە حاکمی گوندەکان لە دەسەڵات لابەرێت و یەکێکی تر بچێتە جێگەی.
هەموو کاروبارێکی کۆمەڵایەتی،کشتوکاڵی، ئیداریی و ئابووری، بەشێوەیەکی ئاشتییانە و ئازادانە بەڕێوەدەبرا. ئەمەش لە زۆرێک لە کتێبە پیرۆزەکانی هیندۆسەکانیشدا، ئاماژە بەم شێوازە حوکمڕانییە کراوە.
هەتاوەکو ئەمڕۆش ئەم شێوازەی حکومڕانییە لە هیندستان ماوە، هەروەها ئێستا بۆتە بەشێک لە رێورەسمی گروپی یۆگییەکانی هیندستان، واتە شێوەیەکی ئایینی بەخۆوە گرتتووە. لە هەمووشی گرنگتر گاندی لە کاتی خەباتی رزگاریخوازییدا، هەمیشە داکۆکی لەوە کردەوە کە پێویستە گرنگی زیاتر بە گوندەکان بدرێت شێوازی حکومڕانی «ئەشرام» گرنگی پێبدرێت، چونکە پێی وابوو کە خەڵكی لە گوندەکاندا بژین باشترە تا شارەکان.

ئێرانی کۆن
هیندستان بەجێدەهێڵین و دەچینە ئێران، ئەم وڵاتەش مێژوویەکی دێرینی لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی هەیە و ئیمپراتۆری مەزنی تێدابووە. ئێرانی کۆن هێزێکی دەریایی و وشکانی مەزنی هەبووە. لەرووی ئابووریشەوە زیاتر کشتوکاڵ زاڵبووە بەسەر ژیانی ئابوورییدا، لەبەرئەوە ئێران بەسەر دوو چینی سەرەکی دابەشبووە:(جووتیار و دەرەبەگ) هەروەها بەحوکمی ئەوەی ئێران شوێنێکی ستراتیژی هەبووە، لەبەرئەوە بازرگانیش تێیدا گەشەی سەندووە، ئەمەش وایکردووە کە چینێکی بازرگان و پیشەداریش هەبێت، بەڵام زۆر کەم بووە.

یەکەمین ئایینی سۆشیالیستی
لە ئێران دەتوانین بڵێین یەکەمین ئایینی کۆمۆنیستی یان سۆشیالیستی پەیدابوو، کە ئەویش ئاینی «مەزدەکی» یە. ئەم ئایینە بە پێی زۆرێک لە سەرچاوە مێژووییەکان، دەگەڕێتەوە بۆ پیاوێک ناوی «مەزدەک» بووە. ئەم ئایینە باوەڕی تەواوی بە یەکسانی و هاوبەشی لەنێو کۆمەڵگەدا هەبووە. پێیان وابووە کە پێویستە هەموو «سامان و موڵك و تەنانەت ژنیش» بەشێوەیەکی هاوبەش بەسەر خەڵكیدا دابەشبکرێت.
لەلایەکی تریشەوە دژی هەموو جۆرە موڵكداریی و جیاوازی چینایەتی بوون. مەزدەک کە خۆی جووتیارێکی هەژار بوو. باوەڕی بە دوو پڕەنسیبی گشتی هەبووە:
یەکەم : چاکە و خراپە
دووەمیان : تاریکی و رووناکی

مەزدەک داکۆکی لە ژیانی ئاشتیی و پێکەوەژیان دەکرد، دژی هەموو بیرێکی شەڕەنگێزیی و جەنگ بووە. لەلایەکی تریشەوە دژی هەموو کارێکی خراپە بوون، هانی خەڵكیانداوە بۆ کاری چاکە.
لە ساڵی 488 پ.ز ، ئیمپراتۆری لاوی فارسی «قوبادی یەکەم» باوەڕی بەم ئایینە هێناو ئاینی مەزدەکی بوو بە ئاینی فەرمی هەموو ئیمپراتۆریەتی ئێران. بەمشێوەیە مایەوە، هەتا پاشان ئیمپراتۆر «کیسرا نەوشیروان» کۆتایی بەم ئیمپراتۆرییە دەهێنێت و ئەم ئایینەش لەناو دەبات.
لە جیاتی ئایینی مەزدەکی، ئایینی زەردەشتی دەکاتە ئایینی رەسمیی وڵات.
جێگەی ئاماژەیە ئەم ئایینە خاوەنی کتێبی تایبەت بە خۆیان بووە، کە پێی دەڵێن «مەزدەک نامە» لەم کتێبەدا هەموو پڕەنسیب و بیروبۆچوونەکانی ئەم ئایینە لە خۆدەگرێت.
زۆرێک لە مێژوونووسان و لێکۆلەرەوانی بواری سۆشیالیزم، ئایینی مەزدەکی، بە یەکەمین ئایینی سۆشیالیستی دادەنێن، چونکە ئەو بیروبۆچوونانەی کە ئەم ئایینە داوای دەکرد، ئەمڕۆ دەچێتە قاڵبی بیری سۆشیالیزمەوە. ئەوان دژی موڵکداری بوون، داوای یەکسانیی و عەدالەتیان دەکرد، دژی جەنگ بوون داوای ئاشتیان دەکرد، دژی چەوساندنەوەی مرۆڤەکان لەلایەن مرۆڤانی ترەوە بوون، هەموو ئەمانەش، بە پایەی سەرەکی بیری سۆشیالیزمی مۆدێرن هەژمار دەکرێن.

میسری کۆن
میسر بە یەکێک لە شارستانییە دێریینەکانی مێژووی مرۆڤایەتی دادەنرێت. لەبەرئەوە ناچارین کەمێکیش باسی ژیانی سیاسی و ئابووریی و کۆمەڵایەتی ئەم وڵاتە بکەین، چونکە کاریگەریی زۆری هەبووە بەسەر قۆناغەکانی دواترەوە.
دیارە لە میسر فیرعەونەکان حوکمی ئەو وڵاتەیان دەکرد. فیرعەون تەنها پادشا نەبوون، بەڵکو خۆشی بە خودای سەر زەوی دادەنا. لەبەرئەوە فیرعەون خۆی بە خاوەنی هەموو خاک خەڵک و زەوی و زارێکی کشتوکاڵی زانیووە. لە میسری کۆندا جووتیارەکان کۆیلە نەبوون بەڵکو ئازاد بوون، بەڵام بەبێ مۆڵەتی حکومەت، جووتیارەکان نەیاندەتوانی لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر بچن، واتە لە سەفەرکردن و گواستنەوەدا ئازاد نەبوون.
لەلایەکی تریشەوە جووتیارەکان ناچارکرابوون، کە زۆرترین بەرهەمی کشتووکاڵی خۆیان، بۆ دەوڵەت دابنێن، کە ئەمەش خۆی لە خۆیدا بەسەرەتای باجی حکومی دادەنرێت.
بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوەیە، کە لە میسری کۆندا، یەکەمین شێوەی سۆشیالیزمی دەوڵەتی هاتۆتە کایەوە. لە میسری کۆندا، دەوڵەت خاوەنی هەموو کانەکان بوون، ئەوانەی کانزایان دروست دەکرد. هەروەها دەوڵەت خاوەنی کارگەی دروستکردنی « رۆن» بوو، پاشان بەرهەمەکەی بە کۆمەڵێک لە وەکیلەکانی دەفرۆشتەوە.
لەلایەکی تریشەوە دەوڵەت خۆی بازرگانی دەرەکی و ناوخۆیی دەکرد، رێگەشی لە کێبڕکێی دەرەکی دەگرت، ئەویش لە رێگەی گومرگی بەرزەوە.
لەلایەکی ترەوە سیستمی ئاودێری لەلایەن حکومەتەوە بەڕێوەدەبرا، ئەمەش وایدەکرد کە زۆرجار لەکاتی لافاودا، کاری زۆرەملێ بە خەڵكی بکات.
بە واتایەکی تر دەوڵەتی میسری کۆن، هەموو جومگە سیاسی و ئابوورییەکانی وڵاتی خستبووە ژێر رکێفی خۆیەوە. واتە میسرییە کۆنەکان زۆر پێشتر بیریان لە کۆنترۆڵکردنی ژیانی ئابووریی و سیاسیی وڵات کردۆتەوە. ئەم جۆرە سیستمەش پاشتر ناویان لێنا «سەرمایەداریی دەوڵەتی» کە زیاتر ئەو جۆرە حوکمدارییە بوو کە لە یەکێتی سۆڤێت و وڵاتانی بلۆکی خۆرهەڵات بەڕێوە دەچوو.

چین
چین بە یەکێک لە کۆنترین شارستانییەکانی جیهان دادەنرێت. هەر وەختێک بمانەوێت لە مێژووی هزری جیهانی بکۆڵینەوە، ناچاردەبین بگەڕێینەوە بۆ سەر ئەم وڵاتە.
یەکەمین فەرمانڕەوایی لە چین. مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ 2200 پ.ز هەتا 1800 پ.ز. واتە نزیکەی 400 ساڵ حوکمداریان کردووە. 17 پادشا یەک لەدوای یەک ، حوکمیان کردووە.
ئەم فەرمانڕەوایەتییە، سنوورێکی دەریایی گەورەی هەبووە، واتە هێزێکی کەشتیگەلی بەهێزی هەبووە، لەهەمانکاتیشدا سنوورێکی وشکانی زۆری هەبووە. لە رووی ئابوورییەوە، کشتوکاڵ سیمای گشتی زۆربەی فەرمانڕەواکانی چین بووە. لەهەمانکاتیشدا، پیشەوەریی بەتایبەتی لە رووی پیشەشازیی دەرهێنان و بەکارهێنانی کانزاکان بەتایبەتی « ئاسن و ئاڵتون و زیو» بوونی هەبووە. هەروەها بازرگانیش بەتایبەتی ناوخۆیی، کەمێک لە ژیانی ئابووریدا رۆڵی گێڕاوەو خەڵکانێکی بازرگان هەبوون.
بەحوکمی بوونی کشتوکاڵ، چینی جووتیاران و دەرەبەگەکان هەبووە، هەمیشە دەرەبەگەکانی چینیش، زۆر دڵڕەقانە مامەڵەیان لەگەڵ جووتیارەکان کردووە. بە واتایەکی تر ناعەدالەتی سیمای سەرەکی زۆربەی فەرمانڕەواکانی چین بووە. هەرلەبەرئەوەشە، هەمیشە شۆڕش و جەنگی خوێناوی لەنێوان جووتیاران و دەرەبەگەکان بەرپابووەو کۆمەڵێک رەوتی فکریی و ئایینی پەیدابووە کە داوای یەکسانی و ئاشتی و عەدالەت و حوکمڕانی باش کردووە لە پێش هەمووشیانەوە کۆنفۆشیوز.

کۆنفۆشیوز
کۆنفۆشیوز لە زمانی کۆنی چینیدا مانای «مامۆستا کۆنگ» دەگەیەنێت. کۆنگ لە ساڵی 551 پ.ز لەدایک بووە، لە ساڵی 470 پ.ز کۆچی دواییکردووە. پەیامی سەرەکی کۆنفۆشی ئەوەبووە، کە هانی خەڵكی بدات کە خۆیان لە « خۆپەرستی، موڵکداری» دووربخەنەوە.

کۆنفۆشیوز دەڵێت :
ئەگەر لە جیهاندا پڕەنسیبی مەزن کە خۆی لە ئەخلاقە مەزنەکان دەبینێتەوە، بەرقەرار بێت، ئەوا هەموو جیهان دەبێتە یەک دەوڵەت. ئەگەر خەڵكی توانی کەسانی خاوەن ئەخلاقی بەرز و بەتوانا بکاتە فەرمانڕەوای خۆیی و کار بۆ دروستبوونی حکومەتێکی چاکەخواز بکەن، لەهەمانکاتیشدا کار بۆ بڵاوبوونەوەی بیری ئاشتیی پارێزی بکەن، ئەو کاتە منداڵەکان تەنها چاویان لە باوکی خۆیان نابێت، هەروەها باوکەکانیش تەنها چاویان لە منداڵی خۆیان نابێت، بەڵکە منداڵەکان کار بۆ ئەوە دەکەن کە یارمەتی هەموو کەسێکی بەتەمەن بددەن و یارمەتی منداڵەکان دەدەن و بەخێویان دەکەن. هەروەها ژیان بۆ بێوەژن و منداڵە بێ باوکان و نەخۆشەکان دابین دەکەن. بەم شێوەیەش کۆتایی بە خۆپەرستی دەهێنرێت و لەهەمانکاتیشدا کۆتایی بە دزین و خیانەت و ساختەچێتی دەهێنرێت.
واتە کۆنفۆشیۆز، یەکەمین کەس بووە کە داوای سیستمێکی سۆشیالی کردووە. خزمەتکردنی خەڵکانی « بەتەمەن، نەخۆش، منداڵ» بە کۆڵەکەی ئەو سیستمە خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییە دادەنرێت، کە مارکس و ئەنجلس لە مانفێستی کۆمۆنیزمدا باسی لێوە دەکەن.

خوێندکارانی کۆنفۆشیوز
هەر لەپاش کۆنفۆشیوز، یەکێک لە خوێندکارەکانی پەرەی زیاتر بە بیری سۆشیالیزمی دەدات ، ئەویش « مودی» بووە. مودی دەڵێت:
«خۆشەویستی گشتی، تاکە چارەسەرە بۆ کێشە کۆمەڵایەتییەکان. گەر خۆشەویستی بەسەر هەموو جیهاندا زاڵ بێت، ئەوا ئەو کاتە کۆمارێکی چاکەخوازی « فاضلة» دروست دەبێت، کە تێیدا بەهێزەکان پەلاماری لاوازەکان نادەن، زۆرینە پەلاماری کەمینەکان نادەن، دەوڵەمەندەکانیش ناچن هەژارەکان بچەوسێننەوە، گەورەکانیش بچووکەکان خراپ ناکەن، زیرەکەکانیش، کەسە سادەکان هەڵناخەڵەتێنن».
هەروەها زۆر دژی خۆپەرستی بووە، بۆیە لەوبارەیەوە دەڵێت:
«هەموو سەرچاوەی خراپەکارییەک دەگەڕێتەوە بۆ خۆپەرستی، هەر ئەم خۆپەرستییەیە کە هەستی موڵکداری لەناو منداڵان دەچێتنێت، هەر ئەمەشە وا لە ئیمپراتۆرەکان دەکات کە پەلاماری وڵاتانی تر بدەن و داگیریان بکەن».
لەلایەکی ترەوە مودی زۆر دژی گەندەڵی و دەسەڵاتی ستەمکار وەستاوەتەوە، هەروەک خۆی دەڵێت :
«ئەگەر کەسێک بەرازێک بدزێت ئەوا خەڵکی بە توندترین شێوە سزای دەدەن، بەڵام ئەگەر کەسێک خۆی بکاتە دەسەڵاتداری وڵاتەکە و خەڵکەکەی بچەوسێنێتەوە، ئەوا لەچاوی خەڵکەکەوە، وەکو پاڵەوانێکی مەزن سەیر دەکرێت و لەهەمانکاتیشدا وەکو نموونەیەکی باش بۆ نەوەکانی تری دادەنێن».
خوێندکارێکی تری کۆنفۆشیوز ناوی « مانگ کو» بوو، ئەو پێی وابوو، کە هۆکاری کێشە کۆمەڵایەتییەکانی سروشتی مرۆڤەکان نییە، بەڵکو هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵاتی گەندەڵی سیاسی. بە بڕوای مانگ کو حکومەتێکی چاکەخواز، هێرش ناکاتە سەر درواسێکانی، بەڵکو جەنگ لە دژی « هەژاریی و جەهل» دەکات، چونکە هەژاریی و جەهل، هۆکاری سەرەکی هەموو تاوانێک و ئاژاوە و شەڕێکن. لەبەرئەوە پێویستە لەسەر دەوڵەت، کە خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتییانی دابین بکات.
هەرلەبەئەوە پێویستە حکومەت نەخشەی ئابووری بەهێز دابنێت، بۆ ئەوەی ئەو ئامانجە بهێنێتەدی « واتە خۆشگوزارەنی بۆ هاووڵاتییانی». هەروەها داوای ئەوەی دەکرد، کە دەوڵەت پێویستە باجی زۆر لە دەرەبەگەکان بستێنێت، هەروەها پێویستە دەوڵەت پشتگیریی پێشکەوتن و شارستانی بکات. لە هەمووی گرنگتر ئەم حەکیمەی چین، داوای دەکرد خوێندن بکرێتە شتێکی زۆرەملێ و هەموو دانیشتوانی وڵات فێری خوێندن و نووسین بکرێن.
لای مانگ کو باشترین کەس کە دەبێت خەڵكی بیکاتە حاکمی خۆی، ئەو کەسانەن کە رۆشنبیر و خوێندەوارن. هەروەها شۆڕشکردنی گەلانی لە دژی دەسەڵاتی ستەمکار بە مافێکی سروشتی دادەنا. لەهەمان کاتیشدا زۆر دژی شەڕەنگێزیی و پەلاماری دەوڵەتانی تری لاواز بووە، چونکە ئەو پێی وابوو ئەم جەنگانە، تاوانی گەورەن و هیچ جۆرە جەنگێکی دەوڵەتیش عادیل نییە.

یۆنان
ئاسیا جێدەهێڵین و بەرەو ئەوروپا دەڕۆین بۆ یۆنانی کۆن، کە بە یەکێک لە شارستانییە گرنگ و پڕ بایەخەکانی جیهان ئەژمار دەکرێت. لێرەوە بەشێکی زۆری فیکر و زانست و فەلسەفەی ئەوروپا لەدایک بوو. هەتا ئەمڕۆش، ئەوروپا و جیهانیش سوپاسگوزاری ئەم شارستانییە مەزنەیە.
لێرەش کۆمەڵێک فەیلەسوفی مەزنی ئەم وڵاتە، قسەیان لەبارەی یەکسانی کۆمەڵایەتی و دژایەتییکردنی زوڵم و هەژاریی و چەوسانەوە کردووە. لەپێش هەمووشیانەوە فیساگۆرس و ئەفلاتون.

فیساگۆرس
فیساگۆرس بە یەکێك لە فەیلەسوفە ناسراوەکانی یۆنان و جیهان دادەنرێت. چ لە رووی زانستییەوە بەتایبەتی « ماتماتیک» چ لە رووی سیاسی و فکرییەوە، جێ پەنچەی خۆی دیارە. فیساگۆرس لە ساڵی ( 570 ی پێش زایین ) لە دوورگەی ساموس لە یۆنان لەدایک بووە، لە ساڵی 510 پێش زایین لە باشووری ئیتالیا کۆچی دواییکردووە. فیساگۆرس پاش ئەوەی لە تەمەنی لاویدا لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی یۆنان کێشەی دەبێت، یۆنان بەجێدەهێڵێت و دەچێتە باشووری ئیتالیا لەوێندەر یەکەمین قوتابخانەی فیکری خۆی دادەمەزرێنێت. ئەو یەکەمین کەس بوو کە داوای هەلی گونجاو و یەکسانی لە نێوان ژنان و پیاوان کردووە. لە قوتابخانەکەیدا کە پاشتر بە کۆمەڵگەی فیساگۆرسی ناوزەدکرا، سیستمێکی تەواو سۆشیالیستییانەی دامەزارندبوو. دەبوایە کوڕان و کچان پێکەوە کاریان بکردایەوە بەرهەمەکانیان بە یەکسانی بەسەر یەکدا دابەش بکردایە. دەبوایە پێکەوە تەنها کار بۆ شتی چاکە بکەن و فێری زانستەکانی «فەلسەفە، ماتماتیک» پاشان پێکەوە فێری موزیک و وەرزش بوونایە.
هەروەها لەسەر قوتابییەکانی پێویست بوو، کە نابێت ئازاری هیچ ئاژەڵێک بدەن کە ئازاری مرۆڤ نادات، نابێت هیچ رووەکێک بسووتێنن یان ئازاری بدەن. دەبوایە هەموویان جلوبەرگی ئاسایی و سادەیان لەبەردابوایە. دیارە فیساگۆرس خۆی، نموونەی کەسێکی خاکی بوو. زۆرجاریش کۆمەڵی فیساگۆرس بە یەکەمین کۆمەڵی «ژینگەپارێزی» ناودەبرێت.
لەلایەکی ترەوە فیساگۆرس کۆمەڵگەیەکی دروستکردبوو، کە دوور بوو لە جیاوازی چینایەتی و تەنانەت نەتەوەییش.
فیساگۆرس دەڵێت:( ئەو ئازارەی کە مرۆڤ بەرامبەر بە ئاژەڵەکان دەیکات، پاشتر هەمان ئازار رووبەڕووی خۆی دەبێتەوە).

ئەفلاتون
ئەفلاتون یان وەکو ئەوروپییەکان پێی دەڵێن پلاتۆ Platon بە یەکێک لە باوکەکانی فەلسەفەی ئەوروپی و جیهان دادەنرێت. ئەفلاتون لە ساڵی 428 پ.ز. لە ئەسینا لەدایک بووە، ساڵی 348 لە ئەسینا کۆچی دواییکردووە. ئەفلاتون یەکەمین کەس بووە، کە خەیاڵی بۆ کۆمارێک یان دەوڵەتێکی دادپەروەر و یەکسان چووە. ئەمەش لە کتێبە ناودارەکەی « کۆمار» بە جوانی دەردەکەوێت. ئەفلاتون لەم کتێبەیدا باس لە دادپەروەریی و یەکسانی دەکات. راستە بەشێکی زۆری کتێبەی لەگەڵ سۆشیالیزم نایەتەوە بەتایبەتی ئەوەی کە پەیوەندیی بە مافی کۆیلەکان و بێگانەکانەوە هەیە، بەڵام بەشێکی گرنگی ئەم کتێبە باس لە زۆر شت کراوە کە نزیکە لە بیری شۆشیالیزم.
ئەفلاتون لەبەشی شەشەمی کتێبەکەیدا دەڵێت:(پێویستە هەموو شتێک لە نێوان هاوڕێکاندا هاوبەش بێت، ئەمە ژن و منداڵیش دەگرێتەوە.)
لەلایەکی تریشەوە ئەفلاتون دژی دەوڵەمەندەکان بوو، چونکە ئەوان بەهای هەموو شتەکانیان بە چەمکی خۆیان دەپێوا.
لە کۆمارەکەی ئەفلاتوندا، دەبوایە هاووڵاتییان یان ئەندامانی ئەم کۆمارە، هیچ کامیان نابێت خاوەنی زەوی یان موڵكێک بن، کە لە پێداویستی خۆی زیاترە. لەلایەکی ترەوە هەموویان لە رووی جلوبەرگ و خواردن و خواردنەوە هاوبەشن و نابێت هیچ جیاوازییەکیان هەبێت، پێویستە هەموویان برای یەکتری بن، ئەمەش وایان لێدەکات کە هەموویان یەکتریان خۆشبوێت و نەهێڵێت دیکتاتۆرێک دروست بێت.
لەلایەکی تریشەوە ئەفلاتون پێش مارکس و لینین، یەکەمین کەس بووە کە داوای ئازادیی سێکسی بۆ ژنان کردووە و دژی خێزانی تایبەت بووە. ئەفلاتون پێی وابوو نابێت ژنێک تەنها لەگەڵ پیاوێکدا بێت و ببێتە کۆیلەی تایبەت بەو، بەڵکو پێی وابووە کە ژنانیش بۆ هەموو پیاوانی تر هاوبەش بن. دیارە لێرەدا زیاتر بەرەو ئەوەدەچێت ، کە ژنان خۆیان خاوەنی جەستەی خۆیان بن.
لەلایەکی تریشەوە ئەفلاتون، دژی ئەوەبوو کە چینێک لەسەر حسابی چینەکانی تر خۆش بژیی و لەپێناو خۆشی خۆیدا، ژیانی چینەکانی تر ناخۆش بکات و بیانکاتە قوربانی خۆشی خۆی. لەلایەکی ترەوە ئەو پێناسەیەکی تری بۆ دەوڵەمەندی کرد، ئەو پێی وابوو کە دەوڵەمەند ئەو کەسە نییە کە خاوەنی ئاڵتوونی زۆرە، بەڵکو ئەو کەسەیە کە خاوەنی حیکمەت و فەزیلەتە.
بەگشتی دەتوانین بڵێین ئەفلاتون یەکەمین کەس بوو، کە بیری بۆ دروستکردنی کۆمارێک یان بەهەشتێک دەکردەوە لەسەر زەوی. بەهەشتێک کە مرۆڤەکان یەکتری نەچەوسێننەوە برای یەکتری بن.
بەڵام کێشەی ئەفلاتون و پێشتریش فیساگۆر ئەوەبووە، کە ئەمان هێشتا باوەڕیان بە مافی مرۆڤ بوون و یەکسانی لەگەڵ « بەربەر، کۆیلەکان « نەبووە. « بەربەر» بەو کەسانە دەوترا کە خەڵكی دەرەوەی ئەسینا بوون. کۆیلەکانیش ئەوانە بوون کە کرابوونە کۆیلە. دیارە لەو کاتەدا لە ئەسینای کۆن کۆمەڵگە بەسەر چەند چینێکدا دابەشکرابوون کە ئەوانیش: دەوڵەمەند، جەنگاوەرەکان، پیاوی ئازاد، کۆیلە، بەربەر، ژن و منداڵ. ئەو فیکرانەی ئەفلاتون، بەربەر و کۆیلەکانی نەدەگرتەوە، ئەمەش خەوشێکی گەورە بوو لە تێڕوانینی ئەم کەڵە فەیلەسوفە.
هەر لە یۆنانی کۆن دەمێنینەوە، دەچینە لای فەیلەسوفێكی ناسراوی تریان کە ئەویش ئەرستۆیە.

ئەرستۆ
ئەرستۆ لە ساڵی 384 پێش زایین لەدایک بووەو لە ساڵی 322 پێش زایین کۆچی دواییکردووە. ئەرستۆش بە یەکێک لەباوکە مەزنەکانی فەلسەفەی یۆنانی و ئەوروپی و جیهانیش دادەنرێت.
لە ساڵی 393 پ.ز. ئەرستۆ شانۆیەکی بەناوی « ئەکلزیازویسی/ Eclesiazusae لەم شانۆگەریەدا ژنێک بەناوی « براکساگورا» دەڵێت:
دەمەوێت خەڵکی لە هەموو شتێکدا بەشی خۆیان هەبێت، هەروەها موڵکداریی هاوبەش بێت، لەمڕۆ بەدواوە چیتر شتێک نامێنێت ناوی دەوڵەمەند یان هەژار بێت، چیتر کەسێک نابینین، کە هەموو بەرهەمە کشتوکاڵییەکانمان بۆ خۆی بەرێت و خاوەنی زەویوزارێکی زۆری کشتوکاڵی بێت و لە پەناشیدا خەڵکانی تر خاوەنی هیچ نەبن. من کار بۆ ئەوە دەکەم کە هەموو شتێک هاوبەش بێت، زەوی، ئاو و هەموو موڵكێکی تایبەتی دەبێت بەشێوەیەکی هاوبەش بەسەر خەڵکدا دابەش بکرێت. ژنانیش تەنها موڵکی یەک پیاو نابن، بەڵکو بۆ هەموویان هاوبەش و موڵكی هەموویانن».
هەرچەندە ئەرستۆ لە رووی فکرییەوە ناچێتە قاڵبی فەیلەسوفانی سۆشیالیستییەوە، ئەو زیاتر کاری لەسەر ئازادیی و گەشەسەندنی زانست دەکرد، بەڵام لە بەشێک لە کارەکانیدا، داوای یەکسانی کۆمەڵایەتیی و دژایەتی خەڵکی دەوڵەمەند و چەوساندنەوەی مرۆڤەکانی کردووە.
بەدڵنیاییەوە فەیلەسوفانی یۆنان، رۆڵی بەرچاویان هەبوو بۆ گەشەسەندنی فیکری سۆشیالیزم، بەتایبەتی ئەوانەی کە لە مێژووی چەپدا بە فەیلەسوفانی سۆشیالیزمی خەیاڵیی دەناسرێن.

فەیلەسوفانی سۆشیالیزمی خەیاڵی” یوتۆبی”
لەپێش مارکس کۆمەڵێک بیرمەند و فەیلەسوفی گەورەی ئەوروپا بیریان لە نەهێشتنی سیستمی سەرمایەداریی و دروستکردنی سیستمێکی سۆشیالیستی کردتۆتەوە. ئەمانە لە مێژووی فکری سۆشیالیزمدا بە فەیلەسووفانی خەیاڵیی یان یوتۆبی دەناسرێن. هەروەها زۆر لەپێش مارکسیش دەستیان بە رەخنەگرتن لە سیستمی سەرمایەداریی و نایەکسانی کۆمەڵایەتی کردووە. لێرەدا هەوڵ دەدەین کورتەیەک باسی ئەو بیرمەندانە بکەین.

تۆماس مۆر
تۆماس مۆر نووسەر و زانا و سیاسەتمەدای ئینگلیزی لە ساڵی 1478 لەدایک بووە و ساڵی 1535 کۆچی دواییکردووە. ئەم زانا ئینگلیزییە بە باوکی سۆشیالیزمی خەیاڵی «یوتۆبی، تۆباوی» دادەنرێت. ساڵی 1510 کتێبێک بەناونیشانی «یوتۆبیا» دەنووسێت. ئەم کتێبە باسی دوورگەیەک دەکات کە دەتوانین بڵێین وەکو « کۆمارە خەیاڵاوییەکەی ئەفلاتون وایە» . تۆماس مور سەرەتای کتێبەکەی بە رەخنەی توند لە سیستمی سیاسی و ئابووریی ئینگلتەرا دەستپێدەکات، کە چۆن نایەکسانی و ناعەدالەتی و هەژاریی بڵاوبۆتەوە، هەروەها زۆر دژی دەوڵەمەند و بازرگانەکان دەوەستێتەوە. دواتریش باسی دوورگەیەکی خەیاڵی دەکات، کە تێیدا هەموو ئەندامانی ئەو دوورگەیە بەشێوەیەکی ئاشتییانە ژیان بەسەر دەبەن و کەس زوڵم لە کەس ناکات و یەکسانیی و دادپەروەریی بەسەر دوورگەکەدا زاڵە، سیستمێکی ئاشتیی و ئازادیی هەیە و خەڵکی بەشێوەیەکی خۆبەخشانە بەشدارن لە هەموو بڕیارێکی سیاسیی و ئابووریی و ئیداری دوورگەکە، کە ئەمەش دەتوانین بەسەرەتای دروستبوونی سیستمی سۆشیالیستی دابنێین.

هنری سان سیمۆن
فەیلەسوفی فەرەنسی سان سیمۆن لە ساڵی 1760 لەدایک بووە و لە ساڵی 1825 کۆچی دواییکردووە. ئەویش بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی فکری سۆشیالیزمی خەیاڵی دادەنرێت. سان سیمۆن دژی ناعەدالەتیی و هەژاریی و جەنگ بوو. لەهەمانکاتیشدا باوەڕی تەواوی بە فیکر و هۆشیاریی هەبوو، ئەو داوای کۆمەڵگەیەکی دەکرد، کە هەموو مرۆڤەکان دوور لە چەوساندنەوەو زوڵم و ستەم بژین، کۆمەڵگەیەک کە کۆتایی بە هەژاریی و برسێتی و بێکاریی و فەوزا بهێنێت. لە هەمانکاتیشدا ئەو باوەڕی وابووە کە سیستمێکی سیاسی دروست بێت کە لە سێ ئەنجومەن پێکبێت و ئەو ئیدارەی کۆمەڵگە و دەوڵەت بکات، ئەو ئەنجومەنانەش بریتی بوون لە:
-1ئەنجومەنی داهێنەران.
-2ئەنجومەنی لێکۆلەران.
-3ئەنجومەنی جێبەجێکاران.
پێی وابوو ئەمانە دەبنە دەسەڵاتی باڵا و دەبێت ئەمانە کۆمەڵگە بەڕێوەببەن، هەموو ئەمانیش بەشێوەیەکی ئازاد لەناو کۆمەڵگەدا هەڵدەبژێرێن.

شارل فۆریە
بیرمەند و فەیلەسووفێکی تری فەرەنسی شارل فۆریە یە لە ساڵی 1772 لەدایک بووە و لەساڵی 1837 کۆچی دواییکردووە. دەتوانین فۆریەش بە یەکێک لە باوکەکانی سۆشیالیزم دابنێین، ئەو باوەڕی تەواوی بە کۆمەڵگەیەکی یەکسان هەبوو، داواشی دەکرد کە کۆمەڵگەی بچووک یان کۆڵۆنیای بچووک دروستبکرێت، کە هەموو مرۆڤەکان پێکەوە کار بکەن و کار و بەرهەم بەشێوەیەکی یەکسان بە سەر تاکەکانی کۆمەڵگەدا دابەش بکرێت، هەربۆیە زۆرجار مێژوونووسان فۆریە بە باوکی « کۆمەڵەی هەرەوەزی»دادەنێن کە زیاتر لە یەکێتی سۆڤێتدا باوی هەبوو ئەوان ناوی «کۆلخۆز»یان لێنابوو.

رۆبێرت ئۆین
رۆبێرت ئۆین بیرمەند و نووسەر و بازرگانێکی دیاری هەرێمی ویڵزی بەریتانیا بوو، لە ساڵی 1771 لەدایک بووە و لە ساڵی 1858 کۆچی دواییکردووە. ئەمیش بە یەکێک لە دامەزرێنەر و باوکەکانی سۆشیالیزم دادەنرێت. ئۆین پێی وابوو کە مرۆڤ نە چاکەخوازە، نە شەڕەنگێزە، بەڵکە مرۆڤ بەرهەمی ئەو کەشوهەوا و دەوروبەرەیە کە تێیدا دەژیی. باوەڕێکی تەواوی بە چاکسازیی و گۆڕانکاریی کۆمەڵگەکان هەبوو، لەهەمانکاتیشدا رەخنەی توندی لە سیستمی سەرمایەداریی هەبوو، بە سەرچاوەی ناعەدالەتیی کۆمەڵایەتی و هەژاریی و برسێتی دادەنا.
ئۆین باوەڕی بە کۆمەڵگەیەکی یەکسان هەبوو کە هەموو مرۆڤەکان پێکەوە بەئاشتییانە بژین. ئەمیش وەکو ئەفلاتون باوەڕی بە کۆمارێکی خەیاڵی هەبوو. بەڵام ئەم توانی بە پارەی خۆی لە ساڵی 1825 ئەمریکا لە ویلایەتی ئیندیانا، کۆڵۆنیاییەکی بچووک دروستبکات و ناوی لێنابوو « نیوهارمۆنی» کە نزیکەی 3 هەزار کەس تێیدا دەژیان، لەم کۆڵۆنیایەدا، مرۆڤەکان پێکەوە کاریان دەکرد و دەژیان بەشداریی چالاکی کۆمەڵایەتیی و ئابووریان دەکرد. ئۆین پێی وابوو، کە دەبێت هەموو هۆکارەکانی بەرهەمهێنان ببێتە موڵکی گشتی و ئەندامانی کۆمەڵگە بەشداربن لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و سوودمەندیش بن لەو بەرهەمە و بەکاریبهێنن. ئەمەش بە بنەمای سەرەکی کۆمۆنیزم و سۆشیالیزم دادەنرێت. لەلایەکی ترەوە ئۆین باوەڕی تەواوی بە نەمان و فەوتاندنی سیستمی سەرمایەداری هەبوو، چونکە پێی وابوو کە ئەم سیستمە لەگەڵ کرۆکی مرۆڤدا نایەتەوە و دژی مرۆڤایەتییە، هەربۆیە داوای گۆڕینی ئەم سیستمەی دەکرد بۆ سیستمی سۆشیالیستی.

پێش کۆتایی
دیارە لە هەموو شارستانییە کۆنەکاندا، بیری یەکسانی کۆمەڵایەتی و دژایەتییکردنی دەسەڵاتی ستەمکار هەبووە، لەهەمانکاتیشدا شۆڕش و خەبات لەپێناوی ئازادیدا کراوە. هەموو ئەمانەش بوونەتە پاشخانێکی زۆر پتەو، بۆئەوەی هزری کۆمۆنیستی لە سەدەی نۆزدە و بیستدا لەدایک بێت. هەروەها فەیلەسوفانی پێش مارکس بەتایبەتی ئەوانەی کە لە مێژووی سۆشیالیزمدا بە «فەیلەسوفانی سۆشیالیزمی خەیاڵیی، یوتۆبی» دەناسرێن، رۆڵێکی ئێجگار گەورەیان هەبوو لە پێشخستنی بیری چەپ و سۆشیالیستی، چونکە ئەوان بوون سەرەتا دەستیان بە رەخنەگرتن لە سیستمی سەرمایەداری گرت و داوای سیستمێکی نوێیان دەکرد، کە لەسەر بنەمای ئازادیی و یەکسانیی و پێکەوەژیانی مرۆڤەکان بکاتەوە. لەهەمانکاتیشدا داوای نەهێشتنی جیاوازیی چینایەتی دەکرد. خەبات و تێکۆشانی ئەمانیش، بووە هەوێنێکی باش بۆ لەدایکبوونی بیری کۆمۆنیستی مۆدێرن لەسەر دەستی کارل مارکس و فریدریک ئەنگڵس.

سەرچاوەکان:

  1. Thilo Ramm. Der Fruehsozialismus.Verlag: Alfred Kroner. Stittgart.1956
  2. پۆل ستراترن ئەفلاتون. وەرگێرانی : کامەران حەسەن. چاپی یەکەم. دەزگای موکریان. ساڵی 2008.
  3. ئەفلاتون. کۆمار. وەرگێرانی: سۆران عومەر. ڕێبوار قارەمانی. مەهدی حەسەن چۆمانی. دەزگای وەرگێران. چاپی یەکەم. 2006.
  4. نذیر جزماني. الاشتراکیة و الشیوعیة من 500 قبل میلاد ألی ما قبل مارکس. دار الکنوز الادبیة. بیروت . 2000.
  5. ئەردەڵان عەبدوڵڵا. چین زلهێزی نوێی جیهان. چاپی دووەم. ناوەندی رەهەند بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە. سلێمانی. 2019
  6. د.علی الوردی. دراسة في طبیعة المجتمع العراقي. انتشارات الکتبة الحیدریة . 1996.
  7. الدکتور محمد اسماعیل الندوي. الهند القدیمة. حضارتها و دیاناتها.الطبعة الاولی. دار الشعب. 1970.



ئەفریقا و داگیرکاریی ئەوروپایی.. ڤێرنەر روف.. وەرگێرانی لەئەڵمانییەوە: ئەردەڵان عەبدوڵڵا

بەگشتی ئێمەی کورد زانیاریی کەممان لە بارەی کیشوەری ئەفریقاوە هەیە، ئەمە لەکاتێکدا لە زۆر رووەوە لەیەکتری دەچین بەتایبەتی لە رووی مێژووی داگیرکاریی و قۆناغی سەربەخۆیی و ئیدارەی دەوڵەتەوە. هەربۆیە پێمباشبوو بەشێک لەم لێکۆڵینەوەیەی توێژەر و مامۆستای زانکۆی ئەڵمانی ڤێرنەر روف بکەم بە کوردی، تێیدا بەکورتی باس لە مێژووی وڵاتانی ئەفریقا دەکات بەتایبەتی قۆناغی داگیرکاریی ئەوروپیی و قۆناغی سەربەخۆیی بوون. هەروەها تیشکیش دەخاتە سەر رەوشی سیاسیی و ئابووریی و ئیداریی بەشێکی زۆری دەوڵەتانی ئەفریقا، بەو هیوایەی خوێنەری کورد کەمێک زانیاری لەبارەی ئەم کیشوەرە مەزنەی جیهانەوە هەبێت.

1960 ساڵی ئەفریقا

لە ساڵی 1960 تەنها کۆڵۆنیاکانی فەرەنسا رزگاریان نەبوو، کە بریتی بوون لەم وڵاتانە: چاد، تۆگۆ، کامیرۆن، مالی، کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست، بۆرکینا فاسۆ، مەدەغەشقەر، گابۆن، ساحیل ئەلعاج، کۆنگۆ، مۆریتانیا، بەڵکو کۆڵۆنیاکانی بەریتانیاش لەپێش هەموویانە نێجیریا و ئۆگەنداش، هەر لە هەمان ساڵدا سەربەخۆیی خۆیان وەرگرت.

دیارە وڵاتی گاناGhana یەکەمین وڵاتی ئەفریقی بوو، کە ساڵی 1957 لە دەستی داگیرکەرانی بیانی رزگاری بوو. هەروەها لە ساڵی 1960 دا کۆڵۆنیای پێشووی بەلجیکا کۆنگۆ (ئەمڕۆ بە کۆنگۆی دیموکرات دەناسرێت). سەربەخۆیی خۆی وەرگرت. هەر لەهەمان ساڵیشدا وڵاتی سۆمالیا رزگاریبوو. کۆی گشتی 18 دەوڵەتی ئەفریقی سەربەخۆییان بەدەستهێنا، هەر لەهەمان ساڵیشدا بە ئەندامی رێكخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان UN وەرگیران.

بەگشتی کۆڵۆنیالیزم رووی لە نەمان و فەتاون دەکرد، دیارە مەسەلەی سەربەخۆیی جەزائیر، لەهەموو شەڕێکی سەربەخۆیی لە ئەفریقادا خوێناویترین بوو. بەڵام پاش دوو ساڵی تر، ئەم وڵاتەش سەربەخۆیی خۆی بەدەستهێنا. وەرگرتنی ئەو 18 وڵاتە تازە سەربەخۆییە لە رێکخراوی UN پاش ئەوە دێت، کە لە کۆبوونەوەی گشتیدا دەنگدانی لەسەرکرا. هەموویان بەشێوەیەکی تەواو بوون بە ئەندام و مافی دەنگدانیان پێدرا. لە راستیدا سەربەخۆبوونی ئەم وڵاتانە دەگەڕێتەوە بۆ بڕیاری 1514 ی کۆبوونەوەی گشتی UN، کە پێشتر دەرکرابوو. جێگەی ئاماژەیە بڕیاری 1515 لە (14.12.1960)دەرکرا و ئەم بڕیارە یەکێکە لە بڕیارە گرنگەکانی UN، هەربۆیە بەشێوەیەکی ئاهەنگ ئامێز و خۆشی و شادیی ئەم بڕیارە پەسەندکرا.

لەم بڕیارەدا دوو بڕگەی ئێجگار گرنگی تێدایە.

یەکەمیان:دەربارەی مافی چارەی خۆنووسین

لە بڕیارەکەدا هاتووە : «هەموو گەلێک ئازادە لە بڕیاری مافی چارەی خۆنووسین، گەلان ئازادن لە بڕیاردانی شێوەی حوکمرانی سیاسی، شێوەی ئابووریی، کۆمەڵایەتی، کەلتوری خۆیان دابنێنن.

دووەمین بڕگەی گرنگ :دەربارەی بەستنەوە و تێکەڵکردنی سنووری کۆلۆنیاکانی پێشوو بوو.

بۆ هەموو ئەو گەلانەی کە هێشتا لە ژێر حوکمی ( وصایه‌) دان، کە هێشتا سنوورێکی سەربەخۆیان نییه، هێشتا سەربەخۆ نەبوون، پێویستە یەکسەر رێوشوێنی گونجا بدۆزرێتەوە بۆیان، بەهیچ شێوەیەک نابێت توندوتیژی (هێز) لە دژی ئەم گەلانە یان خاکەکەیان بەکاربهێنرێت. نابێت بەهیچ شێوەیەک پەلاماری ئیرادەی ئازادیان بدرێت، نابێت بەهیچ شێوەیەک پەلاماری سنوور و یەکێتی نیشتمانیان بدرێت، هەردەوڵەتێکیش ئەم کارە بکات، دژی پڕەنسیب و بەیاننامەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان دەوەستێتەوە.
بەم شێوەیەش نەک تەنها مافی سەربەخۆبوونی کۆلۆنیاکانی پێشوو مسۆگەرکرا، بەڵکو سنووری دەوڵەتیشیان بەشێوەیەکی بنەڕەتی دیاریکرا و پارێزرا. بەڵام ئەمەش هەمان سیناریۆی کۆنفرانسی بەرلین، کۆنگۆ-ی ساڵی 1884/1885 دووبارە دەکردەوە، ئەو کات هێزە کۆڵۆنیاکان، بەقەڵەم و راستەی خۆیان سنووری ئەفریقایان دیاریکرد. بەبێ ئەوەی هیچ گوێ بە ویست وخواستی گەلانی ئەو ناوچانە بددەن.
لە 25 ئایاری 1963 کاتێک رێکخراوی یەکێتی ئەفریقا ( OAU) دامەزرا، ئەو سنوورەی کە دەوڵەتانی کۆڵۆنیالیزمی ئەوروپی داینابوو، کرا بە سنووری فەرمی وڵاتانی ئەفریقا و کرا بە بەردی بناغەی بەرنامەی ئەو رێکخراوە. بە پێی بەرنامەی ئەم رێکخراوە: دەستێوەردان و گۆڕینی ئەم سنوورانە، دەبێتە پێشینەیەکی خراپ، کە دەبێتە هۆی ئاژاوە و سووتاندنی هەموو کیشوەری ئەفریقا.(.OAU رێكخراوی یەکبوونی ئەفریقا. لە 25 ئایاری 1963 دامەزرا. لە 53 ئەندام (دەوڵەت) پێکهاتبوو. بەڵام ساڵی 2002 ناوی ئەم رێکخراوە گۆڕا بۆ یەکێتی ئەفریقا» AU» و.ک)
بڕیاڕی ژمارە 1514 ی ساڵی 1960، گرنگترین سیگناڵ و باشترین خاڵی بنەڕەتی بوو، بۆ ئەو ناوچانەی کە هێشتا لە ژێر دەستی کۆڵۆنیاکاندا بوون، وەکو ( ئەنگۆلا، مۆزەمبیق، زامبیا، زیمبابۆی، ناوچەکانی سەحرای خۆرئاوا بەتایبەت، نامیبیا، باشووری ئەفریقا). هەرچەندە بەگشتی ئەم وڵاتانە لەلایەن کۆڵۆنیاوە بەڕێوە نەدەبران، بەڵکو لەلایەن کەمینەیەکی ئەوروپایی، حوکمێکی راسیزمانەی دژی زۆرینەی گەلانی ئەفریقی لەو دەوڵەتانەدا دەچەسپاند. لەکاتی دەنگدان بۆ ئەم بڕیارە، ئەمریکا گەورەترین پشتگیریی ئەم بڕیارەی کرد.
دیارە ئەمەش زیاتر لەگەڵ خەونی ئەمریکییەکان بۆ ئازادی یەکیدەگرتەوە، بەڵام لە هەمانکاتیشدا ئەمریکییەکان ئامانجێکی تریان هەبوو، ئەویش ئەوەبوو، ئەو دەوڵەتانەی کە ژێردەستەبوون، بەشێوەیەکی سەرەکی بە دەوڵەتانی کۆلۆنیالیاکە(داگیرکەرە) وە بەسترا بوون. هەموو ئابوورییان بە دەوڵەتە داگیرکەرەکانەوە بەسترابۆوە، بەڵام کاتێک سەربەخۆبوون، بازاڕەکانیان ئازادکراو، ئەمریکاش توانی شمەکەکانی بگەینێتە ئەم بازاڕە تازانەی جیهانەوە.

کۆڵۆنیاکانی پێشووی فەرەنسا

بۆ فەرەنسای کۆڵۆنیالیزمی پێشوو، ناوچەکانی «پشتێنی ساحل» گرنگی و بایەخێکی ئێجگار گرنگی هەبوو.(پشتێنەی ساحل دەکەوێتە ناوەڕاستی کیشوەری ئەفریقاوە. لە خۆرهەڵاتی کیشوەری ئەفریقاوە لە سنووری وڵاتی سۆمالەوە دەستپێدەکات هەتا دەگاتە خۆرئاوای کیشوەری ئەفریقا لە سنووری وڵاتی سینیگال کۆتایی دێت. بە درێژایی 7500 کم بە پانی 150 کیلۆمەتر دەگرێتەوە. لەم سنوورەدا کۆمەڵێک وڵاتی ئەفریقایی تێدایە «سینیگاڵ، مۆریتانیا، چاد، مالی، کامیرۆن، سەنتراڵی ئەفریقا، ئەسیوپیا، سۆمال، بۆرکینافاسۆ، نەیجەر، سودان، ئەریتیریا.» و.)
فەرەنسا پێی وابوو کە هەموو ناوچەکانی سەحرا، هەتا دەگاتە سنووری (Afrique Occidentale Française (AOF، خۆرئاوای ئەفریقای فەرەنسی، (زیاتر مەبەستیان وڵاتی جەزائیری ئێستا بوو، ،و.ک) هەرێمێکی ستراتیژی و گرنگن و خاوەنی یەدەگێکی زۆری وزەن. فەرەنسا لە رێگەی ئەو پەیوەندییە دۆستانەیەی کە لەگەڵ سەرکردە نوێکانی ئەم دەوڵەتانە هەیبوو، پێشنیازی ئەوەیکرد، کە رێکخراوێکی ناوچەیی بۆ سوود وەرگرتن لە سامانە سروشتییەکان بەناوی ((Organisation Commune des Ressources Sahariennes, OCRS) دروستبکەن. ئەو دەوڵەتانەی کە سنووریان بەم ناوچەیەوە هەیە، دەتوانن ببن بە ئەندامی ئەم رێکخراوە. دیارە مەبەستی سەرەکی فەرەنسا لەم رێکخراوە ئەوە بوو، کە تەنها فەرەنسا خۆی دەست بەسەر سامانە سروشتییەکانی ئەم وڵاتانەدا بگرێت لەپێش هەمووشیانەوە (گاز و نەوت). خاڵێکی گرنگی تریش، بۆئەوەی شوێن بۆ تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی لەم هەرێمەدا بکات، چونکە ئەو کاتە فەرەنسا لە هەرێمی Reggane کە دەکاتە باشووری جەزائیر، تاقیکردنەوەی ئەتۆمی دەکرد.
یەکێک لە رووداوە سەیرەکانی مێژووی جیهانی ئەوەیە، کە بەرەی رزگاریخوازی جەزائیری FLN بە نهێنی لەگەڵ حکومەتی فەرەنسا رێککەوتبوون، کە ئەگەر فەرەنسا لە جەزائیر بکشێتەوە، ئەوا بۆ ماوەی پێنچ ساڵی تریش مافی ئەوەی هەیە، کە ناوچەکانی باشووری جەزائیر، بۆ تاقیکردنەوەی ئەتۆمی بەکاربهێنێت. بەبێ گوێدانە زەرەری ژینگەیی و تەندروستی هاوڵاتیانی جەزائیری،چونکە ئەم جۆرە تاقیکردنەوانە، کاریگەری کوشندەیان بۆ سەر جەستەی مرۆڤ هەیە. هەربۆیە فەرەنسا هەتا ساڵی 1967 لەجەزائیر تاقیکردنەوەی ئەتۆمی خۆیدەکرد، بەڵام پاشان تاقیگەکانی گواستەوە بۆناوچەی Polynesien هەرێمێکە دەکەوێتە باشووری خۆرهەڵاتی زەریای هێمنەوە. لەم ناوچەیەدا فەرەنسا کۆمەڵێک دوورگەی داگیرکردووە. زیاتر بۆ تاقیکردنەوەی ئەتۆمی ئەم ناوچانە بەکاردەهێنێت … و.ک)، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە بەرەی رزگاریخوازی جەزائیری FLN، ئامادە نەبوو کە بەشداری رێکخراوی ((Organisation Commune des Ressources Sahariennes, OCRS) بکات.

چیرۆکی کۆماری ناوەڕاستی ئەفریقا و بۆکاسا

وڵاتی Zentralafrikanische Republik ( کۆماری ناوەڕاستی ئەفریقا) بۆ ماوەیەکی زۆر جێگەی قسەوباسی میدیاکان بوو. لەپاش رزگاربوونی لە ساڵی 1960، فەرەنسا دەیڤید داکۆ David Dacko ی کرد بە سەرۆکی ئەم وڵاتە. بەڵام پاش ماوەیەکی تر پورزاکەی جان بێدل بۆکاسا Jean-Bedel Bokassa هەر بە یارمەتی فەرەنسا ساڵی 1966 کودەتای سەربازیی بەسەردا کرد و خۆی بوو بە سەرۆک. بۆکاسا پێشتر لە سوپای فەرەنسی خزمەتیکردووە و پلەی سەرتیپی هەبوو، هەروەها نیشانەی ئازایەتی کۆماری فەرەنسای لە جەنگدا پێدەبەخشرێت، پاشانیش دەکرێتە ئەندامی فەخری جەنگاوەرە دێرینەکانی فەرەنسا. ساڵی 1976 بۆکاسا بەشێوەیەکی فەرمی ناوی خۆی بۆ (ئیمپراتۆر بۆکاسا) دەگۆڕێت و ناوی وڵاتەکەش دەکاتە (ئیمپراتۆریەتی ناوەڕاستی ئەفریقا).
بۆکاسا پەیوەندییەکی ئێجگار تایبەتی لەگەڵ سەرۆکی پێشووی فەرەنسی ڤێلەری جیسکار دیستان هەبوو، بڕێکی زۆر گەوهەری پێشکەش کردبوو. لەلایەکی ترەوە ئەم وڵاتە زۆر گرنگ بوو، چونکە مادەی یۆرانیۆمی بۆ بەرنامەی ئەتۆمی فەرەنسی دەنارد. بوونی مادەی یۆرانیۆم لەم وڵاتەدا، گرنگییەکی زۆری بەم پیاوە دا، تەنانەت ئەمریکاش پشتگیریی لێدەکرد.

رژێمی بۆکاسای دیکتاتۆر

رژێمی بۆکاسا، سیمایەکی دڕندانە و دیکتاتۆریی و نامرۆڤانەی هەبوو. ئەشکەنجەدانی خەڵکی کە زۆرجار بۆکاسا خۆشی ئامادە دەبوو، کوشتن و لەسێدارەدان، کاری رۆژانەی ئەم رژێمە بوو. بۆکاسا یەکێک بوو لە دڕندەترین دیکتاتۆری ئەفریقا. هەتا خۆشبەختانە لەلایەن یەکێک لە خزمەکانی دەیڤید داکۆوە، توانی ساڵی 1980 (دیارە بە یارمەتی فەرەنسا) کودەتایەکی سەربازیی بەسەریدا بکات و کۆتایی بە رژێمە دڕندانەکەی بهێنێت.

لە بانگی پایتەختدا، لە دادگایەکی جەماوەریدا حوکمی لەسێدارەدانی بۆکاسا راگەیەندرا. بەڵام بۆکاسا هەڵات بۆ فەرەنسا، لە یەکێک لە کۆشکە مەزنەکانی فەرەنسا لە ناوچەی Loire کۆتایی ژیانی بەسەربرد.

بۆرکینا فاسۆ و سەرۆک تۆماس سانکارا

تاکە دەوڵەت کە توانی لەژێر رۆڵی فەرەنسی دەربچێت و سیستمێکی ئۆتۆکراتی تایبەت بەخۆی دروست بکات، وڵاتی بۆرکینا فاسۆ بوو. بەرێبەرایەتی تۆماس سانکارا Thomas Sankara، کە پێشتر پلەی (عەقید)ی لە سوپادا هەبوو، ساڵی 1983 توانیی کودەتایەکی سەربازی بکات و خۆی ببێتە سەرۆکی ئەو وڵاتە.
لە سەردەمی ئەم رابەرە ئەفریقییەدا، کۆمەڵێک پڕۆژەی گەورە کرا. ئەویش زیاتر بە یارمەتی سەرۆکی گانا جێری راولینگ Jerry Rawlings، کە هەردووکیان دوو سەرکردەی شۆڕشگێڕی ئەفریقی بوون، باوەڕیان بە سۆشیالیزم و بیری چەپ هەبوو. لە رێگەی پلانێکی حکومییەوە، کە زیاتر لەژێر کاریگەریی مۆدێلی کوباییدا بوو، دەیانوویست هەمان ئەزموون دووبارە بکەنەوە. سانکارا توانی پلانێکی بەهێزی پێشکەوتن و گەشەپێدان، لە رووی ئابووری، پیشەشازی، تەندروستی، خوێندن و پەروەردەوە دابڕێژێت.
لەهەمووشی گرنگتر خەباتێکی مەزنی کرد بۆ ئەوەی ژیانی لادێکان باش بکات، ئەوەش بە داڕشتنی سیاسەتی (چاکسازیی زەوی) کە جووتیاران بوون بە خاوەنی زەوی خۆیان. هەروەها لە رووی پشتگیریکردن و پارێزگارییکردنی مافەکانی ژن، هەنگاوێکی ئێجگار گەورەی نا. بۆرکینا فاسۆ، یەکەمین دەوڵەتی ئەفریقا بوو کە خەتەنەکردنی کچانی قەدەغە کرد. هەروەها لە رووی خوێندن و هەلی کار و تەندروستیشەوە، کۆمەڵێک پڕۆژەی باشی بۆ خزمەتی ژنان داڕشت.
جگە لەمەش سیاسەتێکی ئێجگار شۆڕشگێڕانەی دژی گەندەڵی داڕشت (بۆ نموونە ئۆتۆمبێلە گرانبەهاکەی سەرۆکی پێشووی فرۆشت، هێندە کۆشك و تەلارەکانی سەرۆکایەتی نەڕازاندەوە، جگە لەوەش داوای لە وەزیرەکان کرد، بە هەرزانترین ئۆتۆمبیل هاتووچۆ بکەن. خۆشی ژیانێکی ئێجگار خاکیانە دەژیا، و.) جگە لەمەش سیاسەتێکی باشی بۆ دژایەتییکردنی برسێتی دارشت، ئەویش لە رێگەی باشكردنی سیستمی کشتوکاڵیی و ئاودێریی لەو وڵاتەدا، هەربۆیە توانی بەسەر گرفتی برسێتیدا زاڵ ببێت. هەروەها ناوی وڵاتەکەی بۆ بۆرکینا فاسۆ گۆڕی( کە مانای وڵاتی خۆڕاگران) دەگەیەنێت.(پێشتر ناوی وڵاتەکە ڤۆلاتای بەرز Upper Volta )بوو. سانکارا یەکەمین سەرۆک بوو لە وڵاتانی AOF ( ئەو وڵاتانەی کە پێشتر داگیرکراوی فەرەنسا بوون .و)، کە دژی کۆڵۆنیالیزم سیاسەتێکی رادیکاڵانەی گرتەبەر.
بەڵام لە 15 ئۆکۆتۆبەری 1987 دا، لەلایەن Blaise Campaore کودەتایەکی سەربازیی لە دژی کرا و پاشان لە سێدارە درا. دیارە ئەم کودەتایەش لە رێگەی یارمەتیی دەزگای هەواڵگریی فەرەنساوە بوو، بەڵام تا ئەمڕۆش سانکارا، بە سیمبوڵی شۆڕشگێڕیی و خەباتی ئەفریقایی دەژمێرێت و لەناو دڵ و دەروونی خەڵکیدا هێشتا ماوە.
(جێگەی ئاماژەیە هەتا ئەمڕۆش سانکارا نازناوی چێ گیڤارای ئەفریقای لێنراوە.هەروەک چۆن گیڤاراییزم هەیە، لە ئەفریقا سانکارییزم هەیە. ئەو بە سیمبوڵێکی مەزنی خەباتی دژی کەپیتاڵیزم و کۆڵۆنیالیزمی جیهانی دەژمێرێت ..و)

غینیا
وڵاتێکی تر کە جێگەی سەرنج و تێڕامانە، کە پێشتر کۆڵۆنیای فەرەنسی بووە، ئەویش وڵاتی Guinea (غینیا)یە، کە ساڵی 1958 سەربەخۆیی وەرگرت. بە سەرۆکایەتی ئەحمەد سیکۆ تورێ Ahmed Sekou Toure، کە خاوەنی ئەزموونێکی سۆشیالیستی و سەندیکالیستی باش بوو.
پێشتر ئەندام بوو لە سەندیکای کرێکارانی غینیا، کە بەشێک بوو لە سەندیکای گەورەی فەرەنسی CGT. یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی (یەکێتی دیموکراتی ئەفریقی Rassemblement Democratique Africains) ساڵی 1956 بوو بە نوێنەری گەلی غینی لە پەرلەمانی فەرەنسادا. سەرۆک شارڵ دیگۆل پاش ئەوەی گەڕایەوە بۆ سەرۆکایەتی (لە 13 مای 1958 سوپای فەرەنسا لە جەزائیر، کودەتایەکیان کرد، بەڵام سەرکەوتوو نەبوون) ساڵی 1958 نەخشەو پلانێکی سیاسی بۆ کۆڵۆنیاکانی فەرەنسا بەناوی (پێکەوەژیانی فەرەنسی) داڕشت. گەلی غینیا تاکە گەل بوون، کە دەنگیان بەم پلانەی دیگۆل نەدا. هەربۆیە پاش ئەم پلانە ساڵی 1958 سەربەخۆیی خۆیان بەدەستهێنا.
Ahmed Sekou Toure ئەحمەد سیکۆ تۆری بوو بە یەکەمین سەرۆکی ئەو وڵاتە. فەرەنسا بەهەموو شێوەیەک بوونی لە غینیادا نەما. سیکۆ زیاتر خۆی لە یەکێتی سۆڤێت نزیک دەکردەوە، دەستیکرد بە دانانی مۆدێلی سۆڤێتی بۆ وڵاتەکەی. بەڵام بەداخەوە سیاسەتەکانی زیاتر وڵاتی بەرەو دیکتاتۆریی و خراپی باری ئابووریی و کشتوکاڵی برد. تا ساڵی 1984 کودەتایەکی سەربازیی لە دژی کرا و پاشانیش کۆمەڵێک کێشەی سیاسی و نائارامی بەدوایدا هات. بەداخەوە ئەمە حاڵی هەموو ئەفریقایە.
بۆ قسەکردن لەسەر ئەم باسە، رووداوی زۆرتر هەیە، بەڵام من لێرەدا پێم باشە وازی لێبهێنم، بەڵام ئەوەی گرنگە و بۆتە راستییەکی حاشاهەڵنەگر، فەرەنسا لەگەڵ ئەو هەموو دەوڵەتانەی کە ساڵی 1960 سەربەخۆییان وەرگرتووە، کۆمەڵێک بڕیارنامەی سەربازیی بەسەردا سەپاندوون، کە تائێستاش کۆمەڵێک سەربازگەی خۆی لەو وڵاتانەدا هێشتۆتە، کە رۆڵی سەرەکی لە سەقامگیربوون و ناسەقامگیربوونی ئەم وڵاتانەدا دەگێڕن.
تا ئەمڕۆش ئەفسەرە ئەفریقییەکان، لە ئەکادیمیاکانی فەرەنسا فێری مەشق و زانستی سەربازیی دەکرێن. کە ئەمەش وەکو گەرەنتیەکی باشە بۆئەوەی پارێزگاریی لە بەرژەوەندیی و دەسەڵاتی فەرەنسی لەم ناوچانەدا بکەن. بەم شێوەیەش مەسەلەی(سەربەخۆیی) بوونی ئەم وڵاتانە، بۆ سیستمی نیوکۆڵۆنیالیزم دەگوڕێت. ئەم سیستمەش بۆ وڵاتانی کۆڵۆنیاڵیی باشترە تا خۆیان بەشێوەیەکی راستەوخۆ حوکمی ئەم ناوچانە بکەن. لە هەمان کاتیشدا لەلایەن بودجەی ئەو دەوڵەتانەش خۆیانەوە مەسرەف دەکرێن، جگەلەوەش خزمەتێکی باشی پیشەشازیی سەربازیی فەرەنسا دەکەن.

La Françafrique ئەفریقای فەرەنسی

ئەم دەستەواژەیە لە دوو وشەی جیاواز پێکهاتووە»France« »Afrique..ئەم وشەیە زیاتر ئاماژەیە بۆ وشەی ( ئەفریقای فرانکۆفۆنی). لەهەمان کاتیشدا ئاماژەیە بۆ سیاسەتی تایبەتی پۆستکۆڵۆنیالیزمی فەرەنسا، هەروەها ئاماژەیە بۆ تۆڕێکی( گروپێک) لە کۆمپانیای گەورە و نوخبەیەکی سیاسی، لەپێش هەمووشیانەوە کۆمپانیای نەوتی Elf ی فەرەنسی، کە سکانداڵێکی زۆری هەیە لەم کیشوەرەدا. پاش سەربەخۆبوونی گەلانی ئەفریقی بەتایبەت پاش رزگاربوونی جەزائیر لە دەستی فەرەنسا، سیاسەتی سەربەخۆبوون لە بواری وزەوە( گاز و نەوت) بوو بە یەکێک لە سیاسەتە گرنگەکانی حکومەتی فەرەنسا.
بەتایبەت پاش ئەوەی کە سیاسەتی هێزی سەربازی بۆ کۆنترۆڵکردنی سامانە سروشتییەکان، لە جەزائیر و ناوچەی سەحرا و ساحیل رۆڵی نەما.
لەپاش کشانەوەی فەرەنسا لەم وڵاتانە و سەربەخۆبوونیان، سەرۆکی فەرەنسا شارڵ دیگۆل پێشنیازی دروستکردنی گرووپی Elf-Erap ی کرد. ئامانجی سەرەکیش لەم پلانە ئەوەبوو، کە هەموو کۆمپانیاکانی وزە لە فەرەنسادا، لەژێر کۆمپانیایەکی وزەی حکومیدا کۆبکاتەوە، کاری سەرکیشیان پاراستن و کۆنترۆڵکردنی سامانە سروشتیەکانی ( گاز و نەوت)، لە هەرێمەکانی کەنداوی غینیا و کۆڵۆنیاکانی پێشووی فەرەنسا. ئەم سیاسەتە تا ئەمڕۆش بەردەوامە، کە چەند هاوپەیمانێکی دەسەڵاتداری ئەفریقی یارمەتیدەری ئەم سیاسەتەن. فەرەنسا دەیویست لە رووی وزەوە، سەربەخۆیی خۆی بپارێزێت و نەچێتە ژێرباڵی بێگانەوە، بەتایبەت خۆی لەژێر کۆنترۆڵی ئەمریکایی رزگار بکات. ئامانجێکی تری ئەم سیاسەتەش ئەوەیە، کە فەرەنسا نەوتی خۆی دەستدەکەوێت و ئەم نەوتەش بە دۆلاری ئەمریکی ناکڕێت. ئەمڕۆ نەوتێکی زۆر لە ناوچەکانی چاد و کەنارەکانی گابۆن و ساحیل ئەلعاج و کامیرۆن و کۆنگۆ، دۆزراوەتەوە.

سیستمی Françafrique زۆر باش دەڕوات. حاکمە ستەمکارەکانی ئەفریقا و دارودەستەکانیان، بەهیچ شێوەیەک گوێ نادەنە ئەوەی، کە چەندە نەوت لە وڵاتەکەیان دەردەهێنرێت یان چی لێ بەسەردێت. کۆمپانیایElf هیچ پارەیەک وەکو گەرەنتی یان بەشێک لە قازانج بەم وڵاتانە نادات، بگرە پارەیەکی کەم وەکو بەرتیل رەوانەی کۆنتۆی شەخسیی بانکی ئەم حاکمە ستەمکارانە و دارودەستەکەیان لە سویسرا دەکات. بەهەمان شێوەش کۆمپانیای وزەی ئەتۆمی فەرەنسی Areva لەبەرامبەر ئەو یۆرانیۆمەی کە لە وڵاتی نەیجەر و کۆماری ناوەڕاستی ئەفریقا دەستیدەکەوێت، پارەیەکی کەم دەداتە حاکمانی ئەو وڵاتە.

Elf و هاوپەیمانە بازرگانەکانی
Elf و هاوپەیمانە بازرگانەکانی، پەیوەندیەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ( Pierre Guillaumat پیێخ گیولمات. (1901–1991 هەبوو. ئەمیش کوڕی یەکێک لە جەنەڕاڵەکانە، دیگۆل ساڵی 1944 کردی بە بەڕێوبەری وزەو سامانی سروشتی. پاشان ساڵانی ( 1954/1959) کرا بە بەڕێوبەری Electricite de France «کۆمپانیای کارەبای فەرەنسا»ی حکومی. ئەم پیاوە رۆڵێکی سەرەکی هەبوو لە بەرنامەی دروستکردنی بۆمبی ئەتۆمی فەرەنسی. لەپاش دروستکردنی کۆماری 5 ی فەرەنسی، ساڵی 1958 دیگۆل کردی بە وەزیری وزەی ئەتۆمی. لەهەمانکاتیشدا بوو بە بەرێوبەری گشتی گروپی Elf-Erap، کە پاشان لەگەڵ تێکەڵبوونی کۆمەڵێک کۆمپانیای تر ساڵی 1976 Elf Aquitaine دروستکرد، پاشتر تەنها بە گرووپی Elf ناسران. گیولمات پێشتر لە بازنەی دەزگای هەواڵگریدا کاریدەکرد، کە دیگۆل لە پاش جەنگی دووەمی جیهانی دروستیکرد. بەشی زۆری کارمەند و بەرپرسە گەورەکانی ئەم کۆمپانیایە، هەموویان دۆستی ئەوکاتی خۆی بوون.
یەکێک لە دۆستە نزیکەکانی گیولمات، پیاوێک بوو بەناوی جاک فۆکارت Jacques Foccart.بەهەمانشێوە، ئەمیش یەکێک بوو لە بازنەی دەزگای هەواڵگری فەرەنسی، کە دیگۆل پاش جەنگی دووەمی جیهانی دروستیکرد. لە ساڵانی شەستەکان و حەفتاکانی سەدەی رابردوودا نازناوی Monsieur l’Afrique (پیاوەکەی ئەفریقا) پێدرا. هەروەکو ناونرا بوو، هەموو سیاسەتی فەرەنسا لە ئەفریقادا، لەژێر دەستی ئەم پیاوەدا بوو. ئەو بە یەکێک لە دۆستە نزیکەکانی دیکتاتۆری کۆنگۆلی Mobutu Sese Seko، مۆبۆتۆ سی سی سیکۆ. کە یەکێک بوو لە رژێمە دیکتاتۆر و نائینسانیەکانی ئەفریقا. فۆکارت دەستی هەبوو لە جەنگی ساڵی 1967 Biafra لە نەیجیریا، کە فەرەنسا پشتگیری ئەم هەرێمەی دەکرد لە دژی حکومەتی ناوەندی نەیجیریا، چونکە سامانێکی زۆری سروشتی ( نەوت و گاز) تێدایە. هەروەها دەستی هەبوو، لە فرۆشتنی چەک بە گروپە چەکدارەکانی کۆنگۆ کە Bob Denard بۆب دێنارد، سەرکردایەتی دەکردن.هەندێک پێیان وایە، کە فۆکارت ساڵی 1965 دەستی هەبووە لە رفاندنی پاشان کوشتنی، کەسایەتی چەپی مەغریبی ( مەهدی بن بەکر).
هەتا دێت رۆڵی ئەم کۆمپانیایە زیاتر دەبێت، تا وایلێهاتووە ببێتە مەلیکی AOF ( ئەو وڵاتانەی کە پێشتر داگیرکراوی فەرەنسا بوون ). بە یارمەتی فەرەنسا، ساڵی 1967 Omar Bongo عومەر بۆنگۆ بوو بەسەرۆکی وڵاتی گابۆن.Elf پشتگیری Denis Sassou Nguesso دانیس ساسۆ نگوسۆی کرد ،بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆکی وڵاتی Kongo-Brazzaville کۆنگۆ براساڤیلا، هەروەها پشتگیریشی لە سەرۆکی کامێرۆن Paul Biya» پاول بیا» کرد کە زۆرجار ئەم پیاوە وەکو سێبەری Elf سەیردەکرێت.Elf زیاتر وەکو ئەفسەرێکی سیاسی فەرەنسا وایە لەم کیشوەرەدا. جگەلەوەش Elf رۆڵی سەرەکی گێڕا، لە ئاژاوەنانەوەو پاشان جەنگی نێوان وڵاتی چاد و لیبیا کە لە سالانی 80 دا روویدا. بەشێکی زۆری نەوتی چاد لە رێگەی بۆریەوە بەناو سنووری کامێرۆندا تێدەپەڕێت بۆ کەنداوی غینیا. لەسەر نەوتی چاد، هەر سێ وڵاتی ئەمریکا، چین، فەرەنسا جەنگێکی گەورەیان لەنێواندا هەیە. لەحاڵەتێکدا چاد ئەندامی ئەو رێکخراوە سەربازییەیە، کە ئەمەریکا بەناویAFRICOM, دروستیکردووە. فەرەنساش پشتگیری سەربازی دیکتاتۆری چادی Duby، دەکات. لە ساڵی 2007 تا 2009 یەکێتی ئەوروپا هێزێکی سەربازی بۆ وڵاتی چاد بەناوی EUFOR نارد، ئەم هێزە بەپێی بڕیاری UN و بەشداربوونی 18 دەوڵەتی ئەوروپی پێکهێنرا.
سیستمی Françafrique کە تەژییه لە سکانداڵێکی زۆر، تاوان و کوشتن و کودەتای سەربازی، بازرگانی قاچاخی چەک وتەقەمەنی، هتد. تا ئەمڕۆش یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی سیاسەتی فەرەنسا لە ئەفریقادا، بگرە یەکێکە لە بەردە بنەڕەتییەکانی ستراتیژی سەربازی فەرەنسا لەم کیشوەردا.
کەسێکی تر کە رۆڵێکی سەرەکی لەم سیستمەدا دەگێڕێت، Jean-Christophe Mitterrand جان کریستۆف میتران، کوڕی سەرۆکی پێشووی فەرەنسا فرانسوا میتران، کە لە بەشێکی زۆری بازرگانی چەکوتەقەمەنی بەشدارە. لەم بازرگانییەشدا وەزیری ناوخۆی پێشوو، Charles Pasqua چارلس پاسکوا شەریکی سەرەکیەتی، هەرچەندە پاسکوا، کەسێکی دیگۆلی و راسترەویشە. هەردووکیان لە تاوانەکانی وەکو ( کووشتن، بازرگانی قاچاخی چەک ) لە وڵاتی ئەنگۆلادا تۆمەتبار کراون.

کۆڵۆنیالیزمی بەریتانی
چۆن کیشوەرێک بە دواکەوتوویی دەهێڵرێتەوە؟

سیاسەتی کۆڵۆنیالیزمی بەریتانی، لەگەڵ سیاسەتی فەرەنسی تەواو جیاواز بوو. لەکاتێکدا فەرەنسا، کۆڵۆنیاکانی بە پایتەخەتی فەرەنساوە بەستبۆوەو لەوێوە حوکمی کۆڵۆنیاکانیان دەکرد، بەڵام بەریتانیا پشتی بە پڕەنسیپی حوکمی ناڕاستەوخۆ ((indirect rule دەبەست.گروپێکی تایبەتی خەڵکی کۆڵۆنیاکان هەڵبژارد و مافی تایبەتی پێدان، بۆئەوەی وەکو دیوارێک لە نێوان بەریتانیا و خەڵکی ئەو وڵاتانە وابن. ئەم گروپە تایبەتە لە رووی ئیداریی و سیاسی و ئابووریی ئیمتیازاتی زۆریان وەرگرت. ئەم سیاسەتەی بەریتانیا، لەپاشان کۆمەڵێک کێشەی ( ئێتنی ethnische، ئایینی و مەزهەبی) لە کۆلۆنیاکانی پێشووی بەریتانیا دروستکرد. هەر لە هیندستان و پاکستان، هەتا دەگاتە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و قوبرس و هەتا کیشوەری ئەفریقا، ئەم کێشەیەی بۆ دروستکردن.

نەیجیریا
باشترین نموونەش بۆ خراپی ئەم سیاسەتی ئینگلیز، وڵاتی نەیجیریایە. دیارە چ جەنگی 1967 -Biafra- (1970) چ ئەو کێشە ناوخۆیانەی تر، هەموویان پاشماوەی ئەو سیاسەتە خراپەی بەریتانیا بوون. لەپاش رزگاربوونی، نەیجیریا پشتی بە سیستمی فیدراڵی و دیموکراتی دەبەست. ئەم سیستمە تا 6 ساڵی خایاند.بەڵام پاشان گروپێکی سەربازی کە زۆربەیان کریستی بوون سەر بە زمانی Igbo ئیگبۆ بوون کودەتایەکی سەربازیان کرد. جەنەڕال Aguiyi-Ironsi ئاگویی ئیرۆنسی بوو بە حاکمی وڵات. هەریەکسەر دەستیکرد بە هەڵوەشاندنەوەی سیستمی فیدراڵی و دیموکراتی. ئەو دەیویست هەموو نەیجیریا یەکبخات و یەک سەنتراڵی هەبێت.
تایەفەو نەتەوەکانی تر، ترسیان لە خۆسەپاندنی تایەفەی ئیگبۆ هەبوو،هەربۆیە پاش 6، مانگی تر، کودەتایەکی سەربازی تر روویدا کە زیاتر سەر بە تایەفەی Haussa و Fulani بوون.هەربۆیە بەشێکی زۆری تایەفەی Igbo کە لە باشوور و خۆرهەڵاتدا دەژیان، بەشێکی زۆری سامانی سروشتی نەیجیریاش ( نەوت و گاز) لەم ناوچەیەدایە. ئەوان ئیعلانی جیابوونەوەی خۆیان لە نەیجیریا راگەیاندا و ناوی دەوڵەتەکەیان نا(بایفرا.Biafra.) ئەمەش بوو بەهۆی ئەوەی کە جەنگێکی خوێناوی رووبدات، کە بە جەنگی Biafra بایفرا ناسراوە. جێگەی ئاماژەیە لەم جەنگەشدا چەند هێزێکی دەرەکی رۆڵیان هەبوو، بۆ نموونە فەرەنسا پشتگیری Igbo ئیگبۆ یان دەکرد.بەڵام پاش 3 ساڵ سوپای نەیجیری توانی هێزەکانی ئیگبۆ لەناوبەرێت و کۆتایی بە شەڕەکە بهێنێت.
هەتا ئەمڕۆش جەنگی نێوان نەتەوە و ئایینەکان، یەکێکە لە نەخۆشییەکانی ئەم وڵاتە. لەکاتێکدا لە باکووری وڵات کە زۆربەیان موسڵمانن، رێکخراوی توندڕەوی ئیسلامی لەگەشەدان، گەرچی لە باشوور وخۆرهەڵاتی وڵات، کە زۆربەیان کریستین، رێکخراوە مسیۆنارە کریستییەکان لە گەشەدان. ئەم جەنگ و رکابەرییەی نێوان نەتەوەوئایینەکان، وایکردووە کە ببێتە هۆی ناسەقامگیریی و کودەتای سەربازی بەردەوام لەم وڵاتەدا. بۆ نەیجیریاش، کۆنترۆڵکردنی سامانە سروشتیەکانی (گازو نەوت) بە یەکێک لە ئەرکە گرنگەکانی دەوڵەت دەژمێرێت.

Uganda ئۆگەندا
پاش ئەوەی بەریتانییەکان پادشای Buganda بۆگەندای لەناوبرد(زیاتر لە باشووری وڵات بوو)، ساڵی 1894 بەریتانیا ئۆگەندای داگیرکرد و کردی بە بەشێک لە خاکی خۆی. لێ پاشان ساڵی 1900 رێکەوتنێکیان لەگەڵ بەست و جارێکی تر کردیانەوە بە پادشا، بەڵام لەخزمەتی ئەواندا کار بکات. هەربەپێی ئەو رێكکەوتنە، بەشێکی خاکی تر خرایە سەر ئەم وڵاتە و مافی تایبەتییان بەخۆیان بەخشی. لەکاتێکدا لە باشووری وڵات، مەلیک خۆی حوکمی دەکرد، بەڵام لە باکووری وڵات، بەریتانیا پشتی بە موسڵمانەکان دەبەست و کردنی بە فەرمانبەر و لە سوپا و هێزی پۆلیسدا دایمەزراندن. کێشەو ململانێ و جەنگی نێوان کاتۆلیک و پرۆتستانەکان، هەتا ئەمڕۆش بەردەوامە.بەشێکی زۆری خەڵکی هەژار و جووتیارەکان ئەو وڵاتە کاتۆلیک بوون. لە حاڵەتێکدا یحاکمەکان و گروپێکی باش (کە زیاتر خوێندەوارو بازرگانەکان) بوون، پرۆتستانی بوون.بەشی زۆری پارت و رێکخراوە سیاسییەکانی ئەم وڵاتەش، لەسەر ئەم دوو گروپە ریڤاڵە دابەش بوون. لەبەرئەوە لە ئۆگەندا، هیچ خەبات لە دژی داگیرکەری بێگانە نەبوو، بگرە ئەم دوو گروپە زیاتر خەریکی جەنگی خۆیان بوون. هەتاوەکو ئەمڕۆش، ئەم جەنگی تایەفەگەرییە بەردەوامە و بۆتە هۆی ئەوەی کە ئەم وڵاتە هەر بە هەژاریی و داماویی و گیرۆدەی دەستی جەنگی ناوخۆیی بمێنێتەوە.

Somalia سۆماڵیا
هیچ کاتێک ئەم وڵاتە یەک نەبووە، بگرە لە کۆمەڵێک عەشیرەتی زۆر پێکهاتووە. لەکاتێکدا کە کۆڵۆنیا زلهێزەکانی ئیتالیا، فەرەنسا، بەریتانیا شەڕیان بوو لەسەر ئەم وڵاتە و مەسەلەی چۆنێتی دابەشکردنی لەنیوانیاندا، جێگەی مشتومڕی گەورە بوو. لەکۆتاییدا بەشێکی کە بە هەرێمی Ogaden ناسراوە، خرایە سەر وڵاتی ئەسیوپیا. ساڵی 1960 بەشەکەی ئیتالیا و بەریتانیا کە بە سۆمالیا ناسراوە، سەربەخۆیی خۆی دەستکەوت. لەژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆر Siad Barre Mohamed ، محەمەد سیاد بری، ئەم وڵاتە ستراتیژیە، دەمێک خۆی دەخستە ژێرسایەی سۆڤێت، دەمێک لای ئەمریکا بوو. لە ساڵی 1991 وە ئەم وڵاتە بەتەواوی هەڵوەشاوەیە و هەتاوەکو ئەمڕۆش هەر یەکی نەگرتەوەو نائارامە.

Kongo کۆنگۆ
کۆنگۆ کە پێشتر کۆڵۆنیای بەلجیکی بوو ( پێشتر ناوی کۆماری زائیر بوو.بەڵام ئێستا ناوی بۆ کۆماری کۆنگۆی دیموکرات گۆڕاوە).هەتاوەکو 29/6/1960 کۆڵۆنیایەکی تایبەتی پادشای بەلجیکا بوو. لە هیچ دەوڵەتێکی داگیرکراو، هێندەی ئێرە چەتەگەریی و بەربەریەت لە دژی گەلە داگیرکراوەکە نەکراوە. نەگبەتی ئەم وڵاتە لەوەدا بوو، کە سنوورێکی فراوان و سامانێکی زۆری سروشتی هەبوو، لەپێش هەمووشیانەوە لە خۆرهەڵاتی وڵات سامانێکی زۆری ( گەوهەر، زێر، مس،کۆلتان) هەیە.
کۆڵۆنیالیزمی بەلجیکی هەموو جۆرە خوێندنێکی لە خەڵکی کۆنگۆلی قەدەغە کرد بوو. تەنها قەشەکان بۆیان هەبوو بخوێنن. یەکەمین سەرۆکی شۆڕشگێڕی کۆنگۆلی، Patrice Lumumba پاتریک لومومبا، کە پێشتر پۆستەچی بوو، لەلایەن میدیای بەلجیکییەوە، بە کۆمۆنیست دادەنرا ، لە رۆژی سەربەخۆیی بوونی کۆنگۆدا، لە 30/6/1960، بەبێ ئەوەی هیچ وەرەقەیەکی بەدەستەوە بێت، بە دەنگێکی بەرز و ویقارانەوە، لەبەردەم پادشای بەلجیکی Baudouin I، رەخنەی توندی ئاڕاستەی سیاسەتی کۆڵۆنیالیزمی بەلجیکی کرد.
لومومبا وتی :
(پیسترین شێوەی کۆیلایەتی بەهێزی خۆتان بەسەرئێمەدا سەپاند، لەژێر سایەی خراپترین باردا کارتان پێدەکردین، لەبەرامبەردا پارەیەکتان دەداینێ، کە بە هیچ شێوەیەک نەماندەتوانی برسێتی خۆمانی پێ نەهێڵین، یان خۆمانی پێ پۆشتە بکەین، یان منداڵەکان کە خۆشەویستریین کەسمان بوون، بتوانین گەورەیان بکەین. ئێمە هەموو جۆرێکی سوکایەتی، جنێودان، ئەشکەنجەدانمان، لەبەیانی و نیوەڕۆ و شەودا بەدەستی ئێوە بینی، تەنها لەبەرئەوەی کە ئێمە رەش پێست بووین، ، ئێمە فێری ئەوەبووین، کەچۆن وڵاتەکەمان لەژێر حوکمی یاسای زۆردارانەی ئێوە پارچە پارچە کرا، کە لە راستیدا ئەو یاسایەی کە بەسەر ئێمەتان سەپاند، تەنها یاسای بەهێزەکان بوو، ئێمە هیچ کاتێک کۆمەڵکوژیە زۆرەکانی ئێوەمان لەبیرناچێتەوە، کە خەڵکانێکی زۆری بێتاوان بوونە قوربانی، ئەو کەسانەی کە رژێمی چەوساندنەوەو کۆیلایەتی ئێوەیان قبووڵ نەدەکرد.)
پێش ئەوەی کۆنگۆ سەربەخۆیی وەربگرێت Moise Tshombe مۆیسە شۆمبە (سیاسەتمەدارێکی کۆنگۆلی بوو، دۆستی نزیکی بەلجیکا و ئەمریکا و فەرەنسا، بوو لە دژی لومومبا پێکەوە لەگەڵ جەنراڵ موبۆتو، کودەتایەکی سەربازیانکردو، لومومبایان کوشت،،و)لەگەڵ حکومەتی بەلجیکی و دەزگای هەواڵگری ئەمریکا، دەیویست خۆرهەڵاتی کۆنگۆ، کە خاوەنی سامانێکی سروشتی زۆرە، لە کۆنگۆی جیابکاتەوە. دیارە ئەم دەیویست لە رێگەی بوونی کەمینەیەکی ئەوروپی و دەزگای هەواڵگری فەرەنسیەوە، ئەم نەخشەیە جێبەجێبکات.
بۆئەم مەبەستەش پشتی بە ئەفسەرێکی فەرەنسی Bob Denard بۆب دێنارد بەست، کە پەیوەندی بە دەزگای هەواڵگی فەرەنسیەوە هەبوو.هەروەها ئەفسەری پێشووی سووپای ئەڵمانیا، Siegfried Mullerسیگفرید مویلەر، کەبە Kongo-Muller مولەری کۆنگۆ ، ناسراوە، یارمەتییان دا. جەنەڕاڵی پێشووی کۆنگۆلی، موبوتۆ سیسیکۆ، بەیارمەتی وڵاتانی خۆرئاوا، توانی کودەتایەک بکات و کۆتایی بەژیانی لوموبا بهێنێت.
پاشتر لەسەر داوای UN لیژنەیەک پێکهێنرا بۆ ئەوەی بەدواچوون لەسەر کوشتنی لومومبا بکەن، هەرچەندە هەتاوەکو ئەمڕۆش شێواز و چۆنێتی کوشتنەکەی دیار نییه. بەڵام بەڕەسمی وترا، گوایە لە فرۆکە کەوتۆتە خوارێ!، بەڵام راستی رووداوەکە بەو شێوەیە نییە.

—————————

چەند دێرێک لەبارەی نووسەر:
Werner Ruf، مامۆستای زانستە سیاسییە جیهانییه‌کانە لە زانکۆی کاسل لە ئەڵمانیا. هەروەها ئەندامی ئەنیستیتوی ئاشتییە لە بەرلین.

سەرچاوە:
www.jungewelt.de

ڤێرنەر روف
وەرگێرانی لەئەڵمانییەوە: ئەردەڵان عەبدوڵڵا




فیکر و فەلسەفەی ئەفلاتون.. د. محەمەد تۆفیق زەکەریا وەرگێرانی: ئەردەڵان عەبدوڵڵا

ئەفلاتون « یان وەکو بە زمانی لاتینیی پێی دەڵێن پلاتۆن» لە ساڵی 427 پ.ز لەدایک بووەو لە ساڵی 347 پ.ز کۆچی دواییکردووە. ئەفلاتون یەکێکە لە باشترین خوێندکاری سوکرات، هەروەها مەزنترین بیرمەندە لە مێژوودا، جگەلەوەش ئەو یەکەمین زانکۆ» ئەکادیمیا»ی دامەزراند، کە تێیدا خوێندکارەکان دانیشتن و کۆبوونەوەکانی سوکراتیان وەکو وانەی زانستی دەخوێند.
ئەفلاتون لە ئەسینا لە بنەماڵەیەکی ئەرستۆکراتی لەدایک بووە، ناوی راستەقینەی خۆی «ئەرستۆ کلیس» پاشتر ناویان لێناوە» پلاتۆن، ئەفلاتون»، چونکە لە رووی جەستەییەوە کەسێکی چوارشانە و بەهێز بووە، ئەو سەرباز و زۆرانبازێکی بەهێز بووە و لە تەمەنی لاوێتیدا، چەندین خـەڵاتی وەرزشی بردۆتەوە.
دیارە زۆر زەحمەتە جیاوازی لە نێوان فەلسەفەی سوکرات و ئەفلاتوندا بکەیت، بەڵام دەتوانین بڵێین کە فەلسەفەی ئەفلاتون زیاتر میتافیزیکی و سۆفییگەری بووە تاوەکو فەلسەفەی سوکرات.

کۆمارەکەی ئەفلاتون
لە کتێبی کۆماردا، ئەفلاتون ئەفسانەی «هاوڕێیانی ئەشکەوتی» بەکارهێنا، کە ئەویش بریتییە: باسی کۆمەڵێک زیندانی دەکات کە هەر بە منداڵی بە زنجیر دەبەسترێنەوە و لە بەردەم دیوارێکدا لەناو ئەشکەوتێکێدا زیندانی دەکرێن، ئەوانیش لە رەوشێکی زۆر خراپدان، هیچ ئاگـایان لـە دۆســـت و خزم و بنەمـــاڵەکانیان نییە و نازانن چی لــە دەرەوەی ئەشـكەوتەکە دەگوزەرێت.
لە پشتیشیانەوە ئاگرێک کراوەتەوە کە لە سەر شوێنێکی بەرزەوە دەگەشێتەوە، لە نێوان ئاگرەکە و زیندانییەکانیش رێگەیەکی بەرز هەیە کە دیوارێکی بچکۆلانەی لەسەر بنیاتنراوە. لەسەر تەواوی دیوارەکەش، کۆمەڵێک پیاو وەستاون، هەندێك شتیان هەڵگرتووە کە لە بەرد و دارو شتی تر دروستکراوە. ئەوکاتە زیندانییەکان تەنها ئەو تارماییانەیان دەبینی کە ئاگرەکە لەسەر دیوارەکەی بەرامبەریان دروستیکردبوو.

ئەگەر زیندانییەکانمان ئازاد بکردایە بۆئەوەی ئەشکەوتەکە بەجێبهێڵن، ئەوا رووبەروی تیشکە بەهێزەکانی رووناکی دەرەوە دەبوون و بەمشێوەیەش نەیاندەتوانی تەنانەت تارمایی ئەو شتانەش ببینن کە پێشتر لە ناو ئەشكەوتەکەدا دەیابینیی و لەسەری راهاتبوون، پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، ئایا بەمشێوەیە باشە یان زیندانییەکان هەر لەناو ئەشكەوتەکەدا بمێننەوە؟!
ئەگەر فشارمان بخستایەتە سەر زیندانییەکان کە دەبێت بێنە پێشەوەو لەبەر رۆشناییی رووناکی ئاگرەکە سەیری شتەکان بکەن، ئەوا بە دڵنیاییەوە چاوەکانیان ئازاریان دەکێشا و رایاندەکرد و دووبارە دەگەڕانەوە سەیری سێبەری تارمایی شتەکانیان دەکرد، چونکە بەمشێوەیە ئاسانتر و باشتریش شتەکانیان هەست پێدەکرد تاوەکو لەبەر رۆشنایی رووناکی ئاگرە بەهێزەکە. جێگەی ئاماژەیە ئێستا زانستی نوێ، راستیی و دروستیی ئەم تێزەی ئەفلاتونی سەلماندووە.
ئەگەریش بە زۆر بیانبەینە دەرەوەی ئەشكەوتەوە و بیانخەینە بەردەم خۆرەتاوەکەوە، ئەوا زیاتر ئازار دەکێشن و هەوڵیش دەدەن را بکەن، چونکە ناتوانن هەروا بە ئاسانی خۆیان لەسەر ئەم رەوشە نوێیە بگونجێنن.
ئەوان پێش ئەوەی هەقیقەتی جیهانی نوێ ببینین، دەبێت بە هێواشیی لەسەر واقیعە نوێیەکە خۆیان بگونجێنن، سەرەتا بە ئاسانی دەتوانن تەنها تارمایی شتەکان ببینن و لەسەریشیان رابێن، پاشانیش بەئاسانی دەتوانن وێنەی مرۆڤ و درەختەکان لەسەر ئاوەکە ببینن، هەروەک چۆن ئێمە وێنەی خۆمان لەبەرامبەر ئاوێنەدا دەبینینەوە.
پاشانیش دەتوانن هەموو شتەکانی تر وەکو خۆیان ببینین، درەختەکان، رووبارەکان، باڵندەکان، شتی تریش. دەتوانن سەریان بەرز بکەنەوە و تەماشای رۆشنایی ئەستێرەو مانگ بکەن، لە کۆتاییشدا دەتوانن بە رۆژی رووناک سەیری خۆرەتاو بکەن، لێرەشەوە ئیتر بە تەواوەتی هەموو شتەکان ببینن و چاوەکانیان بە رووناکی تێکنەچن.

درککردن بە هەقیقەت
سێبەرەکانی کە لە سەر دیوارەکە بوون، هەقیقەتیان دەشاردەوەو هەقیقەتی راستەقینە نەبوو، وەکو ئەو وێنەیەی کە لە گۆڤار و درامای تیڤییەکان و فیلمە سینەماکاندا هەیە. بەهەمان شێوەش ئێمە زۆر مەزهەب و هزر هەیە رووی راستەقینەیان نابینین، بەڵکو تەنها سێبەرەکانیان دەبینین، ئەمەش بەهۆی لایەنگرییمان بۆیان و هەروەها بەهۆی بوونی کۆتوبەندی نەریتەکانمان.
تێگەیشتنەکانمان بۆ چاکە و خراپە، یەخسیری پەروەردە ئاینییەکەمانە. جیاوازییە رەگەزیی و ئاینیی و ئێتنییەکان، رەگوریشەی دەگەڕێتەوە بۆ پەروەردە هەڵەکەمان لەسەردەمی منداڵیدا.
بۆ ئازادبوون لەو کۆت و زنجیرانە و دەرچوون بۆ جیهانی دەرەوە، پەروەدە و فێرکردنێکی باش هاوکاریمان دەکات، بەداخەوە هەمووشمـان لەمەدا هەژارین. هەروەکو چۆن زیندانەکان لەسەر ئەوە راهاتوون کە سەرەتا تارماییەکان ببینین، بۆیە دەبێت بە هێواشی خۆیان لەسەر بینینی رۆشنایی رابهێنن و بەیەکجاریش ناتوانن ئەوە بکەن.
کاتێک زیندانییەک کە ئازاد بووەو بیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ئەشكەوتەکە بۆئەوەی هاوڕێکانی رزگار بکات و رێگەی راستییان پێ پیشان بدات، ئەوا لەلایەن هاوڕێکانییەوە رووبەروی بەرەنگاری دەبێتەوە، چونکە ئەو کەسە دەیەوێت لەو وەهمەی کە ئەوان لەسەری راهاتوون و باوەڕیان پێیەتی، بێبەشیان بکات، ئەمەش زۆرجار ژیانی ئەو کەسە دەخاتە مەترسییەوە، چونکە پێدەچێت هەوڵی کوشتنی بدەن.
ئازادکردنی زیندانییەکان لەو تاریکیی و درۆ و ناڕاستییەی کە تێیدا دەژین، لەگەڵئەوەشدا کە ئەمە وەکو گەشتێکی قورس و دژوارە بۆ ناو رووناکیی و گەرمی هەقیقەت، بەڵام ئەمە ببووە مەرام و ئامانجی سەرەکی زۆربەی فەیلەسوف و بیرمەند و پێشەوایانی جیهان لە مێژوودا. دیارە لەمەدا ئەفلاتون مەبەستی تەنها دەستەواژەیەکی وێژەیی و خەیاڵێکی شاعیری نییە، بەڵکو زیاتر مەبەستی فکرەکەیە.

دوو جیهانی جیاواز
ئەفلاتون جیاوازی دەکرد لە نێوان ئەو جیهانەی کە بەهۆی هەستەکانمانەوە هەستی پێدەکەین و ناوی لێناوە « جیهانی هەستپێکراو»، لەگەڵ جیهانێکی مەعقوڵ کە ناویلێناوە « جیهانی بەها باڵاکان» هزرە نەگۆڕە ئەزەلییەکان. ئامانجی سەرەکیشی لەم تێزە ئەوە بوو، رەتدانەوەو دژایەتییکردنی فەیلەسووفە سەفساتییەکان بوو، چونکە ئەوان پێیان وابوو کە مەعریفە شتێکی جێگیر نییە و هەمیشە لە گۆڕاندایە و تەنها پشت بە هەستەکانی مرۆڤ دەبەستێت کە ئەویش لە گۆڕانی بەردەوامدایە.
ئەو شتانەی کە ئێمە هەستی پێدەکەین و لەدەوروپشتمانن، لە سیما تایبەتییەکانیاندا جیاوازن، بەڵام لەهەمانکاتیشدا هەندێک شتی هاوبەشیشیان لە نێوانیاندا هەیە. بۆ نموونە راستە زەید» لە « عەبید» لە یەکتری جیاوازن، بەڵام لەهەمانکاتیشدا کۆمەڵێک شتی ئینسانی پێکەوە گرێیان دەداتەوەو هاوبەشن لەگەڵ یەکتریی. ئەمەش مرۆڤایەتییە، ئەو شتێکی نەگۆڕە، هەرچەندە ئەو شتێکیشە کە هەستی پێناکەیت.
ئەمەش ماکی مرۆڤە کە تەنها لە رێگەی عەقڵەوە دەتوانیت هەستی پێبکەیت و بوونی بناسیتەوە. مرۆڤ شتێکە لەناودەچێت و جەستە و رەوشی داراییشی لە گۆڕانی بەردەوامدایە، بەڵام ئینسانییەتی یان « بەها باڵەکانی، « وەکو خۆی دەمێنێتەوە و شتێکی ئەزەلییە و ناگۆڕێت و لەناوناچێت. لە هەمانکاتیشدا هەمووشتێکی ناو جیهانی هەستپێکراو « بەهای باڵا» ی خۆی هەیە لەناو جیهانی مەعقوڵدا، هەروەها شتە جوانەکان بەهای باڵای خۆیان هەیە لەناو جوانناسیدا، بەهەمانشێوە بەهای باڵا هەیە بۆ فەزیلەت و خێر و چاکە، ئەمانە بوونی هەقیقین. دەتوانین بەمشێوەیە روونیبکەینەوە، بۆ نموونە گوڵ لەناودەچێت و نامێنێت، بەڵام جوانی گوڵەکان دەمێنێتەوەو ئەوەش بوونی هەقیقییە.
ئەفلاتون تیۆری مەعریفەی خۆی لەسەر بنەمای « بەها باڵاکان» بنیاتناوە. ئەو پێی وایە کە بوونی هەقیقی واتە بوونی « بەها باڵاکان» بەڵام بوونی هەستپێکراو، هەستێکی ساختە و درۆیە.

مەعریفەی هەقیقیی
مەعریفەی هەقیقیی کە دەکرێت پشتی پێببەستین، لە رێگەی عەقڵەوە دەستمان دەکەوێت، بەڵام مەعریفەی هەستپێکراو، تەنها دەمانگەیەنێتە وەهم و ساختە، چونکە ئەمان پشت بە هەست دەبەستن کە ئەوانیش سنوورێکی دیارییکراویان هەیە لە توانا و هەمیشەش لە گۆڕاندان و لەناودەچن. ئەزموونیش، تەنها بەرەو گومان و باوەڕبوون دەمانبات، کە ئەمەش ناتوانێت بگاتە ئاستی مەعریفەی هەقیقی.
کاتێک بە چاوەکانمان تیشکێکی بچووک لە ئاسمانەوە دەبینین، واهەست دەکەین کە ئەوە تەنها ئەستێرەیەکە، بەڵام ئەگەر بە تەلیسکۆپێکی نوێ سەیری بکەین، دەبینین کە ئەو تیشکە بریتییە لە کۆمەڵێک ئەستێرە کە زۆر لە ئێمەوە دوورن و ژمارەیان دەگاتە سەدان ملیۆن ئەستێرە.
کاتێکیش بە چاوەکانمان سەیری تەنها دڵۆپێک باران دەکەین، وا هەست دەکەین کە ئەمە زۆر پاکە و بۆ خواردنەوە دەشێت، بەڵام ئەگەر ئەم دڵۆپە بخینە ژێر مایکرۆسکۆپێکەوە، ئەوا هەزاران گیانلەبەری زیندووی تێدا دەبیننەوە، کە دەجووڵێن و مەلە دەکەن و زاوزێ دەکەن و بەدوای نێچیری خۆیاندا دەگەڕێن، کاتێک سەیریان دەکەیت، جیهانێکی ترە لە گیانلەبەران و زیندەوەران.
ئەمەش مانای وایە کە بۆچوونەکانی ئەفلاتون لەبارەی هەستەکانەوە راست دەرچوون. ئەمەش رێگەیەکی گریمانەییە بۆ زانینی تارمایی مەعریفەی هەقیقیەت، بەڵام ناتوانێت بمانگەیەنێتە خودی هەقیقەت.
پاشان ئەفلاتون مەعریفەی « ئەپستیمۆلۆژیا» ی بۆ چوار بەش دابەشکرد کە ئەوانیش بریتین لە : 1- هەستکردن، مانای بینین و گریمانەکردن، کە ئەمەش مانای هەستکردنە بە جەستە و تارماییی شتەکان.
2- گومانکردن، بە مانای باوەڕ بوون. کە ئەمەش دەبێتەهۆی دروستبوونی دوودڵی، کە ئەویش بەرەو ئەوەمان دەبات کە ئێمە بەدوای زانستدا بگەڕێین.
3- بەڵگەهێنانەوە و تێگەیشتن، کە لەمەشدا پشت بە رێچکەی ماتماتیکی ببەستێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان.
4- عەقڵانییەت، ئەمەش مانای هەستکردنە بە ماک و کرۆکی شتەکان، کە ئەمەش دوایین پلەی مەعریفەیە.
ئەگەر هەستە گۆڕاوەکان ببنە هۆکارێك بۆ مەعریفەی هەقیقەت، ئەوا دەبێت بەدوای ئەڵتەرناتیفێک بگەڕێین بۆئەوەی پشتی پێببەستینن بۆ بوونی « بەها باڵاکان» مرۆڤیش کاتێک دەتوانێت بگاتە « بەها باڵاکان» کە تێکەڵی بوونی بێت.
بۆیە ئەفلاتون پێی وایە کە مرۆڤ نەفسێکی موجەردە و لە جیهانی « بەها باڵاکان» دا دەژی، پێش ئەوەی دابەزێتە ناو جیهانی هەستپێکراو. مرۆڤ لە ژیانی پێشوویدا دەیتوانی درک بە زانین و مەعریفەی « بەها باڵاکان» بکات، هەربۆیە پێویستە مرۆڤ هەوڵ بدات ئەو مەعریفەیەی بیربکەوێتە لەبارەی « بەها باڵاکان» کە پێشتر زانیوویەتی یان درکی پێکردووە.
لە یەکێک لە دانیشتنەکانی لەژێر ناونیشانی « مینو» کوڕی کۆیلەیەکیان هێنا کە پێشتر هیچ نەیخوێندبوو «نەخوێندەواری بووە،وک.» ئەو وای لە کوڕەکە کرد کە بابەتێکی ماتماتیکی ئاڵۆز چارەسەر بکات، ئەمەش لە رێگەی وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی سوکرات بە « بەڵێ یان نەخێر».
لەمەوە ئەفلاتون گەیشتە ئەو دەرئەنجامەی کە ئەو کوڕە پێشتر هەر لەسەرەتاوە وەڵامی پرسیارەکانی زانیوە، بەڵام نەیزانیوە کە دەیزانێت. ئەو پێی وابوو کە مەعریفەی هەقیقی لە ناخەوەیە، لە « نەفس» . مرۆڤ ئەو شتانەی لەبیردەچێتەوە کە دەیزانێت، لە تەواوی ژیانیدا مرۆڤ لەناو ناخی خۆیدا دەگەڕێت بە دوای ئەو مەعریفەیەی کە پێویستییەتی.
مەعریفە لای ئەفلاتون مانای کۆکردنەوەی ئەو زانیاریانەیە کەلەناو ناخی مرۆڤدا هەیە، هەرئەمەش دەبێتە سەرچاوەی سەرەکی و ئیلهامبەخشین، بە زانای دەرونناسی نەمساوی ناسراو سیگمۆند فرۆیدا کە چەمکی « عەقڵی ناوخۆی» ی داهێنا.

میتۆدی مەعریفە
میتۆدی مەعریفەی ئەفلاتون، پشت بە تیۆری « ئەنترۆپۆلۆژیا» دەبەستێت، ئەمەش پێی وایە کە نەفسی مرۆڤ بوونێکی سەربەخۆیی هەیە و لە جەستەی جیایە. بەستنەوەی « رۆح، جیهانی باڵا» بە جەستەوە دەبێتە هۆکاری سەرەکی بۆ هەموو خراپە و رەزیلەیەک. وەهم و بەدگومانیی و نەزانینی مەعریفەی هەقیقی، هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی هەستەکان لەلایەن رۆحەوە.
کرۆکی مرۆڤ بریتیە لەو رۆحە موجەردەی کە لەناو جیهانی « بەهای باڵا» دا دەژی، پێش ئەوەی بێتەوە خوارەوە بۆ ناو جیهانی هەستپێکرا و بەستنەوەی بە جەستەوە.
جەستە بریتییە لە دیوارێکی گەورە کە رێگە لە رۆح دەگرێت بۆئەوەی نەگاتە مەعریفەی راستەقینە، هەروەها رێگریشی لێدەکات کە فەزیلەت بەدەستبهێنێت.
ئەفلاتون رۆح بەسەر چەند ئاستێکی جیاوازدا دابەش دەکات کە ئەوانیش بریتین لە : رۆحی غەریزەیی، رۆحی شەڕەنگێزیی، رۆحی عەقڵانییەت. مرۆڤی چاکەخواز ئەو مرۆڤەیە کە دەتوانێت باڵانسێک لەنێوان رۆحە جیاوازەکاندا دروستبکات، بەشێوەیەک کە هیچ کامیان سنووری ئاستی ئەوی تریان نەبەزێنێت.

ئەخلاق
ئەفلاتون فەزیلەت بە مەعریفە دەبەستێتەوە، ئەو کەسەی کە کارێکی شەڕەنگێزی دەکات، ئەو کارە دەکات چونکە نازانێت، یان بە واتایەکی تر سەرچاوەی شەڕەنگێزی» جەهلە». ئەمەش مانای ئەوەیە کە تەنها عەقڵ سەرچاوەی ئەخلاقە. هەربۆیە تێڕامان» تأمل» و فەرامۆشکردنی جەستە، رێگایەکە بۆ گەیشتن بە مەعریفەی هەقیقەت و ئەخلاقی جوان.

سیستمی دیموکراسیی و حوکمی زۆرینە
لەپاش شکستی ئەسیناییەکان لە جەنگیان لە دژی ئەسپارتە و سەرکوتکردنی ئەو شۆڕشەی کە سوکراتییەکان» هەوادارانی سوکرات» رابەرێتیان دەکرد، جارێکی تر سیستمی دیموکراسی دەگەڕێتەوە بۆ ئەسینا، دواتریش سوکرات دەستگیردەکرێت و حوکمی ژەهرخواردنی دەردەکرێت.
لەپاش لە سێدارەدانی سوکرات ، ئەفلاتون لە ترسی دەستگیرکردنی لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، ئەسینا بەجێدەهێڵێت و رادەکات، لەو کاتەدا تەمەنی 28 ساڵ بووە. هەربۆیە لەوکاتەدا گەیشتە ئەو قەناعەتەی کە سیستمی دیموکراسیی و حوکمی زۆرینە، هۆکاری سەرەکی بوون بۆ کوشتنی سوکرات، هەروەها هۆکاری هەموو ئەو کارەسات و بەڵایانە بوون، کە بەسەر ئەسینا هاتووە.پاش گەڕان بە وڵاتان و خوێندنەوەی فەلسەفەیان و چوونە ژێر کاریگەرییان، لە تەمەنی چل ساڵیدا گەڕایەوە بۆ ئەسینا.
ئەفلاتون پێی وایە زۆرینەی خەڵکی، ناتوانن درک بە بەرژەوەندیی باڵای دەوڵەت و بەرژەوەندیی هاووڵاتیان بکەن، ئەمەش لەبەرئەوەی کە زۆرینەی خەڵکی لە رووی مەشق و راهێنان و خوێندن و حیکمەتی باش بۆ گەیشتن بە مەعریفەی هەقیقەت و جیاکردنەوە لە نا هەقیقی « ناڕاستیی» لاوازن. زۆرینەی خەڵکی تەنها گرنگی بە بەرژوەندیی تایبەتی خۆیان و هەست و خواستە راستەوخۆکانیان دەدەن. تەنهاش سۆزە لاوازەکانیان دەیانجووڵێنێت، هەرئەمەش وا دەکات کە تاک ببێتە قوربانییەکی ئاسان بۆ دیماگۆگیەت.
لە سایەی دیموکراسیی و حوکمی زۆرینەدا، خەڵکانی شەڕەنگێز، رابەرێتی خەڵکی کوێر دەکەن، هێزە زاڵم و خراپەکان، خۆیان دەبەستنەوە بە کاروانی جەهل و دەبەنگیی. زۆرینەی خەڵکی کاتێک گوێیان لە دەنگی دەهۆڵێک دەبێت، یەکسەر بە بێ عەقڵ و بیرکردنەوە دوای هەموو شتێک دەکەون کە روو دەدات. بەڵام ئایا هەمانشت لە وڵاتانی عەرەبی روونادات؟!

ئەفلاتون و سیستمی حوکمڕانیی
ئەفلاتون متمانەی بە سیستمی دیموکراسی نەما بوو. هەربۆیە دواتر تیۆری « پادشای فەیلەسوف» یان فەیلەسوفی پادشای داهێنا، یان دیکتاتۆرێکی عادل هەروەکو ئیمام محەمەد عەبدە ناوی لێناوە.
پادشای فەیلەسوف، مەعریفەی هەقیقەتی بە دادوەری هەیە و دەشتوانێت چاکسازیی لە شێوازی حوکمڕانی بکات. هەتا وەکو پادشایەکی فەیلەسوف یان فەیلەسوفێک نەبێتە پادشاو حاکم، کۆمەڵگەی دادوەر دروست نابێت، ئەفلاتونیش تەواوی ژیانی بۆ ئەم مەسەلەیە تەرخان کردووەو کاری بۆ کردووە. ئەفلاتون دەوڵەت لە کۆمارەکەیدا، وەکو « تاک» دادەنێت و سەیری دەکات، هەروەک چۆن تاک « مرۆڤ» لە سێ بەش پێکهاتووە کە ئەوانیش: جەستە، سۆزەکان،عەقڵ. دەوڵەتیش لە سێ بەش» چین» پێکهاتووە، کە ئەوانیش بریتین لە :
چینی بەرهەمهێن، کە ئەوانیش زۆرینەی کۆمەڵگە پێکدەهێنن. چینی سەربازەکان، چینی حوکمڕان یان پاسەوانەکان، کە لەمانیشەوە فەیلەسوف یان حاکم بەرهەم دێت. پاشان لە کتێبەکەیدا باسی چۆنێتی هەڵبژاردنی چینی حوکمڕان لەناو چینەکانی تردا دەکات، هەروەها چۆن دەبێت ئەو چینە بۆ ماوەی چەندین ساڵ مەشق و راهێنانیان پێبکرێت، هەتاوەکو لە رووی رۆحیی و نەفسییەوە بگاتە ئاستی « کامڵبوونی تەواوەتیی».
کاتێک ئەو کەسانە دەگەنە تەمەنی پەنچا ساڵی، پاشئەوەی کە هەموو مەشق و راهێنانەکان بە سەرکەوتوویی تەواو دەکەن، ئەوا دواتر بۆیان هەیە کە ببنە ئەندامی چینی حوکمڕان یان پاسەوان.
ئەم چینە بۆیان نییە کە خاوەنی هیچ جۆرە سامانێک بن، هەروەها بۆیان نییە کە ژن بهێنن و خێزان دروست بکەن، هەروەها نابێت ئاڵتون و زیو و سامانیان هەبێت. بە کۆمەڵ دەژین و وەکو سەربازەکانیش پێکەوە نان دەخۆن، ژیانی سێکیش تەنها بۆ باشترینیان دەبێت کە لە رووی جەستەیی و عەقڵییەوە لە هەموویان باشترن، ئەمەش تەنها بە ئامانجی لەدایکبوونی باشترین جۆری منداڵی زیرەک و ژیر.» واتە تەنها ئامانج لە کردەی سێكسیی و جووتبوون، لەدایکبوونی باشترین و زیرەکترین منداڵە،و.ک».
ئەو منداڵانەش دەبێت لە خێزانەکانیان جیابکرێنەوە و بەپێی سیستمێکی تایبەتی پەروەردە بکرێن، کە ئامانج لێی ئامادەکردنیانە بۆ ئەوەی لە داهاتوودا کاتێک گەورە دەبن، ببنە فەیلەسوف و حاکمی وڵات. لەبەرامبەردا چینەکانی تری کۆمەڵگە، بۆیان هەیە ژیانی ئاسایی بژین و ژنبهێنن و خێزان دروستبکەن و مافی موڵکداریی و میراتگیریان هەبێت.
کۆمارەکەی ئەفلاتون، کۆمارێکی دیموکراسی نییە، تاک لە سایەی دەوڵەتێکی دیکتاتۆریدا دەژیی و ئەو دەوڵەتەش بە شێوەیەکی شمولی مافی پەروەردەکردن و چاودێریکردنی هاووڵاتیانی هەیە ، ئەفلاتون پێی وابوو کە ئەم جۆرە حوکمڕانییە و کۆمارەکەی لەسەر بنەمای مەعریفەی راستەقینە بنیاتنناوە. لەسەر بنەمای دادوەریی رەها» مطلق» دروست بووە. ئەفلاتون کۆمارەکەی لەسەر بنەمای رەگەزپەرستیی یان هێز یان سامان بۆ چینێکی دیاریکراو دروست نەکردبوو، هەروەک چۆن لە سیستمی کۆمۆنیستیدا هەیە، هەروەها لەسەر بنەمای تاکیش دروستی نەکردبوو، هەورەکو چۆن فاشیزم باوەڕی پێیەتی. ئەفلاتون کۆمارەکەی لەسەر بنەمای مەعریفەی هەقیقی دروستکردبوو. پاشتریش ئەو دەوڵەتە مافی دەسەڵاتی رەهای هەیە، چونکە ئەمە لەبەرژەوەندیی تاکە» هاووڵاتییە».
بەڵام با لێرەدا ئیستێک بکەین و بپرسین، ئایا هەموو حاکمێکی ملهوڕ و دیکتاتۆرێک کە خاوەنی دەسەڵاتی رەهایە، ئەویش پێیوانییە کە تەنها ئەو دەزانێت مەعریفەی راستیی چییە، هەرئەمەش دەبێتە بیانوو بۆ دەسەڵاتە دیکاتۆرییەکەی بەسەر گەلەکەیەوە؟
ئایا هەقیقەتێکی رەها بوونی هەیە وەکو ئەفلاتون دەڵێت؟ لەکاتێکدا هیچ هێڵێکی راستەوخۆ لەنێوان دوو خاڵدا نییە، چونکە تیۆری رێژەیی گشتی پێیوایە هیچ هێڵێکی راستەوخۆ نییە بەهۆی چەمانەوەی بۆشایی، ئەوەی کە تەنها هەیە، بوونی دوو کەوانەیە. لەلایەکی ترەوە چ گرەنتییەک هەیە کە چینی حوکمڕان یان چینی پاسەوانەکان کە وەکو ئەفلاتون ناوی لێناون، تووشی گەندەڵیی و خراپی بەکارهێنانی دەسەڵات نابن.
پاشان ئەی کێ چاودێریی پاسەوانەکان بکات؟ کێش بۆی هەیە لێپرسینەوە و لێپێچینەوە لەگەڵ پاسەوانەکاندا بکات، کاتێک گەندەڵیی یان رێگەیان هەڵە کرد؟ پاشان ئەی چۆن دەتوانین لایبەرین، کاتێک کە دەستیان کرد بە دزین و تاڵانیی و چەوساندنەوە و زوڵمکردن لە خەڵکیی و پاشانیش نەوەکانیان کرد بە جێگرەوەی خۆیان و دەسەڵاتی دیکتاتۆری خۆیان رادەستی منداڵەکانین کرد.
بەڵام ئاخۆ ئەمە خەوشێک نییە لە فیکری ئەفلاتون؟ هەربۆیە فەیلەسوفی مەزنی بەریتانی « ئەلفرید نۆرس وایهید دەڵێت: مێژووی فەلسەفە تەنها بریتییە لە قسەکردن و شرۆڤەکردن و سەرنجدان لە کتێبی کۆماری ئەفلاتون.

سەرچاوە:
محمد زكريا توفيق. افلاطون. سایتی الحوار المتمدن. www.ahewar.org




هەڵسەنگاندنێکی زانستییانە بۆ فکر و فەلسەفەی کارل مارکس

پرۆفیسۆر. د. ئارمین پفاڵ ترواگبێر*

لە ئەڵمانییەوە: ئەردەڵان عەبدوڵڵا

کارل مارکس یەکێکە لەو فەیلەسوفانەی ماوەی سەدە و نیوێک دەبێت جیهانی بەخۆیەوە خەریک کردووە، تارمایی ئەم فەیلەسوفە گەیشتۆتە کوردستانیش. بەداخەوە لای خۆمان دوو بۆچوون لەبارەی مارکسەوە هەیە، یەکێکیان وەکو شێخێکی تەریقەت سەیری مارکس دەکات و دەروێش ئاسا دوای کەوتووە. رەوتێکی تریش بەبێ ئەوەی یەک وشەی مارکسی خوێندبێتەوە، دژایەتی دەکات و بە شەیتان و کافر و مولحیدی دادەنێت.  هەربۆیە پێم باشبوو وتاری ئەم پرۆفیسۆرە ئەڵمانییە بکەم بە کوردی، کە هەڵسەنگاندنێکی زانستیی و بێلایەنانەی بۆ فکر و فەلسەفەی مارکس کردووە. بەو هیوایەی خوێنەری کورد دیدگایەکی نوێی لەبارەی ئەم فەیلەسوفە ناسراوەی جیهانەوە هەبێت.

مارکسیزم لە نێوان ئایدیۆلۆژیا و زانستدا

لە راپرسییەکی کەناڵی BBC بەریتانیدا کە لە ساڵی 2005 دا کرا، لەبارەی گەورەترین فەیلەسوفی جیهان  لە مێژوودا، کارل مارکس پلەی یەکەمی هێنابوو لە لیستی 100 فەیلەسوفی جیهان و رێژەی ٪28 ی دەنگی دەنگدەرانی ئەو راپرسییەی بردبۆوە. ئەمە لە کاتێکدایە کە دنیابینی و تێڕوانین و بنەمای سەرەکی بیرکردنەوەی مارکس، چ لە رووی  فۆرم و چ لە رووی ناوەڕۆکەوە، گوزارشت لە سیستمێکی دیکتاتۆرییانە دەکات. 

لە راپرسییەکی کەناڵی BBC بەریتانیادا کە لەسەر سایتەکەی خۆیان لە بینەرانی پرسیبوو، لەبارەی ئەوەی کە گەورەترین فەیلەسوفی جیهان  لە مێژوودا کێیە؟ بۆ ئەم مەبەستەش  لیستێکی 100 کەسییان ئامادەکردبوو.

کارل مارکس رێژەی ٪28ی دەنگەکانی بینەرانی کەناڵەکەی بەدەستهێنابوو، بەم شێوەیش پلەی یەکەمی لیستەکەی بەرکەوتبوو. ئەم راپرسییە لە ساڵی 2005 دا سازکرابوو.

هەر لەهەمان ساڵدا گۆڤاری Der Spiegel دێرشپیگلی ئەڵمانیاش لە ژمارەیەکی تایبەتیدا لەژێر ناونیشانی «دێوەزمەکە دەگەڕێتەوە، دەسەڵاتی نوێی چەپەکان» راپۆرتێکی بڵاوکردەوە، ئەو راپۆرتە لەو ساڵەدا  زۆرترین فرۆشی هەبوو. بەواتایەکی تر مارکس جارێکی تر دێتەوە مەیدان، ئەمەش بەهەرحاڵ تەنها لە رێگەی رەوتە سیاسییە چەپەکانەوە دەبێت.  ئەمەش دوو وێنەی دژبەیەکمان لەیەک کاتدا پێ پیشان دەدات:

لەلایەکەوە فەلەسەفەی مارکسیزم وەکو زانستێکی کۆمەڵناسی کلاسیک دەردەکەوێت، کە بنەما سەرەکییەکان و تێڕوانییەنەکانی  خۆی بە شیکردنەوە‌ و پێشکەوتنی مێژوو، هەروەها بنەما سەرەکییەکانی  سیستمی کەپیتاڵیزم خەریک دەکات.

لە لایەکی ترەوە  مارکسیزم وەکو بەرهەمێک دەردەکەوێت کە بریتییە لە ئایدیۆلۆژیایەکی بەرز، ئەم ئایدیۆلۆژییەی دەبێتە بەرنامەییەکی رۆحی بۆ بزووتنەوە چەپە رادیکاڵەکان و سیستمە کۆمۆنیستییە دیکتاتۆرییەکان.

ئەم وتارەی بەردەستان، هەوڵ دەدات شیکردنەوەیییەکی ورد بۆ بنەما سەرەکییەکانی ئەم فکرە بکات، لە هەمانکاتیشدا ئەو رەخنانە بخاتەڕوو کە لە  توانا رادیکاڵییە سیاسییەکانی ئەم فکرە دەگیرێت.

کێشە میتۆدییەکانی تێڕوانین  و شیکردنەوەکانی مارکس

لێرەدا لە رووی میتۆدەوە، رووبەڕووی چەند کێشەیەک دەبینەوە، کە ئەمەش وامان لێدەکات دوو کارەکتەری دژ بەیەک و جیاواز لە کارو بەرهەمەکانی کارل مارکس  و فریدریک ئەنگڵس ببینین و هەستی پێ بکەین.

لەو چل بەرگەی کە بە ناوی «کۆبەرهەمی مارکس و ئەنگڵس» هەن، لەو دەستنووسانەدا بەهیچ شێوەیەک یەک رێچکەی پێشکەوتن و تیۆرییەکی سیاسی تۆکمە و بەرنامە بۆ داڕێژراو نابینین.  هەروەها لەو بەرهەمانەدا هیچ رێگەیەکی رێک و دروست دیار نییە، کە مرۆڤایەتی بەرەو سیستمی سۆشیالیستی بەرێت یان بەرەو کۆمەڵگەیەکی بێ چینی کۆمەڵایەتیی و یەکسانمان بەرێت.  بگرە ئەوان ئەمەیان بە شێوەیەکی لابەلاو لە چوارچێوەیەکی گشتیدا باسی ئەو بابەتانەیان کردووە. هەرئەمەش ئەو راستییەمان بۆ دەردەخات، کە بۆچی بۆچوونە سیاسییەکانی مارکس و ئەنگڵس دوو وێنەی دژبەیەکی تێدا بەدیدەکرێت.

هەربۆیە دەبینین فەیلەسوفێکی  هومانیستی وەکو ئەریک فرۆم پشت بە دەستنووسەکانی ئەوان دەبەستێت، لەهەمان کاتیشدا دیکتاتۆرێکی وەکو جۆزێف ستالین-یش، بەهەمان شێوە پشت بە دەستنووسەکانی مارکس و ئەنگڵس دەبەستێت.  هەروەها لەیەک کاتدا رەوتە سۆسیال دیموکراتخوازەکان و کۆمۆنیستە شۆڕشگێڕەکانیش، پشت بە دەستنووسەکانی ئەو دووانە دەبەستن.

رەخنە لە فەلسەفەی ئایدیالیزم و پیشاندانی  وەکو دنیابینییەکی ناواقعی

خاڵی بنەڕەتی بۆ گۆڕانکاری فکری بۆ سۆشیالیزم لەلای ئەنگڵس دەگەڕێتەوە بۆ خراپی ژیانی چینی کرێکاران لە بەریتانیا، ئەگەرچی بۆ مارکس دەگەڕێتەوە بۆ رەخنەگرتن لە دنیابینی و فەلسەفەی ئایدیالیزمی ئەوکاتە، کە لەلایەن فەیلەسوفی ئەڵمانیا «جۆرج ڤیلیەم هیگڵ،  داڕێژرابوو.

ئەمان پێیان وابوو کە گەشەسەندن و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتیی‌ و مێژووی مرۆڤایەتی، بەم فکرەیەوە بەستراوەتەوە.

لەمبارەیەوە مارکس و ئەنگڵس دەڵێن:

«رێک بە پێچەوانەی فەلسەفەی ئەڵمانییەوە، کە لە ئاسمانەوە بۆسەر زەوی دەکەوێتە خوارەوە، ئەوا لێرە بەپێچەوانەوە لە سەر زەوییەوە بۆ ئاسمان بەرز دەبێتەوە. ئیتر چیتر خۆمان بەوەوە خەریک ناکەین، کە خەڵکی دەبێت چی بڵێن، یان چۆن خەیاڵ بکەن، یان لەبارەی جۆری قسەکردن و خەیاڵکردن و تێفکرین و خۆنیشاندانی خەڵكییەوە قسە ناکەین، بەڵکو هەوڵ دەدەین بەرەو مرۆڤێکی راستەقینە و کامڵ بڕۆیین، لێرە بەدواوە لەبارەی توانا و چالاکییە راستەقینەکانی مرۆڤ  دەدوێین و هەروەها لەبارەی پرۆسەی ژیانی راستەقینە و گەشەسەندنی ئایدیۆلۆژیا و کاردانەوەی ئەم پرۆسەی ژیانە راستەقینەیە، قسە دەکەین.(MEW Bd. 3, S. 26f.).

فکری  دیالەکتیک وەکو پڕەنسیپ و میتۆدێکی فەلسەفی

خاڵێکی رۆحی تر کە لە میتۆدی فەلسەفەی هیگڵی لەلایەن مارکس و ئەنگڵسەوە بۆ تیۆرییەکانیان بەکارهێنرا، پڕەنسیپی دیالەکتیکییە. لێ ئەمیش وەکو زۆرێک لە تێڕوانییەکانی تریان،  تەفسیری جیاواز لە خۆدەگرێت.

بە پێچەوانەی تەواوی  ئەو هزرانەی کە بەربڵاون، جیهان لای ئەوان لە کۆمەڵێک شتی تەواوکراو و ئامادەکراو دروست نەبووە، هەروەها قۆناغەکانی گەشەسەندنی مێژوو، یەک لایەن و هێڵێکی راست و تەریب نییە، بگرە جیهان زیاتر  لە پرۆسەیەکی ورد و ئاڵۆز و تێکەڵاو دروست بووە.

دیالەکتیک لەم تێڕوانییە تایبەتییەوە» مەبەستی تێڕوانی مارکسییە.و.ک»  دەبێتە  زانستێکی گشتی  بۆ شیکردنەوەی جووڵە، هەروەها دەشبێتە یاسایەکی بنەڕەتی  بۆ  گەشەسەندنی سروشت  و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیی و فکر. لێرە بەدواوە  دژەکان بە بەردەوامی بەریەک دەکەون، کە دەبێت لە کۆتاییدا لەیەک ئاوێتەی بەرزدا تێکەڵ ببنەوە.

بەپێی تێڕوانینی هیگڵ بێت، هەر تێزێک بەدوای خۆیدا ئەنتی ـ تێزیک دەهێنێت، ئاوێتەبوونی ئەم دووانەش سەنتێزێک پێکدێنێت، هەربۆیە سەرلەنوێ تێزێک و ئەنتی تێزێک ئەنجامەکەی دیسانەوە سەنتێزێکی نوێیە، ئەمەش پرۆسەیەکی(پێشڤەچوون) و خۆنوێکردنەوەی بەردەوامە.

ناونانی ماتریالیزم وەکو فەلسەفەیەکی ئەڵتەرناتیڤ

رەخنەکانی مارکس و ئەنگڵس لە ئایدیالیزم، ماتریالیزمیش دەگرێتەوە، چونکە ئەوان پێیان وایە، هزرەکان «تێفکرین» دیاردەیەکی سەربەخۆ نین لە عەقڵ «ئاوەز»، بگرە  گوزارشت لە رەنگدانەوەی هەلومەرجە مادییەکانی دەووروبەری مرۆڤ دەکات.

بەلای ئەوانەوە ئایدیاڵ هیچ نییە جگە لەو شتانەی کە پێشتر لە مێشکی مرۆڤ دانراون، لە هەمانکاتیشدا بریتییە لە وەرگێڕانی هەلومەرجە مادییەکانی دەوروپشتی مرۆڤ»

پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان

لەلایەکی ترەوە مارکس و ئەنگڵس پێیان وایە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان چ لە مێژوودا و چ لە ئێستا و داهاتووشدا، بە پلەی یەکەم گوزارشت لە گەشەسەندنی ئابووریی و تەکنۆلۆژی  دەکەن، بەم شێوەیەش هێزە بەرهەمهێنەرەکان «لێرەدا مەبەستیان چینی کرێکارە.و.ک» و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لە بواری بەرهەمهێناندا، بە «پەیوەندییەکی بەرهەمهێنانی نوێ»  دەبەسترێنەوە. 

خودی مرۆڤ

دواتر خاڵێکی گرنگی تر کە دەبێتە بنەمای سەرەکی بیرکردنەوە و دونیابینی هەردووکیان بریتییە لەمەی خوارەوە :

ئەوە هۆشیاری  مرۆڤەکان نییە، کە بوونیان دیاری دەکات، بگرە ئەوە بوونە کۆمەڵایەتییەکەیانە، کە هۆشیارییان دیاری دەکات. پاشتر ئەمەش کاریگەریی گەورەی دەبێت بۆ شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤەکان، شوێن و پێگەی کۆمەڵایەتی مرۆڤەکان لە پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان دیاری دەکات، لە کۆتایشدا رۆڵی سەرەکی دەبێت بۆ دیاریکردنی ئینتمای مرۆڤەکان کە سەر بە کام چینی کۆمەڵایەتیین.

جەنگی چینایەتی وەکو خاڵێکی رۆحی و دونیابینی ماتریالیزمی مێژوویی

بەم شێوەیەی سەرەوە مارکس و ئەنگڵس شیکردنەوەی خۆیان بۆ جووڵەی ئابووریی  و سیاسیی لە مێژوودا دەکەن، کە لە دەرئەنجامی کۆتاییدا هەمووی لەسەر جەنگی  نێوان چینەکان پێکدێت بۆ دیارییکردنی شوێنی خۆیان لە پرۆسەی بەرهەمهێنان.

مارکس و ئەنگڵس دەڵێن:

مێژووی هەموو کۆمەڵگەکانی  مرۆڤایەتی، بریتییە لە مێژووی جەنگی چینایەتی، ئەو جەنگەی  کە لە نێوان چینە جیاوازەکان دروستبووە، لەنێوان ئازاد و کۆیلە، دەرەبەگ و جووتیار، ئەرستۆکرات و خەڵكی ئاسایی، چەوساوە و چەوسێنەر، ئەمانە هەموو کاتێک لەدژی یەکتری وەستاونەتەوە و جەنگێکی بەردەوامییان هەبووە، هەموو کاتێکیش بە شۆڕشێک کۆتایی هاتووە، کە تەواوی کۆمەڵگەکەی گۆڕیووە و لە قۆناغێکەوە بردووێتی بۆ قۆناغێکی نوێ تر.

 MEW, Bd. 4, S. 46.

پەیوەندیی نێوان ژێرخان و سەرخانی ئابووری لە کۆمەڵگەدا

لای مارکس و ئەنگڵس کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بەو شێوەیەیە، کە «ژێرخانی ئابووری» واتە پەیوەندییە ئابوورییەکان و ستراکچەرەکانی ئابووریی، دەبنە هۆی دروستبوونی «سەرخانێکی ئابووری»، کە ئەوەش بریتییە لە « کەلتور، مۆڕاڵ، سیاسەت  و ئایین».

جیهان لای ئەوان بەمشێوەیە ئاسان دەکرێتەوە و پێیان وایە، کە مرۆڤ لەپێش هەموو شتێکدا دەبێت بیر لە خواردن و خواردنەوە و خانو و  جلوبەرگ بکاتەوە، ئینجا دواتر بیر لە سیاسەت و هونەر و ئایین بکەنەوە.

بەمشێوەیە مارکس و ئەنگڵس پێیانوایە کە «بەرهەمهێنان» ماتریاڵییەکی سەرەکیی و  کرۆکییە بۆ ژیانی مرۆڤەکان، هەر لە رێگەی ئەمیشەوە قۆناغی گەشەسەندنی کۆمەڵگەیەک دیاری دەکات، کە ئەمیش شێوازو جۆری دەسەڵاتی سیاسی  و یاسایی و هونەر و ئایینی کۆمەڵگەکانی مرۆڤایەتی دیاری دەکات  یان دروست دەکات. ئەمەش تێزی « ژێرخانی ئابووری، سەرخانی ئابووری» دیاری دەکات». ئەمەش دەمانگەیەنێتە ئەو قەناعەتەی، کە هەر گۆڕانکارییەکی ئابووری، گۆڕانکارییەکی سیاسی دەخوڵقێنێت.

بە واتایەکی تر : هەر گۆڕانکارییەک کە لە بنەما سەرەکییەکانی» ستراکچەر» ئابووری دروست ببێت،ئەوا بەتەواوەتی  سەرخانی ئابووریی کۆمەڵگەیەکی مرۆڤایەتیش دەگۆڕێت و هەلومەرجێکی نوێ دەهێنێتە ئاراوە.

چینی کەپیتالیزم و پرۆلیتاریا لە دیدی مارکس و ئەنگلسەوە

هەربەمشێوەیە مارکس و ئەنگلس پێیان وایە کە سیستمی سەرمایەداری لەسەر ئەو بنەمایە دروستبووە، کە چینی کەپیتالیزم « یان زۆرجار بە بۆرجوازی ناویان دەبرێت»  کە ئەمانە خۆیان بە خاوەنی هۆکانی بەرهەمهێنان دەزانن، لەبەرامبەردا چینی کرێکاران» زۆرجار بە پرۆلیتاریا ناویان دەبرێت» کە ئەمانەش وەکو چینێکی سەربەخۆ لە دژی ئەوان  دەوەستنەوە. بۆ مارکس و  ئەنگلس، ئەم دوو چینە هەریەکەیان خاوەنی بەرژەوەندیی کۆمەڵایەتیی جیاوازن. چینی بۆرجوازی هەمووکارو چالاکییەکانی بۆ ئەوەیە کە زۆرترین سوودی لەسەر حسابی کرێکاران دەستبکەوێت، ئەوی تریشیان « واتە چینی کرێکاران» دەیەوێت کرێی کارەکەی زیاتر بکات لەسەر حسابی خاوەن کارەکان.

چاوەڕوانکردنی لەناوچوونی سیستمی کەپیتالیزمی وەکو زەروورەتێکی مێژوویی

بۆ مارکس و ئەنگلس بەهای شمەکێک بەوە دەپێورێت، کە ئایا تاچەندە هێزی کاری مرۆیی تێدا بەکارهاتووە» ئەمەش پێی دەڵێن یاسای دیاریکردنی بەهای شـمەک، و.ک». هەرئەمەش وادەکات کە لە سیستمی سەرمایەدارییدا، زیاد لەپێداویستی مرۆڤەکان، شمەک  بەرهەم بهێنرێت. ئەمەش پێی دەڵێن « زێدەبایی». لێرەشەوە کاپیتالیستەکان دەیانەوێت بەرهەم زیاد بکەن، ئەوەش لەسەر حسابی هێزی کاری کرێکاران. بۆ مارکس و ئەنگلسیش « زێدەبایی» دەبێتە خاڵی جەوهەری سیستمی سەرمایەداری، هەرئەمەش رێگەخۆش دەکات، بۆئەوەی سەرمایەدارەکان، قازانجی زیاتر کۆبکەنەوە.

بەڵام چەندە شمەکی بەرهەمهێنراو زیاتریش بێت، دەبێتە هۆی دروستبوونی بازنەیەکی کێشەدار» گرفتدار» بۆ ئەم سیستمە، چونکە ئەم شمەکە زۆرانە دەمێننەوە کڕیاریان» موشتەریان» نییە، هەرئەمەش وادەکات کە لەناو هەناوی سیستمی کەپیتالیزمیدا، تووشی تەنگژەی ئابووری بێتەوە. لەئەنجامی ئەم تەنگژە ئابووریەشەوە، بەشێکی زۆری کۆمپانیا بچووک و ناوەنجییەکان، رووبەڕووی مایەپووچی و  نەمان دەبنەوە، دواتر کۆمپانیا گەورەکان قووتیان دەدەن، کە ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی کۆمپانیای زەبەلاح و سەنتڕاڵبوونی کەپیتاڵ «سەرمایە»ی لێ دروست دەبێت.

تەنگەژەکانی سیستمی کەپیتالیزمی و هەنگاونان بەرەو سیستمی سۆشیالیستی

بە بڕوای مارکس و ئەنگلس ئەم تەنگەژە ئابوورییەی کە دروست دەبێت، دەبێتە هۆی ئەوەی کە بەشێکی زۆری کۆمەڵگە ببێتە چینی کرێکار، کە ئەوان دەستەواژەی»پرۆلیتاریالیزەکردنی کۆمەڵگەی بۆ دادەنێن» هەرئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئاستی هەژاری لە ناو کۆمەڵگەدا زۆرتر بێت، چینی کرێکاریش هەژارتر و چەوساوەتر بێت،  بەڵام لە لایەکی ترەوە بەهای مەعنەوی ئەم چینە کۆمەڵایەتییە لەناو کۆمەڵگەدا زیاتر دەبێت.

لەمبارەیەوە مارکس دەڵێت:

«بەردەوامبوونی ئەم رەوشە وا دەکات، کە رێژەی هەژاری لەناو کۆمەڵگەدا زۆرتر بێت، هەژاریی و برسێتیی و چەوسانەوەو کۆیلایەتیش زۆرتر بێت، لەهەمانکاتیشدا فشارەکان زۆرتر دەبن، هەروەها بەهۆی میکانیزمی پرۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە، بەشێوەیەکی خۆرسکی، چینی کرێکاران خۆیان رێکدەخەن  و یەکدەگرن. لەلایەکی تریشەوە مۆنۆپۆڵکردنی سەرمایە. دەبێتە مۆدێلیک و شێوازێکی پرۆسەی بەرهەمهێنان و گەشەسەندنی سەرمایداری. سەنتراڵییکردنی هۆکانی بەرهەمهێنان و بەکۆمەڵایەتییکردنی چینی کرێکاران،بەرەو خاڵێک دەڕۆن، کە چیتر بازنەی سەرمایەداری بەرگەی ناگرێت و ئیتر لێرەوە رەوشەکە دەتەقێتەوە. بەمشێوەیەش کاتژمێرەکانی تەمەنی کەپیتالیزم و بۆرجوازییە کەمدەبێتەوەو لەناودەچێت. پاشانیش بە لەناوچوونی سیستمی کەپیتالیزم، کۆمەڵگە بەرەو قۆناغێکی نوێ هەنگاو دەنێت، کە ئەویش سۆشیالیزمە.»  (MEW, Bd. 23, S. 790f.).

رێگەی شۆڕش لە سۆشیالیزمەوە بۆ کۆمۆنیزم

مارکس و ئەنگلس پێیان وایە گەشەسەندنی ئابووری کەپیتالیزمی کە لەسەر  ژیان و  چەوسانەوە چینی پرۆلیتالیا دروست دەبێت و دواجاریش دروستبوونی تەنگژەی گەورەی ئابووری لێدەکەوێتەوە، کە ئەویش کەپیتالیزم دەخاتە بازنەیەکی داخراو جەهەنەمییەوە کە «بەدەستی خۆی، گۆڕ بۆ خۆی هەڵدەکەنێت»

لەپاش گەشەسەندنی کێشە ئابووریی و سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکان  و گەیشتنیان بە لوتکە، تەقینەوە روودەدارو  شۆڕش دروست دەبێت، ئەم شۆڕشەش لەلایەن چینی کرێکارانەوە دەبێت و کۆتایی بە سیستمی بۆرجوازی دەهێنێت  و دەسەڵات دەگرێتە دەست. ئەم شۆڕشەش زەروورەتی دروستبونی» دیکتاتۆری پرۆلیتاریا» دەهێنێتە کایەوە. ئەم دیکتاتۆرییەش کار دەکات بۆئەوەی هەمووجۆرە  چینایەتییەک نەهێڵێت و کۆمەڵگەیەکی یەکسان و بێ چینی کۆمەڵایەتی دروست بکات.

لەپاش گەشەسەندنی ئەم قۆناغە، مارکس و ئەنگلس پێیان  وایە، لەپاش نەمانی سیستمی کەپیتالیزمەوە، هەنگاو دەنرێت بۆئەوەی کۆمەڵگە بەرەو  قۆناغی سۆشیالیزم ببرێت و لە کۆتایشدا سیستمی کۆمۆنیستی دروست بکرێت کە دوایین قۆناغی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی پێکدەهێنێت. 

دواتریش دەڵێن:

لەکاتی گەشەسەندنی ئەم جووڵە مێژووییەدا، دەبێت « دەوڵەت» بکرێتە ئامڕازێک بۆ جێبەجێکردنی سیستمی سۆشیالیزم و دەبێت دەوڵەت بمێنێت، بەڵام کاتێک کۆمەڵگە دەگاتە قۆناغی کۆمۆنیزم، ئیتر ئەوکاتە چیتر کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی پێویستی بە بوونی دەوڵەت نامێنێت و لەناودەچێت. « (MEW, Bd. 28, S. 508).

وێنەی کۆمەڵگەی بێ چینایەتی بە بێ نامۆ بوونی مرۆڤ

لە کۆتاییدا و کاتێک گەیشتن بە دوایین قۆناغ و ئامانج و تەواوبوونی ئەم پرۆسەی گەشەسەندنە مێژووییە، خۆی لە کۆمەڵگەی بێ چینایەتی دەبینێتەوە، مارکس و ئەنگلس هیچ وێنەیەکی روونیان لەمبارەیەوە پێشکەش نەکردووە. بەشێوەیەکی گشتی لای ئەوان ئەوەی گرنگە، نەمانی جیاوازی چینایەتی و چیتر هۆکانی بەرهەمهێنانیش لەژێر دەستی چینێک نەبێت و نەکرێتە موڵکی شەخسی هیچ کەسێک. بەشێوەیەکی روون لەمبارەیەوە باس لەبوونی جۆرێک لە بەگشتییکردنی کارگە و کۆمپانیاکان دەکرێت، لەمبارەیەوە باس لە چەمکی «  دروستکردنی کۆمەڵگەیەک دەکەن  کە هۆکانی بەرهەمهێنان بکرێتە موڵکی دەستەجەمعی یان گشتی «

لێرەشەوە جۆرە « ئەنجومەنێکی ئازادی بەرهەمهێنان» دروست دەبێت، کەهەموو تاکەکانی کۆمەڵگە پێکەوە کاردەکەن لەژێرناونیشانی « هەرکەسێک بەپێی توانای خۆی، هەرکەسێک بەپێی پێداویستی خۆی کار بکات.»  ئەمەش دەبێتە یاسایەکی بنەڕەتی کارکردن لەناو کۆمەڵگەدا.

لەم نێوەندەشدا ئیتر کۆتایی بە نەخۆشی «بێگانەبوونی خود یان نامۆبوون» لای مرۆڤەکان  نامێنێت، ئەمەش بەتایبەتی لەپاش نەمانی سیستمی دابەشكردنی کار  و نەمانی سیستمی موڵکداری کەپیتالیزمییەوە. ئیتر لێرەوە مرۆڤەکان جارێکی تر دەتوانن بوون و خودی خۆیان بۆ بگەرێنرێتەوە، هەروەک مارکس و ئەنگلس دەڵێن.

رەخنە لە توانا توندڕەوییەکانی بیری مارکسیزم

لەپاش ئەوەی لەسەرەوە بەشێوەیەکی گشتی دونیابینی و هزرەکانی مارکسیزممان خستە روو، ئێستا  دەبێت چەند رەخنەیەکیش فۆرموولە بکەین و بخەینە روو. دیارە لێرەدا ئێمە دونیابینی و تیۆرییەکانی  مارکس لەرووی زانستی بوون و راستی بوونەوە ناخەیەنە پرسیارەوە، بگرە باس لەو توانا توندڕەوییانە دەکەین، کەئەم تیۆرییە سیاسییە لەگەڵ خۆیدا هەڵیگرتووە.

هەروەها لەلایەکی ترەوە رەخنەشمان هەیە لەو پرۆگنۆسانەی کە مارکس لەبارەی گەشەسەندنی کەپیتالیزمەوە کردوویەتی، کەتاڕادەیەکی تەواو راست دەرنەچووە،  کەئەمەش توانا و تێڕامانەکانی مارکس وەکو پسپۆرێکی ئابووری دەخاتە جێگەی پرسیارەوە، بەڵام لەهەمووشی گرنگتر ئەوەیە، هەموو تیۆری و دونیابینییەکانی مارکس بۆ کۆمەڵگە، دوورن لە هەموو یاساو رێساکانی سیستمی دیموکراسی و کۆمەڵگەیەکی کراوەو پلورالیزمەوە، بگرە بەپێچەوانەوە تەواوی ئەسپێکت و دونیابینینەکانی مارکس، بەرەو دروسبوونی سیسیتمێکی دیکتاتۆریی و توندڕەوانە هەنگاو دەنێن.

هەرچەندە ئێمە پەیوەندییمان بە کەسایەتی شەخسی مارکسەوە نییە، بەڵام ئەوەی ئاشکرایە، کە مارکس خاوەنی کەسایەتییەکی لووتبەرز و زۆر باوەڕی بەخۆی بووەو هیچ کەسێکی تۆلێرانس نەبووەو باوەڕی بە رەخنەگرتن لە تیۆرییەکانی نەبووە. هەروەها  لە ناو بازنەیەکی سیاسیی داخراودا بووەو کەسایەتییەکی « ئۆتۆریتێتی، ملهوڕ» ی هەبووە. بەڵام ئەمانە سیمای کەسایەتیی مارکس بووە، لەو باوەڕەدام هیچ پەیوەندییەکی بە دونیابینی و تیۆرییەکانیەوە نییە و شتێکی زەرووریش نییە.

بەکارهێنانی تیۆری دیالەکتیکی بۆ بڕیاردانی نابەجێ و توندڕەوانە

مارکسیزم تێروانینێکی دیالەکتیکانەی داهێناوەو پێی وایە، کە گەشەسەندن و جووڵەی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی، لەئەنجامی   جەنگ و ململانێی  بەدرەوامی لایەنە ناکۆکەکانی ناو کۆمەڵگە دروست دەبێت.

گەر کەسێک بیەوێت سوود لەم مەعریفەیە وەربگرێت و شرۆڤە و ئەنالیستی جیاوازی دەستبکەوێت، ئەوا دەبێت ناوەڕۆکی تێزی دیالەکەتیک باشتر تێبگات و گەشەی زیاتر بەو تێزە بدات. بەپێچەوانەی ئەمەوە، ئەوا کار دەکات بۆئەوەی شەرعیەت بدات بە تێڕوانینی نابەجێ و دژبەیەکەکان. ئەمەش بەئاشکرا مارکس لەنامەیەکیدا بۆ ئەنگلس دەیخاتە روو،  کاتێک دەڵێت:

پێدەچێت هەندێكجار من هەست بە ئیحراج بوون بکەم، چونکە زۆرجار هانا بۆ دیالەکتیک دەبەم، بەڵام ئاساییە من تێڕوانینەکانی خۆم وادادەڕێژم، کە زۆرجاریش پێدەچێت لە حاڵەتی دژبەیەکیشدا بن، بەڵام  هەرخۆم لەسەر هەق دەزانم. (MEW, Bd. 29, S. 160f.).

لێرەدا مەسەلەکە پەیوەندی بەهەڵسەنگاندنی راست و دروستەوە نییە بۆ جووڵە و گەشەسەندنی کۆمەڵگەکان، بگرە زیاتر پەیوەندی  بە پاساو هێناوەوە هەیە بۆ تێڕوانین و پێشهاتی ناڕاست و ناتەندروست. هەرئەمەش وایکرد، کە دیکتاتۆرییە کۆمۆنیستەکان کەپاشتر دورست بوون، تیۆری دیالەکتیک بکەنە ئامڕازێک بۆ شەرعیەت دان بە دەسەڵاتی خۆیان.

بەکارهێنانی مەعریفەی « سروشتی راستەقینەی» مرۆڤ

هەمیشە مارکس چ لە سەرەتای توێژینەوە فکرییەکانی یان دواتر کاتێک کە خۆی بەلێکۆڵینەوەی وردی سیستمی ئابووری خەریک کردبوو، هەمیشە باسی لە ئازادبوونی مرۆڤ دەکرد و هەمیشە داوای دەکرد، پێویستە مرۆڤ بگەڕێتەوە بۆ « سروشتی راستەقینەی خۆی». هەروەها هەرخۆشی بوو کە چەمکی « نامۆبوونی مرۆڤ» ی بەکارهێناو داتاشی، بەپێچەوانەشەوە، مارکس هیچ مەعریفەیەکی راستەقینەی لەبارەی دەسەتەواژەی « جەوهەری مرۆڤ» ەوە نەوتووە، بەتایبەتی لەو  کارە زۆرانەی  پاشتریدا، مارکس هیچ زانیارییەکی ووردی لەبارەی ئەم دەستەواژەی « سروشتی هەقیقی» مرۆڤەوە نەخستۆتە روو.

ئەو خۆی بە خاوەنی ئەم مەعریفەیە دەزانێت و بۆ خۆی مۆنۆپۆڵیکردووە، لەکاتێکدا هیچ تێڕوانینێکی وردو هەڵسەنگاندنێکی هەمەلایەن و دروستی بۆ ئەم دەستەواژەیە نەکردووە. لێرەشەوە دەگەینە ئەو دەرئەنجامە کۆتاییەی، کە تەنها چەند ئامانج و تێڕوانینیکی سیاسییانە، گوزارشت لە چەمکی « سروشتی راستەقینەی مرۆڤ» دەکەن. نەبوونی زانیاری تەواو دروست لەبارەی ئەم چەمکە  مەعریفیەوە، وا دەکات کە نەیارانی مارکسیزم، وەکو هەڵگری ئایدۆلۆژیی لاواز  سەیربکرێن و راوبنرێن و بچەوسێنرێنەوە.

دانانی دەسەڵاتێکی تاکڕەو دیکتاتۆر بۆ گواستنەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی ئازاد

ماوەی چەندین ساڵ بوو مارکس و ئەنگلس ئیداعای ئەوەیان دەکرد، کە ئەوان هەڵگری نەمانی دەسەڵاتی دەوڵەتیین، ئەویش لەرێگەی  پرۆسەی گواستنەوەی  کۆمەڵگەکان لە قۆناغی سۆشیالیزمەوە بۆ کۆمۆنیست. کەچی لەهەمانکاتدا، پێویستە بۆ دەستپێکی ئەم قۆناغە، دەوڵەتێکی تاکڕەو ئۆتۆریتێت  و دیکتاتۆر دروست بکرێت، بۆئەوەی کۆتایی بە چینی بۆرجوازی  و کۆمەڵگەی کەپیتالیزمی بهێنێت. لەم قۆناغەشدا دەوڵەت دەبێتە، دەوڵەتێکی ئۆتۆریتێت و توندڕەو تۆقێنەر و سیستم و  دەسەڵاتێکی ناوەندی توند پێڕەو دەکات.

ئەم رەخنەیەش هەرزوو لەلایەن ئەنارشیستە هاوڕێکانی، لە مارکس گیرا بەتایبەتی لە یەکێکی وەکو ” میشێل باکۆنین” چونکە ئەوان پێیان وابوو، کە مارکس کەسێکی تاکڕەو کۆمۆنیستێکی سەنتڕاڵیستە، واتە هەموو دەسەڵاتێک لە ناوەندێکدا کۆ دەکاتەوە کە خۆی بەسەریدا زاڵە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی حوکمێکی دیکتاتۆری و ستەمکار، کە دەیەوێت کۆمەڵگەیەکی یەکسان دروست بکات. هەربۆیە پاشتر مارکس رێکخراوی ” ئەنتەرناسیۆنالی کرێکارانی” کردە دەوڵەتێکی دیسیپلینی توند  و تەواوی دەسەڵاتەکانی بۆ خۆی قۆرخ کرد. هەربۆیە زۆرێک لە دەوڵەتە کۆمۆنیستەکان کە پاشتر لەسەدەی بیستەمدا دروست بوون،  ئەم رەخنەیەی ئانارشیستەکانی سەلماند، چونکە ئەوان” واتە دەوڵەتە کۆمۆنیستەکان”  مارکسیان وەکو پێخەمبەرێک سەیر دەکرد.

زانیاری تەواو لەبارەی چۆنێتی دروستکردنی دەوڵەتێکی دیکتاتۆریی و تۆقێنەر

لەناو کارەکانی مارکس و ئەنگلسدا لە زۆر شوێندا بەئاشكرا و بەعەلەنی  داوای دروستبوونی دەوڵەتێکی دیکتاتۆری و ستەمکارو تۆقێنەر دەکەن. بۆ نموونە  لە شوێنێکدا دەڵێن:

  پێویستە کرێکار، لەتەواوی کۆماری ئەڵمانیادا، داوای تەواوی دەسەڵاتەکان بکەن و  دەسەڵاتێکی ناوەندی تۆکمە دروست بکەن. چیتریش نابێت خۆیان بەو قسەو دروشـانەوە بخەڵەتێنن کەباس  لە دیموکراسی و  کۆمەڵگەی ئازاد و  خۆبەرێوەبردن و ئەمجۆرە شتانە دەکات. (MEW, Bd. 7, S. 252).

یان لە شوێنێکی  تردا دەڵێن:

دەوڵەت  تەنها دەزگایەکی کاتییە، کە مرۆڤ بەکاریدەهێنێت بۆ خەبات و خزمەتی شۆڕش دەکات، بۆئەوەی بەوپەڕی بێرەحمییەوە، نەیارانی شۆڕش لەناوبەرێت. لەبەرئەوە ئەمە قسەی قۆرە ئەوانەی کە باس لە دەوڵەتێکی ئازاد دەکەن. پرۆلیتاریا دەوڵەتی  پێویستی نییە بۆ  بەرژەوەندیی و ئامانجی ئازادی، بەڵکە بۆ لەناوبردنی نەیارانی.) (MEW, Bd. 34, S. 129

بەکورتی: لەکاتێکدا کە ئەوان باسیان لەوە دەکرد کە مەزهەبی ئەوان، مەزهەبێکی تاکو تەنیا و  هەقیقییە، ئەوا دەبێت مرۆڤ چاوەڕوانی ئەم جۆرە  دەرئەنجامە خراپانەشیان لێبکات و شتێکی ئاسایی بێت بەلامانەوە.

جەختکردنەوە لەسەر ئابووریی و فەرامۆشکردنی پلورالیزم

مارکس لە قۆناغی ناوەڕاستی تەمەنیدا، کاری جددی دەکرد بۆ توێژینەوەو لێکۆڵینەوە لەبارەی یاسا بنەڕەتییەکانی سیستمی سەرمایەداری. لەوکاتەوە جەختی تەواوەتی لەسەر ئابووری کردەوەو هەر لەو کاتەشەوە گەیشتە ئەوەی کە گرنگی مرۆڤ بە شوێنی لە پرۆسەی بەرهەمهێنانەوە بەستراوەتەوە، ئەمەش زیاتر بەپشت بەستن بە مۆدێل و تیۆری ” ژێرخان و سەرخانی ” ئابوورییەوە هەیە.

تەواوی بیرکردنەوەی بەپلەی یەکەم جەختی لە هەلوومەرجە ماتریالەکانی دەوروبەری مرۆڤ دەکردەوە. دیارە هەرلەوکاتەوە تێڕوانین و پێشبینییەکانی مارکس هەڵە دەرچوون، چونکە گەر بەو بۆچوونانەی مارکس بوایە، دەبوایە کرێکاران بەرێژەیەکی زۆر و هەموومیان ببنە کۆمۆنیست و هەڵگری بیری کۆمۆنیستی بونایە و خۆیان لە رێکخراوە کۆمۆنیستەکاندا ئۆرگانیزە بکردایە، بەڵام ئەمە وا دەرنەچوو.

مارکس هەڵگری ئەم تێڕوانینە بوو ” واتە کە کرێکاران دەبنە کۆمۆنیست.و.ک” چ  پێش  و چ لەکاتی شۆڕشدا. لەم دیدگایەوە، پرۆلیتاریا کە زۆرینەی کۆمەڵگە پێکدەهێنێت، تەنها هەڵگری ناسنامەی کۆمەڵایەتیەتی، بەڵام لەراستیدا ئەوان ” واتە پرۆلیتاریا” تەنها هەڵگری ئەم ناسنامە و ئینتامایە نین، بگرە ئەوان ئینتمای ئێتنی و کەلتوریی و  سیاسی تایبەت بەخۆشیان هەیە.  ئەم دیدگایەش رووبەروی هەڵەیەکی گەورە بۆوە، چونکە مرۆڤ تەنها ئینتمایەکی ئابووریی نییە. هەروەها ئەم دیدگایە هەموو تێڕوانین و دیدگایەکی جیاواز بەخۆی رەت دەکاتەوەو دژی کۆمەڵگەیەکی پلورالیزمە. 

کەسایەتی تاک  و ئینتمای کۆمەڵایەتی 

ئەم دیدگا فکرییە پەیوەندییەکی توند و تۆکمەی بەوەوە هەیە، کە بۆچوونی پیشوەختی لەبارەی  ئینتمای کۆمەڵایەتییەوە هەیە، کە جۆرە تەجانوسێکی بە هەژموونی سیاسی مرۆڤەکان و  ناسنامەی  سەرانی سیاسی وڵاتەوە هەیە. لەلایەکی ترەوە گەر باوەڕ بەو لۆژیک و ئەرگومێنتە رەهایە بکەین، کە دەبێت هەموو مرۆڤەکان لەرووی کۆمەڵایەتییەوە یەکسان ببن، ئەوا هیچ هۆیەک نامێنێتەوە بۆ بوونی جیاواز.

مارکس و ئەنگلس پێیان وایە، گەر هۆیەکانی بەرهەمهێنان سۆشیالیزە بکرێن، ئەوە نەک تەنها  مەرجێکی گرنگە، بەڵکە تەنها ئەوە بەسە بۆئەوەی بتوانین کۆمەڵگەیەکی سۆشیالیستی دروست بکەین.  لێ ئەوان نەیانزانی کە جیاوازی لە نێوان مرۆڤەکان تەنها لەسەر هۆکاری ئابووریی دروست نابێت، بگرە هۆکاری تریش هەیە، بۆ نموونە جیاوازی ئێتنی، هەوڵدان بۆ گەیشتن بەدەسەڵات، تێڕوانین و  جیاوازی کەلتوری.

لەبەرئەوە لە دەوڵەتە سۆشیالیستەکاندا کاتێک هەر کێشەیەک پەیوەندی بە سەرخانی ئابووریەوە هەبووایە” بوونی کێشەی ئێتنیی و  نەتەوەیی و ئایینی و کەلتوریی و فەرهەنگی جیاواز.وک” ئەوا یەکسەر وەڵام و رێوشوێنی توندیان هەبوو بۆ ئەم کێشانە. هەربۆیە هەر لادانێک لەسیستمی سۆشیالیستیدا، مانای خیانەت  بوو لە ئیرادەی گەل و نیشتمان و ئەو کەسە بە خائین و خۆفرۆش وەسف دەکرا.

باوەڕبوونی بە تێزی حەتمیەتی مێژوویی بۆ سۆشیالیزم

یەکێک لەسەنتەرەکانی بیرکردنەوەی هزری مارکسیزم باوەڕبوونە بە ماتڕیالیزمی مێژوویی، کە ئەویش پێی وایە، کە گەشەسەندنی کۆمەڵگەکان بەچەند قۆناغێکدا تێپەڕییوە، سەرەتا قۆناغی کۆیلایەتی، پاشان قۆناغی فیۆدالیزم، ئینجا کەپیتالیزم و دواتر سۆشیالیزم و دوایین قۆناغیش کۆمۆنیستە.

مارکس و ئەنگلس پێیان وایە، ئەو جیاوازییە ریشەییە کە لە نێوان تواناکانی بەرهەمهێنان” کە سەرمایە‌ی ئابووریی و تەکەنەلۆژییەکان” لە خۆدەگرێت، لەگەڵ هەلومەرجەکانی بەرهەمهێنان” مەبەست لێی پەیوەندی کۆمەڵایەتی مرۆڤەکانە بە پرۆسەی بەرهەمهێنانەوە.و.ک” ئەمانە بەشێوەیەکی دینامیکی، کۆمەڵگەکان لەپاش رێگایەکی دوور و مێژوویی، دەگەنە دوایین قۆناغی کۆمەڵایەتی کە ئەویش قۆناغی دورستکردنی کۆمەڵگەیە لەسەر سیستمی  کۆمۆنیزم، ئەمەش  هەقیقیەتێک و زەرورەتێکی مێژووییە.

بەمشێوەیە ئەوان گەیشتنە دەرئەنجامێکی وا، کە دەتوانین ناوی بنێین ” یاسای مێژوو” یان ” هەستی مێژوویی” ئەوجۆرە تێگەیشتنەش وا لە مرۆڤەکان دەکات، کە کارو چالاکییەکانی، پێش وەخت دیاری بکات و   بیزانێت.

کێشەکەش لێرەدا تەنها پەیوەندی بە میتۆدی هەڵەوە نییە، بگرە زیاتر کێشەکە لەوەدایە، کە تەنها  باوەڕت بە بۆچوونی خۆت هەبێت و پێتوابێت لەبارەی پرۆسێسی مێژووەوە،هەقیقیەت لای تۆیە. 

پیشاندانی مارکسیزم وەکو مەزهەبێکی رزگارکەری مرۆڤایەتی

زۆر نین ئەوانەی کە رەخنەی ئەوە لە مارکسیزم دەگرن و پێیان وایە، کە مارکسیزم سیمایەکی ئایینی لە خۆگرتووە، بەڵام لە رووی فۆرم و  ناوەڕۆکەوە لە ئایین جیاوازە، چونکە دونیابینی و تێڕوانینەکانی مارکس و ئەنگلس، تیۆرییەکی عیلمانی بووە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە هەندێک شوێندا، چەند سیمایەکی ئاینیانەی پێوە دیارە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە پێشبینییەکانەوە هەیە، لەوانە باوەڕبوون بە نەمانی موڵکداری شەخسی  هۆکانی بەرهەمهێنان و پاشتریش دروستکردنی کۆمەڵگەی سۆشیالیزم، ئەم دووانە وەکو رێگەی ” رزگاربوون، خەلاص”  پیشانی مرۆڤایەتی دەدرێت.

هەروەها دەستنووسەکانی مارکس، وەکو هیوا و فەرموودەی پێخەمبەرانە سەیر دەکران، نەک تەنها بۆ ئەنالیزەکردن و توێژینەوە لەسەر سیستمی کەپیتالیزمی، بەڵكە وەکو رێگاپیشاندەرێکی باش و نەگۆڕیش بۆ سەرهەڵدانی شۆڕش و  گەیشتن بە کۆمۆنیزم.

لەلایەکی ترەوە هەمیشە و بە بەردەوامی، لەبیرکردنەوەو تێڕوانینەکانیدا، لایەنی ئایدۆلۆژی زاڵبوو بەسەر لایەنی زانستیدا. لەهەمانکاتدا مارکس بەناوی زانستی بوونی میتۆدەکەیەوە، پێی وابوو کە ئەمە راسترین جۆری بیرکردنەوەیە بۆ ئەنالیزەکردن و توێژینەوە لەسەر کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، هەروەها ئەوانەشی کە دژی ئەو بیریان دەکردەوە، تۆمەتی نازانستی و نالۆژیکی بوونی بیرکردنەوەکانی دەخستنە پاڵ.

دوایین قسە و دەرئەنجامی کۆتایی 

بەدڵنیاییەوە نابێت هزری مارکسیزم تەنها لە توانا سیاسییە رادیکاڵەکانی کورت بکەیەنەوە، هەروەها کاتێک سەیری ئەو ململانێ و شۆڕشە کۆمەڵایەتییانە بکەین کە لە مێژوودا روویانداوە، شرۆڤە سیاسییەکانی  گرنگی خۆیان هەیە.

لەلایەکی تریشەوە هەرچەندە   توێژینەوەکانی مارکس بۆ سیستمی کەپیتالیزم، چەند هەڵەیەکی تێدایە، بەڵام مارکسیزم باسی کاریگەرییە خراپەکانی سیستمی کەپیتالیزمی کردووە کە لە  ئێستادا لە شێوەی  گلۆبالیزمدا خۆی دەبینێتەوە، کە بۆتە هۆی دروستبوونی تەنگەژەی ئابووری گەورە، کە مرۆڤایەتی بەرەو هەژاریی و بەدبەختی دەکات. هەربۆیە ناتوانین بەشێوەیەکی گشتگیرانە، تەواوی تێزەکانی مارکس و ئەنگلس رەتبکەینەوە.

خاڵێکی گرنگی تر ئەوەیە، مارکسیزم لەیەک کاتدا راستە سۆنگەیەکی ئایدۆلۆژی هەیە، بەڵام سیمایەکی زانستشیانەشی هەیە. بەڵام زۆرجار کۆمۆنیستەکان رەگەزی بابەتی بوونیان بەکاردەهێنا، تاوەکو شەرعیەت بددەنە بۆچوونە سیاسییەکانیان بەتایبەتی لەبارەی چالاکی  و رەوایی سیستمەکەیانەوە.

لەلایەکی ترەوە دونیابینی و تێزەکانی مارکسیزم، دەبێتە رەگەزێکی بنەڕەتی  بۆ بزووتنەوە توندڕەوەکان و سیستمە دیکتاتۆرییەکان، بەشێوەیەک چ لە رووی فۆرم یان ناوەڕۆکەوە، دەبنە تەواوکەری یەکتری.

*Prof. Dr. Armin Pfahl-Traughber،  پرۆڤیسۆر.دکتۆر. ئارمین پفاڵ ترواگبێر. کۆمەڵناس و پسپۆرێکی سیاسییە، وەکو مامۆستا لەزانکۆکانی کۆڵن و بۆن،وانە دەڵێتەوە. 

سەرچاوە:

Der Marxismus zwischen Ideologie und Wissenschaft.www.bpb.de. Prof. Dr. Armin Pfahl-Traughber 




ژیانی موزیكژەنێكی كورد لە رۆمانێكی سعودیدا.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

خوێندنەوەیەك بۆ رۆمانی زریاب

بەگشتی ئێمە وێنەیەكی باشـمان بەرامبەر عەرەبستانی سعودییە نییە، هۆكاری زۆریش لەمەدا رۆڵیان هەیە، لە پێش هەموویانەوە لەوانەیە ئێمە هێندە زانیارییمان لەبارەی ئەم وڵاتەوە نەبێت بەتایبەتی ئاگاداری رەوشی ئەدەبیی و هونەری نین، كە لەم چەند ساڵەی دواییدا گەشەی زۆری بەخۆوە بینیوە، بەتایبەتی لەبواری ئەدەبدا كۆمەڵێك نووسەری زۆر باشییان هەیە، بەرهەمەكانیان بۆ زۆربەی زمانە جیهانییەكان وەرگێڕدراون. لەو نووسەرانە ” مەقبول ئەلعەلەوی” یەكێكە لە نووسەرە ناودارەكانی سعودیە و خاوەنی دنیابینییەكی زۆرجوانە. یەكێك لە رۆمانەكانی بەناونیشانی ” زریاب” كە باسی ژیانی موزیكژەنی ناوداری ئیسلامی “زریاب” دەكات، كە بە رەچەڵەك كوردە و لە سەردەمی هارونە رەشیدا ژیاوە. ئەم رۆمانەش لەلایەن وەرگێڕی هێژا سەباح ئیسماعیل كراوە بە كوردیی و ناوەندی رەهەندە چاپی كردووە.
لێرەدا پێمخۆشە کورتەیەک لەبارەی ئەم رۆمانەوە بنووسم و بە خوێنەری کوردی ئاشنا بکەم.

ژیانی موزیكژەنێكی داهێنەر
لە مێژووی هونەری وڵاتانی ئیسلامییدا ” زریاب” یەكێكە لەناوە پرشنگدارەكانی موزیكی خۆرهەڵاتی و ئیسلامی. ئەم پیاوە لە موزیكدا بەتایبەتی ئامێری “عود” داهێنانێكی گەورەی كردووە، ئەم رۆمانەش بە وردی باسی ژیانی ئەم موزیكژەنە دەكات. زریاب لە ئەسڵدا ناوی ” عەلی كوڕی نافیعە و نازناویشی ” ئەبوئەلحسەنە” بەڵام كاتێك دەبێتە كۆیلە، ئیسحاق موسڵی موزیكژەنی ناوداری سەردەمی هاورنە رەشید دەیكڕێت و ناوی دەنێت ” زریاب” كە لە عەرەبیدا مانای ” باڵندەیەكی رەشی جوان” دەگەیەنێت. پاش ئەوەی ئیسحاق موسڵی لە موسڵەوە زریاب دەهێنێت لە كۆشكەكەی لە بەغدا لەگەڵیدا دەژی و فێری موزیكی دەكات.

لە سەرەتادا ئیسحاق موسڵی زۆر دڵی بەم كۆیلە خوێندكارە گەنجەی خۆش دەبێت و گرنگی پێدەدات، فێری موزیكژەنی دەكات. هەر لە منداڵییەوە موزیك دەبێتە خەونی گەورەی زریاب، مێشكی داگیر دەكات، ئەمەش وا دەكات داهێنانێكی گەورە بكات و تەواوی مێژووی موزیك بەگشتیی و ئامێری “عود” بەتایبەتی دەگۆڕێت. زریاب لە بەغدا دەچێتە لای دارتاشێك داوای لێدەكات عودێكی تایبەتی بۆ دروست بكات بە جۆرێك لە جیاتی چوار “ژێ” پێنچ ژێی هەبێت، ئەمەش گەورەترین شۆڕش دەبێت بەسەر ئامێری عودا دەكرێت.
ئەم گۆڕانكارییە بلیمەتی و توانای زریاب دەردەخات، دەبێتە مایەی سەرنجی دەورووبەر. كاتێك ئیسحاق موسڵی دەیباتە كۆشكی هارونە رەشیدەوە، ئەویش زۆر شەیدای ئەم كوڕە گەنجە دەبێت، بەڵام ئەمە دەبێتە سەرەتای نەهامەتییەكانی ئەم كوڕە گەنجە و ئاگری رق و كینە لە ناخی ئاغاكەیدا دەچێنێت، هەربۆیە پاش گەڕانەوەیان لە كۆشك بۆ بەیانییەكەی ئیسحاق موسڵی بەوپەڕی راستگۆییەوە ناخی خۆی هەڵدەرێژێت و پێی دەڵێت: دەبێت لە بەغدا نەمێنیت. ئەم كوڕە دەبێتە ركابەرێكی تۆقێنەر بۆ ئیسحاق موسڵی، ئەویش سەرەتا دەیەوێت دژی ئەو بڕیارە بوەستێتەوە، بەڵام دواجار ناچار دەبێت و بەغدا بەجێدەهێڵێت. خۆیی و سەفیەی ژن و منداڵەكانی، بەغدا بەجێدەهێڵێن بەرەو ئەندەلوس دەڕۆن، دواجاریش لەوێندەر جێگیردەبێت. كاروانی سەفەری زریاب بە موسڵ و حەلەب و شام و میسر و پاشان تونس تێدەپەڕێت و پاشان دەگاتە ئیسپانیا، لە هەموو ئەو شوێنانەدا زریاب لەگەڵ پادشا و نەیارانی حیكایەتی خۆی هەیە.
جگە لەوەش ئەم رۆمانە گەشتێكی كورتە بەناو جوگرافیا و مێژووی وڵاتانی ئیسلامی بەتایبەتی لەسەردەمی هارونە رەشید و كوڕەكانی، وەسفێكی جوانی شارو گوند و ناوچەكانمان بۆ دەكات و تیشكیش دەخاتە سەر ژیان و گوزەرانی خەڵكی لەو سەردەمدا.

موزیك و ئامێری عود
لەم رۆمانەدا موزیك بە گشتیی و ئامێری عود بەتایبەتی پانتایی گەورە داگیردەكەن، چونكە لێرەدا باسی ژیانی كەسێكی موزیكژەن دەكات، كە تەواوی ژیانی بۆ موزیك تەرخانكردووە و لەسەرەتای ژیانییەوە تا كۆتاییەكەی عودەكەی دەبێتە هاوڕێیەكی گیانی بەگیانی و لێی جیا نابێتەوە. هەرچەندە لەسەر ئەم ئامێرەش ژیانی تێكدەچێت و لەگەڵ خەڵكی تردا رووبەروی ململانێ دەبێتەوە. وەكو خۆشی دەڵێت: ” ئەو عودە چاوەڕوانكراوە هۆكاری گەورەی بەدبەختییم بوو. ل50″

رۆحی رق و كینە و ئیرەیی
خاڵێكی گرنگی تری ئەم رۆمانە باسی هەستی ئیرەیی و رق و كینەی ناخی مرۆڤ دەکات. كاتێك ئەم هەستە بەسەر كەسێكدا زاڵ بێت، ئیتر بەتەواوەتی لە هەموو شتە جوانەكانی رادەماڵێت و دەبێتە مرۆڤێكی دڕندە. باشترین نموونەش ئیسحاق موسڵییە، تا هەستی ئیرەیی بەسەریدا زاڵ نەبوو، وەكو باوكێكی میهرەبان مامەڵەی لەگەڵ زریاب و تەواوی كۆیلەكانی دەكرد، بەڵام كاتێك هەستی ئیرەیی و رق و كینە بەسەریدا زاڵ دەبێت، دەبێتە گەورەترین دڕندە و دوژمنی سەرسەختی زریابی داهێنەر. لێرەدا نووسەر باش توانیویەتی ئەو هەستە باس بكات و دیمەن و هەڵسووكەوتە ناشیرینەكانی ئیسحاق موسڵیمان بۆ بگوازێتەوە. بەتایبەتی لە پاش گەڕانەوەیان لە كۆشكی هارونە رەشید، ئەمە هەستە دەردەكەوێت:
“لە جڤاتی خۆشی و رابواردندا بووین، جڤاتێك دەبوو رۆحەكان تێیدا لە شەقەی باڵ بدەن و دووربكەونەوە لە چڵپاوی دەروونە نەخۆش و ناساغەكان و بۆ ئاسمانی خاوێنی روونی بەرز ببنەوە. ل 95
بەڵام ئیسحاق موسڵی رق بەسەریدا زاڵ دەبێت بۆ بەیانییەكەی یەكسەر پێی دەڵێت: لە ئەمڕۆ بە داوەوە جێگەت لێرە نابێتەوە.
“لە دوێنێوە من گەورەی تۆ نیم، راست و روون دەبم لەگەڵتدا. ئەی نازانیت ئێرەیی دەردێكە لە كۆنترین دەردەكان و لە هەموویان پتر كار لە ناخ دەكات و قووڵترین زام لەسەر دڵ جێهدەهڵێت، دنیا وایە. ناخۆشییەك بەردڵ و جەستە و ئاوەز دەكەوێت، ململانێش لەهەمان پیشەدا، دووبەرەكی و رق دروست دەكات” ل 97و98

ژیانی كۆیلەكان
لە رێگەی باسكردنی ژیانی تایبەتی زریابەوە، ئاگاداری رەوشی خراپی ژیانی ئەو كەسانە دەبین، كە بە زۆر لەو سەردەمەدا كراون بە كۆیلە و سەودا و مامەڵەیان پێوە كراوە. چۆن هەموو سیفاتی ئینسانی لەو كەسانە سەندراوتەوە.
“ئەوانی دی لەبری من بیریان دەكردەوە و چارەنووسیان دیاری دەكردم، تەنانەت من ناوەكەی خۆم هەڵنەبژاردووە. خۆم كۆیلایەتیم هەڵنەبژاردووە. ئەوان هێڵی ژیانیان بۆ كێشام و لەسەری رۆیشتم، پێیان گوتم گۆرانی بڵێ. گوتم. پێیان گوتم. لاڵبە، لاڵ بووم”ل 16.15

شاری بەغدا
هەرچەندە نووسەر سعودییە، بەڵام كاتێك رۆمانەكە دەخوێنیتەوە، هەست دەكەیت كەسێك نووسیویەتی خەڵكی بەغدایە، زۆر عاشقی بەغدایە و لە سەردەمی هارونە رەشیدا ژیاوە، لە هیچ كتێبێكی تردا، هێندە بە جوانی وەسفی بەغدای كۆن نەكراوە. ئەمەش گوزارشت لە زیرەكیی و توانای نووسەر دەكات، چونكە ئەو كەسە خەڵكی عیراق نییە و باسی سەردەمێكی شارێكیش دەكات كە ئەو نەیبینیوە. لە زۆر شوێندا وەسفی بەغدا دەكات: “بەغداد پایتەختی جیهانی نوێ بوو، خەریك بوو رووناكییەكەی دەگەشایەوە و ئەوانی دیی دادەپۆشی.” ل 56
لەبارەی وشەی بەغداوە نووسەر دەڵێت: بەغداد مانای ” بەخششی پەروەردگار” دەگەیەنێت. ل 73
“بەغداد لەو دەمەی خەلیفە ئەبو جەعفەری مەنسور بناغەی دانا، بووە پەناگەی گشت توێژەكان، لە هەموو لایەكەوە روویان لێكرد، بەغداد پڕبوو لە عەرەبی رەوەند، كورد، دەیلەم، فارس، عەبەشێ، توركمان… تا ئەم ساتەش بەغداد شارێكە ئامادەی هەموو شێمانەیەكی چاك و خراپە.” ل 74

موسڵ
بەپێچەوانەوە لەم رۆمانەدا وێنەیەكی جوانی موسڵ نابینین، نووسەر هەوڵیداوە لە پاش بەغدا باسی موسڵیش بكات، كە لەو كاتەوە تا ئێستاش دووەم شاری گەورەی عیراقە. لەبارەی موسڵەوە دەڵێت:
“موسڵ شارێكی گەورە و دێرین بوو، دەتگوت هەمیشە بۆ رووبەرووبوونەوەی ئاژاوە و خراپەكاری ساز و ئامادەیە، لەراستیدا نزیكتر بوو لە قەڵایەكی سەخت وەك لەشار” ل 16و 17
بەداخەوە لە مێژووی نوێشدا لە موسڵدا كۆمەڵێك رووداوی ناخۆش روویدا، دوایینیان داگیركردنی بوو لەلایەن چەتەكانی داعشەوە. جگە لەم دوو شارەش، نووسەر وەكو كامێرامانێك باسی كۆمەڵێك شار و شارۆچكەی تری وڵاتانی خۆرهەڵات و خۆرئاوا دەكات.

سەردەمی خەلافەتی هارونە رەشید
خەلیفە هارونە رەشید یەكێكە لە فەرمانڕەوا ناودارەكانی مێژوویی ئیسلامی، ساڵانی حوكمی ئەم پیاوە، بە ساڵانی زێڕینی بەغدا و گێتی عەرەبی و ئیسلامی دادەنرێت. نووسەریش زۆر بە جوانی مەلی هزری خوێنەر دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەو قۆناغە، دیارە ئەمەش كارێكی سەختە، چونكە ئەمە بابەتێكی مێژوویی گرنگ و هەستیارە، دەبێت نووسەر شارەزایی زۆر باشی لەبارەی مێژووەوە هەبێت. كاتێكیش دێرەكانی دەخوێنیتەوە، وەكو خوێنەرێك هەست دەكەیت نووسەر زۆر شارەزایی لەبارەی ئەو ساڵانەوە هەیە كە هارونە رەشید فەرمانڕەوای بەغدا بووە. بەگشتیش ئێمە وێنەیەكی جوان و باشی ئەم قۆناغە دەبینین، هەرچەندە لە مێژوودا زۆر رەخنە لە هارونە رەشید دەگیرێت، خەڵكانێك پێیانوایە حاكمێكی زاڵم بووە و زیاتریش خەریكی رابواردن و خۆشی ژیان بووە تا فەرمانڕەوایی، بەڵام ئەم خەلیفەیەش وەكو خەلیفەكانی تر، كۆمەڵێك خاڵی جوان و ناشیرینی هەیە.
نووسەر لە وەسفی ئەم فەرمانڕەوایەدا دەڵێت:
“هارونە رەشید شای شایانی جیهان و رزگاركەری وڵاتانی دوور و نزیك. سەروەری مەزنان و بەزینەری فارس و رۆم.
لە وەسفی كۆشكەكەشیدا دەڵێت:
“لای راستی ریزێكی درێژ لە زانا و شاعیر و ئەدیبان درێژبووبوەوە. لای چەپیشی فەرماندە و سەردارانی هەرێمان و لە پشتیشیانەوە سەربازانی مۆن وێستا بوون.”ل84

خۆشەویستی
بابەتێكی گرنگی تری ئەم رۆمانە “خۆشەویستییە” كاتێك زریاب”سەفیە”ی کەنیزە دەبینێت، كە ئەویش وەكو ئەو كراوە بەكۆیلە، عاشقی یەكتردەبن. حكایەتی زریاب و سەفیەش، جێژی زیاتری بەم رۆمانە بەخشیوە و هێندەی تر رۆمانەكەی رازاندۆتەوە.
جگە لەم باسانە، نووسەر لەم رۆمانەدا كۆمەڵێك باسی گرنگتر دەكات لەوانە ” هاوڕێیەتی، شەڕەنگێزی ناخی مرۆڤ، شەڕی دەسەڵات، كۆمەڵێك باسی گرنگی تر”.

تەكنیكی نووسین
یەكێك لەخاڵە جوانەكانی ئەم رۆمانە تەكنیك و شێوازی نووسینیەتی. نووسەر شارەزاییەكی زۆرباشی لە بواری بەكارهێنانی تەكنیكەكانی رۆماندا هەیە، رەگەزەكانی”دروستكردنی پاڵەوان، كوتوپڕ و گرێی ئەدەبی و دیالۆگ و دروستكردنی رووداوەكان” زۆر بەباشی بەكارهێناوە. لە هەمووشی گرنگتر ئەم رۆمانە دەچێتە قاڵبی رۆمانی مێژووییەوە، كەم نووسەریش هەیە بتوانێت لەمجۆرە رۆمانانەدا سەركەوتووبێت، دەبێت ئەو كەسانەی ئەمجۆرە رۆمانانە دەنووسن، شارەزایی زۆرباشیان لەبارەی ئەو مێژووەوە هەبێت كە باسی لێوە دەكەن، لەمەشدا نووسەری ئەم رۆمانە زۆر سەركەوتوو بووە، كاتێك رۆمانەكە دەخوێنیتەوە، هێندە بە جوانی وەسفی ئەو كاتە دەكات، هەست دەكەیت كەسێك نووسیویەتی لەوسەردەمەدا ژیاوە. ئەمەش دووبارە خاڵێكی بەهێزی تری بەم رۆمانە بەخشیوە.

دوا قسە
بەدڵنیاییەوە ئەم رۆمانە چ لە رووی ناوەڕۆك و چ لە رووی شێوازی نووسینەوە، جوانی و داهێنانێكی گەورەی پێوەدیارە، بەحوكمی ئەوەشی كە باسی كەسایەتییەكی مێژوویی دەكات، خوێنەر دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمانی زوو، كەمێك زانیاری لەبارەی ساڵانی فەرمانڕەوایی هارونە رەشید دەستدەكەوێت، جگە لەوەش ئەم رۆمانە مرۆڤ دەكاتە سەنتەر و چۆنێتی رەفتار و هەڵسوكەوتی لەگەڵ دەوروبەر دەبێتە مایەی گرنگی پێدانی، لە پێش هەموویانە مەسەلەی”رق و ئێرەیی پێبردن”دەبێتە كرۆكی سەرەكی رۆمانەكە و بە شێوەیەكی ئەدەبی جوان، دزێویی و ناشیرینی ئەم هەستەی مرۆڤ باس دەكات.
لە كۆتاییدا جێگەی خۆیەتی دەستخۆشی لە برای هێژامان سەباح ئیسماعیل بكەین، بۆ وەرگێڕانی ئەم دەقە جوانە ئەدەبییە و هیوای لەشساخی و كاری جوانتری بۆ دەخوازین.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا

سەرچاوە:
مەقبول ئەلعەلەوی. زریاب. وەرگێرانی: سەباح ئیسماعیل. چاپی یەكەم. ناوەندی رۆشنبیری رەهەند. سلێمانی. 2020.




ئه‌ده‌بی پۆلیسیی چییە ( کریمیناڵ).. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

وتەیەک

ئەمڕۆ لە تەواوی جیهاندا ئەدەبی پۆلیسی بەتایبەتی رۆمان، زۆر برەوی هەیە و لەناو جۆرەکانی تری رۆماندا، رۆمانی پۆلیسی لە هەموویان زیاتر خوێنەری هەیە، بەتایبەتی لە وڵاتانی خۆرئاوادا تەنانەت فیلم و درامای پۆلیسیش زۆر رەواجی هەیە. لە لایەکی ترەوە ژنە نووسەری بەریتانیا ئاگاتا کریستی کە بە دایکی رۆمانی پۆلیسی ناسراوە، لەپاش کتێبی ئینجیل و کارەکانی شکسپیر، پڕ فرۆشترین کتێبی هەیە لە جیهاندا، هەتاوەکو ئێستا نزیکەی 2 ملیار نوسخە لە کتێبەکانی فرۆشراوە. رۆژ لە دوای رۆژیش ئەم ئەدەبە لە جیهاندا برەوی زیاتر دەبێت و کاریگەری گەورەش بەسەر فیلم و درامای جیهانی داناوە.
ئێمە لەم دۆسێیە تایبەتەدا هەوڵدەدەین تیشک بخەینە سەر ئەم ژانرە گرنگەی ئەدەب و باس لە مێژووی سەرهەڵدان و بنەماکانی و جۆرەکانی، هەروەها تیشکێکی خێراش دەخەینە سەر ژیان و بەرهەمەکانی ژنە نووسەری بەریتانی ئاگاتا کریستی و کاریگەری بەسەر ئەم ئەدەبەوە دەخەینە روو. لە کۆتایشدا باس لەوە دەکەین کە بۆچی لەناو ئەدەبی کوردیدا ئەدەبی پۆلیسی گرنگی پێ نەدراوە. بەو هیوایەی لە رێگەی ئەم دۆسێیە تایبەتەوە، تیشک بخەینە سەر ئەم جۆرە جوانەی ئەدەب کە ئێستا گەشەی خێرا بەخۆیەوە دەبینێت.

سەرەتا
به‌دڵنیایه‌وه‌ کاتێک باسی تاوان و تاوانکاران ده‌کرێت، هه‌موومان دژیان ده‌وه‌ستینه‌وه‌، یان قێزمان له‌ کاره‌کانیان ده‌بێته‌وه‌. زۆرجاریش دێوه‌زمه‌ی ترس کاریگه‌ری زۆری بۆ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌مان هه‌یه‌. ترس له‌ تاوانکاران و کاره‌کانیان وامان لێده‌کات که ‌هیچ کاتێک خۆمان له ‌قه‌ره‌ی جیهانی تاوان نه‌ده‌ین. بەڵام ئه‌ده‌ب ده‌رباره‌ی ئەم جیهانە ترسناک و ناشیرینەی تاوان، بۆچوونێکی تری هه‌یه‌. ئه‌ده‌ب وه‌کو رۆژێکی پرشنگداره‌، تیشکه‌کانی ده‌چێته‌ ناو تاریکترین شوێنی ژیانه‌وه‌. ئه‌وه‌ تیشکی ئه‌ده‌به‌، ترسه‌کانمان له‌ جیهانی تاوان ده‌ڕه‌وێنێته‌وه ‌و دە‌یشکێنێت. ئه‌ده‌ب به‌ زمانێکی تر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ تاوان دا ده‌کات. هه‌ر ئه‌ویشه‌ پێمان ده‌ڵێت، که‌ دەکرێت سوود لەم جیهانە ترسناکە وەربگیرێت و بە زمانێکی ئەدەبی باسی تاوانکاران بکەین نەک بۆ ترس خستنە ناو دڵی خەڵکییەوە، بەڵکو بۆ ئاشنابوون لەو فرتوفێڵ و شێوازە ناشیرینانەی کە ئەوان لەتاوانەکانیاندا بەکاریدەهێنن.
ئه‌مڕۆ ئه‌ده‌بی پۆلیسی (کریمیناڵ) یه‌کێکه‌ له‌ به‌شه‌ گرنگه‌کانی ئه‌ده‌بی جیهانی، کاتێک گه‌یشتمه‌ ئه‌ڵمانیا و که‌مێک به‌سه‌ر زمانی ئه‌ڵمانیدا زاڵ بووم پێم سه‌یربوو، خه‌ڵکانێکی زۆر خه‌ریکی خوێندنه‌وه‌ی رۆمانی پۆلیسی بوون. رۆمانی پۆلیسی له ‌هه‌موو جۆره‌کانی تری رۆمان، ره‌واجی زیاتر بوو‌.
دیارە نەک لە ئەڵمانیا لە بەشێكی زۆری وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریکاشدا، ئەم ژانرەی ئەدەب، برەویی زۆرە. دیاره‌ ئه‌مه‌ش چه‌ندین هۆکاری خۆی هه‌یه‌. به‌داخه‌وه‌ هه‌تاوه‌کو ئه‌مڕۆش، ئێمه‌ی کورد له‌م به‌شه‌ گرنگ و خۆشه‌ی ئه‌ده‌ب بێ به‌شین، تا ئه‌مڕۆش لەم بوارەدا کتێبخانەی کوردی زۆر هەژارە‌، که‌ ئه‌ویش هۆکاری خۆی هه‌یه‌، له‌دواییدا باسی لێوه‌ ده‌که‌م.
من هەوڵدەدەم لەم وتارەدا باسی مێژووی سەرهەڵدانی ئەم ئەدەبە و بنەما و مەرجە سەرەکییەکانی و جۆرەکانی بکەم و هۆکاری پێشکەوتنی لە خۆرئاوادا دەردەخەم، لەکۆتایشدا هەوڵدەدەم هۆکاری لاوازی ئەدەبی کوردی لەمبارەیەوە بخەمەڕوو.

سه‌ره‌تای ئاشنابوونم به‌ رۆمانی پۆلیسی

کاتێک گه‌یشتمه‌ ئه‌ڵمانیا، زنجیره‌یه‌کی ته‌لەفزیۆنی هه‌بوو، به‌ناوی (کۆمیسار کۆلۆمبوس). که‌ له‌لایه‌ن ئه‌کته‌ری ناسراوی ئه‌مه‌ریکی Peter Michael Falk پیتەر میشایل فالک رۆڵی کۆمیسار کۆڵۆمبۆسی دەبینی. ئه‌و کۆمیساره‌ به‌شێوازێکی ئێجگار تایبه‌ت و سه‌رنجڕاکێش به‌دوای تاوانباراندا ده‌گه‌ڕا. ئه‌مه‌ش وای لێکردم که‌ خوولیای رۆمانی پۆلیسی بم. یه‌که‌مین رۆمانیش که‌ ئاشنای ده‌ریای ئه‌ده‌بی پۆلیسی کردم، رۆمانێکی نووسه‌ری مه‌زنی ئینگلیزی ئاگاتا کریستی بوو، به‌ناوی:(Der Tod auf dem Nil مردن له‌سه‌ر نیل).
به ‌راستی ئه‌م رۆمانه‌ چێژێکی ئێجگار زۆری ئه‌ده‌بی هه‌بوو لام. ئاگاتا کرسیتی خاوه‌نی چه‌ندین رۆمانی پۆلیسیه‌. به‌شێکی زۆریشیان کراون به‌ فیلم. ئه‌م رۆمانه‌ی ئاگاتا کرسیتی، باسی تاوانی کوشتنی ژنێک ده‌کات، له‌سه‌ر یه‌کێک له‌ که‌شتیه‌کان له‌سه‌ر رووباری نیل. بەڵام ئه‌و به‌شێوازێکی ئێجگار تایبه‌ت، به‌ناخی تاوانباران و کۆمه‌ڵگەی ئینگلیزیدا ده‌ڕوات. ده‌توانم بڵێم ئه‌م رۆمانه‌ بوو به‌ به‌له‌مێک و به‌ره‌و ده‌ریای ئه‌ده‌بی پۆلیسی بردم. پاش ئه‌م رۆمانه‌ نووسه‌ری مه‌زنی سوێدی هۆکان نه‌سرHakan Nesser نووسه‌ری ئیتاڵی Gianrico Carofiglio یم ناسی. دیاره‌ ئه‌مان خاوه‌نی شێوازی تایبه‌تی خۆیانن که‌ زۆر جیاوازه‌ له‌ شێوازی نووسینی ئاگاتا کرسیتی. له‌ دواییدا باسی لێوه‌ ده‌که‌م، هەموو ئەمانە بوونە سەرەتایەک بۆ ئەوەی بەدوای ئەم ژانرە جوانەی ئەدەبدا بگەڕێم. بەڵام با سەرەتا بزانین رۆمانی پۆلیسی مانای چییە و چۆنە؟.

رۆمانی پۆلیسی چییه؟
رۆمانی پۆلیسی ئه‌و جۆرە رۆمانەیە، که ‌زیاتر گرنگی به‌ مه‌سه‌له‌ی تاوان و تاوانکاران ده‌دات، هەوڵدەدات بە شێوەیەکی ئەدەبی جوان، باسی تاوانێک بکات و بۆ خوێنەری دەگەڕێتەوەو لە کۆتایشدا بکوژەکە یان تاوانباراکە ئاشكرا دەکات و دەدرێتە دادگا.
له‌م جۆره‌‌ رۆمانەدا باسی روودانی تاوانێک ده‌کرێت، له ‌رێگەی (ئه‌فسه‌ری پشکنه‌ر، دیده‌کتیڤ، کۆمیسارێکه‌وه‌) هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌و گرتنی تاوانباره‌که‌ ده‌دات.
لەمبارەیەوە رۆمانووسی ئه‌ڵمانی Veit Heinichen ده‌ڵێت: (رۆمانی پۆلیسی بریتییه‌ له‌ چیرۆکێکی فه‌نتازی، که‌ به‌شێوه‌ی تایبه‌تی خۆی، هه‌وڵده‌دات کۆمه‌ڵگەکەمان پێ بناسێنێت. له‌هه‌مانکاتیشدا، باسی چه‌ند گۆشه‌یه‌کی تاریکی ناو کۆمه‌ڵگە ده‌کات، که‌ ئێمه‌ نایناسین).

سه‌ره‌تای رۆمانی پۆلیسی

له‌بارەی سه‌رهه‌ڵدان و دروستبوونی رۆمانی پۆلیسی، کۆمه‌ڵێک راوبۆچوونی جیاواز هه‌یه‌. هه‌ندێک پێیان وایه‌ سه‌ره‌تاکه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ درامانووسی گه‌وره‌ی یۆنانی Sophokles. که ‌له‌ ساڵی 425 زاینیدا، چیرۆکی (مه‌لیک ئۆدیپۆس)ـی نووسی. هه‌ندێکی تر پێیان وایه‌ سه‌ره‌تاکه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شاعیری گه‌وره‌ی ئه‌ڵمان شیله‌ر. کە له‌ ساڵی 1786دا چیرۆکێکی به‌ناوی(Der Verbrecher aus verlorener Ehre، تاوانبارێک له‌ خێزانێکی دۆڕاو)دا نووسی. هه‌ندێکیش رۆمانه‌ مه‌زنه‌که‌ی(تاوان و سزا)ی نووسه‌ری گه‌وره‌ی روسی دیستیۆفسکی، به‌ سه‌ره‌تای رۆمانی پۆلیسی داده‌نێن.
به‌ڵام بۆیه‌که‌مین جار رۆمانێکی پۆلیسی نووسرا بێت، کە تەواوی بنەماکانی رۆمانی پۆلیسی تێدابێت، له‌ لایه‌ن نووسه‌ری ئه‌مه‌ریکی Edgar Allan Poe وه‌یه‌. ئەو له ‌ساڵی 1841 رۆمانێکی به‌ناوی (دوو کوشتن له‌شه‌قامی مۆرگێس) نووسی. ئه‌م رۆمانه‌ به‌سه‌ره‌تای رۆمانی پۆلیسی داده‌نرێت، چونکه‌ بۆیه‌که‌می نجار له‌م رۆمانه‌دا رۆڵیDetektiv ( ئه‌فسه‌ری پشکێنه‌ر، کۆمیسار) دیارده‌که‌وێت. که‌ ئه‌مه‌ش یه‌کێکه‌ له‌ مه‌رجه‌ سه‌ره‌کیه‌کانی رۆمانی پۆلیسی.
جێگەی ئاماژەیە ئادگار ئالا پۆ ” کە لە ساڵی 1809 لەدایک بووەو ساڵی 1849 کۆچی دواییکردووە” ئەو لە یەککاتدا رەخنەگر و شاعیر و رۆژنامەوان و چیرۆکنووسێکی بەتوانا بوو، رۆڵێکی بەرچاویشی هەبوو لە پێشخستنی رەوتی رۆمانسیەت لە ئەمریکادا، بە باوکی ئەدەبی پۆلیسیش دادەنرێت.

مه‌رجه‌کانی رۆمانی پۆلیسی
دیاره‌ رۆمانی پۆلیسی، کۆمه‌ڵێک یاسای تایبه‌ت به ‌خۆی هه‌یه‌. که ‌تاڕاده‌یه‌کی زۆر جیاوازه‌ له‌ رۆمانه‌کانی تر. نووسه‌ر و ره‌خنه‌گری ئه‌ڵمانیUlrich Schulz پێی وایه‌ ده‌بێت له‌ رۆمانی پۆلیسدا ئاگاداری سێ خاڵ بین کە ئەوانیش بریتین لە:
یه‌که‌م: بوونی کۆمیسار Detektiv.
دووه‌م: بوونی تاوانبار.
سێیه‌م: بوونی قوربانی.
ئه‌م سێ خاڵه‌ بە مه‌رجی سه‌ره‌کی هه‌موو رۆمانێکی پۆلیسی دادەنرێت و هەر رۆمانێکیش ئەم سێ خاڵەی تێدا نەبێت، ناکرێت بە رۆمانی پۆلیسی دابنرێت، بگرە دەچێتە قاڵبی رۆمانی ترەوە.

دێتێکتیڤ یان کۆمسیار

کۆمیسار یان Detektiv رۆڵی سه‌ره‌کی لە هه‌موو رۆمانێکی پۆلیسییدا دەگێڕێت‌. کۆمیسار رۆڵی رۆژ ده‌بینێت، هه‌موو رووداو و پاڵه‌وانه‌کانی تر، به‌ ده‌وریدا ده‌سووڕێنه‌وه‌. به ‌واتایه‌کی تر، هیچ رۆمانێک ناتوانین ناوی پۆلیسی لێ بنێین، ئەگه‌رDetektiv یان کۆمیساری تێدا نه‌بێت. لێرەدا کۆمیسار رۆڵی ئەو کەسە دەگێڕێت کە تەواوی رۆمانەکەی لەسەرشانە و بەبێ بوونی ئەم کۆمیسارە، رۆمانەکە نوقسان دەبێت. هەربۆیە هەرکەسێک بیەوێت رۆمانێکی پۆلیسی بنووسێت دەبێت زۆر بە جوانی بزانێت رۆڵی کۆمیسار دابڕێژێت، چونکە ئەو دەتوانێت دەزووی رۆمانەکە بکاتەوەو دایبخات. دیارە مەرجیش نییە پاڵەوانی سەرەکی رۆمانەکەش بێت، بەڵام گرنگ لێرەدا ئەوەیە، کە هەر دەبێت کەسێک هەبێت رۆڵی کۆمیسار بگێڕێت.

تاوانبار
هەمیشە کەسی تاوانباریش رۆڵی گەورەی هەیە لە رۆمانی پۆلیسیدا، دەبێت نووسەر زۆر بە باشی بزانێت چۆن باسی هەست و نەست و هۆکاری تاوانەکە بخاتە روو، جگە لەوەش دەبێت نووسەر زۆر بە وریاییەوە، ئەو جیاوازیانە دەربخات کە لە نێوان کەسی تاوانبار و کەسی ئاساییدا هەیە. باسکردنی رۆڵی تاوانباریش، بنەمایەکی سەرەکی تری ئەمجۆرە رۆمانەیە، گەر نووسەر سەرکەوتوو نەبێت لە باسکردن و داڕشتنی کەسایەتی تاوانبار، ئەوا سەرکەوتوو نابێت. لەهەمانکاتیشدا گەڕان و پشکنین بەدوای تاوانباردا، کارێکی تری نووسەرە کە لەمەشدا دەبێت نووسەر زۆر بە سەلیقەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکات. هەروەها دەبێت لە کۆتایی رۆمانەکەدا کەسی تاوانبار بدۆزرێتەوە، دەنا ناچێتە قاڵبی رۆمانی پۆلیسییەوە. لەلایەکی ترەوە زۆرجار لەیەک رۆماندا تەنها یەک کەس تاوانبار نییە، بگرە لەوانەیە تاوانبار چەند کەسێک بێت، بۆ نموونە لە رۆمانی ” کوشتن لە شەمەندەفەری خۆرهەڵاتدا” لە نووسینی ئاگاتا کریستی، لەکۆتاییدا کۆمیسار هیرکل بوارو دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی، 13 کەس تاوانبارن لە کوشتنی راتشیتی قوربانی، کە هەر هەموویان چەقۆیان کردووە بە جەستەیدا.

قوربانی
هەروەک چۆن داڕشتنی کەسایەتی تاوانبار گرنگە، بەهەمانشێوەش داڕشتنی کەسایەتی قوربانیش زۆر گرنگە. دەبێت نووسەر لە رۆمانەکەدا ئەوە بۆ خوێنەر شیبکاتەوە ئەو کەسە چۆن بووە بە قوربانی؟! هەروەها بۆچیش بووە بە قوربانی؟ جێگەی ئاماژەیە زۆرجاریش لە یەک رۆماندا چەند قوربانییەک دەبینین، بەتایبەتی کاتێک باسی کەسایەتییەکی سادیی بکرێت کە زۆر حەزی لە کوشتنی خەڵکی ئاسایی بێت.

چەند رەگەزێکی تر
جگە لەم سێ خاڵە، چەندین رەگەزی تریش هەن کە رۆڵی گەورە دەگێڕن لە رۆمانی پۆلیسیدا بەتایبەتی “زمان، شوێن، دیالۆگ، گرێ” بەتایبەتی گرێ رۆڵی سەرەکی دەگێڕێت.

گرێ
هیچ رۆمانێکی پۆلیسی به‌بێ ( گرێ) نابێت. هه‌موو کاتێک نووسه‌ر هه‌وڵده‌دات له‌ رێگەی (گرێ)ـوه‌، خوێنه‌ر بۆ ناو رۆمانه‌که‌ په‌لکێش بکات. (گرێ)ش له‌ رۆمانی پۆلیسیدا، واته‌ دۆزینه‌وه‌ی تاوانباره‌که‌یه‌. زۆرجار له ‌کۆتایی رۆمانه‌که‌دا، به‌دۆزینه‌وه‌ی تاوانباره‌که‌ له‌لایه‌ن Detektiv وه‌، گرێی رۆمانه‌که‌ ده‌کرێته‌وه‌. دەبێت نووسەر زۆر بە جوانیی و وریاییەوە ئەم گرێیە بکاتەوە، بگرە دەتوانم بڵێم یەکێکە لەو مەرجانەی کە سەرکەوتویی رۆمانەکە دیاری دەکەن، چونکە نووسەر سەرکەوتوو نابێت لە شیکردنەوەی دەزووی گرێی رۆمانەکەی، رۆمانەکەی لای خوێنەر مایەی گرنگی نابێت و نایخوێنێتەوە.

زمان
زمان له‌م جۆره‌ رۆمانه‌دا شێوه‌یه‌کی ئاسان و ساکاری هه‌یه‌، چونکه‌ رۆمانی پۆلیسی زیاتر بۆ خه‌ڵکی ئاسایی ده‌نووسرێت و زیاتر ئه‌وان تالیبی ئه‌و جۆره‌ رۆمانانه‌ن. هه‌ربۆیه‌ زمانی رۆمانی پۆلیسی، خۆی له‌ ده‌سته‌واژه‌ی فه‌لسه‌فی و قورس لاده‌دات. هه‌وڵده‌دات به‌ زمانێکی ئاسایی باسی رووداوه‌کان بکات. هەروەها دەبێت نووسەر ئاگاداری شێوازی قسەکردن و رەفتاری تاوانکاران بێت کە زۆرجار کەمێک تایبەتە.

شوێن
شوێن له ‌رۆمانی پۆلیسیدا، جێگایه‌کی گرنگ و تایبه‌تی هه‌یه‌. شوێنی رووداوه‌که‌ یان تاوانه‌که‌، ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌کی ئێجگار جوان وه‌سف بکرێت. هه‌موو کاتێکیش نووسه‌ر هه‌وڵده‌دات، له‌ ده‌وری ئه‌و شوێنه‌ی که‌ تاوانه‌که‌ی تێدا رووداوه‌، بکاته‌ شوێنی سه‌ره‌کی له‌ رۆمانه‌که‌یدا.

جۆڕه‌کانی رۆمانی پۆلیسی
دیاره‌ رۆمانی پۆلیسی چه‌ندین جۆری هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش تاڕاده‌یه‌کی زۆر تایبه‌تمه‌ندیه‌کی زۆری داوه‌ به‌م جۆره‌ی رۆمان.

رۆمانی پۆلیسی کۆمیدی
له‌م جۆره‌ رۆمانه‌دا، نووسه‌ر هه‌وڵده‌دات، له ‌رێگەی کۆمیدیه‌وه‌ بچێته‌ ناو رۆمانه‌که‌وه‌. زۆرجار له‌ رێگەی Detektiv وه‌ هه‌وڵده‌دات شێوازێكی کۆمیدی بداته‌ پاڵه‌وانه‌کانی. دیاره‌ چه‌ندین نووسه‌ر پشتیان به‌م جۆره‌ به‌ستووه‌، له‌سه‌ر و هه‌مووشیانه‌وه‌ ژنه‌ نووسه‌ری مه‌زنی ئینگلیزی Agatha Christieئاگاتا کریستی. که ‌به‌شێکی زۆری رۆمانه‌کانی، له ‌رێگەی کۆمیدیه‌وه‌ باسی تاوانه‌کان ده‌کات. هه‌روه‌ها چه‌ندین نووسه‌ری تریش هه‌ن، که ‌پشت به‌ هونه‌ری کۆمیدی ده‌به‌ستن له‌وانه‌ Charlotte MacLeod, Donna Leon, Anne Chaplet, Christopher Stahl

رۆمانی پۆلیسی مێژوویی
له‌م جۆره‌دا نووسه‌ر هه‌وڵده‌دات باسی تاوانێک بکات، که ‌له‌ چه‌رخه‌ کۆنه‌کاندا روویداوه‌. له‌هه‌مان کاتیشدا هه‌وڵده‌دات، له‌ رێگەی رۆمانه‌که‌وه‌، باسی شارستانی ئه‌و شوێنه‌ بۆ خوێنه‌ر بکات. له‌وانه‌ رۆمانی Rachende Geister، Agatha Christie، که ‌باسی مێژووی شارستانی میسری کۆن ده‌کات. دیارە ئەمجۆرەی رۆمانی پۆلیسی زۆر قورسە، دەبێت نووسەر شارەزاییەکی ئێجگار باشی هەبێت لە بارەی مێژووی ئەو رووداوەی کە باسی دەکات، دەبێت لە هەموو روویەکەوە، پاڵەوانەکانی بەو شێوەیە دابڕێژێت، کە لەو سەردەمەدا ژیاون.

Thriller هەستبزوێن
ئه‌میش جۆرێکی تره‌ له‌ رۆمانی پۆلیسی. هیچ جیاوازیه‌کی ئه‌وتۆی له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تر نییه‌، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت، که ‌له‌م جۆره‌دا ره‌گه‌زی (باش و خراپ) به‌ ئاشکرایی ده‌رده‌که‌وێت. نووسه‌ر هه‌وڵده‌دات مه‌سه‌له‌ی (چاکه‌ و خراپه‌) به ‌ته‌واوی ده‌ربخات. Detek کۆمیسار ده‌بێته‌ پاڵه‌وانی (چاکه) و دژی تاوانبار (خراپه‌) ده‌جه‌نگێت. له‌ کۆتایشدا ده‌بێت(چاکه‌) سه‌ربکه‌وێت به‌سه‌ر خراپه‌دا. دیاره‌‌ Thriller له ‌سینه‌مادا زیاتر به‌کاردێت. به‌شی زۆری فیلمه‌کانیش، له‌و رۆمانانه‌ وه‌رده‌گیرێن، که‌ له‌سه‌ر ئه‌م جۆره‌ نووسراون.

رۆمانی سایکۆلۆژی پۆلیسی
تاوانبار لێره‌دا که‌سێکه‌، نه‌خۆشی ده‌روونی هه‌یه‌. هه‌ر ئه‌م نه‌خۆشیه‌ش ده‌بێته‌ هۆکاری سه‌ره‌کی تاوانه‌که‌ی. بۆ نموونه‌ له‌ رۆمانه‌ مه‌زنه‌که‌ی (تاوان و سزای) دیستۆیفسکی، راسکۆلنیکۆڤ گه‌نجێکی خوێندکاره، نه‌خۆشیه‌ ده‌روونیه‌که‌ی وای لێده‌کات، که‌ تاوانێکی گه‌وره‌ی کوشتن ئه‌نجام بدات. به‌ واتایه‌کی تر نووسه‌ر هه‌وڵده‌دات، باری ده‌روونی که‌سێک شیبکاته‌وه‌ و چۆن ئه‌م باره‌ ده‌روونیه‌ش، ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌سێک تاوانێک ئه‌نجام بدات، له‌ حاڵه‌تێکدا ئه‌م که‌سه‌ تاوانبار نییه‌، به‌ڵکو نه‌خۆشی ده‌روونی هه‌یه‌. له‌م جۆره‌ رۆمانه‌دا، ده‌بێت نووسه‌ر شاره‌زایه‌کی زۆر باشی لە زانستی سایکۆلۆژی هەبێت. گه‌ر نووسه‌ر زاڵ نه‌بێت به‌سه‌ر ئه‌م زانسته‌دا، ناتوانێت رۆمانه‌که‌ی به‌باشی بنووسێت.

رۆمانی پۆلیسی ره‌خنه‌گرانه‌ یان کۆمه‌ڵایه‌تی
له‌م جۆره‌دا نووسه‌ر هه‌وڵده‌دات له‌ رێگەی تاوانێکه‌وه‌، ره‌خنه‌کانی خۆی ئاڕاسته‌ی کۆمه‌ڵگە بکات. لێره‌دا نووسه‌ر په‌ل ده‌هاوژێت بۆ ناو هه‌موو بواره‌کانی کۆمه‌ڵگەوه‌، به‌چاوێکی ره‌خنه‌گرانه‌ ده‌ڕوانێته‌ (ئایین، سیاسه‌ت، نه‌ریت و فه‌رهه‌نگی) ناو کۆمه‌ڵگە. دیاره‌ ئه‌م جۆره‌ رۆمانه‌ش له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا سه‌ریهه‌ڵدا. ئه‌ویش زیاتر له ‌رێگەی نووسه‌ره‌ سوێدیه‌کانه‌وه‌ بوو به‌تایبه‌ت هه‌ردوو نووسه‌ری مه‌زن (Henning Mankell ,Hakan Nesser,). به‌ش به‌حاڵی خۆم زیاتر حه‌زم له‌م جۆره‌ی رۆمانی پۆلیسیه‌. پێش ماوه‌یه‌ک رۆمانێکی ,Hakan Nesser خوێنده‌وه‌ به‌ناوی Münsters Fall . ئه‌وه‌ یه‌که‌مین رۆمانی ئه‌و نووسه‌ره ‌بوو خوێندمه‌وه‌. به‌ڕاستی زۆر شاره‌زاییانه‌ باسی(ته‌نهایی، پیری، شانس) کردووه‌. Hakan Nesser ئێجگار به‌توانایه‌، له‌ وه‌سفکردنی تاوانباران، ئێجگار شاره‌زایانه‌ ره‌خنه‌کانی خۆی ئاڕاسته‌ی کۆمه‌ڵگەی سوێدی ده‌کات.
نووسه‌رێکی تری ئیتاڵیش هه‌یه‌، به‌ناوی Gianrico Carofiglio، دیاره‌ جگه‌ له‌وه‌ی نووسه‌رێکی گه‌وره‌یه‌، حاکمێکی ناسراوه‌ له‌ دژایه‌تی مافیا له‌ ئیتاڵیا. هه‌روه‌ها ماوەیەکیش سیناتۆر بوو‌ له‌ په‌رله‌مانی ئیتاڵیا. ئه‌م نووسه‌ره‌ش له‌ رێگەی رۆمانی پۆلیسیه‌وه‌، توانیوویه‌تی ره‌خنه‌کانی خۆی ئاڕاسته‌ی کۆمه‌ڵگەی ئیتاڵیا بکات. یه‌که‌م جار رۆمانی Reise in die Nacht م خوێنده‌وه‌. که ‌باسی کوشتنی منداڵێک ده‌کات له‌ شاری باری. له‌سه‌ر ئه‌م تاوانه‌ش، بە ناڕەوا کۆچەرێکی‌ سەنیگالی ده‌ستگیر دەکرێت. هه‌موو خه‌ڵکی ئه‌و تاوانبار ده‌که‌ن، به‌ڵام دوایی ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌و بێ تاوانه‌. هه‌ر لێره‌دا نووسه‌ر زۆر به ‌جوانی وه‌سفی هه‌ستی فاشیستانه ‌و راسیزستانه‌ی ئیتاڵیه‌کان ده‌کات، به‌رامبه‌ر به‌ خه‌ڵکی بێگانه‌. له‌ رۆمانێکی تریشیدا به ‌ناوی In Freiem Fall ، باسی کێشه‌ی ژنێک ده‌کات، که ‌به‌ منداڵی باوکی په‌لاماری سێکسی داوه‌. هه‌ر ئه‌م کاره‌ش ته‌واوی ژیانی ئه‌و کچه‌ تێکده‌دات. له‌م جۆره‌ رۆمانه‌دا، ده‌بێت نووسه‌ر شاره‌زایی باشی هه‌بێت، له‌ زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌کان. ده‌بێت زۆر شاره‌زاییانه‌ ره‌خنه‌کانی ئاڕاسته‌ی کۆمه‌ڵگە بکات و لە چۆنێتی داڕشتنی رووداوەکان و پاڵەوانەکاندا زۆر شارەزا بێت. دیارە لە ئێستادا زیاتر ئەم جۆرەی رۆمانی پۆلیسی برەویی هەیە بەتایبەتی لە ئەوروپادا.

بۆچی رۆمانی پۆلیسی گەشەی سەند؟
له ‌پاش ساڵه‌کانی شه‌ستی سه‌ده‌ی رابروودودا، رۆمانی پۆلیسی به‌شێوه‌یه‌کی ئێجگار زۆر، له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریکای باکوور گه‌شه‌ی سه‌ند. به‌ته‌واوی بوو به‌ ئه‌ده‌بی میللی (شه‌عبی)، چونکه‌ هه‌موو که‌سێک رووی له‌م جۆره‌ رۆمانانه‌ کرد. دیارە لەمەشدا کۆمەڵێک هۆکاریی سیاسی و کۆمەڵایەتیی و فەرهەنگی رۆڵیان هەیە، لێرەدا هەوڵدەدەین باسی هەندێکیان بکەین.

ئەدەبی سەرکێشی
هەندێک رەخنەگر پێیان وایە کە رۆمانی پۆلیسی، درێژکەرەوەی رۆمانەکانی سەدەی پێشووە بەتایبەتی ئەوانەی دەچنە قاڵبی ئەدەبی”سەرکێشی، مغامرات”ـەوە. هەر لەم بارەیەوە ره‌خنه‌گری ئه‌ڵمانی Ulrich Schutz ده‌ڵێت:(هۆکاری سه‌ره‌کی ئه‌وه‌بوو که‌ رۆمانی پۆلیسی درێژکه‌ره‌وه‌ی رۆمان یان ئه‌ده‌بی(Abenteuer، مغامرات) بوو. له‌م رۆمانانه‌شدا خوێنه‌ر حه‌ز به‌ سەرکێشیی”مجازه‌فه” ‌و شێتیه‌کانی پاڵه‌وانی رۆمانه‌کان ده‌کات).

دوورکەوتنەوە لە سیاسەت
له‌لایه‌کی تریشه‌وه ‌له‌و ساڵانه‌دا جه‌نگی ساردی نێوان بلۆکی خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا، خه‌ڵکی تووشی بێزاری کردبوو، هه‌ربۆیه‌ خه‌ڵکی زیاتر به‌ دوای جۆره‌ رۆمانێک ده‌گه‌ڕان، که‌ دووریان بخاته‌وه‌ له‌و ژیانه‌ سیاسیی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ جه‌نجاڵه‌ی ئه‌و کات.

حەزی گەڕان و پشكنین
له‌ هه‌مانکاتیشدا رۆمانی پۆلیسی جۆره‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کی تێدایه‌، که‌ هه‌ستی (فضولیه‌ت) لای خوێنه‌ر ده‌وروژێنێت. خوێنه‌ر زیاتر حه‌ز ده‌کات به‌دوای رووداوه‌کانه‌وه‌ بێت و کەسی تاوانبار بدۆزێتەوەو لە هۆکاری تاوانەکە ئاگاداربێت.

رۆڵی سینه‌ما و تیڤی له‌ پێشکه‌وتنی رۆمانی پۆلیسی
یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی تری پێشکه‌وتن و گەشەی خێرای رۆمانی پۆلیسی، سینه‌ما و تیڤیه‌. له ‌پاش ساڵانی شه‌سته‌کانی سه‌ده‌ی رابردوودا، رۆمانی پۆلیسی ره‌واجێکی ئێجگار گه‌وره‌ی له‌ سینه‌ما و تیڤیدا په‌یداکرد. به‌تایبه‌تی هۆلیود، گرنگییه‌کی زۆری به‌م جۆره‌ رۆمانانه‌ ده‌دا. ئه‌مڕۆ لە وڵاتانی خۆرئاوادا فیلمی پۆلیسی یان زنجیره‌ی درامای ته‌له‌ڤزیۆنی پۆلیسی، هه‌موو که‌ناڵه‌کانی تیڤی گرتۆته‌وه‌. وای لێهاتووه‌ هه‌موو شه‌وێک فیلمێک یان زنجیره‌یه‌کی ته‌له‌فزیۆنی پۆلیسی پێشکه‌ش ده‌کرێت. دیاره‌ ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی، که ‌ئه‌م جۆره‌ فیلمانه‌ سه‌رنجی بینه‌ر زیاتر بۆلای خۆ راده‌کێشێت. هه‌ربۆیه‌ ئه‌وانیش زیاتر خه‌ریکی ئه‌م جۆره‌ کارانانه‌ن. ده‌توانم بڵێم، ئه‌مڕۆ فیلمی پۆلیسی جێگای فیلمی کاوبۆی یان (Western,عه‌صابه‌)ی کۆنی گرتۆته‌وه‌.
دیاره‌ ئه‌مه‌ش هێنده‌ی تر، رۆمانی پۆلیسی پێشخست، چونکه‌ به‌شی زۆری ئه‌و فیلمانه‌، له‌ رۆمانه‌ پۆلیسیه‌کانه‌وه‌ وه‌رده‌گیرێت. به‌واتایه‌کی تر، ئه‌مڕۆ سینه‌ما و تیڤی ، گه‌وره‌ترین هۆکارن بۆ گه‌شه‌سه‌ندنی ئه‌م جۆره‌ی رۆمان.

زۆربوونی تاوان
لەگەڵ زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان، تاوانیش زیادیکردووە، هەرئەمەش وایکردووە کە ئێمە رۆژانە گوێمان لە تاوانێک بێت، هەر تاوانێکیش چیرۆکێکی دڵتەزێنی لە پشتەوەیەتی، خەڵکیش وایانلێهاتووە کە بە دوای چیرۆکی تاوانەکاندا بگەڕێن و لە هۆکاری تاوانەکە بکۆڵنەوە. هەروەها بوونی تاوانی زۆریش.

نووسەرانی بواری ئەدەبی پۆلیسی
دیارە لەم ژانرەی ئەدەبیشدا کۆمەڵێک نووسەر لە جیهاندا ناوبانگیان دەرکردووە لەوانە: Charlotte MacLeod, Donna Leon, Anne Chaplet, Christopher Stahl،,Hakan Nesser Gianrico Carofiglio. Henning Mankell بەڵام ئەوەی کە لە تەواوی جیهاندا بەم ئەدەبە ناسراوە، ژنە نووسەری بەریتانی ئاگاتا کریستییە، کە پێش چەند ساڵێك گۆڤاری ” ڤێڵت دێر فراون” ئەڵمانی بە ” شاژنی کریمی” ناوی بردووە.

ئاگاتا کریستی و دایکی رۆمانی پۆلیسی
ئاگاتا کریستی لە 15 سێپتەبەری 1890 لە باشووری بەریتانیا لەدایک بووەو لە 12 کانوونی دووەمی ساڵی 1976 کۆچی دوایی کردووە. هیچ ژنە نووسەرێکی بەریتانی و جیهانیش هێندەی ئاگاتا کریستی لە جیهاندا ناسراو نییە. لە پاش کتێبی ئینجیل و کارەکانی شکسپیر، کتێبەکانی ئاگاتا کریستی دێن کە پڕ فرۆشترین کتێبی جیهان بوون، هەتاوەکو ئێستا زیاتر لە دوو ملیارد نوسخە لە کتێبەکانی لە جیهاندا فرۆشراون. ئەم ژنە لە تەمەنیدا 66 رۆمانی پۆلیسی و 23 شانۆ و کۆمەڵێک کورتە چیرۆکی نووسیوە، جگە لەوەش بەناوی خوازراویشەوە چەند کتێبێکی چاپ کردووە. بەشێکی زۆری رۆمانەکانیش کراون بە فیلمی سینەمایی، تاوەکو ئێستا22 فیلمی سینەمایی و 76 فیلمی تەلەفزیۆنی لە رۆمانەکانی ئاگاتا کریستی بەرهەمهێنراوە. جگە لەوەش رۆمانەکانی وەرگێڕاون بۆ سەر 104 زمانی جیهانی و رۆمانیAnd Then There Were None لە جیهاندا زیاتر لە 100 ملیۆن نوسخەی لێفرۆشراوە، هەر ئەمەش وایکردووە کە ئەم کتێبە ببێت بە پڕ فرۆشترین کتێبی جیهان.
ئاگاتا کریستی خاوەنی شێوازێکی تایبەتی نووسین بوو، بەشێوەیەکی ئەدەبی زۆر جوان، هەوڵیداوە بەدوای تاوانباراندا بگەڕێت و تاوانەکانیان ئاشكرا بکات. ئەوەی مایەی سەرنجە کە ئاگاتا کریستی لە ژیانی شەخسیدا زۆر دووربووە لە بواری ئەدەبی پۆلیسی، ئەو لە کاتی جەنگی یەکەمی جیهاندا، پەرستار بووەو لە نەخۆشخانەکاندا یارمەتی سەربازە بریندارەکانی داوە، وەکو خۆشی دەڵێت، ئەو ماوەیە سوودی زۆری لەو چیرۆکانە وەرگرتووە کە سەربازە بریندارەکان بۆیان گێڕاوەتەوە، زۆرجار خۆشی هەوڵیداوە چیرۆک بۆ سەربازە بریندارەکان بگێڕێتەوە بۆ ئەوەی ئازار و برینەکانیان لەبیر بچێتەوە. لە کاتی جەنگی دووەمی جیهانیشدا، وەکو یاریدەدەری پزیشكی لە یەکێک لە دەرمانخانەکاندا کاریکردووە، لەو کاتەشدا جەنگ بووە، وەکو خۆشی دواتر دەڵێت: ئەو ماوەیەش زانیاریی زۆری لە بارەی ماددەی ژەهرەوە وەرگرتووە، کە لە بەشێک لە رۆمانەکانیدا باسی ئەو تاوانبارانە دەکات کە بە ژەهر قوربانییەکانیان دەکوژن.
بە گشتی ئاگاتا کریستی زۆرێک لە مێژوونوسان و ئەدیبانی جیهان، ئەو بە دایکی گەورەی ئەدەبی پۆلیسی دادەنێن، ئەو چ لە رووی شێواز و ناوەڕۆکیشەوە، شۆڕشێكی گەورەی بە سەر ئەدەبی پۆلیسیدا کردووەو دواتریش بۆتە مامۆستایەک بۆ زۆر نووسەری تر. هەر بۆیە کاتێک باسی ئەدەبی پۆلیسیمان کرد، ناچارین کە باسی ئاگاتا کریستیش بکەین، کەسێکیش بیەوێت لە ئەدەبی پۆلیسیدا شارەزا بێت، ئەوا هەر دەبێت کار و بەرهەمەکانی ئاگاتا کریستی بخوێنێتەوە.

ئێمه ‌و رۆمانی پۆلیسی
به‌داخه‌وه‌ هه‌تاوه‌کو ئه‌مڕۆش ئێمه‌ی‌ کورد، چ لە رووی رۆمان یان چیرۆک ته‌نانه‌ت ڵێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی ئه‌ده‌بیشمان له‌سه‌ر رۆمانی پۆلیسی زۆر کەمە. که‌ به‌ بڕوای من ئه‌مه‌ش خه‌وشێکی گه‌وره‌یه‌. کاتێک سه‌یر ده‌که‌یت، ئه‌مڕۆ له‌ ته‌واوی جیهاندا گرنگی و بایه‌خێکی ئێجگار زۆر ده‌درێت به‌م ژانره‌ی ئه‌ده‌ب. ساڵانه‌ چه‌ندین خه‌ڵاتی جۆراجۆر بۆ رۆمانی پۆلیسی هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ له ‌ئه‌ڵمانیا خه‌ڵاتێکی تایبه‌تیان هه‌یه‌ به‌ناویDeutsche Krimi Preis ، که‌ تایبه‌ته‌ به‌ نووسه‌رانی رۆمانی پۆلیسی. هه‌ر‌وه‌ها له‌ فه‌ره‌نساش رۆمانی پۆلیسی بایه‌خی زۆری هه‌یه‌، هه‌ربۆیه‌ خه‌ڵاتێکی ساڵانه‌‌ به‌ناوی Grand prix de littérature policière بۆ رۆماننووسانی پۆلیسی داناوه‌.

بۆچی ئێمه‌ رۆمانی پۆلیسیمان نییه‌؟
دیاره‌ ئه‌م پرسیاره‌ش زۆر گرنگه‌ ئێمه‌ له‌ خۆمانی بکه‌ین، ‌ بۆچی تاوه‌کو ئێستا ئێمه‌ زۆر کەم رۆمان یان چیرۆکی پۆلیسمان کەمە‌؟ یان بۆچی نووسه‌ران هیچ بایه‌خ و گرنگیه‌ک به‌م ژانره‌ی ئه‌ده‌ب ناده‌ن؟ به‌ بڕوای من کۆمه‌ڵێک هۆکار هه‌ن بۆ ئه‌م پرسه‌ش، که‌ ده‌توانم له‌ چه‌ند خاڵێک یان هۆکارێک کۆیبکه‌مه‌وه‌.

  • ئێمه‌ به‌ گشتی زۆر دره‌نگ به‌ کاروانی ئه‌ده‌بی جیهان گه‌یشتین، به‌تایبه‌ت زۆر دره‌نگ (رۆمان)مان ناسی. هه‌مووی پەنچا ساڵێکه‌ رۆماننووسمان هه‌یه‌. ئەگه‌ر هێنده‌ دره‌نگ ئێمه‌ به‌ ژانری (رۆمان) ئاشنا بووبێتین، ده‌بێت زۆر ئاسایی بێت لامان، که ‌هێشتا شاره‌زاییمان له‌ هه‌موو جۆره‌کانی (رۆمان) نه‌بێت.
  • زاڵبوون و داگیرکردنی هونه‌ری (شیعر) به‌سه‌ر ئه‌ده‌بی کوردیدا.
    که ‌ئه‌مه‌ش گورزێکی باشی له‌ ژانره‌کانی تری ئه‌ده‌ب داوه‌. به‌گشتی نووسه‌رانی کورد لە سەدەی پێشوودا زیاتر خۆیان به‌ هونه‌ری (شیعر) خه‌ریک کردووه‌. که‌ ئه‌مه‌ش ته‌رازووی ئه‌ده‌بیمانی لاواز کردووه‌.
  • نه‌بوونی دادگای سه‌ربه‌خۆ و ناشاره‌زایی له‌ زانستی گه‌ڕان به‌دوای تاوانباراندا.
    دیاره‌ به ‌حوکمی ئه‌وه‌ی هێشتا له‌ وڵاتی ئێمه‌ حوکمی یاسا به‌رقه‌رار نه‌بووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ گه‌ڕان به‌دوای تاوانباران و دۆزینه‌وه‌ی تاوانباران، کارێکی زەحمەتە. به‌شێکی زۆری رۆمانه‌ پۆلیسیه‌کانیش، سوود له‌ پۆلیسخانە و دادگاکان وه‌رده‌گرن بۆ ئەوەی چیرۆکی تاوانبارنیان دەستبکەوێت. هەمیشە دەزگاکانی پۆلیس و ئاسایش، سەرچاوەی سەرەکی رۆمانووسانی پۆلیسی بوون، لە رێگەی چیرۆکی تاوانبارانەوە، توانیویانە رۆمانی پۆلیسی زۆر جوان بەرهەم بهێنن، بەچەندین شێوەش هاوکاری ئەو نووسەرانە کراوە کە خەریکی نووسینی رۆمانی پۆلیسی بوون و کار ئاسانیان لەلایەن ئەو دەزگایانەوە بۆ کراوە.
  • باروودۆخی سیاسی گه‌لی کورد، دیاره‌ به ‌حوکمی ئه‌وه‌ی ئێمه‌ هێشتا له‌ قۆناغی خه‌باتی رزگاریداین، زیاتر نووسه‌ران هه‌وڵیان داوه‌، له ‌رێگەی ئه‌ده‌به‌وه‌، ئازار و مه‌ینته‌کانی گه‌له‌که‌مان بخه‌نه‌ روو. ژیانه‌ ئاڵۆزو زه‌حمه‌ته‌که‌ی کورد، وایخواستووه ‌که‌ نووسه‌ران زیاتر خه‌ریکی رۆمانی (سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی) بن و خۆیان بە ئەدەبی پۆلیسییەوە خەریک نەکەن.
  • سه‌یرکردنی رۆمانی پۆلیس به‌ چاوێکی نزم و بێ بایه‌خ، به‌داخه‌وه‌ هه‌تاوه‌کو ئه‌مڕۆش به‌شێکی زۆری نووسه‌رانمان، جۆره‌ هه‌ستێکی هه‌ڵه‌یان هه‌یه‌، که‌ به‌ چاوێکی نێگه‌تیڤه‌وه‌ سه‌یری ئه‌م ژانره‌ی ئه‌ده‌ب ده‌که‌ن دیاره‌ ئه‌مه‌ش به‌ بڕوای من هۆکه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بۆ نه‌ شاره‌زایی بوونیان له‌م جۆره‌ رۆمانه‌. به ‌گشتی کاتێک باسی رۆمانی پۆلیس ده‌کرێت، واده‌زانن که‌ رۆمانی پۆلیسی، بە شتێکی بێ بایه‌خ و نزم سه‌یر ده‌کرێت. له‌حاڵه‌تێکدا ئه‌مڕۆ رۆمانی پۆلیسی، هه‌موو جیهانی گرتۆته‌وه‌.

دوا قسە
ئێستا لە تەواوی جیهاندا، رۆمانی پۆلیسی لە چاو جۆرەکانی تری رۆماندا لە گەشەیەکی بەردەوامدایە و لەناو خوێنەرانیشدا، رەواجی زۆری هەیە. بەداخەوە لە کوردستاندا بەو شێوەیە نییە.
دیاره‌ بۆ قسه‌کردن له‌بارەی ئەدەبی پۆلیسی زۆری ده‌وێت. گه‌ر بته‌وێت به‌شیوه‌یه‌کی باش شاره‌زایی له‌سه‌ر ئەدەبی پۆلیسی وه‌ربگریت، ده‌بێت چه‌ندین کتێب و وتار بنووسین. هیوادارم من توانیبێتم، له‌ رێگەی ئه‌م لێکۆڵینەوەیەوە، که‌مێک زانیاری به‌ خوێنه‌ری کورد بگه‌یه‌نم. له‌هه‌مانکاتیشدا تیشکێکی بچووک بخه‌مه‌ سه‌ر ئه‌م ژانره‌ گرنگه‌ی ئه‌ده‌ب کە لە جیهاندا گرنگی زۆری پێدەدرێت.

——————

سه‌رچاوه‌کان :

1..Der Tod auf dem Nil. Scherz Verlag. München.1978. Agatha Christie

  1. Interview mit Veit Heinichen www.krimi-couch.de
    3.محمد یوسف. من هي اجاتا کریستی. سایتی الباحثون المصریون. https://egyresmag.com/
  2. Aktuelle Formen und Tendenzen des Kriminalromans. Ulrich schutz
    Institut für Romanistik. . Hamburg.2008.5
  3. رۆمانی تاوان سزا. دیستۆفسکی. وه‌رگێرانی ره‌ئووف بێگه‌رد. چاپخانه‌ی ڕه‌نج. سلێمانی.2007.6
    6..btb Verlag.München.2008.‌Hakan Nesser.Münsters Fall
    Reise in die Nacht .Goldman Verlag.München.2008.7.. Gianrico Carofiglio
  4. In freiem Fall .Goldman Verlag.München.2008.. Gianrico Carofiglio
  5. Aktuelle Formen und Tendenzen des Kriminalromans.
    Institut für Romanistik. . Hamburg.2008

10… . www.welt-der-frauen.atAgatha Christie: Die Königin des Kriminalromans




شۆڕشەکانی کوردستان لەدیدی دکتۆر فایەق گوڵپییەوە.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

دکتۆر فایەق گوڵپی یەکێکە لە تێکۆشەرە دێرینەکانی هەرێمی کوردستان و بەشداری خەباتی ناوشارو شاخی کردووەو دواتریش ئەندامی خوولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان بووەو پاشانیش بەشداری خەباتی مەدەنی کردووەو ماوەی چەند ساڵێکیشەوە وەکو چالاکوانێک بەشداری ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان دەکات. جگە لەوەش لە خێزانێکی تێکۆشەر بووە ” حەمە گوڵپی” باوکی، نموونەی ئازایەتی و گیانفیدایی بووە. کاروانی خەباتی دکتۆر فایەق جیاوازیی و تایبەتەمەندی خۆی هەیە، زۆر سوپاسی دەکەم، بیرەوەرییەکانی خۆی پێشکەشکردم، کە لە زۆر رووەوە جیاوازە لەتەواوی ئەو بیرەوەریییانەی تر کە پێشتر خوێندوومەتەوە.
نووسەر لە کتێبەکەیدا رەخنەی توند لەسەرانی شۆڕشی کۆن دەگرێت، لەهەمانکاتیشدا رەخنە لە سەرانی شۆڕشە نوێکە دەگرێت. هەروەها باسی کارەساتە گەورەکانی ئەنفال و کیمیابارانی هەڵەبجە دەکات، ئەو پێی وایە رژێمی بەعس تاونباری سەرەکییە، بەڵام چەند بەرپرسێکی شۆرشەکەش هەڵەی گەورەیان کردووە. نووسەر دەڵێت: قادری حاجی عەلی ئەوکاتە بەرپرسی مەڵبەندی 1 بووە، رێگەی نەداوە خەڵكی گوندەکانی گەرمیان خۆیان لە هێرشی سووپای بەعس رزگار بکەن و فەرمانیشی دەرکردووە هەرکەسێک هەوڵی خۆرزگارکردن ماڵ و منداڵی بدات، تەقەی لێبکرێت و بکوژرێت. نەوشیروان مستەفاش ئامادە نەبووە سەردانی بریندارەکانی هەڵەبجە بکات، چونکەی پێی وابووە خەڵكی هەڵەبجە یان جاشن یان ئاشن. هەروەها لەم کتێبەدا باسی فاشیزمی ناوچەیی دەکات بەتایبەتی بەرامبەر بەخەڵكی هەورامان و ناوچەکانی تر. دەشڵێت هیچ سیستمێکی دادوەریی بوونی نەبووەو دادگا و سزاو پەروەردەی ینک، بەرامبەر بەو کەسانەی لەناو هێزی پێشمەرگەدا سەرپێچیان دەکرد، تەنها گۆچانەکەی مامجەلال و قسە سوێرەکانی نەوشیروان مستەفا بووە. هەروەها باسی رەوشی خراپی تەندروستی و پزیشكی پێشمەرگە و گوندنشینەکانی کوردستان لە ساڵانی هەشتاکاندا، جگە لە کۆمەڵێک بابەتی گرنگی.
لێرەدا هەوڵ دەدەم، تیشکێک بخەمە سەر ئەم کتێبە و پاشانیش چەند سەرنجێک لەبارەی بۆچوونەکانی نووسەرەوە بخەمەڕوو.

بنەماڵەیەکی شۆڕشگێر
من لە زاری رەحمەتی باوکمەوە ناوبانگی حەمە گوڵپیم بیستبوو، لەناو خەڵکیشدا هەتاوەکو ئێستاش باسی قارەمانێتی ئەم پیاوە دەکرێت، بەڵام بەو ووردەکارییە ئاگاداری خەباتی ئەو پیاوە نەبووم، دکتۆر فایەق لەم کتێبەیدا بە ووردی باسی ژیان و خەباتی سیاسی باوکی دەکات. حکایەتی حەمە گوڵپیش، وەکو هەموو شۆڕشگێرەکانی جیهان، سەرەتا بە دەنگی ” نا” دەستپێدەکات و دواتریش هەوڵ دەدات بۆ ئەنجامدان پەیامەکەی. لە هەمووی ناخۆشتر بۆ من، شێوازی شەهیدبوونی حەمە گوڵپییەوە، کاتێک شەهید دەکرێت، لە پردی زەڵمەوە تاوەکو سەیدسادق، تەرمەکەی بەدوای دەبابەوە بەسەر جادەکاندا رادەکێشن و ماوەی چەند رۆژیش بە عەمودێکەوە دەیبەستنەوەو ناهێڵن کەس نزیکی بێتەوە، تا دوایی پیاوماقوڵان و ریش سپی سەیدسادق تکا دەکەن، کە رێگەیان پێبدرێت تەرمەکەی بنێژن، لەکاتێکدا رێگەشیان نەداوە خێزانەکەی بەشداری ناشتنەکەی بن. ل22
ئەم دیمەنە جەرگبڕانە، دڕندەیی و دڵڕەقی ئەو رژێمانە پیشان دەدات کە حوکمی عیراقیان کردووە.

ژیانی بنەماڵەی شەهید
خاڵێکی گرنگی تر لەم کتێبەدا ئەوەیە، نووسەر وەکو کوڕە شەهید، زۆر بە وردی باسی ژیانی بنەماڵەی شەهیدان دەکات، کە گوزارشت لە بەشێکی زۆری بنەماڵەی شەهیدانی کوردستان دەکات، لەکاتێکدا باوکی بەوپەڕی ئازایەتییەوە خزمەتی نیشتمانی کردووەوە وازیشی لە ژیانی خۆشی خۆی هێناوە، هەروەها حکومەتیش بەوپەڕی دڕندەییەوە سزای دەدات، بەڵام چ شۆرشەکە و چ دەورووبەریش، زۆر بێ وەفا بوون بەرامبەریان، بگرە کەمێک رژێمی بەعس باشتربووە کە شەهیدانەی بۆ بنەماڵەکەی بڕیوەتەوەو لە رێگەی هاوکاری حکومییشەوە بۆ خوێندکاران، نووسەر توانیویەتی زانکۆ تەواو بکات، دەنا کەس یارمەتی نەداوە. کاتێک باوکی شەهید دەکرێت، ئیتر ژیانیان دەکەوێتە ناخۆشیی و هەژاریی و نەدارییەوە، نووسەر لەچەند شوێنێکدا باسی ژیانی پڕ ئازاری خۆیان دەکات لەپاش شەهیدبوونی باوکیان، گەر جاروبار کەسێکی خزمیان خێرێکی پێکردبێت، یان مەسئوولێکی باش روویکردبێتە ناوچەکە کەمێک هاوکارییکردوون، دەنا شۆڕشەکە هیچ وەفاییەکی بۆیان نەبووە، هەرئەمەش وادەکات کە هەڵوێستێکی رەخنەگرانە لە ناخی نووسەردا چەکەرە بکات. تاڕادەیەکی زۆریش ئەمە رەوشی بەشێکی زۆری بنەماڵە شەهیدە سەربەرزەکانی کوردستان بووە.

منداڵێکی یاخیی لە شۆڕشی ئەیلول
نووسەر کوڕە شەهیدێک بووە کە باوکی بەهۆی کوردایەتییەوە گیانی خۆی بە گەل و نیشتمان دەبەخشێت. لەوکاتەشدا پارتی دیموکراتی کوردستان بەسەرۆکایەتی مەلا مستەفای بازران رابەرێتی ئەم بزووتنەوە چەکدارییەی دەکرد، راستە باوکی نووسەر نموونەی گیانفیدایی و قارەمانییەکی گەورە بووە لە دژی رژێم، بەڵام کاتێک کە شەهید دەبێت، ژن و منداڵەکەی رووبەروی ژیانێکی سەخت و دژاور دەبنەوە، ئەمەش وادەکات کە نووسەر هەر لەمنداڵییەوە بۆچوونێکی رەخنەگرانە و ناڕازیی لەبەرامبەر بەرپرس و سەرانی ئەو بزووتنەوەیە هەبێت، کە ژیانی خۆیی و خێزانەکەی تێکداوە.
نووسەر بەوپەڕی راستۆگییەوە، پەنچە دەخاتە سەر خاڵە ناشیرین و خراپەکانی ئەو بزووتنەوەیە و هەروەها راستگۆیانە باسی هەڵسووکەوتی کۆمەڵێک بەرپرسی حزبی دەکات بەتایبەتی لەناوچەی هەورامان، یەکێکیش لەوانە ” عەبدولوەهاب ئەتروشی ” بوو، کە بەچکە سەدامێک بوو بۆ خۆیی، تەواوی ناوچەی هەورامان لەوکاتدا، گیریان بەدەست زوڵمو ستەمی ئەم پیاوەوە خواردووە. کاتێکیش ئاشبەتاڵ بە شۆڕشەکە دەکرێت، ئەم عەبدولوەهاب ئەتروشییە، یەکەم کەس دەبێت کە چەکەکەی فڕێدەدات و رادەستی هێزەکانی رژێم دەبێتەوەو دەبێتە جاشێكی خۆفرۆشی رژێمی بەعس.

گەنجی ئەو کاتە
نووسەر جگە لە سەردەمی منداڵی خۆیی، زۆر بەووردی باسی قۆناغی لاوێتیی خۆی دەکات، لە رێگەی ئەمیشەوە ئێمە دەتوانین وێنەیەکی گشتی گەنجانی ساڵانی حەفتا و هەشتاکان بزانین، لە بیرکردنەوەو هەڵسووکەوت و مامەڵەیان لەگەڵ خۆیان و دەوروبەر بۆ دەردەخات. دیارە لەو سەردەمەدا سیاسەت بە تەواوەی باڵی بەسەر زۆربەی گەنجانی ئەوکاتدا گرتووەو بەشداربوون لە خەباتی سیاسی، بەشێکی گەورەی گەنجانی بەخۆوە خەریککردووە. لەهەمانکاتیشدا بزووتنەوەی کوردایەتیی و شكست و سەرکەوتنەکانی، خەمی گەورەی گەنجان بووە، ئەمەش وایکردووە کە بۆچوونیان بەرامبەر بە زۆر شتی تر رادیکاڵانە بێت، بەتایبەتی هونەر و موزیک. بۆ نموونە دکتۆر فایەق باسی گۆرانییەکی هونەرمەند” عوسمان عەلی” دەکات، کە گۆرانییەکی جوانی خۆشەویستی بووە، ئەمان وەکو کۆمەڵێک گەنج دژی گۆرانی دڵداریی و خۆشەویستی بوون، پێیان وابووە، کاتێک گەلی کورد رووبەروی شکست و هەرەسێکی گەورە بووە، چۆن دەبێت ئێمە باسی دڵداریی و خۆشەویستی بکەین، تاکە شت کە ئێمە دەبێت خۆشمـان بوێت، تەنهاو تەنها کوردستانە. هەر ئەم بۆچوونە رادیکاڵەش وایکردووە کە تێکستی گۆرانییە بگۆڕێت و بیکاتە شیعرێکی سیاسی.

سیستمی خوێندن و پەروەردە
خاڵێکی گرنگی تر کە نووسەر تیشكی خستۆرە سەر، سیستمی خوێندن و پەروەردەی ئەوکاتە بووە. لەوکاتەدا تەنها لە شارە گەورەکاندا، دوا ناوەندی هەبووە لە زۆر شوێنیش هەر قووتابخانەی تێدا نەبووە بەتایبەتی لەگوندەکاندا، هەربۆیە خوێندن بۆ خەڵكی گوند و شارۆچکە بچووکەکان تەواو سەخت و دژوار بووە. نووسەر چیرۆکی خۆی لە بواری فێرکردن باس دەکات، کە چۆن لە گوڵپەوە ناچاربووە ساڵانێک بۆ دواناوەندی بچێتە هەڵەبجە و پاشانیش بۆ سلێمانی. ئەمەش بەراستی خۆی لەخۆیدا خەباتێکی گەورە بووە. خۆشبەختانە ئێستا لەزۆربەی گوند و شارۆچەکەکان هەموو بەشەکانی قۆناغی خوێندنی تێدایە، بەڵام بەداخەوە لە ئێستادا گەنجەکان کەمتر حەزیان بە خوێندنە، لەکاتێکدا لە ساڵانی پێشوودا، خوێندن زۆر زەحمەت بووەو خەباتێکی قوورس بووە زۆرکەم کەس توانییوویەتی خوێندن تەواو بکات بەتایبەتی لەگوندەکاندا، بەتایبەتی تریش منداڵی هەژارو کەمدرامەت، نووسەر وەکو کوڕە شەهیدێک و منداڵێکی هەژار زۆر ئازاری چەشتووە تاوەکو خوێندن تەواو بکات، دەورووبەریش لەجیاتی هاوکاری بکات، دژی وەستاوەتەوە، زۆربەی خزم و کەسوکاریش لەجیاتی هاوکاریکردنی، هانیان داوە کە واز لە خوێندن بهێنێت و هەوڵی کارکردن بددات بۆ ئەوەی بژێویی خۆیی و دایک و براکانی دابین بکات.

فاشیزمی ناوچەیی دژی هەورامیی و ناوچەکانی تر
خاڵێکی زۆر گرنگ کە نووسەر تیشکی خستۆتە سەری، مەسەلەی دژایەتییکردن و تاڕادەیەکیش فاشیزمی ناوچەیی بەتایبەتی لەسلێمانی لە دژی خەڵكی ناوچەی هەورامانە. ئەمەش کەم نووسەر باسیکردووە. دیارە ئێمە وەکو نەتەوەیەک راستە لەلایەن نەتەوەکانی ترەوە دژایەتییمان کراوەو هەڵسووکەوتی فاشیزمانەمان بەرامبەر کراوە، بەلام لەناوخۆشماندا فاشیزم رەگی داکووتیوە. لەدەڤەری سلێمانی سووکایەتی پێکردن و هەڵسوکەوتی ناشیرین و فاشیزمانە بەرامبەر بەخەڵكی دەرەوەی سلێمانی و بەتایبەتی ناوچەی هەورامان مێژوویەکی قێزەونی هەیە. ئێمە کاتێک منداڵ بووین لە قووتابخانە و کۆڵانیش، زۆرجار گاڵتە و سووکایەتییان پێدەکردین کە دەمانووت هەورامین، زۆرجاریش رووبەروی شەڕفرۆشتن دەبوینەوە. دکتۆر فایەقیش ئەمەی بە جوانی باسکردووە کە چۆن لە قووتابخانە و کۆڵان و تەنانەت هەتاوەکو لەکاتی پێشمـەرگایەتیشدا، رووبەروی ئەم فاشیزمە بوونەتەوە. بۆ نموونە بۆ یەکەمجار کاتێک نەوشیروان موستەفا دەبینێت کە ئەو کاتە سکرتێری کۆمەڵەی مارکسی لینینی بوو، سووکایەتی پێدەکات و دەڵێت: باشە گوڵپ دکتۆرێکی لێهەڵکەوتووە. ل. . 153وەکو بڵێیت چۆن دەبێت خەڵکی گوڵپ دکتۆریان هەبێت، ئەم سووکایەتیی و بەکەم سەیرکردنەی خەڵکی ناوچەکە دەچێتە قاڵبی فاشیزمەوە. ئێمە زۆر حکایەتی لەمجۆرەمان گوێ لێدەبێت بۆ نموونە لە باکووری کوردستاندا، زۆر لە دکتۆرە کوردەکانیش نەیاندەوێرا بڵێن کوردین، چونکە تورکە فاشیستەکان پێیان قبووڵ نەدەکرا کە کوردێک ببێتە دکتۆرێک.
لەلایەکی ترەوە کاتێک مەلا بەختیار لە یەکێتی جیادەبێتەوە، دووبارە هەرچی خانەقینییە بە دوژمن و خائین وەسفکراوەو ” بە شەیتانیکردنی خەڵکی خانەقین” دەستیپێکردووە. لەمبارەیەوە نووسەر دەڵێت: بەهۆی مەلا بەختیارەوە، هەڵمەتی رەشکردن و تاوانبارکردنی خانەقینییەکان لەناو ینکدا دەستی پێکرد، جەبار فەرمان هەوڵی زۆریدا گومان لەسەر خانەقینییەکان نەهێڵێت، بەڵام دەرەقەت نەدەهات، هەڵمەتی رەشکردنی خانەقینییەکان تەنها لەناو ریزی پێشمەرگەدا نەبوو، بگرە لەناو جەماوەری ناوچە رزگارکراوەکانیشدا دەنگی دابوەوە، ل 325
ئەمەش خاڵێکی گرنگە بۆئەوەی خەڵکی ئاگاداری ئەو فاشیزمە ناوچەییە بێت کە لە دەڤەری سلێمانی هەبوو، بەداخەوە تائێستاش بەردەوامە.

دکتۆرێکی کورد خەون بەگیفاراوە دەبینی
کاتێک نووسەر لە قۆناغی ناوەندی دەبێت، ئەوکاتە ئاشتبەتاڵ بووەو زۆر کاری تێکردووە، بەهۆی ئەو کارەساتە گەورەیەوە، رۆژێکیان لە پۆلدا دەست بەگریان دەکات، بەڵام مامۆستایەکی ئامۆژگارییەکی گەورەی دەکات و پێیدەڵێت: واز لەم لوشکە لوشكە بێتە، بخوێنە و ببە بە گیڤارا. ل 80
هەرچەندە ئەوکاتە هیچ زانیاریی لەبارەی گیڤاراوە نەبووە، بەڵام دواتر واز لە کاژیک دەهێنێت و دەبێتە ئەندامی کۆمەڵەی مارکسی لینینیی و لە رێگەی ئەوانە کەمێک زانیاری لەبارەی گیڤاراوە دەستدەکەوێت. دواتریش بەو خەونەوە تێکەڵی شۆڕشی نوێی گەلەکەمان دەبێت، بەڵام لەمەشدا دووبارە مێژووی بنەماڵەکەی دژی دەوەستێتەوە.

براکوژی
نووسەر زۆر بە جوانی باسی کاریگەری جەنگی قێزەون و ماڵوێرانی ” براکوژی” دەکات. چۆن ئەم جەنگە چ کاریگەری گەورەی بەسەر کۆمەڵگەی کوردەواریدا هەیە. نووسەر بەهەموو شێوەیەک خەبات و تێکۆشانی لەناو ریزەکانی پارتیدا رەتکردۆتەوە، خۆشی چۆتە ناو رێکخستنەکانی حزبێکی نەیاری بارزانییە، ئەمەش لە رووی کۆمەڵایەتییەوە رووبەروی هەڵوێستێکی دژواری دەکاتەوە.
لەمبارەیەوە نووسەر بە وردی باسی ئەو حاڵەتە دەکات و دەڵێت:
خەریکە کوڕە گەورەکەی دایکم، دەبێتە پێشمەرگەی ئەو حزبەی، کە پێش کەمتر لە ساڵێک کوڕەکەی شەهید کردووە، ئەمە تەنیا کێشەی دایکم نەبوو، بەڵکو کێشەی تەواوی خزمەکانیشم بوو،،،، دایکم سیاسی نەبوو، بۆ شەهیدبوونی نامقی کوڕی، کزەی جەرگی دەهات، بەقەدەر دنیا رقی لە بکوژانی کوڕەکەی دەبوەوە، منیش دەچمە لای ئەوانەی ئەو رقی لێیانە، ئامادەکاری دەکەم بۆ ئەوەی ببمە پزیشكی ئەوانەی کوڕەکەی دایکمیان شەهید کردووە، دڵی خۆم بەوە دەدایەوە، بکوژانی کوڕەکەی دایکم، لەهەموو هێزەکانی تر، باشتر داکۆکی لە گەلەکەیان دەکەن .ل122
بەراستی کاتێک ئەو دێڕانەم دەخوێندەوە بە تەواوی نیگەرانی ئەو رەوشە ناخۆشە کۆمەڵایەتییە بووم، کەبەهۆی جەنگی براکوژییەوە توشی کۆمەڵگەی کوردەواری بۆتەوە.

رەوشی پزیشكی و تەندروستی خەباتی پێشمەرگە
یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی ئەم بیرەوەرییە ئەوەیە، نووسەر تیشکی خستۆتە سەر لایەنێک کەتاوەکو ئێستا کەم باسکراوە، ئەویش لایەنی پزیشکیی و تەندروستی پێشـمەرگە و خەڵكی گوندەکانی کوردستانە لە ساڵانی هەشتاکاندا. ئەم بیرەوەرییە بەرچاوڕوونییەکی ئێجگار باشی تێدایە لەبارەی رەوشی گشتی نەخۆش و نەخۆشخانە و دکتۆرەکانی شۆڕش. هەرچەندە لەهەموو شۆرشەکاندا، لەپاڵ خەباتی چەکدارییدا هەمیشە خەباتی پێشمەرگە بەرگ سپییەکانیش ئامادەگی هەبووە. بەداخەوە کاتێک بیرەوەرییەکانی دکتۆر فایەقم خوێندەوە، زۆر نیگەرانی ئەو رەوشە ناخۆشە بووم کە نەخۆش و بریندارەکان لەسەردەمی خەباتی شاخدا هەیانبووە.
دیارە راستە بەشێکی ئەم خەوشە پەیوەندی بە سەختی خەباتی پێشمەرگایەتیی و دڕندەیی رژێمی بەعس هەبووە، بەڵام لەهەمانکاتیشدا بەرپرسانی شۆڕشیش کارێکی وایان نەکردووە کە ئەم کەرتە پێشبخەن، بەشێکی زۆری کارەکان کەوتۆتە سەرشانی چەند دکتۆرێکی خەباتگێڕ و تێکۆشەر، کە دکتۆر فایەق یەکێک بووە لەوانە. جێگەی ئاماژەیە هەتاوەکو ئێستاش ئێمە بەدەست ئەم کێشەیەوە دەناڵێنین.
نووسەر دەڵێت: سەرچاوەی دەستکەوتنی دەرمان لەچوار رێگەوە بوون: بە پلەی یەکەم رێکخستنەکانی ناوشار، کە رۆڵێکی زۆر گەورەیان گێڕاوە. دووەم: خزمو کەسوکار، زۆرجار لە رێگەی شەخسییەوە هەندێک دەرمانیان دەستکەوتوە.سێهەمیان لە رێگەی دەستگرتن بەسەر هەندێک نەخۆشخانەی حکومیدا. چوارەمیشیان لە رێگەی وڵاتانی ترەوە بەتایبەتی ئێران.
ئەوەی مایەی سەرنجە لەکاتێکدا کە حکومەتێکی بەعس لەجەنگەکەکاندا چەکی کیمیاویی بەکارهێناوە، کەچی سەرکردایەتی هیچ هەوڵی نەداوە دەرمان و پێداویستی بۆ رووبەروبوونەوەی ئەو چەکە لەناوچەکانی ژێردەستیدا دەستبکەوێت، تەنانەت لەرووی شێوازی مامەڵەکردن لەبارەی بریندارانی چەکی کیمیاوییەوە، هیچ زانیارییەکیان نەبووە، تاوەکو بەرێکەوت کەسێکیان دەستدەکەوێت کە بەشداری لە خوولێکی سەربازی کردووە لەبارەی چەکی کیمیاویی، لەدەفتەرێکدا کۆمەڵێک سەرنج و تێبینی نووسیوە، ئەو دەفتەری بیرەوەرییانە وەکو نووسەر ناویلێناوە” دەفتەرەکەی مەحمود” سەرچاوەی سەرەکییان بووە لەبارەی چەکی کیمیاویی و چۆنێتی خۆپاراستن لێی ل 360. هەرچەندە ئەو کەسەش ئامادە نەبووە دەفتەرەکەیان بداتێ، ئەوەش پاش چەندین تکا و رجا، ئینجا دەفتەرەکەی پێداون.
من کاتێک ئەو دێرانەم دەخوێندەوە زۆر نیگەران بووم، چۆن دەبێت تۆ رووبەروی رژێمێکی دڕندەی وەکو بەعس بیتەوە، کە چەکی کیمیاوییی لەدژت بەکاردەهێنێت، تۆش هیچ زانیارییت لەبارەی ئەو چەکە و چۆنێتی خۆپاراستن لێی نەبێت؟ کاتێک بڕیاری جەنگ لە دژی دوژمنەکەت دەدەیت، دەبێت زانیارییت لەبارەی جۆری چەکەکانی و خۆپاراستن لێی هەبێت، بەتایبەتی چەکی کۆمەڵکوژی، کەباشترین چەکی رژێمی بەعس بووە لەدژی پێشمەرگە و گوندنشینەکان.

خاڵێکی تر کە نووسەر باسی لێوەدەکات، دکتۆری ساختەیە، کەلەوکاتەدا زۆر کەسی ساختەچی بەدرۆ خۆیان کردووە بە دکتۆر، لەکاتێکدا دکتۆریش نەبوون. جگە لەوەش بە درێژی باسی ئازارو مەینەتییەکانی نەخۆش و بریندارەکان دەکات، هەموو ئەمانەش بۆ من نوێ بوون و گرنگیشە ئێمە قسە لەسەر ئەم لایەنە بکەین.

کیمیابارانکردنی هەڵەبجە
یەکێك لە قۆناغە ترسناکەکانی هێرشەکانی رژێمی بەعس کیمیابارانکردنی هەڵەبجەیە، دیارە زۆرکەس قسەی لەبارەی ئەم کارەساتە گەورەیەوە کردووە، دکتۆر فایەقیش بە حوکمی ئەوەی خەڵكی ئەو دەڤەرە بووەو لەهەمانکاتیشدا پێشمەرگە و دکتۆریش بووە، قسەی خۆی لەبارەی ئەم کارەساتەوە دەکات و لەپەنا تاوانبارکردنی رژێمی بەعس، رەخنەی توندیش لە سەرانی بزووتنەوەی چەکداری کوردستان دەگرێت. نووسەر کۆمەڵێک رەخنەی توندی گرتووەو دەڵێت:
1/ پێش هێرشی هەڵەبجە هەموو بەرپرسەکانی دەڤەرەکە، ژن و منداڵی خۆیان لە شارەکە گواستبوویەوە.
2/ لەبەرامبەردا نەیانهێشتووە خەڵكی هەڵەبجە لە شارەکە دەربچن و خۆیان لەچنگی ئەو شەرە خوێناوییە رزگاربکەن.
3/ پێشمەرگە بەهاوکارتی پاسدار ئەم کارەی کردووە، ئەمەش دەرفەتی بە رژێمی بەعس داوە، هەڵەبجە وەکو ناوچەیەکی داگیرکراو دەستی دوژمن حسابی بۆ بکات.
4/ پێشمەرگە و پاسدارەکان، جلوبەگی دژە چەکی کیمیاوییان لەبەربووە، لەکاتێکدا هیچ مشووریان بۆ خەڵكی ئاسایی نەخورادووە، باشترین بەڵگەش لەو هەموو قووربانیانەد،ا هیچ پێشمەرگە و پاسداری تێدا نەبووە.
5/ هەندێک بەرپرسی یەکێتی رۆڵی خراپیان گێڕاوە لەم کارەساتەدا بۆ نموونە شەوکەتی حاجی موشیر، بەڵام لەجیاتی ئەوەی سزا بدرێت، کەچی رێزی زۆری لێگیراوە.
6/ هەڵمەتی دزین و تاڵانی دەستیپێکردووەو بانقی هەڵەبجەش لەلایەن کۆمەڵێک بەپرسەوە دزراوە، ئەوانەشی ئەم کارەیان کردووە سزا نەدراون.
.7/ نەوشیروان موستەفا کە لەوکاتەدا سەرکردایەتی یەکێتی کردووە، کاتێک مامۆستا شاهۆ داوای لێکردووە سەردانی نەخۆش و بریندارەکانی کیمیابارنی هەڵبجە بکات، ناڕازی بووەو وتویەتی: خەڵكی هەڵەبجە یان ئاشن یان جاشن، ئیتر بۆ بچم سەردانیان بکەم. ل 435

ئەنفال
زۆرکەس قسەیان لەبارەی پرۆسەی بەدناوی ئەنفال کردووە ، دکتۆر فایەقیش بەحوکمی ئەوەی لەوکاتەدا لە دەڤەری گەرمیان بووە، زۆر بە وردی باسی ئەو پرۆسەیە دەکات. بەراستی من بیرەوەری زۆری پێشمەرگە و سەرکردەکانم خویندۆتەوە، بەڵام کەسیان بەو ووردەکارییە باسی پرۆسەی ئەنفال و ئەو کارەسات و تراژیدییا گەورەیەیان نەکردووە کە خەڵكی بێ تاوانی ئەو ناوچەیە رووبەروی بوونەتەوە.
نووسەر رژێمی بەعس بە تاوانباری سەرەکی دادەنێت لەم پرۆسیەدا، بەڵام لەهەمانکاتیشدا رەخنەی توند لەهەندێک بەرپرس دەگرێت، کە تاڕادەیەک دەتوانین ئەوانیش تاونبار بکەین. نووسەر پێی وایە ئەو هێرشە دڕندەیەی بەعس دوای هێنانی سووپای پاسداران بووە بۆ ناوچەکە و لێدانی چاڵە نەوتییەکانی کەرکوک بووە، ئەم کارەش بە سەرپەرشتی نەوشیروان موستەفا کراوە، هەرئەمەش هەلی ئەوەی داوەتە دەستی رژێمی بەعس کە خەڵکی ئەم ناوچەیە بە خائین وەسفبکات و بەوپەڕی دڕندەییەوە پەلاماری ناوچەکە بدات. لەهەمانکاتیشدا رەخنە لەهەڵسووکەوتی هەندێک بەرپرسی ناوچەکە دەگرێت بۆ نموونە نووسەر باسی قادری حاجی عەلی دەکات، کە لەکاتی ئەنفالدا بەرپرسی مەڵبەندی یەک بووە، لەجیاتی ئەوەی هەوڵی رزگارکردنی خەڵکی گوندەکان بددات، کەچی فەرمانی دەرکردووە پێشمەرگە رێگری لە خەڵکی بکات و نەهێڵێت گوندەکان چۆڵ بکەن و خۆیان رزگار بکەن، گەر خەڵکی گوندەکانیش سەرپێچیان کرد، ئەوا سێ تا چوار کەسیان بکوژن و تەقەیان لێبکەن بۆ ئەوەی خۆیان رزگار نەکەن.ل 388

دادوەری
یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی خەباتی کوردایەتی، کارکردنە بۆ نەهێشتنی زوڵم و ستەم و سەپاندنی سیستمێکی دادپەروەری، بەڵام بەداخەوە ئێمە لە باشووری کوردستان پاش چەندین ساڵ لە خەبات و تێکۆشان و دواتریش پاش سێ دەیە لە ئەزمونی خۆماڵی و حوکمداری، نەمانتوانییوە سیستمێکی دادپەروەری باش دابنێین، ئەمەش وایکردووە کە رووبەروی کۆمەڵێک کێشەی گەورە بینەوە لەپێش هەموویانەوە ” گەندەڵێ و ناعەدالەتیی و ستەم” هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی هەر لەسەرەتاوە کار بۆ ئەم پرسە گرنگە نەکراوە، بەتایبەتی لەخەباتی چەکداریی و سەردەمی شاخ. لەمباریەوە نووسەر هەندێک سەرە داوی بۆ باسکردووین. بۆ نموونە دەڵێت: ئەو کاتانە دادگا و سزاو پەروەردەی ینک، بەرامبەر بەو کەسانەی لەناو هێزی پێشمەرگەدا سەرپێچیان دەکرد، تەنها گۆچانەکەی مامجەلال و قسە سوێرەکانی نەوشیروان مستەفا بوون.ل 177
ئیتر گەر لێرەو لەوێ خەڵکانێک باس لەوە بکەن کە لە شاخ دا حاکمی شۆرش بوون، هیچ راست نییە و تەنها نازناوێکی ئاساییی بووە دەنا لە راستیدا بەوشێوەیە نەبووە.

چەند سەرنجێک
دیارە نووسەر لەم کتێبەیدا باسی کۆمەڵێک خاڵی جوان و ناشیرینی شۆڕشی کوردی بەتازەو کۆنەوە کردووە ، لەهەمانکاتیشدا بۆچونی خۆی بەوپەڕی راستگۆییەوە باسکردووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم کتێبە و نووسەرەکەشی سەروو رەخنە نین، بەدەردی شەهیدی سەرکردە ئازاد هەورامی بە شۆخییەوە پێی وتوە : تۆ کوڕی باشی بەڵام وردە واڵەت هەیە.
نووسەر لەسەرەتای کتێبەکەیە و تاکۆتایی رەخنەی توند لە رەوانشاد مام جەلال و نەوشیروان موستەفا دەگرێت، لەزۆر شوێندا رەخنەی زۆر توند و سوێریان لێدەگرێت، بەڵام سەیر ئەوەیە تۆ ماوەی چەندین ساڵ ئامادەبیت لەناو حزبێکدا کار بکەیت، لەکاتێدا دژی سەرکردەکانی ئەم حزبەش بیت و بەهیچ شێوەیەک لەگەڵیان نەگونجێیت. پاشان قسەی گرنگ ئەوەیە، من باوەڕم بە حزبێک نەبێت بۆ هەر لەسەرتاوە وازی لێناهێنم؟. دواتریش نووسەر کاتێک واز لەیەکێتی دەهێنێت، کە چیتر ئەم حزبە دەسەڵاتی بەسەر زۆربەی ناوچەکانی کوردستاندا نامێنێت و روبەرووی شکستی گەورە بۆتەوە. دواجار کاتێکیش واز لەم حزبە دەهێنێت دەچێتە پارتی گەلەوە، ئەمە لەکاتێکدا ئەو پارتە چ لەرووی فکریی و رێکخستن و سیاسییشەوە، لەیەکێتی زۆر خراپتر بووە نەک باشتر، دواتریش ئەم حزبە دەچێتەوە ژێر دەواری بنەماڵەی بارزانی.

لە شوێنێکی تریشدا بەراستی مایەی سەرنج و تێڕامان بوو بۆ من، نووسەر باس لە رووداوێک دەکات لە ئێران، کاتێک تیپێکی تۆپی پێیان هەبووە، هاتووە “دەرزی تیستستورون” بۆ یاریزانەکان بەکارهێناوە، کە ئەمەش دەرزییەکی ” وزەبەخشە” و لەرووی یاسای وەرزشییەوە تاوانە. نووسەر ئەم دەرزییەی داوە بە تیپەکەیان تاوەکو بەهێزتربن و یارەکە ببەنەوە، ئەم چ لەرووی یاسای پزیشکیی و چ یاسای ئاسیی و مۆڕاڵیشەوە دەچێتە قاڵپی تاوانەوەو ناشبێت کەسێک دکتۆر بێت ئەمجۆرە هەڵانە بکات. ل 342.
هەرچەندە نووسەر زۆر هەواداری گیفارا بووەو بەڵام هەست دەکەم چ لەسەردەمی لاوێتیی و چ لە ئێستاشدا هێندە زانیاری لەبارەی ئەم سەرکردە چەپەوە نەبووە، چونکە نووسەر لە ل81 دا دەڵێت گیفارا لە کاتی خەباتی چەکداریدا لە فەنزوێللا بەدیل گیراوەو شەهیدکراوە، راستییەکەی گیفارا لە پۆلیڤیا کوژراوە نەک فەنزوێللا هەتاوەکو ئێستاش ئارامگەکەی لەوێیە.
خاڵێکی تریش کە مایەی سەرنجم بوو، نووسەر لەکاتی باسکردنی ژیانی خۆی لەسەردەمی خوێندکاریی لە زانکۆی موسڵ، بە شانازییەوە باسی ئەوە دەکات کە چۆن دژایەتیی ئەو کچانەیان کردووە کە شوویان بە کوڕی عەرەب کردووە، تاکە کچێکیش کە بڕیار دەدات شوو بە کوڕێکی عەرەب بکات، ئەمان دژی دەوەستنەوەو قسەی ناشیرینی پێدەڵێن: ئەو کچە هیچ نرخێکی بۆ بەها نەتەوەیییەکانی گەلی کورد دانەدەنا. ل 101. راستییەکەی خۆشەویستی هیچ پەیوەندی بە فکر و سیاسەتەوە نییە و دەچێتە قاڵبی ژیان و ئازادی شەخسی، نابێت کەس خۆی بکات بە ” پۆلیسی ئاداب” ئەوی تر.

دوا قسە
بەگشتی ئەم دەفتەری بیرەوەرییانەی دکتۆر فایەق وەکو هەموو بیرەوەرییەکانی تر، کۆمەڵێک زانیاری گرنگی تیدایە لەبارەی شۆڕش و خەبات تێکۆشانی گەلەکەمان لەدژی رژێمی بەعس و لەهەمانکاتیشدا کۆمەڵێک رەخنەی تێدایە لەبارەی مێژووی خەباتی چەکداری، کە دەتوانرێت سوودیان لێوەربگیرێت بۆ راستکردنەوەی ئەو هەڵە زەقانەی کەهەندێكیان تاوەکو ئێستا پێوەی دەناڵێنین.
لەکۆتاییدا دەستخۆشی لە دکتۆر فایەق دەکەم و پێی دەڵێم : دەستا وەشبوونە” هیوای سلامەتی و لەشساخی بۆ دەخوازم.

سەرچاوە:
دکتۆر فایەق گوڵپی. کەلێرەوە سەیری ژیانی خۆم ئەکەم. چاپی یەکەم. چاپخانە تاران. ساڵی 2018




ئەفسانە لە دیدی فەیلەسوفی فەرەنسی کلۆد لیڤی شتراوس.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

هەتاوەکو ئێستاش هەر کە باسی فەلسەفەی بوونیاتگەریی بکەین، یەکسەر مەلی هزرمان بۆ چەند ناوێک دەڕوات، یەکێکیش لەو ناوانە فەیلەسوفی فەرەنسی ” Claude Lévi-Straussکلۆد لێڤی شتراوس” ئەم پیاوە لە جیهاندا کۆمەڵێک نازناوی هەیە لەوانە:” شێخی بوونیاتگەراکان، یان سەرمەشقی بوونیاتگەراکان” هۆکاری ئەمەش بۆ کاروبەرهەمەکانی دەگەڕێتەوە، کە لەم بوارەدا نووسیویەتی، بەتایبەتی لە رووی ئەنترۆپۆلۆژیاوە. کلۆد لیفی شتراوس” یەکێکە لە فەیلەسوفە ناودارەکانی فەرەنسا و جیهان. لە ساڵی 1908 لەدایک بووە و لە ساڵی 2009 کۆچی دواییکردووە. شتراوس چ لە بواری کۆمەڵنناسی و فەلسەفیدا، رۆڵێکی بەرچاوی هەبووە، بەتایبەتی لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەم، یەکێک بوو لەو ناوانەی کە لەناو بازنەی فکر و فەلسەفی جیهاندا پێگەی تایبەتی خۆی هەبوو. خاوەنی کۆمەڵێک کتێبی گرنگە لەوانە: تەوتەویزم لەمڕۆدا، ئەنترۆپۆلۆژیای بوونیاتگەری، رەگەزومێژوو” جگە لە کۆمەڵێک کتێبی گرنگی تر لە بارەی ئەفسانەوە.
یەکێکیش لە کتێبە گرنگەکانی ” ئەفسانە و مانا”یە کە لە ساڵی 1978 دا بە زمانی ئینگلیزی نووسیویەتی. ئەم کتێبەش لە لایەن برای وەرگێڕمان ” سەلاح حەسەن پاڵەوان ” کراوە بە کوردی و دەزگای جەمال عیرفان چاپی کردووە. دیارە وەرگێڕانی کتێبەکانی شتراوس کارێکی ئاسان نییە، بەڵام بە حوکمی ئەوەی کاک سەلاح ماوەیەکی زۆرە لە بواری فەلسەفە و ئەفسانەدا کار دەکات، بۆیە باش توانیویەتی دەقەکە بە خوێنەری کوردی بگەیەنێت. جگە لەوەش کتێبەکەی لە زمانی ئینگلیزییەوە کردووە بە کوردی، واتە لە زمانی یەکەمەوە وەریگێڕاوە بۆ سەر زمانی کوردی.
لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێک بخەمە سەر ئەم کتێبە گرنگە و کەمێک بە خوێنەری کوردی بناسێنم.

ناوەڕۆکی کتێبەکە
شتراوس یەکێکە لەو فەیلەسوفانەی کە گرنگی باشی بە ئەفسانەکان و رۆڵیان لە ناوکۆمەڵگە داوە، هەربۆیە ماوەیەکی زۆر خەریکی لێکۆڵینەوەو پشکنین بوو لە ئەفسانەکانی جیهان، ئەم کتێبەش بەرهەمی ئەو چەند ساڵەی لێکۆڵینەوەیەتی. لەم کتێبەدا خوێندنەوەی خۆی بۆ ئەفسانەکان، ماناکان و پەیوەندییان، هەروەها پەیوەندی ئەفسانە بە ” زمان و هونەر بەگشتی و موزیک بەتایبەتی و مێژوو” باسکردووە. لەهەمانکاتیشدا رۆڵی ئەفسانەکان بەسەر کەسایەتی تاک دەرخستووە .

وەکو وەرگێڕیش دەڵێت:
نووسەر لەم کتێبەدا هەوڵ دەدات لە کەناردا بمێنێتەوە، لەوێوە بگەڕێت بە دوای رێچکەیەک و لەوێوە بڕێک زانیاری بخاتە زەینی خوێنەرەوە، ئەو دەزانێت خوێنەر بەم کەمە زانیارییە تینوێتی ناشکێت و ناتوانێت هەموو درز و کەلێنەکانی بیری ئەفسانەیی دابڕاو لە ناخی مرۆڤ پڕ بکاتەوە، بەڵام هەوڵ دەدات. ل 12
هەروەها نووسەر دوو بابەتی زۆر گرنگی تریشی باسکردووە، ئەوانیش قسەکردن لە بارەی ئەو گەلانەی کە زمانی نووسینیان نییە، کە زۆرجار بە ناڕەوا بە گەلانی سەرەتایی” زۆرجاریش دواکەوتوو، وەحشی” وەسفکراون، بەڵام شتراوس دژی ئەم بۆچوونە دەوەستێتەوە. هەروەها شتراوس بەوە ناسراوە، کە خاوەنی پڕەنسیپێکی تایبەتە لە بواری پێناسەکردنی ” کەلتوور” دا، لەمەشدا تێڕوانیینەکانی زۆر هومانیست و نا غەرەبزادەییە، چونکە غەربزادەکان هەمیشە رۆژئاوا بە سەنتەر دادەنێن و نکووڵی لە کەلتووری نەتەوەکانی غەیرە ئەوروپی دەکەن، شتراوس دژی ئەمەشە، هەربۆیە ئەم فەیلەسوفە بۆچوونەکانی لای من مایەی رێزو خۆشەویستین.

ئەفسانە
نووسەر لەم کتێبەیدا بە چڕی باسی ئەفسانە و رۆڵی بەسەر مرۆڤ و کۆمەڵگەوە دەکات. لە پێشەکی کتێبەکەیدا دەڵێت: ئەفسانەکان لای مرۆڤ بیرۆکەکان بەجێ دەهێڵن، بەبێ ئەوەی مرۆڤ خۆی هەست بەمە بکات ل21
دەشڵێت: ئەفسانە دەبێت لە هەموو لایەکەوە بناسرێتەوە، مانای بونیادی ئەفسانە لە زنجیرەی یەکبەدوایەکی رووداوەکاندا خۆی حەشار نەداوە، بەڵکو لە کۆی گشتی هەموو رووداوەکان جێگەی تێگەیشتنە،،،ئەفسانە کەم تا زۆر دەبێت وەک تۆنای ئۆکسترایەک بخوێنرێتەوە، نەک خوێندنەوەی پارچە پارچە، بەڵکو دەبێت هەمووی پێکەوە بناسرێت ،،ل87
دواتریش هەر ئەمەش وا دەکات نووسەر قسەی زیاتر لە بارەی پەیوەندی و نزیکایەتی ئەفسانە و موزیک بکات.

پەیوەندی موزیک و ئەفسانە
بابەتێکی گرنگی تر کە نووسەر قسەی لە بارەوە دەکات، پەیوەندیی و نزیکایەتی نێوان ئەفسانە و موزیکە. بەتایبەتی لە رووی تێگەیشتن و خوێندنەوەوە، نووسەر پێی وایە ئەم دووانە زۆر لە یەکترییەوە نزیکن. شتراوس دەڵێت: لە نێوان ئەفسانە و موزیکدا نەک یەک پەیوەندی هەیە، بەڵکو دوو پەیوەندی جیاواز هەیە: یەکێکیان پەیوەندی نزیکایەتیی، هاوسێیەتی” Contiguity, ” ئەوی تریان هاوشێوەیەتییە ” Similarty ” هەروەها ئەوەشم بۆ ئاشكرا بوو کە ئەم دوو پەیوەندییە لە بناغەدا یەکن، بەڵام لەسەرەتای کارمدا لەم شتە بێ ئاگا بووم. ل 86
خاڵێکی سەرنجراکێشی تریش بەلای منەوە، پەیوەندی بە خوێندنەوەی دەقی ئەفسانەیی و موزیکەوە هەیە.
شتراوس دەڵێت: ئەفسانە لە چەپەوە بۆ راست ناخوێنرێتەوە، بەڵکو دەبێت وەکو نۆتای ئوکسترایەک لە سەرەوە بۆ خوارەوە بخوێنرێتەوە، تەنها بەمشێوەیە دەتوانین بەتەواوەتی لە مانای ئەفسانەکە بگەین. ل 88

پەیوەندی ئەفسانە و موزیک و زمان
بابەتێکی گرنگی تر پەیوەندی ئەفسانەیە بە زمانەوە، ئەمەش پانتایی باش لە کتێبەکە داگیر دەکات و نووسەر بەوپەڕی زانستییەوە هەوڵی شرۆڤەکردنی ئەم بابەتەی داوە. بەتایبەتی پەیوەندی نێوان زمان و ئەفسانە و موزیک زۆر بە جوانی باسی دەکات. شتراوس پێی وایە: موزیک و ئەفسانە هەردووکیان لە زمانەوە سەرچاوەیان گرتووە، بەڵام لە چەند رێڕەوێکی جیاواز و پارچە پارچەوە گۆڕانیان بەسەردا هاتووە، لە حاڵەتێکدا موزیک جەخت لەسەر لایەنی دەنگ دەکات کە رەگی لە زماندایە، کەچی میتۆلۆژیا جەخت لەسەر لایەنی هەست دەکاتەوە، کە ئەویش لە نێو زماندا رەگی داکوتاوەو لێی جیا نابێتەوە. لە موزیکدا رەگەزی زاڵ دەنگە و لە ئەفسانەدا رەگەزی زاڵ مانایە،،ل101-102
دواتریش دەڵێت: کاتێک زانیم کە موزیک و ئەفسانە هەروەک دوو خوشکن و لە زمانەوە سەرچاوەیان گرتووەو هەریەکەشیان بەلایەکدا رۆیشتووە، ل103

زانست و ئەفسانە
شتراوس بە پێچەوانەی بەشێکی زۆری فەیلەسوفان و کۆمەڵنناسانەوە پێی وایە کە زانست و ئەفسانە دژی یەکتر نین، شتراوس دەڵێت: لە راستیدا زانست و ئەفسانەکان لە یەکتری جیا نین، تەنها ئەم بارەی ئێستای نێو زانستە کە ئەو توانایەمان پێ دەبەخشێت تا ئەوەی لە ئەفسانەدا هەیە لێی تێبگەین،ل 50
دواتریش هۆکاری ئەم بۆچوونە دەخاتەڕوو و دەڵێت: لە راستیدا ئەم دابڕانە لە سەدەی حەڤدەهەم و هەژدەهەم رووی دا، ئەوکاتە لەگەڵ بیکۆن، دیکارت، نیوتن و کەسانی تر رووی دا، بۆ زانست پێویست بوو بە شێوەیەکی پتەو پایەکانی خۆی دابکوتێت بۆ ئەوەی سەخت بێت لە رووبەروبونەوە بەرانبەر بە بیرکردنەوەی کۆنی وەکو بیرکردنەوەی ئەفسانەیی و جادووگەری ،،ل 33

بیرکردنەوەی زانستی
بابەتێکی گرنگی تر کە شتراوس قسەی زۆری لە بارەوە دەکات مەسەلەی زانست و بیرکردنەوەی زانستە، لەهەمانکاتیشدا پەیوەندی بە ئەفسانەوە. نووسەر پێی وایە ئەفسانە جۆرێکە لە رێکوپێکی، زانستیش بەهەمانشێوە. شتراوس دەڵێت: هەموو دەستکەوتە عەقڵییەکانی رەگەزی مرۆڤ بەو جۆرەی لە سەرانسەری جیهاندا پارێزراوە، هەمیشە سەر بەیەک شتی هاوبەش بوون و ئەو شتەش پیشاندەری جۆرێک لە رێکوپێکی بووە.ل34
دواتریش لەبارەی کامڵی زانستەوە دەڵێت:
من ناتوانم مەزندەی ئەوە بکەم رۆژێک دێت، زانست دەبێتە زانستێکی کامڵ و دەگاتە هەموو شتێک، هەمیشە گرفتی نوێ دەردەکەون، زانست هەرگیز ناتوانێت هەموو وەڵامەکان بداتەوە، ئەوەی دەتوانین هەوڵی ئەنجامی بددەین، ئەوەیە زۆر بە هێواشی ژمارە و جۆرایەتی وەڵامەکان زیاد بکەین،ل 36
باشترین بەڵگەش بۆ ئەم قسەیەی شتراوس، ڤایرۆسی کۆرۆنایە، بینیمان مرۆڤایەتی ماوەی ساڵێکە خەریکە بەم ڤایرۆسەوەو هێشتاش زانست نەیتوانیوە بەشێوەیەکی تەواوەتی بەسەر ئەم ڤایرۆسەدا زاڵ بێت، جێگەی ئاماژەیە شتراوس ئەم قسەیەی پێش 43 ساڵ کردووە، هێشتا ئەم ڤایرۆسە پەیدا نەبووە، بەڵام ئەو وەکو فەیلەسوفێک زانیویەتی کە ئەو قسانەی دەکرێت بە ناوی زاڵبوونی مرۆڤ بەسەر سروشتدا، یان زاڵبوونی زانست بەسەر کێشەکان، قسەیەکی راست و دروست نییە.

مانا واتای چییە؟
هەر لە ناونیشانی کتێبەکەوە دیارە کە ” مانا” پانتایی باش لەم کتێبە داگیر دەکات، نووسەر هەوڵ دەدات کە پێناسەیەکی تایبەت بە “مانا” بکات، لەهەمانکاتیشدا پەیوەندی لەگەڵ: ئەفسانەدا دەردەخات. نووسەر دەڵێت” وشەی “مانا” واتە توانای هەر جۆرێک لە زانیاری بکرێت بۆ زمانی هەمەچەشن وەربگێڕدرێت، مەبەستم لە زمانی هەمەچەشن فەڕەنسی یان ئەڵمانی نییە، بەڵکو مەبەستم وشەی جیاواز لە ئاستی جیاواز ل33

کەلتوور
وەکو لە پێشیشدا ئاماژەم پێدا، شتراوس یەکێکە لەو فەیلەسوفانەی کە گرنگییەکی زۆری بە کەلتوورەکانی جیهان داوە، بگرە ئەو توانی پێناسەیەکی نوێ بۆ کەلتوور دابنێت کە دەتوانین بڵێین تاڕادەیەکی زۆر هومانیست بوو، هەروەها چیتر تەنها کەلتووری ئەوروپی بە سەنتەر دانانێت، بگرە بەچاوی رێزەوە سەیری کەلتووری جیهان دەکات. لە هەمووشی گرنگتر ئەوەیە، دان بە بوونی جیاوازی کەلتوورەکانی جیهان دادەنێت و بەکارێکی باشیشی دادەنێت.
شتراوس دەڵێت: تۆ ناتوانیت یەک جار هەموو توانا عەقڵییەکانی هەموو مرۆڤایەتی گەشە پێ بددەیت، دەتوانیت سوود لە بەشێکی بچووکی وەربگریت و ئەم بەشەش بە پێی کەلتوور یەکسان نییە،،،
دواتریش دەڵێت: بڕوا ناکەم کەلتوورەکان بە شێوەیەکی سیستماتیک یان بە میتۆدی تایبەت هەوڵی ئەوەیان دابێت خۆیان لە یەکتری جیابکەنەوە، لەراستیدا ئەوەیە لە ماوەی سەدان هەزار ساڵ گرووپگەلی مرۆیی بچووک لە گۆشە و جێگەکانی جیهان بە دابڕاوی لەسەر ئەم زەوییە دەژیان، بۆیە ئاسایی بووە تایبەتمەندییە تایبەتییەکانی خۆیان گەشە پێ بددەن و لە یەکتری جیاواز بن ، ئەمە شتێک نەبوو بەدەستی ئەنقەست کرابێت، بەڵکو ئەوەی رووی دا دەرئەنجامی ئەو بارودۆخە بوو کە بۆ ماوەیەکی زۆر دوورودرێژ بەربڵاوبوو بوو.ل45
پاشانیش باسی خاڵێکی گرنگی تر دەکات کە ئەویش پەیوەندی بە ” رەسەنایەتی کەلتوورەکان” هەیە، لەمبارەیەوە دەڵێت: لە پێناوی ئەوەی کەلتوورێک رەسەنیی خۆی بپارێزێت و لەهەمانکاتیشدا بەرهەمهێنەری شتێکیش بێت، دەبێت کەلتوور و تاکەکانی ئەو کەلتوورە بڕوایان بە رەسەنی خۆیان هەبێت، تەنانەت تا ئەو ڕادەیەش بڕوایان بە باڵادەستی کەلتوورەکەی خۆیان هەبێت بەسەر کەلتوورەکانی تردا،ل46
هەرچەندە تەفسیری خراپیش بۆ ئەم قسەیە دەکرا، گوایە شتراوس هانی فاشیزم بددات، بەڵام لەو باوەڕەدا نیم کە شتراوس مەبەستی هاندانی فاشیزم بێت، چونکە ئەو دژی زاڵبوونی یەک کەلتوور بووە بەسەر جیهاندا، شتراوس دژی ئەم بۆچوونەش دەوەستێتەوەو دەڵێت: من بڕوا ناکەم ئەمە روو بدات،چونکە ئارەزووە ناچوونیەکەکان هەمیشە لە ئارادان و کاری خۆیان دەکەن، لە لایەکەوە بەرەو یەکشێوەیی و لە لایەکی ترەوە بەرەو جیاوازی نوێ دەڕۆن. تا زیاتر شارستانییەکان بەرەو یەکشێوەیی بڕۆن، ئەوە زیاتر خاڵە ناوخۆییە جیاوازەکان ئاشكراتر دەبن، ئەوەی لە ئاستێکدا بەدەست دێت، یەکسەر لە ئاستێکی تردا لەناودەبرێت.ل 46
نەتەوە سەرەتاییەکان
بەشێکی زۆری کۆمەڵناس و فەیلەسوفەکانی ئەوروپا بە چاوێکی کەمەوە سەیری ئەو گەلانەیان دەکرد کە زمانی نووسینیان نییە، ئەمانەیان بە نەتەوەی سەرەتایی زۆرجاریش بە دواکەوتوو یان وەحشی وەسف دەکرد، لێ شتراوس بەشێوەیەکی زانستیانە دژی ئەم بۆچوونانە دەوەستێتەوە.
شتراوس دەڵێت: شێوازی بیرکردنەوەی لە نێوان ئەو خەڵکانەی کە ئێمە هەمیشە بە هەڵە پێیان دەلێێن ” سەرەتایی” یان ئەو نەتەوانەی نووسینیان نەزانییوە یان بێ نووسین بوون، چونکە من بڕوام وایە لە راستیدا ئەمە ئەو فاکتەرەیە ئێمە لەوان جیا دەکاتەوە، بەدوو شێوازی جیاواز لێکدراوەتەوە، بە بڕوای من هەردوو شێوازەکە بەهەمان رادەی چوونیەک هەڵەن. ل 37

نووسەر
پاشانیش باس لە رۆڵ و کاریگەری نووسەر دەکات بەسەر خوێنەرەوە، لەمبارەیەوە دەڵێت:
هەر نووسەرێک، بەهەر شێوەیەکی تایبەت کە بیردەکاتەوە یان دەنووسێت، ڕوانینێکی نوێ بە ڕووی مرۆڤدا دەکاتەوە. ل20

دوا قسە
بە دڵنیاییەوە ئەم کتێبە هەرچەندە لە رووی قەبارەوە بچووکە، بەڵام لەرووی مانای فەلسەفی و فکرییەوە، زۆر گەورەیە و بە یەکێکیش لە کتێبە گرنگەکانی شتراوس دادەنرێت، لەهەمانکاتیشدا ئەم کتێبە ئاشنایەتیمان دەکات بە بەشێک لە بیرکردنەوەی ئەم فەیلەسوفە.
لێرەدا جێگەی خۆیەتی دەستخۆشی لە کاک سەلاح پاڵەوان بکەین بۆ وەرگێڕانی ئەم دەقە فەلسەفییە گرنگە و هیوای کاری باشتری بۆ دەخوازین.

—————————————
سەرچاوە:
کلۆد لیڤی شتراوس. ئەفسانە و مانا. لە ئینگلیزییەوە: سەلاح حەسەن پاڵەوان. دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان. چاپی یەکەم.سلێمانی. 2020




کێشەکانی مرۆڤایەتی لە دیدی فەیلەسوفی ئیسرائیلی یووڤاڵ نوح هەراری – یەوە

…..ئەردەڵان عەبدوڵڵا……

لە وتاری پێشوومدا لەبارەی فەیلەسوفی ئیسرائیلی یووڤال نوح هەراری،باسم لە کتێبی «هۆشمەندەکان» کرد، لەم وتارەشدا باس لە کتێبێکی گرنگی تری ئەم فەیلەسووفە دەکەم کە ئەویش» 21 وانە بۆ سەدەی 21». ئەم کتێبەشی بە یەکێک لە کتێبە گرنگەکانی دەژمێرێت و وەکو کتێبەکانی تری، لێوانلێوە لە زانیاریی و شیکاری جوان، لەهەمانکاتیشدا هەوڵیداوە تیشك بخاتە سەر ئەو کێشە گەورانەی کە ئەمڕۆ کۆمەڵگەی مۆدێرنی مرۆڤایەتی بەدەستییەوە دەناڵێنێت. هەروەها رەخنەکانی خۆی لە سیستمە سیاسییەکانی جیهان دەگرێت، لە پێش هەموویانەوە دەوڵەتی ئیسرائیل، ئەمەش بۆ من مایەی سەرنج و گرنگی پێدان بوو، چونکە ئەم فەیلەسووفە بە عەقڵیەتێکی ناسیۆنالیستی و تەسکەوە سەیری وڵاتەکەیی و جیهان ناکات، هەر ئەمەش وایکردووە کە خاوەنی دونیابینییەکی فراوان بێت و لەناو جیهانیشدا کاروبەرهەمەکانی مایەی گرنگی پێدان بن.

وەڵامدانەوەی پرسیارەکان

هەراری لەم کتێبەیدا هەوڵیداوە باس لە کۆمەڵێک کێشەی گەورە بکات لەوانە» پیسبوونی ژینگە، زاڵبوونی تەکنۆلۆژیا بەسەر مرۆڤدا، تیرۆر، جەنگ و پشێویی، بەهێزبوونی بزووتنەوەی توندڕەوی ئایینی و نەتەوەیی، حکومەتی گەندەڵی.» لەهەمانکاتیشدا وەڵامدانەوەی کۆمەڵێک پرسیار کە لە کتێبەکانی پێشوویدا لەلایەن خەڵکییەوە لێیکراوە.

سێ هەڕەشەی گەورە

بە بڕوای هەراری ئەمڕۆ مرۆڤایەتی رووبەڕوی سێ کێشەی گەورە دەبێتەوە کە ئەوانیش بریتین لە « جەنگی ناوکی،تێکچوونی ژینگە و دابڕانی تەکنۆلۆژی.» هەراری دەڵێت: ئەم سییانە هەڕەشەن بۆ سەر داهاتووی شارستانی مرۆیی، بەڵام هەرسێکیشیان پێکەوە قەیرانێکی بێوێنەی و وجودی دروست دەکەن، بەتایبەتی لەو سۆنگەیەوە کە دەتوانن یەکتر بەهێزتر بکەن و ئاوێتەی یەکتر ببن. ل212

چیرۆکی سەدەیەکی نوێ

هەراری پێی وایە هەر قۆناغە و خاوەنی چیرۆکێکی خۆیەتی لە داهێنان و گەشەکردن، لەوانە چیرۆکی شۆڕشی کشتوکاڵی، شۆڕشی پیشەشازی. هەراری دەڵێت: ئێمە لەبەردەم ئەرکی داهێنانی چیرۆكێکی نوێداین بۆ جیهان،رێک بەهەمان شێوە کە شۆڕشی پیشەشازی بووە هۆکاری دەرکەوتنی ئایدۆلۆژیاکانی سەدەی بیستەم، شۆڕشی داهاتووش لە زیندە – تەکنۆلۆژیا و تەکنۆلۆژیای زانیاریدا پێویستی بە جیهانبینینی نوێتر هەیە.ل43

پێکهێنانی مۆدێلێکی سیاسی نوێ

هەراری پێی وایە هەر قۆناغە بیچمێکی فکری تایبەت بە خۆی هەڵدەگرێت، بۆ قۆناغی داهاتووش، داوای مۆدێلی سیاسی و کۆمەڵایەتی نوێ دەکات. لەمبارەیەوە دەڵێت: پێویستە یەکەمین کاری دەیەکانی داهاتوو بریتی بێت لە گەڕانێکی ورد بە دەرووندا و پێکهێنانی مۆدێلێکی کۆمەڵایەتی و سیاسی نوێ، بەجۆرێک ئەو دەیەیە بەوە بناسرێتەوە. ل 43

هەراری پێی وایە لە ئێستادا مۆدێلی لیبڕاڵی کە لە بەشێکی زۆری جیهاندا بڵاوبۆتەوە، کێشەی گەورەی هەیە.

لیبڕالیزم
نووسەر پانتایی باش بۆ قسەکردن لەبارەی لیبڕاڵیزم و کێشەکانی ئێستای داناوە. هەراری دەڵێت: چیرۆکی لیبڕاڵ، ئازادی مرۆڤ وەکو بەهای ژمارەیەک دەناسێنێت، باوەڕی وایە لە کۆتاییدا هەموو دەسەڵاتەکان لە ئیرادەی ئازادی مرۆڤەکانەوە سەرچاوە دەگرن و ئەو « ئازادییە» لە هەست و حەز و هەڵبژاردنەکانیشدا ڕەنگ دەداتەوە. لیبڕاڵیزم بڕوای وایە دەنگدەران لە هەموو کەسێک زیاتر تێدەگەن و هەرلەبەرئەمەشە کە هەڵبژاردنی ئازاد بەرز دەنرخێنێت.ل91

خاڵی نوێ بەلای منەوە، بۆچوونی هەرارییە لەبارەی هەڵبژاردنەوە ئەو پێی وایە: هەڵبژاردن و گشتپرسییەکان پێوەندییان بەوەوە نییە کە ئێمە چۆن بیردەکەینەوە، بەڵکو پێوەندیییان بەوەوە هەیە کە ئێمە چۆن هەست دەکەین و هەستمان چۆنە؟ل93

کێشەکانی لیبرالیزم

نووسەر پێی وایە سیستمی لیبڕاڵیزم لە کێشەی قووڵدایە و لەمبارەیەوە دەڵێت: مێژوو وەکو هەمیشە بەشێوەیەکی چاوەڕواننەکراو وەرگەڕا و ئێستا لیبڕالیزم پاش دارووخانی فاشیزم و کۆمۆنیزم، لەبارودۆخێکی دژوار دایە ل13

دواتریش دەڵێت: لیبڕالیزم رەوایی خۆی لە دەست دەدات و شۆڕشە دوانییەکانی « تەکنۆلۆژیای زانیاریی و بایۆتەکنۆلۆژی» دەستوپەنچە لەگەڵ گەورەترین ئاڵنگارییدا کە جۆرەکەمان تا ئێستا بەخۆیەوە بینێبێت،نەرم دەکەن.ل14

کێشە گەورەکانی کە رووبەروی لیبرالیزم و مرۆڤایەتی دەبێتەوە

دواتر نووسەر باس لەو کێشە گەورانە دەکات کە سیستمی لیبڕاڵی و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لەمڕۆماندا رووبەروی دەبنەوەو دەڵێت:

تێکەڵبوون و یەکگرتنی ئەم دوو تەکنۆلۆژیایە بە زوویی دەتوانێت ملیۆنان مرۆڤ لە بازاڕی کاردا بکاتە دەرەوەو شوێن بە بونیادی ئازادی و یەکسانی لێژ بکات. داتا ئۆلگۆریتمە گەورەکان دەتوانن دیکتاتۆریەتی ژمارەکان دروست بکەن و هەموو دەسەڵات و هێزەکان لە دەستی ژمارەیەکی کەمی بژاردەدا کۆببنەوە، لەکاتێکدا زۆرینەی خەڵکی نەک تەنها ئازار لەبەکارهێنان دەبینن، بەڵکو ئازار لە شتێکی خراپتر لەبەکارهێنانیان دەبینن، ئەویش ئازارە لە نا پێویستی.ل 14

دواتریش دەڵێت: سیستمی لیبڕاڵیزم لەسەردەمی پیشەشازیدا شکلی گرت بۆ ئەوەی جیهانێک لە مەکینە هەڵمینەکان و پاڵاوگە نەوتییەکان و تەلەڤزیۆنەکان ببات بەرێوە، بۆیە زۆر گرانە بتوانێت رووبەروی شۆڕشەکانی تەکنۆلۆژیا زانیاریی و زیندە تەکنۆلۆژیا ببێتەوە، چونکە راستییەکەی لیبڕاڵیزم بۆ وەها دونیاییەک دروست نەبووە، ل26

دواتریش بە درێژی باسی ئەو کێشانە دەکات کە رووبەروی سیستمی لیبڕالیزم دەبنەوە لە پێش هەموویانەوە بێکاریی و نایەکسانی.

کار
بابەتێکی گرنگی تر کە پانتایی باشی لەم کتێبەدا داگیرکردووە، مەسەلەی لەدەستدانی « کار»ە بەهۆی پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیاوە. نووسەر پێی وایە ئەگەری زۆری هەیە گەر رەوشەکە بەمشێوەیە بەردەوام بێت، مرۆڤایەتی رووربەروی قەیرانی گەورە بێتەوە. پێشی وایە، مرۆڤی نوێ بەشێوەیەکی ترسناک پشت بە تەکنۆلۆژیا دەبەستێت لە هەموو بوارەکانی ژیان» کارکردن، تەندروستی، هاتوچۆ، خواردن، هەڵبژاردن، شتکڕین،» هەر ئەمەش وادەکات کە هەراری « مرۆڤی نوێ، بە « مرۆڤێکی هاندیکەپ، کەم ئەندام» ناوبەرێت، چونکە لە ئێستادا مرۆڤ بەشێوەیەکی زۆر پشت بە تەکنۆلۆژیا دەبەستێت و کەمتر پشت بەخۆی دەبەستێت»
لەمبارەیەوە دەڵێت: ئەگەری هەیە شۆڕشی تەکنۆلۆژیا بە زوویی ملیاران کەس لە بازاڕەکانی کاردا بکاتە دەرەوە، چینێکی گەورەی بێ بەرهەم بهێنێتە ئاراوە و ببێتە هۆی سەرچاوەی وەها هەڵچوونکێکی کۆمەڵایەتی و سیاسی ، کە هیچ ئایدۆلۆژیاییەک نەتوانێت رایبگرێت. ل 45
هەراری دەڵێت: رەنگە داهاتووی زۆرێک لە خەڵكی هاوشێوەی داهاتووی شۆفێرانی گالیسکەکانی سەدەی نۆزدەیەم نەبێت، کە دواتر بوون بە شۆفێری تەکسی، بەڵکو هاوشێوەی ئەسپەکانی سەدەی نۆزدەیەم بێت، کە بە شێوەیەکی هەڵکشاو هەرهەموویان لە بازاڕی کار کرانە دەرەوە. ل67

ترس لە تەکنۆلۆژیا

بابەتێکی تر کە پانتایی گەورە لەم کتێبەدا داگیر دەکات ترسە لە گەشەسەندنی تەکنۆلۆژیا، دیارە ئەم ترسەش پێشتر مایەی سەرنج و شرۆڤەی زۆر بیرمەندی تر بووە، بەڵام هەراری خاوەنی تێروانینی خۆیەتی. لە هەمووی گرنگتر نووسەر باس لەو پشتبەستنە زۆرە دەکات، کە مرۆڤی ئەمڕۆ بە تەکەنۆلۆژیا دەیبەستێت. ئەو ئەمەی ناوناوە « ژیری دەستکرد» . لەمبارەیەوە دەڵێت:
کاتێک ژیری دەستکرد بتوانێت لە بارەی پیشە، یان تەنانەت پەیوەندییەکانەوە لە ئێمە باشتر بڕیار بدات، ئەوا پێویستە تێگەیشتمان لەبارەی مرۆڤ و ژیانەوە بگۆڕێت.ل109

دواتریش زیاتر دەڕوات و دەڵێت:

کاتێک دەسەڵات لە مرۆڤەکانەوە بۆ ئۆلگۆریتمەکان دەگوازرێتەوە، ئەوا چیدی ناتوانین دونیا وەکو شوێنێک بۆ بڕیاردانی دروست لەلایەن مرۆڤە سەربەخۆکانەوە تەماشا بکەین، لەبری ئەوە پێویستە وەکو شەپۆلێک لە داتا و زانیاری تەماشای کۆی گەردوون بکەین. ل111
ئەم پشت بەستنە بەتەکنۆلۆژیا بەرەو ترسێکی ترمان دەبات، کە ئەویش سەپاندنی سیستمی دیکتاتۆریەتە.

دیکتاتۆری و تەکنۆلۆژیا

هیچ کاتێک نەمدەزانی هێندە پەیوەندی نێوان سیستمی دیکتاتۆریی و تەکنۆلۆژیا بەهێزە، نووسەر جەخت لەوە دەکاتەوە، کە بەهێزبوونی تەکنۆلۆژیا، تەمەنی سیستمە دیکتاتۆرییەکان زیاتر و زیاتر دەکات.
نووسەر دەڵێت: کاتێک ئۆلگۆریتمەکان زۆر بە باشی هەموو شتێکمان لەبارەوە بزانن، ئەوا دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان دەتوانن کۆنتڕۆڵی ڕەهایان بەسەر هاوڵاتییەکانی خۆیاندا هەبێت، تەنانەت زیاتر لە ئەڵمانیای نازی و بەرگریکردن لە بەرانبەر وەها سیستمێکدا کارکی نەکردەیە. ڕژێمی دەسەڵاتدار نەک تەنها بە وردی دەزانێت چ هەستێکت هەیە، بەڵكو وا دەکات بەو شێوەیە هەست بکەیت کە ئەو دەیەوێت.ل 129

جگە لە سیستمە دیکتاتۆرەکان، نووسەر باسی هەژموونی بەهێزی کۆمپانیا گەورەکانیش دەکات و پێی وایە هەژموونی ئەوانیش بەهۆی پشت بەستنی زۆرمان بە تەکنۆلۆژیاوە دەمێنێتەوە، بگرە بەهێزتریش دەبێت.

هەتا زانیاری زیاتر و زیاتر لە جەستە و مێشکتانەوە لە لایەن وەرگرەکانی بایۆمەترییەوە بۆ ئامێرە ژیرەکان بگوازرێتەوە، ئەوا کۆمپانیا و دامەزراوە حکومییەکان ئاسانتر دەتوانن بتانناسن و بەکارتان بهێنن و لەبری خۆتان بڕیارتان بۆ بددەن. ل 148

ترس لە گۆگڵ و ئینتەرنێت

لە ئێستادا کەم کەس هەیە رۆژانە یان هەفتانە ئینتەرنێت یان سایتی گۆگڵ نەکاتەوەو بە دوای زانیارییەک یان بابەتێک نەگەڕێت. لە هیچ سەردەمێکیشدا شتی وا نەبووو، کە مرۆڤایەتی بۆ دەستگەیشتن بە زانیاریی، پشت بە ئامێرێکی تەکنۆلۆژی ببەستێت. ئەم مەسەلەیە دەبێتە ترسێکی گەورە لای نووسەر و قسەی زۆری لەبارەوە دەکات و دەڵێت:

گۆگڵ دەیەوێت بگاتە خاڵێک کە بتوانین هەموو پرسیارێکی لێبکەین و ئەویش باشترین وەڵامی دونیامان دەست بخات. ل146

دواتریش دەڵێت: رەنگە مرۆڤ و ئامێرەکان بەشێوەیەک تێهەڵکێشی یەکتر بن، کە ئەگەر مرۆڤەکان پەیوەندییان لەگەڵ تۆڕی ئینتەرنێتدا بچرێت، ئەوا بە هیچ شێوەیەک نەتوانن بمێننەوە،ل148

جەنگی زانیاریی

دواتر نووسەر باس لە یەکێک لە جەنگە شاراوەو گەرمەکانی نێوان کۆمپانیا و زلهێزە جیهانییەکان دەکات، کە ئەویش جەنگی کۆکردنەوەی زانیارییە. لەمبارەیەوە دەڵێت:

پێشبرکێ بۆ خاوەندارێتی زانیاری هەر لە ئێستاوە دەستی پێکردووەو لەلایەن ناوەندە زەبەلاحە زانیارییەکانی وەکو « گۆگڵ، فەیسبووک، بایدو « بەڕێوە دەبرێت. ئەوان بە دابینکردنی زانیاری خۆڕایی، خزمەتگوزاری و بابەتگەلی سەرگەرمی، سەرنجمان رادەکێشن و پاشان بە ناوەندەکانی پەخش و ڕیکلام دەیفرۆشنەوە. ل 145

هەر ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی کێشەیەکی گەورەی کۆمەڵایەتی تر کە ئەویش نایەکسانییە.

نایەکسانی
بابەتی « نایەکسانی» مایەی گرنگی پێدانەی تەواوی فەیلەسووفان و بیرمەندانی جیهان بووە، هەراریش پانتایی باش بەم بابەتەی داوە، قسەو باسی زۆرەوە لە بارەوە کردووە، لەهەمانکاتیشدا نووسەر گەڕاوەتەوە بۆ مێژووی نایەکسانی و دواتریش باسی رەوشی ئێستای نایەکسانی دەکات.
هەراری دەڵێت: نایەکسانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی چاخی بەردین، سێ هەزار ساڵ پێش ئێستا گرووپی راوچی « خۆراکخۆرەکان» هەندێک لە ئەندامەکانیان لە گۆڕی رازاوەو گرانبەها دفن دەکرد و پڕیان دەکرد لە مووری عاج، بازن.، خشڵ و بابەتی هونەری، لەکاتێکدا ئەندامانی دیکە دەبوو لە چاڵێکی رووتی زەویدا دفن بکرێن.
دواتریش دەڵێت: سامان پێشمەرجی نایەکسانی درێژماوەیە. لەپاش شۆڕشی کشتوکاڵی، سامان چەند هێندە زیادیکرد، ئەوەندەش هاوڕێ بوو لەگەڵ نایەکسانیدا. کاتێک مرۆڤەکان خاوەندارێتی زەوی و ئاژەڵ و درەخت و ئامڕازەکانیان بەدەستهێنا، هیرارکیەتێکی کۆمەڵایەتی بەهێز دروستبوو، کە تێیدا بژاردەیەکی بچووک نەوە لە دوای نەوە، زۆرینەی سامان و دەسەڵاتیان بۆ خۆیان قۆرخ کرد. ل139

دواتریش دەڵیت:

بەدڵنیاییەوە جیهانگیری سوودی بە بەشێکی گەورەی مرۆڤایەتی گەیاندووە، بەڵام نیشانەکانی گەورەبوونی نایەکسانی لە نێوان کۆمەڵگە و کۆمەڵگەکانیشدا دەبینرێت. لە ئێستادا لە سەدا یەکی دەوڵەمەندترینەکان، خاوەنی نیوەی سامانی جیهانن. لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە کە سامانی سەد کەس لە دەوڵەمەندترین کەسەکان، لەسامانی زیاتر لە چوار ملیارد هەژارترین کەسەکان زیاترە. ل140
دواتر پێشبینی خراپبوونی رەوشەکە دەکات و دەڵێت:

رەنگە لە سەدا یەکی دەوڵەمەنترینەکان لە ساڵی 2100 دا ، نەک تەنها خاوەنی زۆرینەی سامانی جیهان بن، بەڵکو زۆرینەی جوانییەکانی جیهان و داهێنان و تەندروستیش بن. ل141

ناسیۆنالیزم
هەراری لەم کتێبەیدا زۆر دژی بیری تەسکی ناسیۆنالیزم و دەوڵەتی نەتەوە دەوەستێتەوەو پێی وایە، کە ئەمانە نەک ناتوانن چارەسەری کێشەکان بکەن، بەڵکە خۆشیان لە ئاکامدا دەبنە کێشەی گەورە بۆ مرۆڤایەتی.

دژی ناسیۆنالیستەکان دەوەستێتەوەو دەڵێت:

شەپۆلی ناسیۆنالیستی لە سەرەتاسەری دونیادا ناتوانێت کات بۆ ساڵی 1939یان 1914 بگەرێنێتەوە.تەکنۆلۆژیا بە دروستکردنی کۆمەڵە هەڕەشەیەکی جددی جیهانی، هەموو شتێکی گۆڕیوە، بەشێوەیەک کە هیچ نەتەوەیەک بە تەنیایی ناتوانێت رووبەرویان بێتەوە، ل214
دواتر دەڵێت: هیچ یەکێک لەو هەزاران چیرۆکەی کە کولتوورە جیاوازەکان و ئایین و خێڵەکان بە درێژایی مێژوو دایانهێناوە، ڕاستەقینە نین و هەموویان تەنها کۆمەڵە داهێنراوێکی مرۆییین. ل442
دەشڵێت:
گەڕانی زۆرینەی مرۆڤەکان بە دوای شوناسدا هاوشێوەی گەڕانی منداڵەکانە بە دوای گەنجینەدا، ئەوان تەنها ئەو شتە دەدۆزنەوە کە دایکوباوکیان پێشتر لەبەرچاویاندا شاردوویانەتەوە. ل443

تێڕوانینی گەردوونیانە

هەراری دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی، کە هیچ کاتێک ناتوانین لەناو بۆتەی نەتەوەیەکدا، چارەسەری کێشە گەردوونیەکان بکەین. «

ئەگەر بمانەوێت هەڵبژاردنێکی عاقڵانە لەبارەی داهاتووی ژیانەوە بکەین، ئەوا پێویستە ڕوانگەی ناسیۆنالیستی تێپەڕێنین و لە دیدگایەکی جیهانی و تەنانەت گەردوونییەوە سەیری شتەکان بکەین.ل212

رۆڵی ئایین
دواتر نووسەر دێتە سەر باسی رۆڵی ئایین لەمڕۆماندا و، پێی وایە کە زەحمەتە ئایینەکان بتوانن وەڵامی تەواوی کێشەکانی مرۆڤایەتی بددەنەوە. لەسەرەتادا نووسەر دەڵێت: بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی ئایینە نەریتییەکان لە دونیای سەدەی بیستویەکدا پێویستە سێ جۆری گرفت لەیەک جیا بکەینەوە: 1/ گرفتە تەکنیکییەکان. بۆ نموونە چۆن ئایینەکان مامەڵە لەگەڵ وشکەساڵیدا دەکەن، کە بەهۆی گەرمبوونی زەویییەوە رووبەروی جیهان بۆتەوە. 2/ گرفتە سیاسیییەکان. بۆ نموونە کێشەی ژینگە چۆن دەبێت چارەسەر بکرێت. 3/ گرفتە شوناسییەکان. چۆن مامەڵە لەگەڵ پرسی کۆچبەر و هاوڵاتی بوون دەکەن. ل219

ئەمانە ئەو پرسیارە گرنگانەن کە نووسەر لەبارەی رۆڵی ئایینەوە دەیکات و هەوڵیش دەدات وەڵامێکیان بۆ بدۆزێتەوە.
هەراری پێی وایە سەرکەوتنە زانستییەکان هێندە تێروتەسەل بوون، کە تێڕوانیمانی بۆ ئایین گۆڕیوە، چیدی ئایین بە کشتوکاڵ و پزیشکییەوە نابەستینەوە. ئایینە نەریتییەکان ڕەوایەتییەکی زۆریان لە دەستداوە، چونکە لە بواری کشتوکاڵ و تەندروستیدا بەرهەمێکی ئەوتۆیان نەبووە.ل221

رۆڵی خراپی ئایین و ناسیۆنالیزم
هەراری پێی وایە لە ئێستادا هێزە ناسیۆنالیزم و ئایینەکان نەک ناتوانن کێشەکان چارەسەر بکەن، بەڵکە بوونەتە کێشەش بۆ مرۆڤایەتی. لەمبارەیەوە دەڵێت: ناسیۆنالیزم و ئایین هێشتاش شارستانیەتی مرۆڤایەتی بۆ ئوردوگای جیاواز و زۆرجاریش دژ بەیەک دابەش دەکەن، ئەم بەرکەوتنەی نێوان کێشە جیهانییەکان و شوناسە ناوچەییەکان خۆی لە کۆمەڵە قەیرانێکدا دەردەخات کە لە ئێستادا یەخەی گەورەترین کۆمەڵەی فرە کولتووری یەکێتی ئەوروپای گرتووە. ل 235

یەکێتیی ئەوروپا و کێشەکانی
یەکێتی ئەوروپا وەکو مۆدێلێکی سیاسی و ئیداری و کەلتووری، مایەی گرنگی پێدان و زۆرجاریش هەست دەکەم کە مایەی سەرسامیی نووسەرە. لەپەنائەوەشدا نووسەر نایشارێتەوە کە ئەم ئەزموونە سیاسییەش کەوتۆتە بەردەم کۆمەڵێک کێشەی گەورەوە.
لەمبارەیەوە دەڵێت: یەکێتی ئەوروپا لەسەر بەڵێنی تێپەڕاندنی جیاوازییە کەلتوورییەکانی نێوان فەڕەنسایی، ئەڵمانی، ئیسپانی، یۆنانی دروست بوو، بەڵام ئەگەری هەیە نەتوانێت جیاوازیییە کەلتورییەکانی نێوان ئەوروپاییەکان و کۆچبەرە ئەفریقایی و ڕۆژهەڵاتییەکان لە خۆ بگرێت و هەرەس بهێنێت. ل 236
دواتر باس لە یەکێک لە کێشە گەورەکانی ئەوروپا دەکات کە ئەویش «کۆچ» ە کە ئەمەش دەبێتە هۆی بەهێزبوونی رەوتە فاشیست و ناسیۆنالیستەکان.

مەسەلەی کۆچ
پرسێکی گرنگی تر کە نووسەر تیشکی خستۆتە سەر مەسەلەی « کۆچ» ە کە لە ئێستادا ئەوروپا پێوەی دەناڵینێت. نووسەر هەوڵیداوە لە گۆشەنیگای جیاوە سەیری ئەم کێشە گەورەیە بکات.
ئەگەر ئەوروپا کۆچبەرانێکی زۆر لە رۆژهەڵاتی ناوین وەربگرێت، لە ئاکامدا هاوشێوەی ڕۆژهەڵاتی ناوینی لێ دێت.ل242
دیارە لە ئێستادا دوو بۆچوونی دژ بەیەک لە ئەوروپادا لەبارەی پرسی کۆچبەرانەوە هەیە ، هەندێک لەگەڵ کردنەوەی دەرگاکان و هەندێکێش دژی ئەوەن دەرگا بەرووی کۆچبەراندا بکرێتەوە. وەکو نووسەریش دەڵێت: ئەمە باسێکە لە نێوان دوو تێڕوانینی سیاسی مەشروعدا کە پێویستە لە رێگەی روانگە ستانداردە دیموکراسییەکانەوە بە ئەنجام بگات. ل 259
دواتریش نووسەر بەگرنگییەکی زۆرەوە سەیری چۆنێتی پرسی کۆچ لە ئەوروپادا دەکات و بە پێوەرێکی گرنگی دادەنێت بۆ سەرکەوتنی مۆدێلی لیبڕاڵی و دیوکراسی لە جیهاندا.
نووسەر دەڵێت: لە ئێستادا دیار نییە ئەوروپا بتوانێت ڕیگەیەکی نێوانبڕ بدۆزێتەوە کە بتوانێت سنوورەکانی بە کراوەیی بە ڕووی بێگانەکاندا بهێڵێتەوە، بەبێ ئەوەی لەلایەن ئەو کەسانەوەی کە لە بەهاکاندا هاوبەش نین، رووبەروی ناسەقامگیری نابێتەوە، ئەگەر ئەوروپا لە دۆزینەوەی وەها رێگەیەکدا سەرکەوتوو بێت، ڕەنگە بکرێت لە ئاستێکی جیهانیشدا سوودی لێوەربگیرێت، بەڵام ئەگەر ئەم پرۆژەیە شكست بهێنێت، دەکرێت نیشاندەری ئەو راستییە بێت کە باوەڕبوون بە بەها لیبڕاڵییەکانی ئازادی و لێبوردەیی بۆ چارەسەرکردنی ململانێ کەلتوورییەکانی جیهان و یەکخستنی مرۆڤایەتی بۆ رووبەروبوونەوەی کێشەکانی جەنگی ناوکی و تێکچوونی ژینگەیی و دابڕانی تەکنەلۆژی، ئەوا شانسی مرۆڤەکان لە زاڵبوونی بەسەر ململانێ زۆر قووڵترەکانی دیکەدا کە شارستانیەتە جیهانییەکانی گرتووەتەوە، دەبێت چەندە بێت؟!. ل260

مەسەلەی جەنگ و دژایەتیی تیرۆر
ئەم نووسەرە خاوەنی بۆچوونی تایبەت بەخۆیەتی لە بارەی تیرۆرەوە، کە تەواو جیاوازە لەگەڵ بۆچوونی زۆربەی بیرمەندانی تری جیهان، ئەو بە شێوەیەکی زانستیی و بە پشت بەستن بە زانستی دەروونشیکاریی و ئاماری کوژارو بریندارەکان لە جیهاندا، شرۆڤەی خۆی لەمبارەیەوە دەخاتە ڕوو. کە تاڕادەیەک جیاوازە لە هی بیرمەندانی تر.
نووسەر بە پشت بەستن بە کۆمەڵێک ئاماری گرنگ، پێی وایە کە لە ئەمڕۆماندا، توندوتیژی هێندە مەترسی بۆ سەر مرۆڤایەتی نییە، هێندەی مرۆڤەکان بە نەخۆشی دەمرن، کەمتر بە جەنگ و توندتیژی دەمرن. لەمبارەیەوە دەڵێت:
ئەم چەند دەیەی دوایی ئاشتیانەترین قۆناغی مێژووی مرۆڤایەتی بووە. لە کۆمەڵگە کشتوکاڵییە سەرەتاییەکاندا توندوتیژی مرۆیی لە 15% ی خەڵکی کوشتووە، لە کاتێکدا ئەم ڕێژەیە لە سەدەی بیستدا 5% بووە، ئەمڕۆ تەنها لە1% خەلكی بەهۆی توندوتیژی مرۆییەوە گیان لە دەستدەدەن. ل 282
دەشڵێت:
1.25 ملیۆن کەس بەهۆی رووداوی هاتۆچوو مردوون، 3.5 ملیۆن کەس بەهۆی نەخۆشی شەکرە. بەهۆی پیسبوونی ژینگە 7 ملیۆن کەس مردوون . 364
دواتریش قسەی زیاتر لەبارەی تیرۆرەوە دەکات و دەڵێت:
تیرۆر چەکی پەراوێزخراو بەشە لاوازەکەی مرۆڤایەتییە، ل260
ئەگەرچی تەحەداکان بێپێشینەن و ئەگەرچی ناکۆکییەکان بەهێزن، بەڵام ئەگەر بەسەر ترسەکانماندا زاڵ بین و کەمێک لەبارەی بیروڕاکانمانەوە خاکەڕا بین، ئەوا مرۆڤ دەتوانێت بەسەر ئەواندا زاڵ بێت و بارودۆخی خۆی باشتر بکات. ل261
لەهەمووشی گرنگتر بۆمن، بۆچوونیەتی لەبارەی تیرۆریستانەوە:
تیرۆریستەکان مامۆستای کۆنتڕۆڵکردنی مێشکن، ژمارەیەکی کەم دەکوژن، بەڵام ترس دەخەنە دڵی ملیۆنان کەسەوەو بونیادەیڵێکی هاوشێوەی پەیمانی ئەوروپا بەزاڵە دێنن. ل 263
تیرۆریستەکان وەکو جەنەڕاڵی سووپاکان نا، بەڵکو هاوشێوەی شانۆنووسەکان بیردەکەنەوە. ئەوانەشی رووبەروی تیرۆریزم دەبنەوە، پێویستە زیاتر وەکو شانۆنووسەکان بیربکەنەوە، نەک جەنەڕاڵێکی سووپا.
مانای دەقیقی وشەی تیرۆریزم، بریتییە لە ستراتیژییەکی سەربازی کە هیواخوازە لە بری ژیانی ماددی لە رێگەی دروتسکردنی ترسەوە بارودۆخی سیاسی بگۆڕێت. ل 364

بۆچی زلهێزەکان جەنگ ناکەن؟
نووسەر شارەزایییەکی زۆرباشی لە مێژووی مرۆڤایەتی هەیە، ئەمەش سوودێکی ڤرە خاسی بە نووسەر بەخشیوە، تاوەکو باشتر لە دونیای ئەمڕۆمان بگات. نووسەر پێی وایە لە ئەمڕۆاندا جەنگ لە نێوان دەوڵەتە زلهێزەکان کارێکی ئەستەمە ئەوەش لەبەر کۆمەڵێک هۆکار، گرنگترینیان ئابوورییە. لە ئێستادا ژێرخانی ئابووری جیهان بەو شێوەیەی جاران نییە، کە هێزێکی داگیرکەر بێتو دەست بەسەر خیروبێری وڵاتان بگرێت. هەراری دەڵێت:
ئەمریکییەکان لە سەدەی نۆزدەیەمدا بەداگیرکردنی کانە زێڕەکانی کالیفۆرنیا و کێڵگە کشتووکالییەکانی تەکساس، برەویان بە خۆیان دا. بەڵام ئەو رێگەیە لەسەدەی بیستویەکدا تەنها دەستکەوتێکی زۆر کەمی هەیە، ئەمڕۆ سەرچاوەی سەرەکی ئابووری، زانستی و تەکنۆلۆژی و دامەزراوەییەیە نەک گەنم و تەنانەت کێڵگەی نەوتیش، تۆ ناتوانیت لەرێگەی جەنگەوە زانست بەدەستبهێنێت. ل294
دوو هۆکاری تریش ئەگەری جەنگ لە نێوان زلهێزەکان کەم دەکەنەوە ئەوانیش پەیوەندییان بە بوونی چەکی ئەتۆمی و بوونی جەنگی سایبیرییەوە هەیە.

پرسیار لەبارەی ژیان و مەرگەوە
مەسەلەی ژیان ، بابەتێکی گرنگی تری ئەم کتێبە پێکدەهێنێت و قسەی زۆر جوان لەبارەی ژیان و مەرگەوە دەکات.
کاتێک خەڵكی پرسیار لەمانای ژیان دەکەن، چاوەڕێی ئەوەن کە چیرۆکێکیان بۆ بگێڕێتەوە، مرۆڤی ژیر ئاژەڵێکی چیرۆکخوانە، کە لە چوارچێوەی چیرۆکدا بیردەکاتەوە، نەک لە ژمارە و هێڵکاریدا و بڕوای وایە کە بوون، هاوشێوەی چیرۆکێک دەجووڵێتەوە کە لێوانلێوە لە پاڵەوان و خراپەکار و ململانێێی چکاسازی، خاڵی لووتکە و کۆتاییەکی خۆش. ل 424
ئەگەر دەتانەوێت لەمردن تێبگەن، پێویستە لە ژیان تێبگەن ل486

سیستمی پەروەردەو فێربوون
نووسەر پانتایی باش بۆ سیستمی فێربوون دادەنێت و بە یەکێک لە ئامڕازە گرنگەکانی دادەنێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی جیهان و دەڵێت:
زۆرێک لە شارەزایانی پەروەردەو فێرکردن بڕوایان وایە پێویستە قووتابخانەکان چوار مەرجیان تێدابێت کە بریتین لە: بیرکردنەوەی رەخنەگرانە، پێوەندی، هاوکاری و داهێنان. پێویستە قووتابخانەکان ئاستی هونەرە تەکنیکییەکان کەم بکەنەوەو جەختێکی زیاتر لەسەر ئامانجە گشتییەکانی هونەرەکانی ژیان بکەنەوە، ل 412

سەردەمی مێتا حەقیقەت
چەمێکی نوێی تر کە هەراری دایهێناوە» مێتا حەقیقەت»ە. لەمەشدا تەکنەلۆژیا رۆڵی یەکلاکەرەوە دەگێڕێت، بۆ سەرلێشواندنی مرۆڤ و زاڵبوونی درۆ بەسەر راستیدا
ئەم سەردەمە نوێیەی تێیدا دەژین، سەردەمێکی ترسناکی « مێتا حەقیقەت»ە، کە تێیدا چواردەورمان بە تەواوەتی بە درۆ و ئەفسانە گیراوە. ل370
ئەگەر کوشتن لەبەر خاتری دادپەروەری کارێکی دروست بێت، ئەوا بەدڵنیاییەوە درۆکردنیش کارێکی دروستە، ل370
ئەگەر هەزاران کەس بۆ ماوەی مانگێک بڕوا بە چیرۆکێکی دروستکراو بکەن، ئەوا ئەو چیرۆکە دەبێت بە هەواڵێکی درۆینە، کاتێک ملیاردێک کەس بۆ ماوەی هەزاران ساڵ بروا بەو هەواڵە بکەن، ئەوا ئەو چیرۆکەکە دەبێت بە ئایین، دواتریش ئامۆژگاری دەکرێین کە بە « هەواڵی درۆینە « ناوی ئایین نەبەین، بۆ ئەوەی هەستی ئیماندارەکان بریندار نەبێت یان تووڕە نەبن ل 375
دواتر باس لە قسەیەکی جۆزێف گۆبڵزی وەزیری پروپاگەندەی نازییەکان دەکات و دەڵێت:
ئەگەر درۆیەک یەکجار بگووترێت، وەکو درۆیەک دەمێنێتەوە، بەڵام ئەگەر درۆیەک هەزارجار بگوترێتەوە، دەبێتە حەقیقەت. 379
ئامانجی هێز گۆڕینی واقیعە ، نەک بینینی حەقیقەت بەو شێوەیەی کە هەیە، کاتێك چەکوشتان بە دەستەوەیە، هەموو شتێکتان وەکو بزمار دێتە بەرچاو، کاتێک خاوەنی هێزیکی زۆرن، هەموو شتێکتان وەکو بانگهێشتکردن بۆ دەستێوەردان دەبینن. ل 355
هێزێکی مەزن وەکو چاڵێک رەش کار دەکات، کە فەزای دەوروبەری خوار دەکات. ل355

سیاسەتمەدار
زۆر بیرمەند قسەی لەبارەی کەسایەتی سیاسەتمەدارەوە کردووە، لێ هەراری لەمەشدا خاوەنی بۆچوونی تایبەتی خۆیەتی و دەڵێت:
هەرکاتێک سیاسەتمەدارەکان لەناو کۆمەڵێک دەستەواژەی نهێنیئامێزدا قسەیان کرد، ئاگاداربن، ڕەنگە لە هەوڵی ئەوەدابن ئازاری راستەقینە بە لەفافی دەستەواژەی ناڕوون بشارنەوە. ئاگاداری وشەکانی خوارەوە بن: قووربانی، نەمری، پاکی،ڕزگاری،، بیستنی هەریەک لە مانە حوکمی زەنگی مەترسی هەیە. ل 483

پێشبینیکردن بۆ داهاتوو زەحمەتە
خاڵێکی سەرنجراکێشی تر مەسەلەی پێشبینیکردنە بۆ ژیانی داهاتوو یان ژیانی پەنچا ساڵی تر. لەمەدا نووسەر خاوەنی بۆچوونێکی تایبەتە. هەراری دەڵێت: ئەگەر کەسێک لە ساڵی 1018 دا لە چین بژیبایە دەیزانی رێی تێدەچێت ئیمپراتۆریەتی سۆنگ لە ساڵی 1050 دا برووخێت و ئەگەری هەیە کە تاعون ملیۆنان کەس بکوژێت، لەهەمانکاتیشدا چینییەکان لە ساڵی 1050 هەر خەریکی کاری کشتوکاڵ و چینین بن، بەڵام لە بەرانبەردا ئەمڕۆ هیچ نازانین کە چین و سەرباقی دونیا ساڵی 2050 دا بە چ شێوەیەک دەبێت؟ نازانین خەڵکی چۆن دەژین؟ سوپا و دیوەخانەکان چۆن دەجووڵێنەوە.ل 410
هۆکاری ئەمەش بۆ ئەوە دەگڕێنێتەوە: ئێمە لە سەدەی بیستویەکدا رووبەروی حەجمێکی زەبەلاحی زانیاری دەبینەوەو تەنانەت سانسۆرکارانیش هەوڵ نادەن رێگەیان لێ بگرن، بەڵکو لە بری ئەوە خەریکی بڵاوکردنەوەی زانیاری هەڵەن، یان بە بابەتی بێ پێوەندییەوە سەرقاڵمان دەکەن. ل411

یۆگا وەکو رزگارکەر
لە هەمووی سەیرتر بەلامەوە دەرئەنجامی بیرکردنەوەی هەرارییە، کە پێی وایە مرۆڤ لە رێگای « یۆگاوە» دەتوانێت بەسەر کێشەکانی ناخیدا زاڵ بێت. جێگەی ئاماژەیە مەسەلەی «میدیتەیشن» ماوەیەکی زۆرە لەناو جیهاندا برەویی هەیە، جاران تەنها لە هیندوستان خەڵکی گرنگی پێدەدا، بەڵام لەم چەند ساڵەی دواییدا، لە تەواوی جیهاندا گرنگی بەم وەزرشە عیرفانییە دەدرێت.
هەراری دەڵێت: وێڕای هەموو ئەو کتێبانەی خوێندبوومەوەو ئەو هەموو بەشدارییەی وانەکانی زانکۆ، بە نزیکەیی هیچ شتێكم لەبارەی هزری خۆمەوە نەدەزانی و کۆنتڕۆڵێکی زۆر کەمم بەسەریدا هەبوو. ل487
دواتریش دەڵێت:
میدیتەیشن بۆ من، هەرگیز دژی لێکۆڵینەوەی زانستی نەبووە، بەڵکو هاوشێوەی ئامڕازێکی بایەخداری دیکە لە کۆمەڵەی ئامڕازە زانستییەکاندا کاریکردووە، بەتایبەتی کاتێک هەوڵ دەدەین لە هزری مرۆیی تێبگەین. زانست لە ڕاڤەکردنی نهێنییەکانی مێشكدا کێشەی گەورەی لە پێشدایە،چونکە ئامڕازی پێویستمان لە بەردەستدا نییە. ل 490
میدیتەیشن لە بنەڕەتدا میتۆدێکە بۆ تێبینیکردنی ڕاستەوخۆی هزری خۆت.ل493

دوا قسە
دامنابوو قسەی زیاتر لەبارەی ئەم کتێبەوە بکەم، بەڵام پێمباش نییە باسی بەشێکی زۆری ئەم کتێبە بۆ خوێنەران بکەم، باشترە خۆیان بچن کتێبکە بخوێننەوە، زانیاریی و جێژی زیاتری لێوەردەگرن.
لە کۆتاییدا دەتوانم بڵێم، هەراری لە ئێستادا خاوەنی تێڕوانینێکی زۆر جوانە بۆ ژیان و مرۆڤایەتی، هیوادارم لە جیهاندا برەوی زیاتر بە بڵاوکردنەوەی نووسینەکانی بدرێت، بەتایبەتی لە هەرێمی کوردستاندا.
لێرەدا جێگەی خۆیەتی دەستخۆشی لە کاک ئاری رەشید بکەین، بەراستی کارێکی باشیکردووە ئەم کتێبە جوانەی پێشكەشی کتێبخانەی کوردی کردووە، چاوەڕوانی کاری جوانتری لێدەکەین.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا

سەرچاوە:
یووڤاڵ نووح هەراری. 21 وانە بۆ سەدەی 21 . وەرگێڕانی: ئاری رەشید. دەزگای جەمال عیرفان. سلێمانی. 2020




خەونی موزیکژەنێکی عیراقی لە رۆمانێکی عەلی بەدردا.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

عەلی بەدر یەکێکە لە قەڵەمە جوانەکانی ئەدەبی عیراقی، ئەم نووسەرە خاوەنی شێوازێکی تایبەتی نووسینە و ناوەڕۆکی رۆمانەکانیشی گوزارشت لە کۆمەڵگە و کەسایەتی عیراقی دەکات. یەکێک لە رۆمانە جوانەکانی « هەورژەن»ە کە لە لایەن کاک رەگەز رەشیدەوە کراوە بەکوردی و دەزگای سەردەم چاپیکردووە. ئەم رۆمانە هەرچەندە کورتە، بەڵام نووسەر توانیویەتی لە نۆڤلێتێکی 130 لاپەڕەییدا، باسی کۆمەڵێک کێشەی گەورە بکات، کە رووبەرووی کۆمەڵگەی عیراقی دەبێتەوە، لەپێش هەموویانەوە «بەهێزبوونی رەوتی ئیسلامی توندڕەو، پاشەکشێی مۆدێرنە و عەقڵی کراوە، خۆشەویستی، غەریبی، رۆژهەڵات و رۆژئاوا، فاشیزمی ئەوروپی» لەهەمووشی گرنگتر « موزیک» کە دەبێتە بەردی بناغەی ئەم کۆشکە نوێیەی عەلی بەدر و پانتایی گەورە لەم نۆڤڵێتە داگیردەکات.

ناوەڕۆک

نەبیل کوڕێکی گەنجی عیراقییە لە بەغداد دەژی، ژەنیاری چەلۆیە، لەقوتابخانەی بالێی مەنسوور، خوێندنی موزیکی تەواوکردووە و پاشانیش دەبێتە ئەندامی تیپی سەمفۆنیای نیشتمانیی و ئامێری چەلۆ دەژنێت.
لەپاش داگیرکردنی عیراق لە لایەن ئەمریکاوە و بەهێزبوونی گرووپە ئیسلامییە توندڕەوەکان لە بەغدا، موزیکژەنان و هونەردۆستان رووبەرووی رەوشێکی خراپ بوونەوە، چونکە ئەوان پێیان وایە کە موزیک، کاری شەیتانە و حەرامە. وەکو نووسەر لە زاری نەبیلەوە دەڵێت: ژەنیاری موزیکی کلاسیک لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، هەرگیز پیشەیەکی ئاسان نییە، ئەمە تەنها کارێکی گران نییە و بەس، بەڵکو تراژیدیی و کۆمیدیی و ترسناکیشە، رێک وەک ئەوە وایە ئاژەڵێک بێنی، کە هەموو ژیانی لە بەستەڵەکدا بەسەربردبێ، بیگوازیتەوە بۆ ناوچەیەک کە پلەی گەرمای لە هاویندا دەگاتە چل پلە. ل 24
پاش ئەوەی دراوسێکانی لە بیستنی موزیک بێزار دەبن، شەڕ بە نەبیل دەفرۆشن، بەڵام ئەو هێندە گوێیان پێ نادات و لەموزیکژەنین بەردەوام دەبێت. تا رۆژێکیان کاتێک دەگەڕێتەوە ماڵەوە، لەلایەن گرووپێکی ئیسلامی توندڕەوەوە، لێی دەدەن و سووکایەتی پێدەکرێت و لە هەمووشی ناخۆشتر، چەلۆکەی دەشکنێنن. هەموو ئەم کارە قێزەونانەش بەناوی پارێزگاریکردن لە ئایین ناودەبرێت. پاشانیش هەر ئەو گرووپە دەیانەوێت بە زۆر پارەی لێبستێنن بۆ دروستکردنی مزگەوتێک لە گەڕەکەکەیان. لێرەوە نەبیل بە تەواوەتی بێزار دەبێت و بڕیار دەدات، وڵات بەجێ بهێڵێت و بەرەو هەندەران کۆچ بکات.
نووسەر پانتایی باش بۆ کۆچ و هەندەران تەرخان دەکات و مەسەلەی غەریبیش دەکاتە تەوەرێکی تری رۆمانە جوانەکەی، کاتێک نەبیل لە بەلجیکا دەگیرسێتەوە، لەوێ قاچاخچییەکە لە گەڕەکێکی مسوڵماننشینی بروکسێل فڕێی دەدات و پاشانیش هەر لەوێندەر دەژی. گەڕەکەکە پڕیەتی لە تورک و مەغریبی. لێرەش دووبارە نەبیل رووبەروی ئیسلامی توندڕەو عەقڵی دواکەوتووی رۆژهەڵاتی دەبێتەوە. کاتێک لەم گەڕەکەدا دەژی، دراوسێکەی کە ئاسنگەرێکی تورکی شەڕەنگێز دەبێت، دژایەتی دەکات. ئەم جارە هۆکارەکەی ئەوەیە، کاتێک نەبیل لەگەڵ « ڤانی « خۆشەوستیدا سێکس دەکەن، ڤانی دەنگ بەرز دەکاتەوە، ئەمەش دەبێتە مایەی بێزاری دراوسێ تورکە ئاسنگەرەکەی، رۆژێکیان کاتێک دەگەڕێتەوە، کۆمەڵێک تورک وەکو گورگ پەلاماری دەدەن و سووکایەتی پێدەکەن و دووبارە چەلۆکەی دەشکنێنن، ئەمەش دەبێتە مایەی ناڕەحەتی بۆ نەبیل و بە ناچاری ئەو گەڕەکە بەجێدەهێڵێت دەچێت لەگەڵ خۆشەوسیتەکەی دەژی.

ماوەیەک لای ئەم کچە بەلجیکییە دەژی، بەڵام لێرەش رووبەرووی کێشە دەبێتەوە بەتایبەتی لەگەڵ دەوروبەرەکەیدا، لەوکاتەدا هەستی رۆژهەڵاتیی و رۆژئاوایی دروست دەبێت. ئەمەش بابەتێکی ترە کە نووسەر هەوڵیداوە لەم رۆمانەیدا جێگای بۆ بکاتەوە. هەتا کۆتایی رۆمانەکەش نەبیل لەناو گێژاوێکی گەورەی رۆژهەڵات و رۆژئاوادا مەلە دەکات، لە رۆژهەڵات و رۆژئاواشدا ئیسلامی توندڕەو تەنگی پێهەڵدەچنێت، لە هەمان کاتیشدا بیری توندڕەویی و راسیزمی ئەوروپیش بێزاری دەکات. لەکۆتاییشدا لەم زەلکاوەی توندڕەوییەدا نوقم دەبێت، کاتک رۆژێکیان بەخۆی نازانێت چووتە ناو خۆپیشاندانی گرووپە سەلەفییە توندڕەوەکان و دواتریش لەو خۆپیشاندانەدا بریندار دەبێت، لەکاتێکیشدا ئەو لە رۆژهەڵات لە دەست ئەوان رایکردووە، ئەمەش کۆتایی رۆمانەکەیە.

موزیک
لەم کارەیدا عەلی بەدر پانتایی باشی بۆ موزیک داناوە، کاریگەری بەسەر تاک و کۆمەڵگەدا دەرخستووە، لە هەمان کاتیشدا هەوڵیداوە، تیشک بخاتەسەر توێژێکی گرنگ و داهێنەری ناو کۆمەڵگە، کە ئەوانیش موزیکژەنەکانن. بەتایبەتی موزیکژەکانی عیراق کە چۆن رووبەرووی ئاستەنگ و کێشەی گەورە دەبنەوە لەناو کۆمەڵگەدا. لەناو رۆمانەکەدا، بە کۆمەڵێک وشە و رستەی جوان گوزارشت لە مەزنی موزیک دەکات.

(موزیک ئامڕازێکی جادووییە و نزیکە لە نواندنی موگناتیسی، ئاخ ئەگەر خەڵکی لەبری دەم، بە موزیک، واتا بە زمانێکی بێ دەم قسەیان بکردایە. ل 30)

ژیان لای نەبیل دەبێتە موزیک، لە رێگەی موزیکەوە بۆ جیهان و دەورووبەر و کۆمەڵگە دەڕوانێت.
-کۆمەڵگە وەکو ئۆرکێسترای لی دێت، ژێدارەکان رۆژئاوایییە قژکاڵەکانن، بڕبڕەی پشتی ئۆرکێستران. وەکو کەمان، ڤیۆلا، کۆنتراباس و چەلۆ، ئینجا لاتینییەکان کە ئامێرە فوودارەکانن، وەک ئۆبوا، فلووت، کلارنێت و باسۆن، دواتر رۆژهەڵاتییەکان، عەرەب، فارس، کورد، ئەمانە بە ئامێرە مسییەکان دەچن وەک، ترۆمپیت تیوبا، هۆڕن، دواتر ئەفریقییەکان دێن بەشێوەی دەهۆڵ و درازن، هەرچی ئاساییاییەکانە، ئەوا بەشێک لەجۆرەکانی سیمبالات دەگرنە ئەستۆ. ل 88

بیری توندڕەویی ئیسلامی

دژایەتیکردنی فکری توندڕەویی ئیسلامی، خاڵێکی سەرەکی ئەم نۆڤڵێتەیە، نووسەر هەوڵیداوە لەرێگەی کۆمەڵێک ڤیگۆر و رووداوەوە، رەخنەی توند لە ئەم رەوتە سیاسییە بگرێت، کە هەژموونی گەورەی بەسەر کۆمەڵگەی رۆژهەڵاتییەوە هەیە. لە زۆر شوێنی رۆمانەکەیدا رەخنەی توندیان تیدەگرێت بەوەی کە توندڕەون، شەڕەنگێزن، مێشك پووتن، دژی موزیکن. لەهەمووشی سەیرتر لە لاپەڕە 17 شدا دەڵێت: ئیسلامییەکان لە هەموو کەس زیاتر سەیری کەناڵەکانی پۆرنۆ دەکەن، لەم دواییەشدا فەتوایەکیان دەرکردووە کە سەیرکردنی ئافرەتی نامسوڵمان حەڵاڵە.
لە هەمانکاتیشدا نەک تەنها لە رۆژهەڵات، بگرە لە رۆژئاواشدا نووسەر دژایەتیی ئەم فکرەیە دەکات، لە راستیشدا کەم نووسەر هەوڵیداوە تیشک بخاتە سەر ئەم لایەنە، چونکە بەشێک لە رەوەندی موسڵمانان لە رۆژئاوادا، لەژێر هەژموونی فکری ئیسلامی توندڕەودان، نووسەریش لەرێگەی باس کردنی کۆمەڵێک رووداو ڤیگۆرەوە، هەوڵیداوە تیشک بخاتە سەر ئەم مەسەلەیە.

شاری خەونەکانی فارابی و ئەفلاتوون

لە سەرەتای نۆڤڵێتەکەوە هەتا کۆتایی، تارمایی شارە خەیاڵاوییەکەی ئەفلاتوون و فارابی بەسەر نووسەردا دیارە، بەتایبەتی بۆچوونەکانی فارابی. لە زاری نەبیلەوە دەڵێت:
(فارابی پێی وابوو موزیک رەگەزێکی گرنگە لەشاری خەونەکاندا، چونکە سەرچاوەی بیرۆکەی دادپەروەری، بیرۆکەی هارمۆنییە لە موزیکدا. ل 72 . فارابی موزیکی وەکو بەشێک لەچارەسەر دادەنا بۆ نەخۆشییە دەرروونییەکان هەتا کۆتایی نۆڤڵێتەکەی نەبیل خەون بەو شارەوە دەبینێت، کەتێیدا موزیک و موزیکژەنان هەژموونی گەورەیان هەبێت، لەمەدا تەنها خەونی موزیکژەنێک نییە، بگرە نووسەر هەوڵیداوە لەرێگەی ئەم موزیکژەنەوە خەون بە کۆمەڵگەیەکی مرۆیانە ببینێت، کە دووربێت لە جەنگ و بیری توندڕەویی و فاشیزم، جوانترین داهێنانی مرۆڤیش موزیکە. کۆمەڵگەیەکیش موزیک تێیدا زاڵبێت، کۆمەڵگەیەکی مرۆڤدۆستانەیە، بەپێچەوانەشەوە کۆمەڵگەیەک دژی موزیک بێت، دژی مرۆڤیشە، ئەمەش پەیامی سەرەکی و گرنگی نووسەرە لەم نۆڤڵێتەیدا.

خۆشەویستی و سێکس

وەکو هەموو کارەکانی تری خۆشەویستی و سێکس پانتایی باش لەم نۆڤڵێتەشدا داگیر دەکەن، خاڵێکی سەرنجڕاکێشیش کە نووسەر تیشکی خستۆتە سەری مەسەلەی سەیرکردنی کەناڵەکانی پۆرنۆیە» رووت» لە عیراق، بەتایبەتی دوای رووخانی رژێمی بەعس، بڵاوبوونەوەی سەتەلایەت و ئینتەرنێت، وایکرد کە بینەری کەناڵەکانی پۆرنۆ لە عیراق زیاد بکەن، بەپێی هەندێک راپۆرتی جیهانیش بێت، عیراق لە ریزی پێشەوەی وڵاتانی جیهان دادەنرێت لەم بوارەدا. ئەمەش گوزارشت لە زاڵبوونی چەپاندن و مەحرومکردنی خەڵکییە لە بواری سێکسدا. لە هەمان کاتیشدا گوزارشت لەبێزاریی و نائومیدی تاکی عیراقیش دەکات، لە هەمانکاتیشدا فراوانبوونی سنووری «حەرام و قەدەغەکردن»یش رۆڵی لەمەدا هەیە. وەکو لەزاری نەبیلەوە دەڵێت: کەناڵەکانی پۆرنۆ تاکە شتێکن لەم وڵاتەدا بە ئاسانی دەستدەکەون. ل 17
چیرۆکی خۆشەویستی نەبیل بۆ ڤانی، کچە شۆخی بەلجیکیش، جوانییەکی گەورەی بەم نۆڤڵێتە بەخشیوەوە و نووسەر زۆر سەرکەوتوانە توانیویەتی ئەم پرسە تەوزیف بکات.
( ڤانی بووبووە گڵۆپێکی کارەبایی بۆ کەسێکی بیابانشین کە لە بیابانێکی تاریکدا دەژیا. ل108)
لەزۆر شوێندا رستە و دەستەواژەی ئێجگار جوانی تێدایە کە گوزارشت لە چیرۆکێکی جوانی خۆشەویستی دەکات.

رەخنە لە فاشیزم و عەقڵیەتی رۆژئاوایی

نووسەر لەم نۆڤلێتەدا تەنها دژی توندڕەویی ئیسلامی ناوەستێتەوە بگرە دژی فکری ناسیۆنالیستە توندڕەوەکانی ئەوروپاش دەوەستێتەوە، لە هەمانکاتیشدا رەخنەی توندیش ئاڕاستەی کۆمەڵگە و عەقڵیەتی رۆژئاوایی دەگرێت.
(نەبیل هەستی کرد لەو وڵاتەدا بۆی هەیە تەنها لەسەر دووشت قسە بکات:
یەکەم: کارەسات و تراژیدیای وڵاتی خۆی. دووەم: ئەو خۆشگوزارەانییەی لێرە دەستیکەوتووە. ل 122)
پاشانیش دەڵێت:

(شۆڤێرێکی تەکسی بەلجیکی جنێو بە بەلجیکا دەدات، جنێو بەمێژوو، سیاسییەکان، خاکەکەی، تەنانەت خواردەمەنی و بیرەو شۆکۆلاتەکەی، بەڵام لە پەنابەری چاوەڕوان ناکات، بەڵکە چاوەڕێییە بڵێت: بەلجیکا مەزنترین وڵاتە لەسەر زەوی، ئای بەلجیکا، چیم بەسەر دەهات ئەگەر باوەشت بۆم نەکردایەتەوە، ل 124
ئەمەش تاڕادەیەک بەسەر بیری کۆمەڵگەی رۆژئاواییدا زاڵە، من خۆم لە ئەڵمانیا بووم، کاتێک لەناو چەپەکانیشدا رەخنەمان لە حکومەت دەگرت، هەستم دەکرد هەندێکیان پێیان ناخۆشە رەخنە لە حکومەتەکەیان بگریت، جارێکیان رەخنەم لە سیاسەتی گێرهارد شرۆدەر راوێژکاری پێشووی ئەڵمانیا گرت، یەکێکیان وتی: خەلکی کوێیت، وتم کوردستان. وتی ئەی بۆ هاتوویت بۆ ئێرە؟ ئەوێ باشترە یان ئێرە.
هەستم بەبێزاری دەکرد لە سیمایدا و دەویست بڵێت، تۆ کەسێکی بێگانەیت بەم وڵاتە، بەڵام نەیدەویست راستەوخۆ وا بڵێ، بەمشێوەیە تێیگەیاندم کە من بێگانەم و مافی قسەکردنم لەبارەی بارودۆخۆی ئەم وڵاتەوە نییە.
لەهەمووی گرنگتر نووسەر رەخنە لەمێژووویی خوێناوی بەلجیکا دەگرێت بەتایبەتی قۆناغی داگیرکاری لەکۆنگۆ، کە یەکێکە لەقۆناغە ناشیرین و قێزەوەنەکانی بەلجیکا.
جگە لەمانە، نووسەر کۆمەڵێک بابەتی گرنگی لەم نۆڤڵێتەدا وروژاندووە، کە مایەی سەرنجی خوێنەرن.

دوا قسە

بەڕاستی کاروبەرهەمەکانی ئەم نووسەرە عیراقییە مایەی گرنگیپێدانە، ئەم نۆڤڵێتەشی وەکو کارەکانی تری مایەی گرنگی پێدان و خوێندنەوەن، لێرەدا جێگەی خۆیەتی دەستخۆشی لە کاک رەگەز رەشید بکەم، بۆ وەرگێرانی ئەم نۆڤڵێتە و هیوای کاری جوانتر و باشتری بۆ دەخوازم.

سەرچاوە: عەلی بەدر. هەورژەن. وەرگێرانی: رەگەز رەشید. چاپی یەکەم. دەزگا و چاپی پەخشی سەردەم. 2018. سلێمانی.




فەلسەفەی سیاسی هانا ئارنێت.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

ئەو قسەیە راست نییە کە دەگوترێت فەلسەفە تەنها کاری پیاوانە و ژنان لە بواری فەلسەفیدا دەستڕەنگینیان نییە، چونکە لەناو کتێبخانەی فەلسەفی جیهاندا، کۆمەڵێک ناوی جوانی فەیلەسووفی ژنانمان هەیە، یەکێکیش لەوانە ژنە فەیلەسووفی جوولەکەی ئەڵمانی هانا ئارنێتە.
ئارنێت لە ساڵی 1906 لە بنەماڵەیەکی جوولەکەی ئەڵمانی لەدایک بووە، هەر لەوێش خوێندنی تەواوکردووە، بەڵام بەهاتنە سەرکاری نازییەکان لە ئەڵمانیا، ناچار وڵات بەجێدەهێڵێت بەرەو ئەمریکا دەڕوات و هەتا کۆتایی ژیانی لە ساڵی 1975 لەوێ دەژی. هانا ئارنێت یەکێکە لە کاریگەرترین فەیلەسووفە سیاسییەکانی سەدەی بیستەم، خاوەنی کۆمەڵێک کتێبی فەلسەفی زۆر گرنگە لەوانە « بنچینەکانی تۆتالیتاریزم» کە لە ساڵی 1951 نووسیویەتی، ئەم کتێبە لێکۆڵینەوەیەکی سیاسی بوو لە بارەی رژێمە دیکتاتۆرەکانی ستالینی و نازیی ئەڵمانی، هەتاوەکو ئەمڕۆش بە یەکێک لە کتێبە باشەکانی جیهان دادەنرێت لەبارەی لێکۆڵینەوەو شرۆڤەکاری لەبارەی سیستەمی دیکتاتۆرییەوە. هەروەها کتێبی دۆخی مرۆیی کە لە ساڵی 1958 نووسیویەتی، کە ئەویش یەکێکە لە کتێبە گرنگەکانی بواری فەلسەفی سیاسی.
لەماوەی پێشوودا کتێبێکم بەناونیشانی«فەلسەفەی هانا ئارنێت» بەرچاو کەوت، ئەم کتێبە لە نووسینی «ماوریزیۆ پاسرین دێنترێڤێس» و لەلایەن کاک ئارام محەمەد کراوە بە کوردی و دەزگای ئایدیاش چاپی کردووە. ئەم کتێبە یەکێکە لە کتێبە باشەکان کە لە بارەی فەلسەفەی هانا ئارنێتەوە نووسراوە، نووسەر هەوڵیداوە، پوختەیەک لە فکری سیاسی و فەلسەفەی ئەم ژنە فەیلەسووفەمان بۆ دەربخات و زانیاری باش بدات بە خوێنەر.

مێژوو
هانا ئارنێت بۆچوونێکی تایبەتی بەرامبەر بە مێژوو هەیە و پێی وایە خوێندنەوەیەکی رەخنەگرانەی مێژوو، سوودی زۆری دەبێت بۆمان. لەمبارەیەوە پێی وایە: دووبارە بەستنی پەیوەندی لەگەڵ ڕابردوو تاقیکردنەوەیەکی دێرینەناسییانە نییە، بە پێچەوانەوە بەبێ گەڕانەوەیەکی رەخنەگرانە بۆ رابردوو، ئاسۆی زەمەنی ئێمە لەیەک هەڵدەوەشێت و تێکدەشکێت.ل22
هەروەها ئارنێت پێی وایە پێویستە ئەو ساتانەی رابردوو زیندوو بکەینەوە کە شایانی پاراستنن و ئەو بەشەی گەنجینەی رابردوو رزگار بکەین کە بۆ ئێمە گرنگە.

مۆدێرنە
بەپێچەوانەی بەشێکی زۆری فەیلەسووفانی ئەڵمانیا و رۆژئاواوە، هانا ئارنێت بۆچوونێکی تاڕادەیەک نەرێنی بەرامبەر بە مۆدێرنە هەیە، ئەمەش بەتایبەتی لە کتێبی « دۆخی مرۆیی» دا بە جوانی دەردەکەوێت. بە بۆچوونی ئارنێت، مۆدێرنە بەلەدەستدانی جیهان وەسف دەکرێت، چونکە دەبێتە هۆی سنووردارکردن و نەهێشتنی فەزای گشتی کردار و جیهانی تایبەتی و بەرژەوەندییە ئابوورییەکان زاڵ دەبن. هەروەها پێی وایە کە مۆدێرنە سەردەمی بەرێوەبردنی بیرۆکراسی و رەنجی بێ ناونیشانە نەک سیاسەتی کردار، سەردەمی دەسەڵاتی نوخبەکان و دەستکاری رای گشتییە، سەردەمێکە تێیدا فۆڕمە تۆتالیتاریەکانی حکومەت وەکو نازیەت و ستالیزنیم، لە ئەنجامی جێکەوتنی تۆقاندن و توندوتیژییەوە دەرکەوتوون، ل19
پێشی وایە کە گۆشەگیریی و تەنیاییش، هاوپشتی مرۆیی و تێکڕای فۆڕمە خۆڕسکەکانی ژیانی بە کۆمەڵی داڕزاندووە و تاکەکان پێوەر و بەها نەریتییەکان لە دەست دەدەن،ل19

تۆتالیتاریزم
وەکو لە پێشیشدا ئاماژەم پێدا هانا ئارنێت بە یەکێک لەو فەیلەسووفانە دەناسرێت، کە بە زانستیترین و باشترن شێوە، میتۆد و بنەماکانی تۆتالیتاریزمی شیکردۆتەوە. ئارنێت پێی وایە کە سیستەمی تۆتالیتاریزمی هاوشێوەی ستالینیزم و نازیەت و فاشیزم، بەرهەمێک یان منداڵی مۆدێرنەن، ئەمجۆرە سیستەمانە نامۆن بە مێژوویی مرۆڤایەتی. ئەو لە کتێبی « بنچینەکانی تۆتالیتاریزم» دا دەڵێت: دیاردەی تۆتالتالیزم بەردەوامێتی مێژووی رۆژئاوایی پچڕاندووەو زۆربەی کاتیگۆرییە ئەخلاقی و سیاسییەکانی ئێمەی بێ واتا کردووەل20
پێشی وایە کە سیستەمی تۆتالیتاریزم توانای تاکەکان بۆ حوکمدان لەبارەی دەورووبەرو رووداوەکانەوە لەناوبردووەو پێوەرە پەسەندکراوەکانی ئێمەی بۆ حکومدان و کاتیگۆریە باوەکانی ئێمەی بۆ شیکاری و هەڵسەنگاندن و ئەخلاقی و سیاسی لەناوبردووەل67 جگە لەوەش پێی وایە کە سیستەمی تۆتالیتاریزم کاری سەرەکی ئەوەیە کە چەمکی « فەزای گشتی و دیالۆگ و هاوڵاتیی بوون لەناوبەرت».
بەگشتی هەرکەسێک بیەوێت لە سیستەمە تۆتالییەکانی جیهان تێبگات، ناچار دەبێت ئەو کتێبەی هانا ئارنێت بخوێنێتەوە کە لە بارەی تۆتالیتاریزمەوە نووسیویەتی.

سیاسەت
هانا ئارنێت تێڕوانینی تایبەتی خۆی هەبووە بۆ سیاسەت و ژیانی سیاسی کە زیاتر دەتوانین ناوی هومانیزمی لێبنێین. بە بۆچوونی ئارنێت سیاسەت پەیوەندیی بە پشکداری هاوڵاتییان لە جیهان و فەزایەکی هاوبەشی دەرکەوتنەوە هەیە، بۆئەوەی نیگەرانییە گشتییەکان بتوانن لە روانگە جیاجیاکانەوە دەرببڕدرێن. پێشی وایە تەنها ئازادی رادەربڕین گرنگ نییە بەڵکە دەبێت تاکەکان بتوانن یەکتر ببینن و لەگەڵ یەکتر بدوێن، لە فەزای گشتی-سیاسیدا یەکتر ببینن بۆ ئەوەی جیاوازییەکانیان و خاڵە هاوبەشەکانیان دەرکەون و ببێتە جێی گفتوگۆی دیموکراتی.94
لەلایەکی ترەوە ئارنێت پێی وایە: چالاکی سیاسی ئامڕازێک نییە بۆ ئامانجێک، بەڵکو خۆی ئامانجە، تاک بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی خۆشگوزەرانی خۆی کاری سیاسی ناکات، بەڵکو ئەم کارە بۆ هێنانەدی ئەو بنەمایە ئەنجام دەدات کە خودی ژیانی سیاسین، لەو بنەمایانەش: ئازادی، یەکسانی، دادپەروەریی و هاوپشتی.ل96
واتە ئارنێت زیاتر باوەڕی بە ئازادی تاکەکان هەبووە بۆ دەربڕین رای خۆیان و لەهەمانکاتیشدا مافی گردبوونەوەو خۆپیشاندانیش بە مافێکی سروشتی هاوڵاتیان دادەنێت، کە ئەمەش رێگا خۆش دەکات بۆ تێگەیشتن لە دوو چەمکی گرنگی تر کە ئەو باسیان لێوە دەکات کە ئەوانیش رای گشتی و فەزای گشتی.

رای گشتی و فەزای گشتی

ئەوەی مایەی سەرنج و تێڕامانە کە هانا ئارنێت دژی چەمکی رای گشتییە، چونکە ئەو پێی وابوو کە «رای گشتی» کۆدەنگی کوێرانەی جەماوەرە. ل94. ئارنێت پێی وایە کە بیرورا سیاسییەکان هەرگیز ناتوانن بە شێوەیەکی تایبەتی دروست ببن، بەڵکو تەنیا لە زەمینەی گشتیدا باس و گفتوگۆ فۆڕم وەردەگرن و تاقی دەکرێنەوەو پەرە دەسێنن.
بە بۆچوونی ئارنێت سیاسەت مانای بەشداری چالاکانی خەڵکییە لە دیبەیتە گشتییە جۆراوجۆرەکاندا کە تێییاندا بڕیاری کاریگەر لەسەر کۆمەڵ دەدرێن. لەبەرئەوە سیاسەت شتێکە پێویستی بە شوێنێکە لە جیهاندا و تەنیا دەتوانرێت لە فەزای گشتیدا رووبدات، بۆیە ئەگەر تاک لەم فەزایەدا ئامادە نەبێت، لەبنچینەدا دەرگیری سیاسەت نییە.ل95

گرنگی دیالۆگی سیاسی

لەلایەکی ترەوە ئارنێت جەخت لەسەر چەمكێکی تر دەکاتەوە کە ئەویش دیالۆگ و گفتوگۆیە بەتایبەتی سیاسی. ئەو پێی وایە گفتوگۆ جەوهەری ژیانی سیاسی پێکدەهێنێت، پێشیوایە کە هێزی بیرکردنەوەی ئێمە تەنیا لە گۆڕەپانی گفتوگۆدا دەتوانێت دەربکەوێت، ئەو پێی وایە ئێمە کاتێک لەگەڵ کەسانی تردا گفتوگۆ دەکەین، لەرێگەی دەربڕینەوە بیرکردنەوەکانمان بۆ ئەوان دەگوازینەوە، بەهەمانشێوە ئەوانیش بیرکردنەوەکانیانمان بۆ ئێمە دەگوازنەوە. ل84
دواتر پشت بە وتەی مادیۆسن دەبەستێت کاتێک دەڵێت: عەقڵی مرۆڤ، هەروەک مرۆڤ خۆی، کاتێک بەتەنیایی دەمێنێتەوە، ترسنۆک و خۆپارێزە، بەڵام کاتێک لەگەڵ چەند کەسێکی تردا کۆدەبێتەوە، هەست بە دڵنیایی و باوەڕ بە خۆبوون دەکات. ل85

هاوڵاتییبوون
یەکێتی تر لەو چەمکانەی کە ئارنێت کاری زۆری لەسەر کردووە « هاوڵاتیی بوونە» ئەم مەسەلەیە مایەی گرنگی و بایەخێکی زۆری ئارنێت بووە. ئەو داوای جۆرە هاوڵاتییەکی « ئازاد و سەربەخۆ» دەکات، لەهەمانکاتیشدا هاوڵاتییەکی چالاک و بەشداری چالاکی سیاسی بکات. لەهەمووشی گرنگتر ئارنێت پێی وابوو کە شوناسی نەتەوەیی یان مەزهەبی یان نەژادی پەیوەندی بە شوناسی تاک وەکو هاوڵاتییەوە نییە و هەرگیز نابێت ببێتە بنەمای هاوڵاتیی بوون لە جڤاتی سیاسیدا. ل92
ئەم بۆچوونەی ئارنێتیش لە ئێستادا بۆتە بەردی بناغەی هەموو سیستەمێکی دیموکراسی و مەدەنی مۆدێرن، زۆرێکیش ئەم تێزە وەکو چارەسەرێک بۆ کێشەکانی کەمەنەتەوە و ئاینییەکانی جیهان دادەنێن و بە یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی دەوڵەتی سەرکەوتوو دادەنرێت، چونکە یەکێکە لە هۆکارەکانی دەوڵەتی فاشیل، نەبوونی ناسنامەیەکی دروستە بۆ هاوڵاتییان.
هاوڵاتیبوونیش بە بڕوای ئارنێت پەیوەستە بە دوو رەهەندی گرنگەوە کە ئەوانیش یەکەم: فەزای دەرکەوتن و فەزای ئازادی و یەکسانی. واتە کاتێک هاوڵاتیان بەشێوەیەکی هەماهەنگ و بە کۆمەڵ، لە رێگەی وتە و قایلبوونەوە کردە دەنوێنن و دەتوانن خۆیان بکەنەوەو دەربکەون.
دووەمیان: جیهانی هاوبەش و دامەزرا و رێکخراوە گشتییەکانە. ئەمەش زەمینەیەکی پایەدار دەرەخسێنێت کە فەزا گشتییەکانی کردە و راوێژ دەتوانن لێیەوە دروست ببن. لەمەشدا زیاتر مەبەستی لە پاراستنی هاوڵاتییانە لەرێگەی دەستوور و دامەرزاوە حکومییەکانەوە، ئەو پێی وایە دەبێت ئەم دامەزراوانە لە خزمەتی ئازادی و یەکسانی و کەرامەتی هاوڵاتیاندا بن نەک بە پێچەوانەوە کە لە سیستەمە تۆتالیتارییەکان لە دژی خەڵکی بەکاردەهێنرێن.

دیموکراسی
ئارنێت لەهەموو فەیلەسووفەکانی تری سەدەی بیستەم، زیاتر جەختی لە سیستەمی دیموکراسیی و ئازادی دەکردەوە، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە ئارنێت دژی سیستەمی دیموکراسی نوێنەرایەتی بووە، واتە خەڵكی نوێنەری خۆیان هەڵبژێرن. ئارنێت پێی وابوو: نوێنەرایەتی وەکو جێگرەوەیەکی دەستێوەردانی راستەوخۆی هاوڵاتییانە، کە وەکو ئامرازێکە لە رێگەیەوە جیاوازی نێوان دەسەڵاتداران و شوێنەکەوتووانیان سەرلەنوێ خۆی دەنوێنێتەوەو زیاتریش خۆی دەچەسپێنێت.ل99

دەسەڵاتی شورایی

ئارنێت لەبری دیموکراسی نوێنەرایەتی، ئەلتەرناتیڤی خۆی پێیە و شێواز یان فۆڕمی « فیدڕاڵی ڕاوێژکاری یان شورایی» پێشنیاز دەکات. ئەو پێی وایە لەو رێگەیەوەو هاوڵاتییان دەتوانن بەشێوەیەکی کاریگەر، کاروباری سیاسی خۆیان دیاری بکەن. پێشیوایە تەنیا لە رێگەی بەشداری سیاسی راستەوخۆوە» واتە لە رێگەی کردەی هاوبەش و راوێژی بەکۆمەڵەوە» دەتوانین سەرلەنوێ هاوڵاتییبوون کارا بکەینەوەو بکەری سیاسی کاریگەر بهێنینەوە سەر شانۆ. ل99
جێگەی ئاماژەیە ئەمجۆرە فۆرمەی دیموکراسی لە ئەدەبیاتی مارکسیدا بە « دیموکراسی شورایی، یان جەماوەری» ناودەبرێت و زیاتر «لیۆ ترۆتسکی» رابەری شۆڕشی روسیا جەختی لێدەکردەوەو پێی وابوو لە رێگەی دەسەڵاتی شواریییەوە سۆسیالیزم بەرقەرار دەبێت هەربۆیە دروشمی « هەموو دەسەڵاتێک بۆ شووراکان» ی بەرزکردەوە. هەرچەندە لەرووی ئامانجەوە لەگەڵ ئارنێت جیاوازن، چونکە ئارنێت داوای سیستەمێکی دیموکراسی دەکرد و ترۆتسکیش داوای سیستەمێکی سۆسیالیستی دەکرد.

دوا قسە

بەدڵنییایەوە هانا ئارنێت یەکێکە لە ژنە فەیلەسووفە ناودارەکانی سەدەی بیستەم و هەتاوەکو ئێستاش بەشێکی زۆری تێزەکانی، بە گرنگییەوە باس دەکرێت، بەتایبەتی لەسەردەمی نوێدا، بەشێکی زۆری ئەو شتانەی کە ئەو باسیکردوەو داوایکردووە، بۆتە بابەتی سەرەکی زۆربەی رێکخراوە مەدەنی و سیاسییەکانی جیهان بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە خراپی سیستەمی تۆتالیتاریزم و هاوڵاتی بوون و بەشداری سیاسیی و ئازادی سیاسییەوە هەیە.

————————————————–

سەرچاوە: ماوریزیۆ پاسرینو دێنترێڤێس. فەلسەفەی هانا ئارنێت. وەرگێڕانی: ئارام مەحمود. دەزگای ئایدیا. چاپی یەکەم. 2017




مرۆڤ و مرۆڤایەتی لە دیدی فەیلەسووفی ئیسرائیلی یوڤال نوح هەراری.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

هەمیشە فەیلەسووفەکان دونیابینینمان بۆ ژیان فراوانتر دەکەن، هەربۆیە خوێندنەوەی بەرهەمەکانیان، کارێکی گرنگ و زەروورییە. هەرچەندە زۆرجار فەلسەفە بەوە تاوانبار دەکرێت، کە تەنها کاری نوخبەیە و دوورە لە خەڵکی ئاسایی و پێداویستی رۆژانە، بەڵام من دژی ئەم تێڕوانینەم، چونکە هیچ کاتێک ژیان بەبێ فەلسەفە نەبووەو نابێت.

لە ماوەی پێشوودا لە جیهاندا فەیلەسووفێکی نوێ دەرکەوتووە، کە خاوەنی تێڕوانین و دیدگایەکی تەواو تایبەت و جیاوازە لە فەلسەفە و بیرکردنەوە، ئەویش فەیلەسووفی ئیسرائیلی ” یوڤال نوح هەراری ” بەداخەوە لەناو کوردستاندا درەنگ بەرهەمەکانی بە دیدی خوێنەران گەیشتن، هەرچەندە لە جیهاندا  کتێبەکانی ئەم فەیلەسووفە مایەی گرنگی پێدانن بەتایبەتی کتێبەکانی ” هۆشمەندەکان و21 وانە بۆ سەدەی 21″. خۆشبەختانە لەماوەی پێشوودا بەشێک لە کتێبەکانی کراون بە کوردی، یەکێکیش لەو کتێبە جوان و گرنگانەی هەراری ” هۆشـمەندەکان، پوختیەک لە مێژووی مرۆڤ ” کە لە لایەن کاک کارزان کاوسێن کراوە بەکوردی، کە ئەمەش مایەی دەستخۆشی لێکردنە.

لەپاش خوێندنەوەی ئەم کتێبە، پێمخۆشبوو چەند دێرێک لەبارەی ئەم بەرهەمە بنووسنم، بەو هیوایەی کەمێک زانیاریی بە خوێنەری کورد بددەم.  هەوڵیش دەدەم لە نووسینێکی تردا باسی کتێبێکی تری گرنگی بکەم کە ئەویش و21 وانە بۆ سەدەی 21، کە ئەویش یەکێتی ترە لە کتێبە جوانەکانی ئەم فەیلەسووفە، بەو هیوایەی لە رێگای ئەم وتارانەوە، خوێنەری کورد، بەرچاو ڕوونییەکی کەمی  لەبارەی فکرو فەلسەفەی هەرارییەوە هەبێت.

مێژووی مرۆڤایەتی لە نیاندەرتاڵەوە تاوەکو مرۆڤی مۆدێرن

تایبەتمەندی ئەم فەیلەسووفە ئەوەیە،شارەزاییەکی ئێجگار باشی لە بارەی مێژووی کۆنی مرۆڤ هەیە، دەتوانم بڵێم پێش ئەوەی فەیلەسووف بێت کەسێکی ئەنترۆپۆلۆژیستە و شارەزاییەکی زۆرباشی لە بارەی  مێژووی دروستبوونی مرۆڤ و کۆمەڵگەکان هەیە، ئەمەش هێز و توانای زۆر باشی بەم فەیلەسووفە داوە، تاوەکو شرۆڤەکانی لەبارەی مرۆڤ و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی باشتر بێت.

سێ شۆڕشی گرنگ

ئەم کتێبە باسی سێ شۆڕشی مێژوویی  گەورە دەکات و کاریگەریان لەسەر مرۆڤ و مرۆڤایەتی دەخاتە ڕوو. هەروەکو نووسەر دەڵێت: سێ شۆڕشی گرنگ  ڕەوگەی مێژوویان پێکهێنا، نزیکەی 70 هەزار ساڵ لەمەوبەر شۆڕشی  درکپێکردن تەکانی دەستپێکی دایە بەر مێژوو. شۆڕشی کشتووکاڵی پێش 1 هەزار ساڵ گوڕێکی دایە بەر. دەشێ شۆڕشی زانستی کە تەنیا پێش 500 ساڵ کەوتە گەڕ، ئەم کتێبە چیرۆکی چۆنایەتی کاریگەری ئەم سێ شۆڕشە لەسەر مرۆڤەکان و زیندەوەرە هاوەڵەکانیان دەگێڕێتەوە.ل 16

لە راستیشدا ئەم کتێبە پیاسەیەکی خێرایە بەناو کۆمەڵێک شۆڕش و داهێنان و رووداوی گرنگ، کە تەواوی مێژووی مرۆڤایەتییان گۆڕیوە. لەبەرئەوە بۆ من ئەم کتێبە مایەی خۆشحاڵییەکی زۆر بوو، چونکە پێشتر کەمێک زانیاریم لەبارەی ئەم بابەتانەوە هەبوو، بەڵام ئەم کتێبە دووبارە ئەوەی بیرم چووبو بیری هێنامەوەو زانیاری نوێتریشی پێ بەخشیم.

کۆمەڵێک زانیاری گرنگ

یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی ئەم کتێبە ئەوەیە، نووسەر لەبارەی رووداو قۆناغە مێژوویییە گرنگەکانی مرۆڤایەتییەوە، زانیاریی و داتای زۆر گرنگی کۆکردۆتەوە. ئەمەش هێز و توانای زیاتری بەم فەیلەسووفە و دونیابینی بەخشیوە.

بۆ نموونە دەڵێت:

نزیکەی 1.5 ملیارد ساڵ لەمەوبەر ماددە، وزە، کات و بۆشایی لەو شتەدا کە پێی دەوترێت تەقینەوە گەورەکە  هاتە بوون.  نزیکەی 300 هەزار ساڵ پاش دەرکەوتنیان، ماددە و وزە دەستیانکرد بە تۆپەڵبوون بە شێوەی بونیادی ئاڵۆز کە پێیان وترا گەردیلە.  نزیکەی 3.8 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر،لەسەر هەسارەیەک کە پێی دەوترێ زەوی، چەند گەردێک تۆپەڵە بوون  بۆ پێکهێنانی بونیادی بەدیاریکراوی گەورە و ئاڵۆزکا و کە پێیان دەوترا زیندەوەرەکان ” organisms” چیرۆکی زیندەوەرەکان پێی دەوترێت بایۆلۆژیا.  نزیکەی 70 هەزار ساڵ لەمەوبەرە، زیندەوەرەکانی توخمی مرۆڤە هۆشـمەندەکان ، بەرەبەرە بوون بە  بونیادی چڕوپڕتر کە پێی دەگوترا کولتوور، بەرەو پێشچوونی یەک لە دوای یەکی ئەم کولتوورە مرۆییانە پێی دەوترێت مێژوو. ل 15

شۆڕشی کشتوکاڵیی

نووسەر لەم کتێبەیدا پانتایی باشی داوە بە شرۆڤەو قسەکردن لەبارەی شۆڕشی کشتووکاڵییەوە، ئەو پێی وایە : شۆرشی کشتوکاڵی یەکێکە لە ڕووداوە هەر مشتومڕئامێزەکانی مێژوو، هەندێ لە لایەنگرانی دەڵێن مرۆڤایەتی خستە سەر ڕیگای کامەرانی و پێشڤەچوون، ئەوانی تر جەخت دەکەنەوە لەوەی کە بەرەو هەڵدێری بردووە، ئەوان دەڵێن ئەمە خاڵی وەرچەرخان بوو لەو شوێنەدا کە مرۆڤی هۆشمەند کارلێکی گەرم و گوڕی لەگەڵ سروشت وەستاند و بەرەو چاوچنۆکی و دابڕان پەلی هاویشت.ل 158

کوردستان شوێنی لەدایک بوونی شۆرشی کشتوکاڵی و شارستانی

یەکێک لە خاڵە جوانەکانی ئەم کتێبە ئەوەیە، نووسەر لە زۆر شوێندا باسی کوردستان دەکات، کە لە زۆر داهێنانی مێژوویدا رۆڵی هەبووە لە هەمووشی گرنگتر کە لە  کوردستانەوە “شۆڕشی کشتوکاڵی”  دروستبووە.  ئەمەش هێندەی تر ئەم نووسەرەی لام خۆشەویست کرد، چونکە دوژمنانمان زۆرجار هەوڵیانداوە، مێژووی دێرینان پشێوێنن.

نووسەر پێی وایە لە دەوربەری 9500 بۆ8500 پێش زایین لە باشووری رۆژهەڵاتی تورکیا و خۆرئاوای ئێران کشتوکاڵ دەستپێکردووە،ل 130. کە ئەمەش دەکاتە کوردستانی خۆمان، دیارە ئەمەش بە پشتبەستن بە کۆمەڵێک سەرچاوەی مێژووویی .

دواتر دەڵێت: نزیکەی 9000 ساڵ پ.ز. گەنم  و بزن ماڵیکران، بازالیا و نیسک  نزیکەی 8000 ساڵ پ.ز. ماڵیکرا. زەیتوون  لەدەروبەری 5000 پ.ز و رەزی ترێ 3500 .پ.ز هەندێک ئاژەڵی وەکو حوشتر و جەرەسی کاشۆ دواتر ماڵیکراون. پێشی وایە لە دەوربەری 3500 .پ.ز شەپۆلی سەرەکی ماڵیکردنی کۆتایی پێهاتووە. ل 130

بۆچی شۆڕشی کشتووکاڵی لە رۆژهەڵاتی ناڤین روویداوە؟

نووسەر خۆی بەم پرسیارەوە خەریک دەکات و دەڵێت: بۆچی شۆڕشە کشتووکاڵییەکان لە رۆژهەڵاتی ناڤین و چین و ئەمریکای ناوەڕاست بەڵام نەک لە ئوسترالیا و ئالاسکا یان باشووری ئەفریقا سەریان هەڵدا؟

هەر خۆی وەڵامدەداتەوەو دەڵێت: هۆکارەکەی سادەیە، زۆربەی توخمی رووەکەکان و ئاژەڵەکان ماڵی ناکرێن لەو ناوچانانەدا. مرۆڤە هۆشمەندەکان دەیانتوانی دومەڵانی بەتام لە زەوی دەربکەن و مامۆتی توکن ڕاو بکەن، بەڵام دەستەمۆکردنی هەر کامێک لەو توخمانە ئەستەم بوو. رووەکەکان دوورە دەست بوون، چوارپێ زەبەلاحەکانیش زۆر دڕندە بوون لەو شوێنانەدا. لەو هەزاران توخمەی کە پێشینانمان راویان کرد و کۆیان کردەوە، تەنیا چەند دانەیەکیان پاڵێوراوی گونجاو بوون بۆ کشتیاریی و ماڵیکردن. ئەو چەند توخمانەش لە چەند شوێنێکی دیاریکراودا دەژیان و ئەو شوێنانە بوون کە تێیایدا شۆڕشی کشتووکاڵی روویدا. ل 132

شۆڕشی کشتوکاڵی گەورەترین ساختەکاری مێژوو

بە پێچەوانەی زۆربەی فەیلەسووف و بیرمەندانی جیهانەوە،  نوح هەراری بۆچوونێکی تەواو جیاواز و تایبەتی بەرامبەر بە شۆڕشی کشتووکاڵی هەیە، ئەو پێی وایە کە ئەم شۆڕشی کشتووکاڵییە لایەنی نێگەتیفی زۆرتربووە تاوەکو پۆزەتیف.

لەمبارەوە دەڵێت: شۆڕشی کشتوکاڵی گەورەترین ساختەکاری مێژوو بوو، ئەم شۆڕشە  ژیانی خەڵكی قوورستر کرد تا ئاسانتر، بۆ نموونە تێکڕای هەر جووتیارێک سەرسەختر لە تێكڕای هەر خۆراک دۆزەرەوەیەک کاری دەکرد و لەبەرامبەریشدا خۆراکی خراپتریشی دەستدەکەوت. ل 133

دواتریش پێی وایە کە شۆڕشی کشتووکاڵی، ئازادی لە مرۆڤەکان سەندۆتەوەو فێری ملکەچی کردوون.

“کێ بەرپرس بوو ؟ نە پادشاکان، نە قەشەکان، نە بازرگانەکان،تێوەگلاوەکان بریتی بوون لە کۆمەڵە تووخمێکی ڕووەکی، لەوانەش گەنم، برنج، پەتاتە. ئەم ڕووەکانە مرۆڤە هۆشمەندەکانیان دەستەمۆکرد، نەک بە پێچەوانەوە. ل 133”

نووسین  سیستەمی  تۆمارکردنی یادەوەری

خاڵێکی تر کە نووسەر پانتایی باشی لەم کتێبەدا بۆ داناوە مەسەلەی نووسینە. لەمەشدا نووسەر بۆچوونی تایبەتی خۆی هەیە و پێی وایە نووسین زیاتر داهێنانێکی مرۆڤ بووە بۆ ” تۆمارکردن، خەزنکردن’ یادەوەریی و داتاکان. لەهەمانکاتیشدا نووسین لە سەرەتادا بۆ کاروباری بازرگانی  بەکارهێنراوە. جگە لەوەش باسی سەرەتای دروستبوونی نووسینی کردووە. نووسەر پێی وایە: نووسین میتۆدێکی پاشەکەوتکردنی زانیارییە لە رێگەی نیشانە ماددیەکانەوە. پاشان دەڵێت: سۆمەرییەکان نووسینیان بۆ ئەوە دانەهێنا تا زمانی قسەکردن کۆپی بکەن، بەڵکو زیاتر بۆ کردنی ئەو شتانە بوو کە زمانی قسەکردن نەیتوانی بیانگەیەنێت، ل197

دواتر نووسەر باسی یەکەمین هەوڵەکانی مرۆڤ دەکات لە بواری نووسیندا دەکات ، ئەوەی جێگەی ئاماژەیە و  تاڕادەیەکیش شتێکی نوێ بوو بۆ من، کە یەکەمین دەقی نووسین کە 5 هەزار پێش زایین دۆزراوەتەوە لەسەردەمی  شارستانی سۆمەرییەوەو بە خەتی بزماری نووسراوە، ناوەڕۆکی نووسینەکە باس لە مامەڵەیەکی بچووکی  بازرگانی نێوان دوو کەس  دەکات، ئەمەش ئەو قسەیەی مارکسم بیردەهێنێتەوە کە دەڵێت” بازاڕ زمانی دروستکردووە”. دواتر نوح هەراریش دەڵێت: یەکەمین تێکستەکانی مێژوو هیچ تێڕامانێکی فەلسەفی، شیعر، ئەفسانە، یان یاساکان و سەرکەوتنە پادشایەتییەکان ناگرێتە خۆ، بەڵکە ئەمانە دۆکۆمێنتی ئابووریی  کڕچوکاڵ، ڕیکۆردی پارە، باج، کەڵەکەبووی قەرزەکان و خاوەندارێتی موڵکین. ل؛ 196

لە کۆتاییشدا نووسەر پێی وایە کە نووسین بۆتە هۆی پێشخستنی بیرۆکراسی و سیستەمی کۆمپیووتەری، کە لە داهاتوودا دەبنە ترسی گەورە بۆ مرۆڤایەتی، لەمبارەیەوە دەڵێت:  نووسین وەکو نۆکەری مرۆڤ لەدایک بوو، بەڵام پەیتا پەیتا بووە سەرگەورەی، ئەمەش لەرێگەی کۆمپیووتەرەکانەوە، ل 206

سێ هۆکاری گەورە کە مرۆڤایەتییان یەکخست

نووسەر کۆمەڵێک شرۆڤەی ئێجگار جوانی بۆ مێژووی مرۆڤایەتیی کردووە، یەکێکیشیان لەوانە، کە چۆن مرۆڤایەتی لە دەوری یەکتری کۆبوونەوەو پەیوەندییان بە یەکترییەوە کردووە، لەمبارەیەوە نووسەر دەڵێت:

بازرگانەکان، داگیرکاران، پێخەمبەرەکان ، یەکەمین کەسانێک بوون کە لە دابەشبوونی دوانەی لە مێژیینەی ” ئێمە و ئەوان” دا پەڕینەوەو پێشبینی  یەکبوونی مرۆڤایەتیان کرد.  بەلای بازرگانەکانەوە سەرانسەری جیهان  تاکە بازاڕێک بوو  هەموو مرۆڤەکان گونجاو بوون بۆئەوەی ببنە کڕیار. بەلای  بۆ داگیرکارانیش تەواوی جیهان تاکە ئیمپراتۆریەتێک بوو، هەموو مرۆڤەکانیش گونجاو بوون بۆ ئەوەی ببنە رەعیەت. بۆ پێخەمبەرانیش، سەرانسەری جیهان  هەڵگری تاکە هەقیقەتێک بوو، هەموو مرۆڤەکانیش گونجاو بوون بۆ ئەوەی ببنە  کەسانی باوەڕدار. ل260

بەشێکی زۆری کتێبەکەشی بۆ قسەکردن و شرۆڤەکردنی ئەم بابەتە تەرخان کردووە، بەراستی زۆربەی بۆچوونەکانیش مایەی تێڕامان و سەرنجن.

بازرگانی و پارە

نووسەر تیشکی زۆری خستۆتە سەر رۆڵی بازرگانە لە شارستانی مرۆڤایەتیدا، بەتایبەتی لە پێشخستن  و بەهێزکردنی پەیوەندی نێوان مرۆڤەکان و کۆمەڵگەکان. خاڵی گرنگ یان هۆکاری سەرەکی ئەم پەیوەندییەش ” پارەیە”

نووسەر پێی وایە پارە ئامڕازێکی  گەردوونییە بۆ ئاڵۆگۆڕ کە توانا دەداتە خەڵکی کە بە هەموو شێوەیەک و هەموو شتێک بگۆڕنەوە. ل 270. پارە واقیعێکی ماددی نییە، بەڵکو چەمکێکی سایکۆلۆژییە، کە بە گۆڕینی ماددە بۆ ئەقڵ  کار دەکات، ل 272 پارە جیهانیترین و کاراترین متمانەی دوولایەنەیە ، تاکو ئێستا داهێنرا بێت.273

مێژووی پارە داهێنان

دواتر باسی مێژووی دۆزینەوەی پارە دەکات ئەوەش دووبارە لەناوچەی میزۆپۆتامیا بووە. یەکەمین جۆری پارە  بۆ دەوروبەری 3 هەزار پێش زایین دەگەڕێتەوە لە سەردەمی سۆمەریدا ” جۆ” یان وەکو پارە بەکارهێناوە،هەموو شتێک بە ” جۆ” فرۆشراوە. یەکەمین سکەی پارەش لە  دەوربەری 640 پێش زایین کە پادشای ئەلیات یان لیدیا دایهێناوە. ل 276

باشیی و خراپی پارە

نووسەر بە شێوەیەکی گشتگیرانە لە پرسی پارە دەکۆڵیتەوە تێیدا باشیی و خراپییەکانی ئەم داهێنانەی مرۆڤ باس دەکات. لەبارەی سوودەکانی پارەوە دەڵێت:

پارە لە زمان، دەوڵەت، یاساکان، کۆدە کولتوورییەکان، باوەڕە ئاینییەکان، خووە کۆمەڵایەتەییەکان، ئەقڵی کراوەترە. پارە تاکە سیستەمی متمانەیە لەلایەن مرۆڤەکانەوە دروستکرابێت کە دەتوانێت هەر کەلێنێکی کولتووری پڕبکاتەوەو لەسەر بنەمای ئایین، رەگەز، تەمەن، روانگەی سێکسی، جیاکاری ناکات. لەسایەی پارەدا ئەو کەسانەشی کە یەکتر ناناسن و متمانە بە یەکتری ناکەن، دەتوانن بە شێوەیەکی کاریگەر هاریکاری یەکتر بکەن. 281

دواتر نووسەر باسی خراپیی و زەرەرەکانی پارە دەکات بەسەر مرۆڤایەتییەوەو دەڵێت:

ئەم پڕەنسیبە بە ڕواڵەت نەرمونیانە دیوێکی تاریکیشی هەیە. کاتێک هەموو شتێک قابیلی گۆڕینەوە بێت و کاتێک متمانە بەندە بە پارەوە، ئەوا پەیوەندی گەرموگوڕ و بەها مرۆییەکان وێران دەکات و بە یاسا ساردەکانی دابینکردن و داوا، شوێنیان پڕ دەکاتەوە، ،،،ل282

پاشانیش دەڵێت:

ئێمە متمانە بە غەریبەکان، دراوسێکانمان ناکەین، ئێمە تەنها متمانە بەو پارەیە دەکەین کە پێیانە،ئەگەر ئەوان پارەیان لێ ببڕێت، ئەوا متمانەمان نامێنێت، لە کاتێکدا پارە شیرازەکانی کۆمەڵ و ئایین و دەوڵەت دادەڕمێنێت، ئەمڕۆ جیهان لەمەترسی ئەوەدایە کە ببێتە بازاڕێكی گەورەی بێ دڵ،،،ل 283

ئەمەش بە بڕوای من مەترسییەکی گەورەیە کە ئەمڕۆ رووبەروی زۆربەی کۆمەڵگەکانی جیهان دەبێتەوە.

ئیمپراتۆریەتییەکان

نووسەر لەپاش رۆڵی پارە، باس لە گرنگی رۆڵی ئیمپراتۆریەتییەکان دەکات لە مێژوودا، لەمەشدا هەڵسەنگاندنی ووردو درشتی بۆ ئەم داهێنانەی مرۆڤ کردووە باس لە مێژوو و سوود و زەرەرەکانی دروستبوونی ئیمپراتۆریەتییەکان دەکات لە مێژوویی مرۆڤایەتیدا.

یەکەمین ئیمپراتۆریەت لە مێژوودا

نووسەر باس لە دروستبوونی یەکەمین ئیمپراتۆریەت دەکات لە مێژووی مرۆڤایەتیدا کەئەویش ئیمپراتۆریەتی ئەکەدییە بەسەرۆکایەتی سارگۆنی ئیمپراتۆر لە ناوچەی میزۆپۆتامیادا. کە لە ساڵی 2250 پێش زایین دروستبووە،  کە ئەمەش یەکەمین شێوازی ئیمپراتۆیەتی پێشکەشی مرۆڤایەتی کردووە لەپاش ئەویش ئیمپراتۆریەتەکانی ئاشووریی و بابلی و هیتییەکان و دواتریش فارسەکان دێن، هەرهەمووشیان سارگۆنیان وەکو سەرمەشق بۆ خۆیان داناوە. ل296

ئیمپراتۆریەت چییە

نووسەر هەوڵیداوە پێناسەیەکی وردوودرشت بۆ ئیمپراتۆریەت بکات و بنەما و کۆڵەکە سەرەکییەکانی باس بکات. نووسەر پێی وایە  ئیمپراتۆریەت سیستەمێکی سیاسییە کە دوو تایبەتمەندی هەیە،یەکەم: دەبێت حوکمی ژمارەیەکی گرنگی گەلانی جیا جیا بکات، کە هەریەکەیان خاوەنی شوناسی کولتووری جیاواز و لەسەر زەمینێکی جیاواز بژین. دووەم: ئیمپراتۆرەیەتییەکان دەتوانن نەتەوەو سەرزەمینی زۆر و زۆرتر داگیربکەن و بەبێ ئەوەی شوناس یان سترەکتووری بنچینەیی بگۆڕن.ل288

باشیی و خراپی ئیمپراتۆریەتییەکان

پاشان نووسەر وەکو پێشتر دێت باس لە باشیی و خراپی  ئیمپراتۆریەتییەکان دەکات، ئەوی پێی وایە ئیمپراتۆریەتییەکان ئامڕازگەلی ستانداری بریتیی بووە لە جەنگەکان،بەکۆیلەکردن، کۆچی زۆرەملێ، جینوساید، ل 293

دەشڵێت: بەشی هەرە زۆری ئیمپراتۆریەتییەکان لەسەر خوێن بونیاد نراون و هێزی خۆیان لە رێگەی سەرکوتکردن و جەنگەوە بەرقەرار کردووە، لەگەڵ ئەوەشدا زۆربەی هەرە زۆری کولتوورەکانی ئەمڕۆ، لەسەر بنەمای ئیمپریالییەکان بونیاد نراون. ل 308

دواتریش دەڵێت: لەگەڵ ئەوەشدا،ئەمە مانای ئەوە نییە کە ئیمپراتۆریەتەکان لە سەرئەنجامدا هیچ شتێکی بەهادار جێناهێڵن، رەتکردنەوەی ئیمپراتۆریەتەکان و نکوڵیکردنیان،بە مانای رەفزکردنی بەشی زۆری کولتووریی مرۆییە،،، بەشێکی گرنگی دەستکەوتی کولتووری مرۆڤایەتی دەگەڕێتەوە بۆ بەکاربردنی دانیشتوانە داگیرکراوەکان، تاج مەحەل لە هیندوستان بونیاد نەدەنرا بە بێ سامانی کەڵەکەبوو، بە بەکاربردنی ڕەعییە هیندییەکان لەلایەن مەغۆلەوە،،،ل 294

پاشانیش باسی خاڵێکی گرنگی تر دەکات  کە ئەویش لەناوبردنی گەلانی لاواز و توانەوەیان لەناو بۆتەی ئیمپراتۆرییە گەورەکان و زۆرجاریش لەبیرکردنەوەی مێژووی خۆیان،  لەمبارەیەوە دەڵێت: میسرییەکانی ئەمڕۆ بە زمانی عەرەبی  دەدوێن، وەکو عەرەب بیر لە خۆیان دەکەنەوەو لە دڵەوە هاوسۆزییان هەیە لەگەڵ ئەو ئیمپراتۆریەتە عەرەبەی کە لەسەدەی حەوتەمدا میسری داگیرکرد و بە مشتەکۆڵەی ئاسنین راپەڕینە چەندباربوەوەکانی دامرکاندەوە  کە لە دژی حوکمی داگیرکەران سەریان هەڵدا، ل295 دواتریش دەڵێت: دەوڵەتی هیندوستانی مۆدێرن، منداڵی ئیمپراتۆریەتی بەریتانییە.

ئەمەش پێی دەوترێت لەبیرچوونەوەی بیرەوەری نەتەوە لاوازەکان لەبەرامبەر نەتەوە بەهێزەکان.

ئایین

 پاشان نووسەر دێتە سەر سێهەمین هۆکار و ئامڕاز کە هەموو مرۆڤایەتی یەکخستەوە، ئەویش رۆڵی ئایینەکان بەتایبەتی ئایینەکانی مەسیحی و ئیسلام و بودی و هیندۆسی.

هەراری دەڵێت: ئایین سێهەمیین ئامڕازی گەورەی یەکخستنی مرۆڤایەتییە، لەبەرئەوەی هەموو هەڕەم و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان وێناکراون، هەموویان ناسکن و چەندەی کۆمەڵگەکە گەورەتر بێت، ئەوەندەش ناسکترە. ل316

پاشان باسی رۆڵی گرنگی ئایین دەکات و دەڵێت: رۆڵی مێژووییی گرنگی ئایین ئەوە بووە کە شەرعیەتی سوپەر مرۆڤ بداتە ئەم سترەکتۆرە ناسکە، ئایینەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە یاساکانمان دەرئەنجامی گۆڕانی میزاجی مرۆڤ نین، بەڵکو دەسەڵاتێکی رەها و باڵا ئاڕاستەکراون، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ دانانای لانی کەمی هەندێک یاسای بنەڕەتی و زامنکردنی سەقامگیری کۆمەڵایەتی.

دواتریش دەڵێت: ئایین دەبێت تایبەتمەندی سوپەر مرۆڤی و گەردوونی هەبێت،  دەبێ سیستەمێکی سوپەر مرۆڤی و گەردوونی پێڕەو بکات کە هەمیشە و لە هەموو شوێنکدا راستە، ل 317

شۆڕشی کشتوکاڵی و ئایین

نووسەر پێی وایە پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان شۆڕشی کشتوکاڵی و ئاییندا هەیە، لەمبارەیەوە دەڵێت: پێدەچێت شۆڕشی کشتوکاڵی، شۆڕشی ئایینی بەداوادا هاتبێت،،، یەکەم کاریگەری  دینی شۆڕشی کشتوکاڵی، گۆڕینی ڕووەک و ئاژەڵ بووە لە ئەندامانی یەکسانی مێزگردێکی رۆحییەوە بۆ موڵک،ل 319

مێژووی دروستبوونی ئایینەکان

نووسەر شارەزاییەکی ئێجگار زۆری لەبارەی مێژووی ئایینەکانەوە هەیە بەتایبەتی ئایینەکانی ” جوولەکە، مەسیحی، ئیسلام، بودی، هیندۆسی، کۆنفۆشیۆس”  هەروەها چۆنێتی دروستبوونی بتپەرستیی و فرە خوایی و بۆ یەکتاپەرستی،هەموو ئەمانەشی لەم کتێبەیدا بە درێژی باسکردووە.  یەکەمین فکری ئایینی یەکتاپەرستیش لە میسر ساڵی 3500 پێش زایین لەلایەن فیرعەون ئەخناتون بووە، یەکێک لە خوداوەندە لاوەکییەکانی کۆمەڵە خوداوەندی میسری، خوداوەند ئاتونە، کە هێزی باڵای فەرمانڕەوایی گەردوونە، ئەمەش سەرەتای بیری یەکتاپەرستی بووە، دواتریش جوولەکە، مەسیحی و ئیسلام پەیدا بوون. ل 328

لەلایەکی ترەوە هەراری پێی وایە کە ئایینەکان بەتایبەتی ئایینە یەکتا پەرستییەکان،لە زۆر رووەوە  پەیوەندی بەهێزیان بە یەکتریەوە هەیە، لەمبارەیەوە دەڵێت: سەرکەوتنی مەسیحیەت بووە مۆدێلێک بۆ ئاینێکی  یەکتاپەرستی تر کە لە سەدەی حەوتەم لە نیمچە دورگەی عەرەبیدا دەرکەوت،کە ئەویش ئیسلامە، ل 329

رەخنەکانی لە فکری ئایینی

نووسەر کەسێکی سیکولارە، لەم کتێبە و لە کتێبەکانی تریشدا بەشێوەیەکی سیکولارانە و زانستیانە بیر دەکاتەوە، بۆیە زۆرجار رەخنە لە جۆری بیرکردنەوەی ئایینی دەگرێت، نووسەر لەپەنا لایەنە باشەکانی  ئاییندا کە هەوڵیان بۆ یەکخستنی مرۆڤایەتی داوە، بەڵام لەهەمانکاتیشدا باسی ئەو جەنگە خوێناویانە دەکات کە بەهۆی ئایینەوە بەرپابوون، لەمبارەیەوە دەڵێت:

ڕۆمە ڤرە خواگەراکان زیاتر لە چەند هەزار مەسیحییان نەکوشتووە، کەچی بە درێژایی 1500 ساڵی دواتر،مەسیحییەکان بە ملیۆنان مەسیحی و خەڵکی تریان کوشتووە بۆ بەرگریکردن لە تەفسیری جیاوازی ئایینی.326

ئایینی مرۆڤ پەرستن

لە پاش باسکردنی ئایینە ئاسمانیەکان، نووسەر پێی وایە لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕینانسازەوە، مرۆڤ دەبێتە چەقی بیرکردنەوەو بایەخی هەموو بیرو باوەڕەکان، ئەمەش ئەو ناوی لێناوە ” پەرستنی مرۆڤ”

نووسەر دەڵێت: ئەگەر ئایین سیستەمێکی ڕێسا و بەها مرۆییەکان بێت  کە لەسەر بنەمای باوەڕ بە سیستەمی سوپەر مرۆڤ بونیاد نراوە، ئەوا کۆمۆنیزمی سۆڤێتی بە بەروارد بە ئیسلام لە ئایین کەمتر نییە. ئایینە باوەڕدارەکان تەرکیز دەکەنە سەر پەرستنی خوداکان،ئایینە هومانیستەکان، مرۆڤایەتی دەپەرستن یان دروستر بڵێین مرۆڤە هۆشمەندەکان دەپەرستن. ل 344

دواتریش دەڵێت: هەموو هومانیستەکان مرۆڤایەتی دەپەرستن،بەڵام لەسەر  پێناسەکەی کۆک  نین. هومانیزم بەسەر سێ ڕێبازی رکابەردا دابەش بووە. یەکەمیان هومانیزمی لیبڕاڵ. دووەمیان هومانیزمی سۆسیالیستی. سێهەمیان هومانیزمی نازیەت یان فاشیەت.ل347

نووسەر بەدرێژی باسی ئەم سێ قووتابخانە فکرییە دەکات و سەرنج و تێبینی خۆی لەبارەی هەرسێکیانەوە نووسیوە.

مێژوو

کتێبەکە پانۆرامایەکی درێژە بەناو مێژووی مرۆڤایەتی، لە شارستانییە کۆنەکانەوە هەتاوەکو ئەمڕۆ نووسەر قسەی لەبارەوە کردووە.  نووسەر پێی وایە: مێژوو ناتوانرێ بەشێوەی حەتمیگەرایی  روون بکرێتەوەو ناکرێ پێشبینی بکرێ چونکە پشێوییە. هێزگەلێکی زۆر لە کایەکەدان و کارلێکەکانیان ئەوەندە ئاڵۆزە کە گۆڕانی تەواو بچوک لە توانای هێزەکان و شێوازی کارلێکردنیاندا، جیاوازی گەورە لە دەرئەنجامەکاندا بەرهەم دەهێنن.  بۆ نموونە  لە ساڵی 600 زاییندا،کەس پێشبینی ئەوەی نەدەکرد کە باندێکی عەرەبی بیابانشین بەزوویی پانتاییەکی درێژبووەوە لە ئۆقیانووسی ئەتڵەسیەوە بۆ هیندوستان داگیربکەن . لەراستیدا ئەگەر سوپای بێزەنتی بیتوانیبایە بەرپەرچی هێرشە سەرەتاییەکە بداتەوە، ئەوا لەوانە بوو ئیسلام هەروەکو بیروباوەرێكی تەماوی بمایەتەوەو تەنیا چەند کەسێکی خاوەن زانیاری لێی بەئاگا بوونایە. ل360

دواتریش دەڵێت:

بە پێچەوانەی فیزیا یان ئابوورییەوە، مێژوو ئامڕازێک نییە بۆ ئەنجامدانی پشبینی دەقاودەق. ئێمە  تاووتوێی مێژوو دەکەین نەک بۆ زانینی ئایندە،بەڵکو بۆ فراوانکردنی ئاسۆکانمان.ل363

شۆڕشی زانستی

نووسەر لە بەشەکانی دواییدا باسی سەرکەوتنەکانی مرۆڤ دەکات لە بواری شۆڕشی زانستیدا، ئەو پێی وایە ئەم شۆڕشە لە پاش ساڵی 1500ەوە دەستیپێکردووەو هەتاوەکو ئێستاش بەردەوامە. ئەم شۆڕشەش خۆشگوزەرانی باشی بۆ مرۆڤ هێناوە بەتایبەتی لەرووی تەندروستی و ژیانەوە، هەرچەندە رەخنەشی لە مۆدێرنە هەیە کە دواتر باسی لێوە دەکات.  نووسەر پێی وایە سەرەتا هەموو داهێنانێکی زانستی بە چەکی ” ئیگنۆراموس” دەستپێدەکات کە مانای ” نازانین” ە. پێشی وایە زانست لەسەر ئەم بنەمایە بونیاد نراوە.  دەشڵێت:

شۆڕشی زانستی شۆڕشێکی زانین نەبووە، لەسەروو هەموویەوە شۆڕشێکی نەزانی بووە. ئەو دۆزینەوە گەورەیەی کە بووە هۆی شۆڕشی زانستی، ئەو دۆزینەوەیە بوو کە مرۆڤەکان وەڵامەکانی پرسیارە هەر گرنگەکان نازانن. ل . 377 . ئامادەیی داننان بە نەزانی،زانستی مۆدێرنی لە هەر نەریتێکی پێشووی زانین داینامیکیتر و فراوانتر کردووە. ل 380

زانست و دەسەڵات

لەبەشێکی تردا نووسەر باسی پەیوەندی ریشەیی و توندوتۆڵی نێوان زانست  و دەسەڵات دەکات، لەهەمانکاتیشدا چۆن زانست رۆڵی لە بەهێزبوونی ئیمپراتۆریەتییەکان و هەڵگیرساندنی جەنگدا هەبوو، لەهەمانکاتیشدا چۆن زانست رۆڵی بەرچاوی لە جەنگەکاندا هەبووە هەتاوەکو ئەمڕۆ.  ئەو یەکێک لە هۆکارەکانی سەرکەوتنی ئەوروپا بەسەر جیهاندا بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە، کە دەسەڵاتی زانستی خۆی پێشخت.

شۆڕشی پیشەشازی

نووسەر بە درێژی باسی هۆکاری دروستبوونی و سەرهەڵدانی شۆڕشی پیشەشازی دەکات، لەهەمانکاتیشدا بە روونی شیدەکاتەوە بۆچی ئەم شۆڕشە لە بەریتانیا سەریهەڵداو لە شوێنەکانی تردا سەری هەڵنەدا.  ئەو پێی وایە شۆڕشی پیشەشازی،شۆڕشێک بووە لە وەرگۆڕینی وزەدا. لە شوێنێکی تریشدا دەڵێت:شۆڕشی پیشەشازی،پێش هەموو شتێک دووەم شۆڕشی کشتوکاڵی بوو،چونکە لە ماوەی 200 ساڵی رابردوودا میتۆدەکانی بەرهەمهێنانی پیشەشازی بوونە بناغەی کشتوکاڵ،رووەکەکان و گیانلبەران بە میکانیکی کرا. ل515

رەخنە لە مۆدێرنە

 نووسەر لە کۆتایی کتێبەکەیدا رەخنەی تووند لە مۆدێرنە دەگرێت، بەتایبەتی لە شێوازی بەخێوکردنی گیانلەبەران و پێی وایە مرۆڤ بە دڕندەترین شێوە مامەڵە لەگەڵ ئاژەڵەکان دەکات و جینۆسایدیان دەکات.  هەروەها مەترسی ژینگە پیسبوون و  زاڵبوونی تەکنەلۆژیا بەسەر مرۆڤدا،دەبێتە ترسێکی گەورە کە رووبەروی مرۆڤایەتی دەبێتەوە.

هەراری دەڵێت: وێرای ئەو شتە سەرسووڕهێنەرانەی مرۆڤەکان دەتوانن بیکەن، ئێمە هەر نا دڵنیا دەبین لە ئامانجەکانمان و پێدەچێ وەکو هەمیشە نابەدڵ و ناڕازی بین… ئێمە لە بەلەمی تەختەی سادەوە گەیشتینە بەلەمی چارۆکەدار و لەوێوە بۆ کەشتی هەڵمی و کەشتی ئاسمانی،بەڵام کەس نازانێت ئاخۆ ئێمە بەرەو کوێ رێ دەکەین، ئێمە لە هەر کاتێکی تر بەهێزترین،بەڵام بیرۆکەیەکی وەهامان نییە لەبارەی ئەوەی چی لەو هەموو هێزە بکەین، لەهەمووشی خراپتر پێدەچی مرۆڤەکان لەهەر کاتێکی تر نابەرپرستر بن ،،ل 630

لە کتێبی 21 وانە بۆ سەدەی 21 بەدرێژی باسی ئەو ترسانە دەکات کە لەئێستا و داهاتوودا رووبەروی مرۆڤایەتی دەبێتەوە، ئەمەش هەڵدەگرین بۆ وتاری داهاتوومان.

چەند سەرنجێک

بەدڵنیاییەوە خوێندنەوەی ئەم کتێبە کە بەشێکی زۆری بۆچوونەکانی ئەم فەیلەسووفە دەردەخات، مایەی سەرنج و گرنگی پێدانی زۆرم بوو، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەپاش خوێندنەوەی کۆمەڵێک سەرنج و  تێبینیم لا دروست بوو، لێرەدا پێمخۆشە باسی هەندێکیان بکەم.

پێش هەموو شتێک جیاوازی ئەم فەیلەسووفە لە چاو فەیلەسووفانی تری مۆدێرندا ئەوەیە، کە شارەزاییەکی ئێجگار زۆری لەبارەی مێژووی مرۆڤایەتییەوە هەیە، خۆشی لەم بوارەدا پسپۆرە، ئەمەش بەرچاوروونی و دونیا بینی فراوانتر کردووە، چونکە چەندە لە مێژووی مرۆڤایەتی شارەزا بیت، هێندەش باشتر دەتوانیت دونیای ئەمڕۆ بخوێنیتەوە و پێشبینیش بۆ دوارۆژ بکەیت، هەرچەندە ئەم فەیلەسووفە پێی وایە، پێشبینیکرد بۆ داهاتوو، کارێکی ئەستەمە بەتایبەتی لەمڕۆدا. راستە فەیلەسووفانی پێش ئەو لە مێژوودا شارەزابوون لەوانە هیگل و مارکس و رۆسۆ، هی تر،بەڵام ئەم هەوڵیداوە جگە لە شارەزایی خۆی لە مێژوویی کۆنی مرۆڤ، سوود لە هەوڵی ئەنترۆپۆلیژستەکانی تر بکات  و بەرهەمی ئەوانیش  بۆ خۆی بەکاربهێنێت.

خاڵێکی گرنگی تریش پەیوەندی  بە کاریگەری گەورەی کۆمەڵێک بیرمەند و فەیلەسووفی جیهانی بەسەر هەرارییەوە هەیە،  بەتایبەتی ” ئەریک فرۆم،مارکس، شۆپنهاوەر، بێرنادر راسڵ، لیڤی شتراوس ، فۆکۆیاما”

 بۆ نموونە کاتێک باسی  خراپی کۆمەڵگەی مۆدێرن و بەرخۆر دەکات، پێش سەد ساڵێک دەبێت کە ئەریک فرۆم  باسی مەترسی ئەم کێشانەی کردووە. کاتێکیش باسی پەیوەندی نیوان دەوڵەت و جەنگ دەکات، پێش ئەویش هەریەک لە مارکس و فۆکۆیاما باسی ئەمەیان کردووە، مارکس پێی وابوو کە جەنگ بەشێکی دانەبڕاوە لە سیستەمی سەرمایەداری. فۆکۆیاماش پێی وایە کە جەنگ هۆکاری سەرەکی دروستبوونی دەوڵەت و وئیمپراتۆریەتەکان بووە.

لەرووی کاریگەری ئەفسانەشەوە پێشتر کۆمەڵێک فەیلەسووفی جیهان لەپێش هەموویانەوە کلۆد لیڤی شتراوس، باسی کاریگەری گەورەی ئەفسانەی بەسەر مرۆڤایەتییەوە کردووە. . کاتێکیش باسی کاریگەری کولتووری داگیرکەران بەسەر وڵاتی داگیرکراوەوە دەکات، ڕێک هەمان بۆچوونی فەیلەسووفی ئەمریکی- فەلەستینی ئێدوارد سەعید دەکاتەوە کە لە کتێبی ” ئیمپریالیزم و کەلتور”  باسی کاریگەری دەوڵەتە بەهێزەکان بەسەر لاوازەکاندا دەکات.

لەکاتی باسکردنی خۆشبەختیدا ئەو پێی وایە کە خۆشبەختی پێش هەمووشتێک پەیوەندی بە ناخی تاکەوە هەیە، هەروەها ژیانکردنە لەو ساتە واقعییەی کە تێیدا دەژی. ئەمەش هەمان بۆچوونی فەیلەسووفی ئەڵمانی شۆپنهاوەرە کە پێش سەد ساڵێک دەبێت لە بەرهەمەکانیدا باسی کردووە.  جگەلەوەش پێش ئەویش هەرچی عاریفی رۆژهەڵاتیش هەیە، باسی ئەوەیان کردووە کە سەرچاوەی هەموو خۆشبەختییەک ناخی مرۆڤ خۆیەتی. لە رووی دەسەڵاتی زانستیشەوە، بەهەمانشیوە پێشتر بێرنارد راسڵ  لەکتێبی دەسەڵات و تاکدا  باسیکردووە. جگە لەمانە کاریگەری کۆمەڵێک بیرمەندی تری بەسەرەوە دیارە، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە  نووسەر بەهیچ شێوەیەک ئەمە لە نووسینەکانیدا باس ناکات.

دوا قسە

بەدڵنیاییەوە یوڤاڵ نوح هەراری لەم کتێبەدا کۆمەڵێک زانیاریی و بۆچوونی نوێی پێشکەش بە خوێنەران کردووە، پیاسەیەکی خێراشی بە مێژووی کۆنی مرۆڤدا کردووە، لەهەمانکاتیشدا هەوڵیداوە تێگەیشتنێکی واقعییانە بۆ دونیای ئەمڕۆمان بکات و لەکێشەکانی مرۆڤایەتی باشتر تێبگەین.  لەهەمووشی گرنگتر لە ئێستادا هەراری بە یەکێک لە فەیلەسووفە ناودارەکانی جیهان دادەنرێت و  بەرهەمەکانی مایەی گرنگی پێدانن، هەربۆیە پێویستە ئێمەش ئاگاداری فکری ئەم فەیلەسووفە مۆدێرنە بین.

لیرەدا جێگەی خۆیەتی کە دەستخۆشی لە کاک کارزان کاوسێن بکەین، بۆ وەرگێرانی ئەم کتێبە و هیوای کاری جوانتر وباشتری بۆ دەخوازین.  

——————————————————

سەرچاوە:

یوڤاڵ نوح هەراری. هۆشمەندەکان، پوختیەک لە مێژووی مرۆڤ. وەرگێرانی لە ئینگلیزییەوە، کارزان کاوسێن. چاپ و پەخشی ڕێنما. چاپی دووەم. 2020




ڕژێمی سەدام لە دیدی نووسەرێکی مەسیحییەوە .. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

خوێندنەوەیەک بۆ رۆمانی کوشتن لەبەغدادی سینان ئەنتۆن

زۆرجار بەناڕەوا مەسیحییەکانی عیراق بەوە تاوانبار دەکرێن، کە زۆرینەیان هەڵوێستی سیاسییان نییە و لەگەڵ رژێم بوون، ئەم دیمەنە خراپەش لای زۆرێک لەلای ئێمە بەرامبەر بەمەسیحییەکانی عیراق هەیە، بەڵام لە راستیدا بەوشێوەیە نییە، چونکە رژێمی بەعس هێندە ترسناک و تۆقێنەربوو، نەک تەنها کەمینەکان بگرە تەواوی گەلانی عیراقی ناچاری ملکەچی کردبوو.
لەماوەی پێشوودا رۆمانی کوشتن لە بەغداد، خاڵڕێژیم خوێندەوە کە نووسینی سینان ئەنتۆنە، ئەویش مەسیحییەکی شاری بەغدایە لە ساڵی 1967 لە بەغداد لەدایکبووەو ئێستا لەئەمریکا دەژی، مامۆستایە لەزانکۆی نیویۆرک. لە راستیدا ماوەیەکە خەریکی خوێندنەوەی نووسەرە عیراقییەکانم، بەڕاستی نووسەری زۆرباشی تێدایە، یەکێکیش لەم نەوە نوێیەی نووسەرانی عیراق سینان ئەنتۆنە.
ئەم نووسەرە چ لەرووی شێوازی نووسین و چ لەرووی ناوەڕۆکەوە تایبەتمەندییەکی زۆری هەیە، ئەم رۆمانەشی یەکێکە لە رۆمانە جوانەکانی و بۆ زمانی ئیتالی و ئەڵمانی و نەرویژی و ئینگلیزی وەرگێڕدراوە. خۆشبەختانە لەلایەن کاک رەنجدەر جەباریشەوە کراوەتە کوردی.

ناوەڕۆکی رۆمانەکە
لەساڵی 1989 لەدائیرەی ئەمنی بەغداد، دەستنووسێک دەدۆزرێتەوە، کە لەلایەن یەکێک لەزیندانەکانەوە بە خەتێکی سەیرو سەمەرە نووسراوە، هەربۆیە «هاوڕێ تەلال» کارمەندی دائیرەی ئەمن، دەکەنە بەرپرسی ئەم دۆسێیە، تاوەکو لەزمان و ناوەڕۆکی ئەم دەستنووسانە بکۆڵێتەوە، ئەمەش سەرەتای رۆمانەکەیە و لەکۆتاییشدا بۆیان دەردەکەوێت کە لەلایەن زیندانی فوراتەوە نووسراوە.
فورات کوڕێکی گەنجی مەسیحییە لەزانکۆی موستەنسەرییە لەبەشی کۆلیژی زمانی ئینگلیزی دەخوێنێت. فورات هەر بەمنداڵی دایک و باوکی دەمرن و نەنکی بەخێوی دەکات. نووسەر هەوڵیداوە لە رێگەی فوراتەوە، باسی ژیانی خەڵکی عیراق لەسایەی رژێمی سەدام بکات بەتایبەتی ساڵانی هەشتاکان. لە هەمووشی گرنگتر نووسەر تیشکی خستۆتە سەر ژیانی خوێندکاران و سیستەمی خوێندن لە عیراق. بەداخەوە خەڵکانێک دەڵێن لەسایەی رژێمی بەعسدا خوێندن باشتر بووە، بەڵام ئەم رۆمانە وێنەیەکی ترمان پیشاندەدات و هەموو ئەو قسانەش رەت دەکاتەوە کە ستایشی ئەو رژێمە تۆقێنەر و دژە مرۆڤە دەکەن.
فورات کەسێکی قسەخۆش و ژیان دۆستبووە، دژی رژێمی سەدامە و زۆرجاریش بە نوکتە و شێوازی گاڵتەجاری، رەخنە لە دروشم و سیاسەتی سەدام دەگرێت بۆ نموونە بە وانەی «الثقافه‌، دەڵێت سەخافەت» یان وەزارەتی الثقافه‌ دەڵێت وەزارەتی سەخافەت. جگە لەوەش لەرێگەی کۆمەڵێک دیالۆگەوە، گاڵتە بەسیاسەتەکانی رژێمی سەدام دەکات بەتایبەتی لەرووی میدیاییەوە. ئەمەش ترس دەخاتە دڵی نەنکییەوە، چونکە هەمیشە داوا لەفورات دەکات، لەدەرەوە هیچ قسەیەک دژی رژێم نەکات. فورات زۆر حەزی بە ئەدەبیاتی ئینگلیزیی و شیعری عەرەبییە. بەتایبەتی شیعرەکانی جەواهیری و رۆمانی 1984ی جۆرج ئۆریل. ئەم رۆمانەش لە لیستی کتێبە قەدەغەکراوەکاندایە، بەڵام لەلای فورات دەبێتە مایەی گرنگی پێدانی و دەچێت لەکتێبخانەی زانکۆ داوای ئەو کتێبە دەکات، ئەمەش دەبێتە مایەی گومان لای دەزگا ئەمنییەکان و پاشان دەیخەنە ژێر چاودێرییەوە، دواتر لەناو زانکۆدا دەستگیر دەکرێت و دەبرێتە زیندانەوە.
لەناو زینداندا بەوپەڕی دڕندەیییەوە ئەشکەنجە دەدرێت و پاشانیش دەستدرێژی سێکیشی دەکرێتەسەری، ئەمەش جۆرێک یان یەکێک بوو لەمیتۆدە ناشیرین و نامرۆییەکانی دەزگا ئەمنییەکانی سەدام. نووسەر لەم رۆمانەدا تیشک دەخاتە سەر جیهانێکی تاریک و ترسێنەر کە ئەویش زیندانەکانی دەزگای ئەمنی سەدامن، چۆن بەوپەڕی دڕندانە و دڵڕەقانەوە، زیندانیان ئەشكەنجە دەدران.
نووسەر لەناو زینداندا لەرێگای نووسینەوەی بیرەوەرییەکانی خۆیەوە، هەوڵدەدات کەمێک لەڕووی دەروونییەوە ئارام بێتەوە، باسی رۆژە خۆشەکانی ژیانی خۆی دەکات لەسەردەمی لاوێتیی و خوێندکاریی، لە هەمووشی گرنگتر باسی چیرۆکی خۆشەویستی لەگەڵ»ئەریجی» دڵداریدا دەکات. بەڵام بیرەوەرییەکانی بەخەتێکی تایبەت دەنووسێت، کە زۆرکەس ناتوانن لەشێوازی نووسینەکەی بگەن. دواتر ئەم دەستنووسانە دەست دەزگا ئەمنییەکان دەکەون، هەر ئەم دەستنووسەش دەبێتە هەوێنی ئەم رۆمانە جوانە.

شێوازی نووسین
یەکێک لەخاڵە بەهێزەکانی ئەم رۆمانە شێوازی نووسینیەتی، نووسەر هەوڵیداوە باسی دوو جیهانی دژ بەیەک بکات، ئەوەش جیهانی ناو زیندان کە ناخۆشیی و مەرگدۆستی بەسەریدا زاڵە و جیهانی دەرەوەی زیندان کە کەمێک خۆشیی و ژیاندۆستی پێوەدیارە. نووسەر لە رێگەی بەکارهێنانی فلاش باگەوە، هەوڵدەدات لە دیواری ترس و تۆقێنەری ناو زیندان دەربچێت، ئەوەش لە رێگەی دزەکردن بۆ خەیاڵی و گێڕانەوەی بیرەوەرییەکانی خۆی. ئەمەش وادەکات کە تراژیدیا و ناخۆشی بەسەر رۆمانەکەدا زاڵ نەبێت، چونکە گەر تەنها باسی ناخۆشیی ژیان بکرێت، ئەوا خوێنەر تاقەتی خوێندنەوەی نامێنێت.
جگە لەوەش نووسەر جەختی لەزەمەنێکی تایبەت کردۆتەوە، کە ئەویش ساڵانی هەشتاکانە. لە رووی شوێنیشەوە دووشوێن دەبنە مەیدانی سەرەکی رۆمانەکە، یەکەم زیندان، دووەم دەرەوەی زیندان بەتایبەتی زانکۆی موستەنسەرییە.

رژێمی سەدام
رژێمی سەدام دەبێتە تەوەرێکی سەرەکی ئەم رۆمانە. سیاسەتەکانی، میتۆدەکانی لەبواری سیستەمی خویندن، پروپاگەندە، دەزگا ئەمنییەکانی، نووسەر رەخنە لە تەواوی سیاسەت و دامودەزگاکانی ئەم رژێمە دەگرێت. لە هەمانکاتیشدا رووی راستەقینەی رژێمەکە دەردەخات کە رژێمێکی تۆقێنەرو نامرۆییە.
– « چۆن لە بیرم کرد، ئێمە لە فێستیڤاڵی بێسوودی هەمیشەییدا دەژین کە حزبی بەعس خۆی سەرپەرشتی دەکات و ئەگەرەکان لەبەرامبەر هەموو شتێک کراوەن. ل23
لە زۆر شوێندا رەخنەی توند لەسیاسەت و مامەڵەی رژێمی بەعس دەگرێت و زۆرجاریش بەشێوازێکی گاڵتەجارییانە رەخنە لەسەدام و رژێمەکەی دەگرێت. خاڵێکی گرنگی ئەم رۆمانە ئەوەیە، نووسەر تیشكی خستۆتە سەر لایەنی ئیعلامی بەعسییەکان کە زیاتر لەپڕوپاگەندەی نازییەکان وفاشیستەکانەوە نزیکە. لەهەمووشی گرنگتر، داگیرکردنی تەلەفزیۆنە لەلایەن سەدامەوە، هەموو تاکێکی عیراقی زیاتر ئەم لایەنە بێزاری کردبوو، چونکە تەلەفزیۆن لەسایەی رژێمی سەدام، ببووە دەزگایەکی تایبەت بەسەدام و دارودەستەکانی و کەسی تر بۆی نەبوو لە تەلەفزیۆن دەربکەوێت. زۆرجاریش خەڵکی لەم دووبارەبوونەوەی وێنەی سەدام بێزاربوون، بۆیە زۆرکەس لە رقی سەدام سەیری تەلەفزیۆنی نەدەکرد.

کۆماری ترس
کۆڵەکەی سەرەکی رژێمی بەعس بریتی بوو لەسەپاندنی ترس بەسەر هەموو هاوڵاتیاندا، هەموو کەسێک دەترسا رۆژێک لە رۆژان، لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانەوە بگیرێت، چونکە یان دەکوژرا، یان بەوپەڕی دڕندەیدەوە ئەشکەنجە دەدرا. هەربۆیە هەمووکەس دەترسا و بێدەنگییان لەئاست تاوانەکانی سەدام و رژێمەکەی هەڵبژاردبوو.
داپیرەی فورات هەمیشە پێی دەڵێت:
– رۆڵە لەدەرەوە قسەمەکە، ئەگەر لێم بڕۆی من چی بکەم؟ خۆ لە داخا ئەمرم، زمان درێژی مەکە دوایی زمانت دەبڕن، ئەمانە لەخوا ناترسن. ل.19
ئەم دیالۆگە لەناو هەموو ماڵێکدا هەبووە، هەمیشە دایکان دەترسان جگەر گۆشەکانیان لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانەوە بگیرێت و ئەشكەنجەبدرێن.
لەشوێنێکی تردا دەڵێت:
–وشەی قەدەغە زۆرترین بەکاربردنی هەبوو لەوڵاتدا، بەتایبەت لای ئەوانەی جۆرێک لەدەسەڵاتییان هەبوو یان پێیانوابوو کە دەسەڵاتداران، ل 95

سیستەمی خوێندن
ئەم رۆمانە تیشکێکی زۆری خستۆتە سەر سیستەمی خوێندن و پەروەردە لەسایەی رژێمی بەعسدا، هەرچەندە خەڵکانێک پێیان وایە لەسەردەمی بەعسدا سیستەمی خوێندن باشتر بووەو حزبی نەبووە، بەڵام ئەمە دوورە لە راستییەوە، نووسەر بەحوکمی ئەوەی خۆی لەو کاتەدا خوێندکاربووە، زۆر بەباشی شارەزایانە باسی ئەو کاتە دەکات، بەتایبەتی تیشکی خستۆتە سەر دوو مەسەلەی گرنگ، یەکەمیان پرۆسەی بە بەعسیکردن واتە دەبوایە هەموو خوێندکارێک ببێتە ئەندامی حزبی بەعس، خاڵێکی تریش مەسەلەی مەسیرە، یان خۆپیشاندان کە رژێمی بەعس بە زۆر خوێندکارانی دەبرد بۆ خۆپیشاندان ئەمەش لەبۆنە تایبەتیی و جیاوازەکانی حزبی بەعسدا. بەڵام لەهەمووی گرنگتر مەسەلەی بە بەعسیکردنی خوێندکارانە، بابەتێکی گرنگبوو، کە بەتەواوەتی ژیانی خوێندکاران و مامۆستایانی تێکدابوو، زۆرکەس لەبەرئەوەی نەبن بە بەعسی وازیان لە خوێندن هێنا.
– هاوڕێ نۆفل فۆرمی بوون بە ئەندامی دابەشكرد بەسەرماندا بۆ ئەوەی پڕیبکەینەوە، لەهەمووی ترسناکترئەوەبوو سەرەڕای ئەوەی هێشتا تەمەنمان نەگەیشتبووە سێزدە ساڵ دەبوایە ئەو بەڵگەنامەیەمان ئیمزا بکردایە کەسەر بەهیچکام لە حزبە دژبەرەکانی وەک: حزبی دەعوە و شیوعی نین، بەپێچەوانە تووشی سزای لەسێدارەدان دەبینەوە،ل74

خۆشەویستی
نووسەر هەوڵیداوە لەناو کۆماری ترسی بەعسدا، چیرۆکێکی خۆشەویستی ئێجگار جوان بخوڵقێنێت، کاتێک فورات عاشقی ئەریج، کچە دەوڵەمەند دەبێت، نووسەر هەوڵیداوە بەشێوازێکی فەنتازی، ئەم چیرۆکە بنووسێت. خاڵی گرنگ لێرەدا ئەوەیە، نووسەر پێمان دەڵێت کە خۆشەویستی دەتوانێت هەموو سنوورە کۆمەڵایەتی و ئایینیەکان ببەزێنێت. لە هەمانکاتیشدا هێزو توانای گەورەی بە خۆشەویستی بەخشیوە، لەکاتێکدا فورات کوڕێکی مەسیحیییە و سەر بە چینی ناوەندی عیراقە، کەچی ئەریج، کچە دەوڵەمەندێكی مسوڵمانە، هەردووکیان خۆشەویستی کۆیان دەکاتەوە. ئەم چیرۆکەش، هێز و توانای گەورەی بەم رۆمانە بەخشیوە، چونکە خوێنەر تووشی بێزاریی و نائومێدی نابێت و تەنها باسی مەرگدۆستی و ناخۆشی ژیان ناکات، بگرە نووسەر توانیویەتی چرایەکی ژیاندۆستی لەناو تاریکی کۆمارە ترسناکەکەی سەدام هەڵبکات.

مەسیحییەکان
خاڵێکی گرنگی تر بەلای منەوە نووسەر تیشکی خسۆتە سەر ژیانی مەسیحییەکانی عیراق، کە یەکێکن لەپێکهاتە گرنگەکانی کۆمەڵگەی عیراقی. بەداخەوە لەناو ئەدەبیاتی عیراقیدا، کەم تیشك خراوەتە سەر پێکهاتەکانی عیراق، بەتایبەتی مەسیحییەکان.
نووسەر لەزۆر شوێندا تیشکی خستۆتە سەر ژیانی مەسیحییەکانی عیراق، ئەمەش خاڵێکی جوانی تری ئەم رۆمانەیە.
نەنکم شانازی بە بنەچە و نەژادی کلدانییەوە دەکرد، کاتێک هەوڵمدەدا قایلی بکەم کە ئێمە لە رووی کلتوورییەوە عەرەبین یان لانیکەم وەکو ئەرمەن و ئاشوورییەکان کراوین بە عەرەب و نەتەوەیەکی جودانین تووڕە دەبوو. ئەوەی لەکلدانی بۆمان ماوەتەوە تەنها زمانەکەیە لەکاتی نوێژدا بەکاردێت و نەنکم لەگەڵ خزمانی هاوتەمەنی خۆی پێی دەدوێ ،،ل 90 نەنکم مکوڕ بوو لەسەر ئەوەی وێنەیەکی گەورەی مریەمی پاکیزە لەژووری میوان هەڵواسێت، هەروەها موکڕ بوو کە وێنەکەی سەرۆک لەژێر ئەوەی مریەم لەسەر مێزەکە دابنێت.

جەنگی عیراق ئێران و زاڵبوونی مەرگدۆستی
تەوەرێکی تر کە نووسەر جەختی لێکردۆتە باسکردنی رۆژانی جەنگی عیراق و ئێرانە، نووسەر هەوڵیداوە لەچەند دیمەنێکی جیاوازدا ئەو تراژیدیا و مەرگەساتە پیشان بدات، کە رژێمی بەعس بەسەر گەلانی عیراقدا هێناویەتی، لەهەمانکاتیشدا رەخنە لەسیاسەتی ئیعلامی رژێمی بەعس دەگرێت، کە هەمیشە هەوڵیانداوە خۆیان بەسەرکەوتوویی پیشانی خەڵكی بدەن و راستییەکان بشارنەوە، لەهەمانکاتیشدا باس لەسیاسەتی مەرگدۆستی بەعسییەکانیش دەکات.
کاتێک فورات دەیەوێت وتارێک لە رۆژنامەی جمهوریە بڵاوبکاتەوەو لەبارەی شیوەنی دایکێک بۆ کوڕە شەهیدەکەی، سەرنووسەری رۆژنامەکە رەتی دەکاتەوە و دەڵێت: پێویستە دایکی شەهید بەهاتنەوەی تەرمی کوڕەکەی دڵخۆش بێت و هەلهەلە لێبدات و نابێت شێوەن بکات و بگری. ل41

حزبی شیوعی و جەواهیری
نووسەر گرنگی زۆر بەحزبی شیوعی دەدات و لەهەمووشی گرنگتر لەچەند شوێنێکدا باسی خەبات و تێکۆشانی ئەم حزبە دەکات، هەروەها پانتایی باشی بۆ جەواهیری شاعیر داناوەو پارچە شیعرێکیشی بڵاوکردۆتەوە کە بۆ یادی حزبی شیوعی نووسیویەتی. لەمەشدا گرنگی جەواهیریی و حزبی شیوعی لای نووسەر دەردەکەوێت.
لەهەمانکاتشدا بۆچوونی خۆی لەبارەی ئەم حزبە دەخاتە روو و دەڵێت:
-حزبی شیوعی چەندین ساڵ بوو سەربڕدرابوو، لووتی بڕدرابوو، چاوەکانی دەرهێنرابوو، پارچە پارچە کرابوو لە بەندینخانە و ئاوەرەییدا دەپووکایەوە،،،ل107

دوا قسە
بەدڵنییایەوە ئەم رۆمانە چ لە رووی ناوەڕۆک و شێوازی نووسینەوە، جوانی و داهێنانی گەورەی پێوە دیارە، هیوادارم کارەکانی تری ئەم نووسەرە بکرێتە کوردی. لە کۆتاییشدا دەستخۆشی لە کاک رەنجدەر جەبار دەکەم و هیوای سەرکەوتن و بەردەوامی بۆ دەخوازم.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا

————————————

سەرچاوە:
سینان ئەنتۆن. کوشتن لە بەغداد، خاڵڕێژی. وەرگێرانی. رەنجدەر جەبار. چاپی یەکەم. خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا. 2018.




کتێبی (ئایا روسیا دەبێتەوە بە زلهێزەکەی جاران) لە نووسینی «ئەردەڵان عەبدوڵڵا» بڵاوکرایەوە.

نووسەر لەم کتێبەدا باسی لایەنی جوگرافیی و کۆمەڵایەتی و ئایینی و فەرهەنگی و سیستەمی پەروەردە و سیستەمی سیاسی و ئابووریی و پیشەشازی کردووە. لە بەشێکی تایبەتیشدا باسی مێژووی ئەدەبی روسی کردووە. هەروەها باسی مێژووی 5 سەدەی روسیا، شۆڕشی روسیا، دروستبوونی یەکێتی سۆڤێت و روخانی، سەردەمی یەلتسن و پوتین کردووە.لە بەشێکی تری کتێبەکەدا باسی پەیوەندی نێوان روسیا و جیهان دەکات بەتایبەتی لەگەڵ « ئەوروپا، ئەمریکا،چین، رۆژهەڵاتی ناڤین» دەکات. لە بەشێکی تایبەتیشدا باسی مێژووی پەیوەندی نێوان روسیا و کوردی کردووە. لە دوا بەشی کتێبەکەدا نووسەر وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە، ئایا روسیا دەبێتەوە بە زلهێزەکەی جاران؟ باسی خاڵە لاوازو بەهێزەکانی روسیای کردووە. لە کۆتایی کتێبەکەشدا کۆمەڵێک وتاری سیاسی و ئەدەبی نووسەر لەبارەی روسیاوە بڵاوکراوەتەوە کە ماوەی زیاتر لە 10 ساڵە لە رۆژنامە و گۆڤارەکاندا بڵاویکردۆتەوە.
ئەم کتێبە لە ٣٥٠ لاپەڕەی قەبارە گەورە پێکهاتووەو لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم بڵاوکراوەتەوە.




کتێبی ئێمیل زۆلا نووسەر و بیرمەند و چالاکوانێکی مەدەنی گەورەی فەرەنسا و جیهان بڵاوکرایەوە..

کتێبی ئێمیل زۆلا نووسەر و بیرمەند و چالاکوانێکی مەدەنی گەورەی فەرەنسا و جیهان بڵاوکرایەوە. ئەم کتێبەم لە نووسینی ئەردەڵان عەبدوڵڵایە و لێکۆڵینەوەیەکی گشتگیرە لە بارەی نووسەری مەزنی فەرەنسا و جیهان ” ئێمیل زۆلا”.

نووسەر لەم کتێبەدا باسی ژیانی شەخسی و شێوازی نووسین و تێڕوانینی ئێمیل زۆلا بۆ ئەدەب بە گشتیی و شانۆ و رۆمان و کورتە چیرۆک بەتایبەتی دەکات. هەروەها باسی مەزهەبی سروشتگەرایی دەکات کە زۆلا خۆی دامەزرێنەریەتی، جگەلەوەش باسی ژیانی رۆژنامەوانیی و تێڕوانینی بۆ کۆمەڵێک نووسەری فەرەنسی لەوانە : ڤیکتۆر هۆگۆ، بەلزاک، ستاندال” لەهەمانکاتیشدا باسی فکری سیاسی زۆلا لە بارەی ” ئایین، دەسەڵات، شەڕەنگێزی،کۆمۆنیزم، ئانارشیزم، کاتۆلیزیم” دەکات. لە بەشێکیشدا بە درێژی باسی کێشەی دریفوس دەکات،کە زۆلا داکۆکی لە ئەفسەرێکی بێتاوانی جوولەکەی فەرەنسی دەکات،زیاتریش زۆلا بەم مەسەلەیە لە جیهاندا دەناسرێت. لە دوابەشیشدا نووسەر خوێندنەوەی بۆ 10 رۆمانی زۆلا کردووە.
کتێبەکە لە دوتوێی 250 لاپەڕەی قەبارە مامناوەند پێکهاتووە و لە لایەن ناوەندی سارا بۆ چاپ و پەخش و بڵاوکردنەوە چاپکراوە.




گەشتێک بەناو چیرۆکی جیهانیدا … ئەردەڵان عەبدوڵڵا


خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی ” خەونێک لە وڵاتی پیاوە بچکۆلەکاندا” ئازاد بەرزنجی

کورتە چیرۆک یەکێکە لە ژانرە جوان و جێژبەخشەکانی ئەدەب، زۆربەی گەلانی جیهان، خاوەنی فەرهەنگێکی ئێجگار دەوڵەمەندن لە بواری کورتەی چیرۆکدا، بگرە دەتوانم بڵێم هیچ گەلێک بەبێ کورتە چیرۆک نابێت، چونکە ئێمە رۆژانە هەر یەکەمان خاوەنی کۆمەڵێک چیرۆکین کە لە ژیانی رۆژانەماندا بەسەرماندا دێت. ئەدیبان و نووسەرانی جیهانیش، لەم بوارەدا داهێنانی ئێجگار جوان و نایابیان لە بواری شێوازی نووسینی کورتە چیرۆکدا کردووە، بەتایبەتی ئەدیبانی فەرەنسی و روسی.
هەمیشە هاوڕێی هێژام ئازاد بەرزنجی، دەستڕەنگینی دەنوێنێت و کاروبەرهەمی جوان پێشکەشی خوێنەرانی کورد دەکات،ئەمجارەیان کارێکی باشیکردووە، کە دەستی بردووە بۆ ژانرێکی گرنگی ئەدەبیات کە ئەویش ” کورتە چیرۆک”ە. کتێبی ” خەونێک لە وڵاتی پیاوە بچکۆلەکاندا”. سوپاسی دەکەم کە هەمیشە منی لە یادەو ئەمجارەشیان ئەم کتێبە جوانەی خۆی پێشكەش کردم. ئەم کتێبە پیاسەیەکی خێرایە بەناو باخ و بێستانی کورتە چیرۆکی جیهانیدا. هەروەها گوزەرێکی خێرایە بەناو نووسەرانی هەموو کیشوەرەکانی جیهاندا هەر لە ئەوروپاوە بۆ ئاسیا و پاشانیش بۆ ئەمریکای لاتین.

ئەزمونی جیهان
لەناو کتێبخانەی ئەڵمانیدا زۆرجار لەمجۆرە کتێبانەم بەرچاو کەوتووە، کە کۆمەڵێک کورتە چیرۆکی نووسەرانی جیهان لە کتێبێکدا کۆکراوەتەوە، بەڵام لەناو کتێبخانەی کوردیدا کەمتر چاوم بەمجۆرە کتێبانە کەوتووە، ئەمەی کاک ئازاد کارێکی باشە، چونکە ئێمە ئاشنا دەکات، بە ئەزموونی نووسەرانی جیهان لە بواری کورتە چیرۆکدا. ئەم کتێبە قەبارە مام ناوەندە و لە ٣٠٠ لاپەڕە پێکدێت، بەرهەمی ٢٧ نووسەری جیهانییە و هەریەکەشیان خەڵکی وڵات و کیشوەرێکە. سەرەتای چیرۆکەکان بە نووسەر بەناوبانگی فەرەنسی جیهان گیو مۆباسان دەستپێدەکات ئەویش کورتە چیرۆکی ” تەنیایی”. کۆتا چیرۆکیش ” بوکێ” هی نووسەری ناوداری روسی و جیهان ئەنتۆن چیخۆفە.

دیارە چ گیو مۆباسان ، چ چیخۆف هەردووکیان بە ئوستازی کورتە چیرۆک دادەنرێن و لەسەر دەستی ئەم دووانە کورتە چیرۆک گەشەی سەندن و لە چیرۆک و رۆمان خۆی جیاکردەوە، گەورەترین داهێنانیشیان لە تەکنیکی نووسیندا کرد، بەتایبەتی دانانی رەگەزی ” کتوپڕ” .
خاڵێکی باشی ئەم کتێبە ئەوەیە، نووسەر هەوڵیداوە کورتەیەک لە ژیانی شەخسی و ئەدەبی ئەو نووسەرانە باس بکات، کە کورتە چیرۆکەکانیان نووسیوە، ئەم کورتە ناساندنەش بۆ خوێنەر گرنگە.

کۆمەڵێک چیرۆکی سەرنج راکێش
نووسەر توانیویەتی کۆمەڵێک کورتە چیرۆکی جوان و سەرنجراکێش لەم کتێبەدا کۆبکاتەوە، بەشێکی زۆریان مایەی سەرنج و تێڕامانن. بۆ نموونە کورتە چیرۆکی تەنیایی مۆباسان.( لە ساڵی ١٨٥٠ لەدایک بووە لە ساڵی ١٨٩٣ کۆچی دوایی کردووە.) ئەو بە یەکێک لە نووسەرە مەزنەکانی سەدەی نۆزەی فەرەنسا دادەنرێت.کورتە چیرۆکی تەنیایی،هەر بەناوەکەیدا دیارە” تەنیایی” دەبێتە ناوەڕۆکی سەرەکی چیرۆکەکە.
چیرۆکێکی تر کە بەلامەوە جوان و سەرنج راکێش بوو، کورتە چیرۆکی ” سیمای غەمگینم” کە لە نووسینی نووسەری ناوداری ئەڵمانی هاینریش بۆڵە( لە ساڵی ١٩١٧ لەدایک بووەو ساڵی ١٩٨٥ کۆچی دواییکردووەو ساڵی ١٩٧٢ خەڵاتی نۆبڵی وەرگرتووە.) هەرچەندە نووسەر بەهەڵە نووسیویەتی ساڵی ١٩٥٨ کۆچی دواییکردووە، لەکاتێکدا ساڵی ١٩٧٢ خەڵاتی نۆبڵی وەرگرتووە. کورتە چیرۆکی سیمای غەمگینم، باسی کابرایەک دەکات، کاتێک سیمای پێکەنیناوییە، پۆلیس دەستگیری دەکات، دواتریش کاتێک سیمای غەمگینە، دوووبارە دەستگیر دەکرێتەوە. نووسەر لە رێگەی ئەم کورتە چیرۆکە خەیاڵییەوە، رەخنەی توند ئاڕاستەی حکومەتە فاشیسیت و دیکتاتۆرەکان دەکات، کە بە ناڕەواو بێ هیچ تاوانێک، خەڵکی دەستگیر دەکەن.
کورتە چیرۆکێکی تر کە مایەی سەرنجم بوو، کورتە چیرۆکی ” یەکەمین سواڵ” لە نووسینی نووسەری ئەمریکی ولیەم مارچ . (ئەم نووسەرە لە ساڵی ١٨٩٣ لەدایک بووەو لە ساڵی ١٩٥٤ دا کۆچی دواییکردووە.) هەرچەندە ئەم نووسەرە لەلای من تازە بوو، پێشتر هیچ بەرهەمێکیم نەخوێندۆتەوە، بەڵام ئەم کورتە چیرۆکەی زۆر جوانە، تێیدا ” کەرامەتی مرۆڤ” دەبێتە کرۆکی سەرەکی، لەهەمانکاتیشدا دژی دیاردەی سواڵکردنیش دەوەستێتەوە. نووسەر لەم کورتە چیرۆکەدا باسی پیاوێکی هەژار دەکات، بەهۆی نەبوونییەوە دەیەوێت سواڵ بکات، بەڵام پاشان کە بۆ یەکەمجار لەژیانیدا سواڵ دەکات، هەست بە شەرمەزاریی و پەشیمانی دەکات. لە کۆتایی چیرۆکەکەدا دەڵێت:
هیچ شتێکمان لە ژیاندا شک نەدەبرد، تۆزقاڵێک ئابڕو نەبێت، ئێستا ئەویشم لەد ەست چوو، هەست دەکەم، زۆر هەرزان فرۆشتم. ل ٥٠.
کورتە چیرۆکی ” خەونێک لە وڵاتی پیاوە بچکۆلەکاندا” ، کەبۆتە ناونیشانی کتێبەکەش، لە نووسینی نووسەری ژاپۆنی موشانۆکۆجی سانیتزو( لە ساڵی ١٨٨٥ لەدایک بووەو ساڵی ١٩٧٦ کۆچی دوایی کردووە.) ئەم کورتە چیرۆکە سیمایەکی خەیاڵی پێوەیە، باسی پیاوێک دەکات دەچێتە وڵاتێکەوە کە هەموو شتەکانی عەکسە، بۆ نموونە ” کە یەکێک نەخۆش دەکەوێت هەموو بەزەییان پێدا دێتەوە، بەڵام کەس پێی خۆش نییە چاک بێتەوە. هەروەها بەرزترین شاخیش لەم وڵاتەدا نزمترینیانە، چونکە خەڵكی لەبەر لووتبەرزی و خۆبەزلزانینەکەی، ڕقیان لە شاخی بەرز دەبێتەوە. لەم وڵاتەدا وا باوە هەریەکە هیچو پوچی خۆی بخاتە ڕوو، خۆ ئەگەر یەکێکیش هەوڵیدا بڕێک زیرەکی خۆی پیشان بدات، ئەوا بە بێ شەرمی و حەز بە خۆنواندن تاوانبار دەکرێ.ل ٧٤
تاڕادەیەک ئێستاش هەندێک خووڕەوشتی ئەم وڵاتەش بەمشێوەیە. ئەم چیرۆکە لەرووی نوسینیشەوە، جوانە، چونکە لە کۆتاییدا ئەو پیاوە خەون دەبینێت، واتە چیرۆکەکە خەونە. ئەمەش تەکنیکێکی جوانە کە نووسەر لەکۆتاییدا پشتی بەرەگەزی کتوپڕ بەستووە، ئەمەش جێژی زیاتری بە خوێنەر بەخشیوە.

نووسەری ناسرا و نەناسراو
خاڵێکی گرنگی تری ئەم کتێبە ئەوەیە، نووسەر هەوڵیداوە کۆمەڵێک نووسەری جیهان کۆبکاتەوە، هەندێکیان نووسەری ناسراو و ناودارن لە جیهاندا وەکو ” مۆباسان، چیخۆف، مارکیز، هاینریش بۆڵ، بۆرخیس” کۆمەڵێکی تر، لەپەنا ئەم نووسەرە ناسراوانەشدا، کۆمەڵێک نووسەری نەناسراوی تێدایە، یان دەتوانین بڵێین لای ئێمە نەناسراون. ئەمەش کارێکی باشە، چونکە نووسەر ئێمە بە کاروبەرهەمی کۆمەڵێک نووسەری نەناسراوی جیهان ئاشنا کردووە.

تەکنیکی جیاوازی نووسین
لەرووی تەکنیکیشەوە کورتە چیرۆکەکان جیاوازن، هەر نووسەرەو تەکنیکی خۆی بەکارهێناوە. لە رووی درێژی و کورتیشەوە جیاوازی هەیە. بۆ نموونە ” سیلستینا” کورترین چیرۆکی ناو کتێبەکەیە ئەم کورتیلە چیرۆکە لە نووسینی نووسەری ناسراوی مەکسیکی کارلۆس فۆنتیس” (لەساڵی ١٩٢٨ لەدایک بووەو ساڵی ٢٠١٢ کۆچی دواییکردووە.) چیرۆکەکەش تەنها یەک لاپەڕەیە، باسی شەوی بوکێنی کچێک دەکات. درێژترین چیرۆکیش هەر باسی بوکێیە، چیرۆکی ” بوکێ” نزیکەی ٣٠ لاپەڕەیە و لە ٦ چاتەر پێکهاتووە، لە نووسینی نووسەری ناوداری روسیا و جیهان ” ئەنتۆن چیخۆفە” (لە ساڵی ١٨٦٠ لەدایک بووەو ساڵی ١٩٠٤ کۆچی دوایی کردووە.)

چەند سەرنجێک
بەدڵنییایەوە ئەم کتێبەی کاک ئازاد یەکێکە لە کتێبە جوانەکانی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک سەرنج و تێبینیم هەبوو. یەکێکیش لەو سەرنجانەم، بەشێکی زۆری ئەم چیرۆکانە خامەی نووسەرانی ئەمریکای لاتین و ئەمریکای باکوورن، بەتایبەتی مەکسیکی بەشی زۆری ئەم کتێبەیان داگیرکردووە، پاش ئەوانیش نووسەرانی ئەمریکی دێن. لە ئەوروپاشدا زیاتر نووسەرانی ئەڵمانین. لە تەواوی کیشوەری ئاسیاشدا، تەنها کۆمەڵێک نووسەری ژاپۆنی تێدایە، لەکاتێکدا لە کیشوەری ئاسیادا، قەڵەمی زۆر جوان هەیە. باشتربوو نووسەر هەوڵیدابایە، گوڵبژێک لە تەواوی نووسەرانی جیهان بێت و هەموو کیشوەرەکانی جیهان بگرێتەوە، بۆ نموونە هیچ نووسەرێکی ئەفریقی و عەرەبی و ئێرانی تێدا نییە، لەکاتێدا ئەدەبیاتی عەرەبی، کۆمەڵێک نووسەری زۆر مەزنیان لەم ژانرەدا هەیە لەپێش هەمویانەوە” نەجیب مەحفوز، یوسف ئیدریس، ئیحسان عەبدولقدوس،،هتد” لە ئێرانیش بەهەمانشێوە نووسەری زۆر باشیان لەم ژانرەدا هەیە لەپێش هەموویانە ” سادق هیدایەت” پارادۆکس لەوەدایە، بەشێکی زۆری ئەو چیرۆکانە، نووسەر لە زمانی فارسییەوە وەریگێڕاوە، کەچی لەبیری چووە نووسەرێکی ئێرانی بخاتە ناو کتێبەکەیەوە.
خاڵێکی تریش پەیوەندی بە سەرچاوەی چیرۆکەکانەوەیە، نووسەر راستە سەرچاوەی هەندێک لە چیرۆکەکانی نووسیوە، بەڵام بەشێکی تریان سەرچاوەی نەنووسیوە، باشتربوو نووسەر ناوی سەرچاوەی بۆ هەموو چیرۆکەکان بنووسیبایە.

دوا قسە
بەدڵنیاییەوە ئەم کتێبەی کاک ئازاد، پیاسەیەکی جوانە بەناو باخی ئەدەبیاتی جیهاندا، لەرێگەی کۆمەڵێک کورتە چیرۆکەکەوە، ئاشنای کولتووری گەلانی جیهان دەبین. بوونی ئەمجۆرە کتێبانە زۆر گرنگن بۆ خوێنەری کوردی، بۆئەوەی ئاشنایەتی لەگەڵ ئەزمونی گەلان لە بواری چیرۆکنووسیندا بکات، لەهەمانکاتیشدا ئاشنایەتی لەگەڵ کولتووری جیهاندا بکات.
لێرەدا جێگەی خۆیەتی، دەستخۆشی لە برای هێژامان کاک ئازاد بکەین، هیوای کاری جوانتر و باشتری بۆ دەخوازین.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا

——————————————

سەرچاوە:
ئازاد بەرزنجی. خەونێک لە وڵاتی پیاوە بچکۆلەکاندا، هەڵبژاردە لە چیرۆکی جیهانی . چاپی سێهەم. چاپخانەی سەردەم. سلێمانی. ٢٠٢٠




پیاوێکی سەد ساڵە* … نووسینی : ئێمیل زۆلا وەرگێرانی : ئەردەڵان عەبدوڵڵا

هەموو ئێوارەیەک پیاوێکی تەمەن سەد ساڵەی باڵا بەرزم دەبینی، لەسەر یەکێک لە کورسییەکانی باخچەی لۆکسۆمبورگ دادەنیشت. لە هاویناندا لەژێر سێبەری داری کەستانەکاندا دادەنیشت، لە زستانیشدا خۆی دەخستە بەردەم هەتاو لەسەر کورسییەکی ناو باخچەکە دادەنیشت و دەستی دەخستە سەر گۆچانەکەیی و خەیاڵاتی دەڕۆیشت و بیری دەکردەوە.
ئەو پیاوە پیرە سەد ساڵەیە، تەماشای منداڵەکانی دەکرد کە لە باخچەکەدا یارییان دەکرد و زەردەخەنەیەکی پاک و بێگەردی بۆ دەکردن، کە گوزارشتی لە ژیاندۆستی و سۆزی پیاوە پیرەکە دەکرد بۆ ژیان. بە دڵنییایەوە ئەو ئێستا بیر لە ساتەکانی کۆتایی ژیانی دەکاتەوە. هێمنی و دەموچاوە بەشووشەکەی گوزارشتی لە کۆمەڵێک ئەزمونی ژیان دەکرد. ئەم پیاوە زۆر سەرنجی رادەکێشام، زۆر حەزم بە قسەکانی بوو، بەتایبەتی کاتێک باسی ئەزمونی ژیانی خۆی دەکرد، ساتە خۆش و ناخۆشەکانی باس دەکرد.
لە یەکێک لە رۆژەکانی مانگی مارسدا، کاتێک ئاسمان بە هەورێکی گەورەی رەش تاریک بوو، لەناو تەموهەڵمی ئەو رۆژەدا، کۆشکی لۆکسۆمبورگ بە ڕەنگ زەردییەوە دەردەکەوت، پیاوە پیرەکە بە گۆچانەکەی یاری بە قوڕەکەی بەرپێی دەکرد و بە دەنگێکی غەمناک و سۆزدارییەوە پێی وتم:

  • دەزانی کوڕی خۆم، من لەو رۆژەی لەدایک بووم هەتاوەکو ئێستا، زۆر ئاسمانی باراناویی و تەڕم بینیووە،چاوەکانیشم فرمێسکی زۆریان ڕشتووە، ئازار و غەمی زۆریشم کێشاوە، کاتێک منداڵێکم گیانی لە دەستدا بێت، منداڵ و نەوەکانم مردوون و منیش ئێستا بە تەنها ماومەتەوە. من ئێستا لە سەدەیەکدا دەژیم، کە هیچ سەدەی من نییە.

دواتر درێژەی بە قسەکانی داو وتی:

  • هیچ کاتێک ئاوات مەخوازە کە رۆژێک لە رۆژان میانجینی تەمەنی مرۆڤ تێپەڕێنیت. مەرگ ئیسراحەتێکی پێویستە بۆ مرۆڤەکان، ئەو سنگی پیرەکان وەکو ماچی عاشقەکان دەبەستێت. من کۆمەڵێک غەم وناخۆشیم دی، هەموو رۆژەکانی ژیانیشم، ئازارو مەینەتی زۆرم جەشتووە. حوکمی پێنچ پادشا و دوو ئیمپراتۆر و سێ کۆمارم بینی. هەموو ئەو هەڵانەم بینی کە دەکرێت گەلێک لە ماوەی سەدەیەکدا بیانکات. بیر لە مێژوومان بکەرەوە، چەندە فرمێسک ڕژاوە، چەند خوێن بە ناڕەوا ڕژاوە.
  • ئەمڕۆ لەژێر سایەی ئەم مانگی مارسەدا، کاتێک بیر لە رۆژانی پێشووم دەکەمەوە، ئێرەیی بەوانە دەبەم کە منیان بەجێهێشتووەو مردوون. ئێرەییان پێدەم چونکە ئەوان ئاگایان لەو هەموو شەرمەزارییە نییە کە بەسەرماندا هات، ئەو هەموو فرمێسکانەیان نەڕشت، کە ئێمە ناچاربووین بیرێژین. بەزەییم بە خۆمدا دێتەوە چونکە هێشتا نەمردووم و دەژیم، بەزەییشم بەم ژیانەدا دێتەوە، ئەو ژیانە کە من دەبوایە زۆر زووتر بەجێمبهێشتایە.
    لەکۆتاییدا وتی:
  • بەدڵنیاییەوە ئەوانەی کە زوو دەمرن، شانیسان هەیە و بەر رەحمەتی خودای گەورە دەکەون.
    ٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠
    مانگی ئایار هات، پیاوە پیرەکەم بینییەوە لەسەر هەمان کورسی دانیشتووە، بەڵام ئەمجارە کۆشکی لۆکسۆمبۆرگ بەهۆی خۆرە زەردە ئاڵتوونیەکەوە، جوانتر دەردەکەوت، نەسیمی بایەکی فێنکیش بەسەر گژوگیاکەدا دەڕۆیشت و رەنگێکی جوانی وەنەوشەیی دابووە گوڵ و گژوگیاکە.
    پیاوە پیرەکە بە زەردەخەنەیەکەوە، سڵاوی لێکردم و دەستیکرد بە قسەکرد و وتی:
  • کوڕەکەم، ئەمڕۆ رۆژێکی جوانی تر دێتە ژیانمەوە، هەموو وەرزەکانی بەهارم لە یادە، ئەو بەهارانەی کە تێیدا ژیاوم، هەموو خۆشییەکانی ژیانم بیر دەخاتەوە.
    پاشان درێژەی پێدا و وتی:
  • ئای چەندە ژیان خۆشە، چەندە حەز دەکەم لە ژێر سایەی هەوایەکی پاکدا بژیم! سەد بەهارم بینیوە، بەڵام هێشتا لە جێژ وەرگرتن لە هەتاو تێر نەبووم. گەر سەد بەهاری تریش ببینیم، بەڵام هێشتا حەسرەت بۆ یەکەم گەڵا و خونچە و تیشکی خۆر دەکەم. مرۆڤ لەگەڵ هەموو دەستپێکی ساڵێکی نوێدا، ژیانی تازە دەبێتەوە، من ئەمڕۆ هەست دەکەم تەمەنم بیست ساڵانە.
  • من سوپاسگوزاری ژیانم، کە ئەو هەموو خۆشییەی پێ بەخشیووم. لەپەنا ئاگردانەکەمدا، منداڵەکانم و نەوەکانیان تەنانەت نەوەی چوارەمیشیانم بینی. زۆریش دڵخۆشبووم کە بوومەتە باوکی خێڵێکی گەورە. ئێستاش لەناو ئەم تەنهاییەدا، هێشتا دڵم بە ژیان خۆشە، چونکە ژیان مانای بیرەوەرییەکانە، منیش دڵخۆشیی و خۆشحاڵی خۆم لە ساتە خۆشەکانی پێشوومدا دەبینمەوە.
  • ئەوە مایەی خۆشحاڵییەکی گەورەیە بۆ من، کە شاهیدی کۆمەڵێک رووداوی مەزن بووم، ئەو سەدەیەی کە من تێدا ژیاوم، سەدەیەکی مەزن بوو. تێیدا مرۆڤ توانی زانست و ئازادی دەستبکەوێت. من دەڕۆم و تەعزییە باری بەجێهێشتنی ئەم جیهانەم، من لەو باوەڕەدام کە ئێمە بەرەو رووناکییەک هەنگاو دەنێین، کە ووردە روودە رۆشنایییەکەی کز دەبێت بەڵام لە شوێنی خۆیدا راگیراوە. کاتێک بیر لە رۆحی هەقیقەت و عەدالەت دەکەمەوە، هەموو ناخۆشییەکانم لەبیر دەچێتەوە.

لە دواجاردا وتی:

  • داوا لە بەهار دەکەم کە چەند ساڵێکی نوێی ترم بدداتێ و زیاتر بژیم.
    ٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠
    بە بڕوای منیش ئەمە کرۆکی ژیانە کە لە دوو دەنگی جیاواز پێکدێت، دەنگێکی بێزاریی و مەرگدۆستی، دەنگێکی باوەڕبەخۆبوون و ژیاندۆستی.
    لەم چەند رۆژە ناخۆش و تاریکانەی ئێستاماندا، من وا فەرەنسا دەبینم، کە لە تەنیشت کورسییەکەی ئەو پیاوە سەد ساڵیەدا دانیشتووە. بۆ ئەو منداڵانەی دەگری کە لە دەستی داون و ئەمیش هیواخوازی مەرگە، بەڵام ئەمڕۆ دەیبینم کە تینووی کۆمەڵێک هیوا و ئاواتە، بۆ رۆژانی پێشووی پێدەکەنێت و باوەڕی تەواویشی بە داهاتووی هەیە، باوەڕی بە خۆشی ژیان هەیە، حەز دەکات کە ژیانێکی زۆرتر بژی. ژیانێکی ئەبەدی کە بەرەو ئازادیی و رووناکی دەبات.

سەرچاوە:
امیل زولا. الفیضان و منتجات قصصیة اخری. ترجمتها عن الفرنسیة. دانیال صالح. مراجعة کاظم جهاد. هیئة ابو ظبي للسیاحة و الثقافة. مشروع الکلمة. الطبعة الاولی. سنة 2014 ، ابوظبي. الامرات العربیة المتحدة.
پەراوێز:
*جێگەی ئاماژەیە یەکەمجار ئێمیل زۆلا ئەم کورتە چیرۆکەی لە رۆژنامەی “L’Evénement illustré “ لە 13 ی تەموزی 1868 بڵاوکردۆتەوە.




کچه‌ هه‌ژاره‌كان خه‌ون به‌چییه‌وه‌ ده‌بینن؟! ..نووسینی: ئه‌میل زۆلا وەرگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا

پاش ئه‌وه‌ی ماوه‌ی دوانزه‌ سه‌عات كاری كردووه‌، ته‌نها پانزه‌ سه‌نتی وه‌كو كرێ ده‌ستكه‌وتووه‌. له‌ ئێواراندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ماڵه‌ هه‌ژار و ناخۆشه‌كه‌ی. به‌سه‌ر شۆسته‌كه‌دا ده‌ڕوات، كه‌ به‌هۆی سه‌رماوه‌ بۆته‌ یه‌ك پارچه‌ سه‌هۆڵ. ئه‌ویش له‌ سه‌رماندا هه‌موو گیانی ده‌له‌رزێت و ته‌نها یه‌ك شاڵی ته‌نكی ره‌شی به‌خۆیدا داوه‌ و هه‌موو جله‌كانی كۆن و دڕاون، له‌شولارێكی لاواز و كزی هه‌یه‌، زۆر به‌هێمنی و كه‌ساسییه‌وه‌ به‌سه‌ر شۆسته‌كه‌دا رێ ده‌كات، ده‌ڵێیت ئه‌و گیانداره‌ له‌ڕ و لاواز و داماوانه‌یه‌، كه‌ هیچ خاوه‌نیان نییه‌ و به‌سه‌ر شه‌قامه‌كاندا به‌ره‌ڵابوون و له‌ برساندا به‌دوای خواردندا ده‌گه‌ڕێن.

كچه‌كه‌ زۆری برسییه‌، له‌ یه‌كێك له‌ چێشتخانه‌كاندا، پاشماوه‌ی خواردنی میوانه‌كانی، به‌نرخێكی هه‌رزان كڕیوه‌ و له‌ رۆژنامه‌یه‌كی پێچاوه‌ و خستوویه‌تی ژێر باڵییه‌وه‌ و به‌ره‌وماڵه‌وه‌ ده‌ڕواته‌وه‌. كاتێك گه‌یشته‌وه‌ باڵه‌خانه‌كه‌، به‌سه‌ر پلیكانه‌ زۆره‌كاندا سه‌ركه‌وت بۆ سه‌ره‌وه‌ بۆ كه‌لاوه‌كه‌ی.
ژووره‌كه‌ی كه‌لاوه‌یه‌ك بوو بۆ خۆی، مۆمێك كه‌ به‌شی زۆری سووتابوو ته‌نها بنه‌كه‌ی مابۆوه‌، كه‌مێك كه‌لاوه‌كه‌ی رووناك ده‌كرده‌وه‌، به‌ڵام له‌ژێر ده‌رگاكه‌یه‌وه‌ هه‌وایه‌كی سارد ده‌هات و گڕی مۆمه‌كه‌ی كه‌متر ده‌كرده‌وه‌ و زۆرجاریش خه‌ریكبوو ده‌یكوژانده‌وه‌. سیسه‌م و كورسیی و مێزێكی كۆنیش له‌و ناوه‌دا بوون. ژووره‌كه‌ی هێنده‌ ساردبوو، ئاوی ناو جامی خواردنه‌كه‌ش به‌ستبووی.
به‌په‌له‌ خۆی خسته‌ ناو سیسه‌مه‌كه‌یه‌وه‌ و كۆمه‌ڵێك جله‌ كۆنه‌كه‌ی به‌خۆیدا دا، به‌و هیوایه‌ی كه‌ كه‌مێك گه‌رمی بێته‌وه‌. پاشان له‌به‌رده‌م مێزه‌كه‌دا دانیشت و جله‌ كۆنه‌كانی له‌ خۆی ئاڵاند. كه‌مێك نانی ره‌قی له‌ دۆڵابه‌كه‌ ده‌رهێنا و پاشان ده‌ستی كرد به‌خواردنی نانه‌ ره‌قه‌كه‌ و پاشماوه‌ خواردنه‌كه‌ی ناو رۆژنامه‌كه‌. وه‌كو هه‌موو برسییه‌كیش، هیچ گوێی به‌ شته‌كانی ده‌وروبه‌ری نه‌ده‌دا ته‌نها خواردن نه‌بێت. كاتێكیش تینووی ده‌بوو، ده‌چوو سه‌هۆڵه‌كه‌ی ده‌شكاند و كه‌مێك ده‌می ته‌ڕ ده‌كرد.

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و هێشتا منداڵه‌، ته‌مه‌نی ناگاته‌ هه‌ژده‌ ساڵ، به‌ڵام سیماكه‌ی ته‌مه‌نی له‌وه‌ زیاتر پیشان ده‌دا. شاڵ و قه‌مسه‌ڵه‌ دڕاوه‌كه‌ی دانه‌كه‌ند، چونكه‌ ناو ژووره‌كه‌ی زۆر ساردبوو، ده‌یویست خۆی گه‌رم بكاته‌وه‌، زوو زووش ده‌سته‌كانی له‌ناو جله‌كانیدا ده‌شارده‌وه‌، چونكه‌ هه‌وایه‌كی سارد دێته‌ ژووره‌كه‌یه‌وه‌ و ده‌سته‌كانی ده‌ته‌زێنن.

گه‌ر له‌ توانایدابووایه‌ پێبكه‌نێت، ئه‌وا سیمایه‌كی زۆر جوانی ده‌بوو، هه‌موو جوانی و ناسكییه‌كانی له‌سه‌ر لێوه‌ جوان و ته‌ڕه‌كانی ده‌رده‌كه‌وت و چاوه‌ خۆڵه‌مێشه‌كانیشی ده‌بریسكانه‌وه‌. به‌ڵام ئازار و مه‌ینه‌تییه‌كانی، لێوه‌كانی قڵیشاندبوو، هه‌موو جوانییه‌كی له‌ ده‌ست دابوو، سیمایه‌كی زۆر غه‌مناكیی هه‌بوو، ده‌مامكێكی هه‌ژارانه‌ ته‌واوی سیما جوانه‌كه‌ی داپۆشیبوو.

به‌چاوه‌ هیلاكه‌كانییه‌وه‌، وه‌كو ئاژه‌ڵێكی برسی ده‌یڕوانییه‌ خواردنه‌كه‌ی. دواتر سه‌یری پارچه‌ رۆژنامه‌كه‌ی كرد، كه‌ چه‌وری خواردنه‌كه‌ی به‌سه‌ردا رژابوو، ده‌ستیكرد به‌خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌ی ناو رۆژنامه‌كه‌، كه‌ چه‌ورییه‌كه‌ی به‌سه‌ردا رژابوو، له‌و كاته‌دا خواردنه‌كه‌ی له‌بیرچووه‌وه‌.
له‌ رۆژنامه‌كه‌دا ئه‌م هه‌واڵه‌ نووسرا بوو:

–له‌ كۆشكی تپیله‌ری ئاهه‌نگێكی گه‌وره‌ ساز كرا، تێیدا میوانێكی زۆر بانگهێشت كرابوون و بڕێكی زۆر خواردن و خواردنه‌وه‌یان خواردووه‌، كه‌ وا ده‌خه‌مه‌ڵێنرێت بڕی نۆ هه‌زار شووشه‌ شه‌مپانیا و سێ هه‌زار پارچه‌ شیرینی و شه‌ش سه‌د كیلۆ گرام گۆشت و بڕێكی تری خواردن و خواردنه‌وه‌ خواره‌وه‌ته‌وه‌.*

كاتێك كچه‌كه‌ ئه‌م هه‌واڵه‌ی خوێنده‌وه‌، زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌كی كرد و دووباره‌ سه‌یری هه‌واڵه‌كه‌ی كرده‌وه‌ و له‌ دڵی خۆیدا وتی: به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌مجۆره‌ كه‌سانه‌، به‌هۆی ئه‌م خواردنه‌ زۆره‌وه‌ قه‌ڵه‌وبوون.
به‌ڵام له‌پڕێكدا وه‌ستا و دووباره‌ چاوی بڕیه‌وه‌ رۆژنامه‌كه‌ و ئه‌مجاره‌یان هه‌واڵی جلوبه‌رگی خانمه‌كانی خوێنده‌وه‌ كه‌ تێیدا هاتبوو:

–خاتوو ماتیرنیك عه‌زیه‌كی سپی له‌به‌ركردبوو، كه‌ خه‌تێكی وه‌نه‌وشه‌یی تۆخی تێدابوو، هه‌روه‌ها ملوانكه‌یه‌كی گرانبه‌های له‌ مل بوو، كه‌ هه‌مووی ئه‌ڵماسێكی جوان و گرانبه‌هابوو، له‌ دووره‌وه‌ له‌ ملیدا ده‌بریسكایه‌وه‌.
له‌وكاته‌دا كچه‌كه‌ ته‌واوبێزاربوو، ده‌موچاوی غه‌مناكتر بوو، له‌ دڵی خۆیدا پرسی:
بۆچی ژنانی تر ملوانه‌كی ئه‌ڵماسیان له‌ مله‌ و ئه‌میش ناتوانێت عه‌زییه‌ك بكڕێت تاوه‌كو گه‌رمی بێته‌وه‌؟
پاشان له‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌واڵه‌كه‌ به‌رده‌وام بوو:
–خانمه‌ ئیمپراتۆریش عه‌زییه‌كی سه‌وزی كاڵی له‌به‌ركردبوو، فه‌روویه‌كی سپیشی دابوو به‌سه‌ر شانه‌كانیدا، كه‌ له‌ كلكه‌ رێوی دروستكراوه‌، پرچه‌كانی چه‌ند گوڵێكی خری سپیان له‌سه‌ربوو، كه‌ ناوه‌ڕاستی گوڵه‌كانیشدا ئه‌ڵماسی بچووكی تێدابوو، ملپێچێكی ره‌شی جوانیشی له‌ ملی پێچا بوو، كه‌ گوڵی یۆنانی له‌سه‌ر نه‌خشێنراوه‌ و ئه‌وانیش ئه‌ڵماسی بچووكیان تێدابوو، كه‌ به‌ملییه‌وه‌ ده‌بریسكانه‌وه‌.

له‌ رۆژنامه‌كه‌ نووسرا بوو:
–ئه‌ڵماس، ئه‌ڵماسێكی زۆر، ئه‌و ئه‌ڵماسه‌ زۆره‌ی كه‌ به‌ ملی ئه‌م ژنانه‌وه‌بوو، به‌شی بژێویی سه‌دان خێزانی برسی ده‌كرد.
كچه‌كه‌ وازی له‌ خوێندنه‌وه‌ هێنا و له‌سه‌ر كورسییه‌ كۆنه‌كه‌ی پاڵیدایه‌وه‌ و خه‌یاڵاتی به‌ره‌و سنوورێكی دوور رۆیشت، كۆمه‌ڵێك فكری خراپ، مێشك و چاوه‌ خۆڵه‌مێشییه‌كانی داگیركرد، چیتر هه‌ستی به‌سه‌رما و برسێتی نه‌ده‌كرد، بگره‌ فكره‌ی شه‌ڕه‌نگێزی هه‌موو جه‌سته‌ی گه‌رم كرده‌وه‌ و به‌سه‌ریدا زاڵبوو. پاشان چاوه‌كانی گه‌رم بوون و خه‌وی لێكه‌وت.
كاتێك له‌ خه‌و هه‌ڵسا سه‌یرێكی ژووره‌ ناشیرین و هه‌ژاره‌كه‌ی كرد و له‌ دڵی خۆیدا وتی: كاركردن چ سوودێكی هه‌یه‌؟ چ سوودێك؟ من ئه‌ڵماسم ده‌وێت، ئه‌ڵماس…

بۆ به‌یانی به‌ ئامانجی خۆی ده‌گات.

نووسینی : ئه‌میل زۆلا
وەرگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا

سه‌رچاوه‌:
امیل زولا. الفیچان و منتجات قصصیه‌ اخری. ترجمتها عن الفرنسیه‌. دانیال صالح. مراجعه‌ كاڤم جهاد. هیئه‌ ابو ڤبی للسیاحه‌ و الپقافه‌. مشروع الكلمه‌. الگبعه‌ الاولی. سنه‌ 2014، ابوڤبی. الامرات العربیه‌ المتحده‌.

په‌راوێز
*جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ ئه‌م چیرۆكه‌ له‌هه‌واڵێكی رۆژنامه‌ی» لو فیگارۆ» وه‌رگیراوه‌. كه‌ له‌ 29 یانوه‌ری 1870 بڵاوبۆته‌وه‌و دواتر ئێمیل زۆلا ئه‌م چیرۆكه‌ی لێدروستكردووه‌، جگه‌ له‌وه‌ش پاشتریش هه‌ر ئه‌م هه‌واڵه‌ ده‌بێته‌ كرۆكی سه‌ره‌كی رۆمانی» چاوچنۆك» كه‌ یه‌كێكه‌ له‌رۆمانه‌ جوانه‌كانی زۆلا.




سەرهەڵدانی بیرۆکەی ئایین لە دیدی سەلامە موساوە … ئەردەڵان عەبدوڵڵا

میسر لە سەدەی نۆزدە و بیستدا، بووبوە مەڵبەندێکی گەورەی رۆشنگەری عەرەبیی و ئیسلامیش، دیارە ئەمەش بەهۆی بوونی کۆمەڵێک بیرمەند و رووناکبیری گەورەوە بوو، کە رۆڵی سەرەکیان گێڕا لە بووژانەوەو پێشخستنی فکری پێشکەوتخوازی لە گێتی عەرەبی و ئیسلامیدا، یەکێکیش لەو رووناکبیرە گەورانە « سەلامە موسا» بوو.

سەلامە موسا لە ساڵی 1887 لەدایک بووەو لە ساڵی 1958 کۆچی دواییکردووە. ئەو رۆژنامەنووس، چالاکوانی مەدەنی، جگە لەوەش رووناکبیرو نووسەرێکی مەزنیش بوو، بەتایبەتی لە بواری پێشخستن و بڵاوکردنەوەی فکری پێشکەوتخوازیی و سۆسیالیزمدا، قەڵەمێکی بەتوانا و پڕ بەرهەم بوو.

سەلامە موسا لە ژیانیدا کۆمەڵێک کتێبی لە بواری فکری چەپ و پێشکەوتنخوازیدا هەبووە، یەکێکیش لەو کتێبانەی « سەرهەڵدانی بیرۆکەی خودا « یە ، ئەم کتێبە لە لایەن کاک سەرهەنگ سەرکەوت کراوەتە کوردیی و لە لایەن ناوەندی رەهەندەوە چاپ و بڵاوکراوەتەوە.

ئەم کتێبە لێکۆڵینەوەیەکی زانستیانەیە لە بارەی چۆنێتی دروستبوونی ئایینەکان لە جیهاندا و کاریگەری ئەفسانەکان بەسەریانەوە، لە کۆتایشدا باسی چۆنێتی سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوە گەشەسەندنی ئاینی مەسیحی دەکات لە جیهاندا.

ئایین
کرۆکی سەرەکی ئەم کتێبە شرۆڤەکردن و لێکۆڵینەوەیە لە بارەی ئایینەوە، نووسەر هەوڵیداوە بەدوای رەگوریشە و هۆکاری دروستبوونی ئایینەکان لە جیهاندا بگەڕێت، بۆ ئەمەش پشتی بەسەرچاوە مێژووییەکان و کارە زانستییەکان بەتایبەتی لە بواری ئەنترۆپۆلۆژیدا بەستووە.

نووسەر لە سەرەتای کتێبەکەیدا پێناسەیەکی تایبەت بۆ ئایین دەکات و دەڵێت:
ئایین بریتییە لە هێزێکی لەڕادەبەری – میتافیزیکی – دەرەوەی یاساکانی سروشت، کە مرۆڤ ڕێزی گرتووەو پەرستوویەتی.. ل21

ئایینەکان و ئەفسانە

زۆرێک لە مێژوونوس و سۆسیۆلۆژی و نووسەرانی بواری میتۆلۆژی» ئایینزانی» لەو باوەڕەدان کە ئایینەکان سەرچاوەیان دەگەڕێتەوە بۆ ئەفسانە کۆنەکان، لێ سەلامە مووسا دژی ئەم بۆچوونە دەوەستێتەوە و خاوەنی تێزی خۆیەتی.

لەمبارەیەوە دەڵێت:

_وتراوە ئایینەکان لە ئەفسانەکانەوە سەریان هەڵداوە،بەڵام ئەمە هەڵەیە، چونکە ئەفسانەکان تەنیا کۆمەڵە چیرۆکێکن، زیادەڕۆییان تێداکراوەو کۆمەڵێک گێڕانەوەن، لەبارەی ئەو کەسانەی کە مردوون و گیانیان پەرستراوە . ئەفسانە هیچ ڕیشەیەکی لەناو ئاییندا نییە. ل 22

ئەو بە پێچەوانەوە پێی وایە ئایینەکان لە پەرستنی گیانی مردووەکانەوە سەرچاوە دەگرێت.

ئایین و پەرستنی گیانی مردووەکان

نووسەر پێی وایە سەرچاوەی ئایینەکان لە پەرستنی گیانی مردووەکانەوە بووە، لەوانەبێت مردووەکان کەسێکی ناودار یان دەستڕۆیشتوی ناو خێڵکان بوو بێت، لێرەشەوە بیری قووربانی و پاشانیش ئایین سەرچاوەی گرتووە.

لەمبارەیەوە نووسەر دەڵێت:

_سادەترین شێوەی ئایینەکانی ئێستا لای وەحشییەکانن، کە لە هەندێک نەریت زیاتر نییە و مەبەستیان لێی رێزگرتنی کەسانی مردووە. ئەوان جیاوازی لە نێوان گیانی مردوو و خودایەکی دروستکەردا ناکەن. هەندێك لە خێڵەکانی کۆمبامە لە ئەفریقا، لە شوێنێکدا گیانی مردوو دەپەرستن، کە خاوەن گیانەکە لە پێش مردنیدا تێیدا نیشتەجێ بووە، ئەگەر مردووەکە کەسێکی گەورە بوو بێت، بیروباوەڕیان وابووە گیانەکە لە شاخێک یان لە پەڵە هەورێکدا نیشتەجێ بووە، بە چەشنێک ئەگەر بەلایاندا رۆیشتبان، دەیانپەرست و داوای بارانیان لێ دەکردن. بە قووربانیکردن و نوێژکردن لەسەر گۆڕەکەی،گیانی کەسە مردووەکەیان لە خۆیان ڕازیکردووە، لێرەشەوە لە قووربانیکردن و نویژکردن تێدەگەیت. ل 21

نووسەر دواتر دەڵێت:

_پەرستنی گیانی پێشینان پێش پەرستنی خوداوەندەکان بووە. ل62

بت پەرستی

نووسەر پێی وایە کە فکرەی بت پەرستیش لە پەرستنی گیانی مردووەکانەوە سەریهەڵداوە. سێ بەڵگەش دەهێنێتەوە بۆئەوەی کە ئایینەکان لە پەرستنی گیانی مردووەکانەوە پەیدابوون، لەمبارەوە دەڵێت:

1 /ئەو پەرستگایانەی لە بنەڕەتدا گۆڕ بوون و شوێنی پێشكەشكردنی خواردن بوون.
2/ ئەو بتانەی لە بنەڕەتدا، خودی مردووە مۆمیاکراوەکە بوون، کاتێک مۆمیاکردنی هەموو جەستە قوورس بووە، هەناوی مرۆڤیان دەرهێناوەو بە کۆمەڵێک شتی بێگیان کە بۆگەن ناکەن، پڕیان کردوەتەوە بۆئەوەی شێوەی روخساریشی بپارێزن، وەکو موورو بەردیان لە شوێنی چاوی داناوە، دواتر کە زانیویانە بە تەواوی جەستە ناپارێزرێت، کەوتنە کێشانی وێنەی مردووەکە لەسەر قاپی تابووت، یان بتێکیان لەسەر شێوەی مردووەکە دادەتاشی. لەوەش ئاسانتر نییە، بتە تایبەتییەکە ببێت بە بتێکی گشتی.

3/پیاوی ئایینی لە بنەڕەتدا خودی سەرخێڵ بوون، سەرخێڵیش کوڕی گیانی خوداوەند و کۆی خزمەتکارەکانیشن ئەوانە بوون، کە لای گۆڕەکەوە واتە پەرستگەگە قوربانیان پێشکەش بە گیانی دەکرد. ل42

نووسەر لەرێگەی ئەم سێ بەڵگەیەوە، دەیەوێت بڵێت کە فکرەی ئایینەکان سەرچاوەیان لە فکرەی پەرستنی گیانی مردووەکانەوە بووە.

زیندووبونەوەی رۆحەکان

نووسەر باسی لایەنێکی گرنگی تری فکرەی ئایین دەکات، ئەوەش پەیوەندی بە فکرەی زیندووبوونەوەی رۆح یان ژیانی ئەو دونیا دەکات، نووسەر لەمبارەیەوە پێی وایە:

-مرۆڤی سەرەتایی مردنی راستی و بوورانەوەی کاتیی لێک جیا نەکردۆتەوە، ئەگەر یەکێکیان لە هۆش چووبایە، هەناسەی بۆ نەدرایە، بە نووشتە و نزاکان، گیانیان رازی کردووە، کە کەسە بووراوەکە هاتۆتەوە هۆش خۆی، لەوەوە تێبینی ئەوەیان کردووە کە گیان و جەستە دوو شتی جیان. ل 35

پاشان دەڵێت:

-مرۆڤی سەرەتایی وا گومانی بردووە، چۆن لە کاتی بوورانەوەدا مرۆڤ هەناسەی دەبڕێت و پاشان لە کاتی هۆشهاتنەوەشدا هەناسەی بۆ دەگەڕێتەوە، ئاواش دوای مردنی ، گیان بۆ جەستەی دەگەڕێتەوە، ل 36

پاشان نووسەر باسی سووتاندنی مردووەکان دەکات، پێی وایە مرۆڤ لە ترسی زیندووبونەوەی مردووەکان جەستەی مردووەکانین سووتاندوە، لێرەشەوە ژیانی ئەو دونیا پەیدا بووە. لەمبارەیەوە دەڵێت:

-نەریتی سووتاندنی مردووان، بووەتە مایەی باوەڕهێنان بە جیابوونەوەی جەستە لە گیان بە تەواوەتی، لە خەیاڵگەی مرۆڤدا ئەوەی کە ناوی لێنراوە دووەم ( دونیا) گیانە خەیاڵییەکە ، دروست بوو، ل 39

بەرد پەرستن

پاشان نووسەر باسی قۆناغێكی تری مێژوویی ئایینەکان دەکات کە ئەویش چۆنێتی پەیدابوونی بەرپەرستنی بەردە پیرۆزەکانە.

نووسەر پێی وایە: سەرەتا مرۆڤ مردووەکانی پەرستووە، پاشان کاتێک مرۆڤ گەشەی زیاتر دەکات، فێری ناشتنی مردووەکان بووە، ئەمەش لە شارستانی بابلییەوە پەیدا بووە، مرۆڤ ترسی لە زیندووبونەوەی ئەو مرۆڤانە بووە کە پێشتر لێیان ترساوە، هەربۆیە بەشێک لە جەستەی مردوووەکەی بڕیوە یان بەردێکی گەورەیان خستۆتە سەر گۆڕەکەی بۆ ئەوەی نەتوانێت لە گۆڕەکە بێتە دەرەوە، لەمەشەوە بەرد خستنە سەر گۆڕی مردووەکان لای ئایینەکان پەیدا بووە.

سەلامە موسا دەڵێت:

– بتەکان لە مۆمیاکردنی کەسی مردوو، یان وێنەکێشانەوە پەیدا بوون، بە پیرۆز راگرتنی بەردەکانیش، دەشێت لە بەردی سەر گۆڕەکانەوە بێتە ئاراوە، ئەوەی خواردنی پێشکەش بە بەرد کردووە، وای زانیووە سروشتی جەستەی هەیە و دەمی هەیە، خواردنەکەی دەخوات.

پاشان دەڵێت:

لەلای یۆناییە کۆنەکان لەسەرەتای مێژوویانەوە کۆمەڵێک بەردی شێوێنراویان پەرستووە، لەناو عەرەبیشدا «مەنات و لاتیان» پەرستووە، ڤینیقییەکانیش بەردی «بەعل» یان پەرستووە، بەردی کەعبەش لە پێشوودا زۆر لای عەرەبەکان پیرۆز بووە، تەنانەت پێغەمبەری رابەری یەکتاپەرستیش ناچار بوو بەردی کەعبە بخاتە ناو ئاینەکەیەوە.ل52

کشتوکاڵ و خوداپەرستی

خاڵێکی سەرنجراکێشی تر بەلای منەوە سەلامە موسا پێی وایە کە فکرەی کشتوکاڵ کردن، سەرەتا فکرەیەکی ئایینی بووە، چونکە مرۆڤی سەرەتایی کاتێک خواردنی بردۆتە سەر گۆڕەکان بۆ نموونە گەنمی بردووە، پاش ماوەیەکی تر لەسەر گۆڕەکە گەنمەکە سەوز بووە، لێرەشەوە مرۆڤ فێری کشتوکاڵ کردن بووە. ل87/88

وەحشیەکان کۆمەڵێک خواردنی وەک گۆشت و دانەوێڵە و بەربوومیان لەگەڵ مردوودا کە لە ژیانیدا خواردوویەتی، خستوەتە گۆڕەکەیەوە، ناشتنی مردووش پێویستی بەهەڵکەندنی گۆڕە، زەوییەکەیان هەڵدریوەو دواتریش زەوییە هەڵدراوەکە، بۆ چاندنی تۆوەکان ئامادە بوون، چەند رۆژێک بەسەر ئەو رۆژەی مردوووەکەیان تێدا ناشتووە تێپەڕیوە، پاشان بینیویانە تۆوە چێنراوەکان سەوز بووە، ئەمەش وا لێکرداوەتە، کە گیانی مردووەکە بەهۆی ئەوانەی کە پێشکەشیان کردووە، لێیان رازییە. ل 88.87.

مرۆڤ وەکو قوربانی

پاشان نووسەر باسی قۆناغێکی تری مێژووی مرۆڤایەتی دەکات، کە لە زۆر شوێندا بەتایبەتی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، زۆرجار مرۆڤەکان لەکاتی جەنگدا یان لە کاتی کشتوکاڵکردندا، وەکو قووربانی پێشكەش بە زەوی کراون، بۆئەوەی خێرو بەرەکەت بەسەر ئەو زەویەدا ببارێت، لە کاتی جەنگەکانیشدا مرۆڤێکیان کوشتووە، تاوەکو شانسی گەورەیان هەبێت لەسەرکەوتن بەسەر دوژمنەکانیاندا.

پاشان نووسەر هاتووە باس لە پیرۆز راگرتنی خوێن دەکات و چۆن دواتر خوێن وەکو شەراب وابووە، هەربۆیە لای مەسیحییەکانیش شەراب پیرۆز بوو، کە لای ئەوان وەکو خوێنی مەسیحی دادەنێن.

کاریگەری ئەفسانەی یۆنانی کۆن بەسەر ئایینی مەسیحیەوە

نووسەر لە لێکۆڵینەوەکەیدا باسی کاریگەری گەورەی ئەفسانەکانی یۆنان دەکات بەسەر ئاینی مەسیحییەوە، لە مەشدا پشت بە چەند بەڵگەیەک دەبەستێت، کە نزیکییەکی زۆر لە نێوان مەسیحی و ئەو ئەفسانەدا هەیە.

دەرئەنجام

لە کۆتاییدا سەلامە موسا دەگاتە دوا خاڵ و دەڵێت: بە کورتی دەڵێم، لەو باوەڕەدام پەرستنی جەستەکان، ڕیشەی هەموو پەرستنەکانی ئێستان، باوەڕیشم بەوەیە، گیانەکان ڕیشەی خوداوەنددەکانی ئێستان، لەگەڵ ئەوەشدا لەسەر دروستی دەرئەنجامەکانی سوور نیم، دەشێت لە داهاتوودا توێژینەوەی پێچەوانەی لێ بێتە ئاراوە، ل125

چەند سەرنجێک

دیارە راستە سەلامە موسا یەکێکە لە رووناکبیرە گەورەکانی رۆژهەڵاتی ناڤین و ئەم کتێبەشی یەکێکە لە کتێبە باشەکانی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا من چەند سەرنجێکم لا دروست بوو، پێمخۆشە لێرەدا بە کورتی باسیان لێوە بکەم.

1/ نووسەر لە سەرەتادا دەڵێت، ئایینەکان هیچ پەیوەندییەکیان بە ئەفسانەکانەوە نییە و ئایین شتێکە و ئەفسانەش شتێکی ترە، کەچی لە دواییدا دەڵێت، ئایینی مەسیحی لە ئەفسانەی یۆناییەوە هاتووە یان نزیکە .

2/کاریگەری گەورەی کتێبەکەی « بنەچەی خێزان»ی فریدریک ئەنجلسی بەسەرەوەیە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە فکرەی قوورباییەوە هەیە.

دوا قسە

بەدڵنیاییەوە ئەم کتێبە تیشێکی باشی خستۆتە سەر مێژووی ئایینەکان و بەرچاو روونییەک دەداتە خوێنەری کوردی، لەبارەی ئەو نیقاشانەی کە ساڵانێکی زۆرە لەناو فکر و فەلسفەی جیهاندا لەبارەی ئەم مەسەلە گرنگەوە کراوە. لێرەدا جێگەی خۆیەتی کە دەستخۆشی لە کاک سەرهەنگ سەرکەوت بکەین، بۆ وەرگێڕانی ئەم کتێبە و هیوای کاری باشتری بۆ دەخوازین.

———————————–
سەرچاوە:
سەلامە موسا. سەرهەڵدانی بیرۆکەی خودا. وەرگێرانی سەرهەنگ سەرکەوت. چاپی یەکەم، ناوەندی رۆشنبیری رەهەند . سلێمانی . 2019




شاعیران و کۆشکی دەسەڵات … ئەردەڵان عەبدوڵڵا

هەتاوەکو ئێستاش نازاندرێت بۆچی «پلاتۆن» فەیلەسووفی ناسراوی یۆنان هێندە دژی شاعیرەکان بوو، رازی نەبوو لە کۆمارە خەیاڵاوییەکەیدا، شاعیران هەبن. لە کاتێکدا کۆمارەکەی پلاتۆن شتێکی خەیاڵیی بوو، خەیاڵ و شیعریش پەیوەندییەکی قووڵیان بە یەکەوە هەیە، کەچی ئەو دژی شاعیران بوو. بەڵام بە پێچەوانەی پلاتۆنەوە هەمیشە کۆشكی دەسەڵاتدارەکان، شاعیرانی تێدا بووە. لە کاتێکدا سیاسەت و دەسەڵات شتێکی تەواو عەقڵانیی و ئاڵۆزە، گەرچی شیعر و شاعیر زیاتر لایەنی سۆز و خۆشەویستی بەسەریدا زاڵە.

کاتێک سەیری مێژووی دەسەڵاتدارانی جیهان دەکەین، هەمیشە ئەوەمان بەرچاو دەکەوێت پادشا و سەرۆکەکان، حەزیان بە شیعر و شاعیرەکان هەبووە بەتایبەتی ئەوانەی کە شیعری جوانیان پێداهەڵداون، گەرچی ئەوانەی کە دژیان بوون، زیندانی کراون و چەوساندویاننەتەوە. واتە ئێمە پەیوەندییەکی دژ بەیەک دەبینین، لەلایەکەوە ئەو شاعیرانەی کە دۆستی دەسەڵات بوون، رێزیان لێگیراوەو پاداشت و خەڵات کراون، ئەوانەشی دژ بوون، سزادراون و چەوساونەتەوە.

لێرەدا هەوڵ دەدەم باسی چەند حکایەتێکی شاعیران و کۆشكی دەسەڵات بکەم، لە چەند وڵات و سەردەمانێکی جیاواز، کە هەریەکەیان سەر بە کولتوور و ناوچەیەکی جیهانن. سەرەتا لە عیراقەوە دەستپێدەکەین، باسی شای شاعیرانی عەرەب موتەنەبی و جەواهیری دەکەین، دواتریش باسی شاعیرەی کوێتی سوعاد سەباح دەکەین. دواتریش دەچین بۆ ئەوروپا بۆ لای ساڵۆنی میر و نەجیبزادەکانی فەرەنسا، دواتر سەرێک لە روسیا دەدەین و باسی مایکۆفسکی شاعیری شۆڕشی روسی دەکەین، ئینجا لۆرکای ئیسپانیی و بابلۆ نیرۆدای شیللی.

موتەنەبی شای شاعیرانی عەرەب

هەمیشە لە کۆشکی پادشا و میرەکانی وڵاتە عەرەبییەکاندا، شاعیران رۆڵ و پێگەیان هەبووە، تەنانەت لەسەردەمانی زوودا هەر خێڵە و خاوەنی شاعیرێکی خۆی بووەو لەکاتی جەنگدا ئەوانیش بە شیعرەکانیان بەشداری جەنگەکانیان کردووە. یەکێکیش لە شاعیرە بەناوبانگەکانی عەرەب « موتەنەبی « ە. ئەو بە ئوستادی گەورەی شیعری عەرەبی دادەنرێت، لە رووی زمان و مانا و مەنتقیشەوە، لە هەموو شاعیرە عەرەبەکانی تر، بەتوانا تر بووەو کاریگەری گەورەشی بەسەر زۆربەی شاعیرانی عەرەبەوە هەبووە. کۆمەڵێک نازناوی گەورەی هەبووە لەوانە « شاعیری حەکیم، و شانازی زمانی عەرەبی» ، شارەزاییەکی زۆر باشی لە مێژوو ، منطق، زمان و گراماتیکی زمانی عەرەبیدا هەبووە.
موتەبەنی ناوی ئەسڵی « أحمد بن الحسين بن الحسن بن عبد الصمد الجعفي أبو الطيب الكندي الكوفي « لە ساڵی 915 لە کوفە لە خێڵی کندە لەدایک بووەو لە ساڵی 965 کۆچی دواییکردووە. هەر لە منداڵییەوە توانا و بەهرەیەکی بێوێنەی هەبووە، لە تەمەنی نۆ ساڵیدا شیعری نووسیوەو هەر زووش توانای شیعری تێدا چەکەرەی کردووە.
موتەنەبی حەزێکی زۆری بە گەشت و گەڕان و سەرکێشی هەبووە، هەروەها سەردانی کۆشكی زۆر میر و پادشاکانی ناوچەکەی کردووە. بەگشتی شیعرەکانی لە رووی مانا و زمان و منطقیشەوە، بێوێنە بوون. لە ژیانیدا 365 بەیتی شیعری نووسیوە، شیعرەکانیشی مانا و ژیریی و قسەی نەستەقی زۆری تێدایە. لەهەمانکاتیشدا بەشێکی زۆری شیعرەکانیشی بۆ میرو پادشاکان نووسیوە، بەتایبەتی « سيف الدولة الحمداني» کە پادشای ئیمارەتی حەمدانی بووە لە حەلەب. موتەنەبی باشترین ساڵەکانی ژیانی ، لە کۆشكی ئەم پادشایە ژیاوە، هەرچەندە دواتر دژی دەوەستێتەوە.

موتەنەبی و کۆشكی دەسەڵاتداران

موتەنەبی لەسەردەمێکدا دەژیا، دەتوانین بڵێین سەردەمێکی ئاڵۆز و پشێویی بووە، چونکە لەو کاتەدا ئیمپراتۆریەتی عەباسی لە دوا ساتیدا دەژیا، ئەمەش وایکرد کە لە چەندین ناوچەدا، ئیمارەت و دەوڵەتی جیاواز پەیدابێت بەتایبەتی لە عیراق وشام و میسر.

موتەنەبی پەیوەندییەکی ئێجگار سەیر و سەمەرەی لەگەڵ کۆشكی دەسەڵاتداران هەبووە، زۆرجاریش لەلای دەسەڵاتدران خۆشەویست بووە، چونکە خاوەنی زمانێکی شیعری زۆر بەهێزبووە، بەتایبەتی لە رووی وەسفکردنەوە، زۆر بەهێزبووە. هەمیشە پادشا و میرەکانیش، دڵیان بەم ستایش و پێداهەڵدانەی شاعیران خۆشبووە، بەتایبەتی شاعیرێکی پایە بەرزی وەکو موتەنەبی.
پەیوەندی نێوان موتەنەبی و سەیف دەولەی حەمەدانی زۆر تایبەت بووە، هەروەها ئەم میرەش زۆر رێزی موتەنەبی گرتووەو هاوکاری باشیکردووەو هەمیشەش ئەندامێکی چالاکی کۆشکەکەی بووە. بەڵام پاش ماوەیەک ساردی دەکەوێتە نێوان موتەنەبی و سەیف دەولە، ئەمەش دەبێتە مایە‌ی نارەحەتی موتەنەبی، دیارە لەمەشدا وەکو دەڵێن خێڵی بەخیلان رۆڵیان هەبووە، چونکە پێیان ناخۆشبوە، کە سەیف دەولە، هێندە گرنگی بەم شاعیرە دەدات. ئەمیش کابرایەکی بێگانە بووە و لە عیراقە هاتووە. لەپاش نۆ ساڵ درز دەکەوێتە نێوان ئەم پەیوەندییە گەرمەی نێوان شاعیرو میرەوە. دیارە کۆمەڵێک قسەوباس لەبارەی تێکچوونی ئەم پەیوەندییە هەیە، لەوانە دەڵێن گوایە موتەنەبی حەزی لە خوشكەکەی سەیف دەولە بووە، پاشئەوەی پێیدەزانێت، ئیتر زۆری پێ ناخۆش دەبێت و دواتریش پشتگوێی دەخات، لەبەرئەوە موتەنەبی ناچار دەبێت و حەلەب و کۆشكی میر بەجێبهێڵێت.

پاشان روو دەکاتە میسر و ماوەیەکیش لێرە دەمێنێتەوە، لەوکاتەدا میسر لەلایەن کافوورەوە حوکم دەکرێت، ماوەیەکیش لەلای ئەم میرە دەبێت، بەڵام پاش ماوەیەک پەیوەندی لەگەڵیدا زۆر بەخراپی تێکدەچێت و ناچار میسر بەجێدەهێڵیت، لەکۆتایشدا موتەنەبی زۆر بەتوندی هێرش دەکاتە سەر میسر و ئەم پادشایە، تەنانەت شیعرەکانی هێندە ناشیرین دەبێت، کە دەچێتە قاڵبی راسیزمەوە، چونکە کافوور پێست رەشبووە و پێشتر کۆیلە بووە. موتەنەبی زۆر بە ناشیرینی شیعری هەجوی» داشۆرین» لەسەر ئەم میرە نوسیوە.

سادات كل أناس من نفوسهم

وسادة المسلمين الأعبد القزم

لا تشتر العبد إلا والعصـا معـه

دواجار موتەنەبی هەر لەسەر ئەم زمانە تیژ و توندەی دەکوژرێت، کاتێک شیعرێکی هەجو»داشۆرین « لە دژی یەکێک لە پیاوکوژ و دز و چەتەکانی ناوچەکە بەناوی « ضبة بن يزيد الأسدي العيني» دەنووسێت، کاتێک موتەنەبی دەگەڕێتەوە بۆ کوفە، لەرێگادا ضبة و گرووپەکەی رێگای پێدەگرن، دواتریش دەیکوژن.
هەرچەندە نوکتەیەکەیش لەمبارەیەوە هەیە، دەڵێن کاتێک دەکەونە بۆسەی ضبة وە، موتەنەبی دەیەوێت را بکات، غوڵامەکەشی گاڵتەی پێدەکات و دەڵێت: ئەی تۆ نەبوویت جاران دەتگوت :

الخيل والليل والبيداء تعرفني

والسيف والرمح والقرطاس والقلم

ئەویش بە پەشۆکاوییەوە وەڵامی د ەداتەوە:
قتلتني قتلك الله

هەر لە عیراق دەمێنینەوە، بەڵام زەمەنەکە دەگۆڕین و باسی شاعیرێکی ناسراوی تری عیراق دەکەین، کە لە سەدەی بیستەمدا ژیاوە، واتە 10 سەدە دوای موتەنەبی، هەرچەندە حکایەتی ئەویش کەمێک لە حکایەتی موتەنەبییەوە نزیکە، ئەویش شاعیری ناسراوی عیراقی جەواهیرییە.

جەواهیریی و دەسەڵات

هەر لەدێر زەمانەوە عیراق بێ رکابەر پایتەختی شیعری عەرەبییە و کۆمەڵێک شاعیری مەزنی تێدا لەدایک بووە لەوانە : موتەنەبی، بەدر شاکر سەیاب، نازک مەلائکە، عەبدلوەهاب بەیاتی، جەواهیری، موزەفەر نەواب و زۆری تریش.
هەموو ئەدیبان و شاعیرانی عەرەبیش لەسەر ئەوە کۆکن، کە مەهدی جەواهیری ، خاوەن پێگەیەکی بەهێزی شیعری عەرەبییە لە سەدەی نوێیدا.
شیعرەکانی لە رووی ناوەڕۆک و شێوازیشەوە، داهێنان و جوانییەکی زۆری تێدایە. لەهەمانکاتیشدا خاوەنی هەڵوێستی سیاسی بووەو زۆرجاریش هەڵوێستە سیاسییەکانی مایەی رەخنەی توندبوون لەم شاعیرە. لەرووی سیاسییەوە زیاتریش لە پارتی کۆمۆنیستی عیراقەوە نزیک بوو.

مەلایەکی نەجەفی

محەمەد مەهدی جەواهیری لە 27 تەموزی 1899 لە شاری نەجەف لە بنەماڵەیەکی ئایینی و ناوداری نەجەف لەدایک بووە، ساڵی 1997 لە دیمەشقی پایتەختی سوریا کۆچی دوایی کردووە.
سەرەتا جەواهیری زانستی ئایینی خوێندووە، بەڵام پاشان وازی لە مەلایەتی هێناوەو تێکەڵی ژیانی ئەدەبی وسیاسی و رۆژنامەگەری بووە. جێگەی ئاماژەیە جەواهیری جگە لەوەی شاعیرێکی بەتوانا بووە، لەهەمانکاتیشدا رۆژنامەنووسێکی چالاکیش بووە، بەتایبەتی لەسەردەمی لاویدا کۆمەڵێک رۆژنامەی دەرکردووە لەوانە» الفرات،الانقلاب، الراي العام» ساڵی 1923 یەکەمین دیوانی شیعری خۆی بەناوی « حلبة الادب» چاپکردووە. جەواهیری زۆر هۆگر و شەیدای شیعرەکانی موتەنەبیش بووە، هەرچەندە لە رووی پەیوەندی لەگەڵ دەسەڵاتیش، کەمێک لە یەکترییەوە نزیکن.

جەواهیری شاعیری کۆشکی دەسەڵات

نەیارانی جەواهیری زۆرجار بە شاعیری کۆشکی دەسەڵاتی دادەنێن. ئەویش خاوەنی حکایەتی سەیروسەمەرەیە لەگەڵ کۆشكی دەسەڵات، لە سەرەتای ژیانیدا لە کۆشكی دەسەڵات کاریکردووە، بەڵام لە دوا ساتەکانی ژیانیدا دەبێتە دوژمنی سەرسەختی کۆشکی دەسەڵاتی بەغدا.

جەواهیری لەسەرەتای لاویدا لە کۆشکی پاشایەتی مەلیک فەیسەڵ کاریکردووە، بەڵام پاشان بەهۆی قەسیدەی « جربیني» یەوە، لە کۆشک دەردەکرێت، دواتریش تێکەڵی رێکخراوەکانی حزبی شیوعی عیراق دەبێت، هەموو توانا شیعریی و رۆژنامەگەرییەکانی دەخاتە خزمەتی ئەم پارتەوە. لەهەمانکاتیشدا دەبێتە دوژمنی سەرسەختی هەموو نەیارانی ئەم حزبە بەتایبەتی حزبی بەعس.
جەواهیری شیعری بۆ مەلیک فەیسەڵی یەکەم و دووەم وتوە، هەروەها شیعری بۆ میر عەبدوڵڵای وەسی مەلیک فەیسەڵی دووەم و نوری سەعید وتوە، کە دوژمنی سەرسەختی شیوعییەکان بووە.
لە ستایشی مەلیک فەیسەڵی یەکەم دەڵێت:

اعلى المللوك محله نبلا

وشرفوا مكانته فضلا

لە ستایشی میر عەبدوڵڵا وەسی مەلیک فەیسەڵی دووەم دەڵێت:

عبدالإله وفي المكارم شركة

شاركت في خصل المليك الأوحد

يا ابن الهواشم حرة عن حرة

وابن الخلائف أصيدا عن أصيد

بۆ مەلیک فەیسەڵی دووەمیش دەڵێت:

يا أيها الملك الأغر تحية

من شاعر باللطف منك مؤيد

أنا غرسكم أعلى أبوك محلتي

نبلا، وشرف فضل جدك مقعدي

بەعس و جەواهیری

یەکێک لە کێشە گەورەکانی حزبی بەعس ئەوەبوو، بەشێكی زۆری ئەدیبان، نووسەران، شاعیران، گۆرانیبێژان، تابلۆکێش و هونەرمەندانی، لەگەڵ حزبی شیوعیدا بوون، تاک و تەرا، شاعیرێک یان نووسەرێک لەگەڵ بەعسییەکان بوو، ئەمەش خەوش و داخێکی گەورە بوو بۆ سەرانی ئەم حزبە. لە شەستەکانیشەوە جەواهیری یەکێک بوو لە شاعیرە ناودارەکانی عیراق، لە زۆربەی بۆنەکانیشدا دژی بەعس شیعری دەنووسی. ئەمەش وایکرد کە ببێتە دوژمنی سەرەکیان، هەرچەندە دواتر لە سایەی کودەتای ساڵی 1968 دووبارە لەسەر داوای حکومەتی بەعسییەکان دەگەڕێتەوە بۆ بەغدا و مانگانەش 150 دیناری وەکو خانەنشینی بۆ دەبڕنەوە، کە لەوکاتەدا بڕە پارەیەکی زۆر بووە، هەروەها کەمێک لە دوژمنیایەتیی بەعسییەکان کەوت، بەڵام ئەوەش کاتی بوو.

جەواهیری و سەدام

هیچ حاکمێکی عەرەبی هێندەی سەدام شاعیرەکانی نەچەوساندۆتەوە، لەهەمانکاتیشدا هیچکامیان هێندەی ئەو شیعری بۆ نەنووسراوە. سەدام حاکمێکی دیکتاتۆر بوو لەهەمانکاتیشدا خاوەنی سەروەت و سامانێکی زۆریش بوو، وەکو هەموو حاکمێکیش حەزی بەوە هەبوو کە شاعیران شیعری ستایشی بۆ بنووسن، لەمەشدا کۆمەڵێک شاعیری عەرەبی نانیان کەوتە رۆنەوە، بەڵام سەدام شانسی لەگەڵ شاعیرە عیراقییەکان زۆر کەم بوو، چونکە زۆربەیان دژی بوون. لەپاش گەڕانەوەی جەواهیری، سەدام کەمێک دۆستایەتی لەگەڵ پەیدا کرد، لەماوەی پێشووشدا کۆمەڵێک ڤیدیۆ و فۆتۆ بڵاوبوونەوە، کە سەدام لە کۆشکەکەی خۆی پێشوازی لە جەواهیری کردووە، بەڵام ئەم دۆستایەتییە بەردەوام نەبوو، ناچار جەواهیری ساڵی 1980 عیراق بەجێدەهێڵێت و دەچێتە وڵاتی دوژمنە سەرسەختەکەی سەدام کە ئەویش حافیز ئەسەدە، هەتا کۆتایی ژیانی لە دیمەشق دەمێنێتەوە. ساڵی 1994 دووبارە ناسنامەی عیراقی لە جەواهیری دەستێنرێتەوە چونکە بەشداری لە میهرەجانی جادریە لە سعودیە کرد، ئەمەش بە پێی بۆچوونی سەدام خیانەت بووە لە نیشتمان، چونکە سعودیە دوژمنی عیراق بووە، جەواهیریش لەداخی ئەم هەڵوێستەی سەدام، شیعرێکی داشۆرین لە دژی دەنووسێت، تەنانەت قسەی ناشایستەش بە دایکی و بنەچەی سەدام دەڵێت.

جەواهیریی سەرۆک و پادشاکانی عەرەب

بەشێک لە رەخنەگرانی جەواهیری، بە شاعیری پادشا و سەرۆکەکانی عەرەبی دادەنێن، ئەوەش لەبەرئەوەی شیعری زۆری بۆ پیاداهەڵدان و ستایشی حاکمە دیکتاتۆرەکانی عەرەب وتوە. جەواهیری شیعری ستایشی بۆ مەلیک حوسێنی ئورودن، مەلیک حەسەنی دووەمی مەغریب، حافیز ئەسەد، وتوە. پارادۆکس لەوەدایە جەواهیری خۆی بەشاعرێکی شۆڕشگێڕ دادەنا و بۆیە عیراقی بەجێهێشت لەبەرئەوە شیعری ستایش بۆ سەدام نەڵێت و خۆی بەنەیاری رژێمی دیکتاتۆری دادەنا، کەچی شیعری بۆ مەلیک حوسێن دەوت، کە خۆی و مەملەکەتەکەی، بە خێرو سەدەقەی سەدام دەژیا.
بەدڵنیاییەوە ژیانی ئەدەبی جەواهیری پڕیەتی لەلێکدژیی و ئاڵۆزی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا گەر سەیری شیعرەکانی تری بکەین، جوانیی و بەهرەمەندی و داهێنانی گەورە لە شیعرەکانیدا دەبینینەوە.

هەر لەعیراق دەمێنینەوە، بەڵام ئەمجارەیان باسی ژیانی ژنە شاعیرێک دەکەین، کە ئەویش سەرەتا زۆر عاشقی سەدام دەبێت، بەڵام دوایی دژی دەوەستێتەوە ئەویش ژنە شاعیری کوێتی سوعاد ئال سەباحە.

ژنە شاعیرێک عاشقی دیکتاتۆرێک دەبێت

وەکو پێشتر وتم کاتێک سەدام بووە حاکمی عیراق، زۆر شاعیری عەرەبی کەوتنە ستایش و پیاهەڵدانی، بەتایبەتی لە میهرەجانی شیعری « المربد» دا، زۆر شاعیری عەرەبیمان دەبینی کە ستایشی سەدامیان دەکرد. یەکێکیش لەو شاعیرانە، ژنە شاعیرەی کوێتی سوعاد سەباح بوو. ئەم ژنە کە دەهات بۆ عیراق هەموو دەزگا میدیاکانی عیراق گرنگیان پێدەدا و شیعرەکانیان بڵاودەکردەوە.
سوعاد سەباح لە ساڵی 1942 لە کوێت لەدایک بووە، جگە لەوەی شاعیرەیەکی ناسراو بوو، ئەکادیمییەکی ناسراوی کوێتیش بوو ، ساڵی 1981 بڕوانامەی دکتۆرا لە زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی لەندەن دەهێنێت. سەر بە بنەماڵەی سەباحە کە سەدان ساڵە حوکمی کوێت دەکەن. ژنی شێخ محەمەد موبارک سەباح بوو، کە جێگری حاکمی کوێت بوو، ئەم ژنە شاعیرە پێویستی بە پارەو پوولیش نەبوو، بەڵام میرنشینەکەی پێویستیان بە سەدام بوو.
لەوکاتەشدا سەدام خۆی بە پارێزەری هەموو عەرەب دەزانی بەتایبەتی دەوڵەتانی کەنداوی فارس، جەنگی لەجیاتی هەمووان لە دژی ئێران دەکرد. هیچ دەوڵەتێکی عەرەبی هێندەی کوێت پشتگیری رژێمی سەدامی نەکرد، ئەوان چ لە رووی ئابووری، سیاسی، تەنانەت فەرهەنگیشەوە، زۆر پشتگیری سەدامیان دەکرد. زۆربەی گۆرانیبێژان، شاعیر، نووسەر، رۆژنامەنووسانی کوێتی، هەموویان بە شان و باڵی سەدام و رژێمەکەیان هەڵدەدا.

ساڵی 1985 سوعاد سەباح شیعرێکی بەناوی « حب الى سيف عراقي ، خۆشەویستی بۆ شمشێرێکی عیراقی « نووسی، لەمەشدا زیاتر مەبەستی سەدام بوو کە بە شمشێری عەرەب وەسف دەکرا.

لە شیعرەکەیدا دەڵیت:

انا إمرأة قررت أن تحب العراق

وأن تتزوج منه أمام عيون القبيلة
فمنذ الطفولة كنت أكحل عيني بليل العراق

وكنت أحني يدي بطين العراق

وأترك شعري طويلا ليشبه نخل العراق
لەوکاتەدا قسەی زۆر لە بارەی پەیوەندی ئەم ژنە شاعیرە بەسەدامەوە دەکرا، چونکە چەندینجار سەدام بە تەنها بینیوویەتی، ئەویش هەرچەندە ژنێکی ئەکادیمیی و مێردەکەشی میرێکی کوێتی بوو، بەڵام خۆشەویستی خۆی بۆ سەدام نە دەشاردەوە. ئینجا نازانم ئەمە بە ئاگاداری مێردەکەی بوو یان نا؟!.

پەشیمان بوونەوە
بەڵام کاتێک سەدام لوولەی تۆپەکانی ئاڕاستەی کوێت کرد و داگیریکرد، ئینجا پەنچەی پەشیمانی گەست و لە رادیۆی لەندەنەوە، دەگریا و تووشی شۆک بوو کاتێک سەدام کوێتی داگیرکرد. ئەمان هەموویان لە ئاست تاوانەکانی سەدام کەڕو کاس بوون، هەتا سەدام چووە گیانیان.

لە شیعرێکیدا باسی ئەم شۆک و پەشیمانییەی دەکات و دەڵێت:

أيها الجار الذي هدم داري

وأنا عمرت في قلبي له ركنا ودارا

إنني مكسورة، مقهورة، ذاهلة

تقذف الخيبة أحلامي يمينا ويسارا.

دواتر ئەو شیعرەی لە دیوانەکەی سڕیەوە کە پێشتر بۆ سەدامی وتوە، بەڵام دەردی مەسەلە عەرەبییەکە دەڵێت « دوای وێران بوونی بەسرە»

عیراق و رۆژهەڵات بەجێدەهێڵین و دەچین بەرەو ئەوروپا و سەردانی ساڵۆنەکانی سەدەی حەڤدە و هەژدەی میرو نەجیبزادەکانی فەرەنسا دەکەین، لێرەش شاعیران حکایەتی بەلەزەتیان هەیە.

ساڵۆنە ئەدەبییەکانی فەرەنسا

هەروەک چۆن خێڵ و میرو پادشاکانی عەرەب شاعیری تایبەت بەخۆیان هەبوو، لە فەرەنساش بەهەمانشێوە بوو، بەتایبەتی لەسەدەکانی شانزە و حەڤدە و هەژدەدا دیاردەیەکی سەیر سەرهەڵدەدات ئەویش ساڵۆنە ئەدەبییەکانە. ئەم ساڵۆنانە لەناو مێژووی ئەدەبیاتی فەرەنسیدا، پانتایی گەورە داگیر دەکەن. لەم سەدانەدا، میرو نەجیبزادەکان، کۆشکەکانیان بە رووی شاعیران، شانۆکاران، تابلۆکێش و موزیکژەنەکان دەکردەوە. هەر میرەو کۆمەڵێک شاعیرو نووسەر و هونەرمەندەی تایبەتی بەخۆی هەبوو. لەماوەی پێشوودا چاوم بە وتارێکی نووسەری مەزنی فەرەنسی ئیمیل زۆلا کەوت، ئەو خۆی دژی ئەدەبی ساڵۆنەکان بووە، چونکە پێی وایە کە ئەدەب نابێت تەنها بۆ چینێک قۆرخ بکرێت، بەڵکە دەبێت بۆ هەموو گەل بێت.

زۆلا دەڵێت:

ساڵۆنەکانی نەجیبزادەکان، ئەوان بۆیان هەبوو رۆحی ئەدەبی دیاری بکەن و ئەدەبی باش و خراپ دابنێن و هەر ئەوانیش بۆیان هەبوو، بڕیاری یەکلاکەرەوە لە بارەی ئەدەبەوە بددەن.

دواتریش دەڵێت:

نەجیبزادەکان حەزیان دەکرد، هەروەک چۆن خاوەنی چێشتلێنەر و کارگوزاری تایبەت بوون، ئاواش خاوەنی شاعیری تایبەت بە خۆیان بن، لەوکاتەدا ئەمانە بووبون بە خاوەنی ئەدەب.
دواتریش زۆلا لەو وتارەیەدا تیشكی خستۆتە سەر پەیوەندی نێوان کۆمەڵێک شاعیر و ئەدیبی گەورەی فەرەنسا لەگەڵ ستەمکارترین حاکمی فەرەنسا کە ئەویش لویسی چوارەدە بوو. ئەم پیاوەش پەیوەندی سەیری بە ئەدیب و شاعیرانەوە هەبووە.

لویسی چوارەدەو شاعیرانی فەرەنسا

لویسی چواردە یەکێکە لە پادشا ناسراوەکانی فەرەنسا، لە هەمانکاتیشدا ئەم پادشایە، گوزارشت لە حوکمێکی رەها و دیکتاتۆری دەکات، هەربۆیە زۆرجار لویسی چوارەدە وەکو سیمبۆڵێک بۆ «ئەبسلوتیزم» دادەنرێت و خاوەنی وتەیەکی ناسراوە:

من دەوڵەتم و دەوڵەتیش منم

بەڵام لەپەنا ئەمەشدا فەرەنسا لەسایەی لویسی چوارەدا لە رووی فەرهەنگییەوە، گەشەیەکی گەورەی بەخۆوە بینیووە. ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەم حاکمە زۆر باشبووە لەگەڵ شاعیران و سەخی تەبیعەتانە پارەی پێ بەخشییوون و مووچەی تایبەی بۆ گەلێک شاعیری ناسراوی فەرەنسی بڕیوەتەوە، بۆ نموونە لەو سەردەمەدا بەناوبانگترین شاعیری فەرەنسا کورنی بووە، کە شاعیرێکی شانۆییش بووەو بە یەکێک لە کۆڵکەکانی شیعری فەرەنسی دادەنرێت. ساڵانە 2 هەزار فرانکی هەبووە، «دیمارییە» ی شاعیر و درامانووسی بەناوبانگیش 1200 فرانک، «مۆلێر» شاعیرو شانۆنووس 1000 . هەروەها «ژان راسین» کە ئەویش یەکێکە لە شانۆنووسە مەزنەکانی فەرەنسا، ئەمیش ساڵانە 800 فرانکی لە کۆشكی پادشایەتی بۆ براوەتە.
ئەمەش لە کاتێکدا ئەم ئەدیب و شاعیرانە رۆڵی بەرچاو و گەورەیان هەبووە لە بواری ئەدەبیات و فەرهەنگی فەرەنسیدا، لە کاتێکدا پەیوەندییان لەگەڵ دیکتاتۆرترین حاکمی فەرەنسا هەبووە. جگەلەوەش لە کاتێکدا کە ئەمانە بە لێشا و پارەیان لە کۆشکی شاهانە وەرگرتووە، زۆرینەی خەڵکی فەرەنسا لەوپەڕی هەژاریی و نەداریدا ژیاون.
فەرەنسا بەجێدەهێڵین بەڵام هەر لە ئەوروپا دەمێنینەوەو بەرەو وڵاتە ساردەکەی روسیا دەڕۆین، لێرەش شاعیرێک حکایەتێکی سەیری لەگەڵ کۆشکی دەسەڵاتدا هەیە.

شاعیرەکەی شۆڕشی روسیا

کاتێک سەیری مێژووی ئەدەبیاتی روسیا دەکەین، کۆمەڵێک شاعیری مەزن دەبینین، یەکێکیش لەو شاعیرانە فلادیمیر مایکۆفسکییە کە نازناوی « شاعیری شۆڕش» یان لێنابوو. ئەم شاعیرەش خاوەنی حکایەتێکی ئێجگار سەیرو سەمەرەیە لەگەڵ دەسەڵاتداران، سەرەتا زۆر بە جۆش و خرۆشەوە تێکەڵی شۆڕشەکە دەبێت و تەواوی هێز و تواناکانی بۆ خزمەتکردنی شۆڕشەکە تەرخان دەکات، لێ پاش چەند ساڵێک بێزار دەبێت و دواجاریش کۆتایی بە ژیانی خۆی دەهێنێت.

ئەدیبێکی بێگانە لە مۆسکۆ

مایکۆفسکی لە مانگی تەموزی 1893 لە شارۆچکەی « بەغدادی» لەدایک بووە و لە 14 ئەپریلی 1930 خۆی کوشتووە. ئەوەی جێگەی سەرنجم بوو ناوی شارۆچکەکەیان بوو» بەغدادی»، نازانم لە کوێوە هاتووە، هەرچەندە پاشان دەسەڵاتدرانی سۆڤێتی ناوەکەی دەگۆڕن و دەیکەن بەناوی « مایکۆفسکی» یەوە.
باوکی « رۆسمن» تەتەری بووەو دایکیشی خەڵکی « ئۆکرانیا» بووە. واتە مایکۆفسکی لە بنەماڵەیەکی فرە کولتووریی و نەتەوەیی لەدایک بووە ئەمەش جۆرە هەستێکی کۆسمۆپۆلیتیکی لادروست کردووە. پاشان لە قوتابخانە فێری زمانی جۆرجی و روسی دەبێت.
ساڵی 1906 لەپاش کۆچی دوایی باوکی لەگەڵ دایکی و دوو خوشکەکەی ناچار جۆرجیا بەجێدەهێڵن و دەچن بۆ مۆسکۆ. بەهۆی هەژاری بنەماڵەکەشیانەوە، ساڵی 1908 واز لە خوێندن دەهێنێت،بەڵام پاشان ساڵی 1911 پەیوەندی دەکات بە کۆلیژی هونەرەجوانەکان لە مۆسکۆ و لێرەشەوە تێکەڵی ژیانی سیاسی و ئەدەبی مۆسکۆ دەبێت.
مایکۆفسکی هەژاریی و بێدرامەتیی کاریگەری گەورەی تێکردووە، بەتایبەتی پاشئەوەی باوکی دەمرێت، تەمەنی 13 ساڵان دەبێت، رەوشی ژیانیان تەواو ناخۆش دەبێت. پاشان لە بیرەوەرییەکانیدا باسی ئەو ساتانە دەکات و دەڵێت: لەپاش مردنی باوکم تەنها 10 رۆبڵی خانەنشینی ئەومان هەبوو ئەمەش زۆر کەم بوو، ئێمە ناچاربووین بەرەو مۆسکۆ بڕۆین، لەوێش ئەوپەڕی هەژاریی و برسێتی و نەدرایمان بینی.
بەڵام لەهەمانکاتیشدا ژیانی روسیا و مۆسکۆ، ماگنێتی گەورەی هەبووە، کۆمەڵێک ناخۆشی لەبیربردۆتەوە، وەکو دواتریش لە بیرەوەرییەکانیدا دەڵێت: روسیا ماگنێتێکی گەورەی هەبوو، هەمیشە بەرەو لای خۆی رایدەکێشام.
پاشان تێکەڵی ژیانی سیاسی دەبێت و پەیوەندی بە پارتی بەلشەفییەوە دەکات. ساڵی 1908 بۆ یەکەمجار لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیر دەکرێت، چونکە لە چاپخانەی نهێنی بەلشەفییەکان کاری دەکرد، بەڵام بەهۆی کەمی تەمەنیەوە، ئازادی دەکەن. پاش شەش مانگی تر، لەهەمان ساڵدا دووبارە دەستگیر دەکرێت، ئەوەش بەهۆی بەشداریکردنی لە خۆپیشاندانی بەلشەفییەکان، دیسانەوە بەهۆی کەمی تەمەنیەوە، رەحمی پێدەکەن و تەنها چل رۆژ زیندانی دەکرێت. بەڵام ساڵی 1909 کاتێک هەوڵی ئازادکردنی 13 زیندانی گرتووخانەی نوڤنسکا، نزیکەی ساڵێک د ەستگیر دەکرێت.
مایکۆفسکی هەر لەتەمەنی منداڵییەوە بەهرەی شیعری تێدا لەدایک دەبێت، لە تەمەنی پانزە ساڵیدا یەکەمین شیعری خۆی بەناوی « هەورێک لە شەرواڵ» دا بڵاو دەکاتەوە. پاشانیش کۆمەڵێک شیعری تر دەنووسێت، کە تێیدا دژایەتیکردنی سەرمایەدار و زوڵم و زۆری چینایەتی، دەبێتە ناونیشانی سەرەکی. هەر لەیەکەم شیعریەوە هەست بەمە دەکرێت و داوای رووخانی چوار شت دەکات:

بروخێت خۆشەویستیتان، برووخێت هونەرەکەتان، بروخێت رژێمەکەتان، بروخێت ئاینەکەتان.

لەپاش سەرهەڵدانی شۆڕش، مایکۆفسکی پەیوەندییەکی زۆر قووڵی لەگەڵ شۆڕش و شۆڕشگێران دەبێت و هەموو توانا شیعرییەکانیشی بۆ خزمەتی شۆڕشەکە بەکاردەهێنێت، هەرئەمەش وادەکات کە نازناوی شاعیری شۆڕشی لێبنێن.

شاعیری شۆڕش

مایکۆفسکی پەیوەندییەکی زۆر پتەویی لەگەڵ سەرانی نوێی شۆڕشەکە هەبوو بەتایبەتی لەگەڵ لینین رابەری یەکەمی شۆڕشەکە. هەرچەندە مایکۆفسکی کەسێکی هەست ناسک بوو، داوای خۆشەویستی بۆ ژیان دەکرد، بەڵام لە کاتی جەنگی ناوخۆدا، بە شیعرەکانی پشتگیری جەنگی ناوخۆی دەکرد. لە رووی ژیانی تایبەتیشەوە، مایکۆفسکی پەیوەندییەکی لەگەڵ کۆمەڵێک ژن هەبووە. بەڵام لەکۆتاییدا شاعیری شۆڕش تووشی بێ ئومێدی دەبێت بەرامبەر بە شۆڕشەکە و دەسەڵات، لەرووی ژیانی تایبەتیشەوە رووبەروی کۆمەڵێک تەنگژەی ئەڤینداری دەبێتەوە. هەرئەمەش وادەکات کە لە کۆتاییدا بڕیارێکی ترسناک بدات و کۆتایی بەژیانی بهێنێت.
هەرچەندە هەتاوەکو ئەمڕۆش قسەوباسێکی زۆر لەبەرامبەر هۆکاری خۆکوشتنەکەی هەیە، هەندێک پێیان وایە کە لە پاش ئەوەی دەسەڵاتدارانی سۆڤێتی پشتگوێیان خست، مایکۆفسکی هەستی بە بێ ئومێدی لە شۆڕشەکە کردووە بەتایبەتی کاتێک ستالین دێتە سەرکار. هەندێکی تریش دەیگەڕێننەوە بۆ شێوازی مایکۆفسکی، کە لەگەڵ کۆمەڵێک ژن و پەیوەندی سۆزداری هەبوو، لەکۆتایشدا هەستی بە شكست کردووە.
جگەلەوەش قسەوباسێکی زۆر لەبارەی ئەوەوە دەکرێت، ئایا ئەوە دەسەڵاتی سۆڤێتی بوو زوڵمی لەم شاعیرە گەنجە کردووە یان شاعیرە گەنجەکە خۆی زوڵمی لە خۆی کرد و هەموو هێز و توانای خستە ناو گیرفانی شۆڕشەوە.
حیکایەتی مایکۆفسکی یەکێکە لە حیكایەتی ئەو شاعیرانەی کە خۆیان بە دەسەڵاتێکەوە هەڵدەواسن، دواتریش زوو هەست دەکەن کە زوڵمیان لە خۆیان و توانا ئەدەبییەکانیان کردووە، زۆرکەسیش رەخنە لە مایکۆفسکی دەگرن، کە لە سەرەتادا بەهەموو شێوەیەک پشتگیری لە دەسەڵات کردووە، لەکاتێکدا ئەو دەسەڵاتە سەدان نووسەر و ئەدیبی زیندانی کردووە یان لە وڵات دەریکردوون، مایکۆفسکیش نەک هەڵوێستی نەبووە، بگرە داکۆکیشی لەو دەسەڵاتە کردووە، بەڵام پاشان کاتێک کە دەسەڵات وەکو جاران گرنگی پێنادات، ئینجا مایکۆفسکی هەست دەکات کە هەڵەی کردووە.

حیکایەتی مایکۆفسکی پێچەوانەی بەشێکی تری شاعیرانی شۆڕشگێر بووە، چونکە دژی دەسەڵاتی سیاسی بوون، بۆ نموونە شاعیری ئیسپانی لۆرکا، کە دوایی بە دەستی دەسەڵاتی سەربازی ئیسپانیی دەکوژرێت.

شاعیر و هونەرمەندە مەزنەکەی ئیسپانیا

فیدریکا گارسیا لۆرکا لە یەک کاتدا شاعیر و شانۆنووس و وێنەکێش و موزیکژەنێکی بەتوانا بوو بەتایبەتی لە پیانۆدا ئوستاز بوو. لە 5 تەموزی 1898 لە گوندێکی هەرێمی غەرناتەی ئیسپانیا لەدایک بووەو لە 19 ئابی 1936 لەلایەن دەسەلاتی سەربازی فاشیستی فرانکۆوە گوللەباران دەکرێت.
لۆرکا یەکێکە لەو شاعیرانەی کە بەشێکی زۆری کارەکانی گوزارشت لە جوانیی، مرۆڤ دۆستی، ئاشتی دەکات، لەهەمانکاتیشدا دژی زوڵم و زۆرداری بووە. بەشێکی زۆری کارەکانی کراوە بە عەرەبی و کوردی، کۆمەڵێک بەرهەمی جوانی هەیە لە پێش هەموویانەوە شانۆگەریی « زەماوەندی خوێنین» و دیوانی شیعری «گۆرانییە قەرەجییەکان» بەتایبەتی زەماوەندی خوێنین، کاتێک کە خوێنمەوە زۆر کاری تێکردم، وام هەست دەکرد کە باسی کوردستان دەکات، لەرووی ناوەڕۆکی حکایەتەکەوە، لە کۆمەڵگای کوردی دەچێت.
حکایەتی لۆرکا زۆر جیاوازە لە حکایەتی مایکۆفسکی، ئەو کەسێکی هونەرمەند بووە، لە زۆر بواری هونەریی و ئەدەبیدا بەتوانا بووە، ئەو لەیەک کاتدا کۆمەڵێک شیعر و شانۆگەری جوانی نووسیوە، هەروەها ژەنیارێکی زۆرباشی پیانۆش بووە و کۆمەڵێک پارچە موزیکی جوانی ژەنیوە، هەروەها کۆمەڵێک تابلۆی جوانیشی کێشاوە. ئەمەش لە کەم کەسدا دەردەکەوێت، بەڵام بەداخەوە ئەم هونەرمەندە مەزنە، شانسی لەگەڵ دەسەڵات نابێت.

منداڵێکی شەرمن و نەخۆش

سەرەتا لۆرکا نەیدەتوانی بە باشی قسە بکات و بجوڵێت، هەتاوەکو تەمەنی چوار ساڵی، بەمشێوەیە مایەوە، پاشان تەندروستی باشبووە. باوکی جووتیارێکی دەوڵەمەندبووەو خاوەنی زەیوزارێکی زۆر بووە، دایکیشی ژنێکی خوێندەوار بووە لە بنەماڵیەکی نەجیبزادە بووە.
هەر لە منداڵییەوە بەهۆی ئەوەی تێکەڵی منداڵان نەبووە، خەیاڵ و بیرکردنەوەی زاڵبووە بەسەریدا، حەزیشی بە شانۆ هەبووە. پاشان دەست دەکات بە شانۆ و وتارنووسین، یەکەمجار لە ساڵی 1918 کتێبێکی بەناونیشانی « سەرنج و دیمەن» بڵاودەکاتەوە. ئەمەش زیاتر وەکو سەفەرنامەیەک وابوو، کە لە ماوەی پێشوودا لە نێوان غەرناتە و مەدریدا کردوویەتی. پاشان ساڵی 1920 یەکەم شانۆگەری خۆی بڵاو دەکاتەوە بەڵام سەرکەوتوو نابێت، ئەمەش کەمێک تووشی بێئومدی دەکات، بەڵام بەپێچەوانەی شانۆوە، لە بواری شیعردا پێشدەکەوێت بەتایبەتی کاتێک دیوانە شیعریە بەناوبانگەکەی « گۆرانییە قەرەجیەکان» بڵاودەکاتەوە، لە تەوای ئیسپانیادا ناوبانگ پەیدا دەکات. پاشان دووبارە دەگەڕێتەوە بۆ شانۆ و کۆمەڵێک شانۆگەری زۆر سەرکەوتوو دەنووسێت لە پێش هەمووشیانەوە› زەماوەندی خوێنین» هێندەی تر بەناوبانگ دەبێت.

لۆرکا نوێنەری ئەدیبە نوێخوازەکانی ئیسپانیا بووە لە سەرەتای سەدەی بیستەم، کەسێکی نوێخواز، ئازاد ، مرۆڤ دۆست بووە، ئەمەش لەکاتێکدا رەوشێکی نامرۆڤیی و جەنگ و شەڕ بەسەر وڵاتدا زاڵبووە. کۆمەڵێک هاوڕێی نووسەر و وینەکێشی بەتوانای هەبوو کە پاشتر ناوبانگیان لەجیهاندا پەیداکردو بوونە نوێنەری نوێخوازی هونەری و ئەدەبی بوون لە جیهاندا بەتایبەتی سیلڤادۆر دالی، پاپلۆ نیرۆدا.
لەوکاتەدا جەنگێکی خوێناوی لە نێوان کۆماریخوازەکان و کودەتاچییە فاشیستەکان بەسەرۆکایەتی فرانکۆ روودەدات، لۆرکاش لەناو خەڵكیدا بە کەسێکی چەپ لەقەڵەمدراوە، هەرئەمەش وادەکات کە ببێتە دوژمنی دەسەڵاتی سەربازی فرانکۆ و پاش ئەوەی دەستگیر دەکرێت، لە 19 ئابی 1936 گوللەباران دەکرێت.

گولەبارانکردنی
هەتاوەکو ئێستاش لە تەواوی جیهاندا قسەوباسی زۆر لەبارەی کوژارن و گوللەبارانکردنی لۆرکا دەکرێت. هەندێک دەڵێن بەهۆی هەڵوێستی سیاسییەوە بووە،هەندێکیش دەڵێن بەهۆی ئەوەبووە کە کەسێکی هۆمۆسێکسواڵ «هاورەگەزباز» بووە، رژێمی فرانکۆش وەکو نازییەکان ڕقیان لە هاوڕەگەزبازەکان بووە.
هەروەها گوللەبارانکردنیشی خۆی لەخۆیدا حکایەتێکی زۆر مەزن و جوانە، لەو ساتەی کە دوو سەربازی رژێمی سەربازی دەست بە پەلەپیتکەی چەکەکایندا دەنێت بۆئەوەی لۆرکا گوللەباران بکەن، ئەو دەستدەکات بە شیعرخوێندنەوەو کۆمەڵێک بەیتی شیعری زۆر جوان دەڵێت، کەهەتاوەکو ئێستاش لەناو ئەدەبیاتی جیهاندا بەناوبانگە و زیندووە. بەڵام ئەوەی مایەی ناخۆشیە، جەستەی لۆرکا فڕێدەدرێت و کەسیش نازانێت لە کوێیە.

جێگەی ئاماژەیە لۆرکا پێشتر پێشبینی ئەم چارەنووسە ناخۆشەی خۆی کردووە ئەمەش لە پارچە شیعرێکدا دەڵێت:

من زانیم کوژراوم

لە قاوەخانە و گۆڕستان و کڵێساکان

بەدوای لاشەکەمدا دەگەڕان

بەرمیل و گەنجینەکان هەڵدرانەوە

سێ لاشەیان دزی

ددانە ئاڵتوونەکانیان دزین

بەڵام هیچ کاتێک منتان نەدۆزییەوە.

بەدڵنیاییەوە لۆرکا پەیوەندییەکی زۆر خراپی لەگەڵ دەسەڵات هەبوو، هەرئەمەش بووە هۆی ئەوەی ببێتە قوربانی یەکێک لە رژێمە دیکتاتۆر و خوێناوییەکانی سەدەی بیستەم کە ئەویش رژێمی فرانکۆی فاشیست بوو.
حکایەتی لۆرکاش لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی، جیاواز نەبوو لەگەڵ حکایەتی شاعیرێکی تری هاوڕێی کە ئەویش بابلۆ نیرۆدا، شاعیری شیلیی بوو.

شاعیرێک لە ئەمریکای لاتینەوە

یەکیک لە هاوڕێ نزیکەکانی لۆرکا، بابلۆ نیرۆدا شاعیری شیلی بوو، پەیوەندی ئەم دوانە زۆر پتەو بوو، بەداخەوە لەرووی چارەنووسیشەوە وەکو یەک بوون. بابلۆ نیرۆدا شاعیر و ئەدیب و دیبلۆماتکارێکی بەتوانا بوو. ساڵی 1904 لە دایک بووەو ساڵی 1973 کۆچی دواییکردووە، هەندێکیش دەڵێن لەلایەن حکومەتی دیکتاتۆری پینۆشێوە، دەرمانخوارد کراوەو کوژراوە. ساڵی 1971 خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاداب وەردەگرێت.
نیرۆدا نەک لە شیلی بگرە لە تەواوی جیهاندا ناوبانگێکی گەورەی هەبوو، لەمبارەیەوە رەخنەگر و بیرمەندی ناسراوی ئەمریکی هارۆلد بلوم دەڵێت: بەهیچ شێوەیەک ناتوانین بەرواردی شاعیرێکی رۆژئاوایی لەگەڵ نیرۆدا دا بکەین. نووسەری ناسراوی کۆڵۆمبیی و جیهانی گابرێل مارکیز کە هاوڕێیەکی نزیکی نیرۆدا بوو، لەبارەیەوە دەڵێت:
بابلۆ نیرۆدا باشترین شاعیری سەدەی بیستەم بووە

دیارە نیرۆداش خاوەنی حکایەتێکی زۆرە لە بارەی سیاسەت و شۆڕش و دەسەڵاتەوە، لەجیهانیشدا چ شیعرەکانی چ کتێبی بیرەوەرییەکانی، مایەی سەرنجی جیهان بووە لە کوردوستانیش شاعیری کۆچکردوو شێرکۆ بێکەس، زۆر هۆگری شیعر و کتێبی بیرەوەرییەکانی بوو، تەنانەت لە دیدارێکیدا دەڵێت: دەمەوێت بیرەوەرییەکانم وەکو ئەوانەی نیرۆدا بنووسمەوە.
ساڵی 1920 لە قوتابخانە «گابریلا میستراڵ» دەناسێت، ئەم ژنە نووسەر و ئەدیب و دیپلۆماتکارێکی ناسراوی شیلییە و ساڵی1945 خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاداب وەردەگرێت. ئەم ژنە دەرگایەکی گەورەی ژیان و ئەدەب و سیاسەت بۆ نیرۆدا دەکاتەوەو کاریگەری گەورەی بەسەرەوە دەبێت.
نیرۆدا ساڵی 1919 یەکەم قەسیدەی خۆی دەنووسێت و ساڵی 1921 یش دیوانی شیعری « بیست شیعری خۆشەویستی» بڵاودەکاتەوە، ئیتر لێرەوە ئەم نووسەرە نەک لە شیلی بگرە لە تەواوی ئەمریکای لاتین دەناسرێت. پاش تەواوکردنی بەشی زمانی فەرەنسی لە زانکۆی سانتیاگۆ، ئەم زمانەش هێندەی تر دەرگای تر بە رووی ئەم نووسەرەوە دەکاتەوە.

نیرۆدا و سیاسەت

نیرۆدا لە سەردەمی خوێندکارییەوە لە زانکۆی سانتیاگۆ، پەیوەندی لەگەڵ گرووپ و کەسایەتییە چەپەکان دەبێت، پاشانیش تێکەڵی ژیانی سیاسیی و ئیداری وڵاتەکەی دەبێت و لە ساڵی 1927 ەوە دەچێتە بواری دیپلۆماتیی و لە کونسوڵگەریی و باڵیۆزخانەکانی وڵاتەکەی کار دەکات، لێرەشەوە جیهانبینی زیاتر دەبێت و سەردانی وڵاتانی ئاسیا و ئەوروپا و ئەمریکای لاتین دەکات و خەڵكی نوێ دەناسێت.
لە ساڵی 1933 لە ئیسپانیا لۆرکا و گرووپی ئەدیب و هونەرمەندانی نوێخوازی دەناسێت و لەگەڵ لۆرکا پەیوەندییەکی ئێجگار بەتینی دەبێت. نیرۆدا لەکاتی جەنگی ناوخۆی ئیسپانیادا، پشتگیری کۆمارییەکان دەکات و دژی حوکمی فرانکۆ دەوەستێتەوە.

نیرۆدا و کۆشکی دەسەڵات

ئەوەی جێگەی سەرنجی منە هەڵوێستی سیاسی ئەم شاعیرە مەزنەیە بەرامبەر بە دەسەڵات. لەکاتێکدا ئەو لە دژی رژێمی دیکتاتۆری و فاشیستی خەباتی دەکرد، لەهەمانکاتیشدا لەبەر هەڵوێستی شۆڕشگێرانەی چەندیجار زیندانی کراوەو ئاوارە بووە، کەچی دۆستی نزیکی کۆمەڵێک رژێمی دیکتاتۆر بوو لەوانە» ئەڵمانیا رۆژهەڵات و یەکێتی سۆڤێت». هەر ئەمەش وایکردووە کە لە بەشێکی زۆری وڵاتانی رۆژئاوادا هێندە خۆشەویست نەبێت. ئەو هێندە لە دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیای رۆژهەڵات نزیک بوو، ساڵی 1949 تەواوی بەرهەمەکانی لەسەر بودجەی حکومەت بۆ چاپ دەکەن، کاتێکیش مرد، وێنەی ئەویان بە پوولی پۆستەوە کردبوو، ئەمەش زیاتر وەکو هاوسۆزی خۆیان بۆ ئەو شاعیرە دەربڕیی و بە شاعیری خۆیانیان دەزانی. لەهەمووی ناخۆشتر ئەوەیە، کاتێک ستالین ساڵی 1953 دەمرێت، یەک قەسیدە بۆ ستالین دەڵێت و دواتریش دەکرێتە گۆرانی، زۆر ستایشی ستالین دەکات، ئەمەش لەکاتێکدا کە ستالین ملیۆنان هاوڵاتی خۆی کوشتووەو حاکمێکی دیکتاتۆر و ستەمکار بوو، دژی بەشیکی زۆری نووسەرو شاعیرو هونەرمەندانی روسیا بوو. . ئەم هەڵوێستەشی دەبێتە لەکەیەکی ناشیرین بۆ کەسایەتی ئەم شاعیرە هەست ناسکە.
هەتاوەکو مردنی هێندە لە ئەوروپا و ئەمریکادا گرنگی بەکارەکانی نەدرا، بەڵام پاشئەوەی پینۆشی کودەتای بەسەر ئالیندی کردو کۆتایی بە ژیانی دیموکراسی هێنا، ئینجا رۆژئاوا گرنگی بە کارو بەرهەمەکانی نریۆدا دا.

ئەو نزیکییەی لە دەسەڵاتی سیاسی وڵاتەکەیەوە، وایکرد دواجار ببێتە قووربانی، ئەوەبوو کاتێک جەنەڕاڵ پینۆشێ کودەتا سەربازییەکەی کرد، دەستیکرد بە پاکتاوکردنی تەواوی ئەوکەسانەی کە لە پارتی کۆمۆنیست و چەپەکانەوە نزیک بوون، نیرۆداش جگەلەوەی کەسێکی چەپ بوو، هەروەها هاوڕێ و دۆستی نزیکی سیلڤادۆر ئەلیندی سەرۆکی هەڵبژێراو بوو، هەربۆیە کەوتە بەر هەڵمەتەکە. هەرچەندە کاتێک ساڵی 1973 دەمرێت، حکومەت وای رادەگەیەنێت کە بەهۆی جەلدەی دڵەوە مردووە، بەڵام پاشان ساڵی 2013 کاتێک تەرمەکەی هەڵدەدەنەوە دەیپشکنن، ئینجا دەردەکەوێت کە رژێمی سەربازی پینۆشێ رۆڵی لە کوشتنیدا هەبووە.

دوا قسە
هەموو ئەو شاعیرانەی کە باسمکردن، بەرهەمەکانیان جگە لە شیعرە سیاسییەکانیان، مایە‌ی جوانی و گرنگی پێدان بوون لەلای جیهانەوە.
بەدڵنیاییەوە گەر سەیری مێژووی ئەدەبیاتی جیهانی بکەیت، پڕیەتی لە حکایەتی سەیرو سەمەرەی شاعیران لەگەڵ کۆشكی دەسەڵات، من تەنها باسی ئەم شەش شاعیرەم کرد، شاعیری زۆریش ماون کە باسیانم نەکردووە، هەوڵ دەدەم لە کاتێکی تردا، باسی شاعیرانی کورد و دەسەڵاتی سیاسی بکەم.

سەرچاوەکان:

1 . خبراء: الشاعر التشيلي بابلو نيرودا «لم يمت بالسرطان. www.bbc.com/arabic
www.whoswho.de /pablo-nerudal.2
Suche nach dem Grab des Poeten Garca Lorca/www.dw.com/de.3
4 .ماياكوفسكي: لغته، ثورته، موته//www.bidayatmag.com
5.الجواهري .. شاعر مداح ومتناقض ومتقلب المزاج/ جهاد فاضل www.raya.com

  1. سعاد الصباح اعدمت قصائدها في عشق صدام . www.watan.com
    7.ماياكوفسكي… الناطق الشعري باسم ثورة أكتوبر الروسية/ جریدة الشرق الاوسط. الاثنين – 29 شوال 1438 هـ – 24 يوليو 2017 مـ رقم العدد [ 14118]
  2. من هو المتنبي/ www.arageek.com
  3. امیل زولا. في الروایة و مسائل أخری.ترجمها عن فرنسیة. حسین عجة. الطبعة الاولی. هیئة ابو ظبي للسیاحن و الثقافة. 2015



تیۆرییە ئەدەبییەکان … ئەردەڵان عەبدوڵڵا

هەمیشە ئەدەب خاوەنی قوتابخانە و رێچکەی تایبەتی خۆی بووە، سەرەتا فەیلەسووفەکان و پاشان نووسەران، هەوڵیانداوە شرۆڤە و تێڕوانینی تایبەت بە ئەدەب دابنێن. بەدڵنیاییەوە هەروەک چۆن لە سیاسەت و فکردا، کۆمەڵێک رێچکە و قوتابخانەی جیاواز هەیە، لە ئەدەبیشدا کۆمەڵێک قوتابخانەی جیاواز هەیە، کە هەریەکەیان خاوەنی دونیابینی خۆیانن. لەمەشدا فەیلەسووف و بیرمەندانی جیهان، رۆڵی سەرەکیان هەبووە لە داڕشتن و دانانی بنەماکانی ئەم قوتابخانە و تیۆرییە ئەدەبییانە.

لە ماوەی پێشوودا کتێبی « بنەماکانی تیۆری ئەدەبی «م خوێندنەوە،کە لە نووسینی هانز بێرتێنز و وەرگێڕانی عەبدولخالق یەعقووبییە. دیارە نووسەری کتێبەکە یەکێکە لە ئەدیب و ئەکادیمییە ناسراوەکانی هۆڵەندا و مامۆستای زانکۆیە. واتە نووسەر کەسێکی پسپۆرە لە بوارەکەی خۆیدا، هەرچەندە نووسەر لە لای ئێمەی کورد نەناسراوە، لێ کتێبەکەی ئێجگار بەنرخە و زۆر بەجوانی و سادەییی باسی قوتابخانە و تیۆرییەکانی ئەدەبی کرووە. لەلایەکی تریشە کاک عەبدولخالق یەعقووبییش، رەخنەگر و ئەدیبێکی بەتوانایە و ماوەیەکی زۆرە خەریکی کاری رەخنەی ئەدەبییە، ئەمەش هاوکاری زۆری کردووە، تاوەکو بتوانێت بەسەر وەرگێرانەکەدا زاڵبێت و بە زمانێکی کوردی سادەو ساکار، بابەتێکی تیۆری باس بکات.
لێرەدا پێمخۆشە ناساندنێکی کورتی ئەم کتێبە بکەم، کە بە بڕوای من پێویستە هەر نووسەر یان خوێنەرێک کە دەستوپەنجەی لەگەڵ ئەدەبدا گەرم کردۆتەوە، ئەم کتێبە بخوێنیتەوە، دڵنیام سوودی زۆری لێوەردەگرێت، بەتایبەتی لە رووی شێوازی نووسین و تێگەیشتن لە ئەدەب بە گشتی.

ناوەڕۆک
کتێبەکە نزیکەی 400 لاپەڕەی قەبارە مام ناوەندە و لە نۆ بەش پێکدێت. نووسەر هەوڵیداوە هەموو تیۆرییە ئەدەبییە باوەکانی سەردەمی کۆن و نوێ ، لەم کتێبەدا باس بکات، بەتایبەتی تێڕوانینی فەیلەسووفە کۆن و نوێکان. هەروەها قسەکردن لە بارەی « مانا، دەق، شیعر، رۆمان، چیرۆک، زمان» لە تێڕوانینی فەیلەسووفەکانەوە. نووسەر باسی قوتابخانەی « فۆرمخوازی، پێكهاتەخوازی، پاشپێکهاتە خوازی ، کولتووری و رەشپێستەکان، سێکسوالێتی، فێمینیستی» کردووە. ئەوەی روون و ئاشکرایە، زیاتر نووسەر جەختی لەسەر تێڕوانینی فەیلەسووف وبیرمەندانی ئینگلزی و ئەمریکی و فەرەسنی کردۆتەوە. بەتایبەتی « ماتۆ ئارنۆلد، تی، ئیس، ئیلیۆت، فۆکۆ، لاکان، شتراوس». کەمتریش باسی فەیلەسووف و بیرمەندانی روسیی و جیهانی کردووە.

شیعر دەبێت جێگای ئایین و مەزهەب بگرێتەوە

قسەکردن لەبارەی شیعرەوە، پانتایی گەورەی لەم کتێبە داگیرکردووە. لە سەرەتای کتێبەکەدا نووسەر باسی تێڕوانینی شاعیر و نووسەری ئینگلیزی « ماتیۆ ئاڕنۆڵد» کردووە. ( ئاڕنۆڵد لە ساڵی 1828 لەدایک بووەو 1888 کۆچی دوایی کردووە) ئارنۆڵد گرنگی زۆر بە شیعر دەدات و بەسەرچاوەی کولتووری دادەنێت و پانتایی گەورەشی لە ژیانی ئەم بیرمەندە داگیرکردووە. ئارنۆڵد
لە وەسفی شیعردا دەڵێت:

شیعر دڵمان دەداتەوەو دەبێتە هۆی ئەوەی لە بەرامبەر ژیاندا تاقەت بێنین و بەرگەی بگرین، بەبێ شیعر زانست لەدیدی ئێمەوە ناعاقڵ و نیوەچڵە و شیعر جێگەی ئەو شتە دەگرێتەوە کە لە دوو توێی مەزهەب و فەلسەفەدا بە ئێمە دەدرێت،،ل 12

شیعر بە ووردی لە دونیا دەکۆڵیتەوەو لە دەرکەوتە جۆراوجۆرەکانی بە شێوەیەکی هاودڵانە دەڕوانێت، کەواتە دەبێت روو لە شیعر بکەین، بۆئەوەی ژیانمان بۆ شی بکاتەوە،،،ل14

دواتر ئارنۆلد توندڕەوانە تر دەڕوات و دەڵێت:

پێویستە شیعر جێگای ئایین و مەزهەب بگرێتەوە، چونکە هی هەموو سەردەمێک و شوێنێکە،،، ل15

هەست و شیعر

دواتر نووسەر باسی تێڕوانینی تی سی ئیلیوت شاعیرو رەخنەگەری ئەمریکی دەکات، کە یەکێکە لەو شاعیرانەی کە رۆڵی گرنگیان هەبووە لە دامەزراندنی شیعری نوێ لە جیهاندا. بەپێی تێڕوانینی ئیلیوت بێت، شیعر زۆر نا شەخسییەوە، واتە دۆخی کۆمەڵایەتی و کەسایەتی شاعیر و شتی تر، هیچ رۆڵێکیان نییە ، بگرە دەقی ئەدەبی گرنگە.

ئیلیوت ئاوێتەکردنی ئاوەز و هەست، تاڕادەیەک قووڵبینی و لاساری، بە مەرجی سەرەکی شیعری باش دەزانێت.
ئیلیوت دەڵێت:

هەست دەشێت بە شێوەیەکی ناراستەوخۆ رابگوێزرێت، هەستی شاعیر دەبێت بە هاوتایەکی عەینی و ئەوتۆ بدرێ کە لە کاتی خۆیدا پەرچەکرداری گونجاو لە خوێنەردا دەورووژێنیت. ل 31

جێگەی ئاماژەیە ساڵی 1948 ئیلیۆت خەڵاتی نۆبڵی بۆ ئاداب وەرگرتووە.

فۆرم و ناوەڕۆک

مەسەلەی گرنگی فرۆم یان ناوەڕۆک، نیقاشێکی گەورەی ئەدەبی بووە لە نێوان ئەدیبان و فەیلەسووفانی جیهاندا. نووسەر لەم کتێبەدا پانتایی باشی بۆ پرسە گرنگە داناوەو بۆچوونی زۆرێک لە بیرمەند و رەخنەگرانی جیهانی باسکردووە، بەتایبەتی بەریتانی و ئەمریکی و فەرەنسی و کەمێکیش روسی، هەروەها باسی جیاوازی نێوانیان کردووە. ئەمەش بەرچاوڕوونی باش دەداتە خوێنەر لەمبارەیەوە.

رۆمان
بابەتێکی گرنگی تر کە لەم کتێبەدا پانتایی باشی داگیرکردووە، نیقاشە لەبارەی رۆمانەوە، کە یەکێکە لە ژانرە گرنگەکانی ئەدەب لە جیهاندا. لێرەشدا بۆچوونی کۆمەڵێک بیرمەند و رەخنەگری جیهانی هێناوە. هەندێک لەو بۆچوونانەش مایەی سەرنجم بوون بەتایبەتی، هەردوو رەخنەگری ئینگلیزی ئیف .ئار.لیویس.» 1895.1979» « دی، ئێچ، لارنس، 1885.1930» .

ئەوان پێیان وایە :رۆمان لە سۆنگەی بەربڵاوییەکەیی و سەرنجدانی بە وردەکارییەکان، بۆی هەیە وێنەیەکی پڕ بە پێستی ژیان بخاتە بەردەست. هەربۆیە رۆمان لە هەموو هونەر و زانستە مرۆییەکانی تر وەکو « دەروونناسی، کۆمەڵنناسی « لە پێشتر و باڵاترە. ل43

ئەدەبیاتی باش و خراپ

بابەتێکی گرنگی تر قسەوباسکردنە لە بارەی ئەدەبیات بەگشتی، لەمبارەیەوە بۆچوونی رەخنەگران و بیرمەندانی جیهان لە بارەی ئەدەب بە گشتییەوە دەخاتە روو. من خۆم زیاتر بۆچوونی رەخنەگرانی نوێ و هومانیستم بە دڵە، لەوانەی « ئیلیۆت، ڕیچاردز، لیوس..»
ئەوان پێیان وایە کە ئەدەبیاتی باش خۆی بە کات و شوێنەوە نابەستێتەوە ، ئەدەبیات سنووری شوێنی سەرەکی خۆی دەبەزێنێت. چونکە لەسەرانسەری دونیادا سروشت و باردۆخی مرۆڤ بە درێژایی زەمان گۆڕانی بەسەردا نەهاتووەو هەر لە بنجو بناوانەوە یەکسان و هاوشێوەیە. سروشتی مرۆڤ نە ڕەشە، نە سپییە، نە خۆڵەمێشییە. پێش مێژوو، سەدەکانی ناڤین، پاشمۆدێرنە نییە.ل52

مارکسیزم و ئەدەب

مارکسیزیم تەنها قوتابخانەیەکی فکری و سیاسی و ئابووری نییە، بەڵکە قوتابخانەیەکی گرنگی ئەدەبیشە. بەشێکی زۆری نیقاشی ناو ئەدەبیاتی جیهانیش پەیوەندی بە هەوادارنی مارکسیزمەوە هەبووە. نووسەریش هەوڵیداوە بە شێوەیەکی کورت و پوخت باسی ئەو بۆچوونانەمان بۆ بکات. ئەمەش دەتوانین لە بۆچوونێکی مارکسدا کۆی بکەیەنەوە کە لە کتێبی «بەرەو رەخنەی ئابووری سیاسی» کە لە سالی 1859 دا نووسیویەتی.

مارکس لە پێشەکی کتێبەکیدا دەڵێت:

شێوەی بەرهەمهێنانی ماددی ، دیاریکەری پرۆسەی گشتی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و هزرییە.ل142»
دواتریش دەڵێت:

ئەوە هوشیاری مرۆڤ نییە کە بارودۆخی بوونی ئەو دیاری دەکات، بەڵكو ئەوە بوونی کۆمەڵایەتی ئەوە کە دیاریکەریی هوشاریی ئەوە. ل142

ئەمەش دواتر دەبێتە بەردی بناغەی فکری تەواوی مارکسیەکان لە جیهاندا.

رەخنە لە دیدی مارکسیزم

نووسەر بە شێوەیەکی بێلایەن باسی فکری مارکسیزم دەکات، دواتریش پانتایی باش دادەنێت بۆ هەڵسەنگاندن و رەخنەگرتن لەم دیدە. لەمبارەیەوە نووسەر دەڵێت:

ئەم جەشنە جەبرخوازییە بە تەواوەتی لەگەڵ ئەم بیرۆکەیەدا دژایەتی هەیە ، کە ئێمە بەشێوەیەکی زاتی ئازاد و سەربەخۆین. ل142

لەمەدا نووسەر مەبەستی فکری مارکسیزمە، کە مرۆڤ دەبەستێتەوە بە هەلومەرجی ماددییەوە.

رەخنەی پاشپێکهاتەخوازیی و درێدا

قوتابخانەیەکی تری ئەدەبی « پاشپێکهاتەخوازیی» زۆرجاریش بە « هەڵوەشانەوەی دەقیش» دەناسرێت. ئەم قوتابخانەیە لەلایەن فەیلەسووفی فەرەنسی « ژاک درێدار « رابەرێتی دەکرێت. بە یەکێکیش لە قوتابخانە ناسراوەکانی ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەدەی پێشوو دەناسرێت. درێدا لە بواری زمان، ئەدەبدا، بۆچوونی تایبەت بە خۆی هەیە.

لە بارەی قوتابخانەی پێكهاتە هەڵوەشینەوە نووسەر وەسفێکی کورت و پوختی کردووەو دەڵێت:
پێکهاتە هەڵوەشینی ناوێکە دراوەتە پاڵ میتۆدی درێدا. بنەمای پێکهاتە هەڵوەشێنی لەسەر هەوڵدان بۆ سڕینەوەی ئەو ڕوو پۆش و دەمامکانەیە کە دەق بەکاریهێناوە تا بە جۆرێک لە جۆرەکان وا بنوێنێت کە مانای تێدا مسۆگەر و سەقامگیرە .ل229

دواتر بە درێژی باسی بۆچوونەکانی درێدای کردووە لە بارەی زمان، دەق، شیعر و ئەدەب بەگشتی.

لەبارەی زمانەوە درێدا دەڵێت:

زمان هیچ کاتێک ئێمە ناخاتە نێو بەستێنی پەیوەندیی و بەریەککەوتنێکی راستەوخۆ لەگەڵ جیهانی راستەقینە، زمان میدیایەکی شەفاف و ڕوون و پەنچەرەیەکی ڕووەو جیهان نییە. بە پێچەوانەوە، زمان هەمووکات لە نێوان ئێمە و جیهاندا رادەوەستێت، رێک وەکو شووشەیەکی مات یان ئاوێنەیەکی تەڵخ وایە. ل 219

لەبارەی دەقیشەوە درێدا دەڵێت:

هیچ شتێک لە دەرەوەی دەق بوونی نییە ،چونکە بۆ مرۆڤ ، زمان هەمووکات نێونجی هەموو شتێکە. ل 221

قوتابخانە ئەدەبییە مۆدێرنەکان

دیارە کتێبەکە باسی تەواوی قوتابخانە و رەخنە ئەدەبییەکان دەکات کە لە چەند سەدەی رابردوودا لەدایک بووە لەوانە: رەخنەگرانی رەشپێست، رەخنەگرانی پاشکۆڵۆنیالیزم،سێکسوالێتی،رەخنەگرانی فێمینیست، رەخنەگرانی کولتووری.

نووسەر هەوڵیداوە کورتەیەکی پوخت لە بارەی ئەم رەخنەنانە باسبکات، لەهەمانکاتیشدا رەخنەکان کە لەم قوتابخانە دەگیرێت، باس دەکات، بەمشێوەیە خوێنەر بەرچاوروونی زۆر باشی دەبێت، لەبارەی رەخنەی ئەدەبی.

بۆچوونی کۆمەڵێک فەیلەسووف لەبارەی ئەدەب و هونەرەوە

خاڵێکی گرنگی تری ئەم کتێبە ئەوەیە، بۆچوونی زۆرێک لە فەیلەسووفانی جیهانی تێدایە، ئەمەش ئاسانکاری باشی کردووە بۆ خوێنەران، تاوەکو لە ئاگاداری تێڕوانینی ئەو فەیلەسووفە مەزنانە بێت لەوانە: مارکس ، ئالتۆسێر، گرامشی ، درێدا،لۆکاش ،فۆکۆ، شتراوس. هتد.

دوا قسە

بە دڵنییایەوە ئەم کتێبە باسی زۆر شتی کردووە، لێرەدا تەنها من ویستم لە رێگەی چەند دێڕێکەوە، باسی گرنگی ئەم کتێبە بکەم. بەراستی من خۆم زۆر سوودم لەم کتێبە وەرگرت و زۆر شتی نوێی تێدابوو کە پێشتر نەمخوێندبوویەوە، بەتایبەتی بۆچوونی کۆمەڵێک فەیلەسووف کە بۆ من زۆر نوێ بوون.
هیوادارم هەموو نووسەر و ئەدیب و خوێنەرێکی ئاسایش، بتوانێت ئەم کتێبە بخوێنێتەوە، چونکە لە بارەی رەخنەی ئەدەبییەوە، بەرچاوڕوونی زۆر باشی تێدایە.

لێرەدا جێگەی خۆیەتی کە دەستخۆشی لە برای هێژامان کاک عەبدولخالق یەعقووبی بکەین، بۆ وەرگێرانی ئەم کتێبە جوان و گرنگە. هیوای کاری باشتری بۆ دەخوازم.

……………………………………………

سەرچاوە:
هانز بێرتێنز. بنەماکانی تیۆری ئەدەبی. وەرگێڕانی: عەبدولخالق یەعقووبی. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. سلێمانی. 2015.




تێڕوانینی ئیبن روشد لەبارەی پەیوەندی نێوان ئایینی ئیسلام و فەلسەفە … ئەردەڵان عەبدوڵڵا

هەمیشە لە نێوان ئایین و فەلسەفەدا جۆرێک لە ناکۆکی و دژ بە یەکییەک هەبووە، لەوەتی فەلسەفەش دروستبووە، نیقاشێکی گەورە لە نێوان فەیلەسووفان و زانایانی ئایینی بەرپا بووە. ئایا هەق بەلای فەلسەفەوەیە یان بە لای ئایینەوە هەیە. مەسەلەی تێگەیشتنی راستی و هەقیقەت و کێ لەسەر هەقە، هەتاوەکو ئێستاش بەردەوامە. هەرچەندە ئەم نیقاشە لە سەرەتادا لە نێوان فەیلەسووفان و ئاینەکانی جولەکە و مەسیحی بەرپا بوو، دواتریش بە بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام، ئەم نیقاشە رۆژهەڵاتیشێ گرتەوە.
لە ماوەی پێشوودا چاوم بە کتێبی ” فەسلول مەقال” فەیلەسووفی ئیسلامی ئیبن روشد کەوت، کە لەلایەن کاک مەریوان عەبدول کراوەتە کوردی. ئەم کتێبە یەکێکە لە کتێبە باشەکانی ئیبن روشد. ئەم کتێبە باسی بۆچوونی ئیبن روشد و کۆمەڵێک فەیلەسووفی ئیسلامی تر دەکات لەبارەی ئەم مەسەلەیەوە.
لە هەمانکاتیشدا بەشێکی زۆری کتێبەکە خۆی بۆ ئەم پرسە تەرخانکردووەو وەڵامدانەوەی ئەوانەی کە دژی فەلسەفە دەوەستنەوە لە پێش هەمووشیانەوە ئیمام غەزالی. لەهەمانکاتیشدا باس لە گرنگی فەلسەفەشمان بۆ دەکات.

پەیوەندی ئایین و فەلسەفە
وەکو پێشتریش ئاماژەم پێکردوو لەگەڵ سەرهەڵدانی ئایینە ئاسمانییەکان، کێشە دەکەوێتە نێوان فەیلەسووفان و زانایانی ئایینەوە. بەڵام دواتر هەندێک فەیلەسووفی ئایینی جولەکە ومەسیحی هەوڵ دەدەن، ئەم جەنگە خاوبکەنەوە.
وەکو کاک مەریوان عەبدولیش دەڵێت: هەرکات فەلسەفە هەبووبێت و بیرکردنەوەی فەلسەفیش لەناو خەڵکیدا جێگەی بایەخ بووبێت، ئەم پرسە هاتۆتە ئاراوە،چونکە هەریەک لە لایەنگرانی فەلسەفەو ئایین پێیان وایە ئەوی تریان دژیەتی، یان هەوڵی گونجاندنیان داوە لە نێوانیاندا و پێیان وابووە کە دوو رێگان بە شێوازی جیاواز بۆ گەیشتن بە هەقیقەت ،ل17

“فیلونی ئەسکنەدەرانی ، کە لە ساڵی 50 زایینی کۆچی دواییکردووە” ئەم فەیلەسووفە جولەکەیە هەوڵیداوە شەریعەتی موسا بە شێوازێکی عەقڵی تەئویل بکات. پاش ئەمیش کۆمەڵێک فەیلەسووفی مەسیحی هەوڵیانداوە کە ئایینی مەسیحی و فەلەسەفە پێکەوە گرێ بددەن لەوانە “کلیمینتس و ئۆگستین ” کە پێشەنگی فەیلەسووفانی مەسیحی بوون، دەیانویست مەسیحیەت و فەلسەفە بە یەکەوە گرێ بددەن. لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەشدا لە رۆما، کۆمەڵێک قەشەی مەسیحی هەوڵیان دەدا پەیوەندی فەلسەفە و مەسیحی کاتۆلیکی باشبکەن و بەتەواوکەری یەکتریان دادەنا، هەرچەندە لەم هەوڵەیان سەرکەوتوو نەبوون.
هەرچەندە فەیلەسووفە ماتریالیستەکان زۆر دژی ئەوە بوون کە ئایین و فەلسەفە تەواوکەری یەکتر بن، بەڵکە بە دوژمنی یەکتریان دادەنا. لەمەدا وتە بەناوبانگەکەی مارکس کە دەڵێت” ئایین تلیاکی گەلانە”، لووتکەی دژایەتی فەلسەفە و ئایین رادەگەیەنێت.

ئایینی ئیسلام و فەلسەفە
لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلامیش، مەسەلەی پەیوەندی نێوان ئایین و فەلسەفە هاتە ئاراوە، هەندێک زانا و بیرمەندی ئیسلامی هەڵوێستی زۆر توند و خراپیان بەرامبە بە فەلسەفە هەبووە لەوانە ” غەزالی” کە زۆر دژی فەلسەفە بووە، لە بەرامبەر ئەم بۆچوونە توندەی غەزالی کۆمەڵێک فەیلەسوفی ئیسلامی پەیدا بوون، کە پێیان وابووە ئایینی ئیسلام و فەلسفە تەواوکەری یەکترین و دوژمنی یەکتری نین لەوانە” کیندی، فارابی، سجستانی،ئیبن نوفڵ، ئیبن روشد”

بۆچوونی فەیلەسووفانی ئیسلام
یەکەمین فەیلەسووفی ئیسلامی کیندی بووە کە باسی ئەم بابەتەی کردووەو کتێبێکی بەناوی ” لە بارەی فەلسەفەی یەکەمینەوە” نووسیوەو پاشانیش ناردوویەتی بۆ خەلیقە ” موعتەسەم بالله” کیندی لەم کتێبەیدا بەڵگە دەهێنێتەوە بۆ ڕەوایەتی کاری فەلسەفاندن و بە کارێکی راست و تەباو گونجاوی دادەنێت لەگەڵ ئاییندا. لەمبارەیەوە دەڵێت: مەبەستی فەیلەسووف لە زانستەکەیدا پێکانی هەقە، لە کارکردنیشیدا کارکردنە بە “هەق”. کیندی پێشی وایە کە کە فەلسەفە لەگەڵ ئەوەی پێغەمبەران هێناویانە هیچ جیاوازییەکی نییە.
هەروەها فەیلەسووفێکی تری ئیسلامی فارابییە، کە ئەویش هەوڵیداوە گونجاندنێک لە نێوان ئیسلام و فەلسەفەدا بکات، ئەو لە کتێبی ” کتاب الملة” هەوڵیداوە کە گونجاندن و نزیکی نێوان فەلسەفە و ئایین بددات. لەمبارەیەوە دەڵێت : ئایین و فەلسەفە لەیەک دەچن و شەریعەتە چاکەکان لەلایەن فەلسەفەوە پشتگیری دەکرێن و بەڵگەیان بۆ دەهێنرێتەوە.
ئیبن نوفلیش لە کتێبی ” حی بن یقظان” کە چیرۆکێکی فەلسەفەییە، دەیەوێت ئەوەمان پێ بڵێت کە هیج لێکدژیی و جیاوازیی لە نێوان ئایینی ئیسلام و فەلسەفەدا نییە و بگرە ئەو پێی وایە کە ئایین و فەلسەفە هەردووکیان رێگەی بەرەو هەقیقەت چوونن. واتە دژی یەکتر نین.

غەزالیی و فەلسەفە
یەکێک لە زانا و بیرمەندە ناسراوەکانی ئایینی ئیسلام ئیمام ئەبو حامیدی غەزالییە ، کە زۆر دژی فەلسەفە بووە، ئەمەش لە کتێبی ” تهافت الفلاسفة” بە جوانی دەریخستووە. غەزالی پێی وابووە فەلسەفە و ئایین نەک لەگەڵ یەکتری ناگونجێن بگرە دژی یەکتریشن و فەلسەفەی بە دوژمنی ئایین داناوە. هەر لەناوی کتێبەکەشیەوە دیارە، چەندە ڕقی لە فەلسەفە بووە. جێگەی ئاماژەیە ئەم بۆچوونەی غەزالیش، هەتاوەکو ئەمڕۆ لەناو ئیسلامییە توندڕەوەکاندا زۆر باوە.
ئیبن روشد و فەلسەفە
لە ماوەی پێشوودا لە دیدارێکی تایبەتدا لەگەڵ کەناڵی ” العربیة” موراد وەهبە فەیلەسووف و بیرەمەندی ناسراوی میسری وتی : ئیبن روشد کاریگەری گەورەی بەسەر فکری ئەوروپاوە هەبووە، بەتایبەتی لە رووی فکری جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت و ئازادی تاکە کەسیەوە. ئەم قسەیەش بەلای منەوە سەیر بوو، بەڵام کاتێک سەیری بەرهەمەکانی ئەم کەڵە فەیلەسووفە دەکەین، ئەوجا لە گرنگی فکری تێدەگەیەن.
ئیبن روشد یەکێکە لە فەیلەسووفە ناودارو گرنگەکانی جیهانی ئیسلامی، لە ساڵی 520 کۆچی لە شاری قوورتوبە لە باشووری ئیسپانیا لە دایک بووەو لە ساڵی 575 کۆچیی دوایی کردووە. ئەو جگە لەوەی زانایایەکی ئایینی بووە خۆشی بە فکرو فەلسەفەی یۆنان و زانستی فەلەکناسیی و پزیشکیشەوە خەریک کردووە. هەروەها لە پاش خۆی کۆمەڵێک کتێبی گرنگی فکریی و زانستی بەجێهێشتووە گرنگترینیان : ( فصل المقال، تهافت التهافت، الکشف عن مناهج الادلة) هەروەها کتیبی ” الکلیات” لە بواری زانستی پزیشکیدا، کە یەکێکە لە کتێبە گرنگەکانی بواری پزیشیکی.
یەکێکیش لە کتێبە بەناوبانگەکانی ” فصل المقال” ، کە تێیدا پرسی پەیوەندی فەلسەفە و ئایین و وەڵامدانەوەی ئیمام غەزالییە. ئەم کتێبە لە رووی فکریی و فەلسەفییەوە گرنگی زۆری هەیە. خۆشبەختانە لەلایەن وەرگێڕای هێژامان کاک مەریوان عەبدول کراوەتە کوردیی. لەم کتێبەدا ئیبن روشد هەوڵیداوە وەڵامی ئەو پرسیارە گرنگە بداتەوە کە ئایا فەلسەفە و ئایین دژ بە یەکن یان تەواوکەرتی یەکترین؟ هەروەها وەڵامی بۆچوونەکانی ئیمام غەزالی داوەتەوە، کە دژی فەلسەفە بووە، دیارە ئەمەش بە پشتبەستن بە ئایەتەکانی قورئانی پیرۆز و وتەکانی پێغەمبەر.
هەموو پێغەمبەرێک فەیلەسووفە، بەڵام هەموو فەیلەسووفێک پێغەمبەر نییە
یەکێک لە وتە بەناوبانگەکانی ئیبن روشد ئەمەی سەرەوەیە، ئەو پێی وایە کە فەلسفە و ئایین پەیوەندییەکی ئێجگار مەتین و بەهێزیان هەیە. ئیبن روشد پێی وایە کە هەموو شەریعەتێک بە سروشە ” وحی” بەڵام عەقڵ تێکەڵی دەبێت و فەلسەفە دەبێتە یارمەتدەری ئایین، خۆ ئەگەر ئاینێک دوور لە سروش و تەنها بە فەلسەفە دابمەزرێت ئەوا کەموکورت دەبێت. ل 23

ئایا فەلسەفە دژی ئایینە؟
ئیبن روشد لە تەواوی ئەم کتێبە و کتێبەکانی تریشیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە هیچ کاتێک فەلسەفە دژی ئایین نییە، زۆرجار ئەو کەسانەی کە خەریکی فەلسەفەن بە کەسانی کافرو مولحید تاوانبار دەکرێن، بەڵام ئین روشد پێی وایە ئەوە فەلسەفە نییە ئەو کەسانەی لە رێگە لاداوە ، بەڵکو هۆکاری ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ خودی ئەو کەسانە خۆیان، جا بەهۆی بیرتەسکی خۆیانەوە بێت یان خراپ تێگەیشتنیان لێی بەهۆی نەبوونی مامۆستاوە.
دواتریش دەڵێت: شتێک کە لە خودی خۆیدا سوودبەخش بێت، نابێت وازی لێبهێنرێت لەبەر زیانێک کە بەهۆیەکی دەرەکی لێیکەوتووە..ل 27
پاشتر دەڵێت:
ئەو کەسەی کە رێگری دەکات لە تێڕوانین لە کتێبەکانی فەلسەفە لەو کەسانەی کە شایەنی ئەوەن، وەکو ئەو کەسەیە کە رێگری دەکات لە کەسێکی تینوو لە خواردنەوەی ئاوی ساردی سازگار تا دەمرێت لە تینوێتیدا، ئەمەش لەبەرئەوەی خەڵکانێک پێی خنکاون یان مردوون، لە راستیدا مردن بە ئاو شتێکی لاوەکییە، بەڵام مردن لە تینوێتیدا شتێکی خودیی و زەروورییە. ل 44

سێ جۆر خەڵک
ئیبن روشد پێی وایە خەڵکی لە بەرامبەر ئاییندا یەک جۆر نین و ئایینی ئیسلامیش کە ئاینێکی خوداییە ئاڕاستەی هەموو جۆرە خەڵکێک کراوەو هەریەکەیان بەپێی ئاستی تێگەیشتنی خۆی لە ئاین تێدەگات. دواتریش دەڵێت خەڵکی لە سێ ئاستدان : 1. گوتارییەکان. 2. مشتومڕییەکان. 3 بورهانییەکان.
1/گووتارییەکان ئەوانەن تەنها بە ڕیگەی گوتار و ئامۆژگاری باوەڕ دەهێنن، ئەمانەش خەڵکی گشتیی و ئاسایین.
2/ مشتومڕییەکان، ئەمانە ئاستیان بەرزترە لە خەڵکی ئاسایی و گشتیی و گوتارییەکان، ئەمانیش بە مشتومڕ باوەڕ دەهێنن.
3/ بەڵام بورهانییەکان ئەو کەسانەنە کە بە فەلسەفە و بەڵگەی عەقڵیی و تێڕوانینی حەقڵی و بورهان باوەڕ دەهێنن. ل28
ئیبن روشد بۆ ئەم بۆچوونەشی پشت بە ئایەتێکی قورئان دەبەستێت کە دەڵێت: ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتي هي احسن، سورەتی النحل. ئایەتی 125 ” ئیبن روشد ئەم ئایەتە دەکاتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ بۆچوونەکانیی و بەکارهێنانی فەلسەفە بەتایبەتی دوایین وتەی خودا کە دەڵێت” موجادەلەیان بکە بە باشترین شێوە، و جادلهم بالتي هي احسن”
شەریعەت و فەلسەفە
بەشێکی تری کتێبەکەی ئیبن روشد تەرخانکراوە بۆ پەیوەندی نێوان شەریعەتی ئیسلام و فەلسەفە. ئەو دەڵێت: ئەگەر ئەم شەریعەت هەق بێت و بانگخوازبێت بۆ تێڕوانین بۆ ناسینی هەق، ئەوا ئێمە گروهی موسڵمانان بە تەواوەتی ئەوە دەزانین کە فەلسەفە نابێتە هۆی سەرپێچی ئەوەی لە شەرعدا هاتووە. لە راستیدا هەق لێکدژ نییە لەگەڵ هەقدا، بەڵکو تەبایە لەگەڵیدا و شایەتی بۆ دەدات..ل 45

ئامانجی شەریعەت
ئیبن روشد وەک زانایەکی ئایینی کە لەناو زانستی ئاییندا قووڵ بۆتەوە بەتایبەتی شەریعەتی ئیسلامی، باسی ئامانجی شەریعەتمان بۆ دەکات و دەڵێت:
پێویستە بزانین مەبەستی شەریعەت بریتییە لە فێرکردنی زانستی هەق و کارکردن بە هەق ، زانستی هەقیش بریتییە لە ناسینی خودای بەرز و باڵا و سەرجەم هەبووەکان بەو شێوەیەی کە هەیە، بەتایبەتی ناسینی بەختەوەریی دوارۆژو بەدبەختی دواڕۆژ. ل 75
پەیوەندی زانست و ئایین
لە مێژوودا زۆرجار بەشێکی زۆری زانایانی ئایینی دژی زانست و پێشكەوتنی زانستی وەستاونەتەوەو هەندێکیشیان بۆچوونی توندڕەوانەیان لە دژی زانا و زانست دەربڕیوەو فەتوای کوشتنیان دەرکردووە. لێ ئەوەی جێگەی سەرنجە، ئیبن روشد دژی هەموو ئەو بۆچوونە توندڕەوانە دەوەستێتەوە کە پێیان وایە زانست و ئایین دژی یەکن بەڵکە بەپێچەوانەوە ئەو وەکو تەواوکەری یەکتری دادەنێت. لەمبارەیەوە ئیبن روشد لە کتێبەکەیدا وتارێکی بەناوی “چۆنێتی گونجاندن لە نێوان حیکمەت و شەریعەتدا” نووسیوە. لەم وتارەیدا بە ووردی باسی ئەو پەیوەندییە قووڵەی نێوان ئایین و زانست یان وەکو خۆی دەڵێت حیکمەت دەکات و دەڵێت:
حیکمەت هاورێی شەریعەت و خوشکی شیرینییەتی. هەردووکیان ” حیکمەت و ئایین” بە مرۆک هاورێی یەکترن و بە کرۆک و رەمەک ” غەریزە” یەکتریان خۆش دەوێت. ل ٩٢

قووربانی دەستی توندڕەویی ئایینی
هەمیشە کەسە رووناکبیرەکانی لە جیهاندا بوونەتە قووربانی دەستی کەسانی دەبەنگ و توندڕەو، ئەو کەسانەی کە زیرەک و بە توانان هەمیشە کۆمەڵێک دوژمنی زۆری بۆ پەیدا دەبێت، بەتایبەتی کەسانی دەبەنگ ، ئەوانە ڕقی شەخسیان لە کەسە زیرەکەکان، دەبێتە ئاگرێکی گەورە لە ناخیاندا و دەبێتە هاندەرێکی باش تاوەکو بە بیانووی پارێزگاریکردن لە ئایین یان نیشتمان، پەلاماری خەڵکی زیرەک وبەتوانا بددەن.
ئیبن روشد کە یەکێکە لە فەیلەسووفە مەزنەکانی رۆژهەڵات و تەواوی رۆژئاوا پێی سەرسامە، کەچی ئەم زانا مەزنە دەبێتە نێچیرێکی باش بۆ دەبەنگە توندڕەوەکان و هەموو کتێب و داهێنانەکانی بە لادان لە ئایین دادەنێن. کاتێک لە مەراکیش دەگەڕێتەوە بۆ قوورتوبە زێدی خۆی، بۆچوونەکانی لە بارەی فەلسەفەوە بڵاوکردەوە، ئەوەندەی پێ ناچێت بە هەرتەقە و دەستدرێژیکەر بۆ سەر ئایین دادەنرێت و فەتوای کافری و لادان لە ئایینی بۆ دەردەچێت. ئەویش ناچار دەبێت کە قوورتوبە بەجێبهێڵێت و ماوەیەک خۆی لە شاری فاس بشارێتەوە، بەڵام دواتر ئاشكرا دەکرێت و لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە دەستگیر دەکرێت و زیندانی دەکرێت. بەوەش ناوەستن، دەچن لەناو بازاڕدا خەڵکی کۆدەکەنەوەو هەرچی کتێبییەتی بەدیار خەڵکییەوە دەیسووتێنن . بەڵام خۆشبەختانە چەند پیاوچاکێک دەچن لای دەسەڵاتدارن شەفاعەتی بۆ دەکەن و بەرگری لێدەکەن و دەڵێن کابرا کافر نییە. پاشتر بە هەوڵی پیاوچاکان ئازاد دەکرێت و دەگەڕێتەوە بۆ مەراکیش . بەڵام ئازاری زیندانیکردن و پەلاماردان و لە هەمووشی خراپتر سووتاندنی کتێبەکانی، دەبێتە ئازارێکی گەورە لەدڵیدا و پاش ساڵێک لە 595 کۆچییدا کۆچی دوایی دەکات.

دوا قسە
بەداخەوە هەتاوەکو ئیستاش ئەو نیقاشە هەر بەردەوامە، بەتایبەتی لەم سەردەمەدا کە فکری توندڕەوی ئایینی لە بەهێزیدایە، دووبارە هەندێک بە ناوی پارێزگاریکردن لە ئایین، دەیانەوێت هەموو جوانییەکانی فکرو فەلسەفە لەناوبەرن، هەرچەندە ئەمەش مێژووییەکی ناشیرینی لە هەموو ئاینەکاندا هەیە.
بەدڵنییایەوە ئیبن روشد یەکێکە لە فەیلەسووف و زانا بەتواناکانی مێژوویی ئیسلامی، بەداخەوە ئەویش لەکۆتایی ژیانیدا دەبێتە قووربانی دەستی فکری توندڕەویی ئایینی. هەرچەندە بۆچوون و کتێبەکانی، کاریگەری گەورەیان بەسەر رۆژهەڵات و رۆژئاوادا هەبووە.
لەکۆتاییدا دەستخۆشی لە کاک مەریوان عەبدول دەکەم، بۆ وەرگێرانی ئەم کتێبە جوان و باشەی ئیبن روشد، هیوای کاری باشتری بۆ دەخوازم

———————————————————–

سەرچاوە:
ئیبن روشد. کتێبی فەسلول مەقال. سەبارەت بە سەلماندنی پەیوەندی نێوان فەلسەفە و شەریعەت. وەرگێڕانی: مەریوان عەبدول. پێداچوونەوەی ڕێبوار ئەحمەد و عادل عەبدوڵڵا. چاپی دووەم. ناوەندی رەهەند. سلێمانی. 2019




ره‌زا حه‌مه‌، شاعیری غوربه‌ت و ته‌نهایی و خۆشه‌ویستی … ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا

له‌ كۆتایی هه‌شتاكاندا مامۆستا برایم خه‌یاتی نه‌مر، گۆرانی «ئێمه‌ گیانێكین له‌دوو جه‌سته‌دا» بڵاوكرده‌وه‌. پاش ماوه‌یه‌ك ئه‌و گۆرانییه‌بووه‌ وێردی سه‌ر زمانی هه‌موو خه‌ڵكی، گۆرانییه‌كه‌ چ ئاوازه‌كه‌ی و چ ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌ی مامۆستا جوانی گه‌وره‌ی پێوه‌دیار بوو، به‌ڵام له‌هه‌مووی سه‌رنجراكێشتر به‌لای منه‌وه‌، شیعری گۆرانییه‌كه‌بوو، كه‌ لێوانلێوبوو له‌جوانیی و داهێنان. پاش راپه‌ڕینیش گۆرانییه‌كی تر زۆر باوبوو ئه‌ویش گۆرانی» له‌هه‌وری كوردستان خوێن ده‌بارێت» كاوه‌ حه‌مه‌ ساڵح وتبووی، ئه‌مه‌ش له‌ناو خه‌ڵكیدا زۆرباوبوو، به‌ڕاستی له‌مه‌شدا چ ئاواز وموزیك و ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌ی كاك كاوه‌، مایه‌ی سه‌رنجی خه‌ڵكی بوو، به‌ڵام له‌هه‌مووی گرنگتر ده‌قی شیعره‌كه‌بوو، كه‌ گوزارشتی له‌ژیانی ناخۆشی گه‌له‌كه‌مان ده‌كرد.
من زیاتر هۆگری ده‌قه‌ شیعرییه‌كانی ئه‌م گۆرانیانه‌ وكۆمه‌ڵێك گۆرانی تربووم وشاعیره‌كه‌م نه‌ده‌ناسی، هه‌تا له‌بۆنه‌یه‌كدا له‌ساڵی2007 له‌ئه‌ڵمانیا به‌م شاعیره‌ هه‌ست ناسكه‌ ئاشنابووم، كه‌ ئه‌ویش»ره‌زا حه‌مه‌«یه‌.

ره‌زا حه‌مه‌

به‌داخه‌وه‌ ماوه‌ی چه‌ند ساڵێكه‌ شیعر له‌وڵاتی ئێمه‌ رووبه‌ڕووی قه‌یران بۆته‌وه‌، هۆكاره‌كه‌شی زیاتر بۆ نه‌بوونی ده‌قی شیعری جوان و كه‌می خوێنه‌ری شیعر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ له‌ئێستادا نه‌ك شیعر بگره‌ كتێبیش له‌قه‌یرانی گه‌وره‌دایه‌، چونكه‌ خوێنه‌رمان كه‌مه‌.
ره‌زا حه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌و هه‌وڵانه‌ی كه‌ دووباره‌ خه‌ریكه‌ شیعری كوردی لای خوێنه‌ر شیرین ده‌كاته‌وه‌. ئه‌م شاعیره‌ هه‌رچه‌نده‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ سی ساڵێك ده‌بێت خه‌ریكی شیعر نووسینه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ كه‌متر له‌میدیای كوردی گرنگی به‌شیعره‌كانی دراوه‌. له‌وانه‌ بێت زۆربه‌مان گوێمان له‌گۆرانییه‌كان بووه‌ كه‌ شیعری ره‌زا حه‌مه‌بوون، به‌ڵام كه‌م كه‌س ده‌زانێت كه‌ ئه‌و شاعیره‌ كێیه‌، له‌مه‌شدا زۆرجار گۆرانی زوڵم له‌شاعیر ده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێكجاریش وه‌كو هانده‌رێك بۆ شاعیر وایه‌.
هه‌رچه‌نده‌ له‌مه‌شدا شاعیر كه‌مێك رۆڵی هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ ته‌نها یه‌ك دیوانی شیعری چاپكردووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ئێستادا نوسخه‌ی نه‌ماوه‌، من خۆم ئه‌و دیوانه‌یم ده‌ستنه‌كه‌وت، نازانم بۆچی شاعیر هه‌وڵی چاپكردنی شیعره‌كانی نادات؟ هه‌ربۆیه‌ ناچاربووم بۆ ئه‌م وتاره‌م پشت ببه‌ستم به‌ واڵی تایبه‌تی خۆی له‌فه‌یسبووك و سیدییه‌ك كه‌ پێش چه‌ندساڵێك خۆی پێشكه‌شی كردم، كۆمه‌ڵێك شیعری خۆی تێدایه‌.
ره‌زا حه‌مه‌ شیعری بۆ « نیشتمان، خۆشه‌ویستی، غوربه‌ت، غه‌ریبی، ژن» نووسیوه‌. جگه‌ له‌وه‌ش كۆمه‌ڵێك شیعری سیاسیشی هه‌یه‌، كه‌ زۆربه‌یان ده‌چنه‌ قاڵبی ره‌خنه‌ی سیاسییه‌وه‌. له‌ هه‌مووی گرنگتر به‌لای منه‌وه‌، شیعره‌كانییه‌تی كه‌ بۆ « ژن، غه‌ریبی، غوربه‌ت و خۆشه‌ویستی» نووسیوێتی. كه‌ هه‌ر هه‌موویان لێوانلێون له‌جوانی و داهێنان.
دیاره‌ ئه‌وه‌ زمانه‌ كه‌ شاعیر له‌خه‌ڵكی ئاسایی جیا ده‌كاته‌وه‌، خه‌ڵكی ئاسایی زمان ته‌نها بۆ په‌یوه‌ندیكردن و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا به‌كارده‌هێنن، به‌ڵام زمان لای شاعیر جگه‌ له‌م وه‌زیفه‌یه‌، وه‌زیفه‌یه‌كی تری هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش داهێنانی په‌یڤی جوان و ئه‌ده‌بییه‌. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ پێده‌چێت ئێمه‌ كاتێك پارچه‌ شیعرێك ده‌خوێنینه‌وه‌، هه‌مان هه‌ستی شاعیرمان هه‌بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ شاعیر له‌ئێمه‌ جیاده‌كاته‌وه‌، فۆرمی نووسین و ئاخافتنه‌كه‌یه‌تی، ئه‌وه‌ ئه‌و فۆرمه‌یه‌ كه‌ شاعیر ده‌توانێت بیداته‌ وشه‌ وبه‌رگێكی جوانی پێشكه‌ش بكات، به‌ڵام خه‌ڵكی ئاسایی ناتوانێت ئه‌وكاره‌ بكات.

خۆشه‌ویستی
هه‌میشه‌ شیعری خۆشه‌ویستی به‌شێكی گرنگی كاری شاعیران پێكده‌هێنێت، كه‌م شاعیریش هه‌یه‌ له‌م بواره‌دا سه‌ركه‌وتوو بووبێت، لێ به‌بڕوای من ره‌زاحه‌مه‌ له‌م بواره‌دا چه‌ند ده‌قێكی شیعری زۆر جوانی هه‌یه‌، كه‌ گوزارشت له‌رۆحێكی خۆشه‌ویستی پاك و بێگه‌رد ده‌كات، به‌تایبه‌تی شیعری»ئێمه‌ گیانێكین له‌دوو جه‌سته‌دا»كه‌ یه‌كێكه‌ له‌شیعره‌ جوانه‌كانی.

ئێمه‌ گیانێكین له‌دووجه‌سته‌دا
وه‌ك شیعر و ئاواز له‌یه‌ك به‌سته‌دا
دونیا ناتوانێت لێكمان كاته‌وه‌
مه‌گه‌ر خوا بۆخۆی بمانباته‌وه‌
ئێمه‌ په‌رده‌وه‌رده‌ی یه‌ك خۆڵ وئاوین
بۆیه‌ك مه‌به‌ست و بۆ یه‌ك پێناوین
له‌ناو یه‌كتردا تواوینه‌وه‌
رێبواری یه‌ك رێین جیا نابینه‌وه‌
په‌یمانداوه‌ تا له‌ ژیندا بین
بۆ ته‌نها ساتێك بێ یه‌كتر نابین
ئه‌گه‌ر له‌و دونیاش زیندوو بینه‌وه‌
هه‌روه‌كو ئێستا یه‌ك ده‌گرینه‌وه‌

غه‌ریبی
م
ن شیعری زۆر شاعیرانم خوێندۆته‌وه‌ كه‌ له‌باره‌ی غه‌ریبییه‌وه‌ نووسیویانه‌، به‌ڵام شیعره‌كانی ره‌زاحه‌مه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ زۆر تایبه‌تن. تۆ كاتێك كه‌ شیعره‌كانی ده‌خوێنیته‌وه‌، راست هه‌ست به‌و زامانه‌ ده‌كه‌یت كه‌ كه‌سێكی غه‌ریب هه‌یه‌تی. ئه‌و كاته‌ی له‌ئه‌ڵمانیا بووم، كه‌ گوێم له‌شیعره‌كانی ده‌بوو، زۆركاری تێده‌كردم، ده‌تگوت رێك له‌ناخی مندایه‌. به‌واتایه‌كی تر ره‌زاحه‌مه‌ به‌شیعره‌كانی توانیویه‌تی بچێته‌ ناخی هه‌موو كوردێكی غه‌ریب وگوزارشت له‌هه‌ست ونه‌سته‌كانی تاكی كورد بكات له‌هه‌نده‌ران.

گه‌رغه‌ریبی چاوم بوایه‌ له‌مێژبوو ده‌رمهێنابوو
هیوای ئاینده‌م نه‌بایه‌ ئێستا ئێسكیشم نه‌ما بوو
غه‌ریبی ژانه‌، خورپه‌یه‌، سووتانێكه‌ بێ كڵپه‌یه‌
خه‌زانی توشیوو نه‌هاته‌، وشكه‌ گریان مه‌رگه‌ساته
‌گێژاوی گۆمێكی مه‌نگه‌، تونێلی تاریكی و مه‌رگه‌
زامێكه‌ تابڵێی به‌سوێ، هاوارێكه‌ ناگه‌ته‌ جێ

غوربه‌ت
جگه‌ له‌غه‌ریبی شاعیر هه‌وڵیداوه‌ له‌رێگه‌ی شیعره‌كانییه‌وه‌ وه‌سفێكی وردوجوانی ژیانی هه‌نده‌ران و غوربه‌ت بۆ تاكی كورد بكات، به‌تایبه‌تی له‌كاتێكدا كه‌ له‌پاش راپه‌رینه‌وه‌ به‌هۆی ره‌وشی خراپی سیاسیی و ئابوورییه‌وه‌، كۆچی كوردان به‌ره‌و هه‌نده‌ران به‌رده‌وامه‌، به‌تایبه‌تی له‌لایه‌ن گه‌نجه‌كانه‌وه‌، كه‌ كه‌متر هیوایان به‌ژیان له‌ كوردستان هه‌یه‌. به‌ڵام ره‌زاحه‌مه‌ وه‌كو كه‌سێكی به‌ئه‌زموون ئامۆژگاری گه‌نجه‌كان ده‌كات و ده‌ڵێت: هه‌ندارن ئه‌و به‌هه‌شته‌ نییه‌ كه‌ خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینین، بگره‌ وڵاتێكی بێ ره‌نگ و بۆیه‌.
له‌هه‌مووشی گرنگتر باسی مه‌سه‌له‌ی ته‌نهایی ده‌كات، كه‌ كاریگه‌ری گه‌وره‌ی هه‌یه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكییه‌وه‌و به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌ژیانی ئه‌وروپا.

هێنده‌م نۆشییوه‌ تاڵی جودایی
بوومه‌ته‌ پاشای دونیای ته‌نهایی

له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ باسی خاڵێكی گرنگی تر ده‌كات، كه‌ ئه‌ویش وابه‌سته‌بوونی رۆحی تاكی كورده‌ به‌كوردستانه‌وه‌. پێده‌چێت تۆ به‌هه‌زاران كیلۆمه‌تر له‌كوردستان دووربكه‌ویته‌وه‌، به‌ڵام ناتوانیت رۆح و گیانت به‌جێبهێڵیت وهه‌میشه‌ خه‌یاڵ ومێشكت لای كوردستانه‌.

كه‌ من رۆحه‌كه‌م له‌ كوردستانه‌
به‌من چی خۆشی ئه‌م هه‌نده‌رانه‌

ئه‌م لایه‌نه‌ش زۆر گرنگه‌ چونكه‌ زۆربه‌ی كۆچه‌ری كورد به‌هۆی بێزاری له‌ژیانی كوردستان، واده‌زانێت ئیتر ده‌توانێت مێژووی چه‌ندین ساڵه‌ی بسڕێته‌وه‌و به‌ره‌و خۆشی هه‌ندارن بڕوات و ژیانێكی نوێ ده‌ستپێبكات، به‌ڵام دواتر كه‌ ده‌گاته‌ ئه‌وێنده‌ر ئینجا ده‌زانێت، كه‌ ناتوانێت بۆ چركه‌ ساتێكیش خه‌ون وخه‌یاڵ ورۆحی له‌كوردستان داببڕێت. دواتریش ئینجا هه‌ست به‌جودایی، ته‌نهایی، بێكه‌سی ده‌كات، ئه‌مانه‌ش له‌رووی رۆحییه‌وه‌ ئازاری زۆری پێده‌به‌خشن.

بێ ره‌نگ و بۆیه‌ جیهانی غوربه‌ت
پڕه‌ له‌تاسه‌ وهه‌نسك و حه‌سره‌ت
كه‌ من رۆحه‌كه‌م له‌ كوردستانه‌
به‌من چی خۆشی ئه‌م هه‌نده‌رانه
‌بێ ناز و بێكه‌س بێ دۆست و بێ هاوده‌م
بوومه‌ته‌ هاوڕێی گیانی گیانی خه‌م
هێنده‌م نۆشییوه‌ تاڵی جودایی
بوومه‌ته‌ پاشای دونیای ته‌نهایی
بێ كۆڕ و ده‌سته‌ وماڵ و میوانم
به‌بێ هاوخوان وبێ دیواخانم
مه‌ڵێن هاوارم به‌سه‌ر زارییه‌
بوونم وابه‌سته‌ی كورده‌واریه‌
من خۆشی ژیانی نه‌یخه‌ڵه‌تانم
ده‌ستی زۆرداری ده‌ڕیپه‌ڕاندم
بێ داڵدا و چاره‌م نیمه‌ ده‌ره‌تان
له‌وێ رۆح كێشان و لێره‌ش رۆح سووتان

جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ ئه‌م شیعره‌ له‌لایه‌ن خالید ره‌شید كراوه‌ته‌ گۆارنی.

ژن
ژن له‌ناو شیعره‌كانی ره‌زا حه‌مه‌دا پانتایی باشی داگیركردووه‌، له‌هه‌مانكاتیشدا هه‌ستێكی زۆرجوان و پێشكه‌وتنخوازانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ژنان هه‌یه‌. پێش چه‌ند ساڵێك له‌كاتی خۆپیشاندانی كۆمه‌ڵێك ژنی كوردستان، بۆ داواكردنی مافه‌كانیان و دژایه‌تی سته‌م و زوڵمی پیاوسالاری، ده‌قێكی شیعری ره‌زاحه‌مه‌یان له‌سه‌ر لافیته‌ نووسیبوو. ئه‌مه‌ش گوزارشت له‌گرنگی ئه‌و ده‌قه‌ شیعرییه‌ ده‌كات، كه‌ رێك له‌گه‌ڵ هه‌ست و نه‌ستی ژنانی كوردستاندا هاتووه‌. به‌بڕوای من ئه‌م شیعره‌، یه‌كێكه‌ له‌و شیعره‌ جوانانه‌ی كه‌ بۆ ژن نووسراوه‌.

ئه‌گه‌ر ئه‌م دونیا گوڵێك بێت،
تۆی ئافره‌ت ره‌نگ و بۆیه‌تی
هه‌ر كه‌سێكیش تۆی خۆش نه‌وێت
دیاره‌ رقی له‌خۆیه‌تی

ئازار و تراژیدیاكانی گه‌لی كورد

ئه‌و شاعیرانه‌ی كه‌ هه‌ڵقووڵاویی گه‌له‌كه‌یانن و هه‌ست به‌ ئازار و مه‌ینه‌تییه‌كانی ده‌كه‌ن، ده‌توانن داهێنانی جوان و گرنگ له‌ شیعره‌كانیاندا بكه‌ن. دیاره‌ هه‌تاوه‌كو هه‌ستێكی گه‌وره‌شت نه‌بێت، ناتوانیت ده‌قێكی شیعری جوان بنووسیت. هه‌روه‌ها ده‌شتوانن به‌شیعره‌كانیان به‌رگریی له‌گه‌له‌كه‌یان بكه‌ن. ره‌زاحه‌مه‌ چه‌ند ده‌قێكی جوانی شیعری هه‌یه‌، كه‌ گوزارشت له‌و كاره‌سات و مه‌ینه‌تییه‌ گه‌ورانه‌ ده‌كات كه‌ به‌سه‌ر گه‌لی كورد له‌باشووردا هاتووه‌.

ئه‌گه‌ر وتیان هه‌واری كاروانی ئێوه‌ بۆچی دووره‌
ئه‌گه‌ر وتیان داروبه‌ردی وڵاته‌كه‌ی له‌مه‌ڕ ئێوه‌ بۆچی سووره‌
هه‌موو هاواركه‌ن به‌جارێك بڵێن، چونكه‌
له‌ئاسمانی مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ی له‌مه‌ڕ ئێمه‌
له‌جێی باران خوێن ده‌بارێت، خوێن ده‌بارێت
ئای، ئای كوردستانه‌كه‌م.

«خوێن بارین» وه‌سفێكی مه‌جازی جوانه‌ بۆ ئه‌ودۆخه‌ ناخۆشه‌ی كه‌ پێش راپه‌رین له‌لایه‌ن رژێمی به‌عسی فاشیسته‌وه‌ به‌سه‌ر كوردستاندا سه‌پێنرابوو، هه‌زاران گوند سووتابوون، ملیۆنان كه‌س ئاواره‌ی شاره‌كان بوون، پرۆسه‌ی به‌دناوی ئه‌نفال وكیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌، هه‌موو مه‌لێكی هیوای كوردی كوشتبوو.

هه‌ڵه‌بجه‌
كاره‌ساتی كیمیابارانكردنی هه‌ڵه‌بجه‌، یه‌كێكه‌ له‌و تراژیدیا گه‌ورانه‌ی كه‌ به‌سه‌ر گه‌له‌كه‌مان هاتووه‌، زۆر شاعیریش بۆ ئه‌و كاره‌ساته‌ شیعریان وتوه‌. ره‌زاحه‌مه‌ش له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌قێكی شیعری هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ من كه‌مێك سه‌رنجم هه‌بوو له‌سه‌ری، به‌ڵام ئه‌م ده‌قه‌ شیعرییه‌ كاتێك هونه‌رمه‌ندی ناسراو زاهیر جه‌لال كردی به‌گۆرانی، ده‌نگدانه‌وه‌ی گه‌وره‌ی هه‌بوو.

دونیاخه‌مه‌، ژیان ژانه‌، بۆ شاره‌كه‌ی به‌هاری سوور
هێرۆشێمای كوردستانه‌، هه‌ڵه‌بجه‌ی دایكی شاره‌زوور
كۆرپه‌ به‌بێشكه‌ و لانكه‌وه‌ منداڵ به‌سنگی دایكه‌وه‌
بۆ یادی نه‌ورۆزی ئه‌مساڵ سووتان بوون به‌كۆی زووخاو
مه‌رجه‌ هه‌موو به‌رد و داری هه‌ڵه‌بجه‌ی تینوی رزگاری
بكه‌ینه‌ خه‌نجه‌ری تۆڵه‌ی به‌ر پشتوێنی كورده‌واری.

من كاتی خۆشی به‌ كاك ره‌زام وت، شوبهاندنی هه‌ڵه‌بجه‌ به‌هیرۆشیمای ژاپۆن، له‌رووی مێژوویی و سیاسیشه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌. به‌داخه‌وه‌ كه‌م كه‌س شاره‌زای مێژووی ژاپۆنن به‌تایبه‌تی له‌كاتی جه‌نگی دووه‌می جیهاندا، ژاپۆن تاوانی ئێجگار گه‌وره‌ی به‌رامبه‌ر به‌گه‌لانی ئاسیاویی كردووه‌ به‌تایبه‌تی چینی و كۆری، نزیكه‌ی 30 ملیۆن هاوڵاتی سیڤیلی ئاسیاوییان كوشتووه‌، جگه‌ له‌كۆیله‌كردنی ملیۆنان ژنی ئاسیاوی، كه‌ رێك وه‌كوداعش مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا كردوون. بۆمبارانكردنی هیرۆشیما و ناكازاكییش ده‌رئه‌نجامی تاوانه‌كانی ژاپۆن بووه‌ به‌رامبه‌ر به‌جیهان. به‌ڵام ئێمه‌ له‌ماڵی خۆماندا په‌لاماریانداوین چونكه‌ كوردین. جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ كاك ره‌زا خۆی وتی، كاتێك جه‌نابی مام جه‌لالی بینیووه‌، ئه‌ویش هه‌مان ره‌خنه‌ی لێگرتووه‌.

شیعری سیاسی

من چاوم به‌كۆمه‌ڵێك شیعری سیاسی كاك ره‌زا كه‌وتووه‌ به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ دژی جه‌نگی براكوژیی و گه‌نده‌ڵی و ناعه‌داله‌تی ده‌سه‌ڵاتی كوردی نووسیویه‌تی، له‌و بڕوایه‌دام زیاتر دروشمی سیاسین تاوه‌كو ده‌قی شیعری. به‌داخه‌وه‌ لای ئێمه‌ خه‌ڵكی وافێربووه‌ ده‌بێت شاعیر یان نووسه‌ر بۆ هه‌موو رووداوێكی سیاسی هه‌ڵوێستی هه‌بێت، كه‌ ئه‌مه‌ به‌بڕوای من كارێكی باش نییه‌ و زۆرجاریش ئه‌م هه‌ڵوێستانه‌ نووسه‌ران ده‌خاته‌ هه‌ڵه‌وه‌، چونكه‌ ناتوانێت كارێكی جوانی ئه‌ده‌بی پێشكه‌ش بكات.
مه‌رج نییه‌ هه‌موو شاعیرێك له‌شیعری سیاسیدا سه‌ركه‌وتووبێت، چونكه‌ دونیای سیاسه‌ت به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌ده‌به‌وه‌، دونیای جوانی نییه‌. زۆربه‌ی ئه‌و شاعیرانه‌شی كه‌ شیعری سیاسیان وتوه‌، دواتر له‌هه‌ندێكیان په‌شیمان بوونه‌ته‌وه‌. مایكۆفسكی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌شاعیره‌ مه‌زن و داهێنه‌ره‌كانی روسیا، كۆمه‌ڵێك شیعری جوانی هه‌یه‌، به‌ڵام كه‌م كه‌س هه‌یه‌ حه‌زی به‌خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌ سیاسییه‌كانی بێت كه‌ بۆ شۆرشی روسیا و بۆلشه‌فییه‌كان نووسیویه‌تی.

دوا قسه‌

جگه‌ له‌م شیعرانه‌ی كه‌ باسمكردن، ره‌زاحه‌مه‌ كۆمه‌ڵێكی ده‌قی شیعری ئێجگار جوانی تری هه‌یه‌، كه‌ هه‌موویان گوزارشت له‌جوانی و داهێنانی گه‌وره‌ ده‌كه‌ن. هیوادارام له‌داهاتوودا هه‌موویان كۆبكاته‌وه‌و له‌دیوانێكی شیعری جواندا، پێشكه‌شی خوێنه‌رانی بكات، چونكه‌ دڵنیام خه‌ڵكێكی زۆر، جێژ وخۆشی له‌ده‌قه‌ شیعرییه‌كانی ده‌بینن.




هۆلۆکۆست حکایەتی لەناوبردنی گەلێک … ئەردەڵان عەبدوڵڵا

هەتاوەکو نەچووبومە ئەڵمانیا، وامدەزانی ئەوەی پێی دەڵێن هۆلۆکۆس و لەناوبردنی جوولەکان، درۆیەکی گەورەیە کە لە لایەن ئیسرائیلەوە دروستکراوە. لێ کاتێک لە ئەڵمانیا هەندێک کەسی چەپی ئەڵمانی باشـم ناسیی و دواتریش چ لە رێگەی کتێب و چ لە رێگەی فیلم و تیڤییەوە، هەروەها ناسینی کۆمەڵێک برادەری باشی جوولەکە، بۆم دەرکەوت کە من و هەزاران کەسی تر لەم رۆژهەڵاتەدا، بە هەڵە لە حکایەتی لەناوبردنی جوولەکەکان گەیشتووین. دیارە لەمەشدا گوناحی ئێمەی تێدا نییە، چونکە ئێمە لەناو جوگرافیایەکی تەسکدا زیندانی کراوین، هەتاوەکو زمانێکی ئەوروپیش نەزانیت، زۆر کەم شارەزاییت لە بارەی ئەم کارەساتەوە دەستدەکەوێت، چونکە عەرەبەکان بە حوکمی کێشەی فەلەستین و ئیسرائیل، بەهەموو شێوەیەک هەوڵیانداوە، کارەساتی هۆلۆکۆس لەبەرچاوی خەڵكی ناوچەکە بچووک بکەنەوە یان نکوڵی لێبکەن،چونکە ئەوان دەیانەوێت هەمیشە جوولەکە وەکو تاوانبار سەیری بکرێت، ئێمەش لە ژێر کاریگەری ئەو کولتوورە عەرەبی و ئیسلامییەدا بووین، هەربۆیە ئێمەش هەمان هەڵوێستی خراپمان بەرامبەر بەو کارەساتە هەبووە.
بەڵام لە ئێستادا بەهۆی تەکنەلۆژیا نوێوە، هاوڵاتی کورد کەمێک زانیاری باشتر لە بارەی ئەم کارەساتەوە پەیداکردووە، بەتایبەتی لەرووی فیلمەوە، چونکە لە ماوەی پێشوودا کۆمەڵێک فیلمی گەورەی جیهانی ، باسی ئەم کارەساتەیان کردووە.
بەداخەوە لەناو کتێبخانەی کوردیدا، زۆر بەکەمی باسی ئەم کارەساتە گەورەمان کردووە، لێرەشدا نووسەران کەمێک لەم بوارەدا کەمتەرخەم بوون،چونکە ئەوە ئەرکی ئەوانە کە لە بارەی ئەم کارەساتەوە، زانیاری بە خوێنەری کوردی بددەن.
ئێمە لەم هەوڵە بچووکەماندا، دەمانەوێت کەمێک زانیاری لە بارەی ئەو کارەساتە و مەسەلەی چەوسانەوەی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا و جیهان باس بکەین، لەهەمانکاتیشدا تیشک بخەینە سەر پرۆسەی هۆلۆکۆس” لەناوبردنی جوولەکەکان” و چۆنێتی دروستبوون و هۆکار و دەرهاویشتەکانی باس بکەین.
بەڵام لە سەرەتادا دەبێت وەکو هەموو رووداوێک یان کارەساتێک، لە رەگوریشەی ئەم کارەساتە بکۆڵینەوەو بە دوای پێشینە مێژووییەکەی چەوسانەوەی جوولەکەکان لە ئەوروپا بگەڕێین، چونکە گەر لە مێژووی چەوسانەوەی جوولەکەکان تێنەگەین، ئەوا ناتوانین بە باشی لە کارەرساتی هۆلۆکس بگەین. لەلایەکی ترەوە پرۆسەی لەناوبردنی جوولەکە لە ئەڵمانیا بە چەند قۆناغێک تێپەڕیوە، سەرەتاش لە رێگەی کۆمەڵێک یاساوە دەستیان کردووە بە دژایەتیکردنیان و پاشان بە لەناوبردنی تەواوەتییان. لەکۆتایشدا باسی دەرئەنجامەکانی ئەم کارەساتە دەکەین.

مێژووی چەوسانەوەی جوولەکەکان

رەگوریشەی جوولەکەکان دەگەڕێتەوە بۆ حەزرەتی پێخەمبەر ئیبراهیم و بە نەوەی ئەو دادەنرێن، ئەو پێخەمبەرەی کە یەکەمین چرای ” تاک خوادیی” راگەیاند و دژی بتپەرستی وەستایەوە. ئەوان باوەڕیان بە پەیامی حەزرەتی پێخەمبەر ” موسا” یە، کە یەکێکە لە پێخەمبەرە مەزنەکان و خاوەنی پەیامێکی پیرۆزی ئاسمانییە کە خۆی لە کتێبی ” تەورات” دا دەبینێتەوە. موسا ئەو پیاوەی کە شۆڕشێکی گەورەی لەدژی فیرعەون کرد، کە خۆی بە خودای سەر زەوی دادەنا، هەرئەمەش وادەکات کە خۆیی و هاوەڵەکانی رووبەروی سزا و راوەدوونان بکەون.
لەپاش دەرکردنیان لە میسر لەسەردەستی فیرعەون، لە ئیسرائیلی ئێستا بەتایبەتی لە ” ئۆرشەلیم، قودس” جێگری دەبن و یەکەمین دەوڵەتی ئیسرائیلی دروست دەکەن. بەڵام پاشان لەسەر دەستی “نەبوخوزنەسر” ئیمپراتۆریەتی بابلی لە ساڵی 606 پێش زاینن،ئەم مەملەکەتە دەرووخێت، لێرەشەوە تراژیدیای گەلی جوولەکە دەستپێدەکات و بەناو جیهاندا بڵاودەبنەوە. یەکەمین کۆچی زۆرەملێش لەسەر دەستی نەبوخوزنەسر ئیمپراتۆری بابلی دەسپێدەکات و بە زۆر لە ماڵو زێدی خۆیان دەردەکرێن و دەیانهێنن بۆ بابل و وەکو کۆیلەی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت.
پاشتریش لەسەر دەستی ئیمپراتۆری فارسی و ئاشووریی و بێزەنتیش، رووبەروی چەوسانەوە زیاتر دەبن، هەتا دەگاتە قۆناغی بڵاوبونەوەی مەسیحی لە ئەوروپا، ئیتر لێرەشەوە تراژیدیاکانی گەلی جوولەکە زیاتر دەبێت.

تراژیدیای جوولەکە لە ئەوروپا لە سەدەی ناڤینەوە تاوەکو هیتلەر

جوولەکان لە ئەوروپادا هەمیشە رووبەروی چەوسانەوەو جوداکاری گەورە دەبوونەوە، هۆکاری ئەمەش زیاتر بۆ جیاوازی ئایینەکەیان دەگەڕایەوە، ئەوان یەکەم کەمینەی ئاینی بوون لە ئەوروپا. لە سەدەکانی ناڤیندا رەوشی ژیانی جوولەکەکان بە تەواوتی خراپ بوو، زۆر لە کار و پیشە لە جوولەکەکان قەدەغەکرا، هەروەها دەستیشکرا بە ستەمکاری لەسەر جوولەکەکان و بەشێکی زۆریشان لەبەر زوڵم و ستەمی مەسیحییەکان، ناچار ئاینی خۆیان بۆ مەسیحی دەگۆڕی.
ئەم چەوسانەوە لەلایەکەوە رەگوریشەیەکی ئایینی هەبوو، چونکە زۆرجار مەسیحییەکان جوولەکەکانیان تاوانبار دەکرد بەوەی، کە ئەوان بوون حەزرەتی مەسیحیان لە سێدارە داوە، دەبێت ئێستا تۆڵەی مەسیحیان لێبکەنەوە، ئەمەش لە کاتێکدا حەزرەتی مەسیح خۆی پێشتر جوولەکە بووە.
هۆکارێکی تریش پەیوەندی بە لایەنی ئابووریەوە هەبوو، جوولەکەکان بە حوکمی ئەوەی بۆیان نەبوو زۆر پیشە و بازرگانی بکەن، ناچار تەنها خەریکی بازرگانیی و ئاڵتون فرۆشی یان پارە بە سوودان بوون ” سووخۆری” بوون، تاڕادەیەکیش بازرگانی زیرەک بوون، ئەمەش وایکرد کە لە تەواوی کۆمەڵگەکاندا بە ڕق و کینەوە سەیریان بکڕێت و هەمووکاتێکیش هەوڵدرا بیانووییەک بدۆزرێتەوە، تاوەکو پەلاماریان بددەن و دەست بەسەر سەروەت و سامانیان بگیرێت. ئەمەش لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپادا دووبارە بۆتەوە.

دادگاکانی پشکین و یەکەمین کۆمەڵکوژی دژی جوولەکە

لەپاش بەهێزبوونی کڵێسای پاپایی و زاڵبوونی هەژموونی بەسەر بەشێکی زۆری کیشوەری ئەوروپا، رۆژ لە دوای رۆژ ژیانی جوولەکەکان خراپتر دەبوو. لە کۆتایی سەدەی 12 دا پاپا “لویسی سێهەم” فەرمانێکی پاپایی دەرکرد، بۆ دروستکردنی دادگاکانی پشكنین، ئەمەش بە بیانووی لەناوبردنی هەندێک بۆچوونی دژە ئایینی کە زیاتر لە باشووری فەرەنسا بزووتنەوەی “کاتار” هێنایە کایەوە.
بەڵام پاشتر لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا، ئەم دادگای پشكنینە سەریهەڵدا و لە هەموو کاتێکیشدا زیاتر جوولەکەکان دەبوونە قووربانی ئەو دادگایانە، بەڵام لەهەموویان خراپتر دادگاکانی پشكنینی ئیسپانیا بوو.

دادگاکانی پشکنینی ئیسپانیا

لە پاش رزگاربوونی ئیسپانیا لە چنگی عەرەبە داگیرکەرەکان لە ساڵی 1492 ، لە تەواوی مەملەکەتی ئیسپانیا دەستکرا بە راونانی جوولەکەکان، لەوکاتەدا ئەوانیان بەوە تۆمەتبار دەکرد، کە هاوکاری عەرەبە داگیرکەرەکان بوون. هەر لەوکاتەدا پرۆسەی ” پاککردنەوەی خوێنی ئیسپانیا” دەستیپێکرد، کە ئامانج لێی دەرکردنی جوولەکەکان بوو، لە ئەنجامدا نزیکەی 200 هەزار جوولەکە لە ماڵو زێدی خۆیان دەرکران و دەستیشیان گرت بەسەر سەروەت سامانیان. ئەمەش یەکەمین پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە بوو لە وڵاتێکی ئەوروپیدا.
ئەوەی جێگەی گاڵتەجارییە، ئەم دادگایە تەنها جوولەکە و موسڵمانەکانی نەدەگرتەوە، بگرە ئەوانیشی دەگرتەوە، کە ئایینی خۆیان لە جوولەکەوە کردووە بە مەسیحی، چونکە گوومانیان لەوە هەبوو کە بە تەواوەتی بووبێتن بە مەسیحی.
لە کاتی ئەنجامدانی دادگاکانی پشکنین لە ئیسپانیا و ئەوروپادا، بە چەندین شێوازی نامرۆڤانە و دڕندانە ، ئازاردان و ئەشكەنجەدانیان دژی خەڵکی بێ تاوان دەستپێکرد، تەنانەت لەو قۆناغەشدا، دەتوانین بڵێین قۆناغی ” داهێنانی توانا و تەکنیکی ئازاردان و ئەشكەنجەدانی مرۆڤ دەستیپێکرد. “
ئەم پرۆسەیە هەتاوەکو کۆتایی ساڵی 18 ش بەردەوام بوو. لەمەشدا جوولەکەکان قووربانی سەرەکی ئەو دادگایانە بوون.

دژایەتیکردن و لەناوبردنی جوولەکە لە روسیا

لە روسیا گەورەترین ژمارەی جوولەکەی تێدابوو، ئەمانیش وەکو هەموو جوولەکەکانی جیهان، چەندینجار رووبەروی پرۆسەی لەناوبردن و دژایەتیکردن و ستەمکاری دەبوونەوە، بەتایبەتی لە سەردەمی قەیسەر نیکۆلای دووەم، رووبەروی چەوسانەوەی زۆر بوونەوە، بە پێی ئامارەکان بێت لە نێوان ساڵانی 1881 بۆ 1914 نزیکەی دوو ملیۆن جوولەکە، روسیایان بەجێهێشت و کۆچیان بۆ ئەمریکا کرد.
هەروەها لەناو ئەدەب و فەرهەنگی روسییشدا، هەمیشە پەلامارین دەدرا و زۆرێک لە نووسەرە گەورەکانی روسیاش بۆ نموونە نووسەرێکی مەزنی وەکو دۆستۆیڤسکی، رقێکی گەورەی لە جوولەکە هەبوو، لەبەشێکی زۆری بەرهەمەکانیدا، دژایەتییەکی زەقی جوولەکەی دەکردو وێنەیەکی ناشیرین بۆ دەکێشان.
لەکاتی شۆڕشی ئۆکتۆبەری روسیاشدا، رووبەروی کێشەی گەورەبوونەوە بەتایبەتی لەکاتی جەنگی ناوخۆ و رژێمی ستالیندا، قووربانی زۆریاندا. بەڵام لە هەمووی کارەساتبارتر، داگیرکردنی روسیا بوو لە لایەن ئەڵمانیای نازییەوە، کە وەکو هەموو جوولەکەکانی تری ئەوروپا، رووبەروی ترسناکترین رژێم بونەوەو ژمارەیەکی زۆریان لە ئوردوگا زۆرەملێکان و جەنەگەکاندا، گیانیان لە دەستدا. هەروەها لەسەردەمی یەکێتی سۆڤێتیشدا، بە چاوی گوومانەوە سەیردەکران و بە سیخووری ئەمریکا و ئیسرائیل دادەنران.

مێژووی دژایەتیکردنی جوولەکە لە ئەڵمانیا

زۆرکەس دەپرسێت، بۆچی ئەڵمانەکان ڕقیان لە جوولەکە بووە؟ یان بۆچی دەستیانکرد بە پاکتاوکردن و لەناوبردنیان؟ دیارە بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستیمان بە زۆر کتێب دەبێت، بەڵام ئەوەی گرنگە لێرەدا بیڵێین ئەوەیە، پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە لە ئەڵمانیا، پێشخانێکی مێژوویی گەورەی هەیە، کە لە ناو ئەدەب و فکر و فەرهەنگ و مێژوویی ئەڵمانیدا، پانتاییەکی گەورەی هەیە. هەروەها پرۆسەی دژایەتیکردنی جوولەکە تەنها لە سایەی حوکمی هیتلەر دەستیپێ نەکردووە بەڵکە مێژووییەکی زۆر کۆن تری هەیە.
دژایەتیکردنی جوولەکە لە مارتین لۆتەر کینگەوە بۆ ئادۆلف هیتلەر
وەکو هەموو وڵاتەكانی ئەوروپا، لە ئەڵمانیاش دژایەتیکردنی جوولەکە، رەگوریشەیەکی مێژووییی هەیە. لە کاتێکدا مارتین لۆتەر کینگ( 1483/1546) چرای ریفۆرم و چاکسازی دژایەتیکردنی حوکمی ستەمکارانەی پاپای راگەیاند، کەچی خۆشی لە پاپا خراپتر دژایەتی جوولەکەکانی دەکرد.
لە ساڵی 1540 واتە بە شەش ساڵ پێش مردنی لە وتارێکیدا بەمشێوەیە دژایەتی جوولەکەکان دەکات :
” جوولەکەکان کەسانی مووشەخۆر و خائینن، هەربۆیە پێویستە سیناگۆکەکانیان ” کڵێسا” ماڵ و قووتابخانەکانیان بسووتێنرێت و کۆمەڵگە، لێیان پاکبرێتەوە”
واتە مارتین لۆتەر بە پێنچ سەد پێش هیتلەر داوای سووتاندنی جوولەکەکانی کردووە. ئەمەش لە کاتێکدا ئەم کابرایە چرای رزگاریخوازیی و عەدالەت و دژایەتیکردنی ستەمی پاپایی هەڵکردووە.

نووسەر و فەیلەسووفانی ئەڵمانیا و جوولەکە

لە ئەڵمانیادا کۆمەڵێک فەیلەسوفی مەزن لە دایک بوون کە لە بواری فکر و فەلسەفەدا داهێنانی مەزنیان کردووە، زۆرجاریش بە حوکمی بوونی فەیلەسووفی زۆر، ئەڵمانیا بە وڵاتی فەیلەسووفان دادەنرێت.
ئەم فەیلەسووفانەش لە رێگەی کتێب و وتارەکانیانەوە، کاریگەریان بەسەر کۆمەڵگەی ئەڵمانی و جیهانیش هەبووە. دیارە لەناو ئەم فەیلەسووفانەشدا، بەشێکی زۆریان دژی جوولەکە بوون لە پێش هەموویانە نیتچە، هایدگەر ،هتد.
نیتچە پێی وابوو کە جوولەکە فکری ئەوروپی و جیرمانی پیسکردووە، چونکە ئەوان هەڵگری رۆحێکی ترسنۆکانە بوون، ئەمەش دوورە لە رۆحی شەڕەنگێزی و سوارچاکی جێرمانیی.

یەکەم جاڕدانی لەناوبردنی جوولەکە

لە سەدەی نۆزدەهەمەوە ئیتر بەشێوەیەکی ئاشكرا، رۆژ لە دوای رۆژ دژایەتیکردنی جوولەکە بووە بەشێک لە بیرکردنەوەی نووسەران و بیرمەندانی ئەڵمانیا، لە ساڵی 1879 بۆ یەکەمجار لە لایەن Friedrich Wilhelm Adolph Marr فریدریش ئادۆلڤ مار،جاڕی لەناوبردنی جوولەکەکان کرا، ئەوەش کاتێک کتێبی ” Der Weg zum Siege des Germanenthums über das Judenthum رێگای سەرکەوتنی جێرمانییەکان بەسەر جوولەکەکان ” ئەوەی جێگەی سەرنجە فریدریش ئادۆلڤ مار، کەسێکی چەپی ئانارشیستی توندڕەوبوو، هەرچەندە دەبوایە چەپەکان دژی راسیزم بن، بەڵام ئەم نووسەرە لەو کتێبەیدا داوای تەفروتوناکردنی جوولەکەکانی ئەڵمانیا دەکات و بە هۆکاری نایەکسانی دایدەنان.

رۆڵی ئایدلۆژیا بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان

وەکو پێشتر وتمان لە سەدەی هەژدە و نۆزدە بە دواوە، ئیتر دژایەتیکردنی جوولەکە بووە، بەشێک لە بیرکردنەوەو بەرهەمی نووسەرانی ئەوروپا. لەمەشدا فکر و ئایدۆلۆژیا رۆڵێکی خراپی گێڕا، بۆ نموونە لای ئەو کەسانەی کە باوەڕیان بە فکری لیبڕالیزم و سەرمایداری هەبوو، جوولەکەکان وەکو کۆمۆنیست سەیر دەکران، چونکە بەشێکی زۆری سەرکردەی رەوتە چەپەکان جوولەکە بوون لەسەرو هەمووشیانەوە کارل مارکس، کە بە رابەری کۆمۆنیزم دادەنرێت. هەروەها چەپ و کۆمۆنیستەکانیش، دژی جوولەکە بوون، چونکە پێیان وابوو جوولەکە هەڵگری فکری سەرمایەدارییە، چونکە زۆربەی سەرمایەدارەکانی ئەوروپا، جوولەکە بوون. لە هەمانکاتیشدا هەڵگری فکری ئاینیش دژی جوولەکە بوون، چونکە ئەوانیان بە هەڵگری فکری ئیلحاد دادەنا، چونکە بەشێک لە فەیلەسووفە ماتریالیستەکان، جوولەکە بوون، هەروەها لە رووی ئاینیشەوە، جوولەکە بە دوژمنی مەسیحییەکان سەیر دەکران.
بەمشێوەیە بۆمان دەرەدکەوێتکە ئایدۆلۆژیا رۆڵێکی ئێجگار نێگەتیفی لە پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە بینی.

هاتنە سەرکاری هیتلەر و نازییەت

راستە گەلی جوولەکە چەندینجار لە سەردەستی حکومەتە یەک لە دوا یەکەکانی ئەوروپا و رۆژهەڵات، رووبەروی لەناوبردن بوونەتەوە، بەڵام هیچ کاتێک بەو شێوەیەی سەردەمی نازیەت، رووبەروی لەناوبردن و کارەسات نەبوونەتەوە، بگرە لەو کاتەدا نەک جوولەکەی ئەڵمانیا، بگرە لە تەواوی ئەوروپادا، رووبەروی لەناوبردنی یەکجارەکی بوونەوە. هیچ کاتێک بەو شێوەیە “بوونی” جوولەکە لە ئەوروپا و جیهان، رووبەروی نەمان نەبۆتەوە. لە هەمانکاتیشدا هیچ رژێمێکی جیهانیش، بەو شێوەیەی نازییەکان، دوژمنی جوولەکە نەبووەو لەناوی نەبردوون.
نازییەکان لە ماوەی حوکمڕانیاندا زیاتر لە 2 هەزار یاسای دژە جوولەکەیان داڕشتووە، بەناوبانگترینیان یاساکانی ” نوریبێرگ ” کە لە 15 سێپتەمبەر 1935 دا، پرۆژە یاسای نوربێرگ دەرچوو، کە بریتییە لەناوبردنی تەواوەتی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا. دوایی بە درێژیی باسی ئەم پرۆژە یاسایە دەکەم، کە وەکو بنەمای سەرەکی بووە بۆ پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە لە ئەڵمانیا و جیهان.

بۆچی نازییەکان دژی جوولەکە بوون؟!

دیارە ئەمە پرسیارێکی گرنگ و پڕ بایەخە، هەتاوەکو ئێستاش مێژوونوسان و چاودێرانی سیاسی بە دوایدا دەگەڕێن، بەڵام دەتوانین لەم خاڵانەی خوارەوە کورتی بکەیەنەوە:

  1. فکری راسیزم
    نازییەت لەسەر بنەمای فکری راسیزمی ئەوروپی دارێژراوە، کە پێی وایە رەگەزی ” ئاری و سپی پێست” باشترین و زیرەکترین و ئازاترین رەگەزی مرۆڤایەتییە، تەواوی رەگەزەکانی تری مرۆڤایەتیش بە تایبەتی ” جوولەکە، خەڵکانی غەیرە ئەوروپی ” لە خوار پلەی مرۆڤییەوەن و لەناوبردنیشیان بە کارێکی باش سەیر دەکات. دیارە ئەمەش مێژوویەکی دێرینی لەناو فکری ئەوروپیدا هەیە، بەتایبەتی لە پاش هەڵمەتی کۆڵۆنیالیزمی ئەوروپی، ئەمجۆرە فکرە راسیزمە نەک لە ئەڵمانیا بگرە لەتەواوی ئەوروپادا، زاڵ بووە.
  2. لایەنی ئابووری
    هۆکارێکی تری ئەم دژایتییەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی کە هەمیشە وەکو پێشتریش باسمانکرد، یەکێک لە هۆکارەکانی پەلاماردانی جوولەکەکان، پەیوەندی بە داگیرکردنی سەرەوت و سامانی جوولەکەکانەوە هەبووە. لەئەڵمانیا هەمیشە جوولەکەکان رۆڵی بەرچاویان لە ژیانی ئابووریدا هەبووەو کەسانی بازرگان و دەوڵەمەند و خاوەنی کۆمپانیای گەورە بوون، ئەمەش وایکردووە، هانی نازییەکان بدات، کە دەست بەسەر سەروەت و سامانی جوولەکەکان بگرن ، هۆکاری ئابووریش ، کاریگەری گەورەی هەبووە بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان.
  3. دژایەتیکردنی کۆمۆنیست
    دیارە لەوکاتەدا جیهان بە گشتی و ئەوروپا بەتایبەتی بەسەر دوو فکری دژ بەیەک دابەشبوو بوو، کە ئەویش فکری سۆسیالیزم کە یەکێتی سۆڤێت رابەری دەکرد، لەگەڵ فاشیزم و نازیەت کە ئەڵمانیا و هیتلەر رابەرێتی دەکرد، لە ئیتالیا مۆسۆلینی فاشیست و ئیسپانیاش فرانکۆی دیکتاتۆر حوکمی دەکرد، لە تورکیاش کەمالیستە فاشیستەکان بوون. هەمیشە نازییەکانیش فکری کۆمۆنیست و بەلشەفیزمیان وا پیشانی خەڵکی دەدا، کە فکرێکی جوولەکەیە، چونکە بەشێکی زۆری سەرکردەکانی رەوتی کۆمۆنیستی و بۆلشەفییەکان، جوولەکە بوون. ئەمەش هۆکارێکی تری ئەو دژایەتییە بوو.
  4. ئایین
    وەک پێشتریش ئاماژەم پێکرد، ئایینی مەسیحی رۆڵی بەرچاوی هەبوو لە دژایەتیکردنی جوولەکەکان، زۆرێک لە زانا ئایینیەکان، جوولەکەکانیان بە دوژمن دادەنا لەسەرو هەمووشیانەوە مارتین لۆتەر کینگ، هەروەها کڵێسای کاتۆلیکیش پشتگیری نازییەکانی دەکرد و دژی جوولەکەش بوو.

    پانۆرامای دژایەتیکردن و لەناوبردنی جوولەکە

    دیارە لەگەڵ دەستبەکاربوونی هیتلەرەوە لە 30،01.1933 هەتاوەکو کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی لە ساڵی 1945، پرۆسەی لەناوبردنی جوولەکە بەردەوام بوو. لێرەدا هەوڵ دەدەین بە کورتی باسی گرنگترین رووداوە گرنگەکان بکەین، بۆئەوەی بە باشی لە چۆنێتی بەرێوەچوونی ئەو پرۆسەیە تێبگەین.

    ئادۆلف هیتلەر دەبێتە راوێژکاری ئەڵمانیا

    لە 30.01.1933 ئادۆلف هیتلەر دەبێتە راوێژکاری ئەڵمانیا، ئەم رۆژەش یەکێکە لە رۆژە ناخۆش و کارەسات ئامێزەکانی جوولەکە لە ئەڵمانیا و جیهان، چونکە لێرەوە پیاوێکی دڕندە دەسەڵات لە یەکێک بەهێزترین وڵاتی ئەوروپا دەگرێتە دەست، کە پاشتر بە زەبری هێزی سەربازی، هەموو ئەوروپاش دەگرێت و ژیانی جوولەکەش دەکاتە دۆزەخێکی گەورە. هاتنە سەرکاری هیتلەر، سەرەتای کارەساتە گەورەکەیە.

    سوتاندنی ” رایشتاگ ” پەرلەمان

    هیتلەر و پارتەکەی هیچ باوەڕیان بە دیموکراتی نەبوو، بگرە بۆ ئەوان دیموکراتی تەنها پردێک بوو بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، ئەوان هەموو پارتەکانی ئەڵمانیایان بە دوژمنی خۆیان دادەنا. نازییەکان تەنها مانگێکیش بەرگەی دیموکراتیان نەگرت و هەوڵی لەناوبردنی ئەو پردەیان دا، کەپێیدا پەڕینەوە بۆ دەسەڵات. لە 27.02.1933 واتە تەنها 27 رۆژ دوای دەسەڵات گرتنە دەستی هیتلەر، نازیەکان “رایشتاگ، پەرلەمانی ئەڵمانیا ” سوتاندیان، ئەمەشیان کردە بیانوییەک بۆ تاوانبارکردنی گەورەترین دوژمنیان کە پارتی کۆمۆنیست بوو، نازییەکان، کۆمۆنیستەکانیان بە سوتاندنی پەرلەمان تاوانبار کرد، ئەوەبوو بۆیەکەمجار دەستیانکرد بە هەڵمەتێکی راونان و دەستگیرکردنی بەشێکی زۆری ئەندام و لایەنگرانی پارتی کۆمۆنیست، ئەمەش سەرەتای هەڵمەتی راونانی نەیارانی نازیی بوو، دواتر خەڵکی تریشی گرتەوە.

    قەدەغەکردنی پارتی کۆمۆنیست

    هەر لە سەرەتاوە هیتلەر لە هەموو لێدوانەکانیدا، دەیوت: ” دوژمنی یەکەمی نازییەت، کۆمۆنیستە”. کاتێکیش هاتە سەر دەسەڵات، یەکەمین کاریان، دانانی پیلانێکی تۆکمە بوو بۆ راونان و دەستگیرکردنی کۆمۆنیست و چەپەکان بوو. ئەوەبوو بە فەرمی لە 8.3.1933 پارتی کۆمۆنیستی قەدەغە کرد و کەوتە راونانی ئەندام و لایەنگرانی پارتی کۆمۆنیست. لەوکاتەدا پارتی کۆمۆنیست 81 ئەندام پەرلەمانی هەبوو، ئەوانیشیان دەستگیر کرد. هەڵمەتی رەشبگیریی و راونان کەسانی چەپ و کۆمۆنیتس هەموو ئەڵمانیان گرتەوە. ئیتر لێرەوە نازییەکانی رووی راستەقینەی خۆیان دەرکەوت، لێرەشەوە هەڵمەتی لەناوبردنی نەیارانیان، بووە بەرنامەی سەرەکییان. هەربۆیە زۆرێک لە مێژوونوسەکان دەڵێن: سەرەتای کۆمەڵکوژی نازییەکان بە کۆمۆنیستە ئەڵمانیەکان دەستیپێکرد.

    دانانی یەکەمینئۆردووگایزۆرەملێ

    لەگەڵ دەستبەکاربوونی نازییەکان، چۆنێتی دەستگیرکردن و ئازاردان و ئەشكەنجەدان و کوشتنی نەیارانیان، بەرنامەی سەرەکیان بوو. سەرەتای ئەم بەرنامەشیان بە کۆمۆنیستەکان دەستیان پێکرد، کاتێک کە دەسەڵاتیان گرتە دەست، یەکسەر دەستیانکرد بە راونان و دەستگیرکردن، هێندە خەڵکیان دەستگیرکرد، کە زیندانەکان پڕکرابوون، بۆیە بۆیەکەمجار بیریان لە دروستکردنی “ئۆردووگایزۆرەملێ یان زیندانی گەورە” کردەوە، یەکەمجاریش ئەمئۆردووگای کوشتنن و ئەشکەنجەدانەیان، بۆ کۆمۆنیستەکان دانا، دواتریش جوولەکە و خەڵكی تریش بوونە میوانی ئەمئۆردووگایمەرگهێنە.
    ئەوەبوو لە 20.3.1933 ، لە شارۆچکەی داخاو لە نزیک میونشن لە باشووری ئەڵمانیا، یەکەمینئۆردووگایزۆرەملێی گەورەیان دروستکرد، کەپاشتر ناویئۆردووگای” داخاو” یان لێنا، کە ئەمیش ناوبانگێکی زۆر خراپی وەکو ئاوسشڤیتس هەبوو. ئەمەش سەرەتایەک بوو بۆ دورستکردنی ئورودگای هاوشێوەی، بۆ دوژمنانی تری نازیەت، لە پێش هەمووشیانەوە جوولەکەکان.

    دەسەڵاتی رەها

    خاڵێکی گرنگی تر کە زۆرێک لە مێژوونوسانی ئەڵمانیا و جیهانیش بە سەرەتای دەسەڵاتی دیکتاتۆری هیتلەری دادەنێن، بەخشینی دەسەڵاتی رەها بە هیتلەر و حکومەتەکەی لە لایەن پەرلەمانەوە. لە 23/3/1933 پرۆژە یاسای ” Ermächtigungsgesetz” لەلایەن پەرلەمانی ئەڵمانیاوە بە زۆریەنی دەنگ پەسەند کرا، تەنها سۆسیال دیموکراتەکان دژی ئەم یاسایە وەستانەوە. بە پێی ئەم پرۆژە یاسایە بێت، هیتلەر و حکومەتەکەی دەسەڵاتی تەواویان پێ بەخشرا کە یاسا و سیاسەتی حکومی بگرنە بەر، بەبێ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ پەرلەمان و سەرۆکی وڵات، ئەمەش مانای بەخشینی دەسەڵاتی دیکتاتۆری بوو بە هیتلەر، یان وەکو مێژوونوسان دەڵێن : مەدالیایەک وا بوو، کە لە لایەن پەرلەمانتارە ئەڵمانەکانەوە کرایە ملی هیتلەرەوە. ئیتر لێرەوە هیتلەر دەسەڵاتی تەواوەتی وەرگرت، بووە میرغەزەبی ئەڵمانیا و ئەوروپا. دەتوانم بڵێم سەرەتای هەموو کارەساتەکانی ئەوروپاو جیهان، لەم بڕیارەی پەرلەمانی ئەڵمانیاوە دەستیپێکرد.

    یەکەمین هەوڵ و پەلاماردانی جوولەکە لە لایەن نازییەکانەوە

    لەپاش کۆمۆنیستەکان ئینجا هیتلەر و نازییەکان، کەوتنە گیانی دووەم دوژمنیان کە ئەوانیش جوولەکەکان بوون. سەرەتای هەڵمەتی لەناوبردنی جوولەکە بە سیاسەتی ” “Boykott-Aktionen”، بایکۆت ئەکسیۆن” دەستیپێکرد، لە 1.4.1933 ، ئەم هەڵمەتە دەستیپێکرد. مەبەست لەم سیاسەتە، بایکۆتکردنی هەموو شتێکی جوولەکە بوو، لە دوکان و بازاڕ و شـمەک، دواتریش بایکۆتکردنی دکتۆر و پارێزەری جوولەکەی گرتەوە، ئەمەش بەسەرەتای دەستپێکردنی سیاسەتی راسیزمانەی هیتلەر لە دژی جوولەکە دادەنرێت.

    دەرکردنی کارمەندی جوولەکە لە دەزگاکانی دەوڵەت

    دووەمین سیاسەتی راسیزمانەی هیتلەر بە دەرکردنی کارمەندە حکومییە جوولەکەکان دەستیپێکرد،لە 7.4.1933 واتە هەفتەیەک پاش سیاسەتی “Boykott-Aktionen”،بایکۆتکردن، ئینجا دەستی بە پاکتاوکردن و دەرکردنی جوولەکەکان لە دامودەزگا حکومییەکان دەستیپێکرد. لێ ئەوەی سەرنجە، هەر لەپاش دەرکردنی جوولەکە، ئینجا دەستیکرد بە دەرکردنی نەیارە سیاسییەکانی لە پێش هەموویانەوە” کۆمۆنیست و سۆسیال دیموکراتەکان” کە لە ناو دامودەزگا حکومییەکاندا رۆڵیان هەبوو. بەمەش هەموو دەنگێکی ناڕەزایی لەناو ئەڵمانیادا لەناوبرد و رێگا خۆشكرا، بۆ گرتنە بەری، سیاسەتی راسیزمانە بەرامبەر بە جوولەکە و هەموو گەلانی تری ئەوروپا.

    رێگرتن لە چوون بۆ لای دکتۆری جوولەکە

    هەمیشە سیاسەتەکانی فاشیست و راسیزمانە، مۆرکێکی شێتانەی پێوە دیارە، هۆکەشی ئەوەیە ئەوان تەنها بیریان لە دژایەتیکردن و لەناوبردنی نەیارانیان دەکەنەوە بەهەموو شێوەیەک، لە درێژەی سیاسەتە راسیزمەکانی نازییەکان، لە 22.4.1933 سیاسەتی رێگرتن بوو لە خەڵكی بۆئەوەی سەردانی دکتۆری جوولەکە بکەن. دیارە جوولەکەکانی ئەڵمانیا بەشێکی زۆریان خوێندەوار بوون و کۆمەڵێک پیشەی گرنگی وەکو پارێزەریی و دکتۆری زۆریان هەبوو، بەڵام نازییەکان چاویان بەهیچ شێوەیەک جوولەکەی نەدەبینی، بۆیە هەموو شتە جوانەکانی ئەوان، لای ئەوان ناشیرین بوو.

کتێب سووتاندن

لە 10.5.1933 نازییەکان لە سەعات 10 شەو نزیکەی 70 هەزار ئەندام و لایەنگری خۆیان لە مەیدانەکانی بەرلین کۆکردەوەو نزیکەی 20 هەزار کتێبیان سووتاند. دەستیانکرد بە هەڵمەتی سووتاندنی ئەو کتێبانەی کە لەگەڵ بیر و هزری نازیەت نایەتەوە، لە پێش هەموویانەوە هزری سۆسیالیزم وکۆمۆنیزم و دیموکراتی و لیبڕاڵی. هەروەها کتێبی هەموو ئەو نووسەرانەش کە جوولەکە بوون.
جێگەی ئاماژەیە لە سەدەی نۆزدەدا واتە سەدەیەک پێش هاتنی نازییەکان، شاعیری ناسراوی ئەڵمانیا ” هاینریش هاینە ” 1797 لەدایک بووەو 1856 کۆچی دواییکرد” لە وتەیەکیدا دەڵێت: لەهەرشوێنێک کتێب بسووتێنرێت، پاشتر مرۆڤیش دەسووتێنرێت”. ئەم وتەیەی ئەم شاعیرە ئەڵمانیییە لەگەڵ نازییەکان راست دەرچوو، لێ کێشەکە لەوەدابوو، لەوکاتەدا ئەڵمانەکان گوێیان بۆ شاعیرە مەزنەکەیان نەگرت، بەڵکە گوێیان تەنها وتە و قسەکانی هیتلەر و پیاوەکانی دەبیست.

لەناوبردنی جوولەکە لەناو کوولتوری ئەڵمانیا

نازییەکان پێش ئەوەی بیر لەناوبردنی جەستەیی جوولەکەکان بکەنەوە، بە هەوڵی لەناوبردنی جوولەکەیان لەناو کوولتوری ئەڵمانیا دەستپێکرد، هەمیشە جوولەکەکان لە بواری ئەدەب و فکر و فەلسەفە و هونەر و موزیک و سینەمادا رۆڵی بەرچاویان هەبوو، ئەمەش بە دڵی نازییەکان نەبوو. هەربۆیە لە 22.9.1933 پرۆسەی لەناوبردنی جوولەکە لەناو کولتووری ئەڵمانیا دەستیپێکرد. خوێندنەوەی کتێب و نووسینی جوولەکە، فیلمی سینەمایی، شانۆ، موزیک و گۆرانی، هەموو شتێکی هونەری کە سیمای جوولەکە پێوە بوایە، قەدەغەکرا، ئەمەش قۆناغێکی ترسناکی تری پرۆسەی پاکتاوکردنی جوولەکە بوو لە ئەڵمانیا.

جیاکردنەوەی منداڵانی جوولەکە لە ناو قووتابخانەکان

یەکەمین کاری راسیزمەکان، گرتنەبەری سیاسەتی جوداکارییە، یان وەکو دەڵێن سیاسەتی ” ئێمە و ئەوان” بوو، نازییەکانیش بەم سیاسەتە دەستیانپێکرد. لە 10.9.1935 نازییەکان بڕیاریاندا کە لە قووتابخانەکان و زانکۆ و پەیمانگەکان، سیاسەتی جیاکاری رەگەزی پێڕەو بکەن، ئەوانەی ئەڵمانی رەسەن نین، دەبێت جیابکرێنەوە، ئامانجی سەرەکیش جیاکردنەوەی منداڵ و خوێندکارە جوولەکەکان بوو. ئەمەش سەرەتای سیاسەتی جوداکاریی بوو.

یاساکانی نورنبێرگ

لە 15.9.1935 لە شاری نوربێرگ کە یەکێک بوو لە مۆڵگەکانی بیری نازیەت، یاساکانی ” رەگەزی ئەڵمانی” دانرا. ئامانج لەم سیاسەتانەش پاکردنەوەی خوێنی ئەڵمانی بوو لە ناو ئەڵمانیا، مەبەستی سەرەکیان جوولەکەکان بوو. بە پێی ئەو یاسایانە، نەدەبوو هیچ ئەڵمانییەک خێزان لەگەڵ جوولەکە دروست بکات، نابێت بە هیچ شێوەیەک تێکەڵاوییەک لەنێوان رەگەزی ئەڵمانیی و جوولەکە هەبێت . پاشتریش رایش تاگ ” پەرلەمان” رەزامەندی لە سەر یاساکان دەربڕی و بوو بە یاسای دەوڵەت.
ئەوەی جێگەی خۆشحاڵییە دواتر لەپاش رووخانی رژێمی نازی، لەم شارەدا، بەرپرسە گەورەکانی رژێمی نازی، دادگایی کران کە دواتر بە ” نوربێرگە پرۆسێس” دەناسرێت.

دەرکردنی ئەو کارمەندانەی کە خێزانیان جوولەکەیە

جوولەکە بووبوە مۆتەیەک بەسەر گیانی نازییەکانەوە، هەرشتێک بۆنی جوولەکەی لێبهاتایە، ئەمان زۆر شێتانە دەکەوتنە دژایەتیکردنی. یەکێکی تر لە سیاسەتە شێتانەکانیان دژی جوولەکە، لە 27.1.1937 دا، سیاسەتی دەرکردنی ئەو کارمەندانەی کە خێزانیان جوولەکەیە دەرکرد. هەرکەسێک مێرد یان ژنەکەی جوولەکە بوایە، لە دامودەزگا حکومییەکان دەردەکرد.

ئورودوگای زۆرەملێی بوخنڤالد

نازییەکان ئەڵمانیایان کردبووە زیندانی گەورە بۆ جوولەکە و نەیارانیان. دروستکردنی زیندانی گەورەوئۆردووگایزۆرەملێ، بووبوە سیما و ئامانجی سەرەکی سیاسەتەکانیان، دەتوانم بڵێم نازییەکان لە رووی دەروونییەوە زۆر نەخۆش بوون و کەسایەتی سادییان هەبوو، جێژێکی زۆریان لە ئازارادن و ئەشکەنجەدانی نەیارانیان دەبینی. لە 16.10.1937ئۆردووگایزۆرەملێ بوخنڤالدیان دروستکرد، سەرەتا ئەم شوێنە وەکو زیندانێکی گەورە وابوو، زیاتر بۆ کۆمۆنیست و سۆسیالیستەکان بوو، دواتر جوولەکەکانیشیان بۆ هێنا. لە ساڵی 1938 دا نزیکەی 18 هەزار زیندانی تێدابوو، کە سێ چارەکیان جوولەکە بوون. لە ساڵی 1937 ەوە تاوەکو 1945 دا نزیکەی 240 هەزار زیندانی تێدابوو، هەروەها نزیکەی 45 هەزار جوولەکەش لەم زیندانەدا کوژران.

راکردن و ئاوارەبوونی جوولەکەکان

لە ساڵی 1933 ەوە هەتاوەکو ساڵی 1937 بەهۆی سیاستەکانی نازییەکانەوە جوولەکەکان هەستیان بەترسێکی گەورە کردبوو، بۆیە بەشێکی زۆریان وڵاتیان جێهێشت، بەتایبەتی ئەوەی رەوشی ئابووری زۆر باشبوو یان لە رووی هۆشیاری سیاسییەوە، زوو دەرکی بە ترسی رژێمی نازییەکان کردبوو، هەربۆیە بیریان لە بەجێهێشتنی وڵات و دەربازکردنی خۆیان کردەوە. لە ساڵی 1933 ەوە هەتاوەکو 1937 نزیکەی 120 هەزار جوولەکە ئەڵمانیای جێهێشت. لەوکاتەشدا باشترین شوێن، ئەمریکای باکوور و باشوور بوو.


جوولەکە بۆی نییە ئۆتومبێل لێبخورێت

سیاسەتی راسیزمانە هەموو کون و قوژبنێکی ژیانی گرتەوە، ئەوەبوو کەرتی گواستنەوەشی گرتەوە، لە 3.12.1938 دا نازییەکان بڕیاریاندا کە نابێت جوولەکەکان مۆڵەتی شۆفێریان پێبدرێت و ئۆتۆمبیل لێبخوورن. ئەوەشی ئۆتۆمبیلی هەبوو ، گەر شانسی هەبوایە دەستی بەسەردا نەگیرابێت، ئەوا ناچار دەبوو یان بیفرۆشێت یان بیبەخشێتە ئەڵمانییەکی مەسیحی.

جوولەکە بۆی نییە هاتووچۆی گشتی بەکاربهێنێت

هەر پاش سێ رۆژ واتە لە 6.12.1938 دا، بۆ جوولەکەکان نەبوو سواری هەموو پاس و بانێکی ئەڵمانی ببن و تێکەڵی خەڵكی ببن، ئەوەبوو بڕیاریان دا لە بەرلین تراموای” بان” تایبەت بە جوولەکەیان دانا. هەروەها دەبوو نیشانەیەک بکەنە قۆڵی راستیانەوە کە ئەستێرەکەی داوود بوو، بۆئەوەی خەڵكی بزانێت ئەو کەسە جوولەکەیە، ئەمەش زیاتر بۆ جیاکردنەوەیان لە خەڵکی و هەروەها بۆئەوەی بیانکاتە نیشانەیەکی باش تاوەکو لە کووچە کۆڵانەکاندا، نازییەکان پەلاماریان بددەن.

هیتلەر هەڕەشەی لەناوبردنی تەواوی جوولەکەی ئەورپا دەکات

بۆیەکەمجار لە 30/1/1939 لە وتەیەکیدا لەبەردەم ئاپۆرەی هەوادارانی ئادۆلف هیتلەر هەڕەشەی لەناوبردنی رەگەزی جوولەکە لە تەواوی ئەوروپا دەکات. پاشتریش ئەم وتەیەی بردە سەر و بووە دێوەزمەیەکی گەورە بەسەر ژیانی تەواو جوولەکەکان و ملیۆنان جوولەکەی ئەوروپای لەناوبرد.

دەستگرتن بەسەر ماڵی جوولەکەکان دا

وەکو لەپێشیشدا ئاماژەم پێدا بەشێکی زۆری جوولەکەکان خاوەنی سەروەت و سامانی زۆربوون، ئەمەش هاندەرێکی گەورە بوو بۆئەوەی نازییەکان دەست بەسەر خانوو موڵک و ماڵیاندا بگرن، دواتریش بووە بەشێکی سەرەکی لە سیاسەتەکانی نازییەکان نەک لە ئەڵمانیا بگرە لە تەواوی ئەوروپا پێڕەویان لەم سیاسەتە کرد. بۆ یەکەمجاریش لە 30.4.1939 نازییەکان بڕیاریاندا دەست بەسەر ماڵی جوولەکەکان بگرن، لەسەر دیواری ماڵەکانیان دەنووسی” ماڵی جوولەکەیە” لە لایەن حکومەتەوە دەستی بەسەردا گیرا. زۆرجاریش وەکو دیاری دەبەخشرایە بەرپرسە سەربازیی و سیاسییەکان. هەروەها لە تەواوی ئەڵمانیاش خانوو کرێدان بە جوولەکە قەدەغەکرا.
جێگەی ئاماژەیە ئەرمەنیەکانیش کاتێک لەلایەن دەسەڵاتدارانی توکیا هەوڵی پاکتاوکردنیان درا، سەرەتا دەستیان بەسەر سامان و موڵک و خانوەکانیان گرت. لە زۆر رووشەوە نازییەکان ئیلهامیان لە تورکەکان وەردەگرت، پاشتر زیاتر ئەم خاڵە روون دەکەمەوە.

پەلاماردانی پۆلۆنیا

پۆلۆنیا یەکێکە لە دراوسێکانی ئەڵمانیا و هەمیشە بەر هێرش و پەلاماری ئەڵمانیا و روسیا کەوتووە، داگیرکردنی پۆڵۆنیاش یەکێکە لە قۆناغە مێژووییە گرنگەکانی ئەڵمانیا و ئەوروپا و جیهانیش، چونکە ئیتر لێرەوە زەنگی جەنگی دووەمی جیهانی لێدرا. هەروەها ژمارەیەکی زۆری جوولەکەش لەم وڵاتەدا دەژیان، کە دواتر بەشێکی زۆریان لەناوبران. لە 30.9.1939 سوپای ئەڵمانیا پەلاماری پۆلۆنیای دا، لە ئەنجامدا 460 هەزار سەربازی پۆلۆنی دستگیرکرا، لەناو ئەمانەشدا نزیکەی 60 هەزرا پۆلۆنی جوولەکەی تێدابوو، هەرزوو جوولەکەکان لەوانی تر جیاکرانەوەوئۆردووگایتایبەتیان بۆ دانان و بەشێوازێکی زۆر خراپ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکردن.

ئۆردووگای مەرگی ئاوسشڤیتس

ئۆردووگای ئاوسشڤیتس یەکێکە لە سیمبۆڵەکانی دڵرەقیی و دڕندەیی و نامرۆڤی نازییەکان. لەم شوێنەدا بڕیاری کۆتایی لەسەر مان ونەمانی جوولەکەکان دەدار. شارۆچکەی” Oswiecim ” پۆلۆنیا کە دواتر نازییەکان داگیری دەکەن، ناوەکەی دەگۆڕن بۆ ” Auschwitz ئاوسشڤیتس” لە 10 ڤیبراوەری 1940 بە بڕیاری هاینریش هیملەر وەزیری ناوخۆ و گەورە بەرپرسی نازییەکان،ئۆردووگای ئاوسشڤیتس بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان دروست دەکرێت.

لەم ئۆردووگایەدا بەشێکی زۆری جوولەکەکان لە ئەڵمانیا و ئەوروپا کۆدەکرێنەوەو بە دڕندەترین شێوە هەوڵی لەناوبردنیان دەدەن. هەر لێرەش کوورەی سووتاندنی جوولەکەکان دروست دەکرێت، لەهەمانکاتیشدا جوولەکەکان وەکو کۆیلە کاری زۆرەملێیان پێدەکرێت و زۆرجاریش وەکو ئامڕازێک بەکاردەهێنرێت بۆ تاقیکردنەوەی چەک و دەرمانی هەمەجۆر. لەم ئۆردووگایەدا نزیکەی 1.5 بۆ 2 ملیۆن جوولەکەی ئەڵمانیا و ئەوروپا بە دڕندەترین شێوە لەناوبران.

گەورەترین ئۆردووگای لەناوبردنی مرۆڤ لە مێژوودا

ئۆردووگای ئاوسشڤیتس گەورەترین ئۆردووگای لەناوبردنی جوولەکەکان بوو، کۆی گشتی رووبەری دەگەیشتە 40 کم چوارگۆشە و لە سێ ئۆردووگای سەرەکی و 45 سەربازگەی لاوەکی پێکدەهات. لە تەواوی ئەوروپاوە بە شەمەندەفەر جوولەکەیان کۆدەکردەوەو دەیانهێنایە ئەم ئۆردووگایەوەو پاشان بە دڕندەترین شێوە لەناویان دەبردن.
ئەم ئۆردووگایەش لە کۆمەڵێک بەشی جیاواز پێکهاتبوو: ژووری گاز و سووتاندنی جوولەکە. هەروەها بەشێکی زۆری ئوردوگاکەش بۆ کاری زۆرەملێ بەکاردەهات و جوولەکەکان لە ژێرباری رەوشێکی زۆر خراپدا، وەکو کۆیلە کاری هەمەجۆریان پێدەکرا، بەشێکی زۆری کارگەکانی بواری چەکسازی و ئوتومبیل و دەرمانسازیی و ئاسن و پۆڵاش، جوولەکەیان بەکاردەهێنا و کاری زۆرەملێیان پێ دەکردن.

لەم ئۆردوگایەدا بەچەندین شێوازی دڕندانە هەوڵی لەناوبردنی جوولەکەکان دەدرا. زۆربەی مێژوونوسان پێیان وایە، لە مێژوودا وێنەی ئاوسشڤیتس نییە، هیچ کاتێک ئۆردووگایەک بەو شێوە دڕندەییە و بەو رووبەرە گەورەیە، بۆ لەناوبردنی مرۆڤ دانەنراوە.

ئاوسشڤیتس وەکو شوێنێک بۆ لەناوبردنی جوولەکەی ئەوروپا

ئۆردووگای ئاوسشڤیتس وەکو شوێنێکی سەرەکی وابوو بۆ لەناوبردنی جوولەکەی ئەوروپا، لە تەواوی ئەوروپادا بە شەمەندەفەر جوولەکەیان دەهێنایە ئەم ئۆردووگایەوە، بە پێی ئەو ئامارانەی کە پاشتر دەرکەوتن، زۆرترین ژمارە بەر جوولەکەکانی هەنگاریا کەوتوون و ژمارەیان دەگاتە نزیکەی 426 هەزار کەس ، لەم ژمارەیەشدا نزیکەی 320 هەزاریان لە ژووری گازدا لەناوبراون و 110 هەزاریشیان بەهۆی رەوشی خراپی ژیانیان لە بەشی کاری زۆرەملێدا مردوون.
لە پاش ئەوانیش جوولەکەکانی پۆلۆنیا دێن و دەگەنە نزیکەی 300 هەزار، پاشان 69 هەزاری فەرەنسا، 60 هەزاری هۆڵەندا، 55 هەزاری یۆنان.

یەکەم هەوڵی بەکارهێنانی گاز بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان

یەکێک لەو شێوازە دڕاندانەی کە نازییەکان بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان گرتیانەبەر، بەکارهێنانی گازی کیماویی بوو، کە پاشتر بە ” ژووری گاز” ناوبانگی دەرکرد. تێیدا قووربانیان لە ژوورێکی قەباتدا دادەنا و پاشان گازیان بەسەردا دەڕشتن. لەوکاتەشدا گازی ” زیکلیۆن بی” یان بەکاردەهێنا. بۆیەکەمجاریش لە 30.09.1941، ئەم ژوورە و گازە لە دژی کۆمەڵێک دیلی جەنگی یەکێتی سۆڤێت و زیندانی نەخۆشدا بەکارهێنرا. دواتریش ئیتر ژووری گاز بووە میتۆدێکی سەرەکی، بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان.

جوولەکەیەک گازی ژەهراوی بۆ لەناوبردنی گەلەکەی دەدۆزێتەوە

چەند کەسایەتییەکی جوولەکە لە زۆر وێستگەدا یارمەتی گەورەی نازییەکانی بکوژیان داوە، یەکێک لەو کەسانەش “فریتس هێبەرە” کە زانایەکی کیمیایی جوولەکە بوو، گازی ” زیکلۆن بی” داهێنا و دواتریش بەو گازە ملیۆنان جوولەکە لەناوبران.
” Fritz Haber، لەساڵی 1864 لەدایک بووەو لە 1934 کۆچی دواییکردووە” هێبەر،یەکێکە لە زانا گەورەکانی بورای کیمیا لە ئەڵمانیا و ساڵی 1918 خەڵاتی نۆبڵی بۆ کیمیا وەرگرت. لە ساڵانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا، رۆڵێکی گەورەی هەبوو لە دۆزینەوەی گازی ژەهراویی کە سووپای ئەڵمانیا لە دژی نەیارانی بەکاردەهێنا، بەتایبەتی گازی ” زیکلۆن بی “. دواتریش کۆمپانیای ” Degesch،دێگشا” دامەزراند، ئەم کۆمپانیایەش گازی ” زیکلۆن بی” بەرهەمهێنا، کە بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان لە ئورودگاکاندا بەکاردەهێنرا.

لەناوبردنی جوولەکەکانی ئەوروپا

لە پاش داگیرکردنی تەواوی خاکی ئەوروپا، ئینجا پرۆسەی لەناوبردنی جوولەکە بە چڕی دەستیپێکرد، ئیتر هیتلەر و هاوەڵەکانی، دەستیانکرد بە جیبەجێکردنی خەونە نەگریسەکانیان و هەڵمەتی گەورە بۆ لەناوبردنی جوولەکە لە ئەوروپا دەستیپێکرد، هەتاوەکو کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی بەردەوام بوو. دیارە هەتاوەکو ئێستا کۆمەڵێک ئاماری جۆراجۆر دەکرێت لە بارەی ژمارەی ئەو جوولەکانەی کە لە ناوبراون، بەڵام زۆربەی سەرچاوەکان باس لە کوشتن و لەناوبردنی زیاتر لە 6 ملیۆن جوولەکە دەکەن.
چوار ملیۆنیان لەناو ئوردوگا زۆرەملێکان لە ژوورەکانی گاز و کوورەی ئاگرین کوژراون، یان بەهۆی نەخۆشیی و خراپی رەوشی ژیان لە ئوردوگاکانی کاری زۆرەملێدا گیانیان لەدەستداوە. هەروەها نزیکەی 2 ملیۆن جوولەکەش بەهۆی جەنگەکەوە گیانیان لە دەستداوە. بەڵام هەندێک سەرچاوەی جوولەکە و ئیسرائیلی باس لە 10 بۆ 11 ملیۆن جوولەکە دەکەن، کە گیانیان لەدەستداوە.
بەهەرحاڵ ژمارەکە هەرچەند بێت، گرنگ ئەوەیە ملیۆنان جوولەکە تەنها لەبەرئەوەی جوولەکە بوون، هەڵمەتێکی گەورە بۆ لەناوبردن و سڕینەوەیان لە ژیان، لەلایەن نازییەکانی کراوە. هەروەها ژیانیان لە ماوەی حوکمڕانی نازییەکان، دۆزەخێکی گەورە بووەو هیچ کاتێکیش جوولەکە لەئەوروپادا، بەوشێوە دڵڕەقیی و دڕندانەیە، مامەڵەیان لەگەڵدا نەکراوە.
لەمێژووشدا تەنها کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان، دەگاتەوە ئاستی تراژیدیای جوولەکەکان، هەربۆیە زۆر لە مێژوونوسان دەڵێن: نازییەکانی ئەڵمانیا ئیلهامی کوشتنی جوولەکەکانیان لە تورکە فاشیستەکانەوە بۆ هاتووە.

نازییەکان ئیلهام لە تورکە فاشیستەکان وەردەگرن

بەپێی زۆرێک لە مێژوونوسان بێت، نازییەکان لە زۆر رووەوە هۆگری رژێمەکەی مستەفا کەمال بوون، بەتایبەتی لە بواری لەناوبردنی کەمە نەتەوەکان. بۆ نموونە نووسەر و مێژوونوسی ئەڵمانی ” سیگفرید لیشتنشتێدەر” لە ساڵی 1926 دا لە کتێبی ” Antisemitica ” دا دەڵێت: پێویستە ئێمە چاو لە ئەزموونی تورکەکەکان بکەین، چۆن ئەوان توانیان ئەرمەنەکان لەناوببەن، ئێمەش دەبێت بەهەمانشێوە، جوولەکەکانی ئەڵمانیا و ئەوروپا لەناوببەین و وئەڵمانیا پاکبکەینەوە.
هەموو سەرچاوە مێژووییەکانیش باس لەوە دەکەن، کە لە رووی شێوازی کۆکردنەوەو پاشان کوشتن و لەناوبردن، نازییە ئەڵمانەکان، سوودیان لە میتۆدی تورکەکان بۆ لەناوبردنی ئەرمەنییەکان وەرگرت.
لەلایەکی ترەوە زۆر مێژوونوس دەڵێت: گەر مرۆڤایەتی رێگری لە کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان لەلایەن تورکە فاشیستەکانەوە بگرتایە، بەدڵنیاییەوە جوولەکەکانیش کۆمەڵکوژ نەدەکران. هەندێكی تر پێیان وایە، کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان بە سەرەتای قۆناغی هۆلۆکس دادەنێن، چونکە جیهان لەبەردەم کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان بێدەنگ بوو، بۆیە نازییەکانیش هەمان تاوانیان دووبارە کردەوە. هیتلەرتیش لە وتەیەکیدا دەڵێت: هەروەک چۆن جیهان لەبەردەم کۆمەڵکوژی ئەرمنییەکان لەسەر دەستی تورکەکان بێدەنگ بوو، بەهەمانشێوە لەبەردەم کۆمەڵکوژی جوولەکە بێدەنگ دەبێت.

بۆچی گرنگە باسی هۆلۆکۆس بکەین

لەوانەبێت زۆرکەس بپرسێت ئێمە چ پەیوەندییەکمان بە کۆمەڵکوژی جوولەکەوە هەیە؟ یان بڵێن ئەو رووداوە 70 ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە چ پەیوەندی بە ئێستاوە هەیە؟
هەموو نەتەوەیەک ئەو قسانە بکات نابێت کورد ئەو قسانە بکات، چونکە هەمووکاتێک تاوەکو ئەمڕۆش ئێمەی کورد رووبەروی جینۆساید بووینەتەوە. هەروەها ئێمەش وەکو جوولەکە و ئەرمەنییەکان، رووبەروی جینۆساید بووینەتەوە، لەبەرئەوە لەناوبردنی عەقڵیەتی کۆمەڵكوژی گەلان، سوودی بۆ ئێمەی کوردیش دەبێت،لەهەمانکاتیشدا گرنگە ئێمە بزانین چۆن گەلی جوولەکە توانی ئەو کۆمەڵکوژییەی کە رووبەروی بوونەوە، سوودی لێوەربگرن بۆ داهاتووی گەلەکەیان. ئێمەی کورد هەمیشە دەبێت دژی هەموو کۆمەڵکوژییەک بین، چونکە زەرەمەندی سەرەکی بووین لەم سیاسەتە چەپەڵەی داگیرکەرانی کوردستان.

دەرئەنجامەکانی ئەم کۆمەڵکوژییە

دەتوانم لە چەند خاڵێکدا، دەرئەنجامەکانی ئەم کۆمەڵکوژییە بخەمە ڕوو:
1/ هیچ نەتەوەیەک چەند هێز و توانای سەربازیی و ئەمنیی و ئابووری و سیاسی بەهێزیش بێت، ناتوانێت بە تەواوەتی نەتەوەیەکی تر لەناوبەرێت، باشترین نموونەش نازییەکان بوون، کە لەو کاتەدا خاوەنی گەورەترین هێزی سەربازیی بوون لە ئەوروپادا، بەڵام نەیانتوانی بەتەواوەتی گەلی جوولەکە لەناوبەرن.

2/ دروستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیل
زۆرێک لە چاودێرانی سیاسیی و مێژوویی، پێیان وایە، تاکە سوودی هۆلۆکۆس ئەوەبوو کە توانی دەوڵەتێکی تایبەت بە جوولەکەکان بکاتە واقیع و زەرەروورەتێکی مێژوویی و زلهێزەکانی ناچارکرد، کە دەوڵەتێک بۆ جوولەکەکان دروست بکەن. هەرچەندە ئەم دەوڵەتەش دەرئەنجامی خراپی لێکەوتەوە کە ئەویش دروستبوونی کێشەی عەرەب و ئیسرائیلە.

3/ سەرهەڵدانی کێشەی عەرەب و ئیسرائیل
بۆ نزیکەی حەفتا ساڵ دەچێت، کێشە‌ی عەرەب و ئیسرائیل دروستبووە، ئەمەش بەهۆی دروستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە. زۆربەی مێژوونوسانیش لەو باوەڕەدان، یەکێک لە دەرئەنجامە خراپەکانی هۆلۆکۆس دروستبوونی کێشە‌ی فەلەستین و جەنگی نێوان عەرەب و ئیسرائیلە. هەندێكی تر پێیان وایە، فەلەستیینیەکان باجی تاوانەکانی ئەڵمانەکانیان داوە، چونکە دروستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیلی بووە هۆی ئاوارەبوونی ملیۆنان فەلەستینی و دروستبوونی کێشەیەکی گەورە کە هەتاوەکو ئەمڕۆش چارەسەرنەکراوە.

4/ ئەو کارەساتە گەورەیە و دۆڕاندنی ئەڵمانەکان لە جەنگی دووەمی جیهانی وایکرد، کە سنوورێک بۆ سیاسەتی “ئەنتی سمیت، دژە جوولەکە” لە ئەڵمانیا بەتایبەتیی و ئەوروپا بە گشتی دابنێت. هەرچەندە لە ئێستاشدا دژایەتیکردنی جوولەکە هەیە، بەڵام بەشێوەی فەرمی و سیاسەتی حکومی نییە، بگرە بە پێچەوانەوە ئەمڕۆ پێڕەوکردنی سیاسەتی دژە جوولەکە ، سزای لەسەرە بەتایبەتی لە ئەڵمانیادا.

5/ راستە نەیتوانی کۆتایی بە سیاسەتی کۆمەڵکوژی کەمەنەتەوە و ئاینەکان بهێنێت، بەڵام توانی لە تەواوی جیهاندا سیاسەتی کۆمەڵکوژیکردنی ئیدانە بکرێت و بەکارێکی قێزەون دابنرێت.

دوا وشە

بەدڵنیاییەوە هۆلۆکۆس ترسناکترین قۆناغی مێژووی گەلی جوولەکەیە، لەهەمانکاتیشدا ناونیشانی هەڵمەتێکی نەگریسی کۆمەڵکوژی گەلێکە لەلایەن نەتەوەیەکی بەهێزەوە، تەواوی سنووری مرۆیی و ئەخلاقی بەزاندووە. زۆرجار کە مێژووی هۆلۆکۆس دەخوێنیتەوە، گوومان لە مرۆڤ بوونی ئەوکەسانە دەکەیت کە ئەم کارەیان کردووە، لەهەمانکاتیشدا بێدەنگی گەلی ئەڵمانیا لەو کارەساتە گەورەیە، مایەی پرسیارێکی گەورەیە، چونکە گەر ئەو بێدەنگییەی گەلی ئەڵمانیا نەبوایە، هیتلەر نەیدەتوانی هەموو ئەو کارە قێزەونانە بکات.
لەهەمانکاتیشدا هۆلۆکۆس پێمان دەڵێت، هەر سازشێک بەرامبەر بە رژێمە فاشیستەکان، بە کارەسات بۆ مرۆڤایەتی دەگەڕێتەو. سەرەتا زلهێزە ئەوروپییەکان سازشی زۆریان بۆ هیتلەر کرد، بەڵام ئەم سازشانە هێندەی تر هیتلەر و رژێمەکەی بەهێزتر کرد، کە پاشان سەری هەموویانی خوارد.
لەکۆتاییدا هەموو ئەوانەی بەشداری ئەم کۆمەڵکوژییەیان کرد، لە رووی مێژوویی و یاسایشەوە بە سزای خۆیان گەیشتن و وەکو تاوانی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا کرا، هەتاوەکو ئەمڕۆش بەشێکی زۆری گەلی ئەڵمانیا، هۆلۆکۆس وەکو خاڵێکی ناشیرین و قێزەونی مێژووی خۆیان سەیری دەکەن، ئەمەش خاڵێکی گرنگە، چونکە گرنگ ئەوەیە دووبارە هەمان کارەسات و هەڵەی پێشوو دووبارە نەبێتەوە.

———————————————————–
سەرچاوەکان:
1/ www.holocaust-chronologie.de/chronologie/uebersicht/kurzfassung
2/. Zahlen und Fakten: Die Entschädigung der Holocaust-Überlebenden. www.hagalil.com
3// auschwitz heute und gestern die wichtigsten zahlen und fakten rund um die holocaust
www.dw.com/de
4/ Andrea Löw. Arbeiten, um zu überleben. www.zeit.de
5/ Julia König. Judenfeindschaft von der Antike bis zur Neuzeit. www.bpb.de

6/ Prof. Dr. Wolfgang Benz. Antisemitismus im 19. und 20. Jahrhundert . www.bpb.de
7/ هكذا ساهمت شركة ألمانية في فظائع معسكرات الاعتقال النازية!. www.dw.com/ar
8/ هولوكوست الكتب”..عندما أحرقت أعمال أشهر الكتاب الألمان. !. www.dw.com/ar
9/ مقدمة الی هولوکوست.. US Holocaust Memorial Museum. www.ushmm.org
10/ ئەردەڵان عەبدوڵڵا. فاشیزم لەنێوان دوێنێ و ئەمڕۆدا. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و پەخشی ئاراس. هەولێر.




درامای رەباب هەوڵێکی هونەری جوان بۆ پیشاندانی تراژیدیای کوردە فەیلییەکان … ئەردەڵان عەبدوڵڵا

هەمیشە زمانی هونەر لە هەموو زمانەکانی تر، کاریگەرتر و ئاسانترە، لەهەمانکاتیشدا دەتوانێت بچێتە هەموو ماڵێکەوەو کار لە هەست و نەستیان بکات. تراژیدیای کوردە فەیلییەکان یەکێکی ترە لە تاوانە دڕندەو نامرۆییەکانی رژێمی فاشیستی بەعسی سەدامی، سەرو ملیۆنێک هاوڵاتی کورد، بە بڕیارێکی نامرۆڤانەی سەرۆک، لە شەو و رۆژێکدا لە ماڵ و حالی خۆیان دەردەکرێن و دەست بەسەر سەرەوت و سامانیشیاندا دەگیرێت و مامەڵەی تاوانباری جەنگیان بۆ دەکرێت، ئەمەش لەکاتێدا ئەم خەڵکانە بچووکترین تاوانیان بەرامبەر بەم رژێمە نەکردووە، تاکە تاوانیان ئەوەیە کە کوردن و سەر بە مەزهەبی شیعەن، ئەمەش لە دیدی فاشیستە بەعسییەکانەوە گەورەترین تاوان بوو.
بەداخەوە ئێمەی کورد زۆر کەم هەوڵمانداوە کە ئەم تاوانە گەورەیەی بەعس بە جیهان بناسێنین، نەک ئەوە تەنانەت نەوەی نوێش زانیاری لە بارەی کێشەی کوردە فەیلییەکانییەوە نییە، ئەمەش دووبارە هەڵەیەکی گەورەی پارتە کوردییەکان و حکومەتی هەرێمە کە نەیتوانییوە چ لەرێگەی سیستەمی پەروەردە و چ لە رێگای کتێب و چالاکی رۆشنبیرییەوە، نەوەی نوێ بە تاوانەکانی رژێمی سەدامیان ئاشنا بکات، هەرئەمەش وایکردووە کە بەداخەوە بەشێکی نەوەی نوێ، نەک دژی رژێمی بەعس بن، بەڵکە هەندێکیشیان جۆرە سۆزێکیشیان بۆی هەیە.
لەماوەی پێشوودا بەبۆنەی مانگی رەمەزانەوە کەناڵە کوردیی و عەرەبییەکانیش کۆمەڵێک درامایان پەخش کرد، یەکێک لەو درامایانە کە هەر لە سەرەتاوە سەیرم کرد و مایەی سەرنج بوو لام، زنجیرە درامای ” رەباب” بوو، کە کەناڵی کوردسات پەخشی دەکرد و کاری دۆبلاژی بۆ کرد بوو.

تراژدیای کوردە فەیلییەکان

زۆر نەتەوە لە رێگەی درامای تەلەڤزیۆنی یان فیلمەوە هەوڵیانداوە باسی مێژوو یان تراژیدیاکانی خۆیان بکەن، خەڵکێکی زۆر لە رێگەی فیلمی ستالینگرادەوە ئاشنایی پاڵەوانێتی و قارەمانی گەلی رووسیا بوون لەکاتی جەنگی دووەمی جیهانیدا. خەڵکێکی زۆر لە رێگەی فیلمی عومەر موختار کە لە نواندنی ئەکتەری بەناوبانگی ئەمریکی “ئەنتۆنی کوین”بوو، ئاشنایەتیان بە خەباتی رەوای گەلی لیبیا پەیدا کردووە. جوولەکەکان لەرێگەی فیلمەوە توانییان جیهان بە تراژیدیاکانیان ئاشنا بکەن، لە هەمانکاتیشدا دڵڕەقیی و نامرۆڤی رژیمی هیتلەریشیان پیشانی جیهان داوە. بەداخەوە ئێمەی کورد لەمەدا دواکەوتووین و نەمانتوانییوە هونەرە جوانەکان بۆ ناسینی خۆمان بەکاربهێنین.
درامای رەباب باسی تراژیایدی کوردە فەیلییەکان، بەراستی ئەم درامایە بەشێوەیەکی هەقیقی باسی رووداوەکانی ژیانی خەڵکی بێتاوانی کوردە فەیلییەکان دەکات، کە چۆن بەبێئەوەی بزانن بۆچی و لەبەر چی، رژێم لە ماڵ و حاڵی خۆیان دەریان دەکات و ڕەوانەی سنووری ئێرانیان دەکات. بەراستی ئەم درامایە زۆر بە جوانی توانییویەتی مەبەستی سەرەکی دراماکە بگەیەنێتە دیدی بینەران، لەهەمانکاتیشدا دڕندەیی رژێمی بەعس پیشان بدات.

دڕندەیی رژێمی بەعسی فاشیستی

خاڵێکی گرنگی تر بەلای منەوە پیشاندانی رووی هەقیقی رژێمی بەعسی سەدامی بوو، بەداخەوە بەهۆی خراپی سیستەمی حوکمڕانی ئێستای کوردیی و چالاکی بەردەوامی بەعسییەکان، خەریکە دووبارە رووی قێزەون و خوێناوی بەعس لای نەوەی نوێ جوان دەکەن. ئەم درامایە هەوڵیداوە رووی هەقیقی رژێمی بەعس پیشان بددات، کە ڕژێمێکە لەسەر بنەمای ترس و تۆقاندن و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ، دیکتاتۆری، گەندەڵی، ناهەقی و ستەمکاری دامەرزاوە. لە رێگەی ئەم درامایەوە، ئێمە زیندان و لێدان و تاوان و ئەشكنەجەدان و ستەمکاری دەبین. هەروەها بۆمان دەردەکەوێت کە ئەو ڕژێمە چەندە دوژمنی مافەکانی مرۆڤ و ئازادیی و دادپەروەری بووە. هەروەها چۆن سڵی نەکردۆتەوە لە ئەتکردنی شەرەف و نامووسی خەڵکیش. بەداخەوە ئێستا بەهۆی بڵاوبوونەوەی گەندەڵییەوە، خەڵکانێک وا هەست دەکەن، کە لە رژێمی بەعسیدا گەندەڵی نەبووە، بەڵام لە راستیدا لە سایەی رژێمی بەعسیشدا گەندەڵی زۆر هەبوو، بەڵام کەس نەیدەوێرا باسی لێوە بکات چونکە ئازادی نەبوو.

کورد و کوردستان

خاڵێکی جوان و سەرنجراكێشی تریش کەمایەی خۆشحاڵیم بوو،لەم درامایەدا وێنەیەکی جوانی خەڵکی کورد و خاکی کوردستانی پیشانی بینەرانی داوە، ئەمەش گرنگە بەتایبەتی بۆ بینەری عەرەبی چونکە ماوەیەکی زۆر رژێمی بەعس کاری لەسەر ناشیرینکردنی کورد کردووە، هەروەها بەداخیشەوە هەڵەکانی حکومەتی هەرێم و هەندێک پارتی کوردی، وێنەی کوردی لای عەرەبی عیراقی ناشیرین کردبوو. بەڵام لەم درامایەدا ئێمە وێنەیەکی جوان و باشی کورد دەبینین. باسی رۆحی هاوکاریی و گیانفیدایی و میواندۆستی کورد دەکات، چۆن کوردەکان هەوڵی رزگارکردنی ئەو خەڵکانە دەدەن کە لە دەستی رژێمی بەعس دەکرد، کوردستان لێرە دەبێتە پەناگەیەک بۆیان.
لە لایەکی ترەوە ئەم درامایە وێنەیەکی جوانی پێشمەرگەی پیشانداوە و وەکو خەڵکانی خەباتگێڕ پیشان دراون، ئەمەش شتێکی زۆرباش و گرنگە. لە کاتێکدا دراما تورکییەکان ماوەی چەندین ساڵە کار لەسەر ئەوە دەکەن، کە خەباتی گەلی کورد بە تیرۆریست پیشانی خەڵکی بددەن.
بەگشتیش وێنەی کورد لە دراما تورکییەکان زۆر ناشیرین کراوە، لە هەمووشی ناخۆشتر کەناڵە تیڤییەکانی لای خۆشمان سەرەیان بۆ ئەم دراما قێزەونانە گرتووە کە سووکایەتی بە کورد دەکەن.

درامایەکی تەواو خۆماڵی

لەم درامایەدا کۆمەڵێک ئەکتەری بەناوبانگ و بەتوانای عیراقی دەوریان تێدا گێڕاوەو هەمووشیان لەرووی نمایش و توانای هونەرییەوە، زۆر سەرکەوتووبون، بەتایبەتی ژنە ئەکتەری بەناوبانگی عیراقی ” ئاسیا کەمال” هەروەها لە رووی سیناریۆشەوە، زۆر بەهێز بوو، کە لە لایەن سیناریست و هونەرمەندی عیراقی ” باسل شبیب” نووسراوە. نووسەر هەوڵیداوە تاڕادەیەکی باش، باسی ژیانی کۆمەڵگەی عیراقی لەسایەی ڕژێمی بەعس بکات.
لەلایەکی ترەوە لەم درامایەدا تاقمی دەرهێنان و مۆنتاژ و تەنانەت موزیک و گۆرانیشەوە هەمووی عیراقیی بوون. ئەمەش سەرکەوتنێکی گەورەیە بۆ درامای عیراقی.
ئێمە سەدان بگرە هەزاران حکایەتی هەمەجۆرمان هەیە و هەروەها کۆمەڵێک ئەکتەری باش و سیانریستی باشمان هەیە، ئیتر چ پێویست دەکات هانا بۆ شتی دەرەکی بەرین.
لە هەمووشی گرنگتر لەم درامایەدا کۆمەڵێک ئەکتەری بەتوانای کوردیش تێیدا بەشدارن، لە ڕووی نمایش و توانای هونەرییەوە زۆر سەرکەوتووبون، ئەمەش مایەی خۆشحاڵییە.

دوا قسە

بەدڵنیایەوە ئەم درامایە جارێکی تر کۆمەڵگەی عیراقی بە ڕژێمی سەدامی بەعسی لەناوچوو ئاشنا کردەوە، بەداخەوە کێشە زۆرەکانی عیراق، خەریکە دووبارە ڕژێمی بەعس لای خەڵکی شیرین دەکاتەوەو تاوانە زۆرەکانی خەریکی لەبەرچاوی خەڵکی دەسڕێتەوە.
هەرچەندە ئەم درامایە ساڵی 2013 بەرهەم هاتووە، بەڵام بەداخەوە ئەمساڵ کراوەتە کوردی، لەکاتێکدا دەبوایە زۆر زووتر ئەم درامایە لە کەناڵە کوردییەکاندا پەخش بکرایە، بەڵام لەبەرئەوەی بەشیکی زۆری کەناڵە کوردییەکان خەریکی پەخشکردنی درامای تورکین، دەرفەتیان بۆ درامای ناوخۆیی نەماوە.
لەلایەکی ترەوە هیوادارم ئەم درامایە هانی ئەکتەر و نووسەر و کەناڵە کوردییەکان بدات، تاوەکو درامای زیاتر لەبارەی تراژیدیای کوردە فەیلییەکان و کارەساتەکانی تر بکەن، کە ڕژیمی بەعس بەسەر گەلی کوردا هێناویەتی. لەهەمانکاتیشدا داواکارم لە وەزارەتی رۆشنبیری، ڕێزلێنان و دەستخۆشییەک لە ستافی ئەم درامایە بکات، چونکە ئەمە لە ڕووی مەعنەوییەوە هانی هونەرمەندانی عیراق دەدات، کە لە مجۆرە کارانە بکەن.
لە کۆتاییدا دووبارە دەستخۆشی لە تەواوی ستافی ئەم درامایە دەکەم و هیوای کاری باشتریان بۆ دەخوازم. هەروەها وەرگێران و پەخشکردنی ئەم درامایەش لەکەناڵی کوردسات، مایەی دەستخۆشی لێکردنەوەو هیوادارم هەمیشە لەمجۆرە درامایەن پەخش بکەن.