قۆناغی دوای داعش، قۆناغێکی جیاوازتر دەبێت لە پێشوو، زلهێزەکانی دنیا، بە تایبەتی ئەمریکا و ڕوسیا، بەگوێرەی پێویستییەکانی بارودۆخی تازە مامەڵە دەکەن، تاکتیک و پلانی کە پێشوەخت داینڕشتوە بۆ ئەو قۆناغە، دەیخەنە بواری کار پێ کردن، کە بێ گومان ڕەنگدانەوەی دەبێت لە جۆری مامەڵە کردنیان لەگەڵ ڕووداوەکان، هاوپەیمانیەتیی بەستن، بەکارهێنانی داشەکان هەروها هەڵوێست و بڕیارەکانیشیان گۆڕانکاری بەسەردا دێت بەرامبەر بە کۆی لایەنە بەشداربووەکانی جەنگی دژ بە داعش.
کێشە و ناسەقامگیربوون و بەرقەرارنەبوونی ئاشتی و ئاسایشی بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنیا وابەستە نییە بە نەمانی هێزی توندڕەوی داعش. بارودۆخی نالەباری ناوچەکە مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە. بەهۆی مانەوە و کەڵەکە بوونی گرفتەکان بە بێ دۆزینەوەی چارەسەری بنەڕەتی بۆیان کە ئەنجامەکەی بە ئەمڕۆ گەیشتوە. لەو دیدەوە قۆناغی دوای داعش، ئاشتیی و ئاسایش بۆ ناوچەکە مسۆگەر ناکات و نابێتە هۆکاری ئاسایی کردنەوەی کەشوهەوای پڕ لە کێشمەکێشم و ململانێ.

لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، جگە لە رێکخراوی توندڕەوی داعش، بە سەدان رێکخراوی لە هەمان شێوەی تێددا بەدیدەکرێت، کە لە سەر هەمان ئەرزیەت، واقیع و هەمان بڕوا و میکانیزم کار دەکەن، هەر یەکێکیان لە لایەن زلهێزێکی دنیا و ناوچەکە پشتیوانی دەکرێن و بەکاردەهێنرێن بۆ سەپاندنی مەرجە ئابووریی و سەربازییەکانیان. ئەم جۆرە یاری کردنە بە ناوچەکە، لە لایەن زلهێزە ناوچەییەکان و دنیاوە، بووە بە دیاردەیەکی زەق و یارییەکی قێزەوەنی بێ کۆتایی، کە گەلانی ناوچەکە مەست بە دروشمی بریقەدار لە فەلەکییدا و لە بازنەییەکی داخراودا تێددا دەخولێنەوە. لەو تێڕاوانینەوە نەمانی داعش مانای نەمان و بنبڕ کردنی ڕەگی ئەو جۆرە رێکخراوانە نییە و سەرهەڵدانی هەمان گرفت لە داهاتوودا لە ناوچەکەدا ئەگەرێکی چاوەرێکراوە.
ڕوسیا و ئەمریکای دوای داعش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، گرفتی نێوانیان زیاتر قوڵ دەبێتەوە، لە ئەنجامی دابەش کردنی پشک و تاڵانی دوای جەنگ، هەوڵدان بۆ سەپاندنی دەسەڵات و هەیمەنە بۆ دەستکەوتی زیاتری ئابووریی و سەربازیی و سیاسیی و دابەش کردنی داشەکانیان لە ناوچەکە بە گوێرەی بەرژەوەندییەکانیان کە هەموو کاتێک دژ بە یەکە.

ئەسەدی پێش داعش و دوای داعش، بۆ ئەمریکا هەمان کەساییەتی ناخۆشەویست و نەویستە، کە لە سەرەتای سەرهەڵدانی جەنگی دژ بە داعش تا تەواوبوونی، ڕوسیا و ئیران پشتیوانیان کرد، سوریا بوو بە دەریایەک لە خوێن، بەڵام شەپۆڵەکانی نەیانتوانی کورسییەکەی ئەسەد ڕاماڵن! پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە ئایا ڕوسیا و ئێران، لە سوریای دوای داعش، دەستبەرداری ئەسەد دەبن، یان ڕاماڵینی ئەسەدیش جەنگێکی دیکەی بە نێوچەوانە؟
ئەردوغان، بەبێ گوێدانە هیچ یاساییەکی نێو دەوڵەتی، باکووری سوریایی دوای داعشی داگیر کردوە. لە ئاییندەیەکی نزیکدا، ئەگەر حکومەتی سوری، بەهێز بێت و بارودۆخی وڵاتەکە سەقامگیر بێت، ئەگەر دەستکاری نەخشە و سنووری وڵاتانی ناوچەکە نەکرێت، بێ گومان دەسەڵاتی سیاسیی سوری بە مافی خۆی دەزانێت داوا لە تورکیا بکات هێزەکانی لە وڵاتەکەی بکشێنێتەوە، لە کاتێکدا خەونی ئەردوغان پانتاو کردنی دەسەڵاتی تورکیایە و ژیاندنەوەی ئیمپراتۆڕیەتی عوسمانییە، لەو حاڵەتەدا تورکیا ئامادە نابێت بکشێتەوە، ئەگەر بڕیاری کشانەوەش بدات بەبێ قەرەبوو نابێت، کە ڕوون نییە دیمەشقی بەهێزی دوای داعش بۆ مەرجەکانی تورکیا سەرشۆر دەکات یان نا هەروها ئەوش ڕوون نییە کە پێشوەخت تورکیا هاوکار دەبێت لە بەهێز کردنی دیمەشەق کە دەزانێت لە داهاتوودا دەبێتە هۆی دەرپەڕاندنی . لە دەرئەنجامدا ئەم گرفتەش بە ئاسانی ڕەت نابێت و چاوەڕوان دەکرێت، کە بارودۆخی ناوچەکە نا ئارامی بەخۆیەوە ببینێت.

ئیران، هێزیکی سەڕەکییە لە ناوچەکە، بووە بە حاکمی عیراق، لە گەلێک وڵاتانی ناوچەکە هێزی سەربازیی هەیە، یەکێکە لە بڕیاردەرە سەڕەکییەکان لە چارەنووسی سوریا، تا داعش هەبوو لەگەڵ ڕوسیا و ئەسەد لە هاوپەیمانیەتییدا بوو، بەڵام لە سوریای دوای داعش ئیران و ڕوسیا مەرچ نییە بەرژەوەندییەکانیان جووت بێت. ئێران لە سوریا خاوەن پلانی سەربازیی و سیاسی و ئابوورییە، نایەوێت دەسەڵاتەکانی لە سوریا لاواز بێت، ئەوەش بەوە دەکرێت کە سوریا نەبێت بە خاوەن دەسەڵاتێکی سیاسی و سەربازیی بەهێز لە ئەنجامدا ئێران لە وڵاتەکەی دەربکات. لەو تێڕوانینەوە، ئەم گرفتەش دەبێت بە هۆکاری سەڕەکی لە ژیاندنەوەی گرفت و ناتەباییەکان.

ئەمریکای دوای داعش، هێزەکانی لە بەشێکی سوریایە و خۆی بە خاوەنی عیراق هەژمار دەکات. لە کاتێکدا ئیران دەسەڵاتی ڕەهای هەیە لە عیراق، توانیویەتی دەست بخاتە، نێو جومگە سەڕەکییەکانی دەسەڵاتی سیاسی، کۆنتڕۆڵ کردنی زۆربەی سەرکردە، پارت و رێکخراوە سیاسییەکانی دیکەی عیراق، بە تایبەتی لە نێو پێکهاتەی شیعە و نەتەوەی کورد. کە لە ئەنجامدا بەرژەوەندییەکانی ئیران و ئەمریکا وەک دوو هێڵی تەریب دەبێت لە عیراق و سوریا.
دوای نەمانی داعش، ئەمریکا هەڕەشەکانی چڕ کردۆتەوە دژ بە دەسەڵاتدارانی ئیرانی دۆستی ڕوسیا. ترامپ، لە هەموو بۆنەیەکدا، دوپاتی دەکاتەوە، کە ئەوان، دژ بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی نێوان ئیران و ئیدارەی ئۆبامان. وێرای ئەوەش ئەمریکا بە ڕاشکاوانە ڕایگەیاندوە کە ئەوان ئامادەن بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ئیران. لە ئەنجامی ئەو گرفتەش چاوەڕوان دەکرێت دووبارە جەنگێکی دیکە یەخەو بەڕۆکی ناوچەکە بگرێتەوە.

کورد لە سوریای دوای داعش، زۆربەی ئاوارە و دەربەدەر بوون، بەشێکی وڵاتەکەی سوپای تورک داگیری کردوە. بەشێکی دیکەی لە ژێر دەسەڵاتی ئەمریکا و هاوپەیمانانە. ڕوسیا و ئیران و ئەسەد دژیان ڕاوەستاون. ڕوون نییە ڕێککەوتنی نێوان ئەمریکا و تورکیا بەرەو چ ئاقارێک دەڕوات دەربارەی عەفرین و مەنبیچ و ناوچەکانی دیکە، هەروها بەهێز بوونی حکومەتی ناوەند لە دیمەشەق بۆ کورد ئاسۆیەکی پڕ لە تەمومژە. لە ئەنجامدا خوڵقاندنی کەشوهەوایەکی سیاسی لەم جۆرە ناهەقیە، بۆ نەتەوەیەک کە خاوەن ئۆقیانوسێک لە خوێنە لە جەنگی دژ بە داعشدا، دەبێتە هۆکاری سەڕەکیی گەشە کردنی ڕۆحی بەرەنگاری بوونەوە لە نێویاندا و چاوەڕوانی ئەوەی لێ دەکریت کە ئاشتیی و ئارامی باڵ نەکێشێت بەسەر ناوچەکەدا.

کورد لە عیراقی دوای داعش، پرسی کورد وەک نەتەوەیەکی ژێر دەستی چەوساوە بە هەڵپەسێردراوی ماوە. ئاماژەکان دەریدەخەن، کە لە عیراق میللەتی کورد، دووبارە چارەنووسی بە بەغداد ببەسترێتەوە، لەگەڵ بەهێزبوونی دەسەڵاتی سیاسی ناوەند لە بەغداد، میللەتی کورد، کورد بوونی خۆی لە دەست دەدات، سنووری جوگرافیای نابێت، دەبێت بە تاکێکی عیراقی، چەند تاکێکی هەلپەرست لە هەر دوو رەگەزی نێر و مێ و سەرانی کورد، دەبن بە ڕابەری دامودەزگایی کارتۆنی هاوشێوەی “مجلس تەشریعی و تەنفیزی” زەمانی سەدام و پێکهاتەی زۆرینە، دەبێت بە حاکمی. ئەم جۆرە چارەسەرە، ڕەنگە پارت وسەرکردە خۆفڕۆشە کوردەکان لە باشوور قبوڵیان بێت، بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەمە چارەسەری بنەڕەتی نییە بۆ پرسی کورد، کە لە ئەنجامدا، هۆکارێکی گرنگ دەبێت لە زیندوو کردنەوەی ڕۆحی بەرەنگاری بوونەوە لە نێو میللەتی کورددا لە باشوور، بە تایبەتی لە نێو ئەو چین و توێژانەی کە شەیدای ئازادی و هەڵکردنی ئاڵای سەرکەوتنن.

ئەمریکا، پێشنیاری، دامەزراندنی هێزێکی عەرەبی سەربازیی پتەوی پێکهاتوو لە هێزی چەند وڵاتێکی عەرەبی لە باکووری سوریادا کردوە. بۆ ئەوەی دوای کشانەوەی هێزەکانی لە سوریا ئەو هێزە شوێنی بگرێتەوە. ئەم بیرۆکەیە تازە نییە، چەند وڵاتێکی عەرەبی، وەکو سعودیە، ئیمارات وڵاتی دیکەش، لە سەرەتای جەنگی سوریادا، لە سەردەمی دەسەڵاتی ئۆبامادا، پێشنیارییان کردبوو، بەڵام ئیدارەی ئۆباما، ڕەتی کردبووەوە.

ئەمریکا، یەکەم جاری نییە، پلانێک و ئەزموونێکی لەو جۆرەی لە ناوچەکەدا هەبێت و نەیخستبێتە بواری کار پێ کردن. ئەم پلانە، هاوشێوەی هەمان پلانە، کە ئەمریکا، لە سەرەتای جەنگی دژ بە داعشدا، لەگەڵ هێزە چەکدارە نافەرمییکانی باکووری سوریادا پەیڕەوی کرد و لە یەک قەواری سەربازیی لە ژێر ناوی” سوپای سوریای دیموکرات”دا کۆیانی کردەوە، کە یەپەگە، یەکێک بوو، لەو هێزە چەکدارە سەرەکییانەی ژێر ئەو چەترە، کە ڕۆڵی ئازایانەیان هەبوو، لە شەڕەکانی دژ بە داعشدا.
جیاوازیی لە نێوان پلانی ئەمڕۆ و دوێنێی ئەمریکا، تەنیا لەوەدایە، ئەوجارە ئەمریکا نیازیەتی هێزی چەکداری فەرمیی، کە بەشێکن لە سوپای وڵاتانی میسر، سعودیە، ئیمارات و قەتەر، لە نێو یەک چوارچێوەی سەربازی دروستکراودا کۆ بکاتەوە، بە بەراوردکردن لەگەڵ پێشوو، ئەو کات ئەمریکا هێزە چەکدارە نافەرمییەکانیی، کە لە ناوچەکەدا هەبوون بۆ هەمان مەبەست، لە یەک قەوارەدا کۆ کردەوە و بەکاری هێنان.

ئەو جۆرە نیاز و پێشنیارەی کە کاتی خۆی لە ئیدارەی ئۆبامادا ڕەتکرایەوە، هەنوکە بەبێ خوێندنەوە، لێکدانەوە، شێکردنەوە، هەڵسەنگاندنی قازانج و زیانی، ستراتیژیەتی ئەمریکا لە ناوچەکەدا نەکراوە. وڵاتە یەکگرتووەکان، بە جێبەجی کردنی ئەو پلانە، چەند ئامانجێکی ئابووری و سەربازی و سیاسی لە ناوچەکەدا دەپێکن.
ئەمریکا، خوازیارە هێزی سەربازیی مڕۆیی زەمینیی خۆی بپارێزێت، هێزی زەمینیی سەربازیی هێڕشبەر، لە جەنگەکاندا لە داهاتوودا لەو پێکهاتە سەربازییە عەربیی و ئیسلامییە بێت، بەهەمان شێوەی جاران، کە چۆن نەتەوەی کوردی وەک قەڵغان و کەوا سووری بەرلەشکر بەکارهێنا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تورکیا و داعش لە سوریا و عیراق لە ساڵی ٢٠١٤ تا ٢٠١٨.

سەڕۆکی ئەمریکا، لە زۆربەی لێداوانەکانیدا، لە میدیا جیهانییەکاندا، دووپاتی دەکاتەوە، کە دەبێت خەرجی ئەو جەنگە، تەنیا نەکەوێتە ئەستۆی ئەمریکا، بۆ ئەو مەبەستە ئیدارەی ترامپ داوای لە سعودیە، قەتەر، ئیمارات و میسر کردوە، کە لە ڕووی ئابوورییەوە هاوکاری هێزەکانی ئەمریکا بن، بۆ پارستنی ناوچەکە لە هەڕەشەی سەرهەڵدانی داعش، هەروها داوای کردوە کە ئەوەی بەشداری جەنگەکەیە، بە پێی پێگەی سەربازیی خۆی، دەبێت پشکی هەبێت لە سامانە سروشتییەکانی ناوچەکە، بە تایبەتی لە دەرامەت و قازانجی نەوت و گاز.
ئەمریکا، بەو پلانەی دەیەوێت دوژمنایەتی، نێوان وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیی و شەڕی مەدەنیی لە ناوچەکەدا زیاتر قوڵ بکاتەوە، ڕاستەوخۆ لە جەنگدا پێکهاتەکان، نەتەوەکان و وڵاتەکانی ناوچەکە ڕووبەڕووی یەکتر بکات.
کۆشکی سپی دەیەوێت، بە کۆکردنەوەی هێزی ئەو وڵاتانە پەیوەندییە سەربازیی و ئابوورییەکانی زیاتر پتەو بکات، هاوپەیمانییەتی لەگەڵ هەموویاندا دروست بکات، بۆ مەرام و مەبەستی جیا جیا.

پێکهێنانی هێزێکی سەربازیی “عەرەبی”، لەو جۆرە و جێگرتنەوەی سوپای ئەمریکا لە ناوچەکە، دەبێتە هۆکاری توڕە و نیگەرانیی بوونی ئەسەد، بەهۆی ئەوەی ئەو هێزە بۆ ئەسەد سەنگ و هێزی سوپای ئەمریکای نابێت، ئەوان هێزی زلهێز نین و تەنیا هێزی لۆکەڵین، هەروها ناکۆکیی یەکتر قەبوڵ نەکردنی سەرکردە عەرەبەکان لە نێو خۆیاندا، گرفتێکی زیندووە، دروستبوونی ئەو هێزەش، ئاگرەکەی نێوانیان زیاتر خۆش دەکات. ئەسەد وەک سەڕۆکی ئەو وڵاتە، ماف بەخۆی دەدات و رەنگە پێداگری بکات، لە موڵەت نەدان بەو هێزە لە وڵاتەکەی، لە ئاییندەدا لەبری ئەوەی ئەمریکا خۆی شەڕی ڕووخانی ئەسەد بکات لەگەڵ ڕوسیا، ئەوا ئەو شەڕە بۆ ئەو هێزە بەجێدەهێڵێ.

بۆ تورکیا، دامەزراندنی ئەو هێزە “عەرەبیە”، دەبێتە هۆکاری ئەوەی هێزە چەکدارە کوردەکان دەسەڵاتیان کەمتر بێتەوە، ئەوانیش لە فۆرمێکی تایبەتدا بکەونە سپێرەکانی دژ بەو هێزە عەرەبیە دامەزراوە، بەڵام لە هامەن کاتدا، تورکیا لەگەڵ هەندێک لەو وڵاتانەی کە بەشدار دەبن، لە پێکهێنانی ئەو هێزە، پەیوەندیی خراپە وەک میسر، وێرای ئەوەش هاتنی ئەو هێزە جێگە لەق کردنی تورکیاشە، کە بەشێک لە سوریای داگیر کردوە، بە تایبەتی ڕۆژئاوای کوردستان، بە نیازی پانتاو کردنی دەسەڵاتەکانی و ژیاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییە، کە ڕەنگە، ئەمریکا خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی تورکیا بدزێتەوە ئەو جەنگە یەقەوبەڕۆکی ئەو هێزە عەرەبییە بگرێت، هەر وەک چۆن ڕووبەڕووبوونەوەی لەشکرکێشی تورکیا ڕووبەڕووی یەپەگە بۆیەوە.

بۆ ئیران، دامەزراندنی ئەو هێزە سەربازییە سونییە لە ناوچەکەدا دەبێتە جێگەی نیگەرانی و ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان ئیران و سعودیە و میسر و قەتەر زیاتر دەبێت. ئەمریکا جەمسەری هێزی سونی مەزهەب بەرامبەر بە هێزی شیعە مەزهەب قوت دەکاتەوە.
چاودێرانی سیاسیی، پێیان وایە، خستنە بواری کار پێکردنی ئەو جۆرە بیرۆکە و پێشنیاری دامەزراندنی ئەو هێزە لە ئەرزی واقیعدا گونجاو نییە، لە ئەنجامدا کێشە بۆ ئەمریکا دروست دەکات، بەهۆی ئەوەی کۆنتڕۆڵ کردنی ئەو هەموو وڵاتە بۆ ئەمریکا ئاسان نابێت. بەڵام ئەو جۆرە بۆچوونە هەڵەیە، بەهۆی ئەوەی، لە دەرئەنجامدا، ئەزموونی جەنگی سوریا، سەلماندویەتی کە لە ئەرزی واقیعدا، ئەم مەترسیە تەنیا خەیاڵە، بەهۆی ئەوەی لە کۆتاییدا، تەنیا ئەو لایەنە دەتوانێت دووبارە ناوچەکە کۆنتڕۆڵ بکاتەوە، کە خاوەن هێزێک و سوپایەکی بەهێزە، نەکە ئەو لایەنانەی کە قوربانییان داوە لە شەڕەکاندا.

١٨/٤/٢٠١٨

دامەزراندنی دەسەڵاتێکی سیاسی، هەڵبژاردنی سیستەمی حوکمرانی، دامودەزگای پەرلەمان، دەستور و یاسا دانان و سەقامگیربوونی بارودۆخی میللەت، بە پەیکەرێکی سیاسی کە تەنیا دیکور و وێنە بێت، بەردەوام نابێت و گەشە ناکات، ئەگەر لە هەقیقەتدا ئەو پەیکەرە سیاسیە خاوەن هێزی ڕاستەقینەی سەرخان و ژێرخانی خۆی نەبێت و لە نیشتمانێک و لەسەر خاکێکی ئازادیکراودا دانەمەزرابێت.

دەوڵەتانی ئیمپریالیزم، زلهێز یان داگیرکەر، لە سەر خاکی داگیرکراودا، هەوڵی دروست کردن و داتاشینی پەیکەرێکی سیاسی کارتۆنی دەدەن، بەگوێرەی بەرژەوەندیی و تاکتیکێک کە لە خزمەتی ستراتیژیەتی خۆیاندا بێت. بۆ مەشروعیەت دان بەو پەیکەرە داتاشراوە، هەوڵدەدەن پارت و کەسایەتییە سیاسیەکانی نێو میللەتی ژێردەست، بکەن بە خاوەنی، لە ژێر ناوی پشتیوانی و چوونە نێو هاوپەیمانییەتی لە گەڵیاندا. لە دەرئەنجامدا، دەسەڵاتی داگیرکەر، ناهێڵێت ئەو پەیکەرە ئەوەندە بەهێز بێت ڕۆڵی سەرەکی هەبێت لە سەنتەری بڕیارداندا، ئاراستە کردنی ڕووداوەکان و سەپاندنی مەرەج و توانای ئەوەی هەبێت ڕۆژێک لێیان هەڵگەڕێتەوە.

کەسەکانی نێو میللەتی داگیرکراو، کە ئامادە دەبن لە پەیکەرێکی کارتۆنی لەو جۆرەدا بۆ دەستکەوتی تایبەتی خۆیان کار بکەن، کەسایەتی لاوازن، خاوەن و هەڵگری بیروباوەری پتەوی مرۆڤایەتی، نیشتمانی و نەتەوەی یان عەقیدەیی نین. ڕازین بۆ خۆدەرسخستن و بە ڕەواڵەت وەک دەسەڵاتدار خۆیان بنوێنن بۆ میللەتەکەیان کە ژێردەستە و نیشتمانەکەیان کە داگیرکراوە. لە ئاکامدا، ئەم جۆرە پێکهاتەیە لە دەسەڵاتی دیکۆردا، ئاییندەیان تەنیا نۆکەری و جاشایەتیی و کڕۆنۆش بردن دەبێت و گورزێکی کوشندەش لە بزوتنەوەی رزگاری میللەت و نیشتمانەکەیان دەدەن، نمونە بنەماڵەی بارزانی و خێزانی تاڵەبانی.

دەوڵەتانی داگیرکەر، لە سەر ئاستی خەڵکی سەر شەقامی میللەتی ژێردەستیشادا کاری خۆیان دەکەن، هەوڵدەدەن، تاکەکان بکڕن بیانکەن بە سیخور و هێزی چەکدار و جاشیان لێ پێکبهێنن. هەروها، داگیرکەر، هەرگیز نایەوێت گرفت و جیاوازیەکانی نێو کۆمەڵگەی داگیرکراو چارەسەر بکات، یان میللەت بەرەو ڕێگەی ئازادی ببات. لە ئەنجامدا، لەسەر بیناغەی بوونی ناکۆکی و جیاوازییەکان پارت و هێزی چەکداری دژ بەیەک دروست دەکات و بە گروپیان دەکات لە ژێر دروشمی جیا جیادا، ئینجا لە نێو چوارچێوەی پەیکەرە سیاسیە کارتۆنیەکەدا بە ڕەواڵەت لە قەوارەیەکی یەکگرتوو بە دنیا و خەڵکیان دەناسێنێت، نمونە عیراق.

داگیرکەران، لە وڵات و کۆمەڵگەی داگیرکراودا، بە فشاری هێزی چەکدار و سوپا، دەسەڵاتەکانیان دەسەپێنن، وەک بریتانیا، فرەنسا لە سەدەی ڕابردوودا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەنجامیان دەدا. تا هەنوکە داگیرکەرانی وەک تورکیا، ئیران، سوریا و عیراق لە کوردستاندا هەمان سیاسەت پەیڕەو دەکەن. لە کۆتاییدا، هێزێک کە بڕوای بە فشاری چەکداری، چاوسوورکردنەوە، ترس و تۆقاندن هەبێت و هەڵگری ئەو جۆرە عەقڵیەتە بێت، زوو یان درەنگ ناتوانێت سەرکەوت و بێت و متمانەی میللەتی ژێر دەست بەدەستبهێنێت، نمونە، تورکیا سەدان ساڵە شەڕی میللەتی کورد دەکات، ئەگەر تا ئێستا میللەتی کورد هیچیشی بەدەست نەهێنابێت، بەڵام بزوتنەوە و جوڵانەوە سیاسییەکانی زیندون و نەیانهێشتووە تورکیا بە ئارەزووی دڵی خۆی بیخوات. بەدەر لەوانەی کە بوون بە جاش، بە شێوەیەکی گشتی میللەتەکە متمانەی بەدەسەڵاتی تورکیا قەت نەبووە و نابێت.

لە بارودۆخی لەو جۆرەدا، دەنگی ناڕەزا، ڕۆحی بەرەنگاری بوونەوە و ڕقی ئەستوور لە نێو مێللەتەکەدا، لە گەشە کردن دەبێت، سروشتی ئەو جۆرە ناڕەزاییە و بوونی پارت و سەرکردەی خۆڕاگر، دەبن بە هەوێنی سەرکەوتنی ئەو میللەتە، ئیرادەی خۆڕاگرتنیان بەرامبەر بە سوپای بەهێزی داگیرکەر لە میژوودا بێ هاوتا دەبێت، نمونە، عەفرین، دوو مانگ بەرامبەر بە یەکێک لە گەورەترین سوپاکانی دنیا و بەکرێگیراوانی شەڕی کرد.

کورد، تەنیا میللەتێک نییە لە دنیا و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا، کێشەی داگیرکردن و نەبوونی سیستەمی دیموکراتی هەبێت و دەورە درابێت بە ناحەز و دوژمن و ڕووبەڕووی شەڕی زلهێزەکان بووبێتەوە. کێشەی کورد، بەوە چارە ناکرێت بچێتە ژێر باری پەیکەری سیاسیی کارتۆنی دروستکراو، بوون بە جاش، هەوڵدان بۆ وەدەستهێنانی مافە ڕەوەکان لە نیو دامودەزگای کارتۆنی وەک پەرلەمانی عیراق، پەرلەمانی ئیران و تورکیا یان دروستکردنی هەرێم و کانتۆن، لە سەر ئەرز و نیشتمانێکی داگیرکراودا.
لە نێو چوارچێوەی ئەو وڵاتانەدا مەحاڵە دامەزراندنی کیانی سیاسیی و سەربەخۆ بوون. یان خۆ غافڵ کردن بەوەی پێی دەگوترێت خەباتی تەرەماشی و خۆ هەڵخەڵەتاندن (خەباتی مەدەنی)! ئەو جۆرە خەباتە لە ژێر سیستەمی سیاسیی سەقامگیر و دیموکراتی لە عەقڵیەت و فەرمانڕەوایدا دەکرێت، نەک لە ژیر سایەی عەقڵیەتی دۆماگیەتی شۆفۆنیزمی خۆسەپاندنی وەک دەسەڵاتدارانی تورکیا، ئێران، سوریا و عیراق.

ئیسرائیل، لە میژوویەکی نزیکدا وەک کورد ئاسا، زلهێزەکان و وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیی و کریستانەکانیش دژی بوونە و تووشی نەهامەتی و جینوساید کردن هاتووە و تا هەنوکە دەورە دراوە بە دوژمنێکی زۆر. ئیسرائیل، وەک ئەمریکا و ڕوسیا، زلهێز نییە و لە سەنتەری بڕیاردان نییە لە چارەنووسی وڵاتانی دنیای سێیەم. وێرای ئەوەش، هەنوکە توانیویەتی، خاوەن پێگەیەکی بەهێز بێت لە سەپاندنی مەرجی سیاسی سەربازی و ئابووری کە لە بەرژەوەندیی خۆیدایە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

ئیسرائیل، هەنوکە وەک ئیران و تورکیا، نایەوێت پەلوپۆ بهاوێت، سنووری جوگرافیای فرەوان بکات، ئیمپراتۆریەتی فارسی و تورکی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زیندوو بکات. ئامانجی سەرەکیی ئیسرائیل، ئەوەیە پارێزگاری لە سنوور و وڵاتی خۆی بکات، دووبارە نەهێلێت هیچ هێزێک سنووری ببڕێت و دەستدرێژی بکاتە سەر میللەتەکەی و کەرامەتی بڕوشێنێت. لە ئەنجامدا، لە نێو ئەو کەینوبەینی سیاسی، بێ متمانەیی لە زلهێزەکان، وڵاتان و نەتەوەی دراوسێ، ئیسرائیل مەترسی لە دەستدانی کیانی خۆی هەیە. بۆ پارێزگاری کردن لەو کیانە هەر هەنگاوێک یان هەر هەڵوێستێک کە لە بەرژەوەندیی نیشتمانیی و نەتەوەیی خۆیدا نەبێت، خۆی بۆ ماندوو ناکات و خۆی ناکات بە خاوەنی و هەڵوێستی بەرامبەر نانوێنێت نمونە، ئیسرائیل ڕاستەوخۆ بەشداری شەڕی دژی داعش نەکرد. هەر وڵاتێک تۆزێک جوڵە بکات، ئەو بزانێت نزیک دەبێتەوە لە سنوورەکەی، دوو مووشەکی تێدەگرێت، بە بێ باکی لێدوان دژی دەدات نمونە، بوردومانی ئەو دوایەی فڕۆکەکانی ئیسرائیل بۆ بنکەکانی سوپا و چەکدارانی ئیران لە سوریا، کە ئیران نەیتوانی متەقە لە دەمی بێتە دەرەوە دژ بە ئیسرائیل.

ئەمریکا، ئەوروپا و ڕوسیا زلهێز بوون کاتێک کە لە هەموو دنیا، ئیسرائیلییەکان، جێگە پێی هەنگاوێکیان نەبوو، بەڵام ئیسرائیلی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بووە بە هێزێک کە هەموویان هەژماری بۆ دەکەن بە تایبەتی زلهێزێکی وەک ئەمریکا.

ئیسرائیلییەکان، بە داڕشتنی بەرنامە، پلانی تۆکمە، ستراتیژیەتی ڕاست و خۆ ماندوو کردن گەیشتوون بەو دەستکەوتانە و پاراستنی کیانێک لە نێو دڵی دوژمنەکانیان. دامەزراندنی دەزگای هەواڵگری ئیسرائیلی، سوپا، تەکنەلۆژیایی بەهێز و پتەو کردنی لۆبی جو لە هەندەران، وەکو لە وڵاتانی ئەوروپا، ڕوسیا و بە تایبەتی لە ئەمریکا، ئەنجامی جۆری کارکردن و ڕاستی داڕشتنی ستراتیژیەتی سەرکردە، پارتە ئیسرائیلییەکان، یەکگرتنیان و جۆری ئیدارەدانی پەیوەندییە دەرەکییەکان بووە. نمونە، ئیسرائیل خۆی بە دوور گرت لە هەڵگرتنی ئەو دروشمە سیاسیانەی کە بۆ ئەمریکا خاڵی هەستیارن وەک، هەڵگرتنی ئاڵای سوور، دروشمی ئایدۆلۆژیای سۆشیالیزمی و دەیان دروشم و هێمای دی کە ئەمریکا سەرچاوەی سەرهەڵدانیان بۆ قوتابخانە فەلسەفیی و فیکریەکانی ڕوسیا دەیگەڕێنێتەوە. بەو مەبەستە، ئیسرائیل بانگەوازی ئەوەی کرد، کە ئەو بڕوای بە پەیڕەو کردنی سیستەمی سیاسی دیموکراتی هەیە بۆ وڵاتەکەی، وەک لاسایکردنەوەی ئەمریکا. ئەمە هۆکاری ئەوەیە کە زۆرجار ئەمریکا پەنجە بۆ سیستەمی دیموکراتی ئیسرائیل ڕادەکێشی و بە ئەزموونێکی سەرکەوتوو هەڵیدەسەنگێنێ. بۆ هەمان مەبەست، ئیسرائیل هەوڵیدا، لۆبی ئیسرائیلی ئەمریکی بەهێز بکات و ببیت بە خاوەن پێگەی بەهێز، بە تایبەتی لە بواری ئابووری.

ئیسرائیل، لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ زلێهزەکاندا گوماناوی بووە تا دەگات بە پەیوەندیی لەگەڵ ئەمریکا، کە نەیتوانیوە متمانەی سەدا سەدی ئیسرائیل مسۆگەر بکات. لە سەرەتای ساڵی دووهەزارەکان تا هەنوکە، پەیوەندیی ئیسرائیل لەگەڵ ڕوسیای دوژمنی سەڕەکی ئەمریکا لە گەشە کردنی زیاترە، نمونە، ئیسرائیل بۆ مەسەلەی چیرچینا، هەڵوێستی دژ بە ڕوسیا دەرنەبڕی تەنیا ئەوە نەبێت، دوای فشاری ئەمریکا، بە نووسراوێکی فەرمیی داوای سەقامگیر کردنی ئاشتی کرد لەو وڵاتە. ئیسرائیل هاتە دەنگ و دەربڕینی ناڕەزایی بەرامبەر بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی نێوان ئۆباما و ئێران.

جو، وەک کورد خاوەن قەوارەیەکی نەتەوەیی چل میلیۆنی و وڵاتێکی بەرفرەوانی وەک کوردستان نەبوو، تاکو لەوەوە دەست پێ بکات. ئەوان لە خاڵی سفرەوە دەستیان پێکرد، وێرای ئەوەش لە ماوەیەکی کورتی مێژوویدا توانیان ئیسرائیلی ئەمڕۆ بنیات بنێن!

مێژووی ئەزموون و خەباتی گەلان و میللەتانی ژێردەست و رزگاربوونیان، ئەو پرسیارە دەهێننە پێشێ کە بپرسین میللەتێکی ٤٠میلیۆنی، کە چوارەم نەتەوەی گەورەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ تا ئێستا وڵاتی بە داگیرکراوی ماوەتەوەو نەتەوەکەشی هەر جارێ بەدەست وڵاتێک یان گروپێکی چەکدار ئەتک دەکرێت، چاوەڕوانی رێکخراوە خێرخوازەکانی دنیا دەکات و دەست پان دەکاتەوە؟

کورد، پێی خۆش بێت یان پێی ناخۆش بێت، دەبێت ئەوە قبوڵ بکات کە خاڵی لاوازی سەڕەکی لە خۆی بووە، ئۆباڵی ڕاستەوخۆ لە ئەستۆی سەرکردە خۆفرۆشەکان، پارتە کارتۆنییەکان، ڕۆشەنبیری پارە پەرست، نووسەر و ئەو کەسانەی کە توانای ڕێ نیشاندانیان هەیە و خۆیان دزیوەتەوە لە هەڵگرتنی ئەو بارە، ئینجا تاک بە تاکی نێو میللەتی کورد لە نەوەکانی ئێستا و ڕابردوو، لە هەر چوارپارچەی کوردستان لێپرسراوەتی ئەو بارودۆخەیان لە ئەستۆدایە.
کورد، بەیەوێت یان نەیەوێت، بۆ ئەوەی بتوانێت لە سەر ئەرز و خاکی خۆی بە کەرامەت ژیان بکات، پێویستی بە شۆڕشێکی بنەڕەتی هەیە کە سەرکردایەتیەک پێشەوای بێت، بتوانێت ئەو لێپرسراوەتییە بخاتە ئەستۆی خۆی و نە خەیانەت بکات نە خەیانەتی لێ قبوڵ بکرێت. یەکگرتن، دروستکردنی هێزی چەکداری فەرمیی و میللی، کۆبوونەوە لە ژێر یەک ئاڵا تەنیا کلیلی سەرکەوتنە.

ئەزموونی، ئەنفال، هەڵبجە، شەنگاڵ، کۆبانی و عەفرین و سەدان ئەزموونی دی لە مێژوودا هەن کە سەلماندویان کە نەتەوەی کورد، بە جاش و باشیەوە، تاکێکی کورد هەڵگری هەر بیروباوەڕێک بێت لە ئەوپەری چەپەوە بۆ ئەوپەری ڕاست، بە دەست دوژمنان یەک چارەنووس چاوەڕێیەتی، ئەویش پاکتاو کردنی نەژادی، لەناوچوون و دەستدرێژی کردنە سەر شەرف و کەرامەتیەتی.

ئەزموونی، ڕۆژئاوا و بەرەنگاری و خۆ ڕاگری عەفرینیەکان و هێزی یەپەگە و پەکەکە لە شەڕی دوو مانگەی دژ بە یەکێک لە گەورەترین سوپای دنیا، سوپای تورکیا و بەکرێگیراوانی، سەلماندی کە ئیرادە و ڕۆحی خۆ ڕاگری و بەرەنگاری بوونەوە لە هەر دوو ئاستی شەقام و سەرکردایەتی لە ڕۆژئاوادا، بەدی دەکرێت، کە دەکرێت بکرێت بە هەوێنی دروستکردنی هێزێکی چەکداری بەرفرەوانی میللی سەرتاسەری لە هەر چوار پارچەی کوردستان، بۆ پارێزگاری کردن نەک تەنیا لە خاک و نیشتمان بەڵکو لە پاراستنی کەرامەتی یەکە بە یەکەی تاکی کورد.

لە میدیا جهیانیەکان و ناوچەییەکان، جەنگی سوریا لە ژیر ناونیشانی “جەنگی مەدەنی”، پێناسە و ناسێنراوە، بە کۆمەڵگەی نێو نەتەوەیی. پێویستە ئەو ڕاستییە بوترێت، کە ئەو ناونیشانە نیوەی ڕاستە، نیوەکەی دی باسی لێوە نەکراوە کە، جەنگی سوریا ” جەنگی مەدەنی و جەنگی جیهانی سێیەمە”، کە لە سەرەتای ئەو سەدەیە، بە شێوەیەکی جیاوازتر، لە جەنگی جیهانی یەکەم و دووەمی سەدەی ڕابردوو، پەیڕەو دەکرێت، لەلایەن زلهێزەکانی ناوچەکە، دنیا و ئەو وڵاتانەی کە لە ڕووی ئابووری پێگەی بەهێزیان هەیە لە بازاری دنیادا.
ناساندنی جەنگی سوریا، بە “جەنگی مەدەنی”، لە نێو کۆمەڵگەی نێو نەتەوەیی، لە لایەن میدیای زلهێزەکانی دنیا، بە مەبەستەوە کراوە. زلهێزەکانی دنیا دەیانەوێت، خۆیان بدزنەوە لە لێپرسراوەتی ئەو تاوانە گەورەیەی کە ٧ ساڵە، ئەنجام دەدرێت دژ بە مرۆڤایەتی، کە لە ئەنجامیدا، چوار سەد هەزار سوری کوژراون، پێنج میلیۆن پەنابەرن، شەش میلیۆن دەربەدەر و بێ جێگە و ڕێگەن. ئەگەر سەرنج بدەین، لە هیچ میدیایەکی جیهاندا، لە ژێر مانشێتی “جەنگی جیهانی سێیەم” دا ڕووداوەکانی سوریا ڕووماڵە ناکرێن.
“جەنگی مەدەنی”، لە واقیعی دنیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە، کە لە ئەنجامی ناتەبایی و کێشە و نەگونجانی گەلانی ناوچەکە لەگەڵ یەکتری وەکو، ناتەبایی، نێوان کەمە نەتەوەکان. بوونی گروپی ئیسلامیی هەڵگری مەزهەبی جیاوازی وەک شیعە، سونە، سەلەفی و سۆفی و دەیانی دی. بوونی بیروباوەڕی چەپ و عیلمانی، کێشەی سەڕۆک و دەسەڵاتی دیکتاتۆر و گەندەڵی و پیسخوری کە گەشەی زیاتری کردوە. دەستدرێژێ ناڕەوای زلهێزە ناوچەیکانی وەک ئیران و تورکیا بۆ وڵاتانی دراوسێی وەک سوریا، عیراق، لبنان.

ناکۆکی نێوان زلهێزەکانی دنیا بۆ بەرژەوەندیی و دەستەکەوتی ماددی لە ناوچەکەدا، چی لە سەپاندنی دەسەڵات و هەیمەنەی خۆیان، چی بۆ بوون بە تاکە هێز لە سەر ئاستی دنیادا بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کێشەیەکی بەردەوامە. وەک ئەوەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوویداوە، زلهێزەکانی دنیا، ئەوروپا، ڕوسیا، ئەمریکا و تا دەگات بە چین، مەترسی سەرهەڵدانی گروپی سیاسیی و ئایینی و مەزهەبییان لە نێو خودی وڵاتەکانی خۆیاندا هەیە و لە سەرەتای سەرهەڵدانیەتی، کە دەیانەوێ پێشی پێ بگرن، بەهۆی ئەوەی، مەترسی دروست دەکات، لە سەر بەرژەوەندییەکانیان، سنووری دەسەڵات و یەکگرتوویی وڵاتەکانیان. نمونەیەکی دی ئوسترالیا، کێشەی لەو جۆرەی هەیە، بە تایبەتی بەهۆی ئەوەی، هاوسنووری ئاوە لەگەڵ مالیزیا و ئەندۆنیژیا، کە دوو دەوڵەتن و بزوتنەوەی ئیسلامیی تێددا لە گەشە کردنە، هەروها رێژەیەک لە ئەوانەی کە ڕوویان لە ئوسترالیا کردەوە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوڕاست و ئاسیاوە هاتوون کە زۆربەیان موسڵمانن. هێزە توندڕەوەکان لە نێویاندا لایەنگریان دروست کردوە، هەر چەند بە رێژەیەکی ئێجگار کەمن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، ئوسترالیا هەر لە ئێستاوە لە هەوڵی ئەوەدایە، کە پێشگیری لە گەشەکردنیان بکات. ئەمانە هەمووی هۆکاری گرنگن و بوون بە هەوێنی، هەڵگیرساندنی “جەنگی مەدنی و جیهانی سێیەم ” لە سوریا.

زلهێزەکانی دنیا، خوێندنەوەی تەواوی بارودۆخەکەیان کردوە، زانیارییان هەیە کە کام گروپی توندڕەو، لە کام وڵاتی زلهێز مەترسی سەرهەڵدان و گەشەکردنی هەیە، کە ئەمە هۆکارێکی گرنگە، هەر یەکە و لای خۆی ئەو گروپە وەک کارتی فشار بەکاردەهێنێت دژ بە ئەوەی دی بۆ سەپاندنی مەرجە سیاسیی ئابووری و سەربازیەکانیان. نمونە، ئەمریکا زانیاریی هەیە، کە ئەو گروپە چەکدارەی لە غوتە، دژ بە ئەسد ڕاوەستاون، ئەو گروپەن کە ڕوسیا مەبەستی لەناوبردنیانی هەیە، لە ئەنجامی ئەوەدا، ئەمریکا ژیاندنەوەی داعش و ئەو جۆرە گروپانە، وەک هەڕەشەیەک دژ بە ڕوسیا بەکاردەهێنێت.
بە دڵنیاییەوە، پێشوەخت پلان و تاکتیک و ستراتیژیەتی ئەو جەنگە دارێژراوە، لە لایەن زلهێزەکانی دنیا. گۆڕەپانی جەنگ، پێشوەخت دیاری کرابوو، کە شوێنێک بێت، دوور بێت لە وڵاتەکانی خۆیان. هەروها مەبەستیان بوو، جەنگێک هەڵگیرسێنن بۆ ئەوەی هەموو لایەنگر و دۆستی هێزە توندڕەوەکان، لە چوارقورنەی دنیا ڕووی تێبکەن، لە یەک شوێن کۆببنەوە بۆ ئەوەی لەناوبردنیان ئاسانتر بێت.

جەنگی سوریا، ڕۆژ دوای ڕۆژ، سەختر و خوێناویتر دەبێت، تا گەیشتووە بە ئاستێک نەتەوە یەکگرتووەکانیش دەسەڵات و توانای ڕاگرتنیان نییە، نمونە مانگی ڕابردوو نەتەوە یەکگرتووەکان، بۆ ٣٠ رۆژ ڕاگرتنی جەنگیان ڕاگەیاند بەڵام هەندێک لە لایەنەکان پشتگوێیان خست بە تایبەتی تورکیا. هۆکاری ئەوەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە گەلێک گروپی چەکدار، وڵاتانی ناوچەکە و دنیا لەو جەنگەدا ئاڵاون.
لە سەرەتای هەڵگیرساندنی شەڕی سوریا لە ٢٠١١وە، بە سەدان گروپی چەکدار یەکیان گرتوە، هەر زلهێزکی دنیا و ناوچەکە جگە لە سوپای فەرمیی خۆیان بە دەیان گروپی چەکداریان لە ژێر ناوی جیاجیادا دروستکردوە، کە لە ئاکامدا نزیککردنەوەیان لە یەکتر ئاسان نییە هەر یەکیان مەرج و ئامانجی تایبەتی هەیە.

تورکیا، دوژمنی سەرسەختی کوردە بە تایبەتی یەپەگە. ئەنقەرە، نەک هەر ئازادی بە میللەتی کورد ڕەوا نابینی، بگرە هەموو جارێکیش پێداگری دەکات لەوەی کە دەبێت کورد تەنیا لە دانیشتن و گفتوگۆکانی “ئاشتی”یشدا ئامادە نەبن. ئیران و ئەسەد و عیراقیش بەهەمان شێوە. ئیران و ڕوسیا، پشتیوانی لە مانەوەی ئەسەد دەکەن. ئەمریکا دژیانە لەگەڵ ئەوەی ئەسەد، وەک کابرایەکی عیلمانی خۆی دەنوێنێت بەڵام لە هەمان کاتدا بەکرێگیراوی روسیایە، کە دوژمنی سەرخەتی ئەمریکایە. ڕوسیا، خوازیارە شەڕی جیهادیەکان بە ئەسەد بکات لە غوتە و لە ڕێگەی ئەوەوە بە یەکجاری لە نێویان بەرێت، بەهۆی ئەوەی ئەو جۆرە گروپە، ئەوانەن کە مەترسیان هەیە لە نێو ڕوسیا گەشە بکەن. گروپەکانی غوتە، سی گروپن نەگونجاون، کاتێک کە دێتە سەر دابەشکردنی پشک و بەرژەوەندیی، دژ بە یەک دەچنە سەنگەر.

هەموو لایەنە بەشداربووەکان، تەماحی ئابووری، سیاسیی و سەربازیان لە ناوچەکەدا هەیە، وەکو ئیران و تورکیا خوازیارن ئیمپراتۆریەت لە ناوچەکە دابمەزرێنن. ڕوسیا، ئەوروپا و ئەمریکا بۆ تەماحی ئابووری و دەسەڵات و هەیمەنە دەجەنگن. گروپە توندڕەوە ئیسلامییەکان دوای سەرکەوتنیان دەیانەوێت، بنەکەیەک بۆ خۆیان دابمەزرێنن لەوێوە پەلوپۆ باوێن و سنووری دەسەڵاتیان فرەوان بکەن و دەستبگرن بەسەر خیروبێری ناوچەکە. تەنیا کورد نەبێت کە تەماحی هیچی نییە، تەنیا بەدەستهێنانی ئازادی و فەراهەم کردنی ژیانێکی هێمن و ئاسودە لە سەر ئەرز و خاکی خۆی لە نێو چوارچێوەیەک و دەسەڵاتێکی سیاسیی فەرمی. کورد میللەتێکی موسالیمە، چاوی لەوەدا نییە، دەست بگرێت بەسەر خێروبێر و سامانە سروشتیەکانی ناوچەکە یان ئیمپراتۆڕیەت دابمەزرینێت، دەستدرێژی بکاتە سەر ماف و ئازادی میللەتانی دی هەر وەک چۆن ئیران و تورکیا لە هەوڵی ئەوەدان.
گرفتەکان، لەو ناوچەیەدا، گەلێک ئاڵۆز و تێکهەڵکێشراون، زۆرینەی سادەی نێو میللەتەکان سەرودەری لێ دەرناکەن، بە تایبەتی خەڵکی سادەی سەر شەقامی کوردی. بە دڵنیاییەوە بۆ دەزگای هەواڵگری، زلهێزەکانی دنیا و ناوچەکە بە تایبەتی بۆ ئیتیلاعات و میتی تورکی گەیشتوون بە سەرە داوەکان، لەسەر ئەو بنەماییەدا پلان بۆ دژایەتی و جەنگ و هێڕشە سەربازییەکان دادەڕێژن، لە سەر مێزی گفتگۆدا داواکاری و مەرج و ئامانجە سیاسی، سەربازی و ئابوورییەکانیان تاوتوێ دەکەن.

لە بارودۆخێکی جەنجاڵی لەو جۆرەدا، لە ڕۆژئاوای وڵات، بە هیمەتی شەڕەڤانان، جەماوەرەکەی و سەرکردەکانی، خۆڕاگریەکی بێ وێنەیان لە مێژوودا تۆمار کردوە، وێرای ئەوەش، لەم بارودۆخە دا کورد پێویستی بەوەیە، یەک بگرێت، خۆی ڕێکخات لە هەر چوارپارچەی کوردستان، هێزێکی چەکداری میللی سەرتاسەری پێکبهێنێت، کە بێ گومان، ئەگەر هەوڵی جدی بۆ بدرێت، ئەو هێزە میللییە ژمارەی لە ٢٠میلیۆن کەمتر نابێ، لە ژێر یەک ئاڵا و ڕابەرایەتی یەک سەرکردایەتی، دڵسۆز ئاراستە بکرێت، لە هەر لایەک مەترسی، هەڕەشە و شەڕ دژی کورد هەڵگیرسا، ئەو هێزە ڕوو لەو شوێنە بکات و کاری بەوە نەبێت کام زلهێز یان کام وڵات شەڕی کێ دەکات. بەمجۆرە کورد، دەتوانێت لە گۆڕەپانەکە سەنگێکی قورستری هەبێت، هەموو لایەنەکان هەژماری بۆ بکەن و لێی بگەرێنەوە. لە دەرئەنجامدا، رێگر دەبێت لە دووبارە بوونەوەی کارەساتی جۆری ئەنفال، هەڵبجە و شەنگالێکی دی و بە تاڵان بردنی ماڵ و منداڵی. تا هەتایە ئیتر کەس ناتوانێت جارێکی دی نەک تەنیا دەستدرێژی بکاتە سەر خاک، بەڵکو ناتوانێت پەنجە بۆ یەک تاڵە مووی سەری یەک ئافرەتی کوردیش درێژ بکات.

ئەمڕۆ، مێژووی تەنیا ساڵێک لەوەپێش خۆی دوپات دەکاتەوە، بە گوێرەی هەواڵی میدیای جیهانی و لۆکەڵەیەکان بێت، یەپەگە لەگەڵ ئەسەد ڕێککەوتون، کە سوپای سوریا بێن بۆ عەفرین، بە مەبەستی هاوکاری شەڕەڤانان، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سوپای تورک! لە ١٩/٣/٢٠١٧دا، یەپەگە لەگەڵ ڕووسیا ڕێککەوتن، ژمارەیەک لە سوپای ڕوسی، هاتن بۆ عەفرین و ئەو ناوچەیە لەژێر پارێزگاری ڕووسیا بوو، تا دەگات بە پارێزگاری کردن لە ئاسمانی ناوچەکە لە هەر هێرشێکی سەربازی.
ڕوسیا، بۆ هەڵخەڵەتاندنی کورد و دەربڕینی نیەت سافی لەو ڕێککەوتنەدا، ئەو کات، ڕێوی ئاسا، کەوتە داڕشتنی فرتوفێڵ و بڵاوکردنەوەی درۆ ودەلەسە وەک، بڕوا بوون بە ئۆتۆنۆمی بۆ کورد لە سوریا، کردنەوەی ئۆفسێک بۆ یەپەگە لە ڕوسیا، بەشداری پێ کردنی کورد لە دانوساندنەکان و گفتوگۆکان بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن بە مەبەستی گەڕانەوەی ئاشتی و ئاسایش بۆ ناوچەکە. لە ژێڕەوەش، دەستی کرد، بە توند کردنی پەیوەندیی لەگەڵ ڕۆحانی، ئەردوغان و ئەسەد و هەڵکەندنی چاڵ، دژ بە میللەتی کورد و دۆزە ڕەواکەی! لەدەرئەنجامدا، ڕوسیا بە خشپەیی عەفرینی، لە ژێر موشەکەکانی تورکیا جێهێشت، لە کۆتاییدا، تەنیا نەبوو بە تەماشاکەر، بەڵکو بوو بە ئاگر خۆشکەریش.

هەنوکە، دەزگای هەواڵگری و سیاسەتمەدارانی ڕوسیا، بوون بە توێژەرەوەی سیاسیی بۆ ئەردوغان! هەر هەنگاوێک، یان هەر لێدوانێک، دەربارەی سیاسەت و ستراتیژیەتی ئەمریکا، بڵاو بێتەوە، دەستبەجێ ڕوسیا هەوڵدەدا، بە شێوەیەک شێکردنەوەی بۆ بکات، کە بتوانیت زیاتر دەماری عوسمانیی تورکی رەگەزپەرست بگرێت، زیاتر ئەردوغان هانبدات دژ بە کوشتنی خەڵکی بێتاوان و منداڵی کورد لە ڕۆژئاوای وڵات بە تایبەتی لە عەفرین!
دووشەمەی ڕابردوو، ڕێکسی تێلرسۆن, وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، کاتێک کە لێدوانی دا دەربارەی سیاسەت و ستراتیژیەتی ئەمریکا لە سوریا، دەستبەجێ وەزیری دەرەوەی ڕوسیا، لەڤارۆڤ، هاتە دەنگ و گوتی ” ئەمریکا دەیەوێت دەوڵەتێکی بچووک لە سوریا دابمەزرێنێت لەو ناوچانەی کە لە ژێر دەسەڵاتی یەپەگەن”. گومانی تێدا نییە، ڕوسیا لەبەکار هێنانی ئەو جۆڕە ووشە و ڕستەیە، مەبەستیەتی زیاتر ئاگر خۆش بکات، ئەردوغانی دڕندە زیاتر هاڕ بکات بەرامبەر بە کوردان.
لەڤارۆڤ، ئێستا، لە میدیاکاندا شەکر دەشکێنێت و دەڵێت، “ئەمریکا، ناوچەیەکی جیا کردۆتەوە، حکومەتۆکەکی بچووکی دابڕاوی لە دیمەشق دروست کردوە لە ناوچەکە، پارە و یارمەتی وەردەگرن، بۆ ئەوەی بتوانن بەردەوام بن، یاسا و دەستوری خۆیان دامەزراندوە و چەک و تەقەمەنیان بۆ دێت. نەتەوە یەکگرتووەکان دەبێت سەرنجێک بدەنە ئەو جۆرە بارودۆخەی دروست بووە و نە‌هێڵن هێزی دەرەکی لەوێ بمێنێتەوەو کە بە پێچەوانەی یاسای ژمارە ٢٢٥٤ی نەتەوە یەکگرتووەکانە، هەروها دەبێت نەتەوە یەکگرتووەکان هەموو لایەک پابەندی ڕێککەوتنی سوچی بکات”. دوای ئەو لێدوانەی لەڤارۆڤ، هێڕش و تۆپبارانەکانی تورکیا، بۆ سەر عەفرین لەلایەن سوپای تورکیا خەستتر بوو.

کورد، دەبێت بزانێت، کە ئەسەد و پۆتین، دوژمنی نەتەوەی کورد و دامەزراندنی سوپایەکی یەکگرتووی نیشتمانیی و نەتەوەیی کوردن، دژ بە سەربەخۆی کوردستانن، لەو دیدەوە ڕێککەوتن، لەگەڵ ئەسەد، هەمان چارەنووسی ئەو ڕێککەوتنەی ڕوسیای دەبێت بگرە خراپتریش، بۆ؟
ڕوسیا، وەک هێزێکی دەرەکی، دەبێت بە ڕێککەوتن و ڕەزامەندی زلهێزی تری دنیا و ناوچەکە مانەوەی خۆی لە سوریا مسۆگەر بکات، لە ئەرزی واقیعدا و بە گوێرەی یاسای نێودەوڵەتی بێت، ڕوسیا بۆی نییە لە سوریا بمێنێتەوە، هەروها لە حاڵەتی پێداگری کردنی لە مانەوەی لە سوریا بێگومان توشی گرفتی زۆر دێت نەک تەنیا لەگەڵ ئەمریکا و ئەوروپا بگرە لەگەڵ دوژمنە دێرینەکانی وەک ئیران و تورکیاش، بەڵام، سوپای سوری هاتنی بۆ عەفرین، دواتر دەرپەڕاندنی کارێکی قورستر دەبێت. ئەو سوپایە بە گوێرەی یاسای نێودوڵەتی، سوپایەکی فەرمیی سوریایە و مەشروعیەتی مانەوەی دەبێت، بۆ پارێزگاری کردن، لە خاکی سوریای یەکگرتوو و دەسەڵاتی سیاسیی ئەو وڵاتە. بەهێزبوونی ئەو سوپایە، بەهێزبوونی تورکیا، ئیران و ڕوسیایە لە عەفرین، هاتنی ئەو سوپایە بۆ عەفرین، ڕێگە خۆشکەرە لە هاتنی بەکرێگیراوان و جاشی ڕوسیا، ئیران، تورکیا و سوریا بۆ نێو شارەکە و گەشەکردنی شەڕی مەدەنی و دەستەویەخەی لێ چاوەڕوان دەکرێت لە ئایندەدا، کە ئەو جۆرە ڕووبەڕووبوونەوەیە، زۆر قورستر دەبێت، بە بەراورد کردن، لەگەڵ شەڕی سەنگەری ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ، هەروها دامەزراندنی ئەو سوپایە، لە سنوورەکانی نێوان تورکیا و سوریا لە عەفرین، جێگە متمانە نییە و چاوەڕوانی ڕێککەوتنی لێ دەکرێت لەگەڵ تورکیا و دزە پێکردنی سوپاکەیان بۆ نێو عەفرین.
لەدەرئەنجامدا، هاتنی سوپای سوری و دامەزراندن و خۆشکردنی جێگە پێیان لە عەفرین، هەڵەیەکی مەزنە، دواتر، دووبارە ژن و منداڵی کورد باجەکەی دەدەن، دووبارە دەکرێن بە قەڵغان و کەواسووری بەر لەشکر، بە دڵنیاییەوە، سووڕانەوەیە لە بازنەیەکی داخراودا!

ئەمریکا، سەرەڕای هەڵوێستی لاوازی، بەرامبەر بە ئۆپەراسیۆنی تورکیا، بۆ سەر شاری عەفرین، ناتوانێت خۆی لەو ڕاستییە بدزێتەوە، کە هێڕشی سەربازی تورکیا، بۆ سەر شاری عەفرین، تەنیا هێڕش نییە بۆ سەر میللەتی کورد و هێزی یەکینەکانی گەل “یەپەگە”، بەڵکو ئەم هێڕشە گەلەکۆمەکێی روسیا، ئیران، ئەسەد و تورکیایە دژ بە ستراتیژیەت و سیاسەتی ئەمریکا لە سوریا و عیراق.
تیلەرسۆن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا و گەلێک لێپرسراوی دی ئەو وڵاتە، لە میدیاکانی جیهاندا بە ڕاشکاوانە، ستراتیژیەت و سیاسەتی ئەمریکایان ڕوون کردەوە لە سوریای دوای داعش. کە سێ خاڵی سەڕەکی تێددا بەدیدەکرا کە ئەویش،

یەکەم، لابردنی ئەسەد.
دووم، مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە سوریا.
سێیەم، دامەزراندنی “سوپای باکوور” پێکهاتوو لە ٣٠هەزار کەس کە زۆربەیان کورد بن، بۆ پارێزگاری سنووری نێوان تورکیا و سوریا و عیراق.

دوو ڕۆژ، دوای ئەو لێدوانانەی لێپرسراوانی ئەمریکا، ڕوسیا، هێزەکانی کشاندەوە و تورکیای دژە کورد و مرۆڤایەتی ئۆپەڕاسیۆنی سەربازی دەستپێکرد بۆ سەر شاری عەفرین! گومانی تێددا نییە، کە ئەم ڕاستییە، بۆ دانیشتووی کۆشکی سپی، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا، پینتاگۆن و سی. ئای. ئەی ئەمریکی نامۆ نییە! لەو دیدەوە، ، بەرەنگاری کردن لە ڕۆژئاوای وڵات، چەندێک لە بەرژەوەندیی میللەتەکەمان و دۆسە ڕەواکەیەتی و چەندێک لە بەرژەوەندیی خەڵکی ناوچەکەیە، سەدان بەرابەر لە بەرژەوەندیی سیاسەت و ستراتیژیەتی ئەمریکایە.
ئەمریکا، لە ساڵی ٢٠٠٣وە، تا هەنوکە، جگە لە بەفێڕۆدانی کات و سەرئێشە و کێشە و ململانێ، بە سەدان هەزار میلیار دۆلاری خەرجی سوپاکەی بووە، ئینجا توانی لە عیراق بمێنێتەوە، وێرای ئەو ماندوو بوونەش، ئەمریکا نەیتوانی بە تەواوەتی کۆنتڕۆڵی عیراق بکات، هەموو سەرانی حزبە شیعیەکان و پارتە کوردییەکان لە باشوور تا هەنوکە، بەکرێگیراو و میزراحی دەستی ئەردوغان و ڕۆحانین. خێروبێری نەوت و سامانە سروشتیەکانی لە باشوورەوە بۆ باکووری عیراق، بە لێشاو چۆتە خەزێنەکانی تورکیا و ئیران، ئەو سامانە بەکارهاتووە بۆ بەهێزکردن و پڕچەک کردنی گروپە تیرۆریستەکانی کە دژ بە ئەمریکان لە عیراق و سوریا و تورکیا.

دەسەڵاتەکانی ئێران، لە هەموو جومگە سەرەکییەکانی پەیکەری دەسەڵاتی سیاسیی عیراق و هەرێم بەدیدەکرێت، بڕیار بەدەستی چارەنووسی عیراق کەوتۆتە ژێر دەستی ئیران. ئەو جۆرە بەرێوەبردنەی عیراق، هۆکاری سەڕەکیی بوو لەوەی کە حەشدی شەعبی تەنیا بە چەند کاتژمێڕێک توانیان کەرکوک لە سەرانی پارتە کوردییەکانی باشوور بکڕن! لە دەرئەنجامدا دەردەکەوێت کە ئەزموونی عیراق و باشووری کوردستان بۆ ئەمریکا، ئەزمونێکی دۆڕاوە.
رۆژئاوای کوردستان، بۆ گەلەکەمان و ئەمریکاش، تاقیکردنەوەیەک و ئەزموونێکی لەبارترە بۆ فەراهەم کردنی بەرژەوەندیی میللەتەکەمان و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە، کە ئەمەش، بێگومان بەرهەمی خوێنی کیژۆڵە و لاوی کورد و بوونی سەرکردەی لێهاتووی لەخۆبردووە، کە گۆڕەپانێکی ئامادەکراوی خاڵیی لە کۆنتڕۆڵ و دەسەڵاتی، ڕوسیا، تورکیا، ئیران و گروپە تیڕۆریستەکانی ناوچەکە و بەکڕێگریاوان ڕەخساندوە بە پێچەوانەی عیراق و باشووری وڵات.

سەرکەوتنی تورکیا لە سوریا، سەرکەوتنی گەلەکۆمەکێی ڕوسیا، ئیران، ئەسەد و تورکیایە بۆ سەر دەسەڵات و هەیمەنەی ئەمریکا و کلیلی کردنەوەی دەرگەی دەرپەڕاندنی ئەمریکایە بە دۆڕاوی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. هەموو لایەکیان سەرکەوتنێکی گەورە لە مێژوودا تۆماردەکەن بۆ خۆیان بە تایبەتی تورکیا دژ بە ئەمریکا.
لە دەرئەنجامدا، خۆ دزینەوە و دەربڕینی هەڵوێستی لاواز و شەرمنانە، لە لایەن ئەمریکاوە، بەرامبەر بە ئۆپەڕاسیۆنەکانی تورکیا، بۆ سەر ڕۆژئاوای کوردستان، لە هەموو ڕوویەک و بوارێکەوە، نایگەیەنێت بە هیچ ئامانجێک و هەڵەیەکی مێژوویە، کە ئەمریکا بەرامبەر بە بەرژەوەندییەکانی خۆی و هاوپەیمانانی بە تایبەتی بەرامبەر بە “کورد” دەیکات لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

تورکیا، بۆ کوشتنی کوردان ئەمڕۆ بیانوی بەوە گرتووە، کە “یەپەگە” لە مەیدانەکەدا هەیە! ئاشکرایە کە یەپەگە، تەمەنێکی ساوای هەیە، بەڵام لەشکەرکێشی تورکیا بۆ سەر کوردستان و وێران کردنی، کوشتنی ژن و منداڵی کوردان، لە لایەن تورکیاوە، مێژوویەکی ئێجگار قوڵی هەیە، قوڵتر لە بنی هەموو زەریاکانی دنیا!

———————–
لەشکرکێشی تورکیا، بۆ سەر شاری عەفرین، جگە لە لایەنی مرۆڤایەتی، پرنسیپ، ڕەوشت و مۆڕاڵ، بۆ تاکی کورد بە گشتی، بریندار کردنی هەستی نیشتمانی و نەتەوەیە، هەڵکەندن و تازەکردنەوەی برینێکی سارێژنەکراوە، کە سەدان ساڵە، ئەو میللەتە بە دەستیەوە دەتلێتەوە. لەو تێڕوانینەوە، هەر ئامرازێک، ببێت بەهۆی رزگار کردنی میللەتی کورد، لەو مەینەتە تەمەن درێژە، بەگشتی جێگە خۆشحاڵی و ئاواتی هەر تاکێکی کوردە، جا ئەو ئامرازە بوونی سەرکردەیەکی دڵسۆزی لێهاتوو بێت، لەگەڵ بوونی پارتێکی پێشڕەو، بوونی پێگەیەکی جەماوەری بەهێزی پەروەردە بوو بە رۆحی بەرەنگاری بوونەوە، یان پشتیوانی ئابووری، سەربازی، کولتووری بێت لەلایەن زلهێزەکانی دنیا، یان بوونی هەموو ئەو ئامرازانە بێت لەیەک کاتدا. لەو دیدەوە، پشتیوانی نێودەوڵەتی، لەسەر هەر دوو ئاستی شەقامی نێو نەتەوەیی و سەڕۆکەکانیان، گرنگ و پڕ بایەخە بۆ عەفرین.

ئەمڕۆ، دنیا هەموو ئەو ڕاستییە دەبینێت و دەرکی پێ دەکات، کە شەڕی زلهێزەکانی دنیا و ناوچەکە، لە پێناو بەرژەوەندیی ماددی و سەپاندنی هەیمەنەی خۆیانە لە ناوچکە، بەڵام شەڕی عەفرینییە ڕەشوڕووتەکان، تەنیا بۆ پاراستنی لانە، هێلانە و کەرامەتی نیشتمانی و نەتەوەیە. شەڕ بۆ بچووکترین ماف دەکەن، کە ئەویش ژیانە بە ئازادی، ئاشتی و بە کەرامەت، لە سەر ئەزر و خاکی خۆیان، کە ئەردوغان و نمونەکانی ئەوەیان پێ ڕەوا نابینن! وێرای ئەوەش، شەڕی چوار ساڵی دژ بە داعش، کوردانی رۆژئاوا بە ماڵومنداڵیان بوون بە قەڵغانی جیهان دژ بە هەڕەشەی داعش بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشیان.

کۆی ئەم فاکتەرەنە و خۆڕاگری عەفرینیەکان، بە سەڕۆکایەتی یەپەگە، بەرامبەر بە لەشکرکێشی یەکێک لە گەورەترین سوپا لە دنیا کە سوپای تورکیایە، سێ فاکتەری گرنگن، کە عەفرین، لەسەر ئاستی شەقامی نێونەتەوەیی، ڕۆشەنبیران و ئازادیخوازانی دنیا، پشتیوانی زۆرە، کە بووە بە فشارێک لەسەر سەڕۆکەکانی ئەو وڵاتانە بە تایبەتی لە ئەمریکا.
میدیا جیهانییەکان، شاهێدی ئەو ڕاستییەن، پێش لەشکەرکێشی تورکیا بۆ سەر عەفرین و چوار ڕۆژی یەکەم لە لەشکرکێشیەکە، بێدەنگی ئەمریکا، هۆکارێک بوو کە زۆربەی ڕۆشەنبیر، نووسەرانی ئازادیخواز و بە ویژدانی ئەمریکی، نوکی قەڵەمەکانیان تیژ کرد، بۆ سەرکونە کردنی دەسەڵاتدارانی وڵاتەکەیان و فشار دروست کردن بۆ هاتنە دەنگ دژ بە ئەردوغان، کە بە گشتی لەو چوار ڕۆژەدا نووسەرە کوردەکان بێدەنگیان هەڵبژارد بەرامبەر بە بێ دەنگی ئەمریکا!

هاتنە دەنگی ئەمریکا، داواکردنی لە ئەردوغان، بۆ سنووردار کردنی لەشکرکێشیەکەی و دیاریکردنی بنمێچێکی کاتی، بۆ مانەوەی لە نێو خاکی سوریا، ئەردوغانی توڕە کردوە، ئەوەندە لە خۆبایی بووە، لە پێستی خۆیدا خۆی نابێنێ و خۆی دەهێنێتە ریز زلهێزێکی وەک ئەمریکا و دەڵێ، “ئەمریکا چەند کاتی پێویست بوو لە ئەفغانستان؟ ٢٠ساڵ. ئەی چەند کاتی پێویست بوو لە عیراق؟ ١٨ساڵ! ئەی ئێمە بۆ کات دیاری بکەین بۆ دەرچوونمان لە سوریا؟

ئەردوغانی کەچە، لە یادی چۆتەوە، کە دوای ڕوخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، تورکیا چی بەسەرهاتبوو. سەد ساڵە سیاسەتی هەڵەی فرنسا و بریتانیا، ئاسانکاری وڵاتانی ناتۆ و پارەی روسیا، ئەمریکا و ئیسرائیل نەبووایە، پارەی گروپی مافیا و دراگ فڕۆش و قومارچی و قاچاغچییە تورکەکان نەبووایە، ئەمڕۆش ئەردوغانی کەچە، نەیدەوێرا لە میدیا جیهانییەکان ئەو جۆرە لێداوانانە بدات بەرامبەر بە زلهێزێکی وەک ئەمریکا، کە پێویستە، ئەمریکا لێی بێدەنگ نەبێت و دەمکوتی بکات!

لەشکرکێشی تورکیا، بۆ سەر کوردانی ڕۆژئاوای وڵات لە شاری عەفرین، شەرمەزارییەکی ئێجگار مەزنە بۆ ئەمریکا و دارودەستەکانیان لە ناوچەکە. چوار ڕۆژە لەشکرکێشی تورکیا بۆ سەر کوردستان بەردەوامە، ئەمریکا ئامادە نەبووە تەنیا بە ووشەیەک، سەرکۆنەی بکات! تەنیا ئەوە نەبێت لە لێدوانەکانیاندا گوتویانە “هێرشەکانی تورکیا دەبێت سنووردار بێت و کاتەکەشی کورت و دیاریکراو بێت”!
تورکیا ئەمریکای دۆشیوە!
بە درێژای میژووی سەد ساڵ، تورکیا، ئەمریکای وەک چێڵێکی گوان پڕ لە شیر دۆشیوە و بەکاریهێناوە، بۆ بەرژەوەندییەکانی و سوودمەند بووە لە ناکۆکییەکانی نێوان تورکیا و ڕوسیا. ئەمریکا، بۆ دژایەتی ڕوسیا و دەستتێوەردان لە ڕووداوەکانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەوڵی دروست کردنی رێکخراوی سەربازی و ئابووری و کۆمەڵایەتی هاوبەشی داوە لەگەڵ تورکیا، لە ئەنجامدا، لە ژێر ئەو ناوانەدا پارەیەکی زۆری بە تورکیا بەخشیوە.

لە ساڵی ١٩٤٧دا، “هاری ترومان”، لە کۆنگرسی ئەمریکی، رایگەیاند کە ئامادەیە یارمەتی هەر وڵاتیک بدات، کە هەڕەشە بێت لە سەر بیرۆکەی شیوعیی. بەو مەبەستە جگە لە یارمەتی سەربازی، ئەو کات ٤٠٠میلیۆن دۆلاری بەخشی بە تورکیا و یۆنان. ساڵێک دواتر، لە کۆتایی شەڕی جیهانی یەکەم، ئەمریکا، بۆ دژایەتی کردنی ڕوسیا، ١٤٠ بیلیۆن دۆلاری بە نرخی هەنوکە، تەرخان کرد، بۆ پلانی “مارشاڵ”، بۆ گەشەپێدانی ئەوروپای ڕۆژهەڵات. لە پلانی “مارشاڵ”، تورکیا ١٣٧ میلیۆن دۆلاری لە ئەمریکا وەرگرت!
١٩٥٢، بە هاوکاری ئەمریکا، تورکیا چوو بۆ نێو “هاوپەیمانیەتی ناتۆ”. لە هەمان ساڵدا، یارمەتییە لۆجیستەکانی ئەمریکا، هەناردە دەکرا بۆ سوپای ئەمریکا، لە تورکیا بە سەرپەرشتی لیژەنەیەکی پێکهاتوو لە تورک و ئەمریکی.

١٩٥٤، دامەزراندنی مەفرەزەی یەک، لە کەتیبەیەکی یۆنانی، کە بنکەیان لە ئەنقەرە بوو، بۆ سەرپەرشتی کردنی، یارمەتییە لۆجیستیەکانی ئەمریکا بۆ تورکیا. ١٩٦٩ تورکیا و ئەمریکا ڕێککەوتنێکی هاوبەشی سەربازییان واژۆ کرد.
١٩٨٣، پینتاگۆن، لە ڕاپۆرتێکدا رایگەیاند کە هەوڵدان بۆ بەرز کردنەوەی ئاستی سوپا و سەربازی تورکیا، بۆ ئاستی وڵاتانی ئەندام لە ناتۆ، ١٨ بیلیۆن دۆلاری ئەمریکی خەرجیە و دەسەڵاتدارنی ئەمریکا ڕەزیلیان نەکرد، لە خەرج کردنی ئەو بڕە پارەیە. ١٩٨٤، ساڵانە ئەمریکا ٧٠٠ میلیۆن دۆلاری بۆ تورکیا بڕیبووەوە، لە ساڵی ١٩٨٤ ئەمریکا ٩٣٠ میلیۆن دۆلاری دا بە تورکیا، لە ١٩٨٥، ئەمریکا ٨٧٨ میلیۆن دۆلاری بەخشی بە تورکیا. لە ١٩٩١بۆش، سەڕۆکی ئەمریکا، ٨٢میلیۆن دۆلاری بەخشی بە تورکیا.

لە نێوان ساڵی ١٩٨٠ تا ساڵی ١٩٩٩، ٤،٦٢٧ بیلیۆن دۆلار، ئەمریکا قەرزی داوە بە تورکیا، ١،٩٨٢ بیلۆین دۆلاری یارمەتی بە خۆرایی ، ١١.٥٥١ بیلیۆن دۆلار چەکی پێ فرۆشتوە!
٢٠٠٣، تورکیا، داوای ٣٢بیلیۆن دۆلاری کرد، بۆ رێگە دان بە سوپای ئەمریکا بۆ بەکارهێنانی ئەرزی تورکیا دژ بە حکومەتی سەدام.

ئەمریکا، تورکیای بە هاورێیەکی بەوەفا دەزانی، بەڵام گەلێک ڕووداوی مێژووی هەیە کە پێچەوانەی ئەوە دەسەلمێنن. لە ساڵی ١٩٦٤، “لێندۆن جۆهنسۆن” نامەیەک دەنێرێت بۆ تورکیا، تێددا ڕوونی دەکاتەوە کە هەقیان بەسەر “قوبرس” نەبێت، بەڵام تورکیا خۆی توڕە دەکات و بەبێ گوێدانە ئەمریکا، لە ساڵی ١٩٧٤دا هەڵیکوتایە سەر دورگەی “قوبرس”و داگیری کرد. سەرەڕای ئەوە، پەیوەندی ئەمریکا لەگەڵ تورکیا بەردەوام بوو، بە سەدان، ڕێککەوتن و بەڵێننامە، لە نێوانیاندا واژۆ دەکرا. گفتوگۆ و مشتومڕیان دەکرد، بۆ داڕشتنی پلان دژ بە دوژمنەکانیان، جا چ ڕوسەکان بووبن، یان هێزی ئیسلامییەکان لە ناوچەکە یان کورد، کە تورکیا هەموو کاتێک لە هەموو بۆنەیەک بەبێ شەرمانە و بە دەنگی بەرز، بە دوژمنی هەرە سەڕەکی خۆی پێناسەی کردون!

فەرامۆش کردنی، هەڵوێستەکانی تورکیا، لە لایەن ئەمریکاوە و بەردەوام بوونی ئەو پەیوەندییە تا ئەو ئاستەی لە ساڵی ٢٠٠٢دا، کاتێک کە پارتی عەدالە و گەشە کردن، دەسەڵاتی گرتە دەست، ئەمریکا، بە شانازییەوە، پەنجەی ئاراستەی تورکیا دەکرد و وەک نمونەیەکی بێهاوتا لە دەسەڵاتی سیاسیی ئیسلامیی دیموکراتی بە دنیای دەناساند! ئۆباما، لە لێداوانەکانی ددانی بەوەدا دەنا کە ئەردوغان، یەکێکە لەو هاورێ نێودەوڵەتیانەی کە جێگەی متمانەی ئەوە! لەگەڵ ئەوەش، تورکیا، لە سەرەتای جەنگی دژ بە داعش، رێگەی نەدا ئەمریکا بنکەی ئینچرەلینک بەکاربهێنت!
تورکیا، هەموو کاتێک لە ناوەوەی وڵاتەکەی میللەتەکەی دژ بە ئەمریکا هانداوە، لە ساڵی ٢٠١٧دا، سەنتەری پیو، لێکۆڵینەوەیەکی ئەنجامدا، ٧٩% خەڵک لە تورکیا، ڕایان خراپ بوو دەربارەی ئەمریکا، تەنیا لە ١٨% ڕایان باش بوو لەسەر ئەمریکا. هەمان سەنتەر لێکۆڵینەوەیەکی دی ئەنجامدا، دەرکەوت کە ٨٢% بڕوایان بە سەڕۆکی ئەمریکا نەبوو، تەنیا لە %١١ بڕوایان بە سەڕۆکی ئەمریکا هەبوو.

هەنوکە، دووبارە تورکیا، بەرەنگاری خواستەکانی ئەمریکا بۆتەوە، چۆتە بەرەیەک لەگەڵ “ڕوسیا، ئێران و ئەسەد”، کە دوژمنی سەڕەکیی ئەمریکان.
لە چەند رۆژی ڕابردوو، لە ژیر ناوی ئۆپەراسیۆنی “چڵی زەیتون”، تورکیا، لەشکرکێشی کردە سەر شاری عەفرین لە سوریا. کە شارێکی کوردییە، دەکەوێتە رۆژئاوای فورات، کە لە ژێر کۆنتڕۆڵی یەپەگەدایە، ئەو هێزەی لە سەرەتای جەنگی دژ بە داعشدا، لە هاوپەیمانییەتی دایە لەگەڵ ئەمریکا، بڕبڕەی سەرکەوتنەکانە لە شکاندنی داعش لە بەرەکانی جەنگ، هێزێکە لە سەر ئاستی نێودەوڵەتی خاوەن ناوبانگێکی باشە. کەچی ئەمریکا لێی بێ دەنگە! لە کاتێکدا هەفتەیەک پێش ئەوە، ئەمریکا لە زمانی “تێلێرسۆن”، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، پلانەکەی خۆی ئاشکرا کرد، لە دروست کردنی “سوپای باکوور”، پێکهاتوو لە هێزەکانی یەپەگە، کە ژمارەیان ٣٠ هەزار کەس دەبێت.

لەشکرکێشی تورکیا، بۆ سەر شاری عەفرین، نمونەیەکی دیکەیە، کە دەیسەلمێنی تورکیا هیچ پابەندبوونی نییە نە بە هاورێیەتی ئەمریکا نە بە ئەندامانی ناتۆ. گومانی تێددا نییە کە ئەو لەشکرکێشیەی، تورکیا بۆ سەر شاری عفرین، دژ بە ئەمریکایە و تەماعی تورکیایە بۆ فراوان کردنی هەیمەنەی لە ناوچەکە و دەست تێکەڵاو کردنی زیاتر لەگەڵ ڕوسیا.

ئەمریکا، تورکیای بە زەبەلاح کرد و کردی بە خاوەن سوپایەکی وەک ئەمرۆ، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کە بۆ یەکلایی کردنەوەی کێشەکان، مەرجی نا مەشروعی هەبێت، ماف بەخۆی بدات، لەشکرکێشی بۆ سەر وڵاتانی دراوسێی، وەک عیراق و سوریا ئەنجام بدات، بەبێ سەڵمینەوە، لە یاسای نێو نەتەوەی و دەوڵەتی، بەبێ هەژمارکردن بۆ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانانی لە ناوچەکە و بەبێ گوێدانە پرنسیپ و بەها مرۆڤایەتییەکان.
دەرئەنجام: کاتی ئەوەی ماوە ئەمریکا، هەڵوێستی ڕاست بنوێنێت و پشتیوانی لە عەفرین بکات، دەنا سەرکەوتنی تورکیا لە عەفرین، سەرکەوتنێتی لە رۆژهەڵاتی ناوڕاست، سەرکەوتنی ئیران، ئەسەد و ڕوسیایە و دۆڕانی ئەمریکایە. کە لە ئەنجامدا، کاردانەوەی دەبێت لەسەر هەیبەتی ئەمریکا لە دنیا، زڕاندنی ناوبانگی ئەمەریکایە، بەوەی کە پشت لە هاوپەیمانەکانی دەکات، کە لە تەنگەژەکاندا، تەنیا هێزی سەڕەکیی بوونە، لە یەکلایی کردنەوەی جەنگی داعش و متمانەیان بە ئەمریکا داوە، کە ئەویش هێزەکانی یەکەنەکانی گەلن “یەپەگە”، کەچی ئێستا ئەمریکا، دەستەوەستان ڕاوەستاوە، هەمان هێز و هەمان میللەت دەخاتە ژێر ڕەحمەتی “ئەردوغانی” دڕندە!

ڕوسیا، لە سەردەمی یەک لە دوای یەکی، دەسەڵاتدارانی سیاسی وڵاتەکەی، لە ژێر دروشمی بریقەداری جیاجیادا، وەک زلهێزێک، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بۆ پرسی کورد هەر مایەی نەهامەتی و ماڵوێرانی بووە!
دەسەڵاتدارانی روسیا، بە ناوی دۆستایەتی و پاڵپشتی لە مافی کەمە نەتەوەکان، یان لە ژێر دروشمی، بڕوا بوون بە ئایدۆلۆژیای “سۆشیالیزم، مارکسیزم و لینینزم” و بونیاتنانی “دیکتاتۆڕیەتی پرولیتاریا”، هەموو کاتێک، فریوی میللەتی کوردیان داوە و لە ژێڕەوەش خەریکی چاڵ هەڵکەندن بوون بۆی.

موسکۆ، بە سەدان جار، شۆڕش و جوڵانەوە کوردییەکانی گورگان خوارد کردوە و توشی شکەستی کردوون، لە مێژوودا، بە سەدان نمونەی لەو جۆرە بەدی دەکرێن.
ئەمڕۆ، مێژوو خۆی دوپات دەکاتەوە لە عەفرین. روسیا، ڕۆژێک پێش لەشکرکێشی تورکیا بۆ سەر عەفرین، هەموو هێزەکانی لە نێو ئەو شارەدا کشاندەوە، چرای سەوزی بۆ “ئەردوغان”ی دژە کورد و مرۆڤاییەتی داگیرساند، بۆ ئەوەی بە ئارەزووی دڵی خۆی، لەشکرکێشی ئەنجام بدات، بۆ سەر شاری “عفرین”، کە یەکێکە لەو شارانەی، لە سوریا، بۆتە لانەی پەنابەر و ئاوارە بووانی جەنگی شەش ساڵەی سوریا، کە روسیا یەکێکە لەو زلهێزانەی، ئۆباڵی هەڵگیرساندنی ئەو جەنگەشی لە ئەستۆدایە، کە تا ئێستا زیاتر لە ٥ میلیۆن خەڵکی سیڤلی بێتاوانی تێددا شەهید بووە و بە میلیۆنان کەس ئاوارە و دەربەدەر بوون!

لەڤارٶڤ ، وەزیری دەروەی روسیا، ئەردوغان ئاسا، دژ بەو هەڵوێستانەی ئەمریکا دەوەستێت، لە دروست کردن، پڕچەک کردن و مەشق پێکردنی سوپایەکی ٣٠هەزار کەسی لە باکووری سوریا، نیشتجێ کردنی ئەو سوپایە، بە درێژای سنووری نێوان سوریا و تورکیا و عیراق. لە میانی کۆنفراسێکی ڕۆژنامەوانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ١٩/١/٢٠١٨دا لە وەڵامی پرسیارێکی پەیامنێرێ ئار- تی، لە ڤارۆڤ، گوتی” ڕۆڵی ئەمریکا، لە باکووری سوریا، هۆکاری سەڕەکییە لە سەرهەڵدانی کارەسات و ئاڵۆزکردنی کێشەکان لە نێوان “تورکیا و کورد”، دوای ڕاگەیاندنی پلانی واشینگتۆن، بۆ دروست کردنی هێزی سنووری لە باکوور، پێکهاتوو لە کورد”.
لەڤارٶڤ ، بووە بە توتی ئەردوغان، و مافی ئەوەی پێدەبەخشی کە هێزێکی وەک “یەپەگە” بە تیڕۆڕست بزانێت و بوونی هێزێکی لەو جۆرە، کە ئەمریکا پشتیوانی لێ دەکات، مەترسی بێت، بۆ سەر تورکیا. لەڤارٶڤ دەڵێت “سەرەڕای ئەوەی ئەمریکا، لە لێدوانەکان هەڵگەڕایەوە و گوتیان ئەم لێداوانانە بە هەڵە دراوە، بەڵام ئەنقەرە پێی وایە “یەپەگە”، هێزێکی تیرۆڕیستە و هێڕشی سەربازی بۆ سەریان ئەنجام دەدا، هەرچەندە، ئەو ڕووداوانەی کە دێنە پێشی بەشێکن لە سیاسەتی ئەمریکا لە سوریا”.
لەڤارٶڤ ، هیچ پابەندبوونێکی ئەخلاقی مرۆڤایەتی، لا گرنگ نییە، هیج پرنسیپێکی نییە بەرامبەر پرسی نەتەوەیەکی “٤٠”میلیۆنی وەک کورد لە ناوچەکە! هەروها گوتە و لێداونەکانی ڕاستەوخۆ، هاندان و پاڵپشتیە، بۆ هەڵوێستەکانی تورکیا، بەرامبەر بە کورد، بە تایبەتی بەرامبەر بە لەشکرکێشی تورکیا بۆ شاری “عەفرین”.

وەزیری دەرەوەی روسیا، تورکیا، دڵنییا دەکات، لەوەی کە ئەمریکا، خەریکی گۆڕانکارییە لە ناوچەکە، لە هەوڵی ئەوەدایە حکومەتێکی ئەلتەرناتیڤ دروست بکات، لە سوریا، لە هەمان کۆنفرانس دەڵێت” لە ڕاستییدا، هێزەکانی ئەمریکا، بەجدی کار بۆ ئەوە دەکەن کە ئەلتەرناتیڤی حکومەتی سوریا دروست بکەن، لە ناوچەکانی سوریا”.
روسیا، هەوڵدەدا، وەکو زلهێزێکی دنیا، ئامۆژگاری تورکیا بکات، سیاسەتی ئەمریکای بۆ شێ بکاتەوە و پێی بڵێ ئەوەی تۆ لێ دەترسیت ڕووبدا، ئەوا ئەوانیش نیگەرانن و بێگومان ڕوودەدا! لەڤارٶڤ دەڵێت” ئەمریکا هەڵوێستەکانی دژ بە یەکن، دەربارەی سوریا، ئەمە سیمایەکی تایبەتی سیاسەتی نوێی ئەمریکایە، تا دەگات بەو هۆیانەی کە بڕیاری مانەوەیان دەدەن لە سوریا، ئەم جۆرە هەڵوێستانەی ئەمریکا جێگە نیگەرانی روسیایە”.

ئاشتی ئیبراهیم ئەفەندی ….

“سوپای باکوور” بە درێژای سنووری نێوان تورکیا، عیراق و سوریا رووباری فورات نیشتەجی دەکرێت

———————-

سوپا، هێزی سەربازیی فەرمی و نافەرمی، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەدرێژایی مێژوو تا هەنوکە، تاکە سەنتەری بڕیاردانن لە ئاراستە کردنی رووداوەکان، سەپاندنی مەرجی سیاسی، ئابووری و سەربازی، فرەوان کردن، کۆنتڕۆل کردن و سەقامگیر کردنی دەسەڵاتن. کە لەدەرئەنجامدا، زلهێزی دنیا و ناوچەکە، سوپایان، وەکو ئامرازێکی کارێگەر بەکارهێناوە، بۆ یەکلایی کردنەوەی ململانێکان، بڕیار دان لە چارەنووسی میللەتانی ناوچەکە، بە گوێرەی بەرژەوەندییەکانیان.

بەدریژایی خەباتی زیاد لە سەد ساڵەی نەتەوەیی کورد، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، یەکێک لە خاڵە هەرە لاوازەکانی ئەوە بووە، کە نەتەوەیەکی ٤٠ملیۆنی، خاوەنی سوپایەکی یەکگرتووی پەروەردە بووی بە ڕۆحی نیشتمانی نەتەوەی نەبووە، کە لە توانایدا هەبووبێت، بەرەنگاری لە مەترسیە سەربازییە دەرەکییەکان و ناوەکییەکان بکات و پێداگرێ بۆ پارێزگاری کردن لە سنووری جوگرافیا و کەرامەتی نیشتمانی و نەتەوەی. لە ئەنجامدا نەتەوەی کورد، کە ڕۆڵی سەڕەکی هەبووە لە گۆڕەپانی شەڕ و پێکدادان و بووە بە کەواسووری بەر لەشکر بۆ یەکلای کردنەوەی ململانێکان، جەنگ و کێشەکانی ناوچەکە و قوربانی زۆری داوە، وێرای ئەوەش لە کۆتاییدا لە هەموو کەینوبەینی سیاسیی، دەست بەتاڵ و ماڵوێران ماوەتەوە و کارەسات دوای کارەساتی بەسەردا هاتووە!

ئەمڕۆ، ئیران و تورکیا، دوو زلهێزی ناوچەین، خاوەن دوو سوپای زەبەلاحن و تەنیا نەبوونەتە مەترسی لەسەر چارەنووسی ناوچەکە، دانیشتوان، میللەتان و کپ کردنی دەنگی ئازادیخوازی کەمە نەتەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵکو مانەوە یان بە زەبەلاحتر بوونی ئەو دوو وڵاتە، مەترسیەکی بێ هاوتا دروست دەکات لەسەر بەرژەوەندیی و خواستە سەربازیی و ئیدارییەکانی زلهێزەکانی دنیا، یەکێک لەوان، ئەمریکایە، کە ڕۆڵی سەرەکی هەیە لە ناوچەکە، بە تایبەتی لە کاتێکدا کە بەبێ هەژمارکردن بۆ ئەمریکا، هەردووکیان هاوپەیمانیەتیان بەستاوە لەگەڵ دوژمنە دێرینەکەی ئەمریکا، کە ئەویش روسیایە.
روسیا، لە رێگەی پتەو کردنی پەیوەندیی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی سوریا، تورکیا و ئێران کە خاوەن سوپای فەرمیی و گروپی چەکداری نافەرمی و تیڕۆڕستن، پێوایە سەرکەوتوو دەبێت لە کۆنتڕۆڵ کردنی ناوچەکە، بەبێ هەژمارکردن بۆ، سروشت و جۆری سیستەمیی سیاسیی و دەسەڵات لە هەر سێ وڵات، بەبێ ئاوڕدانەوە لە کێشە و گرفتی نێوان میللەتانی ناوچەکە لەگەڵ ئەو جۆرە دەسەڵات و رژێمانە، خۆ دزینەوە لەوەی کە میللەتانی ئەو ناوچەیەش زۆر یان کەم خاوەن هێزی چەکدارن، خاوەن پارت و پێگەی جەماوەریین، کە دەتوانن خۆیان ڕێکبخەن و پەیوەندییە دەرەکییەکان بە جۆرێک پیادە بکەن و سوودمەند ببن لە ململانێی نێوان روسیا و ئەمریکا، بۆ نمونە، هێزی یەکینەکانی پارستنی گەل ناسراو بە “یەپەگە” لە رۆژئاوای وڵات.

هەنوکە، ئەمریكا لە هەوڵی دروست کردنی ” سوپای باکوور”ە، کە سوپایەكی ٣٠ هەزار كەسییە، پێکهاتەیەک دەبێت لە، شەرڤانانی یەكینەكانی پاراستنی گەل “یەپەگە”و سوپای سوریای دیموكرات “قەسەدە”، وەک سوپایەکی فەرمی مەشق پێکراو، لە ناوچەکە دەناسێندرێت و لە ژێر سەرپەرشتیاری ئەمریکادا دەبێت. “سوپای باکوور” بە درێژای سنووری نێوان تورکیا، عیراق و سوریا نیشتەجی دەکرێت، تا دەگات بە هێڵی جیاکەرەوەی نێوان “سوپای سوریا”ی سەر بە ئەسەدم کە روسیا پشتیوانی دەکات، لەگەڵ هێزی دیموکرات کە ئەمریکا پاڵپشتیانە.

ئێران، سوریا و تورکیا، بە توندی بەرەنگاری ئەو جۆرە بیڕۆکەن، پێیان وایە بەهێز بوونی هێزێکی وەک “یەپەگە” کە نوێنەرایەتی کورد دەکات لە رۆژئاوا، لە بەرژەوەندی ئەوان نییە، هەنگاوێکی سەرەتایە بۆ نەتەوەیی کورد، کە لە دواڕۆژدا، وەک ئەوان، ببێت بە خاوەن سوپایەکی نیشتمانی و نەتەوەیی، لە ئەنجامدا بتوانێت پارێزگاری لە دەستەکەوتە سیاسییەکان بکات، بەربەست بێت لەبەردەم سوپای ئەوان، وەک جاران بۆیان نەلوێت، کوشتنی بە کۆمەڵ ئەنجام بدەن و بە ئاسانی دەنگی ئازادیخوازی نەتەوەی کورد سەرکوت بکەن.
ئەمریکا، بۆ بەرژەوەندیی خۆی ئەو بڕیارەی داوە، بەڵام بێ گومان ئەو جۆرە هەڵوێستەی ئەمریکا، بۆ کورد لە رۆژئاوا، یەکجار بایەخدارە، کاردانەوەی پۆزەتیڤی دەبێت لەسەر جوڵانەوە و پرسی کورد بۆ ئێستا و داهاتوو، بە مەرجێک، ئەگەر یەپەگە، خاوەن سیاسەت، ستراتیژیەت و ئامانجی “کوردی” بێت و نەتوێتەوە لە نێو سیاسەت و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و زلهێزە ناوچەیەکانی وەک ئیران و تورکیا.

میللەتی کورد، لە هەر چوار پارچەی کوردستان، خاوەن هێزی چەکداری فەرمیی و نافەرمییە، بەڵام پەرشوبڵاون و دابەش بوون بەسەر هێز و لایەنی سیاسیی لەوانە “پێشمەرگە لە باشوور و رۆژهەڵات، گەریلا لە باکوور و ناوچەکانی تر، شەرەڤان لە رۆژئاوا” ، ئەگەر هەموو لایەنەکان و سەرانی پارتە کوردییەکان، بیر لە بەرژەوەندیی گشتی و پرسی میللەتی کورد بکەنەوە، دەکرێت “سوپای باکوور”، ببێ بە بیناغەیەک بۆ کۆکردنەوەی هەموو هێزە چەکدارە کوردییەکان لە ژێر یەک ئاڵا، مەشق پێکردنیان و دامەزراندنی “سوپایەکی نیشتمانی یەکگرتووی پتەو”.

—————————–
سەرچاوەی هەواڵەکان،

https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sdf/u-s-led-coalition-helps-to-build-new-syrian-force-angering-turkey-idUSKBN1F30OA
https://www.voanews.com/a/russia-turkey-condemn-us-plans-for-syria-border-force/4208301.html
https://www.voanews.com/a/russia-turkey-condemn-us-plans-for-syria-border-force/4208301.html
http://www.bbc.com/news/world-middle-east-42687958

لە ساڵی ٢٠٠٣وە تا ئەمڕۆ، پارت و لایەنە سیاسیەکانی کورد، بەشداری هەڵبژاردنەکانی عیراقییان کردوە و چەند پۆستێکی باڵایان هەبووە لە بەغداد. ئەم ئەزموونە، بۆ گەلەکەمان، چەند ڕاستییەکی بە بەڵگەی بینراو و بیستراو سەلماندوە، کە ئەویش ئەویە، بوونی ئەندام و لایەنگری پارتە کوردییەکان لە بەغداد، هیچ دەستکەوتێکی نیشتمانی و نەتەوەی، بۆ کورد مسۆگەر نەکردوە، بەڵام بۆ سەرانی قەوارە سیاسییەکان و پارتە کوردییەکان لە پێش هەڵبژاردن و دوای هەڵبژاردن، دەستکەوتی ماددیی هەبووە، وەکو،

یەکەم، بڕە پارەی پێش هەڵبژاردن،

هەر قەوارەیەکی سیاسی، کە بە گوێرەی یاسای عیراقی، ناوی خۆی تۆمارکردبێت و بەشدار بوو بێت لە هەڵبژاردنەکانی عیراق، بۆ پرۆسەی هەڵبژاردن و بانگەشە، پارەیەکی دیاریکراوی بۆ خەرج کراوە، لە لایەن حکومەتی عیراقەوە. ئەو پارەیە، پێش هەڵبژاردنەکان، لە ژێر دەسەڵاتی کەساییەتی یەکەمی نێو ئەو پارتانە بووە و بڕیاردەر بووە، لەوەی کە چەند و چۆن، ئەو پارەیە خەرج بکرێت، چەندی لێ تەرخان بکرێت بۆ مەبەستە ڕاستەقینەکە و چەندی لێ لاببرێت.

دووەم، پارەی دوای هەڵبژاردن،

دوای هەر هەڵبژاردنێک، بە گوێرەی ژمارەی کورسی براوە، حکومەتی عیراق بڕە پارەیەکی دی، تەرخان کردوە بۆ قەوارە سیاسییەکان، کە چۆتە خزێنەی حزبەکان یان خەزێنەی سەرانی پارتەکان. ئەوەی پێویستە بوترێت نرخی یەک کورسی پەرلەمانی عیراق پارەکەی زیاترە لە نرخی یەک کورسی پەرلەمانی کوردستان.

سێیەم، پەرلەمانتار و بندیوار و خواردنی موچەی ٤٠ پاسەوان،

کاندیدی دەرچووی هەر لایەنێک، بێگومان ئەو کەسانە بوون، کە سەرانی پارتەکان، بڕیاریان داوە، پێشوەخت کاریان بۆ بکرێت لە نێو رێکخستنەکانیان و لە نێو جەماوەر، بۆ دەرچواندنیان لە هەڵبژاردنەکان، وەک ئیمتیاز، پۆستی پەرلەمانی عیراقییان وەرگرتووە و بوون بە توتی سەرانی پارتەکانیان، بەرامبەر بە بوون بە خاوەنی مووچەی باڵا کە لە سەرەتادا ٦٠٠٠ هەزار، دۆلاری ئەمریکی بوو لە مانگێکدا، دواتر بوو ١٠ یان ١٢ هەزار دۆلاری ئەمریکی، لە دوای ئەوە ئەو پارەیە هەندێکی لێ کەم کرایەوە.
لە سەرەتادا، حکومەتی عیراق بۆ هەر پەرلەمانتارێک موچەی”٤٠” پاسەوانی خەرج دەکرد. پەرلەمانتار، ئەو پارەیەی وەردەگرت، بەڵام مافی ئەوەی هەبوو، کە بڕیار بدا چەند پاسەوان دابمەزرێنیت، لە یەکەوە تا چل. پەرلەمانتارەکان ئەو پارەیان وەردەگرت و لە بنی باخەڵیان دەنا، تەنیا یەک یان دوو یان سێ پاسەوانیان دادەمەزراند. بە کوردییەکەی ئەو پەرلەمانتارانەی کە باسی یاسا و دەستوریان دەکرد لەهۆڵی پەرلەمان، خاوەن بندیوار بوون! دوای تەواوبوونی خولی پەرلەمان، پەرلەمانتار دەبوو بە خاوەن پارەی خانەنشینی باڵا، گەلێک کەس هەن دوای بوونیان بە خانەنشینی پەرلەمانتار، وازیان لە پارتەکەیان هێناوە! ئەم دیاردەیە زۆر زەقە و لە نێو هەموو پارتەکاندا بە ئاشکرا دەبینرێت بە تایبەتی لە نێو (گۆڕان و ینک)، تەنیا لە نێو پارتی کەمە، بەهۆی ئەوەی ئەندامەکانی ئەوان، زیاتر دەترسان تیڕۆڕ بکرێن!
بەشداری پارتە کوردییەکان، وەرگرتنی پۆستی باڵا لە بەغداد، بۆ ئەندامەکانیان، بۆ میللەتی کورد هیچ دەستکەوتێکی ماددی، مەعنەوی نەبووە، تەنیا ئەوە نەبێت، ئەو پۆستە باڵایانە، بوون بە مایەی گیرفان پڕکردن و بوار رەخساندن بۆ دزی کردن، نمونە، “هۆشیار زێباری” لە پۆستەکەی دەرکرا، بەهۆی دزی کردن. بە دەیان کەسی تر کە سەر بە پارتەکانی دین، لە بەغداد خەریکی دزی بوونە و ئێستا بوون بە میلۆنێر. سەرەڕای ئەوانەش، گەلێک لەوانەی چوونەتە بەغداد، دەستیان لەگەڵ لایەنی شیعە یان سونە تێکەڵ کردوە، یان بوون بە ماستاوچی فڵانە سەرکردە و فیسارە سەرکردەی شیعە. وێرای ئەوەش، ڕوویداوە کە هەر کاتێک جەماوەری بەغداد ویستبێتیان بە بەبێ رێزیەوە پەرلەمانتارە کوردکانیان ڕاو ناوە!

هەنوکە، دوای ڕەتبوونی چەند خولێک، لە بەشداری کورد لە پەرلەمانی عیراق و وەرگرتنی پۆستی باڵا لە بەغداد، سەڕەرای ماڵوێرانی و شەڕی دژ بە داعش، برسیەتی و قاتوقڕی و نەبوونی موچە، حەشد و سوپای عیراقی، هێرشیان هێنا بۆ سەر کوردستان، بە دەیان خەڵکیان شەهید کرد، ئاڵای کوردستانیان خستە ژێر پۆستاڵەکانیان، کەرکوکیان داگیر کرد، دەستیان کردوە بە تەعریب و دەرکردنی کورد لە ناوچە کێشە لەسەرەکان، نەهێشتنی هیچ هێزێکی چەکداری کورد لە نێو کەرکوک، تا دەگات بەوەی، پارتە کوردییەکان دەسەڵاتی ئەوەیان نییە بۆ پارێزگاری کردن لە بارەگاکانیان، پاسەوان و چەکداری کوردییان هەبێت! هەروها حکومەتی ناوەند، وەک پارێزگایەک چاو لە شارە کوردییەکانی دی وەک هەولێر و سلێمانی دەکات، نەک وەک هەرێمێکی سەربەخۆ! ئەگەر چاوسوورکردنەوەی ئەمریکا نەبوایە، ئێستا حەشد، سەردار و حاکمی یەکەم بوو لە کوردستان. وێرای ئەو بارودۆخە و ئەو ئەنجامانە، پارتە کوردییەکان، میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیان، سەرقاڵ کردوە بە زەرورەت و گرنگی بەشداری کورد لە هەڵبژاردنەکانی عیراق گوایە ئەو بەشداری کردنە دەبێتە هۆکاری دەستکەوتی نیشتمانیی و نەتەوەیی بۆ کورد!
بەشداری کورد، بۆ ماوەی ١٥ساڵ لە پەرلەمانی عیراق و وەرگرتنی پۆستی باڵا لە بەغداد، لە دەستکەوتی شەخسی و تایبەتی بەولاوە، هیچی تری لێ شین نەبووە بۆ میللەتەکەمان. ئەو ئەزموونە دەوڵەمەندە و واقیع و سروشتی پارت و سەرکردە کوردەکان و عەقڵیەتی دەسەڵاتدارانی عیراق و ئیران، پێمان دەڵێت, بەشداری پارتە کوردییەکان, لەو هەڵبژاردنەش, تەنیا بۆ هەڵخەڵەتاندنە و لە گیرفان پڕ کردنی کۆمەڵێک کەس بەولاوە، هیچی تری بۆ میللەتەکەمان لێ شین نابێت. رۆژگاریش لە ئایندەییەکی نزیکدا، دەبێت بە سەنگی مەحەکی ڕاستیی ئەو بۆچوونە!

ئاشتی ئیبراهیم ئەفەندی …….

وێرای ناسەقامگیری بارودۆخی سیاسیی و ئابووریی عیراق، ناکۆکیی و ناتەبایی نێوان قەوارە و پێکهاتە سیاسیەکان و بنبڕنەکردنی داعش لە ڕەگەوە و بوونی مەترسی، هێشتا دەستکەوتی پۆستی سیاسی لە نێو پەیکەری دەسەڵاتی حوکمدا مایەی مسۆگەرکردنی مانەوە لەسەر کورسی دەسەڵات، پاراستنی بەرژەوەندی، دەوڵەمەند بوون و دابین کردنی ژیانێکی پڕ لە خۆشگوزەرانیە بۆ تاکی بەژداربوو.
دەسەڵاتداران، سەرانی پارتەکان، قەوارە سیاسیەکان بە گەورە و بچووکییانەوە، گروپی چەکداری فەرمی و نافەرمی، بە سونە و شیعە و کەمە نەتەوەکان، سەرقاڵی خۆ ئامادە کردنن، بۆ چوونە هاڤرکێ لە هەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ی عیراق. بۆ بردنەوە لە هەڵبژاردن، هەر یەک لە، پارت، گروپ و کەسایەتییە دەسەڵاتدار و ناسراوانە، لە ململانێ دان، بۆ هاوپەیمانیەتی دروست کردن و چوونە بەرەیەک لەگەڵ لایەن و گروپی دی، بۆ بە دەستهێنانی دەنگی زیاتر لە هەڵبژاردنەکان.

سەرانی پارتە عەرەبی و مەزهەبیەکان، دەزانن کورد دووەم نەتەوەیە و لە ٢٠%ی دانیشتوانی عیراق پێکدەهێنێت. ئەوەش دەزانن، کە کورد لە پەرلەمانی عیراق، بەهۆی کەمی رێژەی دەنگەکانی، ناتەبایی نێوان گروپ و پارتەکانی، ئەو سەنگەی نییە لە نێو پەرلەمانی عیراق، تا لە هەموو حاڵەتەکاندا، بتوانێت بە دەنگ یاسایێ سەربخا کە لە بەرژەوەندیی دەستەکەوتی نیشتمانیی و نەتەوەیی کورد بێت. وێرای ئەوەش، هەموو لایەنەکان، بۆ بردنەوە لە هەڵبژاردنەکان، دەیانەوێ سوودمەندبن لە دەنگی کورد و بەکاری بهێنن بۆ بردنەوە لە هەڵبژاردنەکان.

دەسەڵاتدارانی عیراق و لایەنە بەشداربووەکان لە هەڵبژاردن، ڕوونە لایان کە کەسایەتییە کوردەکان و سەرانی پارتەکان، ئامادەیی ئەوەیان هەیە، بەشداری بکەن، لە پرۆسەی هەڵبژاردن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە تایبەتیەکانیان، هەروها دەرکیان بەوەش کردوە، بۆ بەدەستهێنانی دەنگی تاکی کورد، دەبێت لە سەران و کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکانی هەرێم نزیک ببنەوە. بۆ ئەو مەبەستە، هەنوکە، هەست بەوەدەکرێت، کە هەندێک لە پارت و کەسایەتیی عیراقی، کەوتونەتە جموجۆڵ، خۆ نزیک کردنەوە لە سەرانی پارتەکان و کڕینی هەندێک کەسی کورد لە نێو پەرلەمانی عیراق بۆ پێکانی مەبەستەکانیان.

سەرانی شیعە، ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە، لە پیادە کردنی سیاسەتی عیراق و ڕووداوەکان، لە هەوڵی ئەوەدان زیاتر ڕەگ دابکوتن، دەسەڵاتەکانیان سەقامگیرتر بکەن لە بەغداد، بۆ ئەو مەبەستە هەوڵدەدەن لە گشت سەرانی پارت و لایەن سیاسییە عیراقی و کەمەنەتەوەکانی دی وەک نەتەوەی کورد نزیک ببنەوە. بۆ ماوەیەکی کاتی و کورت، گەلێک بەڵێن و گفتی دڕۆ دەدەن دوای هەڵبژاردنەکان دووبارە پشت لە کورد دەکەنەوە. ئەم جۆرە ئەزموونە هەموو جارێک لە بازنەیەکی داخراودا خۆی دوپات دەکاتەوە و سەرانی پارتەکانی باشوور “پرسی کورد” دەکەن بە ئامرازی دەستی سەرانی شیعە و سونە، میللەتی کورد هەڵدەخەڵەتێنن، بەوەی کە فڵانە سەڕۆک ئەگەر سەربەکەوێت ،ئەوا لە بەرژەوەندیی دەستکەوتی نیشتمانیی و نەتەوەیی کوردە!

نوری مالکی، سەڕۆک وەزیرانی پێشووی عیراق و داشی ئیران، تا ئێستا جەمسەرێکی دیار و بەهێزە، لە بەلا خستنی ڕووداوەکان، بەشێوەیەکی کارا لە مەیدانەدا دەبینرێ، تا هەنوکە لە جوڵەدایە، بۆ بەدەست هێنانی بەرژەوەندییە تایبەتیەکانی و مانەوەی لە دەسەڵات. عەبادی بەهەمان شێوە.
سەڕۆک وەزیرانی هەنوکە و پێشووی عیراق، توانیویانە خۆیان لە پارتە کوردییەکان نزیک بکەن، بەڵینی مسۆگەر کردنی بەرژەوەندیی کۆمەڵێک کەسیان داوە، لە ئەنجامدا دەنگی کورد دابەش بووە بەسەر هەر دووکیان! مالکی و عەبادی، لە میدیاکان ڕایدەگەیەنن، کە پەیوەندیان لەگەڵ کورد لە ئاستێکی باڵا دایە!؟

بەدرێژایی ئەزموونی بەشداریی سەرانی پارتە کوردیەکان، لە پرۆسەی هەڵبژاردنەکان و چوون بۆ پەرلەمانی عیراق، ئەو ڕاستیەی سەلماندوە، کە هەموو جارێک سەرانی پارتە کوردییەکان و کەسەکان لە بازنەیەکی داخراودا خولاونەتەوە. لە دەستکەوتی تایبەتی زیاتر، بەشداریبوونیان هیچ دەستکەوتێکی نیشتمانیی نەتەوەیی کوردی تێدا نەبووە. هەروها، هەر جارێکش کە چوونەتە نێو هاوپەیمانی لەگەڵ لایەنێکی دیاریکراوی عەرەبی و عیراقی، یان پشتیوانیان لە سەرکردەیەکی عیراقی کردوە، دواتر بە دۆڕاوی لێی دەڕچوون! بۆ نمونە جارێک پشتیوانیان لە مالکی کرد بە فیتی ئیران و دواتر کەوتنە لێدوان دژی. جارێکی تر دووبارە بە فیتی ئیران پشتیوانیان لە عەبادی کرد، دووبارە کەوتنە لێدوان دژی ئەویش. لەم هاوکێشەیەدا یەک ئەنجام بۆ میللەتەکەمان وەک یەک بوو، ئەویش ئەوەیە کە هاتنی هەردووکیان هیچ دەستکەوتێکی سیاسی، نیشتمانی و نەتەوەی مسۆگەر نەکرد و خۆشگوزەرانی بۆ میللەتی کورد فەراهەم نەکرد.

عەبادی، بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی، دژ بە هەوڵەکانی مالکییە. حەشەد، لە قۆناغی دەسەڵاتی عەبادیدا، ئامرازێکی کارا بوو، بۆ جێبەجێ کردنی مەبەست و مەرامەکانی عەبادی! بەڵام ئێستا عەبادی، دژ بە پێشنیاری مالکییە لە بەشداری پێکردنی حەشد لە هەڵبژاردنەکاندا.
هەنوکە، نوری مالکی بە فیتی ئیران، پێش هەڵبژاردنەکان، تەقەلای ئەوە دەدات بەرەیەک پێک بهێنێت لە “حەشدی شەعبی، رێکخراوی بدر، عەسائبی ئەهلی حەق، کەتائیبی حزبوڵا، سەرایەی خراسانی، سەید ئەلشوهەدا، کتایبی ئیمام عەلی” و چەند هێز و گروپێکی دی، وەک عەشایری سونی و شیعی، لە ژێر ناوی “بەرەی موجاهدین”. پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە، ئایا لە بەرەیەک و پێکهاتەیەکی لەو جۆرەدا، کە لە داهاتوویەکی نزیکدا دەسەڵات بگرنە دەست لە عیراق، ئاخۆ چارەنووسی میللەتی کورد دەبێت چی لێ چاوەڕوان بکرێت و چی بەسەر بێت!؟

لە ساڵی ٢٠١٧ دا جەنگ و ناتەبایی لە زۆربەی ناوچەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ئەوپەڕی بەهێزیدا بوو. بە ملیۆنان خەڵکی بێتاوان ئاوارە و دەربەدەر بوون و بوون بە قوربانی ململانێی نێوان زلهێزە ناوچەییەکان و جیهانییەکان بۆ مەبەستی دەستکەوت و بەرژەوەندیی. کە لە ئەنجامدا، ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەکی گشتی، ناهێمنی و ناسەقامگیریی باری ئابووریی و ئاسایشی و سیاسیی و کۆمەڵایەتی باڵی بەسەردا کێشابوو.

مەیدانی گەرمی ئەو جەنگە بە تایبەتی لە “سوریا، عیراق و کوردستان” بوو. لە میدیا جیهانییەکاندا ئەو جەنگە بە “جەنگی مەدەنی سوریا” ناسراوە! کە لە ڕاستییدا ئەو جۆرە زانیاریی و ئاماژەیە تەنیا ئەگەری ئەوەی هەیە کە لە ١٥% هەقیقەتی تیایددا هەبێت، بەهۆی ئەوەی ئەو شەڕە تەنیا لە سەر خاکی “سوریا” نەبوو بەڵکو لەسەر خاکی “عیراق و کوردستان”یش بوو.

ئەو شەڕە”جەنگی مەدەنی سوریا” نەبوو بەڵکو “جەنگی جیهانی سێیەم” بوو بە شێوەیەکی تر بەڵام لە هەمانی فۆرمی” جەنگی یەکەم و دووەمی جیهان”ی بوو، بەهۆی ئەوەی زۆربەی زلهێزەکانی دنیای وەک “روسیا و ئەمریکا و ئەوروپا” و زلهێزەکانی ناوچەکە وەک “تورکیا و ئیران و ئیسرائیل” یارییکەری سەڕەکی بوون لەو “جەنگە”دا و توڕەیی و ناکۆکیی و ناتەبایی ئایینی و مەزهەبی و نەتەوەیی نێوان زۆرینەی سادەی ناوچەکەیان وەک ئامرازێک بەکارهێنا بۆ مەرام و بەرژەوەندیی سەربازیی و ئابووریی خۆیان، کە لە دەرئەنجامدا ناکرێت جەنگێکی لەو جۆرە ناوبنرێت بە “جەنگی مەدەنی سوریا”!

سەرانی وڵاتانی وەک “روسیا و ئەمریکا” و “تورکیا و ئیران و ئیسرائیل” خاكی خۆیان پاراست و نەیانهێشت ببێت بە مەیدانی جەنگ. بۆ ئەو مەبەستە سوپای فەرمیی و هێزی چەکداری نافەرمیی و میلیشیای خۆیان سازدا و ناردیانن بۆ “سوریا، عیراق و کوردستان”.

سەرانی تورکیا و ئیران، سەرکەوتوو نەبوون لەوەی کە باری ئابووریی و ئاسایشی نێو وڵاتی خۆیان بپارێزن و بیانەوێت یان نەیانەوێت ئەوا ئەو جەنگە کاردانەوەی هەبوو لەسەر وڵاتەکەیان بە تایبەتی لە ڕووی ئاسایش و ئابووریی بۆ نمونە، هەنوکە میللەتانی “ئیران” لە بارودۆخێکی نالەبار و هەژاری گوزەران دەکەن، بەهۆی ئەوەی هەرچی دەرامەتی ئەو وڵاتە هەیە لە بری ئەوەی خەرج بکرێت بۆ خۆشگوزەرانی میللەتەکەیان، بە پێچەوانەوە دەسەڵاتدارانی “ئیران” بەکاریدەهێنن بۆ بەهێز کردنی سوپای فەرمیی و دەدرێت بە چەک و تەقەمەنی و سەفەقاتی پارەی خەیاڵی و دەدرێت بە هێزی سیاسیی و هێزی میلیشایی سەر بە دەسەڵاتدارانی “ئیران”.

بە گوێرەی گەلێک سەرچاوەی بیانی کە ئاماژەیان پێداوە ئەویش ئەوەیە کە لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٠ دا، “ئیران” دەستێکی باڵای هەبوو لە دروست کردنی “حزبوڵڵا” و مەشق پێکردنی هێزی چەکداری ئەو ڕێکخراوە و دەوڵەمەند کردنی بە چەک و تەقەمەنی، هەروها ساڵانە زیاتر لە ١٠٠میلیۆن دۆلاری ئەمریکای “ئیران” تەرخانی کردوە بۆ ئەو هێزە وە لە هەندێک ساڵدا ئەو بودجەیەیی زیاد کردوە بە گوێرەی پێویست و گەرمبوونی “جەنگ”، جگە لەوەش “ئیران” یارمەتی رێکخراوی “حەماس”ی داوە بەهەمان شێوە هەروها دەسەڵاتدارانی “ئیران” یارمەتیەکی بێ هاوتای سەرانی پارتەکانی باشووری وڵاتیان داوە و وەک بەکرێگیراو مامەڵەیان لەگەڵدا کردون، بێگومان ئەو بوون بە “جاشە” بێ بەرابەری سەفەقاتی دۆلار نەبووە!

هەوڵەکان و گفتوگۆکانی “روسیا و ئەمریکا و ئیران و تورکیا” بۆ راگرتنی جەنگی “سوریا” لە ساڵی ٢٠١٧دا چەند جارێک بگرە لە دانیشتنی “ئاستانە و سوچی و جونیف” هەمووی بێ ئەنجام بوون و سەرانی ئەو وڵاتانە نەیانتوانی بگەن بە ڕێککەوتنێک لە دابەشکردنی “پشک و تاڵانی جەنگ” و نووسراوێکی هەمە لایەنی واژۆ بکەن و بیگەیەنن بە ڕای گشتی جیهانی و تیایددا خاڵەکان ریزبەند بکەن و ڕاوەستانی” جەنگ” بە فەرمیی رابگەیەنن. تا ئەو ساتە سەرانی هەندێک لەو وڵاتانە ڕایانگەیاندوە کە “داعش” کۆتایی پێهاتووە، بەڵام هیچ لایکیان ڕایانەگەیاندوە کە “جەنگی سوریا” کۆتایی پێهات!

سەنتەری لێکۆڵینەوەی “پیو”ی ئەمریکی، لێکۆڵینەوەیەکی ئەنجامداوە لە “ئوردن، تونس، ئیسرائیل، لبنان، تورکیا و میدیان” و پرسیاریان کردوە کە ئایا پێت وایە جەنگی سوریا لە ماوەی چەند ساڵدا کۆتایی دێت؟ سەنتەری “پیو” لە ئەنجامدا داتەیەکی خستۆتە بەردەست کە تیایددا هاتوە، ٨٠% پێیان وایە کە “جەنگی سوریا” لە پێنچ ساڵی داهاتودا کۆتایی دێت، ٣٢% پێیان وایە دوای ساڵێکی تر “جەنگ” کۆتایی دێت. بەڵام ئەو “سوریایانەی کە ئاوارەی “ئوردنن” ٦٤% پێیان وایە ساڵێکی تر “جەنگی سوریا” کۆتایی دێت، بڕێکی تریان کە لە ٢٦% پێیان وایە لە نێو پێنچ ساڵدا کۆتایی دێت، بەڵام لە ١٠% پێیان وایە کە پێنج ساڵ زیاتر دەبات بۆ کۆتایهاتنی “جەنگ”.

گەلێک لە چاودێرانی سیاسیی بیانی لەو بڕوایەدان کە کێشەکان و گرفتەکان بەو ئاسانییە کۆتاییان ناێت، ڕێککەوتنی زلهێزە جیهانییەکان و ناوچەییەکان بۆ دابەش کردنی “تاڵانی” دوای جەنگ کاتی زیاتر دەوێت. لە دەرئەنجامدا دەردەکەوێت کە کۆتایی ساڵی ٢٠١٧، کۆتای “جەنگ” و گرفتەکان نییە و هاتنی ساڵی ٢٠١٨ش، هاتنی بەرقەرار بوونی ئەمن و ئاسایش نییە بۆ ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تایبەتی لە “سوریا و عیراق و کوردستان”!

قۆناغی دوای نەمانی هێزی توندڕەوی “داعش” و تەواو بوونی جەنگی “سوریا” و چڕ کردنەوەی هەوڵەکان بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن و دابەش کردنی پشک و سەپاندننی هەیمەنە، گۆڕانکاری هێناوە بەسەر جۆری زۆرانبازێێ نێوان زلهێزەکانی دنیا و زلهێزەکانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
——————————–
ئەمریکا، روسیا، ئیران، تورکیا، سعودیە و قەتەر و ئیسرائیل هێزی سەڕەکیین لە ململانێکان و گرفت و رووداوەکان، هەریەکیان بە گوێرە و قەوارە و ئەندازەی هێزی سەربازیی گوتەی هەیە. لە ئەنجامی ئەوەدا بارودۆخەکە ئەوەندە هەستیارە هەڵوێستەکان و ڕێککەوتنەکانیش ناجێگیرن و بە گوێرەی کات و رۆژ گۆڕانکارییان بەسەردا دێت.
روسیا و ئەمریکا، سەڕەرای ئەوەی کە دوو جەمسەری سارد و گەرمی دژ بە یەکن لەسەر ئاستی جیهان و لەناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە تایبەتی لە “سوریا” و هەردووکیان خاوەن پلانێکی دارێژرا و ستراتیژێکی تایبەت بە خۆیانن، کە بریتیە لەوەی ببن بە تاکە زلهێز لە ناوچەکە، بۆ سەپاندننی دەسەڵاتیی سیاسیی و سەربازیی و دەستکەوتی ئابووریی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا نایانەوێت ڕاستەوخۆ بکەونە جەنگێکی ڕووبەروو دژ بە یەک و هەلگیرساندننی جەنگی ئەتۆمی. بۆ گەیشتن بە مەبەستەکانیان هەر دوو زلهێزەکە هەوڵی سەربازیی و دیبلوماسییەکانی خۆیان چڕ کردۆتەوە لە ناوچەکەدا و هەوڵدەدەن سوودمەندبن لە بوونی گرفت و ناتەبایی نێوان نەتەوەکان و گروپی چەکداری فەرمیی و نافەرمیی، هەروەها پارت و ئەو قەوارە سیاسییانەی، کە لە ناوچەکەدا هەن.

موسکۆ، پێی وایە بە کۆکردنەوەی لایەنەکان دەتوانی گەلەکۆمەکێ دژی ئەمریکا بکات و لە ئەنجامدا هێزەکانی لە “سوریا” بکشێنێتەوە کە ئەمەش ئاواتی “تورکیا و ئیران”یشە. “پوتین”، لە کۆتایی ئەم ساڵدا، سەردانی چەند وڵاتێکی ناوچەکەی کرد وەکو “ئیران و تورکیا” و هەلی رەخساند بۆ مەلیکی سعودیە “مەلیک سەلمان و ئەردوغان و ئەسەد” بۆ ئەوەی سەردانی روسیا بکەن، هەروها وەزیری بەرگریی روسیا “سێرچی شۆگیو” سەردانی “سوریا، ئیسرائیل و قەتەر”ی کرد. دواتر “ڕۆحانی و ئەردوغان و پوتین” لە “سوچی” دانیشتن. ئەو هەوڵانەی “پوتین” پەیامێکە بە دنیا و “ئەمریکا” رادەگەیەنێت، کە ئەو زلهێزێکی سەرکەوتووە لە ناوچەکە و دەتوانێت کاردانەوەی هەبێت لەسەر ڕازی کردنی ئەو وڵاتانە بۆ جۆری ئاراستە کردنی ڕووداوەکان و لە سەر دەستی ئەو هەموو دژەکان ئامادەن لەسەر مێزی گفتوگۆ دابنیشن.لە هەمانکاتدا “روسیا”، هەوڵەکانی بۆ دانیشتن لەگەڵ “ئەمریکا” چڕ کردەوە و لە ئەنجامدا بۆ چارەسەری دۆخی “سوریا” لە بەرواری ١١/١١/٢٠١٧دا نووسراوێکی دووقۆڵیان بڵاو کردەوە و تیایددا ڕێککەوتنی خۆیانیان لە چەند خاڵێک ریزبەند کرد.

پوتین، هەوڵدەدا متمانەی هەموو لایەک ڕابکێشێت و بە گوێرەی دڵی هەموو لایەک قسە دەکات وەکو بە “ئەسەد” دەڵی “من لەگەڵ یەکپارچەیی “سوریا”م و پشتیوانی لە دەسەڵاتی سیاسیی سوریا دەکەم”. بە ڕۆحانی دەڵێت” وڵاتەکەی پشتیوانی لە بەرنامەی ئەتۆمی ئیران دەکات و هەردووکیان هاوڕان لە مانەوەی “ئەسەد””، بە ئەمریکا دەڵێت”دژ بە “داعش”ە و دژ بە تیڕۆڕ دەجنگێت”. بە تورکیا دەڵێت” لەگەڵ یەکپارچەی “سوریا”یە و نابێت هیچ هێزێکی چەکداری بیانی و نافەرمی لە نێو “سوریا”دا هەبێت وەک ئاماژەیەک کە دژ بە هێزی چەکداری کوردە”.

روسیا، یارییەک دەکات، دیار نییە کە تیایددا چەند سەرکەوتوو دەبێت، بەهۆی ئەوەی بەرژەوەندیی ئەو لایەنانە لە بنەڕەتدا دوور و دژ بە یەکن نمونە “روسیا” لەگەڵ “ئەمریکا ئوردن و ئیسرائیل” لە مانگی ٧/٢٠١٧دا گرێبەستێکی واژۆ کرد کە تیشکی نەخراوەتە سەر، بەڵام هەندێک لایەنی ئەو گرێبەستە لە نووسراوە دووقۆڵییەکەی “ئەمریکا و روسیا”دا تێبینی دەکرێت کە لە بەرواری ١١/١١/٢٠١٧دا بڵاوکرایەوە کە هەندێک لەو خالانەی تییاددا دەبینرێت، کە جێگە نیگەرانی “ئیران و تورکیا”ن وەکو، بەگوێرەی ئەو رێککەوتنە بێت، هەر دوو لا رازی بوون بەوەی هێزی بیانی لە “سوریا” نەمێنێت. کەواتە دەبێت هێزە چەکدارەکانی ئیران و چەکدارە شیعەکانییش بچنە دەرەوە، کە گەرەنتی نییە “ئیران” لەو خاڵەیاندا بە قسەی “پوتین” بکات!

“ڕۆحانی” خاوەن پلانی خۆیەتی و خوێن و قوربانی داوە لە جەنگی “سوریا” بۆ دروست کردنی پردی پەڕینەوە بۆ “لبنان”. هەروها دەرچوونی سوپای “تورکیا” لە سوریا بەهەمان شێوە، لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی “نووسراوی روسیی ئەمریکیی” “ئەردوغان” لە لێدوانێکدا گوتی “ئەوەی پێی وایە گرفتی سوریا بە هێزی چەکداری چارە ناکرێت، با خۆی بچێتە دەرەوە”. ئەگەر گریمان هەر دوو لا لەسەر دەستی “پوتین” بڕیاربدەن هێزەکانیان بکشێنەوە لە “سوریا”، ئەوە بێگومان بێ بەرامبەر نابێت نمونە، تورکیا داوا دەکات دەستی واڵا بێت و بە کەیفی خۆی کورد بکوژێت و هێزە چەکدارەکانی لە نێو بەرێت کە ئەمڕۆ باشترین هاوپەیمان لە سوریا بۆ ئەمریکا “کورد”ە بێگومان “روسیا” ناتوانێت ئەو خوازەی “تورکیا” بهێنێتە دیی ئەگەر “ئەمریکا” رازی نەبێت وە “روسیا” بۆ خاتری تورکیا ڕووبەرووی “ئەمریکا” نابێتەوە. لە لایەکی تر دابینکردنی ئەو پردەی کە “ئیران” گەرەکیەتی دروستی بکات لە “ئیران”ە بۆ “سوریا و لبنان و عیراق” بێ گومان”ئەمریکا” رێگری دەکات و دووبارە “روسیا” ڕووبەرووی ئەمریکا نابێتەوە بۆ سەرخستنی خوازی ئیران.

بڵاوکردنەوەی نوسراوی دوو قۆڵیی “روسیا و ئەمریکا”، لە بەرواری ١١/١١/٢٠١٧دا “ئیران و تورکیا”ی نیگەران کردووە، لەوەی کە “روسیا” بکەوێتە ژێر فشاری “ئەمریکا و ئیسرائیل”ەوە خۆی بێ دەنگ بکات لەوەی “ئەمریکا” هێزەکانی “ئیران” لە “سوریا و عیراق” دەربکات!
روسیا، دەیەوێت وەک برا گەورەی ئەو وڵاتانە هەڵسوکەوت بکات، نەک لەوەی تەنیا پشتیوانی لە مانەوە و بەرژەوەندییەکانی “ئەسەد” دەکات، هەروەها لە هەوڵی ئەوەدایە کە بە هەموویان بڵێت ئەو بە یەک چاو لە هەموویان دەڕوانێت بۆ ئەو مەبەستە دوای دانیشتنی لەگەڵ “ئەسەد” لە مۆسکۆ، دواتر پوتین بە پەیوەندییەکای تەلەفونی هەموو زانیارییەکانی گەیاند بە سەرۆکی “قەتەر، میسر و ئیسرائیل!

روسیا، دەرک بەوە دەکات کە “ئەمریکا و سعودیە و ئوردن و ئیسرائیل” بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی و ئاسایشی نەتەوەییان پێویستیان بەوە هەیە “ئیران” دەسەڵاتەکانی فراوانتر نەبێت و هەوڵبدرێت دەسەڵاتەکانی تەسک بکرێتەوە. لە لایەکی تر “روسیا” دەیهەوێت ‘ئیران” وا حاڵی بکات کە ئەو بەرژەوەندیی “ئیران” رەچاو دەکات، کە ئەمە “روسیا” دەخاتە پێگەیەکی هەستیار و دژوار و سەرلێشێوان کە ناتوانێت ئەو دوو بەرژەوەندییە لەیەک کاتد پارێزگاری لێ بکات و پەیڕەوییان بکات. سەڕەرای ئەوەش بەهێز بوونی زیاتری “ئیران” لە ناوچەکە لە ئاییندەدا مەترسی لە سەر خودی “روسیا” و “تورکیا” دروست دەکات، لە دەرئەنجامدا “ئیران” دەزانێت ئەگەریی ئەوە هەیە کە “روسیا” لە پشتەوە لەگەڵ “ئیسرائیل و ئەمریکا” دژ بەو ڕێکبکەوێت وە لە هەموو ساتێکدا ئەگەری ئەوە هەیە “ئیران” لە “روسیا” هەڵبگەرێتەوە. “ئەمریکا”ش بەبێ ئاگاداری “روسیا” و “تورکیا” هەنگاوی سەربازیی دژ بە چەکدارانی شیعەی سەر بە “ئیران” ئەنجام بدا!

پوتین، نایەوێت لە ململانێکانە دۆڕاو دەربچێت و دیاری دەستی بۆ وڵاتەکەی لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٧دا سەرکەوتنێتی لە جەنگی “سوریا” و دابین کردنی دەستکەوتی ئابووریی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و خۆ ئامادەکردنی بۆ هەڵبژاردنەکانی روسیا کە لە بەرواری ٣/٢٠١٨دا بڕیارە ئەنجام بدرێت. بەڵام پێکانی ئەو ئامانجە تەنها لە ژێر دەستی “مۆسکۆ”دا نییە و ئەگەر “روسیا” لە رۆژهەڵاتی ناوڕاستدا هەندێک لە سەڕۆکەکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشابێت ئەوا بێگومان هەڵوێستی وڵاتانی ئەوروپاش زۆربەیان لەگەڵ “ئەمریکا”ن خاوەن گفت و قسەن لە دیاری کردنی چارەنووسی ناوچەکە و رۆڵیان دەبێت لە گۆڕینی هاوسەنگی هێز و ئاراستە کردنی ڕووداوەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

ئەوەی پێویستە بوترێت لە “ئەمریکا” بترازێت لە ناوچەکە کەس ناتوانێت ڕووبەرووی هاوپەیمانییەتیی “ئیران تورکیا و روسیا” بێت و ئەو هاوپیمانییەتە چەندێک لە دژی بەرژەوەندییەکانی “ئەمریکا” بێت ئەوا دوو ئەوەندە مەترسی لەسەر چارەنووسی نەتەوەکانی ژێر دەست هەیە لە ناوچەکە وەک “نەتەوەی کورد”.
چاودێرانی سیاسیی لە سەر ئاستی جیهانی، زۆربەیان پێیان وایە کە “روسیا” لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا لە رێگەی پەیوندییەکانی خەریکە دەسەڵاتی سیاسیی و سەربازیی و بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی باشتر لە جاران فەراهەم دەکات، کە لە ئەنجامدا لە ئاییندەدا ئەگەر “ئەمریکا” هۆشیار نەبێت ئەوا “روسیا” لە ناوچەکەدا دەبێت بە براوەی یەکەم، گومانیشی تییاددا نییە هەرگیز “ئەمریکا” لەو ململانێیەدا نایەوێت هەیبەت و دەسەڵات و شکۆی نەمێنێت کە لە ئەنجامدا سەڕەرای ڕێککەوتنەکان و دانیشتنەکان وا چاوەڕوان دەکرێت “موفاجەئات” روو بدات و کەس پابەند نەبێت بە قسە و گفت و بەڵێنەکانی کە بە یەکتری دەدەن ، لەکتوپڕێکدا هەڵوێستی سەربازیی و سیاسیی دژ بە یەک بنوێنن و ئاراستەی رووداوەکان بە ئاراستەیەک بڕوات کە بە دڵی لایەنەکان نەبێت بە تایبەتی “تاران و ئەنقەرە”.

میدیا جیهانییەکان، پەنجە بۆ ئەوە درێژ دەکەن کە گوایە لە سەر داوای “پوتین”، سەڕۆکی ئەمریکا “ترامپ” بڕیاری کۆتایی هێنانی دا بە بەرنامەی دەزگای (سی. ئای.ئەی) ئەمریکیی، کە تایبەت بوو بە مەشق پێکردن و ڕاهێنانی سەربازیی و پڕچەک کردنی ئۆپۆزسیۆنی سوریا کە یەکێک لەوان “یەپەگە”بوو.

بەرنامەی دەزگای (سی. ئای.ئەی) ئەمریکیی بە ڕەزامەندبوونی ئیدارەی “ئۆباما” بوو لە ساڵی ٢٠١٣دا، کە ئەو کات شەڕی دژ بە داعش و جەنگی سوریا لە ئەوپەڕی گەرمییدا بوو وە ئەمریکا ئەو کات پێداگری دەکرد لە لابردنی “ئەسەد”، وەکو داشێکی “روسیا” و کەساییەتیەکی بەهێز کە داکۆکی لە بەرژەوەندییەکانی “روسیا”ی دەکرد لە ناوچەکە دژ بە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا.

هەنوکە، “ترامپ” بۆ نزیک بوونەوە لە “پوتین”، بە پێچەوانەی “ئیدارەی ئۆباما”، دژاییەتی هاورێی و خوازی “روسیا” ناکات لە “سوریا”، کە ئەویش مانەوەی “ئەسەد”ە لە دەسەڵات. ئەمە لە کاتیکدایە کە تەنها سێ مانگ پێش ئێستا “ئەمریکا” بڵاویکردەوە کە “ئەسەد” چەکی قەدەغەکراوی کیمیاویی بەکارهێناوە دژ بە خەڵکی سیڤیل لە “سوریا”، بەوهۆیەوە ئەو کات ئەمریکا هێرشی ئاسمانی ئەنجامدا دژ بە بنکەی ئاسمانی “ئەسەد” لە سوریا”. “نیککی هالی” سەفیری ئەمریکا ئەو کات ددانی بەوەدا نا و گوتی ” بە هیچ شێوەیەک هیوامان نییە کە ئاشتی و ئاسایش بەرقەرار بێت لە ناوچەکە بە مانەوەی “ئەسەد” و ئەو حکومەتەی کە ئێستا لە دەسەڵاتە”!

بەگوێرەی میدیا جیهانییەکان کە ئاماژەیان پێداوە، “ترامپ” ملکەچە بۆ مەرجی “پوتین” وە “ئەمریکا و روسیا”، ڕێککەوتن کە “ریفۆرم” بکرێت لە دەستوری “سوریا” لە ئاییندەیەکی نزیک دا. بۆ ئەو مەبەستە “پوتین” لە کۆبونەوەی لەگەڵ “حەسەن ڕوحانی و ئەردوغان” کە لە “سۆچی” ئەنجامدرا گوتی ” سورییەکان دەبێت چارەنووسی خۆیان و وڵاتەکەیان دیاری بکەن. بێ گومان پرۆسەی “ریفۆرم” ئاسان نابێت و پێویست دەکات هەموو لایەنەکان، لە هەندێک شت ببورن و هەوڵی سەرخستنی بدەن یەکێک لەوان حکومەتی “سوریا”یە.
“ترامپ”، کارتی کورد بەکاردەهێنێت و بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنی فەرمیی لەگەڵ روسیا. بە گوێرەی میدیا جیهانییەکان بێت، هەر دوو لایەن گەیشتونەتە ڕێککەوتن. ملکەچ کردنی “ئەمریکا” بۆ خوازی “روسیا” خاڵێکی گرنگە بۆ ڕێککەوتنی نێوانیان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا. بەڵام هێشتا روون نییە کە ئایا “ترامب” بەرامبەر بەچی ئەو کارتەی بەکارهێناوە؟ هەروها فەرامۆش کردنی “کورد” لەو ڕێککەوتنانە دا تا چ ئاستێکە و ئایا دووبارە “ڕۆحانی و ئەردوغان” لە ئایینەدەدا ڕێگەیان بۆ تەخت دەکرێت کە وەک پیشەی هەمیشەیان دووبارە دەستبکەن بە “بەکۆمەڵ بە کوشتنداننی میللەتی کورد یان نا” !؟

لە داهاتوویەکی نزیکدا لە ئەنجامی ئەو ڕێککەوتنە دا و چەقۆ وەشاندن لە پشتەوە،ئەگەری ئەوە هەیە کە بزوتنەوەی رزگاری “کورد”، بۆ ماوەیەک تووشی سەختی و بەرزیی و نزمیی بێت، بەڵام بە دڵنیاییەوە، هەرگیز ئەو ڕێککەوتنە لە ڕەگەوە چارەسەرێکی بنچینەیی نەدۆزیوەتەوە بۆ کێشەکانی ناوچەکە وە هەرگیز نابێتە هۆکاری سەقامگیر بوونی ئاشتی و ئاسایش لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا وە نابێتە هۆکاری ئەوەی کە “روسیا و ئەمریکا” بەبێ کێشە تەنها بە کڕینی سەڕۆکی وڵاتەکان لە توانیاندا هەبێت بەرژەوەندییەکانیان پیادە بکەن بە بێ گرفت و کێشەی جدی.
کۆتایی جەنگی “داعش”، ئەوە ناگەیەنێت کە دژەکان لە نێوان شەو ڕۆژێکدا بوون بە دۆستی یەکتر بە تایبەتی دوژمنایەتی “ئەمریکا و روسیا” کە ڕەگێکی مێژووی هەیە. یان کۆتایی هێنان بە گرفتی نێوان “تورکیا و ئیران”، کە سەدان ساڵە دوو هاوسێی نەگوجا و ناکۆکن ئەوەی ناوی متمانە بێت لە نیوانیانندا نییە! یان گرفتی نێوان “روسیا” و “تورکیا” کە وەک دوو هاوسێ لە میژوودا تەنیا خەریکی کێشە و گرفت و جەنگ بوون. یان ناحەزی نێوان “ئەمریکا و ئیران” و بە پێچەوانەوە، یان ناکۆکی نێوان “ئەمریکا” و “تورکیا” کە تا ئێستا “ئەمریکا” داڵدەی “گولەن”ی دوژمنی “ئەردوغان”ی داوە لە وڵاتەکەی وەک “گیسکەکەی هەیاس” بەکاری دەهێنێت. لەدەرئەنجامدا دەردەکەوێت کە ئەم لایەنانە بە میلیۆنان گرفتیان لە نێواندا هەیە کە هەمووی بە هەڵواسراوەیی ماون.

بە کۆتایی جەنگی “سوریا”، بزوتنەوە ئیسلامییە توندڕەوەکان کۆتاییان نەهاتوە، تا هەنوکە هەن لە ناوچەکە، بەڵام لە ژێر دەیان ئاڵا و ناوی تردا کار دەکەن وە بەکار دەهێنرێن لەلایەن زلهێزە ناوچەییەکان و دنیا وە پشتیوانی ماددی و مەعنەوی دەکرێن بۆ بە زەبەلاح کردنیان دژ بە یەکتر. کێشەی مەزهەبی و ئایینی تا ئێستا لە ناوچەکە لە لوتکەدایە کە هەمیشە مەترسی تەقاندنەوەی لێ دەکرێت بۆ هەڵگیرساندننی شەڕی مەدەنی، سەڕەرای ئەوەش کێشەی سیستەمیی سیاسیی، یاسا و دەستوور لە ژێر فشاری هێزی سەربازیی و بە گوێرەی بەرژەوەندیی دەسەڵاتداران دەنوسرێنەوە.
ئەو ڕێککەوتنە نەیتوانیوە چارەسەرێکی بنچینەی دروست و تەندروست و ڕەوا بدۆزێتەوە بۆ گرفتی کەمە نەتەوەکان لە ناوچەکە، بۆ نمونە ( ٦) میلیۆن کورد لە “ئیران”. (٥) میلیۆن کورد لە عیراق. (٢٠) میلیۆن کورد لە تورکیا خاوەن شۆڕش و پارتی ئۆپۆزسیۆنن، کە گوێیان لێ نەگیراوە تا ئەو ساتە لە “جەنگ”ی پارتیزانین دژ بە “تورکیا و ئیران” بۆ ساندننی مافە ڕەواکانیان. لە دەرئەنجامدا دەردەکەوێت کە ئەو ڕێککەوتنە تەنها ڕێککەوتنێکی کاتییە، وە لە ئاییندەیەکی نزیک هەمان کێشە و گرفت لە ناوچەکە دا لە فۆرمێکی تردا خۆیان دەنوێنن.
بڵاوکردنەوەی وێنەی “ترامپ و پوتین و ڕۆحانی و ئەردوغان” بە زەردەخەنەوە، تەنیا کارێکی چەواشەکاری میدیاکاران و سیاسییەکانن بۆ ڕای گشتی جیهانی و دژایەتی یەکتر، ئەو وێنانە و ئەو زەردەخەنە ساختانە کە لە میدیاکان دا بڵاو دەکرێنەوە لە توانایاندا نییە ئەو ڕاستییانە بشارنەوە کە ئەم چوار لایەنە بە خوینی سەری یەکتر تینون!

ئەمڕۆ، ئەگەر “پوتین و ترامپ و ئەردوغان و ڕۆحانی” خوازی نەتەوەیی “کورد” ی بێدەسەڵاتی ، وڵات داگیرکراو فەرامۆش بکەن و بە قوربانی بەرژەوەندییە سیاسیی، ئابووریی، سەربازییەکانی خۆیانیان بکەن وە پێیان وابێت بە ڕێگەی کڕینی “سەرانی کوردی خۆفڕۆش” خواست و ئارەزووە سیاسییەکانی ئەو میللەتە زیندەبەچاڵ دەکەن! ئەوا بێ گومان خەیاڵیان خاوە وە ئەو ڕێککەوتنە ئەوا ناگەیەنێت کە لە توانیاندا هەیە دەنگی زوڵالی نەتەوەیەکی “٤٠” میلیۆنی کپ بکەن بۆ خواست و مافەڕەواکانیان، ئەو دەنگەی بە درێژای مێژوو هەوڵی دەمکوت کردنی دراوە بە ئاگر و ئاسن لە لایەن دوژمنەکانی، ئەو دەنگەی لە قۆناغە جیاجیاکاندا سەرانی کوردیی بەکرێگیراو خیانەتییان لێکردوەو فڕۆشتویانە بۆ بەرژەوەندیی، سەڕەڕای هەموو ئەوانەش تا ئەمڕۆ ئەو دەنگە بە زوڵاڵی ماوە و هەر دەمێنێ

———————————-
سەرچاوە:

https://www.washingtonpost.com/world/national-security/trump-ends-covert-cia-program-to-arm-anti-assad-rebels-in-syria-a-move-sought-by-moscow/2017/07/19/b6821a62-6beb-11e7-96ab-5f38140b38cc_story.html?utm_term=.d0f6c2eff2ae
http://www.newsweek.com/us-ally-working-russia-iran-talks-assad-syria-721972
http://www.newsweek.com/us-cut-support-moderate-syria-rebels-improve-russia-ties-moscow-639762
http://www.newsweek.com/russia-not-us-calling-shots-middle-east-iran-iraq-646052

مریکا و روسیا، لە نووسراوێکی فەرمیی دووقۆڵییدا لە بەرواری ١١/١١/٢٠١٧، دا ڕایانگەیاند کە ( چارەسەری جەنگ لە سوریا، بە هێزی سەربازیی ناکرێت، بەڵکو تەنها چارەسەر دانیشتنە لەسەر مێزی گفتوگۆ وە هێزە سەربازییە فەرمیی و گروپە چەکدارە نافەرمییەکان دەبێت لە سووریا بکشێننەوە. بە گوێرەی بڕیاری ماددەی ٢٢٥٤ رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە بەرواری ١٨/١٢/٢٠١٥ دا ناسێندرا، دوای ڕاگرتنی جەنگ لە سوریا، هەڵبژاردنێکی دیموکراتیی ئەنجام بدرێت لە ژێر چاودێری “رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان” بۆ دەستنیشان کردنی سەڕۆکی ئەو وڵاتە).
——————————
واشینگتۆن و مۆسکۆ، لەو ڕێککەوتنەدا کۆکن لە سەر مانەوەی “ئەسەد” لە دەسەڵات! سەڕەرای ئەوەی کە بە سەدان دۆکیۆمێنت لەبەردەست نەتەوە یەکگرتووەکاندا هەیە کە دەیسەلمێنێت “ئەسەد” چەکی کیمیاویی بەکارهێناوە دژ بە خەلکی سیڤیل لە شەڕەکان لە سوریا! هەروها دیار نییە کە ئایا دوای تەواو بوونی جەنگ، “ئەسەد” وەک تاوانباری جەنگ دەدرێت بە دادگایی نێو دەوڵەتی؟ یان وەک سەڕۆکێکی دەستپاک و حاکمێکی عادل ماف و هەقی ئەوەی پێدەدرێت دووبارە خۆی هەڵبژێرێ بۆ پۆستی “سەرۆکایەتی”! یان ئایا “سوریا” بەجێدەهێڵێت و دەچێت لە وڵاتیکدا وەک ملیاردێرێک لەگەڵ خێزانەکەی ژیان و گوزەرانی شاهانە بەسەر دەبات!؟
ئێران، دەستێکی باڵای هەیە لە فیتنە و گرفتەکانی ناوچەکە. لە سەرەتای جەنگی دژ بە “داعش” “تاران” پشتیوانیی لە مانەوەی “ئەسەد” کردوە و دەکات وە درێخی نەکردوە لە یارمەتیدانی بە چەک و تەقەمەنیی و ناردنی هێزی سەربازیی و ساڵانە ب
ە سەدان میلیۆن دۆلار دەبەخشی بە “ئەسەد”.

تاران، بە ئاشکرا پشتیوانیی لە “حزبوڵا” دەکات، کە لە ساڵی ١٩٨٠دا لە “لبنان” دروست بوو، لەو کاتەوە دژ بە “ئیسرائیل” کار دەکات. لەو چەند ساڵەی رابردوودا “حزبڵا” بووە بە هێزێکی چەکداری سەرەکیی لە ناوچەکە، لە بەرەیەکدایە لەگەڵ “ئیران” و ساڵانە ٨٠٠میلیۆن دۆلاریانی بۆ بڕیوەتەوە. ئێران، ساڵانە ٧٠میلیۆن دۆلار دەدا بە رێکخراوی “حەماس”. هەر دوو گروپی چەکدار لە جەنگی “سوریا” پشتیوانییان لە مانەوەی “ئەسەد” دەکرد، جگە لە بەشداری ڕاستەوخۆی سوپای پاسداران و پشتیوانیی “روسیا” بۆ ئەو مەبەستە. لەو ڕێککەوتنەدا ڕوون نییە کە ئایا “روسیا” بەردەوام دەبێت لە پشتیوانی کردنی “ئەسەد” و “تاران” و ئەو گروپە چەکدارانە و ئەوەی پێدەگوترێت “هیلالی شیعی” یان نا!؟

“تاران” و “مۆسکۆ”، هیچ بنمێچێکی کاتییان دیاری نەکردوە بۆ کشانەوەی ئەو هێزە چەکدارانەی کە لە نێو سوریادا هەن. لە میدیا بیانییەکان بڵاوکراوەتەوە کە گوایە هەواڵگریی ئیسرائیلیی ئاماژەیان بەوەداوە کە بە سەتەلایت وێنەی “ئیران”یان گرتووە و هەنوکە خەریکی دامەزراندننی بنەکەی سەربازییە لە نزیک شاری “دیمەشق”. ئەو هێزە چەکدارانە تەنها (٢٠)کم دوورن لە سنووری ئیسرائیل لە هەندێک ناوچەدا تەنیا (٥)کم دوورن لە سنووری “ئیسرائیل”، لە کاتێکدا پێشوەخت ئیسرائیل داوای کردبوو کە “حزبوڵا و سوپای ئیران” دەبێت (٨٠/٦٠) کم دوور بن لە بەرزاییەکانی “جولان” و ئەو دووڕیانەی کە شاری “دیمەشق” و “ئەلسویدە” دەبەستێتەوە بە یەک، بەڵام “روسیا” رێگری کرد لەو داوایەی ئیسرائیل و تەنها رەزامەند بوو لەسەر دووری (٥)کم ئەو هیزانە لە سنووری ئیسرائیل. لە دەرئەنجامدا دەردەکەوێت ئەو ڕێککەوتنە دەرگا ئاوەڵا دەکات لە سەرهەڵدانی گرفت و کێشەی تر لە ناوچەکە بە تایبەتی لە نێوان “ئیسرائیل” و “سوریا/حزبڵا”.

ئیسرائیل، هەموو کاتێک بە ئاشکرا ددانی بەوەدا ناوە کە موشەکەکانی ئیران و سوپاکەی بە مەترسی دەزانێت لەسەر ئاسایشی نیشتمانیی و نەتەوەیی خۆی، هەروها نیگەرانی ئەوەیە کە ئیران پشتیوانی لە “حزبوڵا” بکات و بەرزاییەکانی “جولان” بەکاربهێنێت بۆ هەڵدانی موشک لە کاتی چڕ بوونەوەی گرژیەکانی لەگەڵ “سوریا” و “حزبوڵا”. لە ئەنجامدا دەردەکەوێت کە ئەو ڕێککەوتنەی نێوان “ئەمریکا”و”روسیا”، ڕوون نییە کە لە توانایدا هەیە ببێت بە هۆکاری سەقامگیر بوونی “ئاشتی و ئاسایش” لە ناوچەکە یان نا!

ئەردوغان، لە سەرەتادا کە گوێبیستی ئەوە بوو (ئەمریکا و روسیا) بڕیاری کشانەوەی هێزە سەربازییەکانیان داوە، (ئەردوغان) بەبێ شەرمی کەوتە دوان لە میدیاکان و گوتی “ئەوەی بڕوای بەوەیە کە چارەسەر بە هێزی سەربازیی ناکرێت، با خۆی هێزە سەربازییەکانی لە سوریا بکشێنێتەوە”. بەڵام دوای کۆبونەوەی “رەجەب” لەگەڵ “پوتین”، تورکیا هەڵوێستی گۆڕاوە بەرامبەر بەو ڕێککەوتنە، کە ئەمە ئاماژەیەکە ئەو ڕێککەوتنە دەبێت بڕگە نهێنیەکانی بە دڵی ئەو بێت، کە بێگومان هیچ شتێک نییە بە دڵی “رەجەب” بێت ئەگەر بەرژەوەندیی نەتەوەیی کوردی تیاددا دیاری کرابێت!
لەو ڕێککەوتنەی ئەمریکا و روسیا دا، دیار نییە کە هەژماریان کردوە یان نا بۆ ڕاوبۆچوونی پارت و گروپە چەکدارەکانی کە بە سونی ناسراون لە ناوچەکە و “سعودیە و وڵاتانی کەنداو و ئوردن و مسر” پشتیوانییان لێ دەکەن، و هەر یەک لەو گروپانە لە ناوچەکە خۆیان بە خاوەنی ناوچەیەکی جوگرافیای دیاریکراو دەزانن؟ هەروها لەو ڕێککەوتنەدا ڕوون نییە کە چارەنووسی کەمە نەتەوەکانی نێو سنووری جوگرافیای “سوریا” ئاییندەیان چۆن دەبێت؟ نمونە نەتەوەی کورد.

لە سەرەتای دوو هەزارەکان، گۆڕانکاری بنەڕەتی ڕوویاندا لە دەسەڵاتی کۆمەڵێک لە سەڕۆکە خوێنمژ و دیکتاتۆرەکانی وڵاتانی “رۆژهەڵاتی ناوڕاست”، لە ئەنجامی گۆڕانی بەرژەوەندیی و ئیکساپایەر بوونی ویست و خواستی زلهێزەکان بۆ ئەو جۆرە کەساییەتیانە.
زۆرینەی سادە، خەڵکی سەر شەقام، لەو وڵاتانە ئەو کات هیوا و ئاواتی زۆریان لەسەر ئەو گۆڕانکاریانەدا بینا کرد. چاوەڕوان بوون کە رووخانی ئەو دیکتاتۆرانە و هاتنی زلهێزەکان، کۆتای بە ناسەقامگیریی سیاسیی بهێنێت و باری ئابووریی باشتر بکات و ژیانێکی پڕ لە بەختەوەریی و خۆشگوزەرانی فەراهەم بکات بۆ میللەتانی ئەو ناوچەیە! یەکێک لەو میللەتانە، نەتەوەیی “کورد” بوو لە باشووری وڵات کە خوێندننەوەی بۆ دۆخەکە وابوو کە رۆژی ڕووناک هەڵهات و کۆتایی هێنا بە شەوەزەنگ و ژیانی پڕ لە نەهامەتیی وە سەرانی پارتی و یەکێتی بە جۆرێک سیاسەتییان کردەو و پەیوندییە دەرەکییەکانیان ئیدارە داوە کە مسۆگەری هێنانە دی خەونی لەمێژینەیان بێت کە ئەویش “ئازادی” و دیاری کردنی سنووری جوگرافیای کوردستانە!

ئەمڕۆ، هەمان ئەزمون دووبارە بۆتەوە، “واشینگتۆن” و “موسکۆ”، دوای بە کوشتنندانی ملیۆنان مرۆڤی بێتاوان، گەیشتوون بە قۆناغی دابەشکردنی پشک، لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوڕاست”دا بە تایبەتی لە “سوریا” و “عیراق”. لە دەرئەنجامدا ڕوون نییە کە چارەنووسی میللەتانی سوریا چۆن دەبێت! سیستەمیی دەسەڵاتیی سیاسیی چ جۆر سیستەمێک دەبێت و چی کەسانێکی گەندەڵ دەهێنرێنە پێشەوەو دەبن بە خاوەن دەسەڵات و خۆ ڵێهەڵدەکەن لە دزی و بە پراکتیک کردنی بەدڕەوشتی وەک (عیراق) ی ئەمرۆ ئاسا!
لە ئەنجامی شەڕفرۆشتن و گرفتەکان و تەماح و بەرژەوەندییەکانی زلهێزەکان لە سەر ئاستی دنیا و وڵاتانی ناوچەکەی وەک “تورکیا و ئیران” و هەڵگیرساندننی جەنگ، نەتەوەی کورد، دووچاری نەهامەتیی و سەرگەردانیی بوو، لە هەمان کاتدا وەک هێزێکی چەکداری کارێگەر بەشدار بوو لە جەنگی دژ بە “داعش” و خاوەن شەهید و قوربانییەکی زۆرە، بەڵام لەو ڕێککەوتنەدا ڕوون نییە کە ئایا چارەنووسی نەتەوەیی کورد لە “سوریا” ئاییندەی چۆن دەبێت؟ وە ئایا هەژمار دەکرێت بۆ گوتە و خواست و ئارەزووەکانیان!؟ یان نا؟

روسیا، بۆ پێکانی ئامانجە ئابووریی، سیاسیی و سەربازییەکانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا مەبەستیەتی ببێت بە تاکە هێز کە هەموو دژەکان لە ژێر چەتری خۆیدا کۆبکاتەوە. چاودێرانی سیاسیی پێیان وایە هەنوکە “روسیا”، پەیوەندییە دیبلوماسییەکانی بە شێوەیەک پیادە کردوە کە خەریکە دەبێتە تاکە زلهێز لە ناوچەکەدا کە سەڕۆکی وڵاتانی ئەو ناوچەیەی لە فەلەکیی خۆیدا دەخولێنێتەوە و بە ئاسانی دەستی “روسیا” لە هەموو رووداوەکان، رێککەوتنەکان و گرفتەکاندا دەبێنرێت.
سەرکەوتنی پەیوەندییە دیبلوماسییەکانی “روسیا” لەگەڵ سەڕۆکی ئەو وڵاتانە بە خۆرایی نییە، بەڵکو،”روسیا” خوێندننەوەی بۆ بارودۆخەکە کردوە و میدیا و هێزی ئابووریی و سەربازیی روسی بۆ ئەو مەبەستە خستۆت گڕ بۆ ئەوەی کاردانەوەی زیاتری هەبێت لەسەر دۆستەکانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا. لە دەرئەنجامدا هەنوکە تێبینی دەکرێت کە پەیوەندیی “روسیا” لەگەڵ ئیران، تورکیا و ئیسرائیل و سوریا و چەند وڵاتێکی تر باشە وە “روسیا”، دوور نییە لە داهاتویەکی نزیکدا ببێت بە ناوبژیوان لە نێوان سوریا و ئیسرائیل!
لە سەرتای هەڵگیرساندنی جەنگ تا هەنوک کە بۆ شەش ساڵ دەچێت، سووریا کاول بوو بە ملیۆنان خەڵکی بێتاوان بوون بە قوربانی و دەربەدەر بوون بەڵام “روسیا” نەیهێشت هاورێ دێریەنەکەی کە “ئەسەد”ە بروخێت. پلە یەکی خوازەکانی روسیا مانەوەی “ئەسەد” بوو لە دەسەڵات، وەک کەسێک کە دەسەڵاتەکانی بەکاردەهێنێت بۆ پارێزگاری کردن لە بەرژەوەندییەکانی “روسیا” لە ناوچەکە.

پاراستنی “ئەسەد” تەنیا پێویستی بەوە نەبوو کە “رووسیا” دژ بە “ئەمریکا” بوەستێت، بەڵکو پێکانی ئەو مەرامە پێویستی بەوەش هەبوو کە رووسیا ڕووبەڕووی چەند گروپێکی تر ببێت وەکو “ئەلنوسرە و ئەلقاعیدە وە ئەو گروپە چەکدارە میانڕوانە کە ئەمریکا یارمەتی دەدان و مەشقی سەربازیی پێ دەکردن”. ئەوە لە کاتێکدا بوو کە لە سەرتای جەنگی دژ بە “داعش” “ئەسەد” تەنیا ٢٠% تا %٢٥ لە خاکی سوریای لە ژێر دەسەڵاتدا بوو. روسیا روخانی “ئەسەد”ی پێش تەواو بوونی جەنگی دژ بە “داعش” قبوڵ نەبوو بەهۆی ئەوەی لە سەرەتای جەنگەوە “روسیا” لە رێگەی پاراستنی “ئەسەد” هێز و هەیمەنەی خۆی پیشانی دەوروبەر دا و بە رووخانی “ئەسەد” غروری “روسیا” دەڕوشا، لەگەڵ ئەوەی کە روونە خەونی “روسیا” زۆر لەوە گەورترە کە تەنیا پارێزگاری لە مانەوەی “ئەسەد” بکات و تەنیا چاوی بڕیبێتە “سوریا”!
روسیا، بە درێژایی مێژوو پلانی داڕشتووە بۆ بەرژەوەندییە سیاسیی، ئابووریی و سەربازییەکانی لە دنیای سێیەمدا. بۆ ئەو مەبەستە لەسەر دوو ئاست کاری کردوە، یەکەم، لەسەر ئاستی بەکارهێنانی نەتەوەکان لە رێگەی کۆنتڕۆڵ کردنی جوڵانەوە سیاسییەکانیان بە رێگەی سەرکردەکانیان. دووەم، لە رێگەی پروپاگەندە کردن بۆ “ئایدۆلۆژیایەکی فکری سیاسیی فەلسەفی” تایبەت بە پشتبەستن بە فکر و ئەزمونی “مارکس و لینین”ی، بە گروپ کردنی خەڵک و کۆکردنەوەیان و دروست کردنی ئەحزابی وەکو “ئەحزابی شیوعی” وەک پارتێکی عەقائیدی و ناساندنی بە نێو پێکهاتەکانی نێو کۆمەڵگەی دنیای سێیەم و گرتنی جڵەوەکە بە دەستی خۆی لە رێگەی کۆنتڕۆڵ کردنی سکرتێر و کەساییەتی یەکەمی ئەحزابی شیوعی لە جیهانی سێیەمدا.

گومانی تیاددا نییە “روسیا” لە وڵاتانی سەرماییەداریشدا هەوڵیداوە بۆ دامەزراندننی ئەحزابی شیوعی بەڵام بەهۆی بارودۆخی سیاسیی و ئابووریی ئەو وڵاتانە و بوونی دەسەڵات و سیستەمیی دیموکراتی سەقامگیر، “روسیا” نەیتوانیوە سەرکەوتوو بێت لە بەکارهێنانی ئەو پارتانە بۆ بەرژەوەندیی خۆی تا ئاستی پێویست وەکو وڵاتانی ” ئەمریکا، ئوسترالیا، بریتانیا” و دەیان وڵاتی تر. هەروها “روسیا” سەرکەوتوو نەبووە لە دەستتێوەردان لە کاروباری ناوەخۆی ئەو وڵاتانەی کە توانیوییانە لەسەر پێی خۆیان ڕابووەستن و خاوەن دەسەڵاتی سیاسیی ئابووریی سەقامگیر بن نمونە وەک “چین” و “یابان”.
مۆسکۆ، لە جیهانی سێیەمدا تا رادیەکی باش توانیویەتی بە مەرامە سیاسیی و ئابوورییەکانی بگات، بەهۆی باری نەلەباری ئەو میللەتانە و هەژاری و جەنگ و بوونی حاکمی دیکتاتۆر و ناجێگیری سیستەمی دەسەڵات، زەمینە زیاتر لەبار بووە بۆ “روسیا” کە بتوانیت خۆی لە کاروباری ئەو میللەتانە هەڵقوڵتینێت و سوومەند بێت لە سامانە سروشتییەکانی ئەو وڵاتانە و بەکاریانبهێنێت بۆ بەرژەوەندییەکانیان نمونەی زیندو وەک “ئەفریقا” و “رۆهەڵاتی ناوەڕاست”.
روسیا، بەهۆی شوێنی جوگرافیا و هاوسنووری لەگەڵ رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا و بوونی ناسەقامگیری سیاسیی و ئابووریی و بوونی شەڕی مەدەنیی و دەسەڵاتداری دیکتاتۆر لەو ناوچەیەدا زەمینەیەکی لەباری رەخساندوە بۆ روسیا کە بۆ خەونە ئابووریی، سیاسیی و سەربازییەکانی لەو ناوەچەیەدا کاربکات و هەوڵبدات دەستی بگات بە خاڵە ستراتیژییە جوگرافییەکانی ئەو ناوچەیە بۆ نمونە “دەریای ڕەش”.

بۆ زیاتر لە سەدەیەک دەچێت “روسیا” لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا بۆ بەرژەوەندییەکانی یاریکەرێکی باش بووە و دەستێکی باڵای هەبووە لە چاڵ هەڵکەندن بۆ میللەتانی ناوچەکە، تا دەگات بە هەموو ئەحزابە شیوعیەکانی ئەو ناوچەیە کە دۆست و لایەنگری سۆڤیەت بوون و متمانەی خۆیانیان پێ بەخشیبوو بەوەی کە “روسیا” دژی ئیسرائیلە، دژی ئیستعمارە، دژی نەتەوە پەرستییە، دژی ئایین و خورافیاتە، دژی سەڕۆکە دیکتاتۆرەکانی ناوچەکەیە وە بە هەڵگرتنی دروشمی بریقەداری وەک بەرەو “سۆشیالیزمی و کۆمۆنیستی و بونیاتنانی دیکتاتۆرییەتی پرولیتریا” و دژ بە سەرمایەداری دا فڕیوی دابوون و ئەوانیش بە گژ سەڕۆک و دەسەڵاتدارە دیکتاتۆرەکاندا دەچوون، کە لە دەرئەنجامدا بە هەزارانیان لە ژێر ئەو دروشمەدا لە سێدارە دران و “روسیا”، ئاوڕێکیی لێنەداوە!
مۆسکۆ، لە پێناو بەرژەوەندییەکانی، لە دنیای سێیەمدا دەستێکی باڵای هەبووە لە دروست کردن و بە قەبە کردن و بە جەماوەر کردنی” ئەحزابی شیوعی” بە تایبەتی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا. دواتریش وەک فشار ئەو هێزە جەماوەرییەی بەکارهێناوە بەرامبەر بە دژەکانی بۆ سەپاندنی مەرجە ئابووریی، سەربازیی و سیاسییەکانی، ئینجا کە ئەمەی بۆ چۆتە سەر پشتی لەو هێزە جەماوەرییە کردوەو بە دەستی هەمان دیکتاتۆرەکانی ناوچەکە بە قەلاچۆ کردنیانی داوە، وەک “حزبی شیوعی عیراقی، حزبی شیوعی میسری، حزبی شیوعی سودانی، حزبی شیوعی لیبی، حزبی تودەی ئیرانی، حزبی شیوعی لیبی حیزبی کۆمۆنیستی تورکی” بە دەیان ئەحزابی شیوعی تری وڵاتانی ناوچەکە!

روسیا، یاری بە چارەنووسی وڵات و نەتەوەکانی تریش کردوە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نمونە “کوردستان”ی داگیرکراوەیش یەکێک بووە لەو وڵاتانەی کە “روسیا” قسوری پێنەکردەوە لە یاریکردن بە چارەنووسی بزوتنەوە سیاسییەکانی و خواستە نیشتمانیی نەتەوەییەکانی، دامرکاندن و بەرەو هەڵدێر بردنی شۆڕشەکانی. ئەزمون و مێژوو پێمان دەڵێن ڕیککەوتوە کە “روسیا” هۆکاری سەرەکی بووە لە دامرکاندنی بزوتنەوەی رزگاری خوازی کورد نمونە “کۆماری مهاباد” و “ڕێککەوتنی ١١ی ئازاری ١٩٧٠”.
هەنوکە، چاودێرانی سیاسیی لە سەر ئاستی جیهان، شێکرەوە سیاسییەکان پێیان وایە کە “روسیا” توانیویەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا پەیوەندیە دیبلوماسییەکانی بەرەو پێشەوە ببات کە لە ئەنجامدا پێگەی بەهێز بووەو وە دوای تەواو بوونی جەنگی دژ بە “داعش” هەوڵدەدا مەرجی خۆی بسەپێنێت. کە بێگومان کوردیش یەکێکە لەو نەتەوانەی کە لە ناوچەکە کە چارەنووسی دەکەوێتە ژیر دەستی “روسیا”! وە پێش وەخت “روسیا” لەگەڵ نەیارانی “پرسی کورد” دۆستە!

لە دەرئەنجامدا دەردەکەوێت کە بەکارهێنانی کارتی ” روسیا” و ئاماژەدان بە “ئەمریکا” لە هەڵبژاردنی ئەو بەرەیە وەکو فشارێک بۆ دەستکەوت و سەپاندنی مەرج بەسەر “ئەمریکا”دا هەنوکە ئەو خوازە لە قەبارە و ئەندازەی پارتە کوردییەکاندا نییە بە تایبەتی لە باشووری وڵات، وە ئاشکرایە کە “روسیا” هەنوکە و لە ئاییندەش بەرژەوەندییە ئابووریی و سەربازییەکانی لە چاوی عەبادی، ئەسەد، روحانی و ئەردوغان دا دەبینێت.

———————————
سەرچاوە:

http://iiss.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/05679327908457338#.WgOYX0lrzs0/
The Soviet union in the international system of the 1980s
Foreign relations of Russia
http://www.businessinsider.com/russia-middle-east-strategy-explained-2017-10?IR=T
https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-10-03/putin-is-now-mr-middle-east-a-job-no-one-ever-succeeds-at
http://crhsgg-studentresources.wikispaces.umb.edu/file/view/Alzaabi%2C+NouraDemocracy+in+MENA_NouraAlzaabi.pdf
http://www.theisraelproject.org/episode_46_a_cold_war_in_a_simmering_middle_east?gclid=EAIaIQobChMIo_-X0q2w1wIVVyQrCh3iGwHUEAAYASAAEgKM-PD_BwE

عیراق، عیراقی تورکیا و ئیران نییە، ئەوەی هەنوکە باڵا دەستە لە عیراق تەنیا ئەمریکایە کە هێزی سەڕەکی و بڕیاردەری یەکەمە لە چارەنووسی عیراق. ئەمریکا بۆ تورکیا و ئیران، خوێنی ئەمریکییەکانی نەڕشتوە لە سەر خاکی عیراق و سووریا تا دەسەڵاتدارانی ئیران بە ئاشکرا لە میدیاکان ڕایبگەیەنن کە ئەوان مەبەستیان تەنیا سەپاندنی هەیمەنەی ئیران نییە لە عیراق، بەڵکو ئەوان چاویان لە دەرامەتی بیرەنەوتەکانی ئەو وڵاتیە بە تایبەتی دەرامەتی نەوتی باشووری کوردستان.

ئەمریکا، لە عیراق و رۆژهەڵاتی ناوڕاستتدا پلان و ستراتیژیەتی ئەمریکی هەیە، کە لە خزمەت سیاسەت و بەرژەوەندیی هیچ زلهێزێکی ناوچەیی وەک ئیران و تورکیا کار ناکات. بەو مەبەستە بۆ پێکانی مەرامە سیاسیی و سەربازیی و ئابوورییەکانی، ئەمریکا لە هەر وێستگەیەکی تایبەتییدا کۆمەڵێک کەساییەتی و پارت و حکومەتی ناوچەکە وەک ئامراز بەکاردەهێنێت بەڵام لە قۆناغێکی تر و وێستگەیەکی تردا هەڵبژاردەکانی بۆ کردن بە ئامراز گۆڕانیان بەسەردادێت وە ئەگەر هەنوکە ئەمریکا بۆ هەندێ مەرامی تایبەتی نزیکبوونەوەی هەبێت لەگەل سەرانی تورکیا و ئیران ئەوا لە هەمان کاتتدا لەسەر سەدان بابەتی چارەنووسازی تر دژ بە هەر دووکیانە بە تایبەتی لە سەر دەرامەتی نەوتی عیراق و سووریا و سەپاندننی هەیمەنەی سیاسیی و سەربازیی و ئابووریی تر لە ناوچەکە.

ئەمریکا خوازیار نییە هیچ زلهێزێکی ناوچەیی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا بە قەبەیی و زەبەلاحی بمێنێتەوە بە تایبەتی “تورکیا و ئیران” وە هەوڵبدەن پەلوپۆ بهاوێژن و دەسەڵاتەکانیان فرەوانتر بکەن لەوەی کە ئیستا هەیە کە لە ئەنجامدا ئەوەندە بەهێز بن” ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و فارسی” دووبارە ببێتەوە و بتوانن لە ناوچەکە جگە لە سوپای فەرمیی ئیمپراتوریەتەکەیان، ببن بە سەڕۆکی سەددان گروپی تیرۆرستی تر و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا بخەنە مەترسی و ئەمریکا دەرەقەتیان نەیەت. لە رۆژی پێنجشەمەی رابردوو لە چاوپێکەوتنێکدا لە موئەسەسەی بەرەنگاری کردن لە دیموکراتیەت، مایک بومبیو بەرێوە بەری “سی، ئای، ئەی” ئەمریکی ڕاگەیاند ” ئیران کاردانەوەی ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر کۆمەڵێک گروپی وەک حزبوڵای لبنانی، هوتسی یەمنی و میلیشیای شیعی وە ئەمڕۆ کاردانەوەی ڕاستەوخۆیان هەیە لە باکووری عیراق” وە مایک ئاماژە بەوە دەکات کە دەبێت ” وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەبێت کۆسپ و تەگەرە بخەنە پێش ئیران و رێگری بکەن لەوەی کە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا موغامەرات بکات”.
لە دەر ئەنجامدا دەردەکەوێت ئەمریکا وای دەبینێت کە چەندێک ئەو دوو وڵاتە بچووک ببنەوە ئەوا زیاتر لە بەرژەوەندیی وڵاتەکەی ئەوانە.

بە دەستتێکەڵاو کردنی ئیران لەگەڵ چەند سەرکردەییەکی خۆفڕۆشی کورد لە عیراق مانای ئەوە نییە ئیران دەتوانێت بەرەنگاری هێز و بەرژەوەندییکانی ئەمریکا بێت لە ناوچەکە. ئەمریکا و دنیا زانیارییان هەیە دەربارەی ئەوەی کە ئەو چەند سەرکردە خۆفڕۆشە تا سەر ئێسقان لە گەندەڵی گلاون و متمانەی گەلەکەیان مسۆگەر نەکردەوە و نوێنەرایەتی میللەتی کورد ناکەن لە باشوور، هەروها لە سروشتی میللەتی کورد گەیشتون کە ئەو سەرکردە خۆفڕۆشانە ناتوانن لە نیو میللەتی کورددا گروپی وەک حزبوڵا، حەشدی شەعبی و هویەتس بۆ ئیران دروست بکەن بەهۆی ئەوەی خواز و داواکاری میللەتی کورد خواز و ئامانجی نیشتمانیی و نەتەوەیین نەوک ئاینیی و مەزهەبی.

پلانی ئیدارەی ئەمریکا دوو خاڵی سەڕەکی هەیە کە بۆتە جیگە نیگەرانی ئەمریکا کە هەنوکە لە سەروبەندی کۆتای جەنگی داعش دا کە فۆکەیسی خۆی خستۆتە سەری بە پلەی یەکەم کێشەی “کۆریای باکوور” و ئیران بە تایبەتی “ڕێککەوتنی ئەتۆمی نێوان ئەمریکا و ئیران”. کە ئیدارەی ترامپ لە یەکەم رۆژی کاربەدەستبوونیان نیگەرانی خۆیان ڕاگەیاند بەرامبەر بەو ڕێککەوتنە و دەسەڵاتدارانی ئیران ئەو ڕاستییە باش دەزانن.
تورکیا، ئەمرۆ ئەگەر لە رێگەی ماڵی بارزانی توانیبێتی هەندێک لە پلان و نەخشە گڵاوەکانی دژ بە نەتەوەیی کورد بخاتە بواری کار پێکردن وە لە هەوڵی بە کۆمەڵ بە کوشتنندانی نەتەوەیی کورد بێت و چەند تورکمانێکی نێو کوردستان بکا بە بیناغەی داکوتانی دەسەڵاتانەکانی و چەسپاندنی بۆ سەرخستنی بەرژەوەندییە سەربازیی و ئابوورییەکانی و دژایەتی کردنی نەتەوەیی کورد و مافە ڕەواکانی وە هەوڵدان بۆ پانتاو کردنی سنووریی جوگرافیای تورکیا لە ئەگەری دارشتنەوەی سنووری جوگرافیایی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە لایەن زلهێزەکانی دنیا بە تایبەتی لەلایەن ئەمریکا و تەقەلاکانی لە ئێستاوە بۆ دەستکەوت و پشک لەو داڕشتن و دابەش کردنە، ئەوا بێگومان خەیالی خاوە! ئەگەر نەتەوەی کورد لە باشوور نەبێت بە خاوەنی نیشتمانی خۆی ئەوا بێگومان ئەو سەردەمەش بەسەرچووە کە تورکیا مرغی لێخۆشبکات و زلهێزەکانی دنیا ئەو هەلە بۆ تورکیا برەخسێنن و ببێت بە خاوەنی پارچەیەکی تری کوردستان!

ئیران، هەنوکە بە کڕینی خێزانی تاڵەبانی و دارودەستەکانیان، بردنی تاجەگولێنە بۆ سەر گۆڕەکەی “تاڵەبانی” ، هەڵڕشتنی ئیمکانات لەبەردەم خێزانی تاڵەبانی و چاوپۆشی کردن لە گەندەڵی و دزینی نەوتی کوردستان و بە تەنکەر ناردن و تێپەڕاندنی بە نێو خاکی وڵاتەکەیدا، بەڵێنندان بە “هیرۆ و کوڕەکان و زڕ ماڵە خەزورانی” کە لە دوای شەڕی دژ بە کورد لە بەرواری ١٦/١٠/٢٠١٧دا توانای ئەوەی هەیە باشوور بکات بە دوو هەرێم و ئەوان بە حاکمی ئەو پارچەیە بهێڵێتەوە. ئەوا ئەو بۆچوونە لە خۆهەڵخەڵەتاندن بەولاوە هیچی تر نییە هەموو ئاماژەکان دەریدەخەن کە خۆری کۆماری ئیسلامیی ئیرانی لە ئاوابوونە. قسەکەری فەرمیی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لە چەند میدیایەکدا دەڵێت ” لە زیاتر گرژ بوونەوەی ناکۆکییەکانی ئەو دواییەدا براوە تەنیا هێزی توندڕەوی داعش و هێزی پاسەوانی کۆماری ئیسلامیی ئیرانە، کە هەموو لایەک پێویستە رێگری لەو ئەنجامە بکەین”. هەروها وەزیری دەروەی ئەمریکا رێکس تێلرسن لە میانی کۆنگریەکی هاوبەشدا لەگەڵ وەزیری دەرەوەی سعودییە رایگەیاند” ئەگەر عێراق لەژێر هەیمەنەی ئێران دەرنەچێت تووشی كێشەیەكی گەورە دەبێت”.

—————————–
سەرچاوە:

https://www.cnbc.com/2017/10/22/us-pushes-saudi-arabia-iraq-on-united-front-to-counter-iran.html
https://www.cnbc.com/2017/10/19/us-can-make-it-harder-to-do-business-with-iran-cia-chief-mike-pompeo.html
http://dailycaller.com/2017/10/19/cia-director-confirms-iranian-revolutionary-guard-corps-commander-was-in-kirkuk/
https://www.voanews.com/a/fears-iran-is-could-be-big-winners-clashes-kirkuk/4074887.html

ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣دا کاتێک کە “سەدام”ی پەت کرد و دواتر بە فەرمیی داگیر کردنی عیراقی راگەیاند، ئەو هەڵوێستەی ئەمریکا بۆ بەرژەوەندییە ئابووریی و سەربازییەکانی خۆی بوو وە بەلایەوە گرنگ بوو کە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوڕاستتدا هەیمەنەی خۆی بسەپێنێت. واتە ئەمریکا ئەو ماندووبوونەی بۆ رزگار کردنی گەلانی عیراق یان بەرژەوەندیی نەتەوەیی کورد ئەنجام نەدا وە بۆ ئەوە نەبوو کە ئیران ببێت بە حاکمی عیراق و تورکیا بە بێ ماندوو بوون لە شیلاوەکەی هەڵنۆشێ!
دوای کۆڕەوی بەهاری ساڵی ١٩٩١ بە تایبەتی دوای ئەوەی ئەمریکا رژێمی بەعسی رووخاند لە ساڵی ٢٠٠٣ وە، لەو کاتەوە گوتە و دەسەڵاتی ئیران لە دەستێوەردانی کێشە و رووداوە ناوەخۆیەکانی عیراق بووە بە دیاردەیەکی زەق. هەر کەسێک بە سەڕۆک کۆمار و سەرۆک وەزیرانی عیراق دەستنیشان کرابێت پێشوەخت و پێش هەڵبژاردنەکان رەزامەندی ئیرانی بۆ وەرگیراوە، وەکو “جەلال تاڵەبانی، فوئاد مەعسوم، مالکی و عەبادی”.

زۆرن ئەوانەی کە پێیان وایە زۆری ڕێژەی شیعە لە عیراق و بەهێزی هەستی مەزهەبی لە لایەن ئەو پێکهاتەیە هۆکاری وابەستە بوونیاننە بە ئیران کە وەک وڵاتێک لە ناوچەکەدا بە سەڕۆک و دەمڕاستی شیعە ناسراوەو هەوڵدەدا بۆ سەرکەوتنی ئەو مەزەهەبە لە ململانێی نێوان شیعە مەزهەب و سوننە مەزهەب دا. ئەم بۆچوونە رەنگە ڕاستی تێدا هەبێت بەڵام هەموو شتێک نییە!

بۆ ئیران مەسەلەکە تەنیا بڕوا بوون بە مەزهەبێکی دیاریکراو نییە، مەسەلەی ئابووریی و بەرژەوەندیی و سەپاندنی هەیمەنە و دەسەڵاتی ئیران لە ناوچەکە دا گرنگە وە پاراستنی پێگەی ئیران وەک زلهێزێکی ناوچەیی بۆ ئەوان جێگە مەبەستە، ئەمە لوبی مەسەلەکەیە. بۆ پێکانی ئەو مەبەستە ئیران هەستی شیعە مەزهەب بەکار دەهێنێت بۆ دروستکردنی پێگەی جەماوەریی لە عیراق. بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستییە ئەگەر ئاوڕێک لە “هەرێم” بدەینەوە دەبینین ئیران بە ئەندازەی ئەوەی لە ناوەڕاست و باشووری عیراق دەسەڵات و گوتەی هەیە لە کوردستان دە ئەوەندە، لە کاتێکدا میللەتی کورد کێشەی مەزهەب و ئاینیی نییە کێشەی کورد کێشەی نیشتمانیی و نەتەوەییە.

لە دوای “جەنگی کەنداو” و بە تایبەتی لە ساڵی ٢٠٠٣ وە ئەمریکا راستەوخۆ بوو بە لایەنێکی کارێگەر لە بەلادا خستنی کێشەو رووداوە سیاسیی و سەربازییەکان لە عیراق. بۆ ئەو مەبەستە کات و پارەیەکی زۆر و ماندوو بوونیکی بێهاوتای خستە گڕ. ئەمریکا ئەو هەوڵانەی بۆ ئەوە نەبوو کە ئیران و تورکیا سنووریان بۆ ئاواڵا بکرێت و ببن بە حاکم و دەسەڵاتدار و دەمڕاست لە عیراق و توانای ئەوەیان هەبێت زۆربەی سەرانی پارتە سیاسییەکان لە فەلەکی خۆیاندا بخولێنەوە. ئەم خاڵە بۆ ئەمریکا مایەی نیگەرانییە وە فەشەلی خۆی تیاددا دەبینێت!

گەشە کردنی دیاردەی گەندەڵی سەرانی پارتەکان و کەسایەتییە عیراقیەکان دوای کۆنتڕۆڵ کردنی عیراق لە لایەن ئەمریکا وەک دزی، خۆ دەوڵەمەند کردن و هێنانە پێشێ هاوسەر، کوڕ و خزم وکەسییان بۆ کاییەکانی دەسەڵاتی نێو حکومەت و نێو پارتەکان، بێ گومان ئەمریکاش ئەم دیاردانە تێبینی دەکات بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تا کاتی پێویست بەکاریان دەهێنێت بە گوێرەی قۆناغی پلان و ستراتیژییەتی نیشتمانیی و نەتەوەیی خۆی. هەروها گەندەڵی کەساییەتی و سەڕۆک پارتە سیاسییەکان لە دوور و نزیک زەرەری نییە بۆ بەرژەوەندیی ئەمریکا وە کاردانەوەی نابێت لە سەر ناوبانگی ئەمریکا. مەسەلەی هەڵبژاردنی سەرکردەی خاوەن پرنسیپ و بەها بەرزەکان یان دڵسۆز بۆ پرسی نیشتمانیی و نەتەوەیی عیراق یان پرسی کورد سەنگی مەحەک نییە بۆ مسۆگەر کردنی پشتیوانی ئەمریکا. لە لایەکی تر ئەمریکا تا هەنوکە کات ناکوژێت بە پەروەردە کردنی ئەو کەسانە و میللەتانی ئەو ناوچەیە، ئەمریکییەکان تەنیا کات دەدن بە ڕاهێنانی سەربازیی و بەکارهێنانی ئەو سەرمایە مڕۆیە لەو ناوچەیەدا وەک هێزی زەمینی پیادە و کردنی بە کەوا سووری بەر لەشکر لە شەڕەکانی دژ بە داعش دا.

ئەمریکا پلان و ستراتیژیەتی بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی عیراق و ناوچەکە تەنیا بۆ ئەمڕۆ نییە، بەڵکو دەیەوێت بۆ ئاییندەش عیراق هەر لە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیدا بێت. ئەمریکا دەرک بەوە دەکات کە ئیران و تورکیا دوو زلهێزی ناوچەیین و ئەجێندای تایبەتیان هەیە کە عیراق بکەوێتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان، بۆ ئەو مەبەستە هەر دوو لایان لە هەوڵی ئەوەدان کە دەسەڵاتدارانی هەرێم و کەمە نەتەوەکانی نێو عیراق بۆ ئەو مەبەستە بەکار بهێنن.

تورکیا مەبەستیەتی لە هەرێم دەسەڵاتی تەواوی هەبێت نەک تەنیا بۆ مەسەلەی دەسکەوتی ئابووریی بەڵکو بۆ لێدان و دژاییەتی کردنی یەپەگە و پەکەکە، هەوڵدان بۆ تێکدانی هاوپەیمانییەتی نێوان “پارتی یەکێتی دیموکرات” و ئەمریکا.

ئیدارەی ترامپ، لە سەرەتای کار بەدەستبوونیان لە کۆشکی سپی، لە چەند خاڵێکدا “پلانی پارێزگاری کردن لە ئاسایشی نیشتمانیی و نەتەوەییان” داڕشت، وەکو سیاسەتییان بەرامبەر بە ئیران و ددانیان نا بەوەی کە ڕێککەوتنی ئەتۆمی نێوانی ئەمریکا و ئیران کە لە کاتی ئیدارەی “ئۆباما” دا واژۆی لە سەر کرابوو لە بەرژەوەندیی ئاسایشی نیشتمانیی و نەتەوەیی ئەمریکا دا نییە وە”ترامپ” هەر زوو لە وتارەکانیدا ئاماژەی بە نیگەرانی وڵاتەکەی دا بەرامبەر بە دەسەڵاتی ئیران لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. مەسەلەیەکی تر مەترسی کۆڕیای باکور بوو کە هەنوکە پەیوەندییان لە خراپترین قۆناغدایە لەگەڵ ئەمریکا. کێشەیان لەگەڵ رووسیا و مەترسییەکانی. جەنگی دژ بە داعش و دژاییەتی کردنی “ئەسەد” لە سووریا، ناتەبایی لەگەڵ تورکیا و گەشەکردنی ئابووری “چین” و گەلێک بابەتی تر.

ئەمرۆ لە عیراق هەر هەنگاوێک کە لە چوارچێوەی “پلانی پارێزگاری کردن لە ئاسایشی نیشتمانیی و نەتەوەیی” ئەمریکا دا دەربچێت، یان ببێتە هۆکاری دروست کردنی کۆسپ لە بەردەم بە ئامانج گەیشتنی ئەو پلانە دارێژراوە، بێگومان ئەمریکا پشتیوانی ناکات.

ئەمریکا بۆ دژایەتی کردنی ئیران و تورکیا بەرژەوەندیی لەوەدایە کە کێشە و گرفتی نێوان سونە و شیعە و عەلەوییەکان لە پەرەسەندنندا بێت وە خاڵی هاوبەش دروست نەبێت لە نێوانیان کە ببیتە هۆی یەکگرتنیان. ئەمریکا دەرک بەوە دەکات کە یەکێک لەو مەسەلانەی کە هەموو لایەکیان لەسەری کۆک دەبن و یەک دەگرن مەسەلەی “پرسی کورد و سەربەخۆیی نەتەوەی کوردە” لە ژێر دروشمی پاراستنی یەکێتی عیراق و پاراستنی ئەمن و ئاسایشی ناوچەکە. لە دەرئەنجامدا ئیران دەسەڵاتی لە جاران زیاتر دەبێت لە عیراق، تورکیا لە هەرێم وە خاڵی هاوبەش و نزیک بوونەوە دروست دەبێت لە نێوان عیراق، سوریا، تورکیا و ئیران. کە ئەمریکا نایەوێت ئەوە روو بدات ئەمەش هۆکاری ئەوەیە کە ئەمڕۆ ئەمریکا نیگەرانی خۆی دەردەبڕی بەرامبەر بە ئەنجامدانی “ریفراندۆم” و دەسەڵاتدارانی باشووری وڵات.

قەواریەکی سیاسیی تر لە باشوور دروست بوو! بە گوێرەی ئاماژەی میدیا کوردییەکان جێگری دووەمی سکرتێری گشتی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان قەوارەیەکی نوێی بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو تۆمارکرد. بە ناونیشانی ” هاوپەیمانیی بۆ دیموکراسیی و دادپەروەریی”.
لە دنیایی مۆدرن و لە ژێر سایەی سیستەمیی دیموکراتی لە دەوڵەتێکی سەربەخۆیی سەقامگیر بووی خاوەن کیان، خاوەن سوپای فەرمیی و ئابوورییەکی بیناغە پتەوی دارێژراو دا، سەرهەڵدانی پارت و تەیاراتی سیاسیی جیا کە رەنگدانەوەی بڕوا و بیروبۆچوون و عەقیدەی جیا بێت و بۆ هاڤرکێ بە مەبەستی زیاتر گەشە پێدانی کۆمەڵگە و وڵات بێت ئەوا ئاساییە و هەرگیز زەرەری نابێت. بەڵام ئەزموونی گەلان و مێژوو پێمان دەڵێن کە “یەکگرتن” یەکێکە لە کلیلە سەرەکییەکانی کردنەوەی دەرگەی سەرکەوتن بۆ وڵاتێکی داگیرکراو و نەتەوەییەکی ژێر دەستی وەک نەتەوەی کورد. بۆیە دروست بوونی لیستێکی تر بۆ بارودۆخی کوردستانی ئەمرۆ لە زیان زیاتر هیچی تری لێ شین نابێت.

مێژووی ئینشیقاقاتی نێو پارت و سەرکردەکانی باشوور سەلماندویانە کە پاش جیابوونەوەی ئەو سەرکردانە لە یەکتر کێشەکانی نێوانیان قوڵتر بووە و دوژمنایەتیەکی سەختر لە جاران لە نێوانیاندا سەری هەڵداوە وەکو دوژمناییەتی نێوان بارزانی و تاڵەبانی کە باجەکەی بریتیبوو لە خوێنی هەزاران هەزار گەنجی کورد. جیابوونەوەی سەرانی حسک و پاسۆک لە یەکێتی بە هەمان شێوە. جیابوونەی باڵی رێفۆرمی نێو یەکێتی و دروستکردنی “بزوتنەوەی گۆڕان” پەیوەندیی نێوان “تاڵەبانی و نەوشێروان”ی گەیاندە خراپترین ئاست و گەیشت بە ڕادەیەک هەر دوو لا ئۆباڵی هەڵە و خەیانەتە سیاسییەکانیان بە مل یکتردا ساغ دەکردەوە! ئەنجامی گرژی نێوان هەردووکیان کێشەی لە ئاست خوارەوەی لایەنگری هەر دوو لادا دروست کرد و تا گەی بە ئاستی شەقام! ئەمرۆ جیابوونەوەی “بەرهەم ساڵح” بەهەمان شێوە دەبێت و لەگەڵ “هێرۆ” دەبن بە دوژمنی سەرسەختی یەکتر و ئەو دوژمنایەتیە دادەبەزێتە ئاست خوارەوەی هەر دوو لا و شەقامی کوردی.

باشووری وڵات دابەش بووە بە سەر دوو زۆنی سەڕەکی کە یەکیان زۆنی زەردە ئەویتریان زۆنی “نیلی/سەوز”ە. ئەو لیست و قەوارە سیاسییانەی کە دروست بوونە لە ناوچەی زۆنی (نیلی/سەوز)ن، واتە لە نێو جەماوەریی گۆران و یەکێتی دا کار دەکەن بۆ بەهێز کردنی پێگەی جەماوەریی کە لە ئەنجامدا ئۆتۆماتیکی دابەش بوونی زیاتر لە نێو جەماوەری ئەو ناوچەیەدا دروست دەبێت کە لە بەرژەوەندیی زۆنی زەردە و کاردانەوەی باش دەبێت بۆی لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوو دا. هەروها سەرهەڵدانی جوڵانەوە و تیاراتی جیا لە ناوچەی زۆنی (سەوز/نیلی)، دەبێتە هۆکاری ئەوەی سەرانی زۆنی زەرد بە جیا مامەڵە بکەن لەگەڵ سەرانی لایەنەکان بۆ هاوپەیمانییەتی دروست کردن چی لە هەڵبژاردنەکان وە چی لە جووت کردنی دەنگەکانیان لە نیو هۆڵی پەرلەمان دا.

دەستتێوەردانی دەرەکیی بە تایبەتی ئیران، تورکیا، سووریا، عیراق و زلهێزەکان. لە دروستبوونی ناتەبایی و سەرهەڵدانی ئینشیقاقات لە نێو پارتەکان و جەمسەرە ناکۆکەکان دا لە باشووری وڵات ڕەگێکی مێژووی هەیە وەکو جیا بوونەوەی جەلالی و مەلای، جیابوونەوەی حسک لە یەکێتی، جیا بوونەوەی ئاڵای شۆڕش لە کۆمەڵەی رەنجدەران، جیابوونەوەی باڵی رێفۆرم لە یەکێتی، شەڕی نێوان پەکەکە لەگەڵ یەکێتی و پارتی، ناتەبایی نێوان پارتەکانی باشوور و رۆژهەڵات. لە باشووری وڵات بووە بە نەریەت ئەگەر هەر لایەنێک هەر سەرکردەیەک سۆز و پشتیوانی هێزێکی دەرەکیی بە جۆرێک لە جۆرەکان بۆ خۆی دابین نەکردبێ و پارەی وەرنەگرتبێت، ئەوا ئەو ئیرادەیەی نەبووە ئەو هەنگاوە بهاوێژێت. لە ئەنجامی ئەو پشتبەستنە بە هێزی دەرەکیی هەر یەکە لای خۆی بووە بە مەقاشی دەستی لایەک کە بۆ ئەجێندای تایبەتی خۆی بەکاری هێناون نمونە ئیران ژیرانە توانی سەرانی حسک، ئیسلامییەکان، پارتی و یەکێتی بەکاربهێنێ و لە ئەنجامدا نەتەوەی کوردی توشی دەیان کارەساتی وەک ئەنفال، کیمیابارانی هەڵەبجە و کۆڕەو کرد. خدر مەرەسەنە لە پەرتوکی ئاوێنەی ڕاستیەکان دا لە لاپەڕە ٢٥٢ دا دەنووسێت (حزب ڵڵای شۆڕشگێر بە ڕێبەری ئەدەهەم بارزانی بە بەرچاوی پارتی دیمورکراتەوە و لە ژێر دەسەڵاتی ئەودا بە رۆژی ڕوناك بە بانەوە بە ماشێنی دۆشکە لەسەر دابەستراو بە هاوکاری رژێمی ئیران لە ناوچەی حەریرو بەحرەک دەچنە سەر نگکە و بارەگاکانی حزبی دێموکرات و زیاتر لە ١٥ کادر و پێشمەرگە شەهید دەکەن).

ئیران، لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی رابردووە وە دەستێکی باڵای هەبووە لە کار کردن بە چارەنووسی نەتەوەکەمان، بەڵام سەرانی پارتەکان بۆ بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان گوێڕایەڵی بوونەو لە فەلەکیدا خولاونەتەوە، لە پەرتوکی ئاورێک بەرگی دووەم لە لاپەڕە ١٠٨دا سەعید کاوە دەنووسێت (ڕێبەرانی کورد بە تایبەتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بە قسەی چەوری نەرمی ئاخوندە کاربەدەستەکانی ئیران، بە خاتری زاڵ بوونی بەسەر ڕکەبەری خۆیدا و بەرژەوەندی تەسکی رێکخراوی، کەوتونەتە ژێر تەئسیری بێ ئەو لاو لای رژیمی ئیران).
تاڵەبانی لە نێو یەکەتییدا مامۆستایەکی شارەزا بووە لە بوون بە بەکرێگراوی هێزی دەرەکیی کە ئەویش وەک پەروەردەی قوتابخانەی “بارزانی” کە “تاڵەبانی” یەکێک بووە لە قوتابیە ژیرەکانی وانەکانی بە جوانی هەرس کردوە و لە جیابوونەوەدا پەیرەوی کردون.
ئەمڕۆ هەمان ئەزمون خۆی دووبارە دەکاتەوە “بەرهەم ساڵح” قوتابی ژێر دەستی تاڵەبانی بەهەمان ڕێچکەی مامۆستاکەی دەرەوات وەک “هێرۆ” ئاسا، پشتیوانی “ئیران”ی مسۆگەر کردوە ئینجا قەواریەکی سیاسیی تۆمار کرد. جۆری مامەڵەی ئیران لەگەڵ قەوارەی سیاسیی تازە هەمان مامەڵە دەبێت کە لەگەڵ پارتە کۆنەکان دا هەیبووە، سەرانی قەوارە تازەکان بەهەمان شێوەی سەرانی پارتە کۆنەکان دەکەونە فەلەکی ئیران و وەک هێزێکی بەکرێگیراو ئیران مامەڵەیان لەگەڵ دا دەکات.

لە چەند ساڵێکی رابردوودا، دیاردەیەکی زەق سەری هەڵداوە لە باشوور، لە ئەنجامی ناکۆکی نێوان سەران و جەمسەرە جیاکانی نێو پارتەکان، ئینشیقاق دروست دەبێت و سەرانی ئینشیقاق وەک هەنگاوی یەکەم بنکەی جەماوەریی هەمان حزب بەکار دەهێنن و هەندێک لە خەڵکی ناسراوی نێو گەنجەکانی باشوور لە نێو پارتە ئیسلامییەکان، چەپەکان، نەتەوەیی و عەقیدەییەکان دەهێنە پێشەوە بۆ بەکارهێنانی جەماوەرەکانیان. ئەم تاقی کردنەوەیە بە زەقی لە نێو “بزوتنەوەی گۆڕان” دا تێبینی دەکرێت، کە ئەمڕۆ هەمان دیاردە لە نێو قەوارەی سیاسیی” هاوپەیمانیی بۆ دیموکراسیی و دادپەروەریی” بەدیدەکرێت! ئەو جۆرە کۆکردنەوەیە لەسەر بیناغەی “دەنگ کۆکردنەوە” یە نەک لەسەر خۆ ماندوو کردن بە پەروەردە کردنی دۆست و لایەنگرانیان و دروست کردنی کەوادیری پەروەردە بوو بە ڕێبازێکی دیارکراو و خاوەن بیروباوەڕی پتەوی شۆڕشگێری و ڕۆحیەتی بەرەنگاری بوونەوە بۆ پرسی نیشتمانیی کە بە شێوەیەکی سروشتی و ئاسایی گەشە بکات و پەلوپۆ بهاوێژێت بە نێو هەموو چین و توێژی نێو کۆمەڵگە و لە دەرئەنجامدا هێزێکی یەکگرتووی لێ بیتە بەرهەم کە پەیوەندیی نێوان تاکەکان لەسەر بیناغەی بەرژەوەندیی و دەنگ کۆکردنەوە نەبێت. ئەو جۆرە کۆکردنەوەیە لە کاتێکی کەم هەڵایەک دروست دەکات، بەڵام لە کۆتاییدا هێزێکی ڕارای لێدێتە بەرهەم کە لە سەر بیناغەی هەست و بەرژەوەندیی، تاکەکان هەڵوێست دەنوێن نەک لەسەر بیناغەی بڕوای پتەو مەبدەئو پرنسیپ. وە سەرانی پارتەکان تەنیا هەوڵدەدەن دڵ و سۆزی خەڵک ڕابگرن نەک بیروباوەر و تێڕاونینییان بۆ مەسەلە نیشتمانیی و نەتەوەییەکان و بابەتە چارەنووسازەکان.

بە درێژای مێژووی هەموو ئینشیقاقەکانی کە روویانداوە لە نێو حزبەکانی باشوور، لە ئەنجامدا هەموویان هاوشێوەی یەکتر کاریان کردوە و لە زەرەر زیاتریان نەبووە بۆ پرسی نیشتمانیی و نەتەوەیی کورد وە لە پەیوەندییە دەرەکییەکانیش دا هەمان ڕێچکەیان گرتۆتە بەر و لە دووبەرەکیی و لێکترازانی خەڵک زیاتر هیچ بەرهەمێکی تریان نەبووە. بۆیە ئەوجارەش لێستێکی تر دەردێکی ترە!

تورکیا و ئێران دژ بە ئەنجامدانی ریفراندۆم نین لە باشووری کوردستان هەر وەک چۆن پارت و میدیا حزبیەکان پروپاگەندەی بۆ دەکەن. هۆکاری ئەوەش بۆ ئەوە دەگەرێتەوە کە ئەو پرۆسەیە مەترسی لەسەر ئێران و تورکیا دروست ناکات. بۆ؟
باشوور بریتی نییە لە دەنگی خەڵک و خواستە سیاسییەکانی کە بۆ مێژوویەکی درێژە خەبات و کۆشش دەکات بۆ سەربەخۆی کوردستان. بەڵکو باشوور بریتیە لە کۆمەڵێک سەرانی پارتە دەستڕۆیشتوەکان، بڕیار بە دەستەکان کە هەموویان لە واقیعی ئەمڕۆدا بە کاردار و بە ئاشکرا جاشی تورکیا و ئێرانن کە تەنیا بۆ بەرژەوەندیی ئەوان و مانەوەی خۆیان رووداوەکان ئاراستە دەکەن.

ئەوەی ئەمڕۆ مەترسی گەورەی دروست کردوە لەسەر تورکیا و ئێران وە بۆتە سەرچاوەی نیگەرانی بۆ هەر دوو وڵات بریتیە لە، ستراتیژیەتی نادیاری زلهێزەکانی دنیا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بێ ئاگای و نەبوونی زانیاریی لە لایەن دەزگای میتی تورکیی و ئیتیلاعاتی ئێران دەربارەی نەخشە و جۆری پلانی زلهێزەکان بۆ دابەشکردنی ناوچەکە، نەبوونی ئاسۆیەکی روونە کە دوای تەواو بوونی داعش تورکیا و ئیران سنووری دەسەڵاتیان بچووک دەبێتەوە یان فرەوان تر دەبێت وەیان هەمان کەس و پارت لە دەسەڵاتدا دەمێنن یان نا!
هەنوکە، لەسەر ئاستی ناوچەکەدا ئەو مەترسیەی کە لەسەر تورکیا و ئیراندا هەیە بە پلەی یەکەم هەر تورکیا و ئێران خۆیانن کە لەسەر بەهێز بوونی پێگەی خۆیان کار دەکەن کە کامیان وەک زلهێزی ناوچەکە زیاتر کۆنتڕۆڵی ناوچەکە بکات وە نەهێڵێت زلهێزەکان جێگە پێیان و دەسەڵاتیان لاواز بکەن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستتدا.

لە سەر ئاستی کوردستاندا، ئەوەی ئێستا مەترسی لەسەر تورکیا و ئێران و سووریا و عیراق دروست کردوە پارت و سەرکردەکانی باشوور نین، بەڵکو پارتە کوردییەکانی باکور و رۆژئاوای وڵاتن بە تایبەتی پەکەکە و یەپەگە، کە وەکو دوو هێزی کارێگەر لە رووی پەروەرەدەی ئەندامەکانیان، جۆری بەشداریان لە مەیدانی جەنگی دژ بە داعش و جۆری پیادە کردنی پەیوەندییە دەرەکییەکانیان ڕۆڵیان هەیە.
ریفراندۆم، ئەگەر ئەنجام بدرێت، باشوور سەربەخۆ بێت و هەمان سیستەم و دەموچاو ببن بە حاکمی باشوور ئەوا بە هیچ جۆرێک ئەو کیانە مەترسی نابێت بۆ سەر پێگەی تورکیا و ئیران وە بەرژەوەندییەکانیان لە نێو چوارچێوەی ئەو نیمچە دەوڵەتەدا پارێزراو دەبێت وەک ئەمرۆ ئاسا. ئەزمون و مێژووی ٢٦ساڵ لە دەسەڵاتی بنەماڵەو خێزان دەیسەلمێنن کە تورکیا و ئیران بە درێژایی مێژووی سەدەی رابردوو بە تایبەتی لە سەردەمی حوکمی “بەعس و سەدام” دا نەیانتوانیوە سوودمەند بن لە باشووری وڵات بە ئەندازەی ئەو ٢٦ساڵەی کە سەرانی ینک و پدک حاکمی باشوورن!
ئەزمونی ٢٦ ساڵ لە حوکمرانی سەرانی باشوور پێمان دەڵێت، لە دوای کۆڕەوی ساڵی ١٩٩١وە و دوای سەقامگیربوونی دەسەڵاتی بنەماڵەی بارزانی و خێزانی تاڵەبانی لە باشوور، ئێران و تورکیا بوون بە دەسەڵاتداری یەکەم لە باشوور، بەسەدان ئۆفسی دەزگای ئیتیلاعات و میتی تورکی لە باشوور دا دەبینرێت، بە دەیان بنکەی سەربازیی و سوپای تورک و ئیرانی لە باشوور نیشتەجێن، بە سەدان مزگەوت و شوێنی ئاینیی و قوتابخانە و دایەنگەی تورکیی و ئێرانی لە شارەکانی باشووردا هەن، تا دەگات بە “گولەن” کە لە ئەمریکا پاڵی لێداوەتەوە بە دەیان قوتابخانە و زانکۆی سەربەخۆی لە باشووردا هەبوو.

بە درێژای بیستوشەش ساڵ، تورکیا و ئێران بە ئارەزووی دڵی خۆیان بۆردومانی باشووریان کردوە و پاسدار و جەندرمەیان هێناوەتەوە نێو باشوور، لە کاتێکدا “سەدام” هەشت ساڵ خەریکی شەڕ بوو دژ بە ئێران و لە بێهێزترین قۆناغی دەسەڵاتییدا تورکیا نەیوێرا بستێک لە خاکی عیراق ببەزێنێت لە کاتێکدا ئەو کاتەش “پەکەکە” بارەگایان لە قەندیل و شاخەکانی تری باشووردا هەبوو هەتا پێش راگەیاندنی خەباتی چەکداری لە ساڵی ١٩٨٤دا.
ئێران بە سەدان کادیر و پێشمەرگەی پارتەکانی رۆژهەڵاتی کوردستانی لە باشووردا تیڕۆڕ کرد لە کاتێکدا لە ژێر دەسەڵاتی “سدام”دا بارەگەی ئەو پارتانە لە باشووردا هەبوون و ئێران نەیدەتوانی دەستی بگات بە هەمان ئەو کەسانەی کە تیڕۆڕیانی کرد لە زەمانی دەسەڵاتی سەرانی پارتەکانی باشوور.
حکومەتی تورکیا و ئێران، کاریگەریی سەرەکییان هەیە لە داڕشتنی کارنامەی سیاسیی و بەرێوەبردنی حکومەتی بنکە فراوانی هەرێم. بە دەیان پارتی سیاسیی تورک و فارس پیاوی تورک و فارس لە نێو کۆمەڵگەیی کوردی هەرێمدا هەن و پشتیوانی ماددیی و مەعنەویی دەکرێن لەلایەن حکومەتی تورکیا و ئێران و سەرانی باشوور.

لە رووی ئابووریەوە، لە ماوەی بیستوشەش ساڵدا دەسەڵاتدارانی تورکیا و ئێران بە بۆری، بە تەنکەر، بە تەنکە و بە گاڵۆن و رەحەتی نەوتی کوردستان هەڵدەهێنجن بە دزی و بە ئاشکرا و بە هاوکاری سەرانی باشوور. بیستوشەش ساڵە بازەرکانی کوردستان بووە بە کاراترین بازار بۆ ساخکردنەوەی کاڵا و کەلوپەلی بەرهەمی تورکیی و ئیرانی. لە کاتێکدا لە زەمانی دەسەڵاتی “سەدام”دا چۆلەکە بۆی نەبوو لە نزیک بیرەنەوتەکان هەڵنیشێت، کاڵای تورکیی و ئیرانی بە قاچاغ لە شارەکانی باشوور دەستدەکەوتن.
لەسەر ئاستی ناکۆکیی نێوان پارتەکانی باشوور و لە سەر ئاستی ناکۆکیی نێو خودی پارتەکانی باشوور، تورکیا و ئێران دەم ڕاست و ناوبژیوانن، بە تایبەتی لە یەک لا کردنەوەی کێشەکانی نێو جەمسەرە ناکۆکەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ئاغای سلێمانی و ئیتیلاعات ڕۆڵی سەرەکییان هەبووە، هەتا دەگات بە کێشەکانی گۆڕان لەگەڵ حکومەتی هەرێم نوێنەری ئێران هێنرایە نێو هۆڵی پەرلەمانی کوردستان.

لە بەرواری ٢١/٨/٢٠١٧دا مەسعود بارزانی کۆبونەوەی لەگەڵ سەندیکا و رێکخراوەکانی سەر بە حزبەکەی کرد لە شاری “هەولێر”. لەو کۆبونەوەیەدا بارزانی گوتی “سیستەمی سیاسیی دەوڵەتی سەربەخۆی هەرێم فیدراڵی دەبێت “. !؟
سروشتی باشووری کوردستان لە ڕووی جوگرافیا و دانیشتوانەکەی جیاوازە لەگەڵ سروشتی وڵاتانی وەک تورکیا، ئیران و عیراق. ئەو سێ وڵاتە بەهۆی فشاری نێو دەوڵەتی و جۆر و سروشتی دەسەڵاتدارە سیاسییەکانیان گەلێک لە نەتەوە و کۆمەڵێک لە هەڵگڕی بیروباوەری جیای مەزهەبی و ئاینییان بە زۆرە ملێ لە نێو سنووری وڵاتەکانیاندا ژێر دەست کردوە. ئیران “فارس ٦١% ئازەری١٦%، کورد ١٠%، لۆر ٦%عەرەب ٢%، تورکمان ٢% بلوچ ٢%”، هەروها زمانی فەرمیی لە ئێراندا زمانی فارسیە سەڕەرای بوونی ئەو هەموو نەتەوەیە لە نێو سنووری ئیراندا. گەلێک کەمە نەتەوەی تر لە نێو سنووری تورکیادا هەن کە تورکیا بە “تورک” بە دنیا ناسندویانن بە تورکی دەخوێنن دەنووسن و قسە دەکەن وەکو ” کورد، عەرەب، ئەلبانی، ئەرمەن، ئاشووری، قوقاسی، جورجی، یۆنانی، لاز، فارس، ڕۆمی”. هیچ نەتەوەیەک بۆی نییە لە زمانی فەرمیی زیاتر بەکاربهێنێت کە ئەویش زمانی “تورکیە”، کەچی لە هەرێم تورکیا داوای حەقی تورکمان دەکات و بە دەیان قوتابخانەی بە زمانی تورکی کردۆتەوە!

هەندێک لەو نەتەوانە لە تورکیا، ئیران و عیراق لەگەڵ کاتدا لە نێو کولتووری نەتەوەیی دەسەڵاتداردا تواونەتەوەو سنووری جوگرافیایان تەسک بۆتەوە یان هەر نەیان ماوە بەڵام هەندێک لەو نەتەوانە سەرەڕای سەختی بارودۆخ توانیویانە پارێزگاری لە کولتوور و زمانی خۆیان بکەن وە تا بۆیان کراوە پارێزگاریان لە سنووری جوگرافیای خۆیان کردوە وەک نەتەوەیی کورد کە سنوورە جوگرافیاکەی “کوردستان” ە.

لە نێو سنووری جوگرافیای کوردستاندا کەمە نەتەوەی تر هەن وەک “تورکمان، ئاشوری، کلدانی و عەرەب بەڵام سنووری جوگرافیایان نییە ئەگەر هەشبێت لە چەند دێیەک و شارۆچکەیەک ڕەت نابێت. (شەبەک، فەیلی، کاکەیی و یەزیدی) کوردن کەمە نەتەوە نین، کە هەندێک لە زلهێزەکانی ناوچەکە و دنیا تا دەگات بە سەرانی باشوور دەیانەوێت ئەو ناوانە بەکاربهێنن بۆ شەرعیەتدان بە لەتوپەت کردنی وڵات و نەتەوەی کورد.
بارزانی، کە دەڵێت سیستەمی دەسەڵاتی حوکم لە دوای سەربەخۆی “سیستەمی فیدراڵی” دەبێت بەو مانایە دێت کە باشوور دابەش بکرێتە سەر چەند شار و هەرێمی سەربەخۆ، هەر یەک لە دەسەڵاتدارانی زۆنی سەوز و زەرد پشکیان لە ئیستاوە پارێزراو بێت هەر یەکەو دەسەڵات و دەرامەتی خۆی لە گیرفانی بکات وەک ئەمڕۆ ئاسا. مەسەلەی بەهەرێم کردنی شاری “کەرکوك” کە دەمێکە پارێزگاری کەرکوک دەهۆڵی بۆ دەکوتێت پلانی تورکیا و ئێرانە، وە هەر دوو وڵات ئاواتەخوازن کە کوردستان لە چوار بەشەوە ببێت بە هەزاران بەش و دابەش بکرێت و ئینجا بۆخۆیان بە ئاسانی لەگەڵ هەر هەرێمێک بە جیا مامەڵە بکەن وەک ئەمڕۆ ئاسا.

دەرئەنجامی باس،

ئەزمونی دەسەڵاتی بنەماڵە و خێزان بۆ دەسەڵاتدارانی تورکیا و ئیران بیستوشەش ساڵە بووە بە خێر و غەریمەت. لە ژیر سایەی ئەو دەسەڵاتەدا تورکیا و ئیران بە هەوەسی خۆیان کوردستان تۆپباران و بوردومان دەکەن، بە ئارەزووی خۆیان سنوور دەبەزێنن هەڵدەکوتنە سەر پەکەکە، پژاک و لە رابردوودا هەڵیانکوتایە سەر حزبی دیموکراتی ئیران. دابەشبوونی کوردستان خەونی لەمێژینەی تورکیا، ئیران، عیراق و سوریایە و لە ژێر ناوی دەوڵەتی سەربەخۆی باشوور و “فیدرالیزم”دا، یان لە ژێر ناوی ئۆتۆنۆمی و بە هەرێم کردندا دەیانەوێت زیاتر نیشتمانی کورد دابەش بکەن و گورگان خواردی بکەن.

لە سەرەتای سەدەی رابردوو دا، گرفتی نێوان رووسیا و ئەمریکا، خرابووە چوارچێوەی جیاوازی ئایدۆلۆژی، بەو شێوەیە پێناسە دەکران “بلۆکی سەرمایەداری و بلۆکی سۆشیالیزم”! بەمجۆرە ئەو دوو زلهێزە لە ژێر ئەو دوو ناونیشانە دا هەموو کاتێک دژ بە یەک بوون، بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی دنیا بە تایبەتی ئەوروپا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

لە مێژوودا روویداوە هەر دوو زلهێز بچنە بەریەک و هاوپەیمانییەتی ببەستن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان، بەڵام ئەندازەی ناتەبایی نێوانیان هەموو کاتێک لە هاوپەیمانییەتی نێوانیان مەزن تر بووە. ئەگەر لە سەر هەنگاوێک هەڵوێستیان جووت بووبێت، ئەوا لەسەر هەزارانی تر ناتەبا بوونە هەوڵیانداوە بۆ یەکتری بەهێزی خۆیان بنوێنن. لەم تێڕاوانینەوە کاتێک کە لە نیو گەرمەی هاوپەیمانیەتییدابوون، بۆچوونی یەکتریان فەرامۆش کردوە. لە دیسەمبەری سالی ١٩٤١دا ئەمریکا بوو بە لایەنێکی کارێگەر لە شەڕی جیهانی دووەم لە بەرەیەکدا لەگەڵ رووسیا، بریتانیا و چەند وڵاتێکی تر دژ بە ئەڵمانیای نازی. سەڕەرای بوونی هاوپەیمانییەتی لە نێوان ئەو دوو زلهێزە، لە ساڵی ١٩٤٥ دا کاتێک کە ئەمریکا بڕیاری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی دا دژ بە دوو شاری یابانی، هێرۆشیما و ناگاساکی، پرس و ڕای بە رووسیا نەکرد.

بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لەلایەن ئەمریکاوە دژ بە یابان لە پێش کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی، وەرچەرخانێک بوو لە شێوەی رووبەروو بوونەوەی ئەو دوو زلهێزە بەرامبەر بە یەک. شێکەرەوە سیاسیی و مێژوو ناسەکان، مێژووی سەرهەڵدانی شەڕی ساردی نێوان رووسیا و ئەمریکا دەگەرێنەوە بۆ دوای شەڕی دووەمی جیهانی تا ساڵی ١٩٨٩. بەڵام ئەزمونی پەیوەندیی نێوان ئەمریکا و رووسیا لە نێوان ساڵانی ١٩٨٩ تا ئەمڕۆ پێچەوانەی ئەوەی سەلماندوە.
گرفتی نێوان ئەو دوو زلهێزە بەردەوامیی هەیە و مێژوو سەلماندویەتی کە هەر دوو زلهێز هەڵگری هەر دروشمێک بووبن یان هەنوکە هەڵگری هەر دروشمێک بن، هەردووکیان یەک سروشتیان هەیە و خاوەن یەک مەرامن. لەسەر بیناغەی بەرژەوەندیی، سیاسیی، سەربازیی و ئابووریی خۆیان دا بڕیار لە چارەنووسی جەنگ، نەتەوەکان، دیاریکردنی سنووری جوگرافیایی وڵاتانی ژێرد دەست و دنیایی سێیەم دەدەن.

ئەمریکا و رووسیا، خاوەن سوپای زەبەلاحی پڕ چەکراو بە نوێترین تەکنەلۆژیا و هێزی سەربازیی پیادەن. دەتوانن بچنە جەنگەوە دژ بە یەک، بە هەمان شێوەی شەڕی جیهانی یەکەم و دووەم، سوپا و هێزی سەربازیی خۆیان بەکاربهێنن دژ بە یەک بۆ یەک لا کردنەوەی گرفتەکانیان ، بەڵام نایانەوێ ئەوە بکەن و هەڵەی ئەو دوو جەنگە دووبارە بکەنەوە، وڵاتەکانیان و شارەکانیان بکەن بە ئامانج بۆ هێڕشە سەربازییەکانیان دژ بە یەکتر، کە لە ئەنجامدا تووشی زەرەری زۆری گیانی و ماددی ببن. هەروها کاردانەوە و بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لە هێرۆشیما و ناگاساکی وانەیەک بوو بۆ هەر دوو زلهێز کە هەوڵبدەن ناکۆکیی و گرفتەکانیان لە فۆرمێکی جیاوازدا بەرجەستە بکەن و بەردەوامیی بدەن بە شەڕی نێوان خۆیان بیگۆڕن لە جەنگی گەرم بۆ جەنگی سارد!

جگە لە سەرهەڵدانی شەڕی ساردی نێوان رووسیا و ئەمریکا، کۆتایی شەڕی دووەمی جیهانی چەرخی ئەتۆمی بەدوای خۆیدا هێنا. زۆربەی وڵاتان هەوڵیاندا ببن بە خاوەن چەکی ئەتۆمی بۆ پاراستنی دەسەڵات، سنوور و بەرژەوەندیی نیشتمانی و نەتەوەیی خۆیان، گومانی تێدا نییە هەندێک وڵات سەرکەوتوو بوون لە هەوڵەکانیان، هەندێکی تر بە پێچەوانە.
تورکیا و ئیران، یەکێک بوونە لەو وڵاتانەی لە ناوچەی رۆهەڵاتی ناوەڕاست دا دەڕکیان بە هەر دوو دیاردەی دوای جەنگی جیهانی دووەم کردوە کە یەکەم، شەڕی ساردی نێوان ئەمریکا و رووسیا بوو . دووەم، سەرهەڵدانی چەرخی ئەتۆمی بوو. ئەو سەڕۆکانەی کە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی تا هەنوکە دەسەڵاتی سیاسیی ئەو دوو وڵاتەیان گرتۆتە دەست، سوودمەند بوون لە بوونی جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و رووسیا، لەهەمان کاتدا دەرکیان بەوە کردوە کە دەبێت هەوڵبدەن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ چەرخی ئەتۆمی بۆ دروست کردنی هاوکێشەی هێز لە ناوچەکە و لەسەر ئاستی جیهان دا. بۆ ئەو مەبەستە هەوڵیانداوە و لە هاڤرکێی بەردەوام بوون بە نهێنی و بە ئاشکرا بۆ بەرهەمهێنانی ئەو جۆرە چەکە تا ئەو سات و کاتانە.
مێژوو پێمان دەڵێت، کورد بە پێچەوانەی دوژمنەکانی وەکو تورکیا و ئێران، وەک نەتەوەیەکی ژێر دەستی وڵات داگیرکراوی خاوەن بزوتنەوەی سیاسیی لەو هاڤرکێ و گەمەیەدا بەشی هەر دۆڕان بووە، بە پلەی یەکەم بووە بە قوربانی پەیرەو کردنی سیاسەتی هەڵەی سەرکردەکانی لە ئەنجامدا نەک نەبووە بە خاوەن وڵات، چەکی ئەتۆمی بەڵکو نەبووە بە خاوەن بەرچیخ.

شەڕی ساردی، نێوان ئەمریکا و رووسیا دژایەتیەکی بە پلان و ستراتیژ بووە، خویندننەوە و شێکردنەوەی تایبەتی بۆ کراوە لە لایەن هەر دوو لا. ئەو شەڕە تەنیا شەڕی سەربازیی و سیاسیی نەبووە، بەڵکو شەڕی زانست و تەکنەلۆژیا بووە. میدیایی زەبەلاحی بۆ دامەزراوە و بودجەی خەیاڵی بۆ تەرخان کراوە لە لایەن هەر دوو زلهێز. دەزگای هەواڵگری، گروپی چەکداری نافەرمی و مافیایی سەر بە هەردوو دەوڵەت بۆ خراوەتە گڕ. ئەمریکا و رووسیا هەوڵیانداوە حزب و لایەنگر دروست بکەن لە نێو وڵاتانی دنیا، بە سەدان سەرکردەی بزوتنەوە سیاسییەکان و سەڕۆکی وڵاتانیان بە خۆیان گرێ داوە و بەبی گوێدانە سروشتی دەسەڵاتی سیاسیی سەڕۆکی ئەو وڵاتانە تەنیا بۆ بەرژەوەندی خۆیان پشتیوانیان لێ کردون. هەر دوو زلهێز سوپاییان هەناردە کردوە بۆ وڵاتان بە مەبەستی خۆتێهەڵقوڵتاندن و سەپانددنی هەیمەنەی خۆیان و رووبەروو بوونەوەی هاوپەیمانی یەکتر. ئەو جۆرە شەڕە زۆر لە شەڕی گەرم زیانی زیاتر بووە، بەلام هەر دوو وڵات خاکی میللەتان و نەتەوەی تری دنیایان کردوە بە سوتەمەنی شەڕی ساردی نێوانیان نەک میللەت، ئەرز و وڵاتی خۆیان!

لە دەرئەنجامدا دەردەکەوێت کە کوردستانی ئەمڕۆ، یەکێکە لەو وڵاتە بێکەسانەی کە لە چوارچێوەی جیهانی سێیەم دا پێناسە دەکرێت، بێهیزترین نەتەوە و خاکە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هیچ سامێک و مەترسی نییە، بوونی ئەو جۆرە خاسیەتانە هۆکاری ئەوەن، کە کوردستان کراوە بە گۆڕەپانی جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و رووسیا، لانە و بێشەی سەدان هێزی سەربازیی فەرمی و نافەرمی تا دەگات بە گروپی مافیا، چەقۆ کێش و پیاو کوژ کە لە لایەن زلهێزەکان و تورکیا، ئیران، سووریا و عیراق پشتیوانی لێدەکرێن، بە هاوکاری سەرانی پارتە کوردییەکانی باشووری وڵات.
لە چەرخی ئەتۆمی و ئەو بارودۆخە جەنجاڵەدا، میللەتی کورد پێویستی بە سەرکردە و پارتی پێشڕەو هەیە، بۆ ئەوەی بتوانێت تەکان بە بزوتنەوەی رزگاری بدات. ئەو جۆرە ئەرکە ناتوانرێت بۆ سەرانی پارتە کوردییەکانی بنەماڵە و خێزان بەجێبهێڵدرێت کە خەریکی دزی، لێژنە دروستکردن، کۆبونەوەی بێ ئەنجام، بەرز کردنەوەی دروشمی بریقەدارن بۆ هەڵبژاردنە نەزۆکەکان!

—————————
سەرچاوە:
http://www.historylearningsite.co.uk/modern-world-history-1918-to-1980/the-cold-war/what-was-the-cold-war/

A Brief History of World War II — The Bloodiest War in Human History

https://www.britannica.com/event/World-War-II