من كوڕی جه‌نگم.. شیعری به‌ختیار محه‌مه‌د

من دایكم ناوی جه‌نگه‌
باوكیشم.
من له دێوه‌زمه‌ی جه‌نگ له‌دایك بووم و
باپیر و داپیریشم هه‌ر ناویان جه‌نگه‌
من كوڕه‌ گه‌وره‌ی جه‌نگم.
له‌بیرمه‌،
پێشینانیش هه‌ر باسی حیكایه‌تی
به‌رئاگردانی جه‌نگیان ده‌كرد.
من له‌ سه‌رده‌می جه‌نگیش ده‌مرم و
دوای نه‌مانی منیش
هه‌ر جه‌للادی جه‌نگ
ڕۆژێك دێ
یه‌خه‌ی منداڵه‌كانم ده‌گرێ
ده‌یانڕفێنێ و
ده‌یانبا بۆ لای هادیس…
ئه‌ی هۆمیرۆس!
ئه‌ی باپیره گه‌وره‌‌ی مه‌زنی شاعیرم!
شاعیری خواوه‌ندان و
ئه‌فسانه‌ی جه‌نگه‌كان
ئاخۆ پێم ناڵێی
كه‌ی داستانی جه‌نگ ده‌بێته‌ داستانی عه‌شق؟

من ئێستا ژنه‌كه‌‌شم ناوی
ده‌لالی بێوه‌ژنی جه‌نگه.‌
دوو كوڕیژگه‌شم هه‌ن،‌
به‌ ناوه‌كانی:
((شۆڕش)) و ((هه‌ره‌س)).

به‌ختیار محه‌مه‌د




نه‌ بێ شه‌رم به‌ نه‌ شه‌رمن به‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ڵبه‌ت شه‌رمنیی له‌گه‌ڵ بێ شه‌رمیی جیاوازه‌: ئه‌ویان نه‌خۆشییه‌، نه‌خۆشییه‌كی ده‌روونیی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌؛ به‌ڵام ئه‌میان جۆرێك له‌ بێ ڕه‌وشتییه‌. هه‌ندێك جار بڕێك گه‌مژه‌ییشی له‌گه‌ڵدایه‌. بێ شه‌رمیی، بێ ئابڕوویی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌. كه‌سی بێ شه‌رم شه‌رم ناكا له‌ درۆیه‌كانی، له‌ هه‌ڵه‌وه‌ڕییه‌كانی، له‌ دزییه‌كانی…؛ به‌ڵام كه‌سی شه‌رمن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ته‌نانه‌ت شه‌رم له‌ ویستی خۆی و له‌ كه‌مترین داخوازی مافی خۆی و له‌ ده‌رخستنی سروشتی خودی خۆی ده‌كا.
كه‌سی شه‌رمن زیاد له‌ پێویست ده‌چێته‌وه‌ ناو خۆی، سیفه‌تی كیسه‌ڵ و هێلكه‌شه‌یتانۆكه‌ی (كرمی لوولپێچی) هه‌یه‌؛ به‌ڵام كه‌سی بێ شه‌رم زیاد له‌ پێویست ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری خۆی و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی به‌ فشه‌كانی، به‌ درۆیه‌كانی، به‌ تاوانه‌كانی، به‌ فریودانه‌كانی، به‌ مه‌راییه‌كانی، به‌ هه‌لپه‌رستییه‌كه‌ی… بێزار ده‌كا؛ كه‌واته‌ شه‌رمنیی و بێ شه‌رمیی دوو ئاڕاسته‌ی نه‌رێنیی پێچه‌وانه‌یان هه‌یه‌: یه‌كیان بۆ ناوه‌وه‌ی خوده‌ و ئه‌وی دیكه‌یان بۆ ده‌ره‌وه‌ی خوده‌. یه‌كه‌میان ته‌نیا زیان به‌ خود ده‌گه‌یه‌نێ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی دووه‌میان زیان به‌ خه‌ڵكی دیكه‌ و ده‌وروبه‌ر و كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گه‌یه‌نێ. له‌مه‌وه‌ شه‌رمنیی خود وێران ده‌كا، به‌ڵام بێ شه‌رمیی به‌رژه‌وه‌نده‌كانی ئه‌وی دیكه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ وێران ده‌كا.
شه‌رمنیی پێچه‌وانه‌ی بێ شه‌رمییه‌: شه‌رمنیی شاردنه‌وه‌ی خوده‌ (خۆشاردنه‌وه‌یه‌)، به‌ڵام بێ شه‌رمیی به‌ڕه‌ڵڵاكردنی خوده‌. شه‌رمنیی تاكێك به‌رهه‌م ده‌هێنێ، كه‌ ناتوانێ (له‌ ده‌ره‌وه‌) بێ شه‌رم بێ؛ به‌ڵام بێ شه‌رمیی تاكێك به‌رهه‌م ده‌هێنێ، كه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكدا له‌ لووتكه‌ی بێ شه‌رمیدایه‌ (هه‌ڵبه‌ت بێ شه‌رمیی به‌ مانا بێزاركه‌ره‌كه‌ی). واته‌ شه‌رمن قه‌ت ناتوانێ بێ شه‌رم بێ، هه‌روه‌ك چۆن بێ شه‌رمیش قه‌ت ناتوانێ شه‌رمن بێ. هه‌ر بۆیه‌شه‌ مرۆڤی شه‌رمن دووره‌په‌رێزه‌، به‌ڵام بێ شه‌رم كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. شه‌رمن ته‌نانه‌ت بێ ئیراده‌شه‌ (ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ترسنۆكیش نه‌بێ). ئه‌وه‌ته‌ كه‌سێكی وه‌ك (فیلیپی سێیه‌م)، كه‌ له‌ نێوان ساڵانی 1598 – 1621ز پادشای ئیسپانیا بووه‌، له‌به‌ر شه‌رمنیی (وه‌ك هۆكارێكی سه‌ره‌كی) نه‌یتوانیوه‌ فه‌رمانڕه‌وایی وڵاته‌كه‌ی بكا و هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی خۆی به‌خشیوه‌ته‌ (ڕۆجاس) ی دۆكی لێرما: ((به‌و پێیه‌ی، كه‌ شه‌رمن و كه‌مدوو و بێ توانا بووه‌ له‌ سه‌ركردایه‌تیكردنی وڵات، بۆیه‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی فه‌مانڕه‌وایی خۆی و پێداویستییه‌كانی به‌خشیوه‌ به‌ فرانشسكۆ جۆمز دی ساندۆفال، واته‌ رۆجاس، دۆكی لێرما)).(1) ول دیورانت ده‌شڵێ: ((لویسی سێزده‌یه‌م))یش كه‌سێكی ((شه‌رمن…)) بووه‌.(2)
به‌هه‌رحاڵ شه‌رم و شه‌رمنیی دوو دیارده‌ی جیاوازن: شه‌رم به‌هایه‌كی ئه‌خلاقییه‌، به‌ڵام شه‌رمنیی نه‌خۆشیه‌‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونییه‌. چۆن؟ به‌نموونه:‌ ئێمه‌ شه‌رم له كردنی‌ تاوان ده‌كه‌ین، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ شه‌رمێكی ئه‌رێنییه‌؛ به‌ڵام كه‌ شه‌رم له‌ داواكردنی مافی خۆمان ده‌كه‌ین، ئه‌مه‌ شه‌رمێكی نه‌رێنییه (واته‌ ئه‌مه‌ شه‌رمنییه‌)؛ به‌ڵام له‌لایه‌كی دیكه‌‌وه‌ بێ شه‌رمیی دژی هه‌موو ئه‌مانه‌یه‌. واته‌ بێ شه‌رمیی نه‌ شه‌رمه‌، نه‌ شه‌رمنییشه، به‌ڵكو بێ شه‌رمیی به‌زاندنی هه‌موو سنوورێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی و ئه‌خلاقییه‌. واته بێ شه‌رمیی‌ – پڕ به‌ پێستی وشه‌كه‌ ‌- به‌ڕه‌ڵڵاییه: به‌ڕه‌ڵڵایی – به‌تایبه‌تی – له‌ قسه‌كردن‌‌‌ و له‌ ڕه‌فتاركردن. گه‌لۆ، كه‌سی بێ شه‌رم ده‌شێ هه‌موو تاوانێك بكا له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌نده‌كانی خۆیدا، بهڵام كه‌سی شه‌رمن ناتوانێ ئه‌مه‌ بكا، چونكه كه‌سێكی بێ ئیراده‌ و‌ گۆشه‌گیر و دووره‌په‌رێزه‌، هه‌ر بۆیه‌شه‌ شه‌رمنه‌كان – زۆر به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ – نابنه‌ تاوانبار، به‌ڵام هه‌موو بێ شه‌رمه‌كان ده‌شێ ببنه‌ تاوانبار.
كێشه‌ی بێ شه‌رمه‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ زۆربه‌ی جار درۆزنن، جێی متمانه‌ پێكردن و بڕوا نین، به‌رژه‌وندخواز و هه‌لپه‌رستن، ساخته‌چی و نماییشكارن، به‌ڵام شه‌رمنه‌كان پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌: كه‌سی ڕاستگۆن، جێی متمانه‌ و باوه‌ڕن، به‌رژه‌وه‌ندخواز و هه‌لپه‌رست نین، ساخته‌چی و نماییشكاریش نین؛ كه‌واته‌ شه‌رمن خۆی وێران ده‌كا، بێ شه‌رمیش ئه‌وی دیكه‌ وێران ده‌كا؛ ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ی، كه‌ كه‌سی شه‌رمن ناتوانێ داوای مافه‌كانی خۆی بكا (به‌ڵكو مافیشی ده‌خورێ)، به‌ڵام كه‌سی بێ شه‌رم نه‌ك هه‌ر داوای مافی خۆی ده‌كا، به‌ڵكو به‌ ته‌ڵه‌كه‌بازیی و درۆ و ده‌له‌سه‌ مافی ئه‌وانی دیكه‌ش ده‌خوا و بۆ خۆی گلی ده‌داته‌وه‌. گرفتی مرۆڤی شه‌رمن ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی خێزانه‌كه‌ی خۆی ناتوانێ داوای كه‌مترین مافی خۆی بكا، به‌ڵام بێ شه‌رم نه‌ك هه‌ر شه‌رم ناكا (كه‌ ئه‌مه‌ شتێكی ئه‌رێنییه‌) داوای مافی خۆی بكا، به‌ڵكو مافی ئه‌وانی دیكه‌ش پیشێل ده‌كا و ده‌خوا.
بێگومان شه‌رم سیفه‌تێكی بۆماوه‌ییشه‌. واته‌ له‌ باوانه‌وه‌ بۆ كۆرپه‌ و منداڵ ده‌گوازرێته‌وه‌‌. هه‌موومان ده‌كرێ له‌ واقیعی ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆماندا سه‌رنجی ئه‌وه‌ بده‌ین، كه‌ ئه‌و خێزانانه‌ی باوانیان شه‌رمنن، منداڵه‌كان، ئه‌گه‌ر هه‌مووشیان نه‌بێ، هه‌ندێكیان شه‌رمن ده‌رده‌چن. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م بۆماوه‌ییه‌ هه‌ر ته‌نها به‌ند نییه‌ به‌ سیفه‌تی جینه‌كانه‌وه‌، به‌ڵكو به‌نده‌ به‌ په‌روه‌رده‌یه‌كی شه‌رمنیشه‌وه‌ له‌ سه‌ر ده‌ستی دایك و باوكێكی شه‌رمن (هه‌ڵبه‌ته شه‌رمنیی به‌ واتا نه‌رێنیی و ناته‌ندروسته‌كه‌ی). ئێمه‌ پێشتریش ئاماژه‌مان به‌وه‌ داوه‌، كه‌ شه‌رمی ئه‌رێنیی و ته‌ندروستیشمان هه‌یه‌. شه‌رمی ته‌ندروست سنوور بۆ كاره‌ نابه‌جێ و زێده‌ڕۆییه‌كانمان داده‌نێ، جا له‌ هه‌ر بوارێكی ژیانماندا بێ. شه‌رمی ته‌ندروست ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ هه‌موو كارێكی خراپ ده‌مانپارێزێ، كه‌چی هانمان ده‌دا بۆ هه‌موو كارێكی باش. شه‌رمی ته‌ندروست (یان ئه‌رێنیی) شه‌رمنیی نییه‌، چونكه‌ شه‌رمنیی شه‌رمێكی نه‌رێنیی و ناته‌ندروسته‌: شه‌رمێكی نه‌خۆشانه‌ی وێرانكه‌ره‌؛ به‌ڵكو شه‌رمی ته‌ندروست ئه‌خلاقێكی به‌رزی مرۆییه‌: به‌شێكه‌ له‌ هه‌موو به‌هایه‌كی چاك. به‌نموونه‌: ئازادی به‌بێ به‌های شه‌رمی ئه‌رێنی و ته‌ندروست نابێ. هیچ ئازادییه‌ك نییه‌ سنووری شه‌رمی ته‌ندروستی تێدا نه‌بێ؛ كه‌ ئه‌م شه‌رمه‌ نه‌بوو، واته‌ به‌ڕه‌ڵڵایی هه‌یه‌. لێره‌ شه‌رم سیستم و ڕێكخستنی هه‌موو شتێكه‌. واته‌ شه‌رم دژی ئاژاوه‌ و به‌ڕه‌ڵڵاییه‌. شه‌رم سیستمه‌: سیستمی ئازادییه‌. واته‌ ئێمه‌ شه‌رم ده‌كه‌ین كه‌ ده‌ستدرێژی بكه‌ین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین، كه‌ خۆشه‌ویستی بكه‌ین؛ شه‌رم ده‌كه‌ین، كه‌ تۆبزگێ بین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین، كه‌ له‌گه‌ڵ دڵخوازمان سێكس بكه‌ین؛ شه‌رم ده‌كه‌ین، كه‌ درۆ بكه‌ین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین كه‌ هه‌ڵه‌ بكه‌ین؛ شه‌رم ده‌كه‌ین، كه‌ بێده‌نگ بین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین، كه‌ داوای مافی خۆمان بكه‌ین… تاد؛ بۆیه‌ شه‌رم بكه‌، به‌ڵام شه‌رمن مه‌به‌!

په‌راوێزه‌كان:
1- ول دیورانت، قصة الحضارة, ترجمة: فؤاد اندراوس/ محمد علي ابوذرة, المجلد الخامس عشر 29/30، كتاب 29, ص 98.
2- هه‌مان ژێده‌ر، ل 240.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ته‌عریبی موقه‌ده‌س.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ته‌عریبی موقه‌ده‌س ئه‌و ته‌عریبه‌یه‌، كه‌ كه‌سی ته‌عریبكراو خۆی به‌رگریی سه‌رسه‌ختانه‌ له‌ ته‌عریبكردنه‌كه‌ی خۆی ده‌كا.ئه‌م ته‌عریبه‌ شیرین و پیرۆزه‌، چونكه‌ به‌ ناوی خوا و ئایینه‌وه‌ ده‌كرێ. ئه‌م ته‌عریبه‌ ته‌عریبكردنی ئیمانه‌. ته‌عریبكردنی زمان و باوه‌ڕ و بیركردنه‌وه‌ی ئیمانه‌. واته‌ تۆ به‌ زمانی خۆت خوا ناپه‌رستی، به‌ڵكو به‌ زمانی نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیكه‌ خوا ده‌په‌رستی و له‌لاشت له‌ زمانه‌كه‌ی خۆت باڵاتر و پیرۆزتر ده‌بێ، چونكه‌ خوا له‌ كتێبی پیرۆزدا (قورئان) به‌م زمانه‌ له‌گه‌ڵ دوایین پێغه‌مبه‌ری خۆی (كه‌ عه‌ره‌به‌) دواوه‌ و ئه‌م زمانه‌ بۆته‌ زمانی ئایین و ئیمانی هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی ئۆمه‌تی ئیسلام. له‌مه‌وه‌، كاتێك – گریمان – تۆ بڵێی من ده‌مه‌وێ به‌ كوردی و به‌ زمانی خۆم نوێژ ده‌كه‌م، ئه‌وا به‌ر له‌ عه‌ره‌ب، له‌لایه‌ن هاوزمانانی ئیمانداری خۆته‌وه‌، نه‌ك هه‌ر به‌ توندی دژایه‌تی ده‌كرێی، به‌ڵكو ته‌كفیر و به‌ كافریش ده‌كرێی. ئایا ئه‌دی ئه‌مه‌ ته‌عریبی موقه‌ده‌س نییه‌؟ ئه‌و ته‌عریبه‌ی، كه‌ مێژووی موقه‌ده‌سی پتر له‌ 1400 ساڵی له‌ پشته‌.
ئێستا له‌ ناو ئه‌م پیرۆزییه‌دا زمانی (ئاخاوتنی) كوردی نامۆیه‌ و ده‌ركراوه‌. واته‌ زمانی ئیمانی كوردی ونه‌. ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ته‌نیا زمانی ئیمانی عه‌ره‌بییه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو زمانێكیشه زۆر له‌ زمانی كوردی موقه‌ده‌ستر و پیرۆزتره‌.
ڕاستییه‌كه‌ی مۆركی پیرۆزایه‌تی (ئیمان) له‌ زمانی كوردی داماڵراوه‌، به‌ڵكو ئه‌م پیرۆزییه‌ له‌ مێژووی ئیمانی كوردیدا پێوار و نادیار و ونه‌ (ئه‌گه‌ر ئایینی ئێزیدی لێ بترازێ)؛ ئا لێره‌شدا مێژووی ئیمانی ته‌عریبكراوی پیرۆزی كوردی، كه‌ ئیسلامه‌، ئیمانی ئایینی ئێزیدی ته‌كفیر و به‌ شه‌یتان ده‌كا و به‌ پیس و چه‌په‌ڵی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا. ئا لێره‌دا ئیمانی ته‌عربیكراوی پیرۆز، دژی ناسنامه‌ی ڕه‌سه‌نی خۆی، كه‌ خواپه‌رستییه‌ به‌ زمانی كوردی ده‌وه‌ستێته‌وه‌ و دژایه‌تی ده‌كا و ڕه‌تی ده‌كاته‌وه‌.
به‌ڵێ، ئا ئه‌مه‌یه ‌ته‌عریبی موقه‌ده‌س، كه‌ زمانێكی دیكه‌ت له‌ زمانه‌كه‌ی خۆت له‌لا پیرۆزتر بێ و به‌ بێ ئه‌وه‌ی پێ بزانی و ئاگاشت لێ بێ، به‌ڕه‌هایی له‌لات پیرۆز كرابێ و هه‌رگیزیش له‌ چێوه‌ی ئیماندا به‌ زمانه‌كه‌ی خۆتی نه‌گۆڕیته‌وه‌ و هه‌ر له‌م چێوه‌یه‌شدا زمانه‌كه‌ی خۆت ون و له‌بیر كردبێ، ته‌نانه‌ت به‌ زمانی شه‌یتان و شه‌یتانپه‌رستانیشی بزانی (ئێزیدی) و واشیان تێگه‌یاندبی، كه‌ زمانه‌كه‌ی خۆت له‌ ده‌ره‌وه‌ی زمانی ئیمان و ئایینی عه‌ره‌بیدا (ئیسلامدا)، زمانی پیسی كافر و شه‌یتانانه‌.
ئایا هیچ موسڵمانێكی ئیمانداری كورد هه‌یه‌، كه‌ ڕقی له‌ ئێزیدی نه‌بێته‌وه‌ و به‌ شه‌یتانپه‌رستی له‌ قه‌ڵه‌م نه‌دا و سه‌رسه‌ختانه‌ش به‌رگریی له‌ ئیسلام و زمانه‌كه‌ی (عه‌ره‌بی) نه‌كا؟ ئه‌ی ئه‌مه‌ ته‌عریبی موقه‌ده‌س نه‌بێ، چی دیكه‌یه‌؟
ئه‌و ته‌عریبه‌ی، كه‌ بۆ ماوه‌ی سه‌دان ساڵ كورد ده‌خاته‌ خه‌وی قووڵی سیاسی و له‌ مێژوودا ده‌رده‌كرێ و ده‌بێته‌ خزمه‌تكار و نۆكه‌ر و ژێرده‌سته‌ی تورك و عه‌ره‌ب و فارس و زۆر كه‌م و به‌ ده‌گمانیش نه‌بێ به‌ زمانی خۆی نه‌دواوه‌ (نه‌ینووسیوه‌) و بیری نه‌كردۆته‌وه‌ (هه‌موومان ده‌زانین زۆر له‌مێژ نییه‌، كه‌ كورد به‌ زمانی خۆی ده‌نووسێ و هه‌وڵ ده‌دا به‌ زمانی خۆشی بیر بكاته‌وه‌). ته‌نانه‌ت سه‌ره‌تای داستانی (مه‌م و زین)ی ئه‌حمه‌دێ خانی، به‌ زمانی (وشه‌ی) ته‌عریبی موقه‌ده‌س ده‌ست پێ ده‌كا:
سه‌ر نامه‌یێ نامه‌ نامێ الله‌
بێ نامێ وی نا ته‌مامه‌ والله‌
هه‌ڵبه‌ت وشه‌ و ناوی (الله‌) جه‌وهه‌ری ئیمانی پیرۆز و سه‌ره‌تای مێژووی ته‌عریبی موقه‌ده‌سه‌. ئه‌و جه‌وهه‌ر و سه‌ره‌تایه‌ی، كه‌ زمانی عه‌ره‌بی له‌ هه‌موو زمانێكی تر باڵاتر و موقه‌ده‌ستر ده‌كه‌ن.
ئه‌ی، كه‌ هه‌ژاریش ده‌ڵێ:
به‌ كوردی ده‌ژیم به‌ كوردی ده‌مرم
به‌ كوردی ده‌یده‌م وه‌رامی قه‌برم
به‌ كوردی دیسان زیندوو ده‌بمه‌وه‌
له‌و دنیاش بۆ كورد تێ هه‌ڵده‌چمه‌وه‌
هه‌ر مه‌به‌ستی له‌و ته‌عریبه‌ موقه‌ده‌سه‌یه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




چێژ له‌ ئه‌ده‌بدا.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ر ئه‌ده‌بێك (جا هه‌ر ژانرێك بێ)، چێژمان پێ ببه‌خشێ، ئه‌وه‌ ئه‌ده‌بێكی باشه‌. واته‌ پێوه‌رێك بۆ ئه‌ده‌بی باش چێژه‌ (به‌ڵكو پێوه‌رێكی بنه‌ڕه‌تیی و سه‌ره‌كی ئه‌ده‌بی سه‌ركه‌وتووه‌‌)؛ چونكه‌ ئه‌ده‌ب خۆی له‌ خۆیدا چێژه‌؛ له‌پاڵ په‌یامی مه‌عریفه‌دا. ئه‌مه‌ش هۆكار و خه‌سڵه‌تێكی به‌های چێژی (جوانی) كایه‌ی ئه‌ده‌به‌. ئێمه‌ زۆر جار مه‌رج نییه‌ له‌ واتای شیعرێك تێبگه‌ین، به‌ڵام له‌ خوێندنه‌وه‌یدا چێژی لێ ده‌بینین؛ هه‌روه‌كو چۆن چێژ له‌ پارچه‌ مۆسیقا و ئاوازێك وه‌رده‌گرین.
ڕه‌نگه‌ ژانره‌كانی دیكه‌ی ئه‌ده‌ب كه‌متر ئه‌م به‌خته‌ی شیعریان هه‌بێ له‌ نێوان چێژ و (جوانی و) ڕه‌مزییه‌ت و ته‌مومژییدا. چیرۆك و ڕۆمان و شانۆ هه‌رچه‌نده‌ ڕوون و قووڵ بن، هێنده‌ش‌‌ چێژ به‌ خوێنه‌ر ده‌به‌خشن. خۆ شیعریش له‌م خه‌سڵه‌ته‌ به‌ده‌ر نییه‌، به‌ڵام چونكه‌ شیعر زمانی مۆسیقا و خوازه‌ و ڕه‌مز به‌كار ده‌هێنێ، بۆیه‌ ده‌شێ شیعری قورس (ڕه‌مزییش) هه‌بێ به‌بێ ئه‌وه‌ی باش له‌ واتایه‌كه‌ی (مه‌فهوومه‌كه‌ی) تێبگه‌ین، به‌ڵام له‌ خوێندنه‌وه‌یدا چێژێكی زۆرمان پێ ببه‌خشێ. ئه‌م چێژه‌ له‌ ئیستاتیكای (واته‌ له‌ فۆرمی جوانی) شیعره‌كه‌وه‌ دێ:‌‌ مۆسیقا و ئیقاعی نێوان وشه‌ و دێڕ و ڕسته‌كان. لێره‌وه‌ شیعر له‌ هارمۆنیای جوانی ڕه‌نگه‌كانی تابلۆیه‌كی شێوه‌كاری ده‌چێ. له‌ هه‌ردووكیاندا هارمۆنیا له‌ ناو زمان و له‌ ناو ڕه‌نگدا هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش لایه‌نه‌ هونه‌رییه‌كه‌ی هه‌ردوو هونه‌ره‌. واته‌ هونه‌ری شیعر و هونه‌ری نیگاركێشان.
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر به‌وه‌ جیا ده‌كرێنه‌وه‌، كه‌ ده‌بێ چێژمان پێ ببه‌خشن. خوێنه‌ر بۆیه‌ ئه‌ده‌ب ده‌خوێنێته‌وه‌، تا چێژی پێ ببه‌خشێ. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م چێژه‌ له‌ واتا و ده‌لاله‌تی مه‌عریفیی به‌ده‌ر نییه‌. زه‌حمه‌ته‌ ئه‌ده‌بێكی ساده‌ بتوانێ چێژمان پێ ببه‌خشێ. ئه‌ده‌ب هه‌ر جوانیی نییه‌، به‌ڵكو فكریشه‌. له‌ ئه‌ده‌بدا هه‌رده‌م جوانیی (فۆرم) توێكڵێ بابه‌تی فیكره‌ (ئه‌وه‌ی پێی ده‌ڵێن تیمه‌ و ناوه‌رۆك). پێده‌چێ ئه‌م چێژه‌ش حاڵه‌تێكی ڕێژه‌یی بێ. واته‌ له‌ خوێنه‌رێكه‌وه‌ بۆ خوێنه‌رێكی دیكه‌ بگۆڕێ: ده‌شێ خوێنه‌رێكی ساده‌ چێژ له‌ ئه‌ده‌بێكی ساده‌ بكا، خوێنه‌رێكی قووڵیش چێژ له‌ ئه‌ده‌بێكی قووڵ بكا. ته‌نانه‌ت له‌ نێوان خوێنه‌ره‌ قووڵه‌كانیش ئه‌م باره‌ ڕێژه‌ییه‌ هه‌یه‌. به‌نموونه‌: من ئه‌م ڕۆمانه‌م پێ خۆشه‌، به‌ڵام فڵانه‌ كه‌س پێی خۆش نییه‌ و چێژی لێ نابینێ و ڕه‌خنه‌ی سه‌لبی لێ هه‌یه‌. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ چێژ بارێكی ڕه‌های نییه‌. واته‌ هه‌موو به‌رهه‌مه‌ باشه‌كانیش بارێكی ڕه‌های چێژیان نییه‌ و لای هه‌موو خوێنه‌ره‌ به‌ ئاگاكانیش هه‌مان ئاست و به‌های چێژی خوێندنه‌وه‌یان نییه‌؛ به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌و واتایه‌ نییه‌، كه‌ هه‌موو ئه‌ده‌بێكی باش چێژمان پێ ده‌به‌خشێ. لێره‌ ده‌بێ بزانین، چێژیش به‌هایه‌كی مه‌عریفییه‌ و به‌نده‌ به‌ درك و هۆشیاریی خوێنه‌ره‌وه‌. به‌واتای ئێمه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌و به‌رهه‌مه‌ تێبگه‌ین، هێنده‌ش چێژی لێ وه‌رده‌گرین.

به‌ختیار محه‌مه‌د




واقیع و وه‌هم.. به‌ختیار محه‌مه‌د

مرۆڤ ژیانی له‌سه‌ر گۆی زه‌ویدا كردۆته‌ دۆزه‌خێك و باسی به‌هه‌شتی خه‌یاڵییش ده‌كا: لێره‌ جه‌هه‌ننه‌م ده‌خوڵقێنێ، له‌ خه‌یاڵیش (به‌ هۆی ئایینه‌وه‌) به‌هه‌شتی خه‌یاڵیی بۆ خۆی داده‌مه‌زرێنێ.

هه‌ڵبه‌ته‌‌ ئه‌مه ته‌ناقووزی بوونی مرۆڤه‌: له‌ نێوان ژیانی سروشتی و ژیانی به‌ عه‌قڵانیی بوونیدا، له‌ نێوان به‌ربه‌ریه‌ت و شارستانییه‌تدا.

مرۆڤ ده‌توانێ واقیع (ژیان) بكاته‌ دۆزه‌خ، به‌ڵام هه‌رگیز ناتوانێ بیكاته‌ به‌هه‌شت. ئه‌و ده‌توانێ دۆزه‌خی خه‌یاڵیی بكاته‌ دۆزه‌خی واقیعیی، به‌ڵام هه‌رگیز ناتوانێ به‌هه‌شتی خه‌یاڵیی بكاته‌ به‌هه‌شتی واقیعیی (كه‌واته‌ به‌هه‌شت ته‌نها له‌ خه‌یاڵدا هه‌یه‌)؛ ئه‌مه‌ش ڕۆحه‌ پڕ له‌ ته‌ناقووزه‌ شه‌ڕانگێزییه‌كه‌ی مرۆڤه‌. ‌

ئه‌و خوا ده‌په‌رستێ، چونكه‌ پڕ له‌ ته‌ناقووزه‌، له‌ تووڕه‌ییشی ده‌ترسێ. له‌م پێناوه‌شدا (تا خوا سارد كاته‌وه‌) كاری ناعه‌قڵانیی شه‌ڕانگێزانه‌ ده‌كا: جاران مرۆڤی بۆ ده‌كرده‌ قوربانی، ئێستاش ئاژه‌ڵی به‌سته‌زمانی بۆ ده‌كاته‌ قوربانی. به‌م شێوه‌یه‌ مرۆڤ كوشتن پیرۆز ده‌كا و مۆركی پیرۆزیی پێ ده‌به‌خشێ. له‌مه‌شه‌وه‌ مرۆڤ دژ به‌ برای مرۆڤی خۆی (له‌ پێناو خوادا؟) جه‌نگی پیرۆز (جیهاد) به‌رپا ده‌كا.

كه‌واته‌ ئایدیۆلۆژیا و ئایینه‌كان هه‌رگیز هیچ نین، جگه‌ له‌ زمانی ئه‌و ته‌ناقووز و ناكۆكییه‌ پڕ له‌ خورافه‌ و شه‌ڕانگێزه‌ی، كه‌ له‌ناو مێژووی بوونی مرۆڤایه‌تیدا ڕه‌گی داكوتاوه‌ (نه‌ ئایین و نه‌ ئایدیۆلۆژیاكان نه‌یانتوانیوه‌ كێشه‌ی ئه‌م ته‌ناقووزه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن).

زۆر جار كێشه‌ی مرۆڤ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ڕقی له‌ ناسینی واقیعه‌ و (به‌ پێی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ باشی دركی پێ ناكا) به‌ دوای خه‌یاڵی خورافی و ئه‌فسانه‌یی و وه‌هم ده‌كه‌وێ. به‌م شێوه‌یه‌ش مرۆڤایه‌تی باوه‌ڕی ئایین و دیارده‌ی خواپه‌رستیی داهێناوه‌.

هه‌ڵبه‌ته‌ مرۆڤ به‌ ناچاری له‌ ده‌ست دیارده‌ی سروشتیی مه‌رگ هه‌ڵدێ، په‌نا بۆ خه‌یاڵی (خه‌ونی) نه‌مریی (ئایین، خوا) ده‌با. داستانی گه‌لگامێش باشترین نموونه‌ی ئه‌ده‌بی و ئایینیی ئه‌م دیارده‌یه‌یه‌. ڕاستییه‌كه‌ی مه‌رگ سه‌رچاوه‌یه‌كیشه‌ (هۆكارێكیشه‌) بۆ كاری داهێنان و خه‌یاڵی داهێنه‌ر (ئایین خۆی یه‌كێكه‌ له‌م داهێنانانه‌).

مرۆڤ به‌ هۆی مه‌رگه‌وه‌ (له‌ ترسی مه‌رگ)، زۆر شتی له‌ خورافه‌ و ئه‌فسانه‌ و ئه‌ده‌ب و ئایین و هونه‌ر… داهێناوه‌؛ دیسان لێره‌ ته‌ناقووزێكی گه‌وره‌ هه‌یه‌: مرۆڤ له‌ مه‌رگ ده‌ترسێ (خوا و ئایینی بۆ داده‌تاشێ)، كه‌چی له‌ولاوه‌ هه‌ر به‌ ده‌ستی خۆی، سه‌ر گۆی زه‌وی، له‌ ڕێی كوشتار و جه‌نگه‌وه‌‌، به‌ تارمایی مه‌رگ داده‌پۆشێ. خۆی له‌ مه‌رگ ده‌ترسێ، به‌ڵام چێژیش له‌ مه‌رگی (كوشتنی) ئه‌وی دیكه‌ (ئه‌وانی دیكه‌) ده‌بینێ.

مرۆڤ هه‌ندێك جار له‌ناو ته‌ناقووزێكی كوشنده‌دا ده‌ژی: هه‌م ژیاندۆسته‌، هه‌م مه‌رگدۆسته‌؛ هه‌ر بۆیه‌ش له‌ پێناو خوادا جه‌نگ به‌رپا ده‌كا و ژیان پڕ له‌ مه‌رگ ده‌كا (مه‌رگدۆستیی) بۆ ژیانێكی خه‌یاڵیی (به‌هه‌شت = ژیاندۆستیی)؛ ئه‌مه‌ش لوتكه‌ی نائومێدی مرۆڤه‌ له‌ ئاست واقیعدا.

هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌رچه‌نده‌ مرۆڤ له‌ واقیعدا نائومێد بێ، هێنده‌ش جیهانی خه‌یاڵ خۆش ده‌بێ. هه‌رچه‌نده‌ بیركردنه‌وه‌ش سه‌ره‌تایی و ساده‌ و ساكار بوو، هێنده‌ش خه‌یاڵ و باوه‌ڕ و بۆچوونی ناماقووڵ به‌رهه‌م ده‌هێنێ: خورافه‌كان له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا، به‌رهه‌می ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌ و ئه‌م جۆره‌ عه‌قڵییه‌ته‌ن.

به‌ختیار محه‌مه‌د




پشت دیواری مه‌رگ.. به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌ پشت دیواری مه‌رگ
وه‌ك مناڵێكی هاری چه‌توون
بانگت ده‌كه‌م
ژیان چه‌ند خۆشه‌ ئاوا!
له‌وێ ده‌چینه‌ باخی نه‌مری خواوه‌نده‌كان
وه‌ك دوو باڵنده‌ش
ئاسمان ده‌كه‌ینه‌‌ ماڵمان
ژیان بروسكه‌ی گۆرانییه‌كه
له‌ نێوان عه‌شقی زه‌وی و ئاسماندا
له‌وێ،
چه‌پكێك گوڵه‌ نێرگزی ئه‌ستێره‌ت
پێشكه‌ش ده‌كه‌م
ئێستا ئێمه‌‌ ماڵمان له‌ پشت دیواری مه‌رگه‌
ئه‌رێ دێی بۆ ئه‌وێ؟
ئه‌گه‌ر هاتی
با جێژوانیشمان له‌ باخچه‌كه‌ی
خواوه‌ند بێ!
هه‌ردووكیشمان به‌یانی
له‌ ماڵی عه‌شتار ده‌عوه‌تین
به‌ڵام ئه‌وه‌ش له‌بیر نه‌كه‌ی
كه‌ هاتی، بۆنی خۆشی ئازادی له‌ خۆت بده‌ی!
عه‌شتار به‌ڵێنی داوه‌
كه‌ خۆشترین گۆرانیی
عه‌شقمان بۆ بڵێ
ئێمه‌ش دڵخۆش، پێی ده‌ڵێین:
سوپاس ئه‌ی خواوه‌ندی عه‌شق!
سوپاس.
سوپاس
بۆ ئه‌و خه‌ونه خۆشه‌‌‌ جاویدانییه‌‌ت.

به‌ختیار محه‌مه‌د




شیعر و زانست.. به‌ختیار محه‌مه‌د

كه‌ لۆژیكی بیركردنه‌وه‌ی زانستت خسته‌ ناو شیعر (ئه‌ده‌ب)، ئه‌وا شیعر له‌ شیعربوون ده‌كه‌وێ؛ هه‌ر بۆیه‌شه‌ شیعر وه‌ك ئه‌فسانه‌ و ئایین خاوه‌نی زمانێكی میتافیزیكییه‌. تۆ سه‌یركه‌، به‌لاغه‌تی زمانی قورئان تا ڕاده‌یه‌كی زۆر شیعرییه‌. مه‌زمووره‌كانی ته‌وراتیش هه‌مان شتن. لێره‌وه‌ بونیادی شیعر نزیكه‌ له‌ بونیادی ئه‌فسانه‌ و ئایین.(1)
تۆ ده‌توانی زانست بشعرێنی، به‌ڵام ناتوانی شیعر بزانستێنی. به‌نموونه‌: ده‌توانی بڵێی به‌ په‌یژه‌ی په‌لكه‌زێڕینه‌ی وشه‌ ده‌چمه‌ سه‌ر مانگ، به‌ڵام له‌ زانستدا ئه‌مه‌ قسه‌ی قۆڕه‌ (به‌ڵكو له‌ زانستدا، به‌ ته‌كنۆلۆژیا، حه‌قیقه‌تی چوونه‌ سه‌ر مانگ هه‌یه‌). له‌ خه‌یاڵی دینییدا، چوونی محه‌مه‌د بۆ ئاسمان و هه‌ڵكشانی مه‌سیح بۆ ئاسمان، هه‌ر له‌م چوارچێوه‌ خه‌یاڵه‌ شیعرییه‌دان؛ بۆیه‌ ئه‌مانه‌ لۆژیكی ئه‌فسانه‌ و شیعرن، نه‌ك لۆژیكی بیركردنه‌وه‌ی زانستانه‌.
ئێمه‌ له‌ شیعردا (‌ئه‌ده‌ب و ئاییندا) ده‌توانین نه‌مر بین، به‌ڵام له‌ زانستدا ناتوانین. زانست مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ڕاستییه‌‌ ماددییه‌كان ده‌كا، به‌ڵام شیعر (ئه‌فسانه‌ و ئایین)، له‌پاڵ ئه‌زموونی ماددیی ژیان، مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ خه‌یاڵ و وه‌هم و فانتازیا و ڕاستییه‌ ڕۆحییه‌كان ده‌كا؛ له‌م ڕێگایه‌شه‌‌وه‌ ته‌فسیری واقیعی ژیان و وێنای دیارده‌كانی سروشت ده‌كا.
شیعر، ئه‌گه‌ر فانتازیای ناماقووڵی تێدا نه‌بوو، نابێته‌ شیعر. ده‌شێ بڵێین: نهێنی نه‌مریی داستانه‌ مه‌زنه‌كانی وه‌ك ئه‌لیاده‌ و ئۆدیسه‌ له‌م فانتازیا ناماقووڵه‌دایه‌، كاتێك خواوه‌ند و پاڵه‌وانه‌كان كاری سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ ده‌كه‌ن. هه‌رچی ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستییه‌، پێشبینیی داهێنانی زانستیی ده‌كا، جودایه‌ له‌و فانتازیا سوریالیی و ناماقووڵه‌ی،‌ كه‌ له‌ زمانی گوتاری شیعردا هه‌یه‌. ئه‌و پێمان ده‌ڵێ، كه‌ له‌ داهاتوودا ده‌شێ ئه‌و دروستكراوه‌ ته‌كنۆلۆژییه دیاریكراوه‌‌ بێته‌ دی. واته‌ خه‌یاڵی زانستیی ده‌شێ ببێته‌ واقیعی زانستیی؛ لێ له‌ خه‌یاڵی شیعرییدا مانگ ده‌بێته‌ هاوڕێ و هاوده‌می مرۆڤ، وه‌ك كه‌ (بێكه‌س) ده‌ڵێ:
((ئه‌ی مانگ من و تۆ هه‌ردوو هاوده‌ردین
هه‌ردوو گرفتار یه‌ك ئاهی سه‌ردین)).
ئه‌مه‌ زمانی خوازه‌ی ناماقووڵی شیعره‌، كه‌ به‌های جوانی له‌ شیعردا ده‌خوڵقێنێ. به‌شێكی گرنگی به‌های جوانیی شیعر له‌م زمانی خوازه‌یه‌دایه‌. شیعر وێنه‌ی خوازه‌یی تێدا نه‌بوو، به‌شێكی زۆری به‌های جوانییه‌كه‌ی له‌ ده‌ست ده‌دا. هه‌موو گه‌وره‌یی (نالی)ش له‌ وێنه‌ دانسقه‌‌ جوانه‌كانی شیعره‌كانیدایه‌، به‌نموونه‌ كاتێك ده‌ڵێ:
((له‌بت میم و قه‌دت ئه‌لف و زولفت چیم
ده‌زانی به‌و سێیانه‌ طالبی چیم))؛
یانیش كه‌ ده‌ڵێ:
((پێچه‌یی په‌رچه‌می و پرچی سیا
هه‌ر ده‌ڵێی مانگه‌ شه‌وه‌ كوڵمی تیا)).
وه‌ك ده‌بینین له‌ هه‌ردوو وێنه‌كه‌دا فانتازیای خه‌یاڵی شیعریی ده‌گاته ئه‌وپه‌ڕی داهێنان و لووتكه‌ی جوانیی خۆی‌. ڕاستییه‌كه‌ی هیچ یه‌كێك له‌ شاعیره‌ كلاسیكییه‌كانمان، له‌ داهێنانی وێنه‌ی شیعریی ناوازه‌دا، ناگه‌نه‌ نالی. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌، كه‌ له‌ لیستی ناوی شاعیره‌ كلاسیكییه‌كانمان، نالی یه‌كه‌مین ناوه‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م سه‌ركێشییه‌ و ئه‌م خه‌یاڵه‌ ناماقووڵه‌ فانتازییه‌شه، كه‌ پلاتۆ شاعیران له‌ كۆماره‌كه‌ی خۆی ده‌ر ده‌كا و پێیان ده‌ڵێ: ((درۆزن))؛(2)چونكه‌ ئه‌و پێی وایه‌، كه‌ ئه‌وان لاسایی ڕوواڵه‌تی شته‌كان ده‌كه‌نه‌وه‌، نه‌ك جه‌وهه‌ریان، بۆیه‌ ئه‌و ده‌ڵێ: ((حه‌قمانه‌ بڵێین، كه‌ هه‌موو ئه‌و شاعیرانه‌‌، هه‌ر له‌ سه‌رده‌می هۆمیرۆسه‌وه‌‌ بگره‌ تاوه‌كو ئه‌مڕۆ، ته‌نها لاساییكه‌ره‌وه‌ن‌، هیچ شتێكی دیكه‌ نین: ئه‌وان لاسایی وێنه‌ی چاكه‌ و هاوشێوه‌كانی‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڵام قه‌ت به‌ خودی ڕاستیی ناگه‌ن))،‌(3) له‌به‌ر ئه‌وه‌ش ((پێویسته‌ هونه‌رمه‌ندی ڕاسته‌قینه‌ … بایه‌خ به‌ ڕاستییه‌كان بدا، نه‌ك به‌ لاساییكردنه‌وه‌یان…))؛(4) به‌ڵام با ئه‌وه‌ش‌ بڵێین، كه‌ پلاتۆ شاعیری تراژیدیی له‌ كۆماره‌كه‌ی ده‌ر ده‌كا، نه‌ك هه‌موو شاعیرێك. ئه‌و له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: ((ئه‌مه‌ بۆ شاعیری تراژیدییش ڕاسته‌، مادامه‌كێ لاساییكه‌ره‌وه‌یه‌…)).(5) ئه‌و بۆیه‌ دژی شیعریشه‌، چونكه‌ ((سۆزی هه‌ڵچوون به‌هێز ده‌كا له‌بری ئه‌وه‌ی بێ هێزی بكا، وای لێ ده‌كا، كه‌ زاڵ بێ، كه‌چی پێویسته‌ ئه‌م سۆزه‌ تێكبشكێندرێ، ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی بیانه‌وێ به‌خته‌وه‌رتر و چاكه‌خوازتر بن)). (6) سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئه‌و دان به‌ سیحری شیعر داده‌نێ و ده‌ڵێ: ((هه‌ستم به‌ سیحری شیعر كرد، نه‌خاسمه‌ ئه‌وه‌ی هۆمیرۆس دایناوه‌))؛ (7) به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ش‌ شیعر له‌ كۆماره‌كه‌ی په‌سه‌ند ده‌كا، ((كه‌ به‌ چاكه‌ی خواوه‌ندان و خه‌ڵكی باشدا هه‌ڵبڵێ‌…)).(8) سه‌رباری ئه‌وه‌ش به‌م شێوه‌یه‌ وه‌سفی هۆمیرۆس ده‌كا و پێی ده‌ڵێ: ((یه‌كه‌می شاعیرانی تراژیدیی و مه‌زنترینیان)).(9) دواجار نابێ ئه‌وه‌ش له‌بیر بكه‌ین، كه‌ ئه‌و هونه‌رمه‌ندی نیگاركێشیش له‌ كۆماره‌كه‌ی ده‌ر ده‌كا، چونكه‌ ئه‌ویش وه‌ك شاعیران لاساییكه‌ره‌وه‌یه‌، نه‌ك داهێنه‌ر: لاسایی كاری ئه‌فراندن و داهێنانی خواوه‌نده‌كان ده‌كاته‌وه‌. واته‌ كاری ئه‌وان ((كۆپیكردن و گواستنه‌وه‌ و لاساییكردنه‌وه‌ و پێچوواندن و خوازه‌یه‌، كه‌ قه‌ت ناشێ هاوتا و هاوشانی نموونه‌ و ته‌رزه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ بێ …)). (10) لێره‌وه‌ كاری ئه‌وان ته‌نها ده‌ركه‌وتنه‌ هیچ شتێكی تر نییه‌. واته‌ ((ته‌نها وه‌هم و فریو دان و خه‌یاڵ و چنینی درۆزنانه‌ و وێنه‌ی فریوده‌ر و كێماسی و په‌ككه‌وته‌یی و كه‌موكووڕیی…))ـه‌ هیچ شتێكی دیكه‌ نییه (11)‌؛ بۆیه‌ له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ پلاتۆ شاعیران و هونه‌رمه‌ندانی نیگاركێش له‌ كۆماره‌كه‌ی ده‌ر ده‌كا.

په‌راویزه‌كان:
1- هه‌مووشمان شاعیره‌ سۆفییه‌ گه‌وره‌كانی وه‌ك مه‌ولانا و شه‌مسه‌دین ته‌برێزی ده‌ناسین.
2- أفلاطون، الجمهوریة، ترجمة: عیسی الحسن (الطبعة الاولی، 2009)، ص 132
3- هه‌مان ژێده‌ر ل 449
4- هه‌مان ژێده‌ر ل 447
5- هه‌مان ژێده‌ر ل 445
6- هه‌مان ژێده‌ر ل 459
7- هه‌مان ژێده‌ر ل 460
8- هه‌مان ژێده‌ر ل 459
9- هه‌مان ژێده‌ر ل 459
10، 11- مارتن هایدغر، مدخل الی المیتافیزیقیا، نقله‌ الی العربیة: د. عماد نبیل، دار الفارابی (الطبعة الاولی: كانون الثانی 2015)، ص 175

به‌ختیار محه‌مه‌د




نووسین كائینێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

نووسین كارێكه‌ بۆ به‌دیهێنانی خودیشه‌ (خودی نووسه‌ر)، هه‌ر ته‌نها بۆ چێژ و مه‌عریفه‌ی ئه‌وی دیكه‌ی خوێنه‌ر (وه‌رگر) نییه. ئه‌م كاری خۆبه‌دیهێنانه‌ میكانیزمێكی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌ له‌ نێوان ده‌ق (نووسه‌ر) و ئه‌وی دیكه‌ی خوێنه‌ردا. واته‌ نووسه‌ر له‌ڕێی ئه‌م میكانیزمه‌وه‌ پێوه‌ندییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی مه‌عریفی – ڕۆشنبیریی له‌ نێوان خۆی (ده‌ق) و خوێنه‌ردا داده‌مه‌زرێنێ. لێره‌وه‌ هه‌موو ده‌قێك (چ ئه‌ده‌بی بێ، چ سیاسی بێ، چ فه‌لسه‌فی بێ، چ هونه‌ری بێ…) خه‌سڵه‌تێكی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌. هیچ نووسه‌رێك نییه‌ ته‌نها بۆ خۆی بنووسێ، ئه‌گه‌ر وایه‌ با بڵاوی نه‌كاته‌وه‌؛ هه‌ر كه‌ ده‌ق بڵاو كرایه‌وه‌، ئه‌وا ده‌بێته‌ خاوه‌نی خه‌سڵه‌تێكی كۆمه‌ڵایه‌تی.‌
ده‌ق، ئه‌گه‌ر خه‌سڵه‌تێكی (مه‌به‌ستێكی) كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌بێ، ناخوێنرێته‌وه‌. لێره‌وه‌ ده‌ق ناوه‌ندێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ نێوان نووسه‌ر و خوێنه‌ردا. هه‌ر بۆیه‌شه‌ منی خوێنه‌ر، نووسه‌ر ده‌ناسم. واته‌ خوێنه‌ر له‌ڕێی پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌قه‌وه‌ نووسه‌ر ده‌ناسێ. واته‌ ئێمه‌ له‌ڕێی ده‌قه‌وه‌ پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ نووسه‌ر داده‌مه‌زرێنین. له‌مه‌وه‌ هه‌موو خوێنه‌رێك هاوڕێ و دۆستی نووسه‌ره.(1) ئه‌وه‌ی سیفه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تیش به‌ ده‌ق ده‌به‌خشێ، هه‌ڵبه‌ت كرده‌ی خوێندنه‌وه‌یه‌. لێره‌وه‌ خوێنه‌ر له‌ڕێی پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌وه‌، هه‌م پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ نووسه‌ر ده‌به‌ستێ، هه‌م له‌گه‌ڵ ده‌قیش. دیاره‌ هه‌موو پێوه‌ندییه‌كیش له‌ ده‌ره‌وه‌ی خود، پێوه‌ندییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. لێره‌شه‌وه‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ (ده‌ق = نووسه‌ر)دا پێوه‌ندییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. ئه‌دی ئێمه نێزیكترین و به‌هێزترین‌ پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تیمان له‌گه‌ڵ كتێبه‌كانمان و له‌گه‌ڵ كتێبخانه‌كانمان نییه‌؟ ئه‌دی هه‌ر وه‌ك دۆست و هاوڕێیه‌كی گیانی به‌ گیانیش ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وتیان له‌گه‌ڵدا ناكه‌ین؟ ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌نده‌ش خۆشمان ده‌وێن، كه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ بوونی خۆمان سه‌یریان ده‌كه‌ین. ئا هه‌ر ئه‌مه‌شه‌، كه‌ لووتكه‌ی پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی نێوان خود و ئه‌وی دیكه‌ دیار ده‌كا و به‌رجه‌سته‌ ده‌كا‌‌؛ ئه‌و پێوه‌ندییه‌ی، كه‌ له‌ نێوان خود و كه‌سێكی دیكه‌، یانیش له‌ نێوان خود و شتێكی ده‌ره‌وه‌ی خود سه‌ر هه‌ڵ ده‌دا و په‌یدا ده‌بێ. لێره‌وه‌ ده‌ق پێوه‌ندییه‌ خودییه‌كه‌ی ده‌گۆڕێ بۆ پێوه‌ندییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی بابه‌ته‌كیی (مه‌وزوعی).
له‌مه‌وه‌، هه‌موو ده‌قێكی زیندوو، كاره‌كته‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تی زیندوو و چالاكیشه‌: باشترین و زۆرترین پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌وی دیكه‌ی خوێنه‌ردا دروست ده‌كا و داده‌مه‌زرێنێ. هه‌ڵبه‌ت پردی دامه‌زراندنی ئه‌م پێوه‌ندییه‌ش، پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌یه‌. ڕاستییه‌كه‌ی خوێندنه‌وه‌ ئه‌و جیهانه‌یه‌، كه‌ دوو كاره‌كته‌ر ده‌خوڵقێنێ و به‌ یه‌كتریان ده‌ناسێنێ؛ ئه‌وانیش نووسه‌ر و خوێنه‌رن. لێره‌وه‌ هیچ ده‌قێك نییه‌، كه‌ كاره‌كته‌رێكی چالاكی كۆمه‌ڵایه‌تیش نه‌بێ؛ ئه‌م چالاكبوونه‌ش پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ پێی ده‌به‌خشێ.
ده‌ق پێوه‌ندییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی مێژوویی نه‌مریش له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر داده‌مه‌زرێنێ. واته‌ له‌ ناو هه‌موو سه‌رده‌مه‌كاندا كاره‌كته‌رێكی مێژوویی زیندوو و چالاكیشه‌. ئه‌مه‌ خه‌سڵه‌تی هه‌موو ده‌قه‌ داهێنراوه‌ زیندووه‌ نه‌مره‌كانه‌. به‌نموونه‌: ئێمه‌ سه‌دان و هه‌زاران ساڵه‌، سه‌ده‌ له‌ دوای سه‌ده‌ و نه‌وه‌ له‌ دوای نه‌وه‌، داستانی گه‌لگامێش و ئه‌لیاده‌ و ئۆدیسه‌ و شیرین و فه‌رهاد و قورئان وته‌ورات وئینجیل… ده‌خوێنینه‌وه‌ و پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی گه‌رمیان له‌گه‌ڵ ده‌به‌ستین و داده‌مه‌‌زرێنین. هه‌ڵبه‌ت ده‌ق هه‌رچه‌ند زمانیشی پاراو و ڕه‌وان بێ، هێنده‌ش‌ باشتر ده‌توانێ پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی سه‌ركه‌وتوو له‌گه‌ڵ خوێنه‌ری هه‌موو سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كاندا دامه‌زرێنێ. دیاره‌ پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌قیش له‌گه‌ڵ كاره‌كته‌ری خوێنه‌ره‌، له‌گه‌ڵ هیچ كه‌سێكی دیكه‌ نییه‌. ئێ خۆ هه‌موومان ده‌زانین، كه‌ پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی نێوان خوا و مرۆڤیش هه‌ر له‌ڕێی خوێندنه‌وه‌ی (یا گوێگرتنی) ده‌قه‌وه‌یه‌: ئینجیل، ته‌ورات، قورئان، ئاڤێستا… تاد. لێره‌وه‌ پێوه‌ندی نێوان نووسه‌ر (په‌روه‌ردگار) و خوێنه‌ر (په‌رستگار)، له‌ڕێی ده‌قی پیرۆزه‌وه‌، پێوه‌ندییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی پیرۆزیشه‌؛ كه‌واته‌ هیچ ده‌قێك نییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی بێ، ماده‌م ده‌خوێندرێته‌وه ‌؛(2) ماده‌م ده‌شخوێندرێته‌وه‌، كه‌واته‌ ده‌ق خه‌سڵه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌. ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ش‌ – وه‌ك گو‌تمان – پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ دروستی ده‌كا و به‌رهه‌می ده‌هێنێ؛ كه‌واته‌ هاوكێشه‌ی پێوه‌ندی نێوان: نووسه‌ر – ده‌ق – خوێنه‌ر، سه‌د له‌ سه‌د خه‌سڵه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ ده‌ق ده‌به‌خشێ. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ده‌مه‌وێ بڵێم: من پتر له‌ دوو هه‌زار ساڵه‌ هاوڕێی ئه‌لیاده‌ و ئۆدیسه‌ و ئینجیل و ته‌ورات و ئاڤێستام؛ پتر له‌ هه‌زار ساڵیشه‌ هاوڕێی قورئانم (هه‌موو نووسه‌ره‌كانیشیان ده‌ناسم). چه‌ند سه‌د ساڵێكیشه‌ هاوڕێی خانی و شكسپیرم (ده‌زانم كه‌ ئه‌وانیش كێن)… تاد.
لێره‌وه‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ نووسین له‌ هه‌ر ژانر و له‌ هه‌ر بوارێكدا بێ، خه‌سڵه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌. واته‌ ده‌ق هه‌م ناوه‌ندێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ بۆ به‌ستنی پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی نێوان نووسه‌ر و خوێنه‌ر، هه‌م خۆیشی كاره‌كته‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، كه‌ زۆرترین پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ خوێنه‌ری هه‌مه‌جۆردا ده‌به‌سـتێ و داده‌مه‌زرێنێ؛ كه‌واته‌ هه‌موو ده‌قێك، ده‌قێكی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌. ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ش، وه‌ك گوتمان، كاری خوێندنه‌وه‌ پێی ده‌به‌خشێ. واته‌ ده‌قێك هه‌رچه‌ند بخوێندرێته‌وه‌، هێنده‌ش ده‌قێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ و زۆرترین پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی (مه‌عریفی – ئه‌ده‌بی – ڕۆشنبیریی) هه‌یه‌.
ئاشكرایه‌ ده‌قه‌ پیرۆزه‌كان زۆرترین پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تییان له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا هه‌یه‌ (خوێنه‌ری ئیماندار). ئه‌وان كه‌ خاوه‌نه‌كانیان خوایه‌، پێوه‌ندییه‌كی دۆستایه‌تی ڕاسته‌خۆ له‌ نێوان هه‌ردوولایاندا هه‌یه‌. واته‌ هه‌م خوا هه‌موو خوێنه‌ره‌كانی خۆی ده‌ناسێ، هه‌م خوێنه‌ره‌كانیشی ئه‌و ده‌ناسن. ئه‌مه‌ پێوه‌ندی به‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ ده‌قی پیرۆز ڕه‌هه‌ندێكی میتافیزیكیی هه‌یه‌. واته‌ ده‌قێكی گه‌ردوونییه‌، بۆ هه‌موو مرۆڤێكه‌ به‌ خوێنده‌وار و نه‌خوێنده‌واریه‌وه‌. ئه‌م ده‌قانه‌ په‌رستگایان هه‌یه‌، وه‌ك ده‌قی ئاسایی نین؛ بۆیه‌ زۆرترین خوێنه‌ر و گوێگریان هه‌یه‌. ئه‌م ده‌قانه‌ دوو جۆر پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ‌ خوێنه‌ر ده‌به‌ستن: پێوه‌ندییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی واقیعی و پێوه‌ندییه‌كی میتافیزیكی ڕۆحانیش. ده‌بێ بزانین، پێوه‌ندی خوا له‌گه‌ڵ خوێنه‌ره‌كانی، وه‌كو هه‌ر هه‌موو نووسه‌رانی دیكه‌ی ئاسایی‌، ڕاسته‌وخۆ نییه‌، به‌ڵكو له‌ڕێی ده‌قه‌كانیه‌تی. واته‌ ده‌ق ناوه‌ندی پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی (ڕۆحانی و میتافیزیكی) نێوان خوا و هه‌موو خوێنه‌ره‌كانیه‌تی (یاخود گوێگره‌كانیه‌تی). ئێستا تێده‌گه‌ین، كه‌ ده‌ق پردی په‌ڕینه‌وه‌ی خوده‌ (خودی نووسه‌ر و دانه‌ره‌) بۆ لای خودی ئه‌وی دیكه‌ (خودی ئه‌وی دیكه‌ی خوێنه‌ر و گوێگر). واته‌ ده‌ق دوو جۆره‌ خود به‌ یه‌كتر ده‌ناسێنێ: خودی نووسه‌ر و خودی خوێنه‌ر‌. ده‌شێ بڵێین: ده‌ق وه‌ك ((پلكه ‌پێناوی)) ناو حه‌یرانی عه‌شقی كوردییه‌، كه‌ ئاشقه‌ و ماشقه‌، نووسه‌ر و خوێنه‌ر به‌ یه‌كتر ده‌ناسێنێ و ده‌بێته‌ پردی په‌ڕینه‌وه‌ی نێوان هه‌ردوو خود: خودێك گوتاری پێیه‌ و قسه‌ ده‌كا، خودێكیش ئه‌م گوتاره‌ وه‌رده‌گرێ و گوێ ده‌گرێ و ده‌خوێنێته‌وه‌. هه‌ردوو خوده‌كه‌ش له‌ڕێی عه‌شقێكه‌وه‌ یه‌كتر ده‌ناسن: عه‌شقی نووسین و عه‌شقی خوێندنه‌وه‌. لێره‌ ده‌ق وه‌ك ((پلكه‌ پێناو)) ئه‌و دوو عاشقه‌ به‌ یه‌كتر ده‌گه‌یه‌نێ: عاشقی نووسه‌ر و عاشقی خوێنه‌ر. ئایا هیچ ئیماندارێك هه‌یه‌، كه‌ عه‌شقی خوا و عاشقی ده‌قه‌كانی نه‌بێ؟ ئه‌ی چه‌ند خوێنه‌ر هه‌یه، كه‌‌ عاشقی فڵانه‌ نووسه‌ر و فڵانه‌ ده‌قه‌؟ هه‌روه‌ها نووسه‌ریش، ئه‌گه‌ر عاشقی خوێنه‌ر نه‌بێ، نانووسێ. له‌مه‌وه‌ وه‌ك بڵێی ده‌ق جێژوانێكه‌ بۆ ژوانی نێوان نووسه‌ر (خوا) و خوێنه‌ر: نووسه‌ر له‌ڕێی ده‌قه‌كانیه‌وه‌ (واته‌ ده‌ق ده‌بێته‌ ڕه‌مز و نوێنه‌ری ئاماده‌بوونی ئه‌و) ده‌چێته‌ لای خوێنه‌ر و هه‌ردوولا له‌ جێژوانی ده‌قدا یه‌كتر ده‌ناسن و پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ش ده‌بێته‌ تاكه به‌ردی‌ بناغه‌ی پته‌وی پێوه‌ندی نێوان هه‌ردوولایان. به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ق (نووسین)‌ كائینێكی زمانه‌وانیی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ نێوان نووسه‌ر و خوێنه‌ردا.

په‌راوێزه‌كان:
1- ڕاسته‌ نووسه‌ر ڕاسته‌خۆ زۆربه‌ی خوێنه‌ره‌كانی ناناسێ، به‌ڵام ده‌قه‌كه‌ی – كه‌ پاژێكه‌ له‌ خۆی – ڕاسته‌وخۆ ده‌یانناسێ. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ ده‌قه ‌پیرۆزه‌كان ناگرێته‌وه، كه خودا‌ خاوه‌نیانه‌ و هه‌موو خوێنه‌ره‌كانیان ده‌ناسێ.
2- واته‌ خوێندنه‌وه‌ش هه‌رچه‌ند پرۆسه‌یه‌كی خودییه‌، هێنده‌ش پرۆسه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌.
3- پلكه‌ پێناو = پێناو: واته‌ نێوه‌ندگیری (وسیط) ی نێوان دوو ئه‌ڤیندار.

به‌ختیار محه‌مه‌د




كوشتنى پیرۆز .. به‌ختیار محه‌مه‌د

منداڵێكی 10 ساڵیی به‌ هه‌موو هێزی خۆی، به‌ نه‌عله‌كه‌ی مارمێلكه‌یه‌كی كوشت. گوتم: (ئه‌وه‌ بۆ كوشتت؟ گوناحه‌…). گوتی: ((پێغه‌مبه‌رمان گوتوویه‌تی بیكوژن)). هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ ته‌قدیسكردنی پره‌نسیپی كوشتنه‌ (منداڵ فێری پره‌نسیپی كوشتنی پیرۆز ده‌كرێ). من قسه‌م له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌، كه‌ حه‌شه‌ره‌ ده‌كوژرێ، به‌ڵكو قسه‌م له‌سه‌ر كوشتنێكی تایبه‌ته‌: كوشتنێكی پیرۆزكراو، كه‌ پیاوێكی پیرۆز (پێغه‌مبه‌ر) گوتوویه‌تی و فه‌رمانی بۆ ده‌ركردووه‌.
ده‌شێ بڵێم: كوشتنی پیرۆز جیاوازی ناكا له‌ نێوان كوشتنی مارمێلكه‌یه‌ك و كوشتنی مرۆڤێك. ئینجا له‌ پشت كرده‌ی هه‌موو كوشتنێكی پیرۆزدا گوتار (ئایه‌ت و حه‌دیس) هه‌یه‌. منداڵه‌كه‌ گوێی له‌ گه‌وره‌كان بووه‌، گه‌وره‌كانیش گوێیان له‌م حه‌دیسه‌ بووه‌، كه‌ ده‌ڵێ: ((هه‌ر كه‌سێك به‌ یه‌كه‌م لێدان مارمێلكه‌یه‌ك بكوژێت سه‌د چاكه‌ی بۆ ده‌نووسرێت، به‌ دووه‌م لێدانیش له‌ یه‌كه‌م كه‌متر و به‌ سێیه‌م لێدانیش له‌ دووه‌م كه‌متر)). (شایانی باسه‌ بڵێم، منداڵه‌كه‌ زۆر به‌ جۆشه‌وه‌ به‌ یه‌كه‌م لێ دان كوشتی. واته‌ سه‌د له‌ سه‌د ناوه‌رۆكی حه‌دیسه‌كه‌ی جێبه‌جێكرد و سه‌د چاكه‌ی بۆ خۆی برده‌وه‌). هه‌ڵبه‌ت به‌ ده‌یان ئایه‌تیشمان هه‌ن، كه‌ كرده‌ی كوشتن پیرۆز ده‌كه‌ن؛ واته‌ ده‌یانكه‌نه‌‌ كار و ئه‌ركێكی پیرۆز. ئا هه‌ر چه‌مكی (جهاد) له‌ فیقهی ئیسلامدا ئه‌م ئه‌ركه‌ پیرۆزه‌یه هیچ شتێكی دیكه‌ نییه‌‌. به‌نموونه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ ده‌ڵێ: ((یا ایها النبی جاهد الكفار و المنافقین)). {التوبة: 73} یاخود: ((قاتلوا الذین لا یؤمنون بالله‌ ولا بالیوم الاخر…)). {التوبة: 29} ئه‌مه‌ فه‌رمان پێكردن و داواكاری خوایه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ر. واته‌ جیهاد و كوشتن ده‌بنه‌ ئه‌رك و كار و فه‌رمانێكی ئه‌خلاقیی و لاهووتیی پیرۆز. لێره‌ كوشتن یه‌ك جه‌وهه‌ری هه‌یه،‌ ئه‌ویش جه‌وهه‌ری پیرۆزكردنه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م فه‌رمانپێكردنه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ خواوه‌ دێ. واته‌ به‌نده‌ به هاتنی‌ وه‌حی بۆ پێغه‌مبه‌ر. لێره‌ وه‌ك ده‌بینین كوشتن ده‌بێته‌ به‌شێك له مه‌به‌ستی‌ په‌یامی خوا بۆ مرۆڤ ( بۆ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی). واته‌ ده‌بێته‌ به‌شێكی جه‌وهه‌ریی له‌ دینی خوا بۆ پێغه‌مبه‌ر و بۆ موسڵمانان. ئێستاكه‌ تێده‌گه‌ین، كه‌ بۆچی كوشتنی مارمێلكه‌یه‌ك و كوشتنی مرۆڤێكی بێدین له‌لای موسڵمانان هه‌ر وه‌ك یه‌ك ئه‌ركێكی پیرۆزن و كارێكن له‌ پێناو خوا و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یه‌تی‌ و بۆ سه‌رخستنی دینه‌كه‌یه‌؛ كه‌واته‌ كوشتن (كوشتنی موقه‌ده‌س) یه‌كێكه‌ له‌ فه‌رز و كاره‌ هه‌ره‌ جه‌وهه‌رییه‌كانی ئایینی ئیسلام.(1)
ئێ خۆ هه‌موومان ده‌زانین، كه‌ له‌ ئایینی ئیسلامدا كوشتنه‌وه‌ی موقه‌ده‌س (قوربانیكردن)یش هه‌یه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ نه‌ریت و میراتی ئایینه‌ كۆنه‌ بتپه‌رسته‌كانه‌. له‌‌ كۆن له‌لای گریكه‌كان ئه‌م نه‌ریته‌ (سرووته‌ ئایینییه‌) زۆر باو بووه‌. داستانی (ئه‌لیاده)‌ له‌ زۆر شوێن ئه‌مه‌مان پێ ده‌ڵێ، وه‌ك: ((گایه‌كی زه‌به‌للاحیان ئاماده‌كرد بۆ قوربانییكردن سه‌ریان بڕی)).(2) له داستانی‌ (گه‌لگامێش)یشدا هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((له‌ سه‌ر لووتكه‌ی چیا قوربانیی خوێناویی پێشكه‌ش كرد)).(3) هه‌روه‌سا له‌لای سۆمه‌رییه‌كان (میزۆپۆتامیای كۆن) قوربانییكردن به‌ (گا)ی سپی كراوه‌ بۆ مردووان.(4)
نابێ ئه‌وه‌ش له‌بیر بكه‌ین، كه‌ كوشتن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا له‌ سه‌ر شه‌ره‌ف جۆرێكه‌ له‌ كوشتنی موقه‌ده‌س. هه‌ر بۆیه‌ش دایك و باوك و برا – بۆ ڕازیكردنی ده‌سه‌ڵاتی ئایین و كۆمه‌ڵگه‌ – به‌ ئیمانه‌وه‌ (ته‌نانه‌ت به‌خۆشحاڵیشه‌وه‌) ئه‌م كاره‌ قێزه‌ونه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن. ئه‌م كوشتنی موقه‌ده‌سه‌، پاككردنه‌وه‌ی شه‌ره‌فه‌ (ئه‌خلاقێكی پیسكراوه‌)، كه‌ كۆمه‌ڵگه (كۆمه‌ڵگه‌ی نه‌ریتپه‌رست و ئیماندار)‌ له‌ تاكه‌كانی ده‌وێ. واته‌ سێكس (سێكس له‌ ده‌ره‌وه‌ی هاوسه‌رگیریی) پیسه‌ (ئه‌وه‌ی به‌ چه‌مكه‌ ئایینییه‌كه‌ی پێی ده‌ڵێن زینا)، بۆیه ‌شه‌ره‌ف پیس ده‌كا و ده‌بێ پاك بكرێته‌وه‌. تاكه‌ ڕێگه‌ش بۆ پاككردنه‌وه‌ی، كوشتنه‌؛ كه‌واته‌ ئه‌م كوشتنه‌ كوشتنێكی پیرۆزه‌، چونكه به‌های شه‌ره‌ف ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ و پاكی ده‌كاته‌وه‌ له‌ شه‌ڕاگێزیی به‌دڕه‌وشتیی زینا. ئا لێره‌وه‌ شه‌ره‌ف ده‌بێته‌ به‌هایه‌كی ئه‌خلاقیی یه‌كجار پیرۆز و موقه‌ده‌س له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا: پیرۆز و موقه‌ده‌ستر له‌ ژیانی مرۆڤ؛ هه‌ر بۆیه‌ش‌ هه‌ر پێشێلكردنێكی ئه‌م به‌هایه‌ ( ئه‌م شه‌ره‌فه‌) ده‌بێته‌ هۆی كوشتنی موقه‌ده‌س‌ (واته‌ كوشتن له‌ پێناو پاككردنه‌وه‌ی پیسبوونی شه‌ره‌فدا)؛ له‌مه‌وه‌ كوشتن (كوشتنی ژن) له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، شه‌ره‌فمان (پیرۆزییه‌كانمان) ده‌پارێزێ. هه‌ڵبه‌ت شه‌ره‌ف له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا به‌نده‌ به‌ شه‌ره‌فی ژنه‌وه‌. واته‌ به‌نده‌ به ئه‌خلاقی سێكسی ژنه‌وه‌. واته‌‌: ئاخۆ سێكسێكی ئازاده (زیناكه‌ره‌ به‌ مه‌فهوومه‌ ئایینییه‌كه‌ی‌)‌، یانیش سێكسێكی كۆنترۆڵكراوه (واته‌ چه‌پێندراوه و پارێزراوه‌‌)‌؟ لێره‌وه‌ فۆبیا له‌ سێكس (فۆبیا له‌ ئازادیی تاك)، مانای شه‌ره‌ف و ئه‌خلاق له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا دیاریی ده‌كا و به‌رهه‌م ده‌هێنێ.

په‌راوێزه‌كان:

1 – ئه‌مڕۆش هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌یه‌، كه‌‌ داعش دێ ئێزیدییه‌كان قه‌تل و عام ده‌كا و حه‌ماسیش به‌ كوشتوبڕكردنی خه‌ڵكی جووله‌كه‌ی مه‌ده‌نی‌ هێرشه‌كه‌ی ئۆكتۆبه‌ری (2023) ی بۆ سه‌ر ئیسرائیل ده‌ست پێ ده‌كا. له‌ پشت هه‌ردوو تاوانه‌كه‌ش ده‌قی پیرۆز و مێژوویه‌ك له كاری‌ كوشتنی پیرۆز ( فتوحات و جیهاد) هه‌یه‌. ده‌ ئێوه‌ ته‌ماشایه‌كی ئه‌م ئایه‌ته‌ بكه‌ن: ((فاذا لقیتم الذین كفروا فضرب الرقاب حتی اذا…)). {محمد: 4} چۆن چۆنی تێیدا كاری كوشتن ده‌گاته‌ لوتكه‌ی پیرۆزبوونی خۆی!
2 – الالیاذه‌، هومیروس، تحریر و مراجعة احمد عثمان / القاهرة – 2004، ص 621
3 – ملحمة كلكامش، ترجمها عن المسماریه‌: د. سامی سعید الاحمد (الطبعة الاولی- 2022)، ص 231
4- هه‌مان ژێده‌ر، ل 70

به‌ختیار محه‌مه‌د




چه‌پی گۆشه‌گیر.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ندێك له‌ چه‌پ و خه‌ڵكێكیش هه‌ن، كه‌ قسه‌ له‌ سه‌ر چه‌پ ده‌كه‌ن، وا له‌ چه‌پ تێگه‌یشتوون، كه‌ نابێ به‌رگریی له‌ مافه‌ (سیاسی و ڕۆشنبیرییه) نه‌ته‌وه‌ییه‌كان بكا و نابێ باسی ئه‌م مافانه‌ بكا؛ چونكه‌ ئه‌م ماف و به‌هایانه‌ – له‌ گۆشه‌نیگای ئه‌وانه‌وه‌ – ده‌چنه‌ خانه‌ی ناسیۆنالیزمه‌وه‌ و هیچ پێوه‌ندییه‌كیان به‌ كێشه‌ی چینایه‌تی و سۆشیالیزمه‌وه‌ نییه‌.
ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌مه‌ بۆ هه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یێك ڕاست بێ، به‌ڵام بۆ گه‌لێكی ژێرده‌سته‌ی دابه‌شكراوی وه‌ك كورد ڕاست نییه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، چه‌پ لێره‌ ده‌بێ پێشه‌نگی خه‌بات و باسكردن و چاره‌سه‌ركردنی – له‌پاڵ پرسه‌ چینایه‌تییه‌كان – كێشه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان بێ. ئه‌م پێشه‌نگایه‌تییه‌ ته‌نها به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ و گوتنه‌وه‌ی یه‌ك دوو دروشم نابێ، به‌ڵكو چه‌پ ده‌بێ به‌ كردار چاره‌سه‌ری ئه‌م پرسه‌ له‌ ناسیۆنالیزم (ناسیۆنالیزمی ناپاكی درۆزنی بنه‌ماڵه‌یی خێڵه‌كیی) بستێنێته‌وه‌ و ‌خۆی ببێته‌ ڕابه‌ری ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌: بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاركه‌ری گه‌لی كورد و هه‌موو گه‌لانی مه‌زڵووم و ژێرده‌سته‌.
ده‌شێ بڵێین: له‌وه‌ته‌ی ده‌وڵه‌تی عیراق هه‌یه‌، چه‌پی كورد پشتی له‌م كێشه‌یه‌ كردووه‌ و له‌ سه‌ر سینیه‌كی زێڕینیش پێشكه‌شی بزاڤی ناسیونالیزمی خێڵه‌كیی كردووه‌ و ئه‌م ناسیونالیزمه‌ ده‌یان ساڵه‌ جڵه‌وی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی به‌ ده‌سته‌ و بۆیه‌ له‌ زۆر قۆناغدا گه‌لی كوردی (وه‌ك هۆكاره‌ زاتییه‌كه‌) دووچاری شكست و ده‌رده‌سه‌ریی و ماڵوێرانیی زۆر كردووه‌.
ڕاستییه‌كه‌ی هیچ بزووتنه‌وه‌یه‌كی چینایه‌تی له ‌كوردستان به‌ بێ به‌رنامه‌ و به‌ بێ ستراتیژیی چاره‌سه‌ری پرسی نه‌ته‌وه‌یی، سه‌ركه‌وتوو نابێ و جه‌ماوه‌ری به‌گه‌ڵ ناكه‌وێ. مێژووی هاوچه‌رخیش له‌ زۆر سه‌رده‌م و قۆناغدا شایه‌دی ئه‌وه‌مان بۆ ده‌دا.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ڕه‌خنه‌ بزوێنه‌ره‌ *.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ڕه‌خنه‌گر ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ ڕه‌خنه‌ ده‌گرێ: نه‌رێنیی ده‌رده‌خا و ئاماژه‌ش بۆ ئه‌رێنیی ده‌كا.
ئیشی ڕه‌خنه‌گر نییه‌ ستاییش بكا، به‌ڵكو ڕاستیی باس ده‌كا.
ڕه‌خنه‌ هه‌میشه‌ لۆژیكی له‌گه‌ڵدایه‌، نه‌ك سۆز و هه‌وا و هه‌وه‌س (واته‌ نه‌ك لایه‌نگریی).
ئێمه‌ بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ ده‌گرین، تا ڕاستیی بڵێین؛ ڕه‌خنه‌ به‌ دوای ڕاستییدا وێڵه‌. ڕه‌خنه‌ كرۆكی ڕاستییه‌.
ڕه‌خنه‌ كه‌ڵه‌كه‌كردنی مه‌عریفه‌یه‌: له‌ كوێ ڕه‌خنه‌ هه‌بوو، له‌وێش مه‌عریفه‌ له‌دایك ده‌بێ. هیچ مه‌عریفه‌یه‌ك به‌ بێ مامانی ڕه‌خنه‌ له‌دایك نابێ. له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ دواكه‌وتووه‌كاندا ڕه‌خنه‌ غائیبه‌، بۆیه‌ مه‌عریفه‌ش ( فیكر و فه‌لسه‌فه‌ و زانستیش) غائیبه‌.
ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌ نه‌زانه‌كانن، كه‌ ڕه‌خنه‌یان قبووڵ نییه‌.
ڕه‌خنه‌ ئامانجی هه‌یه‌: ئامانجی هۆشیاركردنه‌وه‌.
ڕه‌خنه‌ قبووڵ نه‌كردن بنه‌مای دیكتاتۆریه‌ته‌.
ڕه‌خنه‌ جه‌نگه‌ دژی عه‌قڵیه‌تێكی داخراو؛ ئه‌وجا له‌ هه‌ر بوارێكدا بێ.


ڕه‌خنه‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو دان پێدانانه‌.
ڕه‌خنه‌ براده‌رایه‌تی، خزمایه‌تی، هاوڕێیه‌تی، هاوسیێه‌تی، حزبایه‌تی… نازانێ. ڕه‌خنه‌ بڕوای به‌و په‌نده‌ (ئیدیۆمه)‌ كوردییه‌ هه‌یه‌، كه‌ ده‌ڵێ: ((حه‌ق ڕه‌قه‌))؛ بۆیه‌ ئه‌وه‌ی حه‌قانی بێ ڕه‌خنه‌ قبووڵ ده‌كا، به‌ڵام ئه‌وه‌ی حه‌قانی نه‌بێ ڕه‌تی ده‌كاته‌وه‌. ڕه‌خنه‌ سه‌لماندنی ئه‌م حه‌قه‌یه‌ (ڕاستییه‌یه‌)، بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو دان پێدانانه‌ به‌وی دیكه‌: به‌وی دیكه‌ی ده‌ق و كه‌س و بابه‌ت… له‌ چێوه‌ی حه‌قانیه‌ت و حه‌قیقه‌تدا.


وه‌ك گوتمان، ڕه‌خنه‌ پێوه‌ندی به‌ ناسیاره‌تی و براده‌رایه‌تییه‌وه‌ نییه‌. ڕه‌خنه‌ پڕۆژه‌یه‌: پڕۆژه‌یه‌كی مه‌عریفییه. بناغه‌كه‌ی عه‌قڵ و لۆژیكه‌. ڕه‌خنه‌ ئه‌گه‌ر خاترانه‌ی تێدابوو، ئه‌وه له‌ جغزی ڕه‌خنه‌ ده‌چێته‌ ده‌رێ و ده‌بێته‌ موجامه‌له‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی‌. ئێمه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ ده‌ق، له‌ كارێك، له‌ ڕه‌فتارێك… ده‌گرین؛ واته‌ به‌ بۆچوونی خۆمان كه‌موكووڕییه‌ك ده‌ستنیشان ده‌كه‌ین، بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ نابێ شه‌رمن بێ، به‌ڵكو ده‌بێ ئازاد و بوێر بێ. ڕه‌خنه‌ گه‌ڕانه‌ به‌ دوای ڕاستییدا، كه‌واته‌ ده‌بێ بێباك بێ له‌وه‌ی ئاكامه‌كه‌ی چی ده‌بێ (هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ی له‌ توانادایه‌). نابێ ڕه‌خنه‌ باكی به‌وه‌ هه‌بێ، كه‌ فڵان و فیسار (با هاوڕێشی بن) لێی تووڕه‌ و نیگه‌ران ده‌بن؛ چونكه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ سه‌رووی هه‌موو پێوه‌ندییه‌ك و هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كه‌؛ ماده‌م ئامانجه‌كه‌ی نیشان دانی حه‌قیقه‌ته‌، به‌های حه‌قیقه‌تیش له‌ هه‌موو شتێك گرنگتره‌.


ده‌بێ فێربین ڕه‌خنه‌ بگرین! ڕاشكاو و ڕاستگۆ بین له‌گه‌ڵ یه‌كتر! ڕووبه‌ڕووكار بین، نه‌ك ‌پاشمله‌كار‌! ئه‌وه‌ی ژیان ده‌گۆڕێ ڕه‌خنه‌یه‌، نه‌ك موجامه‌له‌ی پڕ له‌ درۆ. ده‌بێ فێربین ڕه‌خنه‌ له‌ یه‌كتر قبووڵ بكه‌ین! ئه‌مه‌ كرۆكی دیموكراسیه‌ته‌. فێربه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ خه‌ڵك بگره‌ و بۆ خۆشت ڕه‌خنه‌ت قبووڵ بێ، كه‌ لێت ده‌گیرێ.
نابێ پێمان ناخۆش بێ ڕه‌خنه‌ له‌ ئایینه‌كه‌مان، له‌ بیروباوه‌ڕمان، له‌ ده‌قه‌كه‌مان… بگیرێ (پێشمان ناخۆش بوو، به‌ ڕه‌خنه‌ وه‌ڵامی بده‌ینه‌وه‌، نه‌ك به‌ جنێو و كاری توندوتیژی و به‌ تیرۆر). ڕه‌خنه‌ گۆڕان و به‌خته‌وه‌ری به‌دی ده‌هێنێ، نه‌ك ئاژاوه‌ و قیامه‌ت. ڕه‌خنه‌ پێوه‌ره‌ بۆ ڕاستگۆیی. هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ڕه‌خنه‌ی تێدا نه‌بوو، كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دواكه‌وتوو و درۆزنه‌، پڕه‌ له‌ ڕیاكاری و دووڕوویی.


هه‌موو كه‌سێك حه‌ز ده‌كا ستاییش بكرێ، نه‌ك ڕه‌خنه‌ی لێ بگیرێ؛ به‌ڵام ستاییش هه‌ندێ جار درۆی تێدایه‌، به‌ڵام ره‌خنه‌ ڕاستیی. ئێمه‌ باسی ڕه‌خنه‌ی ڕاسته‌قینه‌ ده‌كه‌ین، نه‌ك ڕه‌خنه‌ی ساخته‌كار؛ به‌ڵكو ئیشی ڕه‌خنه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ درۆ تێك بشكێنێ. ڕه‌خنه‌گر سیفه‌تی ئه‌و جه‌نگاوه‌ره‌ی هه‌یه‌، كه‌ له‌ به‌ره‌ی پێشه‌وه‌ی جه‌نگدایه‌؛ بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ جه‌نگه‌ له‌ دژی هه‌ڵه‌. لێره‌ قسه‌یه‌كی سه‌رنجڕاكێشی (گۆستاڤ لۆبۆن) م دێته‌وه‌ بیر، كه‌ ده‌ڵێ: ((هه‌ڵه‌ هۆكاری سه‌ره‌كی په‌ره‌ستاندنی ژیانی گه‌لانه‌، نه‌ك ڕاستیی)).(*) ئه‌وه‌ ڕاسته‌ ملانێی نێوان هه‌ڵه‌ و ڕاستی داینه‌مۆی هه‌موو پێشكه‌وتنێكه‌. له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵ و ماركسیشدا ئه‌مه‌ پێی ده‌گوترێ: ((یاساكانی دیالیكتیك)). واته‌ یاسای نه‌فی نه‌فی و یاسای یه‌كیه‌تی دژه‌كان، كه ‌سه‌رچاوه‌ی پێشكه‌وتن و گۆڕانكارییه‌كانه‌.

(*) غوستاف لوبون, سيكولوجية الجماهير, ترجمة احمد حايك (الطبعة الثالثة: مايو – ايار, 2021), ص 145

به‌ختیار محه‌مه‌د




نووسه‌ری دژه‌ زمان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

نووسه‌ری كورد هه‌یه‌، به‌ شێوه‌زاره‌كانی زمانی كوردی ده‌ڵێ: زمان. به‌نموونه‌: ده‌ڵێ زمانی هه‌ورامی، زمانی سۆرانی…؛ ئینجا له‌مه‌ش خراپتر، له‌ نێوان ئه‌م دوو شێوه‌زاره‌دا باسی وه‌رگێڕان ده‌كا: وه‌رگێڕان له‌ زمانی هه‌ورامی بۆ زمانی سۆرانی. ئه‌وه‌ته‌ له‌ گۆڤاری (كاروان) ی ژماره‌ (255) دا، نووسه‌رێك به‌ ناوی (ڕه‌شاد مسته‌فا سوڵتانی) ده‌ڵێ: ((به‌ڕێز كاك ڕه‌زا به‌همه‌نی ڕۆمانێكی به‌ زوانی هه‌ورامی نوسیوه‌. له‌ لایه‌ن به‌ڕێز سه‌ركاو فه‌یروزه‌وه‌ بۆ سه‌ر زمانی سۆرانی ته‌رجومه‌ كراوه‌ته‌وه‌. ده‌قی ئه‌سڵی 443 لاپه‌ڕه‌یه‌ و سۆرانییه‌كه‌ی 398 لاپه‌ڕه‌یه‌.
سه‌رجه‌م 25 كاپیتاڵه‌ كه‌ دوو به‌شی نزیكی زمانی كوردی نوێنه‌رایه‌تی ده‌كه‌ن… نووسه‌ر شیاوی ڕێز و قه‌ده‌رزانینه‌ و ئه‌گه‌رچی نووسراوه‌ به‌ هه‌ورامی له‌ ئاستی به‌رزدا نییه‌، به‌ڵام پێ ده‌چێت شه‌پۆلێك له‌ ڕووناكبیران هیمه‌تیان نواندووه‌ و ئێستا به‌ زوانی هه‌ورامی په‌خشان ده‌نوسن. نوسین به‌ زوانی هه‌ورامی هه‌نگاوێكی زۆر ئه‌رێنی و پێشكه‌وتووانه‌یه‌. زوانی هه‌ورامی له‌ به‌ستێنی شیعردا تا دڵت بخوازێت ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و له‌ به‌ستێنی په‌خشاندا له‌ ئاستی شیعردا گه‌شه‌ی نه‌كردووه‌. پیداگۆگی و په‌روه‌رده‌ و بارهێنان به‌ زوانی هه‌ورامی نابێته‌ وه‌لانان یا كز كردنی زمانی كوردی ناوه‌ندی كه‌به‌ زمانی معیار یا زمانی ستاندارد ناسراوه‌…)).
سه‌رنج بده‌ن: نووسه‌ر، نه‌ك هه‌ر شێوه‌زاره‌كان به‌ زمان ده‌ناسێنێ و به‌ڵكو له‌ زمانی كوردییشیان جودا ده‌كاته‌وه‌ و وه‌ك زمانی سه‌ربه‌خۆ له‌ ڕیزی زمانی كوردی ناویان ده‌هێنێ. واته‌ به‌پێی ده‌ربڕین و وه‌سفی ئه‌و، ئێمه‌ زمانی هه‌ورامی و زمانی سۆرانی و زمانی كوردییمان هه‌یه‌؛ چونكه‌ ئه‌و به‌ ئاشكرا ده‌ڵێ ((… زوانی هه‌ورامی نابێته‌ وه‌لانان یا كز كردنی زمانی كوردی ناوه‌ندی…)). به ‌بۆچوونی من، ئه‌م تێڕوانین و باوه‌ڕه‌، نه‌ك هه‌ر هه‌ڵه‌یه‌، به‌ڵكو مه‌ترسیداریشه‌: مه‌ترسییه‌ بۆ سه‌ر ڕه‌وشی په‌رێشانی زمانه‌كه‌مان. به ‌پێی پێوه‌ری ئه‌م براده‌ره‌ بێ، ده‌بێ له‌مه‌ودا به‌ هه‌موو شێوه‌زارێكی زمانه‌كه‌مان بڵێین زمان، وه‌ك: زمانی زازاكی، زمانی بادینی، زمانی كورمانجی… تاد. ئه‌و دووچاری ناكۆكییه‌كی كوشنده‌ بووه‌ له‌گه‌ڵ خۆی: كاتێك، كه‌ له‌ پاڵ ناوی زمانی كوردی، ناوی زمانی سۆرانی و هه‌ورامی ده‌هێنێ، وه‌ك بڵێی ئه‌م دوو لكی شێوه‌زاره‌ دوو زمانی سه‌ربه‌خۆ بن و پێوه‌ندی ڕاسته‌وخۆیان به‌ زمانی كوردییه‌وه‌ نه‌بێ.
ده‌سا زمانی كوردی كامه‌یه‌؟ ئه‌ی شێوه‌زاره‌كانی كامانه‌ن؟… ئه‌م دوو پرسیاره‌م بۆ خاوه‌نی گوتاری ((ڕۆمانی چناره‌)) یه‌، به‌ڕێز كاك ڕه‌شاد مسه‌ته‌فا سوڵتانی.

بڕوانه‌: گۆڤاری كاروان، ژماره‌ 255 زستانی 2024، ل 91

به‌ختیار محه‌مه‌د




یۆتۆپیا.. به‌ختیار محه‌مه‌د

خۆی گرفته‌كه‌‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ته‌نها ورده ‌بۆرژوازی چه‌په‌ و ئه‌م توێژه‌ هه‌لپه‌رسته‌ ڕابه‌رایه‌تیی بزاڤی چه‌پ ده‌كا. هه‌ر بۆیه‌شه‌ پێوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی ڕاسته‌قینه‌ له‌ نێوان ئه‌م بزاڤه‌ و چینی كرێكاری له‌ بنه‌ڕه‌تدا كه‌م و بێ هێز و په‌رت و بڵاودا نابینی. هه‌ر ئه‌مه‌ش وا ده‌كا، كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی ده‌یه‌ی (90) سه‌رله‌به‌ری ئه‌ندامانی بزاڤی كۆمۆنیزمی ڕادیكاڵ (ڕه‌وت و حزبی كۆمۆنیزمی كرێكاری) ئێره‌ به‌جێ بهێڵن و په‌نا بۆ ئه‌وروپای سه‌رمایه‌داری لیبرال و لیبرالی نوێ ببه‌ن و ئێستاش له‌وێ هه‌ر خه‌ریكی جوینه‌وه‌ی دروشم و گوتاری سیاسی و ئایدیۆلۆژیی سه‌ره‌تای ساڵانی ده‌یه‌ی نه‌وه‌د بن. ئه‌وه‌ته‌ له‌ نوێترین گوتاریان له‌ سایتی (ده‌نگه‌كان) ڕێكه‌وتی 26/ 12/ 2023 ئه‌ندامێكی سه‌ركردایه‌تییان (عوسمانی حاجی مارف) به‌ هه‌مان عه‌قڵیه‌ت و هه‌مان تۆنی‌ گوتاری سیاسی ئایدیۆلۆژیی سه‌ره‌تای ساڵانی (90) ی سه‌ده‌ی ڕابردوو ده‌ڵێ: ((… ڕه‌گی كێشه‌كانی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان به‌ تایبه‌تی له‌ كه‌ركوك، كێشه‌ نائه‌منیه‌كه‌ی ئاكامی كێشه‌یه‌كی سیاسیه‌، له‌ ڕه‌واجدان و چاندنی دوبه‌ره‌كی نه‌ته‌وه‌یی و تائفی، كه‌ بانگه‌وازه‌كانی یه‌كێتی نیشتمانی به‌دوای شكستی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی له‌ 16ی ئۆكتۆبه‌ر 2017، له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا به‌ ئاراسته‌ی دوباره‌ ده‌مه‌زه‌ردكردنه‌وه‌ی هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی قه‌ومیه‌…)). لێره‌دا وه‌ك ده‌بینین هه‌موو تۆمه‌ته‌كان و هه‌موو ڕه‌خنه‌كان ئاڕاسته‌ی یه‌كیه‌تی (كورد) كراون؛ كه‌چی به‌ یه‌ك وشه‌ش ئاماژه‌ به‌ لایه‌نی عه‌ره‌ب و توركمان نه‌دراوه‌. واته‌ له‌ گۆشه‌نیگای ئه‌م براده‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ ته‌نها كورده‌، كه‌ خه‌ریكی هه‌ڵگیرساندنی شه‌ڕی تائفی و قه‌ومیه‌، به‌ڵام عه‌ره‌ب و توركمان فریشته‌ن و ئه‌وان وه‌ك بڵێی سۆسیالیست و ئه‌نته‌ر‌ناسیۆنالیستن، چونكه‌ كاكی نووسه‌ر به‌ یه‌ك وشه‌ش به‌ خراپه‌ ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وان نه‌كردووه‌. ئا به‌م شێوه‌یه‌ پتر له‌ 32 ساڵه‌ ئه‌م گوتاره‌ دۆگمایه‌ به‌م ئاڕاسته‌یه‌ كار ده‌كات و هه‌موو بزاڤێكی ئازادیخوازی نه‌ته‌وه‌یی كورد به‌ ناسیۆنالیزم تاوانبار ده‌كا و كه‌چی له‌ هه‌مبه‌ر فاشیزمی نه‌ته‌وه‌یی وڵاته‌ سه‌رده‌سته‌ داگیركه‌ره‌كانی كوردستان بێ خه‌مه‌ و فززه‌ی لێوه‌ نایێ. (*)
ئه‌وان (واته‌ براده‌رانی كۆمۆنیزمی كرێكاری) ئێستا نه‌ك هه‌ر سیاسیانه‌ و چینه‌كیانه‌ له‌ چینی كرێكاره‌وه‌ دوورن، به‌ڵكو جوگرافیانه‌ش لێیه‌وه‌ دوورن.

ماده‌م كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پیشه‌سازیی نییه‌، چینی كرێكاریش چینێكی هۆشیار و ڕێكخراو و په‌ره‌ستاندوو و به‌هێز نابێ. ئه‌و كرێكاره‌ی ئێمه‌ هه‌مانه‌، كرێكاره‌ له‌ بواری بیناسازیی و شاره‌وانی و كار و پیشه‌ و خزمه‌تگوزارییه‌ بچووكه‌كانی وه‌ك بازاڕ و مۆڵ و چێشتخانه‌كان؛ به‌م شێوه‌یه‌ش‌ چینی كرێكار چینێكی بێ هێز و كه‌م و په‌رت و بڵاوه‌، ناتوانێ وه‌ك هێزێكی یه‌كگرتوو له‌ هه‌مبه‌ر سته‌می خاوه‌ن كار و ده‌سه‌ڵاتی خێڵه‌كی بۆرژوازیدا ڕابوه‌ستێته‌وه‌.

چه‌پی دۆگمای ئه‌رته‌دۆكسی ده‌یه‌وێ له‌ ئه‌وروپاوه‌، شۆڕش (شۆڕشی جه‌ماوه‌ری و كرێكاری) له‌ كوردستان هه‌ڵگیرسێنێ (سه‌یر له‌وه‌دایه‌، چاویان له‌ عیراقیشه‌).

حه‌ز ده‌كه‌م وه‌ك ئه‌مانه‌تێكی مێژوو ئه‌وه‌ش بڵێم: له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی نه‌وه‌دی سه‌ده‌ی ڕابردوو (91 – 92 – 93…)، چه‌پی دۆگمای كۆمۆنیزمی كرێكاریی گاڵته‌یان به‌ ده‌سته‌واژه‌ و چه‌مكی چوار پارچه‌ی كوردستان ده‌كرد؛ بۆیه‌ به‌ گاڵته‌ و به‌ توانجه‌وه‌ به‌ (قادر نادر) یان ده‌گوت، كه‌ ئێستا چالاكوانێكه‌ و له‌ سوید داده‌نیشێ: ((قادر چوار پارچه‌)). واته‌ ئه‌وان گاڵته‌یان به‌ نیشتمانی له‌تكراوی خۆیان ده‌كرد.
ئێستا ئه‌و (قادر نادر)ه‌ له‌وێ بووه‌ته‌ ڕه‌خنه‌گرێكی سه‌رسه‌ختی ده‌سه‌ڵات، كه‌چی ئه‌و براده‌رانه‌ی كۆمۆنیزمی كرێكارییش (به‌شێكی به‌رچاویان) خه‌ریكی ژیانی خۆشگوزه‌رانی بۆرژوازیانه‌ن؛ تێشیاندا هه‌یه‌ هه‌موو چالاكییه‌كانیان له‌ فه‌یسبووك بووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ تكه‌ و كه‌باب و دۆڵمه‌مان نیشان بده‌ن.

(*) هه‌ڵبه‌ت من هه‌رگیز یه‌كیه‌تی ئێستا به‌ نوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌م بزاڤه‌ نابینم.

به‌ختیار محه‌مه‌د




نه‌خۆشی ئایدیۆلۆژیا.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ئایدیۆلۆژیست، چ چه‌پ بێ چ ڕاست، مێژوو نابینێ؛ به‌ڵكو ئه‌و ته‌نها مێژووی سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی ئایدیۆلۆژیایه‌كه‌ی خۆی ده‌بینێ و پێی وایه‌ به‌فیعلی مێژوو له‌و كاته‌وه‌ (له‌ كاتی په‌یدابوونی ئایدیۆلۆژیایه‌كه‌ی ئه‌وه‌وه‌) ده‌ست پێده‌كا. له‌مه‌وه‌ ئایدیۆلۆژیست تێڕوانینێكی هه‌ژارانه‌ی تاكڕه‌هه‌ندی هه‌یه‌ و ناتوانێ مێژووی دوور و فره‌ڕه‌نگ ببینێ. له‌مه‌شه‌وه‌ ئه‌و واقیع له‌ قالب ده‌دا و ده‌یخاته‌ قالبی بچووكی ئایدیۆلۆژیایه‌كه‌ی خۆی. ئه‌مه‌شه‌ وا ده‌كا، كه‌ ئایدیۆلۆژیست ڕه‌تكه‌ره‌وه‌ و توندڕه‌و بێ و گاڵته‌ به‌ فره‌ده‌نگی و فره‌ڕه‌نگی و دیموكراسیه‌تی بكا.
لای ئایدیۆلۆژیست هه‌ر شتێك (ڕایه‌ك) له‌گه‌ڵ ئایدیۆلۆژیاكه‌ی ئه‌و ناته‌با و ناكۆك بێ، وه‌ك تاوان لێی ده‌ڕوانێ. ئه‌مه‌ش كرۆكی سه‌ره‌تای دروستبوون و سه‌رهه‌ڵدانی تیرۆره‌ (تۆقاندنه‌). تۆ سه‌یركه‌! نه‌ كۆمۆنیزم (مۆدێلی ستالین)، نه‌ نازیزم، نه‌ ئیسلامیزم… له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئایدیۆلۆژیه‌كه‌یان، هیچ ئایدیۆلۆژیا و ڕایه‌كی جیاواز قبووڵ ناكه‌ن، به‌ڵكو به‌ تاوانی داده‌نێن: ئه‌ویان به‌ ناوی چینی كرێكار و ئه‌وی دیكه‌یان به‌ ناوی عرقی ئاری و ئه‌میشیان به‌ ناوی خوا و شه‌ریعه‌ته‌كه‌ی… تاد.
ئینجا كێشه‌ی گه‌وره‌ی ئایدیۆلۆژیست ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ پێوه‌ری ئایدیۆلۆژیایه‌كه‌ی نه‌بێ، هه‌ستی مرۆیی (بۆ مرۆڤایه‌تی) ناجوولێ و نابزوێ. واته‌ موسڵمان ته‌نها له‌گه‌ڵ ئۆمه‌تی موسڵمانان هاوسۆزه‌ و چه‌پیش ته‌نها له‌گه‌ڵ چه‌پ و عه‌لمانیی. لێره‌وه‌ ئایدیۆلۆژیا مرۆڤایه‌تی له‌سه‌ر بنه‌مای ئایدیۆلۆژیا دابه‌ش ده‌كا، نه‌ك ته‌نها له‌سه‌ر بنه‌مای چین و دین و نه‌ته‌وه‌. ئایدیۆلۆژیا هێنده‌ خۆی ته‌سك ده‌كاته‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌م پۆلینكردنانه‌ش تێكده‌شكێنێ. واته‌ ئایدیۆلۆژیا چین و دین و نه‌ته‌وه‌ش له‌ قالبی خۆی ده‌دا و بچووكیان ده‌كاته‌وه‌ بۆ پێناسه‌ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانی خۆی. هه‌ربۆیه‌شه‌ چه‌ندان بزاڤ و حزبی ئیسلامی و چه‌پ و كۆمۆنیستی و سۆشیالیستی هه‌ن. ئه‌مه‌ تومه‌ز ئایدیۆلۆژیا خۆی له‌ سه‌رووی هه‌موو ئه‌مانه‌ داده‌نێ. له‌مه‌شه‌وه‌ ئایدیۆلۆژیا خۆی ده‌كاته‌‌ دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و فیكری پیرۆز. واته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی قۆناغی مێژوویی و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕه‌خنه‌. واته‌ ده‌بێته‌ حه‌قیقه‌تێكی له‌ كات به‌ده‌ری له‌ ڕه‌خنه‌ به‌ده‌ری ڕه‌ها. لێره‌وه‌ ئایدیۆلۆژسیست به‌ توندی دژی ڕه‌خنه‌یه‌ و دژی ڕای جیاوازه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




په‌پووله‌كانی شه‌و .. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ژاره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ بێده‌نگ و له‌بیركراون: به‌م شه‌وه‌ (ده‌مژمێر هه‌شت و نیو)، منداڵێكم بینی له‌سه‌ر شۆسته‌ی شه‌قامێك دانیشتبوو، سینیه‌كی له‌سه‌ر هه‌ردوو ئه‌ژنۆی بوو، خۆی گرژ كردبۆوه‌ و قه‌مسه‌له‌كه‌ی وه‌ك چه‌تر به‌سه‌ر سه‌ری خۆی دادابوو. من یه‌كه‌م جار نه‌متوانی بۆی ڕاگرم (چونكه‌ دیمه‌نه‌كه‌ گه‌له‌ك سه‌رنجی ڕاكێشام)، كه‌مێك له‌ولاتر وه‌ستام، ویستم بگه‌ڕێمه‌وه‌ دواوه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئۆتۆمبێل، چونكه‌ شوێنی پێچكردنه‌وه‌ بوو، نه‌متوانی به‌گ بگه‌ڕێمه‌وه‌‌. فزولیه‌ت و په‌رۆشی وایان لێكردم، كه‌ بڕۆم و له ‌شوێنێكی دوورتر پێچ بكه‌مه‌وه‌ و بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ لای. ئۆتۆمبێله‌كه‌م (هه‌ر بارانیش ده‌باری) 100 – 150 مه‌ترێك دوورتر ڕاگرت و دابه‌زیم و چوومه‌ لای. وه‌ك په‌یكه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و شۆسته‌یه‌ دانیشتبوو. سینیه‌ گه‌وره‌كه‌ له‌سه‌ر چۆكی و قه‌مسه‌له‌كه‌ی كردبووه‌ چه‌تر و سه‌روسیمای به‌ ته‌واویی ون بوو. منیش ده‌ستێكم بۆ شانی برد و كه‌مێكم ڕاته‌كاند و بانگم كرد، هیچ وه‌ڵامی نه‌بوو، دڵم خورپه‌ی كرد. دوو سێ جاری دیكه‌ بانگم كرد و ڕامته‌كاند، ئه‌مجاره‌ زۆر به‌هێواشی كڵاوی قه‌مسه‌له‌كه‌ی لابرد و به‌ چاوی خه‌واڵووه‌وه‌ به‌ كزی وه‌ڵامی دامه‌وه‌: ((ها!)). من گوتم: (ئه‌وه‌ چ ده‌كه‌ی لێره‌ به‌م شه‌وه‌ و به‌م بارانه‌؟). گوتی: ((نانه‌قه‌یسی ده‌فرۆشم)). له‌سه‌ر نانه‌قه‌یسییه‌كه‌ پێنج هه‌زارییه‌ك و دوو دانه‌ هه‌زارییش هه‌بوو، كه بارانه‌كه‌ ته‌ڕی كردبوون و ڕه‌نگی په‌مبه‌یی تۆخی نانه‌قه‌یسیه‌كه‌یان گرتبوو. گوتم: (به‌م شه‌وه‌ بۆ ناچیته‌وه‌؟ كوا كێ به‌م وه‌خته‌ نانه‌قه‌یسی ده‌كڕێ؟)… گوتم: (ماڵتان له‌ كوێیه‌؟)، گوتی: ((له‌ گڵكه‌نده‌)). (ئێ باشه‌ كوو ده‌چیه‌وه‌؟)، ((ته‌كسی ده‌گرم)). ئینجا گوتی: ((با كه‌مێكی دیكه‌ ئیش بكه‌م، ده‌چمه‌وه‌. ئێمه‌ كرێچین، كرێیه‌كه‌مان 300 هه‌زاره‌، دوو سه‌د و په‌نجا هه‌زارمان خڕ كردیته‌وه‌، په‌نجا هه‌زاری ماوه‌… داكم گۆتی ئه‌گه‌ر زیاتر ئیش بكه‌ی، بایسكیله‌كت له‌بۆ ده‌كڕم {به‌م قسانه‌ ئاگر له‌ جه‌رگم به‌ربوو}…)). منیش ڕاستییه‌كه‌ی پێم گوت: (ئه‌گه‌ر ماڵت نزیك بوایه‌ ده‌مبردیه‌وه‌). گوتی: ((نا، دوایێ به‌ ته‌كسی ده‌چمه‌وه‌)). گوتم: (دایك و باوكت ماون؟)، گوتی: ((ئا)). گوتم: (خوشك و برات هه‌ن‌؟)، گوتی: ((ئا، چوار خوشك و سێ براین)). گوتم: (تۆ له‌ هه‌موویان گه‌وره‌تری؟)، گوتی: ((نا، من له‌ هه‌موویان بچووكترم)). منیش پاش ئه‌م گفتوگۆیه‌ هیچی ترم نه‌گوت، پێنچ هه‌زارییه‌كم خسته‌ سه‌ر سینییه‌كه‌ و به‌جێم هێشت، ‌ئه‌ویش یه‌كسه‌ر، وه‌ك پیاوێكی به‌ ته‌مه‌ن گوتی: ((زۆر سوپاس، ڕه‌حمه‌ت له‌ داك و بابت)).

به‌ختیار محه‌مه‌د




گووفه‌كی وه‌رگێڕان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

كێ له‌م بڕگه‌یه‌ (له‌م چه‌ند ڕ‌سته‌یه) تێده‌گا: ((… له‌پڕێكدا وه‌ك شتێ دنیا له‌ بێده‌نگییه‌كدا كه‌ له‌ نێو یاده‌وه‌رییه‌كانه‌وه‌ هاتبووه‌ ده‌ره‌وه‌ داپۆشرا و ون بوو. له‌وه‌ی كه‌ دوور له‌ ئه‌ستانبۆڵ، دوور له ‌هه‌مووان، له‌وێدا بووم و ‌خۆم ژیانی خۆم دروست ده‌كرد هه‌ستم به‌ ڕه‌زامه‌ندیی ده‌كرد))؟ ل 19 پتر له‌ ده‌ جار و پازده‌ جارم خوێنده‌وه‌، ئه‌و‌جا به‌حاڵ بڕه‌كی لێ تێگه‌یشتم. به‌ڕاستیی تاوانه‌ وه‌رگێڕانی خراپ: ته‌عه‌دایه‌ له‌ خوێنه‌ری كورد و له‌ نووسه‌ری ڕۆمانه‌كه‌؛ به‌ر له‌ هه‌ر شتێكیش ته‌عه‌دایه‌ له‌ زمانی كوردی ده‌كرێ.
ئه‌ی ئه‌مه‌ مانای چییه‌: ((شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌ كه‌مێك له‌ زه‌وییه‌كه‌ی ئێمه‌ نزیك بوویه‌وه، پاشان پێچی كرده‌وه‌ و له‌ وێستگه‌كه‌ ڕاوه‌ستا‌.))؟ ل 20 ئایا هیچ كوردێك وه‌ها ده‌ئاخڤێ؟ كه‌س ده‌ڵێ سه‌یاره‌كه‌، بایسكیله‌كه‌، ماتۆڕه‌كه‌… كه‌مێك له‌ زه‌وییه‌كه‌ی من نزیك بۆوه‌؟ قیتار، سه‌یاره‌، ماتۆڕ، شه‌مه‌نده‌فه‌ر… له‌ ئێمه‌ نزیك ده‌بنه‌وه‌، نه‌ك له‌و زه‌وییه‌ی، كه‌ ئێمه‌ كاری تێدا ده‌كه‌ین و له‌سه‌ری ڕاوه‌ستاوین. زه‌وی هه‌یكه‌لێكی ئه‌ندازه‌یی دیاریكراو نییه‌، تا ئه‌م ته‌نانه‌ی لێ نزیك ببنه‌وه‌. به‌نموونه‌ ڕووبار (ئاو) كه‌ خۆی به‌شێكی ئۆرگانییه‌ له‌ زه‌وی، ئه‌و لێی نزیك ده‌بێته‌وه‌ و ده‌توانین بڵێین ئاوه‌كه‌، ڕووباره‌كه‌، لافاوه‌كه‌ له‌ زه‌وییه‌كه‌ی ئێمه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ ئاو خۆی به‌شێكه‌ له‌ پێكهاته‌ی خاك و به‌شێكه ‌له‌ ڕووی ته‌ختایی ئه‌و. ئه‌م نزیك بوونه‌وه‌یه‌ بۆ مرۆڤ و ئاژه‌ڵ ده‌شێ، چونكه‌ ئه‌وانیش به‌شێكی ئۆرگانین له‌ خاك و زه‌وی. به‌كورتی ده‌شێ بۆ ئاو و گیانله‌به‌ر بڵێین له‌ زه‌وی نزیك ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام بۆ ته‌نی مردوو نابێ. له‌م باره‌دا ده‌بێ بڵێین شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌، سه‌یاره‌كه… له‌ ئێمه‌ نزیك ده‌بۆوه‌، نه‌ك له‌ زه‌وییه‌كه‌مان؛ یان ڕاستتره‌ بگوترێ: شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌ له‌ نزیكی ئێمه‌وه‌ تێده‌په‌ڕی؛ یانیش له‌ نزیكی ئه‌و زه‌وییه‌وه‌ تێده‌په‌ڕی، كه‌ ئێمه‌ كارمان تێدا ده‌كرد (بیرمان لێ ده‌دا، چونكه‌ ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی كار له‌ ڕۆمانه‌كه‌دا بیر لێدانه‌، هه‌موو ڕووداوه‌كان له‌ ده‌وری ئه‌م ته‌وه‌ره‌یه‌دا ده‌خولێنه‌وه‌)… ئه‌م براده‌ره‌ وه‌رگێڕه‌ (تۆ بڵێی نووسه‌ره‌كه‌ وای گوتبێ؟) به ‌شێوازێك باسی ڕاوه‌ستان و ڕه‌وتی ڕۆیشتنی شه‌مه‌نده‌فه‌ر ده‌كا، وه‌ك بڵێی باص و گه‌ڕۆكه‌ (سه‌یاره‌) بێ. پێده‌چێ ئه‌م وه‌رگێڕه‌ به‌ حه‌رفیی ئه‌م ده‌قه‌ی وه‌رگێڕابێ، بۆیه‌ هێنده‌ به‌رباده‌.
به‌هه‌رحاڵ بزانن ئه‌و كوردییه‌ی: ((ده‌مویست بیركردنه‌وه‌ له‌ ژنه‌ قژسووره‌كه‌ نه‌ك له‌ عه‌لی به‌ڵكوو له‌ خۆیشم بشارمه‌وه‌.))؟ ل37 بیركردنه‌وه‌ چۆن ده‌شاردرێته‌وه‌؟ خۆ مادده‌ نییه‌ تا بیشارینه‌وه‌؟ گه‌لۆ، ئه‌مه‌ واتای چییه‌: ((به‌ڵام ئه‌گه‌ر وه‌ستا مه‌حموود سێ چوار مه‌تر له‌ نێو زه‌ویدا بووایه‌…))؟ ل 37 ئه‌ی زه‌وی به‌تاڵ چییه‌؟ ((به‌ نێو زه‌وییه‌ به‌تاڵ و كێڵگه‌كاندا)). ل41 بزانن چش ده‌ڵێ: ((منیش وه‌ك وه‌ستا دوای كۆتایی كاره‌كه‌ خۆم به‌ سێبه‌ر ده‌گه‌یاند و سه‌یری عه‌لیم ده‌كرد…))! ل 41 توخوا تاوان نییه‌ كورد وا قسه‌ بكا: ((كاتێك زه‌ینم به‌ ده‌وری ئه‌م بیرانه‌دا ده‌سووڕایه‌وه‌…))، ل41 یان: ((ڕۆژی چواره‌م، كاتێك ده‌ڕۆیشتم سه‌ر له‌ قابله‌مه‌ی خواردنه‌كه‌ بده‌م…))؟ ل41 تۆ بزانه‌ ئه‌و قسه‌ عه‌جایبه‌ی: ((هه‌موو شه‌وێك كاتی خۆرنشین، وه‌ستا مه‌حموود لێی ده‌پرسیم…))! ل43 ئه‌دی به‌وه‌ی ده‌ڵێن چ ((هه‌ر ڕێك له‌و كاته‌دا، خۆر له‌ به‌رانبه‌ر چاوه‌كانماندا ئاوا ده‌بوو))؟ ل46 به‌ وه‌ڕینی سه‌گیش ده‌ڵێ: ((وه‌ڕه‌ی سه‌گه‌كان)). ل46 بشزانن چ ده‌ڵێ: ((هه‌ستم به‌ بۆنی ئه‌و ئاگره‌ی كوژابوویه‌وه‌ و سێبه‌ری ئه‌و دارسنه‌وبه‌رانه‌ی بوونیان نه‌بوو ده‌كرد))؟!… ل46
ئه‌م براده‌ره‌ ئابڕووی ئه‌م كتێبه‌ی بردووه‌ و هه‌تكی كردووه‌؛ بۆیه‌ من لێره‌، له‌ لاپه‌ڕه‌ (146)، كه‌ خۆی (326) لاپه‌ڕه‌یه‌، واز له‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ ده‌هێنم و چیدیكه‌ ناتوانم له ‌سه‌ری به‌رده‌وام بم؛ ئه‌وه‌نده‌ی خوێندیشمه‌وه‌، تۆپزیم له‌ خۆم كرد.
وه‌رگێڕان ته‌نها زمانزانین نییه‌ (ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر زمانزانێكی باشیش بیت)، به‌ڵكو هونه‌ری نووسینیشه‌. وه‌رگێڕ نووسه‌ره‌، هه‌روه‌كو ئه‌و نووسه‌ره‌ی، كه‌ خاوه‌نی ده‌قه‌كه‌ خۆیه‌تی؛ بۆیه‌ ده‌قی وه‌رگێڕدراو ده‌بێته‌ ده‌قی وه‌رگێڕ، چونكه‌ ئه‌و له‌ زمانی یه‌كه‌مه‌وه‌ ده‌یگۆڕێ بۆ زمانی دووه‌م. واته‌ ئه‌و ده‌قه‌ی به‌ توركی (یان به‌ هه‌ر زمانێكی دیكه‌) نووسراوه‌، وه‌رگێڕ دێ به‌ زمانی كوردی ده‌ینووسێته‌وه‌. بۆیه‌ هه‌ڵبه‌ت هه‌ر زمانه‌ و تایبه‌تمه‌ندیی خۆی له‌ ڕووی ڕسته‌سازیی و وشه‌سازیی و ڕه‌وانبیژییه‌وه هه‌یه‌. له‌مه‌وه‌ وه‌رگێڕانی حه‌رفیی‌ هه‌ڵه‌یه‌ و شكست ده‌هێنێ. ده‌بێ گوتاری زمانی دووه‌م قسه‌ بكا و ده‌ق ته‌واو له‌ گوتاری زمانی یه‌كه‌م خۆی دابڕێنێ. لێره‌دا وه‌رگێڕان حه‌قی ته‌واوی ده‌قه‌كه‌ ده‌دا به‌ زمانی یه‌كه‌م (زمانی ئه‌سڵی ده‌قه‌كه‌)؛ بۆیه‌‌ وه‌رگێڕان كارێكی ئه‌سته‌مه‌، هێنده‌ ئاسان نییه‌، تا هه‌رچی بێ به‌ هه‌وه‌سی خۆی ده‌قێك – له‌ هه‌ر بوارێك بێ – وه‌رگێڕێ و وه‌كو ئه‌م ده‌قه‌ی به‌رده‌ستمان به‌ هه‌تككراوی پێشكه‌شمانی بكا. ئێمه‌ جه‌خت ده‌كه‌ینه‌وه‌، كه‌ نووسه‌ر و وه‌رگێڕ دوو دیوی یه‌ك دراون: هه‌ردوولا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌قی داهێنراو ده‌كه‌ن (لێره‌دا گرنگیش نییه، كه‌‌ نووسه‌ر خاوه‌ن ده‌قه‌ و وه‌رگێڕ خاوه‌نی نییه‌، چونكه‌ ئێمه‌ قسه‌ر له‌سه‌ر كایه‌ی وه‌رگێڕان ده‌كه‌ین)؛ ده‌قی داهێنراویش مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ واتا و زمان ده‌كا؛ بۆیه‌ وه‌رگێڕ نووسه‌رێكه‌، كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ دوو زمان ده‌كا، ئه‌مه‌ش كاره‌كه‌ی ئه‌و ئه‌سته‌متر و سه‌ختتر ده‌كا. له‌مه‌وه‌، كه‌ وه‌رگێڕانی باش ده‌خوێنیه‌وه‌، هه‌ندێ جار ناوی خاوه‌ن ده‌ق له‌بیر ده‌كه‌ی و وا ده‌زانی وه‌رگێڕ نووسه‌ری خاوه‌ن ده‌قه‌كه‌یه‌، هێنده‌ جوان ده‌قه‌كه‌ وه‌رده‌گێڕێ؛ به‌نموونه: عه‌زیز گه‌ردی.

ژێده‌ر: ئۆرهان پاموك، ژنێكی قژسوور، وه‌رگێڕانی سه‌روه‌ر عومه‌ر، شوێنی چاپ: تاران (كتێبخانه‌ی گۆڵدن بووك – 2019).

به‌ختیار محه‌مه‌د




مێژووی درۆ.. به‌ختیار محه‌مه‌د

((ئه‌گه‌ر هه‌موو گه‌نجینه‌یه‌كت تاقی كرده‌وه‌، ڕاستگۆیی باشترینیانه‌)).(1)

((ئایا نازانی، كه‌ درۆی ڕاسته‌قینه‌… بۆ خواوه‌ندان و بۆ خه‌ڵكیش وه‌كو یه‌ك قێزه‌ونه‌؟)).(2)

كه‌س نازانێ كه‌ی مرۆڤ فێره‌ درۆكردن بووه‌؟ ئایا درۆكردن دیارده‌یه‌كی شارستانییه‌؟ ئایا پێویستییه‌كی مرۆییه‌ و به‌رهه‌می به‌رژه‌وه‌ندی و ناكۆكی و ملانێكانه‌؟ ئایا سه‌ره‌تا درۆ له‌ نێوان كێ و كێ – دا ده‌ستی پێكردووه‌ و په‌یدا بووه‌؟ له‌ چ شوێنێكی ئه‌م جیهانه‌ و له‌ چ كات و ساته‌وه‌ختێكی مێژووییدا درۆ كراوه‌ و سه‌ری هه‌ڵداوه‌؟ ئایا درۆ هۆكارێك بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌لایه‌كه‌وه‌ مرۆ به‌رده‌وامیی به‌ ژیانی خۆی بدا و له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ هۆكارێك بووه‌ بۆ تاوان و ماڵوێرانیی؟ ئایا مرۆڤ (مرۆڤایه‌تی) ده‌توانێ به‌بێ درۆ بژی؟ ئه‌گه‌ر ده‌توانێ بۆ ناتوانێ درۆ نه‌كا و بۆ واز له‌ درۆ ناهێنێ؟ ئایا درۆكردن به‌ پله‌ی یه‌كه‌م پێوه‌ندی به‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ هه‌یه‌؟ ئه‌ی ئایین چۆن ده‌ڕوانێته‌ درۆ؟ بۆ به‌ ڕه‌هایی ڕه‌تی ده‌كاته‌وه‌؟ ئه‌ی هه‌ڵوه‌ستی فه‌لسه‌فه‌ له‌ ئاست درۆدا چییه‌؟ ئایا فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ هه‌یه‌، كه‌ چه‌مكی درۆ ڕه‌ت نه‌كاته‌وه‌ و به‌ كارێكی خراپ و قێزه‌ونی نه‌زانێ؟ ئایا هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ نییه‌، كه‌ درۆ به‌رهه‌م ده‌هێنێ و هه‌ر ئه‌ویش نییه‌، كه‌ ده‌توانێ له‌ناوی ببا؟ ئایا درۆیه‌كان جیاوازن؟ واته‌ جیاوازن له‌ ئاستی كاریگه‌ریی نه‌رێنییان له‌سه‌ر ژیانی ئه‌وی دیكه‌ و ژیانی كۆمه‌ڵگه‌دا؟ واته‌ ئاستی خراپی درۆی سیاسی وه‌ك درۆی كه‌سیی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌؟ ئایا هه‌رگیز درۆی ئابووری و بازرگانی به‌ درۆی به‌رژه‌وه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌راورد ده‌كرێ؟ ئایا، كه‌ ده‌سه‌ڵات (سیاسه‌تمه‌دار) درۆ ده‌كا، وه‌كو ئه‌وه‌یه‌، كه‌ دراوسێ و هاوڕێكه‌ت درۆت له‌گه‌ڵدا بكه‌ن؟ ئایا، كه‌ درۆ زۆرجار ئامراز و هۆكاری تاوانه‌، ئامراز و هۆكارێكی به‌رگرییش نییه‌: به‌رگرییكردن له‌ خۆ؟ به‌ڵام مه‌ترسی ڕاسته‌قینه‌ی درۆ له‌ چ بوار و له‌ چ ئاستێكدایه‌؟ له‌ بوار و ئاستی سیاسی؟ یانیش له‌ بوار و ئاستی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی؟ ئایا، كه‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتدار درۆ ده‌كه‌ن، هه‌رگیز وه‌كو ئه‌وه‌یه‌، كه‌ بێ ده‌سه‌ڵات و ناده‌سه‌ڵاتدار درۆ ده‌كه‌ن؟… هیوادارم له‌م‌ وتاره‌مدا بتوانم به‌ پێی توانا وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ بده‌مه‌وه‌ و هه‌ندێك به‌ تێر و ته‌سه‌لی له‌م چه‌مكه‌ (دیارده‌یه‌) بڕوانین و بدوێین.

پێده‌چێ به‌ر له‌هه‌ر شتێك درۆ (وه‌ك زۆر دیارده‌ی دیكه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌خلاقیی) به‌رهه‌می په‌ره‌ستاندنی ژیار بێ. واته‌ درۆ یه‌كێكه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌ نه‌رێنییه‌كانی په‌ره‌ستاندنی ژیار. پێشده‌چێ پره‌نسیپی (سه‌ره‌تای) درۆ، به‌ره‌ژه‌وه‌ندی بێ؛ جا ئه‌م به‌رژه‌وه‌نده‌ چ به‌رژه‌وه‌ندی تاكه‌كه‌سی بێ، یان به‌رژه‌وه‌ندی كۆمه‌ڵه‌كیی و كۆمه‌ڵایه‌تی بێ. پێده‌چێ هه‌موو ئه‌وانه‌ش پێوه‌ندییان به‌ ده‌سه‌ڵاتی (به‌رژه‌وه‌ندی) جیاوازی چینایه‌تییه‌وه‌ هه‌بێ: به‌رژه‌وه‌ندی جیاوازی چینه‌كان، به‌های درۆی به‌رژه‌وه‌ندی چینه‌كان به‌رهه‌م ده‌هێنێ. واته‌ هه‌رده‌م له‌ پشت درۆكردندا جۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌: ده‌سه‌ڵاتی چینایه‌تی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و ته‌نانه‌ت تاكه‌كه‌سیش. واته‌ درۆكردن پێوه‌ندی به‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ هه‌یه‌: ترس له‌ ده‌سه‌ڵات، هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێك بێ؛ به‌ڵام گه‌وره‌ترین ترسی درۆ له‌ حه‌قیقه‌ته‌، حه‌قیقه‌تی كه‌شفكردنی خۆی، بۆیه‌ زۆرجار درۆ، یان ده‌سه‌ڵات، یانیش تاكتیك و فرت و فێڵ دژ به‌ حه‌قیقه‌تی ئاشكرابوونی خۆی به‌كار ده‌هێنێ. له‌ ژیاری ئێمه‌دا درۆ هه‌ر ته‌نیا دیارده‌یه‌كی قێزه‌ونی زیانبه‌خش نییه‌، به‌ڵكو دیارده‌یه‌كی ژیاریی سوودبه‌خشیشه‌. ماده‌م سته‌م هه‌یه‌، ده‌شێ درۆی سوودبه‌خشیش هه‌بێ. ماده‌م ترس (ترساندن) هه‌یه‌، ده‌شێ درۆی سوودبه‌خشیش هه‌بێ: درۆی فریاكه‌و‌تن (ئه‌گه‌ر بشێ ئه‌م ناوه‌ی‌ لێ بنێین). ئه‌م جۆره‌ درۆیه‌ پلاتۆ (ئه‌فلاتوون) پێی ده‌ڵێ: ((درۆی گۆكراو{ملفوظِ})). به‌م شێوه‌یه‌ش وه‌سفی ده‌كا: ((درۆی گۆكراو هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ لاساییكردنه‌وه‌ و وێنه‌یه‌كی كاڵی بارێكی ده‌روونی به‌ر له‌ درۆكه‌، نه‌ك درۆیه‌كی ته‌واو‌…)).(3) هه‌ڵبه‌ت درۆ هه‌ر پرسێكی (كێشه‌یه‌كی) ئه‌خلاقیی نییه‌، به‌ڵكو پرسێكی (گرفتێكی) گه‌وره‌ی فره‌ڕه‌هه‌ندی مرۆڤی سه‌رده‌مه‌. ئێمه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا ده‌ژین، ناتوانێ به‌بی درۆ بژی: درۆ خه‌سڵه‌ت و میكانیزمێكی بنچینه‌یی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ی هاوچه‌رخی سه‌رمایه‌دارییه‌. به‌رچاوترین درۆی ڕۆژانه‌، كه‌ له‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا ده‌یبینین، ڕیكلامه‌كانن بۆ شمه‌ك و كاڵاكان: له‌مه‌وه‌‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ چۆن به‌رژه‌وه‌ندی درۆ به‌رهه‌م ده‌هێنێ: درۆی پێویست و زه‌روری. ئه‌م درۆیه‌ درۆیه‌كی ئه‌خلاقییی نییه‌، به‌ڵكو درۆیه‌كی ئابوورییه‌؛ به‌ڵام ئایا هیچ درۆیه‌ك هه‌یه‌، كه‌ له‌ پرسی ئه‌خلاق به‌دوور بێ؟ ڕاستییه‌كه‌ی درۆ دۆڕاندنی ئه‌خلاقه‌. واته‌ كه‌ی ئه‌خلاق نه‌ما، ئه‌و كاته‌ درۆ ده‌ست پێ ده‌كا. ئه‌و كاته‌ی‌ ئه‌خلاق وێران ده‌كرێ، ئیدی پرۆسه‌ی درۆكردن به‌ سیستماتێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا و له‌ ژیانی تاكدا ده‌ست پێ ده‌كا. ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م كاره‌ش ئه‌نجام ده‌دا – به‌ پله‌ی یه‌كه‌م – ده‌سه‌ڵاته‌. هیچ هێزێك هێنده‌ی ده‌سه‌ڵات پێویستی به‌تێكشكاندنی ئه‌خلاق و پێویستی به‌ وه‌زیفه‌ی درۆكردن نییه‌. ئه‌و وه‌زیفه‌یه‌ی، كه‌ ده‌سه‌ڵات هه‌میشه‌ شه‌رعیه‌تی پێ ده‌دا. ڕاستییه‌كه‌ی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی سته‌مكاری ناشه‌رعی، شه‌رعیه‌ت به‌ درۆكردن و پرۆسه‌ی درۆكردن ده‌دا. ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكار ئه‌گه‌ر درۆ نه‌كا، ناتوانێ هه‌بێ. درۆ ئۆكسجینی كۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌ی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی سته‌مكاره‌. ته‌نانه‌ت كه‌سێكی وه‌ك ماكیاڤیللی پێی وایه‌، كه‌ ((سه‌ركه‌وتنی ئه‌سكه‌نده‌ری شه‌شه‌م بۆ درۆیه‌ سه‌رسووڕهێنه‌كانی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌)).(4) ئه‌فلاتوونیش به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌وایه‌تی به‌درۆی فه‌رمانڕه‌ وا و ده‌سه‌ڵاتداران ده‌دا و ته‌نیا به‌ ئیمتیاز و به‌ مافێكی ڕه‌وای ئه‌وانی ده‌زانێ و ده‌ڵێ: ((ئه‌گه‌ر درۆ بۆ كه‌سێك بشێ، ئه‌وا ته‌نها بۆ فه‌رمانڕه‌وایان ده‌شێ، ئه‌ویش بۆ فریودانی دوژمن و بۆ باوه‌ڕپێهێنانی خه‌ڵكی بۆ چاكه‌ی ده‌وڵه‌ت، ئه‌گه‌رنا بۆ هیچ كه‌سێك ڕێگه‌ پێدراو نییه‌، كه‌ له‌م ئیمتیازه‌دا به‌شدار بێ، به‌ڵكو ئێمه‌ وای داده‌نێین، كه‌ درۆكردنی خه‌ڵك بۆ زه‌ره‌ری ده‌وڵه‌ت یه‌كسانه‌ به‌ درۆكردنی نه‌خۆش له‌گه‌ڵ پزیشكه‌كه‌ی و شاگرد له‌گه‌ڵ ڕاهێنه‌ره‌كه‌ی له‌ باری ته‌ندروستییه‌كه‌ی و درۆی كه‌شتییه‌وان له‌گه‌ڵ كاپتنه‌كه‌ی له‌مه‌ڕ ڕه‌وشی كه‌شتییه‌كه‌ و ده‌ریاوانه‌كانی…)).(5) ‌هه‌روه‌ها ده‌شڵێ: (( كه‌ فه‌رمانڕه‌وایان ناچارن زۆر په‌نا بۆ درۆكردن و چه‌واشه‌كردن‌ ببه‌ن له‌ پێناو سوودی پێڕه‌وانیان. ئێمه‌ پێشتر گوتمان، كه‌ ئه‌م جۆره‌ درۆیه‌ به‌ كه‌ڵكه به‌و سیفه‌ته‌ی كه‌ ده‌رمانه‌‌.)).(6)‌ درۆ زۆربه‌ی جار – له‌سه‌ر ئاستی تاكدا – ڕه‌هه‌ندێكی چینایه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تیشی هه‌یه‌: هه‌ستكردن به‌ كێماسی ده‌شێ درۆ (كه‌سایه‌تییه‌كی درۆزن) به‌رهه‌م بهێنێ. لێره‌ درۆ ئامرازی قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌یه‌: قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی كێماسییه‌كانی ژیانی تاك؛ تاكێك، كه‌ له‌ ئاست تاكانی دیكه‌دا خۆی به‌ كه‌متر ده‌زانێ. ئه‌م حاڵه‌ته‌ هه‌م ڕه‌هه‌ندێكی چینایه‌تی، هه‌م ڕه‌هه‌ندێكی خودی و زاتیی هه‌یه‌. ده‌شێ بڵێین تاك لێره‌ كه‌سێكی درۆزن نییه‌، به‌ڵكو وه‌همداره‌. واته‌ وه‌همی چیرۆكی گۆڕینی واقیعی هه‌یه. ئه‌و به‌ درۆ خۆی ده‌كاته‌ كه‌سێكی پاڵه‌وان. به‌ تایبه‌تی ئه‌مه‌ له‌ ئاست نموونه‌ی كه‌سه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدا ڕوو ده‌دا. واته‌ كه‌سی درۆزنی وه‌همدار، به‌ داتاشینی چیرۆكی درۆ خۆی ده‌كاته‌ هاوبه‌شی كه‌سه‌ به‌رپرسه‌كانی ده‌سه‌ڵات. ئه‌و له‌ چیرۆكێكی خه‌یاڵیدا، كه‌ خۆی دایتاشیوه‌، ده‌بێته‌ ئه‌ندامێكی پێگه‌ی بنه‌ماڵه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان، ئیدی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسی بێ یان كۆمه‌ڵایه‌تی یانیش ئابووری، گرنگ نییه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه، كه ئه‌م كه‌سه‌‌‌ له‌ ئازاری واقیعی كه‌مسه‌ری ڕزگاری ببێ، بۆیه‌ش‌ چێژ له‌ هه‌موو وه‌هم و هه‌موو درۆكردنێك وه‌رده‌گرێ.‌ هیچ شتێك هێنده‌ی ده‌سه‌ڵات (به‌تایبه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ته‌قلیدییه‌كاندا) مرۆڤ شه‌یدای خۆی ناكا. له‌مه‌شه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات كه‌سی درۆزن و‌ ماستاوچی به‌رهه‌م ده‌هێنێ؛ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هیچ پێگه‌یه‌كیان نییه‌، بۆیه‌ ده‌یانه‌وێ له‌ ڕێی درۆ و مه‌راییكردنه‌وه‌، پێگه‌یه‌ك له‌ناو ده‌زگاكانی ده‌سه‌ڵاتدا بۆخۆیان به‌ده‌ست بهێنن. ئه‌م پێگه‌یه‌ زۆربه‌ی جار پێگه‌یه‌كی پاشكۆییه‌. واته‌ پێگه‌یه‌كه‌ پاشكۆیی و كۆیله‌یی بۆ ده‌سه‌ڵات به‌رهه‌می ده‌هێنێ. سه‌رله‌به‌ری پاسه‌وانه‌كان – له‌ هه‌ر ئاستێكدا بن – ئه‌م پێگه‌یه‌یان هه‌یه‌: پێگه‌ی پاشكۆیه‌تی بۆ ده‌سه‌ڵات. ده‌بێ بزانین، هه‌ندێ جار درۆ، درۆ به‌رهه‌م ده‌هێنێ. به‌نموونه ده‌ڵێم‌: من هه‌رچه‌ند ڕاستگۆ بووبم له‌ ژیانی خۆمدا، به‌ڵام كه‌ درۆم كردبێ، ئه‌وا – زۆربه‌ی جار – له‌ ترساندا درۆم كردووه‌: ترس له‌ دایك و باوك، له‌ مامۆستایه‌كه‌م، له‌ پۆلیس و ئاسایش، له‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێك، كه‌ ویستوویانه‌ هه‌ڕه‌شه‌م لێ بكه‌ن. من به‌م شێوه‌یه‌ درۆزن بوویمه: واته‌ به ‌شێوه‌ ئه‌رێنیی و خۆپارێزییه‌كه‌ی (هه‌رچه‌ند به‌مه‌ ناگوترێ درۆزن، كه‌ سیفه‌تی هه‌میشه‌یی نه‌بێ)‌. به‌ڵێ زۆر جار ترس له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی داخراودا درۆمان پێ ده‌كا؛ بۆیه‌ درۆ هه‌ندێ جار پێویسته‌ و ڕێی نه‌جاته‌ (ڕزگاربوونه‌). ئه‌م درۆیه‌ سوودبه‌خشه‌، زه‌ره‌رمه‌ند نییه‌. درۆیه‌كه‌ ده‌شێ ژیانی كه‌سێك له‌ مه‌ترسی ڕاسته‌قینه‌ ڕزگار بكا (یان له‌ هه‌ڵوه‌ستێكی زۆر ناخۆشی شه‌رمه‌زارانه‌). كێ له‌ ئێمه‌ هه‌یه‌ جارێك له‌ جاران درۆی سپی نه‌كردبێ؟ ئه‌و درۆیه‌ی هیچ زه‌ره‌رێكی نییه‌ و ده‌شێ سوودی هه‌بێ. ئێمه‌ هه‌ندێ جار به‌ ناچاری درۆ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانیشمان ده‌كه‌ین؛ هه‌ڵبه‌ت درۆی سپی، تا له‌ فڵانه‌ شت ڕازییان بكه‌ین و واز له‌ گریان و لاساری و داخوازه‌ ناماقووڵه‌ زۆره‌كانیان بهێنن. به‌نموونه‌ پێی ده‌ڵێین ئه‌و شته‌ی تۆ له‌ هی برایه‌كه‌ت یان له‌ هی خوشكه‌كه‌ت جوانتر و باشتره‌ (خۆ ئه‌گه‌ر واش نه‌بێ)، تا واز له‌ داواكارییه‌ لاساره‌كه‌ی بێنێ و نه‌ڵێ منیش وه‌كو ئه‌وان و هی ئه‌وانم ده‌وێ؛ به‌ڵام نابێ درۆكردن له‌گه‌ڵ منداڵدا له‌م سنووره‌ (سپییه‌) تێپه‌ڕێنێ، ئه‌گه‌رنا مه‌ترسیدار ده‌بێ و ده‌بێته‌ درۆی ڕه‌ش (ترسناك). درۆی ڕه‌ش له‌ناو گه‌وره‌كاندا هه‌یه‌، نابێ له‌گه‌ڵ منداڵ به‌كار بهێندرێ. به‌نموونه‌ ساده‌ترین درۆی ڕه‌ش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ درۆ به‌ڵێنیان پێ بده‌ین ئه‌و شته‌یان بۆ ده‌كه‌ین، پاشان نه‌شیكه‌ین و ئه‌مه‌ش نه‌ك هه‌ر جارێك و دووجار به‌ڵكو چه‌ندین جار دووبار ببێته‌وه‌ و ببێته‌ دیارده‌ لای دایكان و باوكان و په‌روه‌رده‌كارانیان.

له‌نێوان درۆی ڕه‌ش و درۆی سپیدا سنوورێكی ئه‌خلاقیی هه‌یه‌: هه‌موو درۆیه‌كی ڕه‌ش له‌ به‌دڕه‌وشتییه‌وه‌ سه‌ر هه‌ڵ ده‌دا و به‌رهه‌می هه‌ره‌سی ئه‌خلاقه‌: ئه‌خلاقی تاك و ئه‌خلاقی كۆ؛ كه‌چی له‌ درۆی سپیدا هێزی ئه‌خلاق به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ: ئه‌خلاقی یارمه‌تی دانی خود و ئه‌وی دیكه‌. ڕاستییه‌كه‌ی ماده‌م ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكار و ده‌سه‌ڵاتی چینایه‌تی هه‌یه‌، ئه‌وا درۆش به‌ هه‌ردوو دیوه‌ ڕه‌ش و سپییه‌كه‌ی (ئه‌رێنێنی و نه‌رێنییه‌كه‌ی) له‌ ژیانی تاك و له‌ ژیانی كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌بێ. ئایا درۆی خۆڕسكانه‌ هه‌یه‌؟ واته‌ ئایا هیچ مرۆڤێك هه‌یه‌، كه‌ هه‌ر به‌خۆڕسك كه‌سێكی درۆزن بێ؟ ئێمه‌ ده‌زانین منداڵ تا كه‌مێك گه‌وره‌ نه‌بێ و له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی تێكه‌ڵاو نه‌بێ و كارلێك نه‌كا، ناشزانێ درۆ بكا (واته‌ درۆ لێره‌ به‌رهه‌می په‌ره‌ستاندنی عه‌قڵیشه‌). له‌مه‌وه‌ پێناچێ مرۆڤ به‌ خۆڕسك بوونه‌وه‌رێكی درۆكرده‌ بێ. واته‌ درۆ به‌رهه‌می په‌ره‌ستاندنی ڕه‌هه‌نده‌كانی ژیاره‌. به‌نموونه‌: مرۆڤ فێربووه‌ درۆ بكا، تا باشتر به‌رژه‌وه‌ندی خۆی – له‌سه‌ر حیسابی ئه‌وانی دیكه‌ – بپارێزێ. فێربووه‌ درۆ بكا، تا له‌ناو خێڵ و هۆز و گه‌له‌كه‌یدا خۆی بكاته‌ ده‌سه‌ڵاتدار. كێ هێنده‌ی دیكتاتۆره‌كان درۆزنه‌ (ئه‌وان داهێنه‌ری میدیای درۆزنن)؟ ئێمه‌ درۆ ده‌كه‌ین، تا فێڵ له‌وی دیكه‌ بكه‌ین. واته‌ زیانی پێ بگه‌یه‌نین (هه‌ڵبه‌ت درۆی گه‌وره‌ و ڕه‌ش). هه‌ر درۆیه‌ك زه‌ره‌رمان پێ بگه‌یه‌نێ، ئه‌وا درۆیه‌كی گه‌وره‌ و ڕه‌شه‌. واته‌ درۆیه‌كی ترسناكه‌. درۆی ترسناك ئه‌وه‌یه‌، كه‌ حه‌قیقه‌ت له‌ناو ببا. واته‌ ڕاستی شته‌كان له‌ناو ببا. به‌نموونه‌ بۆ شاردنه‌وه‌ی تاوانێك درۆ ده‌كرێ، تا ڕاستی كردنی تاوانه‌كه‌ له‌ناو ببردرێ. ئه‌م جۆره‌ درۆكردنه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌توانێ بیكا. واته‌ ده‌سه‌ڵات له‌ڕێی درۆوه‌ ڕاستی تاوانه‌كانی خۆی ده‌شارێته‌وه‌. ئه‌و ئه‌گه‌ر خه‌ڵكیش بڕوا به‌ درۆیه‌كانی نه‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌و له‌ڕێی هێزه‌وه‌ وه‌ك ڕاستی درۆیه‌كانی خۆی ده‌سه‌پێنێ. هه‌ركه‌سێكیش ئه‌م درۆیه‌ ئاشكرا بكا، ئه‌وا ده‌شێ ژیانی بكه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. له‌مه‌وه‌ ڕاستگۆیی و ده‌ستگرتن به‌ ڕاستییه‌وه شتێكی دژوار و‌ مه‌ترسیداره. ڕاستیگوتن دژی درۆكردنه‌، دژێكی ڕه‌ها؛ به‌ڵام هه‌ندێ جار درۆ له‌پێناو ڕاستیدا ده‌كرێ. ئه‌م درۆیه‌ درۆی سپی و درۆی تاكتیكییه‌. واته‌ درۆ لێره‌ ده‌توانێ وه‌ك په‌رژێنێك ڕاستیی (حه‌قیقه‌ت) بپارێزێ.‌ ئه‌م جۆره‌ درۆیه‌ ڕاستییه‌، به‌ڵام به‌ توێكڵی درۆ. واته‌ ڕاستییه‌كه، كه‌‌ له‌ به‌رگی درۆدا خۆی ده‌رده‌خا. ئێمه‌ ئه‌م جۆره‌ درۆیه‌ هه‌میشه‌ له‌نێوان جه‌للاد و قوربانیدا به‌دی ده‌كه‌ین. جه‌للاد ده‌یه‌وێ به‌ ئه‌شكه‌نجه‌دان دانپێدانان (ڕاستییه‌كان) به‌ده‌ست بهێنێ، به‌ڵام قوربانی هه‌وڵ ده‌دا ئه‌م ڕاستییانه‌ وه‌ك نهێنی له‌لای خۆی بپارێزێ، تا تاوانبار نه‌كرێ؛ چونكه‌ جه‌للاد هه‌وڵ ده‌دا له‌ڕێگه‌ی دانپێدانانه‌وه‌ (به‌ده‌ست هێنانی ڕاستییه‌وه‌) ڕاستییه‌كان بكوژێ. ته‌نانه‌ت جه‌للاد هه‌ول ده‌دا درۆش به‌ كه‌سی قوربانیی بكا، تا له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕاستییه‌ك – ئه‌گه‌ر به‌ درۆش بێ – به‌ده‌ست بهێنێ و بیكوژێ و له‌ناوی ببا. ڕاستییه‌كه‌ی وه‌زیفه‌ی جه‌للاد ئه‌وه‌یه،‌ كه‌ ڕاوه‌دووی حه‌قیقه‌ت بنێ، ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ی، كه‌ جه‌للاد لێی ده‌ترسێ و دژی جه‌للاده‌. هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی سته‌مكار فۆبیای له‌ ڕاستیی هه‌یه‌، هه‌ربۆیه‌شه‌ ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكار به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك ڕه‌خنه‌ قه‌ده‌غه‌ ده‌كا، چونكه‌ ڕه‌خنه‌ جه‌وهه‌ری ڕاستییه‌. ڕه‌خنه‌ ڕاستی دروست ده‌كا و ئاشكرای ده‌كا، نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌؛ ئه‌گه‌ر ڕه‌خنه‌ نه‌بێ، ئه‌سته‌مه‌ ڕاستییش هه‌بێ. تا ئێستا، هه‌موو جیهانی پێشكه‌وتوو، ڕه‌خنه‌ په‌یدای كردووه‌ و به‌رهه‌می هێناوه‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ دواكه‌وتووه‌كاندا ڕه‌خنه‌ نییه‌؛ جنێو و جه‌نگ هه‌ن، به‌ڵام ڕه‌خنه‌ وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ و فیكری فه‌لسه‌فی نییه‌؛ ته‌نانه‌ت ڕه‌خنه‌ له‌ ئاسته‌ هه‌ره‌ ساده‌ و سه‌ره‌تایه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌شی نییه‌، بۆیه‌ له‌م كۆمه‌ڵگایانه‌دا عه‌قڵ (ڕه‌خنه‌ و فیكر) بێ ده‌سه‌ڵاته‌ و سۆز (دابونه‌ریت و ده‌مارگیریی و ئایین) باڵاده‌سته‌. لێره‌وه‌، كه ‌ڕه‌خنه‌ نه‌بوو، درۆ زۆر ده‌بێ: درۆی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌خلاقیی و … تاد. تۆ بنۆڕه‌! چۆن ڕێژه‌ی درۆ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا‌ یه‌كجار زۆره‌ له‌چاو كۆمه‌ڵگه‌ پێشكه‌وتووه‌كانی وه‌ك سوید و دانمارك…؛ چونكه‌ له‌وێدا مێژووی فیكری ڕه‌خنه‌ ئازادی دروست كردووه‌، به‌ڵام لای خۆمان وا نییه‌: لای خۆمان چونكه‌ ڕه‌خنه (به‌ واتا فه‌لسه‌فی و سیاسی و فیكرییه‌كه‌ی)‌ نییه‌، ئازادیش (به‌ واتا كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌زگایی و یاساییه‌كه‌ی) نییه‌. واته‌ ڕاستییش (وه‌ك كولتوور، وه‌ك ئه‌خلاقی باو، وه‌ك جه‌وهه‌ر و میكانیزمی كاری ده‌زگاكان و وه‌ك ویژدان و ئه‌خلاقی كه‌سه‌كان) نییه‌. لێره‌وه‌ ڕاستی له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا وه‌ك پراكتیك دیارده‌یه‌كی فره‌لایه‌نی په‌سه‌ندكراو نییه‌، كه‌چی درۆ به‌ پراكتیك دیارده‌یه‌كی هه‌مه‌لایه‌نی په‌سه‌ندكراوه‌: ئێمه‌ به‌ قسه‌ دژی درۆین، به‌ڵام به‌ كردار و له‌ واقیعدا وا نین. زه‌رده‌شتیش ده‌ڵێ: ((باشترین چاكه‌ ڕاستییه‌ و به‌دترین تاوان درۆیه‌)).(7)

په‌راوێزه‌كان:

1- ول ديورانت, قصة الحضارة (النهضة / الاصلاح الديني), ترجمة: محمد بدران, د. عبدالحميد يونس, المجلد الحادي عشر (21 / 22), 2001, ص 94
2- افلاتون, الجمهورية, ترجمة: عيسى الحسن (الطبعة الاولى, 2003), ص 139
3- هه‌مان ژێده‌ر، ل 140
4- ول دیورانت، قصة الحضارة (النهضة / الاصلاح الدیني), ترجمة: محمد بدران, د. عبدالحميد يونس, المجلد الحادي عشر (21 / 22), 2001, ص 69
5- افلاتون, الجمهورية, ترجمة: عيسى الحسن (الطبعة الاولى, 2003), ص 148
6- هه‌مان ژێده‌ر، ل 246
7- اكرم بهرامی، په‌یامی زه‌رده‌شت، وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: وریا قانیع (له‌ بڵاوكراوه‌كانی ده‌زگای ڕۆشنبیری جه‌مال عیرفان 2013)، ل 73

به‌ختیار محه‌مه‌د




خوێنه‌رێكی نموونه‌یی‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ڕه‌خنه‌گر خوێنه‌رێكی نموونه‌ییه‌. خوێنه‌رێكه‌ ته‌نها ستایش ناكا، به‌ڵكو خوێندنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ (ته‌ئویل) بۆ ده‌ق ده‌كا. خوێنه‌ری نموونه‌یی له‌ كوێ ستایشی بوێ ستایشی ده‌ق ده‌كا، له‌ كوێش كه‌موكووڕیی له‌ ده‌ق هه‌بێ ئاماژه‌ی بۆ ده‌كا.

ڕه‌خنه‌ بێژینگه‌ ده‌ق له‌ بێژینگ ده‌دا: گه‌نم له‌ زێوان جودا ده‌كاته‌وه‌. ڕه‌خنه‌گر عاده‌ته‌ن ئه‌و ده‌قانه‌ له‌ بێژینگ ده‌دا (واته‌ لێكیانده‌داته‌وه‌ و ده‌یانخوێنێته‌وه‌)، كه‌ قورسایی مه‌عریفی و ئیستێتیكی و ئه‌ده‌بی خۆیان هه‌یه‌.

ڕاستییه‌كه‌ی خوێنه‌ری نموونه‌یی و ده‌قی نموونه‌یی (باش) ته‌واوكه‌ری یه‌كن. هه‌موو ده‌قێكی باش، خوێنه‌رێكی نموونه‌یی (ڕه‌خنه‌گرێك) له‌ پشتی ڕاوه‌ستاوه‌. له‌مه‌وه‌ نووسه‌ر قه‌رزارباری خوێنه‌ری نموونه‌ییه‌ (واته‌ قه‌رزارباری ڕه‌خنه‌گره‌). ئایا ئه‌ده‌بێكی پێشكه‌وتوو هه‌یه‌ به‌ بێ ڕه‌خنه‌یه‌كی پێشكه‌وتوو؟ ئایا ده‌قێكی نموونه‌یی هه‌یه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خوێنه‌رێكی نموونه‌یی؟ ئایا نووسه‌رێكی نموونه‌یی هه‌یه‌ به‌ بێ ڕه‌خنه‌گرێكی نموونه‌یی؟ ڕاستییه‌كه‌ی هه‌م داهێنان ڕه‌خنه‌ (ڕه‌خنه‌گر) ده‌خوڵقێنێ، هه‌م ڕه‌خنه‌ (ڕه‌خنه‌گر) داهێنان (نووسه‌ری ده‌ق) ده‌خوڵقێنێ.

ڕه‌خنه‌گر خه‌سڵه‌تی جووتیاری هه‌یه‌، كه‌ زه‌وی به‌یار (ده‌ق) ده‌كێڵێ (ده‌ق وه‌ك زه‌وی به‌یار وایه‌ به‌رله‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گر {خوێنه‌ر} بیخوێنێته‌وه و بیكێڵێ‌)، تا خوێنه‌ر (وه‌رگر) له‌ به‌رهه‌می باش و خراپی ده‌قی كێڵدراودا (واته ده‌قی‌ خوێندرا‌وه‌ و ته‌ئویلكراودا) ئاگادار بكاته‌وه‌ و پێیان پیشان بدا و پێیان ڕابگه‌یه‌نێ. ڕه‌خنه‌گر له‌ خوێندنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌ییدا مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ له‌ جاری داهاتوودا نووسه‌ر به‌رهه‌مێكی باشتر و ده‌قێكی باشتر به‌رهه‌م بهێنێ. ئا ئه‌مه‌ وه‌زیفه‌ی سه‌ره‌كی ڕه‌خنه‌ و ڕه‌خنه‌گره‌. ئه‌و نووسه‌ره‌ی له‌م ئه‌ركه‌ی ڕه‌خنه‌ تێنه‌گا، نووسه‌رێكه‌ لوتبه‌رزه‌ ، بێ ئاگایه‌، دۆگمایه‌، دۆڕاوه‌… تاد.

ڕه‌خنه‌لێگرتن هه‌رگیز به‌واتای كه‌مكردنه‌وه‌ی ده‌ق و نووسه‌ره‌كه‌ی نییه‌؛ به‌ڵكو ڕێك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ ڕێی خوێندنه‌وه‌ی بێژینگیانه‌وه‌، گه‌وره‌كردنیانه‌؛ چونكه‌ ڕه‌خنه‌ باش (گه‌نم) له‌ خراپ (زێوان) جودا ده‌كاته‌وه‌. ڕه‌خنه‌ ئه‌م ئه‌ركه‌ ئه‌رێنییه‌ی هه‌یه‌، نه‌ك ئه‌ركی نه‌رێنیی، وه‌كو هه‌ندێك كه‌سی (ڕۆشنبیر و نووسه‌ر و شاعیر) ی نادیموكراتی قینچكه‌ته‌نگ لێی تێگه‌یشتوون. ڕه‌خنه‌ عاشقی ده‌قه‌، نه‌ك دوژمنی ده‌ق. واته‌ ڕه‌خنه‌گریش عاشقی نووسه‌ره‌، نه‌ك دوژمنی نووسه‌ر. به‌واتای ڕه‌خنه‌ دوژمنایه‌تیی نییه‌، به‌ڵكو دۆستایه‌تییه‌ له‌ نێوان ڕه‌خنه‌ و ده‌ق و له‌ نێوان نووسه‌ر و ڕه‌خنه‌گردا.

به‌ختیار محه‌مه‌د




هێمای پیرۆز.. بەختیار محەمەد

هه‌رچه‌نده‌ی موریدی بێ ئاگای حزب، دڵبه‌ند و سه‌رسامی سه‌ركرده‌كه‌یه‌تی (ئه‌گه‌ر پریش بێ له‌ نه‌رێنییه‌كان و خراپه‌كاریی؛ مورید ئه‌م سیفه‌تانه‌ نابینێ)؛ به‌ هه‌مان شێوه‌ش خوێنه‌ری مورید له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا سه‌رسام و دڵبه‌ندی فڵانه‌ نووسه‌ر ده‌بێ و به‌ مه‌زنی ده‌زانێ (گریمان واش نه‌بێ) و له‌ سه‌رووی یاساكانی ڕه‌خنه‌وه‌ی ده‌بینێ (هه‌ڵبه‌ت هیچ نووسه‌رێكی داهێنه‌ر و مه‌زنیش نییه‌، كه‌ له‌ سه‌رووی یاساكانی ڕه‌خنه‌وه‌ بێ). هه‌ردوو مورید (هی سه‌ركرده‌ و هی نووسه‌ر) یه‌ك بنه‌مای سایكۆلۆژیی و هزرییان هه‌یه‌، ئه‌ویش خۆتواندنه‌وه‌ له‌وی دیكه‌ی ده‌سه‌ڵاتداردا: ده‌سه‌ڵاتداری سیاسی و ده‌سه‌ڵاتداری ڕۆشنبیریی.‌ لێره‌شه‌وه‌یه‌ ئه‌م جۆره‌ موریده‌ پرۆسه‌ی ڕه‌خنه‌ له‌ هێما پیرۆزكراوه‌كه‌ی خۆی (نووسه‌ر و سه‌ركرده‌) قبووڵ ناكا، به‌ڵكو ده‌بێته‌ كاره‌كته‌رێكی نه‌رێنیی دژ به‌‌ دیموكراسی. له‌مه‌وه‌ كێشه‌ی (كۆسپ و ته‌گه‌ره‌ی به‌رده‌م) ڕه‌خنه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، ئه‌وجا له‌ هه‌ر ئاست و بوارێكدا بێ، به‌ر له‌وه‌ی كه‌سایه‌تی ڕه‌خنه‌لێگیراو بێ، ئه‌م موریدانه‌ن، كه‌ حه‌زیان لێیه‌ هێمایه‌كی پیرۆزكراویان هه‌بێ خۆیانی له‌ ناودا بتوێننه‌وه‌ و ببنه‌ پاژێكی نه‌رێنیی له‌م هێما پیرۆزكراوانه‌. گۆستاف لۆبۆن له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: (( )).
ئه‌مه‌ جۆرێك بونیادی سایكۆلۆژیانه‌ی په‌رستنی هه‌یه‌. هه‌ر كاتێك ئێمه‌ قبووڵمان نه‌كرد، كه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ هێمایه‌ پیرۆزه‌كه‌مان بگیرێ، كه‌واته‌ ئێمه‌ ئه‌م هێمایه‌ ده‌په‌رستین. واته‌ عه‌شقێكی په‌رستنانه‌مان هه‌یه‌ بۆ هێما پیرۆزكراوه‌كه‌مان. هیچ ئیماندارێك قبووڵی نییه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ خواوه‌نده‌كه‌ی بگریت. ئه‌مه‌ چونكه‌ پێوه‌ندی په‌رستن له‌ نێوان خۆی و خواوه‌نده‌كه‌یدا هه‌یه‌. ده‌شێ بڵێین، هه‌مان بونیادی ڕۆحییش له‌ نێوان موریدی سیاسی و موریدی ڕۆشنبیرییدا هه‌یه‌. ئه‌و بونیاده‌ی ته‌قدیسی تێدایه‌ بۆ هێمایه‌كی ده‌سه‌ڵاتداری پیرۆزكراو، كه‌ ئه‌ویش سه‌ركرده‌ی سیاسی و نووسه‌ر و ڕۆشنبیرن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا.




تیفتیفه‌ی زه‌وی.. به‌ختیار محه‌مه‌د

زه‌وی به‌هاران
ڕیش و سمێڵ داده‌نێ
زستانان له‌ سه‌رتاشخانه‌ی ڕێبه‌ندان
به‌ گوێزانی شه‌خته‌
جوان جوان
ده‌یتاشێ.
زه‌وی هاوینان
قژ و مووی هه‌موو سپی ده‌بێ
پاییزان له‌ سه‌رتاشخانه‌ی ڕه‌شه‌بادا
به‌ گوێزانی خه‌زان
جوان جوان
ده‌یتاشێ.


زه‌وی هه‌موو هاوینان ئاره‌قه‌ی زۆر ده‌كا و
زستانان له‌ حه‌مامی خوادا
به‌ شامپۆی به‌فر و
به‌ ڕێژنه‌ی باران
جوان جوان
خۆی ده‌شوا.
زه‌وی هه‌موو پاییزان
خۆی وه‌ك ژنه‌ پۆرنه‌رێك
ڕووت ده‌كاته‌وه‌ و
به‌هارانیش
وه‌ك كچه‌ مۆدێلێك
جوانترین به‌رگی گیا ده‌پۆشێ.
زه‌وی به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك جوانه‌:
چ ڕووت و قووت بێ
چ به‌رگی له‌به‌ر بێ
چ به‌ حه‌یا و به‌ شه‌ڕه‌ف بێ
چ بێ نامووس و سۆزانیی بێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د




گۆرانی ژیان.. شیعر\ به‌ختیار محه‌مه‌د

سه‌ما بكه‌ن له‌ جێی جه‌نگدا
گۆرانی بڵێن له‌ جێی فه‌توادا
عه‌شق بكه‌ن له‌ جێی جیهاددا
ماچ و مووچ بكه‌ن له‌ جێی ته‌كفیردا
سێكس بكه‌ن له‌ جێی كوشتندا
داری ئازادی له‌سه‌ر زمانتان بڕوێنن،
له‌جیاتی مووشه‌كی ڕق
له‌گه‌ڵ هه‌تاو پیاسه‌ بكه‌ن،
نه‌‌ك شمشێر
ڕووبارتان خۆش بوێ،
نه‌‌‌ك سه‌رابی بیابان
ئا، حه‌قیقه‌ت له‌وێیه‌، له‌ ئاسمانی ماڵه‌كانمان،
وه‌ك كۆتره‌ كێوی مه‌یكوژن
له‌جیاتی به‌رماڵی بیابان
له‌سه‌ر شاخ، فه‌رشی مانگ ڕاخه‌ن
نوێژی له‌سه‌ر بكه‌ن
دڵتان به‌ تاڤگه‌ی تریفه‌ بشۆن
وه‌ك دره‌خت گۆرانی
بۆ كانی زانین بڵێن
ماسییه‌كانی ئایینده‌
دڵ خۆش كه‌ن
سه‌ما بكه‌ن، ئازیزانم سه‌ما بكه‌ن!
سه‌ما لووتكه‌ی جوانییه‌.
سه‌ما بكه‌ن! له‌باتی جه‌نگ و
جیهاد و فه‌توا و خوێنڕشتن.

به‌ختیار محه‌مه‌د




عه‌شق قه‌ره‌جێكه‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

پێم خۆشه‌ ماچت كه‌م
ئه‌و كاته‌ی ماچ حه‌رامه‌
له‌ هه‌موو شوێنێكی ئه‌م شاره.
پێم خۆشه له‌گه‌ڵت
شان به‌ شان
پیاسه‌‌ بكه‌م،
ئه‌و كاته‌ی له‌م شاره‌دا
له‌ نێوان من و تۆدا،
نه‌ك هه‌ر عه‌شق
پێكه‌نینیش حه‌رامه.
پێم خۆشه‌ هه‌ر سه‌یرت كه‌م
ئه‌و كاته‌ی نه‌زه‌ر
له‌هه‌موو شوێنێكی ئه‌م شاره‌
له‌ نێوان من و تۆدا حه‌رامه.‌
پێم خۆشه‌‌ بتدوێنم
ئه‌و كاته‌ی شه‌رم
وه‌ك جه‌للادێك
وشه‌كانم ده‌دا له‌ سێداره‌.
پێم خۆشه‌ هی من بیت
وه‌ك هاوسه‌رێك له‌ ماڵه‌كه‌م بیت،
ئه‌و كاته‌ی ته‌نیا
له‌ خه‌ون و‌ له‌ خه‌یاڵدا
به‌ ده‌ستووری شه‌یتان
له‌گه‌ڵت ده‌خه‌وم.
پێم خۆشه‌ پێكه‌وه‌
شه‌وێك‌ هه‌نگوینی عه‌شق تام كه‌ین،
ئه‌و كاته‌ی له‌ هه‌موو شوێنێك
ژه‌هری ته‌نیایی پڕه‌ له‌م شاره‌.
پێم خۆشه‌ شه‌وێك
وه‌ك مانگ
له‌ شه‌وی عه‌شقت هه‌ڵبێم،
تا له‌به‌ر تریفه‌ی حه‌زدا
ئه‌ڵماسی جه‌سته‌ت ببینم،
ئه‌و كاته‌ی له‌ هه‌موو شوێنێكی ئه‌م شاره‌
جه‌سته‌ی ڕووت
وه‌ك شه‌یتانی له‌عین تاوانباره‌.
ئاخ! ئه‌ی كچی خواوه‌ندی شه‌رم!
ئێستا ده‌زانم،
كه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكی ئه‌م شاره‌
شاری تۆبه‌ و به‌رماڵ و مناره‌
عه‌شق قه‌ره‌جێكه‌
كه‌س خۆشی ناوێ
به‌دفه‌ساڵه‌ و به‌دچاره‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئه‌خلاقی خوێنڕێژ.. به‌ختیار محه‌مه‌د

مێژووی حیجاب یه‌كێكه‌ له‌ دیارده‌ هه‌ره‌ قێزه‌ونه‌كانی مێژووی ئیسلام. ئا ئه‌م دیارده‌یه‌یه‌، كه‌ وای كردووه‌ مه‌لا خوێنڕێژه‌كانی كۆماری ئیسلامیی، به‌ ناوی زبڵدانی ئه‌خلاقه‌وه‌، ژینا ئه‌مینی (هێمای پووچاندنه‌وه‌ی چه‌مكی قێزه‌ونی حورمه‌ و ناقیسولعه‌قڵ) شه‌هید بكه‌ن.

ئێمه‌ تێناگه‌ین، كه‌ ئه‌خلاق پۆلیسی بۆ چییه‌، ئه‌گه‌ر خۆی ده‌سه‌ڵات ده‌سه‌ڵاتێكی بێ ئه‌خلاق نه‌بێ؟ ئایا سه‌ركۆتیی بێ ئه‌خلاقییه‌ و به‌ڵام سته‌م و دزی و به‌ندیخانه‌ و كوشتن و برسیكردنی خه‌ڵك… ئه‌خلاقن؟ به‌ڵێ، كۆماری ئیسلامیی پۆلیسی ئه‌خلاق داده‌نێ، تا بێ ئه‌خلاقیی بێ وێنه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی خۆی بشارێته‌وه‌؛ تا به‌م ناوه‌وه‌، به‌ ناوی ئه‌خلاقه‌وه‌، ئازادی سه‌ر‌كوت بكا و ته‌مه‌نی درێژی سته‌مكاریی خۆی درێژتر بكاته‌وه‌.

هه‌ر به‌ڕاستیی حیجاب هێمای به‌ كۆیله‌كردنی ئافره‌ته‌. ئه‌وه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتی مه‌لایه‌كانی كۆماری ئیسلامیی و تاڵیبان و سه‌رله‌به‌ری گوتار و ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامییه‌كان له‌ هه‌ر شوێن و كونجێكی ئه‌م دنیایه‌دا بن، وامان پێ ده‌ڵێن: پێمان ده‌ڵێن ئافره‌ت واته‌ زه‌عیفه‌یه‌، واته‌ كه‌م عه‌قڵه‌، واته‌ هاوتای سه‌گ و كه‌ره‌‌، واته‌ سه‌رچاوه‌ی مه‌ترسیی هه‌ره‌سهێنانی ئه‌خلاقه‌…؛ به‌ڵام كامه‌ ئه‌خلاق؟ ئه‌و ئه‌خلاقه‌ی چوار ژن له‌ به‌رانبه‌ر پیاوێك داده‌نێ؛ له‌ میراتیش نیوه‌ی به‌شی ئه‌وی ده‌داتێ؛ ئه‌و ئه‌خلاقه‌ی ژن ده‌كاته‌ ئامێری منداڵبوون و سێكس؛ ئه‌و ئه‌خلاقه‌ی ژن ده‌كاته‌ كۆیله‌ و كه‌نیزه‌ك له‌ شه‌ڕی فتوحات و حۆری له‌ به‌هه‌شتی پیاواندا؛ ئه‌و ئه‌خلاقه‌ی به‌ پیاو ده‌ڵێ، ئه‌مه‌ شه‌رعی خوایه‌، له‌ ژنه‌كه‌ت بده‌! ئه‌و ئه‌خلاقه‌ی، چونكه‌ ئه‌خلاقی ده‌سه‌ڵاتی پیاوه‌، هه‌میشه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی پیاودا، ئافره‌ت تاوانبار ده‌كا و به‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو به‌دڕه‌وشتییه‌كی كۆمه‌ڵگه‌ی داده‌نێ. ئا حیجاب ده‌لاله‌ت له‌ بوونی ئه‌م به‌دڕه‌وشتییه‌ ده‌كا، كه‌ له ڕوانگه‌ی گوتاری ئیسلامییه‌وه‌ له‌‌ جه‌سته‌ و له‌ بوونی كۆمه‌ڵایه‌تی ئافره‌تدایه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئه‌نتۆلۆژیای ده‌نگ.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ده‌نگ: گه‌وره‌ترین نیشانه‌ی زیندووییه‌ (گه‌وره‌ترین نیشانه‌ی ژیان). ده‌نگ چ خۆش بێ چ ناخۆش، نیشانه‌ی ژیانه‌ (نیشانه‌ی بوون). ته‌نانه‌ت له‌ جه‌نگه‌كانیشدا، به‌ر له‌ مه‌رگ و كوشت و كوشتار، ده‌نگ (هاوار و ناڵه‌ و قیژه‌ و قریشكه‌ و گرمه‌ و زرمه‌ و ڕمبه‌…) هه‌یه‌. له‌ كوێدا ده‌نگ هه‌بوو، له‌وێشدا ژیان هه‌یه‌. ناوه‌رۆكێكی ژیان ده‌نگه‌: ده‌نگه‌ جیاوازه‌كان. ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌كه‌ی سه‌ره‌تای دروست بوونی گه‌ردوون، ده‌نگه‌ (ده‌نگ بوو). واته‌ سه‌ره‌تای دروست بوونی گه‌ردوون ده‌نگه‌؛ كه‌ منداڵیش (كۆرپه‌له‌ش) له‌ دایك ده‌بێ، هه‌ر له‌ یه‌كه‌مین چركه‌ و ساته‌وه‌ختی به‌جێ هێشتنی پزدان، ده‌نگی دێ (به‌ گریانه‌وه‌ دێته‌ ناو ژیان)؛ كه‌واته‌ سه‌ره‌تای بوون و ژیان دیسان ده‌نگه‌؛ تا ژیان هه‌بێ ده‌نگ هه‌یه‌، كه‌ ده‌نگ نه‌ما، مه‌رگ هه‌یه‌ (ده‌بێ بزانین بێده‌نگیی مه‌رگ ده‌گه‌یه‌نێ: مه‌رگی واقیعی و مه‌رگی ڕه‌مزی. مه‌رگی واقیعی مه‌رگی فیزیكییه‌، لێ مه‌رگی ڕه‌مزی مه‌رگی پێویستی بێده‌نگبوونمانه‌ له‌به‌ر هه‌ر هۆیه‌كی ئه‌رێنی و نه‌رێنی بێ. هه‌ڵبه‌ت ئێمه‌ كه‌ بێده‌نگ ده‌بین، ده‌نگ ده‌مرێ. ئا ئه‌م بێده‌نگییه‌ خۆكرده‌ مه‌رگێكی ره‌مزییه)‌. ڕاستییه‌كه‌ی ماده‌م جه‌وهه‌رێكی ژیان (بوون) بریتیه‌ له‌ ده‌نگ، كه‌واته‌ هه‌موو بێده‌نگییه‌ك – هه‌ر هیچ نه‌بێ به‌ ڕوواڵه‌ت – دژی ئه‌م جه‌وهه‌ره‌یه‌. ئێمه‌ نابێ لێره ئه‌وه‌‌ له‌بیر بكه‌ین، كه‌ به‌ شێوه‌ به‌رهه‌سته‌ فیزیكییه‌كه‌ باسی دیارده‌ی ده‌نگ ده‌كه‌ین، واته‌ به‌ شێوه‌ ماددییه‌كه‌ی، نه‌ك به‌ شێوه‌ مه‌عنه‌وی و سایكۆلۆژییه‌كه‌ی. له‌ ڕاستیشدا له‌ ده‌ره‌وه‌ی مه‌جازدا (ڕه‌مزدا)، ده‌نگ دیارده‌یه‌كی به‌رهه‌ستی فیزیكییه‌ و به‌رهه‌می ڕووداو و دیارده‌ سروشتی و ماددییه‌كانه‌. له‌ سروشتدا و له‌ ژیانی مرۆڤدا، یان ده‌نگ هه‌یه‌، یان بێده‌نگی هه‌یه‌. واته‌، كه‌ ده‌نگ نه‌بوو، به‌ حه‌تمی بێده‌نگیی هه‌یه‌. مه‌رگیش بێده‌نگییه‌كی ڕه‌هایه‌، كه‌ كۆتایی به‌ ده‌نگه زیندووه‌‌كانی ژیان ده‌هێنێ. ژیان به‌رده‌وامه‌ و مه‌رگ به‌رده‌وامه‌. واته‌ ده‌نگ به‌رده‌وامه‌ و بێده‌نگیش به‌رده‌وامه‌؛ تا ده‌نگ هه‌بێ، بێده‌نگیش هه‌یه‌. ئا ئه‌م لێكدژییه له‌ نێوان ده‌نگ و بێده‌نگیدا‌، یاسای دیالیكتیكی ژیان و بوونه‌. واته‌ بێده‌نگی مه‌رجی بوونی ده‌نگه‌. هه‌روه‌ك چۆن مه‌رگیش – له‌ ناو یاساكانی سروشتدا – مه‌رجی بوونی ژیانه‌. (1)

ڕاستییه‌كه‌ی بێده‌نگی (چ به‌ باره‌ فیزیكییه‌كه‌ی بێ، چ به‌ باره‌ ڕه‌مزییه‌كه‌ی) عه‌ده‌مه‌. ژیان (بوون) نابێ بێده‌نگ بێ. مرۆڤ بێ ده‌نگ ده‌بێ – بۆ چه‌ند ساتێك – به‌ڵام گوێ له‌ ده‌نگی ئه‌وانی دیكه‌ و له‌ ده‌نگی دیكه‌ی ده‌ره‌وه‌ی خۆی ده‌گرێ: گۆرانی، ئاخێوه‌ر، باڵنده‌، هاژه‌ی ڕووبار، گڤه‌ی با… تاد. (2) ئێمه‌ كه‌ ده‌شمرین بۆ موده‌تێك كه‌س و كارمان بارانی ده‌نگمان به‌سه‌ردا ده‌بارێنن (گریه‌ و شین و ڕۆڕۆ). ئه‌مه‌ هاواری ژیانه‌ و گریانی ژیانه‌: ژیان (ئیرۆس) پڕ به‌ ده‌م و به‌وپه‌ڕی هێزی خۆی به‌رانبه‌ر به‌ مه‌رگ (بێده‌نگی = ناتانۆس) هاوار ده‌كا و ده‌قیژێنێ و ده‌نه‌ڕێنێ؛ به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ له‌ ساته‌وه‌ختی مه‌رگدا بێده‌نگی سه‌رده‌كه‌وێ؛ لێ جارێكی دیكه‌ و له‌ شوێنێكی دیكه‌دا،‌ ژیان دووباره‌ ده‌نگی دێته‌وه‌ (له‌ ساته‌وه‌ختی له‌دایك بووندا). به‌ڵێ، ژیان به‌م شێوه‌یه‌ به‌ ده‌نگی خۆی، مه‌رگ (بێده‌نگی و عه‌ده‌م) هه‌راسان ده‌كا.

ده‌بێ بزانین، كه‌ ژیان بۆ پشوودان بێده‌نگ ده‌بێ، جیاوازه‌ له‌ بێده‌نگی ئه‌به‌دیی مه‌رگ. ئێمه‌ بێ ده‌نگ ده‌بین، تا بیر بكه‌ینه‌وه‌ (خه‌یاڵ بكه‌ین)، تا گوێمان له‌ ده‌نگی ئه‌وانی دیكه‌ بێ. ژیان له‌ كاتی داهێناندا بێ ده‌نگ ده‌بێ، هه‌روه‌ها له‌ كاتی مه‌رگیشدا؛ به‌ڵام له‌ یه‌كه‌مدا ئیرۆس هه‌یه‌، له‌ دووه‌میشدا ساناتۆس. له‌ یه‌كه‌میاندا ژیان خۆی نوێ ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام له‌ دووه‌میاندا ژیان خۆی وێران ده‌كا. له‌ ناو هه‌موو داهێنانێكدا نوێ بوونه‌وه‌ی ژیان هه‌یه‌ (سه‌ره‌تای نوێ بوونه‌وه‌ی ژیان به‌ پشووی بێده‌نگی ده‌ست پێ ده‌كا)؛ به‌ پێی چیرۆكی ((سفری ته‌كوین)) ی (ته‌ورات) یش، ئه‌و كاته‌ی، كه خوا له‌ شه‌ش ڕۆژه‌كه‌دا گه‌ردوونی دروست كرد و له‌ حه‌وته‌مین ڕۆژیشدا پشووی دا، سه‌ره‌تا (به‌ر له‌ دروستكردنه‌كه‌‌) پشوو و بێده‌نگی هه‌بوو. واته‌ پێشتر خوا – به‌ بێده‌نگی – بیری له‌ داهێنانی دروستكردنی گه‌ردوون ده‌كرده‌وه‌ (به‌ ئاده‌م و حه‌وا و گشت گیانله‌به‌رێكیشه‌وه‌). له‌مه‌وه‌ هه‌موو داهێنانێك پێویستی به‌ بیركردنه‌وه‌ی پێشوه‌ختی بێده‌نگانه‌ هه‌یه‌ (واته‌ پێویستی به‌ ڕامان و تێڕامان هه‌یه‌). له‌ ڕاستیشدا هه‌موو بیركردنه‌وه‌یه‌ك خۆی له‌ خۆیدا له‌ بێده‌نگیدا فه‌راهه‌م دێ. واته‌ خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌ له‌ بێده‌نگیدا سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن، نه‌ك له‌ ژاوه‌ ژاو و هه‌را و هۆریادا. خۆ ئه‌گه‌ر خوا ته‌نیا نه‌با نه‌یده‌توانی – به‌ باشی و به‌ ئاشتی – گه‌ردوون بخوڵقێنێ. داهێنه‌ر سه‌ره‌تا ته‌نیایه‌، بێده‌نگه‌؛ واته ته‌نیا‌ خۆیه‌تی و له‌گه‌ڵ خۆیدا بیر ده‌كاته‌وه‌ و ده‌ژی؛ ئه‌مه‌ش پێویستی به‌ بێده‌نگی فیزیكی و بابه‌ته‌كی (مه‌وزوعی) هه‌یه‌. ئایا هیچ شاعیرێك هه‌یه‌ بتوانێ له‌ قه‌ره‌باڵغیدا (له‌ چایخانه‌ و گازینۆدا) شیعر بنووسێ و داهێنان بكا (ته‌نها مه‌‌گه‌ر وه‌ك سۆفی به‌ ته‌واوی گوێ له‌ ده‌نگی ناوه‌وه‌ی خۆی بگرێ و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ ناخی خۆیدا بكا)؟ داهێنه‌ر ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ ته‌نها خۆیه‌تی، كه‌ ته‌نها خۆی سه‌روه‌ری گه‌ردوونه‌. هه‌ربه‌ڕاستیش داهێنه‌ر خواوه‌نده‌‌، خواوه‌ندی بواره‌كه‌ی خۆیه‌تی.

بێده‌نگییه‌كیش هه‌یه‌، كه‌ له‌ ترس و له‌ سه‌رسوڕمانه‌وه‌ له‌ دایك ده‌بێ و سه‌ر هه‌ڵده‌دا. له‌ ئه‌لیاده‌دا هاتووه ده‌ڵێ‌: {ئۆدیسیۆس} ((وه‌ها‌ دوا. ئه‌وانی دیكه‌ش له‌به‌ر خه‌می زۆر و سه‌رسوڕمانی زۆریان له‌ قسه‌ تونده‌كانی، له‌ بێده‌نگییه‌كی ته‌واودا گوێیان لێ ڕاگرتبوو. ئاخییه‌كانیش بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر هه‌روا به‌ بێده‌نگی مانه‌وه‌)).(3) هه‌ڵبه‌ت ئێمه‌ له‌ حاڵه‌تی ترس و سه‌رسوڕماندا بێده‌نگ ده‌بین و ده‌حه‌په‌سێین. هه‌موو حه‌په‌سانێكیش، بێده‌نگی (ده‌م به‌شبوونه‌وه‌ی) به‌ دواوه‌یه‌. ئه‌م بێده‌نگییه‌ بێده‌نگییه‌كی نه‌رێنییه‌، ترس و حه‌په‌سان به‌رهه‌می ده‌هێنن. هه‌ڵبه‌ت بێده‌نگی پاش هه‌موو حه‌په‌سانێك نه‌رێنیی نییه‌. حه‌په‌سان هه‌یه‌ به‌رهه‌می جوانیی شتی له‌ناكاوی خۆش و شیرینه‌. ترس جیایه‌ له‌ حه‌په‌سان؛ ئه‌گه‌رچی هه‌ندێك جار و له‌ هه‌ندێك بار و هه‌ڵوێستدا له‌گه‌ڵ یه‌كدا دێن، وه‌ك له‌ به‌یته‌ شیعرییه‌كه‌ی هۆمیرۆسدا بینیمان.

ئێمه‌ بێده‌نگی ژینه‌كیی و له‌زه‌تاویشمان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ كتێبدا (سرووتی خوێندنه‌وه‌دا). ئێمه‌ له‌ كاتی كتێب خوێندنه‌وه‌دا زمانمان (فیزیكمان) بێده‌نگ ده‌بێ و ناخمان قسه‌ ده‌كا: ناخمان به‌ بێ ده‌نگی ده‌نگی دێ. ناخمان ده‌كه‌وێته‌ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ كتێب و جیهانی خوێندنه‌وه‌دا. پاموك له‌ كتێبی (من دره‌ختێكم) له‌سه‌ر زاری مامۆستایه‌كدا ده‌ڵێ: ((كاتێك كتێب ده‌خوێنیته‌وه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نابێت قسه‌ بكه‌یت‌)).(4) بێگومان بێده‌نگی به‌شێكه‌ له‌ سرووتی كتێب خوێندنه‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌شه‌ له‌ كتێبخانه‌كاندا ده‌نگه‌ ده‌نگ شتێكی ناشیرین و بێزاركه‌ر و نامۆیه‌؛ ته‌نانه‌ت ڕێگه‌ پێدراویش نییه‌. لێره‌دا بێده‌نگی هه‌ژموونی خۆی هه‌یه‌: هه‌ژموونی مه‌عریفیی. ماده‌م كتێب قسه‌ ده‌كا، ده‌بێ هه‌موومان بێده‌نگ بین. لێره‌دا ئێمه‌ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ كتێب ده‌كه‌ین، ئه‌و قسه‌مان له‌گه‌ڵدا ده‌كا، بۆیه‌ ده‌بێ بێده‌نگ بین و به ‌بێ ده‌نگی گوێی لێ بگرین (زمانی كتێب وشه‌ و ڕسته‌ بێده‌نگه‌كانن). ماده‌م كتێب به ‌بێ ده‌نگی قسه‌مان له‌گه‌ڵدا ده‌كا، بۆیه‌ ده‌بێ ئێمه‌ش بێده‌نگ بین: به‌ زمانی ناخ قسه‌ی له‌گه‌ڵ بكه‌ین و له‌ ناخه‌وه‌ گوێی لێ ڕابگرین. ئه‌لبێرتۆ مانگویل له‌ كتێبی ((كتێبخانه‌ له‌ شه‌ودا)) ده‌ڵێ: ((شه‌وان، لێره‌ له‌ كتێبخانه‌دا، ده‌نگێك هه‌ن، كه‌ هی ڕۆحن)).(5) ده‌شڵێ: ((له‌ باخچه‌ی ماڵه‌كه‌مدا دوو داری سفۆرا هه‌ن، كه‌ ڕێك له‌ودیو په‌نجه‌ره‌ی كتێبخانه‌كه‌مدان.‌ هاوینان كه‌ هاوڕێكانم سه‌ردانم ده‌كه‌ن، هه‌ندێك جار به‌ ڕۆژ و زۆربه‌ی جاریش به‌ شه‌و، له‌ بنیان داده‌نیشین و قسه‌ و باس و گفتوگۆ ده‌كه‌ین، به‌ڵام له‌ ناو كتێخانه‌كه‌دا كتێبه‌كانم ناچارمان ده‌كه‌ن، كه‌ واز له‌ قسه‌كردن بهێنین و بێده‌نگی لێ بكه‌ین)).(6) ئه‌م بێده‌نگییه‌ بێده‌نگییه‌كی مه‌عریفییه‌، بێده‌نگی داهێنانه‌. بێده‌نگییه‌كه‌ ده‌سه‌ڵاتی كتێب (مه‌عریفه‌) به‌سه‌رمانیدا ده‌سه‌پێنێ، تا بتوانین له‌ ناو بێده‌نگیدا بیر بكه‌ینه‌وه‌ و تێبگه‌ین: تێبگه‌ین له‌ جیهانی تایبه‌تی كتێب (وشه‌). له‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی، كه‌ بیركردنه‌وه‌ و عه‌قڵ (كتێب) زاڵ و باڵاده‌ستن، ئا له‌وێدا بێده‌نگی و هێمنیش، بێده‌نگی و هێمنی له‌ پێناو ئازادی و خۆشگوزه‌رانی و داهێناندا، زاڵ و باڵاده‌ستن. مرۆڤی خوێنه‌ر به‌ سروشتی خۆی ناتوانێ زۆربڵێ بێ؛ چونكه‌ ئه‌و له‌گه‌ڵ كتێب ده‌دوێ (هاوڕێی خوێنه‌ر هه‌ر ته‌نیا مرۆڤ نییه‌، به‌ڵكو وشه‌شه‌. ڕاستییه‌كه‌ی نزیكترین هاوڕێی ئێمه‌ وشه‌یه‌ {زمانه‌}، به‌ڵكو وشه‌ به‌شێكه‌، به‌شێكی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ بوونمان)؛ ئه‌و بێده‌نگی ده‌ره‌وه‌ جێ ده‌هێڵێ و تووڕی هه‌ڵده‌دا، بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ بێده‌نگی ناوه‌وه‌: بێده‌نگی له‌گه‌ڵ بیركردنه‌وه‌ و كتێبدا، واته‌ ئاخاوتن (مۆنۆلۆگ) له‌گه‌ڵ كتێب و بیركردنه‌وه‌دا. مانگویل و هاوڕێكانی له‌ جیهانێكی (ماڵێكی) بێده‌نگدا هه‌مان كار ده‌كه‌ن. به‌ چاو و زه‌ین له‌گه‌ڵ كتێبدا گفتوگۆ ده‌كه‌ن (ئه‌وان له‌ بنه‌ڕه‌تدا بێده‌نگ نین، به‌ڵكو ده‌نگی مه‌عریفییان {ده‌نگی مه‌عنه‌ویی و ده‌نگی كتێبیان} زاڵ كردووه‌، تا بوار بۆ بیركردنه‌وه بڕه‌خسێنن و‌ خۆش بكه‌ن)؛ بۆیه‌ ئێمه‌ ده‌بێ پانتاییه‌كی زیاتر ببه‌خشینه‌ بیركردنه‌وه‌ (خوێندنه‌وه‌)، تا بتوانین له‌م بێده‌نگییه‌ مه‌عریفییه‌دا، ده‌نگی زوڵاڵی ژیان هه‌ڵهێنجین و به‌رهه‌م بهێنین؛ ئه‌و ده‌نگه‌ی، كه‌ ده‌نگی ئاشتییه‌ و ده‌نگی خۆشگوزه‌رانی و ئازادییه‌؛ ده‌نگی دادپه‌روه‌ری و سه‌ربه‌خۆییه‌… ده‌نگی ژیانه‌، كه‌ گاڵته‌ به‌ بێده‌نگی مه‌رگ (عه‌ده‌م) ده‌كا.(7)

له‌ ئۆدیسه‌شدا گوێمان له‌ ده‌نگی هه‌نگوینیی ده‌بێ:
((نزیك به‌وه‌، ئه‌ی ئۆدیسیۆسی به‌ناوبانگ
ئه‌ی شانازی ئاخییه‌كان و شكۆمه‌ندییان
كه‌شتییه‌كه‌ت له‌ كه‌ناره‌كه‌مان له‌نگه‌ر بكه‌ و
گوێ له‌ گۆرانییه‌كه‌مان ڕابگره‌
هیچ پیاوێك نه‌بووه
‌كه‌ به‌ به‌له‌مه‌ ڕه‌شه‌كه‌ی
به‌ به‌رده‌م ئه‌م دوورگه‌یه‌دا ڕه‌ت ‌بووبێ و
گوێی له‌ ده‌نگی تێكه‌ڵاو به‌ هه‌نگوین نه‌بوو‌بێ
كه‌ له‌ ده‌ممانه‌وه‌ ده‌تكێ
پاش ئه‌وه‌ش، كه‌ پڕ به‌ دڵ چێژ له‌ گۆرانییه‌كانمان وه‌رده‌گرێ
ئیدی په‌ڕینه‌وه‌كه‌ی له‌ ده‌ریادا ته‌واو ده‌كا و حیكمه‌تیشی زیاتر ده‌بێ…)). (8)

ئێمه‌ بێده‌نگی پیرۆزیشمان هه‌یه‌، كه‌ ئه‌مه‌یان تایبه‌ته‌ به‌ خوا و به‌ خواپه‌رستییه‌وه‌. واته‌ هه‌موو بێده‌نگییه‌ك به‌رانبه‌ر به‌ خوا پیرۆزه‌. كاتێك خوا قسه‌ ده‌كا ده‌بێ هه‌موومان بێده‌نگ بین: ده‌نگی ئینجیل و ته‌ورات و قورئان ده‌نگی پیرۆزی خوان‌، ده‌بێ له‌ ئاستیاندا وه‌ك به‌نده‌ و وه‌ك خواپه‌رست بێده‌نگ بین (ئێمه‌ی موسڵمان له‌ منداڵییه‌وه‌ پێمان ده‌گوترێ، كه‌ نابێ له‌ كاتی قورئان خوێندندا قسان بكه‌ین و قسه‌كردن گوناحه. واته‌ ده‌بێ گوێی لێ بگرین‌). ئا ئه‌م بێده‌نگییه‌ بێده‌نگییه‌كی پیرۆزه‌، چونكه‌ بێده‌نگییه‌كه‌ له‌ پێناو خوایه‌ و بۆ خوایه‌. له‌ ئه‌لیاده‌شدا هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((با ئێستا ئاو بێنین ده‌ستمان بشۆین، بێده‌نگی پیرۆز بپارێزین و له‌به‌ر زیۆسی كوڕی كڕۆنۆس بپاڕێینه‌وه‌، تا ڕه‌حممان پێ بكا)). (9) له‌مه‌وه‌ تێده‌گه‌ین، كه‌ بێده‌نگی پیرۆز به‌نده‌ به‌ سرووتێكی خواپه‌رستییه‌وه‌. واته‌ ئێمه‌ ده‌بێ له‌ ئاست خوادا پیرۆزانه‌ بێده‌نگ بین؛ ئه‌مه‌ش له‌ كاتی سرووته‌ ئایینییه‌كانی وه‌ك نوێژكردن و نزاكردن و پاڕانه‌وه‌ له‌ خوادا به‌ده‌رده‌كه‌وێ و به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ. خوا چونكه‌ ده‌نگی نییه‌، ئێمه‌ش به‌ بێ ده‌نگی له‌گه‌ڵی ده‌دوێین. ئه‌م بێده‌نگییه‌ پێی ده‌گوترێ بێده‌نگی پیرۆز، كه‌ له‌ نوێژكردن و نزاكردن و زیكر و پاڕانه‌وه‌دا به‌ده‌رده‌كه‌وێ و به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ. واته‌ ئێمه‌ ده‌بێ له‌ ئاست خوادا به‌بێ ده‌نگی (له‌ناخماندا) بدوێین و لێی بپاڕێینه‌وه‌ و قسه‌ی له‌گه‌ڵدا بكه‌ین (ئه‌م بێده‌نگییه‌ پێی ده‌گوترێ بێ ده‌نگی پیرۆز). هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌، كه‌ نوێژكردن و دوعاكردن به‌ بێ ده‌نگی ده‌كرێن. ئا ئه‌م بێده‌نگییه‌ هۆمیرۆس به‌ر له‌ ئه‌وه‌نده‌ هه‌زار ساڵه‌ پێی ده‌ڵێ بێده‌نگی پیرۆز.

بێده‌نگی پیرۆز هه‌رگیز به‌ واتای وسكت بوون نییه‌، به‌ڵكو به‌ واتای گفتوگۆیه‌ له‌گه‌ڵ زاتی خوا؛ به‌ڵام بێده‌نگییه‌ك – زۆربه‌ی جار – ڕۆحی و مه‌عنه‌وییه‌ و زمانی ناخ له‌گه‌ڵ خوادا قسه‌ ده‌كا، نه‌ك زمانی ده‌نگی فیزیكی. خۆی خواپه‌رستی له‌سه‌ره‌تاوه‌ بریتییه‌ له‌ تێڕامانی بێده‌نگانه‌ له‌ نهێنی بوونی خوا و گه‌ردوون. له‌مه‌وه‌ خواپه‌رستیی پێویستی به‌ ژاوه‌ ژاو و هه‌را و زه‌نا و ده‌نگه‌ ده‌نگ نییه‌، به‌ڵكو بریتییه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی خه‌یاڵ و تێڕامان. واته‌ فه‌لسه‌فه‌ی بیركردنه‌وه‌ی بێده‌نگانه‌ له‌ واتای بوون و ژیان و گه‌ردوون. كه‌واته‌ بێده‌نگی پیرۆز بریتییه‌ له‌ یاد و زیكری به‌رده‌وامی خوا. هه‌ر بۆیه‌شه‌ به‌ پێی ئینجیلی یۆحه‌ننا وشه خوا‌یه‌، نه‌ك ده‌نگ ((له‌ ده‌سپێكدا وشه‌ هه‌بوو، وشه‌ش له‌لای خوا بوو. وشه‌ خوا بوو، ئه‌و له‌ ده‌سپێكدا له‌لای خوا بوو. به‌و هه‌موو شتێك چێ بوو، به‌ بێ ئه‌و هیچ شتێك چێ نه‌ده‌بوو له‌وانه‌ی كه‌ چێ بوون…)) (10) له‌ ڕوانگه‌ی نووسه‌رێكی وه‌ك (نیكۆس كازانتزاكی) شه‌وه‌ بێده‌نگی پیرۆز پێوه‌ندی به‌ هه‌ندێك ساته‌وه‌ختی تاكگه‌راییه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌و ده‌ڵێ: ((من حه‌ز ده‌كه‌م ڕۆژی یه‌كشه‌ممان به‌ ته‌نیا بۆ خۆم بچمه‌ ده‌رێ و پیاسان بكه‌م، چونكه‌ هه‌ست ده‌كه‌م، كه‌ ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ براده‌ران بم – ئه‌وا قسه‌ و پێكه‌نین و نوكته‌كانیان – له‌ به‌های بێده‌نگی پیرۆز كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌)).(11)

با له‌بیر نه‌كه‌ین، بێده‌نگییه‌كیش هه‌یه‌ سامناكه‌ (ره‌نگه‌ زۆربه‌مان ڕۆژانه‌ له‌ ناویدا بژین)، كه‌ له‌گه‌ڵ یاده‌وه‌ری مه‌رگدایه‌. واته‌ ئه‌وكاته‌ی ئێمه‌ ته‌نیاین و له‌ كه‌شێكی ته‌واو كڕ و كپ و بێده‌نگدا، بیر له‌ رابردووی كه‌سه‌ مردووه‌ ئازیزه‌كانمان ده‌كه‌ینه‌وه‌، كه‌ ئه‌وان جاران له‌گه‌ڵ ئێمه‌دا ده‌ژیان و به‌ڵام ئێستا ساڵانێكه‌ له‌ ژیاندا نه‌ماون… ئا به‌م شێوه‌یه‌ شوێنی (یادگه‌ی) ئه‌وان له‌ خه‌یاڵماندا، شوێنی چۆڵی واقیعی و ماددی ئه‌وانمان وه‌بیر ده‌هێنێته‌وه‌… ئا له‌مه‌شه‌وه‌ پێوه‌ندی پته‌وی نێوان ئه‌م هه‌ستی چۆڵه‌وانی و ئه‌م یادگارییه‌، پێوه‌ندییه‌كه، كه‌‌ هه‌ستی سۆز و حه‌سره‌ت و سامناكیمان پێ ده‌به‌خشێ. واته‌ ئێمه‌ له‌ناو نائومێدی واقعیدا و حه‌سره‌تی خه‌یاڵاویدا، ده‌بینه‌ به‌شێك له‌ ملانێی سامناكی نێوان غه‌ریزه‌ی ئیرۆس (ژیان) و غه‌ریزه‌ی ساناتۆس (مه‌رگ).

بێده‌نگی له‌ هه‌موو ئاستێكدا به‌ده‌ردكه‌وێ. به‌نموونه‌: بێده‌نگی هه‌یه‌ خه‌مۆكییه‌، له‌ خه‌مه‌وه‌ له‌دایك ده‌بێ؛ خه‌م توانای دواندنی سروشتییمان ده‌كوژێ. له‌ ئه‌لیاده‌دا هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((ڕۆڵه‌ی ئاخییه‌كان به‌هۆی خه‌می زۆریان، له‌ بێده‌نگییه‌كی زۆردا مانه‌وه‌)).(12) نابێ له‌بیر بكه‌ین، كه‌ شه‌رمیش بێده‌نگی به‌رهه‌م ده‌هێنێ. شه‌رم وه‌ك خه‌م ئیراده‌ تێكده‌شكێنێ: ئیراده‌ی جووڵه‌ و ئیراده‌ی قسه‌كردن. ڕاستییه‌كه‌ی شه‌رم و خه‌م به‌رهه‌مهێنی یه‌كن. واته‌ هه‌م شه‌رم خه‌م به‌رهه‌م ده‌هێنێ، هه‌م خه‌م شه‌رم به‌رهه‌م ده‌هێنێ. شه‌رم به‌ر له‌ هه‌ر ئه‌ندامێك زمان ده‌شكێنێ (ده‌به‌ستێ). به‌واتای مرۆڤی شه‌رمن مرۆڤێكی به‌سته‌زمانه‌. مرۆڤی شه‌رمن زۆربه‌ی وه‌خت بێده‌نگه‌: بێده‌نگییه‌كی نه‌رێنیی.

دواجار هیچ شتێك هێنده‌ی ده‌نگ مرۆڤ نه‌مر ناكا: ده‌نگی گۆرانی و ده‌نگی گۆرانیبێژ. به‌پێچه‌وانه‌ش هیچ شتێك هێنده‌ی بێده‌نگی (بێده‌نگی تۆماركراو) مرۆڤ نه‌مر ناكا: بێده‌نگی وشه‌ و بێده‌نگی وێنه‌. كه‌واته‌ ئێمه‌ له‌ناو پارادۆكسی ده‌نگ و بێده‌نگیدا ده‌ژین. ده‌نگی ئێستامان نیشانه‌ی ژیان و زیندووییمانه‌. ده‌نگی ڕابردووشمان (گۆرانی) و بێده‌نگی ڕابردووشمان (وشه‌ و وێنه‌) نیشانه‌ی بوونمان بووینه‌: نیشانه‌ی ئه‌وه‌ی، كه‌ ئێمه‌ هه‌بووین و هه‌ین. لێره‌وه‌ ئێمه‌ به‌رهه‌می ناكۆكیی و ملانێی نێوان ده‌نگ و بێده‌نگین. واته‌ نێوان بوون و عه‌ده‌م. به‌ڵێ، ده‌نگ بوونه‌ و بێده‌نگی عه‌ده‌مه‌. له‌مه‌وه‌ منیش له‌گه‌ڵ كازانتزاكی ده‌ڵێم: ((له‌گه‌ڵ ده‌نگی جیهانی بینراو و تێكه‌ڵكردنی به‌ ده‌نگی شاراوه‌ی ناخمدا، توانیم دڕ به‌ تاریكی سه‌ره‌تایی ژێرزه‌مینی عه‌قڵم بده‌م و ده‌رگای قه‌فه‌زه‌كه‌ش بكه‌مه‌وه‌ و دنیا ببینم)). (13)

ژێده‌ر و په‌راوێزه‌كان:

1- سیفه‌تێكی ده‌نگ ئازادییه‌، چونكه‌ خۆی دیارده‌یه‌كی سروشتییه‌. هه‌موو دیارده‌یه‌كی سروشتییش به‌نده‌ به‌ ئازادییه‌وه‌ و له‌ناو سروشتی ئازادیدا هه‌ڵده‌قووڵێ.

2- ((هه‌ڵبژاردنی بێده‌نگی ته‌نها به‌ مانای قسه‌نه‌كردن نایه‌ت، به‌ڵكو به‌ مانای ئه‌وه‌یش دێت، كه‌ چۆن فێر ببین گوێ بۆ هه‌موو ده‌نگه‌كانی چوارده‌ورمان شل بكه‌ین)). بڕوانه‌: پاولۆ كۆیلۆ، حیكایه‌ته‌كانی دوێنێ و ئه‌مڕۆ، وه‌رگێڕانی ئازاد به‌رزنجی (چاپی دووه‌م 2017)، ل 28

3- هومیروس، الالیاذة، ترجمة: احمد عثمان (الطبعة الاولی – 2004 م)، ص 351

4- ئۆرهان پاموك، من دره‌ختێكم، وه‌رگێڕانی سامان كه‌ریم (چاپی یه‌كه‌م 2018)، ل 139

5، 6- ألبرتو مانغويل, المكتبة في الليل, ترجمة أحمد م. أحمد (دار الساقي, الطبعة الثانية – 2016), ص 21, 202

7- كازانتزاكی ده‌ڵێ :((ئێمه‌ دئاخڤین، لێ به‌ بێ ده‌نگی، به‌ زمانی فریشتان)). بنۆڕه‌: نيكوس كازانتزاكيس, تقرير ال غريكو (سيرة ذاتية فكرية), ترجمة: ممدوح عدوان (الطبعة الثالثة – 2004), ص 239
8- هوميروس, الاوديسة, ت: دريني خشبي (دار التنوير, الطبعة الاولى – 2013), ص 196

9- هوميروس, ألالياذة, ترجمة: أحمد عثمان (الطبعة الاولى – 2004), ص 330

10- التفسير التطبيقي للكتاب المقدس, انجيل يوحنا, ص 2168

11- نيكوس كازانتزاكيس, تقرير الى غريكو (سيرة ذاتية فكرية), ترجمة: ممدوح عدوان (الطبعة الثالثة – 2004), ص 157

12- هومیروس، ألالیاذة, ترجمة: احمد عثمان (الطبعة الاولى – 2004), ص 324

13- نيكوس كازانتزاكيس, تقرير الى غريكو (سيرة ذاتية فكرية), ترجمة: ممدوح عدوان (الطبعة الثالثة – 2004), ص 26

به‌ختیار محه‌مه‌د




مه‌رگ گۆرانیی دۆزه‌خه‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

مه‌رگ سێبه‌ری مانگی ڕوخساره‌كانه‌
مه‌رگ گۆرانییه‌كه‌ له‌ دۆزه‌خ
ژیان حه‌قیقه‌تێكه‌
له‌ناو زبڵخانه‌كان و
له‌ناو شوێنه‌واره‌ ونبووه‌كان
هه‌موومان به‌شێكین
له‌ جنسی قه‌له‌ڕه‌شكه‌ و
به‌شێكیشین له جنسی كۆتری سپی.
خواش ده‌ره‌قه‌تی مه‌رگ نایێ
ئه‌و ده‌سه‌ڵاتێكه‌ له‌ ئه‌زه‌ڵه‌وه‌
جه‌سته‌ ده‌مرێ
ڕۆح ده‌چێته‌ ناو باخچه‌ی وشه‌كان
ئازادی چه‌ند جوانه،‌
كه‌ به‌سه‌ر مه‌رگ سه‌رده‌كه‌وێ!
له‌ كوێ؟ له‌ دڵی جه‌نگاوه‌رێك.
له‌ناو گۆڕدا مه‌رگ هه‌یه‌
خواش هه‌میشه‌ ده‌چێته‌ ئه‌وێ
ئه‌وه‌ ئاسمان نییه‌ كه‌ ماڵی خوایه‌،
به‌ڵكو گۆڕه‌‌ ماڵی ئه‌و.
مه‌رگ وه‌ك چپس
ساڵه‌كان ده‌خوا.
مه‌رگ هه‌ژارانی
خۆشتر ده‌وێ له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندان
مه‌سیح وای گوت.
فریشته‌ و مه‌رگ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ دۆستن
مه‌سیح كه‌ له‌ گۆڕدا هه‌ستایه‌وه‌
وای گوت.
هه‌موو پێغه‌مبه‌ره‌كانیش ده‌ڵێن:
فریشته‌ و مه‌رگ دۆستن،
نه‌ك شه‌یتان و مرۆ
له‌ به‌هه‌شتی خاپووركراوی عه‌ده‌ن.

به‌ختیار محه‌مه‌د




وه‌همی داهێنان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ندێك خوێنه‌ری ناخوێنه‌ری درۆزن (ساده‌) هه‌ن، كه‌ نووسه‌ر (شاعیر) دووچاری وه‌هم ده‌كه‌ن: وه‌همی داهێنه‌رایه‌تیی و خۆبه‌زلزانیی و خودپه‌سه‌ندیی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر. ئه‌م جۆره‌ خوێنه‌ره‌ ته‌نها ستایش ده‌كا و موجامه‌له‌ی درۆزنانه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی – كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا زۆر باوه‌ – ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ ناو دنیای ئه‌ده‌ب و نووسین و له‌ پێوه‌ندی نێوان خۆی و ده‌ق و نووسه‌ردا به‌كاری ده‌هێنێ و پێڕه‌وی ده‌كا.

ئه‌م جۆره‌ خوێنه‌ره‌ ستایشكه‌ره‌ هه‌رگیز ناتوانێ و نازانێ به‌ نووسه‌ر و شاعیر بڵێ ئه‌مه‌ت‌ نه‌رێنییه‌ و سه‌رنج و تێبینی و ڕه‌خنه‌ی ڕاستگۆیانه‌ی پێ ببه‌خشێ؛ به‌ڵكو هه‌رده‌م ستایشی ده‌كا و ده‌ستخۆشی لێ ده‌كا و به‌ شان و باڵی خۆی و ده‌قه‌كانیدا هه‌ڵده‌دا؛ ئه‌مه‌ش نووسه‌ر و شاعیر دووچاری وه‌همی زۆری له‌خۆڕازی بوون و خۆبه‌زلزانیی و داهێنه‌رایه‌تی ده‌كا. هه‌ربۆیه‌شه‌ نووسه‌ری ئێمه‌ – به‌گشتی – ڕه‌خنه‌ قبووڵ ناكا، به‌ڵكو شه‌یدای موجامه‌له‌ و ستایشه (زۆر به‌ ئاسانیش وشه‌ی داهێنان و داهێنه‌ری بۆ به‌كار ده‌هێندرێ)‌.

ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌م جۆره‌ خوێنه‌ر و نووسه‌ره‌، به‌ هۆی ئه‌و پێوه‌ندییه‌ ڕۆشنبیرییه‌ ناته‌ندروسته‌ی له‌گه‌ڵ یه‌كتردا هه‌یانه‌، هه‌مان خووی پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی ته‌قلیدیی ناو كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ بۆ ناو دنیای ئه‌ده‌ب و شیعر و ڕۆشنبیرییش ده‌گوازنه‌وه‌ و له‌وێش به‌ هه‌مان پێوه‌ر و به‌ هه‌مان شێوه‌ پێوه‌ندی براده‌رایه‌تی و خاتر خاترانه و ته‌نانه‌ت خزم خزمێنه‌ش له‌گه‌ڵ یه‌كتر‌ به‌كار ده‌هێنن و له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ش ستایشی ده‌ق و به‌رهه‌مه‌كانی یه‌كتر ده‌كه‌ن، بۆیه‌ زۆر به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ تێبینی و سه‌رنج و ڕه‌خنه‌ له‌ هه‌مبه‌ر ده‌قه‌كان نابینی و نابیستی، جگه‌ له‌ ستایش و ده‌ستخۆشی لێكردن نه‌بێ؛ ئه‌مه‌ش – وه‌ك تازه‌ ئاماژه‌مان پێ كرد – به‌رهه‌می ئه‌و خووه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌یه‌ (كه‌ له‌ناو دنیای ڕۆشنبیریی ئێمه‌شدا زاڵ و باڵاده‌سته‌)؛ ئه‌و خووه‌ی، كه‌‌ به‌ ته‌واوی دژی هه‌موو ڕه‌خنه‌ و ئازادی و كرانه‌وه‌یه‌كه‌… ئێ خۆ له‌خۆرایی نییه‌، كه ده‌نگی‌ ڕه‌خنه‌ له‌ دنیای ئه‌ده‌ب و ڕۆشنبیریی ئێمه‌دا زۆر كزه‌ و ڕه‌خنه‌گریش یه‌كجار كه‌من. هه‌ڵبه‌ت من باسی ڕه‌خنه‌گری ڕاپۆرتنووسی ڕۆژنامه‌نووس ناكه‌م، به‌ڵكو باسی ڕه‌خنه‌گری ئه‌كادیمی و زانستیی بواری ئه‌ده‌ب و هونه‌ر… ده‌كه‌م.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئیمانی فاشیستانه‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

گوتاری ئیسلامی سیاسی (به‌ هه‌موو باڵه‌كانیه‌وه‌) كاره‌كته‌ره‌كانی (ئه‌ندام و لایه‌نگرانی) ده‌كاته‌ قێزه‌ونترین و درۆزنترین و دووڕووترین و دڕه‌نده‌ترین كاره‌كته‌ر؛ ده‌یانكاته‌ ((گورگ له‌ پێستی مه‌ڕدا)).

گوتاری ئیسلامی سیاسی له‌سه‌ر بنه‌مای ڕق (ڕقێكی فاشیستانه‌) دروست بووه‌. ئه‌م ڕقه‌ نزیكه‌ له‌ ڕقی نازیزم. ئێستا ڕقی فاشیستانه‌ی ئیسلامییه‌كان – ئه‌گه‌ر نازی له‌ به‌رانبه‌ر جووله‌كه‌ بوو – ئه‌وا ئه‌وه‌ی ئه‌وان، وه‌ك خۆیان پێی ده‌ڵێن، له‌ به‌رانبه‌ر ئیلحاده‌.

ئه‌م گوتاره‌ له‌به‌رچاوی لایه‌نگران و خه‌ڵكی سۆزداری ساده‌ی موسڵمان، مولحید ده‌كاته‌ قێزه‌ونترین بوونه‌وه‌ری سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌ و مێشكیان پڕ ده‌كا له‌وه‌ی، كه‌ ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ (مولحید) تاوانبارترین و مه‌ترسیدارترین بوونه‌وه‌ری سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌یه‌، بۆیه‌ به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێ ده‌بێ له‌ناو ببردرێ. لێره‌وه‌ پره‌نسیپێكی سه‌ره‌كی گوتاری ئیسلامی سیاسی – چ به‌ تیۆر، چ به‌ پراكتیك – تیرۆره‌. ڕاستییه‌كه‌ی ئیسلامی سیاسی و تیرۆر هاوزا و تێكبه‌سته‌ن (متلازم). دوو ڕووی ڕه‌سه‌نی یه‌ك دراون. ئیسلامی سیاسی به‌بێ تیرۆر، ڕق، فریودان… هه‌ڵناكا. هه‌موو ئه‌مانه‌ مه‌رجی بوون و مانه‌وه‌ و گه‌شه‌كردنی هه‌موو ڕێكخراوێكی سیاسی ئیسلامییه‌.

ئه‌م گوتاره‌ ئیسلامییه‌، چونكه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ڕق ئیش ده‌كا، بۆیه‌ هه‌موو دنیای مۆدێرن – ئه‌وه‌ی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی نه‌بێ و له‌گه‌ڵ ئایدیۆلۆژیای خۆی نه‌گونجێ – ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌ و هه‌وڵی له‌ناوبردنی ده‌دا، تا ته‌نها خۆی هه‌بێ و ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌ و له‌ هه‌موو دنیادا هه‌بێ و بسه‌پێنێ. له‌ناو ئه‌م گوتاره‌دا زه‌ڕه‌یه‌ك هه‌ست به‌ بوونی چه‌مكی خۆشه‌ویستی ناكه‌ی. له‌ فه‌رهه‌نگی ئه‌م گوتاره‌دا زه‌ڕه‌یه‌ك چه‌مكی خۆشه‌ویستی بوونی نییه‌؛ به‌ڵكو ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ڕق و ته‌كفیركردنه‌: هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌ مێژووی ئیسلامدا به‌ ده‌ستی تیرۆری ئیسلامی سیاسی تیرۆركراون، ده‌ستی ئه‌م گوتاره‌ پڕ له‌ ڕق و ته‌كفیریه‌یان له‌ پشت بووه‌. ئه‌و گه‌نجه‌ی مێشكی ده‌شوورێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ كه‌سێكی بكوژی تیرۆریست، ڕاسته‌وخۆ له‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌م گوتاره‌دایه‌ و په‌روه‌رده‌ی ده‌ستی ئه‌م گوتاره‌ پڕ له‌ ڕقه‌ فاشیستانه‌یه‌. هه‌ربۆیه‌شه‌ ئه‌وان ده‌بنه‌ بكوژی وه‌ها، كه‌ له‌به‌رچاوی هه‌موو دنیا شانازی به‌ كوشتن و خوێنڕشتن و سه‌ربڕینه‌وه‌ ده‌كه‌ن.

ئه‌م هه‌وه‌سی كوشتنه‌، هه‌وه‌سی فاشیسته‌كانه‌. هه‌روه‌ك چۆن نازییه‌كان هه‌وه‌س و عه‌شقی بێ سنووری كوشتنیان هه‌بوو به‌رانبه‌ر به‌ جووه‌كان. ئه‌م عه‌شق و هه‌وه‌سی كوشتنه‌ی ئیسلامییه‌كان – خۆیان گوته‌نی – له‌ به‌رانبه‌ر كافره‌كانه‌ (بێ دین و یه‌هودی و نه‌ساڕا). ئیسلامی سیاسی دوژمنی زۆره‌؛ له‌ پشت په‌رده‌ی به‌هانه‌ی ((دوژمنانی ئیسلام))ـه‌وه‌، دوژمنه‌كانی ئیسلامی سیاسی: مولحیده‌كانن، بێدینه‌كانن، یه‌هوودی و نه‌ساڕه‌ن، وه‌رگه‌ڕاوه‌كان له‌ دین، ئیمانداره‌ نوێژنه‌كه‌ره‌كانن… تاد.

ڕاستییه‌كه‌ی ئیسلامی‌ سیاسی – هه‌روه‌ك نازییه‌كان – دژی هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تییه‌، بۆیه‌ جه‌نگی تاریكپه‌رستانه‌یان دژی هه‌موو لایه‌كه‌ و دژی هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تییه‌؛ چونكه‌ ئه‌وان ده‌یانه‌وێ وه‌ك نازییه‌كان هه‌موو سه‌رزه‌مین داگیر بكه‌ن، تا خه‌ونی نه‌زۆكی حوشترانه‌ی ئه‌وه‌یان بێته‌ دی، كه‌ گۆیا ده‌بێ هه‌موو دنیا ڕۆژێك له‌ ڕۆژان ببێته‌ موسڵمان.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ڕه‌خنه‌ ئاوێنه‌یه‌ *.. به‌ختیار محه‌مه‌د

تا ئێستا ئه‌دیب و نووسه‌ری كورد له‌ به‌های ڕاسته‌قینه‌ی ڕه‌خنه‌ تێناگه‌ن: ئه‌وانیش ڕه‌خنه‌ به‌ جنێو تێده‌گه‌ن، نه‌ك به‌ خوێندنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی به‌هێزكردنی ده‌ق؛ بۆیه‌ ڕه‌خنه‌یان قبووڵ نییه‌ و به‌ ڕه‌خنه‌ بێزار و نیگه‌ران ده‌بن. هه‌ر ده‌قێك ڕه‌خنه‌ی لێ بگیرێ، واته‌ خه‌ڵاتی خوێندنه‌وه‌ی پێ به‌خشراوه‌؛ واته‌ ده‌قێكه‌ خوێنه‌ری هه‌یه‌: خوێنه‌رێكی چۆنایه‌تی؛ ئه‌مه‌ش ڕێز و به‌ها و خه‌ڵاتێكی گرنگه‌ بۆ ده‌ق.

نووسه‌ر و شاعیر و ئه‌دیبی كورد ده‌بێ بزانن، تا ڕه‌خنه‌یه‌كی به‌هێز نه‌بێ، ئه‌ده‌بێكی به‌هێزیشمان نابێ. هه‌روه‌ك چۆن ئه‌گه‌ر ڕه‌خنه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیمان نه‌بوو، ئه‌وا كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌هێز و پێشكه‌وتوو و كراوه‌مان نابێ. ڕه‌خنه‌ پێمان ده‌ڵێ، كه‌ ئه‌م ده‌قه‌ شایانی خوێندنه‌وه‌یه‌، بۆیه‌ خاوه‌ن ده‌ق ده‌بێ دڵخۆش بێ به‌ ڕه‌خنه‌، نه‌ك تووڕه‌ و بێزار و نیگه‌ران بێ؛ چونكه‌ ده‌بێ ئه‌و شته‌ ساده‌یه‌ بزانین، كه‌ ده‌قی كامڵ نییه‌، به‌ڵكو ده‌قی ته‌واونه‌كراو هه‌یه‌: ڕه‌خنه‌گر ده‌چێته‌ فه‌زای ئه‌م‌ ته‌واونه‌كراوه‌ و قسه‌ی خۆی ده‌كا. هه‌موو ده‌قێكی باش به‌ ڕه‌خنه‌ باشتر ده‌بێ، خراپتر نابێ؛ بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ خه‌ڵاته‌، كه‌ به‌ نووسه‌ری ده‌ق ده‌به‌خشرێ. ئه‌و خه‌ڵاته‌ی هه‌موو ده‌قێك شایانی نین پێیان ببه‌خشرێ؛ بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌، جنێو نییه‌، ئێوه‌ش قبووڵی بكه‌ن!

ڕه‌خنه‌ ئاوێنه‌یه‌، ده‌ق خۆی تێدا ده‌بینێ. سا چ عه‌یبه‌یه‌كی تێدایه‌، كه‌ ده‌ق له‌ ئاوێنه‌دا سه‌یری خۆی بكا و خۆی ببینێ؟ ئێ باشتر نییه‌‌ ده‌ق خۆی ببینێ، له‌وه‌ی‌ كه‌ خۆی نه‌بینێ؟ ئا ئه‌مه‌ ئامانجی ڕه‌خنه‌یه‌، كه‌ ده‌ق له‌ ئاوێنه‌كه‌یدا حه‌قیقه‌تی خۆی ببینێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئه‌ده‌ب خه‌یاڵه‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌ده‌ب خه‌یاڵه‌، هیچ شتێكی دیكه‌ نییه‌. ئه‌مه‌ش بنه‌مای به‌های ئیستاتیكای ئه‌ده‌به‌. هه‌ربۆیه‌ش ئه‌ده‌ب به‌بێ خه‌یاڵ نابێ، چونكه‌ خه‌سڵه‌تێكی سه‌ره‌كی ئه‌ده‌ب ئیستاتیكایه‌، سه‌رچاوه‌ی ئیستاتیكاش خه‌یاڵه‌.

هه‌ڵبه‌ت داهێنانیش به‌بێ خه‌یاڵ نابێ: خه‌یاڵی فانتازیی بێ سنوور. كاری ئه‌ده‌ب ئه‌وه‌یه‌، كه‌ واقیع له‌ناو قوڕی خه‌یاڵدا ده‌شێلێ؛ به‌مه‌ش – له‌سه‌ر كاغه‌زدا – واقیعێكی نوێی جوداواز چێ ده‌كا و ده‌ئافرێنێ؛ هه‌ربۆیه له‌ ئه‌ده‌بدا هه‌رچه‌ند خه‌یاڵ چه‌مووش و بێ سنوور و به‌رزه‌فڕ بێ، هێنده‌ش خۆی له‌ تخووبی داهێنان (ده‌گمه‌ن و ناوازه‌دا) نزیك ده‌كاته‌وه‌‌.

هه‌موو شاكاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان ئه‌م خه‌یاڵه‌ بێ سنووره‌ به‌رزه‌فڕه‌یان له‌پشته‌. ڕاستییه‌كه‌ی شاعیری (ئه‌دیبی) داهێنه‌ر، شاعیرێكی (ئه‌دیبێكی) خه‌یاڵییه‌ و گه‌لێك جار وڕێنه‌ و قسه‌ی بێ سه‌ر و به‌ر ده‌كا (میتافۆر و هێما و هه‌موو شێوه‌كانی خوازه‌ و لێكچوواندن، داهێنانی وڕێنه‌ئاسای ناو زمانی ئاخاوتنن؛ ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕه‌گه‌زانه‌ نه‌بن زمان گه‌شه‌ ناكا و ده‌وڵه‌مه‌ند نابێ. له‌ زمانی شیعردا، كه‌ دیوار و دره‌خت قسه‌ ده‌كه‌ن و ئاسمان به‌ چاوی یار ده‌چێ، ئه‌مه‌ ئه‌و خه‌یاڵه‌ وڕێنه‌ ئاسایه‌یه‌، كه‌ له‌ زمانی داهێنانی ئه‌ده‌بدا به‌ده‌رده‌كه‌وێ و به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ. ئه‌م وڕێنه‌یه‌ كرۆكی به‌های ئیستاتیكای ئه‌ده‌به‌. ئه‌ده‌ب به‌وه‌ له‌ ژانره‌كانی دیكه‌ی نووسین جودا ده‌كرێته‌وه‌، كه‌ خاوه‌ن زمانێكی وڕێناویی فانتازییه‌. هه‌موو جوانی ئه‌ده‌ب ئا له‌م فانتازیایه‌دایه‌). ده‌ ئێوه‌ ته‌ماشا كه‌ن! ئه‌دی ئه‌مه‌ وڕێنه‌ و قسه‌ی بێ سه‌ر و به‌ر نییه‌ (وڕێنه‌یه‌ك كه‌ پڕه‌ له‌ ناوازه‌یی)، كه‌وا‌ ئه‌ندرێ‌ بریتۆنی شاعیری سوریالی ده‌یڵێ و ده‌یكا: ((ئه‌و په‌نجه‌ره‌یه‌ی كه‌ له‌ گۆشتمان هه‌ڵكۆڵراوه‌ له‌سه‌ر دڵمان كراوه‌ته‌وه‌…))؟ (1) به‌ڵێ، ئا ئه‌مه‌ وڕێنه‌ی داهێنانه‌، ئه‌و كاته‌ی، كه‌ خه‌یاڵ هه‌موو سنوورێكی ماقووڵ و ناماقووڵ ده‌به‌زێنێ. ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌ده‌ب – گه‌لێك جار – زمانی ده‌ربڕین و داڕشتنی ناماقوولییه‌كانه‌. كرۆكی به‌های چێژ و ئیستاتیكای ئه‌ده‌ب له‌م ناماقوولییه فانتازییه‌‌دایه‌. هه‌رچه‌ند به‌ خه‌یاڵێكی فانتازیی نائاسایی بنووسی، هێنده‌ش له‌ تخووبی ناوازه‌ و داهێنان نزیك ده‌بیته‌وه. ئه‌م دێڕه‌ی (به‌یته‌ی) نالیش له‌ ئه‌ده‌بی كلاسیكی كوردیدا، پڕه‌ له‌م خه‌یاڵه‌ جوانه‌ فانتازییه (خه‌یاڵێك، كه‌ تا چاوی هزر حوكم كا، جوان و ناوازه‌یه‌)‌:
((‌قوربان ئه‌تۆ نه‌خیلی یا روتابی
وه‌ها شیرین و سینه‌ نه‌رم و دڵڕه‌ق)).
ته‌ماشاكه‌ن بشزانن رافائیل ئه‌لبێرتی چ ده‌ڵێ:
((ئای ئه‌ی هاوڕێم،… ئا..ا.. ا..ی!
گایه‌كی شین له‌ ئاودایه‌!
ئێستا به‌حاڵ به‌ده‌رده‌كه‌وێ!

  • چی.. چی.. چ.. ی.. ی.. ی!
  • گایه‌ك له‌ ده‌ریادا، ئای!)). (2)
    یانیش ده‌ڵێ:
    ((ناتوانم له‌گه‌ڵ باران
    له‌ ڕووباردا خۆم بشۆم، ئه‌ی خۆشه‌ویستم
    جه‌سته‌ی ئاو برینداره‌
    به‌ خوێن داپۆشراوه‌)). (3)
    رامبۆش دبێژه‌:
    ((ئه‌مه‌ته‌، ئه‌ی ترسنۆكینه‌! له‌ وێستگه‌كاندا بڕشێنه‌وه‌
    خۆر ئه‌و ئێواره‌یه‌
    به‌ سییه‌ پڕه‌كانی
    شه‌قامه‌كانی پاك كرده‌وه‌
    كه‌ به‌ربه‌رییه‌كان پیسیان كردبوو
    ئه‌مه‌ته‌ شاره‌ پیرۆزه‌كه‌، له‌ ڕۆژئاوادا رۆنیشتووه‌!)).(4)

ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌ده‌ب كه‌ینوونه‌ی مرۆڤ كه‌شف ده‌كا: كه‌ینوونه‌ شاراوه‌ و نهێنییه‌كه‌ی. ئا ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی به‌های له‌زه‌تیشه‌ له‌ ئه‌ده‌بدا. هه‌ر بۆیه‌شه‌‌ ئایدیۆلۆژیا له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بدا ناكۆكه‌، چونكه‌ سنوور بۆ خه‌یاڵ (بۆ بیركردنه‌وه‌ی فانتازیی، بۆ كه‌شفكردنی كه‌ینوونه‌) داده‌نێ.


سه‌رئه‌نجام ده‌مانه‌وێ بڵێین:‌ هیچ ئه‌ده‌بێكی سه‌د له‌ سه‌د واقیعی نییه‌. ناشبێ ئه‌ده‌بی سه‌د له‌ سه‌د واقیعی هه‌بێ، چونكه‌ ئه‌وسا له‌ جه‌وهه‌ری ئه‌ده‌ب بوون داده‌شۆرێ. له‌مه‌وه‌ خه‌یاڵ ڕه‌گه‌زی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی ئه‌ده‌ب پێك ده‌هێنێ (ئه‌م خه‌یاڵه‌ له‌ شیعردا ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی). واته‌ ئه‌ده‌بێك كه‌ خه‌یاڵی تێدا نه‌بوو، ئه‌ده‌ب نییه‌، ده‌بێته‌ هه‌ر بوارێكی دیكه‌ی نووسین، ته‌نها ئه‌ده‌ب نه‌بێ. به‌نموونه‌ وه‌ك: بابه‌تی ڕۆژنامه‌گه‌ریی، نووسینه‌وه‌ و تۆماركردنی ڕووداوه‌كانی مێژوو، هه‌موو نووسینێكی واقیعی به‌ڵگه‌نامه‌یی، بیركاری و ماتماتیك، ئه‌ندازه‌… تاد؛ بۆیه‌ ئه‌ده‌ب له‌گه‌ڵ خه‌یاڵ مامه‌ڵه‌ ده‌كا، به‌رله‌وه‌ی له‌گه‌ڵ واقیعدا مامه‌ڵه‌ بكا. ئێمه‌ ده‌زانین، ته‌نانه‌ت ئه‌ده‌بێكمان هه‌یه‌ پێی ده‌ڵێن ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی؛ ئه‌ده‌بێكیشمان هه‌یه‌ پێی ده‌ڵێن ئه‌ده‌بی (ڕۆمانی) واقیعی ئه‌فسووناویی. ئه‌و ئه‌ده‌به‌ی زۆر واقیعی بێ، زوو ده‌مرێ؛ یانیش هه‌ر به‌ مردوویی له‌دایك ده‌بێ. ڕاستییه‌كه‌ی هیچ ئه‌ده‌بێك به‌بێ خه‌یاڵ نییه‌، ئه‌گه‌ر به ‌بڕێكی كه‌میش بێ.

په‌راوێزه‌كان:

1- ئه‌نته‌رنیت.
2، 3 – رفائیل البیرتی، مختارات شعریة، ترجمة: صالح علمانی، عاصم باشا. ص 37، 56
4- رامبو (حیاته‌ و شعره‌)، ترجمة: خلیل الخوری، الطبعة الثالثه‌ 1985، مطبعة الدیوانی – بغداد. ص 137

به‌ختیار محه‌مه‌د




درۆی دروشم.. ئه‌گه‌ر خوا ڕه‌زاقه،‌ ئه‌ی بۆ هه‌ژاری هه‌یه‌؟.. به‌ختیار محه‌مه‌د

گه‌وره‌ترین درۆی دروشمی ئایینه‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ده‌ڵێ خوا ڕازیقه‌ (ڕسقده‌ره‌). وه‌ك ده‌زانین، له‌ سه‌رانسه‌ری دنیادا ملیۆنان مرۆڤ له‌ برسان ده‌مرن، كه‌چی خوا ڕسقیان نادا و تێریان ناكا (خۆ ئه‌وان كاریش ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر كار هه‌بێ). هه‌ر مرۆڤ نا، به‌ڵكو زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ئاژه‌ڵه‌ بێلانه‌كانی وه‌ك سه‌گ و پشیله‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا‌ برسین و هیچ نییه‌ بیخۆن و خوا ڕسق و ڕۆزیان نادا… كه‌واته‌ ئه‌و درۆیه‌ چییه‌، كه‌ ده‌ڵێ خوا ڕه‌زاقه‌؟

ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌گه‌ر مرۆڤ ئه‌و ڕسق و ڕۆزییه‌ زۆره‌ی له‌سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌ هه‌یه‌ به‌ دادپه‌روه‌ری دابه‌شی نه‌كا، ئه‌وا هه‌رگیز خوا ڕسقی كه‌س نادا (واته‌ ئه‌و هیچ ده‌خلی به‌م مه‌وزوعه‌وه‌ نییه‌).

له‌ قورئانیشدا له‌م باره‌یه‌وه‌ هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((أن الله‌ هو الرزاق ذو القوة المتین)) (الذاریات: 56)؛ یان ده‌ڵێ: ((الله‌ خیر الرازقین)) (الجمعة: 11)؛ یانیش له‌ ئایه‌تێكی دیكه‌دا ده‌ڵێ: ((و ارزقنا و انت خیر الرازقین)) (المائدة: 114). له‌ ئینجیلی مه‌تی ئیسحاحی (6) ئایه‌تی (25) و (26) یشدا هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێتان ده‌ڵێم: بایه‌خ به‌ بژێویتان مه‌ده‌ن له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی چی ده‌خۆن و چی ده‌خۆنه‌وه‌ و له‌شیشتان چ جل و به‌رگێك ده‌پۆشێ. ئایا ژیان له‌وه‌ زیاتر نییه‌، كه‌ ته‌نها خۆراك بێ و له‌شیش له‌وه‌ زیاتر نییه‌، كه‌ ته‌نها جلپۆشین بێ؟ له‌ باڵنده‌ی ئاسمان بنۆڕن! ئه‌و نه گه‌نم ده‌چێنێ و نه‌ ده‌یدوورێته‌وه‌ و نه‌ له‌ سایلۆش عه‌نباری ده‌كا، به‌ڵام باوكی ئاسمانییمان رسقی ده‌دا. ئایا ئێوه‌ زۆر له‌و باشتر نین؟))… ئه‌م ئایه‌تانه‌ هیچیان له‌ واقیعی برسیه‌تی ملیۆنان مرۆڤ و گیانله‌به‌ر كه‌م نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و كه‌سیان له‌ڕووی جه‌سته‌وه‌ تێر و پڕ نه‌كردووه‌… گه‌لۆ، خۆ من ئه‌وه‌ش ده‌زانم، كه‌ ئه‌م گوته‌ و دروشمه‌ ئایینییانه‌ بۆ ڕۆح (ڕۆحی ئیماندار) سوودبه‌خشن و ئارامی و شادی و وره‌به‌رزیی به‌ ڕۆح ده‌به‌خشن، به‌ڵام ناكرێ له‌سه‌ر بنه‌مای واقیع و لۆژیك باسی ڕاستییه‌كان نه‌كه‌ین، ئه‌و ڕاستییانه‌ی، كه‌ یه‌قینی ئیمان تووشی شۆك ده‌كه‌ن. هه‌ربۆیه‌شه‌ ڕاستی و زانین، كه‌ سه‌رچاوه‌ی گومانن له‌ هه‌موو شتێك، ته‌نانه‌ت گومان له‌ ڕاستی و زانین خۆشیان، مایه‌ی نیگه‌رانی و دڵه‌ڕاوكێن. ئیمان بۆیه‌ خۆشه‌، چونكه‌ یه‌قینی تێدایه‌: یه‌قینی بێ پرسیار و بێ گومان؛ به‌ڵام بێ ئیمانی و ئیلحاد بۆیه‌ ناخۆشن، چونكه‌ پڕن له‌ گومان و له‌ پرسیار: گومان و پرسیاری عه‌قڵانی له‌ هه‌موو یه‌قینه‌كان. ئا لێره‌وه‌ عه‌قڵ تا پرسیار و گومان نه‌كا، كه‌واته‌ عه‌قڵێكی ئازاد نییه‌. ئا لێره‌شه‌وه‌یه‌، كه‌ عه‌قڵ له‌گه‌ڵ ئایین ده‌كه‌وێته‌ ملانێ و ناكۆكییه‌وه‌: ئایین ئیمان و یه‌قینی ده‌وێ، به‌ڵام عه‌قڵ پرسیار و گومانی ده‌وێ؛ ئایین وه‌همه‌كان ده‌كاته‌ ڕاستی، به‌ڵام عه‌قڵ ده‌یه‌وێ ئه‌م وه‌همانه‌ تێك بشكێنێ. ئه‌و كاته‌شی،‌ كه‌ عه‌قڵ یه‌قینی دین و ئیمان به‌جێ دێڵێ، ئا ئه‌و كاته‌ عه‌قڵ دووچاری خه‌مۆكی و دڵه‌ڕاوكێ ده‌بێ، به‌ڵام خه‌مۆكی و دڵه‌ڕاوكێیه‌ك، كه خاوه‌نی پرۆژه‌ی پرسیاره‌ و ‌به‌ دوای زانین و مه‌عریفه‌دا عه‌بداڵ و وێڵه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




شه‌رم ڕێز نییه‌ شه‌رم ترسه‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ترس و شه‌رم هه‌یه‌، به‌ڵام ڕێز نییه‌: هه‌مووان له‌ یه‌كدی ده‌ترسن و شه‌رم ده‌كه‌ن، نه‌ك ڕێزی یه‌كدی بگرن. ڕاستییه‌كه‌ی كاتێك شه‌رم و ترس هه‌بوو، ڕێز نییه‌ (ڕێز له‌ ئارادا نییه‌، شتێك نییه‌ به‌ ناوی ڕێزه‌وه‌). هه‌رگیز له‌ ناخ و ڕه‌فتاری تاكه‌كاندا، له‌ یه‌ك كاتدا به‌ها و دیارده‌ی وه‌ك شه‌رم و ترس و ڕێز (ئه‌م سێ دیارده‌ و به‌ها ناكۆكه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كدی) جێگه‌یان نابێته‌وه‌. ڕێز ناكۆكه‌ له‌گه‌ڵ ترس و شه‌رم. ئێمه‌ كاتێك شه‌رم له‌ كه‌سێك ده‌كه‌ین، مانای وا نییه‌، كه‌ ڕێزی ده‌گرین؛ چونكه‌ زۆربه‌ی جار شه‌رم پێوه‌ندی به‌ ده‌سه‌ڵات (ده‌سه‌ڵاتی چه‌پاندنه‌وه‌) هه‌یه‌؛ به‌ڵام ڕێز پێوه‌ندی به‌ ئازادی و دیموكراتی و دادپه‌روه‌رییه‌وه‌ هه‌یه‌. ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕێزی كه‌سێك بگرین، پێویست ناكا لێی بترسێین، به‌ڵكو ڕێز ته‌نیا پێویستی به‌ خۆشه‌ویستی هه‌یه‌.

ئێمه‌ كه‌ كه‌سێكمان خۆشویست، له‌ خۆڕا و به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ڕێزیشی ده‌گرین؛ كه‌واته‌ ڕێز پێوه‌ندی به‌ خۆشه‌ویستییه‌وه‌ هه‌یه‌، نه‌ك شه‌رم (ترس). هه‌موو شه‌رمكردنێك – له‌ باره‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌یدا – له‌ به‌ها باشه‌كانی وه‌ك ئازادی ، شه‌رمكردنێكی خراپ و نه‌رێنییه‌؛ وه‌لێ شه‌رمكردن له‌ كاری خراپی وه‌ك تاوان، دزی… شه‌رمكردنێكی ئه‌رێنییه‌؛ به‌ڵام له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا شه‌رمی نه‌رێنیی زاڵتره‌؛ خه‌ریكه‌ بڵێم شه‌رمی ئه‌رێنیی هه‌ر نییه‌. به‌نموونه‌: زۆربه‌مان له‌ ئازادی و له‌ خۆشه‌ویستی و له‌ سێكس شه‌رم ده‌كه‌ین، به‌ڵام له‌ درۆ و له‌ گه‌نده‌ڵی و له‌ دزی و ته‌نانه‌ت له‌ تاوانێكی وه‌ك كوشتن شه‌رم ناكه‌ین و لێیان سڵ ناكه‌ینه‌وه‌. ئێمه‌ له‌ ئازادییه‌كان (ئازادییه‌ سروشتییه‌كانمان) شه‌رم ده‌كه‌ین و ده‌ترسین (هه‌رگیز ڕێزی ئه‌م ئازادییانه‌ ناگرین)، وه‌لێ له‌ چه‌پاندن و سه‌ركوتكردن شه‌رم ناكه‌ین و ناترسین؛ نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو شكۆمه‌ندیشیان ده‌كه‌ین.

ئێمه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ تاك به‌ ڕه‌هه‌نده‌ نه‌رێنییه‌كه‌ی شه‌رم په‌روه‌رده‌ ده‌كه‌ین: منداڵ فێر ده‌كه‌ین شه‌رم بكا (شه‌رمێكی نائاسایی نه‌خۆشانه‌) له‌ عه‌وره‌تی و بترسێ له‌ ده‌سه‌ڵاتی گه‌وره‌كان؛ هه‌رگیز فێری ناكه‌ین، كه‌ ڕێزی سروشتی جه‌سته‌ی خۆی و ئه‌وانی دیكه‌ بگرێ و له‌بری ترس و شه‌رم خۆشیانی بوێ. له‌مه‌وه‌ تاكی ئێمه‌ ده‌بێته‌ تاكێكی ترسنۆك و شه‌رمن، له‌بری ئه‌وه‌ی ببێته‌ تاكێكی خۆشویستوو و ئازاد و ڕێزدار.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ڕۆشنبیری پۆپۆلیست.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ڕۆشنبیری پۆپۆلیست – وه‌ك سیاسه‌تمه‌داری پۆپۆلیست – به ‌دڵی خه‌ڵك (جه‌ماوه‌ر) قسه‌ ده‌كا؛ بۆیه‌ ڕۆشنبیرێكه‌ ناتوانێ له‌گه‌ڵ خۆی و له‌گه‌ڵ حه‌قیقه‌ت ڕاستگۆ بێ.
ئه‌و ڕاستیی ده‌كاته‌ قوربانیی ڕه‌زامه‌ندیی جه‌ماوه‌ر(خوێنه‌ر، بینه‌ر، گوێگر… تاد.). له‌مه‌وه‌ ڕۆشبیری پۆپۆلیست چه‌پڵه‌ی ده‌وێ له‌ جه‌ماوه‌ر، نه‌ك ڕه‌خنه‌ و سه‌رنج و ڕای جوداواز. واته‌ ده‌ترسێ له‌وه‌ی، كه‌ له‌لایه‌ن جه‌ماوه‌ره‌وه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ قسه‌كانی (ڕا و بۆچوونه‌كانی) بگیرێ، بۆیه‌ ڕاستیی – ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیشی پێی هه‌بێ – نادركێنێ. به‌لای ئه‌وه‌وه‌ – با به‌ درۆش بێ – ژماره‌ی زۆری جه‌ماوه‌ر (خوێنه‌ر و بینه‌ر) گرنگه‌، نه‌ك حه‌قیقه‌ت و داهێنان. له‌مه‌وه‌ ده‌شێ بڵێین، ڕۆشنبیری پۆپۆلیست كه‌سێكی هه‌لپه‌رسته‌: بازاڕی له‌ قه‌ره‌باڵغیدا گه‌رمه‌ و له‌ ته‌نیایی و بیركردنه‌وه‌دا هه‌ڵناكا.
هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ به‌واتای ئه‌وه‌ نایێ، كه‌ ئێمه‌ دژی جماوه‌ر و خه‌ڵكین؛ به‌ڵكو مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ حه‌قیقه‌ت له‌ هه‌موو شتێك گرنگتره‌ (له‌ جه‌ماوه‌ریش)، چونكه‌ ئه‌گه‌ر حه‌قیقه‌ت نه‌بوو، جه‌ماوه‌رێكی چالاك و هۆشیار و ڕۆشنبیریش نابێ. ڕۆشنبیر ده‌بێ جه‌ماوه‌ر (خوێنه‌ر، بینه‌ر…) دروست بكا: جه‌ماوه‌رێكی چۆنایه‌تیی؛ نه‌ك ڕۆشنبیر ببێته‌ كلكی جه‌ماوه‌ر و ستایشی خورافه‌ و وه‌همه‌كانی بكا. ئیشی ڕۆشنبیر ئه‌وه‌یه‌ وه‌هم و درۆ تێك بشكێنێ، نه‌ك شكۆمه‌ندیان بكا و ڕێزیان لێ بگرێ، تا جه‌ماوه‌ر ستایشی بكه‌ن و چه‌پڵه‌ی بۆ لێ بده‌ن.
ڕۆشنبیری پۆپۆلیست له‌ قسه‌ی خه‌ڵك ده‌ترسێ، بۆیه‌ به ‌دڵی ئه‌وان: ده‌نووسێ، ده‌دوێ، ده‌جووڵێ، ده‌نوێنێ… تاد. ڕۆشنبیری پۆپۆلیست پتر له‌ مه‌لا ده‌چێ، نه‌ك ڕۆشنبیر. ئه‌و چه‌ندایه‌تیی له‌لا گرنگه‌، نه‌ك چۆنایه‌تیی؛ بۆیه‌ له‌گه‌ڵ شه‌پۆلی باو ده‌ڕوا، نه‌ك دژه‌ شه‌پۆل.

به‌ختیار محه‌مه‌د




مه‌ته‌ڵی باران.. به‌ختیار محه‌مه‌د

   - 1 -

هه‌ندێ جار باران
وه‌ك نانی تیری
ده‌ستی دایكم
زه‌وی ده‌ڕشێنێ،
تۆ بڵێی
ده‌ستی خواوه‌ند
له ده‌ستی دایكم بچێ؟
-2-
باران گۆرانییه‌كه‌
خوا ده‌یچڕێ:
جارێك لاوكه‌
جارێك حه‌یرانه‌
جارێكیش به‌سته‌یه‌،
هه‌ندێك جاریش سروودی جه‌نگه‌
شه‌یتان ئاوازه‌كه‌ی داده‌نێ.
-3-
ئه‌مجاره‌ باران
سه‌فه‌ری حه‌ج و عومره‌ی كردبوو
زۆری پێچوو
تا گه‌ڕایه‌وه‌،
گشتمان چووین
ده‌ستمان ماچ كرد
گوتمان به‌خێر بێیه‌وه‌
حاجی باران.
-4-
كه‌ زه‌وی ده‌بێته‌ كتێب،
باران ده‌بێته‌ وشه‌ و
ئێمه‌ش قه‌سیده‌ی
ئاو ده‌خوێنینه‌وه‌.
-5-
باران كه‌ سه‌فه‌ر ده‌كا
بۆ سه‌ر زه‌وی،
یه‌كه‌م جار
له‌ وێستگه‌ی هه‌وره‌وه‌
پاسه‌پۆرتی با
نیشانی خوا ده‌دا،
ئه‌ویش ڕێی پێ ده‌دا:
فه‌رموو، با بڕوا!
-6-
باران پزیشكه،‌
زه‌وی نه‌خۆش بوو
سه‌ردانی كرد.
-7-
باران وته‌ی خوایه‌،
زه‌وی گوێی لێ ڕاده‌گرێ.
-8-
باران حه‌قیقه‌تی ئاوه،‌
ئاویش حه‌قیقه‌تی بوونه‌.
-9-
باران وشه‌یه،‌
ئاو قه‌سیده‌یه.‌
-10-
هه‌ور شاعیره‌،
شیعری ئاو
بۆ زه‌وی ده‌نووسێ.
-11-
هه‌موو ڕووبارێك
قه‌سیده‌ی درێژه‌،
هه‌موو ده‌ریایه‌ك
ڕۆمانی عیشقه،‌
هه‌موو ئۆقیانوسێكیش
جوانترین په‌خشانی خوایه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




سوڵتانی عوسمانییان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ندێك له‌ خه‌سه‌ڵه‌ته‌كانی كه‌سایه‌تی هه‌ندێك له‌ سوڵتانه‌كانی عوسمانیی؛ ئه‌و سوڵتان و خه‌لیفانه‌ی، كه‌ ئیسلامییه‌ سه‌له‌فییه‌كانی كورد زۆر پێیان سه‌رسامن و به‌ نوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی ئیسلام و موسڵمانانیان ده‌زانن و ئیمپراتۆریه‌تییه‌كه‌شیان به‌ خه‌لافه‌تی ڕاسته‌قینه‌ی ئیسلام ده‌زانن:

1- سوڵتان مورادی یه‌كه‌م، سێیه‌مین سوڵتانی عوسمانیی، كوڕێكی به‌ ناوی (ساڤچی چه‌له‌بی به‌گ) لێی یاخی ده‌بێ و شۆڕشێكی ((تاوانكارانه‌ی شكستخواردوو)) له‌ دژی به‌رپا ده‌كا، ئه‌ویش ده‌یگرێ و هه‌ردوو چاوی ده‌ردێنێ و سه‌ری له‌ ملی ده‌كاته‌وه‌. ئنجا باوكی هه‌موو شۆڕشگێڕه‌كانی دیكه‌ش ناچار ده‌كا، كه‌ سه‌ری ڕۆڵه‌كانیان ببڕن. ئه‌م سوڵتانه‌ زۆر حه‌زی له‌ داگیركاریی بووه‌ و زۆربه‌ی خاكی به‌لكانی داگیر كردووه‌ (هه‌ڵبه‌ت ئه‌وان پێی ده‌ڵێن فه‌تح). هه‌ر له‌وێش له‌ ساڵی (1389) كوژراوه‌ و بایه‌زیدی یه‌كه‌می كوڕی ڕاسته‌وخۆ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وی گرتووه‌ته‌ ده‌ست و بووه‌ته‌ سه‌رله‌شكری جه‌نگ. ئه‌ویش بڕیار ده‌دا، كه‌ یاقووبی برای، ئه‌و برایه‌ی، كه‌ قاره‌مانانه‌ له‌و ڕۆژه‌ سه‌خته‌دا جه‌نگاوه، له‌ سێداره‌ بدرێ… ئا به‌م ڕه‌نگه‌ له‌و ڕۆژگاره‌دا كوشتنی براكان له‌لایه‌ن سوڵتانه‌كانی عوسمانییه‌وه‌ بووبووه‌ یاسا و ده‌ستوور و نه‌ریتێكی باو. ل 56

  • ‌محه‌مه‌دی دووه‌م، كه‌ ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵی، له‌به‌ر سێكسكردنی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری هه‌مه‌جۆر، به‌ ته‌واوی كه‌نه‌فت و بێ هێز ده‌بێ. ئه‌م محه‌مه‌ده‌، شاعیرێك به‌ ناوی ئه‌حمه‌د پاشا (كه‌ له‌ ساڵی 1496 مردووه‌) ده‌كاته‌ وه‌زیرێكی خۆی، به‌ڵام ئه‌م شاعیره‌ عه‌شقی خزمه‌تكارێكی جوان له‌ داروده‌سته‌كه‌‌ی ئیمپراتۆر ده‌بێ، له‌به‌ر ئه‌مه‌ سوڵتان بڕیاری له‌ سێداره‌ دانی ده‌دا، به‌ڵام شاعیره‌كه‌ قه‌سیده‌یه‌كی ناسكی لیریكی بۆ سوڵتان ده‌نێرێ، ئه‌ویش بڕیار ده‌دا، كه‌ كوڕیژگه‌ جوانه‌كه‌ی پێ ببه‌خشێ (ئه‌و غولامه‌ لوسكه‌ و جوانانه‌ی، كه‌ له‌ به‌هه‌شته‌كه‌ی قورئان باسیان لێوه‌ كراوه‌: ((ویطوف علیهم غلمان لهم كأنهم لؤلؤ مكنون)) {24 الطور})؛ به‌ڵام سوڵتان هه‌ردووكیان بۆ بروسه‌ دوور ده‌خاته‌وه‌ (تۆ ته‌ماشای دیارده‌ی منداڵبازیی و نێربازیی و هاوڕه‌گه‌زبازی بكه‌ له‌ ناو خه‌لافه‌تی ئیسلامیدا!). ل 62
  • له‌لای عوسمانییه‌كان هاوڕه‌گه‌زبازیی (اللواط = نێربازیی) ته‌شه‌نه‌ی ستا‌ندبوو ل 116؛ كه‌چی ئیسلامییه‌ بێ ئاگا و گه‌مژه‌كانی كورد، ئه‌وروپا و خه‌ڵكی عه‌لمانی به‌ هاوڕه‌گه‌زباز و هاوڕه‌گه‌زخواز تاوانبار ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌تا خه‌لیفه‌كانیان هاوڕه‌گه‌زخواز و هاوڕه‌گه‌زباز بوونه‌.
  • سوڵتانه‌كانی عوسمانیی ژنیان نه‌ده‌هێنا، به‌ پاساوی ئه‌وه‌ی، كه‌ كاتی خۆی ته‌یموور له‌نگ ژنی بایه‌زیدی یه‌كه‌می دیل كردبوو، بۆیه‌ بۆ دووباره‌ نه‌بوونه‌وه‌ی ئه‌م سووكایه‌تییه‌، ژنیان نه‌ده‌هێنا و ته‌نها له‌گه‌ڵ كه‌نیزه‌كان ده‌خه‌وتن. به‌نموونه‌ ده‌ڵێین: هه‌ر ته‌نها حه‌ره‌مسه‌رای سوله‌یمان 300 كه‌نیزه‌كی تێدا بووه‌، كه هه‌ر‌ هه‌مووشیان، یان له‌ بازاڕ كڕدراون، یانیش دیلی جه‌نگ بووینه‌، ئنجا هه‌مووشیان نزیكه‌ی له‌ بنه‌چه‌دا فه‌له‌ بوونه‌… ل 117
  • مه‌ی له‌ ماڵان قه‌ت نه‌ده‌خورایه‌وه‌، به‌ڵام له‌ دوكانه‌كاندا زۆر ده‌خورایه‌وه‌. ل 118
  • هه‌موو حه‌ز و خولیای تورك ئه‌وه‌ بووه‌، كه‌ وڵاتان داگیر بكه‌ن، به‌و ڕاده‌یه‌ی، كه‌ كاتیان بۆ هونه‌ری ورده‌كار نه‌بووه‌، كه‌ تا ئه‌و كاته‌ش ئیسلام پێی به‌ناوبانگ بووه‌‌ و پێی ناسراوه‌ته‌وه‌‌. ل 122
  • بایه‌زید له‌گه‌ڵ سه‌لیمی برای ده‌بێته‌ ناخۆشییان و شه‌ڕ له‌ نێوانیاندا ڕوو ده‌دا: بایه‌زید ده‌شكێ و له‌ ساڵی 1559 بۆ ئێران هه‌ڵدێ، به‌ڵام ته‌هماسبی شای ئێران له‌ به‌رانبه‌ر پاره‌ بایه‌زید ته‌سلیم به‌ سه‌لیم ده‌كاته‌وه‌، ئه‌ویش له‌ ساڵی 1561 له‌ سێداره‌ی ده‌دا و هه‌ر پێنج كوڕه‌كه‌شی له‌ پێناو ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تیدا له‌ سێداره‌ ده‌دا. پاشانیش سه‌لیم ڕوو له‌ خوا ده‌كا و سوپاس و ستایشی ده‌كا بۆ‌ مه‌رگی ئه‌م زوڕیه‌ته‌ بێزاركه‌ره‌، كه‌ ئێستا ده‌توانێ بۆ خۆی به‌ ئاشتی بژی. ل 127
  • سلیمان جه‌نگی زۆری به‌رپا كرد، نیوه‌ی زوڕیه‌تی خۆی كوشت. به‌ بێ ئاگاداری پێش وه‌خته‌ و به‌ بێ داگاییكردن، بڕیاری كوشتنی وه‌زیرێكی داهێنه‌ری خۆشی دا. ل 129
  • ول دیورانت به‌م شێوه‌یه‌ باسی توركی سه‌رده‌می عوسمانیی ده‌كا: ((تورك پیاوی ده‌ریا و وشكانییه‌. بایه‌خی به‌ دین له‌ بایه‌خی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری موسڵمانان كه‌متره‌… دین و ده‌وڵه‌ت له‌لای یه‌ك شتن، قورئان و سوننه‌تیش یاسای بنچینه‌یین…)). ل 109

لۆته‌ریش ده‌ڵێ: ((ده‌ڵێن حكوومه‌تێكی زه‌مه‌نیی له‌ حكوومه‌تی توركان باشتر نییه‌)). ل 125

ژێده‌ر:

ول دیورانت، قصة الحضارة (الاصلاح الدینی)، ترجمة: د. عبدالحمید یونس، محمد علی ابوذرة (المجلد الثالث عشر 25 / 26)، مكتبة الاسرة 2001.

به‌ختیار محه‌مه‌د




چه‌مكی جێنده‌ر و درۆی ئیسلامییه‌كان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

((چه‌مكی جێنده‌ر تێده‌كۆشێ بۆ شیكردنه‌وه‌ی ئه‌و بیردۆزه‌ی، كه‌ ده‌ڵێ جوداوازی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ نێوان ئافره‌ت و پیاودا ده‌ستكاری حه‌قیقه‌ته‌كه‌ی كراوه‌ بۆ پاراستنی سیستمی ده‌سه‌ڵاتی باوكسالاری له‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌دا و دروستكردنی هه‌ستێكی جه‌ماعی له‌ نێوان ئافره‌تاندا، كه‌ تاكه‌ ڕۆڵی گونجاو بۆ سروشتی ئه‌وان،‌ ڕۆڵی كابانی ماڵ و منداڵبوون و به‌خێوكردنی منداڵه‌)). ئا ئه‌مه‌ ناوه‌رۆك و واتایه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی چه‌مكی جێنده‌ره‌، كه‌چی ئیسلامییه‌كانی كورد ماوه‌یێكه‌ له‌سه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌ هه‌ڵڵا و هه‌رایه‌كی زۆریان – له ڕێگه‌ی سۆشیال میدیاوه‌ – له‌‌ كۆمه‌ڵگه‌دا دروست كردووه‌، كه‌ گۆیا چه‌مكی جێنده‌ر واتای به‌دڕه‌وشتیی و هاوڕه‌گه‌زخوازیی ده‌گه‌یه‌نێ. ئه‌م چه‌مكه‌یان به‌ ته‌واویی له‌ واتا زانستییه‌ مرۆییه‌كه‌ی داماڵیوه‌ و ڕه‌هه‌ندێكی ئه‌خلاقی سێكسییان پی به‌خشیوه‌ (تومه‌ز ئه‌وان كێشه‌ی گه‌وره‌یان له‌گه‌ڵ غه‌ریزه‌ی سێكس هه‌یه، بۆیه‌ هیستریایانه‌ هه‌موو خراپه‌كاری و به‌دڕه‌وشتییه‌ك به‌ سێكس ده‌به‌ستنه‌وه‌). له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ئیسلامییه‌كان – بۆ پێوه‌ندی ئه‌رك و مافی نێوان ئافره‌ت و پیاو – به ‌ته‌واوی باوه‌ڕیان به‌ ئایه‌تی: ((الرجال قوامون علی النساء)) هه‌یه‌، بۆیه‌ به‌ ته‌واوی دژی ناوه‌رۆكی یه‌كسانیخوازانه‌ی چه‌مكی جێنده‌ر ده‌وه‌ستنه‌وه‌ و شێتانه‌ دژایه‌تی ده‌كه‌ن و له‌پای ئه‌مه‌وه‌ خه‌ڵكی مه‌ده‌نی و عه‌لمانی پێ تاوانبار ده‌كه‌ن و به‌ به‌دڕه‌وشت و بێ ئه‌خلاق و دژه‌ خێزانیان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن. هیچ مه‌لایه‌ك و هیچ بانگخوازێك و هیچ ئیسلامییه‌ك نایێ باسی حه‌قیقه‌تی مرۆییانه‌ی ئه‌م چه‌مكه‌ بكا، به‌ڵكو به‌ درۆ و به‌ بوختان ده‌ڵێن چه‌مكی جێنده‌ر به‌ واتای 12 شێوه‌ی هاوسه‌رگیری ناشه‌رعی وه‌ك زه‌واجی پیاو و پیاو، ژن و ژن، پیاو له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵ و ژن له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵ و … تاد، دێ (من ئه‌وه‌نده‌ی ئاگادارم و به‌دوادا چوونم بۆی كردووه،‌‌ له هیچ‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك ئه‌م 12 شێوه‌یه‌ی هاوسه‌رگیریم به‌دی نه‌كردووه‌، به‌ده‌ر له‌ گوتارێك نه‌بێ له‌ ماڵپه‌ڕی ئه‌لجه‌زیره‌ نێت، كه‌ ئه‌ویش ته‌نها ئاماژه‌ی به‌ ژماره‌كه‌ و هاوسه‌رگیری سروشتی و هاوسه‌رگیری پیاو و پیاو ژن و ژن كردووه‌. واته‌ ئاماژه‌ی بۆ 9 شێوه‌كه‌ی دیكه‌ نه‌كردووه‌. به‌ڵێ له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كانی مافی مرۆڤی UN دا مافى هاوڕه‌گه‌زبازان پارێزراوه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ پێوه‌ندی ڕاسته‌وخۆی به‌ چه‌مكی جێنده‌ره‌وه‌ نییه‌. ئیسلامییه‌كان لێره‌ هاتوون درۆیه‌كی گه‌وره‌ی شاخدار ده‌كه‌ن، كاتێك چه‌مكی جێنده‌ر به‌ دیارده‌ی هاوڕه‌گه‌زبازی و ئاكاری سێكسه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌ و به‌ ته‌واوی له‌ واتا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ مرۆییه‌كه‌ی دووری ده‌خه‌نه‌وه‌ و له‌م جه‌وهه‌ره‌ سه‌ره‌كی و ڕاسته‌قینه‌یه‌ی داده‌بڕن. له‌ ڕاستیدا هه‌موو ئامانجی فه‌لسه‌فه‌ی جێنده‌ر به‌دیهێنانی یه‌كسانییه‌ له‌ نێوان ژن و پیاودا؛ به‌ڵام ئیسلامییه‌كان به‌ ڕه‌هایی دژی ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ن، بۆیه‌ هێرشی چه‌واشه‌كارانه‌ی ناڕه‌وا ده‌كه‌نه‌ سه‌ر جه‌وهه‌ری ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ و به‌ درۆ و به‌ بوختان ناشیرینی ده‌كه‌ن و خه‌ڵكی ئیمانداری ساده‌ و ڕای گشتی موسڵمانانی پێ هه‌ڵده‌خه‌ڵه‌تێنن‌).

ڕاستییه‌كه‌ی چه‌مكی جێنده‌ر پێوه‌ندی به‌ چه‌مكی سێكسه‌وه‌ نییه‌ ‌: جێنده‌ر واتای دابه‌شكاری ناهاوسه‌نگی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ نێوان ئافره‌ت و پیاودا (واته‌ وشه‌ و چه‌مكێكی ڕۆشنبیرییه و ڕه‌گ و ڕیشه‌كه‌ی له‌ كولتوور و له‌ داب و نه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تیدایه‌‌)؛ به‌ڵام هه‌رچی سێكسه‌ ئاماژه‌ به‌ دابه‌شكاری بایۆلۆژی له‌ نێوان هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا‌ ده‌كا (واته‌ خه‌سڵه‌ت و چه‌مكێكی بایۆلۆژی و سروشتییه و‌ ژن و پیاو له‌ ڕووی ڕه‌گه‌ز و سێكسه‌وه‌ لێكدی جودا ده‌كاته‌وه‌‌). له‌ چه‌مكه‌ گشتییه‌كانی جێنده‌ریشدا، چه‌مكی یه‌كسانی جێنده‌ری و چه‌مكی دادپه‌روه‌ری جێنده‌ریمان هه‌ن: یه‌كسانی جێنده‌ری به‌ واتای ماف و به‌رپرسیاره‌تی و هه‌لی ڕه‌خسێندراوی یه‌كسان بۆ ژن و پیاو دێ، كه‌ پێوه‌ندییان به‌ جیاوازی ڕه‌گه‌زی نێر و مێ – وه‌ نییه‌. ئه‌مه‌ش به‌واتای دابه‌شكردنی یه‌كسانانه‌ی ماف و ئه‌ركه‌كان له‌ نێوان هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا دێ. دادپه‌روه‌ری جێنده‌ریش به‌واتای دادپه‌روه‌ری له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ژن و پیاو له‌سه‌ر بنه‌مای ڕێزگرتنی ته‌واو له‌ پێداویستییه‌كانیان وه‌ك مرۆڤ دێ، نه‌ك وه‌ك ژن و وه‌ك پیاو؛ چونكه‌ ئه‌وه‌ته‌ هه‌ر له‌ ئیسلامدا – به‌نموونه‌ – مافی ئافره‌ت له‌ میراتدا نیوه‌ی مافی پیاوه؛ جێنده‌ر ده‌یه‌وێ ئه‌م نادادپه‌روه‌رییه‌ نه‌هێڵێ.‌

له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ با ئه‌وه‌ش بڵێین و با ئه‌وه‌ش له‌ خۆمان بپرسین (پرسیارێكی حه‌قانی و لۆژیكی): ئایا هیچ پیاوێك پێی خۆشه‌ ژنه‌كه‌ی، كه‌ ژنی خۆیه‌تی له‌ هه‌مان كاتدا مێردێكی دیكه‌شی‌ هه‌بێ؟ واته‌ ژنه‌كه‌ی ژنی پیاوێكی دیكه‌ش بێ؟ دیاره‌ ئه‌مه‌ بۆ ژنیش هه‌مان شته‌. واته‌ ژنیش زۆری پێ ناخۆشه‌، كه‌ پیاوه‌كه‌ی ژنی دووه‌م و سێیه‌م و چواره‌می هه‌بێ و هاوبه‌شی ئه‌و بن له‌ بوونی مێرده‌كه‌ی. لای پیاوی موسڵمان كوفره‌، كه‌ ژن، ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌ قسه‌ و به‌ گاڵته‌ش بێ، باسی دوومێردی بكا، به‌ڵام بۆ ئه‌و – به‌ ناوی دینه‌وه‌ و به ناوی خواوه‌ – ڕه‌واو و ئاساییه‌، كه‌ تا چوار ژنیش بهێنێ. ئا ئه‌مه‌ لوتكه‌ی نادادپه‌روه‌رییه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا، كه‌ چه‌مكی جێنده‌ر ده‌یه‌وێ نه‌یهێڵێ. ئا ئیسلامییه‌كان له‌مه‌ تۆقیون، بۆیه‌ وا هێرشی بوختانكه‌رانه‌ی شێتانه‌ ده‌كه‌نه‌ سه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌ و له‌مه‌شدا ئیسلامییه‌كانی كورد ئیلهام له‌ ئیسلامییه‌كانی عه‌ره‌ب – له‌ قه‌ته‌ر و خه‌لیج و كه‌ناڵی ئه‌لجه‌زیره‌ – وه‌رده‌گرن.

تۆ سه‌یركه‌! له‌م چه‌ند ڕۆژه‌ی ڕابردوودا، هه‌موو ئیسلامییه‌كانی كورد له‌م باشووره‌ وێرانكراوه‌دا، وه‌ك یه‌ك قه‌وانێكیان لێ ده‌دایه‌وه، كه‌‌: جێنده‌ر واتای (نوع الاجتماعی) ـه (ئه‌مه‌ ڕاسته‌)‌؛ واتای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خێزانه‌؛ واتای دایكایه‌تی خورافه‌یه‌؛ واتای مرۆڤ هه‌ست به‌ خۆی ناكا، كه‌ نێره‌ یان مێیه‌، به‌ڵكو ده‌كرێ چه‌ند ڕه‌گه‌زێك بێ، واته‌ ژن بڵێ من پیاوم و پیاویش بڵێ من ژنم (هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ بانگه‌شه‌ی بوختانكارانه‌ی ئیسلامییه‌كانه‌)؛ واتای پیاو له‌گه‌ڵ پیاو و ژن له‌گه‌ڵ ژن هاوسه‌رگیری بكا، نه‌ك پیاو و ژن له‌گه‌ڵ یه‌ك هاوسه‌رگیری بكه‌ن؛ واتای به‌دڕه‌وشتی و مێبازی و نێربازی و منداڵبازی و ئاژه‌ڵبازی و سه‌گبازی و كه‌ربازی و ته‌خته‌بازی و داروبه‌ردبازی و… تاد.

له‌م چه‌ند ڕۆژه‌ی ڕابردووشدا، گه‌وره‌ترین درۆی ئیسلامییه‌كان و بانگخوازه سه‌له‌فییه‌‌كانیان بریتی بوو له‌وه‌ی، كه‌ جێنده‌رییه‌كان دژه‌ ئه‌خلاق و دژه‌ ڕه‌وشت و دژه‌خێزان و دژه‌ ئایین و هاوڕه‌گه‌زباز و نێرباز و مێبازن… ئیسلامییه‌كان له‌سه‌ر بنه‌ما و پێوه‌ری چه‌مكی جێنده‌ر هه‌موو ژن و پیاوێك و هه‌موو نێر و مێیه‌ك ده‌كه‌نه‌ هاوڕه‌گه‌زباز و هاوڕه‌گه‌زخواز و ئه‌مه‌ش له‌ ئاكامدا ده‌بێته‌ هۆی له‌ناوچوونی جۆری مرۆڤایه‌تی، چونكه‌ ده‌زگای خێزانی سروشتی و هاوسه‌رگیری سروشتی نامێنن و به‌مه‌ش ڕه‌گه‌زی مرۆڤ له‌ناو ده‌چێ. له‌م باوه‌ڕ و بۆچوونه‌ی ئیسلامییه‌كانه‌وه‌ تێده‌گه‌ی، كه‌ چۆن ئه‌وان هه‌موو به‌هایه‌كی ئه‌خلاقی و مرۆیی به‌ ئه‌خلاقی سێكس ده‌به‌ستنه‌وه‌ و چۆن چۆنیش فۆبیایه‌كی یه‌كجار زۆریان له‌ هه‌مبه‌ر ئازادی سێكس له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه‌، هه‌ر بۆیه‌ش له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ هه‌موو ئازادییه‌ك بۆ تاك و بۆ مرۆڤ ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د

————————–

كۆمه‌ڵێك سه‌رچاوه‌ له‌ ئه‌نته‌رنێت.




ئیسلامبوونی كورد *.. به‌ختیار محه‌مه‌د

عه‌ره‌ب به‌خۆی ده‌ڵێ، كوردم به‌ شمشێر كردۆته‌ ئیسلام؛ كه‌چی كورد ده‌ڵێ، نا وا نییه‌.

ئه‌گه‌ر عه‌ره‌ب خۆی به‌ شه‌ڕ بووبێته‌ ئیسلام، ئایا ماقووڵه‌ كورد (فارس) به‌ خۆشی (به‌ ئاشتی) بووبێته‌ ئیسلام؟ با له‌م باره‌یه‌وه‌ گوێ له‌م‌ گوته‌یه‌‌ی نوعمانی كوڕی موقرین بگرین، بزانین – له‌ ده‌مه‌ته‌قێیه‌كدا – چی به‌ یه‌زدگردی پاشای فارس ده‌ڵێ: ((خواوه‌ند پێغه‌مبه‌رێكی بۆ ڕه‌وانه‌ كردین تا بۆ چاكه‌كاری ببێته‌ ڕێبه‌ری ئێمه‌ و فه‌رمانی چاكه‌كاریمان پێ بكات و له‌ خراپه‌ و به‌ڵاكان دوورمان بخاته‌وه‌ {…} پێشنیاری به‌ هه‌ر هۆزێك كرد، بوون به‌ دوو ده‌سته‌، ده‌سته‌یه‌ك باوه‌ڕیان هێنا و ده‌سته‌یه‌ك خۆیان لێ دوور خسته‌وه‌. ته‌نیا چاكه‌كاران باوه‌ڕیان به‌ دینه‌كه‌ی هێنا. دواتر فه‌رمانی پێدرا له‌گه‌ڵ عه‌ره‌به‌ نه‌یاره‌كانی بجه‌نگێت و له‌وانه‌وه‌ ده‌ستی پێكرد. شه‌ڕی كرد تا هه‌موو عه‌ره‌به‌كان باوه‌ڕیان هێنا. یا به‌ نادڵخواز یا به‌ ڕه‌زامه‌ندییه‌وه‌ شوێنی كه‌وتین. دواتر فه‌رمانی پێداین پێشنیاری دادپه‌روه‌ری خواپه‌ره‌ستی به‌ نه‌ته‌وه‌كانی ده‌وروبه‌ری خۆمان بكه‌ین، ئێمه‌ پێشنیاری دینه‌كه‌ی خۆمان به‌ ئێوه‌ ده‌كه‌ین كه‌ چاكه‌ به‌ چاكه‌ و خراپه‌ به‌ خراپ ده‌زانێت. ئه‌گه‌ر ڕازی نه‌بن گیرۆده‌ی به‌ڵا ده‌بن یانی ده‌بێ جه‌زیه‌ بده‌ن و ئه‌گه‌ر به‌وه‌ ڕازی نه‌بن، ته‌نیا جه‌نگ له‌ نێوان ئێمه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر باوه‌ڕ به‌ دینه‌كه‌ی ئێمه‌ بێنن، كتێبی خوا له‌ناو ئێوه‌دا به‌جێدێڵین و ده‌بێت فه‌رمان و ئه‌ركه‌كانی وه‌ك موسڵمانان بگرنه‌ ئه‌ستۆ و ئێمه‌ش ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر جه‌زیه‌ بده‌ن، ڕازی ده‌بین و ده‌بینه‌ پشتیوانی ئێوه‌، جیاواز له‌م دوو شێوه‌یه‌ شه‌ڕتان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ین)).(1) ته‌نانه‌ت – وه‌ك ده‌زانین – له‌ دوای مه‌رگی پێغه‌مبه‌ر زۆربه‌ی عه‌ره‌به‌كانیش‌ له‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بی له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌‌‌ – ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ زۆر كراونه‌ته‌ ئیسلام -، كه دواتریش‌ ئه‌بوبه‌كر له‌ جه‌نگی ڕه‌ده‌دا سه‌ركوتی كردن و هه‌مووانی به‌ شه‌ڕ بۆ باوه‌شی ئیسلام گه‌ڕانده‌وه‌؛ ئه‌مه‌ش ده‌قی فه‌رمانێكی ئه‌بوبه‌كره‌ بۆ سه‌ركوتكردنی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان:
((بسم الله‌ الرحمن الرحیم
ئه‌مه‌ فه‌رمانی ئه‌بوبه‌كر خه‌لیفه‌ی پێغه‌مبه‌ره‌ بۆ فڵان كه‌س كه‌ بۆ شه‌ڕی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان ڕه‌وانه‌ی ده‌كات و فه‌رمانی پێده‌دات تا ئه‌م جێگه‌ ده‌توانێت له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌ركه‌كانی خۆی به‌ ئاشكرا و نهێنی له‌خوا بترسێت. فه‌رمان ده‌دات له‌ڕێگه‌ی خوادا تێبكۆشێت و له‌گه‌ڵ نافه‌رمانه‌كان و هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان و ئه‌وانه‌ی باوه‌ش بۆ ئاره‌زووه‌ شه‌یتانییه‌كانیان ده‌كه‌نه‌وه‌، بجه‌نگێت، سه‌ره‌تا پێشنیاری ئیسلامیان پێبكات،‌ ئه‌گه‌ر ڕازی بوون، ده‌ستیان لێ هه‌ڵگرێت و ئه‌گه‌ر رازی نه‌بوون، هێرشیان بكاته‌سه‌ر تا ته‌سلیم ده‌بن {…} هه‌ركه‌س به‌ پێشنیاره‌كانی خواوه‌ند رازی نه‌بێت بكوژرێت و له‌هه‌ر شوێنێك بێت و بگاته‌ هه‌ر شوێنێك شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ بكات. ته‌نیا له‌كاتی باوه‌رهێنان لێیان خۆش ببێت. ئه‌وه‌ی باوه‌ڕی هێنا، فێركارییه‌ دینییه‌كانی فێربكات و ئه‌گه‌ر رازی نه‌بوون، شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ بكه‌ن تا ئه‌و كاته‌ی خواوه‌ند سه‌ركه‌وتنتان پێده‌به‌خشێت. تاڵانییه‌كان له‌ نێوان موسڵمانان دابه‌ش و پێنج یه‌ك بۆ ئێمه‌ بنێرێت{…})). (2) به‌ناوبانگترین هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ش له‌ سه‌ره‌تای مێژووی ئیسلامدا و هه‌ر له‌ سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا، عه‌بدوڵڵای كوڕی سه‌عدی كوڕی ئه‌بی سه‌رحی برای شیریی عوسمانی كوڕی عه‌ففانه (كه‌ به‌ هۆی عوسمانه‌وه‌ پێغه‌مبه‌ر لێی خۆش بوو و نه‌یكوشت‌)، كه‌ دواتر بووه‌ته‌وه‌ به‌ موسڵمان‌. هه‌روه‌ها عوبێدولڵای كوڕی جه‌حشی كوڕه‌ پووری پێغه‌مبه‌ریش یه‌كێكه‌ له سه‌حابه‌‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ یه‌كه‌مه‌كان له‌ ئیسلام، كه‌ هێشتا پێغه‌مبه‌ر خۆی له‌ ژیاندا ماوه‌. هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شدا، سه‌حابه‌ عه‌بدوڵڵای كوڕی خه‌تل له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ فه‌تحكردنی مه‌ككه‌ پێغه‌مبه‌ر بڕیاری كوشتنی داوه‌ و لێی خۆش نه‌بووه‌ و كوشتوویانه.‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا‌ هۆز هه‌بووه‌ هه‌ر هه‌مووی‌ له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌؛ به‌نموونه‌: وه‌ك هۆزی به‌نی حه‌نیفه‌ له‌ یه‌مه‌ن… پاشانیش له‌ مێژووی ئیسلامدا، چه‌ندین زانا و فه‌یله‌سووف له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ و به‌ ئیلحاد و كوفر و زه‌ندیق تاوانباركراون؛ وه‌ك: ئیبن مقه‌فه‌ع، كه به‌ زه‌ندیق تاوانبار كرا و ئه‌بوسوفیان له‌ خاچی دا و به‌ دڕنده‌ترین شێوه‌ كوشتی؛ فارابی، ئیبن سینا، ئه‌بو عه‌لای مه‌عه‌ڕڕی، ئه‌بوبه‌كری ڕازی، یه‌عقوبی كوڕی ئیسحاق (كندی)، ئیبن نه‌دیم، ئیبن توفه‌یل، ئیبن هه‌یسه‌م، توسی، جاحیز، عه‌باسی كوڕی فیرناس، ئیبن روشد، محه‌مه‌د كوڕی شاكر، سابتی كوڕی سینان… تاد.(3)

ده‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێین، ژماره‌ی ئه‌و غه‌زوانه‌ی، كه‌ پێغه‌مبه‌ر خۆی به‌شداری تێدا كردوون، 26 تا 27 غه‌زون. له‌ 9 تا 11 غه‌زوش خۆی ڕاسته‌وخۆ شه‌ڕی كردووه‌؛ ته‌نانه‌ت له‌ غه‌زای (غابه) ‌دا چه‌ند كه‌سێكیشی كوشتووه‌. له‌وكاته‌وه‌شی، كه‌ چۆته‌ مه‌دینه‌ و تا ساته‌وه‌ختی گرتنی مه‌ككه‌ ((سی و پێنج سوپای بۆ شه‌ڕ ڕه‌وانه‌‌)) كردووه‌. (4) قورئانیش پێی ده‌ڵێ: ((يا ايها النبي حرض المؤمنين على القتال)). (الأنفال: 65)

به‌هه‌رحاڵ، له‌ چیرۆكی فه‌تحكردنی (داگیركردن و غه‌زوكردنی) كوردستانیشدا هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((له‌ ساڵی 20 ی كۆچیدا عومه‌ری كوڕی خه‌تتاب به‌ سه‌ركردایه‌تی {عو‌تبه‌ی كوڕی فرقه‌د} سوپایه‌كی نارد، كه‌ ده‌گه‌ڵ خه‌ڵكی {نه‌ینه‌وا} جه‌نگان و به‌زۆر كرانه‌‌ موسڵمان، ئه‌مه‌ به‌ پێی ئه‌وه‌ی، كه‌ بلازری له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆی {فتوح البلدان} دا ده‌یڵێ؛ به‌ڵام كوردی ناوچه‌كانی دیكه‌ به‌ ئاشتی هاتنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی موسڵمانان و به‌ جه‌زیه‌ دان ڕازی بوون. هه‌ر له‌ سه‌رده‌می عومه‌ری كوڕی خه‌تتابدا فتوحاتی ئیسلامی به‌رده‌وام بوو و ناوچه‌ كوردییه‌كانی دیكه‌ی وه‌ك (تكریت، كوردی، مێرگ… تاد) یشی گرته‌وه‌. ده‌شڵێن سه‌ركرده‌ی موسڵمانان عه‌یاز كوڕی غه‌نه‌م، ئه‌م فه‌تحه‌ی ته‌واو كردووه‌ و تا {ئامه‌د} ڕۆیشتووه‌، به‌ڵام دواتر كورد له‌ ده‌سه‌ڵاتی موسڵمانان ڕاپه‌ڕیون و له‌م سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ خه‌لیفه‌ عوسمان سوپایه‌كی به‌ سه‌ركردایه‌تی ئه‌بی موسای ئه‌شعه‌ری بۆ ناردوون و ئه‌ویش دووباره‌ كوردستانی كۆنترۆڵ كردۆته‌وه‌ و گه‌ڕاندوویه‌تیه‌وه‌ بۆ ژێر ڕكێفی ده‌وڵه‌تی ئیسلامیی تازه‌ له‌دایك بوو…)).(5)

گه‌لۆ، خۆ ده‌بینن! ته‌نانه‌ت ئه‌و سه‌رده‌مه‌ شارێكی وه‌ك (تكریت) یش شاری كوردان و شارێكی كوردستان بووه‌، كه‌چی ئێستا چۆن بووه‌ته‌ شارێكی عه‌ره‌بی ره‌سه‌ن. (موسڵ) یش هه‌ر به‌ هه‌مان شێوه‌ ته‌عریب كراوه‌: له‌ سه‌رده‌می عومه‌ری كوڕی خه‌تتاب و له‌ ساڵی 20 ی كۆچیدا، له‌سه‌ر ده‌ستی عو‌تبه‌ی كوڕی فه‌رقه‌د به‌ شه‌ڕ موسڵ فه‌تح ده‌كرێ، پاشان عومه‌ر ئه‌و لاده‌با و هه‌رسه‌مه‌ی كوڕی عه‌رجه‌مه‌ی بارقی له‌ شوێنی ده‌كاته‌ والی موسڵ و ئه‌ویش یه‌كه‌مین كه‌سه‌، كه‌ عه‌ره‌ب له‌م شاره‌ جێنشین ده‌كا.(6) ئێستاش هه‌ڵبه‌ت موسڵ به‌ شارێكی عه‌ره‌بی حیسابه‌، نه‌ك كوردی و كوردستانیی.

هه‌ر له‌ كتێبه‌كه‌ی بلازری (فتوحات البلدان) دا هاتووه‌: له‌ سه‌رده‌می خه‌لافه‌تی عومه‌ردا، عه‌زره‌ی كوڕی قه‌یس، كه‌ والی حه‌لوان بووه‌، هه‌وڵی داوه‌ شاره‌زوور فه‌تح بكا، لێ نه‌یتوانیوه‌؛ ئینجا پاشان عو‌تبه‌‌ی كوڕی فرقه‌د هاتووه‌، به‌ شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ كوردان فه‌تحی كردووه‌ و خه‌ڵكێكیشی لێ كوشتوون. (7)

كورد له‌ هه‌ندێك شوێن، ئه‌گه‌ر شه‌ڕیشی نه‌كردبێ، له‌جیاتی ئه‌وه‌ به‌ ناچاری (وه‌كو هه‌موو وڵات و گه‌لانی دیكه‌ی فه‌تحكراو و غه‌زوكراو) جه‌زیه‌ی داوه‌، پاشانیش هه‌ر به‌ ناچاری بووه‌ته‌ موسڵمان.

له‌ پاژی پێنجه‌می ((مێژووی ته‌به‌ری)) و له‌ ((باسی هه‌واڵی سه‌له‌مه‌ی كوڕی ئه‌شجه‌عی و كورد)) یشدا، كه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌سڵییه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌یدا پاژی چواره‌مه‌، به‌م شێوه‌یه‌ باسی‌ سه‌ره‌تای موسڵمانبوونی كورد ده‌كا: ((سه‌لمان كوڕی بوریده‌ ده‌ڵێت: كاتێك سوپایه‌ك له‌ موسڵمانان له‌لای سه‌روه‌ری باوه‌ڕداران { مه‌به‌ستی له‌ عومه‌ری كوڕی خه‌تتابه‌} كۆده‌بوویه‌وه‌، یه‌كێك له‌ شاره‌زایانی زانست و فیقهی ئیسلامی ده‌كرده‌ سه‌ركرده‌یان، ده‌سته‌یه‌ك لای ئه‌و كۆبوونه‌وه‌ و سه‌لمه‌ كوڕی قه‌یسی ئه‌شجه‌عی كرده‌ سه‌ركرده‌ی ئه‌وان و وتی: به‌ناوی خواوه‌ند به‌ڕێكه‌وه‌ و له‌ڕێگه‌ی خواوه‌ند له‌گه‌ڵ ناباوه‌ڕان به‌ خوا بجه‌نگه‌ و كاتێك ڕووبه‌ڕووی دوژمنه‌كانی خۆتان بوونه‌وه‌، پێشنیاری سێ كاریان پێ بكه‌ن، پێشنیاری ئیسلامیان پێبكه‌ن و ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیان هێنا، له‌شوێنی خۆیان بمێننه‌وه‌ و ده‌بێت زه‌كات بده‌ن، له‌ تاڵانی موسڵمانان هیچیان به‌رناكه‌وێت و ئه‌گه‌ر بیانه‌وێت په‌یوه‌ستی ئێوه‌ بن، هاوشێوه‌ی ئێوه‌ن، ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیان نه‌هێنا، پێشنیاری دانی جه‌زیه‌یان پێبكه‌، ئه‌گه‌ر ڕازی بوون، له‌گه‌ڵ دوژمنه‌كانیان بجه‌نگن و به‌ وه‌رگرتنی خه‌راج به‌جێیان بێڵن بێ ئه‌وه‌ی زیاد له‌ توانای خۆیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنن، ئه‌گه‌ر به‌دانی جه‌زیه‌ ڕازی نه‌بوون له‌گه‌ڵیان بجه‌نگن چوونكه‌ خواوه‌ند سه‌ركه‌وتنتان پێده‌به‌خشێت، ئه‌گه‌ر‌ له‌قه‌ڵایه‌ك خۆیان حه‌شار دا و ویستیان به‌فه‌رمانی خواوه‌ند و پێغه‌مبه‌ر خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌ن، به‌ته‌سلیم بوون به‌ فه‌رمانی خواوه‌ند ڕازی مه‌بن چوونكه‌ نازانن فه‌رمانی خواوه‌ند له‌باره‌ی ئه‌وانه‌وه‌ چییه‌؟ ئه‌گه‌ر ویستیان په‌یوه‌ستی ئه‌هلی زه‌ممه‌ ببن، پێشنیاری زه‌ممه‌ی خوا و پێغه‌مبه‌ریان پێ مه‌كه‌ن و زه‌ممه‌ی خۆتان پێشنیار بكه‌ن، ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئێوه‌ جه‌نگان، نامه‌ردی مه‌كه‌ن و خیانه‌ت مه‌كه‌نه‌ پیشه‌ و ئه‌ندامی كوژراوه‌كان مه‌بڕن و مناڵه‌كان مه‌كوژن.
سه‌لمه‌ ده‌ڵێت: به‌ڕێكه‌وتین تا ڕووبه‌ڕووی دوژمنان بووینه‌وه‌، پێشنیاری ئه‌و سێ كاره‌مان پێكردن، به‌موسڵمان بوون رازی نه‌بوون، پێشنیاری خه‌راجمان پێكردن و رازی نه‌بوون، شه‌ڕمان له‌گه‌ڵ كردن و خواوه‌ند سه‌ركه‌وتنی پێبه‌خشین. جه‌نگاوه‌رانمان كوشت و ژن و مناڵه‌كانمان ئه‌سیر كرد و تاڵانییه‌كانمان له‌گه‌ڵ خۆمان هێنا {…})). (8)

ئه‌و سه‌ركردانه‌ی، كه‌ كوردستانیان فه‌تح كردووه‌:

1- عه‌یازی كوڕی غه‌نه‌م (ئه‌مه‌یان سه‌ركرده‌ی باڵای فه‌تحه‌كان بووه‌).
2- سوهه‌یلی كوڕی عوده‌ی خه‌زره‌جی (مێژوو خۆی دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌: له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌میشدا، جارێكی دیكه‌ خه‌رزه‌جیه‌كان { نزار خه‌زره‌جی} كورد و كوردستان ئه‌نفال ده‌كه‌نه‌وه‌).
3- مالكی كوڕی ئه‌شته‌ری نه‌خعی
4- عه‌بدوڵڵای كوڕی عه‌بدوڵڵای ئه‌نساری
5- ئه‌بو موسای ئه‌شعه‌ری
6- عوتبه‌‌ی كوڕی فرقه‌دی سه‌لمی
7- وه‌لیدی كوڕی عه‌قبه‌ی كوڕی موعیتی ئه‌مه‌وی
8- جه‌ریری كوڕی عه‌بدوڵڵای بجلی
9- نعمانی كوڕی مقرنی مزنی… (9)

په‌راوێز و ژێده‌ره‌كان:

1 – محمد بن جریر طبری، مێژووی ته‌به‌ری/ به‌رگی چواره‌م، وه‌رگێڕانی زانه‌ر محه‌مه‌د، ل 1594- 1595.

2- هه‌مان ژێده‌ر، ل 1345- 1346.

3- ئه‌نته‌رنێت.

4- محمد بن جریر طبری، مێژووی ته‌به‌ری / به‌رگی چواره‌م، وه‌رگێڕانی زانه‌ر محه‌مه‌د، ل 1254- 1256.

5- یوسف زیدان/ الفتح الاسلامي ((الاصلى)) لكردستان! الوطن 12 نوفمبر 2014.

6– احمد بن يحي بن جابر بن داود البلاذري, فتوح البلدان / ج1 (دار و مكتبة الهلال – بيروت, 1988), ص 323.

7 – هه‌مان ژێده‌ر، ل 325.

8 – محمد بن جریر طبری، مێژووی ته‌به‌ری / به‌رگی پێنجه‌م، وه‌رگێڕانی زانه‌ر محه‌مه‌د، ل 1958. ده‌قه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی ئه‌م پاژه، كه‌ له‌وێ پاژی چواره‌مه‌،‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ست پێ ده‌كا: ((حدثنى عبدالله بن كثير العبدي, قال: حدثنا جعفر بن عون, قال: أخبرنا أبوجناب, قال: حدثنا أبو المحجل الردينى, عن مخلد البكرى و علقمة بن مرثد, عن سليمان بن بريدة, ان أمير المؤمنين كان اذا اجتمع اليه جيش من أهل الايمان أمر عليهم رجلا من أهل العلم و الفقه؛ فاجتمع اليه جيش, فبعث عليهم سلمة بن قيس الأشجعى فقال: سر باسم الله, قاتل فى سبيل الله من كفر بالله؛ فاذا لقيتم عدوّكم من المشركين فادعوهم الى ثلاث خصال: ادعوهم الى الاسلام فان أسلموا فاختاروا دارهم فعليهم فى أموالهم الزكاة؛ و ليس لهم فى فىء المسلمين نصيب, و ان اختاروا أن يكونوا معكم فلهم مثل الذى لكم, و عليهم مثل الذى عليكم؛ فان أبوا فادعوهم الى الخراج؛ فان أقروا بالخراج فقاتلوا عدوّهم من وراءهم؛ و فرّعوهم لخراجهم؛ ولا تكلّفوهم فوق طاقتهم؛ فان أبوا فقاتلوهم؛ فان الله ناصركم عليهم؛ فان تحصّنوا منكم فى حصن فسألوكم ان ينزلوا على حكم الله و حكم رسوله؛ فلا تنزلوهم على حكم الله؛ فانكم لا تدرون ما حكم الله ورسوله فيهم! و ان سألوكم أن ينزلوا على ذمّة الله و ذمّة رسوله فلا تعطوهم ذمّة الله و ذمّة رسوله؛ و أعطوهم ذمم أنفسكم, فان قاتلوكم فلا تغّلوا ولا تغدروا ولا تمثّلوا, ولا تقتلوا وليدا. قال سلمة: فسرنا حتى لقينا عدوّنا من المشركين, فدعوناهم الى ما أمر به أمير المؤمنين, فأبوا ان يسلموا, فدعوناهم الى الخراج فأبوا أن يقروا, فقاتلناهم فنصرنا الله عليهم, فقتلنا المقاتلة, وسبينا الذرّية, و جمعنا الرّثة […] )). ئێستا به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ ته‌رجه‌مه‌ كوردییه‌كه‌ كه‌موكوڕی زۆره‌. بڕوانه‌: تاريخ الطّبرى / تاريخ الرسل والملوك لأبى جعفر محمد بن جرير الطّبرى (224- 310 هـ), الجزء الرابع, تحقيق: محمد أبوالفضل ابراهيم, ص 186, 187.

9 – مجلة العلوم الاسلامية, العدد (15 / 2), 2104 م. نازانم بۆ لێره‌ ناوی سه‌له‌مه‌ی كوڕی ئه‌شجه‌عی نه‌هاتووه‌؟

به‌ختیار محه‌مه‌د




ده‌ق زمانه‌ *.. به‌ختیار محه‌مه‌د

من كه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌، به‌ر له‌ هه‌ر شتێك زمان ده‌خوێنمه‌وه؛ بۆیه‌ ده‌ق لای من زمانه‌. ده‌ق كه‌ زمانی باش نه‌بوو، ناشتوانێ واتایه‌كه‌ی (تیمه‌ و ناوه‌رۆكه‌كه‌ی) به‌ باشی به‌ خوێنه‌ر بگه‌یه‌نێ. هه‌موو چێژی ده‌ق سه‌ره‌تا له‌ زمانه‌وه‌ (له‌ شێوازی ده‌ربرین و داڕشتنی زمانه‌وه‌) دێ.
ڕاستییه‌كه‌ی هه‌رگیز زمانی باش و ناوه‌رۆكی باش (ده‌لاله‌ت و واتای مه‌عریفی پڕ) لێك دانابڕێن. ده‌قی باش هه‌م واتای باڵا و پڕی پێیه‌، هه‌م زمانی باڵا و باشیش (جوانیش).
به‌نموونه‌:
ئه‌م ده‌قه‌ی بێكه‌سی باوك هه‌ردوو ڕه‌هه‌ندی تێدایه‌:
ئه‌ی مانگ! من و تۆ هه‌ردوو هاوده‌ردین
هه‌ردوو گرفتار یه‌ك ئاهی سه‌ردین
تۆ وێڵ و ڕه‌نگ زه‌رد به‌ ئاسمانه‌وه‌
منیش ده‌ربه‌ده‌ر به‌ شارانه‌وه‌
ده‌خیلتم! ئه‌ی مانگ قیبله‌ی دڵداران
ده‌رمانی ده‌ردی دڵه‌ی بیماران
شه‌وێكه‌ و ئه‌مشه‌و بگه‌ره‌ فریام
بێ یار و هاوده‌م، عاجز و ته‌نیام…
یانیش ئه‌م ده‌قه‌ی نالی:
قوربان ئه‌تۆ نه‌خیلی یا ڕوتابی
وه‌ها شیرین و سینه‌ نه‌رم و دڵڕه‌ق
یاخود ده‌قی به‌ناوبانگی:
قوربانی تۆزی ڕێگه‌تم ئه‌ی بادی خۆش مروور
ئه‌ی په‌یكی شاره‌زا به‌ هه‌موو شاری شاره‌زوور
ئه‌ی لوتفه‌كه‌ت خه‌فی و هه‌وا خواه و هه‌مده‌مه‌
وه‌ی سروه‌كه‌ت به‌شاره‌تی سه‌رگۆشه‌یی حوزوور
………………
له‌م شه‌رحی ده‌ردی غوربه‌ته‌ له‌م سۆزی هیجره‌ته‌
دڵ ڕه‌نگه‌ بێ به‌ ئاو و به‌ چاوا بكا عوبوور
ئایا مه‌قامی ڕوخسه‌ته‌ له‌م به‌ینه‌ بێمه‌وه‌
یا مه‌سڵه‌حه‌ت ته‌وه‌ققوفه‌ تا یه‌ومی نه‌فخی سوور
حاڵی بكه‌ به‌ خوفیه‌ كه‌ ئه‌ی یاری سه‌نگ دڵ
نالی له‌ شه‌وقی تۆیه‌ ده‌نێرێ سه‌لامی دوور
له‌م ده‌قانه‌دا، كه‌ ده‌قی نه‌مرن، هه‌م واتایه‌كی ڕۆمانتیكی پڕ هه‌یه‌، هه‌م زمانێكی شیعریی باڵای جوانیش (له‌ ڕووی ڕێزمانیشه‌وه‌ هیچ هه‌ڵه‌یێكیان تێدا نییه‌)؛ بۆیه‌ش ده‌قه‌كان ده‌قی شیعریی له كات به‌ده‌ر و له‌‌ زه‌مه‌ن به‌ده‌رن. واته‌ له‌ كلاسیكه‌وه‌ به‌ ناو مۆدێرنه‌دا تیده‌په‌ڕن، تا ده‌گه‌نه‌ سه‌رده‌می پۆست مۆدێرنه‌‌. ئه‌ده‌بی نه‌مر كوڕ و كچی هه‌موو سه‌رده‌مه‌كانه‌: له‌ هه‌موو سه‌رده‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كاندا ده‌خوێندرێته‌وه‌ و ته‌ئویل و خوێندنه‌وه‌ی بۆ ده‌كرێ. به‌نموونه ده‌ڵێین‌: پتر له‌ 2000 ساڵه‌‌ ده‌قی ئه‌لیاده‌ و ئۆدیسه‌ له‌گه‌ڵماندا ده‌ژین و هه‌میشه‌ وه‌ك دوو ده‌قی تازه‌ و نه‌مر خۆیان پێمان نیشان ده‌ده‌ن و ئێمه‌ ده‌یانخوێنیه‌وه‌ و چێژ و مه‌عریفه‌یان لێ وه‌رده‌گرین. ڕاستییه‌كه‌ی له‌ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كاندا، یا ئه‌ده‌بی باش هه‌یه‌، یا ئه‌ده‌بی خراپ هه‌یه‌؛ یا ئه‌ده‌بی زیندوو هه‌یه‌، یا ئه‌ده‌بی مردوو هه‌یه‌. له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ش ئه‌ده‌ب وه‌ك نوێ و وه‌ك كۆن خۆی نیشان ده‌دا. به‌ واتای كلاسیك هه‌یه‌ نوێیه‌ و نوێش هه‌یه‌ كلاسیكه‌. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ داهێنان له‌ سه‌رووی هه‌موو ئیعتیبارێكه‌وه‌یه‌، كه‌‌ هیچ پێناسه‌ و هیچ سه‌رده‌مێك ناناسێ، به‌ڵكو دیارده‌یه‌كی مرۆڤایه‌تییه‌، كه‌‌ له‌ كات به‌ده‌ر و له‌ زه‌مه‌ن به‌ده‌ره‌. واته‌ ئه‌به‌دییه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




جه‌سته‌ی كوژراو، فیكری ئازاد *.. به‌ختیار محه‌مه‌د

جه‌سته‌ ده‌كوژرێ، به‌ڵام فیكر ناكوژرێ. تازه‌ با جه‌سته‌ی سه‌لمان روشدی بكوژن، به‌ڵام هه‌رگیز ناتوانن فیكری (ئه‌ده‌بی) سه‌لمان روشدی بكوژن. تازه‌ ئیتر ڕۆمانی ئایه‌ته‌ شه‌یتانییه‌كان بووه‌ فیكر (فیكری هه‌موو جیهان)، هه‌رگیز ناكوژرێ (فیكرێك، كه‌ زۆر گه‌وره‌تر، زۆر بێ سنوورتر له‌ جه‌سته‌ی سه‌لمان روشدی). سه‌دان و هه‌زاران ساڵه‌ جه‌سته‌ ده‌سووتێندرێ و ده‌كوژرێ، به‌ڵام هه‌رگیز فیكر (فیكری داهێنه‌ری ئازادیخواز) ناكوژرێ. سه‌لمان روشدیش ئه‌و فیكره‌ ئازادیخوازه‌ داهێنه‌ره‌یه‌، كه‌ هه‌رگیز ناكوژرێ.

ڕاستییه‌كه‌ی، كه‌ جه‌سته‌ تیرۆر ده‌كرێ، فیكر گه‌وره‌تر ده‌بێ و هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ و هه‌موو دنیاش داگیر ده‌كا (به‌نموونه‌: ئێمه‌ پتر له‌ دوو هه‌زار ساڵه‌ گوێ له‌ حیكایه‌تی مه‌رگی تراژیدیی سوكرات و مه‌سیح ده‌گرین؛ ئه‌و مه‌رگه‌ی، كه‌ گه‌وره‌ترین دوو فیكری فه‌لسه‌فی و میتافیزیكی – لاهووتی له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا به‌رهه‌م هێناوه‌). له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌شدا كاتێك – به‌نموونه‌ – سه‌رده‌شت تیرۆر ده‌كرێ، ئه‌و له‌ جه‌سته‌یه‌كی نه‌ناسراوی بچووكه‌وه‌، ده‌بێته‌ فیكرێكی (ڕۆحێكی) گه‌وره‌ و فه‌زای هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ داگیر ده‌كا و ته‌نانه‌ت سنووری وڵاتیش ده‌به‌زێنێ و ناسنامه‌ تراژیدییه‌كه‌شی – له‌ ڕێگه‌ی ڕاگه‌یاندن و ڕێكخراوه‌كانی مافی مرۆڤه‌وه‌ – به‌ هه‌موو جیهاندا بڵاو ده‌بێته‌وه‌.

جه‌سته‌ بۆیه‌ تیرۆر ده‌كرێ، تا فیكر به‌ند بكرێ؛ به‌ڵام ئه‌و ساته‌وه‌خته‌ی، كه‌ جه‌سته‌ تیرۆر ده‌كرێ، فیكر نه‌ك هه‌ر به‌ند نابێ، به‌ڵكو ئازادتر و گه‌وره‌تر ده‌بێ. فیكر ساته‌وه‌ختێكه‌ داهێنان ده‌كا و ئیشی به‌ جه‌سته‌ نییه. ئا له‌م ساته‌وه‌خته‌دا فیكر وه‌ك بوركان ده‌ته‌قێته‌وه‌ و ئاگری ساته‌وه‌ختی هه‌ڵایسانی شۆڕشی داهێنانه‌كه‌ی (یانیش دركاندنی حه‌قیقه‌ته‌كه‌ی)، هه‌ر هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ داده‌گرێته‌وه‌، به‌ دۆست و نه‌یاره‌كانیه‌وه‌ (ئیدی له‌م ساته‌وه‌خته‌دا فیكر په‌كی له‌سه‌ر جه‌سته‌ ناكه‌وێ). هه‌موو ئه‌و بیریار و ئه‌دیب و ڕۆژنامه‌نووس و چالاكوانانه‌ی، كه‌ له‌ مێژوودا تیرۆر كراون، بوونه‌ته‌ فیكری (ڕۆحی) مه‌زنی نه‌مری هه‌ر هه‌موو مرۆڤایه‌تی… به‌ڵێ، سوكراته‌كان به‌م شێوه‌یه‌ خزمه‌تی مرۆڤایه‌تی ده‌كه‌ن: ئه‌و كاتانه‌ی، كه‌ بۆ دنیای تاریكمان،‌ ده‌بنه‌ سووته‌مه‌نیی داگیرساندنی چرای گه‌شی حه‌قیقه‌ت.

به‌ختیار محه‌مه‌د




دۆبلاژ و زمان… به‌ختیار محه‌مه‌د

به‌ ڕێكه‌وت له‌ درامایه‌كی دۆبلاژكراوی توركی و له‌ كه‌ناڵێكی ئاسمانیی كوردیدا گوێم لێ بوو ده‌یانگوت: ((چایه‌كان ئاماده‌ ده‌كه‌م… چایه‌كان ئاماده‌ بوون…)). كێ تا ئێستا له‌ هه‌موو مێژووی زمانی (ئاخاوتنی) كوردی گوێی لێ بووه‌ بگوترێ چایه‌كان و (چا) كۆ بكرێ؟ چا خۆی بڕه‌، كه‌م و زۆر ده‌كرێ، به‌ڵام هه‌رگیز كۆ ناكرێ.(1) ئێمه‌ ده‌كرێ بڵێین: چایه‌كه‌ زۆره‌، كه‌مه‌؛ به‌ڵام قه‌ت ناشێ بگوترێ چایه‌كان (مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌یه‌ كاتێك كه‌ چا ساز ده‌كرێ و دێم ده‌كرێ و ده‌كوڵێندرێ، چونكه‌ له‌ درامایه‌كه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بوو، نه‌ك كارتۆن و كیسه‌ و فه‌رده‌ چایه‌كان، كه‌ لێره‌ دیاره ژماره‌ و ئامار دێنه‌ گۆڕێ و ده‌شێ چا كۆ بكرێ). لێره‌ش كۆكردنه‌كه‌ هی چایه‌كه‌ نییه‌، به‌ڵكو هی كیسه‌ و فه‌رده‌ و كارتۆنه‌كانه‌. له‌مه‌وه‌ ئێمه‌ ده‌ڵێین: ((كیسه‌ چایه‌كان…، فه‌رده‌ چایه‌كان…، كارتۆنه‌ چایه‌كان…))؛ ده‌شڵێین: ((پیاڵه‌ چایه‌كان))، به‌ڵام قه‌ت ناڵێین: ((چایه‌كان ده‌خۆمه‌وه‌…، چایه‌كان ده‌خۆینه‌وه‌…))… چا چونكه‌ ناژمێردرێ، بۆیه‌ كۆ ناكرێ. ئه‌مه‌ بۆ هه‌موو شتێك ڕاسته‌، كه‌ وه‌ك چا ناژمێردرێن؛ وه‌ك: خوێ، لم، شه‌كر، ئارد… تاد.

مخابن! ئێستا زمانی كوردی له‌ داموده‌زگا فه‌رمییه‌كاندا، نه‌زانه‌كان خاوه‌نین و ئه‌وان بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌ كاری ده‌هێنن؛ بۆیه‌ ئه‌وه‌ی نه‌زان و نه‌خوێنده‌واره‌كان (زۆربه‌ی جار خوێنده‌واری نه‌خوێنده‌واری حزبیین) به‌ زمانی كوردی ده‌كه‌ن، با به‌ ده‌واری شڕی ناكا. ئه‌وه‌ی جێی داخه‌، ئه‌م ته‌عه‌دایه‌ و ئه‌م شێواندنه‌ی زمانی كوردی له‌سه‌ر ده‌ستی هه‌ندێك نووسه‌ر و ئه‌دیبی پڕ به‌رهه‌م و ناسراویش ده‌كرێن: ڕۆماننووسی ناسراومان هه‌یه‌ له‌ ڕۆمانه‌كانیدا به‌م زمانه‌ خراپ و شڕه‌ كوردییه‌ قسه‌ ده‌كا: ((گه‌رچی مه‌كته‌بێكی زۆی نه‌خوێندووه…‌‌))؛(2) یان: ((… كه‌سێك له‌ باراندا بوه‌ستێت و… هه‌روا له‌ بارانه‌كه‌دا له‌سه‌ر لێواری شۆسته‌یه‌ك وه‌ستا بوو)).(3) چۆن ده‌بێ نووسه‌رێكی كورد بیت و نه‌زانی بڵێی: (گه‌رچی له‌ مه‌كته‌بدا زۆری نه‌خوێندووه‌)، (له‌به‌ر باراندا بوه‌ستێت و … له‌به‌ر بارانه‌كه‌دا وه‌ستا بوو…)؟… له‌ ڕۆمانه‌كانی به‌ختیاردا، هه‌ڵه‌ی زمانه‌وانیی له‌م جۆره‌ یه‌كجار زۆرن.

—————————–

په‌راوێزه‌كان:

1- ئه‌مه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌‌ بڵێی ئاوه‌كان ده‌خۆمه‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ ناشێ و ئێمه‌ ده‌ڵێین: ئاو ده‌خۆمه‌وه‌، ئاو ده‌خۆینه‌وه‌… ئاویش خۆی له‌ خۆیدا ناژمێردرێ، بۆیه‌ كۆ ناكرێته‌وه‌. ئێمه‌ ده‌ڵێین: (ئاوی ڕووباره‌كان…، ئاوی ده‌ریاكان…، ئاوی ده‌به‌كان…)، به‌ڵام قه‌ت ناڵێین: (ئاوه‌كانی ڕووبار…، ئاوه‌كانی ده‌ریا و ئاوه‌كانی ده‌به‌… تاد).

2 – به‌ختیار عه‌لی، كه‌شتی فریشته‌كان، كتێبی یه‌كه‌م، ل 67 – 68

3 – به‌ختیار عه‌لی، ده‌ریاس و لاشه‌كان، ل 109

به‌ختیار محه‌مه‌د




شمشێر*… به‌ختیار محه‌مه‌د

{پێشكه‌شه‌ به‌ (شنگال) ی شه‌هید}

ئه‌وان له‌ بیابانه‌وه‌ هاتن:
به‌ كێری ئه‌ستووری شمشێریی و
به‌ زمانی دووفاقی شمشێریی و
به‌ ئه‌سپی عا‌ره‌بیی شمشێریی و
به‌ ئایه‌تی پیرۆزی شمشێریی و
به‌ فتوحاتی خوێناویی شمشێریی…
هاتن، به‌ مه‌سحه‌فی پڕ له‌ شمشێره‌وه‌ هاتن
ئێستا من كۆیله‌ی خۆشباوه‌ڕی شمشێرم
ئێستا من كۆیله‌یه‌كم،
به‌رگریی سه‌رسه‌خت له‌م شمشێرانه‌ ده‌كه‌م.
ئێستا من به‌م شمشێرانه،
هه‌روه‌ك به‌رانه‌كه‌ی ئیسماعیل و ئیبراهیم
گۆشاوگۆش خۆم سه‌ر ده‌بڕم:
مێژووم، زمانم، به‌رگم، ڕۆحم، خاكم، وڵاتم…
هه‌ر هه‌موو شتێكی خۆم سه‌ر ده‌بڕم.
ئێستا من تازه‌
چیتر ناتوانم
به‌ زمانی خۆم
خوا بپه‌رستم،
به‌ زمانی سه‌رپه‌ڕێنی (الله‌ اكبر) ی
شمشێر نه‌بێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د




مار و تووله‌مار *… به‌ختیار محه‌مه‌د

كێ ده‌زانێ بۆ ناوی عوسمان له‌ ناو كوردان (توركان) زۆره‌، به‌ڵام له‌ ناو عه‌ره‌بان كه‌مه‌ (به‌ تایبه‌تی عه‌ره‌بی عێراق و دوورگه‌ی عه‌ره‌بی و كه‌نداو)؟ من ده‌ڵێم: ڕه‌نگه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووبێ، كه‌ عه‌ره‌ب ده‌زانێ واتای ناوه‌كه‌ واتایه‌كی قۆڕه‌: (مار و تووله‌مار)؛ به‌ڵام كورد هه‌رگیز نه‌یزانیوه‌ واتای چییه‌، هه‌ر هێنده‌ی زانیوه‌ (ئه‌ویش له‌ زاری مه‌لاكانه‌وه‌)، كه‌ ناوه‌كه‌ ناوی سێیه‌مین خه‌لیفه‌ی موسڵمانانه‌ و ناوێكی پیرۆزه‌ و له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ به‌ لێشاو ئه‌م ناوه‌یان له‌ خۆیان ناوه‌.

پێده‌چێ توركیش هه‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای ناوی (عوسمانی یه‌كه‌می كوڕی ئه‌رته‌گول) ی دامه‌زرێنه‌ری ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانیی (كه‌ ئه‌م ناوه‌ش هه‌ڵبه‌ت هه‌ر بۆ عوسمانی كوڕی عه‌ففان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌)، حه‌زیان له‌م ناوه‌ بێ و ئه‌م ناوه‌ له‌ منداڵه‌كانیان ده‌نێن (چونكه‌ له‌ ناو توركانیش ئه‌م ناوه‌ باوه‌).

له‌ كوردستانی باشووریشدا، به‌ تایبه‌تی ده‌ڤه‌ری هه‌ولێر، له‌ پاڵ ناوه‌ ئایینییه‌كانی دیكه‌ زۆر حه‌زیان له‌م ناوه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی له‌م سێ ده‌یه‌ی دوایی (له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌)، كه‌ ناوی منداڵی كورد كه‌وته‌ به‌ر شاڵاوی ناوی عه‌ره‌بی و به‌ ناوی ئایینه‌وه‌ زۆربه‌ی ناوه‌كان بوونه‌ ناوی عه‌ره‌بی – ئایینیی (من له‌ نه‌خۆشخانه‌ی له‌دایك بوونم، ئاگاداری ئه‌م شاڵاوه‌ بووم)؛ ده‌ڵێم له‌م سێ ده‌یه‌یه‌دا ناوی عوسمان له‌ به‌رانبه‌ر ناوه‌كانی دیكه‌ی وه‌ك محه‌مه‌د و ئه‌حمه‌د و عومه‌ر… ته‌واو پاشه‌كشه‌ی كردووه‌، چونكه‌ ناوێكی واتا نه‌رێنییه‌: (مار و تووله‌مار). له‌م باره‌یه‌شه‌وه‌ عه‌ره‌ب به‌ خۆیان ده‌ڵێن: ((أن الثعبان يلقب بأبي عثمان)).

ته‌نانه‌ت له‌ گۆكردنیشدا ناوی (عوسمان = عثمان) له‌چاو ناوه‌ عه‌ره‌بییه‌ دینییه‌كانی وه‌ك محه‌مه‌د و ئه‌حمه‌د و عه‌لی و عومه‌ر، ناوێكی سووك و موسیقیی و خۆش نییه‌.

نابێ ئه‌وه‌ش له‌بیر بكه‌ین، كه‌ ناوی عوسمان له‌ ناو میلله‌ته‌ موسڵمانه‌ سوننه‌كانی وه‌ك تورك و كورددا هه‌یه‌ و باوه‌، ده‌نا – وه‌ك ده‌زانن – شیعه‌ به‌ عه‌ره‌ب و غه‌یره‌ عه‌ره‌بیشیه‌ وه،‌ نه‌ك هه‌ر ئه‌م ناوه‌ له‌ منداڵه‌كانیان نانێن، به‌ڵكو (هه‌روه‌ك ناو و كه‌سایه‌تی عومه‌ر و عائیشه‌ و ئه‌بوبه‌كر) دوژمنی سه‌رسه‌ختی ناو و كه‌سایه‌تی عوسمانیشن. له‌مه‌شه‌‌وه‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ چۆن كورد و هاوشێوه‌كانی (له‌ تورك و ئه‌فگانی و پاكستانی…)، له‌م دابه‌شكارییه‌ مێژووییه‌ مه‌زهه‌بیه‌دا، ئه‌وجا چ به‌ فریودان بێ چ به‌ زۆره‌ملێ، بووه‌ته‌ پاشكۆی ئایینی به‌ر له‌ پتر 1400 ساڵه‌ی عه‌ره‌بی قوڕه‌یشیی، ئه‌گه‌رنا كورد چ پێوه‌ندییه‌كی به‌ شه‌ڕ و ملانێی سیاسی و ئایینی نێوان كه‌سایه‌تییه‌ ئایینییه‌ قوڕه‌یشییه‌كانی به‌ر له‌ پتر 1400 ساڵه‌ی دوورگه‌ی عه‌ره‌بییه‌وه‌ هه‌یه‌؟!

ئه‌وه‌ش ده‌زانم، كه‌ كورد به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی سوننه‌یه‌، به‌ كرده‌وه‌ دووره‌ و دوور بووه‌ له‌م ملانێ خوێناوییه‌ مه‌زهه‌بییه‌ی نێوان شیعه‌ و سوننه‌؛ به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌ندێش، كه‌م كوردی ئیمانداری سوننه‌ هه‌یه‌، كه‌ ڕقی له‌ بیروباوه‌ڕی شیعه‌ نه‌بێ و ته‌نانه‌ت به‌ موسڵمانیشیان نازانن (شیعه‌ش به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌رانبه‌ر به‌ سوننه‌).

ده‌وجا، ئاوێ بێنه‌ و ده‌ستان بشۆ! داخۆ كێهه‌یان ئیسلام و موسڵمانی ڕاسته‌قینه‌ن؟ شیعه‌ یان سوننه‌؟ هه‌روه‌ك چۆن، ئاخۆ كامه‌یان مه‌سیحیی ڕاسته‌قینه‌ن؟ كاتۆلیك؟ یان پرۆتستانت؟ یانیش ئه‌رته‌دۆكس؟… به‌ واتای: خوا (الله‌) كامه‌ مه‌زهه‌بیانی قبووڵه‌ و كامه‌ مه‌زهه‌ب به‌ ئایینی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی ده‌زانێ؟…

له‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌دا، ئێمه‌ش ناچارین وه‌ك بابای ئیمانداری موسڵمان‌ بڵێين: ((الله‌ یعلم)).

  • تووله‌ مار (مارتووله‌) به‌ واتای: به‌چكه‌ مار، ماری باریك… دێ. بنۆڕه‌ فه‌رهه‌نگی هه‌نبانه‌ بۆرینه‌، هه‌ژار، ل 156، 789.
  • ناوی عوسمان به‌ واتای جووچكه‌ی باڵنده‌یه‌كیش دێ به‌ ناوی (حوبارا)، كه له‌ بیاباندا ده‌ژی و‌ له‌ مریشك گه‌وره‌تره‌ و هێلكه‌كانی له‌ ناو لمدا ده‌شارێته‌وه‌؛ له‌لای عه‌ره‌ب نموونه‌ی گه‌مژه‌یی و گێلایه‌تییه‌، چونكه‌ هێللانه‌كه‌ی خۆی له‌بیر ده‌كا و ده‌چێته‌ هێللانه‌ی دیكه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




كۆچ… به‌ختیار محه‌مه‌د

عاشقه‌كانی با
كۆچیان كرد،
وه‌ك ئاسكه‌ كێویی
پێده‌شت و چیا
بۆ نیشتمانی به‌فر
كۆچیان كرد.
عاشقه‌كانی باران
تنۆك تنۆك
ڕژانه‌ ناو ده‌ریا،
له‌وێ ون بوون
بوونه‌ ناسنامه‌ی هه‌موو دنیا.
عاشقه‌كانی به‌فر
كۆچیان كرد،
وه‌ك داركاژ
له‌ قه‌دپاڵی شاخ و
له‌ دارستان و
له‌ كه‌نار ڕێگاكان
باڵای خۆیان
سپی پۆش كرد
بوونه‌ فریشته‌ی ئاواره‌ی
هه‌موو دنیا.
عاشقه‌كانی ڕووبار
بۆ ئه‌وپه‌ڕی دنیا،
بۆ نیشتمانی شینی
بێ پا‌سه‌پۆرتی ده‌ریاكان
كۆچیان كرد،
له‌وێ بوونه‌
دوڕڕ و له‌عل و مه‌رجان
ون بوون
له‌به‌ر چاوی هه‌مووان.
عاشقه‌كانی ته‌نیایی
كۆچیان كرد
له‌ نیشتمانێك،
كه‌ له‌وه‌ته‌ی هه‌یه‌
له‌ ناو ده‌می
سه‌دان ئه‌ژدیهایه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




باران.. به‌ختیار محه‌مه‌د

حه‌زم له‌ ده‌نگی بارانه‌
كه‌ بانگم ده‌كا و
وه‌ك میوانێكی خۆشه‌ویست
دێته‌ ماڵه‌كه‌م.


باران ئه‌گه‌ر ئێمه‌ی خۆش نه‌وێ،
ته‌ڕمان ناكا.


باران به‌ سێ زمان
ده‌زانێ قسه‌ بكا:
نمه‌، ڕێژنه‌، ڕه‌هێڵه‌.
جار جاره‌ش به‌ زمانی
هیرۆگلیفی لافاو ده‌دوێ.


باران كتێبی پیرۆزی خوایه‌،
نه‌ك قورئان و ئینجیل و ته‌ورات.


له‌ ژنێكم پرسی:
باران چیت پێده‌به‌خشێ؟
گوتی: كه‌ پیاو ده‌بێته‌ دڵۆپه‌ شیر و
به‌سه‌ر جه‌سته‌مدا ده‌تكێ.


دوو شت له‌ باران فێر ببه‌:
پاكی و به‌خشنده‌یی!


باران ئاسمان و زه‌وی شكۆمه‌ند ده‌كا
واته‌ مرۆڤیش شكۆمه‌ند ده‌بێ.


نمه‌ی باران
ده‌نگی چپه‌ی ئاسمانه‌
كه‌ بۆ زه‌وی ده‌دوێ،
لێزمه‌ش سه‌دا و هاواریه‌تی.


واز له‌ باران بێنه‌
با ته‌ڕت كا و
ڕۆحت بناسێ!
جوانیی له‌ ته‌ڕبووندایه‌.


ئه‌ی باران، تێر له‌ باوه‌شم كه‌ و
تێر له‌ ڕوخسارم بڕوانه‌!


باران گۆرانییه‌كه‌
هه‌ور ده‌یچڕێ،
زه‌ویش خانمێكه‌
گوێی لێ ڕاده‌گرێ.


ئه‌مشه‌و باران
به‌ قه‌سیده‌یه‌ك ده‌چوو،
كه‌ ئاسمان بیخوێنێته‌وه‌.


زستان شاعیره‌،
باران شیعره‌ و
لافاویش ڕه‌خنه‌یه‌.


باران له‌ مه‌مله‌كه‌تی بادا ده‌ژی
باران پادشایه‌ له‌ مه‌مله‌كه‌تی بادا.


ده‌نگی باران
سیمفۆنیای گه‌ردوونه‌.


ئه‌گه‌ر بارانت خۆشویست،
هه‌ست به‌ پاكی ده‌كه‌ی.


پاكمان كه‌وه‌
ئه‌ی باران
له‌ چڵكی زه‌مه‌نی بێ مانایی!


ئه‌وه‌ی بارانی خۆش ده‌وێ
ژیانی خۆش ده‌وێ،
به‌ڵام له‌ لافاویش ده‌ترسێ.


تووڕه‌بوون (لافاو)
له‌ باران نایێ.


بارانیش وه‌ك مرۆڤ
له‌ كاتی هێمنیدا جوانه‌.


لافاو: ئیمپڕاتۆریه‌تی باران.


باران هه‌م جوانه‌
هه‌م ناشیرین:
باران له‌ناو عه‌شق و تێریدا جوانه‌،
به‌ڵام له‌ناو ته‌نیایی و هه‌ژاریدا ناشیرین.


ته‌نها باران ده‌زانێ،
كه‌ ماڵی ئارام چه‌ند خۆشه‌!

به‌ختیار محه‌مه‌د




ڕه‌خنه‌ ڕاشكاوییه‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د ‌

له‌ ڕه‌خنه‌دا ڕاستیی هه‌یه‌. به‌ واتای ڕاستیی به‌ ڕاشكاویی خۆی نیشان ده‌دا. ڕه‌خنه‌ ئه‌گه‌ر بوێر بێ، خاترانه‌ی تێدا نییه‌، چونكه‌ ئامانجی ده‌رخستنی ڕاستییه‌كانه‌. ڕه‌خنه‌ به‌ ڕه‌هایی بڕوای به‌ پۆپۆلیزم نییه‌ و به‌ ته‌واویی دژیه‌تی. (1)

ڕه‌خنه‌ ته‌حلیل نییه‌، گوتنی ڕاسته‌وخۆی ڕاستییه‌كانه‌: ته‌حلیل ڕاڤه ده‌كا‌ و شی ده‌كاته‌وه‌، واته‌ به‌ ناڕاسته‌وخۆ بۆ ده‌رخستنی ڕاستییه‌كان ده‌چێ، وه‌لێ ڕه‌خنه‌ ڕاسته‌وخۆ شت ده‌دركێنێ. لێره‌وه‌ ڕه‌خنه‌ ده‌ست بۆ هه‌موو بوارێك ده‌با: دین، سیاسه‌ت، سێكس، كۆمه‌ڵگه‌… تاد. له‌مه‌وه‌ گه‌وره‌ترین كێشه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، ڕه‌خنه‌ دروستی ده‌كا. (2)

ڕه‌خنه‌ هه‌میشه‌ شۆكی تێدایه‌. ڕه‌خنه‌ ته‌قینه‌وه‌یه‌ له‌ بێده‌نگیدا. ئه‌وانه‌ی پۆپۆلیست و خاترجه‌من (ناڵێم به‌رژه‌وه‌ندخواز)، ناتوانن ڕه‌خنه‌ بگرن و ناتوانن ڕه‌خنه‌گر بن. ڕه‌خنه‌ خۆی شه‌ڕه‌: شه‌ڕێكی قورس و دژوار و ترسناك. جا ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ له‌ هه‌ر ئاست و بوارێكدا بێ. بێ گومان ڕه‌خنه‌ی هه‌موو ئاسته‌كان وه‌ك یه‌ك نین: ڕه‌خنه‌ی سیاسی و ڕه‌خنه‌ی ئایینیی قورسترین و ترسناكترین بواری ڕه‌خنه‌ن. له‌مه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ی ڕاشكاوی عه‌قڵانیی، له‌ هه‌ناوی خۆیدا تۆوی گۆڕانكاری زۆری هه‌ڵگرتووه‌؛ به‌ واتای تۆوی پره‌نسیپی ئه‌م گۆڕانكارییه‌. هیچ گۆرانكارییه‌ك به‌ بێ ڕه‌خنه‌ نابێ. شارستانه‌تی مه‌زنی ئه‌مڕۆی ئه‌وروپا، ڕه‌خنه‌ دروستی كردووه‌: ڕه‌خنه‌ له‌ ئایین و له‌ ده‌سه‌ڵات. به‌ واتای ڕه‌خنه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ئایین و له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی. هه‌تا ڕه‌خنه‌ له‌م بوارانه‌دا سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو، له‌ بواره‌كانی دیكه‌ش (ئه‌ده‌ب، زانست، فه‌لسه‌فه‌، هونه‌ر…) سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو. واته‌ ده‌روازه‌ی سه‌ركه‌وتنی هه‌موو ڕه‌خنه‌یه‌ك، ڕه‌خنه‌ی سیاسی و ڕه‌خنه‌ی ئایینییه‌. شه‌ڕی یه‌كه‌می زانست له‌ سه‌رده‌می ڕێنیسانسدا له‌گه‌ڵ ئایین (ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های پاپا و كه‌نیسه‌) و ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌كانی هاوپه‌یمانی بوو.

ئێستاش له‌ دنیای ئێمه‌دا، تا ڕه‌خنه‌ ببێته‌ به‌رنامه‌ و ڕێبازی ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیرییمان، ده‌بێ ڕه‌خنه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و له‌ گوتاری باوی ده‌سه‌ڵاتی ئایین بگیرێ و ده‌ست پێ بكا. ڕه‌خنه ده‌بێ هه‌موو شته‌ (دیارده‌) چه‌قبه‌ستووه‌كان تێك بشكێنێ، هه‌ڵبه‌ت بێ ڕه‌حمانه‌ ده‌بێ ئه‌م كاره‌ بكا. ڕاستییه‌كه‌ی سه‌ره‌تای دنیایه‌كی نوێ، ژانی ڕه‌خنه‌ به‌رهه‌می ده‌هێنێ؛ تا ڕه‌خنه‌ نه‌بێ، هیچ شتێكی نوێش له‌ دایك نابێ. كه‌واته‌ ڕه‌خنه‌ ده‌بێ مه‌بده‌ئی هه‌موو شتێكمان بێ له‌ ژیاندا: هه‌ر له‌ ڕه‌فتاری ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تییمانه‌وه‌ بگره‌، تا ده‌گاته‌ ژیانی ساسی و شه‌خسی و ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیرییمان…

په‌راوێزه‌كان:

1- ئێمه‌ لێره‌ باسی پره‌نسیپی ڕه‌خنه‌ ده‌كه‌ین، نه‌ك ڕێبازی ڕه‌خنه‌. واته‌ چه‌مكی وه‌زیفه‌ی ڕه‌خنه‌ به‌ شێوه‌ گشتییه‌كه‌ی.

2- به‌ڵێ ئێمه‌ ڕه‌خنه‌ی شیكاریی و ته‌ئویلییمان هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌م جۆره‌ ڕه‌خنانه‌ ڕاسته‌وخۆ نین، به‌ڵكو له‌ ڕێگه‌ی ته‌ئویل و شیكردنه‌وه‌وه‌ (واته‌ به‌ ناڕاسته‌وخۆ و جۆرێك له‌ په‌ناوپه‌سێو) خۆیان به‌ده‌رده‌خه‌ن. ڕه‌خنه‌ی ڕاسته‌وخۆ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌نجه‌ له‌سه‌ر شته‌كان (ڕاستییه‌كان) داده‌نێ. ئه‌مه‌ زیاتر له‌ ڕه‌خنه‌ی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی و ئایینییدا به‌ده‌رده‌كه‌وێ. ئه‌م جۆره‌ ڕه‌خنه‌یه‌ جۆرێك له‌ تو‌ندوتیژیی تێدایه‌ و زۆربه‌ی جاریش نائه‌كادیمانه‌یه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌زگا فه‌رمییه‌ ئه‌كادیمییه‌كاندایه‌. ده‌شێ بڵێین ڕه‌خنه‌ی ته‌حلیلیی و ته‌ئویلیی پتر ڕه‌خنه‌ی فیكریین، به‌ڵام ڕه‌خنه‌ی ڕاسته‌وخۆ ڕه‌خنه‌یه‌كی ئایدیۆلۆژیی و ئه‌خلاقییه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د ‌




زه‌یتوونستان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌م ڕۆمانه‌م (نۆڤلێته‌م) سێ جار خوێنده‌وه‌ و ئه‌م سه‌رنج و بۆچوونانه‌شم له‌لا گه‌ڵاڵه‌ بوون:

  • چیرۆكی (تیمه‌ی = گرێچنی) ئه‌م ڕۆمانه‌، چیرۆكێكی فیمینستییه‌. به‌واتای سه‌رله‌به‌ری پاڵه‌وان و كه‌سایه‌تییه‌كان ئافره‌تن و ئه‌وان كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی هه‌موو ڕووداوه‌كانن. ئه‌وان گێڕه‌ره‌وه‌ن و ئه‌وان سه‌ربرده‌چی و ئه‌وان حیكایه‌تخوان و حیكایه‌تبێژن.
    ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌ ڕۆمانێكه‌، كه‌ گێڕه‌ره‌وه‌كه‌شی ئافره‌ته‌ (ئافره‌تن) و ئه‌گه‌ر نووسه‌ره‌كه‌ی كه‌ریم كاكه‌ نه‌با و ناوه‌كه‌ی له‌سه‌ر نه‌با، ئه‌وا حه‌تمه‌ن ده‌مانگوت نووسه‌رێكی ژن نووسیویه‌تی. دایه‌ زه‌یتوون ده‌ڵێ: ((دوایوه‌ی ڕێی زه‌یتونستان داخرا، له‌ كه‌زی زه‌ر دابڕام، بۆ ماوه‌یێ ئاگام لێی بڕا، ئه‌وه ‌بوو له‌ فه‌یسبووكێ دیتمه‌وه‌، زانیم له‌ گژ نووسینه‌وه‌ی سه‌ربرده‌ی خۆی و خه‌ڵكه‌، ئه‌وه‌ دیسان بزرمكرده‌وه‌، هه‌موو رێگاكانی دیتنه‌وه‌ی له‌ سه‌ر خۆی داخستووه‌.
    ده‌ترسم منیش له‌پڕ بزر بم، بۆیێ به‌ باشم زانی ڕۆژانه‌ شـتێ له‌ سه‌ربرده‌ی خۆم و ئه‌و و ئه‌وان بنووسمه‌وه‌.)). ل 32
  • كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌م ڕۆمانه‌ زۆربه‌یان شه‌رڤانن: شه‌رڤانی مێ.
  • ناوی كاره‌كته‌ره‌كان هه‌مووی ناوی نائاسایی و فانتازیین؛ له‌ ناوی كه‌سایه‌تی ڕۆمانه‌كانی به‌ختیار عه‌لی ده‌چن. واته‌ ناوه‌كان ناوی خوازه‌ی شیعریین. به‌نموونه‌: له‌لای كه‌ریم كاكه‌ ئه‌فرینی دڵ، بارینی گوڵ، میدیای یارسانی… هه‌یه‌، له‌لای به‌ختیار عه‌لی خه‌ندانی چكۆله‌، نه‌سه‌رده‌یننی بۆنخۆش، میدیای غه‌مگین… هه‌یه‌.
  • كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌م ڕۆمانه‌، موسڵمان و جووله‌كه‌ و ئێزیدیی و فه‌له‌ن. ئه‌وان مرۆڤن. ته‌نها مرۆڤ، كه‌ بۆ ئازادی خۆیان و زه‌یتوونستان تێده‌كۆشن و خه‌بات ده‌كه‌ن. ئه‌وان نموونه‌ی پێكه‌وه‌ ژیانن. ئه‌وان دژی تیرۆری ((ئاڵای ڕه‌شن)). واته‌ تیرۆری چه‌ته‌كانی داعش.
    ((گوتم:
    كاتێ ناڵه‌ی زه‌یتوونستان هاته‌ گوێم، خۆم پێنه‌گیرا.
    گوتی:
    زه‌یتوونستان ئێمه‌مانان كۆده‌كاته‌وه‌.)).ل 43 – 44
    زه‌مه‌نی گێڕانه‌وه‌ش له‌م ڕۆمانه‌دا له‌ زه‌مه‌نی كۆچی جووله‌كانه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كا، واته‌ له‌ كۆتایی ده‌یه‌ی چلی سه‌ده‌ی ڕابردوو‌، تا ساڵانی ده‌یه‌ی بیستی سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك ده‌خایه‌نێ.
  • یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ باشه‌كانی ئه‌م ڕۆمانه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ كورتی و پوختی و به‌ چڕی و به‌ زمانێكی كوردی پاراو و ڕه‌وان نووسراوه‌. ئه‌مه‌ش هۆكارێكه‌، كه‌ خوێنه‌ر ((كه‌مه‌ندكێش ده‌كا)) تا كۆتایی بیخوێنێته‌وه‌.
  • شێوازی گێڕانه‌وه‌ له‌م ده‌قه‌ی كه‌ریم كاكه‌دا، شیوازێكی ئاڵۆزه‌ (ته‌مومژاوییه‌). ئاڵۆز به‌و واتایه‌ی یه‌ك گێڕه‌ره‌وه‌ (وه‌ك ڕۆمانه‌ ته‌قلیدییه‌ واقیعییه‌كان) ڕووداوه‌كانی ڕۆمانه‌كه‌مان به‌ زنجیره‌یه‌كی ڕێك و ڕاست بۆ ناگێڕێته‌وه‌؛ به‌ڵكو چه‌ندین گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ وه‌خت و سه‌رده‌می جودادا و له‌ زه‌مه‌نێكی نالۆژیكی په‌رش و بڵاودا سه‌ربرده‌ و ڕووداوه‌كانمان بۆ ده‌گێڕنه‌وه‌.
  • ده‌ق ده‌بێ خوێنه‌ر بخاته‌ مه‌راقه‌وه‌: مه‌راقی سه‌رلێده‌ركردنی. مه‌راقی چۆن خۆی له‌ ون بوون و سه‌رلێشێواندنی ناو دارستانی ده‌ق (وك ئیمبرتۆ ئیكۆ ناوی لی ده‌نێ) ڕزگار بكا و رێگا و ده‌ریچه‌یه‌ك بدۆزێته‌وه‌ بۆ ڕزگار بوون. له‌ ده‌قدا واتای چێژ له‌م مه‌راق و سه‌رلێشێوانه‌دایه‌. ئه‌م ده‌قه‌ی كه‌ریم كاكه‌ وامان لێ ده‌كا: هه‌رده‌م دووچاری دڵه‌ڕاوكێ و مه‌راق و سه‌رلێشێواندن و هه‌ڵوه‌سته‌كردنمان ده‌كا. ئاڵۆزیی ئه‌م ده‌قه‌ له‌وه‌دایه‌، كه‌ خوێنه‌ر سه‌راسیمه‌ و سه‌رگه‌ردان ده‌كا. هه‌ر به‌ فیعلی زمانی (شێوازی گێڕانه‌وه‌ی) ئه‌م ده‌قه‌ وه‌ك دارستانێكی گه‌وره‌ی چڕ و پڕه‌، كه‌ هه‌ست و دركی خوێنه‌ر له‌ ناو خۆیدا ون ده‌كا، بۆیه‌ خوێنه‌ر ده‌بێ هه‌وڵی یاری خۆده‌ربازكردن بدا. چێژی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌م یارییه‌دایه‌.
  • له‌م ڕۆمانه‌دا له‌ زۆر جێگادا زمانی خوازه‌ (ره‌مز) زاڵه‌. به‌نموونه‌ ڕۆژئاوا (عه‌فرین و كۆبانێ). شاری خۆر هێمایه‌ بۆ هه‌ولێری به‌ر له‌ سه‌رده‌می كۆچی جووله‌كه‌ و هه‌ولێری دوای ئه‌و سه‌رده‌مه‌ش. شاری فه‌رهوودیش وا تێبگه‌م هێمایه‌ بۆ به‌غدا : ((له‌ كۆڵانی ته‌نه‌كه‌چیان قاوه‌یخانه‌یێ هه‌بوو، دانیشتم، قاوه‌یه‌كم گازكرد، دیار بوو شاگرده‌كه‌ زمانی شاری خۆری نه‌ده‌زانی، به‌ زمانی شاری فه‌رهوود خۆشهاتنێكی خۆشی لێكردم، منیش هه‌ر به‌ زمانی شاری خۆر وه‌ڵاممدایه‌وه‌، پیاوێكی به‌ ته‌مه‌ن به‌رانبه‌رم دانیشتبوو، چاوی له‌ سه‌رم هه‌ڵنه‌ده‌گرت، به‌ زمانی شاری خودا…)). ل 183 لێره‌دا باشتر له‌ واتای وه‌سفی شاری خۆر (هه‌ولێری جاران) تێده‌گه‌ین: ((وای ده‌ستی شكاوم بۆ جووله‌كه‌، دوای كۆچی ئه‌وان، ئه‌و شاره‌ جوانیی پێوه‌ نه‌ما، به‌ره‌ی ئێمه‌ هێنده‌ سووكایه‌تییان پێكردن نه‌بێته‌وه‌، ئه‌وان به‌ ده‌ستی ئێمه‌وه‌ تاڵاو و زوخاوی زۆریان چێشت…)). ل 210 پێده‌چێ شاری خوداش هێما بێ بۆ قودس (ئۆرشه‌لیم). شه‌مه‌نده‌فه‌ری كۆچیش هێمایه‌ (خوازه‌یه‌) بۆ كۆچی جووله‌كان. له‌مه‌وه‌ ده‌توانین به‌م ڕۆمانه‌ بڵێین، كه‌ ڕۆمانێكی ڕه‌مزییه‌ (هێماییه‌).
  • له‌ هه‌ندێك شوێنی ئه‌م ڕۆمانه‌دا، خه‌یاڵێكی ئه‌ده‌بی جوان ته‌ونی شێوازی گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوه‌كان ده‌چنێ. به‌نموونه‌ ته‌ماشای ئه‌م خه‌یاڵه‌ (خوازه‌یه‌) بكه‌: ((پێڵاوی بن بالیفم ده‌رهێنا، له‌ سه‌ر ئه‌و مێزه‌م دانا، به‌ به‌ر چاومه‌وه‌ پێڵاو بووه‌ پێنج پشكۆی گه‌ش، هه‌ر پشكۆیێ به‌ قه‌د گۆی مه‌مكێ، دوای تاوێ، پشكۆكان له‌ شوێنی خۆیان به‌ ڕیز كه‌وتنه‌ سه‌ما و هه‌ڵپه‌ڕكێ، زۆری نه‌برد پشكۆكان شێوه‌ی پیتیان وه‌رگرت، ئای!…)) 157 یان: ((من چاوم هه‌ر له‌ سه‌ر تاكه‌ پێڵاو بوو، دیتم ده‌جوولایه‌وه‌، له‌ پڕ بووه‌ سمۆره‌، له‌ چاوترووكانێ به‌ مناری رووناهیدا هه‌ڵگه‌ڕا، له‌و دووره‌وه‌ دیتم له‌ سه‌ر سه‌ره‌وه‌، لێمده‌ڕوانێ، مناره‌ تا ده‌هات نزیكتر ده‌بۆوه‌ ده‌ستم كه‌مێ درێژتر با، سه‌ری په‌نجه‌م ده‌گه‌یشته‌ پێڵاوی به‌ سمۆر بوو، هاوارمكرد: داده‌، ئه‌ها پێڵاوه‌كه‌م بۆته‌ سمۆره‌)). ل 167
  • وادیاره‌ نووسه‌ر خۆشی له‌ ناو ڕۆمانه‌كه‌دا پاڵه‌وانێكی لاوه‌كییه: ((… وای لێهات، ئاخافتنی له‌بیرچۆوه‌، ته‌نها یه‌ك وشه‌ی گۆ ده‌كرد، ناوی كوڕه‌ ره‌شتاره‌كه‌، ناوه‌ ناوه‌ سێ جار ده‌یگۆته‌وه‌: كه‌ریم، كه‌ریم، كه‌ریم.)). ل 171
  • ئه‌م ده‌قه‌ كۆپله‌ شیعری زۆر جوانیشی تێدایه‌، وه‌ك:
    هۆ هۆ كیژه‌ جوو
    له‌ دوای كۆچی توو
    دڵ بووه‌ سووتوو
    به‌ با و ئاودا چوو… ل 208
  • له‌ هه‌ندێك شوێن و له‌ هه‌ندێك گفتوگۆدا، پڕ به‌ دڵ له‌ ناخه‌وه‌ پێده‌كه‌نیم و پێكه‌نینم ده‌هات. به‌نموونه‌ له‌و شوێنه‌دا كاتێك گوڵئه‌ندام (گوڵنار) له‌ دوكانداره‌ چوارشانه‌كه‌ ده‌پرسێ: ((له‌ بن پێت چی هه‌یه‌؟
    ته‌ماشای بن مێزه‌كه‌ی كرد و به‌ سه‌رسووڕمانه‌وه‌:
    كاشی، بۆچی ده‌پرسی؟
    گوتم:
    ئه‌دی له‌ بن كاشیه‌كه‌ چی هه‌یه‌؟
    به‌ پێكه‌نینه‌وه‌:
    پوورێ دیاره‌ ئه‌وڕۆ به‌ منت گرتووه‌! ‌له‌ بن كاشیه‌كه‌ زیخ و چه‌مه‌نتۆ و به‌رد و خۆڵ و…
    گوتم:
    ئه‌دی بن خۆڵه‌كه‌ چی تێدایه‌؟
    تێگه‌یی ئاسایی نیم، به‌ بزه‌یه‌كی شیرنه‌وه‌:
    نازانم، تۆ بڵێ.
    گوتم:
    گۆڕی براكه‌م ڕێك له‌ بن پێی تۆیه‌.
    كابرا هه‌ستایه‌وه‌ و به‌ روویه‌كی خۆشه‌وه‌:
    پله‌، وه‌ره‌ دانیشه‌، با ئاوێكت بۆ بهێنم.
    گوتم:
    گۆری باپیر و نه‌نكیشم وا له‌ بن دیواره‌كه‌ و ئه‌ودیون.
    گوتی:
    فه‌رموو، چی ده‌خوازی، تا بۆت بكه‌م.
    گوتم:
    سوپاس، ماڵت ئاوا.)). ل 191 – 192
  • هه‌ڵه‌یه‌كی ڕێنووس هه‌یه‌، به‌نموونه‌ جودانه‌كردنه‌وه‌ی پاشگر و كاری (دا) له‌ دوای ئه‌و وشانه‌ی، كه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ دوایانه‌وه‌ دێن. به‌نموونه‌ له‌ ڕسته‌ی :((كاپتنیش پێیه‌كی له‌ ده‌ستدا)) ل 210 (دا) لێره‌ كاره‌، نه‌ك پاشگر، بۆیه‌ بۆ جواداكردنه‌وه‌ی له‌ (دا) ی پاشگر، وا ڕاستتر و باشتره‌، كه‌ وه‌ك وشه‌یه‌كی واتادار سه‌ربه‌خۆ بنووسرێ، هه‌رچی (دا) ی پاشگره‌ پێویسته‌ به‌ وشه‌ی پێش خۆی بلكێ، وه‌ك ((له‌ خه‌ونمدا)).
  • هه‌ست ده‌كه‌م نووسه‌ر له‌ به‌ كار هێنانی پاشگری (ه‌وه‌) زێده‌ڕۆیی ده‌كا و هه‌ندێ جار له‌ شوێنی نه‌گونجاو و نه‌شیاو به‌ كاری ده‌هێنێ. به‌ نموونه‌ له‌ ڕسته‌ی ((به‌ زۆر خستیانه‌ ناو تڕومبێله‌وه‌…)). ل 83 وای بۆده‌چم، كه‌ ئه‌م پاشگره‌ لێره‌ زێده‌ و نه‌شیاوه‌، به‌سه‌ بگوترێ به‌ زۆر خستیانه‌ ناو تڕومبێل… ناو تڕمبێلێ… ئه‌م پاشگره‌ له‌ سلێمانی له‌ به‌رانبه‌ر پاشگری (ڕا) ی هه‌ولێره‌. به‌نموونه‌ له‌ سلێمانی ده‌گوترێ: ((له‌ منه‌وه‌… له‌ سلێمانییه‌وه‌…))، له‌ هه‌ولێر ده‌گوترێ: ((له‌ منڕا… له‌ سلێمانیڕا…)).
  • له‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ تێناگه‌م: ((له ‌سه‌ر ده‌رگایه))، له‌ پاڕسته‌ و شاڕسته‌ی: ((ئێستا له‌ سه‌ر ده‌رگایه‌‌، ئه‌و ژنه‌ ماوه‌یه‌كه‌ پیشه‌ی دانیشتنی سه‌ر ده‌رگایه.‌)). ل197 نازانم مه‌به‌ستی چییه‌؟ ئایا ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ هه‌ڵه‌ نییه‌؟ من زانیومه‌ ده‌گوترێ: ((له‌ پێش ده‌رگایه‌… پیشه‌ی دانیشتنی پێش ده‌رگایه‌)). مه‌به‌ستی له‌سه‌ر ده‌رگا، ئایا دانیشتنی سه‌ر كۆسپه‌یه‌؟ له‌لای من روون نییه‌. ده‌شێ من ئاگام له‌م جۆره گوته‌ و ده‌ربڕینه‌‌ نه‌بێ و به‌ هه‌ڵه‌دا چووبم.
  • له‌ وشه‌ی ((له‌مه‌چێترانه))‌ تێناگه‌م و نازانم مه‌به‌ستی چییه‌؟ ئایا مه‌به‌ستی له‌مه‌باشتره‌یه‌یه‌؟ تۆ بڵێی هه‌ڵه‌ی چاپ نه‌بێ؟ ل 59
  • وای ده‌بینم، كه‌ كه‌ریم كاكه‌ – ماده‌م ڕۆمان ده‌نووسێ – پتر بایه‌خ به‌ لایه‌نی ڕۆشنبیریی ده‌روونناسیی بدا؛ ئه‌م بواره‌ بۆ ڕۆماننووس و نووسینی ڕۆمان یه‌كجار پێویست و گرنگه‌. ئه‌مه‌ بۆ هه‌موو نووسه‌رێك و هه‌موو ڕۆماننووسێك ڕاسته‌.
  • ڕۆمان (ئه‌ده‌ب) زاده‌ی خه‌یاڵه‌. ئه‌م ڕۆمانه‌ی كه‌ریم كاكه‌ش تژییه‌ له‌ خه‌یاڵی ئه‌ده‌بی دانسقه‌ و جوان. هه‌ر خۆی له‌ خۆیه‌وه‌ خه‌یاڵی وێناكردنی پێڵاو به‌ كۆتر و سمۆره‌، خه‌یاڵێكی فانتازی ئه‌ده‌بی شیرینی جوانه‌. ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌ده‌ب له‌ خه‌یاڵ دابڕی و داماڵی، له‌ ئه‌ده‌ب بوون ده‌كه‌وێ و هیچ مافێكی به‌سه‌ر ئه‌ده‌به‌وه‌ نامێنێ. ئه‌ده‌ب واته‌ داهێنان، داهێنانیش له‌ ڕێی خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌ نه‌بێ هه‌رگیز به‌دی نایێ. له‌مه‌وه‌ ئه‌و ئه‌ده‌به‌ی (ڕۆمانه‌ی) له‌ خه‌یاڵ هه‌ژاره‌، ئه‌ده‌بێكی كرچ و كاڵ و هه‌ژاریشه‌.
  • دانی پێدا ده‌نێم، ئێستاش له‌ پاش دوو جار خوێندنه‌وه‌، به‌ ته‌واوی سه‌ره‌ده‌ریم له‌ واتای (تیمه‌ی) ئه‌م ڕۆمانه‌ نه‌كرد و له‌ مه‌راقی تێگه‌یشتنی خۆی هێشتمیه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ی وای كرد ئه‌م ڕۆمانه‌ بخوێنمه‌وه‌ و لێی به‌رده‌وام بم، شێواز و زمانی ده‌ربڕینه‌كه‌ی بوو (واته ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌ و‌ ڕۆحه‌ ئیستاتیكییه‌كه‌ی). هه‌ڵبه‌ت ئاڵۆزی و ته‌ماندنی واتاكه‌شی (به‌ هۆی ته‌كنیكی ناته‌قلیدی شێوازی گێڕانه‌وه‌كه‌ی)، به‌ده‌ر نییه‌ له‌م هۆكارانه‌.
  • به‌ڵام ئێستا، كه‌ كردمه‌ سێ جار خوێندنه‌وه‌، باشتر له‌ گوتاری پشت په‌رده‌ی شێوازی گێڕانه‌وه‌ی ڕۆمانه‌كه تێگه‌یشتم.
  • من كه‌ سێ جار بتوانم كتێبێك بخوێنمه‌وه‌، واته -‌ له‌ گۆشه‌نیگای خۆمه‌وه‌ – ئه‌و كتێبه‌ كتێبێكی باشه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر باش نه‌بێ و چێژبه‌خش نه‌بێ، چۆن ده‌توانم و حه‌وسه‌ڵه‌م هه‌یه‌، كه‌ سێ جاران له‌سه‌ر یه‌ك بیخوێنمه‌وه‌؟ بۆیه‌ ده‌ڵێم ده‌ست خۆش كاریم كاكه‌ بۆ ڕۆمانه‌ جوانه‌كه‌ت.

ژێده‌ر: كه‌ریم كاكه‌، زه‌یتوونستان به‌ پێڵاوی پیرۆزه‌وه‌ / ڕۆمان، چاپی یه‌كه‌م – 2021

به‌ختیار محه‌مه‌د




من قودسی خیانه‌تم.. به‌ختیار محه‌مه‌د

من حه‌زم له‌ چای
به‌ڕه‌نگی خیانه‌ته‌
له‌ قاوه‌ی تاڵی خیانه‌ت
له‌ پێكی شه‌رابی
خه‌ستی خیانه‌ت.
من حه‌زم له‌ سه‌فه‌ری
درێژی خیانه‌ته‌
له‌ وڵاتی تاریكستانی خیانه‌ت
له‌ كیشوه‌ری دوور و
نه‌دۆزراوه‌ی خیانه‌ت.
من هه‌ر له‌ ساواییه‌وه‌
حه‌زم له‌ شیری
مه‌مكی دایكی خیانه‌ته‌
باوكم ڕاستی كرد: ‌
من سه‌گشیر و حه‌رامزاده‌ و شیرحه‌رامم.


من هه‌تاوێكم
له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی خیانه‌ت هه‌ڵدێم
مانگێكم
تریفه‌ی خیانه‌ت
به‌سه‌ر خۆمدا
په‌خش ده‌كه‌م.
من شۆڕشم: شۆڕشی خیانه‌ت.
من ئاسمانێكم
پڕم له‌ ئه‌ستێره‌ی خیانه‌ت
من شه‌قامێكم
پڕم له‌ هه‌نگاوی خیانه‌ت
من ڕووبارم
له‌ دۆڵی خیانه‌تدا
من به‌فرم
له‌سه‌ر دوندی خیانه‌تدا
من عه‌شقم
له‌ناو دڵێكی خائیندا
من ماچم
له‌سه‌ر لێوێكی خائیندا
من فرمێسكم
له‌ناو چاوێكی خائیندا
من وشه‌م
له‌سه‌ر زمانێكی خائیندا
من ئایه‌تم
له‌ناو مه‌سحه‌فی پیرۆزی
خیانه‌تدا
من په‌یامبه‌ری
خوای خیانه‌تم
من دره‌ختێكم
له‌ باخچه‌یه‌كی خائیندا
گوڵێكم
عاشقی هه‌نگێكی خائینم
من كتێبێكم
پڕم له‌ خیانه‌تی
خوێندنه‌وه‌
من قه‌ڵه‌مێكم
پڕم له‌ چیرۆكی خیانه‌ت
كه‌س هێنده‌ی من
مێژووی خیانه‌تی خۆشناوێ


من شارێكم
پڕم له‌ شه‌قام و له‌ كۆڵان و
له‌ گه‌ڕه‌كی خائین.
من كه‌لـله‌ سه‌رێكم
پڕم له‌ خانه‌ی خیانه‌ت
من حه‌زم له‌ لیباسی خیانه‌ته‌
له‌ پێڵاوی خائینیش
من حه‌زم له‌ ڤێللای خیانه‌ته‌
له‌ كوخی شه‌ره‌فیش
من حه‌زم له‌ مه‌زره‌عه‌ی خیانه‌ته‌
له‌ دارستانی سووتاوی ئه‌خلاقیش
من حه‌زم له‌ ئه‌سپه‌ شێی خیانه‌ته‌ و
له‌ گوێدرێژی نامووسیش.


ئه‌فسووس!
من له‌وه‌ته‌ی هه‌م‌،
مێژووم
قودسی خیانه‌ته،‌
كه‌ی ئازادی ده‌كه‌ن
ئه‌ی جه‌نگاوه‌رانی شه‌ره‌ف؟
من له‌وه‌ته‌ی هه‌م‌،
مێژووم
دڵی مه‌زنی خیانه‌ته،‌
كه‌ی به‌ تیری نامووس
ده‌پپێكن
ئه‌ی جه‌نگاوه‌رانی شه‌ره‌ف؟
من له‌وه‌ته‌ی هه‌م‌،
مێژووم
باخچه‌ی خیانه‌ت و
به‌ندیخانه‌ی ئازادییه‌،
كه‌ی ده‌یڕووخێنن
ئه‌ی جه‌نگاوه‌رانی شه‌ره‌ف؟
من له‌وه‌ته‌ی هه‌م،
مێژووم
هه‌رده‌م مه‌یدانی‌ شه‌ڕی
دۆڕاوی براكوژییه‌، ‌‌
ده‌ كه‌ی نه‌فره‌تی لێ ده‌كه‌ن
ئه‌ی جه‌نگاوه‌رانی ئازادی و شه‌ره‌ف؟

به‌ختیار محه‌مه‌د




سێكس و عه‌شق.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ڕه‌نگه‌ هیچ له‌وه‌ خۆشتر نه‌بێ، كه‌ عه‌شق و سێكس پێكه‌وه‌ بێ. واته‌ تۆ كه‌سێكت خۆش بوێ، ئنجا سێكسی له‌گه‌ڵدا بكه‌ی. به‌نموونه‌: تامی سێكسی ژنه‌كه‌ت، كه‌ خۆشت ده‌وێ، زۆر جیاوازه‌ له‌وه‌ی، كه‌ خۆشت ناوێ. ڕاستییه‌كه‌ی سێكس به‌بێ عه‌شق ده‌بێته‌ سێكسێكی میكانیكی سارد و سڕ. ئه‌مه‌ كێشه‌ و موعاناتی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری پیاو و ژنی كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌یه‌. زۆربه‌ی پیاو و ژنه‌كان به‌ڕێكه‌وت هاوسه‌رگیریی ده‌كه‌ن، بۆیه‌ ده‌شێ به‌ڕێكه‌وت و‌ ده‌گمه‌نیش عه‌شقیان له‌ نێواندا چی ببێ؛ بۆیه‌ش كه‌متر سێكسی عاشقانه‌ ده‌كه‌ن؛ ‌تا ئێستا زۆربه‌ی تاكانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ (مه‌به‌ستم تاكانی سه‌ربه‌ جووته‌كانه‌) هه‌ر به‌ غه‌ریزه‌ و وه‌ك ئاژه‌ڵ ( به‌ ئامانجی زاوزێ) جووت ده‌بن، نه‌ك وه‌ك هونه‌ری مه‌زنی چێژی عه‌شق و سێكس. وه‌ك ده‌زانین یه‌كێك له‌ شته‌ هه‌ره‌ چێژبه‌خش و خۆشه‌كانی ژیانی سروشتیی مرۆڤ، سێكسه‌ (عه‌شقی سێكسانه‌یه‌‌)؛ لێ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ (له‌به‌ر هۆكاری دابونه‌ریت و ئایین) تاكانی له‌م چێژه‌ سروشتییه‌ مرۆییه‌ مه‌زنه‌ مه‌حروم و بێ به‌ش كردووه‌ (دیاره‌ من لێره‌ باسی تراژیدیای ته‌نیایی زۆره‌ملێش ناكه‌م، كه‌ له‌م یه‌ك دوو ده‌یه‌ی ڕابردوودا – له‌ سۆنگه‌ی كۆمه‌ڵێك فاكته‌ر و قه‌یرانه‌وه‌ – به‌سه‌ر بێوه‌پیاو و بێوه‌ژن و كچان و كوڕانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا سه‌پێندراوه‌). كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ تاكه‌كانی له‌ دوو شتی (پێداویستی) غه‌ریزیی سروشتی هه‌ره‌ گرنگ بێ به‌ش كردووه‌، كه‌ ئه‌وانیش سێكس و عه‌شقن. با به‌ ڕاستییه‌كه‌ی بڵێین: سێكسی عاشقانه‌ و عه‌شقی سێكسییه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م پێوه‌ندییه‌ هه‌رگیز‌ نایێته‌ دی، ئه‌گه‌ر ئازادییه‌كان بۆ تاك و له‌ كۆمه‌ڵگه‌شدا دابین و فه‌راهه‌م نه‌بن؛ واته‌ ئازادییه‌ كه‌سیی و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌كان…

به‌ختیار محه‌مه‌د




خێڵ و نه‌ته‌وه‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌لای تورك نه‌ته‌وه‌ پێش ئایینه‌. واته‌ ئایین ئامرازێكه‌ بۆ ئامانجه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی تورك (مه‌گه‌ر هه‌ر ته‌نیا ئه‌و حه‌فتا هه‌شتا ساڵه‌ی سه‌رده‌می كه‌مالیزمی لێ ببه‌یته‌ ده‌رێ؛ كه‌ لێره‌شدا وه‌ك ده‌زانین عه‌لمانیه‌تی شۆڤینی و فاشیست ئامرازه‌ بۆ ئامانجی به‌دیهێنانی شكۆی باڵای نه‌ته‌وه‌یی و ئامانجی به‌دیهێنانی پان تۆرانیزم)؛ كه‌چی كورد دێ نه‌ته‌وه‌ ده‌كاته‌ قوربانیی ئایین و قوربانیی ئایدیۆلۆژیای عه‌لمانی (ماركسیزم؛ هه‌ڵبه‌ت ماركسیزم به‌ شێوه‌ دۆگمایه‌كه‌ی). له‌مه‌وه‌یه‌، كه‌ به ‌درێژایی 100 – 200 ساڵی ڕابردوو، كورد نه‌یتوانیوه‌ ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی بۆ خۆی به‌ده‌ست بهێنێ و ده‌وڵه‌تی خۆی دامه‌زرێنێ. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌، كه‌ تا ئه‌م ساته‌وه‌خته‌ش خێڵ و ده‌سه‌ڵاتی خێڵ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا هه‌ژموونیان هه‌یه‌. تۆ بنۆڕه‌! چییه‌تی ده‌سه‌ڵاتی حزبانه‌ی پارتی و یه‌كیه‌تی چه‌ند خێڵه‌كین و چه‌ند له‌ ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی خێڵ ده‌چن (هه‌ڵبه‌ت به‌ فۆرمه‌ سته‌مكار و گه‌نده‌ڵه‌كه‌ی)!

نابێ له‌لاشمان سه‌یر بێ، كه‌ خێڵ و حزبی خێڵه‌كیی نه‌بنه‌ نۆكه‌ر و دارده‌ستی دوژمن و ده‌وڵه‌تانی داگیركه‌ر، چونكێ خێڵ نیشتمان ناناسێ، به‌ڵكو سه‌رۆك خێڵ و پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی داخراوی خێڵه‌كیی ده‌ناسێ. له‌لای خێڵ ده‌ڤه‌ر هه‌یه‌، نه‌ك نیشتمان. له‌لای خێڵ كرمانج و ئاغا هه‌یه‌، نه‌ك ڕابه‌ر و جه‌ماوه‌ر. له‌لای ئه‌و هێز هه‌یه‌، نه‌ك عه‌قڵ. هه‌ر بۆیه‌شه ئه‌و به‌ زمانی چه‌ك، نه‌ك عه‌قڵ و لۆژیك قسه‌ت له‌گه‌ڵدا ده‌كا. زمانی چه‌كی ئه‌ویش بۆ ئازادی و نیشتمان نییه‌، به‌ڵكو بۆ شه‌ڕی گه‌ڕه‌ك و شه‌ڕی خێڵه‌كییه‌. ڕاستییه‌كه‌ی خێڵ دژی هه‌موو ئازادییه‌كانه‌. خێڵ نه‌ك هه‌ر ئازادیت پێ نابه‌خشێ، به‌ڵكو تاكێكی كۆیله‌ش به‌رهه‌م ده‌هێنێ. تاكی كۆیله‌ش (كۆیله‌ی سه‌رۆك عه‌شیره‌ت و دابونه‌ریتی پیرۆزی عه‌شیره‌ت) ناتوانێ تاكێكی ئازاد و ئازدایخواز بێ. وه‌ك ده‌زانین ئازادیش له‌ هه‌موو بوارێكدا تاكی نه‌وباوی هۆشیاری ئازادیخوازی ده‌وێ. تاكێك درك به‌ هه‌موو سته‌مه‌كان بكا و ده‌سه‌ڵاته‌ سته‌مكاره‌كان بناسێ. تاكێك له‌ یه‌ك كاتدا هه‌موو شه‌ڕه‌كان بكا: شه‌ڕ بۆ ئازادی و بۆ دادپه‌ره‌وه‌ری و بۆ نه‌هێشتنی جیاوازی زۆری چینایه‌تی‌؛ شه‌ڕ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌دا هه‌موو مافه‌كانی پارێزراو بن… تاكێك، تاكه‌ خه‌می گه‌وره‌ی ئه‌وه‌ بێ، كه‌ دژی سته‌م بجه‌نگێ، تا مرۆڤ به‌ شكۆ و به‌ به‌خته‌وه‌ری بژی، نه‌ك به‌ ژێرده‌سته‌یی و كۆیله‌یی و به‌ نه‌داری و هه‌ژاریی بژی. تاكێك ئینتیمای بۆ مرۆڤایه‌تی هه‌یه‌، نه‌ك خێڵ و مه‌زهه‌ب و نه‌ته‌وه‌ و چین. تاكێك هه‌موو جیهان به‌ نیشتمانی خۆی ده‌زانێ، نه‌ك هه‌ر ته‌نها گوند و شار و وڵاته‌كه‌ی. تاكێك به‌ خۆڕسك زێدی خۆی و نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆی خۆش ده‌وێ، به‌ڵام ده‌مارگیر نییه‌ و ڕقی له‌وانی دیكه‌ نییه‌ و خۆی له‌وان به‌زیاتر نازانێ؛ تاكێك به‌ر له‌ هه‌ر شتێك مرۆڤ و ژیانی خۆش ده‌وێ، ژیان به‌ ناوه‌رۆكه‌ مرۆیی و سروشتییه‌كه‌ی.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئيمان و ویژدان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ویژدان له‌ ئایین (ئایدیۆلۆژیا) گرنگتره‌، ئه‌خلاقیش له‌ ئیمان گرنگتره‌؛ ئه‌گه‌ر ئایین و ئیمان، ئه‌خلاق و ویژدانیان له‌گه‌ڵدا نه‌بوو، ئه‌وا هیچ به‌هایه‌كی ئه‌وتۆی مرۆییان نامێنێ، وه‌ك كه‌ ئێستا له‌ ئایین و ئیمانی زۆربه‌ی موسڵماناندا ئه‌مه‌ به‌دی ده‌كه‌ین: ئایین هه‌یه‌، به‌ڵام هیچ ویژدان نییه‌؛ ئیمان هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌خلاقی مرۆیی زفته‌. هه‌ر بۆیه‌ش (وه‌ك فاكته‌رێكی سه‌ره‌كی) له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا، تاوان و دزی و درۆ زۆرن، وه‌لێ چاكه‌ و ڕاستگۆیی كه‌متر.

به‌دڵنیاییه‌وه‌، هه‌ر هه‌موو بكوژ و دز و ته‌ڵه‌كه‌بازه‌كان نوێژكه‌ر و ئیماندارن. زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری گه‌نده‌ڵه‌كانیش له‌ناو حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كاندا – خۆ ئه‌گه‌ر به‌ ڕووكه‌شیش بێ – نوێژكه‌ر و ئیماندارن. ئه‌وان دیندار و ئیماندارن (واته‌ خوانه‌ناس و مولحید نین)، وه‌لێ ویژدان و ئه‌خلاقیان نییه‌. هه‌ر بۆیه‌ش به‌ ئاسانی دزی ده‌كه‌ن و خه‌ڵك ده‌كوژن. ئه‌مه‌ عه‌قڵییه‌ت و تێگه‌یشتنی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری مه‌لاكانیشه‌: له‌لای ئه‌وانیش دین و ئیمان (واته‌ نوێژ و ڕۆژوو…) له‌ ویژدان و ئه‌خلاق به‌ واتا نوێیه‌ مرۆییه‌كه‌ی (مرۆڤدۆستی، لێبوورده‌یی، ژینگه‌دۆستی…) گرنگتره‌.

ئه‌م گوتاره‌ ناعه‌قڵانییه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی تاوانكاری دووڕووی به‌رهه‌م هێناوه‌: له‌لایه‌ك نوێژ ده‌كا و شه‌ڕ له‌سه‌ر چوونه‌ مزگه‌وت ده‌كا، له‌لایه‌كی دیكه‌ش تاوان ده‌كا و ڕقی له‌وی دیكه‌یه‌ و ژینگه‌ پیس ده‌كا… هه‌ر ئه‌مانه‌شن (هه‌ر ئه‌م گوتاره‌شه‌)، كه‌ ئه‌گه‌ر پاڵپشت و لایه‌نگریی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ سته‌مكاره‌ش نه‌بن، به‌ڵام بێده‌نگن له‌ ئاست سته‌م و تاوانه‌كانیدا. ڕاستییه‌كه‌ی مرۆڤی ئیمانداری موسڵمان ئه‌وه‌نده‌ كێشه‌ی له‌گه‌ڵ سته‌م (سته‌م به‌واتا هاوچه‌رخه‌كه‌ی، واته‌ سته‌می كۆمه‌ڵایه‌تی و نه‌ته‌وه‌یی و چینایه‌تی…) نییه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی، كه‌ كێشه‌ی له‌گه‌ڵ هه‌ردوو چه‌مكی ئیمان و كوفردا هه‌یه‌ (واته‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وه‌وه ته‌نها‌ كوفر سته‌مكاره‌؛ هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ گوتاری قورئانیشه. هه‌رده‌م قورئان دۆست و دوژمن له‌سه‌ر بنه‌مای ئیمان و كوفر، ئیسلامبوون و نائیسلامبوون هه‌ڵاوارده‌ و پۆلین ده‌كا)‌. هه‌ربۆیه‌شه‌ مرۆی ئایینداری موسڵمان، كه‌ ده‌بێته‌ ده‌سه‌ڵاتدار، هه‌ر زوو – به‌ ناوی كوفر و ئیمانه‌وه‌ – ده‌بێته‌ سته‌مكار و كافره‌كان (نه‌یاره‌كانی) له‌ناو ده‌با.

به‌ختیار محه‌مه‌د




بێده‌نگی.. به‌ختیار محه‌مه‌د

بێده‌نگی ئه‌و كاته‌ جوانه،‌
كه‌ وه‌ك به‌فر سپی بێ،
وه‌ك ته‌میش
به‌ ویقار و سه‌ركه‌ش بێ.
ئه‌و كاته‌ش شكۆمه‌نده‌،
كه‌ وه‌ك گابه‌رد
به‌ ڕه‌شه‌بای ده‌نگه ‌ده‌نگ
نه‌جووڵێ.
بێده‌نگی ئه‌و كاته‌ جوانه،‌
كه‌ هی ئازایی بێ، نه‌ك ترس
ئازاكان هێمنن
ترسنۆكه‌كان ده‌نگیان زۆر دێ
(پڕن له‌ قاڕوقیڕ و ده‌نگه‌ ده‌نگ).
بێده‌نگی ئه‌و كاته‌ جوانه‌،
كه‌ وه‌ك به‌رد
گۆمی مه‌ند ده‌شڵه‌قێنێ.
بێده‌نگی ئه‌و كاته‌ جوانه‌،
كه‌ وه‌ك زێڕ
له‌ كان ده‌رده‌هێندرێ.
وه‌ك ئه‌ڵماسیش
له‌ ناو مه‌جلیساندا
خۆی ده‌نوێنێ.
ناشیرینترین بێده‌نگیش
بێده‌نگییه‌ له‌ ئاست سته‌مدا.
هه‌موو ده‌نگێك جوانه‌،
كه‌ باسی ئاشتی ده‌كا.
هه‌موو ده‌نگێكیش جوانه‌،
كه‌ ده‌نگی جه‌نگ كپ ده‌كا.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ده‌مامك.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ڕاستی تاڵه‌، زۆر تاڵه‌؛ بۆیه‌ خه‌ڵك لێی ده‌ترسێن و لێی هه‌ڵدێن. ڕاستی شمشێره‌، ده‌مامك و درۆ له‌ت له‌ت ده‌كا. ئێمه‌ش (له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ته‌قلیدییه‌كاندا) چونكه‌ ناتوانین به‌ بێ ده‌مامك و به ‌بێ درۆ بین، بۆیه‌ لێی د‌ه‌ترسێین و له‌به‌ری هه‌ڵدێین.

به‌ قسه‌ خۆشه و‌ ئاسانه‌‌ باسی ڕاستی بكه‌یت و بڵێی ڕاستی و ڕاستگۆیی وه‌هان‌ و وه‌ها نین‌ و به‌ شان و باڵیاندا هه‌ڵبده‌ی؛ به‌ڵام به‌ كردار ڕاستگۆبین، ئه‌وا شتێكی یه‌كجار سه‌خته‌: شمشێره‌كه‌یه‌، كه‌ ده‌مامكه‌ ئه‌ستووره‌كه‌ت له‌ت له‌ت ده‌كا و ڕووی ڕاسته‌قینه‌ی خۆت بۆ به ‌ده‌رده‌خا. ئایا تۆ ده‌توانی خۆت بیت و ئه‌و ده‌مامكه‌ ئه‌ستووره‌ له‌مێژینه‌ و كۆنینه‌یه‌‌ له‌ خۆت دابماڵی، كه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ بۆی دروست كردووی و له‌ ڕوخساری كردووی و كه‌سایه‌تی ڕاسته‌قینه‌تی پێ شاردووه‌ته‌وه‌؟

ئه‌م ده‌مامكه‌ به‌ چه‌مكه‌ فرۆیدییه‌كه‌ی بریتییه‌ له‌ منی باڵا و له‌ به‌ها و داب و نه‌ریتی باوی كۆمه‌ڵگه‌، كه‌ پێمان ده‌ڵێ ئێمه‌ خۆمان نه‌بین، به‌ڵكو ئه‌وانی دیكه‌ بین. ڕاستییه‌كه‌ی ئێمه‌ هه‌م ده‌بێ خۆمان بین و هه‌م ئه‌وانی دیكه‌ش بین. ئازادی و ڕاستگۆیی من به‌ندن به‌م هاوكێشه‌یه‌وه‌: هاوكێشه‌ی داننان به‌ ئازادی و به‌ ڕێزگرتنه‌وه‌. من ڕێزی تۆ ده‌گرم و ئازادیت ده‌پارێزم، تۆش هه‌مان شت له‌گه‌ڵ مندا بكه‌؛ ئه‌مه‌ (ئه‌م هاوكێشه‌ ئاسانه‌ – قورسه)‌ به‌خته‌وه‌ری به‌ هه‌موومان ده‌به‌خشێ. ئه‌وساكه‌ش پێویست ناكا، كه‌ ئێمه‌ شت له‌ یه‌كدی بشارینه‌وه‌ و درۆ له‌گه‌ڵ یه‌كدیدا بكه‌ین و ده‌مامك بۆ یه‌ك به‌كار بهێنین و له‌ ده‌ركه‌وتنی كه‌سایه‌تی ڕاسته‌قینه‌ی خۆمان بترسێین. له‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی، كه‌ ئازادی (ئازادییه‌كانی) تێدا به‌رقه‌رار نییه‌، ده‌مامكه‌كانیش زۆر ده‌بن و ڕاستی و ڕاستگۆییش ئه‌سته‌م و ده‌گمه‌ن ده‌بن؛ ئه‌مه (ئه‌م دیارده‌یه، دیارده‌ی دووڕوویی و ده‌مامكداریی)‌ هه‌موو ئاستێكی ژیانی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گرێته‌وه‌: سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری، كارگێڕی، ڕۆشنبیریی… تاد.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئه‌ده‌ب خۆی جوانییه‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

گرنگ نییه‌ چه‌ند كتێبت هه‌یه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ چ ده‌نووسی و چۆن ده‌نووسی (له‌ ڕاستیدا له‌ دنیای نووسینیشدا وه‌ك زۆر شتی دیكه‌، چه‌ندایه‌تی و چۆنایه‌تی به‌یه‌كه‌وه‌ گرنگن). نووسین هزره‌ و شێوازه‌ (شێوازی ده‌ربڕین و گوتن). نووسین واتایه‌ به‌ زمانێكی كاریگه‌ری ڕاست و دروست (ڕاست و دروست له‌ ڕووی بنه‌مای ڕێزمانه‌وه‌). ئیستاتیكای نووسین (ئه‌ده‌ب و شیعر) له‌ شێوازی ده‌ربڕین و گێڕانه‌وه‌ (گوتن) دایه‌؛ به‌ڵام له‌ پشت ئیستاتیكادا هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ واتایه‌، كه‌ قسه‌ ده‌كا. واتا زمانی هه‌یه‌: زمانی گوتن و زمانی نووسین. ڕاستییه‌كه‌ی هه‌م واتا ده‌توانێ زمان جوان بكا، هه‌م زمانیش (شێوازیش) ده‌توانێ واتا كاریگه‌ر بكا. ئێمه‌ ناتوانین واتا ببینین، ئه‌گه‌ر زمان نه‌بینین (واته‌ زمان نه‌خوێنینه‌وه‌). وه‌زیفه‌ی زمان هه‌م گه‌یاندنه‌ (گه‌یاندنی ده‌لاله‌ت و واتا)، هه‌م ئیستاتیكایه‌ (به‌خشینی چێژی جوانی وشه‌ و ده‌ربڕین). ئه‌م حاڵه‌تانه‌ وه‌زیفه‌ی هه‌موو جۆره‌ نووسینێكه‌ و له‌ هه‌موو جۆره‌ نووسینێكدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بن؛ به‌ تایبه‌تی له‌ ئه‌ده‌ب و شیعردا. هیچ ئه‌ده‌بێك نییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئیستاتیكادا؛ ئه‌گه‌ر ئیستاتیكا له‌ ئه‌ده‌ب دابماڵی، ئه‌وا ئه‌ده‌بیش له‌ ئه‌ده‌ب ده‌كه‌وێ.

ئێمه‌ هیچ ئه‌ده‌ب و هیچ نووسینێك ناخوێنینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر چێژمان پێ نه‌به‌خشێ (پاشانیش كه‌ڵك و سوودی مه‌عریفی). هه‌ندێك جار ئیستاتیكا (چێژی ئیستاتیكی) له‌ ئه‌ده‌بدا به‌ پێش زه‌روره‌تی سوود و كه‌ڵك ده‌كه‌وێ و ئێمه‌ ته‌نها بۆ چێژ و به‌ پاڵنه‌ری چێژ ده‌قێكی ئه‌ده‌بی ده‌خوێنینه‌وه‌. لێره‌وه‌ هه‌ندێك جار ڕه‌گه‌زی ئیستاتیكا له‌ ئه‌ده‌بدا وه‌پێش ڕه‌گه‌زی واتای مه‌عریفی ده‌كه‌وێ؛ یان با بڵێین ئه‌م ڕه‌گه‌زه‌ له‌ ناو چێژی ڕه‌گه‌زی ئیستاتیكادا خۆی ده‌شارێته‌وه‌‌ و خوێنه‌ر به‌ ڕوونی نایبینێ و زۆر بایه‌خی پێ نادا. ڕاستییه‌كه‌ی له‌ پشت هه‌موو وشه‌یه‌كی جواندا، خه‌یاڵ و فیكرێكی جوانیش هه‌یه‌. لێره‌وه‌ واتای جوان، ڕۆحی هه‌موو ده‌قیكی جوانه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




هه‌ڵه‌ی ڕێكه‌وتی بوون.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ له ڕێكه‌وتی‌ بووندا هه‌یه‌؛ بوون خۆی هه‌ڵه‌یه‌: هه‌ڵه‌ی ژیان، هه‌ڵه‌ی خوڵقاندن. هه‌ڵه‌ی بوون له‌و هه‌موو ئاژاوه‌ و نادادپه‌روه‌ری و سته‌م و كوشت و بڕه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆیی و یاسا كوێره‌كانی سروشتدا به‌دی ده‌كرێ و به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ. ژیان خۆشه‌، به‌ڵام فانییه‌؛ بۆیه‌ هیچ به‌هایه‌كی ئه‌وتۆی نییه‌. مرۆڤی به‌هێز هه‌یه‌ و مرۆڤی بێ هێز هه‌یه‌. گیانله‌به‌ری به‌هێز هه‌یه‌ و گیانله‌به‌ری بێ هێز هه‌یه‌: ئه‌میان ئه‌ویان ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌ و ڕاو ده‌كا و ده‌كوژێ و ده‌خوا. ئایا ئه‌مه‌ گه‌وره‌ترین هه‌ڵه‌ی پرۆسه‌ی خوڵقاندنی بوونه‌وه‌ره‌ زیندووه‌كانی سروشت نییه؟ (لێره‌دا به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ سروشت خاوه‌ن و خوڵقێنه‌رێكی نییه‌، به‌ڵكو هه‌موو شتێك به‌ڕێكه‌وت به‌ڕێوه‌ ده‌چێ: به‌ڕێكه‌وتی ناهاوسه‌نگی هێز و ناهێز‌)، بۆیه‌ سروشت پڕه‌ له‌ ئاژاوه‌ و ژیان پڕه‌ له‌ تراژیدیا.

مرۆڤ هه‌میشه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئایینه‌وه‌ درۆ له‌گه‌ڵ بوونی خۆی ده‌كا: به‌ وه‌هم نه‌مریی بۆ خۆی داده‌تاشێ و هه‌موو شتێك به‌ ده‌سه‌ڵاتی خوا ده‌به‌خشێ. لێره‌شه‌وه‌ پاساو بۆ تراژیدیاكان ده‌هێنێته‌وه‌. ئه‌و پاساو ده‌هێنێته‌وه‌ و ده‌ڵێ هه‌موو شتێك له‌ ده‌سه‌ڵات و توانای خوادایه‌. واته‌ خوا به‌م شێوه‌یه‌ ژیانی دروست كردووه‌: گه‌وره‌ و بچووك و به‌هێز و بێ هێز هه‌یه، هه‌ژار و ده‌وڵه‌مه‌ند هه‌ن؛ هه‌موو شتێك به‌نده‌ به‌ قسمه‌ت و نسیبه‌وه‌. به‌واتای مرۆڤ كه‌موكووڕییه‌كانی بوون و ژیانی خۆی به‌ وه‌همی بوونی خوا پڕ و قه‌ره‌بوو ده‌كاته‌وه‌. هه‌زاران ساڵه‌ مرۆڤ خوا ده‌په‌رستێ، به‌ڵام هه‌رگیز نه‌یتوانیوه‌ تۆزقاڵێك دادی خوا بهێنێته‌ سه‌ر زه‌وی و ژیانی خۆی پێ خۆش و چاك بكا. تومه‌ز ئه‌م عه‌داله‌ته‌ عه‌داله‌تێكی وه‌همییه‌ و ته‌نیا له‌ جیهانی خه‌یاڵی میتافیزیكادا هه‌یه‌. كاره‌ساته‌ گه‌وره‌كه‌ش لێره‌دایه‌، كه به‌ناوی عه‌داله‌تی خواوه‌ تاوانی گه‌وره‌ گه‌وره‌ ئه‌نجام ده‌درێن. ئایا ئه‌مه‌ تراژیدیای گه‌وره‌ی بوون نییه‌؟ ئایا مرۆڤ خۆی هه‌میشه‌ جه‌خت له‌سه‌ر كه‌موكووڕیی بوون ناكاته‌وه‌؟ ئایا لێره‌ هه‌ڵه‌یه‌ك (سه‌هوویه‌ك) له‌ خوڵقاندنی ژیاندا نییه‌؟ ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ی، كه‌ به‌ڕێكه‌وت‌ له‌ناو یه‌كێك له‌ هه‌ساره‌كانی ئه‌م گه‌ردوونه‌دا ڕووی داوه (واته‌ هه‌ڵه‌یه‌ك كه‌ به‌ ئه‌نقه‌ست نه‌كراوه‌)‌. ئایا مه‌رگ خۆی گه‌وره‌ترین كه‌موكوڕیی و كێماسی بوون (ژیان) نییه‌؟ ئه‌ی ئه‌گه‌ر خۆی له‌ خۆیدا بوون كه‌موكوڕیی تێدا نییه‌، ئێمه‌ بۆ باسی عه‌ده‌م ده‌كه‌ین؟ واته‌ له‌ ئاست بووندا هێزی عه‌ده‌میش هه‌یه‌.

ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌گه‌ر جیهان (ژیان) خاوه‌نێكی (خوایه‌كی) هه‌بوایه‌، ئه‌وا به‌م شێوه‌یه‌ نه‌ده‌بوو. چۆن ده‌بێ خوا هه‌بێ و ناڕێكی و نادادپه‌روه‌ری و نایه‌كسانی و سته‌مێكی زۆر له‌ناو ژیانی مرۆڤایه‌تی و گیانله‌به‌ر و له‌ناو سیستم و یاساكانی سروشتدا هه‌بن؟ ئێمه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیشمان به‌ تیۆری بنه‌چه‌ی داروینیش هه‌بێ؛ واته‌ مانه‌وه‌ بۆ باشترینه‌كان بێ، به‌ڵام دیسان ئه‌مه‌ نادادپه‌روه‌ری و ناڕێكی نییه‌ له‌ یاساكانی سروشتدا (له‌ یاساكانی بووندا)؟ مرۆڤ هه‌یه‌ هه‌ر له‌ دایك ده‌بێ و تا ده‌شمرێ هه‌ر به‌ هه‌ژاری ده‌ژی و ده‌مرێ (یان هه‌ر به‌ زگماكی كه‌مئه‌ندامه‌ و تا ده‌شمرێ هه‌ر به‌ كه‌مئه‌ندامی ده‌مێنێته‌وه‌). ئه‌مه‌ چ حیكمه‌تێكی سروشتی و ئیلاهی تێدایه‌، جگه‌ له‌ هه‌ڵه‌ی یاساكانی بوون و ژیان و ژیار نه‌بێ؟ به‌ڵێ مرۆڤ بێ هووده‌ خه‌بات ده‌كا، تا ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ ڕاست بكاته‌وه‌:
سه‌رده‌مێك خوایه‌كانی داتاشی و له‌ڕێگه‌ی ئه‌فسانه‌كانه‌وه‌ ویستی بوونی دیاریكراوی خۆی تێپه‌ڕینێ و نه‌مری به‌ده‌ست بهێنێ (گه‌لگامێش)، به‌ڵام شكستی هێنا. ئه‌و له‌ ئاسماندا نوێنه‌ری (خواوه‌ندی) بۆ خۆی چێ كرد، تا فێڵ له‌ بوونی فانی خۆی بكا و بڵێ نه‌مری من ئا له‌وێدایه‌ ، لای خواوه‌نده‌كان، ئه‌وان خوڵقێنه‌ری منن و ئه‌وان له‌سه‌ر بنه‌مای چاكه‌ و خراپه‌م سزام ده‌ده‌ن و پاداشتم ده‌كه‌ن. بێ گومان پرسیاره‌ ئه‌به‌دییه‌كه‌ی ئه‌و ماقووڵه‌: كێ ئه‌وی دروست كردووه‌ و ئه‌و چۆن هاتووه‌ته‌ سه‌ر دنیا و ناو ئه‌م ژیانه‌وه‌ و مه‌رگ چییه‌ و مه‌رگ بۆ هه‌یه‌ و ئه‌ی پاش مه‌رگ بۆ كوێ ده‌چین و چیمان لێ به‌سه‌ر دێ و ئایا ماقووڵه‌ ژیان هه‌ر ئه‌و ماوه‌ كورته‌ بێ و پاشان هه‌موو شتێك كۆتایی پێ بێ و ببینه‌ عه‌ده‌م وه‌ك بڵێی هه‌رگیز نه‌بووبین و هیچ شتێك ڕووی نه‌دابێ؟ مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ قورسانه‌ بداته‌وه‌، به‌ناچاری ئایینی بۆخۆی چێ كرد، واته‌ سیستمی باوه‌ڕی خواناسیی و خواپه‌رستیی. ئه‌مه‌ هه‌وڵێكی سه‌ره‌كی ڕاستكردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی (سه‌هووی = ڕێكه‌وتی) بوونی ئه‌و بوو، وه‌ك كاره‌كته‌رێكی پێشكه‌وتووی په‌ره‌ستاندووی ژیر له‌سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌. هه‌ر كاتێك ئه‌م ئیمانه‌ له‌ مرۆڤ بستێنیه‌وه‌، ژیانی هیچ واتایه‌كی ئه‌وتۆی تێدا نامێنێ. كارل یۆنگ له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: ((نۆره‌ی هێما ئایینییه‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ واتا به‌ ژیانی مرۆ ده‌به‌خشن)).(1)

له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌شدا نیچه‌ گوتی: ((خوا مرد))، به‌ڵام خوا نامرێ، ماده‌م مه‌رگ (كێماسی = سه‌هوو) له‌ بوونی ئه‌ودا هه‌یه‌. مه‌رگ خوا به‌رهه‌م ده‌هێنێ، نه‌ك ژیان. خوا هێمای خه‌یاڵی ژیانه‌ (ژیانی هه‌تاهه‌تایی) له‌ناو واقیعی فۆبیای مه‌رگدا (عه‌ده‌مدا). بیرۆكه‌ی خوا ((درامای گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ژیان له‌پاش مه‌رگدا)).(2)

كه‌واته‌ خوا هێمای ئه‌به‌دیی ژیانه‌. هێمای ڕاستكردنه‌وه‌ی كێماسی بوونی مرۆ. خه‌سڵه‌تێكی مرۆ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ دڵی به‌و شتانه‌ خۆشه‌ و باوه‌ڕ به‌و شتانه‌ ده‌هێنێ، كه‌ به‌ چاو نایانبینێ (دیسان مرۆ لێره‌ جه‌خت له‌سه‌ر بوونی دیاریكراو و پڕ له‌ كێماسی خۆی ده‌كا).
به‌نموونه:‌ ئه‌و كه‌ ناتوانێ بڕوا به‌وه‌ بهێنێ گه‌ردوون ئه‌زه‌لییه‌ و هیچ كه‌سێك دروستی نه‌كردووه‌، دێ هێزێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی واقیعی گه‌ردوون، هێزێك، كه‌ نابینرێ و هه‌رگیز نه‌یبینیوه‌ بۆ خۆی داده‌تاشێ و ده‌یكاته‌ خاوه‌نی گه‌ردوون و به‌مه‌ش خۆی له‌و گرفته‌ ئاڵۆزه‌ ئه‌زه‌لییه‌ ڕزگار ده‌كا، كه‌ گه‌ردوون چۆن دروست بووه‌ و كێ دروستی كردووه‌؟ به‌ڕاستیش سه‌خته‌ (به‌تایبه‌تیش بۆ مرۆڤی به‌رایی) بڕوا به‌وه‌ بهێنین، كه‌ گه‌ردوون بۆخۆی و له‌خۆوه‌ دروست بووه‌؛ بۆیه‌ باشترین چاره‌ بۆ ئه‌م پرسه‌ بوونی هێزێكه،‌ كه‌ له‌ گه‌ردوون به‌ تواناتر و به‌ده‌رتره‌ و كه‌س نایبینێ (به‌تایبه‌تی ئه‌مه‌ له‌ ئایینه‌ یه‌كتاپه‌رسته‌كاندا به‌دی ده‌كه‌ین)، بۆیه‌ ده‌شێ باوه‌ڕی پێ بهێنین و دڵیشمان خۆش بكا و وه‌ڵام به‌ پرسیاره‌كانی بوونی دیاریكراو و پڕ له‌ كێماسیمان بداته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م هێزه‌ پرۆسه‌ی سه‌رهه‌ڵدان و په‌یدابوون و په‌ره‌ستاندنی شوناسی خوا و خواوه‌نده‌كانه‌ (باوه‌ڕ و ئیمانی ئایینه‌كانه‌). ئێمه‌ هه‌ر له‌ ژیانی ئاسایی ڕۆژانه‌شماندا فێڵ له‌ حه‌قیقه‌تی بوونی خۆمان ده‌كه‌ین: هه‌رگیز نامانه‌وێ ڕاستییه‌ ناخۆش و تاڵه‌كان به‌ چاوی خۆمان ببینین؛ هه‌ڵبه‌ت بیستن له‌ بینین سه‌لامه‌تتر و ئه‌هوه‌نتره‌.
به‌نموونه:‌ ئێمه‌ كه‌ به‌چاوی خۆمان خواردنێكی پیس له‌ چێشتخانه‌یه‌كدا ببینین، كه‌ له‌و‌ ساته‌وه‌خته‌دا خۆمان ده‌یخۆین و خۆمان له‌وێین، زۆر ئه‌سته‌متتر و كاریگه‌رتره‌، وه‌ك له‌وه‌ی، كه‌ پێمان بڵێن فڵانه‌ چێشتخانه‌ پیسه‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ش بینینی گه‌ردوونێكی بێ سنووری بێ خاوه‌نی مه‌زن ناخۆش و ئه‌سته‌مه‌، وه‌ك له‌وه‌ی بڵێین ئه‌م گه‌ردوونه‌ مه‌زنه‌ خاوه‌نێكی مه‌زنتری هه‌یه‌ و ئه‌و به‌رپرسیاره‌ له‌ هه‌موو شته‌كانی ناوی و به‌ چاویش نایبینین. له‌مه‌وه‌ چه‌مكی خوا وه‌ڵامێكی ناچاری فێڵاوییه‌ (به‌بێ ئه‌وه‌ی مرۆ مه‌به‌ستی بێ) بۆ پرسیاری بوونی گه‌ردوون و بوونی كێماسداری مرۆ خۆی. وه‌ڵامێكه‌ لۆژیكی تێدایه‌ و ماقووڵه‌.
ئه‌و وه‌ڵامه‌ی، كه‌ نه‌یتوانی كۆتایی به‌ ناكۆكی ناو ویستی مرۆ بهێنێ:
ڕاست و هه‌ڵه‌، چاكه‌ و خراپه‌… له‌مه‌وه‌ مرۆ له‌به‌رانبه‌ر خوادا كه‌سایه‌تی شه‌یتانی داهێنا، تا چاره‌سه‌رێكی درۆزنانه‌ بۆ ئه‌م ویسته‌ ناكۆك و دژكاره‌ی خۆی دابنێ. ئه‌م حاڵه‌ته‌ (دیارده‌یه‌) زۆر به‌ قووڵی و زۆر به‌ زه‌قی له‌ ویست و ویژدان و ڕۆحی كه‌سی ئیمانداردا به‌دی ده‌كرێ. لای كه‌سی ئیماندار بڕوا بوون به‌ خودا، به‌بێ بڕوا بوون به‌ شه‌یتان نابێ؛ ئه‌مه‌ش لووتكه‌ی به‌رجه‌سته‌كردنی ویستی ناكۆكی مرۆ به‌ده‌رده‌خا. بێ گومان شه‌رعیه‌تی بوونی خوا له‌ شه‌رعیه‌تی بوونی شه‌یتاندایه‌. هه‌رگیز ناشێ خوایه‌ك (هه‌ر هیچ نه‌بێ له‌ ئایینه‌ گه‌وره‌ یه‌كتاپه‌رسته‌كاندا) به‌بێ شه‌یتانێك (ئیبلیسێك) هه‌بێ. ڕاستییه‌كه‌ی خوا بۆ ئه‌وه‌ی خۆی پێناسه‌ بكا و خۆی به‌ ئێمه‌ بناسێنێ، ده‌بێ باسی شه‌یتان بكا و ئه‌م به‌ ئێمه‌ بناسێنێ. ئێمه‌ خوا ناناسین، ئه‌گه‌ر شه‌یتان نه‌بێ. له‌مه‌وه‌ چه‌مكی خوا و چه‌مكی شه‌یتان به‌رهه‌می پرۆسه‌ی په‌ره‌ستاندنی ویست و عه‌قڵی مرۆڤن‌ بۆ ڕاستكردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی (ڕێكه‌وتی) پڕ له‌ كه‌موكوڕی بوونی خۆی. واته‌ ئه‌و له‌ڕێی خواوه‌ ده‌یه‌وێ كه‌ماڵ به‌ بوونی فانی پڕ له‌ ناكۆكی خۆی ببه‌خشێ، ئه‌م كه‌ماڵه‌ش ده‌بێ جه‌نگ بێ دژ به‌ لایه‌نه‌ تاریكه‌كه‌ی (شه‌یتانییه‌كه‌ی) بوونی خۆی؛ ئه‌و لایه‌نه‌ی، كه‌ بریتییه‌ له‌ نائومێدی و دۆڕان و شكست و تووڕه‌بوون و جه‌نگ و چی حاڵه‌ت و دیارده‌ و به‌هایه‌ك هه‌یه‌، كه‌ ده‌ربڕین له‌ بوونی كه‌موكورتی دیاریكراوی ئه‌و ده‌كه‌ن. لێره‌شه‌وه‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ بۆ مرۆڤ (ئایینه‌كان) ژیانی ئه‌م دنیایه‌یان به‌ ویستی شه‌یتان به‌ستووه‌ته‌وه‌، كه‌چی دنیای ئه‌ولایان (میتافیزیك) به‌ خوا به‌ستووه‌ته‌وه‌. واته‌ دنیای فانی به‌شی سیفه‌ته‌كانی شه‌یتانه‌ و دنیای هه‌تاهه‌تاییش به‌شی سیفه‌ته‌كانی خواوه‌نده‌كانه‌.
به‌م شێوه‌یه‌ مرۆڤ واتای به‌ بوون و به‌ ژیانی خۆی به‌خشی. واته‌ وه‌ك یۆنگ ده‌ڵێ: ((ژیانی فیعلی مرۆڤ له‌ تێكه‌ڵانی لێكدژه‌كان پێك دێ، كه‌ هیچ چاره‌سه‌رێكیشی نییه‌: شه‌و و ڕۆژ، له‌دایك بوون و مردن، خۆشی و ناخۆشی، چاكه‌ و خراپه‌؛ به‌ڵكو دڵنیاش نین، كه‌ كامه‌یان به‌سه‌ر ئه‌وی دیكه‌یا‌ندا سه‌رده‌كه‌وێ؛ دڵنیاش نین، كه‌ ئاخۆ چاكه‌ خراپه‌ ده‌به‌زێنێ، یانیش خۆشی ئازار ده‌به‌زێنێ. ژیان گۆڕه‌پانی جه‌نگه. هه‌رده‌م وه‌ها بووه‌ و هه‌روه‌هاش ده‌مێنێته‌وه‌؛ ئه‌گه‌ر وه‌ها نه‌بێ، ئه‌وا بوون ده‌گاته‌ كۆتاییه‌كه‌ی)). (3) ‌

كه‌واته‌: ئایا مرۆڤ ده‌توانێ به‌ بێ خوا (ئایین) بژی، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م خوایه‌ خۆشی دروستكه‌ری بێ و خۆشی دروستی كردبێ؟

———————————————————-

په‌راوێز:

1، 2، 3 – كارل غ. يونغ, الانسان و رموزه (سيكولوجيا العقل الباطن), ت: عبدالكريم ناصيف, (دار التكوين – الطبعة الاولى 2012)، ص 106، 150، 104




من وا له‌ شیعر تێده‌گه‌م … به‌ختیار محه‌مه‌د

(شیعر ئاوێنه‌ی زمانه‌، كه‌ هه‌موو شته‌كان خۆیانی تێدا ده‌بینن. به‌ڵێ، شیعر ئاوێنه‌ی زمانه‌؛ یان با بڵێم: شیعر زمانێكی ئاوێنه‌ییه، كه‌ ده‌بێ هه‌موو شته‌كان خۆیانی تێدا ببینن!).

زۆر جار شیعرێك ده‌بینم (ده‌خوێنمه‌وه‌)، وشه‌ی جوانی له‌پاڵ یه‌كدا ڕیز كردووه‌ و ته‌نانه‌ت وێنه‌ی شیعریی جوانیشی تێدایه‌، به‌ڵام ماناكه‌ی (ناوه‌رۆكه‌كه‌ی) قووڵ، جوان و فره‌وان نییه‌؛ ئه‌مه‌ش بۆ خوێندنه‌وه‌ی بۆ خۆی به‌كێشم ناكا و ڕامناكێشێ. من بڕوای ته‌واوم له‌ شیعر و ئه‌ده‌بدا به‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ شێوه‌ و ناوه‌رۆك یه‌كتر ته‌واو ده‌كه‌ن و ده‌بێ پێ به‌ پێ له‌گه‌ڵ یه‌كدا هه‌نگاو بنێن و له‌ ئاستی یه‌كدا بن (بڕواشم به‌ شیعری شێوه‌گه‌را و فۆرمالیست نییه‌؛ به‌و واتایه‌ی، كه‌ من چێژیان لێ نابینم). به‌ڵێ، ئه‌وه‌ ده‌زانم، كه‌ مه‌رج نییه‌ ناوه‌رۆكێكی باش، سه‌د له‌ سه‌د ده‌بێ فۆرمێكی به‌رز و باشیشی هه‌بێ، به‌ڵام هیچ فۆرمێكی باش و جوان – ده‌توانم بڵێم – به ‌بێ ناوه‌رۆك و واتا و ده‌لاله‌تێكی ده‌وڵه‌مه‌ند و قووڵ نابێ (ڕاستییه‌كه‌ی فۆرم و ناوه‌رۆك ئاوێته‌ و ئاوێزانی یه‌كن و هه‌رگیز لێك جودا نابنه‌وه‌؛ له‌مه‌وه‌ فۆرم واتایه‌ و واتاش فۆرمه‌). له‌ ناو شیعر و ئه‌ده‌بدا هزر هه‌یه‌، وه‌ك میوزیك نین، كه‌ ته‌نها ڕۆحی چێژ بیانجووڵێنێ و ناخی خوێنه‌ر (بینه‌ر) بورووژێنن و ئاسووده‌ی بكه‌ن و هه‌ستی جوانیی پێ ببه‌خشن. ئه‌و شیعرانه‌ی ته‌نیا وه‌ك میوزیك – به‌ ئه‌بستراكت – له‌ خۆیان ده‌ڕوانن، زوو ده‌پووكێنه‌وه‌ و زوو ده‌مرن. شیعر ته‌نها ئیلهام نییه‌، به‌ڵكو فیكر و ڕۆشنبیرییشه‌. له‌پاڵ ئه‌مه‌شدا هه‌ستی به‌رزی جوانییه‌. به‌ڵێ شیعر له‌ جوانی و فیكر پێك دێ؛ له‌مه‌وه‌ ((شیعری بێگه‌رد)) – به‌لای منه‌وه‌ – جگه‌ له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی بێ واتا و بێ ناوه‌رۆك هیچ شتێكی دیكه‌ نییه‌.

به‌ كورتییه‌كه‌ی: زۆر ده‌ق ده‌بینم (ده‌خوێنمه‌وه‌) فۆرمێكی جوانی هه‌یه‌، به‌ڵام ڕۆحێكی مردووی له‌ پشته‌. ڕۆحێك، كه‌ هه‌ژاره‌ له‌ ڕه‌هه‌ندی واتاكان: واتای سیاسی، مێژوویی، ئه‌فسانه‌یی، ئایینیی، … تاد. شیعر، كه‌ توانی به‌رگی شیعر له‌به‌ر هه‌موو شتێكدا بكا، ئه‌وسا ده‌بێته‌ شیعری ڕاسته‌قینه‌. شیعر خۆی له‌ تخووبی هه‌موو به‌هاكانی ژیانی مرۆڤ ده‌دا، ده‌بێ وا بكا، به‌ڵام چۆن ده‌توانێ و چۆن پێی ده‌وێرێ، ئه‌مه‌ شتێكی دیكه‌یه‌. هه‌ر كاتێك شیعر له‌ چێوه‌ی یه‌ك واتادا خۆی قه‌تیس كرد، ئه‌و كاته‌ ده‌بێته‌ شیعرێكی بێ باڵ. شیعر به‌ ته‌نها زمان نییه‌، به‌ڵكو شیعر واتاشه‌ (ئه‌و واتایه‌ی، كه‌ زمان به‌ خه‌سڵه‌تی شیعریی به‌رجه‌سته‌ی ده‌كا). شیعر زمانی تایبه‌تی واتاكانه‌. ڕاسته‌ شیعر زمانی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌م زمانه به‌رهه‌می هه‌ست و ئاوه‌زی مرۆڤه‌. ئه‌و مرۆڤه‌ی به‌ر له‌ هه‌ر شتێك بوونه‌وه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. شاعیر به‌ر له ‌هه‌ر شتێك مرۆڤه‌، مرۆڤێكی تایبه‌تمه‌ند و هه‌ستیار. شاعیر ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ زمانێكی تایبه‌تی هه‌یه‌؛ زمانێكی تایبه‌ت به‌ خۆی، كه‌ هه‌ست و هزره‌كانی – له‌ قاڵبی جوانییه‌كی نموونه‌ییدا – پێ ده‌رده‌بڕێ. له‌مه‌وه‌ جوانیی له‌ داهێنانی شیعر و ئه‌ده‌ب دانابڕێ. شیعر ئه‌و زمانه‌یه‌، كه‌ هه‌موو كه‌سێك ناتوانێ قسه‌ی پێ بكا، جگه‌ له‌ شاعیر خۆی نه‌بێ. شیعر زمانی شاعیره‌. وه‌زیفه‌یه‌كی سه‌ره‌كی شیعر ئه‌وه‌یه‌، كه هه‌ستی باڵا و قووڵی جوانییمان پێ ببه‌خشێ؛ ئه‌مه‌ش شێوازی زمانی هۆنینه‌وه‌ی شیعره‌كه‌ ده‌سته‌به‌ری ده‌كا. زمانی شیعر چه‌ند ده‌وڵه‌مه‌ند بێ به ڕه‌گه‌زه‌كانی‌ خوازه‌ و هێما و وێنه‌، هێنده‌ش‌ شیعرێكی سه‌ركه‌وتوو و سه‌رنجڕاكێش ده‌بێ. ڕاستییه‌كه‌ی له‌م سه‌رده‌می قه‌یرانه‌ی شیعردا، شیعر ده‌بێ به‌ سه‌نگینی بنووسرێ، هه‌رگیز زمان و ده‌لاله‌تی خواوه‌ندانه‌ی خۆی له‌بیر نه‌كا. هه‌ڵبه‌ت شیعر زمانه‌، به‌ڵام كاتێك كه‌ خواوه‌ند (ئه‌پۆلۆ) قسه‌ ده‌كا؛ كاتێك كه‌ جوانی سروشت قسه‌ ده‌كا؛ كاتێك كه‌ خۆشی و ناخۆشی مرۆڤایه‌تی قسه‌ ده‌كه‌ن؛ كاتێك كه‌ تاكی شاعیر له‌جیاتی هه‌موومان و له‌جیاتی هه‌موو شتێك قسه‌ ده‌كا. به‌ڵێ شیعر زمانه‌، كاتێك زمان له‌ناو زماندا قسه‌ ده‌كا؛ ئه‌گه‌ر زمانی شیعر نه‌بێ ناتوانین وه‌سفی هه‌موو شتێك بكه‌ین. زمانی ئاسایی ناتوانێ به‌ جوانی و به‌ ته‌واوی وه‌سفی هه‌موو شتێك و هه‌موو هه‌ست و بیركردنه‌وه‌یه‌كمان له‌ به‌رانبه‌ر دیارده‌ و شتته‌كاندا بۆ بكا، بۆیه‌ لێره‌ زمانی شیعر (ئه‌ده‌ب) وه‌ك فریادڕه‌سێك دێ و لێمان قووت ده‌بێته‌وه‌ و یارمه‌تی ئه‌م كه‌موكووڕییه‌ و ده‌سته‌پاچه‌ییه‌مان ده‌دا (ڕاستییه‌كه‌ی زمانی شیعر هه‌ر به‌ زمانی سوریالیه‌تی خه‌ون ده‌چێ، كه‌ به ‌ته‌واوی سنووری نامومكینی زمانی به‌زاندووه‌. واته‌ له‌دایكبوونی زمانی شیعر ئه‌و ساته‌وه‌ختانه‌یه‌، كه‌ زمان خه‌ون به‌ بوونی نائاسایی خۆیه‌وه‌ ده‌بینێ و ده‌یه‌وێ سنووری مومكینی واقیعی خۆی ببه‌زێنێ). له‌مه‌وه‌ شیعر تا ئه‌ندازه‌یه‌كی یه‌كجار زۆر زمانی ئاسایی و زمانی واقیعی ژیانی مرۆڤی ده‌وڵه‌مه‌ند كردووه‌. ئه‌م زمانه‌ زمانێكه‌ چێژبه‌خشه‌. زمانێكه‌ – ده‌توانم بڵێم – گۆرانی و میوزیكیشی داهێناوه‌؛ بۆیه‌‌ شیعر نه‌بێ، كوا گۆرانی هه‌یه‌؟ شیعر نه‌بێ، كوا ئیستاتیكای زمان هه‌یه‌؟ شیعر نه‌بێ، كوا خه‌یاڵی جوانیی هه‌یه‌؟ شیعر، نه‌بێ كوا ئه‌ده‌ب هه‌یه‌؟… ڕاستییه‌كه‌ی سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی ئه‌ده‌ب شیعره،‌ نه‌ك په‌خشان. گه‌لگامێش و ئه‌لیاده‌ و ئۆدیسه‌ چیمان پێده‌ڵێن؟ ئه‌ی خۆ ده‌قه‌ ئایینییه‌كانیش هیچیان له‌ زمانی شیعر به‌ده‌ر نین! له‌مه‌وه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌مڕۆ شیعر له‌ پاشه‌كشه‌ و‌ قه‌یراندایه‌، به‌ڵام نابێ ئه‌م شكۆیه‌ و ئه‌م ئه‌سڵه‌ی خۆی له‌بیر بكا: شكۆ و ئه‌سڵی داهێنانی زمانی ئه‌ده‌ب و زمانی نووسین.

به‌ختیار محه‌مه‌د




په‌تای خیانه‌ت … به‌ختیار محه‌مه‌د

پێناچێ به‌درێژایی مێژوو، هیچ گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌كی بنده‌ست هێنده‌ی كورد كاره‌كته‌ری ناپاك و نۆكه‌ر و خۆفرۆشی هه‌بووبێ و به‌رهه‌م هێنابێ. زۆرجاریش ناپاكی گه‌وره‌ی‌ وای هه‌بووه‌، كه‌ پله‌ و پایه‌ و پۆستی بڵند و گه‌وره‌یان له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌ داگیركه‌ره‌كانی كورده‌وه‌ پێ دراوه‌. ئه‌وه‌تا – له‌ نوێترین نموونه‌دا – كه‌سێكی وه‌ك هاكان فیدان – كه‌ ده‌ڵێن كورده‌ – هه‌ستیارترین پۆستی له‌لایه‌ن حكومه‌تی ئاكه‌په‌ – كه‌ خۆی ئه‌ندامێكی ئه‌م حزبه‌یه‌ – پێ دراوه‌: پۆستی سه‌رۆكی ده‌زگای هه‌واڵگری میت؛ ئه‌مه‌ شتێكی نموونه‌ییه‌، كه‌ سه‌رۆكی ده‌وڵه‌تێكی داگیركه‌ر له‌ توركێك زیاتر متمانه‌ به‌ كوردێك بكا و به‌رپرسیاره‌تی ده‌زگایه‌كی وا هه‌ستیاری پێ ببه‌خشێ و پێ ڕابسپێرێ.

بێ گومان ئه‌مه‌ پاداشتكردنی كوردێكه‌، كه‌ خۆی ده‌كاته‌ تورك. واته‌ پاداشتی به‌ توركبوونه‌. ئه‌مه‌ پاداشتی نكوڵیكردنه‌ له‌ شوناسی كوردبوون، كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستی تورك باشترین پاداشتی بۆ ئه‌م جۆره‌ له‌ نكوڵیكردنه‌ی‌ شوناسی نه‌ته‌وه‌یی كه‌سێكی وه‌ك هاكان فیدان داناوه‌، ئه‌ویش به‌خشینی پۆستێكی باڵای ده‌زگایه‌كی گرنگ و هه‌ستیاری وه‌ك ده‌زگای میته‌‌. لێره‌ ده‌وڵه‌تی تورك له ‌ڕێگه‌ی ئه‌م پاداشته‌وه‌، وه‌ك نامه‌ و په‌یامێك ده‌یه‌وێ به‌ هه‌موو كوردێك بڵێ: ئه‌گه‌ر هه‌مووتان وه‌ك هاكان بن، ئه‌وا ده‌شێ خه‌ڵات و پاداشتی باش وه‌رگرن! هه‌ڵبه‌ت ئه‌م پاداشت و خه‌ڵاته‌ سه‌د له‌ سه‌د له‌ خزمه‌تی تۆرانیزم و ده‌وڵه‌تی تورك ده‌بێ، واته‌ كاره‌كته‌ری خۆفرۆش ده‌بێ ببێته‌ تورك – ئیخوانیی، ئینجا خه‌ڵاته‌كه‌ی له‌لایه‌ن ئه‌ردۆگان و ده‌وڵه‌تی توركه‌وه‌ پێ ده‌به‌خشرێ. ئه‌مه‌ مه‌رجێكی سه‌ره‌كی ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ری فاشیستی توركه‌. ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ هه‌ر به‌وه‌ ڕازی نابێ، كه‌ تۆ جاشی بیت و چه‌كی بۆ هه‌ڵگریت و سیخوڕی بۆ بكه‌یت، به‌ڵكو ده‌بێ واز له‌ زمان و ناسنامه‌ی كوردبوونی خۆشت بهێنی، چونكه‌ له‌لایه‌ن ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ ڕه‌گه‌زپه‌رسته‌وه‌ شتێك نییه‌ به‌ناوی كورده‌وه‌، به‌ڵكو ته‌نها تورك و پان تۆرانیزم هه‌یه‌. ڕێك هاكان فیدان ئه‌م مه‌رجه‌ گرنگه‌ی به‌زیاده‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی تورك و ئه‌ردۆگان و پارتی ئاكه‌په‌ جێ به‌ جێ كردووه‌، بۆیه‌ ئه‌ویش له‌ هه‌موو كه‌سێك زیاتر متمانه‌ی پێی هه‌یه‌ و خۆشی ده‌وێ و پۆستێكی وا هه‌ستیاری وه‌ك سه‌رۆكی ده‌زگای میتی پێ به‌خشیوه‌. ئه‌ردۆگان لێره‌ دوو په‌یامی هه‌یه‌، یان با بڵێین به‌ به‌ردێك دوو چۆله‌كه‌ ده‌كوژێ: له‌لایه‌ك هاكانی كردووه‌ته‌ تورك، له‌لایه‌كی دیكه‌ش له‌ هه‌ستیارترین پۆستی باڵای ده‌وڵه‌تدا شه‌ڕی كوردی (گه‌ریلای) پێ ده‌كا. ئا ئه‌مه‌ نرخی هه‌موو خیانه‌تێكه‌: به‌خشینی پاداشت و خه‌ڵات له‌ به‌رانبه‌ر نكوڵیكردن له‌ ناسنامه‌ و سیخوڕی و نۆكه‌ری و جاشایه‌تی. تورك (ئاكه‌په‌) به‌م شێوه‌یه‌ش مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندامه‌ كورده‌كانی ناو خۆی ده‌كا و هه‌ر به‌م چاوه‌ش‌ سه‌یریان ده‌كا. چه‌ندین جار ئه‌ردۆگان له‌به‌رده‌م هه‌موویان نكوڵی له‌ دۆز و كێشه‌ی كورد كردووه‌ و هێما ڕۆشنبیرییه‌كانی كوردی له‌ناو بردووه‌، به‌ڵام هیچ یه‌كێك له‌م ئه‌ندامه‌ كوردانه‌ی ئاكه‌په فززه‌ و‌ نقه‌یان لێوه‌ نه‌هاتووه‌، ئا ئه‌مه‌ ئه‌و جاشایه‌تی و خیانه‌ته‌ نموونه‌ییه‌یه‌، كه‌ ئه‌ردۆگان و ده‌وڵه‌تی تورك له‌ هه‌موو تاكێكی كوردیان ده‌وێ. لێره‌ش ده‌زانین و تێده‌گه‌ین، كه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی تورك و ئاكه‌په‌ و ئه‌ردۆگان هێنده‌ دوژمنی په‌كه‌كه‌ن و هێنده‌ ڕقیان لێیه‌تی و به‌ڕاده‌ی شێتبوون و هیستریا شه‌ڕی ئه‌م بزاڤه‌ شۆڕشگێڕه‌ ئازادیخوازه‌ی گه‌لی كورد ده‌كه‌ن و هێنده‌ لێی ده‌ترسێن و لێی تۆقیون، چونكه‌ ئه‌و هێمای (نوێنه‌ری) ده‌نگی گه‌لێكه‌، كه‌ ده‌وڵه‌تی تورك خه‌ریك بوو بیخنكێنێ و له‌ناوی ببا، به‌ڵام په‌كه‌كه‌ بووه‌ فریادڕه‌سی ڕزگاركردنی ژیانی ئه‌م گه‌له له‌ باكووری داگیركراوی وڵاته‌كه‌یدا‌. به‌ڵێ، په‌كه‌كه‌ هێمای (فاكته‌ری) مانه‌وه‌ و زیندوویی بوونی كورده‌ له‌ هه‌مبه‌ر ده‌وڵه‌تی تۆرانیزمی كه‌مالیزمی ئه‌ردۆگانیزمی فاشیزمی ڕه‌گه‌زپه‌رستی تورك؛ نه‌ك هه‌ر له‌ باكوور، به‌ڵكو – ده‌توانم بڵێم – له‌ هه‌موو پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستانیش.

شایانی باسه، كه‌‌ بڵێین: محه‌مه‌د فاتیح زیاش سه‌ده‌یه‌ك به‌ر له‌ ئه‌مرۆ (1876 – 1924) ، كه‌ خۆی كوردێكی خه‌ڵكی ئامه‌ده‌ و بیریار و كۆمه‌ڵناس و شاعیرێك بووه‌، نكوڵی له‌ شوناشی كوردبوونی خۆی ده‌كا و ده‌بێته‌ فه‌یله‌سوفێكی فیكری پان تۆرانیزم و نه‌ته‌وه‌ی تورك به‌ سوپه‌رمان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا، كه‌مال ئه‌تاتوركیش ئه‌م تیۆره‌ی ئه‌و ده‌كاته‌ بنه‌مای ئایدیۆلۆژیا نه‌ته‌وه‌ییه‌ ڕه‌گه‌زپه‌رست و شۆڤینییه‌كه‌ی خۆی… گه‌لۆ، ئایا ئه‌مه‌ خیانه‌تێكی نموونه‌ییی نییه‌، كه‌ كوردێك نكوڵی ته‌واو له‌ شوناسی نه‌ته‌وه‌یی كوردبوونی خۆی ده‌كا و ده‌بێته‌ فه‌یله‌سوف و بیریاری تۆرانیزم و كه‌مالیزم و نه‌ته‌وه‌ی تورك به‌ سوپه‌رمان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا و له‌ هه‌مان كاتیشدا نكوڵی له‌ بوونی نه‌ته‌وه‌ی خۆی ده‌كا؟ ئایا ئه‌مه‌ پێوه‌ندی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ كاره‌كته‌ری داگیركه‌ر، كاره‌كته‌ری داگیركراو ده‌كاته‌ عه‌ده‌م و له‌ناو ده‌سه‌ڵاتی بوونی خۆیدا ده‌یتوێنێته‌وه‌؟ واته‌ كاره‌كته‌ری داگیركراو له‌ئاست كاره‌كته‌ری داگیركه‌ردا هێنده‌ خۆی له‌لا كه‌م ده‌بێ، كه ده‌گاته‌ ئه‌و ڕاده‌یه‌ی‌ خۆی له‌ناو ئه‌ودا بتوێنێته‌وه‌ و نكوڵی له‌ بوونی شوناسی نه‌ته‌وه‌یی خۆی بكا؛ ئه‌مه‌ حه‌قیقه‌تی كه‌سایه‌تی هه‌موو خۆفرۆشه‌كانی وه‌ك محه‌مه‌د فاتیح و خه‌یری حه‌سه‌ن و هاكان فیدان و ده‌یان و سه‌دانی وه‌ك ئه‌وانن…

به‌ختیار محه‌مه‌د.




من كۆیله‌م … به‌ختیار محه‌مه‌د

من بووكی ئازادیم،
به‌ڵام سوڵتان وازم لێ ناهێنێ
هه‌موو شه‌وێ
منی له‌ كۆشكه‌كه‌ی خۆی ده‌وێ.
من فریشته‌ی ئازادیم،
به‌ڵام شمشێر هه‌رده‌م ڕاوم ده‌نێ
ده‌یه‌وێ بمكاته‌ كه‌نیزه‌ك
له‌ ڕه‌شماڵی دووره‌ بیابانێ.
من خاكی ئیمانم،
به‌ڵام هه‌رده‌م ئه‌نفال
وه‌ك گه‌رده‌لوولی بیابان وازم لێ ناهێنێ.
من له‌شكری قاره‌مانی خه‌لیفه‌م،
به‌ڵام هه‌میشه‌ له‌سه‌ر خاكی دزراوی خۆم
وه‌ك گوڵه‌گه‌نم
له‌ سێداره‌ ده‌درێم.
كه‌س هێنده‌ی من حه‌زی
له‌ ئازادی و له‌ به‌هه‌شت نییه‌،
به‌ڵام كه‌س هێنده‌ی منیش
كۆیله‌ و گوناحبار نییه‌.
من نه‌فره‌تلێكراوێكم له‌م جیهانه‌دا،
نه‌ له‌ زه‌وی و نه‌ له‌ ئاسماندا
جێم نییه‌.
من له‌ مێژوودا
به‌ په‌تی ئیمان خۆم خنكاند.
به‌م ده‌سته‌ پاكانه‌م
كه‌ پڕ بوون له‌ نوقڵی دوعا
خۆم خنكاند،
تا ئه‌وانی دیكه‌ بمنێژن و
منیش ببمه‌ لاشه‌یه‌كی بۆگه‌نی
ناو خاكه‌ دزراوه‌كه‌م.
ئێستا من: نه‌ خاكم هه‌یه،‌
نه‌ ئاو، نه‌ وڵات،
نه‌ ئازادی، نه‌ ئاڵا و نه‌ سنوور…
ئێستا من ته‌نها یه‌ك شتم هه‌یه‌:
چۆن بتوانم ببمه‌ باشترین په‌ناهه‌نده‌
له ئه‌وروپا و له‌‌ ڕۆژاوا

به‌ختیار محه‌مه‌د




ورده‌ بۆرژوا … بەختیار محەمەد

كه‌ ورده‌ بۆرژوا خه‌ریكی فه‌لسه‌فه‌ی سۆشیالیزم و كار و تیۆری خه‌باتی كرێكاریی ده‌بێ، ئیدی – زۆر جار- شاعیرانه‌ و ڕۆمانسیانه‌ له‌م چه‌مك و له‌م بزووتنه‌وانه‌ ده‌ڕوانێ. ئه‌و ئه‌وه‌نده‌ی له‌ناو پلانی خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌ی خۆیدا واقیعه‌كه‌ ده‌بینێ، ئه‌وه‌نده‌ خودی واقیعه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ خۆی نابینێ؛ بۆیه‌ش پتر خه‌ریكی چڕینی دروشم ده‌بێ، نه‌ك ئه‌نجام دانی پراكتیك و كار و‌ كرده‌وه‌.

به‌لای كه‌می له‌ دوو ده‌یه‌ی ڕابردوودا ئه‌مه‌ حه‌قیقه‌تی چه‌پی كۆمۆنیست و ڕادیكاڵ بووه‌ له‌ كوردستاندا. چه‌پێك، كه‌ پڕ‌ له‌ دروشم و دروشمبازی و له‌ خه‌یاڵی سیاسی ڕۆمانتیكانه بووه‌‌: له‌بیرمه‌ له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كان ئه‌م چه‌په‌ به‌ هه‌موو قه‌ناعه‌تی خۆی به‌ته‌مای دامه‌زراندنی حكومه‌تی كرێكاری بوو له‌ كوردستاندا؛ كه‌چی ته‌نیا سێ چوار ساڵ پاش ئه‌م خه‌ونه‌ (وه‌همه‌)، ئه‌م بزووتنه‌وه‌‌یه‌ مه‌یدانی خه‌باتی چۆڵ كرد و زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ئه‌ندامه‌كانی به‌ره‌ و ئه‌وروپا كۆچیان كرد، به‌بێ ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان هیچ پاساوێكی سیاسی كۆچكردنیان هه‌بێ؛ واته‌ هیچ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی ئه‌منیی و سیاسی جددیی ئه‌وتۆ له‌سه‌ر ژیانیان نه‌بوو‌ (له‌گه‌ڵ ڕێزی زۆرم بۆ هه‌موویان، به‌ تایبه‌تی هاوڕێ خۆشه‌ویسته‌كانم.
بێگومان كۆچ مافی هه‌موو كه‌سێكه‌ و هه‌موو كه‌سێك مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ و بۆخۆی ئازاده‌، كه‌ بیه‌وێ چۆن بژی و حه‌زبكا له‌ كوێ بژی. دیاره‌ من لێره‌ قسه‌م له‌سه‌ر تاكی كۆچبه‌ر نییه‌، به‌ڵكو قسه‌م له‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌یه‌كی كۆچبه‌ره‌، كه‌ بۆ هه‌نده‌ران كۆچ ده‌كا).(1) ئێستا له‌ كوردستاندا به‌ ده‌گمه‌ن ئه‌ندامه‌كانی ئه‌م بزاڤه‌ ده‌بینی؛ كه‌چی هێشتا له‌ ئه‌وروپادا هه‌ندێكیان هه‌ر خه‌ریكی دروشمبازی و خه‌ونی سیاسی ڕۆمانتیكین به‌ خه‌باتی چینی كرێكار و به‌ دنیای سۆشیالیزم (هه‌ندێكیشیان له‌ناو ژیانێكی خۆشگوزه‌راندا دووڕووانه‌ خه‌ریكی موزایه‌ده‌ی ئایدیۆلۆژی و سیاسین و له‌وێوه‌ قسه‌ی گه‌وره‌ گه‌وره‌ به‌ ئێمه‌ ده‌فرۆشن. ئه‌مانه‌ له‌مێژه‌ و له‌ واقیعدا، هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ی، كه‌ كوردستانیان به‌جێ هێشت، به‌ فیعلی وازیان له‌ هه‌موو شتێك هێنا، به‌ڵام هه‌میشه‌ له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا باسی چینی كرێكار و سۆشیالیزم و بزاوتی چه‌پ ده‌كه‌ن، تا به‌ ئێمه‌ بڵێن، كه‌ ئه‌وان خاوه‌ن پره‌نسیپن و هێشتا وه‌لائیان بۆ ماركسیزم و بۆ چه‌پ ماوه).‌ (2)

ڕاستییه‌كه‌ی – ئه‌وه‌ی من له‌بیرم مابێ و لێی تێبگه‌م – پاشه‌كشه‌ی چه‌پ (چه‌پی ڕادیكاڵی كۆمۆنیزمی كرێكاری)، هه‌ر له‌گه‌ڵ كشانه‌وه‌ی ئیداره‌ی به‌عس و له‌ دوای خۆپیشاندنه‌كانی دژ به‌م ڕژێمه‌ له‌ ساڵی 1991دا ده‌ستی پێكرد: نه‌مانی به‌عس واته‌ نه‌مانی ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ش بوو، كه‌ له‌ خۆپیشاندانه‌كانی دژ به‌م ڕژێمه‌ به‌گه‌ڵ ئه‌م چه‌په‌ ده‌كه‌وتن، كه‌ ئه‌و سه‌ر‌قافڵه‌ی ڕێكخستن و سازدانی ئه‌م خۆپیشاندانانه‌ بوو (ڕاستییه‌كه‌ی تا سه‌ره‌تای شه‌ڕی ناوخۆش ئه‌م بزاڤه‌ ده‌یتوانی پێشه‌نگایه‌تی ناڕه‌زایی و خۆپیشاندانه‌كانی دژ به‌ شه‌ڕ بكا؛ چونكه‌ خه‌ڵك پتر دژی ده‌سه‌ڵاتی به‌عس بوو، نه‌ك ده‌سه‌ڵاتی ناسیۆنالیستی كورد، واته‌ ده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌كیه‌تی؛ له‌مه‌شه‌وه‌ به‌گه‌ڵ ئه‌م خۆپیشاندانانه‌ ده‌كه‌وتن). له‌مه‌ به‌دواوه ئیدی‌ به‌رنامه‌ و دروشمه‌ ناواقیعی و خه‌یاڵییه‌كانی ئه‌م چه‌په‌ باشتر وه‌ده‌ركه‌وتن: هه‌رگیز نه‌یتوانی خوێندنه‌وه‌یه‌كی سیاسی واقیعی و عه‌قڵانیی بۆ ئه‌و كاته‌ی واقیعی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و چینایه‌تی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ بكا (ئێستاش كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وسا له‌ڕووی بنه‌مای سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیرییه‌وه‌ جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆی نییه‌: هه‌مان هێزه‌ سیاسییه‌ سه‌ره‌كییه‌ ناسیۆنالیسته‌ ته‌قلیدییه‌كان باڵاده‌ستن و وڵات به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن؛ هه‌مان ئابووری بازرگانی مافیایی؛ هه‌مان پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی خێڵه‌كی ته‌قیلیدی، كه‌ ئایین زاخاویان ده‌دا…تاد).

ئێستا ده‌توانم بڵێم ئه‌م چه‌په‌ هیچ پێوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌وه‌ نه‌ماوه‌؛ كاتی خۆیشی ئه‌م چه‌په‌ هیچ پێوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی به‌ چینی كرێكاره‌وه‌ نه‌بوو، ئه‌و چینه‌ی، كه بێ هێز و‌ ناهۆشیار و ناڕێك و په‌رش و بڵاو بوو، هێشتا تاكه‌كانی ئه‌وه‌نده‌ی وه‌لائیان – به‌شێكی زۆریان – بۆ خێڵ و ئایین و حزبی ناسیۆنالیستی وه‌ك پارتی و یه‌كیه‌تی هه‌بوو، نیو ئه‌وه‌نده‌ ئینتیما و هاوسۆزیان بۆ هزری‌ ماركسیزم و بزاڤی سۆشیالیزم و خه‌باتی پرۆلیتاریایی نه‌بوو. كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، ئه‌م چه‌په‌ نه‌ ئێستا و نه‌ ئه‌وساش دان به‌م حه‌قیقه‌ته‌ مێژووییه‌ دانانێ و دانیشی پێدا نه‌ناوه‌. هه‌میشه‌ به‌ پێوه‌ری ئایدیۆلۆژیی خۆی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ واقیع و ڕاستییه‌ مێژووییه‌كاندا كردووه‌؛ ئه‌مه‌ش سه‌رچاوه‌ی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی شكست و گه‌شه‌ نه‌سه‌ندنی ئه‌م چه‌په‌ ڕادیكاڵه‌ ورده‌ بۆرژوا خه‌یاڵی و ڕۆمانتیكییه‌ بووه‌. پێشده‌چێ ئێستا به‌شێكی زۆر له‌ ئه‌ندام و لایه‌نگرانی جارانی باوه‌ڕیان به‌ میتۆدی كار و بیركردنه‌وه‌ی ئه‌م بزاڤه‌ نه‌مابێ، به‌تایبه‌تی كاتێك كه‌ ده‌چی كۆمه‌ڵگه‌ پێشكه‌وتووه‌كانی وه‌ك ئینگلستان و كه‌نه‌دا و جێرمه‌نستان ده‌بینی و به‌راوردی واقیعی سیاسی و چینه‌كی ئه‌م كۆمه‌ڵگانه‌ و كۆمه‌ڵگه‌كانی خۆمان ده‌كه‌ی، باشتر بۆت ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ تۆ چه‌پێكی له‌ چ یۆتۆپیایه‌كی كوشنده‌دا ده‌ژیت، مه‌گه‌ر هه‌ر سۆشیالیزمی یۆتۆپیایی سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌ وه‌ها خه‌یاڵپڵاو و ناواقیعی و كوشنده‌ بووبێ.

1- من هه‌رگیز موزایه‌ده‌ ناكه‌م: من به‌ش به‌حاڵی خۆم، كه تا ئێستا‌ سه‌فه‌ر و كۆچم نه‌كردووه‌، له‌به‌ر هۆیه‌كی تایبه‌ت به‌خۆم كۆچم نه‌كردووه‌؛ ئه‌گه‌رنا منیش ده‌شیا – له‌ ڕێگه‌ی UNـه‌وه‌ و له‌ ده‌یه‌ی نه‌وه‌دی سه‌ده‌ی ڕابردوودا – وه‌ك ئه‌و هاوڕێیانه‌ – به‌ ئیمتیازه‌وه‌ به‌ شوناسی كۆمۆنیستیی – كۆچم بكردبایه‌ و وڵاتێكی ئه‌وروپاییش یه‌كسه‌ر وه‌ری ده‌گرتم.

2- به ڕاشكاوی و به‌‌ دیاریكراوی و به‌بێ موجامه‌له‌ ده‌مه‌وێ بڵێم: ئه‌م قسانه‌م هه‌رگیزهاوڕێیانی وه‌ك جه‌مال كۆشش و نه‌وزاد مه‌دحه‌ت (گۆران) و هی دیكه‌ی هاوشێوه‌یان ناگرێته‌وه‌، كه‌ ئه‌وان ئێستاش وه‌ك ڕابردوو خه‌مخۆر و دڵسۆزی پره‌نسیپه‌كانی دادپه‌روه‌ری و یه‌كسانی و سۆشیالیزمن و له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ده‌ب و سیاسه‌تدا به‌رده‌وام كاری بۆ ده‌كه‌ن.

به‌ختیار محه‌مه‌د




سیسه‌م … به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌ بان سیسه‌مه‌كه‌
خه‌ون ده‌بینم به‌و‌ ژنه‌ی،
كه‌ ده‌مه‌وێ له‌گه‌ڵی بخه‌وم.
هیچ شتێك له‌م خه‌ونه‌
خۆشتر نییه‌:
له‌ژێر په‌تۆ و
له‌ناو كه‌ژاوه‌ی خه‌یاڵدا
هه‌موو شتێك
ڕوو ده‌دا:
ئێمه‌ به‌درێژایی شه‌و
وه‌ك دوو عاشق
جووت ده‌بین.
ژیان ده‌بێته‌ پێكێكی خه‌ست
له‌ شه‌رابی سووری سێكس و
له‌ شكۆی مه‌ستی پیاو و
له‌ شكۆی مه‌نده‌هۆشی ژندا.
خه‌ون (خه‌یاڵ)
پێم ده‌ڵێ: كه‌
ئازادی‌ مه‌حاڵ نییه‌.
من له‌ ئاسمانی خه‌وندا
خوای ئازادی ده‌ناسم و
له‌وێشدا خوای ئازادی
من ده‌ناسێ.
من له‌وێدا په‌ری عه‌شق و
گوناهی سپی هه‌موو ژنێك ده‌ناسم.
من له‌وێ ناترسم
نه‌ له‌ خوا و
نه‌ له‌ ڕه‌قیبه‌كانیش.
ژنه‌كه‌ له‌ خه‌ونمدا
ئه‌ڤیندارمه‌.
ئێمه‌ له‌ جیهانێكدا ده‌ژین،
كه‌ له‌ناو شكۆی ئازادی خه‌وندایه‌؛
بۆیه‌ له‌ ئه‌پۆلۆ و له‌ ڤینۆس ئه‌چین.
من ڕه‌نگی په‌مه‌یی خه‌ون و خه‌یاڵ
به‌ وێنه‌ی ته‌ڵخی كلاسیكی ژنه‌كه‌ ده‌به‌خشم،
تا هه‌موو ڕۆژێ
له‌ بان سیسه‌مه‌كه‌ و
له‌ناو ژووره‌ ئه‌شكه‌وتییه‌كه‌مدا
سێكسی ئه‌به‌دیی له‌گه‌ڵدا بكه‌م.
من له‌ خه‌ون و له‌ خه‌یاڵدا
ده‌توانم له‌گه‌ڵ
هه‌موو ژنێكدا بخه‌وم
ته‌نیا له‌سه‌ر هه‌وری سپی سیسه‌مێكیشدا.
ئێستا سیسه‌م و
خه‌ون و خه‌یاڵ
به‌شێكن له‌ بوونی دۆڕاوی من.


له‌بیرمه‌ ژنه‌كه‌ پێی گوتم:
ئه‌ی چه‌رچی و كۆنه‌فرۆشی عه‌شق
تۆ هه‌موو ته‌مه‌نت
له‌هه‌ڕاجخانه‌ی عه‌شقدا
ته‌واوكرد.

به‌ختیار محه‌مه‌د




سۆراخ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ناوت له‌ مانگ ده‌پرسم
ماڵیشت له‌ شه‌به‌قی سبه‌ینان.
گه‌ڕه‌كه‌كه‌ت له‌ باخچه‌كان ده‌پرسم،
شوێنی كاریشت له‌ شه‌قامه ‌خه‌مباره‌كان.
وه‌ك باڵنده‌
له‌ هێلانه‌ی نه‌وره‌سی عه‌شقت
ده‌گه‌ڕێم.
كۆچی من
له ‌نێوان
كیشوه‌ری بێده‌نگی و
دارستانی نیگاكانتدایه‌.
هه‌ڵكوڕمانیشم
له‌سه‌ر دره‌ختی بیابانی شه‌رمتدایه‌.
پێم بڵێ!
تۆ چ ناونیشانێكت هه‌یه‌؟
له‌ كێ بپرسم؟
له‌ خۆر و ئه‌ستێره‌كان؟
له‌ ڕووبار و شاخ و پێده‌شت؟
له‌ كێ بپرسم؟
له‌ هه‌ور و ته‌رزه‌ و باران؟
له‌و بروسكه‌یه‌ی ته‌ته‌ره‌
له‌نێوان زه‌وی و ئاسمان؟
له‌و فریشتانه‌ی ده‌رفه‌تیان نییه‌ و
هه‌میشه زكری خوا ده‌كه‌ن؟
له‌ كێ بپرسم ناونیشانی تۆ؟
تۆ له‌ كوێی؟
كه‌ وه‌ك گه‌لگامێش
ته‌نها و سه‌راسیمه‌
له‌ ئاوی قووڵی موحیبه‌تدا
به‌دوای گیای ناوی نه‌مرت ده‌گه‌ڕێم.
ئه‌ی گوڵی باخی موحیبه‌ت!
من بارانم پێیه‌،
لێزمه‌ بارانی به‌هاری عه‌شق.
من گه‌ڵام پێیه‌،
گه‌ڵا و گوڵ و چرۆی به‌هاری عه‌شق.
من شنه‌بام پێیه‌،
شنه‌بای فێنكی به‌هاری عه‌شق.
من كانی و ڕووبارم پێیه،‌
كانی و ڕووباری
به‌خوڕی به‌هاری عه‌شق.
تۆ له‌ كوێی؟
ئه‌ی خواوه‌ندی عه‌شقی من!
تۆ له‌ كوێی؟
ئه‌ی مه‌ریه‌می پاكیزه‌ی عه‌شقی من!
تۆ له‌ كوێی؟
ئه‌ی مه‌سیحی له‌ خاچدراوی عه‌شقی من!
تۆ له‌ كوێی؟
ئه‌ی یوسفی خیانه‌تلێكراوی عه‌شقی من!
تۆ له‌ كوێی؟
ئه‌ی قه‌دیسی شه‌هیدكراوی عه‌شقی من!
تۆ له‌ كوێی؟
ئه‌ی وڵاتی داگیركراوی عه‌شقی من!
تۆ له‌ كوێی؟…

به‌ختیار محه‌مه‌د




قورئان كه‌ خۆی ده‌سووتێنێ … به‌ختیار محه‌مه‌د

خۆ ئه‌وه‌نده‌ی قورئان به‌ده‌ستی موسڵمانان خۆیان سووتێندراوه‌، ئه‌وه‌نده‌ به‌ ده‌ستی خه‌ڵكی دیكه‌ نه‌سووتێندراوه‌. به‌نموونه‌: به‌عس 4000 هه‌زار گوند و 4000 هه‌زار مزگه‌وت و 4000 هه‌زار قورئانی سووتاند؛ هه‌ر به‌ناوی قورئانیشه‌وه‌ ئه‌نفالی كردین (ئه‌وه‌ باسی داعشیش ناكه‌م، كه‌ مزگه‌وته‌كانی ته‌قانده‌وه‌. باسی جه‌نگی سوریاش ناكه‌ین، كه‌ چۆن مزگه‌وت و قورئان بوونه‌ سووته‌مه‌نی ئاگری جه‌نگ.
باسی شیعه‌ و سوننه‌ش ناكه‌م، كه‌ مزگه‌وتی یه‌كدی ده‌ته‌قێننه‌وه‌؛ باسی مێژووش ناكه‌م، كه‌ له‌ شه‌ڕی نێوان موسڵماناندا چۆن مزگه‌وت و قورئان هه‌تككراون؛ من باسی ئه‌وه‌ش ناكه‌م، كه‌ سوپای معاویه‌ به‌ مه‌به‌ستی فریودانی سوپاكه‌ی عه‌لی، قورئانیان له‌ جه‌نگی سه‌فه‌یندا به‌ سه‌ری ڕ‌مه‌كانیان وه‌كرد. ئایا ئه‌مه‌ گه‌وره‌ترین سووكایه‌تی نییه‌ به‌ قورئان، كه‌ خه‌لیفه‌ی موسڵمانان پێی ده‌كا؟).

ئه‌ردۆگانی ئیخوانیش درێغی نه‌كردووه‌ له‌ سووتاندن و داگیركردنی گوند و شاری كوردی موسڵمان، كه‌ بێگومان هه‌مووان پڕن له‌ مزگه‌وت و قورئان…؛ كه‌واته‌ ئه‌و هه‌را و هۆریایه‌ چییه‌ بۆ سووتاندنی قورئانێك (كه‌ من به‌ته‌واوه‌تی دژیمه‌) له‌لایه‌ن توندڕه‌وێكی مه‌سیحییه‌وه‌، كه‌ پێده‌چێ له‌ بنه‌ڕه‌تدا وه‌ك كاردانه‌وه‌ ئه‌مه‌ی كردبێ: كاردانه‌وه‌ له‌ به‌رانبه‌ر تیرۆری ئیسلامییدا؟ ئه‌ی بۆ زۆربه‌ی موسڵمانان له‌ئاست تاوانه‌كانی ئێستای ئه‌ردۆگان له‌ به‌رانبه‌ر كورددا بێده‌نگن و ته‌نانه‌ت پشتگیریشی ده‌كه‌ن؟ بۆچی كاتی خۆی به‌عس چوار هه‌زار مزگه‌وتی له‌ كوردستان وێرانكرد، یه‌ك موسڵمان چییه‌ مته‌قی نه‌كرد و ده‌نگی لێوه‌ نه‌هات؟ نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌و سه‌رده‌مه‌ سه‌رله‌به‌ری جیهانی عه‌ره‌بی ئیسلامی (ئه‌وانه‌ی دژی میحوه‌ری ئێران بوون) پاڵپشتی به‌عس بوون.

موسڵمانان له‌سه‌ر سووتاندنی قورئانێك له‌ وڵاتی كافران (به‌ قه‌ولی خۆیان) دنیایان پڕ كردووه‌ له‌ هه‌را و زه‌نا و جۆش و خرۆشی سۆزی ئایینیی و به‌خشینی خه‌ڵات له‌ (21) وڵاتی ئیسلامییه‌وه‌ به‌و گه‌نجه‌ موسڵمانه‌ (پاڵه‌وانه‌ی؟!)، كه‌ هێرشی كرده‌ سه‌ر كابرای نه‌رویژی قورئانسووتێن؛ به‌ڵام ڕۆژێك ستایشی ئه‌و ئازادییه‌ ناكه‌ن، كه‌ ئه‌وان له‌ ئه‌وروپادا له‌ سایه‌یدا ده‌ژین و هه‌موو مافێكی سیاسی و ئایینیی خۆیانی تێدا دابین ده‌كه‌ن و جێبه‌جێ ده‌كه‌ن، كه‌ هه‌رگیز له‌ وڵاتانی خۆیاندا ئه‌و مافانه‌یان بۆ فه‌راهه‌م و دابین نه‌كراوه‌.

ئه‌وان ده‌بێ له‌ خۆیان بپرسن: كه‌ بۆ چوونه‌ته‌ ئه‌وروپا؟ لێره‌ ئه‌وان سپڵه‌ن، هیچ حیسابێك بۆ ئه‌و میواندارییه‌ی ئه‌وان (به‌ هه‌موو كه‌موكوڕیه‌كانییه‌وه‌) ناكه‌ن (ئا لێره‌دا مرۆڤی موسڵمان دووچاری دووڕووییه‌كی كوشنده‌ ده‌بێ)؛ ئه‌و به‌و په‌یام و خه‌یاڵه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌ ئایینییه‌ نه‌ستییه‌ ده‌چێته‌ ئه‌وروپا، كه‌ ئه‌و موسڵمانه‌ و ڕاستی ڕه‌ها له‌لای ئه‌وه‌؛ ئه‌ركه‌ له‌سه‌ریشی، كه‌ ئه‌وروپا بكاته‌ موسڵمان، بۆیه‌ هێشتا ئه‌و ئه‌وروپاییه‌كان (خاوه‌ن ماڵ و خانه‌خوێ) به‌ قه‌رزداری خۆی ده‌زانێ. له‌مه‌شه‌وه‌ بێ منه‌ته‌، كه‌ چۆنی بوێ بژی و هێشتا هه‌موو خه‌ڵكی (مه‌سیحی) ئه‌وروپا به‌ كافر و به‌ قه‌رزداری خۆی بزانێ؛ چونكه‌ ئه‌و خاوه‌نی دوایه‌مین ئایین و دوایه‌مین پێغه‌مبه‌ری ڕاسته‌. هیچ موسڵمانێك جارێك له‌ خۆی ناپرسێ، كه‌ بۆ له‌ وڵاته‌كه‌ی ئه‌ودا كه‌س ناتوانێ كڵێسه‌یه‌ك بكاته‌وه؟‌ به‌ڵكو ته‌نانه‌ت چی مه‌سیحی و ناموسڵمانیش هه‌ن ڕاده‌كه‌ن و وڵاته‌كه‌ی ئه‌و به‌جێ ده‌هێڵن (هه‌ڵبه‌ت به‌ برای موسڵمانی موجاهیدی وه‌ك مه‌لا كرێكاریشه‌وه‌)؛ به‌ڵام ئه‌وان به‌ ئاره‌زووی خۆیان و به‌وپه‌ڕی ئازادییه‌وه‌ ده‌توانن مزگه‌وتان (له‌ وڵاتی خانه‌خوێی كافراندا) دروست بكه‌ن و بكه‌نه‌وه‌…

كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌سێك خۆی به‌ ڕاستی ڕه‌ها بزانێ، نه‌ پرسیاران ده‌كا، نه‌ وه‌ڵامی پرسیارانیشی پێ ده‌درێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و پێویستی به‌ پرسیار و وه‌ڵام نییه‌ و خاوه‌نی ڕاستی ڕه‌هایه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ژیان له‌ناو دڵۆپێك ئاودایه‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د

نرخی ژیان، ته‌نانه‌ت له‌ دڵۆپێك ئاوی پاكی خواردنه‌وه‌دایه‌، كه‌واته‌ به‌فیڕۆی مه‌ده‌ (ته‌نانه‌ت دڵۆپێك ئاوی پیسیش هه‌مان ڕه‌هه‌ندی ژیانی هه‌یه‌)! ئه‌م ئاوه‌ هی ده‌سه‌ڵات نییه‌، هی تۆیه‌، ئه‌ی هاووڵاتی به‌ڕێز! كه‌واته‌ له‌ بێباكی و كه‌مته‌رخه‌می ده‌سه‌ڵاتداران بیپارێزه‌! ئه‌وان نیشتمان به‌ هی خۆیان نازانن، بۆیه‌ ده‌یدزن و دزی لێ ده‌كه‌ن. ئه‌م نیشتمانه‌ هی تۆیه‌، چونكه‌ دز نیشتمانی نییه‌ و دز ئه‌گه‌ر دز نه‌بێ، چۆن دزی له‌ ماڵی خۆی ده‌كا؟ (ده‌بێ بزانی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتداره‌ گه‌نده‌ڵه‌كان دز و نیشتمان فرۆشن). تۆ به‌ ده‌سه‌ڵاتداری دز و گه‌نده‌ڵ بڵێ: هۆ! ئه‌ی دز، ته‌واو چی دیكه‌ ئاو و سه‌روه‌ت و سامانی نیشتمانه‌كه‌م (ماڵه‌كه‌م) به‌فیڕۆ مه‌ده‌! ئه‌مه‌ سه‌روه‌ت و سامانی هه‌موومانه‌، هی هه‌موو مرۆڤه‌كانه‌، هی منداڵانمان و هه‌ر هه‌موو نه‌وه‌كانی داهاتوومانه‌؛ بۆیه‌ قبووڵمان نییه‌ چی دیكه‌ به‌ ئاره‌زووی خۆتان بیدزن و بۆ حه‌ز و ئاره‌زوو و به‌رژه‌وه‌ندی خۆتان وه‌یشێرن و به‌كاری بهێنن و ته‌خشان و په‌خشانی بكه‌ن.

ئه‌ی هاووڵاتی به‌ڕێز، گه‌وره‌ترین تاوان و هه‌ڵه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ تۆ له‌حه‌ژمه‌ت و له‌تاو ده‌سه‌ڵاتی نادادپه‌روه‌ر و دز و جه‌رده‌دا، كاردانه‌وه‌ی نابه‌جێی نه‌رێنی بنوێنی و ڕقت له‌ نیشتمانه‌كه‌ت بێت و بێ باكی و كه‌مته‌رخه‌می به‌رانبه‌ر به‌ سامانێكی گرنگی وه‌ك ئاو بنوێنی و له‌ عه‌كسی ده‌سه‌ڵاتی مشه‌خۆری گه‌نده‌ڵدا نرخ و به‌های نه‌زانی و به‌فیڕۆی بده‌ی (من ده‌زانم له‌ پێدان و دابه‌شكردنی ئاویشدا جیاوازی و بێدادییه‌كی یه‌كجار زۆر هه‌یه‌، كه‌ ده‌شێ تۆ و گه‌ڕه‌كه‌كه‌ی تۆ بێ ئاو بن). ئا ئه‌م ڕه‌فتاره‌ به‌دڵی ده‌سه‌ڵاتی دز و گه‌نده‌ڵه‌. ئه‌وان ده‌یانه‌وێ تۆش وه‌ك هاووڵاتی به‌وان بچی؛ ئه‌وان ده‌یانه‌وێ ڕۆحت گه‌نده‌ڵ كه‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ڕووی ماددییه‌وه وه‌ك ئه‌وان له‌ گه‌نده‌ڵیی سوودمه‌ند بیت. ئه‌و ئاوه‌ی تۆ به‌فیڕۆی ده‌ده‌ی، ئه‌و شه‌قام و ئه‌و باخچه‌یه‌ی تۆ پیسیان ده‌كه‌ی، ئه‌وه‌ موڵكی ڕاسته‌قینه‌ی تۆن، بۆیه‌ وه‌ك گلێنه‌ی چاوت بیانپارێزه‌ و خۆشت بوێن و ئاگات لێیان بێ.

گه‌نده‌ڵیی و سته‌م به‌ ڕه‌فتار و كاردانه‌وه‌ی پاسیڤ و نه‌رێنیی چاك نابن، به‌ڵكو به‌ هه‌ڵوه‌ستی ئه‌رێنی ڕه‌تكه‌ره‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌ ده‌گۆڕێن و چاره‌سه‌ر ده‌بن. تۆ نابێ بهێڵی ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكار و گه‌نده‌ڵ دووچاری نائومێدیی و بێهووده‌ییت بكه‌ن. نیشتمان هی تۆیه‌، تۆ خاوه‌نی ڕاسته‌قینه‌ی نیشتمانی، به‌ڵام ئه‌وان لێیان زه‌وت كردوویت و لێیان دزیویت؛ بۆیه‌ هه‌وڵ ده‌ لێیان وه‌ربگریته‌وه‌ و تا تۆ بتوانی به‌ باشی بیپارێزی و ژیانێكی خۆش و شایسته‌ تێیدا بژی. ئاخر گه‌لۆ، ئه‌گه‌ر دز نه‌بن ئه‌وا هه‌موومان ده‌توانین بێ جیاوازی به‌ خۆشی تێیدا بژین.

ئه‌فسووس سه‌رتاسه‌ری جیهان دزه‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتووه‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ نیشتمانی ئێمه‌ش دزه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتووه‌؛ ڕزگاربوونمان و ڕزگاركردنی نیشتمانه‌كه‌مان له‌ پرۆسه‌ی دژایه‌تیكردنی ئه‌واندایه‌، نه‌ك خۆ به‌ده‌سته‌وه‌دان، یان پاڵپشتیكردنیان. پێت وا نه‌بێ ئه‌وانه‌ی تا دوێنێ خه‌باتیان كردووه‌، ده‌بێ هه‌تا هه‌تایێ خاوه‌ن هه‌موو شتێك بن و ئه‌م وڵاته‌ش ببێته‌ موڵكی تاپۆكراوی ئه‌وان؛ ئه‌گه‌ر تۆ تا ئێستا هیچ سوودمه‌ند نیت، یانیش ویژدانی مرۆییت هه‌یه‌، ئه‌وا نابێ ڕازی بیت ببیت به‌ پاسه‌وانی دزه‌كان. هه‌ڵبه‌ت هه‌موو سته‌مكارێك دزه‌ و هه‌موو دزێكیش سته‌مكاره‌. ئایا تا كه‌ی دزه‌كان نه‌ناسین و به‌ پاساوی كوردایه‌تی، حزبایه‌تی‌، كه‌سایه‌تی… نازانم چی و چی لا‌یه‌نگر و پاڵپشتیان بین و درێژه‌ به‌ ته‌مه‌نی سته‌مكارانه‌یان بده‌ین؟

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئێره‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئێره‌ پڕه‌ له‌ شاعیری وشه‌فرۆشی درۆزن.
پڕه‌ له‌ سه‌ركرده‌ی درۆفرۆشی ده‌ماخسز.
ئێره‌ پڕه‌ له‌ مه‌لای جاهیلی شه‌ڕفرۆش.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و ڕۆژنامه‌نووسانه‌ی،
كه‌ له‌ قه‌فه‌سی ماڵی گه‌وره‌ی حزبدا
وه‌ك تووتی قسه‌ ده‌كه‌ن و ده‌خوێنن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و پزیشكانه‌ی،
كه‌ له‌ جه‌للاده‌كانی ناو به‌ندیخانه‌كان ده‌چن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و پارێزه‌رانه‌ی،
كه‌ گاڵته‌ به‌ دادپه‌روه‌ری ده‌كه‌ن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و سه‌ركردانه‌ی،
كه‌ وه‌ك بانكێك
ته‌ماشای نه‌خشه‌ی وڵاتیان ده‌كه‌ن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و قه‌یره‌كچ و قه‌یره‌كوڕانه‌ی،
كه‌ هه‌موو شه‌وێ ته‌رمی ناوگه‌ڵیان
به‌ تف ده‌شۆن و
سوپاس و حه‌مدی بێ پایانی خواش ده‌كه‌ن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و ژن و مێردانه‌ی،
كه‌ به‌شه‌و جووت ده‌بن و
به‌ڕۆژیش له‌گه‌ڵ یه‌ك به‌شه‌ڕ دێن.

ئێره‌! ئێره‌!
ئێره‌ پڕه‌ له‌و خوا په‌رستانه‌ی،
كه‌ به‌شه‌و گوێ له‌ وانه‌كانی شه‌یتان
ده‌گرن و
به‌ڕۆژیش باسی وانه‌كانی خوا ده‌كه‌ن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و خائینانه‌ی،
كه‌ له‌ ماڵی شووشه‌یی دۆلاردا ده‌خه‌ون.
پڕه‌ له‌و شۆڕشگێڕانه‌ش،
كه‌ له‌ ماڵی كارتۆنیی
حه‌سره‌تدا ده‌خه‌ون‌.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و عاشقانه‌ی،
كه زۆر ته‌نیان و
پڕه‌ له‌و ته‌نیایانه‌ش،
كه‌ زۆر عاشقن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و نووسه‌رانه‌ی،
كه‌ له‌ باوه‌شی گه‌رمی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌
تف له‌ ئازاره‌كانی گه‌ل ده‌كه‌ن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی،
كه‌ به‌رده‌وام نیكاح له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن و
داوای زۆرترین پاره‌ و ماره‌ییش ده‌كه‌ن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌ جرجی ئه‌و فه‌رمانبه‌رانه‌ی،
كه‌ له‌ پشیله‌كانی ده‌سه‌ڵات تۆقیون و ‌
هه‌رگیز ناشوێرن‌
له‌ كونی بچووكی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان‌
ده‌رچن و سه‌رده‌رێنن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و كۆڵانانه‌ی،
كه‌ پڕن له‌ زێی بچووك.
پڕه‌ له‌و باخانه‌ش،
كه‌ له‌ بێ ئاویدا ده‌خنكێن.

ئێره‌ پڕه‌ له‌و شه‌قامانه‌ی،
كه‌ یاسای ڕۆیشتنی تێدا نییه،‌
پڕه‌ له‌و پۆلیسانه‌ش
كه‌ به‌رده‌وام ژماره‌ی
ئۆتۆمبێله‌كان ده‌نووسن.

ئێره‌ ! ئێره‌!

ئێره‌ پڕه‌ له‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌ی،
كه‌ هه‌میشه‌ دۆ و دۆشاو
تێكه‌ڵ ده‌كه‌ن،
به‌ڵام خۆشیان نازانن،
كه – هه‌ندێك جار -‌
چی ده‌ڵێن و چی ناڵێن؟

به‌ختیار محه‌مه‌د




ماڵی بێ ماڵ … به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌ ماڵی خۆم بێ ماڵم
كێ ده‌ڵێ نیشتمان ماڵ نییه‌؟
له‌ ماڵی خۆم هه‌میشه‌ تاوانبارم
كێ ده‌ڵێ مرۆڤایه‌تی براله‌یه‌ و
پڕ له‌ تاوان نییه‌؟
له‌ ماڵی خۆم خواپه‌رستم
به‌ڵام هه‌رگیز خوا لێره‌ نییه‌:
فه‌تحم ده‌كه‌ن، فه‌تحی موبین!
له‌وه‌ته‌ی هه‌م
مێژووم فه‌تح ده‌كرێ و
برینی پڕ له‌ زوخاوی عروبه‌ و
عوسمانلی و سه‌فه‌ویم تێ ده‌كرێ.
له‌وه‌ته‌ی هه‌م
دایك و خوشه‌كه‌كانم كه‌نیزه‌كن
بۆ خه‌لیفه‌ و والی و سوڵتان.
هه‌موو دنیا
پشتم تێ ده‌كا
وه‌ك بڵێی من گه‌وره‌ترین
تاوانباری جیهان بم.
هه‌مووان له فریشته‌ی ئازادی من تۆقیون
هه‌مووان له‌ جوگرافیای له‌تكراوی من تۆقیون:
جوگرافیای من دوورگه‌یه‌كه‌ و
له‌سه‌ر ده‌ریای پڕ له‌ گێژاوی خوێنه‌.‌
لای زلهێزه‌كانیش من به‌چكه‌ ئاسكێكم،
كه‌ ده‌بێ ده‌رخواردی گورگه‌ برسییه‌كانی دۆستیان بدرێم.
ئاخ! له‌وه‌ته‌ی هه‌م
من گه‌لێكی ساده‌ی فریوخواردووم:
فریوی كه‌عبه‌ و سه‌رمایه‌ و
چه‌كوش و داس ده‌خۆم.
له‌وه‌ته‌ی هه‌م
من بۆ ژیان ده‌جه‌نگم،
به‌ڵام ڕوویه‌كم له‌ خیانه‌ته‌ و
ڕوویه‌كیشم له‌ شاخه.‌
هه‌ندێك جاریش
له‌سه‌ر مناره‌ی خه‌باتم
له‌ق له‌قی ده‌نووك سووری
ئازادی خۆم ده‌كوژم.
ئاخ!
ئه‌ی شۆڕشی ڕۆژئاوا،
تۆ برینێكی چه‌ند بزێوی
له‌ جه‌سته‌ی بۆگه‌نی ئه‌م جیهانه‌دا!
برینێك، كه‌ یاخی
له‌ لاشه‌ی تۆپیوی
سیاسه‌تی دنیادا.
ئه‌ی ڕۆژئاوا،
تۆ گۆرانی،
كاتێك تفه‌نگ بۆ ئازادی ده‌یڵێ.
تۆ لاوكی،
كاتێك خوێن بۆ عه‌شق ده‌یچرێ.
تۆ حه‌یرانی،
كاتێك خاك بۆ ئازادی ده‌یچرێ.
تۆ قه‌تاره‌ی،
كاتێك به‌رگریی بۆ شه‌ره‌ف ده‌یچرێ.
تۆ نه‌عره‌ته‌ی
كاتێك وه‌ك شێری بێشه‌ڵان
داگیركه‌ری تورك ده‌تۆقێنی.

به‌ختیار محه‌مه‌د




دوو شیعری بەختیار محەمەد… خۆزگەو ئاوات – ڤینۆس

خۆزگه‌ و ئاوات

حه‌زم لێ بوو
ئه‌ستێره‌یه‌ك بم
له‌ شه‌وی تاریكی
ئاسمانی قژتا هه‌ڵبێم.

حه‌زم لێ بوو
هه‌ورێكیش بام
بیابانی بێ ده‌نگیت
داپۆشم و ته‌ڕ كه‌م.

حه‌زم لێ بوو
شه‌قامێك بام
تا بۆنی عه‌تری
هه‌نگاوه‌كانت بكه‌م.

ئاخ! حه‌زم لێ بوو
كورسییه‌ك بام
تا وه‌ك عه‌رشێك
له‌ خزمه‌تی پادشای
سمتتدا بم.

حه‌زم لێ بوو
وشه‌یه‌ك بام
تا له‌ قاموسی خۆشه‌ویستی
زمانتا بم.

حه‌زم لێ بوو
بتپه‌رستێكیش بم
تا بتكه‌مه‌ په‌یكه‌ری خواژنێك
له‌ ماڵه‌كه‌مت دابنێم.

حه‌زم لێ بوو
ئاو بام
تا به‌ ڕێژنه‌ و
تنۆك تنۆك
به‌سه‌ر جه‌سته‌تدا
ڕژابام.

حه‌زم لێ بوو
تنۆكێك عاره‌ق بام
تا له‌سه‌ر گۆی مه‌مكه‌كانت
وه‌ستابام.

حه‌زم ده‌كرد
خۆر بام
تا له‌ زستانی ته‌نیاییدا
تینی گه‌رما بام.

حه‌زم ده‌كرد
بزه‌یه‌كیش بام
كه‌ له‌سه‌ر تابلۆی لێوتا
ده‌نه‌خشێ.


  • ڤینۆس *

ویستم له‌ خوا بپرسم
چۆنی خه‌ڵق كردووی؟
گوتت مه‌پرسه‌
ئه‌مه‌ سرڕی
مه‌زنی ئیلاهییه‌!

ویستم شتێك له‌سه‌ر
ئه‌هریمه‌نی ئه‌م چاوانه‌ت بڵێم
كه‌چی نووكی قه‌ڵه‌مم
له‌ زمانم یاخی بوو
گوتی گوناحه‌
تۆ باسی چی ده‌كه‌ی؟
چۆن ده‌توانی
وه‌سفی چاوی
خواوه‌ندان بكه‌ی؟

وه‌ك مناڵێكی هاریش
ویستم بێمه‌ ناو ده‌رگای
ماڵی چۆڵی دڵت
گوتت: داخراوه‌
كلیلم پێ نییه‌!

به‌ختیار محه‌مه‌د




فه‌رهاد پیرباڵ (1) … به‌ختیار محه‌مه‌د

فه‌رهاد پیرباڵ ئازاد كه‌ن! ئه‌و نه‌ كه‌سی كوشتووه‌، نه‌ دزی كردووه‌‌… به‌ڵێ ئه‌و كتێبی سوتاندووه (تاوانێكی گه‌وره‌یه‌، چونكه‌ ته‌نیا تاریكپه‌رستان و دیكتاتۆران ئه‌م تاوانه‌ ده‌كه‌ن)‌؛ به‌ڵام فه‌رهادێك، كه‌ عه‌شقی كتێبه‌ بۆ كتێب ده‌سووتێنێ؟ تۆ بڵێی بیه‌وێ تۆڵه‌ی ئازاری ژیانی خۆی له‌ كتێب بكاته‌وه‌؟ ئه‌ی له‌ هه‌ندێك پیاوی ده‌سه‌ڵات تووڕه‌یه‌؟… ده‌زانم، ئه‌و یاخییه‌كی خه‌یاڵپڵاو و وه‌همداره. نووسه‌ر و ڕۆشنبیرێكی یه‌كجار به‌توانایه‌: نووسه‌ر و ڕۆشنبیرێكی یاخی؛ وه‌لێ وه‌همپه‌رستێكی خراپ و عا‌شقێكی گه‌وره‌ی خۆده‌رخستن. ئا ئه‌مه‌ فه‌رهادی سه‌رگه‌ردان كرد! ئه‌و ده‌یه‌وێ نیچه‌ بێ؛ به‌ڵام ئایا ئه‌و به‌فیعلی نیچه‌ی كوردییه‌، یان ته‌نیا وه‌ك منداڵێك لاسایی ئه‌و ده‌كاته‌وه‌؟ به‌ڵام ئه‌و ده‌بێ بزانێ، نیچه‌ به‌رله‌وه‌ی جه‌سته‌یه‌كی یاخی بێ، فیكر و فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌گری یاخییه‌. ئه‌و بیریارێكی خوانه‌ناسیشه‌. ئه‌و یاخیبوون و بلیمه‌تیی شێتیان كرد، نه‌ك یاخیبوون و خۆنماییشكردن له‌ شه‌قامه‌كان. به‌ڵێ فه‌رهاد له‌ناو عه‌شقی شوهره‌تدا ده‌ژی. ئه‌و وه‌ك ڕه‌نگی تابلۆ سه‌رشێته‌كانی خۆی په‌رت كردووه‌ و نایه‌وێ كه‌س تێی بگا. وه‌ك ماڵه‌ مۆزه‌خانه‌كه‌یشی دڵی مۆزه‌خانه‌یی خۆی بۆ هه‌موو كه‌سێك ده‌كاته‌وه‌ (بۆ هه‌موو كه‌سێك، كه‌ وه‌ك ئه‌و سه‌رشێت و یاخی بن).

من نازانم ئه‌و خواپه‌رستێكی درۆزنه‌، یان ڕاستگۆیه،‌ كاتێك ده‌ڵێ: ((ئێستا تاكه‌ كتێبێك، كه‌ بتوانێ دنیا بگۆڕێ قورئانه‌ ))؟ (2) له‌ سیاسه‌تدا پراگماتیكییه‌، یانیش دیماگۆگییه‌؟ ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌و هه‌ندێك جار هه‌لپه‌رستانه‌ ده‌م له‌ پرسه‌ سیاسییه‌كان ده‌ژه‌نێ. ئه‌و سه‌رده‌مێك لایه‌نگریی حوكمی پاشایه‌تی ده‌كرد له‌ كوردستاندا، به‌ڵام كوا كوردستان ده‌وڵه‌تی هه‌یه‌، تا حوكمی پاشایه‌تی تێیدا به‌رقه‌رار و سه‌قامگیر بێ؟ ئه‌مه‌ دژكارییه‌: تۆ لیبراڵ بی و پاشاخوازیش بی؛ پیشكه‌وتنخواز بی و كۆنه‌په‌رستیش بی… فه‌رهاد په‌رتێكه‌ وه‌همی كوشنده‌ په‌رتیان كرد. ئه‌و عه‌شقی ئه‌وه‌یه‌ هه‌میشه‌ باسی بكرێ؛ وه‌لێ به‌لایه‌وه‌ گرنگ نییه‌ چۆن باسی ده‌كرێ. ئا ئه‌مه‌ كۆتاییه‌ تراژیدییه‌كه‌ی كه‌سایه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیریی فه‌رهاده‌! كۆتاییه‌ك ده‌شێ سه‌ره‌تای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ بێ و سه‌رله‌نوێ فه‌رهاد به‌خشش و داهێنانمان پێشكه‌ش بكا.

ئه‌و چیرۆكخوانێكی باشه‌. هه‌موومان حه‌زمان له‌ گێڕانه‌وه‌ی ڕووداو و چیرۆكه‌كانی ژیانی خۆی و پاڵه‌وانه‌كانیه‌تی. ئه‌و هه‌ندێ جار شیعری جوانیش ده‌نووسێ. شیعرێك له‌سه‌ر ((قوز)) ده‌نووسێ، تا بڵێی ناوازه‌ و ده‌گمه‌نه‌. فه‌رهاد ئازاد كه‌ن، با شیعر و گۆرانی و چیرۆكمان بۆ بڵێ! ئایا ئه‌و له‌ به‌ندیخانه‌ش هه‌ر فه‌رهاده‌ خه‌یاڵپڵاوه‌ یاخییه‌كه‌یه‌؟ ئایا له‌وێش خه‌ریكی كار و به‌خششی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و داهێنانه‌؟ ئایا له‌ ئاكامدا ئه‌و ده‌توانێ وه‌هم و خه‌ون و شێتایه‌تی و یاخی بوونی خۆیمان بۆ بكاته‌ ژانره‌كانی داهێنان و عه‌شقی ژیان و ژن ((قوز)) نه‌یكوژن و ئه‌مجاره‌ كۆتایی به‌ ژیانی پڕ له‌ كاره‌ساتباری خۆی نه‌هێنێ؟

به‌ڵێ ئه‌فسووس، ئه‌و وه‌هم كوشتوویه‌تی و خولیای زیاتر ناوبانگ و شوهره‌ت په‌یداكردن وێران و ویڵیان كردووه‌.‌

ئه‌و ڕاستیش ده‌كا، كه‌ ده‌ڵێ: ((ده‌بێ دادگاكانی كوردستان دادگایی بكرێن!)).

ده‌سا‌ ئه‌ی دادگا دیل و تاوانباره‌كانی كوردستان، فه‌رهاد ئازاد كه‌ن، با هه‌ولێری شه‌رمن جووڵه‌ی تێبكه‌وێ!

(1) من لێره‌ هه‌رگیز به‌رگریی له‌ ڕه‌فتاره‌ بێهووده‌ و سه‌رشێته‌كانی وه‌ك كتێب سووتاندن و شت شكاندنی فه‌رهاد ناكه‌م، به‌ڵام ده‌شێ له‌گه‌ڵ ئازار و موعاناتی ئه‌و وه‌ك مرۆڤێك هاوسۆز بین و وه‌ك ئه‌دیب و كه‌سایه‌تییه‌كی ڕۆشنبیریش خۆشمان بوێ. ئه‌مه‌ په‌رێزی ئه‌و پاك ناكاته‌وه‌ له‌ تاوانی كتێب سووتاندن، به‌ڵام ده‌شێ له‌ شوێنێكی دیكه‌ و به‌ شێوازێكی دیكه‌ سزا بدرێ، نه‌ك له‌ به‌ندیخانه‌. ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌و ده‌بێ یارمه‌تی بدرێ له‌و دۆخه‌ ئاڵۆز و شڵه‌ژاوه‌ی، كه‌ تێی كه‌وتووه‌. فه‌رهاد ئه‌دیب و نووسه‌ریكی به‌توانایه‌، پێویستمان به‌ به‌خشش و به‌رهه‌می ئه‌وه‌، نه‌ك ڕۆژ تا ئێواره‌ له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان وه‌ك شێت خۆی نماییش بكا. شتێكی دیكه‌ هه‌یه‌ فه‌رهاد نه‌ده‌بایه‌ خۆی بخاته‌ ناو ته‌ڵه‌ و ده‌سیسه‌ و مه‌عمه‌عه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی گه‌نده‌ڵیی حزبایه‌تییه‌وه‌، كه‌ ئێستا وا باجه‌كه‌ی به‌ قورسی ده‌دا.

(2) نازانم ته‌واو دڵنیا نیم ئه‌م وته‌یه‌م به‌ته‌واوی تۆمار كردووه‌،‌ یانیش به‌ شێوه‌یه‌كی دیكه‌یه‌؟

به‌ختیار محه‌مه‌د




په‌تای شیعر … به‌ختیار محه‌مه‌د

  • دوو حه‌فته‌یه‌ك به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ، كاك ئازاد عه‌بدولواحیدی سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری ڕامان به‌ ته‌له‌فۆن پێوه‌ندی پێوه‌ كردم، كه‌ من ماوه‌یه‌كه‌ بابه‌تیان (نووسینیان نه‌ك شیعر) بۆ نانێرم. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ئه‌و قسه‌ی له‌سه‌ر شیعر كرد (كه‌ منیش له‌مێژه‌ دوو ده‌قی شیعرییم بۆ ناردوون و تا ئێستا بڵاویان نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و پێشناچێ بڵاوی بكه‌نه‌وه‌؛ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجاریشمه‌ شیعر بۆ ڕامان بنێرم)؛ تێبینی و سه‌رنجی ڕاست و جوانی خۆی له‌سه‌ر بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای شیعر له‌ ژیانی ڕۆشنبیریی ئێمه‌دا بۆم باس كرد، كه‌ چۆن ئه‌وان له‌ گۆڤاره‌كه‌شیان موعاناتی تووشبوون به‌م په‌تایه‌یان هه‌یه‌؛ بێ گومان ئه‌و (منیش له‌گه‌ڵ ئه‌و) خۆی له‌ خۆیدا ڕه‌خنه‌ی له‌ شیعر نییه‌ وه‌ك ژانرێكی ئه‌ده‌بی (هه‌رچه‌نده‌ ئێستا ئه‌م ژانره‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهانیشدا گرفتی خۆی هه‌یه‌)، به‌ڵكو ڕه‌خنه‌ و سه‌رنجی ئه‌و له‌سه‌ر په‌تای میعری كوردییه‌.

منیش له‌ زووه‌وه‌ هه‌مان ڕای ئه‌وم هه‌یه‌: به‌ڕاستی بڵاوبوونه‌وه‌ی ترسناكی په‌تای میعر گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ و وای لێهاتووه‌، كه‌ بڵێین ئه‌م دیارده‌یه‌ ده‌لاله‌ت له‌ هیچ ناكا جگه‌ له‌ هه‌ژاری و بێ ده‌سه‌ڵاتی دنیای ڕۆشنبیریی ئێمه‌ نه‌بێ. واته‌ له‌م سه‌رده‌می پێشكه‌وتنی عه‌ولمه‌یه‌دا به‌ زمانی شیعر (میعر) نه‌بێ ناتوانێ بدوێ و بوونی مرۆیی (ئیستاتیكی و مه‌عریفی) ئێمه‌ ده‌رببڕێ.

  • چه‌ند ڕۆژێك به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ به‌ڕێكه‌وت دیتم، كه‌ له‌ كه‌ناڵی ته‌له‌ڤزیۆنی قه‌ڵات مه‌راسیمی پێشكه‌شكردنی كتێبی ده‌ شاعیر، كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان ده‌قێكی خۆی خوێنده‌وه‌ پێشكه‌شكرا: به‌ڕاستی گاڵته‌جاڕییه‌كی گه‌وره‌ بوو! جگه‌ له‌ ده‌قی یه‌كێكیان نه‌بێ، كه‌ ده‌قێك بوو هه‌ندێك به‌ وێنه‌ و زمانێكی تازه‌ و جیاواز نووسرابوو، هه‌موو ئه‌وانی دیكه‌ په‌تای كوشنده‌ی میعر بوون (خه‌ڵكێكی زۆریشی له‌ ڕۆشنبیرانی میعری بۆ داوه‌ت و بانگكرابوو)؛ ئه‌مه‌ش جارێكی دیكه‌ بۆمانی سه‌لماند، كه‌ چۆن له‌م ساڵانه‌ی دوایی له‌ هه‌موو وه‌ختێك زیاتر، دنیای ڕۆشنبیریی ئێمه‌ دووچاری ئه‌م په‌تایه‌ كوشنده‌یه‌ بووه‌. پێشده‌چێ زۆربه‌ی ئه‌و شاعیرانه‌ هه‌ر نه‌خوێننه‌وه‌، خۆ ئه‌گه‌ر كه‌ تا زۆرێكیش بخوێننه‌وه‌، ئه‌وا هه‌ر ته‌نیا شیعر و ده‌قی ئه‌ده‌بی ئاسان بخوێننه‌وه‌.
  • دوێنێ شاعیرێكی ناسراویش له‌ فه‌یسبووك وێنه‌ی كۆمه‌ڵێك كتێبی شیعریی هه‌ندێك شاعیری بڵاو كردبووه‌وه‌، كه‌ به‌دیاری پێشكه‌شیان كردووه‌، ئه‌ویش سوپاسی كردبوون…
  • شاعیر و ڕه‌خنه‌گرێكیش هه‌یه‌، ماوه‌یه‌كه‌ خه‌ریكی نووسینی كتیبێكه‌ له‌سه‌ر شیعری هه‌ندێك شاعیری هاوچه‌رخی كورد… ئه‌دی كوا چیرۆك؟ كوا شانۆنامه؟ كوا گوتاری ڕه‌خنه‌یی باش؟ كوا هزر و فه‌لسه‌فه‌ له‌ دنیای ڕۆشنبیریی ئێمه‌دا (هه‌ڵبه‌ت به‌ده‌ر له‌و‌ ده‌قه‌ كه‌مانه‌ی، كه‌ له‌م بواره‌دا هه‌ن و ‌به‌ده‌ر له‌و نووسه‌ره‌ ده‌گمه‌نانه‌ش، كه‌ له‌م بواره‌دا كار ده‌كه‌ن و ده‌نووسن)؟…
  • هاشم سه‌ڕاج، كه‌ شاعیرێكی ناسراوه‌ و خاوه‌ن ده‌قی جوانه‌، كه‌ خۆم كاتی خۆی له‌سه‌رم نووسیوه (بڕوانه‌ گۆڤاری ڕامان ژماره‌ 141)‌، ئێستا ڕۆژانه‌ له‌ فه‌یسبووك زۆر شیعری (ده‌قی) ناشیعر بڵاو ده‌كاته‌وه‌ و هیچ پێوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی زیندوویان به‌ زمان و گوتاری شیعره‌وه‌ نییه‌ (ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی، كه‌ جار جار ده‌قی شیعریی جوان بڵاو ده‌كاته‌وه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ ته‌نیا ئه‌م جۆره‌ ده‌قانه‌ بڵاو بكاته‌وه‌، نه‌ك ئه‌و زۆری و بۆرییه‌، كه‌ ده‌قه‌ باشه‌كانیشی لێ ون ده‌كا).
  • شیعره‌كانی سه‌باح ڕه‌نجده‌ر له‌ ئینشایه‌كی پڕ له‌ زه‌خره‌فه‌ی درێژدادڕ ده‌چن، كه‌ هیچ ڕۆحی واتایان تێدا نییه‌. ئه‌و گوایا شیعری بێگه‌رد ده‌نووسێ: ئایا شیعری بێگه‌رد واتای چییه‌؟ شیعری بێگه‌رد ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كه‌س نه‌زانێ ده‌ڵێی چی و بێ هیچ نیشانه‌یه‌كی خاڵبه‌ندییش هه‌ر ڕسته‌ و په‌یڤ و وشان بڕێسی و له‌ ئاكامدا به‌ناوی قه‌سیده‌وه‌، دوو سێ لاپه‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌یه‌كمان بۆ پڕ بكه‌یته‌وه‌ و نه‌ك هه‌ر هیچ ده‌لاله‌ت و واتایه‌كی مه‌عریفی قووڵمان پێ نابه‌خشێ، به‌ڵكو له‌ چێژی ئیستاتیكاش (كه‌ گوایا ئه‌م جۆره‌ شیعره‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ نووسراوه‌) بێ به‌شمان ده‌كا.

ئه‌مانه‌ شیعر له‌ پێناو میعردا ده‌نووسن؛ شیعر له‌ پێناو وێرانكردنی شیعر و ئه‌ده‌بدا ده‌نووسن… ڕاستییه‌كه‌ی شیعر له‌ ئه‌ده‌بی ئێمه‌دا وه‌ك ئه‌نفۆنزای باڵنده‌ی لێهاتووه‌، كه‌ هه‌موو ژیانی ڕۆشنبیرییمانی گرتووه‌ته‌وه‌.

بێ گومان ئه‌وه‌ خۆشم ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر شیعر و ده‌قی له‌م جۆر و له‌م بابه‌ته‌م نووسیبێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د.

22 / 3 / 2019




وڵاتی من … به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌ وڵاتی من
جاشه‌كان قاره‌مانن
قاره‌مانه‌كان دۆشداماون
شۆڕشگێڕه‌كان كرێچین
چه‌قۆكێشه‌كان وه‌زیرن.
له‌ وڵاتی من
گه‌مژه‌كان ڕووناكبیرن
ڕووناكبیره‌كان گه‌مژه‌ن.
له‌ وڵاتی من
حزب كه‌عبه‌یه‌ و
سه‌ركرده‌ش خوایه‌.
له‌ وڵاتی من
ئازادی له‌ مه‌یموون ده‌چێ
خه‌ڵك گاڵته‌ی پێ ده‌كه‌ن.
له‌ وڵاتی من
حه‌قیقه‌ت وه‌ك قه‌حپه‌
ئه‌گه‌ر نه‌كوژرێ
شاربه‌ده‌ر ده‌كرێ.
له‌ وڵاتی من
داگیركه‌ر دۆسته‌ و
دۆست دوژمن.
له‌ وڵاتی من
سه‌نگه‌ر گۆڕینه‌وه‌
وه‌ك په‌ڕینه‌وه‌یه‌ له‌ پردی جۆگه‌یێ.
له‌ وڵاتی من
هه‌موو درۆزنه‌كان
به‌هه‌شتیین و
هه‌موو ڕاستگۆكانیش
جه‌هه‌نه‌میی.
له‌ وڵاتی من
هیچ شتێك تامی نه‌ماوه‌
جگه‌ له‌ درۆكردن نه‌بێ:
شه‌ره‌ف له‌خاچ دراوه‌ و
بێ شه‌ره‌فییش ئیمپراتۆڕه‌.
له‌ وڵاتی من
مێگه‌لی ڕۆشنبیر
له‌ناو مێرگی گه‌نده‌ڵیدا ده‌له‌وه‌ڕێن و
له‌به‌رده‌م پادشاكان
بۆ شاباشی زۆر
قوونی قه‌ڵه‌مه‌كانیان
باده‌ده‌ن و
له‌به‌رده‌م سه‌رۆكیشدا
كڕنووش بۆ بتی پاره‌ ده‌به‌ن.
له‌ وڵاتی من
چێشتخانه‌ زانكۆیه‌ و
زانكۆكانیش سكرابخانه.
له‌ وڵاتی من
ئازادی
له‌ تڕی گه‌وره‌ی به‌رپرسێك
ده‌چێ و
هزریش له‌ فسێكی
بۆنناخۆش.
له‌ وڵاتی من
خوا له‌ شه‌یتان ده‌چێ و
شه‌یتانیش له‌ خوا.
له‌ وڵاتی من
جه‌نگ ئاشتییه‌ و
ئاشتیش جه‌نگ.
له‌ وڵاتی من
له‌وه‌تی هه‌یه‌
عه‌شق له‌ مه‌رگ ده‌چێ و
مه‌رگیش له‌ عه‌شق.
له‌ وڵاتی من
هه‌موو شتێك درۆیه‌
ته‌نها درۆ خۆی نه‌بێ
كه‌ له‌ كۆشكی ده‌سه‌ڵاتدا
پادشایه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




نیشتمانی كار … به‌ختیار محه‌مه‌د

كرێكاره‌كان
به‌م هاوینه‌
له‌به‌ر هه‌تاوه‌ گه‌رمه‌كه‌
به‌م ڕۆژی خوای هه‌ینییه‌
له‌سه‌ر شه‌قامه‌ سووتاوه‌كان
چاوه‌ڕێی
ده‌ركه‌وتنی گۆدۆی
خاوه‌ن كارێك ده‌كه‌ن.


كرێكاره‌كه‌ بۆ بچێته‌ دۆزه‌خ؟
ئه‌و وا لێره‌ دۆزه‌خ،
دۆزه‌خی سه‌رمایه‌داران
ده‌بینێ!


هه‌موو كرێكاره‌كان ته‌ماشای
یه‌ك لا ده‌كه‌ن
ته‌نیا یه‌ك لا:
لای ڕێی هاتنی
گۆدۆی خاوه‌ن كار.


لێره‌ ژیان هه‌مووی
ته‌نیا مه‌رحه‌بایه‌كه‌،
كه‌ خاوه‌ن كارێك له‌گه‌ڵ
كرێكارێك بیكا و
بیباته‌ سه‌ر كار.
لێره‌:
نه‌ درۆی نیشتمان هه‌یه‌
نه‌ درۆی نه‌ته‌وه‌ و
نه‌ درۆی ئایین…
لێره‌ ته‌نیا دۆزه‌خی
حه‌قیقه‌تی بێكاریی هه‌یه‌.
لێره‌ ته‌نیا و ته‌نیا،
سه‌رابی نیشتمانی كار هه‌یه.


كرێكاره‌ خه‌مباره‌كان
له‌م چاوه‌ڕوانی گۆدۆیه‌دا
هیچ شتێك نابینن
قه‌ت هیچ شتێك،
جگه‌ له‌ هاتنی نه‌هاتنی
خاوه‌ن كارێك،
خاوه‌ن كاریك
ده‌ڵێی خوایه‌
كه‌ هه‌رگیز ده‌رناكه‌وێ.


ئه‌وانه‌ی له‌ دۆزه‌خی
بێكارییدا ده‌ژین
كوا نیشتمانیان هه‌یه‌؟
كوا باوه‌شی گه‌رمی نه‌ته‌وه‌یان هه‌یه‌؟
كوا به‌زه‌یی خواوه‌ندیان به‌رده‌كه‌وێ؟
ئه‌وان ته‌نیان
ته‌نیا له‌ناو دۆزه‌خی بێكارییدا.


بێكار یه‌ك شووناسی ونی هه‌یه‌:
كار.
كاریش هیچ نیشتمانێكی نییه‌
جگه‌ له‌ نیشتمانی كار خۆی نه‌بێ.


به‌یانیان ده‌یانبینم
كرێكاره‌ خه‌مباره‌كانی
سه‌رشه‌قام:
چاویان لای ئاڕاسته‌ی
هاتنی ئۆتۆمبێله‌كانه‌.
لێره‌ هه‌موو شتێك
چاوه‌ڕوانییه‌:
ژیان چاوه‌ڕێی
پاروویه‌ك نان
چه‌ند هه‌زار دینارێك و
مه‌رحه‌بایه‌ك ده‌كا،
مه‌رحه‌بایه‌كی خواوه‌ندانه‌.
لێره‌ هه‌موو شتێك
چاوه‌ڕوانییه‌:
ژیان چاوه‌ڕێی
گۆدۆی كار ده‌كا.
لێره‌ دره‌ختی گه‌نجێتی
له‌سه‌ر شه‌قامێكی شه‌رمنی سووتاودا
چاوه‌ڕێی بولبولی عه‌شق نا
چاوه‌ڕێی ڕه‌شه‌بای كارێكی
قرچۆك و به‌ پۆز ده‌كا.
چی له‌وه‌ ناخۆشتره‌
هه‌موو ڕۆژێ
له‌سه‌ر شه‌قامێكی نه‌نووستووی سووتاودا
بێكاریی چاوه‌ڕوانی گۆدۆی
كار بكا،
كه‌چی ئه‌ویش هه‌رگیز نه‌یێ؟


بێكاره‌كان ته‌نیا یه‌ك نیشتمانیان هه‌یه‌:
نیشتمانی كار.
ئه‌و نیشتمانه‌ش
له‌ دوورگه‌ی ساردی
دڵی سه‌رمایه‌داردایه‌‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




مه‌حاڵ … به‌ختیار محه‌مه‌د

تۆ كچی ((مه‌حاڵ)) بووی،
كه‌چی من خۆشم ویستی.
ئه‌ی كچی عیشقی مه‌حاڵ،
ئێره‌ مه‌مله‌كه‌تی عیشقی مه‌حاڵه‌كانه‌.
من له‌ناو دۆزه‌خی ((مه‌حاڵ)) یشه‌وه‌‌ تۆم ناسی.
ئێمه‌ لێره‌ له‌ نێو ((مه‌حاڵ)) ی دڵه‌كانیشدا ده‌ژین،
ئه‌و دڵانه‌ی له‌سه‌ر پردی ((مه‌حاڵ)) دا قه‌ت پێك ناگه‌ن.
تۆ دڵێكی سافیلكه‌ی ((مه‌حاڵ)) ی و
منیش دڵێكی عاشقی وێرانه‌
ئای گوڵم چی بكه‌م؟
من ساڵانێكی زۆره‌
له‌ بیابانی مه‌حاڵدا
قه‌ت له‌ سه‌رابی خۆشه‌ویستی تۆ نه‌گه‌یه‌شتم.
ئێستاش هه‌ر له‌وساوه‌،
وه‌ك دێوانه‌یه‌ك
له‌ بیابانی خۆشه‌ویستی ((مه‌حاڵ)) دا
لێت ده‌گه‌ڕێم.
من له دۆزه‌خی‌ مه‌حاڵه‌وه‌ سه‌فه‌ری دۆزه‌خی مه‌حاڵم كرد.
ئێستاش خۆم ناناسمه‌وه‌:
ئاخۆ من عاشق بووم،
یانیش گه‌ڕیده‌یه‌كی ناو وڵاتی مه‌حاڵ؟

به‌ختیار محه‌مه‌د




خۆشەویستی … بەختیار محەمەد

كه‌ تۆم خۆشویست
هه‌موو دنیام له‌بیر كرد.
من بوومه‌ عه‌ده‌مێك
له‌ناو گێتی عه‌شقی مه‌زنی تۆدا.
من ئه‌ستێره‌ی عه‌شق بووم
له‌ناو كه‌ونی عه‌شقی بێ پایانی تۆدا.
له‌ جیهانی عه‌شقی تۆدا
هیچ سنوورێك نه‌مابوو
له‌نێوان مانای بوونی عه‌ده‌م و
مانای بوونی مندا.
من سه‌ره‌ڕۆیه‌ك بووم
وه‌ك كۆڵۆمبس،
ده‌مویست،
دوورگه‌ی دووری عه‌شقی تۆ
بدۆزمه‌وه‌.
من پێغه‌مبه‌ری (موسای) عه‌شق بووم
سفری ته‌كوینی عه‌شقی تۆم
ده‌نووسیه‌وه‌.
ئه‌ی ڤینۆس
تۆ خالیقی عه‌شق بووی
منیش په‌یامبه‌ری په‌یامه‌كه‌ی تۆ.




شكسپیر هه‌رده‌م نه‌مره‌ …. بەختیار محەمەد

شكسپیری مه‌زن له‌ ده‌قی شانۆیی (هاملێت) دا، له‌سه‌ر زاری كه‌سایه‌تی (هاملێت) دا، كه‌ باسی ((ئامانجی ته‌مسیلكردن)) ده‌كا، ده‌ڵێ: ((با هونه‌ر ئاوێنه‌ی ژیان بێ…)).(1) ڕه‌نگه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ قسه‌یه‌كی باو بێ‌، زۆر كه‌س له‌ پێش شكسپیر و له‌ پاش ئه‌ویشدا كردبێتیان؛ به‌ڵام، كه‌ كه‌سێكی وه‌ك شكسپیر ده‌یڵێ، ئه‌وه‌ واتا و ده‌لاله‌تی قووڵی ئه‌ده‌بی و فیكری و هونه‌ری خۆی هه‌یه‌. له‌ ڕاستیشدا شكسپیر بۆیه‌ نه‌مره‌، چونكه‌ ئه‌ده‌به‌كه‌ی (هونه‌ره‌كه‌ی) ئاوێنه‌ی ژیانه‌: ئاوێنه‌یه‌كی باڵای هونه‌ری، نه‌ك ئاوێنه‌یه‌كی شكاوی ته‌ڵخ. شكسپیر، ژیان (ڕۆحی مرۆڤ) ده‌خاته‌ ناو چوارچێوه‌ی زێڕینی ئه‌ده‌به‌وه‌ (هونه‌ره‌وه‌)، هه‌ربۆیه‌ش هه‌میشه‌ داهێنه‌رێكی نه‌مره‌.

ئێمه‌ش پێمان وایه، كه ‌هه‌میشه‌ ئه‌ده‌بی (هونه‌ری) ڕه‌سه‌ن توند ژیان له‌ باوه‌ش ده‌گرێ: هه‌ر هونه‌رێك (ئه‌ده‌بێك)، كه‌ خۆی له‌ ژیان و ڕووداوه‌ مرۆییه‌كان دوور خسته‌وه‌، ئه‌وه‌ زوو ده‌مرێ: ڕۆحی داهێنه‌ر له‌ناو جه‌رگه‌ی ڕووداوه‌كانی ژیاندا له‌ دایك ده‌بێ؛ كه‌ شكسپیر ده‌خوێنیته‌وه‌، ئه‌وا له‌ چوارچێوه‌ی زمانی ئه‌ده‌بدا ڕووداوه‌ تراژیدییه‌كانی مێژووت بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌: مێژووی ژیانی سیاسی و چاره‌نووسی تراژیدیی ژیانی كه‌سایه‌تییه‌كانی ئیمپراتۆریه‌تی ڕۆمانی‌ وه‌ك قه‌یسه‌ر و ئۆگستس و ئه‌نتۆنیۆ و… هتد؛ له‌به‌ر ڕۆشنایی دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی ئه‌م مێژووه‌شدا، باسی سروشتی مرۆڤ و واقیعی ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینیی سه‌رده‌مه‌كه‌ی (كۆمه‌ڵگه‌كانی ئه‌وروپا) و هه‌ر هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی ده‌كا. لای شكسپیر مرۆڤ وه‌ك خۆی ده‌رده‌كه‌وێ و نیشان ده‌درێ، نه‌ك له‌ چوارچێوه‌ی حه‌ز و خه‌ونه‌ ئایدیۆلۆژییه‌كان؛ ئه‌و باسی گه‌نده‌ڵی چینی سیاسی ده‌كا و باسی ویستی شه‌ڕانگێزیی ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتخوازی ده‌كا و ئه‌مه‌ به سه‌رچاوه‌یه‌كی تراژیدیای ژیانی كۆمه‌ڵگه‌كان (بنه‌ماڵه‌ی پادشاكان، به‌ نموونه‌ بنه‌ماڵه‌ی هاملێت) داده‌نێ.

به‌هه‌رحاڵ كه‌م شاعیری ئێمه‌ هه‌یه‌ بایه‌خ به‌ مێژوو، سیاسه‌ت، فیكر، فه‌لسه‌فه‌… (جگه‌ له‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ر) بدا. شیعری (ئه‌ده‌بی) زۆربه‌ی شاعیرانی ئێمه‌ ڕیزكردنی وشه‌ن له‌ چوارچێوه‌ی گوتارێكی ساده‌دا و هیچ مانا و ده‌لاله‌تێكی مرۆیی گه‌وره‌یان له‌ پشته‌وه‌ نییه‌. هه‌ندێكیان به‌رده‌وام به‌ ساده‌یی (به‌ ناوه‌ڕۆكێكی به‌تاڵ) باسی چه‌مكی ئیستاتیكا ده‌كه‌ن. شكسپیر هه‌ر له ده‌قی (هاملێت) دا له‌سه‌ر زاری پادشای مامی (هاملێت) دا ده‌ڵێ: ((وشه‌ی خاڵی له‌ فیكر و هزر هه‌رگیز ناگاته‌ ئاسمان)).(2) ئه‌م شاعیرانه‌ی (ئه‌دیبانه‌ی) ئێمه‌ بێ ئاگان له‌وه‌ی، كه‌ ئیستاتیكا (ئیستاتیكای نه‌مر = وشه‌ و ده‌ربڕین و شێواز و فۆرمی هونه‌ریی جوان)، هه‌رگیز دابڕاو نییه‌ له‌ واتا و ده‌لاله‌ته‌ قووڵ و گه‌وره‌ مرۆییه‌كان (له‌ ئه‌ده‌بدا ده‌بێ جه‌وهه‌ری مرۆڤ بدوێ، ئه‌و جه‌وهه‌ره‌ی هه‌موو ده‌مامكێكی درۆزنانه‌ تووڕ هه‌ڵده‌دا و حه‌قیقه‌تی مرۆڤ وه‌ك خۆی نیشان ده‌دا.

وه‌زیفه‌ی ئه‌ده‌ب ئه‌وه‌ نییه‌ شه‌رم بكا، به‌ڵكو ده‌بێ له‌ كوێ حه‌رام هه‌بێ، له‌وێدا ده‌نگی بێ شه‌رمی هه‌ڵبڕێ. داهێنان نابێ بترسێ و شه‌رم بكا، به‌ڵكو ده‌بێ وه‌ك قاچاخچییه‌ك سنووره‌ حه‌رامه‌كان ببه‌زێنێ و ببڕێ. به‌م واتایه‌ هه‌ر ئه‌ده‌بێك قاچاخچی نه‌بوو، ناتوانێ بۆ جوگرافیای نوێ گه‌شت بكا). جوانی له‌ وشه‌دا به‌ بێ مانا (مانای گه‌وره‌ و قووڵ) له‌ دایك نابێ. كێ هه‌یه‌ له‌ ده‌قه‌كانی شكسپیر وشه‌ به‌ وشه‌ تێ نه‌گا (بێ ئه‌وه‌ی هیچ گرێ و گۆڵ و ته‌م و مژێكیان هه‌بێ؛ هه‌ندێك جار ئه‌و ته‌مومژه‌ ڕه‌مزییه‌ی، كه‌ له‌ ده‌ربڕین و ڕ‌سته‌ شیعرییه‌كانیشی هه‌بێ، ئه‌وه‌ ده‌لاله‌ت له‌ واتای جیوه‌یی فره‌وانی فره‌ڕه‌هه‌ند ده‌كا)، به‌ڵام چونكه‌ ده‌قه‌كانی – له‌گه‌ڵ ئاستی هونه‌ری به‌رزدا – واتا و ده‌ربڕینی مرۆیی قووڵیان هه‌یه‌، ئه‌وه‌ پێنج شه‌ش سه‌ده‌یه‌ ڕه‌خنه‌گر و ڕاڤه‌كار و شڕۆڤه‌كارانی فیكر و ئه‌ده‌بی به‌ خۆیه‌وه‌ خه‌ریك و سه‌ر‌قاڵ كردووه‌ و هه‌رده‌م و له‌ هه‌موو سه‌رده‌م و شوێنێكی جوداوازی ئه‌م جیهانه‌دا، شكسپیرێكی (ئه‌ده‌بێكی شكسپیریی) تازه‌ له‌ دایك ده‌بێ.

——————————
په‌راوێز

1- وليم شيكسبير, هاملت, ت: صلاح نيازى (دار المدى للثقافة والنشر, الطبعة الاولى: 2008), ص 166.
2 – هه‌مان ژێده‌ر، ل 191

به‌ختیار محه‌مه‌د




ڤینۆسی من …. به‌ختیار محه‌مه‌د

ڤینۆسی من

ئاخ ئه‌ی ڤینۆس،
له‌وه‌ته‌ی هه‌م
ته‌نیام و چاوه‌ڕێتم.
له‌وه‌ته‌ی هه‌م
حه‌زم لێیه‌ له‌ باخچه‌یه‌كدا
پیاسه‌ت له‌گه‌ڵ بكه‌م
باسی هیچ شتێك نه‌كه‌م
ته‌نها جوانی تۆ و
خۆشه‌ویستی و عیشق نه‌بێ.
له‌وه‌ته‌ی هه‌م چاوه‌ڕێتم
جارێك له‌سه‌ر كورسی
پاركێكی هه‌ولێردا
پێم بڵێی: ((خۆشم ده‌وێی!)).
ئاخ ئه‌ی ڤینۆس،
تۆ له‌ كوێی؟
له‌وه‌ته‌ی هه‌م چاوه‌ڕێم
جارێك له‌سه‌ر كورسی
پاركێكی شه‌رمنی
شاری قه‌ڵا و مناره‌دا
له‌گه‌ڵم دانیشی و
پێم بڵێی: (( به‌قه‌د هه‌موو دنیا خۆشم ده‌وێی!)).
ئاخ ڤینۆس،
وه‌ره‌ له‌گه‌ڵم
با پیاسه‌یه‌ك به ‌نێو ڕاڕه‌وی
هێمنی ئه‌و دار و دره‌ختانه‌دا بكه‌ین،
ئه‌و دره‌ختانه‌ی
بۆنی گوڵاوی عیشقی باڵنده‌كان و
بۆنی عه‌تری عیشقی هه‌موو ئه‌و عاشقانه‌ ده‌كه‌ن،
كه‌ به‌ چرپه‌ و به‌ خشپه‌
وه‌ك ئاده‌م و حه‌وا
به‌ ژێریاندا ده‌ڕۆن.
ئه‌ی ڤینۆس،
من له‌وه‌ته‌ی هه‌م چاوه‌ڕێتم و
تا ده‌شمرم هه‌ر چاوه‌ڕێتم
كه‌ بێی لێره‌ له‌ پاركێكی ته‌نیای هه‌ولێردا
سه‌ردانم بكه‌ی
وه‌ك كچێكی منداڵكاره‌ی بزێویش
پێم بڵێی:
((كوره‌ به‌خه‌، من هه‌ر دڵبه‌ر و خۆشه‌ویستی تۆم!)).

من

من له‌ دوو شوێندا تۆم
زۆر خۆشده‌وێ:
له‌ناو ته‌نیایی و
له‌ناو گریاندا.
له‌ دوو شوێنیشدا هه‌رگیز
لێت بێزار نابم:
له‌ چاوه‌ڕوانی و
له‌ یاده‌وه‌ریدا.
من له‌ دوو شوێنیشدا
به‌رده‌وام له‌گه‌ڵتم:
له‌ خه‌یاڵ و
له‌ دابڕاندا.
من له‌ دوو شوێنیشدا هه‌رگیز
ناتوانم وازت لێ بێنم:
له‌ناو مه‌تحه‌فی دڵی خۆم و
له‌ناو كفنی سپی بێده‌نگیت.
من له‌ دوو زه‌مه‌ندا
هه‌رگیز تۆ له‌بیر ناكه‌م:
زه‌مه‌نی عیشقی بێكۆتاییت و
زه‌مه‌نی گه‌نجێتی كوژراوم.
تازه‌ تۆ به‌شێكی له‌ من و
منیش به‌شێكم
له‌ عه‌ده‌میه‌تی عه‌شقی تۆ.
تازه‌ تۆ به‌شێكی
له‌ گه‌نجینه‌ی دزراوی گه‌نجێتی من و
منیش به‌شێكم
له‌ فرۆشتنی په‌رده‌ی كچێنی تۆ.
تازه‌ تۆ به‌شێكی
له‌ گه‌نجێتی جه‌نگاوه‌ری من
ئه‌و جه‌نگاوه‌ره‌ی
له‌ شه‌ڕی عه‌شقی تۆدا
تێك شكا.

به‌ختیار محه‌مه‌د




سووكه‌ تێبینییه‌ك … به‌ختیار محه‌مه‌د

نووسه‌ری كورد هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی له‌ ده‌ڤه‌ری سلێمانی، جیاوازی له‌ نێوان واتای هه‌ردوو وشه‌ی ((هه‌ندێك)) و ((بڕه‌ك = بڕێك)) دا ناكا و به‌خراپی تێكه‌ڵیان ده‌كا: وشه‌ی ((هه‌ندێك)) به‌ پێی سیاقی ڕسته‌كه‌، هه‌م بۆ ((كمية)) هه‌م بۆ ((مقدار)) و هه‌م بۆ ((بعض)) یش به‌كار دێ؛ وه‌ك كه‌ ده‌گوترێ: ((هه‌ندێك جار ده‌چوومه‌ ماڵیان))، واته‌ به‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی: ((كنت في بعض المرات أذهب لبيتهم))؛ كه‌چی وشه‌ی ((بڕ)) به‌ته‌واویی بۆ ((مقدار)) به‌كار دێ، وه‌ك: ((بڕێك {هه‌ندێك} گوڵه‌به‌ڕۆژه‌م بدێ!))،

(1) ((بڕێك خوێم بۆ بێنه‌!))، ((بڕه‌ك {هه‌ندێك} چای له‌سه‌ر كه‌!))، ((بڕه‌ك ئاوم بدێ!))… تاد. هه‌موو ئه‌م شتانه‌ بڕه‌كانیان (مقداره‌كانیان) ناژمێردرێن، به‌ڵام دیاره‌ كه‌میه‌یه‌كی (بڕێكی) كه‌م و دیاریكراوه‌؛ كه‌چی من له‌ نووسه‌ر و وه‌رگێڕی كوردم دیتووه‌ نووسیویه‌تی: ((بڕێك ڕیستۆرانت))؛ بۆ نموونه‌ ته‌ماشای ئه‌م ڕسته‌یه‌ بكه‌ن: ((له‌گه‌ڵ وی و ئه‌و هاوڕێ تازانه‌ی به‌خێرایی ده‌مناسین، ده‌چووینه‌ بڕێك ڕیستۆرانت پێشتر هیچ بۆیان نه‌چووبووین… )).

(2) لێره‌ مه‌به‌ستی وه‌رگێڕ ئه‌وه‌یه، كه‌‌ بڵێ هه‌ندێك ڕیستۆرانت؛ واته‌ به‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی (یان به ‌هه‌ر زمانێكی دیكه‌ بێ): ((بعض المطاعم))؛ یانیش نووسیویه‌تی (و وه‌ریگێڕاوه‌): ((گه‌مه‌كردنی بڕێك منداڵ له‌ لمه‌كه‌ی ئه‌ولاتردا)). (3) ئه‌م واژه‌یه ((بڕ))،‌ كه‌ پتر تایبه‌ته‌ به‌ شێوه‌زاری هه‌ولێر و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی، كه‌س ناڵێ ((بڕه‌ك مندار له‌وێ بوون)). لێره‌وه‌ ئه‌م وشه‌یه‌ له‌ زمانی نووسیندا، له‌لایه‌ن هه‌ندێك نووسه‌ری سه‌ربه‌ ده‌ڤه‌ری سلێمانی و گه‌رمیانه‌وه‌ به‌ هه‌ڵه‌ به‌كار دێ؛ ده‌ تۆ ته‌ماشایه‌كی ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ ناجۆره‌ش بكه‌: ((بڕێكی زۆر له‌ خووه‌كانم))! (4) بڕ خۆی واتای كه‌مێكه (واته‌ كه‌مییه‌كی كه‌م)،‌ چ پێویست به‌ بوونی ئه‌و زۆره‌ ده‌كا، كه‌ له‌ دوایه‌وه‌ بێ؟ تۆ بڵێی لێره‌ مه‌به‌ستی له‌ بڕ ڕێژه‌ بێ؟ به‌ڵام لێره‌دا بڕ له‌جیاتی ڕێژه‌ش نه‌شیاوه‌: كه‌س له‌ كورده‌واریدا ناڵێ ڕێژه‌یه‌كی زۆری خوومان خراپه‌؛ به‌ڵكو دبێژن زۆر (گه‌له‌ك) خووی خراپمان هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت – به‌نموونه‌ – كه‌س له‌ عه‌ره‌بیدا ناڵێ ((مقدار كثير من الطحين))؛ به‌ڵكو ده‌گوترێ ((مقدار قلیل من الطحين)).

به‌ كورتییه‌كه‌ی لێره‌ هه‌رگیز ((بڕ)) بۆ ((هه‌ندێك)) به‌كار نایێ؛ چونكه‌ ((بڕ)) ته‌نها بۆ ((مقدار)) ی كه‌می هه‌ندێك شتی دیاریكراو به‌كار دێ، كه‌ ناژمێردرێن. له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تی ڕیزپه‌ڕدا نه‌بێ، كه‌ هه‌ند و بڕ جێی یه‌كدی ده‌گرنه‌وه‌ و ده‌توانن بۆ شتێكی دیاریكراو به‌كار بێن. به‌نموونه‌ له‌ ده‌ڤه‌ری هه‌ولێر ده‌گوترێ: ((بڕه‌ك گوڵه‌به‌ڕۆژه‌م بدێ!))؛ یان: ((هه‌نده‌ك گوڵه‌به‌ڕۆژه‌م بدێ!)). پێده‌چی نموونه‌ی شتی وه‌ك گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ له‌ نێوان هه‌ژماركردن و نه‌ژماركردندا بێ و بچێ. هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه‌دا هه‌ندێك جار له‌جیاتی ده‌سته‌واژه‌ی ((هه‌ندێك جار)) ده‌سته‌واژه‌ی ((بڕه‌ك جار)) به‌كار دێ؛ دیسان لێره‌ وه‌ك ده‌بینین بڕه‌كه‌ كه‌م و نادیار و دیاریكراوه‌؛ (5) به‌ڵام هه‌رگیز بڕ بۆ شتی ماددیی هه‌ژماردكراو به‌كار نایێ؛ واته‌ نابێ بڵێین: ((بڕه‌ك = بڕێك سه‌یاره‌ / بڕه‌ك = بڕێك خانوو))، به‌ڵكو ده‌ڵێین: ((هه‌ندێك سه‌یاره‌ / هه‌ندێك خانوو)).

له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ((بڕ)) مقداری (چه‌رده‌ی) زه‌مه‌نیشه‌؛ به‌نموونه‌ ئێمه‌ له‌ ده‌ڤه‌ری هه‌ولێر ده‌ڵێین: ((بڕه‌ك تاخیر بوو / بڕه‌ك زووبه‌!…تاد)). وه‌ك دیاره‌ چه‌مكی زه‌مه‌ن (كات)، كه‌ به‌ معیاری داهێندراوی ئامێری كاتژمێر نه‌بێ هه‌رگیزاوهه‌رگیز ناژمێردرێ، پێوه‌رێكی دیاریكراوی تایبه‌تی خۆشی هه‌یه‌، كه‌ پێی ده‌گوترێ ((بڕ)). واته‌ وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڵێی : ((بڕه‌ك {هه‌ندێك} نانم بدێ!)). لێره‌دا پێوه‌ری زه‌مه‌ن و پێوه‌ری نان هیچ جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆیان نییه؛ تاكه‌ جیاوازییه‌ك كه‌ هه‌بێ له‌نێوانیاندا ئه‌وه‌یه‌، نان شتێكی ماددییه‌ و زه‌مه‌نیش شتێكی مه‌عنه‌ویی نابه‌رجه‌سته‌یه‌. ڕاستییه‌كه‌ی له‌ نێوان هه‌ردوو شته‌كه‌دا پێوه‌رێكی هاوبه‌ش هه‌یه‌: هه‌ندێك = بڕێك (هه‌نده‌ك = بڕه‌ك). به‌نموونه‌: ((هه‌ندێك وه‌خت هه‌یه‌ / هه‌ندێك نانم بدێ))، ((بڕه‌ك تاخیر بووم / بڕه‌ك نانم بدێ)).‌.. تاد. لێره‌دا له‌ حاڵه‌تی ناندا مه‌به‌ستی له‌ تیكه‌ و پارچه‌یه، كه‌ خۆی له‌ خۆیدا ناژمێردرێ، مه‌گه‌ر ته‌نها له‌گه‌ڵ پارچه‌ی دیكه‌دا نه‌بێ؛ واته‌ به‌نموونه‌ بڵێین: ((دوو پارچه‌ نانم بدێ‌!))؛ یان ((پارچه‌یه‌ك نانم بده‌یێ!))…؛ به‌ڵام وه‌ك ده‌زانین زۆربه‌ی جار پارچه‌یه‌ك نان به‌كار دێ، نه‌ك دوو پارچه‌ ، واته‌ ده‌گوترێ: ((پارچه‌یه‌ك نانم بدێ!))، نه‌ك دوو پارچه‌؛ یانیش ده‌گوترێ: ((نانێكم بدێ!)).

—————————–
په‌راوێز:

1- گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ (چه‌ره‌زات) ڕاسته‌ ده‌توانین دانه‌ دانه‌ بیژمێرین، به‌ڵام لۆژیكی ژماردن و بیركاری بۆ به‌كار نایێ، به‌ڵكو پێوه‌ری كیلۆگرامی بۆ به‌كار دێ. واته‌ ئێمه‌ گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ دانه‌ به‌ دانه‌ ناژمێرین، به‌ڵكو به‌ كیلۆ ده‌یكێشین. شله‌مه‌نییه‌كانیش وه‌ك ده‌زانین پێوه‌ری لیتریان بۆ به‌كار دێ.
2- ئۆرهان پاموك، مۆزه‌خانه‌ی پاكیزه‌یی، و: به‌كر شوانی، ل 208.
3- هه‌مان ژێده‌ر، ل 239.
4- هه‌مان ژێده‌ر، ل 415.
5- ته‌نانه‌ت ((جار)) یش وه‌ك ده‌زانین یه‌كه‌یه‌كی پێوانه‌ی زه‌مه‌نه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ستایش یان ڕه‌خنه‌؟ … به‌ختیار محه‌مه‌د

به‌ بۆچوونی ئێمه،‌ نووسه‌ری گه‌وره‌ پێویستی به‌ ستایش نییه‌، به‌ڵكو پێویستی به‌ ڕه‌خنه‌یه‌؛ پێویستی به‌ ستایشكه‌ر نییه‌، به‌ڵكو پێویستی به‌ ڕه‌خنه‌گره‌. دواجاریش (له‌پاش هه‌موو شتێك) پێویسته‌ خه‌ڵات بكرێ (ئه‌مه‌ گه‌وره‌ترین ستایشی ڕاسته‌قینه‌ی نووسه‌ری گه‌وره‌یه‌)؛ ئه‌و ستایشه‌ی، كه‌ ستایشی داهێنان ده‌كا، نه‌ك ساخته‌ و درۆ. به‌ڵێ، ستایشكردن به‌ بێ پره‌نسیپی ڕه‌خنه‌، ستایشكردنێكی ڕوواڵه‌تی و درۆزنانه‌یه‌.

داهێنان، ستایش (ستایشی ڕووت) ناكرێ، به‌ڵكو خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كی و ئیستاتیكی و فیكری بۆ ده‌كرێ. به‌واتای خوێندنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌ی بۆ ده‌كرێ؛ ئه‌مه‌ش وه‌زیفه‌ی ڕه‌خنه‌گری ڕاسته‌قینه‌یه‌ بۆ ده‌ق (ده‌ق له‌ خوێنه‌ر زانین و عیشق و جددیه‌تی ده‌وێ). ڕاستییه‌كه‌ی هه‌موو ڕه‌خنه‌یه‌كی عه‌قڵانی و زانستی و بابه‌ته‌كی گه‌وره‌ترین ستایشه‌ بۆ هه‌ر ده‌ق و بابه‌تێك (ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ ڕه‌خنه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی تاكیی و زاتیی نییه‌). ڕه‌خنه‌ ماده‌م پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌یه‌ (مه‌عریفه‌ی نوێیه‌) له‌ناو مه‌عریفه‌یه‌كی (ده‌قێكی) داهێنه‌ری دیكه‌ی پێش خۆیدا، ئه‌وه خۆی له‌ خۆیدا‌ ستایشێكی ڕاسته‌قینه‌یه‌ بۆ ده‌ق، یان هه‌ر شتێكی دیكه‌ (به‌واتای ستایش لێره‌ هه‌میشه‌ به‌ چاوی ڕه‌خنه‌وه‌ ته‌ماشای ده‌ق یان هه‌ر كار و چالاكییه‌كی دیكه‌ی مرۆیی ده‌كا). ستایش خۆی له‌ خۆیدا هیچ به‌هایه‌كی مه‌عریفی و مرۆیی ئه‌وتۆی نییه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنێكی بابه‌ته‌كی و عه‌قڵانی له‌گه‌ڵدا نه‌بێ (ده‌شێ ستایشكردنی به‌ بێ هه‌ڵسه‌نگاندن پتر له‌ حاڵه‌تی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و كه‌سییدا به‌دی بكرێت).

له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ هه‌میشه‌ بیناكه‌ره‌؛ ته‌نانه‌ت ئه‌و كاتانه‌ی كه‌ ده‌شڕووخێنێ (حاڵه‌تی دابڕان)، ئه‌وه‌ له‌ پێناو بیناكردندایه‌ (بیناكردنێكی باشتردا). هه‌ڵبه‌ته‌ (له‌ ئاستی سۆسیۆلۆژیاشدا) له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا پرۆسه‌ی ڕه‌خنه‌ چالاك بێ، ئه‌وه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی چالاك و زیندووه‌. به‌ نموونه‌: هیچ ئه‌ده‌بێكی پێشكه‌وتوو نییه‌ (یان ئه‌م ئه‌ده‌به‌ به‌ باشی ناناسرێ) به‌ بێ ڕه‌خنه‌یه‌كی چالاك و پێشكه‌وتوو. ئه‌م نموونه‌یه‌ بۆ هه‌موو كایه‌كانی دیكه‌ی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ش ڕاسته‌؛ له‌مه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ جه‌وهه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی دیموكراسییه‌تیشه‌. به‌واتای هیچ دیموكراسییه‌تێك بوونی نییه‌ به‌ بێ ڕه‌خنه‌. پره‌نسیپی ڕه‌خنه‌ش له‌ خوده‌وه‌ ده‌ست پێده‌كا. واته‌ یه‌كه‌مجار خود ده‌بێ ڕه‌خنه‌گر بێ و ڕه‌خنه‌ له‌ خۆی بگرێ (ده‌شێ بڵێین ئه‌مه‌ پرۆسه‌ی خۆڕۆشنبیركردنه‌: خۆڕۆشنبیركردنێكی دیموكراسیانه‌).

ده‌شێ بشڵێین، كه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ ده‌چێته‌ خانه‌ی كاری مشت و ماڵكردنی خود (واته‌ پرۆسه‌ی خۆخوێندنه‌وه‌ و خۆهه‌ڵسه‌نگاندن و خۆڕۆشنبیركردن): خود ده‌بێ له‌ ڕێگه‌ی ڕه‌خنه‌وه‌ به ته‌كنیكی مۆنۆلۆگی ناوه‌كی دیموكراسیانه‌ (به‌واتای دیالۆگی خود له‌گه‌ڵ وێنه‌ی ئه‌وی دیكه‌ی ناو خه‌یاڵی خوددا) خۆی په‌روه‌رده‌ و گه‌ڵاڵه‌ بكا. خود لێره‌ ده‌بێ ببێته‌ ڕه‌خنه‌گر: ڕه‌خنه‌گر له خودی خۆی و له‌وی دیكه‌ش (به‌واتای ده‌بێ پێوه‌ندییه‌كی دیالیكتیكی له‌ نێوان ئه‌م دوولایه‌ن و ئاڕاسته‌یه‌ی ڕه‌خنه‌دا هه‌بێ). ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای دروستبوونی كرده‌ی دیالۆگه‌ له‌ نێوان خوده‌كاندا (زۆر گرنگه‌ خود له‌ ناخه‌وه‌ باوه‌ڕی به‌ دیالۆگ هه‌بێ، ئه‌مه‌ پره‌نسیپی داننانه‌ به‌ بوونی ئه‌وی دیكه. شكسپیر له‌ ده‌قی شانۆیی {هاملێت} دا ده‌ڵێ: ((خۆت بناسه‌، ئه‌گه‌ر ویستت ئه‌وی دیكه‌ باش بناسی))(*) ‌: ئه‌وانه‌ی دیالۆگ ناكه‌ن، نایانه‌وێ دان به‌ بوونی ئه‌وانی دیكه‌دا بنێن؛ له‌مه‌شه‌وه‌ خۆناسین ئاوێنه‌ی ناسینی ئه‌وی دیكه‌یه‌). ڕاستییه‌كه‌ی خودێك كه‌ دیالۆگ ده‌كا و باوه‌ڕی پێیه‌تی، خودێكه‌ هه‌م توانای ڕه‌خنه‌گرتنی هه‌یه‌، هه‌م به‌رگه‌ی ڕه‌خنه‌ لێگرتنیشی هه‌یه‌. دیموكراسییه‌تیش بریتییه‌ له‌ پێوه‌ندی دیالیكتیكی نێوان ئه‌م دوو كرده‌یه‌: كرده‌ی ڕه‌خنه‌ و كرده‌ی ڕه‌خنه‌ لێگرتن، كرده‌ی ڕه‌خنه‌ له‌خۆگرتن و كرده‌ی ڕه‌خنه‌ لێگرتن؛ ئه‌مه‌ په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی نێوان ئه‌و خودانه‌یه‌ (تاكانه‌یه‌)، كه‌ ده‌یانه‌وێ له‌ ڕێگه‌ی دیالۆگ و ڕه‌خنه‌وه‌ (له‌ ئاستی هه‌ر ده‌زگایه‌كی كۆمه‌ڵگه‌دا بێ) باشتر یه‌كدی (خۆیان) و واقیعی هه‌مه‌لایه‌نی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌كه‌شیان بناسن.

————————————-

* وليم شيكسبير, هاملت, ت: صلاح نيازى, دار المدى للثقافة و النشر (الطبعة الاولى: 2008), ص 282.




زه‌مه‌نی وێنه‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د


((هیچ یادگارییه‌ك به‌بێ ئه‌و بوومه‌له‌رزه‌ زه‌مه‌نییه‌، به‌بێ ئه‌و هه‌سته‌ زیندووه‌ بوونی نییه‌))… ((ئێمه‌ له‌ زه‌مه‌نه‌وه‌ فێر ده‌بین)).(1)

وێنه‌ (فۆتۆ) هه‌رچه‌نده‌ تازه‌ بێ (تازه‌ گیرابێ)، به‌ڵام هه‌میشه‌ به‌شێكه‌ له‌ ڕابردوو: وێنه‌ هی زه‌مه‌نی ڕابردووه‌، نه‌ك هی ئێستا و ئاینده‌. ئێمه‌ هه‌میشه‌ له‌ناو وێنه‌كانه‌وه‌ ته‌ماشای ڕابردووی خۆمان ده‌كه‌ین، نه‌ك ئێستا و ئاینده‌: وێنه‌ ڕابردوومان بۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كا و پێشمان ده‌ڵێ، كه‌ هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌ ئێستا و داهاتووی كه‌سمانه‌وه‌ نییه‌. وێنه‌ وه‌ك نووسین نییه‌، كه‌ ئێستا و ئاینده‌شی هه‌بێ (من لێره‌ باسی وێنه‌ی فۆتۆگرافی ده‌كه‌م، نه‌ك شێوه‌كاری)؛(2) نووسین ده‌شێ له‌ناو هه‌موو زه‌مه‌نه‌كاندا بژی: ئێمه‌ له‌ پرۆسه‌ی نووسیندا، له‌ ڕێگه‌ی وشه‌وه‌، به‌رجه‌سته‌كردنی هه‌ست و سۆز و فیكرمان هه‌یه‌، نه‌ك شتێكی ماددیی به‌رجه‌سته‌ (له‌شی مرۆڤ و وێنه‌ی شته‌كان). به‌كورتی وشه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ نازه‌مه‌نیه‌تی وشه‌ (ڕۆح) دا ده‌كا، هه‌رچی وێنه‌ی فۆتۆگرافه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ساته‌وه‌ختێكی زۆر كورتی جه‌سته‌ و شته‌ ماددییه‌كاندا ده‌كا (واته‌ زه‌مه‌نێكی زۆر دیاریكراوی مردوو؛ زه‌مه‌نێك، كه‌ ده‌شێ بڵێین زه‌مه‌نێكی به‌به‌ردبووه‌): وشه‌ وه‌زیفه‌ی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ وێنه‌ی ناوه‌وه‌ی شته‌كانمان بۆ بگرێ، به‌ڵام هه‌رچی وه‌زیفه‌ی وێنه‌ی فۆتۆگرافه،‌ وێنه‌ی ڕوواڵه‌تی ده‌ره‌وه‌ی شته‌كانمان بۆ ده‌گرێ. ئا لێره‌وه‌ وێنه‌ هه‌میشه‌ به‌نده‌ به‌ زه‌مه‌نی ڕابردووه‌وه (واته‌ له‌ ڕابردووه‌‌وه‌ بۆ ڕابردوو: له‌ ڕابردوودا قه‌تیس و جێگیر ده‌بێ)‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی نووسین و وشه‌وه‌، كه‌ ئه‌وان باسی ڕابردوو ده‌كه‌ن بۆ ئێستا و ئاینده: وشه‌ هه‌میشه‌ خاوه‌ن زه‌مه‌نێكی بێ سنووری جیوه‌ییه. وشه‌ هه‌ر هه‌موو زه‌مه‌نه‌كان له‌ خۆیدا كۆ ده‌كاته‌وه‌. ڕاستییه‌كه‌ی وشه‌ (زمان) ده‌سه‌ڵاتێكی گه‌ردوونانه‌ی هه‌یه‌. ئه‌و له‌ ئێستادا قسه‌ ده‌كا، به‌ڵام بۆ ڕابردوو و بۆ ئاینده‌شه‌. ئه‌و ئێستایه،‌ به‌ڵام هه‌میشه‌ ئێستایه‌كی ڕابردووه‌ و هه‌میشه‌ش‌ له‌ ئێستا و ئاینده‌دا له‌دایك ده‌بێته‌وه‌: خوێندنه‌وه‌ هه‌میشه‌ منداڵدانی له‌دایكبوونه‌وه‌ی ده‌قه‌ له‌ ئێستا و ئاینده‌دا. دایكی ده‌ق خوێندنه‌وه‌یه‌. هه‌موو پرۆسه‌یه‌كی خوێندنه‌وه‌، دووباره‌ له‌دایك بوونه‌وه‌ی ده‌قه‌ له‌ ئێستای واقیعی خوێندنه‌وه‌ و له‌ داهاتووی گریمانه‌ی خوێندنه‌وه‌دا. لێره‌وه‌ ده‌ق ته‌نها وه‌ك وێنه‌یه‌كی ئه‌بستراكت به‌ چاوێكی ئه‌بستراكت ته‌ماشای ناكرێ‌‌، به‌ڵكو ده‌ق به‌رله‌هه‌ر شتێك له‌ رێگه‌ی واتاوه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ حه‌ز و خواست و پێشبینییه‌كانی زه‌ین و خه‌یاڵ و ڕۆحی خوێنه‌ردا ده‌كا ((خوێندنه‌وه‌ كارێكی ڕۆحی مه‌عنه‌وییه‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا جه‌سته‌ییشه‌)). (3) نابێ له‌بیر بكه‌ین: وشه‌ (ده‌ق) زمانه‌، وه‌لێ وێنه‌ چاوه‌؛ ساته‌وه‌ختێكی زۆر كورتی نیگایه‌كه،‌ كه‌ وێنه‌كه‌ی گیراوه‌ و تازه‌ ئیدی كۆتایی پێ هاتووه‌ و ته‌واو بووه‌ و ناتوانێ هیچ گوزارشتێك له‌ پڕۆژه‌كانی ئێستا و ئاینده‌ی تاك و كۆمه‌ڵگه‌دا‌ بكا؛ وه‌لێ وشه‌ زیندووه‌: له‌ ئێستادا وه‌سفی ڕابردوو ده‌كا و له‌هه‌مان كاتدا وه‌سفی ئێستا و ئاینده‌ش ده‌كا.

به‌كورتی وشه‌ ده‌لاله‌ت و زه‌مه‌نێكی دیاریكراوی نییه‌، هه‌رچی وێنه‌یه‌ ته‌نها گوزارشت له‌ یاده‌وه‌ریمان ده‌كا. پاشان ئه‌و وه‌زیفه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیرییه‌ی وشه‌ هه‌یه‌تی، هه‌رگیز وێنه‌ نییه‌تی. ئێمه‌ له‌ وێنه‌دا واقیعی جه‌سته‌ و ڕوخسار ده‌ناسین؛ به‌ڵام له‌ ده‌ق و وشه‌دا ڕۆحی نه‌مری شته‌كان ده‌ناسین. ده‌ق جه‌سته‌یه‌كی مردووشمان پێ نابه‌خشێ، به‌ڵكو له‌ چوارچێوه‌ی وه‌سفێكی شیعرانه‌دا، جه‌سته‌یه‌كی زیندوومان پێ ده‌به‌خشێ؛ ئه‌و جه‌سته‌یه‌ی، كه‌ وشه‌ له‌ناو وه‌سفی ئازادانه‌ی خۆیدا، ئازادییه‌كی ته‌واوی پێ ده‌به‌خشێ. وشه‌ وه‌ك وێنه‌ له‌ چوارچێوه‌ نادرێ و چوارچێوه‌ی نییه‌: چوارچێوه‌ی ماددی و چوارچێوه‌ی زه‌مه‌نی. لێره‌وه‌ وشه‌ كوڕی هه‌موو زه‌مه‌نه‌كانه‌.

وشه‌ پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێ، به‌ڵام وێنه‌ كاری ته‌ماشاكردن. له‌میاندا فیكر و خه‌یاڵ مه‌عریفه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنن، به‌ڵام له‌و‌یاندا فیكر و خه‌یاڵ، ته‌نها حه‌سره‌تی یاده‌وه‌ری به‌رهه‌م ده‌هێنن (هه‌ڵبه‌ته‌‌ ده‌شێ وێنه‌ یاریده‌ده‌رێكی به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌ بێ، به‌ڵام خۆی له‌ خۆیدا مه‌عریفه‌ به‌رهه‌م ناهێنێ: ده‌شی بڵێین وێنه‌ شوناسی قۆناغه‌كانی ته‌مه‌نمانه‌؛ ئێمه‌ هه‌رچه‌ند وێنه‌ی ساڵانی ته‌مه‌نی خۆمان بگرین، هێنده‌ش له‌ یاده‌وه‌ریماندا ئاشنای قۆناغه‌ جیاوه‌زه‌كانی ئه‌م ته‌مه‌نه‌مان ده‌بین. له‌مه‌وه‌ وێنه‌ ڕاسته‌وخۆ وێنه‌ی واقیعمان بۆ ده‌گرێ و فۆتۆكۆپی ده‌كا، به‌ڵام ده‌ق (وشه‌) واقیعمان بۆ ده‌خوڵقێنێ و كه‌شف ده‌كا ((كاری ئه‌ده‌بی – وه‌ك كه‌ زۆر كه‌س گریمانه‌ی ده‌كا – لاساییكردنه‌وه‌ی ئه‌و واقیعه‌ نییه، كه‌ پێشتر هه‌یه‌، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌ده‌ب دۆزینه‌وه‌ و خوڵقاندنی جیهانێكی نوێیه‌، كه‌ به‌ فیعلی ته‌واوكه‌ری جیهانه‌ هه‌بووه‌كه‌یه‌، جیهانێك له‌سه‌ر جیهان، یاخود واقیعێك، كه‌ واقیع تێده‌په‌ڕێنێ. ئه‌و جیهانه‌ نوێیه‌ی، كه‌ ئه‌ده‌ب ده‌یخوڵقێنێ، خستنه‌سه‌ری جیهانه‌ ئه‌سڵه‌كه‌یه‌؛ خستنه‌سه‌رێك، كه‌ جێی ناگرێته‌وه‌، به‌ڵكو ته‌واوی ده‌كا)).

(4) ئایا ئه‌مه‌ به‌ وێنه‌ی فۆتۆگراف ده‌كرێ؟ ئه‌سته‌مه‌. له‌مه‌وه‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ ئه‌ده‌ب وه‌زیفه‌ی گۆڕین و جوانكردنی واقیعیشه‌؛ به‌ڵام وێنه‌ی فۆتۆگراف له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تدا ده‌توانێ ئه‌م وه‌زیفه‌یه‌ ببینێ؛ به‌نموونه‌ كه‌ وێنه‌ی هه‌ندێك ڕووداوی تراژیدیی، یان كۆمیدیی و جوانكاریی ده‌گرێ كار له‌ زه‌ین و ڕۆحی بینه‌ر ده‌كا (دیاره‌ هه‌موو كارلێكردنێك ده‌شێ دنه‌ی گۆڕانكاریی یان له‌ززه‌ت و چێژبه‌خشین بن)(5) وێنه‌ش له‌م وه‌زیفانه‌ به‌ده‌ر نییه‌. لێره‌وه‌ وێنه سیاسی و‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان جیاوازن له‌ وێنه‌ شه‌خسییه‌كان (ته‌نانه‌ت له‌ وێنه‌ سروشتییه‌كانیش): ئه‌وان ده‌لاله‌تی بابه‌ته‌كی – مه‌عریفیان له‌ پشته‌؛ به‌ڵام ئه‌مان ده‌لاله‌تی چێژی – خودی: خود له‌وێ خودێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌ڵام لێره‌ خودێكی نه‌رجسییه‌: خودێكی نه‌رجسی به‌ڕاده‌ی خۆویستی و خۆپه‌رستی؛ به‌ڵام له‌وێدا خود ئه‌م دۆخانه‌ تێده‌په‌ڕێنێ: ده‌بێته‌ خودێكی هۆشیار له‌ناو واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تیدا. خودێك، كه‌ خۆی ده‌ناسێ و ئه‌وی دیكه‌ش ده‌ناسێ. خودێك، كه‌ خه‌مه‌كانی ئه‌وی دیكه‌ به‌ خه‌می خۆشی ده‌زانێ. خودێك، كه‌ ته‌نها خۆی خۆشناوێ، به‌ڵكو ئه‌وانی دیكه‌شی خۆشده‌وێ. خودێك هه‌روه‌ك چۆن به‌بایه‌خه‌وه‌ سه‌یری وێنه‌كانی خۆی ده‌كا،‌ به‌هه‌مان شێوه‌ش به‌بایه‌خه‌وه‌ سه‌یری گرته‌ و وێنه‌ی ئه‌وانی دیكه‌ ده‌كا. ئا ئه‌م خوده‌ ‌- ده‌كرێ بڵێین – خودێكی داهێنه‌ره‌؛ به‌ڵام خوده‌كه‌ی دیكه‌ خودێكی كۆڵه‌واره: كۆڵه‌وار به‌و مانایه‌ی نوقمی ناو خه‌مه‌كانی خۆیه‌تی؛ خودێكی كۆڵه‌وار تا سه‌ر ئێسقان خۆپه‌رست و نه‌رجسی؛ به‌ڵام ئێمه‌ لێره‌ له‌خۆمان ده‌پرسین: ئایا نه‌رجسییه‌تیش جۆرێك نییه‌ له‌ خۆشه‌ویستی، خۆشه‌ویستی له‌ ڕێی خوده‌وه‌ بۆ ئه‌وی دیكه‌؟‌ دیاره‌ خۆشه‌ویستی ئه‌وی دیكه‌ش له‌ خۆشه‌ویستی خود دانابڕێ.

(6) با به‌واتایه‌كی دیكه‌ بڵێین: ئێمه‌ وێنه‌ی فۆتۆگرافی هونه‌رییمان هه‌یه‌، كه‌ جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ وێنه‌ی فۆتۆگرافی ته‌قلیدیی (ئاسایی و شه‌خسی؛ واته‌ ئه‌و وێنانه‌ی ته‌نها وێنه‌ی واقیعی ڕووتی كه‌سه‌كان ده‌گرن). وێنه‌ی فۆتۆگرافی هونه‌ری ئامانجێكی هونه‌ری له‌ پشته‌، كه‌ مه‌به‌ستیه‌تی ڕووداوێكی خۆش یان ناخۆشی مرۆیی، دیمه‌نێكی تراژیدیی، یان ڕووداو و دیمه‌نێكی ئیستاتیكی و ڕۆمانتیكی، یانیش كۆمیدی… به‌ بینه‌ر بگه‌یه‌نێ. ئه‌م ته‌رزه‌ وێنه‌یه‌ هه‌مان وه‌زیفه‌ی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری دراما و سینه‌ما و شێوه‌كاری هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌یان ڕاسته‌وخۆ واقیع (واقیعی ئینتیقائی) بۆ بینه‌ر ده‌گوازێته‌وه‌. له‌مه‌وه‌ وێنه‌ی فۆتۆگراف هه‌رچه‌نده‌ نه‌مر بێ، به‌ڵام هه‌رده‌م ده‌لاله‌ت له‌ زه‌مه‌نی ڕابردوو ده‌كا و هێمایه‌كی ڕه‌های ئه‌م زه‌مه‌نه‌یه ((له‌ فۆتۆگرافیادا پێكگه‌یشتنێكی نالۆژیكی له‌ نێوان ئێره‌ و ئه‌وه‌ی لێره‌دا تێپه‌ڕی به‌رهه‌م دێ….)).(7) ئێمه‌ ناتوانین له‌م وێنه‌یه‌دا هیچ شتێك (ئاسه‌وارێك) له‌ ئێستا و ئاینده‌ی كه‌سه‌كان و دیمه‌نه‌كان و دیارده‌ و حاڵه‌ت و شته‌كاندا ببینین: وێنه‌ی فۆتۆگراف (به‌ لایه‌نه‌ مادییه‌كه‌ی) ته‌نها ڕابردوومان بۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كا؛ تاكه‌ لایه‌نێكی مانای ڕۆحیی له‌ وێنه‌ی فۆتۆگرافیدا هه‌بێ، ته‌نها لایه‌نی یاده‌وه‌ری و بیره‌وه‌رییه‌ (ئه‌مه‌ نه‌ك هه‌ر بۆ مرۆڤ، به‌ڵكو بۆ شوێنیش ڕاسته‌: ئه‌و شوێنه‌ جوگرافییانه‌ی، كه‌ مرۆڤ ڕاسته‌وخۆ تێیاندا ده‌ژی). ئێمه‌ له‌ ڕێگه‌ی وێنه‌ی فۆتۆگرافه‌وه‌ هه‌میشه‌ بۆ قووڵایی زه‌مه‌نی ڕابردوو شۆڕ ده‌بینه‌وه‌. ته‌نها ئه‌م زه‌مه‌نه‌ ده‌پشكنین، ناتوانین هیچ زه‌مه‌نێكی دیكه‌ بپشكنین؛ ته‌نها تاكه ‌شتێكیش، كه‌ به‌ زه‌مه‌نی داهاتووی ببه‌ستێته‌وه‌، پرسی به‌راوردكردن و به‌راوردكارییه‌. واته‌ ئێمه‌ ئه‌م زه‌مه‌نه‌ (زه‌مه‌نی ڕابردوو) پتر له‌ڕووی زه‌مه‌نی بایۆلۆژییه‌وه‌ به‌ زه‌مه‌نی (ته‌مه‌نی) ئێستا و داهاتوومانی به‌راورد ده‌كه‌ین.

ئه‌م زه‌مه‌نه‌ بۆ وێستگه‌كانی ژیانی سه‌ره‌تاییمان (منداڵیی، لاویی… مان) ده‌گێڕێته‌وه‌. ئا ئه‌مه‌ به‌های (ده‌لاله‌تی) سه‌ره‌كی وێنه‌ی فۆتۆگرافییه‌: ده‌لاله‌ت و به‌های بیره‌وه‌ریی و یادگاریی؛ به‌ڵام وێنه‌ی فۆتۆگرافی هونه‌ری ته‌نها ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ی نییه‌ (وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا)، به‌ڵكو ئه‌و وه‌زیفه‌یه‌كی هونه‌ری هه‌یه‌. واته‌ وێنه‌گرتن و دۆزینه‌وه‌ی دیوه‌ شاراوه‌كانی واقیع، ئه‌و واقیعه‌ی ساته‌وه‌ختی ده‌گمه‌نی خۆی هه‌یه‌. به‌نموونه‌ وه‌ك گرتنی وێنه‌ی ته‌رمی (ئالان كوردی) له‌ كه‌نار ده‌ریای ئیجه‌، كه‌ ویژدانی هه‌ر هه‌موو مرۆڤایه‌تی هه‌ژاند؛ یان وێنه‌ی دیمه‌نێكی ده‌گمه‌نی سروشت، كه‌ چێژی جوانی به‌ ڕۆحی هه‌ر هه‌موومان ده‌به‌خشێ؛ یانیش گرته‌یه‌كی ناوازه‌ی ڕۆمانتیكی له‌ وێنه‌ی دڵبه‌ر و دڵدارێك… تاد.

دیاره‌ وێنه (له‌ هه‌موو بارێكدا، كه‌ ئه‌مه‌ سیفه‌تێكی جه‌وهه‌ریی خۆیه‌تی)‌ هه‌رچه‌نده‌ كۆن بێ، هێنده‌ش سۆز و حه‌سره‌تی یادگاریی به‌هێز ده‌كا (ئه‌مه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ وێنه‌ كه‌سیی و دۆكیۆمێنتارییه‌كاندا زیاتر به‌ده‌رده‌كه‌وێ). وێنه‌ كه‌ زۆر كۆن ده‌بێ له‌ چوارچێوه‌ی پرسی یادگارییدا نامێنێ و ده‌بێته‌ پرسێكی مێژوویی و ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی گوتاری مێژووه‌وه‌. واته‌ وێنه‌ خۆی له‌ خۆیدا ده‌بێته‌ مێژوو و به‌ زمانی گوتاری مێژوو قسه‌مان له‌گه‌ڵدا ده‌كا: مێژووی ئه‌و زه‌مه‌نه‌ی، كه‌ وێنه‌كه‌ی تێدا گیراوه‌. له‌م حاڵه‌ته‌دا وێنه‌كه‌ ڕه‌هه‌ندی مێژووی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و جوگرافیی و ئابووری و سه‌ربازیی و تاد… له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌هێنێ (ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ڕه‌هه‌نده‌ تایبه‌تییه شوێنیی و كه‌سییه‌‌كه‌ی خۆی: وێنه‌ خۆی له‌ خۆیدا هه‌م ڕه‌هه‌ندی شوێنیی – سروشتیی هه‌یه‌، هه‌م ڕه‌هه‌ندی كه‌سیی. ئه‌م حاڵه‌ته‌ هونه‌ره‌كانی شێوه‌كاریش ده‌گرێته‌وه‌).

له‌ وێنه‌ی فۆتۆگرافیدا دیاریكردنی زه‌مه‌ن (واته‌ تۆماركردنی مێژووی ساته‌وه‌ختی گرتنی وێنه‌كه‌) گرنگه‌؛ چونكه‌ زه‌مه‌نی (ساته‌وه‌ختی گرتنی) وێنه‌كه‌ ته‌نها به‌ تۆماركردنی ئه‌و زه‌مه‌نه‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌. ئێمه‌ ده‌زانین، كه‌ وێنه‌كه‌ له‌ زه‌مه‌نێكی ڕابردوودا گیراوه‌، به‌ڵام گرنگه‌ كه‌ زه‌مه‌نه‌كه‌‌ له‌ كاتی خۆیدا و وه‌ك خۆی تۆمار بكرێ. ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ مێژوویه‌كی دۆكیۆمێنتاریش. هه‌ڵبه‌ته‌ بۆ خۆشبه‌ختی ئێستا ئامێره‌ نوێیه‌كانی وێنه‌گرتن (كامێرا، مۆبایل، ڤیدیۆ) خۆیان كات و مێژووی ساته‌وه‌ختی گرتنی وێنه‌كه‌ له‌سه‌ر وێنه‌كه‌ تۆمار ده‌كه‌ن. دیاره‌ ئێمه‌ كه‌ ته‌ماشای وێنه‌كان ده‌كه‌ین، به‌لاشمانه‌وه‌ گرنگه‌، كه‌ مێژووی ساته‌وه‌ختی گرتنی وێنه‌كه‌ بزانین: زانینی ئه‌م مێژووه‌ ئۆخژنییه‌كی زۆرمان پێ ده‌به‌خشێ و له‌ نیگه‌رانیی و دڵه‌ڕاوكێی نه‌زانینی كاتی گرتنی وێنه‌كه‌ ڕزگارمان ده‌كا (ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ كار و مه‌به‌ستی ئه‌رشیف)؛ چونكه‌ ئێمه‌ كاتێك ته‌ماشای وێنه‌كانی ڕابردوو (به‌تایبه‌تی دوور) ده‌كه‌ین، گرنگترین شت به‌لامانه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كات و ساته‌وه‌ختی ته‌واوی مێژووی گرتنی وێنه‌كه‌ بزانین: كاته‌كه‌ی، ڕۆژه‌كه‌ی، ساڵه‌كه‌ی. ڕاستییه‌كه‌ی كات شوناسی ڕاسته‌قینه‌ی ناسینه‌وه‌ی جه‌وهه‌ری وێنه‌یه‌.

ئێمه‌ له‌ ڕێگه‌ی دیاریكردن و تۆماركردنی وردی كاته‌وه‌، یاده‌وه‌ریشمان (وه‌ك مه‌له‌كه‌یه‌كی فیكرمان) باشتر كار ده‌كا (ته‌نانه‌ت له‌ وێنه‌ی شێوه‌كاریشدا تۆماركردن و نووسینی ڕێكه‌وت گرنگه‌، به‌ڵام ده‌لاله‌ته‌ ده‌روونییه‌كه‌ی وه‌ك وێنه‌ی فۆتۆگراف نییه‌: له‌ وێنه‌ی فۆتۆگرافدا هه‌موو شتێك به‌نده‌ به‌ خه‌یاڵ و ویستی یادگارییه‌وه‌؛ وه‌لێ له‌ وێنه‌ی شێوه‌كاریدا – هه‌روه‌ك ڕۆحی ئه‌ده‌ب – زمانی ڕه‌نگ و ده‌لاله‌ت و واتاكانی پشت ئه‌م زمانه‌ گرنگن. لێره‌دا ئه‌و ڕاستییه‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ هونه‌ری شێوه‌كاریش وه‌ك ئه‌ده‌ب هونه‌ری خه‌یاڵه. به‌هه‌مان شێوه له‌ ته‌له‌ڤژن و سینه‌ماشدا دراما و فیلمه‌كان به‌های مێژوویی خۆیان هه‌یه‌. ئێمه‌ چێژ له‌ كۆنی فیلم و دراماكان {زانینی كاتی به‌رهه‌مهێنانی دراما و فیلمه‌كان} ده‌كه‌ین. دراما و شانۆ و فیلمه‌ ڕه‌ش و سپییه‌كان، به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی به‌ندن به‌ ته‌مه‌نی ڕابردووی ئێمه‌وه‌؛ واته‌ هاوكات له‌ قۆناغێكی زووی ته‌مه‌نی ئێمه‌ {منداڵیی، گه‌نجاتی…} ده‌رهێندراون و به‌رهه‌مهێندراون ‌‌).

پێده‌چێ بیره‌وه‌ری و بیركردنه‌وه‌ پێوه‌ندییه‌كی توندوتۆڵیان به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌بێ. واته‌ بیره‌وه‌ری چالاك ده‌لاله‌ت له‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی چالاكیش بكا؛ به‌و پێیه‌ی ئێمه‌ هه‌میشه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ماندا ڕابردوو به‌ ئێستا و به‌ ئاینده‌وه‌ ده‌به‌ستینه‌وه‌. لێره‌دا هه‌ر بیركردنه‌وه‌ چالاك نابێ، به‌ڵكو خه‌یاڵیش (خه‌یاڵی شیعرییش) چالاك ده‌بێ. ئایا زۆربه‌ی جار یاده‌وه‌ری بنه‌‌مای خه‌یاڵی داهێنانی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و شیعر نییه‌؟ ئایا گه‌وره‌ترین سه‌رچاوه‌ی ژانره‌كانی ئه‌ده‌ب گه‌نجینه‌ی ڕابردووی ژیانی ئه‌دیب و شاعیر و نووسه‌ر نییه‌؟ كامه‌ ڕۆمانی مه‌زن هه‌یه‌، كه‌ وه‌ك وێنه‌ی فۆتۆگراف، ڕووداوه‌كانی زه‌مه‌نی ڕابردوومان (هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ چوارچێوه‌ی خه‌یاڵی داهێنه‌رانه‌دا) بۆ تۆمار نه‌كا و بۆ نه‌گێڕێته‌وه‌؟ ته‌نها لێره‌دا ئه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ كامێرا و كامێرامانه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌‌ خه‌یاڵ و زمانی شیعریی ئه‌ده‌بن. هه‌موو ئه‌و ڕووداوانه‌ی ڕۆمان (یان به‌گشتی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌) ده‌یانگێڕێته‌وه‌ له‌ ڕابردوودا ڕوویان داوه‌؛ ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌ی خه‌یاڵی نووسه‌ریش له‌ شێوه‌ی ((كاتی ڕانه‌بردوودا)) دایانده‌هێنێ، ئه‌وه‌ بنه‌ما و تارماییه‌كه‌ی له‌ زه‌مه‌نی واقیعی ڕابردوودا هه‌یه‌ و له‌وێدا به‌دی ده‌كرێ. به‌ڵام ئه‌م ڕابردووه‌ له‌ چوارچێوه‌ی خه‌یاڵی وشه‌دا، واته‌ له‌ چوارچێوه‌ی گوتاری ئه‌ده‌بدا، ڕابردوویه‌كی نه‌مره‌: ڕابردوویه‌كه‌ هه‌موو زه‌مه‌نه‌كانی تێدایه‌: هه‌م زه‌مه‌نی ڕابردووه‌؛ هه‌م زه‌مه‌نی ئێستا و ئاینده‌شه‌.

ئا ئه‌مه‌ سیفه‌تی داهێنانه‌: داهێنان له‌ ڕابردووه‌وه‌ له‌دایك ده‌بێ و دێ و زه‌مه‌نی ئێستا و ئاینده‌ش داگیر ده‌كا و تێیانده‌په‌ڕێنێ. هه‌موو ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌ نه‌مره‌كان ئه‌م سیفه‌ته‌یان هه‌یه‌: هه‌ر له‌ ته‌ورات و ئینجیل و قورئانه‌وه‌ بگره‌، تا ده‌گاته‌ ئه‌لیاده‌ و ئۆدیسه‌ و … تا ڕۆمانه‌ هاوچه‌رخه‌كانی وه‌ك تاوان و سزا و برایانی كارامازۆفی دیستۆڤسكی و خۆشه‌ویستی له‌ سه‌رده‌می‌ كۆلێرا ی ماركیز و هه‌موو ئه‌وانی دیكه‌ش. (له‌ ئه‌ده‌بدا – به‌ گشتی له‌ پرۆسه‌ی نووسیندا- ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كه‌ی بۆ پێشبینی و گریمانه‌ی گێڕانه‌وه‌ و تۆماركردنی ئاینده‌ش بنووسرێ، به‌ڵام فۆرمه‌ ماددییه‌كه‌ی: ده‌ق، كتێب، بڵاوكراوه‌…تاد، ئه‌وه‌ هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی زه‌مه‌نی ڕابردوودا ده‌مێنێته‌وه‌. واته‌ ڕۆحه‌كه‌ی، كه‌ بریتییه‌ له‌ فیكر و خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌ و زمان، ئه‌وه‌ بۆ هه‌ر هه‌موو ئێستا و هه‌ر هه‌موو ئاینده‌كان ده‌نووسرێ. ئا ئه‌مه‌ خه‌سڵه‌تی ده‌قی داهێنه‌ره‌: هه‌موو ئه‌ده‌بێكی باش سنووری سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كان ده‌به‌زێنێ و به‌ناویاندا گوزه‌ر ده‌كا. لێره‌وه‌ ئه‌م ئه‌ده‌به‌ ئه‌ده‌بی هه‌موو سه‌رده‌مه‌كانه‌).

دیاره‌ وێنه‌ی فۆتۆگراف دوو ڕه‌هه‌ندی هه‌یه‌: ڕه‌هه‌ندی تاك، ڕه‌هه‌ندی كۆ. واته‌ ئه‌و وێنانه‌ی تاكه‌كه‌سێك بۆ خۆی ده‌یانگرێ و ئه‌و وێنانه‌ش، كه‌ به‌ كۆمه‌ڵ هاوڕێ و خزمه‌كان پێكه‌وه‌ ده‌یگرن (ئاشكرایه‌ وێنه‌ی فۆتۆگراف زیاتر وێنه‌ی شه‌خسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئاسایین). له‌ حاڵه‌تی یه‌كه‌میاندا وێنه‌ مۆركێكی كه‌سیی (شه‌خسیی) ڕه‌های هه‌یه‌. واته‌ ته‌نها خودێك له‌ناو ئه‌م وێنه‌یه‌دا بوونی هه‌یه‌. خودێك، كه‌ له‌حاڵه‌تی نه‌رجسیه‌تی خۆیدا ده‌ژی و وێنه‌ی كه‌ینوونه‌ی خۆی ده‌گرێ، ئه‌و كه‌ینوونه‌یه‌ی، كه‌ له‌ساته‌وه‌ختی خۆئاماده‌كردندا بۆ گرتنی وێنه‌كه‌ له‌ ڕووخساری كه‌سه‌كه‌دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ. ئێمه‌ له‌ وێنه‌دا هه‌ر ڕوخساری خۆمان نابینین، به‌ڵكو كه‌ینوونه‌ی خۆشمان ده‌بینین. ئه‌و كه‌ینوونه‌یه‌‌ی ساته‌وه‌ختی گرتنی وێنه‌كه‌ به‌رجه‌سته‌ی ده‌كا. ئێمه‌ له‌ وێنه‌كاندا وه‌ك ئاوێنه‌ی ته‌مه‌ن هه‌ر هه‌موو كه‌ینوونه‌ی خۆمان ده‌بینین. ئێمه‌ بۆیه‌‌ وێنه‌ی خۆمان ده‌گرین، تا ئه‌م كه‌ینوونه‌یه‌ له‌بیر نه‌كه‌ین. له‌ وێنه‌ شه‌خسییه‌كاندا ئێمه‌ ده‌مانه‌وێ باشتر خۆمان ببینین و باشتر خۆمان بناسین.

ئایا ئێمه‌ له‌ناو وێنه‌كاندا حه‌قیقه‌تی كه‌سایه‌تی خۆمان به‌دی ناكه‌ین؟ له‌ وێنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیشدا ده‌مانه‌وێ ڕه‌هه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تیبوونی كه‌سایه‌تی خۆمان بسه‌لمێنێن: ده‌مانه‌وێ (له‌ چوارچێوه‌ی مۆركی نه‌مریی وێنه‌دا) پێوه‌ندییه‌كانمان له‌گه‌ڵ ئه‌وانی دیكه‌دا (ئه‌ندامانی خێزان و خزم و دۆست و هاوڕێكانمان) نه‌مر كه‌ین. ئێمه‌ لێره‌ ده‌مانه‌وێ ژیان بخه‌ینه‌ ناو ته‌كنۆلۆژیای یادگارییه‌وه‌، تا حه‌زی نه‌رجسییه‌ت و نه‌مرییمان به‌رجه‌ست بكه‌ین و بپارێزین. هیچ سه‌رده‌مێك هێنده‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ مرۆڤ حه‌زی له‌ خه‌ونی نه‌مریی نه‌بووه‌، بۆیه‌ هیچ سه‌رده‌مێكیش هێنده‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ مرۆڤ نائومێد نه‌بووه‌ و هه‌ستی به‌ نائومێدیی نه‌كردووه‌: ته‌كنۆلۆژیای پێشكه‌وتوو هه‌ردوو حاڵه‌ته‌ دژبه‌یه‌كه‌كه‌مان بۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كا: حاڵه‌تی ئومێد و حاڵه‌تی نائومێدیی. باوه‌ڕ ناكه‌م هیچ سه‌رده‌مێك هه‌بێ هێنده‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ مرۆڤ له‌ناو نائومێدیدا ژیا بێ؛ له‌هه‌مان كاتدا هیچ سه‌رده‌مێكیش نه‌بووه‌، كه‌ هێنده‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ هیوای پێ به‌خشیبێ. ئه‌مه‌ ناودژه‌ (پارادۆكسه)‌ گه‌وره‌كه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌یه‌. دیاره‌ مرۆی هاوچه‌رخیش له‌ناو دژایه‌تییه‌كاندا (پارادۆكسه‌ زۆره‌كاندا) ده‌ژی. ئه‌و پارادۆكسانه‌ی سه‌رچاوه‌ی نیگه‌رانییه‌ زۆره‌كانی مرۆڤی هاوچه‌رخن.

ئێمه‌ له‌ زه‌مه‌ن و سه‌رده‌می ته‌كنۆلۆژیای وێنه‌كاندا ده‌ژین: وێنه‌ی زیندوو و وێنه‌ی مردوو (ئه‌گه‌ر بشێ ئه‌م ناوانه‌یان لێ بنێین). واته‌ وێنه‌ی جووڵاو و وێنه‌ی نه‌جووڵاو (سینه‌ما و تیڤی و فۆتۆگراف). لێره‌دا هه‌ردوو جۆره‌ وێنه‌كه‌ یه‌ك چییه‌تییان هه‌یه‌: چییه‌تیی ڕابردووی مردوو؛ به‌ڵام جیاوازی وێنه‌ جووڵا‌وه‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌وان هه‌م خاوه‌ن زه‌مه‌نێكی ماقووڵی درێژترن، هه‌م وێنه‌ی زیندوویی كه‌سه‌كه‌شمان (گیانله‌به‌ره‌كه‌شمان) پێ نیشان ده‌ده‌ن (كه‌ دیاره‌ ئه‌مه‌ له‌ وێنه‌ی فۆتۆگرافدا هه‌رگیز به‌دی ناكرێ). ئا ئه‌مه‌ جیاوازی نێوان وێنه‌ی (وێنه‌گرتنی) سینه‌مایی و وێنه‌ی (وینه‌گرتنی) فۆتۆگرافه‌.

جیاوازییه‌ك، كه‌ به‌ دوو شێواز دیمه‌ن و ڕووداوه‌ سروشتی و ده‌ستكرده‌كانی ڕابردوومان بۆ ئه‌رشیف ده‌كا (له‌ وێنه‌ی جووڵاودا هه‌میشه‌ هه‌ست به‌ زیندوویی ئه‌به‌دیی كه‌سه‌كان ده‌كه‌ین، هه‌روه‌ك بڵێی ئێستا له‌م ساته‌وه‌خته‌دا له‌گه‌ڵ ئێمه‌دا زیندوون و ده‌جووڵێن، ته‌نانه‌ت با كه‌سایه‌تییه‌كان له‌مێژیش بێ مردبن. (8) دیاره‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ وێنه‌ی فۆتۆگرافدا به‌دی ناكرێ؛ مه‌گه‌ر خۆمان به‌ یادگاریی و خه‌یاڵ ئه‌م حاڵه‌ته‌ بخوڵقێنین. هه‌ڵبه‌ته‌ وێنه‌ی فۆتۆگرافیش زمانی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌؛ ئه‌و زمانه‌ی، كه‌ ته‌نها ئێستا و حه‌زی ژیان تێی ده‌گه‌ن. كێ هه‌یه‌ كه‌ ته‌ماشای وێنه‌كانی خۆی ده‌كا، یه‌كسه‌ر عه‌شقی ژیانی له‌لا نه‌ورووژێ؟ عه‌شقێك كه‌ هه‌موو بوونمان به‌خۆیه‌وه‌ گرێ ده‌دا. له‌مه‌وه‌ وێنه‌ هێمای عه‌شقی هه‌موومانه‌ بۆ ژیان: ئایا خۆشه‌ویستی ژیان، مانای له‌بیرنه‌كردن و ناسینه‌وه‌شی نییه‌؟ وێنه‌ی فۆتۆگراف یه‌كێكه‌ له‌و ئامرازه‌ هاوچه‌رخانه‌ی، كه‌ مرۆڤی سه‌رده‌م ده‌یه‌وێ به‌هۆیانه‌وه‌ باشتر خۆی بناسێ، ئه‌مه‌ش له‌ جه‌وهه‌ردا واتای خۆشه‌ویستی ژیانه‌).

ئه‌وانه‌ی ده‌شنووسن (وه‌ك وێنه‌گره‌كان) ژیاندۆستن. نووسین له‌ وێنه‌ش زیاتر ده‌لاله‌تی ژیاندۆستی هه‌یه‌. نووسین زمانه،‌ بۆیه‌ ده‌توانێ ڕاسته‌وخۆ له‌ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كاندا قسه‌ بكا: سه‌دان و هه‌زاران ساڵه‌ ده‌قه‌كانی وه‌ك ئه‌لیاده‌ و ئۆدیسه‌ و ته‌ورات و ئینجیل و قورئان و دۆنكیشۆته‌ و … تاد، قسه‌مان له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن و باسی نه‌مریی و ژیاندۆستیمان له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن. هه‌ڵبه‌ته‌ نووسین و ئه‌ده‌بیش هه‌روه‌ك وێنه‌ دوو ڕه‌هه‌ندیان هه‌یه‌ (دوو ڕه‌هه‌ندی مه‌عریفی و ئیستاتیكی)‌:ڕه‌هه‌ندی تاك (نووسه‌ر)، ڕه‌هه‌ندی كۆ (خوێنه‌ر). ئه‌و پێوه‌ندییه‌ی له‌نێوان نووسه‌ر (ده‌ق) و خوێنه‌ردا (خوێندنه‌وه‌دا) هه‌یه‌، به‌ته‌واویی پێوه‌ندییه‌كی مه‌عریفی ژیاندۆستییه‌. نووسین هه‌میشه‌ باس له‌ ژیان ده‌كا: ژیانی نه‌مر. نووسین هه‌رده‌م نه‌مریی به‌ شته‌كان ده‌به‌خشێ (ده‌بێ له‌بیر نه‌كه‌ین نووسین به‌رهه‌می فیكر و زمانه‌).

ئایا ئه‌وه‌ی خه‌سڵه‌تی نه‌مریی به‌ محه‌مه‌د و زه‌رده‌شت و عیسا و موسا… ده‌به‌خشێ، ته‌نها ده‌قه‌ مه‌زنه‌ مێژووییه‌كانیان نین؟ ئه‌ی بۆ خوا له‌ ڕێی وشه‌وه‌ (زمانه‌وه‌) نه‌ك وێنه‌وه‌ خۆی به‌ ئێمه‌ ده‌ناسێنێ؟ ئایا ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێ، كه‌ وشه‌ باشتر ده‌توانێ له‌ مانای كه‌ینوونه‌ و بوونمان تێ بگا؟ ئه‌و كه‌ینوونه‌ و بوونه‌ی هه‌میشه‌ له‌ناو زمان و وشه‌دا ئاماده‌ن و بوونیان هه‌یه‌؛ كه‌واته‌ زمان بوونمانه‌؛ هه‌روه‌ك چۆن ورده‌كاری بوونیشمان له‌ناو زماندا (ده‌سه‌ڵاتی وشه‌دا) به‌ده‌رده‌كه‌وێ: ئێمه‌ ئه‌گه‌ر زمانمان نه‌بێ چۆن وه‌سفی بوونی خۆمان ده‌كه‌ین؟ ئایا پێوه‌ندی نێوان خواوه‌ند و مرۆڤیش هه‌ر زمان و هه‌ر له‌رێگه‌ی زمانه‌وه‌ نییه‌؟ لێره‌وه‌ زمان ناسنامه‌ی بوونمانه‌: بوونی سیاسی و مرۆیی و كۆمه‌ڵایه‌تی و نه‌ته‌وه‌یی و… هه‌ر هه‌موو بوونه‌كانمان؛ به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ر له‌هه‌ر شتێك زمان ناسنامه‌ی مرۆییمان نه‌بوو، ئه‌وه‌ ده‌شێ ببێته‌ فاكته‌رێكی وێرانكه‌ر؛ ببێته‌ فاكته‌ری جه‌نگ و داگیركاری و ڕه‌گه‌زپه‌رستیی، وه‌ك له‌ زمانی گوتاری داگیركه‌ران و دیكتاتۆره‌كاندا ئه‌مه‌ به‌دی ده‌كرێ: زمان لێره‌ نه‌ك بوونی مرۆییمان بینا ناكا، به‌ڵكو بوونی مرۆییمان وێران ده‌كا. زمان لێره‌ كۆیله‌یه‌: كۆیله‌ی ده‌سه‌ڵاتی شه‌ڕانگێزیی. لێره‌وه‌ مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی ئازاد بێ، پێویستی به‌ زمانێكی ئازاد هه‌یه‌؛ ئه‌و زمانه‌ی كه‌ینوونه‌ و بوونمان وه‌سف ده‌كا و بینا ده‌كا. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌، كه‌ هایدگه‌ر ده‌ڵێ: ((زمان ماڵی بوونه‌)).

ژێده‌ر و په‌راوێزه‌كان:

1- غاستون باشلار, جدلية الزمن, ت: د. خليل احمد خليل (الطبعة الرابعة 2010م), ص 46- 47.

2- ده‌شێ كامێرای فۆتۆگرافی ببێته‌ ئامرازێكی هونه‌ری داهێنه‌ری گه‌وره‌؛ واته‌ ده‌شێ كامێرا وه‌ك فڵچه‌ی هونه‌ری شێوه‌كاری به‌كار بهێندرێ و دیمه‌نه‌ واقیعییه‌ هه‌ماهه‌نگه‌كان مۆنتاژ بكا و تابلۆیه‌كی (وێنه‌یه‌كی) فۆتۆگرافی هونه‌رییان (له‌ شێوه و مه‌غزا‌ی نیگارێكی شێوه‌كارییان) لێ پێك بهێنێ. لێره‌ هونه‌ر زمانی ئیستاتیكای باڵای هه‌یه‌ و چێژێكی نموونه‌ییمان پێ ده‌به‌خشێ؛ چێژێك، كه‌ ڕۆحی مرۆییمان شكۆمه‌ند ده‌كا.

3- ج. هيليس ميلر, عن الادب, ت: سمر طلبة (المركز القومي للترجمة, الطبعة الاولى 2015), ص 42.

4- هه‌مان ژێده‌ر، ل 39 – 40.

5- له‌م باره‌یه‌وه‌‌ دووپرێل ده‌ڵێ: ((هیچ په‌ره‌ستاندنێك بوونی نییه‌ له‌ ڕێگه‌ی كارلێككردنه‌وه‌ نه‌بێ)). بڕوانه‌: غاستون باشلار, جدلية الزمن, ت: د. خليل احمد خليل (الطبعة الرابعة 2010م), ص 102.

6- د. پیار دیسویانت ده‌ڵێ: ((خۆشه‌ویستی خود سه‌ره‌تای هه‌ر خۆشه‌ویستییه‌كه‌)). بڕوانه‌: د. بيار ديسويانت, النرجسية, ت: اسكندر جرجي مصعب (الطبعة الاولى 2015), ص 28.

7- رولان بارت, قراءة جديدة للبلاغة القديمة, ت: عمر أوكان (الطبعة الاولى 2011), ص 176.

8- ته‌نانه‌ت ئێمه‌ كه‌ ته‌ماشای فیلمی كارتۆنیش ده‌كه‌ین، هه‌ست به‌ زیندوویی كه‌سایه‌تییه‌ كارتۆنییه‌كانی وه‌ك (تۆم و جێری، مسته‌ر بین، سه‌ندرێللا، عه‌دنان و لینا و… تاد) ده‌كه‌ین.




ڕه‌گه‌زێكی بێ به‌شكراو … به‌ختیار محه‌مه‌د

كێشه‌ی پیاو به‌رانبه‌ر به‌ ژن به‌گشتی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ قه‌ت خۆی به‌ هه‌ڵه‌ نازانێ؛ ئه‌و هه‌ڵه‌كانی خۆی به‌ ڕه‌وا ده‌زانێ. ئه‌م هه‌ڵانه‌ش سه‌رچاوه‌كه‌یان له‌ مێژووی ده‌سه‌ڵاتی پیاوه‌وه (سیستمی پاتریاركییه‌وه‌) هه‌ڵده‌قووڵێ.‌ لێره‌وه‌ ئه‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌زگای هاوسه‌رگیرییدا حه‌ز له‌ ژنی دیكه‌ ده‌كا؛ فره‌ژنی داده‌هێنێ، له‌ ژن ده‌دا، ئه‌و به‌ خزمه‌تكاری خۆی ده‌زانێ، تاد. ئه‌و هه‌موو ئه‌م كارانه بۆ خۆی‌ به‌ ڕاست و سروشتی و ڕه‌وا ده‌زانێ و یاسا و شه‌رعیشیان بۆ داده‌نێ. ئاشكرایه‌ زۆربه‌ی پیاوانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌، ته‌نها وه‌ك كاره‌كه‌ر ته‌ماشای ژنه‌كانیان ده‌كه‌ن: له‌ ماڵه‌وه‌ خزمه‌تیان بكه‌ن و چێشتیان بۆ لێ بنێن و جلكیان بۆ بشۆن و منداڵیان بۆ به‌خێو بكه‌ن و… تاد. پیاو هه‌موو خۆشییه‌ك بۆ خۆی له‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ ڕه‌وا ده‌زانێ، به‌ڵام بۆ ژنه‌كه‌ی (خوشكه‌كه‌ی) هه‌رگیز نا. به‌كورتییه‌كه‌ی، پیاو زۆرترین ده‌سه‌ڵات (به‌تایبه‌تی له‌ ماڵه‌وه‌دا) به ‌خۆی ڕه‌وا ده‌بینێ، به‌ڵام كه‌مترین ده‌سه‌ڵات (ویستی ئازاد) به‌ ژن ڕه‌وا نابینێ. لێره‌وه‌ هه‌میشه‌ ئافره‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا مایه‌ی ڕق و نیگه‌رانیی و بێزارییه‌. ئه‌و، كه‌ داوای مافی خۆی ده‌كا، ڕق و تووڕه‌یی و بێزاری پیاو (به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی سیستمی كۆمه‌ڵایه‌تی پاتریاركی) ده‌ورووژێنێ: هه‌موو ئافره‌ته‌ ئازادیخواز و مافخوازه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا به‌ چاوی گومانه‌وه‌ ته‌ماشا ده‌كرێن؛ هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌درێ ئافره‌ت وه‌ك كۆیله‌ و ژێرده‌سته‌ بهێڵدرێته‌وه‌.

ڕاستییه‌كه‌ی ئافره‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا له‌ بن باری قورسی مێژووی سته‌مدا ده‌ناڵێنێ. تۆ هه‌ر به‌نموونه‌ ته‌ماشای ئه‌و مافه‌ سروشتییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ بكه‌، كه‌ چۆن له‌ ئافره‌ت ستاندراوه‌ته‌وه‌ و ژیانی ئه‌و و كۆمه‌ڵگه‌شی كردۆته‌ دۆزه‌خ (به‌تایبه‌تی له‌ بار و دۆخی ئێستای پڕ له‌ ته‌نگژه‌ی وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا)؛ ئه‌م حاڵه‌ته‌ باری سه‌رشانی پیاویشی یه‌كجار قورس و ئه‌سته‌م كردووه‌: ئه‌و ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی پیاوه‌وه‌، هه‌رگیز ناتوانێ به ‌دڵی خۆی و به‌ ئازادی داوای هاوسه‌ر بۆ خۆی بكا و مافی ئه‌وه‌ی هه‌بێ (وه‌ك چۆن پیاو ئه‌و مافه‌ی هه‌یه‌) ئه‌ویش بچێته‌ خوازبێنی پیاوه‌كان و به‌ ئاشكرا پیاو بۆ خۆی هه‌ڵبژێرێ؛ به‌ڵكو ئه‌و – زۆربه‌ی جار – چاوه‌ڕێی قه‌ده‌ر و چاره‌نووسی خۆیه‌تی، كه‌ به‌ڕێكه‌وت و خۆوبه‌خت ویستی پیاو ئه‌و چاره‌نووسه‌ی بۆ دیار بكا و بۆی یه‌كلایی بكاته‌وه‌: ئاخۆ شوو ده‌كا، یانیش هه‌ر له‌ ماڵ ده‌مێنێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ قه‌یره‌ و قژی سپی ده‌هۆنێته‌وه‌، تا دواجار پیری و مه‌رگ له‌ ده‌رگای به‌ختی ڕه‌شی ده‌ده‌ن؟ (ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ به‌ سه‌دان هه‌زار ئافره‌تی وای تێدایه‌)؛ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی، كه‌ به ‌ناوی شه‌ره‌ف و ئه‌خلاقه‌وه‌ له‌ كونی ڕه‌شی ماڵه‌كانیان ئازار ده‌چێژن و كراونه‌ته‌ كۆیله: كۆیله‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵگه‌ی پاتریاركی. هه‌ر به‌ڕاستیش ده‌بێ له‌ خۆمان بپرسین: ئه‌گه‌ر ئافره‌ت ئازاد و به‌خته‌وه‌ر نه‌بوو، چۆن پیاو ئازاد و به‌خته‌وه‌ر ده‌بێ؟ هه‌ر له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌،‌ كوا له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا – به‌ده‌گمه‌ن نه‌بێ – پیاوێكی به‌خته‌وه‌ر ده‌دۆزیته‌وه‌؟ ئه‌و پیاوانه‌ی، كه‌ هه‌م ڕقیان له‌ ئافره‌ته‌، هه‌م كۆیله‌ی غه‌ریزه‌ی سێكسیشن. له‌ ئاكامدا ده‌ڵێین: ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ئافره‌ته‌كانی ئازاد نه‌بوو، هه‌رگیز نابێته‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌خته‌وه‌ر.

به‌ختیار محه‌مه‌د




یه‌كیه‌تی … به‌ختیار محه‌مه‌د

(1)

پاشاگه‌ردانییه‌كی سیاسی باش شاری سلێمانی گرتۆته‌وه‌: ده‌توانم بڵێم لۆژیكی دیموكراسیه‌تی تێپه‌ڕاندووه‌ و جۆرێك بووه‌ته‌ ئاژاوه‌ی سیاسی. هه‌مووشی به‌رئه‌نجامی ناكۆكییه‌ نه‌خۆشانه‌كه‌ی ناو یه‌كیه‌تییه‌ و ئه‌م حزبه‌ی كردۆته‌ قوربانی ملانێی نێوان باڵه‌ جیاوازه‌كانی ناو خۆی.
گرفتی ئه‌و سه‌ركردایه‌تییه‌ی ئێستای یه‌كیه‌تی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌رچه‌ند‌ به‌ش و باڵی لێ ده‌بێته‌وه‌ و خه‌ڵكی لێ جودا ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ش بێ خه‌م و بێباكه‌ له‌ ئاستیاندا (پێده‌چێ ئه‌مانه‌ گرووپێكی خۆسه‌پێنی ده‌سه‌ڵاتخوازبن: هی وایان تێدایه‌ سه‌ری زمان و بنی زمانی وشه‌ی دیموكراسییه‌، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا فڕی به‌سه‌ر دیموكراسیه‌ته‌وه‌ نییه‌ و ته‌نها پیاوێكی سه‌فسه‌ته‌چی زۆربڵێی خۆهه‌ڵكێشه‌ و مه‌راییش بۆ سه‌ركرده‌ی حزبی دیكه‌ ده‌كا). هه‌ڵبه‌ته‌ له‌م دۆخه‌ی ئێستای یه‌كیه‌تی، ته‌نها پارتی سوودمه‌ندی یه‌كه‌مه‌.

(2)

به‌درێژایی مێژووی ده‌یان ساڵی ڕابردوو، یه‌كیه‌تی ڕه‌خنه‌ی له‌ پارتی ده‌گرت، كه‌ حزبێكی خێڵه‌كیی بنه‌ماڵه‌ییه‌؛ كه‌چی ئێستا وا خۆی خه‌ریكه‌ ده‌بێته‌ حزبێكی خێڵه‌كیی – بنه‌ماڵه‌یی عه‌یار (24).
پێده‌چێ یه‌كیه‌تی وه‌ك پارتی، به‌ پێی بنه‌مای فیكری و سیاسی خۆی، به‌رگه‌ی ئه‌م سیستمه‌ (ڕێكخستنه‌) حزبییه‌ ته‌قلیدییه‌ نه‌گرێ، بۆیه‌ وا ده‌بینین ڕۆژ له‌دوای ڕۆژ به‌ره‌ و قه‌یرانی پتر و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی پتر و بچووكبوونه‌وه‌ی پتر هه‌نگاو ده‌هاوێژێ. گه‌لۆ، ده‌بێ بزانین، ئه‌مه‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌: دواجار هه‌موو شته‌كان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سه‌ر بنه‌ڕه‌تی (ئه‌سڵی) خۆیان. واته‌ هه‌میشه‌ ڕابردوو زاڵ و باڵاده‌سته‌ له‌ ژیانی ئێمه‌دا.




عه‌شقی ئیلاهی … به‌ختیار محه‌مه‌د

كه‌ ماچت ده‌كه‌م،
ده‌ڵێی له‌ ده‌رگای به‌هه‌شت
ڕاوه‌ستاوم.
كه‌ گۆی مه‌مكیشت ده‌مژم،
ده‌ڵێی له‌ حه‌وته‌مین ته‌به‌قه‌ی ئاسمان
وه‌ستاوم.
كه‌ ته‌ماشای ڕووتی
باڵاشت ده‌كه‌م،
ده‌ڵێی من ئاده‌مم و
له‌ حه‌وا ده‌ڕوانم.
ئاخ! ئه‌ی پاكیزه‌م،
ده‌زانم ئێستا خوا لێم تووڕه‌یه‌ و
له‌ به‌هه‌شته‌ كلاسیكییه‌كه‌ی خۆی
ده‌رم ده‌كا.




كورد و ئیسلامه‌تی … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌وه‌ چل و ئه‌وه‌نده‌ ڕۆژه‌یه‌ له‌شكری داگیركه‌ری ده‌وڵه‌تی توركیا هێرش بۆ سه‌ر عه‌فرین ده‌كا، كێ گوێی لێ بووه‌ مه‌لایه‌ك گوتاره‌كه‌ی له‌ نوێژی هه‌ینیدا (ئه‌گه‌ر چه‌ند ده‌قه‌یه‌كیش بێ) بۆ ئیدانه‌كردن و ڕه‌خنه‌گرتن له‌م هێرشه‌ داگیركارییه‌ ته‌رخان بكا؟

ئه‌وه‌ من باسی ئه‌و هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامیی و عه‌ره‌بییه‌ ناكه‌م و باسی ئه‌و هه‌موو ده‌زگا و ڕێكخراوه‌ ئیسلامییه‌ ناكه‌م، كه‌ ته‌نها بۆ توندوتیژیی و تیرۆر له‌ژێر په‌رده‌ی كاری خێرخوازییدا كار ده‌كه‌ن و یارمه‌تییه‌كی ڕه‌گه‌زپه‌رستانه‌ی هه‌ندێك خه‌ڵك و لایه‌نی دیاریكراوی موسڵمان ده‌ده‌ن (كێ له‌ جیهانی ئیسلامه‌تیدا ڕێكخراوێكی مرۆیی نێونه‌ته‌وه‌یی و نێوده‌وڵه‌تی دیتووه‌، كه‌ بێ جیاوازی یارمه‌تی خه‌ڵكی لێ قه‌وماوی هه‌ر هه‌موو نه‌ته‌وه‌ و ئایینه‌ جیاوازه‌كان بدا؟ یانیش وه‌كو ڕێكخراوی لێبووردنی نێوده‌وڵه‌تی به‌رگرییان لێ بكا؟)؛ كه‌چی گه‌لێكی موسڵمانیان له‌م ناوه‌دا له‌به‌رده‌م هێرش و په‌لاماری ناڕه‌وای وه‌حشیانه‌ی ده‌وڵه‌تێكی داگیركه‌ر به‌جێ هێشتووه‌، به‌ڵام دێن باسی مه‌زنایه‌تی ئیسلام و بیروباوه‌ڕه‌كه‌ی ده‌كه‌ن. ئه‌وه‌ی جێی تێڕامانه‌ پاپا و كڵێسه‌ی ڕۆماش هه‌مان هه‌ڵوه‌ستی نه‌رێنییان هه‌یه‌؛ وه‌ك بڵێی شه‌ڕڤانان و خه‌ڵكی عه‌فرین ئیسلام و مرۆڤ نه‌بن، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌، كه‌ شه‌ڕڤانان و گه‌لی كورد له‌ پێشه‌نگی شه‌ڕی دژی تیرۆری ئیسلامیی (داعش و به‌ره‌ی نوسره‌) بووینه‌.

ئه‌ی كوا ئه‌و ئه‌خلاقه‌ ئینسانییه‌ی، كه‌ گوایا له‌ناو ئایینه‌كاندا هه‌یه‌ و شه‌و و ڕۆژ به‌م ناوه‌وه‌ كاسیان كردووین؟ هێزه‌ تیرۆریسته‌كانی وه‌ك ئه‌نجوومه‌نی ئیسلامیی سووریا، بڕیاری جیهاد له‌ دژی هه‌سه‌ده‌ ده‌ده‌ن؛ ئای خۆزگه‌ تۆزێك غیره‌تی جیهادیان له‌ به‌رانبه‌ر ئیسرائیل هه‌بوایه‌! پێده‌چێ ئه‌وان ئه‌ردۆگان به‌ سوڵتانی عوسمانیی نوێی خۆیان بزانن، بۆیه‌ وا له‌ ده‌وری كۆبوونه‌ته‌وه‌ و شه‌ڕی دۆڕاوی بۆ ده‌كه‌ن.

به‌ختیار محه‌مه‌د




شاژنی جه‌نگ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌ی شاژنی جه‌نگ، كچی شه‌رڤان، تۆ چ قاره‌مانێكی، كه‌ جیهان به‌خۆت سه‌رسام ده‌كه‌ی و ئه‌ردۆگانییه‌كانیش وه‌ك جرج ده‌تۆقێنی! تۆ چ شه‌ره‌فێكی گه‌وره‌ی ئێمه‌ی، كه‌ ئیسلامییه‌ مرۆڤكوژه‌ داوێنپیسه‌ شه‌هوه‌تبازه‌كان ده‌به‌زێنی؛ ئه‌و ئیسلامییانه‌ی ته‌نها بۆ كۆیله‌یی تۆ و بۆ داوێنپیسیی جیهاد ده‌كه‌ن!

ئه‌وان میراتگری باب و كاله‌ ئه‌نفالچی و خوێنڕێژه‌كانیانن؛ ئه‌وان چۆن بڕوا ده‌كه‌ن (داخ له‌ دڵن)، كه‌ تۆ جه‌نگاوه‌ری و له‌وان مه‌ردتر و بوێرتری! ئه‌ی شاژنی جه‌نگ، ئه‌ی شاژنی ئومێد و ئازایی و به‌رخودان، تۆ چقڵی تیژی شه‌ره‌فی، كه‌ له‌ چاوی خه‌لیفانه‌ی ئه‌ردۆگان ڕاده‌چیت و وه‌ك كێردی ناموسیش هه‌ناوی بۆگه‌نی پیاوه‌تی ئیسلامییه‌ چه‌ته‌كان ده‌پسێنی!

ئه‌ی شاژنی ئازادیی، من نازانم ئێستا جاش و ژنكوژ و گه‌نده‌ڵكارانی كورد له‌ ئاستتدا چ دبێژن؟ چۆن له‌ ڕوویان دێ دارچناری گه‌وره‌یی كه‌سایه‌تی تۆ ببینن و گوێیان له‌ گێڕانه‌وه‌ی داستانی شه‌ره‌ف و نه‌به‌ردیی تۆ بێ؟

ئه‌ی شاژنی جه‌نگ و ئازادیی، تۆ ئیمانی پۆڵایینی به‌ سه‌ركه‌وتن: سه‌ركه‌وتنی ئازادیی خۆت و وڵاته‌كه‌ت؛ تۆ گه‌رده‌لوولی ئه‌و شه‌ره‌فه‌ی، كه‌ ئه‌ردۆگان و جاشه‌ موجاهیده‌كانی ده‌حه‌په‌سێنی و ده‌تۆقێنی… تۆ حه‌قیقه‌تی، كه‌ به‌سه‌ر سته‌مدا سه‌رده‌كه‌وێ!




ئاپۆ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ده‌توانین بڵێین له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی هاوچه‌رخی ئێمه‌دا، له‌ڕووی سیاسی و فیكرییه‌وه‌، ئاپۆ پیاوێكی داهێنه‌ره‌: ئه‌و خه‌باتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی چلۆنایه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا به‌رپا ده‌كا. ئه‌و هه‌ر ژن له‌ عه‌قڵیه‌تی خورافی ڕزگار ناكا، به‌ڵكو ده‌یكاته‌ جه‌نگاوه‌رێكی نه‌به‌ز و نه‌به‌ردی ده‌گمه‌ن و بێ وێنه‌ی هه‌ر هه‌موو مێژووی كۆن و نوێی مرۆڤایه‌تی (ئه‌و ژن له‌ مه‌خلوقێكی زه‌عیفه‌وه‌ ده‌كاته‌ مه‌خلوقێكی به‌هێز؛ ئه‌و ئافره‌ت له‌ حورمه‌وه‌ ده‌كاته‌ مرۆڤ و ئه‌م چه‌مكه‌ خورافییه‌ تێكده‌شكێنێ: ئه‌و چه‌مكه‌ی شوناسی مرۆڤبوون له‌ ئافره‌ت ده‌ستێنێته‌وه‌). ئایا گرنگ نییه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دواكه‌وتووی وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، ژن ببێته‌ جه‌نگاوه‌ر و شۆڕشگێڕێك له‌پێناو ئازادی خۆی و ئازادی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كه‌ی؟ به‌ڕاستی ئه‌مه‌ به‌رهه‌می داهێنانی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی و فیكریی و ڕۆشنبیریی ئاپۆیه‌.

ئاپۆ هه‌ر خه‌باتێكی ته‌قلیدیی نه‌ته‌وه‌یی بۆ ئازادی گه‌لێك به‌رپا ناكا، به‌ڵكو ئه‌و له‌ ڕێی باوه‌ڕ و فه‌لسه‌فه‌كه‌یه‌وه‌ بینای ویست ده‌كا: ویستی پۆڵایینی مرۆڤی كورد، به‌هه‌ردوو توخم و ڕه‌گه‌زه‌كه‌یه‌وه‌ (یان با بڵێین ئه‌م ویسته‌ زه‌وتكراوه‌ ئازاد ده‌كا). من گه‌وره‌یی ئۆجه‌لان له‌وه‌دا ده‌بینم (هه‌رچه‌نده‌ نووسینه‌كانیم زۆر كه‌م خوێندۆته‌وه‌)، كه‌ ئه‌و وه‌ك لینین هه‌م پیاوێكی تیۆرییه‌، هه‌م پیاوێكی خه‌باتگێڕی پراكتیكیش؛ ئه‌و تیۆر و پراكتیكه‌ی، كه‌ وه‌رچه‌رخانی گه‌وره‌ له‌ ئیراده‌ی تاكی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ و له‌ ڕۆحی هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ و هه‌موو نه‌ته‌وه‌ی ئێمه‌دا (به‌ تایبه‌تی له‌ باكوور و ڕۆژئاوادا) ده‌خوڵقێنێ: تاك ده‌بێته‌ خاوه‌ن ئیراده‌ و ناسنامه‌ و ئینتیما بۆ كوردستانی گه‌وره‌ و ژن ده‌بێته‌ پیاو و پیاو ده‌بێته‌ ژن و ته‌نها پره‌نسیپی خه‌باتیش ئه‌ركی هاوبه‌شی هه‌ردووكیانه‌ و هه‌ر هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ و هه‌ر هه‌موو نه‌ته‌وه‌ش سه‌ره‌نجام بیر له‌ سه‌ربه‌خۆیی و ئازادی ده‌كه‌نه‌وه‌؛ ئه‌رێ گه‌لۆ، ئه‌مه‌ كه‌رنه‌ڤاڵی ده‌ستپێكردنی مێژوویێكی نوێ نییه‌، بۆ مرۆڤی ژێرده‌سته‌ و كۆیله‌ی كورد؟

ده‌بێ بشزانین، ئۆجه‌لان له‌ بنه‌ڕه‌تدا په‌روه‌رده‌ی فه‌لسه‌فه‌ی فیكری ماركسیزم – لینینزمه‌. دیاره‌ ناوی حزبه‌كه‌شی (پارتی كرێكارانی كوردستان) هه‌ر ئه‌مه‌ ده‌گه‌یه‌نێ؛ واته‌ ئه‌م حزبه‌ هه‌م ڕه‌هه‌ندێكی چینایه‌تی، هه‌م ڕه‌هه‌ندێكی نه‌ته‌وه‌ییشی هه‌یه‌؛ به‌ڵام دیاره‌ ڕه‌هه‌نده‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ (به‌ حوكمی زه‌ڕوره‌تی واقیع) باڵاده‌ستتر و زاڵتره‌.




هه‌ژاری و چاره‌نووس … به‌ختیار محه‌مه‌د

به‌ هه‌زاران و ملیۆنان مرۆڤ هه‌ن هه‌ر كه‌ له‌دایك ده‌بن و تا ده‌شمرن، هه‌ر به‌ هه‌ژاری ده‌ژین و ده‌مرن. وه‌ك بڵێی هه‌ژاری یاسایه‌كی سروشتییه‌ و بۆ ئه‌وان بڕاوه‌ته‌وه‌ و له‌نێوچه‌وانیاندا نووسراوه‌. ئایینیش به‌وه‌ وه‌ڵامیان ده‌داته‌وه‌، كه‌ ئێوه‌ له‌ دنیاكه‌ی دیكه‌دا به‌هه‌شتتان هه‌یه‌ و ئێوه‌ خۆشه‌ویستی خودان. مه‌سیح ده‌ڵێ: (( ده‌وڵه‌مه‌ندان ناچنه‌ به‌هه‌شت)).
ئه‌م فریودانه‌ (ئه‌م گوتاره‌ فریوده‌ره‌)، نه‌ك هه‌ر یارمه‌تی هه‌ژاران نادا، كه‌ واقیعی ژیانیان بگۆڕن، به‌ڵكو وایان لێده‌كا به‌و واقیعه تاڵه‌ی، كه‌ هه‌یانه‌‌ ڕازی بن و به‌ زه‌لیلی چاویان له‌ ده‌ستی خێر و سه‌ده‌قه‌ی خواپێداوان بێ. ئه‌و ده‌وڵه‌مه‌ند و خواپێداوانه‌ی، كه: یان سیاسی درۆزن و سته‌مكارن؛ یان بازرگانی بێ ویژدان و چاوچنۆكن؛ یان خاوه‌نكاری خوێنمژن؛ یان ورده‌بۆرژوای هه‌لپه‌رستی پاره‌په‌رستن؛ یان ده‌ره‌به‌گێكی ئۆرۆستۆكراتی چه‌وسێنه‌رن؛ یانیش… تاد.

خێركردن له‌ بنه‌ڕه‌تدا نه‌ك هه‌ر شتێكی ئه‌رێنیی نییه‌، به‌ڵكو هێمایه‌كه‌ بۆ ئه‌به‌دییه‌تی بوونی جیاوازی چینایه‌تی زۆر له‌نێوان هه‌ژاران و ده‌وڵه‌مه‌نداندا. چه‌مكی وه‌ك سه‌ده‌قه‌ و خێر، كه‌ زیاتر چه‌مكی ئایینیین، له‌ جه‌وهه‌ردا هه‌م شه‌رعییه‌ت به‌ مانه‌وه‌ی جیاوازی زۆری چینایه‌تی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ده‌ن له‌نێوان هه‌ژاران و ده‌وڵه‌مه‌ندان؛ هه‌میش هه‌ژاری ده‌كه‌نه‌ شتێكی پیرۆزی هه‌تاهه‌تایی و وه‌ك پایه‌یه‌كی ئه‌رێنیی ئایینیی ته‌ماشای ده‌كه‌ن. لێره‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ هه‌ژاران لایه‌نگر و پێڕه‌وانی ڕاسته‌قینه‌ی ئایینن، به‌ڵام هه‌رگیز ئه‌وان له‌ڕێگه‌ی ئایینه‌وه‌ ڕزگاریان نابێ. ئه‌و ڕۆژه‌ خوێندمه‌وه‌، كه‌ له‌ سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی كۆماری ئیسلامیدا به‌ ملیۆنه‌ها هاووڵاتی ئێرانی له‌ژێر هێڵی هه‌ژاریدا ده‌ژین و به‌ ملیۆنه‌هاشی بێكارن…
پرسیاره‌ گرنگه‌كه‌ لێره‌ ئه‌وه‌یه‌: ئایا ئایین ده‌توانێ دادپه‌روه‌ریی به‌دی بهێنێ؟ ئایا ئایدیۆلۆژیایه‌ك، كه‌ له‌واقیعدا له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ردوو چه‌مكی جیاوازی چینایه‌تی ((هه‌ژاری)) و ((ده‌وڵه‌مه‌ندی)) دامه‌زرابێ، ده‌توانێ دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ده‌ست بهێنێ؟ هه‌ڵبه‌ت دادپه‌روه‌ریی له‌ واقیعدا، نه‌ك له‌ خه‌یاڵ و له‌ به‌هه‌شتدا.




جه‌نه‌ڕاڵی به‌زیو … به‌ختیار محه‌مه‌د

ژانێك له‌ ناخم ده‌چۆڕێ
سپی
وه‌ك شمشێره‌كه‌ی ئیمامی عه‌لی و معاویه‌.
زه‌رد
وه‌ك لاپه‌ڕه‌ی زه‌ردی مه‌سحه‌فی
مێژووی خیانه‌تی ئێمه‌.
ڕه‌ش
وه‌ك ناخی ڕه‌شی
سه‌ركرده‌كانی تیاترۆخانه‌ی كوردایه‌تی.
ته‌ڵخ
وه‌ك ئاوێنه‌ی شكاوی ته‌ڵخی عه‌قڵی
جه‌نه‌ڕاڵه‌ به‌زیوه‌كانی ڕیفراندۆم.
ئه‌و جه‌نه‌ڕاڵانه‌ی
به‌رله‌وه‌ی ‌گورگی بیابان بكوژن
كارمامزی مێژووی شاخیان كوشت.
من ئێستا هه‌تیوێكی پێ په‌تیم
له‌ شه‌قامه‌ پیسه‌كانی سیاسه‌تی جیهاندا
وه‌ك سواڵكه‌رێك
ڕاده‌كه‌م و ڕاوم ده‌نێن.
من ئێستا له‌ ماڵه‌ كاوله‌كه‌ی خۆمدا
هه‌تیوێكی بێ كه‌سی سوڵكه‌ری ده‌ستبه‌سه‌رم.
من ئێستا نه‌ته‌وه‌یێكی زۆڵی مێژووم
نه‌ دایكم هه‌یه‌ نه‌ باوك
هیچ كه‌سێك له‌ هه‌تیوخانه‌كانی
به‌زه‌یی خۆشی وه‌رمناگرێ.
من ئێستا باوكم مه‌لای خه‌تێیه‌ و
دایكم فاتیمه‌ی ژنی عه‌لییه‌ و
مێژووشم بووكی ئوممه‌ی عه‌ره‌بییه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




دیموكراسیه‌تی ڕۆژئاوا چه‌ند شه‌رمه‌زاره‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ر له‌گه‌ڵ ڕیفراندۆمی كوردستان و كه‌ته‌لۆنیا، دیموكراسیه‌تی ڕۆژئاوا سه‌لماندی، كه‌ پتر دیموكراسیه‌تێكی سیاسی ئابووری – كاڵاییه‌، نه‌ك دیموكراسیه‌تێكی سیاسی – مرۆیی. دیموكراسیه‌تێكه‌، كه‌ به‌ ئاسانی (به‌تایبه‌تی له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری كیشوه‌ری خۆیدا) به‌ها مرۆییه‌كان ده‌كاته‌ قوربانی هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندێكی ئابووری – ماددیی سیستمی سه‌رمایه‌داری ئه‌و وڵاتانه‌: فه‌ره‌نسای میراتگری بزاڤی ڕۆشنگه‌ریی، ویستی گه‌لێك پشتگوێ ده‌خا و دروشمه‌ مێژووییه‌ گه‌وره‌كه‌ی خۆی له‌ ئازادی و یه‌كسانی له‌بیر ده‌كا. ئه‌مه‌ریكای فیدڕالی پشت له‌ مێژووی جه‌نگی سه‌ربه‌خۆییخوازی خۆی ده‌كا و ئه‌مه‌ بۆ كه‌ته‌لۆنیا و كوردستان به‌ كوفر و گوناحێكی گه‌وره‌ی سیاسی و ئابووری ده‌زانێ.

سه‌رله‌به‌ری وڵاتانی ئه‌وروپای پێشكه‌وتن و دادپه‌روه‌ری و مافی مرۆڤ و نازانم چی و چی… ده‌چنه‌ پاڵ دواكه‌وتووترین و خوێناوییترین ده‌وڵه‌ت و حكوومه‌ت و ڕژێمی ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤینی داگیركه‌ری وه‌ك ئێران و توركیا و عێراق و سوریا و باس له‌ قودسیه‌تی یه‌كپارچه‌یی خاكی عێراق ده‌كه‌ن؛ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ زۆڵه‌ی، كه‌ خۆیان بۆ ئێمه‌یان دروستكرد و به‌سه‌ر ئێمه‌یاندا سه‌پاند (تا ئێستا ڕۆژئاوا به‌رژه‌وه‌نده‌ ئیمپریالیسته‌كانی خۆی به‌ پیرۆز ده‌زانێ، ئه‌گه‌رنا ناچنه‌ پاڵ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌ دوژمنانه‌ی، كه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن گه‌لانی وه‌ك كورد و فه‌له‌ستین بخنكێنن). یه‌كێكیان ئه‌و بوێرییه‌ ئه‌خلاقییه‌یان نییه، كه‌ بڵێن گه‌لانی وه‌ك كورد مافی سروشتی مرۆیی دیموكراسی خۆیانه‌، كه‌ بیانه‌وێ بۆخۆیان ئازاد و سه‌ر‌به‌خۆ بژین.‌ ڕه‌نگه‌ ڕوسیای میراتگری قه‌یسه‌ری له‌مباره‌یه‌وه‌ هه‌ڵوه‌ستی له‌ هه‌موو وڵاتانی قه‌ڵای دیموكراسی باشتر بێ (ببوورن من هه‌رگیز ناڵێم ڕوسیا وڵاتێكی ئینساندۆسته‌. به‌نموونه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و ئێستا له‌ سوریا ده‌یكا، به‌ربه‌ریه‌تێكی ته‌واوه‌)، كاتێك له‌ته‌ك ئه‌ردۆگان و له‌ كۆشكه‌ سوڵتانییه‌كه‌ی گوتی ئێمه‌ ڕێز له‌ خه‌بات و تێكۆشانی گه‌لی كورد ده‌گرین (ئه‌مه‌ریكا، كه‌ خۆی لێره‌ باڵاده‌سته‌ زۆر كه‌م و زۆر شه‌رمنانه‌ باسی ئه‌م مافه‌ی ئێمه‌ ده‌كا). من نازانم ئه‌گه‌ر یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی و ئابووری زلهێزه‌كان پێكی بهێنن، ئه‌مه‌ چ یاسایه‌كه‌ و چ پێوه‌ندییه‌كی به‌ مافی مرۆڤ و مافی گه‌لانه‌وه‌ هه‌یه‌؟ به‌ڵكو ده‌شێ بڵێین، كه‌ ئه‌م یاسایانه‌ یاسای سته‌مكاره‌ به‌هێزه‌كانن، كه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی و هه‌ژموونی خۆیان دایانڕشتوون.

هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م ڕه‌خنه‌ ده‌ره‌كییانه‌ ڕه‌خنه‌ ناوه‌كییه‌كانمان له‌سه‌ر تراژیدیای سیاسه‌تی چاره‌گه‌ سه‌ده‌یێكی ده‌سه‌ڵاتی كوردی لێ ناشارنه‌وه‌؛ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی،‌ كه‌ نه‌ك هه‌ر نه‌یتوانیوه‌ بینای كۆمه‌ڵگه‌ی سیاسی و ئابووری كوردستان بكا، به‌ڵكو ئه‌و بینایه‌شی به‌ته‌واویی، له‌ڕێگه‌ی بنكۆڵكردنی ژێرخانی ئابووری و تێكدانی شیرازه‌ی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ناشیرینكردنی ژیانی ڕۆشنبیریی و بچووككردنه‌وه‌ی مانی دیموكراسی… وێرانكردووه‌.

كه‌واته‌ سه‌رخان و ژێرخانێكی وێران، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ گوشاری هۆكاره‌ ده‌ره‌كییه‌كان، چۆن ده‌وڵه‌تی پێ داده‌مه‌زرێ؟ ئایا دیكتاتۆریه‌تی حزبایه‌تی، كه‌ له‌ كوردستاندا به‌ته‌واویی باڵاده‌ست و باوه‌، ده‌توانێ ده‌وڵه‌ت دامه‌زرێنێ؟ یاخود ئه‌مه‌ سه‌دله‌سه‌د هه‌وێنی ئه‌گه‌ری دامه‌زراندنی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ له‌بار ده‌با؟ ئه‌م پرسیارانه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی حزبپه‌رستی هه‌رێمن، با وه‌ڵامیان بده‌نه‌وه‌!

به‌ختیار محه‌مه‌د




قورئانخوێن … به‌ختیار محه‌مه‌د

من وه‌ك چۆن گۆرانییه‌كی خۆشی عاتیفی كارم تێده‌كا، به‌م شێوه‌یه‌ش ده‌نگ و ئاوازی خۆشی قورئانخوێنه‌كانی وه‌ك عه‌بدولباست و مه‌نشاویی و وه‌لید ئیبراهیم… كارم تێده‌كه‌ن و چێژی زۆریان لێوه‌رده‌گرم.

ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌م ده‌نگانه شكۆمه‌ندییه‌كی زیاتریان‌ – له‌ گوێ و دڵی ئیمانداراندا – به‌ قورئان به‌خشیوه‌. تۆ لێره‌دا گرنگ نییه‌ له‌ قورئان بگه‌یت، یان هه‌ست له‌ مانای وشه‌كان ڕابگریت، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی گرنگه‌، گوێ له‌و ده‌نگه‌ خۆشه‌ و ئاوازه‌‌ نایابه‌كه‌ی خوێندنه‌كه‌یان ڕابگریت. زۆربه‌ی جار ئیمانداران گوێ له‌ چریكه‌ی خۆشی ئه‌م ده‌نگانه‌ ڕاده‌گرن، نه‌ك مانای وشه‌ و ئایه‌تی سوڕه‌ته‌كان. خۆ دیاره‌ (به‌نموونه‌) زۆربه‌ی ئیماندارانی كورد له‌ مانای وشه‌ و ئایه‌ته‌كان تێناگه‌ن؛ وه‌ك ده‌زانین زۆربه‌یان هه‌ر خوێنده‌واریشیان نییه‌؛ كه‌چی، كه‌ گوێ له‌ ده‌نگێكی خۆشی‌ به‌سۆزی قورئانخوێنێكی وه‌ك عه‌بدولباست یان وه‌لید ئیبراهیم ده‌گرن، له‌گه‌ڵی ده‌گریێن. ئه‌م ده‌نگانه‌ ئیمانیان به‌هێز ده‌كا و به‌خته‌وه‌ری به‌ دڵیان ده‌به‌خشێ و وێنای شكۆمه‌ندیی و به‌خشنده‌یی و به‌زه‌یی خواشیان بۆ ده‌كا (به‌ڵكو ئه‌م ده‌نگانه‌ به‌رائه‌تێكی زۆریش به‌ ئایه‌ت و سورڕه‌ته‌ تونده‌كان ده‌به‌خشن).

ده‌نگی عه‌بدولباست، كه‌ سوڕه‌تی یوسف ده‌خوێنێته‌وه‌، ئه‌م چیرۆكه‌ (ڕووداوه‌) ده‌كاته‌ داستانێكی نایاب له‌ گوێی هه‌موو ئیماندار و هه‌موو گوهدارێكیدا (كێ هه‌یه‌ له‌م چوارچێوه‌یه‌دا هه‌ست به‌ وێنه‌ی فریشته‌یی یوسف نه‌كا؟). هه‌ڵبه‌ته‌ ڕه‌نگه،‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م جۆره‌ شێوازی خوێندنه‌وه‌ی عه‌بدولباسته‌ نه‌بوایه‌، ئه‌وه‌ ئه‌م سوڕه‌ته‌ش‌ هێنده‌ ناوبانگی نه‌بوایه‌: هه‌موو ئیمانداران (به‌خوێنده‌وار و نه‌خوێنده‌واریانه‌وه‌)، هێنده‌ی به‌هۆی ئه‌م ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌وه‌ گوێیان له‌م سوڕه‌ته‌ بووه‌ ، هێنده‌ گوێیان له‌ سوڕه‌ته‌كانی دیكه‌ نه‌بووه‌ (ده‌نگی وه‌لید ئیبراهیم – یش له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و سوره‌ته‌دا ده‌چێته‌ ئه‌م خانه‌یه‌وه، به‌ڵام له‌ عه‌بدولباست كه‌متر‌)؛ كه‌واته‌ ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌ (شێوازی لیریكانه‌ی قورئانخوێندنه‌وه‌) خۆی له‌ خۆیدا جۆرێكه‌ له‌ داهێنان له‌ مێژووی ئیمانی ئایینی ئیسلامدا.




ڕێی عیشق … به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌‌‌ نێوان دوو گردی پرته‌قاڵیی مه‌مكه‌كانت
حه‌زم لێیه‌
به‌ ڕێی عیشقدا بڕۆم.
نازانم ده‌گه‌مه‌ كوێ؟
به‌ڵام حه‌زم لێیه‌ بگه‌مه‌:
شاری گه‌وره‌ی دڵت و
مێرگی سه‌وزی خوار سكت و
كانی شیرینی ناو ده‌مت و
ته‌می سپی هه‌ناسه‌ت و
كیشوه‌ری نه‌دۆزراوه‌ی ڕۆحت و
به‌هه‌شتی عه‌ده‌نی جه‌سته‌ت.
حه‌زم لێیه‌ ببمه‌ حیكایه‌تێك
له‌سه‌ر زارت
بۆ ئه‌وانی دیكه‌ بمگێڕیته‌وه‌.
حه‌زم لێیه‌ باسم كه‌ی
لای هاوڕێكانت.
حه‌زم لێیه‌ وه‌ك كاهینێك
بێمه‌ ناو په‌رستگه‌ی چاوه‌كانت.
حه‌زم لێیه‌
له‌ مێژووی جه‌سته‌ت بڕوانم
بیدۆزمه‌وه‌ شوێنه‌واری كۆنینه‌ی عه‌شقی خۆم.
حه‌زم لێیه‌
له‌ مۆزه‌خانه‌ی ڕۆحت بگه‌ڕێم
بیدۆزمه‌وه‌ توحفه‌ی شكاوی یادگاری
خۆم و خۆت.
حه‌زم لێیه‌ جارێك به‌ ناوی خۆت بانگت كه‌م
بێ ((خان)) و بێ ((مان))
تۆش پێم بڵێی: ((كوره‌ به‌خه‌، ئه‌ی خۆشه‌ویست گیان!)).

به‌ختیار محه‌مه‌د




خوێندنه‌وه‌ پێویسته‌ …. به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌وه‌ی كتێب نه‌خوێنێته‌وه‌، نابێته‌ مرۆڤێكی هاوچه‌رخی ڕاسته‌قینه‌: كتێب خودێكی جیاواز به‌رهه‌م ده‌هێنێ؛ خودێك، كه‌ هۆشیاره‌ و تێده‌گا، كه‌ ده‌بێ له‌ پێناو چیدا بژی. كتێب له‌م ساته‌وه‌خته‌دا ده‌شێ (له‌ ڕێی درك و هۆشیارییه‌وه‌)، نیگه‌رانت بكا (واته‌ له‌ ئه‌نجامی زانینه‌وه‌ ببیته‌ مرۆڤێكی خه‌مۆكی و نیگه‌ران)، به‌ڵام ئه‌م نیگه‌رانییه‌ له‌پێناو خوڵقاندن و په‌یداكردنی به‌خته‌وه‌رییه‌؛ ئه‌و به‌خته‌وه‌رییه‌ی، كه‌ هه‌میشه‌ له‌ دوای ئازاره‌وه‌ له‌ دایك ده‌بێ.

مرۆڤی كتێبخوێن خاوه‌ن دۆزه‌ (پرسه‌): دۆزی ناسینی ژیان و گه‌ردوون و مرۆڤ و بوون و نه‌بوون و مه‌رگ و مه‌ته‌ڵی بوونی خۆی. ڕاستییه‌كه‌ی ژیان مه‌ته‌ڵه‌، كتێب (زانست، عه‌قڵ، زانین) هه‌وڵ ده‌دا هه‌ڵی بێنێ. له‌و كاته‌وه‌ی مرۆڤ ویستوویه‌تی ژیان و بوونی خۆی بناسێ، بیری كردۆته‌وه‌؛ بیركردنه‌وه‌شی له‌ ڕێی كتێبه‌وه‌ گه‌ڵاڵه‌ كردووه‌ و به‌رهه‌م هێناوه (په‌ره‌ی پێداوه‌ و به‌رجه‌سته‌ی كردووه‌)؛ كه‌واته‌ كتێب جه‌وهه‌ری پرۆسه‌ی په‌ره‌ستاندنی ژیانی مرۆڤایه‌تی پێكده‌هێنێ.

كتێب خوێندنه‌وه‌ شتێكی خودییه‌، هه‌روه‌ها پڕۆژه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌: خود له‌ ڕێی كتێبه‌وه‌، هه‌م خۆی به‌رهه‌م ده‌هێنێ، هه‌م ئه‌وی دیكه‌ش به‌رهه‌م ده‌هێنێ. له‌مه‌وه‌ كتێب، شارستانییه‌ت (به‌ هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌كانییه‌وه‌) به‌رهه‌م ده‌هێنێ. هه‌میشه‌ له‌ پشت شارستانییه‌ته‌ مه‌زنه‌كاندا كتێب (مه‌عریفه‌) هه‌بووه‌. شارستانییه‌تی مه‌زنی گریك كتێب (مه‌عریفه‌) به‌رهه‌می هێنا. هه‌تا ئه‌م ساته‌وه‌خته‌شی له‌گه‌ڵدا بێ مه‌عریفه‌ی مه‌زنی یۆنانی (فه‌لسه‌فه‌ و هونه‌ر و زانست و ئه‌ده‌ب و ئایین و مۆسیقای یۆنانی) به‌خششی بێكۆتایی مه‌زنی خۆی پێشكه‌ش به‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌كانی مرۆڤایه‌تی ده‌كا. هه‌موو شارستانییه‌ته‌ مه‌زنه‌كان (چین و هیند و ڕۆمان و ئیسلام و ڕۆژئاوای هاوچه‌رخ و… تاد.) كتێب و ته‌نها كتێب به‌رهه‌می هێناون و به‌رجه‌سته‌یان ده‌كا.

ده‌شێ، ئه‌گه‌ر كتێبه‌كان نه‌بونابایه، ئه‌وه‌ هیچ ئایینێكی گه‌وره‌ (زه‌رده‌شتیی، بوودایی، مه‌سیحیی، یه‌هوودیی، ئیسلام…) به‌م شێوه‌یه‌ی ئێستایان به‌رجه‌سته‌ و به‌رده‌وام نه‌بوونایه‌. هه‌موومان ده‌زانین قورئان زامنی مانه‌وه‌ی (جگه‌ له‌ فاكته‌ری دیكه‌) ئیسلامه‌؛ هه‌روه‌ك چۆن كتێبی پیرۆزیش به‌ هه‌ردوو سه‌رده‌مه‌كه‌یه‌وه‌ (كۆن و نوێی) زامنی مانه‌وه‌ی مه‌سیحییه‌ت و یه‌هودییه‌ته‌‌؛ كه‌واته‌ كتێب خودێك به‌رهه‌م ده‌هێنێ (په‌روه‌رده‌ ده‌كا)، كه‌ ده‌توانێ داهێنه‌ر بێ. خودێك، كه‌ ده‌توانێ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی زیندووش به‌رهه‌م بهێنێ.

××× ‌

كتێب خوێنه‌وه‌ (خوێنه‌ر)، ئه‌گه‌ر نووسه‌ر یان هونه‌رمه‌ندیش نه‌بێ، به‌ڵام ده‌توانێ دوو قسه‌ی باش، یان دوو كاری باش بۆ ئه‌وی دیكه‌ و بۆ كۆمه‌ڵگا بكا و خۆشی ببێته‌ كه‌سایه‌تییه‌كی كارای جوان و جیاواز؛ كه‌واته‌ وه‌زیفه‌ی كتێب (ڕۆشنبیریی) وه‌زیفه‌یه‌كی ئه‌خلاقییشه‌. چ لایه‌نی ئه‌خلاقی و چ لایه‌نی جوانكاری و چ لایه‌نی مه‌عریفی، ته‌واوكه‌ری یه‌كترن. ئه‌م سێ ڕه‌گه‌زه‌ ڕۆحی هه‌موو داهێنانێكی (ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و زانستی…) ڕاسته‌قینه‌ پێك ده‌هێنن. به‌ نموونه‌: ئه‌ده‌ب (هونه‌ر) ته‌نها چێژ (جوانی) نابه‌خشێ، به‌ڵكو په‌یامیشی هه‌یه‌؛ وه‌ك برێخت ده‌ڵێ، په‌یامی گۆڕینی واقیعی هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت سوریالییه‌كانیش پێیان وایه‌، كه‌ ده‌بێ فیكر (ئه‌ده‌ب و هونه‌ر) له‌ پێناو ((گۆڕینی بارودۆخی ژیان)) دا بێ.(1) به‌ باوه‌ڕی ئێمه‌ ئه‌وه‌ی ده‌ڵێ ئه‌ده‌ب (هونه‌ر) ئه‌م وه‌زیفه‌یه‌ی نییه‌، هه‌ڵه‌یه‌كی كوشنده‌ ده‌كا. پێده‌چێ هه‌موو شاكاره‌ نه‌مره‌كان، خاوه‌ن ئه‌م په‌یام و وه‌زیفه‌یه‌ (پڕۆژه‌ مرۆڤایه‌تییه‌ش) بووبن. تۆ بڵێی له‌ ده‌ره‌وه‌ی مانادا (مانای مرۆیی به‌رزدا) هیچ به‌رهه‌مێك نه‌مریی ڕاسته‌قینه‌ بۆ خۆی به‌ده‌ست بهێنێ؟

هه‌ندێك له‌و هونه‌رانه‌ی، كه‌ مانای به‌رجه‌سته‌ی ئاشكرایان نییه (وه‌ك مۆسیقا)، ئه‌وه‌ له‌ناو ڕۆحدا، به‌ زمان و شێوازی خۆیان، له‌ ڕێی هه‌ستی بیستنه‌وه‌، مانا (واتا و چێژ) دروست ده‌كه‌ن. ئێمه‌ كه‌ چێژ له‌ پارچه‌یه‌ك مۆسیقا وه‌رده‌گرین، به‌خته‌وه‌رمان ده‌كا؛ به‌خته‌وه‌رییش پرسێكی ئه‌خلاقییه‌؛ ئه‌خلاقیش ڕاسته‌وخۆ به‌نده‌ به‌ مرۆڤه‌وه‌. له‌مه‌وه‌ جوانی و ئاكار، پێكه‌وه،‌ باشتر خزمه‌ت به‌ ژیان و به‌ مرۆڤ و به‌ مرۆڤایه‌تی ده‌كه‌ن. هیچ ئه‌ده‌ب و هونه‌رێك بوونیان نییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م ئامانجانه‌. پێده‌چێ هیچ ئامانجێكی جوانكاریش به‌ده‌ر نه‌بێ له‌ ئامانجه‌ مرۆییه‌ ئه‌خلاقییه‌كه‌. هنری جیمز ده‌ڵێ: ((هه‌موو هونه‌رێك ئامانجی هه‌یه‌ و هه‌موو هونه‌رێكیش ئیستاتیكانه‌ دیاریكراوه‌)).(2) دواجار هه‌موو شتێك مرۆڤ ده‌یكا و له‌ پێناو مرۆڤدا ده‌كرێ. له‌مه‌شه‌وه‌ هه‌موو شتێك به‌نده‌ به‌ چوارچێوه‌ مرۆڤایه‌تییه‌كه‌وه‌.

—————————————–
په‌راوێزه‌كان:

1- بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ بڕوانه‌: السوريالية, ترجمة و اعداد: امين صالح (دار الفارابي, ط2: 2010م), ص 231.

2- بيتر تشايلدز, الحداثة, ت: د. باسل المسالمة (دار التكوين, ط1: 2010), ص 111.

به‌ختیار محه‌مه‌د




كۆمه‌ڵگه‌ی پاتریاركی … به‌ختیار محه‌مه‌د

((فه‌رقی نییه‌ نێر و مێ
هه‌رچی دانیشتووه‌ له‌ دێ
گشت خه‌ریكی كارن…)).
ئه‌مه‌ درۆیه‌كی گه‌وره‌ی كولتووری ئێمه‌یه‌، كه‌ له‌ منداڵییه‌وه‌ ده‌یخوێنین و ده‌یبیستین. ئه‌مه‌ درۆیه‌كی شاعیرانه‌ی ناسیۆنالیستانه‌یه‌، كه‌ ده‌یه‌وێ بڵێ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ئافره‌ت و پیاو وه‌ك یه‌كن. ئه‌م گوتاره‌ له‌ ڕوانگه‌ی تیۆری كاره‌وه‌ باسی هاوتایی ئافره‌ت ده‌كا له‌گه‌ڵ پیاو. واته‌ ماده‌م ئافره‌تیش وه‌ك پیاو كار ده‌كا، ئه‌وه‌ هاوشان و هاوتای ئه‌وه‌؛ به‌ڵام لێره‌ چه‌مكی كار به‌مانا گشتییه‌ ئه‌بستراكته‌ی وه‌رگیراوه‌، نه‌ك به‌مانا تایبه‌تی و واقیعییه‌كه‌ی. واته‌ باسی ورده‌كاری و چۆنایه‌تی و چه‌ندایه‌تی واتا و به‌های كار نه‌كراوه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا، به‌ڵكو به‌شێوه‌یه‌كی شاعیرانه‌ (له‌ ڕوانگه‌ی به‌ها كاره‌وه‌) باسی یه‌كسانیی هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌ ده‌كا.

***

كۆمه‌ڵگه‌ی پاتریاكی ئێمه‌ له‌ زۆر شتدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌: له‌ نانخواردنمان: ئافره‌ت چێشت لێ ده‌نێ و قاپ و قاچاخه‌كان ده‌شوا و زۆربه‌ی جاریش له‌دوای پیاو نانه‌كه‌ی ده‌خوا (هه‌رئه‌ویش هه‌موو شتێك ئاماده‌ ده‌كا و خواردنه‌كه‌ تێ ده‌كا). له‌ دانیشتندا هه‌رده‌م پیاو له‌سه‌ره‌وه‌یه‌ و ئافره‌ت له‌ خواره‌وه‌یه‌؛ ئه‌مه‌ له‌ ژووری دانیشتن و له‌سه‌ر سفره‌ی نانخواردندا به‌دی ده‌كرێ. له‌ ڕۆیشتندا زۆربه‌ی جار پیاو له‌ پێشه‌وه‌یه‌ و ژنه‌كه‌ی له‌ دواوه‌یه‌تی. پیاو ده‌توانێ چوار ژن بهێنێ، به‌ڵام ژن نه‌ك هه‌ر ناتوانێ – له‌ یه‌ك كاتدا – له‌ مێردێك زیاتر بكا، به‌ڵكو ئه‌گه‌ر بێوه‌ژنیش بوو، ئه‌وه‌ مێرد نه‌كاته‌وه‌ باشتره‌. پیاو هه‌رچه‌نده‌ خیانه‌ت له‌ ژنه‌كه‌ی بكا پاڵه‌وانه‌، به‌ڵام خیانه‌تی ژن تاوان و قه‌حپه‌ییه‌ و كوشتنی له‌سه‌ره‌. ئافره‌ت هه‌رچه‌ند شه‌رمن بێ، شتێكی ناوازه‌یه‌؛ به‌ڵام پیاوی شه‌رمن ((شانه‌یه‌ك دێنێ)). ئافره‌ت حه‌زی له‌ جوانییه‌، تا په‌سه‌ندكراو بێ، به‌ڵام پیاو حه‌زی له‌ پاره‌یه‌، تا ژن بكڕێ. ئافره‌ت ئه‌گه‌ر زۆر پێ نه‌كه‌نێ، به‌ ئه‌خلاقتره‌؛ به‌ڵام پیاو هه‌رچه‌ندی پێ بكه‌نێ ئه‌خلاقی ناشێوێ. پیاو گۆرانیبێژ بێ هه‌موو خۆشیان ده‌وێ، به‌ڵام ئافره‌تی گۆرانیبێژ كه‌من ئه‌وانه‌ی خۆشیان ده‌وێ (هی وه‌ك ئوم كه‌لسوم شتی ده‌گمه‌ن و ڕیزپه‌ڕن): هێشتا گۆرانی گوتن بۆ ئافره‌ت نه‌نگییه‌؛ به‌ڵام بۆ پیاو هونه‌ر و به‌هره‌یه‌. ئافره‌ت ئه‌گه‌ر كاره‌كته‌ری ده‌ره‌وه‌ی ماڵیش بوو (كرێكار و فه‌رمانبه‌ر)، به‌ڵام ده‌بێ له‌ ماڵیشه‌وه‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی بێ (واته‌ كابانیش بێ). ئافره‌ت ده‌بێ جلشۆریش بێ، به‌ڵام چه‌ند پیاو هه‌یه‌ له‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا، كه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بۆ جارێكیش بێ بیری له‌ جلشووشتن كردبێته‌وه‌، یان به‌ كرده‌وه‌ چه‌ند پارچه‌یه‌كی شووشتبێ (یانیش هه‌رهیچ نه‌بێ جار جار جله‌كانی خۆی بشوا)؟ دوكانداره‌كان له‌ بازاڕ هه‌موو پیاون، ژن ته‌نها كڕیاره‌. ئه‌و له‌ میراتدا به‌شی كه‌متره‌. به‌ ژن گوتراوه‌: ((ژن ژنه‌ و پیاویش پیاوه‌)). واته‌ تۆ له‌ پیاو كه‌متری.

پێم وایه‌ پیاو ئافره‌تی ته‌نها بۆ خزمه‌ت و منداڵ و سێكس ده‌وێ، به‌ڵام ئافره‌ت سه‌رباری ئه‌م سێ شته‌، پیاوی بۆ دان پێدانانه‌ مرۆییه‌كانیش ده‌وێ. واته‌ ئه‌و ده‌یه‌وێ پیاو وه‌ك خۆی ته‌ماشای بكا، نه‌ك وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی ((ناقص عه‌قڵ)). ئه‌و ده‌یه‌وێ خاوه‌نی خۆی بێ، هه‌روه‌ك چۆن پیاو خاوه‌نی خۆیه‌تی.


به‌ختیار محه‌مه‌د




هه‌ڵه‌باشیی … به‌ختیار محه‌مه‌د

ڕه‌نگه‌ كوشنده‌ترین شت له‌ ژیانی تاكدا، توندڕه‌ویی و زوو بڕیاردان بێ. ئێمه‌ له‌م حاڵه‌تانه‌دا هه‌ڵه‌ ده‌كه‌ین، كه‌ توندڕۆیانه‌ بڕیار له‌سه‌ر ده‌ربڕینی بیرۆكه‌ و باوه‌ڕه‌كانمان ده‌ده‌ین. زۆربه‌ی جار حوكمدانی به‌ په‌له‌ په‌شیمانی به‌دواوه‌یه‌. ڕه‌نگه‌ هه‌موومان له‌ ژیانی تایبه‌تی خۆماندا ئه‌وه‌مان ئه‌زموون كردبێ، كه‌ هه‌ر كاتێك ده‌رباره‌ی شتێك، حوكمی پێشوه‌ختی خێرای له‌سه‌ر ده‌ده‌ین و به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كانیش ڕه‌تی ده‌كه‌ینه‌وه‌ و به‌ نه‌رێنیی بڕیاری له‌سه‌ر ده‌ده‌ین، ئه‌وه‌ پاشان سارد و په‌شیمان ببینه‌وه‌؛ پاشانیش له‌ دۆخی هێمن بوونه‌وه‌دا به‌خۆماندا ده‌چینه‌وه‌ و هه‌ست ده‌كه‌ین و ده‌زانین، كه‌ له‌ بۆچوون و بڕیاره‌كه‌ماندا په‌له‌مان كردووه‌ و به‌ هه‌ڵه‌شه‌یی حوكممان له‌سه‌ر شتێك، یان كه‌سێك، یان دیارده‌یێك داوه‌؛ بۆیه گرنگه‌، كه‌ له‌ كاتی هه‌ڵچووندا (له‌سه‌ر هه‌ر بابه‌تێك بێ)، بڕیار نه‌ده‌ین؛ چونكه‌ ڕه‌نگه‌ هه‌موو ته‌نگه‌تاوییه‌ك (له‌ هه‌ر بوارێكی ژیانماندا بێ)، دووچاری هه‌ڵه‌ی كوشنده‌مان بكا‌.

من بۆیه‌ ئه‌مه‌ ده‌نووسم، چونكه‌ زۆرجار ئه‌مه‌ گرفتی كه‌سایه‌تی منه‌ (واته‌ به‌ هه‌ڵچوونه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ شته‌كانی ده‌وروبه‌رم ده‌كه‌م. لێره‌وه‌ كاردانه‌وه‌ی تووڕه‌ئامێز‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ و له‌ حوكم و بڕیاردانی ڕاست و بابه‌ته‌كی {مه‌وزوعی} دوورمان ده‌خاته‌وه). ڕاستییه‌كه‌ی گه‌وره‌ترین حیكمه‌ت له‌وه‌دایه‌، كه‌ به‌ میانڕه‌ویی بژین و خۆمان له‌هه‌ر جۆره‌ ده‌مارگیریی و توندڕه‌وییه‌ك بپارێزین.

ده‌بێ بزانین، ڕه‌خنه‌گرتن و هه‌ڵوه‌سته‌كردن له‌ ئاست واقیعی پڕ له‌ زوڵم و زۆری ده‌وربه‌رمان و كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان، جودایه‌ له‌وه‌ی، كه‌ ئێمه‌ به‌ هێمنی بیربكه‌ینه‌وه‌ و خۆمان له‌گه‌ڵ ئه‌م واقیعه‌ بگونجێنین، به‌ڵكو ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئێمه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا بتوانین، ڕه‌خنه‌ی ڕاست و دروست و كاریگه‌ر و دوور له‌ هه‌ڵچوونی شێتگیرانه‌، كه‌ له‌ ئاكامدا له‌وانه‌یه‌ به‌ نه‌رێنی به‌سه‌رماندا بشكێته‌وه‌‌، له‌م واقیعه‌ بگرین و هه‌ڵوه‌ستی ڕه‌تكردنه‌وه‌ی له‌ ئاستدا بنوێنین (پێم وایه‌ له‌ حاڵه‌تی وادا تووڕه‌بوونی ڕاست و ڕه‌واش هه‌یه: تووڕه‌بوون جودایه‌ له‌گه‌ڵ ده‌مارگیریی و توندڕه‌ویی. دیاره‌ تووڕه‌بوونیش، كه‌ ده‌بێته‌ سیفه‌تێكی هه‌میشه‌یی له‌ كه‌سایه‌تیمان، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ حاڵه‌تێكی نه‌خۆشیی ده‌روونیی وێرانكه‌ر‌‌)، به‌ڵام هه‌رچۆنێك بێ ئیراده‌ی به‌هێز له‌ تووڕه‌بوون باشتره‌: ئیراده‌ی به‌هێز ده‌توانێ شته‌كان (واقیع) بگۆڕێ، نه‌ك تووڕه‌بوون.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ڕۆشبیری یاخی … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئێمه‌ ده‌بێ هه‌وڵ ده‌ین نیچه‌یانه‌ شه‌ڕی كۆمه‌ڵگه‌ بكه‌ین: شه‌ڕی ده‌سه‌ڵات و داب و نه‌ریت و ئایین (1) و هه‌موو شته‌ خراپه‌كانی جیهانی كۆن؛ ئه‌و شتانه‌ی ئازادی ویست و بیركردنه‌وه‌ و حه‌زه‌كانمان كۆت و به‌ند ده‌كه‌ن. ده‌بێ وه‌ك نیچه‌ له‌ هه‌موو شتێك یاخی بین. ده‌مه‌وێ بڵێم: ده‌بێ نووسین به‌ شێوه‌یه‌‌ك له‌ شێوه‌كان نیچه‌یانه‌ بنووسرێ. ماركسانه‌ش دژی سته‌م و زوڵم و زۆر و نادادپه‌روه‌ری بوه‌ستێ. نووسین ده‌بێ فه‌وزا (ئاژاوه‌) (2) بخوڵقێنێ، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ی نه‌كرد، ئه‌وه‌ له‌ناو ڕۆتیندا (ڕۆتینی زمان و گوتاردا) خۆی ده‌كوژێ.

هه‌موو داهێنانێك (شتێكی تازه‌) سه‌ره‌تا له‌ فه‌وزاوه‌ له‌دایك ده‌بێ (كه‌ونیش له‌ فه‌وزای ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌كه‌وه‌ له‌دایك بووه‌). ئه‌م فه‌وزایه‌ ژانی له‌دایك بوونی داهێنان و شته‌ تازه‌كانه‌ (ئه‌م فه‌وزایه‌ ده‌شێ له‌ ئاستی بیركردنه‌وه‌ی ته‌قلیدیی تاكه‌كان و كۆمه‌ڵگه‌دا ڕوو بدا. ده‌بێ بزانین له‌ بیركردنه‌وه‌دا ئارامیی بوونی نییه‌. بیركردنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌ ناتوانێ ئارام بێ. لێره‌وه‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ی ته‌قلیدییدا فه‌وزا ده‌خوڵقێنێ. ئه‌م فه‌وزایه‌ ده‌شێ سه‌ره‌تای گۆڕانكارییه‌كان بێ: گۆڕان له‌ بنه‌مای باوه‌ڕ و تێڕوانینمان بۆ دیارده‌ و شته‌كانی ژیان و كۆمه‌ڵگه‌ و جیهان)؛ نیچه‌ و ماركس و فرۆید به‌م شێوه‌یه (له‌ یه‌ك سه‌رده‌مدا: كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ و سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیست و دواتریش)‌ فه‌وزایان له‌ نه‌ریت و فیكری باوی ڕۆژئاوادا دروست كرد، تا مزگێنی ژانی له‌دایك بوونی جیهانێكی نوێ به‌ خه‌ڵك ڕابگه‌یه‌نن. پتر له‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ ئه‌م سێ كه‌ڵه‌ فه‌یله‌سوف و زانایه‌ ڕابه‌ری بزووتنه‌وه‌ی تازه‌گه‌ریین له‌ هه‌موو ئاستێكی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌كانی مرۆڤایه‌تیدا (هه‌ر هیچ نه‌بێ داینه‌مۆی ڕۆحی ئه‌م تازه‌گه‌رییه‌ن). پتر له‌ سه‌ده‌یه‌كیشه‌ ئه‌وان (فیكر و ڕێبازه‌كانیان) له‌ پێناو نوێ بوونه‌وه‌ و تازه‌گه‌رییدا فه‌وزا له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی مرۆڤایه‌تیدا ده‌خوڵقێنن: نیچه‌ ده‌ڵێ خوا مرد (ده‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م گوته‌یه‌ هه‌رگیز ته‌واو نابێ). ماركس عه‌رشی كه‌پیتاڵ ده‌هه‌ژێنێ. فرۆیدیش جارێكی دیكه‌ ئیرۆس (خوای عه‌شق و سێكس) زیندوو ده‌كاته‌وه‌. ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌وان ((هه‌رسێكیان هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ ڕۆڵ و واتای هێزه‌ شاراوه‌ ناهۆشیاره‌كان تێبگه‌ن، كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا چالاكی مرۆڤ و داهاتووی مرۆڤایه‌تی به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن. ئه‌وان له‌و خاڵه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كه‌ن، كه‌ ده‌كرێ له‌ پره‌نسیپێكدا كۆ بكرێته‌وه، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ جیهان شه‌فاف نییه‌؛ به‌ڵكو باشتر وایه‌ بگوترێ، كه‌ ئه‌وان درك به‌و شه‌فافیه‌ته‌ وه‌همییه‌ی جیهان ده‌كه‌ن، كه‌ باوه‌ڕ وایه‌ ساف و بێگه‌رده. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌وان كاریان بۆ ئه‌وه‌ كرد ئه‌و میكانیزمه‌ داپۆشراوه‌ بناسنه‌وه‌، كه‌ په‌ره‌ستاندنی ئه‌م جیهانه‌ ڕاڤه‌ ده‌كا. ئه‌م میكانیزمه‌ش‌ لای ماركس ئابوورییه‌؛ لای نیچه‌ ئایینیی و ئه‌خلاقیی و ڕۆشنبیرییه‌؛ لای فرۆیدیش ده‌روونییه‌ و له‌سه‌ر كۆڵه‌گه‌ی نا‌هۆش به‌نده. له‌ هه‌موو بارێكدا كار بۆ ئه‌وه‌ كرا، كه‌ هێزه‌ مژاوییه‌ شاراوه‌كان یان چه‌پێندراوه‌كان، به‌ ڕێگه‌یه‌كی ده‌ستكرد بۆ هۆش ده‌ربهێندرێن ‌)). (3)به‌ڵێ، ئه‌وان كاریان بۆ ئه‌وه‌ كرد، كه‌ ((هێزه‌ شاراوه‌كان)) به‌ ئێمه‌ بناسێنن. ئه‌وان لێره‌وه‌ فه‌وزایان له‌ جیهانی كۆندا خوڵقاند بۆ دامه‌زراندنی جیهانێكی نوێ: جیهانێك، كه (هه‌وڵ بدرێ)‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئازادی و دادپه‌روه‌ری دابمه‌زرێ.

———————————-

په‌راوێزه‌كان:

1- من لێره‌ هه‌رگیز مه‌به‌ستم له‌ ئایین باوه‌ڕی كه‌سیی كه‌سه‌كان نییه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ستم له‌ گوتاری (سیستمی) باڵاده‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌خلاقیی ئایینه‌، كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ی له‌باوه‌ش گرتووه‌.

2- چه‌مكی فه‌وزا لێره‌ لای ئێمه‌ به‌واتای تێك دانی شیرازه‌ی بیركردنه‌وه‌ی ئارامی ته‌قلیدیی دێ. ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ی، كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر بیرۆكه‌ و باوه‌ڕێكی تازه‌ تووشی ڕاچڵه‌كاندن و شۆك دێ. لێره‌وه‌ جۆرێك له‌ په‌شێویی و ئاژاوه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناو سیستمی ئارامی ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م فه‌وزایه‌ ده‌شێ بگوازرێته‌وه‌ بۆ سیستمی باوی كۆمه‌ڵایه‌تیش، له‌وێش گۆڕانكاریی و شۆڕش له‌ كۆمه‌ڵگه‌كاندا به‌رپا بكا. ئایا هه‌موو شۆڕشێكێش فه‌وزا له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ناخوڵقێنێ و سه‌ره‌تای هه‌موو گۆڕانكاریی و شۆرشێكیش فه‌وزا نییه‌؟

3- مارك جيمينيز, ما الجمالية؟, ت: د. شربل داغر, المنظمة العربية للترجمة (الطبعة الاولى: بيروت, نيسان 2009)، ص288.

به‌ختیار محه‌مه‌د

‌‌




مه‌لا … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌مڕۆ له‌ یه‌كێك له‌ كه‌ناڵه‌ ئاسمانییه‌ ئیسلامییه‌كاندا، چه‌ند خوله‌كێك گوێم له‌ گوتاری مه‌لایه‌ك گرت. ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی گوتاره‌كه‌ی شوكرانه‌بژێری بۆ خوا بوو. ئه‌و گوتی ئێمه‌ ده‌بێ هه‌موومان سوپاسی خوا بكه‌ین، كه‌ نیعمه‌تی ئارد و نان و ئه‌من و ئامانی پێ به‌خشیوین (گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ نموونه‌ی ته‌نگانه‌ی سه‌رده‌می گه‌مارۆی ئابووری سه‌ر كوردستان و عێراق، كه‌ چۆن ئه‌و سه‌رده‌مه‌ نیعمه‌تی نان و ئارد به‌ ئه‌سته‌م ده‌ست ده‌كه‌وت)؛ گوتیشی وڵات هه‌یه‌ ڕۆژانه‌ ته‌قینه‌وه‌‌ له‌دو ته‌قینه‌وه‌‌ی تێدا ڕوو ده‌دا و به‌ سه‌دان خه‌ڵكیان لێ ده‌كوژرێ و ده‌كه‌ونه‌ ژێر خانییه‌كانیان (بێ گومان ئه‌مه‌ هه‌مووی ڕاسته‌ و واقیعی حاڵه‌)؛ به‌ڵام مه‌لا له‌بیری كرد، ئێمه‌ به‌بیری ده‌هێنینه‌وه‌ (نازانم هیچ كه‌سێكیش له‌و سه‌دان گوێگره‌ ئاماده‌بووه‌ی له‌وێ بوون ئه‌م پرسیاره‌یان به‌خه‌یاڵدا هاتووه‌؟)؛ پرسیاره‌كه‌ش ڕووی له‌ مه‌لایه‌ و ده‌ڵێ: باشه‌، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئه‌من و ئارامی و نان و ئاردمان هه‌یه‌ سوپاسی خوا بكه‌ین، ئه‌دی خه‌ڵكی ئه‌و شار و وڵاتانه‌ی، كه‌ ته‌قینه‌وه‌ له‌سه‌ر ته‌قینه‌وه‌یان تێدا ڕوو ده‌دا و خه‌ڵكه‌كه‌ی ده‌كه‌ونه‌ ژێر دار و په‌ردووی خانووه‌ ڕووخاوه‌كانیان، له‌ ئاست خوادا چ بكه‌ن و چ بڵێن؟ ئه‌وانیش هه‌روه‌كو ئێمه‌ومانانی خاوه‌ن ئه‌من و ئارامی و نان و ئارد سوپاسی بكه‌ن و بڵێن: ئه‌ی خوا، سوپاس بۆ نیعمه‌ت و به‌شت، كه‌ پێت داوین؟ ئایا سوپاسی خه‌ڵكی وڵاتی ئارام و وڵاتی نائارام هه‌روه‌كو یه‌كن؟…

ئای چ حه‌ماقه‌تێك لێره‌ ده‌گوزه‌رێ، كه‌ هه‌زاران و ملیۆنان مرۆڤی كردۆته‌ كۆیله‌ی خۆی! ئاخۆ ئه‌م فه‌لسه‌فه‌ خورافییه‌ چ په‌یامێكی پێیه‌، جگه‌ له‌ گێلكردنی مرۆڤ و ڕازی بوون به‌ واقیعی تراژیدیی باو و له‌ بنه‌ڕه‌تیشدا ئه‌م سوپاسكردنه‌ سوپاسكردنی ئه‌م واقیعه‌یه‌‌، نه‌ك خوا: لێره‌دا تۆ، كه‌ فێر ده‌كرێی سوپاسی خوا بكه‌ی، واته‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕاده‌هێنرێی، كه‌ سوپاسی واقیعی باو (واقیعی نه‌گۆڕ) بكه‌ی… ئه‌ی ئه‌گه‌ر هاتو خوانه‌خواسته‌ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان خه‌ڵكی كوردستان ئه‌و هه‌موو ناز و نیعمه‌ته‌ی لێ تێك بچێ، كه‌ به‌ قه‌ولی مه‌لا خوای به‌خشنده‌ پێی به‌خشیوه‌، ئه‌وسا ده‌بێ چ بكا؟ دیاره‌ دیسان هه‌رده‌بێ سوپاسی خوا بكا، به‌ڵام كه‌س نازانێ سوپاس بۆ چی؟ هه‌ڵبه‌ته‌ لێره‌ سوپاسكردن بۆ خوا هێمایه‌، كه‌ تۆ سوپاسی ئه‌م واقیعه‌ بكه‌ی، كه‌ به‌ هه‌ر جورێكه‌ هه‌یه‌؛ واته‌ ته‌سلیم بیت و ڕازی بیت به‌وه‌ی، كه‌ هه‌یه‌!…

***

عاده‌ته‌ن ئه‌م مه‌لایه‌ش وه‌ك هه‌موو مه‌لایه‌كانی دیكه‌ له‌ گوتاره‌كه‌یدا هاته‌وه‌ سه‌ر پرسی ((فه‌لسه‌فه‌ی؟)) سه‌رپۆش و نه‌یتوانی ئه‌و گرێ كوێره‌یه‌ی ده‌روونی بشارێته‌وه‌ (كه‌ مێژوو و شارستانیه‌تی ئیسلامه‌تی له‌م سه‌رده‌مه‌شدا له‌ به‌رانبه‌ر ڕه‌گه‌زی مێدا هه‌یانه‌): سه‌رپۆش ڕه‌مزی دواكه‌وتوویی كۆمه‌ڵگه‌كانی ئیسلام و نیشانه‌ی زه‌لیلی و به‌كه‌مزانی و كه‌سایه‌تی نه‌رێنی ئافره‌ته‌. سه‌رپۆش هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هێمای – له‌ ڕووی ئه‌خلاقی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ – تاوانباركردنی ئافره‌ته‌. واته‌ ئه‌گه‌ر ئافره‌ت سه‌رپۆش نه‌كا، ئه‌وه‌ له‌ ئاست خوا و پیاودا گوناهبار و تاوانباره‌. لێره‌وه‌ ئافره‌ت بیه‌وێ و نه‌یه‌وێ مه‌حكومه‌ به‌ پره‌نسیپی گوناح؛ تا به‌ ڕه‌هاییش گوناهبار نه‌بێ، ده‌بێ سه‌رپۆش (ڕه‌مزی پێناسه‌ی گوناهی ئافره‌ت) له‌سه‌ر بكا. زۆربه‌ی ئافره‌تان هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هه‌سته‌ (ئه‌م حوكمه‌ ئه‌خلاقییه‌ ئایینییه‌ زاڵمانه‌یه)‌ سه‌ریان داده‌پۆشن. كۆمه‌ڵگه‌ی پاتریاركی ئیسلامی له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی ڕه‌مزی گوناهه‌وه،‌ ئافره‌ت تاوانبار و گوناهبار ده‌كا. لێره‌وه‌ سه‌رپۆش ڕه‌مزی زه‌لیلی و جیاكارییه‌ دژی ئافره‌ت.




نووسین و فه‌یسبووك … به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ندێك جار له‌ فه‌یسبووكدا نووسینه‌كانمان ده‌بنه‌ دروشم. واته‌ له‌ ڕووی ناوه‌رۆك و شێوه‌وه‌ له‌ دروشم نزیك ده‌بنه‌وه‌ (یان هه‌ندێ جار له‌ په‌ند و قسه‌ی نه‌سته‌ق): فه‌یسبووك حه‌زی له‌ كورتبێژییه‌ (مه‌رج نییه‌ كورت و پوختی). به‌ كورتییه‌كه‌ی فه‌یسبووك نووسه‌ر ته‌نبه‌ڵ ده‌كا، كه‌ به‌ نووسینی كورت و دروشماویی ڕازی بێ و واز له‌ نووسینی ئه‌ده‌بی ڕاسته‌قینه‌ و گوتار و لێكۆڵینه‌وه‌ی جددیی و ڕاسته‌قینه‌ بێنێ.

فه‌یسبووك نه‌ك هه‌ر نووسه‌ری ته‌نبه‌ڵ، به‌ڵكو خوێنه‌ری ته‌نبه‌ڵیش دروست ده‌كا. ئه‌و خوێنه‌ره‌ی ته‌نها هه‌واڵ و قسه‌ی هه‌نووكه‌یی ‌ سه‌رنجی ڕاده‌كێشێ، نه‌ك پرسی فیكری و زمان و گوتاری ئیستاتیكی. ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ فه‌یسبووكدا هه‌یه‌ پتر بینه‌ره‌، خوێنه‌ر نییه‌. ئه‌و بینه‌ره‌ی له‌ جیاتی عه‌قڵ و هزر ته‌نها چاوه‌كانی به‌كار ده‌هێنێ (كارێكی چێژاویی ئاسان). هه‌ربۆیه‌ش بینه‌ری ڤیدیۆ و وێنه‌كان زۆر له‌ خوێنه‌ری نووسین به‌ گشتی و نووسینی جددیی زیاتره‌.

به‌ كورتییه‌كه‌ی – پێم وایه‌ – فه‌یسبووك و لاپتۆپ (كۆمپیوته‌ر) خه‌یاڵ (خه‌یاڵی ئازاد) ده‌كوژن (یان به‌رته‌سكی ده‌كه‌نه‌وه‌). خه‌یاڵ پتر ده‌توانێ له‌گه‌ڵ ڕووپێوی كاغه‌ز (كتێب) دا به‌خته‌وه‌ر و به‌رزه‌فڕ و ئازاد بێ. كاغه‌ز كه‌شێكی هێمنتر به‌ زه‌ینمان ده‌به‌خشێ. لێره‌شه‌وه‌ باشتر و زیاتر ده‌توانین بیر بكه‌ینه‌وه‌ و خه‌یاڵ بكه‌ین. واته‌ ده‌سه‌ڵاتی ته‌كنۆلۆژیا، سه‌یروره‌ی كاتی‌ كاركردنی ده‌روون و بیركردنه‌وه‌مان بۆ خۆی داگیر ده‌كا و قووتی ده‌دا (ته‌كنۆلۆژیا هه‌ر جه‌سته‌مان كۆنترۆڵ ناكا، به‌ڵكو ده‌روون و زه‌ین و بیركردنه‌وه‌شمان بۆ خۆی ده‌با). لێره‌وه‌ ئێمه‌ – به‌ بێ ئه‌وه‌ی ئاگامان لێ بێ – كاتێكی زۆرمان له‌ناو گه‌مه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ته‌كنۆلۆژیادا به‌فیڕۆ ده‌چێ: بمانه‌وێ و نه‌مانه‌وێ ئه‌و هه‌ژموونی ته‌واوی به‌سه‌رماندا هه‌یه‌؛ ئه‌و هه‌ژموونه‌ی ئازادییه‌كانمان ده‌خاته‌ ناو قووڵایی فه‌زای خۆیه‌وه‌؛ كه‌واته‌ ئێمه‌ له‌ شوێنی خۆمانه‌وه‌، بێ جووڵه‌ و بێ ده‌نگ ئازادین: فه‌یسبووك ئازادی گوته‌مان پێ ده‌به‌خشێ، به‌ڵام ئازادی كردارمان لێ ده‌ستێنێته‌وه‌. ئه‌و ئازادی به‌ چاومان ده‌به‌خشێ، به‌ڵام خه‌یاڵ و بیركرنه‌وه‌مان (له‌ ڕێی زه‌مه‌نی خێرایی خۆیه‌وه)‌ كۆت و به‌ند ده‌كا. به‌ كورتییه‌كه‌ی ئه‌و جه‌سته‌ و بیركردنه‌وه‌مان (عه‌قڵمان) ده‌كاته‌ موڵكی خۆی. لێره‌شه‌وه‌ ئێمه‌ ئازادین، به‌ڵام له‌ زه‌مه‌ن و شوێنێكی دیاریكراودا، كه‌ ئه‌ویش زه‌مه‌ن و شوێنی ماددیی دیاریكراوی فه‌یسبووكه‌؛ ئه‌و زه‌مه‌ن و شوێنه‌ی ته‌نها له‌ ژووره‌كانماندا بوونیان هه‌یه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌م ئازادییه‌ به‌رته‌سكه‌ دیاریكراوه‌، ده‌شێ ئازادی فره‌وانی فیكری و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ واقیعی پراكتیكی كۆمه‌ڵگه‌كاندا به‌دوای خۆیدا بێنێ.




ده‌سه‌ڵات و ڕیفراندۆم … به‌ختیار محه‌مه‌د

ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئێمه‌، گه‌لی كوردی (ته‌نانه‌ت هه‌موو خه‌ڵكی كوردستانیشی) له‌ ئاست ئازادی و سه‌ربه‌خۆییدا (ڕیفراندۆمدا) دووچاری شه‌رمه‌زاریی و خه‌جاڵه‌تی زۆر كردووه‌. ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ ئێمه‌ی له‌ ئاست هه‌موو شتێكدا (كه‌ پێوه‌ندییان به‌ داهاتووی سیاسی وڵاته‌كه‌مانه‌وه‌ هه‌یه‌) بێ متمانه‌ كرد. له‌مه‌وه‌ من پێم سه‌یره‌ ده‌سه‌ڵاتێك له‌ پاش (26) ساڵ له‌ نموونه‌ی فه‌رمانڕه‌وایی خراپی پڕ له‌ گه‌نده‌ڵیی و نادادپه‌روه‌ریی و حزبایه‌تی… ئێستا بێ داوا له‌و خه‌ڵكه‌ بكا، كه‌ ئه‌و به‌خۆی به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك سته‌می لێكردوون‌، ده‌نگ بۆ ڕیفراندۆمه‌كه‌ی ئه‌و بده‌ن!
ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ (26) ساڵه‌ ئیراده‌ی ئازادیخوازانه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌م خه‌ڵكه‌ی تێكشكاندووه‌، ئێستاش ده‌یه‌وێ بێ به‌ ئیراده‌یه‌كی حزبیانه‌ی ساخته‌ خه‌ڵك بۆ پرسی ڕیفراندۆم ڕابكێشێته‌وه‌… به‌نموونه‌ ده‌ڵێم: چۆن ده‌بێ منێكی بێلایه‌نی ناسوودمه‌ندی پاك له‌گه‌ڵ حزبییه‌كی هه‌لپه‌رستی سوودمه‌ند (ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر كۆنه‌ به‌عسی و جاشیش نه‌بووبێ)، پێكه‌وه‌ بچین ده‌نگ به‌ ڕیفراندۆمێك بده‌ین، كه‌ دواجار – ده‌زانم – ناز و نیعمه‌ت و خۆشی و سووده‌كه‌ی هه‌ر بۆ ئه‌وه‌؟
هه‌ر له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌رپرس و قسه‌كه‌رانی ده‌سه‌ڵاتی داگیركه‌ران دێن لێره‌ و له‌وێ، به‌ هێمنی قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌م پرسه‌ ده‌كه‌ن و موخاته‌به‌ی هه‌ستی برینداری پڕ له‌ نائومێدیی زۆربه‌ی خه‌ڵكی كوردستان ده‌كه‌ن و ئێمه‌ به‌ به‌شێك له‌ خۆیان ده‌زانن و كوردستانیش به به‌شێك له‌‌ خاكی عێراق، خاكی یه‌ك نیشتمان ده‌زانن…
ڕاستییه‌كه‌ی ڕیفراندۆم به‌ر له‌هه‌ر شتێك بریتییه‌ له‌ چاكسازی. واته‌ به‌ر له‌هه‌ر شتێك ده‌بێ ده‌ست به‌ پرۆسه‌ی چاكسازی بكرێ (تا متمانه‌ی خه‌ڵك بۆ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ بگه‌ڕێته‌وه‌)؛ ئه‌وسا ده‌كرێ هه‌نگاوی ئومێدبه‌خش بۆ ڕیفراندۆمیش بهاوێژرێ.
ئێمه‌ له‌خۆمان ده‌پرسین: ئاخۆ ڕه‌وشه‌كه‌ چه‌ند جیاواز ده‌بوو، ئه‌گه‌ر ئێستا بهاتبا له‌بری ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ گه‌نده‌ڵه‌ حزبییه‌، ده‌سه‌ڵاتێكی نیشتمانپه‌روه‌ری دیموكرات هه‌بوایه‌؟ ئه‌وسا هه‌ڵوه‌ستی خه‌ڵك له‌ ئاست پرسێكی گرنگی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانیی وه‌ك ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی چه‌ند پڕ له‌ جۆش و خرۆش و گه‌رم و گوڕتر ده‌بوو!
گه‌لۆ، ده‌با دیسان له‌ خۆمان بپرسین: جگه‌ له‌ خۆفرۆش نه‌بێ، كێ هه‌یه، كه‌ بڕوای به‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی دیموكراتی كوردستان نه‌بێ، ئه‌گه‌ر گه‌نده‌ڵكاران و سته‌مكاران لێگه‌ڕێن؟

به‌ڵام ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش و له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكیشدا نابێ بهێڵین، كه‌ داگیركه‌ران ناكۆكی ناوخۆمان بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان و مه‌رامی گڵاوی سیاسی خۆیان، دژ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی و ئازادییه‌كانمان‌ (ئه‌م نیمچه‌ كیانه‌ی كه‌ هه‌مانه‌) بقۆزنه‌وه‌.
بێ گومان ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئێمه‌ هه‌رچه‌ند خراپ بێ (كه‌ بێ گومان ده‌سه‌ڵاتێكی خراپه‌)، به‌ڵام هه‌رگیز وه‌كو نموونه‌ی ئێستای ده‌سه‌ڵاته‌ داگیركه‌ره‌كانی كوردستان خراپ نابێ. ده‌بێ بزانین، ده‌وڵه‌ت بۆ هه‌ر گه‌لێك ماڵ حیسابه‌، ئینجا ئه‌م ماڵه‌ باش بێ یان خراپ؛ به‌ڵام بێ گومان ئێمه‌ ماڵێكی باشمان ده‌وێ، نه‌ك ماڵێكی خراپ، كه‌ له‌وانه‌یه‌ سبه‌ینێ به‌سه‌رماندا بڕووخێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د




گۆڕان و سه‌ركرده‌ …. به‌ختیار محه‌مه‌د

گۆڕانیش بووه‌ سه‌ركرده‌په‌رست: ئه‌و كه‌ ڕه‌خنه‌ی له‌ حزبه‌ ته‌قلیدییه‌كانی وه‌ك پارتی و یه‌كیه‌تی ده‌گرت، هه‌مان شتی (هه‌مان تقووسی سه‌ركرده‌په‌رستی ئه‌وانی) دووباره‌ كرده‌وه‌؛ به‌ڵام به‌ جیاوازییه‌ك: كه‌ ئه‌مه‌ له‌پاش مه‌رگدا ڕووی دا.

زۆرجار گۆڕانه‌كان (به‌رله‌ مه‌رگی كاك نه‌وشێروان) ده‌یانگوت (ئه‌م گوتاره‌ زاڵ بوو) غیابی كاك نه‌وشێروان هیچ كاریگه‌رییه‌كی له‌سه‌ر ویست و ئه‌دای حزبییمان نابێ، به‌ڵام ده‌رچوو، كه‌ ئه‌مه‌ وا نییه‌ (من پێشتریش ڕام وا بووه، كه‌ سه‌ركرده‌ كاریزماكان له‌ جیهانی ئێمه‌دا ڕۆڵی زۆریان له‌سه‌ر ڕووداوه‌كاندا هه‌یه‌؛ به‌ تایبه‌تیش له‌سه‌ر سیستمی كاركردنی ئه‌و حزب و ڕێكخراوه‌ی، كه‌ سه‌ربه‌ سه‌ركرده‌ی كۆچكردووه‌.
هه‌ر ئه‌م هه‌موو خه‌ریك بوونه‌ تقووسییه‌ی مانگ و شتێكه‌ به‌ مه‌رگی كاك نه‌وشێروانه‌وه‌، به‌ڵگه‌ی ئه‌م قسه‌یه‌ی ئێمه‌یه‌: گۆڕان نزیكه‌ی مانگ و نیوێكه،‌ بێجگه‌ له‌ ڕووداوی ((ئه‌فسانه‌یی؟)) مه‌رگی سه‌ركرده‌كه‌یان‌ باسی هیچ شتێكی دیكه‌ ناكه‌ن: هه‌موو ڕووداوه‌كان بوونه‌ته‌ په‌راوێزی ئه‌م ڕووداوه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌ له‌ كوردستاندا. ئایا ئه‌مه‌ تقووسی سه‌ركرده‌په‌رستیی نییه‌؟ تۆ بڵێی حاڵه‌تی خۆشه‌ویستی شه‌به‌قیانه‌ بۆ كه‌سایه‌تییه‌ك، دۆخی زه‌ینی و ده‌روونی په‌رستن دروست بكا؟ هه‌ندێك له‌ هاووڵاتییان، كه‌ له‌یادی مه‌رگی كاك نه‌وشێرواندا قسه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كرا، باسی سه‌ركرده‌ی پیرۆز و گۆڕی پیرۆز و خاك و مه‌رگی پیرۆزی كاك نه‌وشێروانیان ده‌كرد.
هه‌ندێك ده‌یانگوت به‌قوربانی خاكی گۆڕه‌كه‌ی ده‌بین؛ هه‌ندێكیش ده‌گریان: شۆك به‌ ڕوخساری هه‌مووانه‌وه‌ دیار بوو: شۆكی مه‌رگی كه‌سێكی پیرۆز، شۆكی مه‌رگێكی مه‌سیحانه‌.
ڕاستییه‌كه‌شی ئه‌‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌ندێك جار بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان وه‌كو پێغه‌مبه‌رێك مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ مه‌رگی سه‌ركرده‌كه‌یدا ده‌كا؛ به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئاشكرایه‌، كه‌‌ كاك نه‌وشێروان له‌ ژیانی سیاسی خۆیدا دژی ئه‌م حاڵه‌تی په‌رستنییه‌ بوو، به‌ڵام ئه‌دی بۆ ئێستا لایه‌نگرانی وا به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان ده‌یپه‌رستن؟ ئایا ئه‌وان كه‌ گۆڕانن، ته‌نها له‌به‌ر نه‌وشێروان گۆڕان بوون – ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ وابێ، ئه‌وه‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر ئه‌م بزووتنه‌ویه‌ هه‌یه -، یانیش له‌به‌ر گۆڕان گۆڕانن، كه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی سیاسییه‌ و ده‌یه‌وێ ڕیفۆرم و گۆڕانكاریی له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا به‌دی بهێنێ؟‌).

ئێمه‌ هیوادارین، كه‌ قۆناغی ‌دوای دامركاندنه‌وه‌ی جۆش و خرۆشی ده‌روونیی دوای چله‌ی ماته‌مینی كاك نه‌وشێروان، نه‌بێته‌ هۆی په‌رته‌وازه‌یی و جۆرێك له‌ ساردی و له‌ سستی له‌ كاری ره‌خنه‌گرانه‌ی بوێرانه‌ی (تا ئێستای) ئۆپۆزۆسیۆنبوونی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ (هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان به‌رده‌وام به‌ڵێنی پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ به‌ خه‌ڵك ده‌ده‌ن)؛ هیوادارین وا نه‌بێ، چونكه‌ ئێمه‌ پێمان وایه‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك و هه‌ر حكوومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێك ئۆپۆزۆسیۆنی نه‌بوو و تێدا نه‌بوو، ئه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ و حكوومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێكی مردووه‌ و ده‌بێته‌ لانه‌ی ترووكانی هه‌زاران گه‌رای تیمساحی دیكتاتۆریه‌تی! ئه‌وسا چۆن بتوانین خۆمان له‌ هێرشی هه‌زاران تیمساحی برسی دیكتاتۆرایه‌تی بپارێزین؟

له‌ ئاكامیشدا ده‌ڵێین: ئایا نه‌وشێروان نموونه‌ی هێمای كه‌سێكی ڕزگاركه‌ره‌، له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا، كه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌ی له‌ناو نائومێدیی و نادادپه‌روه‌ریی و ڕه‌شبینیی و گه‌نده‌ڵییدا نقووم بوونه‌؟ بۆیه‌ش به‌ڕاده‌ی په‌رستن (له‌ كاتی مه‌رگیدا به‌ده‌ر ده‌كه‌وێ) خۆشیان ده‌وێ و وه‌ك مه‌سیحێك لێی ده‌ڕوانن؟ (ده‌بێ بزانین ئه‌م خۆشه‌ویستییه‌ ته‌نها خۆشه‌ویستییه‌كی حزبیی نییه‌، به‌ڵكو خۆشه‌ویستییه‌كی جه‌ماوه‌رییشه‌. واته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕانیش خه‌ڵك ئه‌م سه‌ركرده‌یه‌یان خۆشده‌ویست.
له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانیش هه‌موومان {له ‌نه‌وه‌ی ئێمه} له‌بیرمانه‌، كه‌ ته‌رمی خوالێخۆشبوو مه‌لا مسته‌فا بارزانی بۆ كوردستان هێنرایه‌وه‌، هه‌مان كه‌رنه‌ڤاڵی خۆشه‌ویستی جه‌ماوه‌ر دروست بوو: كه‌رنه‌ڤاڵی خۆڕسكی جه‌ماوه‌ری گه‌ل، نه‌ك هی دروستكراوی حزب. ڕۆژگارێك بارزانی مه‌سیحی ڕزگاركه‌ری گه‌لی كورد بوو له‌ باشووری كوردستان؛ ئێستاش هه‌ر ئه‌و مه‌رجه‌عی گه‌وره‌ی ڕه‌مزیی پارتییه‌).

به‌هه‌رحاڵ ئایا مه‌رگی نه‌وشێروانیش ده‌بێته‌ مه‌رجه‌ع (مه‌رجه‌عێكی گه‌وره‌ی ڕه‌مزیی) بۆ بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان، كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ به‌رده‌وامیی و هێز و یه‌كگرتوویی خۆی بپارێزێ؟ دیاره‌ ئه‌مه‌ داهاتوو پێمانی ده‌ڵێ…

***

من كه‌ كاك نه‌وشیروان كۆچی دوایی كرد، هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ ئه‌مه‌م له‌ په‌یگی فه‌یسبووكی خۆمدا نووسی:
((هه‌موو پیاوێكی سیاسی مه‌زن به‌وه‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ دز و گه‌نده‌ڵ نه‌بووبێ؛ به‌ڕێز نه‌وشێروان – یش یه‌كێك بوو له‌م سه‌ركرده‌ سیاسییانه‌.
به‌ڵێ ئه‌و له‌ ڕابردوودا هه‌ڵه‌ی (تاوانی) كردووه‌، به‌ڵام دانی به‌م تاوان و هه‌ڵانه‌یدا ناوه‌؛ واته‌ په‌شیمانه‌ لێیان.
ئه‌و له‌ لووتكه‌ی ده‌سه‌ڵاتدا هیچ ئیمتیازێكی ماددی نه‌ویست، ئه‌مه‌ش نیشانه‌یه‌كی گه‌وره‌یی ئه‌م پیاوه‌یه‌.
نیگه‌رانم بۆ كۆچی دوایی به‌ڕێزت، چونكه‌ دژی گه‌نده‌ڵی و گه‌نده‌ڵكاران ده‌جه‌نگای…
من هه‌رگیز گۆڕان نیم، ڕۆشنبیرێكی بێ لایه‌نم، به‌ڵام هاوسۆزتم ئه‌ی سه‌ركرده‌ی ماندوونه‌ناسی گه‌لێكی به‌شمه‌ینه‌تی خێر له‌خۆ نه‌دیو!)).

به‌ختیار محه‌مه‌د




كورد و مێژوو … به‌ختیار محه‌مه‌د

پتر له‌ دوو هه‌زار ساڵه‌ كورد له‌ مێژوودا ون و بێ ده‌نگه‌. واته‌ ((نه‌ ده‌نگی هه‌یه‌ نه‌ ڕه‌نگ)). ئه‌م سه‌د ساڵه‌ی دوایی نه‌بێ، كه‌ له‌ ده‌رگای سیاسه‌ته‌وه‌ هاتۆته‌وه‌ ناو مێژوو (كورد له‌ مێژوودا هه‌ر ده‌رنه‌كراوه‌، به‌ڵكو خۆیشی خۆی ده‌ركردووه‌: هه‌موو ته‌به‌عیه‌تێك بۆ ئه‌وانی دیكه‌، خۆده‌ركردنه‌ له‌ مێژوودا: كورد له‌ مێژوودا ته‌به‌عیه‌تی فارس و تورك و عه‌ره‌ب بووه‌؛ مێژووی هه‌موو میرنشینه‌كان وامان پێ ده‌ڵێن)؛ به‌ درێژایی ئه‌م ماوه‌یه‌ له‌ زۆربه‌ی وێستگه‌كانی مێژووی ئه‌م ناوچه‌یه‌دا، كورد رۆڵی ئه‌وتۆی نه‌بووه‌؛ ئه‌گه‌ر هه‌شیبووبێ، ئه‌وه‌ ڕۆڵه‌كه‌ی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وانی دیكه‌دا بووه‌ (تورك، فارس، عه‌ره‌ب)، نه‌ك به‌رژه‌وه‌ندی خۆی.

ڕاستییه‌كه‌ی كورد نه‌ته‌وه‌یێكه‌ (تاكه‌ نه‌ته‌وه‌یێكی ده‌گمه‌ن)، كه‌ دره‌نگ هه‌ستی به‌ بوونی خۆی (وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ و وه‌ك نه‌ته‌وه‌، واته‌ وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی سیاسی و شارستانی) كردووه‌. تورك و عه‌ره‌ب و فارس (له‌ مێژووی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا) له‌ ڕێی ئیسلامه‌وه‌ خزمه‌تی خۆیان كردووه‌، به‌ڵام كورد له‌ ڕێی خۆیه‌وه‌ خزمه‌تی ئیسلامی كردووه‌؛ له‌مه‌وه‌ كورد له‌ماوه‌ی به‌ موسڵمانبوونیشی (كه‌ ده‌كاته‌ ماوه‌ی 1400 ساڵ) نه‌یتوانی وه‌ك نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ ببێته‌ خاوه‌ن قه‌واره‌یه‌كی سیاسی سه‌ربه‌خۆ؛ لێره‌وه‌ كورد دووجار له‌ ده‌ریای مێژوودا ون بوو: جارێك به‌ر له‌ ئیسلام (به‌ر له‌ ئیسلامبوونی)، جارێكیش له‌ دوای ئیسلام (له‌ دوای ئیسلامبوونی)؛ به‌م شێوه‌یه‌ش خه‌باتی كورد بۆ ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی، خه‌باتێكی هه‌مه‌لایه‌نی یه‌كجار سه‌خت و دژواره‌ (من باسی ئه‌وه‌ش ناكه‌م، كه‌ سایكس پیكۆ و لۆزان له‌ مێژووی هاوچه‌رخماندا، چ لێدانێكی كوشنده‌ بوون بۆ ئێمه‌ی كورد)؛ به‌ڵام ئێستاش گه‌وره‌ترین گرفتی كورد ئه‌وه‌یه‌، كه‌ په‌ند له‌ مێژووی تراژیدیی خۆی وه‌رناگرێ: هه‌میشه‌ هه‌ڵه‌كانی دوێنێی (هه‌ڵه‌كانی ڕابردووی) وه‌ك خۆی دووباره‌ ده‌كاته‌وه: حه‌زی له‌ قه‌واره‌ و ده‌سه‌ڵاتی حزبی و ناوچه‌گه‌رییه‌، وه‌ك له‌ قه‌واره‌ و ده‌سه‌ڵاتی نیشتیمانیی و نه‌ته‌وه‌یی…‌




نیشتیمان له‌ لێواری ده‌سه‌ڵاتی حزبدا … به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێك (وه‌ك ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئێمه‌) هێنده‌ نادادپه‌روه‌ر بێ، ناكرێ خه‌ڵك بۆ هیچ شتێك متمانه‌ و باوه‌ڕی پێی هه‌بێ؛ ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌ی نائومێدیی زۆری ئێمه‌یه‌ له‌ سیاسه‌ته‌كانی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌؛ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی، كه‌ سه‌ركرده‌ و حزب به‌ هیچ شتێك ناگۆڕێته‌وه؛ ئه‌مه‌ش به‌ مانای وشه‌ تراژیدیای ژیانی سیاسی هاوچه‌رخی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی كورده‌‌.

تا ئه‌م عه‌قڵییه‌ته‌ هه‌بێ، ئه‌سته‌میشه‌ ده‌وڵه‌ت بۆ كورد دامه‌زرێ: ده‌وڵه‌ت نیشتیمانپه‌روه‌ران ده‌توانن دایمه‌زرێنن، نه‌ك حزبپه‌رست و سه‌ركرده‌په‌رستان؛ ده‌وڵه‌ت ئیراده‌یه‌كی سیاسی به‌هێزی مێژوویی نیشتیمانپه‌روه‌رانه‌ی ده‌وێ، نه‌ك ئیراده‌ی سیاسی حزبگه‌رایی و ناوچه‌گه‌رایی؛ ده‌وڵه‌ت واقیعێكی سیاسی نیشتیمانیی و نه‌ته‌وه‌یی ده‌وێ، كه‌ دۆخی سیاسی دابه‌شكراوی ناهه‌مواری ئێستای كوردستان (له‌ نێوان ده‌ڤه‌ر و حزبدا) تێپه‌ڕێنێ (واته‌ دۆخه‌ زاتییه‌كه‌ی ئیراده‌ی سیاسی ئێستای ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتدارانی سیاسی كورد)؛ ئه‌و ئیراده‌یه‌ی، كه‌ ئاماده‌یه‌ سازش له‌سه‌ر هه‌موو شتێكی كورد بكا له‌ به‌رانبه‌ر داگیركه‌رانی، به‌ڵام ئاماده‌ نییه‌ هه‌رگیز هیچ سازشێك (بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ باڵاكانی خه‌ڵكی كوردستان) له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌ حزبیی و پێگه‌ حزبییه‌كه‌یدا بكا. به‌داخه‌وه‌ ئه‌م عه‌قڵییه‌ت و ئه‌م ئیراده سیاسییه‌ هیچ گه‌شبینییه‌ك به‌ ئێستا و به‌ داهاتووی ئێمه‌ نابه‌خشێ.

وه‌ك ده‌بینین، ئه‌م عه‌قڵییه‌ته‌ له‌ پێناو پێگه‌ و نفووزی حزبییدا سته‌مێكی زۆریش له‌ كه‌مینه‌یه‌كی ئایینیی كوردی وه‌ك ئێزیدی ده‌كا. ئه‌م عه‌قڵییه‌ته‌ ئه‌م كه‌مینه‌یه‌شی به‌ شێوه‌یه‌كی ترسناك به‌ش به‌ش و پارچه‌ پارچه‌ كردووه‌ (هه‌ر حزبه‌ و ئه‌م كه‌مینه‌یه‌ وه‌ك یاری په‌ت په‌تێن بۆ لای خۆی ڕاده‌كێشێ)… ڕاستییه‌كه‌ی نه‌ته‌وه‌ به‌ یه‌كگرتوویی سه‌رده‌كه‌وێ، نه‌ك به‌م دابه‌شبوونه‌ حزبیی و ناوچه‌گه‌ریی و خێڵه‌كییه‌، كه‌ ئێستا به‌ شێوه‌یه‌كی مه‌ترسیدار له‌ باشووری كوردستاندا ده‌گوزه‌رێ.




داهێنان تۆراندنه‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌میشه‌ داهێنان عه‌قڵیه‌تی باوی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ خۆی ده‌تۆرێنێ (ئه‌مه‌ سیفه‌تێكی جه‌وهه‌ریی داهێنانه‌). هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م عه‌قڵیه‌ته‌ خاوه‌نی زمان و بیركردنه‌وه‌ی خۆیه‌تی، خاوه‌نی كولتووری به‌هێزی ڕه‌قه‌كاری مێژوویی خۆیه‌تی؛ ئه‌م عه‌قڵیه‌ته‌ خاوه‌نی بیر و باوه‌ڕ و گوتاری ئایینه‌، خاوه‌نی داب و نه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆیه‌تی، ته‌نانه‌ت خاوه‌نی هێز و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی خۆشیه‌تی. لێره‌وه‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌م عه‌قڵیه‌ته‌ جۆرێكه‌ له‌ سه‌ره‌ڕۆیی ڕۆشنبیریی و ئه‌خلاقیی و سیاسی و… تاد.

زۆربه‌ی داهێنه‌ره‌ ڕاسته‌قینه‌ و جددییه‌كان له‌گه‌ڵ نه‌ریت و باوه‌ڕ و ڕه‌وشت و به‌ها باوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا‌ ناته‌با و ناكۆكن. لێره‌وه‌ ئه‌وان هه‌میشه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌ خۆیان ده‌تۆرێنن؛ ئه‌و تۆراندنه‌ی هه‌ندێك جار ده‌گاته‌ ڕاده‌ی ده‌ركردن و ڕاوه‌دوونان و كوشتنی داهێنه‌ره‌كه‌ خۆی. دیاره‌ سه‌ره‌تای داهێنان پرۆسه‌ی گۆڕانكارییه‌: گۆڕان له‌ ناوه‌رۆك و له‌ فۆرمی شته‌كان. به‌ نموونه‌: ئێمه‌ بۆ ئه‌ده‌بێكی نوێ پێویستمان به‌ فۆرم (زمان) و ناوه‌رۆكێكی نوێ هه‌یه‌. هه‌مان شتیش بۆ كۆمه‌ڵگه‌ (هه‌موو كایه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌) ڕاسته‌.

ئه‌وانه‌ی گۆڕانكاریی (داهێنان) ئه‌نجام ده‌ده‌ن، تاكه‌كانن؛ به‌ڵام هه‌رده‌م به‌ پشتیوانیی كۆمه‌ڵ داهێنان و گۆڕانكارییه‌كان به‌دی دێن و به‌رجه‌سته‌ ده‌بن. به‌ نموونه‌: له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ (جه‌ماوه‌ر – خه‌ڵك) پێویسته‌. له‌ ڕووی گۆڕانكاریی ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیرییشه‌وه‌ (له‌ پشت كه‌سی داهێنه‌ردا) {خوێنه‌ر = وه‌رگر = جه‌ماوه‌ر} پێویسته‌. ئاشكرایه‌ هیچ ئه‌ده‌بێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی بوونی خوێنه‌ر – جه‌ماوه‌ر بوونی نییه‌؛ هه‌روه‌ك چۆن هیچ گۆڕانكارییه‌كی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیش له‌ ده‌ره‌وه‌ی پشتیوانیی و هێز و ویستی جه‌ماوه‌ر- خه‌ڵكدا بوونی نییه‌ و به‌دی نایێ.

هه‌ڵبه‌ته‌ – وه‌ك گوتمان – ئامانجی داهێنان خۆی له‌ خۆیدا گۆڕانكارییه‌: گۆڕانكاریی له‌ بونیادی شته‌كان. پێناچێ به‌ بێ گۆڕانكاریی ڕاسته‌قینه‌ له‌ بونیادی شته‌كان، هیچ گۆڕانكارییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ له‌ فۆرمی شته‌كانیش ڕوو بدا؛ ته‌نانه‌ت له‌ ئه‌ده‌بیشدا (ڕۆشنبیرییشدا)، كه‌ سه‌ره‌تا هه‌موو داهێنان و گۆڕانكارییه‌ك له‌ زمان و له‌ فۆرمدا خۆی به‌رجه‌سته‌ ده‌كا، به‌ بێ گۆڕانكاریی له‌ بونیادی بیركردنه‌وه‌ و عه‌قڵیه‌تی ئه‌ده‌بی و شیعرییمان، گۆڕانكاریی له‌ فۆرم و له‌ زمانیش ڕوو نادا. ئێمه‌ ده‌زانین پێوه‌ندییه‌كی هه‌ماهه‌نگی دیالیكتیكانه‌ له‌ نێوان فۆرم و ناوه‌رۆكی كاره‌ مرۆییه‌كاندا هه‌یه‌. لێره‌وه‌ هیچ فۆرمێكی نوێ به ‌بێ ناوه‌رۆكێكی نوێ له‌ دایك نابێ؛ هیچ ناوه‌رۆكێكی نوێش به‌ بێ فۆرمێكی نوێ له‌ دایك نابێ. ئه‌مه‌ش مه‌رجێكی گرنگی به‌ نه‌مریی مانه‌وه‌ی شته‌كانه‌ (ئه‌ده‌ب و ڕۆشنبیرییه‌).

شاكاره‌ نه‌مره‌كان هه‌م به‌ زمانێكی زیندوو نووسراون، هه‌م به‌ ده‌لاله‌ت و واتای قووڵی زیندووش. ئێمه‌ له‌م شاكارانه‌دا هه‌م له‌ واتا ده‌گه‌ڕێین (ناوه‌رۆك)، هه‌م له‌ چێژیش (فۆرم). به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌ده‌ب (ڕۆشنبیریی زیندوو) خۆی له‌ حاڵه‌تی ئه‌بستراكت دوور ده‌خاته‌وه‌. ئێمه‌ پێمان وانییه‌ ئه‌ده‌ب له‌ ئه‌ركه‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان (نه‌ك ئه‌ركه‌ ئایدیۆلۆژییه‌كان) به دوور بێ. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌ركی مرۆیی و ئه‌ركی ئایدیۆلۆژیی دوو شتی له‌ یه‌كدی جودان؛ ده‌شێ ئه‌مه‌ی دواییان له‌ خزمه‌تی ئه‌وه‌ی یه‌كه‌میاندا بێ، به‌ڵام ناكری ئه‌وه‌ی یه‌كه‌میان له‌ خزمه‌تی ئه‌وه‌ی دووه‌میاندا بێ. دیاره‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ هه‌موو سیستم و دیارده‌یه‌كی تۆتالیتارییدا به‌دی ده‌كه‌ین: دیارده‌ و سیستمی سیاسی و فیكریی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیریی و … تاد. ئاشكرایه‌ داهێنانیش دژی تۆتالیتاریزمه‌. دیاره‌ (له‌ ئاستی سیاسیدا) تۆتالیتاریزم داهێنان نییه‌، به‌ڵام دیموكراسیزم (كه‌ ئه‌نتی تۆتالیتاریزمه‌) داهێنانه‌. هه‌میشه‌ داینه‌مۆی داهێنان گۆڕان و گۆڕانكارییه‌؛ كه‌واته‌ تۆتالیتاریزم له‌ هه‌ر ئاستێكدا بێ دژی داهێنان و گۆڕانكارییه‌. خۆ له‌ خۆڕایی نییه‌، كه‌ داهێنان پێویستی به‌ ئازادییه‌؛ پێویستی به‌ بیر و ڕۆحی ئازاده‌. داهێنان به‌رله‌وه‌ی پێویستی به‌ ژینگه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئازاد بێ، پێویستی به‌ بیر و ڕۆحی یاخی و ئازاد هه‌یه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئه‌ده‌ب مێژووه‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د‌

به‌داخه‌وه‌ لای زۆربه‌ی ئه‌دیب و شاعیرانی ئێمه‌، فیكر غایبه‌. زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیان به‌رهه‌می زاتیین، واته‌ ته‌نها له‌ ڕێی هه‌سته‌وه‌، نه‌ك عه‌قڵ و فیكره‌وه‌ به‌رهه‌م دێن (پێویسته‌ فیكر پاڵپشتی هه‌ست بكا له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌ده‌بیشدا). تۆ له‌ كه‌م شیعر و چیرۆك و ڕۆمانی ئه‌م شاعیر و ئه‌دیبانه‌، ئاماژه‌ و هێما فیكریی و مێژوویی و فه‌لسه‌فییه‌كان ده‌بینی: زۆربه‌ی ئه‌م شاعیر و ئه‌دیبانه‌ خۆیان له‌ قه‌ره‌ی بابه‌ته‌ فه‌لسه‌فیی و مێژووییه‌كان ناده‌ن و به‌ بابه‌تی خۆیانی نازانن؛ به‌ موجه‌ڕڕه‌دی ته‌ماشای بوون و داهێنانی ئه‌ده‌بی ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش وا ده‌كا ئه‌م ئه‌ده‌به‌ ئه‌ده‌بێكی زاتیی و لۆكاڵیی بێ، نه‌بێته‌ ئه‌ده‌بێكی بابه‌ته‌كیی و جیهانیی (پێده‌چێ به‌ختیار عه‌لی – یش ته‌نها له‌ ڕۆمانی ((دواهه‌مین هه‌ناری دونیا)) چانسێكی گه‌وره‌ی هه‌بێ، كه‌ ڕۆمانه‌كه‌ی بۆ زمانی ئه‌ڵمانیایی وه‌رگێڕدراوه‌ و ده‌نگدانه‌وه‌ی باشی هه‌بوو. به‌ فیعلی ئه‌م ڕۆمانه‌ی به‌ختیار یه‌كێكه‌ له‌ ڕۆمانه‌ نایابه‌كان. هیوادارم له‌م بۆچوونه‌م له‌مه‌ڕ به‌ختیار به‌هه‌ڵه‌دا چووبم؛ كاشكی هه‌موو ڕۆمانه‌كانی دیكه‌شی بۆ زمانانی بێگانه‌ وه‌ڕگێردرابانه‌یه‌ و چانسی باشیان وه‌كو ڕۆمانی یه‌كه‌م هه‌بوایه‌ و ئێمه‌ش وه‌ك كورد بباین به‌ خاوه‌نی ئه‌ده‌بێكی ڕاسته‌قینه‌ی جیهانیی).

به‌هه‌رحاڵ له‌ ئه‌ده‌بی عه‌ره‌بی هاوچه‌رخدا ئه‌دۆنیس هه‌م شاعیره‌، هه‌م ڕه‌خنه‌گر و بیریارێكی ئه‌ده‌بیشه‌ (لای ئه‌دۆنیس هه‌میشه‌ ئه‌ده‌ب به‌شێكه‌ له‌ مێژوو و له‌ فیكر، یان به‌ شێوه‌یه‌كی دیكه بڵێین،‌ ئه‌وان به‌شێكن له پرۆسه‌ی‌ داهێنانی ئه‌ده‌بی). له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا زۆر به‌ ده‌گمه‌ن ئه‌م حاڵه‌ته‌ به‌دی ده‌كرێ. شاعیران و ئه‌دیبانی كورد ته‌‌نها خوێنه‌ری ئه‌ده‌بن (شیعر و ڕۆمان)، خۆیان به‌ خوێنه‌ری بابه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و فیكرییه‌كانی وه‌ك ئایین و فه‌لسه‌فه‌ و مێژوو و… تاد. نازانن، ئه‌مه‌ش له‌ هه‌ژاریی ڕۆشنبیریی به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی ئه‌م شاعیر و ئه‌دیبانه‌ ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه.‌

***

بێ گومان به‌ختیار یه‌كێكه‌ له‌و‌ ئه‌دیبه‌ ده‌گمه‌نانه‌ی كورد، كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو كایه‌ مه‌عریفیه‌كانی وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ و سیاسه‌ت و ئایین و ئه‌ده‌ب و كۆمه‌ڵناسی و… تاد. مامه‌ڵه‌ ده‌كا و سه‌روكاری باشی له‌گه‌ڵیان هه‌یه‌؛ ئه‌مه‌ش له‌ هه‌موو نووسین و ڕۆمانه‌كانیدا به‌ باشی ڕه‌نگیان داوه‌ته‌وه.

به‌ختیار محه‌مه‌د‌




ئه‌ده‌بی بێ باڵ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ده‌شێ بڵێین له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا سێ جۆره‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی سیاسی و ڕۆشنبیریی هه‌ن: ئایدیۆلۆژیایی چه‌پ، ئایدیۆلۆژیایی ڕاست، بێ ئایدیۆلۆژیا؛ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ شێوه‌كانی ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیستی. هه‌موومان ده‌زانین ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیستی له‌ بزووتنه‌وه‌ی – به‌لای كه‌می – سه‌د ساڵه‌ی ڕۆشنبیریی و سیاسی كوردایه‌تی (بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی گه‌لی كورد) دا به‌رجه‌سته‌ بووه‌. چه‌پ و دینداره‌كانیش (ئه‌وپه‌ڕی ڕاست) ده‌یانناسین. ئه‌م دووه‌یان (به‌ تایبه‌تی له‌ حاڵه‌ته‌ توندڕه‌وه‌كه‌یدا) به‌قه‌د یه‌ك دژی ئازادییه‌كانی مرۆڤ (تاك) ن (تیرۆری ستالین و به‌ربه‌ریه‌تی كۆریای باكوور و داعش هیچ جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌گه‌ڵ یه‌كدا نییه‌: سیستمی كۆریای باكوور و داعش زۆر لێك ده‌چن). هه‌ڵبه‌ته‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش چه‌پ (حاڵه‌تی ڕیزپه‌ڕی وه‌ك كۆریای باكووری لێ ده‌رچێ)، ئه‌گه‌ر دۆگما و توندڕه‌و و دژی ئازادی ڕای جیاوازیش بێ، به‌ڵام هه‌رگیز وه‌ك هێزه‌ سیاسییه‌ دینداره‌كان تاریكپه‌رست و كۆنه‌په‌رست نییه‌: چه‌پ له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا عه‌لمانییه‌ و له‌گه‌ڵ زۆر شتی ژیانی سه‌رده‌می مۆدێرنه‌دایه‌.

له‌ حاڵه‌تی بێ ئایدیۆلۆژیاكانیشدا، ئه‌مانه‌ پتر له‌ناو توێژی ڕۆشنبیراندا به‌دی ده‌كرێن: شاعیران و نووسه‌ران و ئه‌كادیمیاكاران و … تاد. ئه‌مانه‌ خۆیان گۆشه‌گیر ده‌كه‌ن له‌ دۆزه‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان. به‌ نموونه‌: ئه‌ده‌ب ته‌نها به‌ پرسی جوانیی (ئیستاتیكا) ده‌به‌ستنه‌وه‌ و له‌ هه‌موو وه‌زیفه‌یه‌كی ئه‌خلاقیی و مرۆیی دایده‌ماڵن و به‌ ئاسمانی بۆشی هه‌ڵده‌واسن و وه‌ك بڵێی شاعیر و ئه‌دیب كاره‌كته‌رێكی مرۆیی ناو كۆمه‌ڵگه‌ و ئه‌ندامێكی ئۆرگانیكی ناو كۆمه‌ڵگه‌ نه‌بێ. له‌ ڕاستیشدا ئه‌م بانگه‌شه‌یه‌ی ئه‌وان له‌ بنه‌ڕه‌تدا درۆیه‌كی گه‌وره‌یه‌: ئه‌وان به‌ بێ ئه‌وه‌ی بزانن سه‌ربه‌ ئایدیۆلۆژیایه‌كی دیاریكراون، ئه‌و ئایدیۆلۆژیایه‌ی خزمه‌ت به‌ ئایدیۆلۆژیای ده‌سه‌ڵات ده‌كا (هه‌میشه‌ ده‌سه‌ڵات موخاته‌به‌ی ئه‌م جۆره‌ ڕۆشنبیرانه‌ ده‌كا)؛ هه‌میشه‌ ده‌سه‌ڵات ئه‌ده‌بێكی ده‌وێ، كه‌ گۆشه‌گیر بێ و له‌سه‌ر هۆشیاریی كۆمه‌ڵایه‌تی تاكه‌كان و له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا ناكارا و بێ كاریگه‌ر بێ. له‌ باشترین حاڵه‌تیشدا ئه‌ده‌ب و ڕۆشنبیرییه‌كی ده‌وێ، كه‌ ده‌سته‌مۆی ئه‌وبێ و هیچ زیانێك به‌و نه‌گه‌یه‌نێ (واته‌ ڕه‌خنه‌ی لێ نه‌گرێ؛ شاعیران و نووسه‌رانی ئیستاتیكاخواز له‌م بابه‌ته‌ن).

هه‌ڵبه‌ته‌ ئێمه‌ لێره‌ بانگه‌شه‌ بۆ ئه‌ده‌بێكی سیاسی ئایدیۆلۆژیایی ئاڕاسته‌كراو ناكه‌ین، به‌ڵام هه‌موو ئه‌ده‌بێكی مه‌زن ناتوانێ خۆی له‌ دۆزه‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان بدزێته‌وه‌. ئه‌ده‌ب، كه‌ پشت له‌م دۆزانه‌ ده‌كا، ئه‌وه‌ – پێمان وایه‌ – ته‌مه‌نی كورتی خۆی ڕاده‌گه‌یه‌نێ. ئایا شیعرێكی ڕۆمانتیكی دۆزێكی هه‌ستیاری مه‌زنی مرۆڤایه‌تی نییه‌؟ ده‌سا بۆ ئه‌ده‌ب (شیعر) وه‌زیفه‌ و په‌یامی نییه‌؟ ئایا چ ناكۆكییه‌ك له‌ نێوان وه‌زیفه‌ (په‌یام) و ئیستاتیكا و چێژدا هه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بدا؟ ئێمه‌ نابێ ئایدیۆلۆژیای سیاسی دۆگما و په‌یامی مرۆیی ئه‌ده‌بمان له‌گه‌ڵ یه‌ك لێ تێكه‌ڵ بێ: ئه‌وه‌ی یه‌كه‌میان ئه‌ده‌ب (داهێنان) ده‌كوژێ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی دووه‌میان بناغه‌یه‌كی گرنگی ئه‌ده‌ب و داهێنانه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




لێبووردن بۆ كێ؟ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئێمه‌ له‌ جیهانێكدا ده‌ژین، ناتوانین مه‌سیح بین؛ پێم وایه‌ مه‌سیح بوون درۆیه‌كی گه‌وره‌یه‌. ئێمه‌ ناتوانین بڵێین ((ئه‌وه‌ی هی قه‌یسه‌ره‌ با بۆ قه‌یسه‌ر بێ و ئه‌وه‌ی هی خواشه‌ با بۆ خوا بێ))؛ چونكه‌ ئێمه‌ له‌ دنیایه‌كدا ده‌ژین زۆر جار خوا و قه‌یسه‌ر یه‌ك شتن. ئێمه‌ له‌سه‌رمانه‌، كه‌ به‌ پێی توانا سته‌م قبووڵ نه‌كه‌ین: ئینجا ئه‌م سته‌مه‌ قه‌یسه‌ر بیكا، یان به‌ ناوی خواوه‌ بكرێ. ئێمه‌ ده‌بێ بزانین له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا له‌گه‌ڵ مرۆڤدا (مرۆڤی باش، یان مرۆڤی شه‌ڕانگێز) ڕوو به‌ ڕوو ده‌بینه‌وه‌ و ده‌ژین و هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ین. ئه‌وه‌ی به‌ ناوی قه‌یسه‌ره‌وه‌ قسه‌ ده‌كا مرۆڤه‌، ئه‌وه‌ی به‌ ناوی خواشه‌وه‌ قسه‌ ده‌كا هه‌ر مرۆڤه‌. سته‌م چ به‌ ناوی خواوه‌ بكرێ، چ به‌ ناوی قه‌یسه‌ره‌وه‌ بكرێ هه‌ر یه‌ك شته‌؛ له‌مه‌وه‌ ناكرێ ئێمه‌ له‌ سته‌م ببورین، چونكه‌ بووراندن له‌ سته‌م نیشانه‌ی یان بێ ده‌سه‌ڵاتییه‌، یان گه‌مژه‌ییه‌؛ ئه‌وانه‌ی له‌ پێگه‌ی هێز و ده‌سه‌ڵاتیشه‌وه‌ له‌ سته‌مكاران ده‌بوورن، ئه‌وه‌ به‌ر له‌ هه‌ر شتێك ئه‌وان سته‌م له‌ سته‌ملێكراوان ده‌كه‌ن. واته‌ ئه‌وان ده‌بنه‌ هاوبه‌شی سته‌مكار (سته‌مكاری یه‌كه‌م).

له‌ ئیسلامدا ده‌گوترێ، ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ر به‌و شكۆمه‌ندییه‌ له‌ ئه‌بو سوفیان، دڕترین دوژمنی ئیسلام نه‌بووریبایه‌ و نه‌یگوتبایه‌ ئه‌وه‌ی بچێته‌ ماڵی ئه‌بو سوفیان سه‌ر و ماڵی پارێزراوه‌ (ده‌زانم هونه‌ری دپلۆماسی و به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی له‌مه‌دا هه‌بوو)، ئه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ چاره‌نووسی مێژووی ئیسلام به‌م شێوه‌یه‌ تراژیدیی و خوێناویی نه‌بوایه‌. وه‌ك ده‌زانین به‌نی ئومه‌ییه‌ و عه‌لی بوونه‌ دوژمنی سه‌رسه‌ختی یه‌كتری و تا ئێستاش له‌ دوای پتر له‌ هه‌زار و چوار سه‌د ساڵ ئیسلام به‌ده‌ست ئه‌م مێژووه‌ تراژیدییه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ.

ڕاستییه‌كه‌ی لێره‌دا (له‌ گۆشه‌نیگای ئیسلامه‌وه‌)، ئه‌گه‌ر ئه‌با سوفیان سته‌مكار بووه‌ ( كه‌ ده‌زانین دوا كه‌س بوو به ناچاریی بووه‌ ئیسلام) ئه‌وا لێ بووردن لێی (له‌به‌ر هه‌ر هۆكارێك بێ) به‌ زیانی ئیسلام شكاوه‌ته‌وه‌: ئه‌م دینه‌ی كرده‌ دوو مه‌زهه‌بی سه‌ره‌كی دوژمنی بابه‌كوشته‌ی یه‌كدی (من ئه‌وه‌ش ده‌زانم، كه‌ ئه‌م لێبووردنه‌ به‌ند بووه‌ به‌ سه‌ركه‌و‌تنی ئیسلام و پێگه‌ی ئه‌بوسوفیان و هۆزی به‌نی ئومه‌ییه‌ و هه‌رگیز پێشبینینه‌كردنی پێغه‌مبه‌ر بۆ ورده‌كاری ڕووداوه‌كانی دوای مه‌رگی خۆی، به‌ نموونه‌: كوشتن و هه‌تككردنی تراژیدیانه‌ی نه‌وه‌كانی {حوسێن و كه‌س و كاره‌ هه‌ره‌ نزیكه‌كانی} به‌ ده‌ستی كوڕانی ئه‌بو سوفیان {یه‌زید})…

كه‌واته‌ وا باشه‌ ئێمه‌ هه‌رده‌م له‌ به‌رانبه‌ر هه‌موو حاڵه‌تێك و هه‌موو كه‌سێكدا لێبوورده‌ بین، ته‌نها له‌ تاوانبار و سته‌مكار و چه‌وسێنه‌ر خۆشنه‌بین؛ ئه‌مه‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو ماف وه‌رگرتنه‌وه‌یه‌، ئه‌و مافه‌ی نابێ له‌ مافخوراوان زه‌وت بكرێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د




نیشتیمانی وێران … به‌ختیار محه‌مه‌د

ته‌حه‌ددا ده‌كه‌م له‌هه‌ر چوار پارچه‌كه‌ی كوردستاندا یه‌ك حزبی نیشتیمانیی ئازادیخوازی دیموكراسیخوازمان نییه‌: هه‌موو حزبه‌كان (كه‌م و زۆر و هه‌ ر یه‌كه‌و به‌ ئه‌ندازه‌ی خۆی) ده‌سه‌ڵاتخوازن و ئه‌وانی دیكه‌ ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌.
هه‌موو حزبه‌كان ڕۆحی دیكتاتۆریه‌تی به‌سه‌ریاندا زاڵه‌ (كه‌ ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ پره‌نسیپی شۆڕشگێڕایه‌تی ڕاسته‌قینه‌ دژه‌)؛ بۆیه‌ش كوردستان به‌م ڕۆژه‌ ڕه‌شه‌ی ئه‌مڕۆی گه‌یشتووه‌.
تۆ هێشتا ده‌سه‌ڵاتی ته‌واوی فه‌رمیت نییه‌ (واته‌ ده‌وڵه‌ت نیت) ئه‌وی دیكه‌ قبووڵ ناكه‌ی، ئه‌دی ئه‌گه‌ر هاتو ڕۆژێك له‌ ڕۆژان ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ت هه‌بوو، ئه‌وسا چی له‌ ئه‌وی دیكه‌ ده‌كه‌ی؟ بێ گومان هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ی ده‌ده‌ی.
به‌م عه‌قڵیه‌ته‌ كورد ناتوانێ بگاته‌ كه‌ناری ئارامی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆی خۆی. نه‌ته‌وه‌یێك نه‌توانێ له‌ به‌رانبه‌ر خۆیدا ئازادیخواز و دیموكراسیخواز بێ، ناتوانێ به‌رانبه‌ر گه‌لانی دیكه‌ش (به‌ نموونه‌ كه‌مینه‌كانی ناو كوردستان) دیموكراسیخواز و ئازادیخواز بێ.
ئه‌گه‌ر یه‌كه‌مین شت لای حزبه‌ كوردستانییه‌كان (به‌ تایبه‌تیش ده‌سه‌ڵاتدارانی) پرسی سه‌ربه‌خۆییه‌، ئه‌وه‌ ده‌بێ حزب بخه‌نه‌ بن پێی نیشتیمانه‌وه‌ (مرۆڤه‌وه‌)، نه‌ك نیشتیمان و مرۆڤ بخه‌نه‌ ژێر پێی حزبه‌وه‌. نیشتیمان دایكی حزبه‌، نه‌ك حزب دایكی نیشتیمان بێ. مرۆڤیش سه‌روه‌ری هه‌ردووكیانه‌، نه‌ك ئه‌وان سه‌روه‌ری ئه‌و بن.
ڕاستییه‌كه‌ی ده‌بێ حزب له‌ خزمه‌تی مرۆڤ و نیشتیماندا بێ؛ ئه‌گه‌ر حزب ئه‌مه‌ی نه‌كرد، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ ده‌زگایه‌كی سیاسی وێرانكه‌ر: له‌ مێژووی سیاسی هاوچه‌رخماندا، به‌عسیاتی و فاشیاتی و نازیاتی ئه‌و ده‌زگا و ئایدیۆلۆژیایانه‌ن، كه‌ نیشتیمان و مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی وێران ده‌كه‌ن. لێره‌وه‌ حزبی كوردی (دیموكراتیخواز) ده‌بێ وه‌ك ئامرازێك خزمه‌تكاری به‌ها باڵاكانی مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی بێ و خزمه‌تی ڕاسته‌قینه‌ی نیشتیمان بكا؛ نه‌ك نیشتیمان ببێته‌ قوربانی ده‌سه‌ڵاتی حزب، وه‌ك ئه‌وه‌ی (26) ساڵه‌ له‌ باشووری كوردستاندا ڕوو ده‌دا.

به‌ختیار محه‌مه‌د




كێ دووڕووه‌؟ دیكتاتۆر یان دیموكراتیخواز؟ … به‌ختیار محه‌مه‌د

چاوش ئۆگلۆ (وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی حكوومه‌تی ئاكه‌په‌) ئه‌مڕۆ له‌ فه‌رنساوه‌، له‌ناو جه‌رگه‌ی ژیاری ئه‌وروپاوه‌، هێرشی توندی كرده‌ سه‌ر هۆڵه‌ندا و ئه‌وروپا و به‌ دووفاق (دووڕوو) وه‌سفی كردن و له‌ قه‌ڵه‌می دان و وه‌ك هه‌موو ئیسلامییه‌كی لووتبه‌رز و فاشیست و ڕه‌گه‌زپه‌رست، كه‌ له‌ ماڵی خانه‌خوێدا خۆیان به‌ خاوه‌ن ماڵ ده‌زانن و خاوه‌ن ماڵی ڕاسته‌قینه‌ش به‌‌ تاوانبار؛ ئه‌ویش به‌ هه‌مان ڕیتم (له‌به‌رده‌م جالیه‌ی توركی لایه‌نگرانی) دژی ئه‌وروپاییه‌كان گوتارێگی ئاگرینی پڕ له‌ درۆ و بوختانی دا.

ئه‌و زیره‌كانه‌، به‌ڵام فاشیستانه‌ گوتی ئه‌و كاره‌ی هۆڵه‌ندییه‌كان كردیان، دژی موسڵمانان و توركه‌كانه‌. ئه‌وان لێره‌ هه‌م به‌ یاده‌وه‌ری عوسمانلیان ده‌ژین، هه‌م ده‌یانه‌وێ گشت شه‌قامی ئیسلامه‌تی بكه‌نه‌ دژی ئه‌وروپاییه‌كان و له‌ هه‌مان كاتیشدا بیانكه‌نه‌ هاوسۆز و لایه‌نگرانی خۆیان.

ئه‌و دیسان (وه‌ك پیشه‌ی هه‌میشه‌ییان) په‌كه‌كه‌ و گرووپی گوله‌نیشی به‌ تیرۆریست له‌ قه‌ڵه‌م دا و به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ هۆڵه‌ندا و ئه‌وروپاشی له‌گه‌ڵ ئه‌واندا خسته‌ یه‌ك به‌ره‌وه‌ (ئه‌و گوتی ئه‌وروپاش له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ن، كه‌ نایانه‌وێ ده‌نگدان بۆ گۆڕینی ده‌ستوور بكرێ؛ به‌ واتای له‌گه‌ڵ نه‌یارانی سوڵتانی مه‌زن ئه‌ردۆگان و حكوومه‌ت و حزبه‌كه‌ین… ئۆگلۆ گوتیشی ئه‌وروپاییه‌كان بۆیه‌ حه‌ز ناكه‌ن ده‌ستوور بگۆڕین، چونكێ ئه‌وان ده‌ترسن و دژی توركیایه‌كی به‌هێزن؛ بنۆڕن! نه‌وای گوتاری سیاسی ئه‌م پیاوه‌، هه‌مان نه‌وای گوتاری ئیسلامی سه‌له‌فی و ناسیۆنالیستی ڕه‌گه‌زپه‌رسته‌؛ خۆ له‌ خۆڕاییش نه‌بوو، كه‌ چه‌ند جارێك ناوی مه‌هه‌په‌ی هاوپه‌یمانیانی هێنا).

ئه‌وه‌ی سه‌یره‌، چاوش ئۆگلۆ به‌ ئازادی خۆی قسه‌ی ده‌كرد، به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌بیر كرد، كه‌ ئه‌و ئێستا له‌ ئه‌وروپای دیموكراتیدا وا هێرش ده‌كا و ئه‌وروپا تاوانبار ده‌كا.

ئه‌وه‌ی مایه‌ی گاڵته‌جاڕیش بوو، جه‌نابی وه‌زیره‌كه‌ی ئه‌ردۆگان نموونه‌ی دیمكراسیه‌تی خۆیان و ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ی توركیای له‌ نموونه‌ی دیموكراسییه‌ت و ژیانی كۆمه‌ڵگه‌كانی وڵاتانی ئه‌وروپای پێ باشتر بوو. ئه‌و وه‌ك هه‌ر زۆڵێكی سیاسی توركیش، كه‌ ڕقی مێژووییان له‌ كورد هه‌یه‌، كاتێك كه‌ ستایشی كۆمه‌ڵگه‌ی توركیا و گه‌لی توركیای ده‌كرد، باسی هه‌موو كه‌مینه‌ ئایینیی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی كرد، ته‌نها ناوی كوردی نه‌هێنا؛ بێ گومان ئه‌مه‌ به‌ڕێكه‌وت نه‌بووه‌، به‌ڵكو به‌ ئه‌نقه‌ست بووه‌، ئه‌نقه‌ستێكی زۆڵی فاشیستانه‌ (پێده‌چێ له‌م قۆناغه‌دا ئه‌م ڕۆحه‌ فاشیستانه‌یه‌ به‌شێكی‌ زۆری شه‌قامی توركیشی داگرتبێته‌وه).

×××

هیستیریا كۆمیدیاییه‌كه‌ی حكوومه‌تی ئاكه‌په‌ گه‌یشتۆته‌ ئه‌و ئاسته‌ی، كه‌ حوكمی گرتنی ئه‌وه‌نده‌ سه‌د ساڵه‌ به‌سه‌ر ساڵح موسلیم – دا بسه‌پێنن.

باشه‌ سه‌یره‌! خۆ موسلیم هاووڵاتییه‌كی تورك و ده‌وڵه‌تی توركیا نییه‌، ده‌وڵه‌تی ئاكه‌په‌ – تورك چ مافێكی هه‌یه‌، كه‌ هاووڵاتی وڵاتێكی دیكه‌ دادگایی بكا و سزا بدا و بگرێ؟

دیسان ئه‌مه‌ش به‌نده‌ به‌و حه‌ز و مه‌یله‌ داگیركارییه‌ی، كه‌ به‌ درێژایی مێژوو توركه‌كان له‌م ناوچه‌یه‌دا هه‌یانبووه‌: كوردستان و قوبرس و سوریاش نموونه‌ی هه‌ره‌ زیندووی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ن.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئافره‌ت ئامرازه‌ نه‌ك ئامانج … به‌ختیار محه‌مه‌د


(ئه‌م نووسینه‌م به‌ بۆنه‌ی 8 ی مارسه‌وه‌ پێشكه‌شه‌ به‌ هه‌موو ئافره‌تێكی به‌شمه‌ینه‌ت).

هێشتا نه‌مانتوانیوه‌ وه‌كو كیان، وه‌كو كیانی مرۆیی ته‌ماشای كه‌سایه‌تی ئافره‌ت بكه‌ین، ته‌نها وه‌ك له‌ززه‌تی سێكسی نه‌بێ. هه‌میشه‌ نیگای نه‌ستانه‌ی له‌خۆوه‌ی ئێمه‌ی پیاو له‌ساته‌وه‌ختی یه‌كه‌مدا، نیگایه‌كی برسی سێكسییه‌. ئێمه‌ ته‌نها به‌م نرخه‌ ئافره‌تمان ده‌وێ.

هه‌موو شتێك له‌ ئافره‌تدا لای ئێمه‌ هێمای سێكسه‌ (بێ گومان من له‌ بایه‌خی بنجی سێكس كه‌م ناكه‌مه‌وه‌)، به‌ڵام ئێمه‌ له‌مه‌شدا به‌ سووكی ته‌ماشای سێكس (غه‌ریزه‌ی سێكسی ئافره‌ت) ده‌كه‌ین: زوو لێی تێر ده‌بین. لێره‌شه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م تێربوونه‌ ئافره‌ت (ژنه‌كانمان) به‌ها و نرخی جارانیان نامێنێ و زوو له‌به‌رچاومان ده‌كه‌ون. لێره‌شه‌وه‌ پیاو ئافره‌ته‌كه‌ی وه‌ك كیانێكی مرۆیی له‌به‌رچاو ده‌كه‌وێ. واته‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ژن نرخی ئینسانیی لای پیاوه‌كه‌ی نه‌بووه‌.

گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ پیاو مافی سێكسیش هه‌ر به‌ خۆی ده‌به‌خشێ و شه‌رعیه‌تی ئه‌م غه‌ریزه‌یه‌ هه‌ر له‌ خۆیدا ده‌بینێ. واته‌ ئافره‌ت ته‌نها وه‌ك ئامرازێك بۆ تێركردنی ئاره‌زووی سێكسی خۆی ده‌بینێ. له‌مه‌وه‌ ئه‌و ته‌سه‌ووڕی ئه‌وه‌ ناكا، كه‌ سێكس لای ئافره‌تیش غه‌ریزه‌یه‌كی بنجییه‌ و وه‌ك خۆی بایه‌خی زۆری هه‌یه‌ و ئامانجی له‌ززه‌تی ژیانی تایبه‌تی ئه‌ویشه‌. له‌مه‌وه‌ پیاوی ئێمه‌ – له‌ ڕووی توانا و پێداویستی و حه‌زی سێكسه‌وه‌ – پێی ئاساییه‌، كه‌ له‌ ژنێكی زیاتر هه‌بێ و كاری سێكسی له‌گه‌ڵ چه‌ند ژنێكدا بكا (‌فره‌ژنیی)، به‌ڵام هه‌رگیز بۆ ئافره‌ت ته‌سه‌ووڕی ئه‌مه‌ ناكا و پێی وایه‌، كه‌ ئه‌مه‌ كوفرێكی گه‌وره‌یه‌ و دنیا ده‌ڕووخێ.

من له‌ هیچ پیاوێكم گوێ لێ نه‌بووه‌ بڵێ ئه‌و حه‌زه‌ هه‌مه‌ڕه‌نگه‌ سێكسییه‌ی من هه‌مه‌ و به‌ ئاشكرا باسی ده‌كه‌م و نایشارمه‌وه‌، لای ئافره‌تیش هه‌مان شته‌. هیچ پیاوێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ئه‌م ته‌سه‌ووڕه‌ی (ئه‌م حه‌قیقه‌ته‌ی) پێ قبووڵ ناكرێ. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ به‌ده‌رده‌خا، كه‌ چۆن پیاو ئافره‌ت به‌ ئامانجی حه‌زی سێكسی خۆی ده‌زانێ (به‌ڵام ئه‌م ئامانجه‌ بۆ ئافره‌ت قبووڵ ناكا، واته‌ ناهێڵێ ئه‌و ئامانجی حه‌زی سێكسی ئافره‌ت بێ. لێره‌وه‌ ئافره‌ت بۆ پیاو هه‌م ئامانجه‌ و هه‌م ئامراز). ئێمه‌ هه‌موومان ڕۆژانه‌ لێره‌ و له‌وێ ده‌بیستین، كه‌ پیاوه‌كان له‌ نێوان خۆیاندا (هه‌ندێك جار به‌ شێوازی گاڵته‌) به‌ یه‌كدی ده‌ڵێن: ((نایكه‌یته‌ دوو؟…))، واته‌ دووه‌مین ژن ناهێنی؟ هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ به‌ مه‌به‌ست و پاڵنه‌ره‌ سێكسییه‌كه‌وه‌ ده‌گوترێ. واته‌ له‌پشت ئه‌م قسه‌یه‌، ‌پاڵنه‌ری سێكس هه‌یه‌. خۆ له‌ به‌هه‌شتیشدا (به‌ تایبه‌تیش به‌ مه‌فهوومه‌ ئیسلامییه‌كه‌ی) نیعمه‌تی كاری سێكسی ته‌نها به‌شی پیاوانه‌، ئافره‌ت هیچ حیسابێكی بۆ ناكرێ (ئه‌ی باشه‌ بۆ حه‌فتا حۆری پیاویش بۆ ئافره‌ته‌كان دیاری نه‌كراوه‌؟ چووزانم! یان هه‌ر ناوێكی دیكه‌ی هه‌بوایه‌). لێره‌وه‌ ئافره‌ت به‌شێكه‌ له‌ موڵكی ئاره‌زووی سێكسی پیاو؛ هه‌روه‌ك چۆن به‌شێكی كۆیله‌ و ملكه‌چپێكراویشه‌ له‌ ئیراده‌ و له‌ ده‌سه‌ڵاتی پیاو.

به‌ختیار محه‌مه‌د




تابلۆی ڕووناكی … به‌ختیار محه‌مه‌د

مانگ گڵۆپی سپی ئاسمانه‌
خوا به‌شه‌و پێی ده‌كا
به‌ڕۆژ ده‌یكوژێنێته‌وه‌.

خۆریش چرای ماڵی كه‌ونه‌،
كه‌ هێشتا كاره‌بای بۆ نه‌چووبێ.

ئه‌ستێره‌كانیش ئه‌و موورو و زه‌نگیانانه‌ن،
كه‌ شه‌وان فریشته‌كان
وه‌ك مناڵانی گه‌ڕه‌كه‌ هه‌ژاره‌كان
یارییان پێ ده‌كه‌ن.
به‌ره‌به‌یانانیش زوو
له‌ كۆڵانه‌ شینه‌كانی ئاسماندا
ونیان ده‌كه‌ن.

پێده‌چێ بارانیش فرمێسكی چاوی خوا بێ،
ئه‌‌و كاتانه‌ی
كه‌ بۆ ته‌نیایی خۆی ده‌گریێ.

په‌لكه‌زێڕینه‌ش ئه‌و پرده‌یه‌،
كه‌ خوا به‌هاران
بۆ لای گه‌ڕه‌كی ئێمه‌
به‌سه‌ریدا ده‌په‌ڕێته‌وه‌.

كه‌واته‌ ئێستا زانیمان،
كه‌ سروشت خۆشترین
یاریگای خوایه‌.


به‌ختیار محه‌مه‌د




من برینم … به‌ختیار محه‌مه‌د

من له‌ یۆنانه‌وه‌ تا ئێستا
له‌ ماده‌وه‌ تا ئێستا
جه‌نگاوه‌رم،
به‌ڵام هێشتا ڕێی ئازادی خۆم
پێ نازانم.
ئاخ، من برینی قووڵی مێژووی
هه‌موو مرۆڤایه‌تیم.
من گه‌لێكم، گه‌لێكی كۆچه‌ری
له‌ نێوان مان و نه‌مانی خۆمدا
هه‌میشه‌ كۆچه‌رم.
من له‌وه‌ته‌ی هه‌م
ڕێی حه‌قیقه‌تم پێ نادۆزرێته‌وه‌.
من گه‌لێكم له‌ بیابانی مێژوودا
خواش ده‌ستی لێ هه‌ڵگرتووم.
ئاخ، چه‌ند سه‌رلێشێواو و سه‌رگه‌ردانم!
خۆم هه‌میشه‌ برین له‌ جه‌سته‌ی خۆم
دروست ده‌كه‌م.
من برینه‌كانم
ده‌كه‌مه‌ ماڵی دوژمنه‌كانم.
من جه‌نگاوه‌رێكم
له‌ناو برینی به‌سوێی خۆمدا
پاڵه‌وانم.
من هه‌میشه‌ فریوخواردووی
گفتی شه‌یتانه‌كانی ناو مێژووم
(من ئیسماعیلم و هه‌میشه‌ سه‌رده‌بڕدرێم).
من هه‌میشه‌ ئاده‌مێكم و له‌ به‌هه‌شت
ده‌رده‌كرێم.
من له‌وه‌ته‌ی هه‌م
دوژمنم له‌ خۆم خۆشتر ده‌وێ.
من له‌وه‌ته‌ی هه‌م
باوه‌ڕ به‌ خۆم ناكه‌م
باوه‌ڕ به‌وانی دیكه‌ ده‌كه‌م.
ئاخ، من هه‌میشه‌ پاڵه‌وانی
ناو برینه‌كانی جه‌سته‌ی خۆمم.
من له‌ناو ئه‌شكه‌وتی برینه‌كانی خۆمدا
مێژووی دۆڕاوی خۆم ده‌نووسمه‌وه و
شۆڕشان به‌رپا ده‌كه‌م‌.
من له‌ناو برینه‌ تاریكه‌كانی خۆمدا
سه‌ما بۆ كوژرانی هابیلانه‌ی خۆم ده‌كه‌م.
من له‌وه‌ته‌ی هه‌م
له‌به‌رچاوی دوژمنه‌كانم
سه‌ما بۆ كوژرانی هابیلانه‌ی خۆم ده‌كه‌م.
(من هه‌م قابیلم و هه‌م هابیلیش).
من جارێك له‌ شاخم
جارێكیش له‌ پایته‌خته‌كانم.
من هه‌میشه‌ كۆچه‌رم،
كۆچه‌رێك
له‌ نێوان مان و نه‌مانی خۆمدا.




نرخی ژیان … به‌ختیار محه‌مه‌د

مه‌رگ هه‌میشه‌ پێمان ده‌ڵێ: ئه‌ی مرۆڤ، ڕاوچی ئاسكی ساته‌وه‌خته‌ زێڕینه‌كانی ژیان به‌! هیچ شتێك له‌م ژیانه‌ به‌ نرختر نییه‌، كه‌ ده‌ڕواو هه‌رگیز ناگه‌ڕێته‌وه‌ (ئاخ! ده‌سا بۆ ژیانمان زۆر خۆشناوێ؟ نازانم، بۆ هێنده‌ ئازاری ژیان ده‌ده‌ین؟).

هه‌موو ساته‌وه‌ختێك، كه‌ له‌ ژیانمان تێده‌په‌ڕێ، ئه‌وه‌ عه‌ده‌م جێگه‌ی ده‌گرێته‌وه‌. مه‌رگ عه‌ده‌مه‌، عه‌ده‌مێكی ڕه‌ها. ڕابردووش سێبه‌ری (یاده‌وه‌ری) ئه‌م عه‌ده‌مه‌یه‌، كه‌ هه‌رگیز ناگه‌ڕێته‌وه‌. هونه‌ری ژیان (كه‌ چۆن بژین) له‌ هه‌موو شتێك گرنگتره‌. ئه‌وه‌ی نرخ به‌ ژیانمان ده‌به‌خشێ به‌خته‌وه‌رییه‌ (به‌خته‌وه‌رییه‌كی ئامانجدار). به‌خته‌وه‌ری ته‌نها شتێكی خودگه‌را نییه‌، به‌ڵكو شتێكی (به‌هایه‌كی) ئه‌وی دیكه‌ و كۆمه‌ڵگه‌راشه‌.

ئێمه‌ وه‌ك تاك بۆ ئه‌وه‌ی به‌خته‌وه‌ر بین، هیچ چارمان نییه‌ ده‌بێ كۆمه‌ڵگه‌ش به‌خته‌وه‌ر بكه‌ین. واته‌ كۆمه‌ڵگه‌ بكه‌ینه‌ لانكه‌ی ئازادی و خۆشگوزه‌رانی و به‌خته‌وه‌ری هه‌موو لایه‌ك. ئه‌مه‌ شه‌ڕی قورسی هه‌موومانه‌؛ هه‌موو ئه‌و تاكانه‌ی، كه‌ زووتر درك به‌وه‌ ده‌كه‌ن ده‌بێ واقیعی ئێستای باوی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ بگۆڕێ.

ئێمه‌ ده‌بێ ئیراده‌ی ئازاد بین. ده‌بێ خۆمان وه‌ك تاك سه‌نته‌ری كۆمه‌ڵگه‌ و ژیان و بوون بین. تاك ده‌بێ هه‌ست به‌ بوونی شكۆمه‌ندانه‌ی خۆی بكا. تاكه‌ هۆشیاره‌كان (هۆشیاره‌ ڕێكخراوه‌كان) ده‌توانن جیهان به‌ره‌و باشتر بگۆڕن (هه‌ڵبه‌ته‌ مه‌رج نییه‌ گۆڕین گۆڕینی توندوتیژانه‌ بێ). ئێمه‌ هێنده‌ به‌سه‌، كه‌ بڕوامان به‌ ئازادی ئه‌وانی دیكه‌ هه‌بێ، ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ هه‌نگاوی یه‌كجار گه‌وره‌مان بۆ گۆڕانكاری گه‌وره‌ هاویشتووه‌. تۆ ده‌بێ بڕوات به‌ ئازادی به‌رانبه‌ره‌كه‌ت، هاوڕێكه‌ت، نه‌یاره‌كه‌ت، به‌ ئازادی ئافره‌ت، ئازادی گه‌لان و نه‌ته‌وه‌ی دیكه‌ هه‌بێ، ئه‌وسا له‌خۆوه‌ پرۆسه‌ی شۆڕشی ((ئاشتیانه‌ی)) گۆڕانكاری مه‌زن له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ت و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ت ده‌ست پێده‌كا.

بێ گومان هیچ گۆڕانكارییه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی حاڵه‌تی هۆشیاری و هۆشیاربوونه‌وه‌دا ڕوو نادا. تاك كه‌ هۆشیار ده‌بێ، له‌خۆوه‌ شێتی گۆڕانكارییش ده‌بێ. نابێ له‌بیر بكه‌ین پره‌نسیپی دیموكراسیانه‌ی ماف و ئه‌ركیش، سه‌ره‌تا له‌ هۆشیارییه‌وه‌ (هۆشیاری تاكه‌كانه‌وه‌) سه‌رهه‌ڵده‌دا و په‌یدا ده‌بێ.




خه‌فه‌ت … به‌ختیار محه‌مه‌د

هیچ شتێك له‌م دنیایه‌دا (جگه‌ له‌ به‌هاكانی بوونمان نه‌بێ) شایانی ئه‌وه‌ نییه‌، كه‌ خۆمانی بۆ دڵته‌نگ بكه‌ین، ماده‌م ئازاری جه‌سته‌ و ڕۆح و ژیانمان ده‌دا. هه‌موو دڵته‌نگییه‌كی له‌م شێوه‌یه‌ زیانێكی گه‌وره‌یه‌، كه‌ به‌ ساته‌ هه‌ر به‌ نرخه‌كانی ژیانمان ده‌كه‌وێ.
كڵۆڵیی مرۆڤ له‌وه‌دایه‌، كه‌ خۆی خه‌فه‌تبار و دڵته‌نگ ده‌كا بۆ ئه‌و شتانه‌ی، كه‌ هه‌رگیز جه‌وهه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی ژیانی ئه‌و نین (ژیانی ڕاسته‌قینه‌ی سروشتیی). به‌ نموونه‌: ئێمه‌ زۆرجار خه‌فه‌ت له‌و شتانه‌ ده‌خۆین، كه‌ پێوه‌ندییان به‌ مادده‌وه‌ (پاره‌وه‌) هه‌یه‌، به‌ڵام نازانین، كه‌ هه‌موو خه‌فه‌تێكی له‌م جۆره‌ زیانێكی گه‌وره‌یه‌ به‌ كه‌ینونه‌ و به‌ بوونمان ده‌كه‌وێ (بێ گومان ئێمه‌ بایه‌خی پاره‌ له‌ ژیانی ئه‌مڕۆماندا كه‌م ناكه‌ینه‌وه‌، به‌ڵام گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه، كه‌‌ مرۆڤ خۆی ده‌كاته‌ كۆیله‌ی پاره‌؛ گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئێمه‌ پاره‌مان له‌ خۆمان و له‌ ئه‌وی دیكه‌ و له‌ مرۆڤایه‌تی و له‌ ئازادی و له‌ هه‌موو به‌ها چاك و جوانه‌كان خۆشتر ده‌وێ. ئێمه‌ پاره‌ له‌ پێناو خۆپه‌رستیی خۆمان به‌كار ده‌هێنین. واته‌ پاره‌ ده‌كه‌ینه‌ ئامرازێك بۆ گه‌وره‌كردن و هه‌ڵامسانی سیفه‌تی خۆپه‌رستیی خۆمان. لێره‌وه‌ ده‌كه‌وینه‌ بیری قووڵی خۆپه‌رستیی خۆمان و هیچ شتێكی دیكه‌ نابینین، ته‌نها خۆمان ده‌بینین، كه‌ شێتانه‌ به‌ دوای تێركردنی سیفه‌تی چاوچنۆكیی و غه‌ریزه‌ی خۆپه‌رستیی خۆمانین؛ ئه‌و سیفه‌ت و غه‌ریزه‌یه‌ی، كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌دارییدا هه‌رگیز دابین و تێر نابن).

به‌م شێوه‌یه‌ سه‌رمایه‌داریی به‌رله‌وه‌ی تاكی مرۆڤدۆست دروست بكا، تاكی خۆپه‌رست دروست ده‌كا؛ ئه‌و تاكه‌ی كه‌ینونه‌ی خۆی به‌ پاره‌ ده‌گۆڕێته‌وه‌ (بازرگان، سه‌رمایه‌دار، ده‌ره‌به‌گ، بۆرژوازی…)؛ ئه‌و تاكه‌ی له‌بری ئه‌وه‌ی وه‌دوای خه‌مه‌كانی ژیان و مرۆڤایه‌تی بكه‌وێ، وه‌دوای خه‌مه‌ نه‌رجسییه‌كانی خۆی ده‌كه‌وێ. تاكی كۆمه‌ڵگه‌ی بۆرژوازی – له‌ جیهانی پاره‌دا – خۆی به‌ سه‌نته‌ری هه‌موو مرۆڤایه‌تی ده‌زانێ. ئه‌و ته‌نها له‌ قازانجی ((ماددیی)) خۆی ده‌گه‌ڕێ، له‌ زه‌ره‌ری هه‌موو ئه‌وانی دیكه‌ش. له‌ سیستمی سه‌رمایه‌دارییدا ئه‌م حاڵه‌ته‌ به‌ یاساكانی بازاڕی ئازاد ڕێك ده‌خرێ و ڕه‌وایه‌تی پێ ده‌درێ (له‌م ڕۆژانه‌دا هه‌موومان له‌ سایته‌كاندا خوێندمانه‌وه‌، كه‌ هه‌شت كه‌سی سه‌رمایه‌داری گه‌وره‌ له‌ جیهاندا، هێنده‌ی نیوه‌ی هه‌موو دانیشتووانی سه‌ر گۆی زه‌وی سه‌روه‌ت و سامانیان هه‌یه‌). هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ شتێكی سروشتیی و ئاسایی نییه‌، به‌ڵام هه‌میشه‌ پره‌نسیپی په‌ره‌ستاندنی سیستمی سه‌رمایه‌داریی له‌سه‌ر بنه‌مای بوونی تاكی (ئازادی؟) چاوچنۆك و خۆپه‌رست بنیاد نراوه‌ (واته‌ یاسا هه‌ڕه‌مه‌كییه‌كانی بازاڕی ئازاد / با ئه‌م تاكه‌ تاكێكی داهێنه‌ریش بێ)؛ له‌مه‌وه‌ تراژیدیای ڕاسته‌قینه‌ له‌ ژیانی ئێمه‌دا (ئێمه‌ی مرۆڤایه‌تیدا) ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ناتوانین له‌ نێوان خۆماندا دادوه‌ر و دادپه‌روه‌ر بین.

پێم وایه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێش له‌ ئێمه‌ ده‌گرێ دادوه‌ر و دادپه‌روه‌ر بین، ته‌نها ڕه‌هه‌نده‌كانی سیفه‌تی خۆپه‌رستییه (واته‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی خۆپه‌رستانه‌)‌؛ واته‌ ئێمه‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆمان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موو ئه‌وانی دیكه‌ (تاك، گه‌ل، نه‌ته‌وه‌، مرۆڤایه‌تی…) خۆشتر ده‌وێ. لێره‌شه‌وه‌ ململانێی تراژیدیی و خوێناویی سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن و دروست ده‌بن (خۆپه‌رستیی تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ ڕه‌وایه‌، كه‌ نه‌بێته‌ هۆی چه‌وساندنه‌وه‌ و مافخورانی ئه‌وی دیكه‌ و فێڵكردن لێی؛ هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كیش له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ بنیاد نرابێ، به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی ناڕه‌وا و سته‌مكارانه‌یه‌).

كه‌واته‌ مرۆڤ ده‌بێ ئه‌م بازنه‌ ته‌سكه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی خۆپه‌رستییه‌ تێك بشكێنێ، تا بتوانێ ژیان و ماف و به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وانی دیكه‌ش ببینێ، نه‌ك ته‌نها هه‌ر هی خۆی؛ مرۆڤایه‌تی به‌م شێوه‌یه‌ (به‌م ڕۆحیه‌ته‌) به‌خته‌وه‌ر‌ ده‌بێ؛ واته‌ به‌ هاوكاری و ڕاستگۆیی، نه‌ك به‌و ڕكابه‌ریی و ململانێیه‌ نائه‌خلاقییه‌ی، كه‌ ڕاسته‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ بزوێنه‌رێكی پێشكه‌وتنه‌، به‌ڵام له‌ لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ هۆكاری چه‌وساندنه‌وه‌ و ئازاری ملیاران مرۆڤی سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌یه‌. ده‌بێ هه‌وڵ بدرێ ئه‌م ناكۆكییه‌ – كه‌ سیفه‌تێكی بنه‌ڕه‌تیی سیستمی سه‌رمایه‌دارییه‌ – له‌ نێوان پێشكه‌وتن و چه‌وساندنه‌وه‌دا له‌ناو ببردرێ؛ واته‌ پێشكه‌وتن ببێته‌ هۆی له‌ناوبردنی برسیه‌تی و هه‌ژاری و دواكه‌وتوویی، نه‌ك قووڵتركردنه‌وه‌ی جیاوازییه‌ چینایه‌تییه‌كان و پتركردنی دیارده‌ خراپه‌كانی وه‌ك هه‌ژاری و برسیه‌تی و دواكه‌وتوویی، كه‌ ئه‌مڕۆ به‌شێكی زۆری مرۆڤایه‌تی به‌ده‌ستیانه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د




گوڵێكی پیر به‌یانیان بۆنی هه‌ژاری لێ دێ … به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌وانه‌یه‌ ته‌مه‌نی (70) تێپه‌ڕیبێ
ته‌نها هاوده‌مه‌كه‌ی بزنێكه‌:
بزنێكی ڕه‌ش و سپی قه‌ڵه‌و
پاك هه‌ر له‌ ژنێكی جوان ده‌چێ:
ژنێكی سپی قه‌ڵه‌و
كه‌ له‌ جلێكی ڕه‌شدا بێ.
هه‌موو به‌یانیه‌ك
له‌گه‌ڵ خۆی ده‌یگێڕێ.
ئه‌و پیاوێكی هه‌ژاره‌
وتی: ((7 سه‌ر خێزانین،
ته‌نها ئه‌م بزنه‌
بژێویمان دابین ده‌كا)).
هه‌موو به‌یانیان
زوو زوو،
خۆی و بزنه‌كه‌ی
له‌ كۆڵانه‌كان ده‌بینم.
پێده‌چێ ئه‌م بزنه‌ی
زۆر خۆشبوێ
ئاژه‌ڵه‌كه‌ش به‌خته‌وه‌ر دیاره‌،
كه‌یفخۆش له‌سه‌ر گژ و گیا و
گه‌ڵای لكه‌ دره‌ختی بڕاوی به‌رماڵان
ده‌ڵه‌وه‌ڕێ.

×××

ئه‌و پیاوێكی پیره‌،
به‌ڵام گورج و گۆڵ دیاره‌‌
بزنه‌كه‌ش وه‌ك ئاسكێكه‌‌ هه‌ر له‌و ده‌چێ.
باشه‌ گریمان بزنه‌كه‌ی بمرێ
ئه‌و چۆن ده‌ژێ و چ ده‌كا؟
بێ گومان هه‌ست به‌ ته‌نیاییه‌كی قووڵ ده‌كا.
بژێوی ماڵه‌كه‌ش
وه‌ك كوخی دڵی بێوه‌ژنێك داده‌ته‌پێ.
ئه‌ی ئه‌گه‌ر پیره‌مێرده‌كه‌ مرد،
ئه‌وسا كێ هاوده‌می بزنه‌ به‌خته‌وه‌ره‌كه‌ ده‌بێ؟
ئه‌مه‌یان كه‌س نایزانێ…
ئای ژیان لێره‌ چه‌ند ساده‌یه‌!…
ئای چه‌ند تاڵه‌،
كه‌ هه‌ژاری به‌سه‌ر ژیاندا
سه‌رده‌كه‌وێ!




مه‌رگی هێدی … به‌ختیار محه‌مه‌د

من پێشتریش له‌ گوتاری دیكه‌مدا گوتوومه‌، نه‌بوونی ئازادی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئازادی سێكسی له‌ نێوان هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا، كاره‌ساتی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی و مرۆیی گه‌وره‌ی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا به‌رهه‌م هێناوه‌: به‌ هه‌زاران قه‌یره‌ كچ و قه‌یره‌ كوڕ و بێوه‌ژن و بێوه‌پیاو (به‌ده‌ر له‌ لاوه‌كانیش) ناتوانن به‌ ئازادی موماره‌سه‌ی مافی سروشتی سۆزداری و سێكسی خۆیان بكه‌ن. ئێستا ئه‌وان (كه‌ ئه‌مه‌ به‌لای كه‌می به‌رهه‌می چاره‌گه‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ له‌ قه‌یرانی سیاسی و ئابووری كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌) خه‌ریكه‌ هه‌موو پیر ده‌بن و ورده‌ – ورده‌ به‌ره‌ و نه‌خۆشی و مه‌رگ هه‌نگاو هه‌ڵدێنن، كه‌چی كه‌س هه‌ست به‌م ئازار و موعاناته‌ مرۆییه‌ بێ ده‌نگه‌یان ناكا (ئای چه‌ند سته‌مكاره‌ یاسای داب و نه‌ریتمان و چه‌ند زاڵمه‌ شه‌ره‌فێكی قه‌ڵپی درۆزنانه‌! چه‌ند بێزه‌وه‌ره‌، كه‌ نه‌زانی به‌سه‌ر حه‌قدا سه‌رده‌كه‌وێ!…).

له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ،زۆربه‌ی جار، ته‌نانه‌ت پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیرییش چاره‌ی مه‌حرومی و بێ به‌شی له‌ كرده‌ و سۆزی پێوه‌ندی سێكسی ناكا (به‌و پێیه‌ی هاوسه‌رگیریی – به‌ شێوازی ئێستامان – په‌یمانێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ناچارییه‌ ده‌یكه‌ین)؛ ئه‌وجا چ جای ئه‌وه‌ی، كه‌ به‌ درێژایی ژیانت نه‌توانیت ئه‌م مافه‌ غه‌ریزیی و سروشتییانه‌ (وه‌ك مافێكی شه‌خسیی خۆت) دابین بكه‌ی.

كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ – به‌ شێوه‌یه‌كی ناعه‌قڵانی – هێنده‌ له‌ مانای چه‌مكی شه‌ره‌ف ده‌ترسێ، پێی باشتره‌، كه‌ كچ و كوڕه‌كانی (له‌ ڕووی چالاكی فیزیكی و ده‌روونییه‌وه‌) به‌ هێواشی و له‌سه‌ره‌خۆ بمرن، له‌وه‌ی، كه‌ به‌ مانا ته‌قلیدیی و خێڵه‌كییه‌كه‌ی به‌های شه‌ره‌فی بڕووشێت و له‌كه‌دار بێت (ئه‌مه‌ چ شه‌ره‌فێكه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، كه‌ شه‌رعیه‌تی مه‌رگ به‌رهه‌م ده‌هێنێ؟).

كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ فۆبیای له‌ ئازادی سێكس هه‌یه‌، له‌ هه‌مان كاتدا كۆیله‌ی ئه‌م غه‌ریزه‌یه‌شه‌ (نوكته‌ سێكسییه‌كان ده‌لاله‌ت له‌م حاڵه‌تی فۆبیا و له‌م كۆیله‌ییه‌ ده‌روونی و جه‌سته‌ییه‌ ده‌كه‌ن. ئێمه‌ بۆیه‌ نوكته‌ی زۆر له‌سه‌ر سێكس ده‌كه‌ین، چونكه‌ هێنده‌ لێی مه‌حرومین ده‌مانه‌وێ به‌ نوكته‌، كه‌ شه‌ره‌ف هانمان ده‌دا وا بكه‌ین، قه‌ره‌بووی بكه‌ینه‌وه‌: شه‌ره‌ف هانمان ده‌دا هه‌میشه‌ به‌ نوكته‌ و سووكایه‌تی باسی حه‌زی سێكس بكه‌ین).

به‌هه‌رحاڵ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ هه‌روه‌ك چۆن فۆبیای له‌ ئازادی سێكس هه‌یه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ ڕقیشی له‌ ئازادی خۆشه‌ویستییه‌: ئه‌و خۆشه‌ویستییه‌ی، كه‌ له‌ ئه‌نجامی ترس له نه‌مانی‌ شه‌ره‌ف و له ئه‌نجامی‌ نه‌زانی و نه‌بوونی هۆشیاری كۆمه‌ڵایه‌تی، قه‌ت له‌ دایك نابێ.

ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌رگه‌: مه‌رگی فیزیكی و مه‌رگی سایكۆلۆژی تاكه‌ نائازاده‌ زیندووه‌كانی؛ ئه‌و تاكانه‌ی ده‌روونێكی تێكشكاو و جه‌سته‌یه‌كی – له‌ ڕووی مافی چێژ و زۆربوونه‌وه‌ – له‌كارخراوی به‌ستوون. پێده‌چێ تێربوون له‌ سێكس تاكێكی ساخڵه‌م به‌رهه‌م بهێنێ؛ مه‌حروم بوونیش لێی تاكێكی نه‌خۆش: نه‌خۆش و فاشیل له‌ ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی و جه‌سته‌ییه‌وه. هیچ گومان له‌وه‌دا نییه‌، چه‌پاندنی سێكس و مه‌حروم بوون لێی، ده‌لاله‌ت له‌ چه‌وساندنه‌وه‌یه‌كی زۆری ئه‌خلاقیی و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینیی تاك ده‌كا. هه‌موو چه‌وساندنه‌وه‌‌یه‌كیش ده‌لاله‌ت له‌ پرۆسه‌ی به‌ كۆیله‌بوون ده‌كا. له‌مه‌وه‌ تاك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا كۆیله‌ی چه‌وساندنه‌وه‌ی سێكسییه‌. ‌




ئێواره‌ پاییز … به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌ ئێواره‌یه‌كی پایزییدا،
له‌ تاقی ئاسماندا
ته‌ماشای خواژنی مانگ ده‌كه‌م و
تۆم به‌بیر دێته‌وه‌.
ئێستا نازانم،
نه‌ تۆ له‌ناو مانگی
نه‌ مانگ له‌ناو تۆدایه‌
وه‌ها تریفه‌دار و سپی و گه‌شی؟
ئاخ! چه‌ند پێم خۆش بوو،
ئێستا تۆش
له‌م ئێواره‌ سوریالییه‌دا
وه‌ك مانگی له‌ چارده‌
لێم هه‌ڵاتبای.
ئه‌ی خانمی كچی مانگ،
ئێستا ئه‌ستێره‌ی دڵی من
له‌ شه‌وانی ته‌نیاییمدا
دوو مانگی هه‌یه‌:
مانگی تۆ و
مانگی خوا.




حه‌قیقه‌تی فه‌یسبووك لای ئێمه‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ده‌شێ بڵێم، تۆ له‌ فه‌یسبووكه‌وه‌ ده‌زانی، كه كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ چه‌ند نه‌خوێنده‌واره‌ (نه‌خوێنده‌وار به‌و مانایه‌ی، كه‌ نه‌سر حامد ئه‌بوزێد باسی ده‌كا). كۆمه‌ڵگه‌ی نه‌خوێنده‌وار حه‌ز ده‌كا ته‌ماشای وێنه‌ (وێنه‌ی فۆتۆگراف) بكا، به‌ڵام حه‌ز ناكا (ناتوانێ) شت (كتێب، ده‌ق…) بخوێنێته‌وه‌؛ یانیش با بڵێین (هه‌ر هیچ نه‌بێ هه‌ندێك جار) مه‌رجی خوێندنه‌وه‌ی ده‌قیش به‌نده‌ به‌ پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ناو فه‌یسبووكه‌وه، نه‌ك به‌ ده‌قه‌كه‌ خۆیه‌وه‌.

له‌ ڕاستیشدا لای كۆمه‌ڵگه‌ی ته‌قلیدیی و نه‌خوێنده‌وار، هێمای (به‌های) پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ ته‌قلیدییه‌كانی ڕۆژانه‌ی وه‌ك سڵاو و سه‌ردان و داوه‌ت و پرسه‌ و شایی و… تاد. زۆر گرنگترن له‌ داهێنان و ئه‌ده‌ب و زانست و كتێب و خوێندنه‌وه‌ (ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ كاتێكدا تاك درك به‌ بایه‌خی ئه‌م ڕاستییانه‌ بكا و دۆخی سیاسی و ئابووری وڵاتیش ئاسایی و له‌بار بێ؛ ‌ئه‌گه‌رنا دۆخی ڕۆشنبیریی هه‌روه‌ك ئێستای كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه به‌رباد و‌ خراپ ده‌بێ)؛ له‌م هاوكێشه‌یه‌دا ته‌نها ئایین به‌ده‌ره‌؛ ئه‌ویش خۆی كه‌ باڵاده‌ست ده‌بێ،‌ ڕۆحی كۆمه‌ڵگه‌ی ته‌قلیدیی و نه‌خوێنده‌وار پێك ده‌هێنێ. هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كیش كه‌ دواكه‌وتوو بوو،‌ له‌وێدا ئایین وه‌ك ده‌زگایه‌كی مه‌عریفی و كۆمه‌ڵایه‌تی به‌هێز ده‌بێ. واته‌ ئایین ده‌بێته‌ جێگره‌وه‌ی هه‌موو پێوه‌ندییه‌ مه‌عریفی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ناو ده‌زگاكان و نێوان تاكه‌كانیش. لێره‌شه‌وه‌ مزگه‌وت (وه‌ك ده‌زگایه‌كی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیریی ئایین) هه‌ژموونی به‌سه‌ر هه‌موو ده‌زگا ڕۆشنبیریی و مه‌عریفی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا هه‌یه‌. ئه‌م هه‌ژموونه‌ ده‌شێ شكستی ده‌زگا ڕۆشنبیریی و مه‌عریفی و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌ مۆدیرنه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌ ئاست هه‌ژموونی ڕه‌های ئایدیۆلۆژیای ئاییندا بگه‌یه‌نێ؛ ئه‌مه‌ش هۆكارێكه،‌ كه‌ كه‌له‌پووری نه‌ریتی خوێندنه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئایینییه‌وه‌ نابێته‌ خوێندنه‌وه‌ی عه‌لمانی و مۆدێرن و هاوچه‌رج.

***

فه‌یسبووك هه‌رچه‌نده‌ ده‌زگایه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌لیكترۆنی بێ، كه‌ هه‌ر كه‌سه‌ و ئازاده‌ چۆن بۆ خۆی به ‌كاری ده‌هێنێ؛ به‌ڵام نابێ بگاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی، كه‌ ته‌نها وه‌ك گازینۆ (گازینۆكانی لای خۆمان) بۆ كات به‌سه‌ر بردن به ‌كار بهێندرێ و براده‌ره‌كان له‌وێدا بۆ چه‌ند ساتێكی خۆش موجامه‌له‌ی یه‌كتر بكه‌ن و یاری دۆمینه‌ی لایك و كۆمێنتان ده‌گه‌ڵ یه‌كدی بكه‌ن؛ ئه‌و یارییه‌ی به‌رده‌وام تۆپینی دووشه‌شی به‌دواوه‌یه‌. به‌ڵێ فه‌یسبووك ئه‌م ڕووه‌شی هه‌یه‌ (واته‌ ڕووی پێوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تیشی هه‌یه‌)، به‌ڵام ڕووی دیكه‌ی دروستكه‌ریشی هه‌یه‌: ڕووی په‌خشكردنی ڕۆشنبیریی و زانیاری به ‌سوود (هه‌موومان ده‌زانین له‌ هه‌ندێك وڵاتدا فه‌یسبووك شۆڕشی هه‌ڵگیرساند).




حزبی كوشنده‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د

كوشنده‌ترین شت له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا حزبایه‌تیكردنه‌؛ چونكه‌ تۆ زۆر جار به‌ ڕاستی ده‌ڵێی درۆ و به‌ درۆش ده‌ڵێی ڕاستی (به‌ تایبه‌تیش له‌ناو حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌ ته‌قلیدییه‌كاندا).
ئیلتیزامی حزبایه‌تی وا ده‌كا، كه‌ تۆ (چ له‌به‌ر خۆشه‌ویستی سه‌رۆكه‌كه‌ت بێ، یان له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی حزب و به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆت بێ) هه‌ڵه‌ و تاوانی خۆت (حزبه‌كه‌ت، سه‌ركرده‌كه‌ت، خودی خۆت) نه‌بینی و حاشای لێ بكه‌ی و پاساو و بیانووی بۆ بهێنیته‌وه‌ و هه‌وڵ ده‌ی وه‌ك ڕاستی و مافی ڕه‌ها نیشانی خه‌ڵكی بده‌ی، كه‌چی كه‌س و لایه‌نی ڕاست و مافخوراو به‌ هه‌ڵه‌ و ناحه‌ق وه‌سف بكه‌ی و هێرشی بێ بنه‌ما و ناڕه‌وایان بكه‌یته‌ سه‌ر و ڕاستی ئه‌وان بكه‌یته‌ درۆ و درۆكانی خۆشت بكه‌یته‌ ڕاستی.

حزبایه‌تی له‌م حاڵه‌ته‌دا ڕك و كینه‌یه‌، نه‌ك سیاسه‌تكردن؛ ڕك و كینه‌یه‌ك هه‌موو شتێك ناشیرین ده‌كا و هه‌نگاو به‌ره‌و دیكتاتۆرایه‌تی هه‌ڵده‌نێ. من پێشتریش زۆر جار گوتوومه‌، هه‌میشه‌ (قاعیده‌) ی حزب ڕۆڵی سه‌ره‌كی ده‌بینێ له‌ به‌ دیكتاتۆریكردنی سه‌ركردایه‌تی هه‌ر حزبێك و هه‌ر سیستم و ده‌سه‌ڵاتێك. ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ی هۆشیارییه‌ حزبییه‌ كوشنده‌كه‌ی پاساوان (به‌ هه‌ر ناوێك‌ بێ) بۆ تاوانی حزبه‌كه‌ی (له‌ ناعه‌داله‌تی و له‌ سته‌م و له‌ تیرۆركردن) ده‌هێنێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ئه‌م جه‌ماوه‌ره‌ به‌ خۆشحاڵییه‌وه‌ ئیجازه‌ی به‌ پرۆسه‌ی تاوانكاریی حزبه‌كه‌ی داوه‌ و خۆشحاڵه‌، كه‌ نه‌یاره‌كانی حزبه‌كه‌ی بكوژرێن و تیرۆر بكرێن و له‌ناو ببردرێن. ئه‌م ڕك و كینه‌یه‌ جه‌وهه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی فاشیاتی (فاشیزم) پێك ده‌هێنێ.

ڕاسته‌ سه‌ركرده‌ی كاریزمای دیكتاتۆر هه‌میشه‌ جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی له‌سه‌ر ملكه‌چی و خۆشه‌ویستی ڕه‌ها بۆ كه‌سایه‌تی خۆی و بۆ حزبه‌كه‌ی ڕادێنێ و په‌روه‌رده‌ ده‌كا، به‌ڵام سه‌ركرده‌ هه‌میشه‌ بێ ئیراده‌یی و خۆشه‌ویستییه‌كی كوێرانه‌ (هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌) له‌ جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی ده‌بینێ و به‌دی ده‌كا؛ بۆیه‌ ئه‌ویش (له‌ ڕێگه‌ی ده‌زگا حزبیه‌كانییه‌وه‌) ئیش له‌سه‌ر قووڵتركردنه‌وه‌ی ئه‌م بێ ئیراده‌ییه‌ و ئه‌م خۆشه‌ویستییه‌ ڕه‌هایه‌ كوێرانه‌یه‌ ده‌كا.
ده‌بێ له‌بیر نه‌كه‌ین، هه‌موو دیكتاتۆرایه‌تییه‌ك به‌های (سیفه‌تی) پیرۆزیی و پرۆسه‌ی ده‌روونیی پیرۆزكردنی له‌ پشته‌وه‌یه‌. هه‌موومان له‌م ڕۆژانه‌ گوێمان له‌ بڕیاره‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ (له‌ جه‌وهه‌ردا ئایینییه‌كه‌ی) سه‌رۆكه‌ دیكتاتۆره‌ ڕه‌هاكه‌ی كۆریای باكوور بوو، كه‌ ئاهه‌نگی جه‌ژنی سه‌ری ساڵی قه‌ده‌غه‌ كرد و داوای په‌رستنی داپیری خۆی كرد (ئه‌مه‌ له‌ ئیمپراتۆره‌ كۆنه‌كان ده‌چێ، كه‌ داوایان له‌ خه‌ڵك ده‌كرد بیانپه‌رستن‌). له‌م نموونه‌یه‌دا حاڵه‌تی پیرۆزكردن ده‌گاته‌ چڵه‌پۆپه‌ی خۆی. ئایا له‌ پشت هه‌موو پیرۆزكردنێكه‌وه‌ ترساندن و تۆقاندنیش نییه‌؟ هه‌موو كه‌سێك ده‌بێ له‌ سه‌ركرده‌ی دیكتاتۆر بتۆقێ. لێره‌ خۆشه‌ویستی و تۆقاندن تێكه‌ڵی یه‌كدی ده‌بن، به‌ڵام له‌ ئاكامدا تۆقاندن به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا زاڵ ده‌بێ. به‌ نموونه‌: له‌ ئه‌ڵمانیای هیتله‌ر و له‌ ڕوسیای ستالین و له‌ عێراقی سه‌ددام و له‌ كۆریای باكووری (كیم جۆنگ ئۆن) و باب و باپیرانی، ئه‌م ترس و تۆقاندنه‌ پیرۆزه‌ ڕه‌هایه‌ به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا زاڵ بووه‌ و زاڵه‌.

پێچه‌وانه‌ی ئه‌م نموونانه‌ له‌ جیهانی هاوچه‌رخدا ماندێللا و كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌فه‌ریكای باشووره‌. ماندێللای مرۆڤدۆست و دیموكراسیخواز، نه‌ك هه‌ر نه‌بووه‌ ڕه‌مزێكی پیرۆزی دیكتاتۆر، به‌ڵكو هه‌موو بته‌كانی پیرۆزایه‌تی سیستمی ڕه‌گه‌زپه‌رستیی (ئه‌پارتایدی) ئه‌وسای ئه‌فه‌ریكای باشووری تێك شكاند و ئه‌و بووه‌ هێمای خۆشه‌ویستی و دیموكراسی و به‌های لێبوورده‌یی و دڵنیایی له‌م كۆمه‌ڵگه‌ شڵه‌ژاو و پڕ له‌ سته‌م و دواكه‌وتووه‌. پێده‌چوو، نه‌ جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی ماندێللا ویستیان وه‌ك خوا بیپه‌رستن، نه‌ ئه‌ویش هه‌رگیز بڕوای به‌ پیرۆزكردن و به‌ پیرۆزكردنی خۆی هه‌بوو. له‌مه‌وه‌ ئه‌و مێژوویه‌كی نوێی له‌ لێبوورده‌یی و ئاشتی و پێكه‌وه‌ ژیان بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ڕه‌گه‌زپه‌رست به‌دی هێنا و بووه‌ هێمای خۆشه‌ویستی و ئازادی هه‌موو جیهان.
ماندێللا هه‌موو خه‌ڵك خۆشیان ده‌وێ، به‌ڵام دیكتاتۆران هه‌موو خه‌ڵك لێیان ده‌ترسن. ئا ئه‌مه‌یه‌ جیاوازی جه‌وهه‌ری و سه‌ره‌كی نێوان سه‌ركرده‌ی كاریزمای دیموكراسیخواز و سه‌ركرده‌ی كاریزمای دیكتاتۆر.




مه‌رگی شۆڕش … به‌ختیار محه‌مه‌د

سورییه‌كان هه‌رچه‌نده‌ قوربانی ده‌ستی ئه‌سه‌دن (به‌عسن)، له‌وه‌ش زیاتر قوربانی ده‌ستی گرووپه‌ ئیسلامییه‌ ڕادیكاڵه‌ تیرۆریسته‌كانی وه‌ك داعش و به‌ره‌ی نوسره‌ و ئه‌حرارولشام و هه‌ر هه‌موو ئه‌وانی دیكه‌ن. شۆڕشی سوریا ئیسلامییه‌كان له‌ناویان برد (ئه‌مان وایان كرد، كه‌ ئه‌م شۆڕشه‌ له‌ ڕووی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ بایی پێویست پاڵپشتی نه‌كرێ. ڕاستییه‌كه‌ی له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌وان هیچ مانایه‌ك بۆ شۆڕش نه‌مایه‌وه‌. ئه‌و ئۆپۆزۆسیۆنه‌ی سه‌ربه‌ به‌ره‌ی توركیا – سعودیه‌ – قه‌ته‌ریشه‌، پێناچێ فه‌لسه‌فه‌ سیاسییه‌كه‌ی له‌ فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی به‌عس باشتر بێ؛ كه‌واته‌ چ مانایه‌ك بۆ ئامانجه‌كانی شۆڕش ده‌مێنێته‌وه‌؟).

بێ گومان ئه‌گه‌ر ئه‌م شۆڕشه‌ سه‌ریش كه‌وتبا، هه‌ر ئاكامی تراژیدیی لێ په‌یدا ده‌بوو: شه‌ڕی ناوخۆیه‌ك دروست ده‌بوو، كه‌ ئیسلامییه‌كان كۆمه‌ڵگه‌یان پڕ له‌ ترس و تۆقاندن و تیرۆر ده‌كرد؛ به‌ ناوی حوكمی شه‌ریعه‌ته‌وه‌ هه‌موو نه‌یارێكی خۆیان، یان سه‌رپێچیكه‌رێكیان سه‌رده‌بڕی و جه‌ڵد ده‌كرد؛ به‌ كورتییه‌كه‌ی دۆزه‌خێكی ڕاسته‌قینه‌یان له‌م وڵاته‌دا دروست ده‌كرد (ئه‌وان هێشتا ئه‌سه‌د له‌سه‌ر حوكم بوو، شه‌ڕی ناوخۆیان دژ به‌م و به‌و ڕاگه‌یاند: هێنده‌ی پێیان كرا شه‌ڕیان له‌ دژی كورد كرد).

به‌ڵێ، پێده‌چوو هۆی خه‌مساردی ئه‌مه‌ریكا له‌ پاڵپشتی ئۆپۆزۆسیۆندا، ئیسلامییه‌ توندڕه‌وه‌كان بووبێ. سوپای سوریای ئازادیش بووه‌ هێزێكی سه‌ربازیی نابوود و نه‌یده‌توانی شه‌ڕی ئیسلامییه‌كان بكا؛ واته‌ ئه‌مه‌ریكا ئومێدی به‌م هێزه‌ش نه‌ما.

هیچ گومانیش له‌وه‌دا نییه‌ ئه‌سه‌د (به‌عس) هه‌رچه‌ند دڕنده‌ و وه‌حشی بێ (كه‌ ده‌زانین ڕژێمێكی دیكتاتۆری ڕه‌گه‌زپه‌رستی فاشییه‌)، به‌ڵام هێشتا زۆر له‌ ئیسلامییه‌ توندڕه‌وه‌كانی وه‌ك نوسره‌ و داعش باشتره‌: ئه‌وه‌ی كه‌ سوریای (حه‌له‌بی) وێران كرد، هه‌ر ته‌نها ئه‌سه‌د و هاوپه‌یمانه‌كانی نه‌بوون؛ به‌ڵكو ئۆپۆزۆسیۆنی ئیسلامیی توندڕه‌و و هاوپه‌یمانه‌كانیشی بوون. ڕاستییه‌كه‌ی خه‌ڵكی سوریا (به‌ تایبه‌تی حه‌له‌ب) له‌ نێوان دوو به‌رداشی ئه‌سه‌د و ئۆپۆزۆسیۆنه‌ تیرۆریسته‌كه‌ی و هاوپه‌یمانه‌كانیان هاڕدران و ورد و خاش بوون. له‌ ئاكامدا حه‌له‌ب بووه‌ هێمای مه‌رگی شۆڕشی سوریا.




خولیای جه‌نگ … به‌ختیار محه‌مه‌د

چ شتێك له‌ جه‌نگ قێزه‌ونتره‌؟ جه‌نگ سه‌ركه‌وتنی ئیراده‌ی شه‌ڕانگێزیی و شه‌ڕانگێزانه‌ به‌سه‌ر ئیراده‌ی چاكه‌ و چاكه‌خوازییدا. جه‌نگ لایه‌نه‌ شه‌ڕانگێزه‌كه‌ی ڕۆحی مرۆڤ ده‌رده‌خا؛ ئه‌و لایه‌نه‌ی، كه‌ له‌ وێرانكردن و خاپووركردن و بێزه‌وه‌ری و قێزه‌ونیدا بێ هاوتایه‌ و لای هیچ دڕنده‌یه‌كی سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌ بوون و نموونه‌ی نییه‌.
موفاره‌قه‌یه‌كی سه‌یره‌: مرۆڤ تاوان ئه‌نجام ده‌دا، خۆی به‌ ڕاست ده‌زانێ. مرۆڤ (تاوانبار و سته‌مكار) هه‌میشه‌ پاساو بۆ تاوانه‌كانی خۆی ده‌هێنێته‌وه‌. ئه‌و هێنده‌ پڕ له‌ ڕك ده‌بێ، كه‌ هیچ به‌هایه‌ك بۆ ژیان (ژیانی ئه‌وانی دیكه‌) ناهێڵێته‌وه‌.

له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا جه‌نگ (جه‌نگی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئابووری و ته‌نانه‌ت هه‌ندێك جار جه‌نگی شه‌خسییش) به‌رهه‌می سته‌مه‌: سته‌می ساته‌وه‌خته‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌ به‌رانبه‌ره‌كه‌ی خۆی (ته‌نانه‌ت له‌ نێوان جه‌نگی منداڵانیش هه‌ست به‌ سێبه‌ری ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ ده‌كرێ). خۆ له‌ خۆڕایی نییه‌، له‌ هه‌ر كوێیه‌ك دیكتاتۆر و دیكتاتۆرایه‌تی هه‌بێ، ئه‌وه‌ له‌و شوێنه‌شدا جه‌نگ به‌رپا ده‌بێ. جه‌نگ كار و كاردانه‌وه‌یه‌: كاری سته‌م و ته‌عه‌دا و كاردانه‌وه‌ی به‌رگریی (ماف) و تۆڵه‌.

ئه‌وانه‌ی جه‌نگه‌ گه‌وره‌كانیان له‌ مێژوودا به‌رپا كردووه‌، دیكتاتۆر و خوێنڕێژه‌ گه‌وره‌ و ناسراوه‌كانی جیهانن: هۆلاكۆ، ته‌یموور له‌نگ، هیتله‌ر، سه‌دام و… تاد. هه‌موو ئیمپراتۆرییه‌ته‌ گه‌وره‌كانی وه‌ك ڕۆماش له‌ مێژووی جیهاندا به‌ ڕووباری خوێن بنیاد نراون؛ هه‌ر ڕووباری خوێنیش هه‌ره‌سی پێ هێناون و ڕووخاندوونی؛ له‌مه‌وه‌ له‌ هه‌ر كوێیه‌ك ویستی ده‌سه‌ڵاتخوازیی و داگیركاریی هه‌بووه‌ و به‌هێز بووه‌، ئه‌وه‌ له‌وێشدا جه‌نگ و جه‌ور و سته‌م هه‌بووه‌ و به‌رپا بووه‌.

جه‌نگیش هیچ ئامانجێكی نییه‌، ته‌نها خاپووركردن و وێرانكردن نه‌بێ؛ به‌ڵام پرسیارێك هه‌یه ئێمه‌ نیگه‌ران ده‌كا: بۆ هه‌رده‌م ئیراده‌ی شه‌ڕخوازی ده‌توانێ به‌سه‌ر ئیراده‌ی خێرخوازی سه‌ركه‌وێ؟ هه‌ر كاتێك بیه‌وێ جه‌نگ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی مرۆڤایه‌تیدا به‌رپا ده‌كا؟ ئایا جه‌نگ ته‌نها به‌رهه‌می پێكدادانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانه؟ یان به‌شێكه‌ له‌ ئیراده‌ی سروشتی مرۆڤ؟ ئایا (هۆبز) ڕاست ده‌كا، كه‌ پێی وایه‌ جه‌نگ حاڵه‌تێكی سروشتییه‌ له‌ بوونی مرۆڤدا؟ یان (لۆك) و ئه‌وانی دیكه‌، كه‌ جه‌نگ به‌ به‌رهه‌می واقیعی ژیانی ڕۆشنبیریی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌زانن؟ یانیش هه‌ردوو لایان به‌ شێوه‌ی ڕێژه‌یی له‌ تیۆر و بۆچوونه‌كانیاندا وه‌ك یه‌ك ڕاست ده‌كه‌ن؟ واته‌ مرۆڤ هه‌م خۆی شه‌ڕانگێزه‌، هه‌م به‌رهه‌می كولتووری شه‌ڕانگێزییشه‌؛ به‌ڵام سه‌ره‌نجام كێ ئه‌م واقیعه‌ شه‌ڕانگێزه دروست ده‌كا و‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێ؟ هه‌ر مرۆڤ، هه‌ر به‌شێكی مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی خۆیان نین‌؟…

كه‌واته‌ ده‌شێ بڵێین، كه‌ به‌شێكی مرۆڤ (زۆرینه‌) قوربانیی ده‌ستی به‌شێكی دیكه‌یه‌ (كه‌مینه‌)؛ به‌ڵام ئه‌م كه‌مینه‌یه‌ هێز له‌ كوێ دێنێ؟ له‌ توانا و زیره‌كیی و فرت و فێڵی خۆی؟ یانیش له‌ پشتیوانی بێ ئاگایانه‌ی زۆرینه‌ بۆیان ( ئینجا له‌به‌ر هه‌ر هۆكارێك بێ)؟ ئایا هیچ دیكتاتۆرێك خۆی له‌ خۆیدا ده‌توانێ شت بێ، ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ (له‌ قۆناغێك له‌ قۆناغه‌كاندا) پاڵپشت و لایه‌نگری نه‌بووبن؟ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ بۆ خوێنه‌ری ئازیز و به‌ڕێز لێ ده‌گه‌ڕێین…




دوو شیعر…. وه‌حشه‌كانی مۆدێرنه‌ …. سه‌ده‌ی مه‌رگ

وه‌حشه‌كانی مۆدێرنه‌

پۆتین سه‌گه‌كه‌ی له‌ منداڵێكی سوری
خۆشتر ده‌وێ.
پۆتین خوێن ده‌ڕێژێ و
یاری به‌ سه‌گه‌كه‌ی ده‌كا.
لای پۆتین ڕژانی خوێن و
یاری سه‌گ لێك ده‌چن.
تره‌مپیش جارێك گوتبووی:
سه‌دام گاڵته‌یه‌كی كیمیاوییانه‌ی
له‌گه‌ڵ هه‌ڵه‌بجه‌ كردبوو،
بۆ وا لێیان كردبووه‌
هه‌ڵڵا و هه‌را؟…
ئه‌رێ خه‌ڵكینه‌، ئه‌مانه‌ مرۆڤن؟
یان وه‌حشه‌كانی سه‌رمایه‌ و مۆدێرنه‌؟

×××

ئه‌سه‌دیش دێ پیرۆزبایی له‌ مه‌رگی
منداڵانی حه‌له‌ب ده‌كا.
ئایا ئه‌مه‌ سه‌ركه‌وتنه‌؟
یان به‌ گاندانی هه‌ر هه‌موو مێژووی
ئوممه‌ی عروبه؟‌…
گوێم لێ بوو ئه‌و ڕۆژه‌،
ڕۆحانیی وڵاتی مه‌رگ و سێداره‌،
وای به‌ ئه‌سه‌دی هاوڕێی ده‌گوت.

——————–

سه‌ده‌ی مه‌رگ

ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی خوێڕییه‌كانه‌.
سه‌ده‌ی سه‌ركرده‌ی خوێڕی پیاوكوژ و
سه‌ده‌ی ده‌وڵه‌تی سه‌رمایه‌ی فاشی و
سه‌ده‌ی دڕندایه‌تی ئیمپریالیزمه‌كان.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی كوشتنی منداڵانه‌.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی وه‌حشیه‌ته‌.
سه‌ده‌ی وه‌حشیه‌تێك،
كه‌ مرۆڤ ده‌كاته‌ كۆیله‌ی خۆی و
تاوانی مه‌زنی پێ ئه‌نجام ده‌دا.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی ئه‌سه‌ده‌ گه‌واده‌كانه‌.
گه‌واده‌كانی قه‌حپه‌خانه‌ی مۆسكۆ و واشنتۆن.
گه‌واده‌كانی تارانی سێداره‌ و حه‌شیش و
په‌كینی شۆڕشی ته‌كنه‌لۆژیا و له ‌سێداره‌دان.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی ئه‌و خواوه‌ندانه‌یه‌،
كه‌ پشتیان له‌ خه‌ڵك و
ڕوویان له‌ زاڵم و سته‌مكارانه‌.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی داهێنانی مه‌رگه‌.
سه‌ده‌ی پاره‌ی زۆر و
سه‌ده‌ی هه‌ژاری و
سه‌ده‌ی شانۆكانی جه‌نگه‌.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی گره‌وكردنه‌
له‌سه‌ر ئه‌سه‌ده‌كان.
سه‌ده‌ی بارینی ژه‌هری مه‌رگه‌
به‌سه‌ر گه‌لان.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی ئه‌و دیكتاتۆرانه‌یه‌
له‌ ڕۆژهه‌ڵات،
كه‌ ده‌بنه‌ مووی ناوگه‌ڵی سه‌رۆكی زلهێزه‌كان.
ئه‌و دیكتاتۆرانه‌ی،
به‌ ده‌ستێك گه‌له‌كه‌یان ده‌كوژن؛
به‌ ده‌ستێكیش به‌ری بۆزی
ناوگه‌ڵی سه‌رۆكی زلهێزه‌كان ده‌تاشن.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی ئه‌سه‌ده‌ جه‌للاده‌كان و
سه‌ده‌ی سوڵتانه‌كانی قوسته‌نتینه‌.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی كوشتنی منداڵانه‌.
سه‌ده‌ی وه‌حشیه‌تی سه‌رمایه‌یه‌،
كه‌ ده‌یه‌وێ له‌ ڕۆژئاوا و
له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌،
جیهان بسووتێنێ.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی
درۆی دیموكراسییه‌ت و
مافه‌كانی مرۆڤه‌.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی خوای جه‌نگه‌،
كه‌ له‌ واشنتۆن و مۆسكۆوه‌
په‌یامبه‌ره‌كانی بۆ هه‌موو جیهان ده‌نێرێ…
له‌م دوو پایته‌خته‌وه‌،
له‌ مێژووی نه‌گریسی ئێمه‌‌‌وه،‌
په‌یامبه‌ره‌كانی خوای جه‌نگ
به‌ هه‌موو ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤیندا
بڵاوده‌بنه‌وه‌:
له‌ حه‌له‌ب و له‌ سوریا،
له هه‌موو‌ پارچه خوێناوییه‌كانی كوردستان،
له‌ یه‌مه‌ن و له‌ لیبیا…
خوای جه‌نگ،
ئایینی مه‌رگ بڵاو ده‌كاته‌وه‌.
ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی
بڵاوبوونه‌وه‌ی ئایینی مه‌رگه‌.
سه‌ده‌ی له‌ خاچدانی
هه‌موو مه‌سیحه‌كانه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




دۆستانی كتێب … به‌ختیار محه‌مه‌د

تۆ ئه‌گه‌ر كتێبت خۆشویست، ئه‌وه‌ مرۆڤایه‌تیت خۆشده‌وێ. تۆ ئه‌گه‌ر كتێبت خۆشوست، ئه‌وه‌ بوونی خۆت خۆشده‌وێ. تۆ ئه‌گه‌ر كتێب بخوێنیته‌وه‌، ئه‌وه‌ ژیانی خۆت ده‌خوێنیته‌وه‌. تۆ ئه‌گه‌ر عاشقی كتێب بیت، ئه‌وه‌ عاشقی ژیانیت. تۆ ئه‌گه‌ر ماڵه‌كه‌ت پڕ له‌ كتێب بێت، ئه‌وه‌ پڕ له‌ نوری جوانیی و پڕ له‌ بۆنی خۆشی مه‌عریفه‌ ده‌بێت (ئای كتێب، تۆ چ سیحربازێكی ڕۆحی شه‌كه‌ت و سه‌رشێتی منی! ئای! تۆ چ پزیشكێكی فرۆیدانه‌ی، كه‌ ده‌ته‌وێ هه‌موو كونجه‌ تاریكه‌كانی ڕۆحم بپشكنی و ببینی! تۆ چ موعجیزه‌یه‌كی ئه‌ی كتێب، كه‌وا خواوه‌ندان و ئیمپراتۆره‌كانیش ڕێزت ده‌گرن و ملكه‌چی یاسا و ڕێسا و بڕیاره‌كانی زمانی تۆن! ئه‌ی كتێب، من له‌ به‌هه‌شتی تۆوه‌، هه‌موو خواوه‌نده‌كانیش ده‌بینم. له‌ دۆزه‌خی حه‌قیقه‌ته‌كانیشته‌وه‌، شه‌یتان و ئه‌هریمه‌ن ده‌یبنم. ئای كتێب، تۆ چه‌ند مه‌زن و چه‌نده‌ جوانی! تۆ چ موعجیزه‌یه‌كی هه‌ر هه‌موو سه‌ده‌كانی ئه‌ی كتێب!…).
ئازیزم، تۆ ئه‌گه‌ر كتێب بكڕی، ئه‌وه‌ چاكه‌ و مه‌عریفه‌ به‌ ژیان ده‌به‌خشی. تۆ ئه‌گه‌ر كتێبت له‌ ده‌ست بێ، ئه‌وه‌ له‌ هه‌موو كه‌سێك جیاوازتری: ئه‌وه‌ خۆتی؛ چونكه‌ كتێب هاوڕێیه‌كی هه‌میشه‌ییته‌. تۆ ئه‌گه‌ر وشه‌ت خۆشویست، ئه‌وه‌ به‌ ته‌مایت چێژ له‌ حاڵه‌تی نه‌مریی بكه‌یت. تۆ كه‌ ده‌چیته‌ ناو جیهانی وشه‌وه‌‌، ئه‌وه‌ وه‌ك خواوه‌ند هه‌موو جیهان ده‌بێته‌ موڵكی تۆ… گه‌لۆ، ئه‌دی هه‌موو شتێك له‌ وشه‌وه‌ ( له‌ زمانه‌وه‌) هه‌ڵناقووڵێ؟
كه‌واته‌ ئه‌ی مرۆڤ، وه‌ك گوڵی وشه هه‌ڵقووڵێ‌ له‌ باغستانی كتێبدا! ده‌ هه‌ڵقووڵێ! وا جیهان چاوه‌ڕوانی تۆیه‌، كه‌ له‌ ده‌رگاكانی كتێبه‌وه‌ لێی بچیته‌ ژوورێ و یارمه‌تی ساڕێژكردنی برینه‌كانی بده‌ی. ئه‌و چاوه‌ڕوانی تۆیه‌، كه‌ له‌ په‌نجه‌ره‌ ڕووناكه‌كانی كتێبه‌وه‌ ژیانێكی شایسته‌تر و باشتری پێ ببه‌خشی. ئه‌ی مرۆڤ، هه‌وڵ ده‌ به‌ بێ كتێب نه‌چیته‌ هیچ شوێنێك؛ ته‌نانه‌ت بۆ دۆزه‌خیش كتێب له‌گه‌ڵ خۆت ببه‌! كاتێك خواش له‌ ڕۆژی دواییدا حیسابت له‌گه‌ڵدا ده‌كا، ئه‌وه‌ به‌ كتێبێكه‌وه‌ (هه‌ر كتێبێك كه‌ خۆت حه‌زت لێیه‌تی) بڕۆ به‌رانبه‌ری ڕاوه‌سته‌؛ كتێب پێت ده‌ڵێ و كتێب به‌ویش ده‌ڵێ، كه‌ تۆ چاكی یان خراپی؟ به‌ هه‌شتیی یانیش دۆزه‌خیی؟…




ڕاستی … به‌ختیار محه‌مه‌د

باجی گوتنی ((ڕاستی)) یه‌كجار قورسه‌: چ له‌ لایه‌نی سیاسی، چ له‌ لایه‌نی كۆمه‌ڵایه‌تیش. هه‌ر كه‌ ڕاستیت گوت، دنیا و بنیا لێت ده‌تۆرێ: له‌ ڕووی سیاسییه‌وه،‌ ده‌سه‌ڵات (ده‌سه‌ڵاتی سیاسی نادیموكراسی) ده‌بێته‌ دوژمنت؛ له‌ ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌، له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی دووڕووی پارێزگاری وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، نزیكترین كه‌ست (ئه‌ندامانی خێزان، خزم و كه‌س و كار، هاوڕێكانت… تاد.) لێت ده‌تۆرێ، تا ده‌گاته‌ ڕاده‌ی دوژمنایه‌تی و پێوه‌ندی پچڕان.
دیاره‌ ڕاستی و ڕه‌خنه‌ دوو ڕووی دراوێكن. واته‌، كه‌ تۆ ڕه‌خنه‌ ده‌گری، ڕاستی ده‌ڵێی؛ ده‌شێ، كه‌ ڕاستیش ده‌ڵێی، ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ت گرتووه‌. لێره‌شه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ و ڕاستی له‌ كۆمه‌ڵگه‌‌كانی ئێمه‌دا، چ له‌ ئاستی سیاسی و چ له‌ ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تیشدا، دوو به‌های په‌سه‌ندكراو نین.
ئه‌وانه‌ی ڕه‌خنه‌گر و ڕاستی دۆستن، هه‌میشه‌ له‌ ژیانی سیاسی و له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی تایبه‌تی خۆیاندا، باجی قورس ده‌ده‌ن و ده‌بنه‌ قوربانی: قوربانی سته‌م و نه‌زانی…
ئه‌و ڕۆژنامه‌نووس و كه‌سایه‌تییانه‌ی له‌م ساڵانه‌ی دواییدا (ته‌نانه‌ت هه‌تا چه‌ند حه‌فته‌یه‌كیش له‌مه‌وپێش) له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا تیرۆركران، ته‌نها له‌سه‌ر ڕاستی و ڕه‌خنه‌ تیرۆركراون. له‌ ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تیشدا ئه‌وانه‌ی داوای مافی خۆیان ده‌كه‌ن، هه‌میشه‌ تووشی كێشه‌ ده‌بن و به‌ر نه‌فره‌ت ده‌كه‌ون. به‌ نموونه‌، ئه‌گه‌ر ئافره‌تێك (له‌ زۆربه‌ی خێزانه‌كانی ئێمه‌دا) داوای مافی میراتی یه‌كسان بكا وه‌ك براكه‌ی، ئه‌وه‌ دژایه‌تی ده‌كرێ و به‌ر نه‌فره‌ت ده‌كه‌وێ؛ نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، ته‌نانه‌ت هه‌ندێك جار نیوه‌ به‌شه‌كه‌شی نادرێتێ؛ له‌سه‌ر ئه‌م نیوه‌ به‌شه‌شی، ئه‌گه‌ر به‌جواب بێ، ئه‌وه‌ جۆرێك به‌ر نه‌فره‌تی داب و نه‌ریت و عه‌قڵیه‌تی پیاوسالاری خێزانه‌كه‌ی ده‌كه‌وێ.
لێره‌وه‌ ((ڕاستی)) تێكۆشانه‌ له‌ پێناو مافدا.




ساده‌ گوتاری … به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ندێك شاعیر و ئه‌دیب هه‌ن (كه‌ پێده‌چێ به‌دحاڵی بوونیان هه‌بێ له‌ مانای بوونی ئه‌ده‌ب) هه‌موو شتێكی (زانیارییه‌كی) ده‌ره‌وه‌ی گوتاری موجه‌ڕڕه‌دی شیعریی (شیعری موجه‌ڕڕه‌دی ساده‌، یان ئه‌وه‌ی هه‌ندێك پێی ده‌ڵێن شیعری بێگه‌رد) به‌ دۆگما و ئایدیۆلۆژیا و دروشم له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن؛ به‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واویی – له‌ سیاقی خۆیدا – له‌ مانا و ده‌لاله‌تی ئه‌م چه‌مكانه‌ تێبگه‌ن.

شیعر و ئه‌ده‌ب لای ئه‌م جۆره‌ شاعیر و ئه‌دیبانه‌ كائینێكی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ی عه‌جایبه‌: نه‌ فۆرمی هه‌یه‌، نه‌ ڕۆحی هه‌یه‌؛ هیچ كارێكی (په‌یامێكی) شی نییه‌، ته‌نیا له‌ دایك ده‌بێ. بۆ له‌ دایك ده‌بێ؟ ئه‌مه‌یان كه‌س نایزانێ! ئه‌وان هه‌ندێك جار ده‌ڵێن بۆ ئیستاتیكا له‌ دایك ده‌بێ؛ به‌ڵام گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه،‌ ئه‌وان به‌ ته‌واویی له‌ مانای ئیستاتیكاش تێناگه‌ن و زۆربه‌ی جار ده‌قه‌كانی خۆشیان به‌های جوانییان تێدا نییه‌… ئه‌ی كه‌واته‌ ئێمه‌ بۆ ده‌نووسین، ئه‌گه‌ر كرده‌ی نووسین – هه‌ر جۆره‌ نووسینێك بێ – بچووكترین په‌یامی ئه‌خلاقی و مرۆیی و ئیبداعی تێدا نه‌بێ؟

ئه‌و ئه‌ده‌به‌ی ئه‌م جۆره‌ شاعیر و نووسه‌رانه‌ باسی ده‌كه‌ن (به‌ ناوی مه‌سه‌ل ئه‌علای ئیستاتیكاوه‌) زۆربه‌ی جار جه‌سته‌یه‌كی زمانه‌وانی ڕووت و قووته‌: ئه‌و زمانه‌ی ئه‌وان پێی ده‌نووسن، نه‌ زمانی ئه‌ده‌بی واقیعییه‌، نه‌ زمانی تازه‌گه‌ریی و نه‌ زمانی پاش تازه‌گه‌رییشه‌؛ به‌ڵكو زمانێكه‌ (له‌ ئه‌نجامی به‌دحاڵیبووندا) له‌ زۆنگاوی بێ ناسنامه‌یی خۆیدا مه‌له‌ ده‌كا؛ ئه‌و بێ ناسنامه‌ییه‌ی، كه‌ به‌رهه‌می به‌دحاڵی بوون و كه‌م زانییه‌ له وه‌زیفه‌ی ئه‌ده‌ب و شیعر و له‌ وه‌زیفه‌ی كرده‌ی نووسیندا به‌ گشتی. پرسیاره‌ گرنگه‌كه‌ش لێره‌‌ ئه‌وه‌یه‌: شاعیر بۆ ده‌نووسێ و ئه‌دیب بۆ ده‌نووسێ؟ ئه‌دی له‌ چ ئاستێك و به‌ چ گوتارێك ده‌نووسن؟ ئایا گوتارێكی نامه‌عریفی و نامێژوویی ساده‌یه‌؟ یان گوتارێكه‌ سه‌رتاپاگیره؟ گوتارێكه‌ ده‌ست بۆ هه‌موو بونیاده‌كانی ژیانی مرۆڤ ده‌با؛ ئا له‌وێشدا بیر له‌ كاری باش و بیر له‌ داهێنان ده‌كاته‌وه‌…‌




شه‌ڕ له‌سه‌ر پایته‌خته‌كان … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئێمه‌ پێمان سه‌یره‌، كه‌ فراكسیۆنه‌كانی گۆڕان و یه‌كیه‌تی ده‌نگیان به‌ په‌سه‌ندكردنی یاسای ئاپۆره‌ی میللی (حه‌شدی شه‌عبی) داوه‌: ئایا ئه‌مه‌ هۆكاره‌كه‌ی ململانێی حزبایه‌تی و ئیقلیمییه‌؟ باشه – ئه‌گه‌ر وا بێ -‌ ئه‌وه زانیمان، كه‌ یه‌كیه‌تی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌گه‌ڵ ئێراندا جه‌مسه‌رگیره‌؛ به‌ڵام ئه‌دی بۆ گۆڕان چ بڵێین؟ خۆ ئه‌و هه‌میشه‌ دژی ئه‌م جۆره‌ جه‌مسه‌رگیرییانه قسه‌ی كردووه‌!…‌

له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مڕۆ (27 / 11 / 2016) به‌ڕێز هۆشیار عه‌بدوڵڵای سه‌رۆكی فراكسیۆنی گۆڕان له‌سه‌ر قسه‌كه‌ی موسه‌ننا ئه‌مینی سه‌رۆكی فراكسیۆنی یه‌كگرتوو، كه‌ گوتبووی پارتی و كۆمه‌ڵ و یه‌كگرتوو دانیشتنه‌كه‌ی په‌رله‌مانیان به‌ جێ هێشت و یه‌كیه‌تی و گۆڕانیش ده‌نگیان به‌ یاساكه‌ دا، هه‌ندێك ڕوونكردنه‌وه‌ی دا، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ له‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ناگۆڕێ، كه به‌ گومانه‌وه‌ ده‌بێ بپرسین:‌ ئاخۆ گۆڕانیش وه‌ك پارتی و یه‌كیه‌تی بۆته‌ به‌شێك (كاره‌كته‌رێك) له‌ ململانێی ئیقلیمی نێوان جه‌مسه‌ره‌كان؟ واته‌ جه‌مسه‌ری: (پارتی و توركیا…/ سوننه‌ و پارتی و لایه‌نه ئیسلامییه‌كان) له‌ لایه‌ك؛ جه‌مسه‌ری‌: (ئێران و یه‌كیه‌تی/ شیعه‌ و یه‌كیه‌تی و {گۆڕان؟}) یش له‌ لایه‌كی دیكه‌؛ خۆ گریمان ئه‌مه‌ واش بێ، به‌ڵام به‌ ڕوواڵه‌ت پێناچێ بۆ گۆڕانیش شتێكی سه‌یر بێ، به‌و پێیه‌ی، كه ئێستا‌ ململانێی نێوان پارتی و ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ له‌ لووتكه‌دایه، هه‌ربۆیه‌ش ده‌شێ گۆڕان ببێته‌ به‌شێك له‌و لایه‌نه‌ی، كه‌ دژی پارتییه‌ (ئێمه‌ هیوادارین ئه‌م ململانێیه‌ به‌ چاره‌سه‌ری كێشه‌كان كۆتایی پێ بێ؛ ئه‌مه‌ داخوازی ئێمه‌ی هاووڵاتییانه؛ ئێمه‌ی هاووڵاتییانی، كه‌ نامانه‌وێ ململانێی سیاسی و نادادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی و گه‌نده‌ڵیی و پاوانكردنی سه‌روه‌ت و سامان له‌ ده‌ستی كه‌مینه‌یه‌كی‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی بنه‌ماڵه‌یی ئۆرۆستۆكراتی… وڵاته‌كه‌مان وێران بكا و چاره‌نووسی گه‌له‌كه‌شمان ڕه‌ش بكا).

به‌هه‌رحاڵ‌ كۆمه‌ڵ له‌ به‌غدا (له‌م پرسه‌دا)، كه‌ هه‌ڵوه‌ستی له‌گه‌ڵ پارتی جووته‌؛ چونكه‌ هێزێكی ئیسلامیی سوننه‌یه‌، كه به‌ ته‌بیعه‌تی حاڵ‌ حه‌زی به‌ ده‌سه‌ڵاتی شیعه‌ نییه‌؛ یه‌كگرتووش هه‌ر هه‌مان عوزر و به‌هانه‌ی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی، كه‌ له‌ كوردستانیش پێوه‌ندی و میانه‌ی له‌گه‌ڵ پارتی باشتر و خۆشتره‌ له‌ كۆمه‌ڵ. هه‌رچی یه‌كیه‌تیشه‌ ماوه‌یێكه‌ له‌ ئاست ڕووداوه‌كاندا، وه‌ك هێزێكی ته‌ماشه‌كه‌ری بێلایه‌ن له‌ كوردستاندا دێته‌ به‌رچاو؛ به‌ڵام هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ به‌غدا لایه‌نێكی چالاكی ته‌وه‌ری شیعه‌ (به‌غدا) -ئێرانه‌.

ئه‌مانه‌ هه‌ر هه‌مووی له‌ ڕووی واقیعی مێژووییه‌وه‌ شتی ئاسایی و سروشتین، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ به‌لای ئێمه‌وه‌ له‌ ڕووی پره‌نسیپه‌وه‌ شتێكی سروشتی نییه‌، گۆڕان ده‌نگ به‌ یاسایی بوونی هێزێكی مه‌زهه‌بی (میلیشیایی) بدا؛ له‌ كاتێكدا هیچ گه‌ره‌نتییه‌ك نییه‌، كه‌ ئه‌م هێزه‌ له‌ ئاینده‌دا چۆن چۆنی ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ و كه‌مینه‌ و مه‌زهه‌به‌كانی دیكه‌دا ده‌كا. هه‌ر له ‌سه‌ره‌تاوه‌ ماده‌م ئه‌م هێزه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای مه‌زهه‌ب دامه‌زراوه‌، پێناچێ چاوه‌ڕوانی شتی باشی لێ بكرێ؛ به‌ڵكو ئه‌م هێزه‌ (با له‌ چوارچێوه‌ی یاساشدا ڕێك بخرێ) ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندی باڵای شیعه‌كان ده‌پارێزێ.

ئه‌رێ گه‌لۆ، ئه‌دی بڕیار وا نه‌بوو، كه‌ گۆڕان‌ دژی هه‌موو جۆره‌ ڕێكخستنێكی سه‌ربازیی میلیشیایی بێ؟




تیرۆری جه‌سته‌ له‌دوای تیرۆری فیكر … به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێك خه‌ڵكی ئازادیخواز (یان حه‌قبێژ) تیرۆر بكا، ده‌سه‌ڵاتێكی فاشییه‌. ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی (یان حزب و لایه‌نه‌ی) له‌ ده‌نگی دلێرانه‌ی ڕای جوداواز (یان ڕه‌خنه‌گر) ده‌ترسێ، ده‌سه‌ڵاتێكه‌ تیرۆریست و نابووده‌ و هێواش هێواش مه‌رگی مێژوویی خۆی ڕاده‌گه‌یه‌نێ.
له‌ ڕاستیدا تیرۆر له‌ پشت په‌رده‌دا، كارێكی یه‌كجار ترسنۆكانه‌یه‌. خه‌ڵكی بوێر ڕوو به‌ ڕووی ئه‌وی دیكه‌ ده‌بێته‌وه‌؛ به‌ڵام ترسنۆكه‌كان (ئه‌وانه‌ی فۆبیایان له‌ ڕه‌خنه‌ هه‌یه‌) له‌ پشته‌وه‌ خه‌نجه‌ر ده‌وه‌شێنن.
ئه‌وانه‌ی هه‌رگیز ئیمانیان به‌ دیموكراسییه‌ت نییه‌، تیرۆر ده‌كه‌ن. ئه‌م جۆره‌ تیرۆره‌ ترسنۆكانه‌یه‌ زۆر قێزه‌ونتره‌ له‌ تیرۆره‌كانی ڕێكخراوێكی وه‌ك داعش: داعش له‌گه‌ڵ خۆی ڕاستگۆیه‌، به‌ڵام هێزی تیرۆریستی دووفاق له‌ پشت په‌رده‌ تیرۆر ده‌كا و له‌ سه‌ره‌وه‌ش ئیدیعای دیموكراسییه‌ت ده‌كا.
هه‌ڵبه‌ته‌ دیاره‌ تیرۆركردنی كه‌سێكی وه‌ك مه‌لا هۆشیار تیرۆركردنێكی سیاسییه‌: ئه‌و كه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ واقیعی باو و له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌گرێ، تیرۆر ده‌كرێ.
×××
تاوانی كوشتنی كه‌سێكی وه‌ك ئه‌م مامۆستایه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌، كه‌ كه‌سێك له‌ ڕووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ تیرۆر ده‌كرێ و كۆتایی به‌ ژیانی ده‌هێندرێ؛ به‌ڵكو تراژیدیای ئه‌م جۆره‌ تیرۆره‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ماڵێك (ژیانی چه‌ند كه‌سێكیش له‌ خێزانه‌كه‌ی) وێران ده‌بێ؛ گه‌وره‌ترین تاوان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ منداڵه‌كانی له‌ سه‌رپه‌رشتی و سۆزی باوكیان بێ به‌ش ده‌بن؛ به‌ڵام ئایا كارای (ده‌سه‌ڵات و حزب و لایه‌ن و سه‌ركرده‌ی) فاشی و دیكتاتۆر، باكی به‌ ژیانی مرۆڤ هه‌یه‌؟ هه‌ڵبه‌ته‌ نه‌خێر! ‌




ناسنامه‌كان تاوانن … به‌ختیار محه‌مه‌د

سته‌مكار له‌ هه‌موو شوێنێك یه‌ك ڕه‌نگ و یه‌ك جه‌وهه‌ری هه‌یه‌ و سته‌ملێكراویش له‌ هه‌موو شوێنێكدا یه‌ك ڕه‌نگ و یه‌ك جه‌وهه‌ری هه‌یه‌.
سه‌رمایه‌داریی له‌ هه‌موو شوێنێك یه‌ك ماهیه‌تی نامرۆڤانه‌ی هه‌یه‌ و هه‌ژارانیش له‌ هه‌موو شوێنێكدا یه‌ك ماهیه‌تی چه‌وساندنه‌وه‌یان هه‌یه‌.
سه‌رمایه‌داریی‌ له‌ هه‌موو شوێنێكدا خوێنمژه‌: زه‌رووه‌ و خوێنی هه‌ژاران ده‌مژێ. سه‌رمایه‌داریی سته‌م (نادادپه‌روه‌ری و سته‌می چینایه‌تی…) ده‌كاته‌ شتێكی ڕه‌وا؛ هیچ باكی به‌ ئێش و ئازاری مرۆڤ (مرۆڤی كرێكار و زه‌حمه‌تكێش) نییه‌.

×××

ئێمه‌ ئه‌مڕۆ له‌ سه‌رده‌میكدا ده‌ژین، كه‌ هه‌موو فاشیسته‌كان ئازادیخوازان به‌ تیرۆریست له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن (ئه‌وان ده‌یانه‌وێ به‌مه‌ له‌ شه‌رعیه‌تی خه‌باتی ئازادیخوازیی بده‌ن). ئه‌ردۆگان یه‌كێكه‌ له‌م فاشیسته‌ قێزه‌ونانه‌.
هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌گه‌ر جه‌هه‌ری فاشیزم خۆی له‌ خۆیدا تیرۆر و تیرۆریزم بێ، ئه‌وه‌ ئه‌ردۆگان و حزبه‌كه‌ی و داروده‌سته‌ و حكوومه‌ت و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی‌، نموونه‌ی هه‌ر دیاری تیرۆر و تیرۆریزمن؛ دیاره‌ ده‌وڵه‌تێك به‌ هه‌موو ده‌زگاكانیه‌وه‌، كه‌ مافی خه‌ڵكانی دیكه پیشێل بكا و‌ نه‌سه‌لمێنێ، ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌تێكی ڕه‌گه‌زپه‌رست و سته‌مكاره‌ و له‌ ئه‌نجامیشدا ده‌وڵه‌تێكی تیرۆریسته‌؛ ئایا ده‌وڵه‌تی تورك وه‌كو ده‌وڵه‌تێكی داگیركه‌ر، هه‌موو ئه‌م سیفه‌تانه‌ی تێدا نییه‌؟
هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ی له‌ پشت ئه‌م تیرۆره‌ شێتگیره‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ئه‌ردۆگانه‌وه‌یه‌‌، ڕای گشتی (فریوخواردووی؟) زۆرینه‌ی توركه‌؛ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و كوردانه‌ی، كه‌ خۆیان به‌ ئاكپارتی و فاشیه‌تی تورك فرۆشتووه‌.
ئێستا ئه‌ردۆگان ئیلهام له‌ باخچه‌لی (پێده‌چێ ئه‌و ئێستا وه‌ك ڕاوێژكاری بێ) وه‌رده‌گرێ: ئه‌وی كردۆته‌ نزیكترین هاوپه‌یمانی ناوه‌كی خۆی. هه‌ر بۆیه‌شه‌‌ ماوه‌یه‌كه‌ هه‌ستی توركپه‌رستیی وه‌ها به‌ جۆش و خرۆش بووه‌. ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌و وه‌ك باخچه‌لی توركێكی ره‌گه‌زپه‌رستی ڕه‌سه‌نه‌: له‌م دواییه‌ش‌ ده‌مامكه‌كه‌ی خۆی به‌ ته‌واوی فڕێ دا و ڕووی ڕه‌شی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی به‌ هه‌موومان نیشان دا؛ به‌ تایبه‌تی ئه‌و كاته‌ی، كه‌ له‌ دژی كورد یارمه‌تی داعشی دا: ئایا ئه‌مه‌ لووتكه‌ی فاشیزم و ڕق ئه‌ستووری سه‌ركرده‌یه‌ك نییه‌ له‌ به‌رانبه‌ر مافی سروشتی بوونی نه‌ته‌وه‌یێكی دیكه‌، كه‌ ده‌یه‌وێ وه‌كو هه‌موو نه‌ته‌وه‌ و گه‌لانی دیكه‌ بۆ خۆی له‌سه‌ر خاك و ئاو و وڵاتی خۆی به‌ ئازادی و سه‌ربه‌ستی و دڵنیایی بژی؟…‌

×××

سه‌رئه‌نجام: له‌ لای سه‌رمایه‌داریی، خه‌بات (خه‌باتی چینایه‌تی) بۆ یه‌كسانی و دادپه‌روه‌ری، تاوانه‌. له‌ لای داگیركه‌ریش، خه‌بات (خه‌باتی گه‌لان) بۆ ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی، تاوانه‌؛ كه‌واته‌ سه‌رمایه‌داریی (ئیمپریالیزم) و داگیركه‌ر (كۆلۆنیالیزم) هاوپه‌یمانن و سیستمێكی سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی سته‌مكار له‌ جیهاندا پێك ده‌هێنن.




كوا كار و ئه‌رك لای ئێمه‌؟ … به‌ختیار محه‌مه‌د

پتر له‌ 2000 ساڵ به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ، له‌ ئیمپڕاتۆڕیه‌تی ڕۆمانیدا، یاسایه‌ك به‌ ناوی (كۆرنێلیا) له‌ بواری پزیشكیدا هه‌بووه‌، سزای توندی ئه‌و پزیشكانه‌ی داوه‌، كه‌ له‌ چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشدا له‌ ئاكامی نه‌زانیی یان كه‌مته‌رخه‌میدا هه‌ڵه‌یان كردووه‌ و بوونه‌ته‌ هۆی مردنی نه‌خۆش؛ ده‌وڵه‌ت خۆی له‌ ڕێگه‌ی یاسایه‌كه‌وه‌ به‌ ناوی (ئه‌كویلیا) سه‌رپه‌رشتی ئه‌م كاره‌ی كردووه‌. (ول ديورانت, قصة الحضارة, ت: محمد بدران, المجلد الخامس 9/ 10, ص 195).

له‌ دوای پتر له‌ 2000 ساڵ به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ، كایه‌ی پزیشكیی و سیستمی ته‌ندروستی، وه‌ك هه‌موو كه‌رته‌كانی دیكه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه، له‌به‌رچاوی یاسا و به‌ پاڵپشتی یاسا (ده‌سه‌ڵات)، تاوانی گه‌وره‌ی له‌ حه‌ق نه‌خۆشدا تێدا ئه‌نجام ده‌درێ، كه‌چی نه‌ك هه‌ر كه‌س سزا نادرێ و هه‌رگیز كه‌س سزا نه‌دراوه‌، به‌ڵكو ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ كه‌موكوڕیی و تاوانه‌كان پتر ده‌بن.

كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر كاتێك ده‌ستڕۆیشتووانی ناو ده‌زگای ته‌ندروستی هه‌ڵه‌یێك (تاوانێك) بكه‌ن، هیچ یاسا و ده‌سه‌ڵاتێك نییه‌ چاودێر بووبێ و لێیان بپێچێته‌وه‌ و لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا بكا؛ له‌مه‌شه‌وه‌ نه‌خۆش بێ پشت و په‌ناترین ڕه‌گه‌زی پاسیڤی (بێ ویستی) ناو ده‌زگای ته‌ندروستییه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا. دواجار كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌موو كاربه‌ده‌ستانی ناو ئه‌م ده‌زگایه‌ و ده‌زگاكانی دیكه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی (حكوومه‌تی) ئێمه‌ كه‌سانی سه‌ربه‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدارن و ڕاسته‌وخۆ حزب دایانده‌مه‌زرێنێ و پله‌ و پایه‌یان پێده‌به‌خشێ؛ له‌مه‌وه‌ هیچ هێزێك و هیچ یاسایه‌ك نییه‌، كه‌ بتوانێ كاربه‌ده‌ستی به‌رپرس و هه‌ڵه‌كار سزا بدا و لێ پێچینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا بكا. له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌ هه‌موو ئاستێكدا دووچاری داته‌پینی ئه‌خلاقیی بووه‌: هه‌ست به‌ به‌رپرسیارییكردن گه‌یشتۆته‌ ئاستێكی یه‌كجار خراپ و نزم.

له‌ ئاكامی ئه‌وه‌ش، كه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ڕووی پێدانی مافه‌وه‌ جوداوازی له‌ نێوان تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌كا (به‌ پێی ئینتیمای حزبایه‌تی و پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و چینایه‌تی…)، ئه‌مه‌ وا ده‌كا كه‌ كه‌سی حزبیی پتر به‌رانبه‌ر به‌ حزبه‌كه‌ی خۆی هه‌ست به‌ به‌رپرسیاریه‌تی و ئه‌رك بكا؛ كه‌سی بێلایه‌ن و ناحزبییش، یان ئه‌ندامی حزبی دیكه‌ی ناده‌سه‌ڵاتدار، له‌ ئه‌نجامی كه‌م مافیدا خۆی له‌ ئه‌رك و به‌رپرسیاریه‌تی دوور بخاته‌وه‌ (ده‌بێ بزانین زۆربه‌ی جار كه‌سه‌ بێلایه‌نه‌كان باشتر ئه‌ركی خۆیان جێ به‌ جێ ده‌كه‌ن و پتر هه‌ست به‌به‌رپرسیاریه‌تی ده‌كه‌ن له‌به‌رانبه‌ر كاره‌ مرۆیی و پیشه‌ییه‌كه‌ی خۆیاندا). ئه‌م دیارده‌یه‌ (به‌ درێژایی نزیكه‌ی 25 ساڵه‌) له‌ داموده‌زگاكانی حكوومه‌تی هه‌رێمدا به‌ زه‌قی و به‌ تۆخی به‌دی ده‌كرێ و هه‌ستی پێده‌كرێ؛ له‌مه‌وه‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدار ده‌زگاكان بۆ خزمه‌تی خۆی به‌كار ده‌هێنێ، ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر حیسابی كاری خزمه‌تگوزاریی ئه‌م ده‌زگایانه‌یه‌ له‌ به‌رانبه‌ر هاووڵاتییاندا.

سه‌یره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدار (پارتی و یه‌كیه‌تی) به‌ درێژایی 25 ساڵه‌ی حوكمڕانییان ناهێڵن هیچ پۆستێكی بچووك یان گه‌وره‌ له‌ ده‌زگا خزمه‌تگوزارییه‌ مه‌ده‌نیه‌كانیشدا (نه‌خۆشخانه‌، قو‌تابخانه‌، زانكۆ، مزگه‌وت…) بۆ هیچ كه‌سێكی دیكه‌ بێ جگه‌ له‌ لایه‌نگران و ئه‌ندامانی حزبه‌كه‌ی خۆیان نه‌بێ (ئه‌وه‌ی لێ بچێته‌ ده‌رێ، كه‌ به‌م دواییه‌ له‌ زۆنی سه‌وزدا هه‌ندێك له‌ پۆسته‌كان وه‌ك ئاكامی مافی هه‌ڵبژاردن له‌ نێوان گۆڕان و یه‌كیه‌تیدا به‌ش كراوه‌). ئایا ده‌كرێ حزبێك چه‌ند كورسیه‌ك له‌ په‌رله‌مان بهێنێ (با براوه‌ی یه‌كه‌م و دووه‌میش بێ)، به‌ڵام چی پۆستی به‌رپرسیاریه‌تی گه‌وره‌ و بچووك هه‌یه‌ له‌ تێكڕای دام و ده‌زگاكانی حكوومه‌تدا بۆ خۆی قۆرخی بكا؟ به‌ڵێ، ئه‌وه‌ (25) ساڵه‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدار له‌ كوردستاندا به‌م عه‌قڵیه‌ته‌ خۆپه‌رسته‌ خێڵه‌كییه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ داموده‌زگاكانی حكوومه‌تدا ده‌كا؛ ئه‌مه‌ش كاریگه‌ریی نه‌رێنی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر ئه‌دای كار و ئاستی خزمه‌تگوزاریی ئه‌م ده‌زگایانه‌ هه‌بووه‌ و هه‌یه‌… كێ هه‌یه‌ ئه‌مڕۆ ئاكامه‌ خراپه‌كانی ئه‌م عه‌قڵیه‌ته‌ له‌سه‌ر دام و ده‌زگاكانی حكوومه‌ت و تێكڕای كۆمه‌ڵگه‌ش نه‌بینێ؟ مه‌گه‌ر ته‌نها كه‌سێك گێل بێ، یان خۆی گێل بكا له‌ ئاست ڕاستییه‌كاندا…




گه‌نده‌ڵی و سته‌م … به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌موو گه‌نده‌ڵكارێك سته‌مكاره‌ و هه‌موو سته‌مكارێكیش گه‌نده‌ڵكاره‌؛ ئه‌گه‌ر گه‌نده‌ڵی نه‌بێ، ئه‌وه‌ دۆخی سته‌م و سته‌مكارییش دروست نابێ (گه‌نده‌ڵی و سته‌م و سته‌مكاریی ته‌واوكه‌ری یه‌كترن).
هه‌موو دیموكراسیه‌تێكیش له‌ سایه‌ی گه‌نده‌ڵیدا، درۆیه‌كی یه‌كجار ((سه‌خیف)) و گه‌وره‌یه‌؛ وه‌ك ئه‌و دیموكراسیه‌ته‌ی، كه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا هه‌یه‌: ناوه‌ڕۆكی دیموكراسیه‌تی هه‌رێمی كوردستان (كه‌ ده‌سه‌ڵات شانازی پێوه‌ ده‌كا) بریتییه‌ له‌ نادادپه‌روه‌ری و گه‌نده‌ڵی و سته‌م… ئه‌مه‌ دیموكراسیه‌تی ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانه‌ (ده‌وڵه‌مه‌نده‌ چه‌ته‌ و مشه‌خۆره‌كان، ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌زگای حزبی ده‌سه‌ڵاتداردا به‌رهه‌م هاتوون)، نه‌ك دیموكراسیه‌تی زۆربه‌ی خه‌ڵكی سته‌مدیده‌ و هه‌ژار.

ئه‌گه‌ر دیموكراسیه‌تێك دادپه‌روه‌ری فه‌راهه‌م نه‌كرد و گه‌نده‌ڵی له‌ناو نه‌برد، ئه‌وه‌ دیموكراسیه‌تێكی ساخته‌ و ڕووكه‌شانه‌یه‌.
بۆ كورد دیموكراسیه‌ت ئه‌ركێكی دیكه‌شی هه‌یه‌: خه‌باتی سه‌ربه‌خۆیی و ئینتیمای نیشتیمانی له‌ لای تاكی كورد به‌هێز بكا، كه‌ ئه‌مه‌ش – به‌ داخه‌وه‌ – له‌ گوتاری سیاسی (حزبیانه‌ی) ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئێمه‌دا هه‌رگیز بوونی نه‌بووه‌؛ به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه،‌ ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ كوشتنی ئه‌م ئینتیمایه‌ بووه‌ (كوشتنی ئینتیمایه‌ك له‌ پێناو هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاتی حزبدا): ئێمه‌ هه‌موومان به‌ نیشتیمانه‌وه‌ – چاره‌گه‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ – بووینه‌ته‌‌ قوربانی ئه‌م هه‌ژموونه‌ چه‌په‌ڵه‌ و ناشزانین له‌ ئاینده‌دا به‌ره‌ و كوێمان ده‌با؟!
ئایا ئه‌مه‌ تراژیدیای ژیانی سیاسی نه‌ته‌وه‌یه‌ك نییه‌، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی حزب – بێ باكانه‌ – شه‌ق له‌ نیشتیمان و گه‌له‌كه‌ی هه‌ڵده‌دا و له‌ ئاكامیشدا – وه‌ك بینیمان – كاربه‌ده‌ستانمان هێنده‌ی ده‌بنه‌ دۆستی داگیركه‌رانی كورد (داگیركه‌رانی خه‌ڵكی كوردستان)، هێنده‌ نابنه‌ دۆستی گه‌له‌كه‌یان (دۆستی خه‌ڵكی كوردستان)؟

***

له‌ دوای 25 ساڵ، هه‌موو ده‌سته‌كه‌وتی حكوومه‌تی هه‌رێم (ده‌سه‌ڵاتی پارتی و یه‌كیه‌تی) بۆ خه‌ڵكی كوردستان، قه‌یرانی دارایی و بێ مووچه‌یی و زۆربوونی خۆكوشتنی هاووڵاتییه‌كانیه‌تی.

ئه‌وه‌ی ده‌ڵێ ئه‌مه‌ و ئه‌وه‌ ده‌ستكه‌وته‌ باشه‌كانی حكوومه‌تی هه‌رێمه‌، تكایه‌ با پێمانی بڵێ و بۆمانی بژمێرێ! به‌ڵێ ئه‌وه‌ ڕاسته‌، هه‌موو ده‌ستكه‌وته‌ باشه‌كان ته‌نها بۆ خه‌ڵكێكی (چین و توێژێكی) دیاریكراو بووه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵك، نه‌ك هه‌ر هیچ ده‌ستكه‌وتێكی ئه‌وتۆیان نه‌بووه‌، به‌ڵكو زه‌ره‌ر و زیانی ماددی و مه‌عنه‌وی زۆریشیان كردووه‌.

ڕاستییه‌كه‌ی هیچ ده‌ستكه‌وتێك به‌ شه‌رعی و بۆ خه‌ڵكی شایسته‌ له‌ سایه‌ی گه‌نده‌ڵی و نادادپه‌روه‌ریدا نایێته‌ دی؛ به‌ڵكو ئه‌وه‌ی دیتمان ته‌نها زۆربوونی قه‌یرانه‌كان و نائومێدی خه‌ڵك بوو؛ هه‌ژاركردن و برسی كردنی خه‌ڵك بوو… ئێمه‌ ئێستا نازانین شانازی به‌ چ شتێكی حكوومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌ (ده‌سه‌ڵاتی سیاسی كوردییه‌وه‌) بكه‌ین؟ به‌ گه‌نده‌ڵییه‌كه‌ی؟ یان به‌ حزب حزبایه‌تییه‌كه‌ی؟ به‌ دزیه‌كه‌ی؟ یان به‌ ململانێ و شه‌ڕه‌ ناوخۆییه‌كه‌ی؟ به‌ سته‌مه‌كه‌ی؟ یان به‌ دادپه‌روه‌رییه‌كه‌ی؟ به‌ سیفه‌ته‌ بنه‌ماڵه‌ییه‌كه‌ی؟ یان به‌ سیفه‌ته‌ نیشتیمانییه‌كه‌ی؟ به‌ ڕۆحه‌ خێڵه‌كییه‌كه‌ی؟ یان به‌ ڕۆحه‌ پێشكه‌وتووه‌كه‌ی؟ به‌ ڕۆحه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ی؟ یان به‌ ڕۆحه‌ ناوچه‌گه‌رییه‌كه‌ی؟ به‌ زمانه‌ كوردییه‌ پێشكه‌وتووه‌كه‌ی؟ یان به‌ زمانه‌ كوردییه‌ (ناكوردییه‌) تێكشكاوه‌كه‌ی؟ به حكوومه‌ته‌‌ دوو ئیداره‌ییه‌كه‌ی؟ یان به‌ حكوومه‌ته یه‌كگرتووه‌‌ په‌رله‌مانییه هه‌ڵبژێردراوه‌كه‌ی‌؟…

ڕاستییه‌كه‌ی هه‌رچه‌نده‌ی سه‌ر دێنم و ده‌به‌م، حكوومه‌تی هه‌رێم (ده‌سه‌ڵاتی كوردی) هیچ شتێكی (ده‌ستكه‌وتێكی) ئه‌وتۆی نییه‌، تا وه‌ك هاووڵاتییه‌كی كورد و كوردستانی شانازی پێوه‌ بكه‌م؛ زۆر به‌ داخه‌وه‌ ئه‌مه‌ ده‌ڵێم، پێم ناخۆشه‌، به‌ڵام چی بكه‌م؟ شته‌ ڕاسته‌كه‌ به‌ لای منه‌وه‌ ئه‌وه‌یه، كه‌ له‌م نووسینه‌ كورته‌دا‌ باسم كرد.‌.. تۆ بڵێی به‌ هه‌ڵه‌دا چووبم؟




زۆربڵێیه‌كان … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌مڕۆ له‌ وڵاتی ئێمه‌دا خه‌ڵك هه‌موو هه‌ر قسه‌ ده‌كا، كردار كه‌مه‌. تۆ ته‌ماشای زۆربه‌ی كه‌ناڵه‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌كانمان بكه‌، ڕۆژانه‌ چ زۆربڵێیی و زۆڕه‌وییه‌ك به‌رپا ده‌كه‌ن! قسه‌كردنی زۆر بۆته‌ به‌دیلی كرده‌وه‌ و كردار (ته‌نانه‌ت كرده‌وه‌ و كرداری كه‌میش).
هه‌مووان بوونه‌ته‌ گوتاربێژ و وه‌عزده‌ر و ئامۆژگاریكه‌ر؛ كه‌واته‌ نازانین خراپه‌كان كێن، ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌بێ ڕه‌خنه‌یان لێ بگیرێ و كه‌م و كوڕییه‌ ڕاسته‌قینه‌كانیان به‌ده‌ر بخرێن؟ ئه‌دی باشه‌ ئه‌وان له‌ كوێ خۆیان شاردۆته‌وه‌؟ ناودژه‌ (موفاره‌قه‌) سه‌یره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌، كه‌ زۆربه‌ی خراپ و گه‌نده‌ڵكار و درۆزنه‌كان بوونه‌ته‌ وه‌عزده‌ر و ئامۆژگاركه‌ری هه‌موو میلله‌ت و خۆیان به‌ بێ تاوان و گوناه نیشان ده‌ده‌ن: ئه‌وانه‌ی خۆیان به‌شێكن له‌ گه‌نده‌ڵی ده‌سه‌ڵات، به‌ڵام دێن له‌ پشت په‌رده‌ی وه‌عز و درۆ خۆیان ده‌شارنه‌وه‌ و ئامۆژگاری خه‌ڵك ده‌كه‌ن و له‌سه‌ر شاشه‌كان به‌ شیكپۆشیه‌وه‌ خۆیان ڕاده‌نوێنن و خۆیان نماییش ده‌كه‌ن (ئه‌مانه‌ ده‌ججاله‌ زۆربڵێیه‌كانن، كه‌ ده‌نگیان له‌ تێریه‌وه‌ دێ و هه‌رگیز هه‌ست به‌ ئازاری ڕاسته‌قینه‌ی خه‌ڵك ناكه‌ن)؛ ئه‌مانه‌ زۆربه‌یان پیاوی زه‌لیلی ده‌سه‌ڵاتن و له‌ناو به‌رگی دووڕووییدا خۆیان شاردۆته‌وه‌ و ده‌شیانه‌وێ به‌ ئێمه‌ بڵێن: ئێمه‌ خه‌مخۆری ئێوه‌ین.

ئه‌مانه‌ ئه‌و هه‌لپه‌رسته‌ هیچ و پووچانه‌ن، كه‌ موزایه‌ده‌ به‌ هه‌موو شتێكه‌وه‌ ده‌كه‌ن. ئه‌مانه‌ كوڕی شه‌رعی ده‌سه‌ڵاتێكی گه‌نده‌ڵن و ده‌سه‌ڵاتیش باوكێكی شه‌رعی دڵسۆزی ئه‌وانه‌. ئه‌مانه‌ ڕۆژانه‌ ژه‌هری درۆ ده‌ڕێژن، ده‌یانه‌وێ ئێمه‌ش باوه‌ڕیان پێ بكه‌ین. ئه‌وان ده‌یانه‌وێ ئێمه‌ به‌ هه‌موو سته‌مێكی ده‌سه‌ڵات ڕازی بین، تا ته‌نها خۆیان له‌م نێوه‌دا سوودمه‌ند بن (چونكه‌ ئه‌وان هه‌میشه‌ به‌رگریی له‌ سته‌می ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن)؛ هه‌ر بۆیه‌ش له‌ هه‌موو شوێنێكی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا ژه‌هری درۆ ده‌ڕێژن.

ناوه‌ ناوه‌ش ده‌بینین هه‌ندێك له‌و زۆربڵێ و زۆڕه‌وانه‌ سه‌نگه‌ری خۆیان – بۆ ده‌ستكه‌وتی ماددی ناشه‌رعی زیاتر – له‌م لایه‌ن بۆ ئه‌و لایه‌نی ده‌سه‌ڵات ده‌گوازنه‌وه‌. هه‌ندێك له‌مانه‌ به‌ناو ڕۆشنبیری (ڕۆژنامه‌ڤان و میدیاكاری) كوشنده‌ن: تاكه‌ وه‌زیفه‌یه‌كیان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌بێ، به‌رگریی له‌ تاوانه‌كانی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن. وه‌ك تووتی ڕۆژ تا ئێواره‌ چه‌ند درۆیه‌ك ده‌جوون و ده‌ڵێنه‌وه‌ و دڵی به‌رپرسانی خۆیانیانی پێ خۆش ده‌كه‌ن و هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ هه‌موو شتێكدا ڕای گشتی فریو بده‌ن…

ئه‌مانه‌ بڕیاریان داوه‌ ته‌نها له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیاندا، ته‌نها درۆ و ده‌ڵه‌سه‌ و قسه‌ی باق و بریق بكه‌ن و خۆیان بكه‌نه‌ كۆیله‌ی ده‌سه‌ڵات و زه‌لیلی حزب و ده‌ستی به‌رپرسانیان: ده‌سه‌ڵاتی ئێمه‌ش مرۆڤی زه‌لیلی وای ده‌وێ، هه‌ر بۆیه‌ش ژماره‌ی ئه‌م زه‌لیلانه ئه‌مڕۆ‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا زۆر بووینه‌.




كوا لۆژیك؟ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌وانه‌ی ڕه‌خنه‌ قبووڵ ناكه‌ن دیكتاتۆرن. دیكتاتۆرییه‌ت هیچ نییه‌، ته‌نها قبووڵ نه‌كردنی ڕه‌خنه‌یه‌؛ له‌مه‌وه ڕه‌خنه‌‌ قبووڵكردن جه‌وهه‌ری دیموكراسییه‌ته‌.

كه‌واته‌ له‌ ڕووی لۆژیكه‌وه‌ هاوكێشه‌كه‌ زۆر ئاسانه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئاڵۆز و قورسه‌ سروشتی مرۆڤه‌: ئه‌و سروشته‌ی زۆربه‌ی جار شه‌ق له‌ لۆژیك هه‌ڵده‌دا و به‌ دوای خورافه‌ و ئه‌فسانه‌ و شه‌ڕانگێزیی ده‌كه‌وێ و ده‌یانكاته‌ ڕاستییه‌كانی ژیانی خۆی و له‌ پێناویاندا ده‌جه‌نگێ و كوشتارگه‌ ده‌خوڵقێنێ و جیهان وێران ده‌كا.

مرۆڤ ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی كۆیله‌یی خۆی بۆ خوا یان سه‌ركرده‌یه‌ك بسه‌لمێنێ، ئه‌وی دیكه‌ ده‌كوژێ و تاوانی گه‌وره‌ گه‌وره‌ ئه‌نجام ده‌دا. گرفته‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ له‌ ژیانی مرۆڤدا، كه‌ بیركردنه‌وه‌ و كاری لۆژیكانه‌ شتی یه‌كجار قورسن، به‌ڵام بیركردنه‌وه‌ و كاری ناعه‌قڵانی شتی یه‌كجار ئاسانن. به‌ نموونه‌ زۆربه‌مان زۆرخۆری ده‌خه‌ینه‌ پێش ته‌ندروستیمانه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ كه‌ ده‌شزانین زۆرخۆری خراپه‌، به‌ڵام قه‌ت گوێ به‌ لۆژیكی عه‌قڵانیی ته‌ندروستی خۆمان ناده‌ین. له‌ مه‌سه‌له‌ی بیر و باوه‌ڕیش هه‌ر هه‌مان شته‌: ئێمه‌ ده‌مارگیریی نه‌ته‌وه‌یی و ئایینیی و تایفیی و ناوچه‌گه‌رییمان هه‌یه‌ له‌سه‌ر حیسابی دیموكراسییه‌ت و پێكه‌وه‌ ژیان و لێبوورده‌یی؛ ئێمه‌ له‌ پێناو ئه‌م ده‌مارگیریانه‌دا ئه‌وی دیكه‌ ده‌كوژین و تاوانی مرۆڤایه‌تی ئه‌نجام ده‌ده‌ین؛ هه‌میشه‌ش (به‌ بڕیاری ناعه‌قڵانیی ) پاساو بۆ تاوانه‌كانمان ده‌هێنینه‌وه‌.

به‌م شێوه‌یه‌ مرۆڤ به‌رله‌وه‌ی به‌ گوێی عه‌قڵ (لۆژیك) بكا، به‌ گوێی غه‌ریزه‌ شه‌ڕانگێزه‌كانی ده‌كا. هیتله‌ر، كه‌ بانگه‌شه‌ی بۆ له‌ناو بردنی جووله‌كه‌ كرد و ئه‌مه‌ی كرده‌ به‌شێك له‌ په‌یامی ئایدیۆلۆژیای نازیزم، زۆربه‌ی گه‌لی ئه‌ڵمانیا پاڵپشتیان كرد. پاشان بینیمان ئه‌م وه‌همه‌ گه‌وره‌یه‌ی نازیزم چی به‌سه‌ر جیهان و مرۆڤایه‌تیدا هێنا. ئه‌مڕۆش هه‌مان سیناریۆی تاوان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤیندا به‌دی ده‌كه‌ین: هه‌موو فاشیست و ڕه‌گه‌زپه‌رسته‌كان به‌ ناوی ((ئه‌منی قه‌ومی)) و خوا و ئایین و مه‌زهه‌به‌وه‌ سته‌م له‌وانی دیكه‌ (خاوه‌ن حه‌ق) ده‌كه‌ن و تاوانی گه‌وره‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن. ئایا خورافه‌ی (وه‌همی) ڕاسیزم هه‌مان خورافه‌ی (وه‌همی) ئه‌و ئیمانه‌ ئایینییه‌ نییه‌، كه‌ پێی وایه‌ ئیمانه‌كه‌ و ئایینه‌كه‌ی ئه‌و به‌ ڕه‌هایی له‌ هه‌موو ئیمان و ئایینێكی دیكه‌ ڕاستتره‌؟ ئا له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ (بنه‌مای وه‌همی ڕاسیزم) داگیركه‌رانی كوردیش شه‌ڕی كورد ده‌كه‌ن و ده‌یانه‌وێ ئه‌م گه‌له‌ و گه‌لانی دیكه‌ی ناوچه‌كه‌ (توركمان، ئاشوور، كلدان…) هه‌ر له‌ بن ده‌ستیدا بمێننه‌وه‌؛ داعشیش هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه‌دا (چوارچێوه‌ی ڕاسیزمی مه‌زهه‌بیی و ئایینییدا)، شه‌ڕی دڕندانه‌ی هه‌ر هه‌موو جیهان ده‌كا.




ئامانجی ڕه‌خنه‌ … به‌ختیار محه‌مه‌د

ئه‌گه‌ر ئامانجی ڕه‌خنه‌ (له‌هه‌ر كایه‌ و بوارێكدا بێ) دۆزینه‌وه‌ی ڕاستییه‌كان نه‌بوو، نابێته‌ ڕه‌خنه‌ی ڕاسته‌قینه‌. ئامانجی ڕه‌خنه‌ دۆزینه‌وه‌ی حه‌قیقه‌تی هه‌ڵه‌كانه (كه‌موكوڕییه‌كانه‌)‌؛ ئه‌و هه‌ڵه‌ وكه‌موكوڕییانه‌ی، كه‌ به‌ ده‌ستنیشانكردن و دۆزینه‌وه‌یان ده‌بنه‌ داینه‌مۆی گۆڕانكاریی و پێشكه‌وتنه‌كان.

ئامانج له‌ كاری ڕه‌خنه‌دا ده‌رخستنی ڕاستی و حاڵه‌تی ڕاستكردنه‌وه‌یه‌ (یان با بڵێین گریمانه‌ی ده‌رخستنی ڕاستی و حاڵه‌تی ڕاستكردنه‌وه‌یه‌). ڕه‌خنه‌ پرۆسه‌یه‌كه‌ ئه‌وی دیكه‌ (ده‌ق، ده‌زگا، سیستم، كه‌سایه‌تی و كه‌سه‌كان…) شی ده‌كاته‌وه‌ و ڕوونكردنه‌وه‌ و تێبینییان له‌سه‌ر ده‌دا. به‌ كورتییه‌كه‌ی له‌ ڕه‌خنه‌دا پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندن هه‌ن. ڕه‌خنه‌ شته‌كان (دیارده‌كان) به‌ واقیعی بزاڤ (بزاڤی سیاسی و ڕۆشنبیریی و فیكری و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و تاد…) موتوربه‌ ده‌كا. واته‌ ڕه‌خنه‌ ویستی جووڵه‌یه (جووڵه‌یه‌كی نوێ و جیاواز)‌. هه‌موو ڕه‌خنه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ له‌ نوێكردنه‌وه‌ و گۆڕانكاریی ده‌گه‌ڕێ. ڕاستییه‌كه‌ی ڕه‌خنه‌ هه‌موو شتێكی چه‌قبه‌ستوو ده‌جووڵێنێ؛ ڕه‌خنه‌ دژی دۆگمایه‌ (به‌ڵام له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكیشدا ڕه‌خنه‌ پێویستی به‌ كرداریشه‌؛ واته‌ له‌ تیۆره‌وه‌ ببێته‌ پراكتیك).

دیاره‌ ڕه‌خنه‌ گومان ده‌خاته‌ سه‌ر حه‌قیقه‌تی ڕه‌های شته‌كان؛ له‌مه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ جه‌وهه‌ری پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگه‌كانیشه‌ (نابێ له‌بیر بكه‌ین ڕه‌خنه‌ جه‌وهه‌ری داهێنانیشه‌). ڕاستییه‌كه‌ی هیچ بوارێكی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ی هاوچه‌رخ به‌ بێ ڕه‌خنه‌ گه‌شه‌ ناكا و پێش ناكه‌وێ. ئینجا هیچ گومانیش له‌وه‌دا نییه، كه‌‌ له‌ هه‌ر كوێیه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی زیندوو هه‌بوو، ئا له‌وێشدا ده‌سه‌ڵاتی به‌هێزی ڕه‌خنه‌ هه‌یه‌؛ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی، كه‌ هه‌میشه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ كه‌م و كوڕییه‌كان ده‌گرێ؛ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی خه‌می هه‌ره‌ گه‌وره‌ی باشتركردنی ژیانی مرۆڤه‌. نابێ ئه‌وه‌ش له‌بیر بكه‌ین، كه‌ ڕه‌خنه‌ خۆشی لكێكی مه‌عریفه‌یه‌ (مه‌عریفه‌ی زانستی و ئه‌ده‌بی و سیاسی و … تاد.)؛ به‌ڵكو ئه‌و هه‌ر خۆشی ڕۆحی سه‌رهه‌ڵدانی هه‌موو ئه‌م مه‌عریفانه‌ش پێكده‌هێنێ؛ كه‌واته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بوونی پرۆسه‌ی ڕه‌خنه‌دا، ئێمه‌ نابێ باس له‌ بوونی پرۆسه‌ی گه‌شه‌كردن و په‌ره‌ستاندنی مه‌عریفه‌كانیش بكه‌ین.

دواجار و له‌ ئاكامدا ئێمه‌ هه‌رچه‌نده‌ ڕه‌خنه‌ بگرین، هێنده‌ش ده‌مانه‌وێ له‌وی دیكه‌ (ده‌سه‌ڵات، ده‌ق، ئایین، تاك، كۆمه‌ڵگه‌…) نزیك ببینه‌وه‌ و لێی تێبگه‌ین. ئه‌وه‌ی گفتوگۆش دروست ده‌كا، ته‌نها ڕه‌خنه‌یه‌ هیچی دیكه‌ نییه‌: ئه‌و ڕه‌خنه‌یه‌ی ئامانجی دروستكردنی پردی گفتوگۆی دیموكراسییه‌ له‌ نێوان هه‌موو لایه‌كدا. به‌م شێوه‌یه‌ش ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ (ڕه‌خنه‌ی سیاسی و فه‌لسه‌فی و ئه‌ده‌بی… تاد.)، كه‌ بنه‌مای سیستمێكی سیاسی دیموكراسی و سیستمێكی مه‌عریفی پێشكه‌وتوو له‌هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا دروست ده‌كا و به‌رهه‌م ده‌هێنێ.

به‌ختیار محه‌مه‌د