كاتی خۆی سۆلانە سیڤا – ی رۆژنامە نووس لە گۆڤارێكی (ئەدەبی رووسی) دا، دیمانەیەكی تایبەتی لەگەڵ شاعیری گەورەی داغستان (رەسول حەمزاتۆف) ساز كردبوو، دیمانەكە بەچەندین زمان وەرگێڕدرا، من ئێستاكە هەمان ئەو دیمانەیەم ئامادە كردووە بۆ ئەوەی زیاتر ئاشنا بەدنیای ئەدەبی حەمزاتۆف بین.
سۆلانە دەنووسێت :
كاتێ‌ سەر بەماڵی ( رەسول حەمزاتۆف) ی شاعیری گەورەی قەوقاز لە(ماخا جكالا) دادەگری، دووچاری جۆرێك لەسەر سوڕمان دەبیت، لەبینینی تابلۆی نایاب و بەدەگمەن و قاپ و قاچاغی كۆن و چەند پەیكەرێكی جوان لەو پەیكەرانەی حەمزاتۆف لەكاتی سەردانیدا بۆ زۆر لەوڵاتانی جیهان لەگەڵ خۆیدا هێناویەتیەوەو ماڵەكەی پێ‌ رازاندۆتەوە .
بەڵام وەك حەمزاتۆف گوتی: جوانیی و رێكوپێكی ماڵەكەم دەگەڕێتەوە بۆ (باتیمان) ــ ی ژنم، كەزەوقێكی ئێجگار جوانی هەیە لەگەڵ ماڵدا.
كاتێكیش من و حەمزاتۆف بەیەكەوە گەشتیكی بچووكی ماڵەكەیمان دەكرد گوتی:
ئا لێرەدا كۆمەڵێ‌ ڕمم هەڵواسیبوو، زۆر سادەو ساكار بوون، كاتی خۆی ئەو ڕمانە بەدەستی (ئیمام شامل حاجی مراد)ی باپیرە گەورەمانەوە بووە، بەڵام لە هەشتاكاندا ئەو رمانەیان لێ‌ دزیم.
لەبەراییدا زۆر خەمم بۆیان خوارد، بەڵام دواتر بۆم دەركەوت كە خەم خواردن بێ‌ هودەیە، چۆن ئەمڕۆ پێویستییەكی ئەوتۆم پێیان نەماوە، ئەمڕۆ لەق لەقە سپیەكان زێتر لەوانە لەرۆحم نزیكن.
بێجگە لەوەش، خۆ ئێمە مانان ئەمڕۆكە لەزەمەنێكی دیكەدا دەژین، كە ڕم تێیدا دەسەڵاتدارە نەك ئافرەت ونیشتمان، كە ئێمە مانان جاران بەلامانەوە هەموو شتێ‌ بوو، ئیدی ئەوە زەمەنەو دەگۆڕێ‌ ..
یەكەم پرسیار كە لێم پرسی گوتم : قۆناغەكانی شیعر لای تۆ چۆن هەڵدەكەونەوە ؟
گوتی: من قۆناغەكانی شیعر لای خۆم بەسێ‌ جۆرە ژن دەشوبهێنم.
یەكەمیان: ژنێكی دڵ رەق و سەركێش كە لەزەمەنی ستالین بچێ‌ و لەبەزەیی پێدا هاتنەوە بەدەر بێت، بەڵام وێڕای ئەو دڵ رەقییەش هیشتا ژیان لەئامیزی دا ژیانێكی پڕ لەئارامی بێت.
دووهەمییان: ژنێكی سەرمەست بە ئازادییەكەی ، بەڵام سۆزانیی، ئەوە لەو قۆناغە دەچێت كە دەیژیینینەوە.
سێەمییان: ئەو ژنەی ئێمە هەر هەموومان بەدوایدا وێڵین، من لەلای خۆمەوە دڵنییام كە دەیدۆزمەوە، ئەمە ئاواتی منە، بۆیە لەقەسیدەی سەندوقی رەشدا ئەو بەدوا دا گەڕانەم بەروونی دەردەكەوێت.
لەو قەسیدەیەدا هەموو ئەو نهێنییانەتان بۆ ئاشكرا دەبێت كە لەژیانی (ڕەسول حەمزاتۆف)دا هەیە، بەڵام لەوە دڵنیا نیم ئایا خوێندەوارە رووسەكان وەك پێویست شیعرەكانی منییان خوێندۆتەوە یان نا، چونكە لەو رۆژانەدا (كازلونسكی و كریستۆف) وەرگێڕی شیعرەكانم، ماڵئاوایی لە دنیادا كردو مردن، ئیدی لەگەڵ مردنی ئەوانیشدا، قوتابخانەی تەرجەمە پەكی كەوت، خۆ ئەگەر ئەو زاتانە نەبونایە، ئەوە كەس نەیدەزانی(موستایا كریماو كایسینا كولیفاو رەسول حەمزاتۆف) كێن. پێم گوت:
وای دەخوێنمەوە كە ئێوە سەردەمی پێشووی خۆتان ئەوەندە بەدڵ نەبێت، ئەگەرچی ئێوە چانستتان هەبووە لای دەسەڵات و پشتگیری كراون. چەندین دیاریتان پێ‌ بەخشراوە، بە ملیۆنەها دانە لەكتێبەكانتان بەدەیان زمان چاپ كراون . گوتی: گێژەلووكەی هەموو دەسەڵاتەكان بەسەر مندا تێپەڕیوون .. لە سەردەمی ستالیندا ویستییان میدالی ستالین بدەنە من و باوكم، كە گەورەترین میدالی سۆڤییەت بوو، پێیان گوتم ستالین ریز لێنانی ئێوەی پێ‌ خۆشە، بەڵام باوكت تەمەنی74ساڵەو تۆش تەمەنت 28 ساڵە، بۆیە ستالین گوتویەتی دەبی خەڵاتەكە بدەینە حەمزاتۆفی باوك.
دوای ستالین من دۆستێكی نزیكی برژنێف بووم، پێش ئەوەی ببێت بە سكرتێری گشتی، لەو دەمەدا هەموو هەوڵێكم بۆ ئەوە بوو داهێنانی من نەوەستێ‌.
دەبێ‌ بۆ راستی ئەوەش بڵێم كە هەرگیز كەس منی ناچار نەكردووە، هەڵویستێ‌ بنوێنم خۆم لێی رازی نەبم، بەڵكو شانازی بەهەر وشەیەك دەكەم كە بەدەست و پەنجەی رەسول حەمزاتۆف نووسرابێت .
گوتم: ئەی ئێستا لەگەڵ دەسەڵات چۆنیت ؟
به زەردەخەنەوە گوتی: دەسەڵات سپێدان دڵخۆشم دەكاو ئێوارانیش دڵتەنگ
پارساڵ قسەم لەگەڵ (فلادمیر بۆتین) كرد و پێم گوت: جەنابی سەرۆك دەسەڵات و كەنیسا لیك مارە كراون، من نازانم ئێمە لەنێوان هەموو ئەوانەدا لەكوێین ؟
لەوەڵامدا گوتی :
ڕەسولی هاورێم نیگەران مەبە، دەسەڵات و كەنیساو وشەكانی شیعری تۆش هەر یەكەو لە بەیاننامە تایبەتیەكانی خۆیانەوە دادەڕێژرێن .
لیم پرسی: ئەگەر حەمزاتۆفی شاعیر ویستی هەر گۆڕانكارییەك بكات لە كوێوە دەست پێ‌ دەكات؟
گوتی: دەمەوێت شتێ‌ زێدە كەم ئەویش ئەوەیە، كە دەبێ‌ بەر لەهەموو شتێ‌ پیاو داناو زانا بێت، هەوڵی ئەوە بدات پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئافرەتدا رێك بخات.
بەڵام بۆ دراوسێیەتی، ئەوە دەبینن چۆن ئەوروپا رۆژ بەرۆژ زیتر لێك نزیك دەبنەوەو یەك دەگرن، بەڵام كێ‌ لەئێمە بە پەرۆشی شتێكی ئاوا لەم چەشنەیە ؟
ئەوەتا ئێمە لە(قەوقاز)دا لەژێر چەترێكی خوێناویدا دەجەنگین، بۆ دەبێ‌ جۆرجیا لەئەرمینیاو شیشان لەئافارستا، لێكتر جیا ببنەوە؟!
جاران هەموو هەفتەیەك دەچوومە جۆرجیا، لەوێشەوە دەچوومە ئەرمینیا، لە هەموو شوینێ‌ دڵنیایی و خۆشی میوان بوو، بەڵام ئەمڕۆكە كۆمەلێ‌ سنوور دروست كراون و خاڵی پشكنین زۆر بووە، كۆتو پێوەند هەیە، ئەمانە وێنەیەكی خوازراو نین.
گوتم: ئایا قەت رۆژێ‌ لەرۆژان لەمۆسكۆ هەستتان بەوە كردووە كە ئێوە كەسێكی نامۆ بن؟
گوتی: جارێكییان پلیتی ترامم بزر كردبوو، كاتێ‌ پشكێنەری ترامەكە سەركەوت و پرسیاری پلیتی لێ‌ كردم، پێم گوت كە من پلیتەكەی خۆمم بزر كردووە، ئافرەتێكی نێو ترامەكە بەدەنگێكی بەرز گوتی: جە نابی پشكێنەر من ئەو پیاوە دەناسم، بڕوام پێ‌ بكەن لەچەتەكانی قەفقاسە، بەچاوی خۆم دیومە كە چۆن خەڵك دەفڕێنێ‌.
ئەوكات هەموو ترسان و بەو بوختانانە دەستگیریان كردم.
كاتێ‌ چوومە پۆلیسخانە هیچ ناسنامەیەكم پێ‌ نەبوو، داوام كرد پەیوەندی بەكونسڵخانەی داغستان بكەن لەمۆسكۆ، ئەوەبوو پەیوەندییان كردو ئازادییان كردم.
ئەوكات هەستم كرد كەمن لەوڵاتی خۆمدا كەسێكی نامۆم.
گوتم : ئێوە بەئافرەت و خۆشەویستی ناسراون، كەچی لەماڵەكەی تۆدا جگە لە ژن و كچ و نەوەكانت نەبێ‌ كەسی تر نابینم ؟
بە زەردەخەنەیەكەوە گوتی:
كتێبێكم بەناوی ( دورگەی ئافرەتان ) هەیە، من هەر لەو دورگەیەدا ژیاوم و نامەوێ‌ ئەو دورگەیە بەجێ‌ بێڵم، بۆیە كاتێ‌ گوێ‌ بیستی ئەوە دەبووم كە شیوعیەكان دەیانگوت ئەی كرێكارانی جیهان یەكگرن ، منیش دروشمی خۆم بەرز دەكردەوەو دەمگوت (ئەی ئاشقانی جیهان یەكگرن)
ئیدی با لەچاوی ئەو جوانانەوە بنۆشین، فەرموون كاسەكانتان پڕ كەن ، كێ‌ دەڵێ‌ ئەمە دوا كاسی من نابێت ..

سەرچاوە : ژمارە 648 ی حوار متمدن _ ندیم راوی

هەركات باسی شانۆی كوردی بكەین، دەبێت بینەر وەك پارچەیەكی هەرە كاریگەرو زیندووی جەستەی شانۆ تەماشا بكەین و پرسیاری ئەوە لەخۆمان بكەین، ئاخۆ لەو هەلو مەرج و ئاستەنگە دژوارانەی شانۆی كوردی پێیدا تێدەپەڕێ‌، بینەر لەكوێ‌ ی هاوكێشە شانۆییەكە دایە؟
ئایا بینەر چ رۆڵێكی هەیە لەچارەسەركردنی ئەو كێشانەو تا ئێستا لەو ئاستە مەعریفی و هوشیارییە دایە كە بتواتێت چارەنووسی شانۆی كوردی لەئەستۆ بگرێ‌ و متمانەی پێ‌ بكرێ‌؟
خۆ دیارە بینەری ئێمە بەدرێژایی دیرۆكی شانۆی كوردی، هەمیشە تینووی شانۆ بووە، پێی وابووە شانۆ مینبەرێكی كاریگەرە بۆ هەڵبڕینی دەنگی ئازادی، وروژاندنی هەقیقەت، گوزارشت كردن لەئەشكەنجەو ئازارەكانی میللەت.
بۆیە هەركات دەرگای شانۆیان لەسەر داخستبێ‌، بە پەنجەرەكانەوە هاتۆتە ناو هۆڵی شانۆ، ئەگەر پەنجەرەكانیشیان داخستبێ‌، ئەوە دەرگاو پەنجەرەكانی لەبێخەوە دەرهێناوە، بۆ ئەوەی شانۆ ببینێ‌.
ئەمە لە زەمەنێكدا كە شانۆ دۆزێكی نەتەوەیی بوو، چەكێك بوو بۆ مقاوەمەت و خۆ راگری.
ئەو كات شانۆ لەشارو لەشاخ و لەقوتابخانەو لەدەشتودەر، لەهەر شوێنی بینەری لێ‌ بوایە، گوتاری خۆی دەگەیاند.
هەموو شتێ‌ لە تێكست و ئامانج و نواندندا كۆ دەبۆوە، بەڵام بینەرێكی پڕ لەتاسەت هەبوو بە جۆشەوە لەچاوەڕوانیت دابوو.
شانۆكارەكانیش لەو سەردەمەدا، بەهەمان حەماسی بینەر لەئێستا زێترو بە گەرم و گوڕترو رۆحیەتێكی نەتەوەیی و هونەرێكی بەكۆڵتر لەسەر شانۆ دەوەستان.
بەڵام لەگەڵ تێپەڕ بوونی زەمەن و دەرهاوێشتەكانی، بە پێی رۆژان وەزیفەی شانۆ لەجاران قورستر بوو، ئەركی بینەریش بۆ لەئامێز گرتنی شانۆ سەختتر بوو..
شانۆ لەهەموو سەردەمێكدا لەرەحمی ئەو سەردەمە لەدایك دەبێت كە تێیدا دەژیت، زادەی حاڵەتە سایكۆلۆژی و فسیۆلۆژی ئەو كۆمەڵگایەیە كە ناتوانێت ببێتە پارچەیەكی لێك دابڕاو.

شانۆو كۆمەڵگا لەدوو جەمسەرەوە بەیەك دەگەنەوە:
لەجەمسەری یەكەمیاندا: هەمیشە كۆمەڵگا مەدەنیەكان، ئەوانەی شارستانیەتێكی دێرین و كولتوورێكی زیندوویان هەیە، شانۆ لەپێشەوەی پێداویستیە بایەخدارەكانی ژیانی خۆیان دادەنێن، ئەوەندەی بوون و نەبونی نان و ئاو لەشانۆ دەڕوانن، بۆیە هەرگیز ناتوانن دەست بەرداری شانۆ بن.
بەشێكی زۆر لەژیانی خۆیان بۆ شانۆ تەرخان دەكەن، ئیدی شارەكانیان پڕ دەكەن لەهۆڵی شانۆیی، بۆ ئەوەی هەمیشە شانۆ لەو هۆڵانەدا جمەی بێ‌.
پەرە بەپەروەرەو دروست بوونی شانۆكار دەدەن و وڵاتیان پڕ دەكەن لە فێرگەو سەنتەرو ئەكادیمیای شانۆیی.
بۆیە هەرگیز هۆڵەكانیان بێ‌ نمایشی شانۆیی نابێت و بژاڤی شانۆییش لە جوڵە ناكەوێت.
لەجەمسەری دووەمدا: شانۆ وەزیفەی پێویستی خۆی بۆ پیشكەوتنی كۆمەڵگاو بەرزكردنەوەی ئاستی هوشیاریی و مەعریفی، بۆ هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگا بەرجەستە دەكات، لەو ناوەندەدا بینەری شانۆیی دەبێتە بینەرێكی خاوەن ئەزموون و شارەزا كە لەشانۆ بگاو وەرگرێكی هوشیار بێت لەپرۆسەی شانۆیی دا.
بەم شێوەیە، هەم كۆمەڵگا خزمەتێكی بایەخدار پێشكەش بەرەوشی شانۆ دەكات، هەم لە بەرامبەردا شانۆ رۆڵی خۆی دەبینێ‌ لەهوشیاركردنەوەی كۆمەڵگاو تێر كردنی هزرو خواستە رۆحیەكانی.

شانۆ چ بینەرێكی دەوێ‌؟
بینەر پارچەیەكی زیندووی رەگەزەكانی شانۆیە و هەموو پێكهاتەكانی شانۆ ئاراستەی بینەر دەكرێن، بۆ ئەوەی ئەویش بەرۆڵی خۆی هەوڵی ئەوە بدات بەهەموو توانا سایكۆلۆژی و فیزیكی و ئایدۆلۆژییەكانی خۆیەوە، توانای ئەوەی هەبێت، هەموو ئەو تەوژمانە وەربگرێت كە ئاراستەی دەكرێت، چونكە هیچ لەرەگەزەكانی دیكەی شانۆ نابنە ئەلتەرناتیف بۆ بینەرو شوێنی ئەو لەنمایشێكی شانۆیدا پڕ تاكەنەوە تەنها بینەر خۆی نەبێت .
لەقۆناغی دووەمی وەرگرتن دا، دەبێت وەرگر دەسەڵاتی ئەوەی هەبێت، هەموو توانا مەعریفی و هونەری و زانستیەكانی خۆی بخاتە گەڕ، بۆ خوێندنەوەی ئەو هێماو ستاتیكاو دەلالات و پرسیارە نادیارانەی بەركەوتە لەگەڵ مێشك و هزری دا دروست دەكەن.
چۆن لەشانۆی نوێ‌ دا، شانۆ هەر تەنها زمانێكی نیە بۆ وەرگرتن، كە دەق بە تەنها سەرچاوەی وەرگرتن بێت و بینەر پشتی پێ‌ ببەستێت، ئێستا جەستەی ئەكتەرو تەكنیكی شانۆیی و سینۆگرافیاو ئەدای ئەكتەر، بینەر دەوروژیّنن و شوێنی دەق دەگرنەوە، هەم بۆ گەیاندنی پەیامی شانۆیی، هەم بۆ هەژاندنی بینەرو جولاندنی هەستەكانی، بۆ ئەوەی هەر كاتێ‌ پەردەی شانۆ دادرایەوە، كاریگەری و ئاسەواری ئەو رەگەزانە بەئاسانی لەسەر هەست و مێشك و دەروونیدا كاڵ نەبنەوەو تا دێر زەمانێك لە زەهن و ئەندێشەی دا خول بخۆنەوە.
كەواتە چەند ئەوەندەی دەرهێنەرو ئەكتەرو هونەركارەكانی دیكە هەر یەكەو ئەركی تایبەتی خۆیان لەسەر شانۆدا هەیە، بینەریش بەفۆرمێكی تر، بەڵام بەهەمان ئاست ئەركی هەیە بۆ تەواوكردنی پەیامی شانۆیی.

دەسەڵاتی بینەر دەسەڵاتێكی رەهایە:
لە بەر ئەوەی هەموو ئاراستەكان بەرەو رووی بینەرەو هەموو ئامانجەكانیش لەكۆتایی دا بۆ خزمەتی بینەرە، بۆیە بینەر یەكەم ماف و دوا مافی قسە كردنی هەیە، لەسەر هەر بەرهەمێكی شانۆیی، بەقەبوڵ كردنی یا ڕەتكردنەوەی، بۆ ئەمڕۆ، یان سبەینێ‌.
زۆر جاران كاتێ‌ هەندێ‌ لەدەرهێنەرو ئەكتەرەكان شكست دێنن، دەبن بەپارێزەری خۆیان و پاساو بۆ شكستەكانیان دەهێننەوە، كەچی ( سیزیف ئارنۆ ) ی گەورە رەخنەگری شانۆیی بەریتانی دەڵێت: دەرهێتەر تا دوا لەحزەی ژەنەرال پرۆڤە مافی قسەكردنی هەیە، بەڵام دوای ئەوە تەنها رەخنەگرو بینەرانن مافی هەڵسەنگاندنیان بۆ دەمێنێتەوە، تەنانەت راو بۆچوونی رەخنەگرەكانیش وەك بڕیاری بینەر رەها نیە، هەركاتێكیش بینەر بەرهەمێكی خستە سەبەتەی پەراوێزخستن، هیچ هێزێك نامێنێ‌ ئەو بەرهەمە، یا ئەو دەرهێنەرو ئەكتەرە بگەڕێنێتەوە سەر ئاستی شكۆمەندی خۆی بەر لەشكست.
بەڵام دەكرێ‌ لەپەراوێزی ئەودەسەڵاتە رەهایە بپرسین، ئەرێ‌ كامە بینەرە خاوەنی بڕیاری رەهایە؟
ئەو بینەرە سادەیەی كە پێوەری گشتی لای ئەو تەنیا كات بەسەر بردن و پێكەنینێكی كاتی رووكەشی بێ‌ مەغزایە و ئەهلی نواندنی پڕ لە تەهریج و شانۆی بازرگانیە؟
یان نوخبەیەكی پێگەیشتووی خاوەن دیدو ئایدیایەكی قوڵ و پڕ لەستاتیكا؟
بینەری كورد دابەشی هەردوو بەرە بووە، بۆ سەردەمانێك كە شانۆی بازرگانی باوبوو، كۆمەڵێ‌ موهەریج هۆڵی شانۆكانیان بەكەسانی سادەو پرۆپاگەندەی موزەییەف پڕ دەكردەوە، زەرەرو زیانێكی گەورەیان بە شانۆ گەیاندو ئەو هونەرە جوانەیان لە بەرچاوی بینەر ناشیرین كرد، بە شێوەیەك بینەری راستەقینە شەرم لەخۆی بكاتەوە، بۆ لەحزەیەك بوێری ئەوەی هەبێت لە هۆڵێكی ئاوادا ڕوونیشێ‌.
ئەو كات دەمانزانی ئەو دیاردە ناشیرینە كاتیەو زەمەن لەگەڵ خۆیدا رایدەماڵێ‌، هەر كات بەرهەمی (جاد) پەیدا بوو، ئەو موهەریجانە لەشەرمی بینەر خۆیان دەشارنەوەو لەبەرچاوان ون دەبن .
بەڵام ئەوەی لەو نێوانەدا ئاستەمە ئەوەیە، كە تۆ پێویستیت بە كاتە، بۆ گۆڕینی واقعێكی تاڵ و نەرێنی بۆ واقعێكی ئەرێنی.
بەتایبەت بۆ گەڕانەوەی شكۆی شانۆیەكی تێكشكاو لە ڕەگو ڕیشەوە، بۆ شانۆیەك كە لەئاست خۆزگەو ئاواتی بینەر دابێت.
ئەگەر چاو لەرابووردووییەكی نزیك بپۆشین و بڕوانینە هەنگاوەكانی ئەمڕۆمان بۆ بینەری شانۆی كوردی، ئەوە بەگشتی، وێڕای لەبەرچاوگرتنی هەموو كێشەو ئاریشەكانی شانۆی كوردی، گەشبینیەك دەمانگری و هەست بەو گۆڕانە بنەڕەتیە دەكەین لەجۆری بینەرو حەماسی بینەر بۆ شانۆ.
بەڵام لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییەی جۆری بینەر دەبێ‌ بپرسین ئەو هۆكارانە چین كە بوون بە سەرچاوە بۆ دروست بوونەوەی بینەرێكی هوشیار بەشانۆ؟

بێگومان فاكتەری زۆر هەن، دەبنە وەڵامی ئەو پرسیارە، لەوانە:
1.دەست بەكاربوونی كۆمەڵێ‌ دەرهێنەرو ئەكتەری ئەكادیمی بەتوانا، لەوانەی بەراستەقینە خەمخۆری ئایندەی شانۆی كوردین .
2.پشت بەستن بەداهاتی خۆیان بۆ بەرهەم هێنانی بەرهەمە شانۆییەكان, بێ‌ ئەوەی چاوەڕوانی بودجەو هاوكاری حكومەت بكەن، یا چاوەڕوانی قۆرخ كردنی دەرفەتێك بن بۆ گەندەڵی لەسەر حیسابی شانۆیەكی پەڕپووت و هەژار.
3.ئامادەكردنی ئەو بەرهەمانەی كە لەگەڵ خواست و ئارەزووی ئەمڕۆی بینەری كورد دەگونجێن و دەبنە گەرەنتی بۆ راكێشانی بینەر، بەتایبەت راكێشانی خێزان بۆ هۆڵەكانی شانۆ، ئەو خێزانانەی ساڵانێكی دوور بەحەسرتی ئاشنا بوونەوە بوون لەگەڵ شانۆدا.
4.سوود وەرگرتن لەتوانای ئەكتەری لێهاتوو، لەوانەی بینەر ئارەزووی نواندنیان دەكەن و توانای داهێنانیان هەیە لەشانۆدا.
هەندێ‌ نمایشی شانۆیی كە لەسەر ئەو بنچینانە بەرهەمی خۆیان پێشكەش كردووە، لەچەند لایەكەوە بە قازانجی شانۆی كوردی هەڵكەوتنەوە:
یەكەم: ئاستی شانۆی كوردییان بەشێوەیەك بەرز كردەوە، كە هەر دەرهێنەرێك بیەوێت بەرهەمێكی نوێ‌ ی شانۆیی پێشكەش بكات، دەبێت بەهەمان شێوە لەوە بگا كە بینەر چی لە شانۆ دەوێت ؟ هێزی راكێشانی بینەری بۆ هۆڵەكانی شانۆ هەبێت.
بەم شێوەیە دروست بوونی ركابەری لەسەر داهێنان لە نێوان دەرهێنەرەكاندا دەبێتە بنەمایەكی پتەو بۆ سەر لە نوێ‌ دروست بوونەوەو دەست پێ‌ كردنی قۆناغێكی نوێ‌ لەشانۆی كوردی دا. جوگرافیای شانۆیی
وەك لۆژیك بینەرو شانۆ دوو هاوكێشەی هاوتەریب و هاوبەشن لەگەڵ یەكتردا، هیچیان بەبێ‌ ئەوی تریان بوونیان نیە، ماهیەتی هەر یەكێكیان بەوی تریانەوە بەندە.
بەڵام ئەو هاوكێشەیە لەنیشتیمانی ئێمەدا هاوكێشەیەكی ناوازەیەو شانۆو بینەر نەخراونەتە ناو یەك بازنە.
رەنگە لەهەندێ‌ شوێنی جوگرافی وەك شاری هەولێرو دهۆك بینەر هەبێ‌ بەڵام شانۆ نەبێ‌، لەشارێكی وەك كەركووك و سلێمانی شانۆو بینەر هاوتەریبن، لەچەمچەمال و كەلارو دەربەندیخان و سۆران بینەر زۆرترە لەشانۆ..بەڵام هیچ لەو شارو شارۆچكانە وەك شاری هەولێر مەحروم نەكراون لە شانۆو بینەریان ئەوەندە پڕ لە تاسەو حەسرەت نین بۆ شانۆ، كە تێیدا نەك هەر تەنها بینەرانی ئەو شارە بەناچاری بۆ تینوویەتی شكانیان لەشانۆ ئەو شارو ئەو شار دەكەن و شانۆكارەكانیان دەستەپاچەو بێ‌ ئومێد بوون لەچوونە سەر شانۆ، وای لێهات ئەو شارە دێرینەی شانۆو هەواری تەڵعەت سامان و سەباح عەبدولڕەحمان وفەرهاد شەریف و فەتاح خەتاب و سەعدون یونس و دەیان كەڵە دەرهێنەرو سەدان ئەكتەری بەتوانا، ببنە خاوەنی كەلاوەیەكی شانۆیی، كە تەنها یادگاریەكانی تێدا بمینێتەوە.
كەچی لەنێو ئەو شەوەزەنگە شانۆییەشدا بینەری هەولێر بینەرێكی هەمیشە ئامادەیە بۆ لەئامێزگرتنی شانۆو ئەو بەرهەمانەی دەبنە میوانی هەولێر.
جێگەی ئەسەفە كە لایەنێك نیە خۆی بەبەرپرسیار بزانێ‌ بەرامبەر بەو مەرگەساتەی شانۆ لەو شارەدا، هەندێ‌ لە بەرپرسەكانی ئەو شارە خەمخۆری چاكسازی نین لەو بوارەدا، چونكە پێیان وایە شانۆ سەرچاوەیەكی بازرگانی نیە، ئەوانەش كە بەرپرسی شانۆن، هەست دەكەن شانۆ ئەو پاروە چەورەی جاران نەماوە، بۆیە بوون و نەبونی لای ئەوان وەك یەكە.
ئەوەی لەو نێوەندەدا زەرەرمەند بێت، ئەو بینەرانەن كە خەریكە تامی شانۆیان لەبیر دەچێتەوە، ئەو شانۆكارانەن كە وەك ئاسن ژەنگیان هەڵێنا.

حه يده ر عه بدولڕه حمان

یەكەم جارمە بەرهەمێكی سینەمایی بەناوی (محەمەد مستەفا ) دەبینم، چونكە پێشتر ئەوم وەك شانۆكار ناسیووە، دیارە ئەمجارە ئەزموونەكانی خۆی لەبواری فیلمسازیدا بەرجەستە كردووە، ئەمەش بازدانێكی پڕ لەسەركێشی بووە، بۆ چوونە ناو دنیای سینەما…
ئەو وشەی (شین) ی بۆ فیلمەكەی هەڵبژاردووە، بۆ ئەوەی بینە ر بەدوای نهێنیەكانی ناو ئەو فیلمەدا بگەڕێ‌ و بزانێت، مەبەستی دەرهێنەر چی بووە بۆ هەڵبژاردنی ئەو ناوە؟
ڕەنگە بینەر لەدەستپێكی خوێندنەوەی دا یەكسەر بیری بۆ ڕەنگی (شین) بچێت و پێی وابێت، ئەو ڕەنگە كە هێمای هێور بوونەوەو ئارامی دوای جەنجاڵی و ڕەنگی ئاسمان و دەریاكانە، زۆر جار دەبێتە هێما بۆ حاڵەتە بێ‌ سنوورەكان، یان نیشانەی بڕوا بەخۆ بوون .
هەندێكی دیكەش (شین) وەك وشەیەكی خەمبار، ئاوێزان لەگەڵ گریان و لەخۆ دان دەناسن، یان حاڵەتێكی گوزارشت بەخشی مرۆیی دوای كارەساتێك، یان لەدەستدانی ئازیزێك.
بەڵام كە فیلمەكەت بینی و بەدوای دۆزینەوەی وشەی (شین) و وابەستە بوونی بە ناوەرۆكی فیلمەكە گەڕایت، دەزانی مەبەست لە وشەی (شین) لە فیلمەكەدا لەو هەموو كێشەو گرفتانەیە كە بەسەر (سەركێش)ی پاڵەوانی فیلمەكەدا دێت ، لە ئەنجامی لەڕێ‌ لادان و خەونی گەیشتن بە ئاواتە نەزۆكەكانی، كە لە ئەنجامدا هەموو شتێ‌ لێك دەترازێ‌ و خێزانەكە بە تێكڕایی بەرەو ڕوخان دەچێت.
سەركێش لەكاتی فرۆشتنی ئەو خانووەی تێیدا دەژین بۆ دەستەبەر كردنی ئەو پارەیەی مافیاكان داوای لێ‌ دەكەن بەرامبەر بەنەكوشتنی، ئۆباڵی ئەو چارەنووسە ڕەشەی خۆی و خێزانەكەی، دەخاتە گەردنی باوكە نەخۆش و بێ‌ هۆشەكەی و پێی دەڵێ‌ : تۆ هۆكار بووی بۆ گەیشتن بەو رۆژە ڕەشە، كە رۆژێ‌ لە ڕۆژان رێگریت لە هەڵەكانم نەكرد ، تا بەم رۆژە گەیشتین .
ئەنجامەكە هەر تەنها هەڕەشە نەبوو لەكوشتنی هەڵوێست، لەوە گەورەتر ئەوەبوو، سەركێش بۆ رزگار بوون لەمەرگی حەتمی خۆی بەدەست فەرهادی مافیاو قاچاخچی، كە مۆڵەتی چەند رۆژێكی دابوێ‌ هەشت دەفتەر دۆلاری بۆ بێنێ‌، هەڕەشەی لەخوشكە پاك و بێ‌ گوناهەكەی دەكرد كە شەڕەفی خۆی ڕادەستی پیرە دەوڵەمەندێك بكات بۆ دەستەبەر كردنی پارەكە.
لەو لەحزەیەدا بینەر بۆی دەردەكەوێت، كە شین ـ ئەو شین و وا وەیلایەیە كە سەركەش و خێزانەكەی هەر یەكەو بەدەست مەرگەساتێك بەدەستیەوە دەناڵن، كێشەی باوكە بێ‌ هۆشەكەو بێ‌ چارەییەكەی، كێشەی خوشكە گەورەكەی و دابڕانی لەگەڵ مێردەكەی و مردنی كوڕە تاقانەكەی بەهۆی دووركەوتنەوە لەباوكە خیانەتكارەكەی.
كێشەی خوشكە بچووكەكەی كە بۆ پارە ڕێكلام بۆ سۆشیال میدیا كان دەكات و كەس لەدەرگای نادا بۆ خوازبینی .
كێشەی (سەركێش)ی گەنج كە ژیانی پڕ بووە لە هەڵە: هەڵەی ئەوەی بەخێرایی بگاتە خەونەكانی، بەدوای مافیاو قاچاخ چیەكانەوە كەوت، تا لە ئەنجامدا هەموو شتێكی لە دەست دا.
هەڵەی ئەوەی (سەركێش) ماوەیەكی درێژ بەدرۆ خۆشەویستەكەی بەوە هەڵخەڵەتاندبوو كە دەیخوازێ‌ و كچەكەش بڕوای پێ‌ كردبوو، هەموو جەستەی خۆی ڕادەست كردبوو، لە پڕ دەركەوت سكی لێی هەیە.
بینەر كاتێ‌ هەموو ئەو ڕووداوە ئاڵۆزانە دەبینێ‌، شایەتی ئەوەت بۆ دەدا كە بەڵێ‌ ئەو هەموو كارەساتە جەرگ بڕانە شایەستەی ئەوەن شینی بۆ بگێڕیت، بە تایبەت شینی ئەو گەنجەی لەبری ئەوەی ڕێگای ڕاست نیشانی خوشكەكەی بدات بۆ ئەوەی ڕوو سپی بژیت، كەچی بەخۆی بەهێزو توندو تیژی بۆ پاراستنی ژیانی خۆی داوا لە خوشكەكەی دەكات، پیرۆزترین شانازییەكانی خۆی كە شەرەف و كەرامەتیەتی بفرۆشێ‌.
زمانێكی نوێ‌ بۆ سینەما
محەمەد مستەفا ـ بەگشتی كەوتۆتە ژێر كاریگەری فیلمە فارسیەكان، كە لەو ساڵانەی دواییدا لە سەر دەستی نەوەیەكی نوێ‌ ی سینەمایۆ ئێرانی وەرچەرخانێكی گەورە بەخۆیەوە دەبینێ‌، كە زۆربەیان لە ژێر كاریگەری سینەمای جیهانی و تەكنەلۆژیای نوێ‌ دان، خەریكی داڕشتنەوەی زمانێكی نوێن بۆ سینەما ، كە لە زۆر ڕووەوە جیاوازە لە فۆرمە كلاسیكی و تەقلیدیەكی جاران كە سینەمای ئێرانی پێ‌ دەناسرا.
ئەگەر جاران سینەمای ئێرانی لەچوارچیوە ئایینی و كۆمەڵایەتیە ڕوكەشەكانەوە چەق بەستوو كرابوو، ئیٍستا دەرهێنەرە گەنجەكان ڕاشكاوانە تر لە واقیعی ئێران دەڕوانن و پەنجە لەسەر وردەی كێشەكان دا دەنێن ، چەشنی هەژاری و هۆكاری تاوانەكان و لە ڕێ‌ لادانی لاوەكان و ئاڵودە بوون و قاچاخچیەتی، لەژێر گوشاری سەختی ئابووری.
ئێستا زۆر لە فیلمەكان بەئاراستەی نیشاندانی تاوانكاری و توندو تیژی، ترس، كێشە دەروونیەكان دەچن، بۆ ڕاماڵینی ئەو واقیعە تاڵە، كە بینەر خۆی تێدا دەبینێ‌ .
بەم ئاراستەیەی ئێستای گەنجەكان، دەكرێ‌ سینەمای ئێرانی بكەوێتە بەربەرەكانی لەگەڵ سینەما جیهانیەكان و پێگەی خۆیان لەفیستیڤاڵە جیهانییەكاندا داگیر بكەن .
فیلمی شین ـ لەو فیلمانەیە كە هەمان ڕێچكەی گرتۆتە بەرو كەوتۆتە ژێر هەمان كاریگەری، بەڵام لە هەندێ‌ لایەن دا لە سنووری كاریگەری دەرچووەو لاسایی هەندێ‌ فیلم دەكاتەوە، تەنانەت لەناوی فیلمەكەش، چونكە فیلمێكی دیكەی ئێرانی هەیە هەمان ناوی (شین ) بە خۆیەوە هەڵدەگرێ‌ لە دەرهێنانی ( مەیسەم گزازی) لە پاڵەوانیەتی شەهاب حوسەینی..كە لەدەوری كۆمەڵی پرسی دەروونی دەخولێتەوە، مەبەستم لە لاسایی كردنەوەی ستایلەكەو ناوەكەیە.
سیناریۆ:
زۆرێك لەو واقیعەی دەرهێنەر باسی دەكات، تایبەت نین بەكولتووری كۆمەڵگای ئێرانی ، ڕەنگە كۆمەڵگاكانی تریش هەمان ئەو كێشە كۆمەڵایەتیانەیان هەبێت كە فیلمی (شین) فۆكسی خستۆتە سەریان، بەڵام بەگشتی سەرلە بەری كێشەكان كولتوورو واقیعی ئەمڕۆی كۆمەڵگای ئێرانین، كە نغرۆ بووە لە ناشیرینترین و سەختترین رۆژەكانی .
جاران هەموو ئەو واقیعە تاڵانە لە ژێر پەردەی ئایینی و كۆمەڵگایەكی پەروەردەكار بینەری ئێرانی و جیهانی بەشێوەیەك چەواشە دەكرد، كە سینەما هیچ ڕۆڵێكی بەدەستەوەدا نەمێنێ‌ بۆ چاكسازی .
كەواتە دەرهێنەر لە فیلمەكەی خۆیدا نەیویستووە كولتووری كوردستان بەڕووە جوانەكەی خۆیەوە نیشانی بینەر بدات، ئەگەرچی ئەركی سینەما ناشیرین كردنی كۆمەڵگا نیە، بەڵكو نیشاندانی ڕووە جوانەكانیشیتی.
كاتێ‌ دەرهێنەر فیلمەكەی خۆی بردووە بۆ ئەوروپا، لەوێ‌ دەیەوێ‌ چ كولتوورێكی تایبەتمەند بەكوردستان نیشانی بینەری ئەوروپی بدات شانازی پێوە بكرێت ؟
خۆ تەنیا ئامانج نیشاندانی عەزەڵاتی دەرهێنان نیە، بێ‌ ئەوەی بیر لە كۆمەڵگاكەت بكەیتەوە، ئێ‌ خۆ دەرهێنەری وا لەئەوروپا زؤره كە هەمان عەزەڵاتیان هەبێت بۆ نمایشكردن .
فەراغی یاسا
بینەری ئەوروپی ناپرسێت ئەرێ‌ كاكە لەناو ئەو هەموو تاوانكاری و فەراغە زۆرەی یاسا، ئەو كۆمەڵگایە لە داستاندا دەژیت هیچ یاسایەك نەبێت بیپارێزێ‌؟
كەسێك نەبێت لە پۆلیس و ئاسایش بەدواداچوون بۆ ئەو كوشتن و بڕۆیە بكات؟ یان بپرسێت بۆ ئەوەندە بە سووكی و بێ‌ حورمەتی حیساب لە گەڵ یاسادا دەكەن؟
ئا لەو كاتانەدایە سینەما لە چوارچیوەی ئامانجە ڕاستەقینەكانی خۆی لا دەدات، ئەوە جگە لەوەی ناتوانێت لەڕووی دەروونیەوە ورەی بینەر بپارێزێ‌ لەدەست بێ‌ ئومێد بوون بەئایندەی ئەو كۆمەڵگایە.
گرێ‌ كوێرەی چارەسەری درامی
ڕاستە كە لەسینەمادا گرێ چنی پرۆسەیەكی سەخت و دژوار نیە، سیناریۆ نووس دەتوانی وەك فیلمی (شین) زنجیرەیەك گرێ ی یەك لەدوای یەك بچنی، بەڵام دواتر هەموو ئەو گرێ كەڵەكە بووانە لەگەردنی دەرهێنەر دەئاڵێن نازانێ چۆن و بەچ فۆرمێكی لۆژیكی چارەسەریان بۆ بدۆزێتەوە.
دەبێ لەڕووی فەلسەفیشەوە دەرهێنەر ئەوە بزانێ كردنەوەی كۆمەڵێ تەوەر، بەمانای بەهێزی گوتاری فیلم نیە، بەڵكو چڕ كردنەوەی هەموو مژارەكان بەدەوری یەك گوتاری سەرەكی، باشترین بژاردەیە بۆ گەیاندنی ئامانج و فەلسەفەی فیلم.
محەمەد مستەفا ـ لە فیلمی (شین) دا هەموو شتێكە، نووسەر، دەرهێنەر بەرهەم هێنەر، بەڵام ڕەنگە تواناكانی هاوسەنگ نەبێت لەتێكڕای ڕەهەندەكاندا، بەتایبەت لەڕووی سیناریۆو نووسیندا توانای ئەوەی نیە وەك سیناریۆ نووسێكی پرۆفیشنال كار لەسەر فیلمەكە بكا.
ڕەنگە ئەگەر فەلسەفەی فیلمێك، هەموو دیمەن و ڕووداوەكانی بەدەوری تەنیا یەك ئامانجی بنەڕەتییدا بخولێتەوە، پێكانی یەك ئامانجەكە ئەگەر لق و پۆپی بەهێزی لێ بكرێتەوە، بەهێزتر دەبێت لەپارچە پارچە بوون و لاوازی ئامانجە پەرت و بڵاوەكان.

تەوەرە كراوەكان
ا. تەوەری قاچاخ چیەتی كە تەوەرێكی سواوو تەقلیدیە لە دراماو سینەمای كوردی، تا ئێستا هیچ لەو بەرهەمانە نەیانتوانیووە هیچ كاریگەرییەك لەسەر كۆمەڵگا دروست بكەن، چونكە نمایشكردنی كێشەكەو ڕێگاكانی چارەسەركردنیان لاواز بووە.
2.مافیا
لەو ماوەیەو لە فیلمە نوێكاندا دەرهێنەرە كوردەكان وەك لاسایی فیلمە توركی و فارسییەكان بۆتە تەقلیدو هیچ كاریگەریەكیان نەماوە.
هەندێ‌ لەدەرهێنەرەكان وەك محەمەد مستەفا پێی وایە ئەكشن بە بەرزكردنەوەی ریتم تەنیا لەكاری ئەشكەنجەدان و توندو تیژیە ، بۆیە لە یەكەم گرتەدا بە ئەكشن دەست پێ‌ دەكات، بۆ ئەوەی هەر لەسەرەتاوە بینەربەو دیمەنە توندو تیژانە چەواشە بكات ، بەڵام دواتر نازانێ‌ چۆن چارەسەری ریتم بكات و ساردی كاتەوە.

3. تەوەری شیرین و هاوسەرەكەی، كاتێ لەسەر خیانەتكاری بەخۆی و كوڕەكەی و دەگەڕێنەوە ماڵی باوكیان و لە ئەنجامی بێ‌ ئاگایی دایك و باوكیان كوڕەكەی دەكوژرێ..دواتر لەناكاو تەوەری مردنی ئەو كوڕە كاڵ دەبێتەوە، بێ‌ ئەوەی بینەر هەستی پێ‌ بكات .
   4.تەوەری دڵداری )سەركێش) و سك پڕ كردنی كچە خۆشەویستەكەی .
   5.تەوەری خوشكەكەی شەرمین كە براكەی بۆ پارە داوا لەخوشكەكەی دەكا شەرەفی خۆی بفرۆشێ.
   6 تەوەری باوكە نەخۆشەكەو مردنی بەهۆی خەمخواردنی فرۆشتنی خانووەكەیان .
   هەموو ئەو هەموو تەوەرانە دەكرا بۆ زنجیرەیەكی درامی هەناسە درێژ جێگەیان بۆ بكەیتەوە، نەك بۆ فیلمێكی یەك سەعاتی.
   دراما مەودای زۆرتری تێدایە، بە دروست كردنی سیناریۆو دیالۆگ، بۆیە گرێ چەند زۆر بێت لە درامادا ئاسانە، بەڵام لەسینەمادا مەودا نیە بۆ دیالۆگی درێژ، بینەر بەدوای وێنەدا دەگەڕێ، نەك دیالۆگ.
   چارەسەری سەقەت
   هەر فیلمێك كە لەسەرەتاوە تەوەرێكت بۆ دەكاتەوە ، بەڵێنێك بە بینەر دەدات كە كێشەكان بەپێی لۆژیكی ناو چیرۆكەكە چارەسەر بكات.
   كاتێك دەرهێنەر بەشێوەیەكی ناواقیعی و نالۆژیكی، كۆتاییەكی دڵخۆشكەر بۆ بینەر بە فۆرمێكی دروست كراو نیشان دەدت، ئەوە بەئاشكرا دیارە كە دەرهێنەر خەریكی تیرۆر كردنی لۆژیكی ناوەوەی فیلمەكەیە، ئەمە وا دەكات بینەر هەست بەلاوازی و بێ‌ دەسەڵاتی دەرهێنەر بكات لەچارەسەری درامیدا ، چونكە بەچاوی خۆی دەبینی دەرهێنەر چۆن بەمەقەسێكی نا لۆژیكی دیمەنەكان دەقرتێنێ‌ ، لە پێناو چارەسەرو خۆ بەدەستەوەدانی كۆتایی.
   بەهەمان شێوە محەمەد مستەفای دەرهێنەر سەركەوتوو نەبوو لەچارەسەركردنی گرێ‌ چنەكانی فیلمەكەو كۆتاییەكەی وەك فیلمی هیندی لێكرد، ئەو پێی وابوو ، تاقە چارەسەری تەنیا كوشتنی فەرهادی سەرۆك مافیا بوو، كە وەك لاسایی كردنەوەیەكی دەقاو دەقی فیلمی پێستی شێر ـ لە حەمام مافیاكەی كوشت ، بەڵام زۆر بەلاوازی ، كە هیچ هێزێكی درامی تێدا نەبوو، بە پێچەوانەی پێشینیەكانی بینە ركە دەكرا دەرهێنەر هەموو تواناكانی خۆی لەو دیمەنەدا بەرجەستە بكات ، نەك هەوڵی خۆ رزگاركردنی خۆی بدات .
   دەرهێنەر چونكە ئامانجە بازرگانیەكە ئامانجێكی سەرەكی بوو، ئەو تەكتیكە نا مەعقولەی دروست كرد، دەرگای گەش بینی موزەییەفی بۆ بینەر خستە سەر پشت، بۆ ئەوەی لە ڕووی بازرگانیەوە ئەو بینەرە بە خەفەتباری هۆڵی سینەما بەجێ‌ نەهێڵێ‌ و پەشیمان بێتەوە لە هاتنەكەی..

   چارەسەر
   بەڵام هەندێ‌ دەرهێنەری زیرەكیش هەیە، كۆتاییەكەی بە كراوەیی بۆ بینەر بەجێ‌ دەهێڵێ‌ ، بە تایبەت ئەگەر ئەو واقیعەی فیلمەكە باسی دەكات، واقعێكی بەردەوام بوو، ئەم كۆتایی هاتنە لای زۆر لە دەرهێنەرە ئێرانیەكان پیادە دەكرێت .
   لە هەمان كاتیشدا زەمینە خۆش دەكات كە دەرهێنەر لە ئایندەدا بەشێكی تر لە فیلمەكە بەرهەم بهێنێ‌.
   فۆرمی نوێ‌ لە نواندندا
   لە زۆر فیلم و دراماو بەرهەمی شانۆیییدا ( شەماڵی عەبە ڕەش ) م وەك ئەكتەر دیوە، تا ئیًستا جگە لەشانۆ، لەهیچ بەرهەمێكی سینەمایی و درامایی دا شەماڵم بەقەد تواناو دەسەڵاتی هونەری ئەو نەدیوە، كە وەك پێویست ئارەزووم تێر بكات .

   لەفیلمی (شین) شەماڵم بەشێوەیەكی جیاواز لەجاران بینی:
   1.فۆرمی سینەمایی :
   لەو فیلمەدا ( شەماڵی عەبە ڕەش ) م بینی بە فۆرمێكی سینەمایی دوور لە فۆرمی شانۆیی ، كە بەلای زۆر ئەكتەر دۆزینەوەی فۆرم ئاستەمێكی گەورەیە، بەتایبەت لای ئەو ئەكتەرانەی لە هەر سێ‌ بواری شانۆو دراماو سینەمادا كار دەكەن، ڕەنگە ئاسان نەبێت بتوانیت تواناكانی خۆت وەك پێویست بەرجەستە بكەیت .
   دۆزینەوەی ئەو حاڵەتەش وا بەستەیە بەهوشیاریی خودی ئەكتەرو تێگەیشتنی لەهونەری ئایتینگ.

4. بەتوانای دەرهێنەرو ڕێنماییەكانی
   پێم وایە (محەمەد مستەفا) دەسەڵاتێكی باڵای هەبووە، لەسەر هەم (شەماڵ) و هەم ئەكتەرەكانی دیكەش بۆ ئەوەی هەست بكەن كە ئەوان لەبەردەم كامێرای سینەماییدا نواندن دەكەن، نەك لەسەر شانۆ .
5. ناسینی كاراكتەر
   ڕەنگە یەكەم جار بێت بۆ( شەماڵ) كە گۆڕانێكی نوێ‌ لە گۆڕینی كاراكتەر بەم قەفزە نوێیەوە لە گۆڕینی كاراكتەر بەخۆیەوە ببینێ‌ ( كاراكتەری سەرۆكێكی مافیا ) بۆیە ناسینی ئەو كاراكتەرە بۆ شەماڵ ئاسان نەبووە.
   بەڵام هەستم كرد بەهەقیقەت (فەرهاد) سەرۆك مافیایەكە، كە بۆنی دڵ ڕەقی و چاوچنۆكی و بێ‌ بەزەیی بوونی لێ‌ دەهات، بێ‌ ئەوەی هیچ هەستێكی مرۆیی یا ناسیاوی جیاوازی پێ‌ بكات.
   بۆیە دەرهێنەر هوشیارانە ئەو كاراكتەرەی بۆ شەماڵ هەڵبژاردووە، كە جگە لەئەداو جوانی ئاكتینگی ، لە هەمان كاتیشدا شێوەو ڕوخسارێكی لێوەشاوەشی هەبوو بۆ ڕۆڵەكە،خستنی جگە لەو ئارایشتە جوانەی یاریدەی دەرخستنی شەڕانگێزی ئەو كاراكتەرەی دابوو.
   هەڵوێست محەمەد وەك ئەكتەر
   هەڵوێست محەمەد ـ لە دەروازەی دەنگ خۆشییەوە هاتە دنیای سینەماو نواندن، چونكە ساڵی 2019 كاتێ دەرهێنەر (شوان عەتوف) فیلمی (پەیكەری دڵ)ی وەك فیلمێكی مۆسیقایی و درامی بەرهەم هێنا، ئامانجی سەرەكی ئەوەبوو، فیلمەكەی لە ڕووی بازرگانییەوە داهاتێكی زۆر بەدەست بێنێ، چونكە هەڵوێست خاوەن هەوادارێكی زۆر بوو، قۆرخ كردنی بۆ سینەما، ئامانجێكی بازرگانی باش بوو، بۆ گەشەی سینەماو گەڕاندنەوەی بینەری سینەما.
   دواتر زۆر كۆمپانیای دیكە جارێكی دیكە هەوڵیان دا چەند بەرهەمێكی دیكەی دراماو سینەما لەگەڵ (هەڵوێست) ئەنجام بدەن، لەوانەش درامای (بەرەو بەرزاییەكان) ی شوان كەریم، كە هەڵوێست ڕۆڵی سەرەكی تێدا بینی.
   هەروا دەرهێنەر (محەمەد مستەفا) ئەمجارە بەرگێكی نوێ‌ ی لە كەسایەتی (هەڵوێست) كردو كردی بە ئەكتەر كە گۆرانی بنەمای گشتی نەبێ‌ لە رۆڵ بینینی هەڵوێست لە سینەمادا، بەڵكو وەك ئەكتەرێكی سەرەكی لە فیلمی (شین) بەكار هێنا، پێشبینیەكەی دەرهێنەر بۆ ئەو هەنگاوە نوێیە لە تواناكانی (هەڵویست) بەڕاست دەرچوون، ئەمجارە هەڵوێست وەك ئەكتەر تواناكانی خۆی نیشاندا زێتر لە دەنگ و گۆرانی.
   لەم ئەزموونەدا (هەڵوێست) وەك ئەكتەر سەركەوتنێكی باشی بەدەست هێنا، بەهۆی ئەو ئەدا جوانەی بەرجەستەی كرد، جگەلە لێوەشاوەیی لەگەڵ كاراكتەردا.

   ڕووبار خالید
   ئەوانەی تا ئێستا ڕووبار خالید ـ یان ناسیووە، لە رَێگەی نمایشە شانۆییەكان و بەشداری كردنی بووە لە چەند درامایەكدا، لەو چەند قۆناغەشدا توانیوویەتی شوناسێكی پڕ لە بەهرەو توانا بۆ خۆی دابنێ‌ و ئاشنایەتیەكی باش لەگەڵ هەوادارانی پەیدا بكا.
   بەڵام ئەمجارە لە دەرگایەكی بەر فرەوانتر هاتە پێشەوە، دەرگای سینەما ، كە دەروازەیەكە بۆ بە جیهان بوون و رۆڵی كاراكتەری (شیرین) ی لە فیلمی شین دا بینی ، كە لەو فیلمەدا بەهێزترین كاراكتەرە لە ڕووی كەسایەتیەوە ، چونكە شیرین كارەكتەرێكی ئەرێنی خاوەن هەڵوێست بوو، بەرامبەر بەمێردەكەی كە خیانەتی لێ كردبوو زۆر بە توندی ڕوو بەڕووی بۆوە، بەرامبەر (سەركێش)ی براگەورەی كە فشاری دەخستە سەری، بەهەڵەكانی مێردەكەی ڕازی بێت، بەڵام ئەو بەرپەچی دەدایەوە تا ئاستی تەئدیب كردنی و شەق لێدان لە براكەی.
   بەهەڵوێست بوو بەرامبەر بەخوشكەكەی كە لەدەست غەدری براكەی و فشاری ئابڕۆ بردنی بۆ پارە، ڕێگەی ماڵ جێ هێشتنی لێ دەگرت و زور هەڵوێستی تر، كە كاراكتەری شیرینیان گەورە نیشان دەدا..
   جگە لە كاراكتەر (ڕووبار خاید) لە ڕووی نواندنەوە، ئاكتینگێكی بەرزی نیشاندا، لەڕووی فۆرمی و بەرجەستە كردنی كاراكتەرەكەی.
   ئێستا ڕووبار وەك ئەكتەرێكی ئافرەت، لای زۆرینەی دەرهێنەرەكان لە بەرچاوە، چونكە جگە لە بەهێزی كەسایەتیەكەی، سەركەوتنی لە رۆڵەكانیدا زامنە .
   جگە لەو چەند ئەكتەرە سەرەكییانە، تێكڕای ئەكتەرە بەشدار بووەكانی تریش، هەر یەكەو بە قەد ئەو رۆڵەی پێی سپێر درابوو، لە ڕووی ئاكتینگەوە ،توانیان وەك پێویست رۆڵەكانی خۆیان ڕاپەرَێنن، جگە لەرۆڵی بەرزی دەستەی كامێراو ڕووناكی و دەنگ و مۆنتاژ و موزیك كە رۆڵی باڵایان هەبوو لە جوانكردنی فیلمەكە.

   وەك ئەنجامیش دەڵێین:
   محەمەد مستەفا بەو فیلمە وێنەیەكی لە فیلمی مۆدێرنی كوردی نیشانداین، كە دەكرێ‌ بەردەوامی بەو رێچكەیە بدرێ‌ و سینەمای كوردی بەرگە كلاسیكیە تەقلیدیەكەی خۆی فڕێ‌ بداو بە زمانی ئەو سەردەمەی پێشكەوتنی تەكنیك بدوێ‌، بەڵام بەو ناوەرۆكەی ڕاستگۆیانە خزمەتی كولتوورو كۆمەڵگای كوردی بكات، بەو كێشەو ئاریشانەی هەیەتی و ئازادانە دوور لەهەر دەست تێوەردانێك .
   پرسی بازرگانی لە سینەمادا پرسێكی ڕەوایە بۆ بونیاتی ئایندەی سینەمای كوردی، بەڵام بەو مەرجەی بازرگانی دوور بێت لە شێواندنی شوناسی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی و ناشیرین كردنیان .

هیچ نووسەرێك لە دنیادا بەقەد شكسپیر نەچۆتە قوڵایی پرسی خیانەتكاری و ڕەگو ڕیشە مێژووییەكانی هەڵنەتەكاندووە.
ئەو زۆرینەی مەرگەساتە مرۆییەكانی كردۆتە تراژیدیایەك كە تا مرۆڤایەتی لەسەر گوێ ی زەوی مابێت، نەوە نەوە دوای ئەوە، ئەو تراژیدیانەی شكسپیر دەگوازنەوەو پەندو عیبرەتی لێ‌ وەردەگرن، باشتر بۆیان یەكلا دەبێتەوە كە خیانەت مێژوویەكی چەند دوورو درێژو كاریگەرییەكی چەند بە ئێشی لە سەر مرۆڤایەتی هەبووە.
كەچی هەر مرۆڤیشە خۆی سانعی ئەو خەسڵەتە قێزەوەنە، كە وەك ئاوێنەیەك ڕووی دووەمی مرۆڤت وەك دڕندەیەكی ترسناك نیشان دەدات و بۆت دەردەكەوێ‌ پاشقۆڵێكی چەند ناشیرینی هەیەو چ باگ ڕاوندێك لە ڕیسوا بووندا .
سەرچاوەی هەموو ئەو تراژیدیە خوێناویانەشی وەك كولتوور لەسەردەمی فابیل و هابیل دەستی پێكردووە، كاتێ‌ قابیلی كوڕی گەورەی ئادەم، هابیلی برای خۆی دەكوژێت .
وەك دەگێڕنەوە هەردوو برا ویستیان قوریانیەك پێشكەش بەخوا بكەن، هابیل كە شوان بوو، باشترین مەڕی هەڵبژارد، بەڵام قابیل كە جوتیار بوو، بڕە بەرهەمێكی لە دانەوێڵە پێشكەش كرد، كەچی لە ئەنجامدا قوربانیەكەی هابیل قەبوڵ كراو ئەوەی قابیل ڕەتكرایەوە.
ئەمەش ئاگری ئێرەیی لە دڵی قابیلدا خۆش كردو نەیتوانی سەركەوتنی براكەی بە چاوی خۆی ببینێ‌ ، ئەوەبوو لە كاتێكی بێ‌ ئاگایی دا براكەی خۆی كوشت،
هەندێكی تر لە مێژوو نووسان دەڵێن كیشەی نێوان ئەو دوو برایە هەر تەنها قوربانی نەبووە، بەڵكو لەسەر مشتومڕی جێگرەوەی ئادەمی باوكیان بووە.
ئەو كولتوورە لەو ڕۆژەوە تا ئەمڕۆ بەردەوامی هەیەو بە چاوی خۆمان دەبینین كە چۆن ئێرەیی و تەماعكاری بۆ كورسی و دەسەڵات و موغرەیاتی سەرو سامان بەرچاوی نزیكترین كەسەكانت كوێر دەكەن، بۆ ئەوەی لەمرۆڤ بوون داماڵدرێ ی ، ئەو مرۆڤە جوانەی خوا بێتە دڕندەیەكی هارو بڕسی، دوور لە باوەڕ، لەئینساف، لە ویژدان، لە ئەخلاق،..رۆژە قێزەوەنەكانی خۆی تۆمار بكات،
شكسپیر وێنەی سەردەمێك نیشان دەدات، كە زۆربەی پاشاكان بەهێز تاجی پاشایەتیان لەسەر دەنا، بە پیلانگێڕی كەسە نزیكەكانی خۆشیان بەڕیان لە ژێر پێ دەردەهێنان، بەڵام شكسپیر ئەوەش دەردەخا، كە ئەو خیانەتكارە دەست بەخوێنانە چۆن دواتر دەكەونە ژێر فشاری دەروونی و تارمایی غەدر لێكراوەكان ڕاوەدویان دەنێن و ئەو دەسەڵات و سەرو سامانە دەبێتە تەوقێك بە گەردنیان و تاشەبەردێك لەسەر دڵیان.
فەلسەفەی خیانەت لە تراژیدییاكانی شكسپیردا
تراژیدییاكانی شەكسپیر تەنها چیرۆكێكی سادە نین دەربارەی كوشتن یان خیانەت، بەڵكو ئاوێنەیەكمان نیشان دەدەن لەغە ریزە داپۆشراوەكانی مرۆڤ، كە چاوەڕوانی ئەوەیان لێ‌ دەكرێت ، لەهەر لەحزەیەكدا بتەقێتەوە ،
چونكە لای شكسپیر خیانەت تەنها كردەیەكی تاكە كەسی نییە، بەڵكو هێزێكی تێكدەرە كە شیرازەی خێزان، دۆستایەتی، دەوڵەت و تەنانەت ڕۆحی تاكەكانیش هەڵدەوەشێنێتەوە.
خیانەتی بە چەندین فۆرم و شێواز نیشانداوە، لەوانە:
خیانەتی سیاسی:
ئەم جۆرە خیانەتە زۆر جاران پەیوەندی بە دەسەڵات و ململانێی لەسەر كورسی دەسەڵات یان پاراستنی دەسەڵاتەوە هەیە، بۆیە ئامادەن هاوڕێ و خێزان و تەنانەت وڵاتیش بفرۆشن.
خیانەتی ڕۆمانسی :
بریتییە لەخیانەتكاری نێوان هاوسەران یان ئەڤینداران ، یان خیانەتكردن لە نێوان ئەندامانی خێزاندا.
ئەم جۆرە خیانەتە دەبێتە هۆی تێكچوونی پەیوەندییە كەسییەكان و زۆر جاریش كارەساتێكی گەورەی لێ دەكەوێتەوە.
خیانەتی دۆستایەتی:
كاتێك دۆستێك ناپاكی لە هاوڕێیەكی نزیك، یان دۆستێكی دەكات، ئازارێكی زۆر قووڵ دروست دەكات، چونكە متمانە و وەفاداری لەناو دەچن.
خیانەت لە خود:
هەندێك جار، هەندێ‌ كەس لەگەڵ ویژدانی خۆیاندا ناكۆكن و بڕیارێك دەدەن كە دژی بەها و بنەماكانی خۆیانە، ئەمەش وەك جۆرێك لە خیانەت لەخود دادەنرێت.
گرنگترین شانۆنامەكان و شیكردنەوەی پرسی خیانەت تیایاندا:

1. هاملێت (Hamlet):
   هاملێت نموونەیەكی باڵای خیانەتی سیاسی، خێزانی و دۆستایەتییە.
   خیانەتی (كلاودیەس) مامی هاملێت، كتێ‌ خیانەت لەبراكەی دەكات و دەیكوژێت، بۆ ئەوەی تەختی پادشایەتی و شاژن (گێرترود) بەدەست بهێنێت.
   خیانەتی (گێرترود): دایكی هاملێت،كاتێ‌ دوای كوژرانی باوكی هاملێت، زۆر بەخێرایی هاوسەرگیری لەگەڵ (كلاودیەس) دەكات.
   خیانەتی (ڕۆزێنكرانتز و گیلدێنستێرن : هاوڕێ كۆنەكانی هاملێت، كە لەلایەن ( كلاودیەس) ەوە بەكرێ گیراون بۆ سیخوڕی كردن بەسەر هاملێتەوە.
2. ئۆتێلۆ
   (ئۆتێلۆ)) یەكێكە لەپڕ دراماتیكی ترین شانۆنامەكانی (شكسپیر) دەربارەی خیانەتی دۆستایەتی و خۆشەویستی، كە لەلایەن كااكتەرەكانیدا ئەنجام دەدرێت .
   خیانەتی یاگۆ :
   یاگۆ، كەسایەتییەكی خراپ و بێویژدانە، بەپلانێكی ورد و ترسناك، متمانەی ئۆتێلۆ تێكدەشكێنێت و وای لێدەكات گومان لەدڵسۆزی و پاكی دێزدمۆنای هاوسەری بكات.
   (یاگۆ) دژی ئۆتێلۆ و كاسیۆ و ڕۆدریگۆ خیانەت دەكات و هەموویان بەكاردەهێنێت بۆ گەیشتن بە ئامانجە شەیتانییەكانی.
   خیانەتی دێزدمۆنا (بە هەڵە):
   ئۆتێلۆ لەژێر كاریگەریی یاگۆدا، پێی وایە (دێزدمۆنا) خیانەتی لێكردووە و لەگەڵ (كاسیۆ )دا پەیوەندی هەیە، ئەم گومانە دەبێتە هۆی كوشتنی دێزدمۆنای بێتاوان و لەئەنجامیشدا خۆكوشتنی ئۆتێلۆ.
   جولیەس سیزەر :
   ئەم شانۆنامەیە بە تەواوی باس لەخیانەتی سیاسی دەكات، بە تایبەت لەلایەن ئەو هاوڕێ و سیناتۆرانەی (سیزەر) كە لەژێر پەردەی پاراستنی كۆماردا، پیلان بۆ كوشتنی دەگێڕن.
   بڕوتس، نزیكترین هاوڕێی سیزەرە، لەسەر ئەو بنەمایەی گوایە باوەڕی بەپاراستنی كۆمارەوە هەیە، ترسی لەوەی هەیە سیزەر ببێتە دیكتاتۆر، بۆیە بەشداری لە پیلانی كوشتنی سیزەردا دەكات.
   ئەمە خیانەتێكی ئایدیۆلۆژییە و بەهای ئەخلاقیی (بڕوتس) دەخاتە ژێر پرسیارەوە.
   بۆیە لە دیمەنی كوشتننەكەی سیزەردا، كاتێك بە چاوی خۆی چەقۆ بە دەستی بڕوتسی هاوڕی َی دەبینێ‌ دەڵێت: تۆش، بڕوتس؟
   ئەم دێڕە نیشانەی قووڵترین ئازار و بێ باوەڕِیی سیزەرە كاتێك لەلایەن نزیكترین هاوڕێیەوە خیانەتی لێدەكرێت.
   خیانەتی (كاسیەس) و سیناتۆرەكان:
   ئەوانی دیكە كە بەشدارییان لە كوشتنی سیزەردا كرد، زیاتر لەبەر ئێرەیی و ترس لە دەسەڵاتی سیزەر بوو.
   لەم شانۆنامەیەدا، خیانەت لە نێوان ئەندامانی خێزاندا گەیشتووەتە ترۆپك.
   خیانەتی (گۆنێریل ( و( ڕیگان) لە لیر پاشا :
   كاتێ‌ هەر دوو كچە گەورەكەی شا لیر، ناپاكی لەباوكیان دەكەن ، دوای ئەوەی هەموو سامان و دەسەڵاتی خۆی بەو دوو كچە دەبەخشێت ، كەچی ئەوان بێ‌ نمەك بوون و هەموو بەها ئەخلاقیەكانیان كردە قوربانی تەماعكاری و سەرو سامان و دەسەڵات داری.
   ئەوەتا كاتێ‌ لیر پاشا لەلایەن (گۆنێریل) و (ڕیگان) ەوە لە ماڵ دەردەكرێ‌ لەژێر بارانێكی بە خوڕ و گەرەلوولێكی بە هێز ، لەد ەشتاییەكی چۆڵدا ڕوو بە ڕووی ئاسمان دەبێتەوە، بە توڕەیی هاوار دەكات، دەی باكان دەی تا پێتان دەكرێ‌ هەڵی كەن ، گڵپە بسێنن، بتەقنەوە،
   ئەی تاڤگەو گەرەلوولەكان ، ئەوەندە ببارن ، تا تاوەرە بەرزەكانیش نقۆم بكەن دەی،
   ئەی بروسكە تۆقێنەرەكان ، كەللە سەری منیش بسووتێنن، ئەو جیهانە خڕەش تەخت كەن دەی
   تیكی بشكێنن، هەموو ئەو تۆوانە تەفرو توونا كەن، كە مرۆڤی بێ‌ وەفایان لێ‌ دروست دەبێت.
   خیانەتی ئێدمەند لە (گڵۆستەر)ی باوكی و براكەی ، لە هەمان نمایش، بۆ ئەوەی میرات و نازناوی خێزانەكە بەدەست بهێنێت.
3. ماكبێس
   لەم شانۆنامەیەدا، ماكبێس خیانەت لەخۆی و لە پادشاكەی و لە وڵاتەكەی دەكات بۆ گەیشتن بە دەسەڵات.
   خیانەتی ماكببس لە (دانكان :
   مەكبەس، لەژێر كاریگەریی پێشبینیی ساحیرەكان و هاندانی ژنەكەی (لەیدی ماكبێس)، دانكان پاشا دەكوژێت، كاتێ‌ میوانداریی كردبوو و متمانەی پێی هەبوو. ئەمە جۆرێكە لەخیانەتی متمانە و وەفاداری.
   پێ كوشتنی دانكان ماكبێس مۆنۆلۆگێكی بەناوبانگی هەیە دەربارەی دڕندەیی تاوانەكەی و دڵەڕاوكێكەی: تۆ بڵێ‌ ی ئەمە خەنجەربێ‌ كە من بەچاوی خۆم دەیبینم، ئەها ئەوە دەسكەكەیەتی كا وەرە ناو دەستم وەرە، دەی با بیگرم.
   ئەم دیمەنە سەرەتای داڕمانی ئەخلاقی ماكبێس و خیانەتە خوێناوییەكەی نیشان دەدات.
   دەرئەنجام
   شكسپیر بە شێوەیەكی بێ وێنە، لایەنە تاریكەكانی سروشتی مرۆڤ و ئەو وێرانكارییانەی كە خیانەت دەتوانێت دروستی بكات، نیشانداوە. لە ڕێگەی كارەكتەرە قووڵ و دیمەنە دراماتیكییەكانەوە، وای لە خوێنەر و بینەر كردووە كە بە وردی بیر لە واتای خیانەت و كاریگەرییەكانی بكاتەوە
   شانۆنامەكانی شكسپیر هەمیشە وەك ئاوێنەیەك ماونەتەوە بۆ ڕەنگدانەوەی هەموو ئەو ململانێ و لاوازییە مرۆییانەی كە تا ئێستاش لە كۆمەڵگا و ژیانی تاكە كەسی و سیاسی مرۆڤایەتیدا بوونیان هەیە.

هەر بۆ زانین ئەكتەری ناسراوی سینەمای ئێرانی ( ئەسغەر فەرهادی) خاوەنی دوو خەڵاتی ئۆسكارە لە رۆَژهەڵاتی ناوەڕاست .
ئەو بەیەكێك لە گەورەترین و كاریگەرترین دەرهێنەر و سیناریۆنووسانی سەدەی ٢١ دادەنرێت، نەك تەنها لەئێران، بەڵكو لەسەر ئاستی هەموو جیهانیش.
بەوە ناسراوە كە دەتوانێت چیرۆكی سادەی مرۆیی وەربگرێت و بیكاتە درامایەكی ئاڵۆزی دەروونی و ئەخلاقی، كە بینەر تووشی شۆك بوون بكات.
ئەسغەر فەرهادی لە ساڵی ١٩٧٢ لە شاری (خومەینی شەهر) لە پارێزگای ئەسفەهان لەدایكبووە. هەر لەگەنجییەوە خولیای سینەمای هەبووە و دەستی كردووە بەدروستكردنی كورتە فیلمی ٨ ملیمەتری.
خوێندنی لە بەشی شانۆ لە زانكۆی تاران تەواو كردووە، دواتر ماستەری لە دەرهێنانی شانۆ بەدەست هێناوە.
پێش ئەوەی بچێتە نێو جیهانی سینەما، بۆ ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی ئێرانیش كاری كردووە و سیناریۆی بۆ زنجیرە دراماكان نووسیوە.
فەرهادی بە فۆرمێكی تایبەت دەناسرێتەوە كە پێی دەوترێت (ڕیالیزمی كۆمەڵایەتی)
لە فیلمەكانیدا كاراكتەری (باش) یان (خراپ) ی ڕەها بوونی نییەو بینەر دەخاتە بەردەم دووڕِیانێكی ئەخلاقی كە نازانیت كێ تاوانبارە ، زۆربەی چیرۆكەكانیشی باس لە ژیانی چینی ناوەندی ئێران دەكەن.
زۆرجاران فیلمەكانی بە شێوەیەك تەواو دەبن كە بینەر خۆی بڕِیار لەسەر چارەنووسی كاراكتەرەكان بدات.
فەرهادی بەرهەمێكی زۆری هەیە لەوانە :.سەمایەك لە تۆزدا ٢٠٠٣ یەكەم فیلمی درێژی بوو كە چەندین خەڵاتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی پێ‌ بردەوە.
شاری جوان ٢٠٠٤
چوارشەممە سوورە ٢٠٠٦
دەربارەی ئێلی ٢٠٠٩
جیابوونەوەی نادر لە سیمین – ٢٠١١: بە یەكێك لە باشترین فیلمەكانی مێژووی سینەما دادەنرێت.
باس لە جیابوونەوەی ژن و مێردێك و كێشەیەك دەكات كە لەگەڵ پیاوێكی ئایینی و خێزانەكەیدا بۆیان دروست دەبێت.
ڕابردوو ٢٠١٣
فرۆشیار ٢٠١٦) چیرۆكی ژن و مێردێكی ئەكتەری شانۆ دەكات ، كە ڕووداوێكی نەخوازراو ژیانیان دەگۆڕێت.
هەمووان دەزانن ٢٠١٨)
پاڵەوان ٢٠٢١
فەرهادی خەڵاتی ئۆسكار (٢٠١٢) وەك ی باشترین فیلمی بیانی بۆ جیابوونەوەی نادر لە سیمین. بە دەست هێنا .(ئەمە ش یەكەم ئۆسكار بوو بۆ سینەمای ئێران.
هەروا خەڵاتی ئۆسكار (٢٠١٧)ی وەك باشترین فیلمی بیانی بۆ فیلمی (فرۆشیار) بە دەست هێنا. فەرهادی لەو ساڵەدا ئامادەی مەراسیمەكە نەبوو وەك ناڕەزایەتییەك بەرامبەر بڕیارێكی دۆناڵد ترەمپ بۆ قەدەغەكردنی هاتنی هاوڵاتیانی چەند وڵاتێكی ئیسلامی بۆ ئەمریكا.
هەروا فەرهادی چەند خەڵاتێكی گەورەی تری بەدەست هێناوە لەوانە :
خەڵاتی گۆڵدن (گڵۆب بۆ فیلمی) بۆ فیلمی جیابوونەوە
خەڵاتی (ورچی زێڕینی) ی فێستیڤاڵی بەرلین: بۆ فیلمی جیا بوونەوە
خەڵاتی باشترین دەرهێنەر (ورچی زیوینی بەرلین) بۆ فیلمی (دەربارەی ئێلی).
خەڵاتی گەورەی دەستەی دادوەران لە فێستیڤاڵی كان بۆ فیل می “پاڵەوان ٢٠٢١.
خەڵاتی باشترین سیناریۆ لە فێستیڤاڵی كان: بۆ فیلمی (فرۆشیار)
خەڵاتی (سیزاری فەرەنسی) بۆ فیلمی (جیابوونەوە)
ئەسغەر فەرهادی دەربارەی ئەو خەڵاتانە دەڵێت :
بردنەوەی ئۆسكار تەنها وەرگرتنی خەڵاتێكی سینەمایی نەبوو بۆ من ، بەڵكو دەرفەتێك بوو، بۆ ئەوەی دەنگ و كولتووری دەوڵەمەندی وڵاتەكەم بگەیەنمە جیهان، كە زۆرجاران لەژێر تەمومژی سیاسیی ون دەبێت..
خەڵاتەكان لە لایەكەوە شانازییەكی گەورە بوون بۆ من وەك سینەماكارێك، لە لایەكی ترەوە، هەستم دەكرد بەرپرسیارێتییەكی گەورەتریان بۆ زێدە كردم بەرامبەر هونەری گەلەكەم .
كاتێك لەسەر سەكۆكە وەستابووم، وەرگرتنی خەڵاتەكە ، بیرم لە فیلمەكە نەدەكردەوە، بەڵكو بیرم لەو خەڵكە دەكردەوە كە ئەوان ئێستا لە جیاتی من شانازییەكەیان بەر دەكەوێ‌ ، وڵاتەكەی من لە نێو وڵاتە بەشداربووەكانی ئەو فیستیڤاڵە نێو دوڵەتیە ، چەند بەسەرفیرازی ناوی دێ‌ و چەپڵەی بۆ لێ‌ دەدرێ‌ ، ئیدی چ بەختەوەریەك هەیە لەو لەحزەیەدا شان لە شانی ئەو بەختەوەریە بدا.
بۆیە ئۆسكار چەند ئەوەندەی خەونێكی چاوەڕوان نەكراو بوو بۆ من ، سەروەریەكی گەورەش بوو بۆ وڵاتەكەم .

زۆر ئەكتەری گەورەی وەك : شەهاب حوسەینی، هادی حیجازی نەفەر، عەلی ڕەزا كەمالی ، پانتیئا بەهرام ، مێهرداد سدیقیان ، پەردیس ئەحمەدیە ، ژیلا شاهی و چەندین ئەكتەری بلیمەتی تری درامای (پێستی شێر) لە پێشبڕكێ‌ دابوون ، كەچی (موجتەبا پیرزادە) لە دوا ساتەكاندا هات و بە بێدەنگییەكی ترسناك و نیگایەكی سارد، هەموو هاوسەنگییەكانی گۆڕی و بوو بەو پارچە تەواوكەرەی ڕیتمی دراماكەی گەیاندە لوتكەی سەركەوتن.
بەڵام كاراكتەری مەنسوور كێ بوو؟
كاراكتەرێكی سایكۆپات و ئاڵۆز بوو، كلیلی هەموو ئەو نەهامەتی و ڕووداوە تاڵانە بوون كە بەسەر (نەعیم و كچەكەی داهات، ئەگەرچی (مەنسوور) خۆشی لە ڕابردوودا ئازاری زۆری چەشتبوو، بەتایبەت لەلایەن دایكی و ئەو ژینگەیەی تێیدا گەورە بوو، كردی بەو كەسایەتیەی لە زمانی سۆزو بەزەیی شتێ‌ تێ‌ نەگا، جگە لە تۆڵە سەندنەوە نەبێت لەو ڕابووردووەی گەیاندیانە ئەو چارەنووسە ئاڵۆزە .
تایبەتمەندییە دیارەكانی مەنسوور ئەوە بوو، زۆر بە كپی و هێمنی قسەی دەكرد، تەنانەت كاتێك باسی كوشتن یان ئازاردانی دەكرد، دەنگی بەرز نەدەكردەوە، بەڵام ئەم هێمنییە لای بینەر ترسێكی زیاتر لە كوشتنی دروست دەكرد.
(پیرزادە) توانای ئەوەی هەبوو، تەنها بە نیگاكانی، هەستی ڕق، پەیامی كاراكتەرەكە بگەیەنێت، بێ ئەوەی ئەكشن یان جوڵەیەكی زۆر بەكار بێنێ‌، بەڵام ترس و لەرزێكی بێ‌ سنوور بخاتە دڵی بینەر. تۆنی دەنگی، ئەو شێوازە ساردەی لەقسەكردندا هەیبوو، وای كرد (مەنسوور) وەك مرۆڤێكی ڕۆبۆت ئاسا دەربكەوێت كە هیچ بەزەییەكی تێدا نەبێت.
ئەو تەنها بكوژێكی ئاسایی نەبوو، بەڵكو كاراكتەرێك بوو كە لە ڕووی دەروونییەوە شكابوو، ئەو ڕقەی بەرامبەر بە(نەعیم) هەیبوو، گواستنەوەی ئەو ڕقە ئەستوورە بوو كە لە ڕابردووی خۆی و خێزانەكەیەوە بۆی مابۆوە، هەمیشە وا هەستی دەكرد هەموو جیهان قەرزاری ئەوە، بۆیە بە ئازاردانی كەسانی بێتاوان، دەیویست جۆرێك لە دادپەروەریی سەیر بۆ خۆی دروست بكات.
(موجتەبا) توانی وێنای كەسێك بكات كە بینەر هەم لێی بترسێت، هەم بزانێت چی لە مێشكیدا دەگوزەرێت.
بۆیە زۆرێك لە ڕەخنەگران پێیان وایە كە مەنسوور لە (پێستی شێڕ) دا، یەكێكە لە باشترین و ترسناكترین خراپەكارەكانی مێژووی سینەما و درامای ئێرانی نیشان داوەو بەم ڕۆڵەش سەلماندی كە ئەكتەرێكی خاوەن توانایەكی بێ سنوورە.
ئەوەتا رەِخنەگری سینەمایی ( ئارەش خۆشخوو) دەلێت : مەنسوور كاراكتەرێكە هیچ سۆزو بەزەییەك لە چاوانی نابیندرێت.
(پیرزادە) زۆر ورد جەستەو دەنگی بەكار هێناوە، بۆ ئەوەی كەسایەتیەك نیشان بدات، كە نەخۆشی دەروونی هەیە، بەڵام لە هەمان كاتدا زۆر زیرەك و پلان دا ڕێژەرە، ئەو نەك هەر تەنها مەترسی بوو بۆ كاراكتەرەكانی دراماكە، بەڵكو بینەریشی تووشی دڵە ڕاوكێ‌ كرد.
(فەرهاد خالدی) نووسەرو رٍەخنەگریش دەڵێ‌ : هونەری موجتەبا ئەو ساردی و بێدەنگیەو نیگا سیحراویەكانی بوو، كە ببوو بە بەهێزترین ئامرازێكی نواندنی ئەو .
ئەگەرچی مەنسوور لە دوای نیوەی دراماكە دەركەوت ، بەڵام لە گەڵ دەركەوتنی مەنسوور هاوسەنگی دراماكە بە ئاراستەیەكی بڵندتر گۆڕا.
موجتەبا پیر زادە لە زنجیرە درامای (پێستی شێر) دا یەكێك لە سەرنجڕاكێشترین و ناوازەترین نواندنەكانی خۆی پێشكەش كرد. ڕۆڵی (مەنسوور) وەك كاراكتەرێكی نەرێنی، كاریگەرییەكی زۆری لەسەر بینەران هەبوو، بووە یەكێك لەو كاراكتەرانەی كە بۆ ماوەیەكی زۆر لە مێشكی خەڵكدا مایەوە.
مەنسوور كاراكتەرێكی سایكۆپات و ئاڵۆزە، ئەو كلیلی هەموو ئەو نەهامەتی و ڕووداوە تاڵانەیە كە بەسەر “(نەعیم ـ هادی حیجازەفەر) و (ساحڵ) ی كچی دا دێت.
خودی مەنسووریش لە ڕابردوودا ئازاری زۆری چەشتووە، بەتایبەت لە لایەن دایكی و ئەو ژینگەیەی تێیدا گەورە بووە، ئەمەش وای لێكردووە ببێتە كەسێكی بێبەزەیی و تینوو بەتۆڵە سەندنەوە.. موجتەبا پیرزادە، بە شێوەیەكی زۆر زیرەكانە ئەم ڕۆڵەی گێڕا، زۆر بەهێمنی و ترسناكی قسەی دەكرد، تەنانەت كاتێك باسی كوشتن یان ئازاردانی دەكرد، دەنگی بەرز نەدەكردەوە.
ئەم هێمنییە لای بینەر ترسێكی زیاتری دروست دەكرد. توانی تەنها بە نیگاكانی، هەستی ڕق و شێتیی كاراكتەرەكە بگەیەنێت ، بەبێ ئەوەی زۆر بجوڵێت، ترس بخاتە دڵی بینەرەوە.
موجتەبا رۆڵێكی بچووكی بینی لە چاو ئەكتەرە گەورەكانی تری دراماكە، بەڵام كاریگەرترین رۆڵ لە دراماكە.
لە دیمەنەكانی دوایی نەعیمی باوك و مەنسووری بكوژی ساحلی كچی، دوای هەموو ئەو گەڕان و هیلاكیەی بكوژی كچەكەی، لە زیندان بە یەك دەگەن، مەنسوور دەڵێ‌ : تۆ سابری عەزیزو برا گەورەمت لە باوەشما كوشت ( بە پێكەنین ) منیش ساحلی ئازیزتم لە باوەشتا كوشت، یەك بە یەكین ..تەواو؟ دەستت بێنە با تەوقە بكەین .
بەڵام نەعیم دەڵێ‌ : ساحل تۆ كوشتت، بەڵام بكوژی تۆ منم.
مەنسوور : ئەو قسەیە دووبارە نەكەیتەوە، ئەو عاشقی من بوو، كارێكی وات كرد، من لە بەرچاوی بكەوم، سوێندم خواردبوو، بەر لە كوشتنی پارچە پارچەت بكەم.
بە پێكەنینێكی ترسناك بە نەعیم دەڵێ‌ : عەزابم دای وا نیە؟
نەعیم بەهەستێكی ئاگرین ، بەڵام بە ئەعسابێكی سارد بە مەنسوور دەڵێ‌ : بەڵێ‌ عەزابت دام ؟ ئەی دەبێ‌ من ئێستا تۆڵەی تاوانەكەت لێ‌ بستێنمەوە.
پارچە پارچەت كردم مەنسوور، بەڵام ئەوەت لە یاد نەبوو، ئەگەر یەك لەو پارچانەش بمێنێتەوە، ئەوەندە ئەگەرێ‌ تا خوێنی مناڵەكەت لێ‌ وەر دەگرێتەوە.
ئیدی لە و زیندانەدا نەعیم بۆ دوا جار ڕقەكانی بە كوشتنی مەنسوور دادەمركێتەوە.
(موجتەبا پیرزادە) ئەكتەرێكی گەنجی ئێرانییە كە بەهۆی بەهرەكەی لە بەرجەستەكردنی ڕۆڵە ئاڵۆزەكاندا سەرنجی زۆری بۆ خۆی ڕاكێشاوە، بەتایبەتی لە ساڵانی دواییدا وەك یەكێك لە دەموچاوە دیار و بەتواناكانی سینەما و درامای ئێرانی دەركەوتووە.
گرنگترین كارەكانی:
لە ساڵی ١٩٨٥ لە تاران لەدایكبووە.
دەرچووی كۆلێژی هونەر و تەلارسازیی زانكۆی (ئازاد) ی ئیسلامییە لە بەشی نواندن.
هاوسەرگیری لەگەڵ خانمە ئەكتەر (فەرناز ڕەهنەما) كردووە، هاوسەرەكەی هاوپیشەی خۆیەتی لەبواری شانۆدا.
موجتەباـ دەستپێكی كارەكانی لەسەر تەختەی شانۆوە بوو، كە ئەمەش ڕێڕەوی باوی زۆربەی ئەكتەرە سەركەوتووەكانی ئێرانە.
بەشداری لە چەندین شانۆگەریدا كردووە، كە بوونە هۆی پەرەپێدانی بەهرەكەی پێش ئەوەی ڕوو لە شاشەی سینما و تەلەفزیۆن بكات.
فیلمی (فڕۆشیار ٢٠١٦ ڕۆڵێكی كورتی (كەسایەتی مەجید) لەم فیلمەدا گێڕا كە خەڵاتی ئۆسكاری بەدەستهێنا وە، لە دەرهێنانی (ئەسغەر فەرهادی) بوو.
ئەم بەشدارییە بووە دەروازەیەكی ڕاستەقینە بۆ چوونە نێو جیهانی پیشەگەرییەوە.
فیلمی (تۆمان) ٢٠٢٠
بە یەكێك لە گرنگترین ڕۆڵە سینماییەكانی دادەنرێت، كە تێیدا كاندید كرا بۆ خەڵاتی باشترین ئەكتەری پاڵپشت لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی فەجر.
فیلمی (شەش و نیو مەتر) ئەم فیلمە سەركەوتنێكی جیهانی بەدەستهێنا و باس لە كێشەی ماددە بێهۆشكەرەكان دەكات لە ئێران. كارە درامییەكان (بەرنامە و زنجیرەكان) ناوبانگی ڕاستەقینەی لەلای جەماوەر لە ڕێگەی تۆڕەكانی پەخشی ناوخۆیی و زنجیرە تەلەفزیۆنییەكانەوە بەدەستهێنا.
زنجیرەی (سایەبان): یەكەمین ڕۆڵی سەرەكی ئەو بوو لە تەلەفزیۆن، كە لە ڕێگەیەوە ناوبانگێكی زۆری لە ناوخۆی ئێراندا پەیدا كرد.
زنجیرەی (پێستی شێر) ڕۆڵی (مەنسوور) ی گێڕا، كاراكتەرێك بوو، مشتومڕێكی زۆری نایەوە و سەركەوتنێكی گەورەی بەدەستهێنا. نواندنەكەی لەم زنجیرەیەدا بە قووڵیی دەروونی و توانای بەرجەستەكردنی كەسایەتییەكی تەمومژاوی و شێواو جیادەكرایەوە، ئەمەش وایكرد لە كاتی نمایشكردنی زنجیرەكەدا ببێتە یەكێك لەو ئەكتەرانەی زۆرترین باسیان لە میدیا هونەرییەكاندا دەكرێت.
(موجتەبا پیرزادە) كاندید كرا بۆ خەڵاتی (سیمرغی بلورین) وەك باشترین ئەكتەری پاڵپشت بۆ ڕۆڵی (عەزیز) لە فیلمی (تۆمان) لە ٣٨ەمین خەڵاتەكانی فێستیڤاڵی فەجر. ستایشی زۆری ڕەخنەگرانی بەدەستهێنا بەهۆی توانای كۆنترۆڵكردنی دەربڕینەكانی دەموچاو و بەكارهێنانی زمانی جەستە بە شێوەیەكی سروشتی و دوور لە ئەكتینی دەستكرد.
زۆرێك لە ڕەخنەگران پێیان وایە كە مەنسوور لە (پێستی شێڕ) دا، یەكێكە لە باشترین و ترسناكترین (خراپەكارەكان)ی مێژووی سینەما و درامای ئێران.
موجتەبا پیرزادە بەم ڕۆڵە سەلماندی كە ئەكتەرێكی خاوەن توانایەكی بێسنوورە. مەنسوور لوتكەی بەدكاری و تێكچوونی دەروونی بوو، موجتەبا پیرزادەش بە نواندنە “سارد و بێبەزەییەكەی ،توانی ئەم كاراكتەرە بكاتە كابوسێكی ڕاستەقینە بۆ كاراكتەرەكانی ناو دراماكە و ئەزموونێكی لەبیرنەكراو بۆ بینەران.

حەيدەر عەبدولرڕەحمان

چوار ساڵە زنجیرەی (پێستی شێر)لە دەرهێنانی ( جەمشید مەحموودی) بەرهەم هێنراوە، یەكەم ئەڵقەی لە مانگی ئەیلوولی 2022 نمایش كر، لەگەڵ خۆیدا شەپۆلێكی گەورەی گفتوگۆی لەناو میدیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا هێنایە كایەوە، كە تا ئێستاش بەردەوامی هەیە.
ناونیشانی دراماكە لەگۆرانییەكی زۆر بەناوبانگی هونەرمەند ئیبی (Ebi) بەناوی (پوست شیر) وەرگیراوە، لە تێكستی ئەو گۆرانییەدا هاتووە: دڵم وەك پێستی شێرە، بەڵام لە كاتی بینینی تۆدا دەبێتە پەڕەی گوڵ.
ئەمە ڕێك وەسفی نەعیمی باوك دەكات، وەك پیاوێكی زبرو بەهێز، وەك پێستی شێر ڕەق و بەرگەگرە بەرامبەر دوژمنانی، بەڵام ناسكتر لە پەرٍەی گوڵ بەرانبەر ساحلی كچی .
چیرۆكی (پێستی شێر) باس لە تراژیدیایەكی قووڵی ڕابردوویەكی پڕ لەهەڵە و ئێستایەكی پڕ لە تۆڵەدا دەكات.
چیرۆكەكە بەئازادبوونی نەعیم (هادی حیجازی فەر) لە زیندان دەست پێدەكات، دوای ئەوەی ١٥ ساڵی تەمەنی لە زینداندا بەسەر برد.
نەعیم تەنها ئاوتی ئەوەبوو ، ڕۆژێ‌ لە رَۆژان بە(ساحل) ی كچە تاقانەكەی بگاتەوە، بەڵام هێندە لەكاتی گەڕانەوەیان لە گەشتێكیاندا تێنەپەڕیبوو ، كاتێ‌ لەلایەن گروپێكی نەناسراوەوە هێرش كرایە سەر ئۆتۆمبێلەكەیان و نەعیم بێهۆش دەكرێت و ساحل دەڕفێندرێت.
دوای ماوەیەكی كورت، تەرمێكی سووتاو دەدۆزرێتەوە، گوایە تەرمی ساحلە. ئیدی لێرەوە جیهانی نەعیم دادەڕمێت.
نەعیم ناتوانێ‌ قەناعەت بە خۆی بێنێ‌ ساحل مردبێت، یان بەو شێوەیە بكوژرێت، بۆیە نەعیم بە یارمەتی( ڕەزا پەروانە) ی هاوڕێ‌ ی ، دەكەونە گەڕان بەدوای بكوژەكاندا.
لەهەمان كاتدا، ئەفسەرێكی پۆلیس بەناوی موشكات (شەهاب حوسەینی) كە خۆی پێشتر كچەكەی بە شێوەیەكی توندوتیژ كوژراوە، دۆسیەكە دەگرێتە دەست.
لە ناوەڕاستی زنجیرەكەدا، سوپڕایزێكی گەورە ڕوودەدات، كاتێ‌ ئاشكرا دەبێت ساحل نەمردووە! بەڵكو ڕفێندراوە و لە شوێنێكی شاراوە بەند كراوە. دەركەوت كە ئەو تەرمەی دۆزرایەوە پلانێكی داڕێژراو بوو بۆ ئەوەی نەعیم دەست و پێی بشكێ‌ و لە ساحلی كچی بێ‌ ئومێد بێت.
لەم نێوەندەدا، لەیلا (ژیلا شاهی) وەك هاوسەری ڕەزا پەروانە، دەورێكی مرۆیی گرنگ دەگێڕێت. كاتێ‌ دەبینێت چۆن ڕەزای مێردی ژیانی خۆی دەخاتە مەترسییەوە بۆ یارمەتیدانی نەعیمی هاوڕێی، (لەیلا) لەو زنجیرەیەدا سیمبولی ئەو ئارامی و قوربانییە بوو، كە لەجیهانە پڕ لەخوێن و تۆڵەكەی نەعیمدا مابووەوە، ئەو ژنە نموونەیەكی لە خۆشەویستی بەرامبەر بە مێردەكەی نیشاندا، كە لە خۆشەویستی نەعیم بۆ ساحل كەمتر نەبێت .
ئەم سیناریۆیە وای لە بینەر كرد، كە تا كۆتا ئەڵقە نەزانێت (سەرۆكی باندەكە) كێیە، چونكە بینەر بە گشتی گومانی لەسەر هەموو كاراكتەرەكان دروست كردبوو.
جیاوازی ئەم درامایە لەوەش دابوو، پۆلیس تەنها بەدوای بكوژەكەدا ناگەڕێت، بەڵكو (نەعیم) و (ڕەزا پەروانە)ی هاوڕێ‌ ی، بە شێوازێكی شەخسی و لە دەرەوەی یاسا، دەكەونە شوێن تاوانبارەكان، ئەمەش ململانێیەكی تری لە ریتمی دراماكە دروست كردبوو.
(جمشید مەحمودی) كە دەرهێنەرێكی بە ڕەچەڵەك ئەفغانی نیشتەجێی ئێرانە، پێشتریش لە سینەمادا سەركەوتنی گەورەی هەبووە. لەم زنجیرەیەدا چەند تەكنیكێكی بەكارهێناوە:
ڕیتمی خێرا و سوپرایز، هەر ئەڵقەیەك بەگرێیەكی نوێ كۆتایی دێت.
دەرهێنەر توانیویەتی بینەر بەجۆرێك ڕابگرێت كە نەتوانێت پێشبینی ڕووداوی داهاتوو بكات.
بەكارهێنانی فلاش باگەكان تەنها بۆ پڕكردنەوەی كات نییە، بەڵكو بۆ ناساندنی سایكۆلۆژیای كاراكتەرەكانە.
بەتایبەت پەیوەندی نەعیم و كچەكەی كە وادەكات بینەر زیاتر هاوسۆزییان بێت.
ستایلی وێنەگرتنەكە مایلە بۆ ڕەنگی سارد و تاریك، كە گوزارشت لەو خەم و تووڕەییە بكات،كە بەسەر شار و كاراكتەرەكاندا زاڵە.
ئەم زنجیرەیە بەچەند خاڵێك لەدراماكانی تری ئێران جیا دەبێتەوە:
شكاندنی قاڵبی پۆلیسی كلاسیك، لە زۆربەی دراماكانی پێشتر، پۆلیس هەمیشە كارەكتەرێكی بێ كەم و كوڕی بووە، بەڵام لێرەدا (موشكات) ك ئەفسەرە پۆلیسەكە كە (شەهاب حوسەینی) ڕۆڵی دەگێڕێت) خۆی مرۆڤێكی شكاوە، كێشەی خێزانی و دەروونی هەیە، و هەندێك جار یاساكان دەبەزێنێت بۆ گەیشتن بەئەنجام.
نواندنی (هادی حیجاز فەر ـ نەعیم) و پانتەها بەهرام ، بەتایبەت شەهاب حوسەینی، ئاستی دراماكەیان بۆ ئاستی سینەمایی بەرز كردووەتەوە.
لەم درامایەدا دەردەكەوبَت ، هیچ شتێك بە ڕێكەوت نییە، لە پۆشاكەوە تا موزیكەكەی (بامداد ئەفشار) كە فشارێكی دەروونی بەردەوام لەسەر بینەر دروست دەكەن.
دراماكە بەبێ پەردە پەنجە دەخاتە سەر لایەنە تاریكەكانی كۆمەڵگە، جیهانی تاوانكاران و ئەو پەیوەندییە مرۆییە قووڵانەی كە لە ناو جەرگەی ئازاردا دروست دەبن.
بە كورتی: پێستی شێر ستانداردێكی نوێی بۆ درامای تەلەفزیۆنی لە ناوچەكەدا دانا و سەلماندی كە دەكرێت چیرۆكێكی پۆلیسی سادە بگۆڕدرێت بۆ تراژیدیایەكی مرۆیی قووڵ.

حەیدەر عەبدولڕەحمان

ڕابووردووی ئەزموونەكانی دەرهێنەر (كارۆخ ئیبراهیم ) دوای دەست هەڵگرتنی لەشانۆو ڕووتێكردنە كتووپڕەكەی بۆ كاری دەرهێنانی تەلەفزیۆنی، سەركێشیەكی سەخت بوو، چونكە( كارۆخ پاشخانێكی ئەوتۆی نەبوو، لەگەڵ هونەری دەرهێنانی درامای تەلەفزیۆنی وەك پیشە، بە تایبەت لە كاتێكدا ئەو ڕوو تێكردنەی بۆ دراما، لە ئەزموونی بچووكەوە نەبوو بۆ گەورە، وەك دەرهێنەرە بە ئەزموونەكان ، لەكورتە فیلم دەست پێ‌ بكات بۆ فیلم، بەڵكو زۆر بەخێرایی لە شانۆوە بازی دایە زنجیرەی دوورو درێژی تەلەفزیۆنی وەك ( دوا شەو ) كە بۆ ئەو دەرهێنەرە، سەرەتایەكی قورس بوو، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەنجامە ئەرێنی و نەرێنیەكانی، هێشتا هەر دەست بەرداری خەونەكانی نەبوو، هەر سووڕ بوو لەسەر بەرهەمهێنانی زنجیرەی تەلەفزیۆنی.
ئەو لەو چەند ساڵە كورتەی دواییدا، بە پراكتیكی خزایە نێو ئەزموونەكەو بەشی شێری بەركەوت لەدەرفەتی كار كردن، لەنێو دەرهێنەرەكانی دراما، كە تا ئێستا كۆی ئەو بەرهەمانە خۆی لەزێتر لەچوار زنجیرەی تەلەفزیۆنی و فیلمێك دەدا، كە بریتین لە:
.زنجیرە درامای ـ دوا شەو
.زنجیرە درامای ـ چوار دیوار
زنجیرە درامای هەشت دیوار.
زنجیرە درامای ـ گەوهەرو خوشكەكانی
ئینجا لەچاوپێكەوتنێكی تەلەفزیۆنیشدا دەڵێ ‌خۆمان بۆ پرۆژەیەكی گەورە ئامادە كردووە، جگە لەفیلمێك بەناوی (پەڕە سێلكە)
بۆیە بەرهەمهێنانی چوار زنجیرەی تەلەفزیۆنی، لەماوەی چوار ساڵدا، وەك چوار دەرفەتی لەبار، بۆ گەنجێكی كەم ئەزموون، لە بواری دەرهێنانی درامای تەلەفزیۆنی، لە هەلومەرجێكی ئابووری تەنگە تاوو پڕلە ئاستەنگدا، ڕەنگە چانسێكی باش بێت بۆ ئەوەی، لەو چوار بەرهەمە لە نهێنی پیشەكەو دۆزینەوەی كۆدەكانی گۆڕِانكاری تێ‌ بگات، لە هەمان كاتدا هەوڵی ئەوە بدات كە هەم ببێت بە دەرهێنەر هەم بە بەرهەم هێنەرو كۆ كەرەوەی ئەو توانایانەی دەبن بە یاریدە دەر بۆ رزگار بوون لەو چەق بەستنەی لە بەرهەمەكانی پێشووی ڕوو بە ڕووی دەبوونەوە
بێ‌ شك بۆچوونی جیاواز هەیە بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارەی، ئاخۆ (كارۆخ ئیبراهیم) وەك پێویست سوودی لەو چوار دەرفەتە وەرگرتووە؟ یان مافی كەسانی تری بۆ خۆی قۆرخ كردووە؟
توانیوویەتی ئیزافەیەك بخاتە سەر درامای كوردی؟ یان لە حاڵەتێكی چەق بەستوو بە دەوری بازنەیەكی داخراودا خولی خواردۆتەوە؟
ڕەنگە وەڵامی ئەو پرسیارانە تەنیا لای من نەبێت، بەڵكو ئەوە بینەرە وەڵامی ڕاستەقینەی لایە، چونكە هەموو ئەو بەرهەمانە لەپێناو ئەودا دروست كراون، هەر ئەویش مافی قەبوڵ كردن، یان ڕەتكردنەوەیانی هەیە.
بەگشتی پێم وایە كارۆخ دوای تێپەڕاندنی هەموو ئەو وێستگانە، گەیشتۆتە ئەو ئەنجامە كە دەبێت سەر لە نوێ‌ پێداچوونەوە بە ستایل و بونیاتی درامی بەرهەمەكانی خۆی بكات، بە تایبەت لەكاتێكا كە توانای دەستەبەر كردنی بەرهەم هێنان و سپۆنسەری هەیە، كە هه ردووكیان سەرچاوەی بنەڕەتی دروست بوون و چارەنووسی بەرهەمیان لە دەستە، ئەگەر دەرهێنەر دوور لە گەندەڵی پلان و بەرنامە ڕێژی بۆ بكات و ئەنجامی كۆتایی بەرهەمەكەی بكاتە ئامانجی سەرەكی ، دەتوانێ‌ زامنی سەركەوتنی خۆی بكاو متمانە بەبینەر ببەخشێ‌ .
لە زنجیرە درامای (گەوهەرو خوشكەكانی) كە ناوەكەی لەسەر ریتمی فیلمی ئێرانی ( برایانی لەیلا)ی دەرهێنەر سەعید ڕۆستایی نزیكە، كارۆخ ئیبراهیمیش گوتارو ئامانجی دراماكەی خستۆتە چوارچیوەی چیرۆكێكی ڕیالیزمی كۆمەڵایەتی خێزانی، كە بتوانێ‌ تەوەرەكانی لەسەر بنەمای كۆمەڵێ‌ دیاردەی زەقی سەردەمیانەی كۆمەڵایەتی وەك خیانەتكاری نێو هاوسەران، تریاك خواردن لەنێو كچان و قوتابیان، زیندوو بوونەوەی دیاردەی جادوگەریەتی و سیحر لە كۆمەڵگادا، میرات و لێك ترازانی كۆمەڵگاو دڵ ڕەقیەكانی، چەتەگەریەتی و پەیدا بوونی مافیا.
هەموو ئەو دیاردە كۆن و نوێیانە بوونەتە لق و پۆپ و پەراوێزی گرێ‌ ی سەرەكی ئەو پرسیارەی لە سەرەتا تا كۆتایی بینەر ناچار دەكات واز لەسیحری دراماكە نەهێنی ئەویش ئەوەیە: كێ فوئادی زەڕەنگری كوشت؟
بەڵام سینارێۆكە تەنیا هێڵێكی درامی نیە، چەند هێڵێكی دیكەی لاوەكی تێدایە، كە كە هەر یەك لەو تەوەرە لاوەكیانە، بە فۆرمێك بە یەكەوە گرێ‌ دراون ، هەر یەكەو چیرۆكێك بن و ریتم و كاریگەری تایبەتی خۆیان هەبێت ، بۆ بەرز كردنەوەی ریتمی دراماكە، لەوانە
تەوەری گەوهەرو خانێ‌ ی دایكی و كانی و پەری خوشكی
تەوەری حازم و شەونمی ژنى
تەوەری سەفوەت ئەربیللی و سوڵحیە خانی دایكی
تەوەری قەدریەو عوبێدو عەدنان و كەمال
تەوەری نەقیب زریان و ئاسایش
بەرهەمەكە ئەگەر پاكتاوێكی بۆ بكەیت و هەندێ دیمەنی لێ بقرتێنی، ڕەنگدانەوەیەكی واقعی كۆمەڵگای مۆدێرنی ئەمڕۆی كوردە، بەچەمكە ئەرێنی و نەرێنیەكانی، یان بەتاڵ و شیرینیەوە، پێت خۆش بێت یا ناخۆش، ناتوانی خۆت لەو هەقیقەتە گێل كەیت كە ئەوەی دەیبینی دروست كراوی كارۆخ نیە، بەڵكو دەرهاوێشتەی ئەو سەردەمەیە كە كۆمەڵگا بەرەو هەڵدێرێكی ترسناك دەبات
ئەگەر دەتەوێت ڕاستگۆ بیت و دراماكە ڕەنگدانەوەیەكی ڕاستگۆ و بێ ڕتووشی ئەم كۆمەڵگایە بێت، ئەگەر جاران ئەو دیمەنانە تەنیا لەسەر حیسابی كۆمەڵگای توركی و ئەوروپی تۆمار دەكران، ئێستا كۆمەڵگای كوردیش كۆمەڵگای مەلائیكەتەكان نین لەو هەموو دیاردە قێزەوەنانەی سەردەم بەدەر بێت، ئەمە واقعێكی تاڵ و نەخوازراوە، بەڵام سەپێندراوە
بەڵام ..ڕەنگە ئەوەی وەك وەزیفەی دراما دەخرێتە ڕوو، ئەوە نیە تۆ ئەو مافە بەخۆت بدەیت وەك دەرهێنەر ئەو واقیعە تاڵە، بە هەموو ناشیرینیەكانی خۆیەوە ، وەك خۆی بە بینەر بفرۆشێت و پێی بڵێ‌ ی فەرموو ئەوە واقیعی تۆیە و تۆ ئاگات لەخۆت نیە ئەوەتا لەو واقیعەدا دەژیت، ئەگەر وا بكەیت تۆ دراما پێشكەش ناكەیت، بەڵكو حیكایەتی بن دیوارو قسەی چایخانەكانم بۆ دەگێڕیتەوە ، ناتوانیت دراما بكەیتە هێزێك بۆ كارتێكردن لە عەقلیەتی كۆمەڵگاو ترسان لە گەشەسەندن و پەرەسەندنی ئاگرە ترسناكەكانی
ناتوانێت دراما وا لێ‌ بكەیت بینەر لەقوڵایی بیرە تاریكەكاندا ڕووناكی ببینێ‌، لە دامێنی فرمێسكەكاندا زەردەخەنە ببارێنێ‌، چونكە تۆ وەك بینەر تا ئەو مەرگە ساتانە بەچاوی خۆت نەبینی، بە ئاگا نایەیتەوە لەوەی لەنیشتمانەكەت، لە دەورو بەرو لەناو ماڵەكەت ڕوو دەدەن
لە درامادا نە لەژێر كاریگەری خیتابی ئایینی، نەسیاسی ، نە بە نەسیحەتی رێكخراوەكانی ژنان ، تەنانەت بە نەسیحەتی باوكێكی جەرگ سوتاوی وەك عوبێدیش ناتوانیت لەژێر كاریگەری تەوژمە ترسناكەكانی سەردەم دەربازت بێت .
مەگەر دەرهێنەرێك نەبێت، دەسەڵاتی ئەوەی هەبێت بێتە ناو ماڵەكەت، بەكەرەسەو ئامرازە سیحراویەكانی، بەوێنە، بەنواندن، بەموزیك ، بەدیالۆگ، كار لەمێشكت بكاو لەناو ئازارەكاندا چێژت پێ‌ ببەخشێت، فەلسەفەیەكت بۆ بگێڕێتەوە، نەتوانی بە ئاسانی لە بیری كەیت
سه پاندنی شێوه زار
ناكرێ درامایەكی كوردی كە بە حیساب بۆ هەموو نەتەوە بەرهەم هاتووە ، بخرێتە چوارچیوەی سنوورێكی جوگرافی دیاری كراو
كاتێ‌ چ ناشیرینی ئەخلاقی و ئەمنی و نایاسایی هەیە، بخەیتە ناودرامایەك و بە تەنیا بەسەر شارێكی وەك هەولێری بسەپێنی، ئامانجێك نادۆزیتەوە ببێتە پاساو بۆ مەعقولیەتی ئەو سەپاندنە جوگرافیە نا بەجێیە.
دەرهێنەر ناتوانێت خۆی لەو ئاڵۆزییە بەدەر بگرێ كە ئامانج تەنیا هەولێرە ، بە بەڵگەی ئەوەی تەواوی شێوەزاری دراماكەی كردووە بە هەولێری، تەنانەت ڕێگەی نەداوە تەنیا یەك ئەكتەریش بە سلێمانی، یان بادینانی قسە بكات .
وەك ئەوەی دەرهێنەر بڵێت ئەوە هەولێریەكانن مەملەكەتەكەیان پڕ كردووە لەخیانەتكاری و تاوان.
چونكە دیارە شوناسی كەسەكان بەزمان و دیالیكتی زمانیان دەناسرێنەوە..
ئەم سنوور دانانە لەكاتێكدایە كە هەمیشە هەولێرییەكان بانگەشەی ئەوە دەكەن، كە هەولێر شاری فرە نەتەوەیی و فرە ئایینی و فرە مەزهەبیە، ئەدی خێرە پێت ستەمە كوردێكی دیكەی شارێكی كوردستان بە ئازادی خۆی بەزمانی مەملەكەتەكەی خۆی قسە بكات؟
كاریگەری سەپاندنی یەك شێوەزاری لەسەر ئەكتەر :
من تەنیا ئەو پرسیارە لە كارۆخی دەرهێنەر دەكەم، كاتی ئیبراهیم حەكیمی باوكی، یا زاهیر عەبدوڵڵای ڕەحمەتی و عەلی ئەحمەد لە بەرهەمە درامیەكانی سلێمانی نواندنیان ده كرد و به سلێمانیانە قسەیان دەكرد، یان بە هەولێری؟
نەخێر هەمە جۆری شێوە زارەكان ( هەولێری ، سلێمانی، باهدینانی، گەرمیانی، دەولًەمەندی زمانەكە نیشان دەدات .
كاتێك هەموو ئەكتەرەكان ناچار دەكرێن بەیەك شێوەی دیاری كراو قسە بكەن، كۆمەڵێ‌ كێشە بۆ ئەكتەر دروست دەكەن:
نواندن لاواز دەكەن، چونكە بیریان لەسەر خوێندنەوەی وشەكانە نەك ئەداو نواندن .
ئەكتەر هەست بە نامۆیی دەقەكەو نا پاراوی زمان دەكات ، ئەمەش گرفتێك بۆ ئەكتەر دەنێتەوە.
پەرتەوازە بوونی بینەر
كاتێك درامایەك چەندین هێڵی جیاواز و نموونەی زۆری خیانەت، وەك خیانەتی شەونم لە حازم ، خیانەتی ئەژین لە فوئاد، خیانەتی دكتۆر فەرید لەژنەكەی، خیانەتی عوبێد لەخانێ ی خوشكی، كاتێك لە غەفڵەتدا بەشداری ئەو قەدریەی ژنی پەنجەمۆری خانووەكەی پێكرد.
خیانەتی ڕەشۆ لەكەمالی هاوڕ ێ‌ ی، كاتێك ملیۆنێك دینار بەسیحر بازەكە دەبەخشێ‌، بۆ ئەوەی تەلەفون بۆ حازم بكاو شوێنی شاردنەوەی كەمالی هاوڕێ‌ ی پێ‌ بڵێ‌ كە هەموو زێرو پارەكانی لێ‌ دزیوە.
خیانەتی دەوەن لەكەمال و ڕەشۆ ..
بە كورتی هەموو تۆڕە دراماییەكانی بەیەك هێڵ لێك بەستۆتەوە، كە هێلی خیانەتكاری كۆمەڵگایێكی ناشیرینە، ئەگەری هەیە بینەر تووشی جۆرێك لەسڕبوونی هەست و دەماغ بكات، كاتێك هەموو كارەكتەرەكان خیانەتكار بن.
لەو ململانێی ڕاستەقینە ون دەبێت و بینەر نازانێت كێ هەیە نوێنەرایەتی بەهاكان بكات.
ئەمە وادەكات خیانەت وەك كارێكی ئاسایی دەركەوێ‌ ، نەك وەك تاوانێكی گەورە یان كێشەیەكی دەروونی و كۆمەڵایەتی.
ئەگەر یەك هێڵی سەرەكی هەبێت كە بەقووڵی بچێتە ناو وردەكارییەكان و هۆكارە دەروونییەكان، زۆر كاریگەرتر دەبێت ، ئیشتیاقت بۆ بەدوا داچوونی ڕووداوەكان بەجۆشتر دەبێت ، مەعریفەت بۆ ناسینی كاراكتەرەكان زۆرتر دەبێت .
هەروا زۆركردنی نموونەكانی خیانەت لەیەك درامادا، هەندێك جار دەبێتە هۆی تێكدانی وێنەی كۆمەڵگا ، تۆ لەبری ئەوەی چارەسەری كێشەیەك بكەیت، بینەر وا ڕا دێنی وا هەست بكات كە ئەمە دیاردەیەكی گشتگیرو ئاساییه .
درامای سەركەوتوو ئەوەیە كە پێویستی بەزۆر كردنی نموونەكان نەبێت بۆ ئەوەی سەرنجی خەڵك ڕابكێشێت، بەڵكو كوالێتی نووسین و قووڵیی ململانێكانن بینەر بەدوای خۆیاندا راده كیشن، بۆیه یەك نموونەی زیندوو زۆر بەهێزترە لە دە نموونەی سەرپێیی مردوو.
دیالۆگ
جێی تێڕامانە كە ڕەگەزی دیالۆگ لە سینارێۆكەدا، ڕەگەزێكی ئەكتیفەو سیناریۆ نووس خۆی لە دیالۆگی درێژدادڕ دوورخستۆتەوە، مەودای گەیاندنی گوتاری دراماكەی كورت كردۆتەوە.
بینەر هەست دەكات لەهەندێ‌ دیمەندا دیالۆگ دەبێتە ئامرازێك بۆ دەربڕینی حاڵەتە سایكۆلۆژیەكان و وروژاندنی ناخی بینەر، لەوانە لە پرسەی دایكی گەوهەرو كوشتنی فوئادو موخاتەبەی عوبێد لەسەر گۆڕی خوشکەکەی و زۆر دیمەنی تر، دیالۆگ بەفۆرمێكی پەخشانی هەست بزوێن، تێكەڵ بەئاوازێكی حەزین دەبێت و ئەتمۆسفیرێكی دەروونی كاریگەر بۆ بینەر دەخولقێنن، لەهەمان كاتدا دەبنە ئامرازێك بۆ ناساندنی بیرو ئاستی فیكری كاراكتەرەكان.
ئەم فۆرمە نوێیەی داڕشتنی دیالۆگ ، دیاردەیەكی دیكەی گۆڕانكارییەكانی دەرهێنەرە لەو بەرهەمەدا لە بەر ئەو هۆیانە:
1.خۆ پاراستنە لە درێژە دادڕی كە زۆر جاران ڕیتم و چێژی دراما دەكوژێ‌ .
2.توانای ئەكتەر بەهێزتر دەكات بۆ ئەداو نواندن .

3. ریتمێك بۆ دیالۆگ دروست دەكات،كە یاریدەر بێت بۆ ئەدای ئەكتەرو بەرز كردنەوەی تواناكانی.
   بەڵام لایەنی نەرێنی دیالۆگ لە دراماكەدا بەكارهێنانی وشەی نەشیاو یان جنێو لە چەند دیمەنێكی دراماكەدا دەبیندرێت، وەك دیمەنەكانی (حازم) دوای ئاشكرا بوونی خیانەت كاری ژنەكەی، هەروا دیمەنی فوئادی زەڕەنگر لە كاتی ڕاونانی ژنەكەی لە بازاڕدا..
   ئەم دیمەنانە پەیوەندییان بەزمانەوە نییە، بەڵكو پەیوەندی بەهونەرو كۆمەڵناسی و پرسە ئەخلاقیەكانەوە هەیە.
   هەندێ دەرهێنەر و نووسەر پێیان وایە ئەم قسە نەشیاوانە بۆ دەرخستنی ڕاستگۆیی ژیانی ڕۆژانەی خەڵكە و دەبێت زمانی كارەكتەرەكان وەك خۆی بێت، خەڵك لە سەر شەقام یان لە كاتی تووڕەییدا قسە دەكە ناكرێت چەتەیەك یان بكوژێك بەزمانێكی ئەدەبی و گوڵاو ڕشتن قسە بكات.
   بەڵام چونكە دراما دەچێتە هەموو ماڵێكەوە بەكارهێنانی جنێو دەبێتە هۆی ئەوەی نەوەكانمان فێری جوێندان بن و پرسی جوێن دانی بەلاوە دەبێتە شتێكی ئاسایی .
   بەتایبەت لای مێرد منداڵان و منداڵان كە زوو دەكەونە ژێر كاریگەریی كارەكتەرە بەهێزەكان.
   بۆیە زۆرێك لە ڕەخنەگران پێیان وایە پەنابردن بۆ جنێو، نیشانەی لاوازیی دەقە.
   چونكە دیارە نووسەری بەتوانا دەتوانێت لەڕێگەی دەربڕینی دەموچاو، هەڵوێست و دیالۆگی بەهێزده تونی قسەی خۆی بگەیەنێت، بێ ئەوەی پێویستی بەوشەی نەشیاو بێت بۆ نیشاندانی تووڕەیی.
   هەروا كاتێ‌ بینەر جوێنی بازاڕی لە كاراكتەرێك دەبینێ‌ كە پێی موعجەبە یان خۆشی دەوێ‌، كە سلووكی دەبینێ‌ لە پێش چاوی دەكەوێ‌ و بە كەسێكی نا شارستانی حیسابی بۆ دەكات .
   كوشتنی كاراکتەرێکیش لە دیدی بینەرێك كە چەندین خەونی لەسەر هەڵچنیووە، بە نەرێنی لەسەر دراماكەو لایەنی پەروەردەیی دراماكە هەڵدەكەوێتەوە.
   ئەوەتا زۆرێك لە بینەران ئەو دیمەنانەی جوێن دانیان لا قەبوڵ نیە و دەیكەن بە خاڵێكی ناشیرین بەسەر دراماكەوە.

   وێنە گرتن
   كۆڵەگەی ڕاستەقینەی درامای ( گەوهەرو خوشكەكانی ) لە سەر وێنگرتنی دراماكە وەستاوە، كە بە كامێرای سینەمایی دەرهێنەرو وێنەگری ناسراو ( ئەلیاس سەفدەر) ی گیراوە..
   (سەفدەری) جگە لە وێنەگری، دەرهێنەری چەندین فیلمە، وەك ( هەزارتوو ،پەناگە، دیوارەكان ، كۆتایی ڕێگا )
   ئەوەی دیقەتی لەلایەنی وێنەگرتنی درامای گەوهەرو خوشكەكانی دابیت، هەست بە ستاتیكاو وەزیفەی ڕاستەقینەی كامێرا دەكات، لە بەرجەستە كردنی دیمەنەكان.
   ئەو تەنها وەك تەكنیكارێك سەیری كامێرا ناكات، بەڵكو وەك ئامرازێك بۆ گەیاندنی هەست و فیكرو ستاتیكای وێنە.
   خاوەن ستایلێكی تایبەتە لە بەكارهێنانی ڕەنگەكاندا، لە زۆر دیمەنی دراماكە ئەو تایبەتمەندییەی (سەفدەری ) دەبینین، بەتایبەت لە بەكارهێنانی ڕِووناكی و دابەش كردنی، ڕەنگ زۆر جار ڕەنگە ساردەكان یان ڕەنگە كزەكان بەكار دەهێنێت بۆ نیشاندانی كەشە ڕیالیستی و كۆمەڵایەتییەكان.
   ڕەنگه لای ئەو تەنها بۆ جوانی نییە، بەڵكو بەشێكە بە ئامانجی نیشاندانی ئەتمۆسفیری ڕووداەكان ، یا دەربڕینی دیوی ناوەوەی ئەكتەرو بەرجەستە كردنی حاڵەتە دەروونیەكان بێت ، هەر بۆ نموونە تەماشای دابەش كردنی ڕووناكی بكە لەو ساتەی سێ‌ خوشكەكە، لە گۆڕستان لەژێر چەترەكەدان .
   لە زۆر دیمەندا لەجیاتی بەكارهێنانی جووڵەی زۆر و بێزاركەر، ئەو پەنا بۆ جووڵەی هێواش و جێگیر دەبات، ئەمەش دەرفەتێك بە بینەر دەدات كە لە دەربڕینی دەموچاوی ئەكتەرەكان و وردەكارییەكانی ناو دیمەنەكە ورد بێتەوە. .
   یان ئەگەر دیقەتتات دابی وێنەگر چۆن كار لەسەر یاری كردن بەسێبەرەكان دەكات و دەزانێت چۆن بەشێكی دەموچاوی كارەكتەرەكە لە تاریكیدا بهێڵێتەوە بۆ ئەوەی لایەنە نادیارەكان و نهێنییەكانی ناو چیرۆكەكە بەوێنە نیشان بدات.
   بە گشتی ئەو وێنەی فۆتۆگرافی و دیدی دەرهێنان تێكەل َ دەكات ، بۆ ئەوەی لە تابلۆیەك بچێت و هەموو توخمەكانی (ڕووناكی، ڕەنگ، گۆشە) لە خزمەت مانایەكی قووڵدا بێت.

   موزیك:
   لایەنێكی دیكەی ئەكتیفی دراماكە موزیكە ، كە بە كارامەیی دەست و پەنجەو خەیاڵی داهێنەرانی شیاو كەمال، بەرجەستەی ریتمی دراماكەو ڕووداوو حاڵەتە سایكۆلۆژیەكانی كردووە.
   بۆیە موزیكی دراما لەو بەرهەمەدا تەنیا پشت بینیەكی دراماكە نیە ، بەڵكو كاراكتەرێكی دیكەی ناو چیرۆكەكەیە.
   زۆر جاران موزیك ئەوە دەڵێ‌ كە دیالۆگ و وێنە ناتوانن بیڵێت ، بۆیە كاریگەرییە نادیارەكانی رۆَڵێكی كاریگەریان بینیووە، لە بەرەو پێش بردنی دراماكەو ڕاگرتنی هاوسەنگی دەروونی بینەر.
   شیاو كەمال ـ بۆ یەكەم جارە لە درامایەكی كوردی دا ببینم، بەڵام زۆر سەركەوتوو بوو لەو ئەزموونەی دا.
   درامای كوردی ئێستا لە بواری دروست كردنی موزیكی زیندوو زێتر لە جاران كە بە ناچاری موزیكی ئامادە كراویان بۆ دادەنا، ئێستا بە زیندوویی، دیمەنە دیمەن و گرتە بەگرتە هاوشان لەگەڵ دیالۆگدا دەڕوات، بۆتێر كردن و دروست كردنی ریتم .

ژیری دەستكرد، وەك داهێنانێكی گەورەی جیهانی، لەو ماوەیەدا خەریكە سەراپای جیهان داگیر دەكات و كۆشكی مرۆڤایەتی دەهەژێنێ‌، خەریكە هەموو دەسەڵاتێك لەمرۆڤ زەوت دەكات و دەیەوێت ببێتە ئەلتەرناتیف بۆ مێشك و توانستی فیكری و زانستی و هونەری و ئایدۆلۆژی، بەو ئامانجەی لە كۆتاییدا مرۆڤ بەرامبەر بە ئامێر چۆك بداو دەستەئەژنۆ بە دیار داهێنانە سەیرو سەمەرەكانی ژیری دەستكردا دووش دامێنێ‌ .
ئەو داهێنانە نوێ‌ یە گوایە بۆ یارمەتی دانی مرۆڤ هاتۆتە كایەوە، رێگا سەختەكانی بۆ ئاسان بكاتەوە، بەڵام لەڕەسەندا مرۆڤ لەپەلوپۆ دەخات و نانی دەبڕێ‌ و شا دەمارەكانی جەستەی دەشڵەژێنێ‌ .
ئەوەتا خەریكە كوردیش وردە وردە بەر تەوژمی ئەو تەكنەلۆژیایە بكەوێ‌ و ببێتە بەشێك لە ئامێرو تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی، لەوانەش بە ئەسپایی دەخزێتە نێو جومگەكانی دراماو سینەما.
كە ویستت شتێ‌ لەو تەكنەلۆژیا سیحرییە بگەیت، هەست دەكەیت بەقەد قوڵایی دەریا قوڵەو لە دنیای ئەو داهێنانەدا تووشی شۆك دەبیت.
ئەگەر زۆرتریش تێیدا قوڵ بیتەوە، تووشی ناكامی و بێ‌ ئومێدی دەبیت لە ئایندەی مرۆڤایەتی .
بۆیە دەرهێنەرانی ئێمەش لە بواری درامادا، هەوڵ دەدەن دەرفەتەكە بۆ بەرژەوەندی خۆیان قۆرخ بكەن و حۆیان لەقەیرانەكانی دراما بە ژیری دەستكرد ڕزگار بكەن، لەوانەش قەیرانی نووسینی سیناریۆو داڕشتنی دیالۆگ و دروست كردنی لوكێشن و زۆر ڕەهەندی تر، بەو ئامانجەی بەرهەمی كوردی، لەو حاڵەتە چەق بەستووە دەربێنن، كە ئاستەنگێكی خەستی بۆ بەرهەم هێنانی دراما دروست كردووە.
چونكە دیارە درامای كوردی جگە لە قەیرانی دەق و سیناریۆ، بەردەوام ڕوو بەڕووی ئاستەنگی نەبوونی سپۆنسەرو بەرهەم هێنان بۆتەوە..
بۆیە هەندێ‌ لە دراماكاران ژیری دەستكرد، بەفریادرەس دەزانن بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانیان ، بەدەر لە ئاكامە نەرێنیەكانی بەسەر هونەری رەسەنی كوردی .
ئەوەتا كاتێ‌ دەرهێنەرێك سوود لەژیری دەستكرد دەبینێ‌، هیچ پێویست ناكات ئەو ڕاستیە لە بینەر بشارێتەوە كە ژیری دەستكرد لەماوەیەكی كورت دا سیناریۆو دەقی زنجیرەیەكی درێژی بۆ ئامادە كردووە، لە بری ئاشكرا كردنی ئەو ڕاستیە بۆ بینەر، ناوی خۆی وەك سیناریۆ نووس دەخاتە سەر دەقەكە و لە بری ژیری دەست كردیش پاداشتەكە دەخاتە گیرفانی خۆی .
پێم وایە لەو ماوەیەدا درامای كوردی خەریكە دەچێتە نێو ئەو گەمە تەكنەلۆژیەو لە سەرەتاشدا لە گەڵ هەردوو زنجیرە درامای ( ئادیابین ) ی د ەرهێنەر (حەسەن عەلی خان )لە بەشی سێیەم و (گەوهەرو خوشكەكانی) لە دەرهێنانی (كارۆخ ئیبراهیم) دەست پێدەكات.
ئەمەش سەرەتایەكی پڕ لە نیگەرانیە، بۆ ئایندەی درامای كوردی و ئامانجەكانی، چونكە ئەگەرچی ژیری دەستكرد زۆر دەروازەی نوێمان بۆ دەكاتەوە، بەڵام زۆر لەبەها ڕەسەنە مرۆییەكانمان لەدەست دەدات .
من جارێ‌ قسە لەسەر بەرهەمەكان ناكەم، كە پێم وایە بە گۆڕانكارییەكی ئەرێنی خۆیان پێشكەش دەكەن ، ڕەنگە دواتر قسەی خۆم هەبێ‌، بەڵام لەپەراوێزی ئەو بەكارهێنانەدا دەمەوێ‌ ئاماژە بە دیاردەی ژیری دەستكرد بكەم كە دەرهێنەرەكان بەزموونێكی نوێ‌ ی دەزانن لەدرامای كوردی دا.
دەمەوێت بپرسم ئایا ئەم تاقیكردنەوە نوێیەی لە تایتڵی بەرهەمەكاندا بینیمان، تاقیكردنەوەیەكی سەركەوتوو بوو، یان شكست خواردوو؟
ئایا بینەری كورد كاتێ‌ تایتڵی ئەو بەرهەمانە، بە تایتڵی بەرهەمە درامیەكانی ڕابووردوو بەراورد دەكات، هەست بە چی دەكات ؟ یان تا چەند چێژیان لێ‌ دەبینی؟
مخابن هەردوو بەرهەم تایتڵەكانیان بەژیری دەستكرد دروست كراون و وێنەكانیان لە فیلمی ئەنیمێشن، یان كارتۆن دەچن، بەفۆمێكی دروست كراوی بێ‌ گیان، بەپێچەوانەی تایتلی دراماكانی ڕابووردوو، كە بەوێنەی كاریگەرو گۆرانی بەجۆش بینەریان دەهەژاند.
من هەست دەكەم هەردوو بەرهەم بەو تایتلە مردووانە غەدرێكی زۆریان لەبەرهەمەكانی خۆیان كردووە.
بێ‌ شك مردنی پارچەیەكی زیندووش لەجەستەی دراماكە، كاریگەری نەرێنی دەبێت لەسەر كرۆكی بەرهەمەكە بە گشتی.
تایتڵ ناسنامەی درامایە
تایتڵی زنجیرە دراماكان تەنها چەند خولەكێكی سەرەتای فیلمەكان نین، بەڵكو شوناسی بەرهەمە دراماییەكانن
لەجیهانی درامادا، تایتڵ بووەتە هونەرێكی سەربەخۆ كە دەتوانێت سەركەوتنی زنجیرەیەك مسۆگەر بكات یان شكستی پێ بهێنێت.
هەروا یەكەمین پەیوەندییە لەنێوان بینەر و چیرۆكەكاندا.
لە ڕووی هونەرییەوە:
دیاریكردنی ریتمی دراما ، وێنە، كەش و هەوا ، هەروا شێوازی وێنەگرتنەكە بە بینەر دەڵێن كە ئایا ئەم درامایە كۆمیدیایە، تراژیدیایە، یان پۆلیسییە.
زۆر جار لە تایتڵەكاندا (هێما ـ ڕەمز) بەكاردێت كە كورتەی كۆتایی زنجیرەكە یان ململانێ سەرەكییەكان نیشان دەدات بەبێ ئەوەی چیرۆكەكە ئاشكرا بكات.
موزیك و گۆرانی وەك ئارم.
لەهە ندێ‌ درامای كوردی دا، وەك موزیك و گۆرانی درامای (ژاڵە ـ گەردەلوول ـ مەمی ئالان ، كۆلارە هتد) تایتڵەكانیان بوونەتە ئارمی ئەو زنجیرانەو ئاوازەكانیان هەرگیز لە زەهنی بینەردا كاڵ نابنەوە و بەهای تایبەتی خۆیان هەیە لەمێژووی درامای كوردی.
كاتێك موزیكی ئەو زنجیرانە دەبیستیت، دەست بەجێ مێشكت دەچێتە ناو جیهانی ئەو درامایە. ئەمە پێی دەوترێت كارت تێكردنی دەروونی لەسەر بینەرو موزیكەكە دەبێتە ئامادەكارییەكی دەروونیی بۆ ئەو ڕووداوانەی بڕیارە لەو ئەڵقەیەدا ڕووبدەن.
ئەوەتا لە كۆریای باشوور، زۆرجار گۆرانیبێژە بەناوبانگەكان بەتایبەت گۆرانی بۆ دراماكان دەڵێن، ئەم گۆرانییانە بە جیا ئەلبووم و سیدی تایبەتیان بۆ چاپ دەكرێن و لە پلاتفۆرمەكان ملیۆنان دۆلار داهاتیان هەیە، هەندێك جاریش گۆرانیی تایتڵێك لە خودی دراماكە بەناوبانگتر دەبێت.
كاتێك بینەر سیدی موزیكەكە دەكڕێت، دەیەوێت ئەو هەستە سۆزدارییەی لە دراماكەدا هەیبوو، لەگەڵ خۆی بیباتە ناو ئۆتۆمبێلەكەی یان ماڵەكەی.
بۆیە كوشتنی تایتڵ لەدەست دانی هەلێكی ستراتیژی بەهادارە كە بە ئەلتەرناتیفێكی دروست كراوی بێ‌ گیان ناگۆڕدرێتەوە.

لەهاوینی ساڵی 1904دا، كاتێ‌ نەخۆشی وەرەم تەنگی بە (چێخەف) هەڵچنی، بەناچاری ڕووی لەهاوینە هەواری (بادن ڤایلەِووی ) ئەڵمانیا كرد بۆ چارەسەری.
شەوی 2ی گەلاوێژ، شەوێكی هێمنی پێش زریان بوو، كاتێ‌ (چيخەف) لە نیوەشەودا بەئاگا هات، لە تاو ئازارەكانی داوای پزیشكی كرد بیبینێ‌ .
كاتێك پزیشكەكە گەیشت، ئەو لە دۆخێكی ناجێگیر دابوو، بە هەناسە ساردی، داوای بوتڵێك شامپانياى كرد..
ئەم داوایە بۆ كەسێك كە هیچ هیوایەكی نەمێنێ‌ بۆ چاك بوونەوە، داوایەكی ڕەوا بوو، بۆ ئەوەی دوا حەسرەتی خۆی، بەر لەماڵئاوایی كردن بەدی بێنێ‌ .
(چیخەف) كە دەمێك بوو دكتۆر شامپانیا خوردنەوەی لێ‌ قەدەغە كردبوو، بەحەسرەتەوە پەرداخەكەی گرتە دەست و ڕووی كردە (ئۆڵگا)ی هاوسەری و بە ئەڵمانی پێی وت : ماڵئاوا ئازیزەكەم، من دەمرم .
( ئۆڵگا) بە دەنگێكی شكاو: یزیشكەكە وتی تایەكەت دادەبەزێ… تەنها كەمێك بخەوە.
چيخەف (بە كزە بزەیەك): بەڵێ‌ پزیشكەكان هەر وا دەڵێن..
ئۆڵگا: ( بە پاڕانەوە ) نا تكایە وا مەڵێ‌، خۆ تۆ هەمیشە بەهێز بوویت ..
هێشتا زۆر شتت ماوە بینووسیت.
چيخەف: (بۆ ساتێك بێدەنگ دەبێت، سەیری بنمیچەكە دەكات)
سەیرە ئۆڵگا… هەموو ژیانم خەریكی نووسین بووم دەربارەی مردنی كەسانی تر،
كەچی فێر نەبووم چۆن مردنی خۆم بنووسمەوە.
ئۆڵگا (فرمێسك دەڕێژێت)
چیخەف: من ماندووبووم لە ئازار كَێشان …بەڵام ناترسم.
ترسی ڕاستەقینە ئەوەیە كە مرۆڤەكان ئەوە لەبیر بكەن چۆن بە بەزەییەوە سەیری یەكدی بكەن.
(كۆكەیەكی توند دەكات. ئۆڵگا سەری دەگرێت)
ئۆڵگا: پێم بڵێ دوای تۆ من بێ تۆ چیم پێ‌ دەكرێ‌ ؟
چيخه ف (بە دەنگێكی زۆر كز) بۆ خۆت بژی…
وای دا بنێ‌ من هێشتا لە ڕیزی یەكەمی شانۆكەوە تەماشات دەكەم.
(كەمێك بێدەنگ دەبێت، بە زەحمەت چاوەكانی دەكاتەوە)
ئۆڵگا… دەزانی تەنها لە چی پەشیمانم؟
ئۆڵگا: (بەدەم فرمێسك ڕشتنەوە ) لە چی؟
چيخەف: كە نەمتوانی وەك پێویست ئەوە بگەینمە خەڵك كە ده بوا بیگەیەنم .
(هەناسەیەكی قووڵ هەڵدەكێشێت، گوشار دەخاتە سەر دەستی ئۆڵگا)
چيخەف: ئەگەر شتێكت نووسی، دەربارەی مرۆڤ بنووسە، نەك دەربارەی پاڵەوانێتی.
مرۆڤی ئاسایی، گەورەترین تراژیدیای ئەم جیهانەیە.
(بزەیەكی زۆر كز دەكات)
(چاوەكانی هێدی هێدی دادەخرێن. دەستی شل دەبێتەوە. بێدەنگییەكی درێژخایەن.
(ئۆڵگا) هەر بە دەستیەوە دەمێنێتەوە، پاشان نێوچەوانی دەخاتە سەر سنگی.
ئؤلكا ـ بؤ (جيخه ف) هه ر تەنها هاوسەرێكی ئاسایی نەبوو، بەڵكو ئەكتەرێكی لێهاتووی ناو چیرۆك و شانۆنامەكانی چێخەف بوو لەسەر تەختەی شانۆ.
كاتێ‌ ساڵی 1901 هاوسەرگیرییان كرد، زۆربەی كاتەكانیان بە جیا بەسەر دەبرد.
ئەو كات چیخەف لە (یاڵتا) بوو، بەهۆی نەخۆشییەكەی، هەمیشە پێویستی بە كەشوهەوای گەرم هەبوو، ئۆڵگاش لە(مۆسكۆ) دەمایەوەو بۆ پرۆڤە كردنی كارە شانۆییەكانی.
ئەم دوورییە، میراتێكی سەرسوڕهێنەری لەنامە گۆڕینەوە بەجێهێشت و زیاتر لە 800 نامە، كە پڕ بوون لە خۆشەویستی، گازندەی ناسك و گاڵتەی تایبەتی نێوانیان بوو.
ئەگەرچی هەندێك كەس (ئۆڵگا) یان تۆمەتبار دەكرد بەوەی چیخەفی لە كاتی نەخۆشیدا بەتەنیا جێهێشتووە، بەڵام (چیخەف) خۆی هانی دەدا شانۆ جێ‌ نەهێڵێ‌ ، چونكە هەرگیز ئاواتی ئەوەی نەدەخواست ئەوە ببینێ‌ كە ئەكتەرێكی لێهاتووی وەك (ئولگا) بەهۆی ئەوەوە، ئەو بەهرە جوانەی ژاكاو بێت .

ڕەسوڵ حەمزاتۆڤ:
داغستانه بجووكه كه ى خؤم
نيشانى هه موو جيهان داوه

ڕەسووڵ حەمزاتۆڤ (١٩٢٣-٢٠٠٣)، ئەو دەنگە ئەفسووناوییەی چیاكانی داغستان و ویژدانی زیندووی ئەدەبیاتی ڕووسی، تەنها شاعیرێك نەبوو كە تەنیا وشەكان لەسەر كاغەز بنەخشێنێت.
بەڵكو ئەو خاوەنی خەیاڵێكی بەرفراوان بوو كە وایكرد بەرهەمەكانی (چ شیعر و چ پەخشان) سنوری كتێبەكان ببڕن و بچنە نێو جیهانی سینەماوە.
پەیوەندی (حەمزاتۆڤ) بە سینەماوە پەیوەندییەكی ڕووكەش نەبوو، بەڵكو پەیوەندییەك بوو لە نێوان (وشەی زیندوو) و (وێنەی جوڵاو).
سینەماكاران زوو دركیان بەوە كرد كە نووسینەكانی (حەمزاتۆڤ ) پڕن لە دیمەنی سینەمایی، پڕن لە ڕەنگ، دەنگ و هەستی مرۆڤایەتی.
كاتێك باسی فڕینی قوڵنگەكان، یان دیمەنی ژنێكی داغستانی، یان چیا سەختەكان دەكات، خوێنەر ڕاستەوخۆ وێنەیەكی جیاواز دەبینێت، كە پڕە لە دراما، ئەمەش كارئاسانی بۆ دەرهێنەران دەكرد.
نووسینی سیناریۆ:
(حەمزاتۆڤ) تەنها سەرچاوەی ئیلهام نەبوو، بەڵكو خۆی بەشداری لە نووسینی سیناریۆی هەندێك لە فیلمەكاندا كردووە، یان بەوردی سەرپەرشتی كردوون تاوەكو ڕۆحییەتی دەقە ڕەسەنەكە ون نەبێت.
گۆرانی فیلمەكان:
زۆرێك لە شیعرەكانی (حەمزاتۆڤ) كراونەتە گۆرانی و لە فیلمە جەنگی و سۆزدارییەكانی یەكێتی سۆڤیەتدا بەكارهاتوون، كە بەناوبانگترینیان گۆرانی (قوڵنگەكان ) ه.

(حەمزاتۆڤ ) كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر سینەمای سۆڤیەتی و ڕووسی هەبوو، لێرەدا گرنگترین ئەو فیلمانە دەخەینە ڕوو كە لە بەرهەمەكانی ئەوەوە وەرگیراون:

١. فیلمی ( كچە چیایی (Goryanka) ١٩٧٥
ئەم فیلمە لەسەر بنەمای قەسیدەی درێژی (حەمزاتۆڤ) بەهەمان ناو بەرهەم هێنراوە.
فیلمەكە باسی كچێكی گەنجی داغستانی دەكات بە ناوی (ئاسیات).
ئەم ( ئاسیات ) ە ڕووبەڕووی كۆمەڵێ‌ دابونەریتی كۆن دەبێتەوە و بە توندی ڕەتیان دەكاتەوە، دەیانەوێ‌ ناچاری بكەن شوو بە پیاوێك بكات كە خۆشی ناوێت و لە منداڵییەوە بۆی دیاری كراوە (نەریتی بەشوو دانی بێشكە).
(ئاسیات) ئازایانە گوندەكەی بەجێ دەهێڵێت و دەچێتە شار بۆ خوێندن، ئەمەش ململانێیەكی گەورە لەنێوان دابونەریتی كۆن و ژیانی مۆدێرن دروست دەكات.
یەكێكە لە گرنگترین ئەو فیلمانەی باسی مافی ژنان دەكات لەكۆمەڵگایەكی وەك داغستان.

فیلمی (ئەفسانەیەك بۆ خۆشەویستەكەم) – ١٩٨٧
ئەم فیلمە زیاتر لەسەر بنەمای ئەفسانە و شیعرە مێژووییەكانی (حەمزاتۆڤ) دروستكراوە و باس لە ئازایەتی پاڵەوانانی داغستان دەكات بەرامبەر داگیركەران و ستەمكاران.
بەڵگەفیلمی درامی (داغستانی من)
ئەمە فیلمێكی نوێیە و شێوازێكی دۆكیۆدراما (بەڵگە فیلمی درامی)ی هەیە.
فیلمەكە گەشتێكە بەنێو ژیان و بیرەوەرییەكانی ڕەسووڵ حەمزاتۆڤدا، تێیدا تێكەڵەیەك لە ژیانی منداڵی، فەلسەفەی ئەو بۆ نیشتمان و جوانییە سروشتییەكانی داغستان دەبینرێت.
دەقەكانی كتێبی (داغستانی من) وەك مۆنۆلۆژ لە سەرتاپای فیلمەكەدا دەبیسترێن.
گۆرانی و فیلمی (قوڵنگەكان)
(قوڵنگەكان) باس لەوە دەكات سەربازە كوژراوەكان نەچوونەتە ژێر خاك، بەڵكو بوونەتە قوڵنگی سپی و دەفڕن
‌ئەم تێكستە بووە هەوێنی چەندین فیلمی جەنگی ـ كاتێك لەلایەن (مارك بێرنس)ـەوە كرایە گۆرانی، بووە بەشێك لە ناسنامەی سینەمای جەنگی لە ڕووسیا و لە چەندین فیلمدا وەك مۆسیقای دەق بەكارهاتووە بۆ بەرجەستە كردنی ئازاری جەنگ.
دەرهێنەرە دیارەكان.
حەمزاتۆڤ لەگەڵ چەندین دەرهێنەری بەتوانای سۆڤیەتی كاری كردووە، كە توانیویانە ڕۆحی نووسینەكانی بگوازنەوە بۆ سەر شاشە، لەوانە:
١. ئیرینا پۆپلاڤسكایا
ئەم خانمە دەرهێنەرە ڕۆڵێكی سەرەكی هەبوو لە ناساندنی بەرهەمەكانی حەمزاتۆڤ بە سینەما. هەر ئەو بوو كە فیلمی (كچی چیایی)ی دەرهێنا.
پۆپلاڤسكایا زۆر بەوردی كاری لەسەر وردەكارییەكانی ژیانی داغستان كردبوو، بەجۆرێك حەمزاتۆڤ خۆی زۆر سەرسام بوو بە فیلمەكە.

2. موراد ئیبراهیمبێكۆڤ:
   یەكێكە لەو دەرهێنەرانەی كە سیناریۆی بۆ بەرهەمەكانی (حەمزاتۆڤ ) نووسیوە و كاری دەرهێنانی بۆ كردووە، بەتایبەت لە فیلمە نوێیەكاندا كە هەوڵیان داوە لایەنە فەلسەفییەكەی حەمزاتۆڤ دەربخەن.
3. تەنگیز ئەبولادزە
   دەرهێنەری گەورەی جۆرجیا ئەگەرچی ڕاستەوخۆ هەموو كارەكانی هی حەمزاتۆڤ نین، بەڵام شێوازی ڕیالیزمی سیحری لە فیلمەكانیدا زۆر نزیك بووە لەو كەشەی حەمزاتۆڤ لە كتێبی (داغستانی من) دا دروستی كردووە.
   بە گشتی ئەو فیلمانەی لە بەرهەمەكانی حەمز اتۆڤەوە دروست كراون، چەند تایبەتمەندییەكیان هەیە:
   دوورن لە دروشمی بریقەدار، نیشاندانی ژیانی خەڵكی سادە، شوانەكان، ژنانی چیا
   لە پشت هەر چیرۆكێك پەندو عیبرەتێك هەیە، پەیوەندی بە سروشتی چیاكان، هەڵۆكان، ئەسپەكان و ڕووبارەكان بەشێكن لەكارەكتەرەكانی فیلمەكان
   پەیوەندی ڕەسووڵ حەمزاتۆڤ و سینەما، پەیوەست بوو، بەجیهانیكردنی كولتووری داغستان.
   سینەما بووە هۆی ئەوەی ئەو داغستانە بچووكەی حەمزاتۆڤ هەمیشە باسی دەكرد، ببێتە جیهانێكی گەورە و هەموو مرۆڤایەتی بیبینێت.
   ئەو سەلماندی كە دەكرێت شیعر تەنها وشە نەبێت، بەڵكو ببێتە ڕووناكی و وێنە لەسەر پەردەی سینەماكاندا.

زۆر جاران لەبواری شانۆو شیكاری دەروونیدا باس لە (گرێی ئۆدیپ) دەكرێت، لەو كاتانەدا گەلێك پرسیار بەخەیاڵماندا دێن:
ئەرێ (ئۆدیپ) كێیە؟ چیرۆكەی چییە؟ بۆچی ئەم چیرۆكە بۆتە بەردی بناغەی دەروونناسیی مۆدێرن؟
كاتێ‌ بەدوای وەڵامی ئەو پرسیارانەدا گەڕایت تێ‌ دەگەیت كە:
ئۆدیپ ـ كۆنترین و ناودارترین كارەكتەری ئەفسانەییە لەمێژوودا، كە لەلایەن فەیلەسوف و شانۆ نووسی یۆنانی (سۆفۆكلیس) لە سەدەی پێنجی پێش زایین، یان ڕوونتر بڵێین، بۆ یەكەمجار لە ساڵی ٤٣٠ـ دا بە ناوی (ئۆدیپ پاشا) لە سەردەمی زێڕینی شانۆی یۆنانیدا نمایشی كراوە..
چیرۆكەكە چۆنە؟
ئۆدیپ كوڕی (لایۆس) پاشای مەملەكەتی (تیبە) و (جۆكاستا) دایكەیەتی.
پێش لەدایكبوونی (ئۆدیپ) كاهینەكان پێشبینییەكی ترسناكیان بۆ باوكی گێڕاوەتەوە ، كە ئەم منداڵەی لەدایك دەبێت، قەدەر وای بۆ نووسیووە، لە ئاكامدا باوكی خۆی دەكوژێت و دایكی خۆی لەخۆی مارە دەكاتەوە.
(لایۆس) پاشا، كە گوێ‌ بیستی ئەو پێشهاتە ترسناكە دەبێت، توشی شۆك دەبێت، بەهەموو توانایەكی خۆیەوە هەوڵ دەدات ڕێگری لەم كارەساتە ترسناكە بكا، فەرمان دەدا هەر لەگەڵ دەستپێكی لەدایك بوونیدا، پێیەكانی منداڵەكە كون بكەن و پەت بكەنە ناوی (بۆیە ناوی (ئۆدیپ) واتە ـ پێ ئاوساو) ی لێ‌ دەنێن، پاشان لە چۆڵاییەكدا بەجێی بێڵن تا لە برسان دەمرێ‌ ، یا ئاژەڵە دڕندەكان دەیخۆن .
بەڵام قەدەر وای هێنا شوانێك بە رَێكەوت ئەم منداڵە بدۆزێتەوە، دڵی پێی دەسووتێت و پێی وا دەبێ‌ كە كۆرپەكە ڕادەستی پاشای (كۆرینپ) بكات كە منداڵیان نابێت.
ئیدی (ئۆدیپ) وەك شازادەیەكی نازدار لای ئەو پاشاو ژنە پاشایە گەورە دەبێت..
بەڵام ئەویش كە گەورە دەبێت و كا ئینەكان بەختی دەخوێننەوەو ئەوانیش پێشبینی شوومی پێ دەڵێنەوە (كە باوكی دەكوژێت و دایكی دەخوازێت).
ئۆدیپ لەترسان لە شارەكەی خۆی ( كۆرینت ) ڕادەكات، تا لەدایك و باوكە بەخێوكەرەكەی دوور بكەوێتەوەو ئەو هەقیقەتە تاڵە نەبیستن، چونكە ئۆدیپ هەر وای دەزانی ئەوان دایك و باوكی ڕاستەقینەی ئەون
لە گەشتەكەی دا بەرەو شاری ( تیبس) لە سێ‌ ڕیانێكدا لەگەڵ پیاوێكی بەتەمەن و پاسەوانەكانی ، لێیان دەبێتە دەمەقاڵی و شەڕو پێكدادان، لە ئەنجامدا (ئۆدیپ) پیرە پیاوەكەو پاسەوانەكانی دەكوژێت، بێ‌ ئەوەی ئەوە بزانێت، كە ئەو پیرە پیاوەی كوشتی، ئەوە ( لایۆس) پاشای باوكی بوو.
ئیدی دوای ئەوەی ( لایۆس ) پاشا دەكوژرێت، شاری (تیپس) بێ‌ پاشا دەمێنێتەوە، لەهەمان كاتدا بوونەوەرێكی ئەفسانەیی بە ناوی ( سڤینكس ) سەرچاوەی ئاوی شارەكەی گەمارۆ دابوو، خەڵكی شارەكە بڕیاریان دابوو، كێ‌ ئەو بوونەوەرە بكوژێ‌ و خەڵكەكە رزگار بكات، دەكرێتە پاشای مەملەكەت و شا ژنی لێ‌ مارە دەكەن.
ئەوەبوو ئۆدیپ ئاواتی خەڵكەكەی بەدەست هێناو كردیان بەپاشای شارو (جۆكاستا)ی شا ژنیان لێ‌ مارە كرد .
دوای تێپەڕ بوونی چەندین ساڵ و چوار منداڵ، هیچ لەوان نەیان دەزانی كە (ئۆدیپ) و (جۆكاستا) كوڕو دایكی یەكترن .
ئیدی دوای ئاشكرا بوونی ئەو تراژیدیا گەورەیە (جۆكاستا ) لە تاوان خۆی دەخنكێنێت و (ئۆدیپ) پاشاش چاوەكانی خۆی دەردەهێنێت، تا ئەو جیهانە نەبینێت كە ئەو تاوانەی تێدا كردووە.
گرێی ئۆدیپ لەدەروونناسیدا
سیگمۆند فرۆید، كە بەباوكی شیكاریی دەروونی دا دەندرێت، ئەم شانۆگەرییەی (سۆفۆكلیس ـ ئۆدیپ پاشا)ی وەك بنەمایەك داناوە، بۆ داڕشتنی گرنگترین تیۆری خۆی و ناوی ناوە (گرێی ئۆدیپ) (Oedipus Complex)
چەمكی گرێ‌ ی ئۆدیپ لای فرۆید چیە؟
تیۆری گرێ‌ ی ئۆدیپ ـ پڕ مشتومڕترین چەمكەكانە لە شیكاری دەروونناسیدا،كە سەرچاوەكەی لە ئەفسانەی (ئۆدیپ پاشا ) ی سۆفۆكلیسەوە وەرگرتووە.
زۆرێك لە دەروونناسانی سەردەم پێیان وایە ئەم تیۆرە زیاتر هێمایە (ڕەمزییە) بەڵام (فرۆید) پێی وابووە كە ڕووداوەكانی ئەو نمایشە تەنها چیرۆكێكی كۆن نییە، بەڵكو گوزارشتە لە ئارەزووە شاردراوەكانی مرۆڤ لەقۆناغی منداڵیدا و دەڵێت :
(سۆفۆكلیس) تەنها شاعیر نەبووە، بەڵكو وەك دەروونناسێك وابووە كە توانیویەتی دەروونی مرۆڤ بناسێت پێش ئەوەی زانستی ی شیكاری دەروونی هەبێت.
زۆرێك لە دەروونناسە مۆدێرنەكانیش ڕەخنە لەم تیۆرەی (فرۆید) دەگرن و پێیان وایە ئەمە پەیوەستە بەكۆمەڵگایەكی دیاریكراوی وەك كۆمەڵگای باوك سالاریی نەمسا لە سەدەی ١٩) و مەرج نییە بۆ هەموو كولتوورێك و هەموو منداڵێك ڕاست بێت.
بەڵام ئۆدیپ هێمایە بۆ ململانێی ئەبەدی نێوان ویستی مرۆڤ و قەدەری مرۆڤ، هەروەها نێوان (ئارەزووە شاراوەكان) و (یاساكانی كۆمەڵگا).
فرۆید توانی ئەم ئەفسانە كۆنە بكاتە كلیلی تێگەیشتن لەئاڵۆزترین باری دەروونی مرۆڤ.
بۆیە شانۆگەری (ئۆدیپ پاشا) تەنها چیرۆكێكی خەمناك نییە، بەڵكو یەكێكە لەقووڵترین دەقە فەلسەفییەكانی مێژووی مرۆڤایەتی.
سۆفۆكلیس لەم بەرهەمەدا گەلێك پرسیاری ورووژاندووە، كە تا ئەمڕۆش مرۆڤایەتی سەرقاڵ كردووە.
دەپرسێت: ئایا مرۆڤ ئازادە لەهەڵبژاردنی چارەنووسی خۆی؟ یان تەنها بووكەڵەیەكە بەدەست قەدەر؟
نا قەدەر تەڵەیەكە، مرۆڤ چەند زیاتر پەلەقاژەی بۆ بكات، توندتر دەبێتەوە.
كاتێك (ئۆدیپ) لە كۆتاییدا ڕاستییەكان دەبینێت، بە دەستی خۆی چاوەكانی خۆی كوێر دەكات. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە ڕاستی ئەوەندە بەژانە، چاوی مرۆڤ بەرگەی بینینی ناگرێت.
(سۆفۆكلیس) دەیەوێت سنوورەكانی عەقڵی مرۆڤ نیشان بدات. ئەو دەڵێت مرۆڤ هەرچەندە زیرەك بێت، هێشتا لەبەرامبەر یاساكانی خوادا هیچ نییە.
شكستی ئۆدیپ، شكستی ئەو غوروورە بوو كە پێی وابوو دەتوانێت لە سەروی ئەو دەسەڵاتەوە بێت.
هەروا سۆفۆكلیس فەلسەفەی سزای دەرخستووە، ئەوەتە كاتێ‌ ئۆدیپ بڕوای بەوە هەیە كە تاوانی كردووە ، بەڵام خۆی ناخاتە دەرەوەی سزا، هەرچەند دەسەڵاتی خۆ شاردنەوەی هەبووە لە سزا ، ئەوەتا وەك پاڵەوانێكی ئەخلاقی خۆی سزا دەدات و چاوەكانی خۆی دەردێنێ‌ .
بۆیە كاتێك بینەر دەبینێت پاشایەكی گەورەی وەك ئۆدیپ بەو شێوەیە دەبینێ‌، هەست بە دوو شت دەكات: ترس لەوەی كە ڕەنگە ئەمە بەسەر هەر مرۆڤێكدا بێت و بەزەیی بە ئازارەكانی ئۆدیپ بێتەوە، ئەم هەستە وا لە مرۆڤ دەكات لە ڕووی دەروونییەوە خاڵی بێتەوە و هەست بە هاوسەنگی بكات.

حەیدەر عەبدولڕەحمان

وۆرك شۆپی شانۆیی خێراترین رێگەیەكە بۆ راهێنانی شانۆكاران و و ئەكتیفترین فۆرمێكی پراكتیكیە لەم بوارەدا.
لەرێگەی وۆرك شۆپەوە دەتوانین ئامادەكارییەكی زانستی و ئەكادیمی دروست بكەین و ئاستی تواناو دەسەڵاتی شانۆكارانمان بەگشتی بۆ ئاستێكی خوازراو بەرز كەینەوە، بەتایبەت لەڕووی جەستەو ئەداو ئیلقای ئەكتەرو تەقاندنەوەی توانا شاراوەكانی، كەوێرای لایەنە پراكتیكییەكان لایەنی تیۆری و جەستەیی ئەكتەر هاوكوف بەیەكتر دەكات.
ئیدی هەر لەئامادەكردنی تێكستەوە،تا دەگاتە پرۆسەی دەرهێنان و ئەدای ئەكتەرو ئیلقاو ریتمی دەنگ وفۆرمە لێك جیاوازەكانی نمایش، كەچی ئەوەتا لەزۆر لەو پەیمانگاو ئەكادیمییانەی لە مەڕ خۆماندا بەدەگمەن كەسانی شارەزاو پسپۆر شارەزاییان لەبواری شانۆدا كەمە، لەوانەی پەنا بۆ ئەنجامدانی وۆرك شۆپ دەبەن، بۆ ئەوەی پێویستیەكانی ئەكتەرو دەرهێنەریان پێ‌ پڕبكرێتەوە، یان زانیارییەكی زێتر دەربارەی ئەزموونی شانۆیی بخەنە سەر ئەزموونەكانی خۆیان.
زۆر لەو وۆرك شۆپانە دەگەڕێنەوە سەر ئەو رێباز و شێوازانەی كە بلیمەتەكانی شانۆی وەك برێخت، ستانسلافیسكی، كرۆتۆفسكی و مایرهۆل، بیتەر برۆك و زۆرانی دیكە، بۆ راهێنان و ئامادەكردنی ئەكتەر، چ بۆ ئەكتەرە باوەڕپێكراوەكان كە پێویستیان بەئەزموونی هەمیشە هەیە بۆ پەرەپێدانی توانایان، چ بۆ ئەكتەرە بەهرەمەندەكان بۆ پێگەیاندنی تواناكانیان بەشێوازێكی ئەكادیمی و زانستی .
هەمیشە ئەكتەر پێویستی بە هەمەڕەنگی هەیە لەنواندندا ، چونكە سنورێك نیە بۆ داهێنان، لەهەمان كاتیشدا لەڕێگەی ئەو وۆرك شۆپانە دەكرێت ئەكتەر خاڵە لاوازەكانی خۆی بدۆزێتەوەو هەوڵی چارەسەركردنی بۆ بدات.
لای ئێمە وۆرك شۆپی شانۆیی بەدەگمەنەو رەنگە ساڵی جارێ‌ وۆرك شۆپێك ساز نەكرێت ، ئەمەش هیچ كاریگەریەكی نابێت بەسەر ئەكتەر و تواناو دەسەڵاتی نواندنی ئەكتەر، ئەگەر ئەو وۆرك شۆپانە بەردەوام نەبن و بەرنامەڕێژییان بۆ نەكرێت و قۆناغ بە قۆناغ پراكتیك نەكرێن.
جگە لەوەی وۆرك شۆب ، سەرچاوەی سەرەكی هوشیاریی و مەعریفی شانۆكارە بۆ گەشە پێدانی توانستە تیۆریەكانی .
بەڵام لەو نێوەندەدا پرسیارێك دروست دەبێت ئەویش ئەوەیە، كێن ئەو لایەنانەی كە بەرپرسن لەكردنەوەی وۆرك شۆپی شانۆیی؟
بێگومان هەر شوێنێك كە ئەكتەری تێدا كاربكات، بۆی هەیە وۆرك شۆپ بۆ راهێنان و پێگەیاندنی ئەكتەرەكانی دروست بكات، هەر لە زانكۆكان و پەیمانگاو ئەكادیمیەكانەوە بگرە تادەگاتە تیپ و گروپە شانۆییەكانەوە.
بەتایبەت ئەو لایەنانەی كە پسپۆڕن بەكاری شانۆیی، وەك بەڕێوەبەرایەتی شانۆ ، یان بەشی شانۆ لە كولێژو ئەكادیمیاو پەیمانگا هونەرییەكاندا، گرنگە ئەگەر لابووری هەمیشەییان هەبێت بۆ گەشە پێدانی توانستی جەستەیی و دەنگ و ئیلقاو ئەدای شانۆیی .
دەرهێنەرانی خۆمان تەنها لەكاتی خۆئامادەكردن بۆ پێشكەشكردنی شانۆگەریەك كاری راهێنان تەنها بۆ بەرهەمەكانی خۆیان دەكەن، نەك بۆ ئامادەكردنی هەمیشەیی ئەكتەر، بەشی زۆری ئەو راهێنانانەش راهێنانی تەقلیدی و سواون، چونكە تێهەڵكێش نەكراون بە هیچ میتۆدێكی جیهانی و ئەزموونی نوێ بۆ ئامادەكردنی ئەكتەر.
لەلایەنەكی دیكەوە من دڵنیام هیچ لەو دەرهێنەرە تەقلیدیانە ئاشنانین بەهیچ ستایلێكی زانستی و ئەكایمی جیهانی كە ئەكتەرانی جیهان بۆ ئامادەكردنی ئەكتەر پیادەی دەكەن،
لەوانەش ستایلە هاوچاخەكانی شانۆ..
دەرهێنەرە لاوەكانیشمان بەهەمان شێوە سەرچاوەیەكیان نیە بۆ خۆڕاهێنان بەو مەنهەجە جیهانییانە، بۆیە زۆر جاران پشت بەئەزموونی تایبەتی خۆیان دەبەستن.
تا ئێًستا زۆرینەی دەرهێنەرانی ئێمە دەڵێن ئێمە بەستایلی ستانسلافسكی یان برێخت كار دەكەین، بەڵام كام لەوانە وۆرك شۆپێكی جیهانی بینیوە لەسەر ئەو قوتابخانانە؟!
لەكوێوە ئەو ئەزمونانەیان وەرگرتووە تا لێرە لە كوردستان پیادەی بكەن؟
كامەیان ئاشنا بەرێبازی مایرهۆڵدو جاك لۆك و كرۆتۆفسكی و پیتەر برۆك و ئەوانی دیكەن؟ بەشدارییان لەچ وۆرك شۆپێكی تایبەت بەسینۆگرافیاو دەرهێنان و هونەری نووسینی تێكست و چەندین پێكهاتەی دیكەی شانۆیی كردووە بۆ ئەوەی لەو قالبە چەسپاوەی خۆیان دەربێن و تەكانێك بەو جەستەو هزرە سواوەی خۆیان بدەن؟
لە هەموو ئەوانەی تا ئێستا لەبواری وۆرك شۆپدا شوێن پەنجەیان دیارە، د. فازڵ جاف- ە كە تا ئێستا چەندین وۆرك شۆپی لەوڵاتانی ئەوروپاو لە وڵاتانی كەنداوو هەندێ‌ وڵاتی دیكەی عەرەبی ئەنجام داوە، وێڕای چەند وۆرك شۆپی دیكە لە كوردستان،
بەڵام ئەوەندەی ئەو كار بۆ مەغریب و تونس مەراكیش و كویت دەكات خۆزگە نیو ئەوەندەی بۆ شانۆكارە لاوەكانی خۆمان بكردایە كە ئەمڕۆ تا ئەوپەڕی ئێسقان پێویستییان بەشارەزای وەك ئەو هەیە، بەڵام ئەویش پاساوی خۆی هەیەو دەڵێت :
من خۆم بێ‌ ئەوەی داوام لێ‌ بكرێت، یان بانگهێشت بكرێم داوام كردووە كە زەمینە خۆش بكەن بۆ ئەوەی وۆرك شۆپیان بۆ ساز بكەم، كەچی ئەوان ئەوەیان بەلاوە مەبەست نییە و كۆمەڵێ‌ گیروگرفتی ئاوات بۆ دەنێنەوە كەتۆ دەست لەو بیركردنەوەیە هەڵگریت! دەتوانم ئەمەت بە بەڵگە بەنووسراوی فەرمی بۆ بسەلمێنم!
هەردوو هونەرمەندی بەتوانا (نیگار حەسیب قەرەداغی) و (شەماڵ عومەر) كە خاوەنی لابوری لالشن لەوڵاتی ڤیەننا و لەسەر ئاستی جیهان وەك دوو مامۆستاو شارەزای دیاری سازكردنی وۆرك شۆپ ناسراون، بەڵام بەگشتی ئەو وۆرك شۆپانە تا ئێستا كاریگەرییەكی ئەوتۆیان بەسەر شانۆكارانی كورد بەجێ‌ نەهێشتووە، یان بەشێوەیەكی دیكە دەتوانین بڵێین رەنگە ئەو ئەزموونەی ئەوان بۆ گەلانی دیكە خێری زێتری بووە وەك بۆ ئێمە، رەنگە ئەمەشیان گەلێك هۆكاری هەبێت.
من سەرم لەو هاوكێشەیە دەرناچێ‌، بۆچی دەبێ‌ نیگار حەسیب قەرەداغی و شەماڵ عومەر ، وۆرك شۆپ لە ژاپۆن و ئێران و بۆسناو چەندین وڵاتی دیكەی جیهان ساز بكەن كەچی وڵاتی خۆمان ئەو پرسە بەهەند هەڵناگرێ‌ و ئەو شارەزاییانە بانگهێشت ناكات بۆ ئەوەی ئەزموونەكانیان بەخزمەتی وڵاتی خۆیان بەرجەستە بكەن؟
رەنگە ئێمە بۆ سازدانی وۆرك شۆپی شانۆیی پێویستیمان بەشارەزایانی جیهانیش هەبێت،
بەڵام گرنگتر ئەوەیە كە ئێمە لەشارەزاكانی خۆمانەوە دەست پێ بكەین و سوودئەزموونەكانی ئەوان وەربگرین لەو هەلو مەرجەدا بۆ ئەمڕۆی شانۆی كوردی لە بارتر بێت . .
بەلای منەوە گەرم و گوڕی باری شانۆیی هەر تەنها بۆ خۆخستنە سەر شانۆ نابێت،بەبێ‌ گوێدانە ئاستی بەرهەم و هاوكێشەی بەرهەم،بەڵكو گرنگتر لەوە ئەوەیە كە ئێمە هەوڵی گۆڕینی خوێنی شانۆییمان بدەین،شانۆكارە لاوەكانی خۆمان بەشێوازێكی ئەكادیمی و زانستی پەروەردە بكەین،لابوور و وۆرك شۆپی بەردەوام بكەینەوە بۆ دروستبوون و پێگەیاندنیان، هەمیشە لەنەخشەو پلانی كاركردنماندا،مەودایەكە بەرفراوان بەجێبهێڵین بۆ وۆرك شۆپو پێشكەشكردنی محازەراتی شانۆیی دەربارەی پێكهاتە شانۆییەكان و چۆنیەتی بەپراكتیك كردنیان لەسەر شانۆ، بەپشت بەستن بەجەستەی ئەكتەرو دەرهاوێشتەكانی جەستەی ئەكتەر.
لەوڵاتی ئێمەدا دەرهێنەر لەكاتی ئامادە كردنی شانۆ پەنا بۆ پرۆڤە دەبات بۆ راپەڕاندنی بەرهەمەكەی خۆی، بەڵام كار ناكەین بۆ دروست كردنی ئەكتەرو بەرجەستە كردنی جەستەو مەعریفەی شانۆیی لای ئەكتەر بە شێوەیەكی هەمیشەیی، بۆیە لە زۆربەی بەرهەمە شانۆییەكاندا توانستی ئەكتەر لای دەرهێنەرێك بۆ ئەوی تر دەگۆڕێت .
لە هەندێ‌ حاڵەتدا پێویستیمان بە لابوری شانۆیی دەبێت كە رەنگە هەندێ‌ خەسڵەت لای دەرهێنەرێك دەست نەكەون تەنها لە لابوور نەبێت، بۆ نموونە ئەكتەرێكی وەك (لۆرانس ئۆلیفیە) بۆ ماوەی شەش مانگ لە لابورە بەریتانیەكان كاری كردووە بۆ فێر بوونی ئیلقا لەشانۆگەری ئۆتیللۆی شكسسپیر .
نەك هەر تەنها بۆ ئەو ئەكتەرانەی هەوڵی پەرە پێدانی توانستی خۆیان دەدەن، بەڵكو بۆ دروست كردنی نەوە شانۆییەكانمان بەشێوەیەكی ئەكادیمی و پیشەیی، هەمیشە پێویستیمان بە لابوری شانۆیی دەبێت،بەتایبەت بۆ دروست كردنی ئەكتەرو دەرهێنەرو سینۆگرافكارو نەخشەساز كە ئێمە لە سەردەمی ئێستاكەدا بە گشتی لە زۆربەیاندا بێبەشین.

حەیدەر عەبدولڕەحمان

ڕەنگە زۆربەمان شكسپیر وەك گەورە نووسەرێكی جیهانی بناسین، بەڵام كەمتر ئەوە دەزانین كە لە پاڵ نووسیندا ، شكسپیر ئەكتەرێكی كارامە بووەو رۆَڵی نواندنی لەچەندین شانۆگەریدا بینیووەو چەندین شانۆگەریشی بۆ شانۆ دەرهێناوە.
ئامانجی سەرەكی شكسپیر لە نووسینەكانیدا ئەوە بووە، ئەو نووسینانە بكرێنە شانۆگەری و لەسەر تەختەی شانۆدا نیشانی بینەر بدرێن، نەك هەر تەنها دەقێك بن بۆ خوێندنەوە .
یەكێك لەبەهێزترین بەڵگەكانیش بۆ سەلماندنی ئەوەی شكسپیر ئەكتەر بووە، ڕەخنەیەكی توندی نووسەرێكی هاوچەرخی خۆیەتی بەناوی (ڕۆبێرت گرین – Robert Greene) كە لەساڵی 1592 دوای بینینی نمایشی ( كۆترێكی ساوا ) لە وتارێكدا سووكایەتیی بەشكسپیر دەكاو دەڵێت:
ئەو ئەكتەرە ( مەبەستی شكسپیرە ) وا دەزانێت دەتوانێت بەو دیمەنە بمان هەژێنێ‌ .
ئەمەش ئاماژەیەكە بەوەی (شكسپیر ) هەر لەسەرەتاوە شكسپیر ئەكتەر بووە و دواتر دەستی داوەتە نووسین ، بەڵام نووسەرانی ئەكادیمیی ئەو سەردەمە وەك (گرین) پێیان خۆش نەبووە ئەكتەرێك دەست بۆ قەڵەم بەرێت.
هەروا لە چاپی یەكەمی بەرهەمەكانی شكسپیردا كە لە ساڵی ١٦٢٣ بڵاوكراوەتەوە، لە لیستی ئەكتەرە سەرەكییەكاندا ناوی ( ولیەم شكسپیر) لە ڕیزبەندی سەرەوەدا هاتووە.
ئەمەش بەڵگەیەكی یەكلاكەرەوەیە كە ئەو پیشەی سەرەكیی نواندن بووە.
هەروا دەبێ‌ ئەوەش بزانین كە (شكسپیر) هەر تەنها لە شانۆگەرییەكانی خۆیدا نواندنی نەكردووە، بەڵكو ئەكتەرێكی پیشەگەر بووە لە گرووپی (Lord Chamberlains Men).
لە دوو بەرهەمی گرنگی هاوڕێ و ڕكابەرەكەی (بێن جۆنسۆن) شكسپیر وەك ئەكتەر ڕۆڵی بینیوە. بەپێی تۆمارەكان، ئەو لەشانۆگەریی (هەر پیاوێك لە نوكتەی خۆیدا Every Man in His Humour (ساڵی1598 ) و شانۆگەریی ( كەوتنی سیجانۆس Sejanus His Fall ساڵی 1603 وەك ئەكتەر بەشدار بووە.
بەڵام لەبەرهەمەكانی خۆشیدا چەند بەشداری كردنێكی هەبووە، (وەك ئەوەی (نیكۆلاس ڕۆ ) كە یەكەم ژیاننامەنووسی شكسپیرە باسی دەكات:
شكسپیر زیاتر ڕۆڵی شاهانە، كەسایەتییە بەتەمەنەكان، یان ڕۆڵە لاوەكییە كاریگەرەكانی بینیوە .
ڕەنگە بەهۆی سەرقاڵ بوونی بەنووسین و بەڕێوەبردنی تیپەكەی، ڕۆڵی پاڵەوانی و سەرەكی وەك (هامڵێت ) ی نەبینیووە ، بەڵام بە پێی دەرفەت چەند رۆڵێكی لاوەكی بینیووە لەوانە:
تارمایی باوكی هامڵێت لە شانۆگەریی هامڵێت.
زۆرێك لە سەرچاوەكان لەسەر ئەوە كۆكن كە شكسپیر خۆی ڕۆڵی (خێو) ە كەی بینیوە كە داوای تۆڵە لەكوڕەكەی دەكات.
هەروا رۆڵی ئادەم (Adam): لە شانۆگەریی (وەك ئەوەی ئارەزووی دەكەیت ).
هەندێ‌ لێكۆڵەریش پێیان وایە شكسپیر خۆی لەبەشی یەكەم و دووەمی شانۆگەری (هێنری چوارەم) دا، خۆی ڕۆڵی پاشای بینیوە.
شكسپیر وەك دەرهێنەر
بەر لەهەموو شتێ‌ كاتێ‌ باس لەلایەنی دەرهێنان دەكەین لای شكسپیر، دەبێت ئاگامان لەوە بێت كە لە سەردەمی ئەلیزابێسدا چەمكی (دەرهێنەر (Director) بەم مانایەی ئەمڕۆ نەبووە، بەڵام لە كاتی خۆیدا شكسپیر بە كردەوە ئەو ئەركانەی بەجێ‌ گەیاندووە كە دەرهێنەرانی ئەمڕۆ بە جێی دەگەیەنن ، لەوانە :
ئاڕاستەكردنی ئەكتەرەكان
لەو سەردەمەدا، نووسەری دەقەكە و ئەكتەرە سەرەكییەكان پێكەوە بڕیاریان لەسەر جووڵە و شێوازی ئیلقا دەدا.
شكسپیر وەك نووسەرو هاوبەشی سەرەكی سەرپەرشتیاری نمایشەكانی كردووە.
وانەكانی نواندن
باشترین بەڵگە بۆ ئەوەی بیسەلمێنین (شكسپیر) تێڕوانینی دەرهێنەرانەی هەبووە، دیمەنی دووەمە لە پەردەی سێیەمی شانۆگەریی هامڵێت.
كاتێك هامڵێت ئامۆژگاریی ئەكتەرەكان دەكات و پێیان دەڵێت:
وا ڕستەكان بڵێن، وەك چۆن من بۆم خوێندنەوە.
ئاگاتان لەوە بێت هەواو ئارەزووی خۆتان تێكەڵ بە نمایش نەكەن… دەستەكانتان زۆر بە هەوادا مەوەشێنن.
ئەمە ئامادەكردنی ئەكتەرو فۆرمی خودی شكسپیرە وەك دەرهێنەرێك كاتێ‌ ڕێنمایی ئەكتەرانی تیپەكەی (Kings Men) دەكات ، كە چۆن لەسەر شانۆ نواندنی سروشتی بكەن و خۆیان لە زێدەڕۆیی وهەڵچوون بەدوور بگرن.
شكسپیر وەك بەڕێوەبەری هونەری و خاوەن پشك
سەردەمێك ( شكسپیر) خۆی خاوەنی شانۆی گڵۆب (The Globe Theatre) بوو، ئەو شانۆیەی شكسپیر ساڵی 1599 بوو بەیەكێك لە خاوەن پشكەكانی ئەو تیپە .
ئەم بە پشك بوونە وایكرد، ئەو تەنها كرێكارێك نەبێت بۆ نووسینی دەقی شانۆیی ، بەڵكو بڕِیاردەر بووە لەوەی چی نمایش بكرێت؟
كێ ڕۆڵ ببینێت؟ یان چۆن پارە خەرج بكرێت؟
ئەم پێگەیەی (شكسپیر) لە تیپ ، دەسەڵاتی تەواوی پێدابوو كە دەقەكانی بەو جۆرەی خۆی دەیەوێت لەسەر تەختە بەرجەستە بكرێن، ئەمەش جۆرێك بوو لەكاری دەرهێنان.
بەگشتی شكسپیر لە دەرەوەی بازنەی نووسین، پیاوێكی پراكتیكیی بووە لە شانۆدا.
ئەو زانیویەتی ئەكتەر چۆن هەناسە دەدات، جەماوەر لە كوێدا بێزار دەبێت، تەختەی شانۆ (ستەیج) چەندە بەرگە دەگرێت و ریتمی شانۆ چۆن بەرز دەبێتەوەو چۆن دادەبەزێ‌ .
وەك دەرهێنەر هەرچەندە نازناوەكە وەك خۆی بوونی نەبووە، بەڵام لە ڕێگەی ڕاهێنانی ئەكتەرەكان و سەرپەرشتی گرووپی (King’s Men)، بە پراكتیك كاری دەرهێنانی كردووە.
زۆربەی كارەكانیشی لە شانۆی (The Theatre)، (The Curtain) و دواتر لە (The Globe) و (Blackfriars) لە لەندەن نمایش كراون .
توانستی شكسپیر وەك ئەكتەر
یەكەم ئاماژەی ڕەخنەیی بەرامبەر شكسپیر لەلایەن ( ڕۆبەرت گرین) ی هاوچاخی بوو، كە نووسەرێكی ئەكادیمی بوو.
لە نووسینەكەی دا، شكسپیری بە قەلەڕەشێكی تازەپێگەیشتوو ناوبرد,
(گرین) لەوە تووڕە بوو كە چۆن ئەكتەرێك بوێری ئەوەی هەیە ، بەئاستێكی نزم هەوڵ بدات دەست بۆ نووسینی دەقی شانۆیی بەرێت .
ئەمەش هەمدیسان ئەوە دەسەلمێنێت كە شكسپیر سەرەتا وەك ئەكتەرێكی دیار دەركەوتووە پێش ئەوەی وەك نووسەرێكی گەورە بناسرێت.
هێنری چێتڵ (Henry Chettle): كەمێك دوای هێرشەكەی گرین، داوای لێبووردنی كرد و ستایشی شكسپیری كرد و گوتی:
شكسپیر لەو هونەرەی كە بانگەشەی بۆ دەكات (واتە نواندن)، زۆر نایابە.
ئەمە بەڵگەیەكی بەهێزبوو لەوەی كە شكسپیر خۆی لەخۆیدا وەك ئەكتەرێكی بەتوانا و ڕێز لێگیراو سەیر كراوە.
بێن جۆنسن (Ben Jonson): هاوڕێ و ڕكابەری شكسپیر، ناوی شكسپیری لە لیستی ئەكتەرانی شانۆنامەكانی خۆیدا (وەك Every Man in His Humour) نووسیوە.
بە گشتی ڕەخنەگرەكان و ژیاننامەنووسانی سەدەی حەڤدەو هەژدە (جەیمس ڕایت) ئاماژە بەوە دەكات كە شكسپیر ئەكتەرێكی باش بووە، بەڵام نووسینەكەی زۆر باڵاتر بووە لە نواندنەكەی.
(نیكۆلاس ڕۆ) كە یەكەم ژیاننامەنووسی فەرمی شكسپیرە دەڵێت:
هەرچەندە بەدواداچوونم كردووە، بەڵام نەمتیوانیوە بگەمە ئەنجامێكی گەورەتر لەوەی كە لووتكەی نواندنی ئەو لە ڕۆڵی (خێوەكە) بووە لە شانۆنامەی هاملێتدا.
ئەمە وا لێك دەدرێتەوە كە شكسپیر لەسەر تەختەی شانۆ خاوەنی دەنگێكی كاریگەر و ئامادەبوونێكی هێمن بووە، نەك جووڵەی زۆر و هاواركردن.
ئەی لەبۆچوونی مۆدێرنی ئەمڕۆ چۆن سەیر كراوە ؟
توێژەرانی ئەمڕۆ وەك (پیتەر ئاكرۆید و ستێفن گرینبلات) پێیان وایە:
شكسپیر لەبەر ئەوەی خۆی ئەكتەر بووە، دەیزانی چۆن دەق بنووسێت، هەم ریتمێكی بەهێزی هەبێت،هەم پڕمانا بێت و لەسەر زاریش ئاسان بێت .
زۆربەی ڕەخنەگران كۆكن لەسەر ئەوەی: ئەگەر شكسپیر ئەكتەر نەبوایە، نەیدەتوانی بەو شێوە زیندووە دیالۆگ بنووسێت.
ڕەخنەگرەكان بەبەڵگە دەیسەلمێنن كە شكسپیر خۆی خوێندنگەیەكی نواندنی ڕیالیزمی بووە، هەمیشە دژی نواندنی دەستكرد و زیدە دەڕۆیی بووە لەنواندندا.

مردنی (هامنێت) ی كوڕە تاقانەكەی شكسپیر ساڵی 1596 هەم ڕوداوێكی جەرگ بڕ بوو لەژیانی شكسپیر، هەم وەرچەرخانێكی بنەڕەتی بوو لەگۆڕینی ڕەوتی ئەدەبی و هونەری شكسپیر.
ئەو سات تەمەنی (هامنێت) تەنها یازدە ساڵ بوو، كە لە دوای كۆچ كردنی، شكسپیری باوكی كردە بنیادەمێكی ترو وای لێكرد، تێڕوانینی بەرامبەر بە ژیان بگۆڕێت و لەكەسێكی قۆشمەبازەوە ببێت بە كەسێكی وجودی.
ئەم تێڕوانینەی لە دوای مەرگی (هامنێت ) وای كرد، ئێش و ئازارە دەروونییەكانی ببێتە سەرچاوە بۆ هەڵڕشتنی بەرهەمەكانی و زۆر بوونی شانۆگەرییە تراژیدیاكانی .
ڕەخنەگری ئینگلیزی (سافت دونا) لم بارەیەوە دەڵێت : مردنی كوڕە تاقانەكەی گورزێكی وێرانكەر بووبؤ شكسبير.
ئه وه تا ناوی (هامنێت ) پەیوەندییەكی نزیكی بە (هاملێت) ەوە هەیە، شكسبير ئه و كاراكته ره ى كرده گرنگترین پاڵەوانی تراژیدی لە مێژوودا.
زانایانی وەك (شاپیرۆ، گرینبلات) پێیان وایە، لێكچوونی نێوان (هامنێت) و (هاملێت) بە ڕێكەوت نەبووە ، بەڵكو شكسپیر زۆر هوشیارانە ئەو ناوەی بۆ تراژیدیای هاملێت داناوە، چونكە ناوەكە لە ڕەسەندا ئیلهامێكی نا ئاسایی بەشكسپیر بەخشی بۆ نووسینی تراژیدیاكە .
شكسپیر لە(هاملیێت ) دا زۆر جەختی لەسەر مردن كردۆتەوە، هەر لە دیمەنی یەكەمەوە ، تارمایی باوكەكەی لەگەڵ دایە تا كۆتایی.
مەبەست لە لێك جودا نەبوونەوەی باوك و كوڕِێكە ، تەنانەت لە دوای مردنیش .
هەندێكیش پێیان وایە تراژیدیای (هاملێت) نووسینەوەی حاڵەتە دەروونیەكانیەتی و باس لەباوكێك دەكات كە دوای مردنی، بە وێنەی تارمایی هەمیشە لەگەڵ كوڕِەكەیەتی .
چونكە دوای مردنی كوڕەكەی لە هەر وشەیەك دەینووسێ‌ كوڕەكەی لە خەیاڵیدا ئامادە بوو.
هەروا لە زۆربەی شانۆگەرییە دواییەكانیدا شكسپیر فەلسەفەیەكی وجودی دەوروژێنێ‌ و پرسیاری بوون، یان نەبوون دەكات .
(جەیمس شاپیرۆ) لە ساڵی ١٥٩٩: لە كتێبی (ساڵێك لە ژیانی ویلیام شكسپیردا) زیاتر دەڕوات و دەڵێت: مردنی كوڕەكەی خاڵی وەرچەرخان بووە بۆ گۆڕینی فۆرمی نووسین لە شاكارەكانی شكسپیر .
(پارك هۆنان)یش لە كتێبی شكسپیر، ئاماژە بەوە دەكات كە نەبوونی هیچ دەقێكی تایبەتی لە شكسپیرەوە سەبارەت بە مردنی كوڕەكەی، بەو مانایە نییە كە كاریگەری ئازارەكانی مردنی كوڕەكەی پێوە نەماوە، بەڵكو ئەوە مانای ئەوەیە كە شانۆنامەكان خۆیان بوونەتە كتێبی خەم و پەژارەیی ئەو.
یان كە دەڵێت : (هاملێت) تەنها شانۆگەرییەك نیە باس لە شازادەیەكی دانیماركی بكات، بەڵكو باسی باوكایەتی و لەدەستدان و مردنی باوكێك دەكات پێش مردنی كوڕەكەی ، بەڵام بە رۆح وەك تارمایی هەرگیز لە كوڕِەكەی جیا نابێتەوە.
هەر لە هاملێتیش نا شكسپیر لە بەرهەمەكانی دیكەشیدا دا دەرگای لە ڕووی خەمۆكی و فانتازیا ، لە بەرهەمەكانی تری وەك ئۆتیللۆ ، شا لیر، ماكبێس كردەوە. بە هەمان فۆرم .
بۆیە زۆربەی ڕەخنەگران وای دەبینن، كە ئەم خەم و پەژارانە بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ لە نووسینەكانی شێكسپیردا ڕەنگی داوەتەوە، بەتایبەتی لە شانۆگەری (هاملێت ) دا كە شكسپیر چەند ساڵێك دوای مردنی كوڕەكەی نووسیوویەتی .
ئەوەتا پەیوەندی نێوان هەردوو ناوەكە (Hamnet / Hamlet) ڕێكەوتێكی زمانەوانی نیە، بەڵكو كاریگەری باوكێكە، كە دوای مردنی ڕۆڵەكەی سێبەری باوكانەی هەر بەسەر كوڕەكەیەوە دەمێنێتەوە،
لەشانۆگەرییەكانی دواتری، وەك (لیر پاشا) و (ئۆتیلو) ش هەمان ئەو كاریگەریانە، شێوازێكی قووڵتر و بیركردنەوەیەكی زیاتریان وەرگرت، كە تێیدا پرسی خەم، لەدەستدان، و پرسیارە فەلسەفییە گەورەكانی تر، دەربارەی چارەنووس و ناسنامەی مرۆڤ زێتر بوون .
لە شانۆگەری (شەوی دوانزەهەم) دا، شكسپیر باس لە چیرۆكی ڤیۆلا (Viola) و ((Sebastian) دەكات، كە دوانەی هاوشێوەن. ئەوان بەهەڵە لە یەكتر جیا دەبنەوە و (ڤیۆلا) وا بیر دەكاتەوە كە براكەی، (سێباستیان) خنكاوە، كەچی لە هەقیقەت دا هەر ماوە، شكسپیر ئەم ڕووداوەی بە شێوەیەك وابەستە كردووە بە هامێنتی كوڕی كە ئەو خۆی بە دوانەی ڕۆحی كوڕەكەی شوبهاندووە مردن لێكیان جیا ناكاتەوە.
هەمان چیرۆك بەسەر دوانەی (هامینت) و )جودیس) یش دەگونجێ‌، كە دوو دوانەی شكسپیر بوون و ساڵی 1585 بە یكەوە لە دایك بوون
هەروا ئەگەری ئەوە هەیە شكسپیر، بە نووسینی ئەم چیرۆكە، حەزی كردبێت دوانەكان بەیەك بگەنەوە و پێكەوە بژین، وەك جۆرێك لە ئارەزووی نائاگایانەی گەڕاندنەوەی ژیان بۆ كوڕە لەدەستچووەكەی، لە ڕێگەی دەربڕینێكی هونەرییەوە، كە پێی وا بووە مردن تەنها بۆ ماوەیەكی كاتییە.
خەمی ئۆلێڤیا
گەورەترین خەمی ئۆلیڤیا ئەو گەمارۆ مردنەیە كە دەوروبەریان تەنیووە، لەوانە مردنی باوكی ، دواتر بە ماوەیەكی كەم لە دەستدانی براكەی، كە تاكە پشتیوان و پارێزەری ئەو بووە،
بۆیە خەفەت وا گەمارۆی دەدات ، كە بڕیار بدات خۆی دوورە پەرێز ڕابگرێت لەپیاوان، ڕووی خۆی داپۆشێت، بۆ ماوەی حەوت ساڵ پرسە دابنێ‌.
مەبەستی ئۆلیڤیا ئەوە بووە، كە دوای ئەو كارەساتانە دنیا لە خۆی حەرام بكات و كەس بیر لەخوازبینیشی نەكاتەوە، ئەو كۆشكەكەی كردبوو بە زیندانێك بۆ سزادانی خۆی.
شكسپیر لە كۆتاییدا دەیەوێ‌ بڵێ‌ بەڵام لە ئەنجامدا خۆشەویستییەكی نوێ ئۆلێڤیا دەگەڕێنێتەوە بۆ ناو ژیان، پەیامێكی گەشبینانە دەبەخشێ‌ و دەڵێت، ئازار و خەم، هەرچەندە قووڵ بن، بەڵام لە كۆتاییدا دەتوانین بەسەریاندا زاڵ بین و ژیان بەردەوامی پێ‌ بدەین .
ئەم دوو نموونەیە لە ( شەوی دوانزەهەم) ئەوە نیشان دەدەن كە چۆن تەنانەت لە ناو كۆمیدیاشدا، خەمی تایبەتی شكسپیر بۆ (هامنیت) ی كوڕی بووەتە سەرچاوەیەك بۆ نووسین و مامەڵەكردن لەگەڵ تەوەری لەدەستدان و بەڵام دووبارە دۆزینەوە.
شكسپیر لە كارەساتی مردنی ( هامنێت ) دا زۆر ئازاری دەروونی چێشتووە، بەڵام بە عەقلانیەت ڕەفتاری لەگەڵ رَووداوەكە كردووەو رێگە هۆشداریەكەی لە بیر نەكردووە بۆ هەڵس و كەوت كردن لە گەڵ ئەم جۆرە ڕووداوە جەرگ بڕانەدا .

ئەگەر یتەوێ‌ هەر خوێندنەوەیەك بۆ نمایشی (وشەی نا)ی دەرهێنەر(سدیق حسێن) بكەیت، دەبێ‌ لەناونیشانی نمایشەكەوە دەست پێ‌ بكەیت، چونكە ناونیشانەكەی كۆمەڵێ‌ دەلالاتی فەلسەفی و ڕه مزی قوڵ هەڵدەگرێ‌، لەڕووی یاخی بوون و هەڵوێست وەرگرتن لەئاست قۆناغێكی دوورو درێژ لە بێ‌ دەنگی و ستەمكاری و بێ‌ بەری بوون لەئازادی و نا عەدالەتی و پێ‌ شێڵ كردنی مافی مرۆڤ و سەروەرییەكانی.
نمایشەكە بە (وشەی نا) ..بەرحەستەی هاواری كۆمەڵگایەك دەكات كە لەتاو ئەشكەنجەو ئازارێكی رۆحی و دەروونی و فیكری سەرهەڵدەدت و دەیەوێت سنوورێك بۆ كۆتایی هێنانی دابنێ‌.
بۆیە وشەی نا ..تەنیا ناونیشانێك نیە بۆ نمایشێكی شانۆیی، بە قەد ئەوەندەی گەیاندنی خیتابێكی سیاسی، كۆمەڵایەتی، فیكریە بۆ وروژاندنی كۆمەڵگایەك لەرێگەی شانۆیەك كە لە رێگەی پێنج كاراكتەرەوە، بە دەیان دیاردەی قێزەوەنی ئەو سەردەمە ناشیرینە نیشان دەدات، هەر لەپەیدا بوونی مرۆڤ بەو قودسیتەی خۆیەوە، كە خوا رێزی لێناوە و كردویەتی خاوەنی گەورەترین داهاتی مرۆڤایەتی، تا ئەو كاتەی ئەوەندە سووك و ڕیسوا دەكرێت، هیچ مەنفەزێكی ژیان بوون و سەروەریەكی بۆ نامێنێتەوە، تا ئەو ئاستەی ببێت بەسەگ و بحەپێ‌ .
دەرهێنەر لە نێوەندی ئەو سوكایەتی كردنە بەمرۆڤ، شانۆش وەك هەر ئامرازێكی دیكەی هاوشێوەی دیاردە قێزەوەنەكانی دیكەی كۆمەڵگای نوێ‌ ناشیرین ناكات و نایكات بەئامرازێكی دیكە بۆ چۆك دادان و مل كەچی، سوكایەتی كردن بە كولتوورو ڕەسانایەتی و كەڕامەت شكاندن، بەڵكو شانۆ دەكاتە مینبەرێكی بەهێزو كاریگەر بۆ هوشیار كردنەوەی ئەو كۆمەڵگایەو ئەو مەترسیانەی وەك لافاوێكی خەتەر ناك، خەریكە بەها گەورەكانی مرۆ ڤ لەڕەگو ڕیشەوە هەڵكێشێ‌ و شتێ‌ بەجێ‌ نەهێڵێ‌ بۆ هیچ شانازی بەخۆ كردنێكی مرۆڤ بوون.
ئەوەتا كاراكتەرەكانی ( وشەی نا ) پێكەوە ئەو جلە سپیەی كۆیلایەتی و (بەڵێ‌ بەڵێ‌ ) فڕێ‌ دەدەن و جلێكی ڕەش بە هێمای مردن لەپێناو ئازادی و سەروەری مرۆڤ لەبەر دەكەن و هەموو تێكڕا یاخی دەبن و دەنگی نەخێر بەرز دەكەنەوە دژی بەڵێ‌
بینەر لەو نمایشەدا دوای خستنە ڕووی دەیان وێنەی تاڵو نەگریسی كۆمەڵگا، هەست دەكات كە ئەمجارە بۆ كات بەسەر بردن و بینینی كۆمێدیایەكی چەواشەكار نەهاتۆتە هۆڵی شانۆ، ئەمجارە شانۆ پرسیاری قورسی لێ‌ دەكات و زەنگی مەترسی بۆ لە گۆڕنانی چارەنووسە ڕەش قەتران ئاساكانی مرۆڤی بۆ لێ‌ دەدات و پێیان دەڵێ‌ : هۆ گەلو ..ئەی ئەوانەی لە گوێ‌ ی گادا خەوتوون، ئاگاتان لە خۆتان بێت، ئەگەر هەتا زووە ، فریای خۆتان نەكەون و سنوورێك بۆ ئەو مەسخەرەیە دا نەنێن، ئەوە هیچ چارەنووسێكی دیكەتان لەبەردەمدا نامێنێ‌، جگە لە بژاردە كردنی بوون بە سەگێكی بەڕەڵڵای تۆڕی، نەك سەگێكی بەوەفاو نمەكدار.
هەمیشە شانۆی (جاد) لە رۆژگارە سەخت و دژوارەكاندا دەستە پاچە نابێت بۆ هوشیاركردنەوەی كۆمەڵگاكەی، ئەوەتا رۆژانێك بوو كە كورد قاتو قڕ دەكرا، بەهێزترین چەكێك بۆ مقاوەمەت كردن ،شانۆ بوو، كە وەك دۆزێكی نەتەوەیی و نیشتمانی و مرۆیی ، گوزارشتی لەو دۆزە ناهەموارانەی ڕابووردوو دەكرد.
ئێستاش كە هەمان ئەو نەهامەتیانەی ئەو قۆناغەی جاران، بە رەنگێكی تر دووبارە دەبنەوە، ئێش و ئازارە دەروونیی و مرۆییەكان زۆر بەكۆڵترو بە ئێشترن لە سەردەمی ڕابووردوو، بۆیە ناكرێت شانۆ لە دەرەوەی بازنەی ئەو هاوكێشەیە دابێت و هیچ پرسیارێكی نەبێت !.
ئەگەر وابێت خەڵكی مافی خۆیەتی بڵێت، ئەگەر شانۆیەك لە رۆَژانێكی ئاوا تەنگەتاودا رۆڵی نەبێت لە نیشاندانی ئەو واقیعە تاڵە من شانۆم بۆ چیە؟
ئیدی نامەوێ‌ زێتر لەوەندە فۆكس لەسەر ناوەرۆكی نمایشەكە بەجێ‌ بێڵم، چونكە گوتاری نمایشەكە كراوەیەو بەزمانێكی سادەش نووسراوە، كە بینەر بەئاسانی پەیامەكەی پێ‌ بگات .
ئیدی لێرەوە دەچینە ناو لایەنە هونەریی و پێكهاتەكانی شرۆڤە دەكەین ، بۆ ئەوەی بزانین (سدیق حسێن) كەساڵانێكی زۆر لەكاری شانۆیی دابڕاوە، دوای ئەو كۆمەڵە ئەرشیفە دەوڵەمەندەی وەك ( فرمێسكەكانی مۆم، چۆلەكەیەك لە تاو ئازارەكانی سەما دەكات ، رۆژە خۆشەكان بەسەرچوون و ئەنتیگۆنا،نیشتمانی تابووت، شەوێك لە دۆزەخدا ) لەوسەرەتا نوێیەی دا، بە چ گوڕ وتینێك گەڕاوەتەوە گۆڕەپانەكە؟
لەو نمایشەدا وەك دەرهێنەر لەچ ئاستێك دایە؟ ئەو دوور كەوتنەوەیە چ كاریگەریەكی بەسەر هونەری سدیق بەجێ‌ هێشتووە؟
لەم دوا نمایشەدا و دوای هەشت مانگ خۆ ئامادەكردن و پرۆڤە كردن، چ ئەنجامێكی بەبینەر بەخشیووە؟
بەڵام وەك لۆژیك ڕوونە كە هەر دابڕانێ لە هەر پیشەیەكدا، بە تایبەت لەشانۆدا، كاریگەری خۆی دەبێت بەسەر توانستی دەرهێنەر، یا ئەوەتە ئەو دابڕانە بروا بەخۆ بوونی بۆ گەڕانەوە شلۆق دەكات ، یا ئەوەتە دەبێتە دەرفەتێكی گونجاو بۆ خۆ ئامادەكردن و كەڵەكە بوونی فانتازیای جوان ، لە پێناو قەرەبوو كردنەوەی ئەوەی لە دەست چووە.
هەرچۆنێ‌ بێ‌ .. من وەك بینەر، كاتێ‌ نمایشەكە دەبینم، هەقی ئەوەم نیە، ئەو دەرهێنەرە لەسەر چ بنەماو ئالیەتیك كاری كردووە، هیچ پاساوێكیش بۆ هیچ لەمپەرێك لەبەر چاو ناگرم ، تەنیا لەبەرچاو گرتنی ئەو نمایشە نەبێت كە لە هۆڵەكەدا دەیبینم.

شانۆى سات
لەو نمایشەدا شتێكم نەبینی بە ناوی (شانۆی سات) چ لە ڕووی دەق ، چ لە ڕووی دەرهێنان، چ ئەكتەر، ئەوەی بینیم نمایشێكی ئاسایی ئامادە كراو بوو، دەرهێنەر هەم دەقەكەی نوسیووە، هەم كاری دەرهێنانی ئەنجام داوە، ئینجا لە ژێر هەر ناوێك بێت.
هاوسەنگی لە نێوان ناوەرۆك و وێنەی دراماتۆرگی
ئەگەر بەراوردێك لە دوا نمایشی( وشەی نا ) بكەیت، لە نێوان شێوەو ناوەرۆكدا، ئەوە هەست بە لێكترازانی هاوسەنگی لە نێوان ناوەرۆك و شێوەدا دەكەیت .
لە ناوەرۆكدا پانتاییەكی ئێجگار فرەوان دراوەتە دەق و دووبارەكردنەوەی چەمكی دیالۆگ بە فۆرمی جیاواز جیاواز.
بەگشتی دەقەكە بۆتە ئامانجی سەرەكی لە گوتارە شانۆییەكەدا، بۆ ئەوەی دەرهێنەر بەوشە زێتر لەوێنەو فیعلی درامی ئامانجەكانی خۆی بگەیەنێ‌.
لەم پشت بەستنەش بە دەق لە هەندێ‌ دیمەندا ڕوو بە ڕووی درێژە دادڕیەك بۆتەوە، كە هاندەر بووە بۆ دروست كردنی سارد بوونەوەی بینەر لەگەڵ ڕیتمی خاوی هەندێ‌ دیمەن ، لەوانەش لە دیمەنی گەڕان بە دوای كاری كاراكتەرێك و لێدان و ئازاردانی و لاوانەوەی گەنجەكە لەسەر كۆشی ژنەكەی ..هەموو ئەو درێژە دادڕیانەی دەق لەسەر حیسابی دروست كردنی وێنەی ستاتیكی و درامی دەوەستێت ، چونكە بینەر كاتێ‌ لە قسە تێر دەبێت، چاوەڕێ‌ ی وێنەو فیعلی درامی دەكات رزگاری بكات ، یان وێنە لە ناو وێنە ، كاراكتەر لە ناو كاركتەر ، دیمەن لە ناو دیمەن دەكات بۆ رزگار بوون لە ساردبوونەوەی ڕیتم..
بۆ نموونە كاتێ‌ كاراكتەری ژنەكە چیرۆكی باوكی دەگێڕێتەوە، جامانەی باوكی لەسەر دەنێ‌ ، چاویلكەی باوكی لە بەر دەكا، تۆنی دەنگی بە دەنگی باوكی دەگۆڕێ‌، بەمه كاراكتەرێك لە ناو كاركتەرێك دروست دەكات

لە نمایشی (وشەی نا) دا هێڵێكی ڕاستەوخۆی درامی نیە، بەئاراستەی ئامانجێكی دیاری كراو بڕوات، یان بە فۆرمێكی رێكخراو دابەشی چەند تەوەرێك كرابێت، هەر تەوەرێك سەربەخۆیی خۆیان هەبێت، لە ئەنجامدا لە یەك ئامانجدا یەكتر بگرنەوە.
كێشەی ئەو نمایشە لەوە دایە كە بابەتەكانی زۆرو پەرت و بڵاون، هەر كاراكتەرێك دەیان كێشە هەڵدەگرێ‌، بۆیە ئاستەمە دەرهێنەر بەوێنەی درامی، بتوانێت ئەو پانتاییە بەر فرەوانە بە فیعلی درامی پڕ كاتەوە، بە گێڕانەوەو تێپەڕاندن نەبێت.
ڕاستیەكەی ئەوەیە هەریەكێ‌ لەو كێشانە، ئەگەر لەسەریان بوەستی و نرخ و بەهای فەلسەفی و درامی خۆیانیان بدەیتێ‌، هەریەكێ‌ لەوان پێویستیان بەنمایشێكی سەربەخۆ هەیە، وەك پرسی تەڵاق، بێكاری، دووڕوویی، كرێكاری بیانی، دەسەڵاتی ژن و دەیان بابەتی تركە لە یەك نمایش ئاخێندراون.
ئەم زۆری و بۆریە لەبابەت بەمانای بەهێزی و گەورەیی بابەت نیە، بەڵكو فاكتەرێكن بۆ لاواز بوونی ئامانجەكانی نمایش، چونكە دەرهێنەر ناتوانێ‌ هیچ لەو بابەتانە وەك پێویست تێر بكات و نرخی خۆیانیان بداتێ‌، جگە لەسەرە قەڵەم نەبێت .
لەهەمان كاتیشدا ناتوانێ‌ دەرفەتیكی باشتر بە بینەر بدات، بۆ ئەوەی ئەو پرسانە بەناو قوڵایی بابەتەكان شۆِڕ بیتەوەو چێژیان لىَ وەر بگرێت، یا لەزاكیرەیاندا بمێنێتەوە.
ئەوە جگە لەوەی لەناو گێژەڵوكەی ئەو هەموو ڕوداوە لاوەكییانە، خیتابە سەرەكییەكەی نمایشیش لاواز دەبێت و ناتوانێ‌ وەك پێویست ئامانجەكانی خۆی بپێكێنێ‌.
دەرهێنان:
ئەوەی لە پرۆسەی دەرهێناندا بۆ دەرهێنەر گرنگ بێت، گەیاندنی گوتارە شانۆییەكەیەتی بەهەر شێوەو ستایلێك بێت كە خۆی بڕوای پێیەتی.
گرنگیش بۆ بینەر چێژ وەرگرتنە لەوەی پێشكەشی دەكرێت .
بۆیە لەهەندێ‌ حاڵەتی خوازراو بۆی هەیە دەرهێنەر چەند میتۆدێك لەسەر شانۆ موتربە بكات بە پێی خواستی نمایش, بێ‌ ئەوەی هیچ ستایلێك كێشەی گەیاندنی بۆ دروست بكات، هەر بۆ نموونە دەرهێنەر پا بەند نیە بەدەرنەچوون لەستایلێكی هاوچاخ.
لە دیمەنێكی وەك دیمەنی بووك گواستنەوەكە، دەرهێنەر دەگەڕێتەوە ناو كەش و هەوای نمایشێكی واقیعی لەهەناوی نمایشێكی هاوچاخ دا، ئەمەیان ڕێ‌ ی تێ‌ دەچێ‌ بەو مەرجەی خزمەتی ڕەوتی نمایشەكە بكاو ببێتە سەرچاوە بۆ سەرنج ڕاكێشانی بینەر .
سدیق حسین ـ بۆ ئەوەی كەش و هەوای نمایشەكەی تەڕ كات و هەناسەیەك لە ناو كەش و هەوایەكی پڕ لەنیگەرانی بڕەوێنێتەوە، بە دیمەنی گۆرانی و سەماو تەپڵ لێدان ڕەوتی نمایشەكەی گۆڕی و هەناسەیەكی تری خستە بەر بینەر..
هەر لە دیمەنی بووك گواستنەوەكە نا، لە دیمەنێكی تریش دا دەرهێنەر كاتێ‌ گۆرانی ( لێ‌ قەدەرێ‌) ی (ئایشەشان) دەخاتە بەر گوێ‌ ی بینەر، بۆ ئەوەی ئەو دیمەنە تێر كات كە باس لە غوربەت و قەدەری نەخوازراوی مرۆڤ دەكات و بینەر دوور دەكاتەوە لە ئەتمۆسفیرێكی نەگۆڕ، كە هەندێ‌ جار بەسەر بینەردا دەسەپێ‌ .
بەم دیمەنەش دیسان دەرهێنەر ئامرازی گۆرانی بەكار دێنێ‌ بۆ تێركردنی دیمەن و بزواندنی هەستی بینەرو گۆڕینی ریتمی نمایش .
ئەم موتوربە فۆرمانە، حاڵەتێكی ئەرێنین بۆ گۆڕینی ریتم و حەسانەوەی بینەرو كەش و هەوا.

سینۆگرافیا:
لەو نمایشانەی كە گرنگی بە ناوەرۆك و گەیاندنی وتار دەدەن، پێویستی زۆرتریان بەسینۆگرافیا هەیە لە نمایشی دیكەی ئاسایی .
بۆ ئەوەی دەرهێنەر فشاری دەروونی زیاتر بەكار بێنێ‌ بۆ پاراستنی حاڵەتی دەروونی بینەرو ڕەحساندنی ئەو كەرەستە و ئامرازە هونەریانەی سەقامگیری دەروونی بینەر ڕادەگرن.
بۆ هەموو ئەو فشارە دەروونی و فیكریانەی لە نمایشی (وشەی نا) وەك باران خرانە سەر ڕۆحی بینەر و چەق بوونی لەناو گۆمێكی پیسی كۆمەڵایەتی و ژینگەیەكی خنكێنەر، لە واقعێكی بەسەردا سەپاودا.
بەهێزترین ئامرازێكیش بۆ رزگار بوون لەو حاڵەتە دەروونیە تەنیا سینۆگرافیایە كە كاری خۆی دەكات بۆ هێور بوونەوە بە ستاتیكای ڕەنگ و موزیكی هێور كەرەوەی مێشك ..
بەڵام ئاخۆ دەرهێنەر تا جه ند دەسەڵاتی دابین كردنی ئەو سینۆگرافیا خوازراوەی هەبوو ؟
ئەمە پرسیارێكە بۆ ئەو بینەرانەی نمایشەكەیان بینی، هەستیان بەو ستاتیكا ورو ژێنەرە كرد، كە ببن بەسەرچاوە بۆ ئارامی چاوو هێور كردنەوەی مێشك؟
جگە لەخیتابی نمایش، یەكەم ڕەگەزێك لە نمایشی (وشەی نا) کە لە هزرو فانتازیای بینەردا بە زیندوویەتی دەمێنێتەوە، ڕەگەزی ئەكتەرە.
ئەو پێنج ئەكتەرەی لەو نمایشەدا توانیان بە جەستەو ئەداو لیاقەتی خۆیان وێنەیەكی جوان لەهزرو فانتازیای بینەردا بەجێ‌ بێڵن، هەر یەك لەئەكتەرانی وەك : كارمەند خدر، زیاد كەریم، ئاواز ئەحمەد، ڕەشوان ئەحمەد، بڵند كاوە، هەر یەكەو بە ڕێژەیەك توانستی خۆیان نیشاندا،
یەکێ لەوان (ئاواز ئەحمەد) بوو کە لەم ئەزموونەدا، هەموو توانا جەستەیی و فیزیكی و سروشتیەكانی خۆی تەقاندەوەو توانی بەجەسارەتەوە رۆَڵی هەموو ئەو كاراكتەرانە ببینێ‌ كە پپێی سپاردرابوو، ئەو لەدوو ڕەهەندەوە نواندنێكی جیاوازی پێشكەش كرد:
یەكەم : وەك ئەكتەرێكی پرۆفیشنال توانایەكی نموونەیی لە ڕووی جەستەو ئەدای گوزارشت بەخش نیشاندا كە كەم ئەكتەر بتوانێ ڕكابەری بكات لەسەر شانۆ.
دووهەم: لە ئاست نواندنی ئەكتەری ئافرەت، هاوكێشەی داگیركردنی عەرشی نواندنی لەزۆر لەو ئەكتەرە پیاوانە سەندەوە، كە تووشی وەهمی پیاوسالاری شانۆ بوونە لەنواندن دا.
ئەگەرچی (ئاواز) ماوەیەكە بەهۆی ئەو قەیرانەی شانۆ ڕوو بەڕووی بۆتەوە، بەردەوام نەبووە لە مومارەسەكردنی پیشەكەی خۆی وەك ئەكتەر، بەڵام (سدیق حسێن) وەك دەرهێنەر لەماوەی دە مانگی ڕابووردووی پڕۆڤە، ڕۆڵێكی كاریگەری هەبووە لە ئەبجێدكرنەوەی جەستەیی و مەعنەوی ئاواز.
سَییەم : گوتارە فەلسەفیەكەی نمایش، هاندەرێكی ڕۆحی بووە بۆ ئەكتەرێك كە خۆشی كاراكتەرێكی نێو ڕووداوەكانە .
ئاواز لە ڕەسم كردنی وێنەی هەموو ئەو كاراكتەرانی ڕۆڵیانی دەبینی، وەك پێویست فۆرمی نواندنی خۆی دەگۆڕێ،، بەتایبەت ڕۆڵی ئەو ژنەی مێردە ئاشقەكەی لە ئامێز دەگرێت و بە فرمێسكەوە حەكایەتی ڕۆژانی زانكۆ دەگێڕێتەوە.
یان كاراكتەری ئەو ژنە جل سپی و دڵ ڕەشەی لە پەنای دەسەڵاتەوە، سوكایەتی بە مرۆڤ دەكات و بەدەم پێكەنینەوەوە چێژ لەئەشكەنجەو ئازاری گەنجێك وەردەگرێ، كە بەدوای كارێكی شەڕەف مەندانەدا دەگەڕێ، بۆ بژێوی ژیانی خۆی، بەڵام ئەوان داوای لێ دەكەن ببێت بەسەگ.
هەر (ئاواز) نا، هەر چوار ئەكتەرەكانی تر، هەر یەكەو ڕۆڵی چەندین كاراكتەر دەبینن، هەر كاراكتەرێكیش پێویستی بە فۆرمێكی تایبەتی خۆی هەیە، بەشێوەو ئەدای نواندن و دەنگ و ئیلقا.سه ركه وتوانه رؤلى خؤيان بينى.
دەرهێنەر هەموو ئەو كاراكتەرانەی لە هەناوی كاراكتەرە سەرەكیەدا دروست كردووە، بەمەش دوو ئامانجی سەرەكی پێكاندووە:
یەكەم: توانای هەر یەك لەو ئەكتەرانەی خستۆتە لابوری تاقیكردنەوە، كە تا چەند توانای گۆڕینی فۆرمی هەر كاراكتەرێكیان هەیە لەساتێكی دیاری كراودا.
دوو: بەنواندنی كاراكتەر لەناو كاراكتەردا، ژمارەی ئەكتەرەكانی سەرشانۆی چڕ كردۆتەوە، بە پێچەوانەی ئەو دەرهێنەرانەی ئەكتەر وەك كۆمبارس و ئێكسسواراراتی شانۆ دروست دەكەن، بۆ پڕكردنەوەی فەزای شانۆ.
بەگشتی نمایشی (وشەی نا) سەركەوتنی لە یەك گرتنەوەی هەموو توخم و ڕەگەزەكانی دابوو، بە تایبەت كۆڵەگە هەرە بەهێزەكانی وەك ئەكتەر و نواندن و هونەری باڵای دەرهێنان .
سدیق حسێن ـ بەم نمایشەی لەگرەوێكی هەستیار سەركەوتنی بەدەست هێناو جارێكی تر شكۆی شانۆی لەهەولێر گەڕاندەوە رۆژانی سەر فرازی .
دەرگایەكی نوێ‌ ی كردەوە كە گەنجە شانۆكارەكانی هەولێر بەهەمان بڕوا بەخۆ بوون و هەمان گوڕو تین، بگەڕێنەوە گۆڕەپانەكەو پێكەوە بڵێن نا بۆ كپ كردنی شانۆ لەهەولێر .

.

من نامەوێ‌ باس لەگرنگی تراژیدیاكانی شكسپیر بكەم لەئەدەبی جیهانیدا، چونكە دیارە ئەو شانۆگەریانەی شكسپیر لە پێشەوەی ئەو نمایشە دیارانەی جیهانن، كە لەلایەن هەموو گەلانی جیهان بە بایەخەوە پێشوازی كراون، لەوانەش تراژیدیای (هاملێت) كە ناودارتریت نمایشی شانۆیی شكسپیرە لەمێژووی مرۆڤایەتی دا، بەتایبەت لە رێزی هەر چوار شانۆگەرییە تراژیدیاكانی تری شكسپیر ( ئۆتیللۆ، لیر پاشا، ماكبێس)
هاملێت بوو بەگەورەترین و ناودارترین كاراكتەر لەسەراپای جیهاندا، كاراكتەرێك بوو بە هێمایەكی جیهانی و كەسێكی پارچە پارچەكراو لەجیانێكی لێواو لێو لە گومان و دو دڵی،لەنێوان راستی و وەهم .
من مەبەستمە بپرژێمە سەر بەهێزترین دیمەنێكی ئەو شانۆگەریە كە بە دیمەنی ( گۆڕستان ـ یان دیمەنی كەللە سەر ) ناسراوە لەدەقی شانۆگەریەكەو كەوتۆتە بەشی پێنجەم ـ دیمەنی یەكەم لەكۆتاییەكانی ئەو شانۆگەرییە.
لەو دیمەنەدا شكسپیر لەسەر زمانی (هاملێت) و دایەلۆگەكانی، دەیەوێ‌ فەلسەفەو ئایدیای ڕوونی خۆی دەربارەی مردن و ژیان و چارەنووسی كۆتایی بوونەوەرەكان دەر بڕێ‌ و بەڕوونی پێمان بڵێ‌ سەرجەم مرۆڤایەتی بەگشتی و بێ‌ جودایی تێكڕا لەئەنجامدا یەك چارەنووسیان هەیە، ئەویش ئەوەیە هەر هەموو دەبن بەهێسكو پریسكێكی ڕزیو لەژێر خاكدا.
لە دیمەنی (كەللە سەر) دا هاملێت كاتێ‌ كەللە سەرەكە بەدەستەوە دەگرێ‌ و مۆنۆلۆژێكی لە
گەڵدا ساز دەكات :
ئەها ئەوە كەللەسەری (لیۆرك)ی قۆشمەبازە..كە لە گەڵ خۆیدا با یاریەكانی هەمووانی دەهێنایە پێكەنین ..
بە مناڵی ئاشنای یەكتر بووین و زۆر گەمەم لە گەڵدا دەكرد، چەندین جار منی دەخستە سەر شانی خۆی…
تۆی كەللە سەر ( یوریك ) ی ؟
ئەها بە بیرتە چۆن پێكەنینەكانت لە سەراپای كۆشكی پاشایەتی دەنگی دەدایەوە؟
چۆن پاشات دەخستە پێكەنین و خەمەكانیت ڕادەماڵی؟
پێم بڵێ‌ ئێستا تۆ لەبۆ كوێ‌ چوویت؟ چۆن ئاوا بوویت بەئێسكو پروسكێكی ڕزیو؟
هاملێت گاڵتە بە خۆ بەزل زانینی مرۆڤەكان دەكات و پێیان دەڵێ‌:
ئێوە هەر هەمووتان لەمردندا یەكسانن، پاشا، وەزیر, قۆشمەباز…هەتا ئەسكەندەرو یۆلیۆس قەیسەرو ئەوانی تر، هەر هەمووتان دەبنە تۆپەڵە خۆڵێك و ڕەنگە كونە دیوارێكتان پێ‌ پڕ بكرێتەوە، یان بكرێنە تۆپی مناڵان و یاریتان پێ‌ بكەن …
ئا ئاوا لەئەنجامدا نازناوو ناوداریەتی و جوانی و پێكەنین و هێزو دەسەڵاداریەتی، دەبێت تۆزو خۆڵ.
شكسپیر لەو دیمەنەدا فەلسەفەیەكی وجودی دەخاتە ڕوو، هەمان فەلسەفەی كتێبە ئاسمانیەكان دەدركێنێ‌ دەربارەی بوون و كۆتاییەكانی بوون .
بە كورتی پێت دەڵێ‌ : ژیان كۆتایی دێت، مردن چارەنوسێكی حەتمیە، ئەوەی دەمێنێتەوە تەنها و تەنها شوێنەوارە نەك جەستە.

حەیدەر عەبدولڕەحمان

فیلمی (زەوی سەخت و ئاسمانی دوور) ی دەرهێنەر هەوراز محەمەد ) م لە سینەمای هەولێر بینی .
فیلمەکە دوای نمایشکردنی لە سلێمانی، دەنگۆیەکی زۆری بەدوای خۆیدا هێناو پروپاگەندەیەکی زۆری لە سۆشیال میدیاوە بۆ کرا.
بۆیە زۆر بەتاسەی بینینی بووم.
فیلمەکە چیرۆکێکی سەرنج ڕاکێشی هەیە، باس لە پیاوێک بەناو هاڕون دەکات، کە لەدەرەنجامی کۆمەڵێ کارەسات، و تاوان ، دەکەوێتە گۆشەیەکی تەسکی تەنیایی و دووچاری کۆمەڵێ نەخۆشی کوشندەی دەروونی دەبێتەوە، ، بە بەردەوامی خەونی ترسناک دەبینێ. ئارامی لێ هەڵدەگیرێ.
سەرەتا پێشنیاری ئەوەی بۆ دەکەن ، گوێ لەمۆسیقا بگرێ و هاوڕێکەی دەیباتە کۆڕی تەمبوور ژەنانی یارسان و گوێ لە موزیک دەگرێ، بەڵام، مۆسیقا نابێتە چارەسەری کێشە دەروونییەکانی ئەو.
ئیدی بەدرێژایی فیلمەکە بەدوای چارەسەری دا دەگەڕێ،
پێشنیاری ئەوەی بۆ دەکەن ، بچێتە لای پیرەژنێک بەناو مریەم لە کوێستانێ، بۆ ئەوەی خوێنە پیسەکەی دەستی بە خاڵ کۆڵین بگۆڕێ و دەستی تاوانکاری پاک بێتەوە ، لەو کاتەدا هاڕون تەواوی نهێنی و سەربوردەی ژیانی خۆی بۆ مریەم خان دەگێڕێتەوە ، لەکۆتاییدا دەردەکەوێ کە ئەو هاڕوونە نەخۆشە زۆر بێ ڕەحمانە کوڕە ئاشق و تاقانەکەی، مریەمی بەناو ( ئازاد) ی کوشتووەو لە دەشتێکی بەفران بار لەژێر کۆمەڵێ بەردو دار دا تەرمەکەی شاردۆتەوە.
دواتر کە تاوانەکە ئاشکرا دەبێت، مریەمی دایک و هاڕوونی تاوانبار دەچنە شوێنی گۆڕەکەو تەرمەکە دەگەڕێننەوە ئاوایی،
کە شیرینی دەزگیرانی ئازاد تەرمە گەڕاوەکە دەبینێ، بەدەم هەلهەلە لێدانەوە جلی بووکینی دەپۆشێ وئەو ئاواتەی خۆی بەدی دێنێ، زەماوەندی خۆی لەبەردەم تەرمی دەزگیرانە شەهیدەکەی دەگێڕێ، کە لە شەڕێکی براکوژیدا شەهید دەبێ.
پاش هەموو ئەو کارەساتە سیناریۆ نووس سپرایزێک بۆ بینەر دروست دەکات و لە بری نزا کردن لەخوا بۆ تۆڵە لێ سەندنەوە، لە دوا ساتدا دەگەڕێتەوە لای هاڕونی بکوژی کوڕە تاانەکەی ئەوپەڕی میهرەبانی دەنوێنێ و دەست دەکات بە تەواو کردنی نەخشانی خاڵ بۆ هاڕوون ، بە نموونەیەکی جوانی لێبوردەیی، ببە،هاڕوون دەڵێ : دوعا دەکەم خوا لە سزای تاوانەکانت بە دوورت بگرێ، بەقەد دووری ئەرزو ئاسمان
بەم هەڵوێستە ، ئەم دایکە دڵ گەورەیە ،نموونەیەکی هەرە جوان لە لێبوردەیی نیشان دەدات
فیلمەکە لە ناوەرۆکدا فیلمێکی فەلسەفی، سایکۆلۆژیە، دەیەوێ بڵێت ئەو مرۆڤانەی لە ڕەچەڵەکدا ویژدان پاکن و زەمەن ڕوو بە ڕووی گوناهو تاوانیان دەکاتەوە،، هەرگیز ویژدانیان ئارام نابێتەوە، شتێ نیە پاکیان بکاتەوە، مەگەر تەنیا وەک مریەم گوتەنی خودا ڕەحمیان پئ بکاو لە سزاکانی خۆی بەدووریان بگرێ.
دەرهێنەر بۆ گەیاندنی پەیامەکەی خۆی چەند فۆرمێکی جیا جیا بەکار دێنێ، هەندێ جار ئەو فۆرمانە لەچوارچیوە واقیعیەکەی دەر دەچن، بۆ ئەمڕۆی ئێمە، وەک ئەفسانەیان لێ دێ، بەڵام ڕەنگە ئەفسانە نەبن و لە مێژوویەکی کۆنی کوردی وەک سەردەمی مزۆبۆتامیا بوونیان هەبوو بێت، وەک دیمەنی چارەسەرکردنی نەخۆشی دەروونی ، یا چارەسەر کردنی نەمانی دەنگ و چالاکی مرۆڤ، لە ڕێگەی چاڵ هەڵکەندن و کوتانی جەستە.. وەک دیمەنی چاکردنەوەی دەنگی ئەو گۆرانی بێژەی لەژێر ئەشکەنجەو ئازار دەنگی نەمابوو، کەچی پیرە ژنەکە دەنگ و جەستەی دەگەڕێنێتەوە حاڵەتی ئاسایی خۆی.
هەندێ لەو ڕووداوانە ئەگەر وەک کولتوورو کەلەبووریش جاران لە بواری نوژداریدا بەکار هاتبن. ئەوە بەکارهێنانیان لەو سەردەمەدا ناوازە دەردەچێت.
تەنانەت لە ڕووی چارەسەرکردنی نەخۆشی دەروونیش، هەرگیز مۆسیقا لە کۆمەڵگای کوردی دا ، لەسەردەمی کۆن و نوێ دا وەک چارەسەری نەخۆشی بەکار نەهاتووە، وەک لە دیمەنی سەردانی هاڕوونی تاوانبار بۆ کۆڕی تەمبوور ژەنانی یارسان، بەڵام ئەم چارەسەرییە لەکۆمەڵگا ئەوروپیەکان کارێکی ئاسایی بووە.
دەرهێنەر ئامانجە سەرەکیەکەی تەنیا ئەوەندەیە کە بەشێک لە فیلمەکەی بۆ دەرخستنی لایەنی کولتووری چەشنی فۆرمێکی دیکۆمێنتاری لە فیلمەکەدا بەرجەستە بکات، لەو ڕێگەیەوە، بینەر ئاشنا بەو تیپە تەبوور ژەنانەی یارسان بکات لە ئێران و چەند لەچالاکییە کولتووری و فۆلکلۆریەکانیان نمایش بکات، بەمەش کەمێک لە ئەتمۆسفیرو کەش و هەوای هێڵی سەرەکی دراماکە دوور کەوتۆتەوەو بینەری بردۆتە عالەمێکی تر.
ئاراستەیەکی دیکەی فیلمەکە..ڕەهەندی خۆشەویستی یە، کە دوای هەردوو ڕەهەندی سایکۆلۆژی و کەلەپوورو فۆلکلۆر بە ڕەهەندی سێیەم دێت.
دەرهێنەر ڕووداوەکانی ئەو ڕەهەندەی خستۆتە سەر سنووری عیراق و ئێران ،لەوێ دوو ئامانج پێکەوە دەپێکێنێ:
لە یەکەمدا ژیانی پڕ لە کوڵەمەرگی کۆڵبەرەکان نیشان دەدات لەناو بەفرو ناوچە شاخاویەکان کەچۆن ژیان بەڕێ دەکەن بۆ نان پەیدا کردن.
دووهەمیان ژیانی ڕەوەندەکان کە هەمیشە بەدوای ژینگەیەکدا دەگەڕێن ژیانیان تێدا بگوزەری، دەرهێنەر ڕەهەندی خۆشەویستی لە نێوان کچێکی ڕەوەند کە چاخانەیەک دروست دەکات و دەیکات بە وێستگەیەک بۆ حەسانەوەی کۆڵبەرەکان.
دەرهێنەرئەو کچە ڕەوەندەو ( ئازاد) ی کوێستانی دەکات بە ئاشقی یەکتر.
دواتر لەو ئەشقە گەورەیە تراژییایەک دروست دەکات، کە کەمتر نەبێت لە تراژیدیای مەم و زین و شیرین و فەرهاد.
پێگەی سینەمای ئێرانی لەهەموو جیهاندا پێگەیەكی دیارو بەرچاوەو ئێستا ڕكابەری لەگەڵ زلهێزترین بەرهەم هێنەرانی سینەما دەكات لەجیهاندا.
ڕاستە كە ئەمریكاو ئەوروپا خاوەنی تەكنەلۆژیایەكی پێشكەوتوون لەسینەمادا، بەڵام ناتوانن وەك ئێران ئەو ڕۆڵە بونیاتنەرە ببینن كە پێویستە بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی، لە ڕووی ئایدۆلۆژیا، پەروەردە، كۆمەڵایەتی،كولتوور ..
كورد لەئێراندا بۆتە پارچەیەك لەواقیعی سینەمادا، ئەو پێشكەوتنەی بەر ئێران دەكەوێت، هەمان پێشكەوتن كوردەكانیش دەگرێتەوە، چونكە ئەوانیش بەشدارن لەو پێشكەوتنە، بەڵام كۆمەڵێ‌ هەلو مەرجی سیاسی ، ئابووری، وایان كردووە كوردەكان مخابن نەتوانن وێڕای ئەو هەموو دەسەڵاتە زۆرەی لە هونەری سینەمادا هەیانە ، وەك پێویست ببن بەخاوەنی سینەمایەكی تایبەت بەخۆیان بەناوی سینەمای كوردی، بەڵكو زۆرینەی بەرهەمەكانیان فارسین، بە دەگمەن نەبێت .
تێكەڵ بوونی كوردەكان لەگەڵ هەژموونی سینەمای ئێرانی، هەمیشە ڕێگا خۆشكەر بووە بۆ سوود وەرگرتن لەو هەژموونە زەبەللاحەی ئێرانیەكان هەیانە، لە بارەی سینەماو ڕەهەندەكانی سینەما، بەتایبەت لە ڕووی پیشەگەری سینەماو دروست بوونی كادیری سینەمایی پێشكەوتوو، لە بواری نووسینی سیناریۆ، دەرهێنان، كامیرەمانی، ڕووناكی، موزیك، نواندن و تێكڕای ڕەهەندە هونەریەكانی تر.
ئەو هونەرەی كوردەكان لەگەڵ سینەمای ئێرانی فێری دەبن، لەئەنجامدا بۆ خزمەتی سینەمای ئێرانی تەوزیف دەكرێن.
ئەوەتا كوردەكان لەچەندین فیستیڤاڵی جیهانیدا خەڵاتی گەورە وەر دەگرن، بەڵام بەناوی هونەرمەندی كورد نا، بەناوی سینەمای ئێرانی.
بۆیە كوردەكان لەهەر كوێیەك كار بكەن وەك دەرهێنەر، سیناریست، ئەكتەر، وێنەگر، یا هەر ڕەهەندێكی تر، بە شێوەیەكی سروشتی هەمان مۆرك و ستایل و فۆرمی سینەمای ئێرانیان هەگرتووە و لێیان جیا نابێتەوە،
ئەوان دەتوانن بابەتی كوردی، ئەتمۆسفیری كوردی، كولتووری كوردی بۆ سینەمای كوردی تەوزیف بكەن، بەڵام بە هونەرو توانست و كارامەیی ئێرانی .
بۆیە زۆر لەو فیلمانەی دەرهێنەرانی كورد لە كوردستانی باشووردا بە هاوكاری ستافی هونەری ئێرانی بەرهەمی دێنن، مۆركی ستایلی فیلمی ئێرانیان پێوە دیارە .
بەرهەم هێنەرانی فیلم لە كوردستاندا، لەئەنجامی ئەو قەیرانەی لەبواری كادیری خاوەن ئەزموون لەبواری پیشەسازی سینەمادا ڕوو بەڕوویان دەبێتەوە، پەنا دەبەنە بەر كادیرە ئێرانیەكان ، بە تایبەت لەوێنەگرتن ، دەنگ , موزیك ، مۆنتاژ و هەموو ئەو كارە ڕەگەزیانەی لە پرۆسەی دروست كردنی فیلمسازی دا گرنگن .
بۆیە ئێستا زۆرێك لەو دراماو فیلمانەی لەكوردستاندا ناوی لێ دەندرێت درامای كوردی، یا سینەمای كوردی، لەكۆمپانیای بازرگانی بە قۆنتەرات دەگیرین، بۆ دروست كردنی دراما، یا فیلم، تەنیا ئەو بەرهەمانە لەسەر كورد هەژمار دەكرێن، كە بەهەموو دەست كورتی و نەداری خۆیانەوە بەكادیری كورد بەرهەم دەهێندرێن
ئەوڕۆ كوردستان پرسی سینەما وەك پرسێكی بازرگانی دەبینێ، ئێستا وەك جاران بەرهەمهێنانی دراماو فیلم چەق بەستوو نیە بەیارمەتی وەزارەت و حكومەت، بەڵكو گەیشتۆتە ئاستێك كەسانی پارەدار فیلم بەرهەم دێنن، ئەو بەرهەم هێنەرانە پرسی نیشتمانی و نەتەوەیی بەگرنگتر نازانن لە پرسی بازرگانی، بۆ قازانجی خۆیان بەدوای باشرین ئەو فاكتەرانە دا دەگڕێن، كە باشترین داهات بە دەست دێنێ، لەوانەش بەشداری پێكردنی ئەكتەرە كوردەكانی ئێران ، كە لە ئاستێكی بەرزی ناوداریەتین لە سینەماداو خاوەنی چەندین خەڵاتی گرانبەهان .
بەمە هەم دەتوانین بۆشاییەكی گەورە لە بواری گرفتی ئەكتەری سینەمایی خاوەن ئەزموون پڕ كەنەوە، هەم بە بەشداری ئەو ئەكتەرانە ئاستی فیلمەكان بەرز دەكەنەوە لە بازاڕدا.
گرنگتر لەوە ئەوەیە زۆر جاران سینەما دەبێتە خاڵی بە یەك گەیشتنی ئەكتەرەكان لە دەوری فیلمێكدا، كە هەر ئەكتەرەو لە پارچەیەكی كوردستاندا بێت ، بەئامانجی دروست كردنی داهێنانێكی هاوبەشی سینەمایەكی یەكگرتوو لە ژێر شوناسێكی كوردستانی .
بەڵام وێڕای ئەو چەند خاڵە ئەرێنیەی كارە هاوبەشەكان لە گەڵ ستافە ئێرانیەكان و بەشداری پێكردنی ئەكتەرە كوردە خاوەن ئەزموونەكان ، ئەم حالەتە دەبێتە كێشە بۆ دراماو سینەمای كوردی,
كێشەكە لەوەدا خۆی دەنوێنێ‌ كە ئەم پرۆسەیەی پشت بەستن بە ستافی ئێرانی دەبێتە تەقلیدێكی گشتی و دیاردەیەكی خەتەرناك بۆ ئایندەی دراماو سینەمای كوردی.
چونكە تا ستافی ئامادەكراو هەبێت لە دەرەوەی كوردستان هاوردە بكرێن ، كەس هەوڵی دروست كردنی ئەو ستافە هونەریانە نادا و بۆشاییەكانی دراماو سینەمای كوردی هەر وەك خۆیان دەمێننەوە.

شوان كەریم ـ وەك دەرهێنەر فۆرمێكی تایبەتی و دیاری كراوی خۆی هەیە لەدەرهێناندا، كە پشت بەچەند رەگەزێكی ڕیشەیی دەبەستێت و تێیدا كۆمەڵێ‌ ئامانج وەك هارمۆنیایەكی شانۆیی بەدەست دێنێ‌ ، لەوانە :
دەست گرتن بەگوتاری شانۆیی، لەبەرگێكی ئایدیایی و فەلسەفی دیاری كراو، هەر ئەو ڕەگەزە دەبێتە زەمینەی ڕاستەقینەی تەواوی بونیاتەكانی تری نمایش.
ڕەنگە ئەو ڕەگەزەی گوتاری شانۆیی ـ لەنمایشێكەوە بگۆڕێت بۆ نمایشێكی تر، بەڵام وەك ڕەگەزی بنەڕەتی لەپێشەوەی ئامانجەكانیەتی، بەبێ‌ پتەو بوونی ئەو ڕەگەزەش، هەموو ڕەگەزەكانی دیكەی نمایش، دەكەونە ژێر هەڕەشەی ڕوخان .
لەنمایشی (باڵندەی كامەرانی) دەرهێنەر زێتر لەجاران و بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆو بێ‌ پەردە چۆتە ناو كێشە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكانی كۆمەڵگا، چونكە ئازارەكانی كۆمەڵگا لەو ساتەدا وەزیفەی شانۆ قورستر دەكات و شانۆ ناچار دەكات لەو هەلومەرجە تەنگەتاوەدا مینبەری یەكەم بێت بۆ دەنگی خەڵك و بەرجەستە كردنی ئازارەكانیان.
خۆ ئەگەر شانۆ لەرۆژێكی ئاوا ڕەش قەتراندا دوورەپەرێز بێت لەبەرجەستەكردنی ئازارەكانیان، بینەر مافی خۆیەتی بڵێت من شانۆیەكم بۆ چیە ئەگەر لەرۆژێكی ئاوادا خەمی من هەڵنەگرێت ؟
بۆیە شوان كەریم ـ وەك نووسەرێكی نمایشەكە، پیش پرسی دەرهێنان بە پرسیاریەتەوە هەڵس و كەوت لە گەڵ ئەو قۆناغەدا دەكات، بە زمانێكی شەفاف و دیالۆگێكی تێرو ئامانج دا، گوتاری نمایشەكەی خستۆتە بەرگێكی فانتازیایی، لەنێوان دیوی یەكەمی ئەو ئەنجومەنە حوكم ڕانەی كە دەكرێت ببێتە هێما بۆ زۆرینەی دەسەڵات دارەكانی ناوچەكە بەگشتی و بۆ كورد بەتایبەتی، لەرێگەی نیشاندانی ئەو واقیعە تاڵە سیاسیەی كە بەكۆمەڵێ‌ ناونیشانی تەقلیدی، بوونەتە بارگرانی بەسەر ئەستۆی گەل .
دەرهێنەر لەو نمایشەدا یەكە یەكەیان ڕیسوا دەكات و دەیانكاتە مەسخەرەی مێژوو، بۆ ئەوەی بە دەبەنگی و ملهوڕی و بێ‌ ئاگاییان پێ‌ بكەنێ‌.
دواترییش كاتێ‌ گەل كورسیەكانیان لە ژێ پێدا دەردێنێ‌ و دەیەوێ‌ دادگاییان بكات و حوكمی گەلیان بەسەردا دەسەپێنێ‌ ، نیشانیان دەدا كە چەند ترسنۆك و هەزیلن و بینەر چەندە بە ترسنۆكییان دڵخۆش دەبێت .
هەر لەو گوتارەدا نووسەر كاتێ‌ (باڵندەی كامەرانی) دەكاتە هێمایەك بۆ فریوخواردنی ئەو شوانەی گورگ ڕانە مەڕەكانی دەخوات و بێ‌ هیوا دەمێنێتەوە، جەخت لەساویلكەیی گەلێك دەكاتەوە، كە هەمیشە باڵندەی دەریا تەنیا وەك خەونێك دەمێنێتەوە و دەستی پێی ناگا، كاتێكیش بەكۆمەڵ ژەهر خواردوو دەكرێن، لە پەنای خیانەت و ڕوخاندنی خەون و ئاواتەكان، دیسان مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە، بەڵام هێشتا هەر ئەو گەلە زۆر دەرس و عیبرەتی دیكەی دەمێنێ‌ فێری بێت ، تا بتوانێت رۆژێ‌ لە ڕۆژان لە ژێر سێبەری ئازادییەكی ڕاستەقینەدا بژیت .

كۆمێدیاو تراژیدیا
دووەم ڕەگەزی پشت پێ‌ بەستنی دەرهێنەر ڕەگەزی كۆمێدیاو تراژیدیایە كە دەرهێنەر دەیانكات بە دوو لەت .
لەتی یەكەم كۆمێدیایە كە دەبێتە كۆڵگەیەكی بەهێز بۆ گوتاری شانۆیی و ناساندنی كاراكتەرو كەسایەتیەكانیان، جگە لەوەی بینەر لەناو پێكەنینێكی سووك و دوور لە موبالەغەو تەهریج، بینەر دەوروژێنێ‌ و لەساتە جدیەكان دەری دێنێ‌ بۆ هەناسە دان و هەزم كردنی گوتاری شانۆیی.
ئەوەی لەكۆمێدیا گرنگە لەنمایشەكەی باڵندەی كامەرانی ـ كۆمێدیا بۆتە ئامرازێكی فەلسەفی بۆ گەیاندنی كۆمەڵێ‌ ئامانج،
دەرهێنەر گەیاندنی ئەو ئامانجانەی تەنیا بەئەكتەرە كۆمێدیەكان نەسپاردووە، بەڵكو گرنگی رۆڵی دەرهێنەر لەوەدا بەرزتر دەنرخێندرێ‌، كە بۆ یەكەم جار لەو بەرهەمەدا هەندێ‌ ئەكتەری وەك ئەكتەری كۆمێدی ناساندووە، كە سەركەوتوو بن لە گەیاندنی ئامانجەكانیان، لەوانەش هەردوو ئەكتەر ( محەمەد عوسمان ، عوسمان جەمیل)
لەتی دووەمی تراژیدیایە كە لەنیوەی دووەمی نمایشەكە دەست پێ‌ دەكات ، كاتێ‌ كۆمێدیا كۆتایی دێت و دەرهێنەر بەرەو بەدەستەوەدانی گوتارە سەرەكییەكەی شانۆ هەڵدەكشێ‌.
لەتراژیدیادا دیمەنی ژەهر خواردنە بەكۆمەڵەكەی شۆڕشگێڕەكان و وگیان لە دەست دانی ( ئارما) ی سەركردە، لە دیمەنە تراژیدیەكانن.
لەوێ‌ لەكاتی گەمارۆدانی یاخی بووەكان ، باس لە دۆزینەوەی رێگە چارەیەك دەكرێت بۆ خۆ رزگار كردن ، كاتێ‌ ئارما دەڵێت : با سێ‌ لە بارمتەكان لەگەڵ خۆمان بەرین تا دوور دەكەوینەوە، كاراكتەرێك پێی دەڵێ‌: دیسان خۆ شاردنەوە، دیسان شكست ؟
خۆتۆ وتت وتاری سەركەوتن دەخوێنینەوە.
ئارماش دەڵێ‌: ئەم وڵاتەمان خۆش دەوێت، لەپێناو باشتر كردنی دەیان و سەدان جار ئەدەین بەسەریانا..
لە دیمەنەكانی كۆتاییدا ڕاستە كە مردنی بەكۆمەڵ هەیە، بەڵام مردن لەو گوتارەدا كۆتایی هاتن نیە، بەڵكو سەرەتایەكی ترە بۆ بەردەوام بوون.

ڕەگەزی گۆرانی
تێكەڵ كردنی گۆرانی لەچوارچیوەی نمایشەكانی شوان كەریم دایەو هەست بەوەش دەكرێت كە تێكەڵ كردنی ئەو گۆرانیانە لای بینەر قەبوڵ كراوە، بە تایبەت ئەو گۆرانیە نیشتمانیە جەماوەریەی لە دەستپێكی نمایشەكە وەك دەنگی گەل بەرجەستە دەكرێن و لە مارشێكی نیشتمانی دەچیت .
بەڵام گرنگە لە تێكڕای گۆرانیەكان ئاگامان لەوە بێت كە پاساوی بەكارهێنانی ئەو گۆرانیانە لە چوارچیوەی لۆژیك دەرنەچی و بینەر هەست بەوە بكات كە ئەو گۆرانیانە بەئامانجی تەڕ كردنی كەش و هەوای نمایش دروست كراوە، یا فێڵێكی دەرهێنەرە لەگەڵ بینەر بۆ دزینی كات و درێژكردنەوەی لاستیكی ماوەی نمایش .
هەندێ‌ جار بینەر ناچاری ئەوە دەبێت بڕوا بە بوونی ئەو فێڵە هونەریەی لەگەڵيدا دەكرێت بكات ، كاتێ‌ هەست بە درێژكردنەوەی گۆرانیەكە دەكات، كە ژمارەی گۆرانیەكان زۆرتر دەكات لەوەندەی وەك پێویستە، وەك ئەمجارە لە نمایشی باڵندەی كامەرانی هەستمان پێكردو گۆرانی پانتاییەكی زێتری لە قەوارەی شایەستەی خۆی وەرگرت، مەبەستم لە كۆمەڵە گۆرانیەكانە.

ڕەگەزی ئەكتەر
ئەكتەر داینەمۆی پرۆسەی شانۆیی و بەهێزترین ئامرازێكە بۆ گەیاندنی گوتاری شانۆیی، بەڵام ئەوەی لەروانگەی شوان كەریمەوە هەیە، مەرج نیە هەموو ئەو ئەكتەرانەی رۆڵ دەبینن ئەكتەری موعتەریف و خاوەن ئەزموون بن، بۆیە نمایشەكانی (شوان) تەنیا ئامانجیان نیشاندانی كاراكتەرەكان نیە لە رێگەی ئەكتەرەكانەوە ، بەڵك لەوە گرنگتر ئەوەیە ، ئەو نمایشانە ببنە ئامرازێك بۆ پێگەیاندن و دروست كردنی ئەكتەر بە هەردوو ڕەگەزییەوە.
دیارە نزیكەی بیست ئەكتەرێك لەسەر شانۆ دەبیندرێ‌ ، ڕەنگە ئەو ژمارە ئەكتەرە وەك ژمارە زۆر بێت، بەڵام ئەوەی لە ژمارە گرنگترە، ئەو هەموو ئەكتەرە بۆ تێكستێكی كورت چۆن تەوزیف دەكرێن لەسەر شانۆدا ؟
دەرهێنەر فۆرمی تایبەتی خۆی هەیە بۆ ئەو تەوزیف كردنە، دایەلۆژەكانی دابەش كردووە بەسەر زۆرترین ئەكتەر ، چەند ئەوەندەش ئەكتەرەكان ژمارەیان زۆرتر بێت، رۆڵ و دیالۆگی كەمتر بەر ئەكتەرەكان دەكەوێت ، بۆیە هەست دەكەیت بەگشتی ئەو ئەكتەرانە كەمتر دیالۆگیان هەی، ئەكتەری وا هەیە، رۆڵەكەی لەچەند رٍستە دیالۆگێك تێپەڕ ناكات، بۆیە ناساندنی ئەو ئەكتەرو كاراكتەرەكانیان سەختتر دەبێت ، چونكە دەرهێنەر ئەوەندە بوارەی بۆ ئەكتەر بەجێ‌ نەهێشتووە، وەك پێویست خۆی بەبینەر بناسێنێ‌، بینەریش لە رێگەی چەند دایەلۆگێك ئەكتەر بناسێ‌.
لەهەمان كاتدا دەرهێنەر لە رێگەی زۆری ئەكتەرەكانەوە، بەتایبەت لەگۆرانیەكاندا دەیەوێ‌ كۆرسێك بۆ گۆرانیەكان دروست بكات و هەمەڕەنگیەك بخاتە نێو گۆرانیەكان، بەجۆرێك هەر دێرێك بە ئیلقاو دەنگی ئەكتەرێكەوە بگوترێتەوە.
هەروا لەڕووی تەكنیكییەوە دەرهێنەر نایەوێ‌ بۆشایی لەفەزای شانۆدا دروست بێت و هەموو گۆشەكانی شانۆ بە زیندوویەتی ڕادەگرێ‌، لەپێناو هاوسەنگ ڕاگرتنی فەزای شانۆو سوود وەرگرتن لەڕووبەرەكەی ..
ئەگەر بە وردی رۆڵی دابەش كردنی ئەو بیست ئەكتەرە بێنیتە بەرچاو، هەست دەكەیت ئەكتەرەكان چی چین دابەش كراون، وەك چینی ئەكتەرە سەرەكییەكان كە ژمارەیان سێ‌ تا چوار ئەكتەرە، چینی ناوەندی، كە ژمارەیان هەشت نۆ ئەكتەرێكە، بەڵام چینی رۆڵە لاوەكییەكان زۆرترینیانن.
ڕاستە كە ژمارەی ئەكتەرەكان زۆرن، بەڵام گرنگ ئەوەیە بینەر هەست بە بوونی بۆشایی ناكات ، لەسەر شانۆ، یا هەست ناكات، ئەكتەرێكی مردوو لەسەر شانۆیە و بۆتە بارگرانی لەسەر تەختە، نا هەر شتێ‌ لەسەر شانۆ بێت ، بە دیكۆرو موزیك و ڕووناكی و جلوبەرگیشەوە، زیندووەو قسەی خۆی هەیە.
ڕەنگە ئاستەنگ بێت تۆ وەك بینەر لەناو كۆمەڵێ‌ ئەكتەری بەتوانا چەند ئەكتەرێك جیا كەیتەوە، وەك باشترینیان ، نا دەكرێ‌ وەك ئەو ئەكتەرانەی دەرفەتی باشترینیان بۆ ڕەخسابێت، لەوانی تر كە دەرفەتی كەمتریان بۆ ڕەخساوە، ئەگەر نا ڕەنگە ئەوانیش نواندنی جوانیان نیشان دایە.

ریتم
ئەگەر بتەوێ‌ گوێت لەخولەك بە خولەكی دڵی نمایش بێت، لە دەستپێكەوە تا كۆتایی، گوێ‌ لە ترپەكانی دڵی بگرە ، بزانە لەهەر دیمەنێكدا چەند لێ‌ دەدا، لەكوێ‌ بەرز دەبێتەوەو لە كوێ‌ دادەبەزێ‌، باڵندەی كامەرانی ریتمێكی دیاری كراوی نیەو بە بەردەوامی لە هەڵبەزین و دابەزین دایە، بەڵام ریتمی ئەو بەشەی كۆمیدیا كە لە دەستپێكی نمایشەوە تا ناوەڕاستە تراژیدیاكەی ریتمێكی گەرم و خێرای هەیە، ئەوەی پەیوەستە بەبەشە تراژیدیاكەی ئەگەرچی ڕووداوەكانی گەرمن ، بەڵام ریتمێكی ساردی هەیە,
من پێم وابوو دەبوا دەرهێنەر هەوڵی زێتری دابوایە لەوەی چۆن ریتمی ئەو بەشەی دوایی هاوسەنگ بكات لەگەڵ بەشی یەكەمدا، بە تایبەت لە دیمەنە تراژیدیەكاندا كە هەلی باش هەبوون بۆ بەرزكردنەوەی ریتم، دەكرا موزیك و ڕووناكی رۆڵی كاراتر ببینن لە ریتمی ئەو دیمەنانە، چونكە نواندن بێ‌ ئەو دوو ڕەگەزەی ڕووناكی و موزیك لە دیمەنە تراژیدیەكاندا سارد دەبنەوە.
ئایا باڵندەی كامەرانی سنوورەكانی بابلۆی تێپەڕاند؟
ئەوە ئەو پرسیارەیە كە هەموو بینەرێك دوای كۆتایی هاتنی نمایشی باڵندەی كامەرانی لەخۆی دەكات و دواتریش دەبێتە جێگەی مشتومڕی بینەران.
بۆیە ئەو ئەزموونەی شوان كەریم دوای ئەزموونی دوا رۆژەكانی بابلۆ ئەزموونێكی ئێجگار سەخت بوو، كە چۆن بتوانێ‌ بینەرانی خۆی بێ‌ هیوا نەكا لە بەخششەكانی، لە هەڵگەڕانەوەی ئەو سەركەوتنە گەورەیەی شوان لە بابلۆدا تۆماری كرد.
بەڵام دەبێ‌ بینەر لەوە بە ئاگا بێت كە تەنیا دەرهێنەر نیە بڕیار لەسەر چارەنووسی بەرهەم بدات ، هەر بەرهەمێك وا بەستەیە بە هەلومەرجی خۆی و دەرهاوێشتەكانی،
بەڵام ئەوەی پەیوەستە بە دەرهێنەرەوە ئەوەبوو، كە بینەر چاوەڕوانی گۆڕینی فۆرمی دەرهێنانی لێ‌ دەكرد, هەوڵی ئەوە نەدا جۆشی سەركەوتنەكانی لە بابلۆدا وای لێ‌ بكات ، بگەڕێتەوە سەر هەمان فۆرم.
ئەوەتا ئەو چوار ڕەگەزەی لە بابلۆدا وەك فۆرم پیادەی كرد، هەمان ئەو چوار ڕەگەزەن كە لە باڵندەی دەریادا كاری لەسەركردووە.
ئەوەی دەیڵێم بە مانای ئەوە نیە كە دەرهێنەر دەست بەرداری ئەو فۆرمە سەركەوتووەی بابلۆ بێت، بەڵام لەئەزموونی باڵندەدا هێشتا زوو بوو بۆ دووبارە كردنەوەیان .
لە هەموو حاڵەتێكا شوان كەریم بەردەوامە لە بەخششەكانی خۆی,ئەو ئەزموونە تازەشی هەتا ئەگەر لە ئاستی بابلۆشدا نەبێت ، بەڵام هێشتا هەر لەو ئەزموونە سەركەوتووانەن، كە وەك شانازیەك بۆ شانۆی كوردی بمینێتەوە.

حەیدەر عەبدولڕەحمان

كاتێك ناوی یەڵماز گونای دەهێنرێت، وێنەی دەرهێنەرێكی یاخی و ئەكتەرێكی شۆڕشگێڕ و سینەماكارێكمان دێتە بەرچاوی، كە بەتواناو ئیرادەو توانست و داهێنانی خۆی، توانی تەواوی كۆتو پێوەندو بەربەستە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان تێك بشكێنێ‌، بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە گەورە هونەری و نەتەوەییەكانی، زۆرێك لەهەوڵەكانی لەپشت هاوێنەی كامێرا و لەناو دیوارە پتەوەكانی ئەو زیندانەی كە چەندین ساڵ ماڵ و مەئوای بووە، كردوونی بە سەرچاوەی داهێنانی گەورە، بەتایبەت ئەو ڕۆمان و چیرۆك و سیناریۆیانە بوون كە لە زینداندا نووسیوویەتی و زۆرێك لە توێژەران و ڕەخنەگران و چاودێران، بەبەرهەمی بە دەگمەن ناوی دەبەن .
بۆیە زیندان بۆ گۆنای، كۆتایی هاتنی ژیانی پیشەیی نەبوو، بەڵكو فەزای داهێنانێكی دیكە بوو، ئەو زیندانە بوو بەپاڵنەرێكی بەهێز، بۆ دروستكردنی هونەرێكی باڵاترو ئامرازێكی پتەوتر.

رۆمانەكانی وەك :
بۆینو بوكوك ئۆلدولەر، هوكرێم، سۆبا، پێنسێر كامی و ئیكی ئێكمێك ئیستیۆروز ، سێینەی سەلیمییە .
ئەو رۆمانانە گۆڕانكارییەكی نوێ‌ بوون لە ژیانی ئەودا، چونكە یەڵمازی لە سینەماكارێكی واقیعیەوە گۆڕی بۆ بیرمەندێكی ژیرو نووسەرێكی گەورە .
زۆربەی ئەو بیرۆكانەی بەقەڵەم دەری دەبڕین، بەڕەخنەگرتن لە نادادپەروەری، ئێش و ئازاری ستەملێكراوان، هەژاری، زیندانەكان و كێشەی ناسنامەكانیان، بەزمانێكی ئەدەبی پڕ لە سۆز.

1. بۆینو بوكوك ئۆلدولەر (ئەوانەی بەچەماوەیی مردن)
   دەزگای (İthaki Yayınları ) یەكەم چاپی ئەم ڕۆمانەی ساڵی 1971 لە توركیا چاپ كردووە، بەم دواییەش سەر لە نوێ‌ چاپی دووەمی بڵاو كردۆتەوە.
   گۆنای بە 16 مانگ ئەم ڕۆمانەی لەزیندانی (نەڤشەهیر) نووسیووە، باس لە ژیانی خێزانە هەژارەكانی كورد و نا ئارامیی و چەوسانەوەی نا مرۆڤانەی ناو زیندانەكان دەكات.
   هەروا تیشك دەخاتە سەر ململانێی شوناس و واقیعی سیاسی.
   رۆِمانەكە ساڵی 1972 خەڵاتی (ئۆرهان كەمال) ی پێ‌ بەخشراوە .
2. هوكرێم (خانەكەم) :
   بەشی یەكەمی زنجیرە كتێبەكانی سێبەری سێلیمییە
   ساڵی 2017 لە دەزگای İthaki Yayınları بڵاوكراوەتەوە, بەڵام ساڵی 1975 لە زیندان نووسراوە
   كتێبەكە ڕەنگدانەوەیەكی گرافیكی ناو زیندانی سەلیمییە لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٢-١٩٧٤، كە مانیفێستێكی هونەری لە دیدگا و بیری شۆڕشگێڕانەی گونای پێكدەهێنێت.
3. Soba, Pencere Camı ve İki Ekmek İstiyoruz ( ئاگردانێك و پەنجەرە و دوو پارچە نانمان دەوێت)
   چاپی یەكەمی ساڵی 2004 لە دەزگای İthaki Yayınları و چاپی دووەمی ساڵی 2019 بڵاو كراوەتەوە.
   ڕۆمانێكە لە ئەزموونەكانی زیندان، ڕەنگدانەوەی بیری منداڵان و هەرزەكاران نیشان دەدات ، بە شێوازێكی واقیعی، ڕاستەوخۆ باس لە كێشەی هەژاری و پشتگوێخستن و تاوانكارییەكانی بارودۆخی كۆمەڵایەتی دەكات.
4. Yol (The Road) – دەقی تەواوی سیناریۆی یۆڵ
   ساڵی 2020 لە دەزگای ( (İthaki Yayınları بڵاو كراوەتەوە .
   دەقی تەواوی سیناریۆی ڕەسەنی فیلمی یۆل لەخۆدەگرێت، لەگەڵ چاوپێكەوتن و كاردانەوە نێودەوڵەتییەكان و شیكاری پڕۆژەی فیلمەكە و ئەو هەلومەرجەی كە لە زینداندا نووسراوە.
   ئەم كارە نێودەوڵەتییە لە ساڵی ١٩٨٢ خەڵاتی (پاڵمی دۆری) بەدەستهێنا.
5. سەلپا (بەشی دووەمی سێبەری سەلیمییە)
   چاپی یەكەمی ساڵی 1970 لە توركیا بڵاوكراوەتەوە، ساڵی ١٩٩٧-٢٠٢١ چاپ كراوەتەوە.
   كتێبەكە درێژەدانە بەئەزموونی (هوكرێم) لە ڕێگەی كارەكتەری مەهمەت سەلپا.
   باس لەپەرەسەندنی هۆشیاری سیاسی و كۆمەڵایەتی دەكات لە زینداندا دەكۆڵێتەوە.
6. سانیك (تۆمەتبار )
   بەشی سێیەمی سێبەری سەلیمییە)
   ساڵی 1975 لە توركیا بڵاوكراوە تەوە، ساڵی ٢٠١٧ بۆ جاری دووەم چاپ كراوەتەوە.
   ئەنتۆلۆژییەك لەپرسی ئازادی ڕادەربڕین و دادپەروەری لە زیندانەكانی توركیادا، ڕەخنەیەكی توند لە دەوڵەت و دامەزراوە سەركوتكەرەكانی، لەڕوانگەی زیندانییەوە پێشكەش دەكات.
7. ئۆغلوما حیكایەتلەر (چیرۆكەكانم بۆ كوڕەكەم)
   چەند جارێك لە ساڵانی ١٩٩٤-٢٠١٩) چاپ كراوەتەوە.
   : كۆمەڵە چیرۆكێكە كە بۆ منداڵان بەفۆرمێكی هێمادار كۆكراوەتەوە، سەربوردەكانی باوكایەتی بە دیدێكی مرۆیی بەرجەستەكراوە، زۆرێك لە ژیان و كەسایەتی گَۆنای ئاشكرا دەكات.
8. سیناریۆكانی: ئوموت، ئەركەداش، ئوموتسوزلار، سەییت هان و هتد (1975-1977)
   دوای مردنی لە كتێبی سیناریۆ یان كۆمەڵەكاندا بڵاو بۆتەوە.
   باس لەئەزموونی گۆنای وەك سیناریستێك دەكەن لە زیندان، لەڕێگەیی نمایشی كارەكتەرەكانەوە كە نوێنەرایەتی چینە كۆمەڵایەتییە پەراوێزخراوەكان دەكەن، باس لە تەوەری هەژاری، نائومێدی، دۆستایەتی و ناسنامەی سیاسی دەكەن
9. فاشیزم ئوزێرین، سیاسال یەزلار (وتاری سیاسی و فیكری)
   دوای مردنی ساڵی ١٩٨٥ چاپ كراوە .
   ئەم بەرهەمانە: ڕەنگدانەوەی فیكری لەسەر فاشیزم و شۆڕشی كۆمەڵایەتی و ڕۆڵی كولتوور لە گۆڕانی كۆمەڵایەتیدا، وێناكردنی ڕەهەندە سیاسی و ئایدۆلۆژییەكانی بیری ڕەخنەگرانەی ئەون.
10. یۆل و سورو – سیناریۆی دوای مردن
    ساڵی 1994 چاپ كراوەتەوە .
    ئەو سیناریۆیانەن كە ڕەنگدانەوەی ئەزموونە واقیعی و شۆڕشگێڕییەكانی گۆنان ، باس لە ئازارەكانی گوندنشینانی كورد دەكات

رۆژێ‌ لەرۆژان كە بەرامبەر زنجیرەیەكی تەلەفزیۆنی روونیشتبی ، پرسیارێك بەمێشكتا ڕابووردووە، كە ئایا بۆچی زنجیرە تەلەفزیۆنیەكانی ئێمە ئەوەندە نەفەس كورتن و بەهەزار فڕوفێلی هونەری لە تایتل و درێژ كردنەوەی دیمەن و دووبار كردنەوەی باگراوند، ئەلقەیەكی نیو سەعاتیت لە رۆژێكا بۆ تەواو دەكەن، بۆ ماوەی 30 رۆژ پانزە سەعاتێكت لە دەست دەنێن و بەڕێت دەكەن ؟
كەچی زنجیرەیەكی وەك (كوبدن لایت) لەكەناڵی (سی بی سی) كە درێژترین زنجیرەی ئەمریكیە لە مێژوودا، 18262 ئەلقەی لێ‌ دروست دەكرێ‌ و بۆ ماوەی 72 ساڵ لەنمایش كردندا بەردەوام دەبێت، بێ‌ ئەوەی رۆَژێ‌ لەرۆژان وەك بینەرێك ساردت كاتەوە، یان پەرۆشیت بۆ بینینی ئەنجامەكانی كەم كاتەوە.
هەروا كەناڵی تەلەفزیۆنی ( ئەی بی سی) زنجیرەیەكی درامای ئەمریكی بەرهەم هێناوە بەناوی ( ژەنەڕاڵ هۆسپیتەڵ) لەساڵی 1963 دەستی بەنمایش كردنی كردووەو تا ئێستا 15000 ئەلقەی لێ‌ نمایش كردووەو تا ئێستاكەش بەردەوامە لەنمایش كردن.
زۆر نموونەی دیكەش بەهەمان قەوارە، هەر یەكەو مێژوویەكی دوورو درێژیان هەیە لەبەردەوام بوون ، وێڕای گۆڕانی دەرهێنەرو نووسەرو سیناریۆ نووس و ئەكتەرەكانی .
بۆیە لەپاڵ ئەو سەرسوڕمانەی بینەر دووچاری دەبێتەوە، زۆر ئارەزووی ئەوە دەكات لەنهێنیەكانی بەردەوام بوونی ئەو نمایشانە بگات و بزانێت ئەو هۆكارانەی چین لەپاڵ ئەو بەردەوام بوونە!
بێ‌ شك زۆر هۆكاری بنەڕەتی (هونەری ، بازرگانی، كولتووری) هەن، كە تەمەنی هەندێ‌ لەو درامایان لە سەدەیەك تێدەپەڕێنێ‌ ، گرنگترینیان :

1.نوێ‌ بوونەوەی ڕووداوەكان و كاراكتەرەكان.
یەكێك لەنهێنیەكانی بەردەوام بوونیان ، كە بابەتەكانیان چەق بەستوو نین و بەردەوام لەگۆڕان دان، بەهۆی هاتنە پێشەوەی ڕوودوی نوێ‌ ، كاراكتەری نوێ‌.
هەروا ئەو زنجیرانە بەپێی تێپەڕبوونی زەمەن، كێشەی نوێ‌ دێتە پێشەوە ، كە پێویستیان بە چارەسەری نوێ‌ هەیە، لەوانەش ئەو پرسانەی پەیوەندیان بەڕەهەندە تەندروستیەكانی وەك ئایدزو كۆمەڵە پرسێكی كۆمەڵایەتی وەك خو پێوەگرتن، توندو تیژی خێزان و لێك دابڕانیانەوە هەیە.

2.سۆزی بینەر لەگەڵ زنجیرەكاندا
دوای ئەوەی بینەر ساڵانێكی زۆر لەگەڵ ڕووداوو كاراكتەرەكانی ئەو زنجیرانە دەژی، سۆزێكی تایبەتی لەگەڵیاندا پەیدا دەكات و هۆگریان دەبێت، بۆیە چارەنووسی ئەوانی بەلاوە گرنگ دەبێت و بەردەوام دەبێت لەبەسەر كردنەوەیان ، ئینجا ڕووداوەكان هەرچەند درێژ بن .

3.خۆ بەستنەوە بەسەردەم
لە گەڵ تێپەڕبوونی كات ئەو زنجیرانە تەكنیكی هاوچاخانەیان تێدا بەكار دێ، كە لایەنی هونەری و ستاتیكی بەجۆشتر دەكات و هانی بینەر دەدەن، زیتر لەجاران لەو زنجیرانە نزیك ببنەوە.
ئەو تەكنیكانە رۆڵ دەبینن لەنمایش كردنی كۆمەڵێ‌ كێشەی هاودەمی كۆمەڵایەتی وەك دەست درێژی سێكسی.
خستنە ڕووی ئەو بابەتانە پەیوەندی و وادەستەبوونی دراماو واقیع پتەوتر دەكات.

4. فۆرمی تەقلیدی
هەندێ‌ لەو زنجیرانە دەیانەوێت هەمە ڕەنگی لە فۆر مدا هەبێت، چونكە بەشێك لە بینەرانیان ئارەزووی بابەتی كلاسیكی، یان مێژوویی دەكەن ، وەك كاری خیانەت كاری، ریسواكاری، بۆیە هەندێك لەو زنجیرانە بەردەوامی بەو ئاراستەیە دەدەن لەسەر خواستی كۆمەڵێ‌ لە بینەرانیان.

5.سەركەوتنی بازرگانی
زۆر لەو زنجیرانە دەبنە سەرچاوە بۆ پەیدا كردنی رێكلامی بازرگانی و پەیدا كردنی سەرمایە.
لەبەر ئەوەی بینەرێكی زۆر بە پەرۆشەوە بە دیاریانەوە دادەنیشی ،بۆیە پرسی بازرگانی لە هۆكارە سەرەكییەكانی بەردەوام بوون هەژمار دەكرێت.

6.پاشخانێكی ڕۆشەنبیریی و مێژوویی
هەندێ‌ لەو زنجیرانە دەبنە شوناسێكی كۆمەڵگاو تا دێر زەمانێك لە دیدگای كۆمەڵگا وەك شانازیەكی نەتەوەیی، یا نیشتمانی تەماشا دەكرێت.

وشەی ئەكشن (action): ئەو وشەیەیە كە دەرهێنەرەكان لەكاتی تۆماركردنی وێنە وەك ئاماژەیەك بۆ دەست پێكردنی تۆمار كردن لەگۆڕەپانی وێنەگرتن و و لەتەك لوكێشنی دیمەنەكان بەدەنگێكی بەرز بەسەر هونەركارەكان و ئەكتەرەكان بەكاری دێنن وشەی ئەكشنە.
ئەكشن ـ لە ڕەسەندا وشەیەكی ئینگلیزیە بەواتای جوولە كردن، ئاگا لێبوون، دەست پێكردن بەكارێك دێت، كە لە ڕێ‌ ی دەنگ و ئاماژە پێكردن، گوزارشتی لێ‌ دەكرێت،
لەفیزیكیشدا بەمانای گۆڕین لەشوێن و دەست پێكردنی كارە، بەرەو ئاراستەو ئامانجێكی دیاری كراو .
ئەكشن لەدراماو سینەماشدا بەمانای ئەو دیمەنانە دێن، كە بەدیمەنی توندو تیژی و ڕاوەدوونان، كوشتن و بڕین ، تەقەو تەقاندنەوە، بزووتنەوەی پاڵەوان بازی ناسراون.
ئەم پێناسە بۆ ئەو فیلم و ئەو زنجیرە تەلەزیۆنیانە دەگوترا كە لەسەدەی بیستەم بەرهەم هاتوون.
بەڵام دواتر ئەو شوناسە بۆ ئەكشن گۆڕا و ئەو فیلم و زنجیرانەی گرتە خۆی كە لە هۆلیۆدی نوێ‌ بەرهەم هاتوون، كۆمەڵێ‌ ئەكتەری گەورەی بواری ئەكشن پێی ناسراون .
لەئاسیادا جۆرە ئەكشنێكی تایبەتی باوە كە پشت بەهونەری كوشتار بەشیرو خەنجەرو ڕم و كەرەستە سەرەتاییەكانی دیكەی شەڕ بەكار هاتوون، بەتایبەت بۆ فیلمە مێژوویی و ئاینییەكان .
دواتر ئەو كەرەستانەی شەڕ لەگەڵ پێشكەوتنی زەمەن گۆڕان، بەتایبەت دوای جەنگی جیهانی یەكەم و دووەم .

كوردو ئەكشن:
كۆمەڵگای كوردی لە رێ‌ ی مێژوویەكی خوێناوی، هەموو ژیانی لەئەكشندا بەسەر بردووەەو زۆرێك لەمێژووی نەتەوەكەی بەشەڕو شۆڕو تراژیدیای گەورەو بەسەرهاتی جەرگ بڕ بەسەر بردووە، لەو تراژیدیانەی لە كەم لە فیلم و دراما ئەكشنە جیهانیەكاندا وێنەیان هەبووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئارەزووی بینینی دراماو فیلمی ئەكشن دەكات، بەتایبەت ئەو دراماو فیلمانەی سەربوردەی خەبات و بە فۆرمێكی سەرنج ڕاكێش قارەمانیەتی كورد دەگێڕنەوە،.
بەڵام ئەگەر ئەكشن وەك زانست و دوورو نزیكی لە كورد سەیر بكرێت ، ئەوە بێ‌ شك ئەكشن هونەرێكی زەبەلاحەو پێویستی بەتەكنیك و تەكنەلۆژیایەكی زۆرو پسپۆری كارامە هەیە بۆ بەرجەستە كردنی .
ئێمەی كورد لەسەرەتای دەست پێكین و ئەوەش هەمانە بە توانای خۆمان نیەو بەشی هەرە زۆری بە پشت بەستن بەتواناو دەسەڵاتی دەرەوەی هەرێم بوونە.
ئەو دەرهێنەرانەش كە لەو بوارەدا كار دەكەن هاو شێوەی جوان بامەڕنی ، جەلیل زەنگەنە، حەسەن عەلی خان، میهران شیری ، بەپەنجەی دەست دەژمێردرێن و ناتوانن ئەو بۆشاییە گەورەیە پڕكەونەوە، كە لەو بوارەدا هەستی پێ‌ دەكرێت .
ئەكشن لە دراماو سینەمای كوردی دا:
ئەكشن لە دراماو سینەمای كوردی دا بەدەگمەنە و تەمەنیشی بەقەد تەمەنی دراماو دروست كردنی فیلمی كوردی كورترە.
بۆیە زۆربەمان هاوكوف لەگەڵ بەرهەمە ئەكشنییە كوردییەكان ژیاوین و ئەوە دەزانین كە بۆ كورد ئەكشن جۆرە درامایەكی نوێ‌ یە، لەكاتێكا بۆ هونەری گەلان خەریكە دەبێتە كەلەپوور.

بنەماكانی ئەكشن لەدراما كوردییەكاندا :
ئەكشن وەك شوناس دەبێ‌ بڵێین جۆرێكە لەدرامای تەلەفزیۆنی ،كە پشت بەو دیمەنە توندو تیژو سەرنج ڕاكێشانە دەبەستێت كە ڕوو بەڕوو بوونەوەی تاك تاكە یا بەكۆمەلً ، ڕاوە دوو نان و جەنگ و بۆردومان و خوێن ڕشتن و ململانێی شەڕو خیری، تیّدا ئەنجام دەدرێت ،بە فۆرمێك پاڵەوانیەتی، یا هێزێكی خەیاڵی بزوێنەری هەبێت .
لەزنجیرەی تەلەفزیۆنی كوردی دا پتر كار لەسەر ئەكشنی، مێژوویی ، سەربازی و جەنگ، ئایینی و ئایدۆلۆژی ، نەتەوەیی ، پۆلیسی دەكرێت .
ئەو دیمەنانەن كە پشت بە جوڵانەوەی سەرنج ڕاكێش دەبەستێت،
وەك ڕوو بەڕوو بوونەوەی جەستەیی، ڕاوەدوونان، تەقاندنەوە، ململانێی خێرو شەڕ، كە هەر هەموو ئەمانە، بە شێوازێكی خێرا بەبەر چاودا ڕەت دەبن.
تێیدا ئەو كاراكتەرانە دەبنە كرۆكی ڕووداوەكان، وەك پاڵەوانێك یا ئەفسانەیەك نیشان دەدرێن، لەو دیمەنانەدا بەگرێ‌ چنی سادە دروست دەكرێن كە بینەر بەپەرۆشەوە بە دوای چارەسەر كردنیاندا دەگەڕێت.

لەڕووی تەكنیكەوە:
وێڕای ئەو سەرەتا ساوایەی لە بواری سەرهەڵدانی زنجیرە درامای ئەكشنی كوردیدا سەر هەڵدەدەن، لە ڕووی بەكارهێنانی كامێرای نوێ‌ و مۆنتاژی پێشكەوتوو، بەڵام لەگەڵ هەموو ئاوانەشدا كیشەو ئاریشای هونەری زۆر هەن لە كاری درامیدا.
بەتایبەت كێشەی كادیرو دەرهێنەری پسپۆر، لەوانەی لە بواری دیزایینی دیمەنی ئەكشن دا خاوەن ئەزموونن، بە تایبەت لەهونەری كوشتارو كارلێكە دەنگییەكان، تەقاندنەوە و شتی تر.
لە ڕووی هونەرییەوە :
لاوازی دەبیندرێت لەنووسینی سیناریۆ، كێشەی كەمی گرێ‌ چنینیان تێدایە، هەست بەدووبارە كردنەوەی بیرۆكەی دیمەن هەیە، كەمی كاری درامایی لەڕووداوەكاندا.

نواندن :
وێڕای بوونی توانای باشی نواندن بەگشتی ،بەڵام بەشی زۆری ئەكتەرەكانی ئێمە شارەزاییان نیە لە بواری نواندن بۆ ئەكشن، هەروا نواندن بۆ ئەكشن پێویستی بەتوانای جەستەیی بەهێز هەیە، هەر بۆیەش (حەسەن عەلی خان ) بۆ بەشی دووەمی زنجیرە درامای ئەكشن بایەخی زۆری بە هندرێن عەبدولڕەحمان دا.
ئەكتەرانی ئێمە لە ئەكشندا كەم ئەزموونن، بۆیە پێویستیان بە كاتێكی زۆری ڕاهێنان هەیە، بە تایبەت لەڕووی جەستەیی و لەڕِووی بەكارهێنانی چەك ، یان ئەسپ سواری.
گرنگە دەرهێنەر هەوڵی ئەوە بدات ئەكتەری خۆماڵی بۆ درامای ئەكشن بەكار بێنێ‌ بۆ ڕهاتن لە فۆرمی ئەكشن، ئەمە دەبێتە بونیاتێك بۆ ئایندەی درامای كوردی.
بەڵام هەندێ‌ ئەكتەر بەر لەوە بەرژەوەندیە تایبەتیەكانی خۆیان دەخەنە پێش بەرژەوەندییە گشتیەكەو هەوڵ دەدەن ئەكتەری ناسراوی تر بەكار بێنن بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی ناوداریەتی بۆ دراماكان و قۆ رخ كردنی ناو.
بۆیە تۆ وەك بینەر كاتێ‌ دەبینی دەرهێنەر زۆرتر بایەخی بە هێنانە پێشەوەی ئەكتەری فارسی دەدات، بیرت بۆ ئەوە دەچێ‌ كە بەچاوێكی نزمتر تەماشای ئەكتەرانی خۆمان بكەیت،
بەڵام ئەم حاڵەتە لای هەموو دەرهێنەرەكان وەك یەك نیە، هەر بۆ نموونە دەرهێنەرێكی وەك جەلیل زەنگەنەو جوان بامەڕنی هیچ ئەكتەرێكی غەیرە كوردییان بەشداری پێ‌ نەكردووە، بەڵام ئەم حاڵەتە لای (حەسەن عەلی) شتێكی ترە، دراماكانی پڕن لە ئەكتەری ئینگلیزو تورك و فارس و عەرەب.
ئەمەش لەئەنجامدا بۆ بەرژەوەندی درامای كوردی هەڵناكەوێتەوە.
بەڵام دەرهێنەرێكی وەك حەسەن عەلیش پاساوی خۆی هەیە بۆ بەكارهێنانی ئەكتەری غەیرە كورد ـ و لەوانەیە پێت بڵێ‌ خۆ هەر ئێمەی كورد نین ئەكتەری بیانی بۆ بەرهەمەكانی خۆمان موتوربە دەكەین، ئەوەتا مستەفا عەقادیش ئەنتۆنی كوینی ئەمریكی هێناوە، ئەمریكی و فەڕەنسیەكانیش عومەرشەریفیان بۆ رۆڵی لۆرانسی عەرەبی هێناوە.
لە نواندندا ڕەگەز هێڵی سووری نیە بۆ بەشداری كردن ، بەڵكو تواناو لێوەشاوەیی و ناوداریەتی رۆڵ دەبینێ‌ لە دیاری كردنی ئەكتەرەكان، بەپێی بەرژەوەندی گشتی بەرهەمەكە، بەڵام چونكە ئێمەی كورد توانایەكی سنوور دارو نا سەقامگیری دارایی و هونەری سنووردارمان هەیە،لەزۆر حاڵەتدا دەكەوینە بازنەیەكی تایبەتی.

قەیرانی تیمی پسپۆر:
لەكاتی خۆ ئامادە كردن بۆ كۆ كردنەوەی ئەنجامەكان ، ڕووبەڕِووی كۆمەڵێ‌ گرفت دەبینەوە ، لەوانە:
گرفتی پەیدا كردنی دیزایینی شەڕەكان، لە ڕووی سەربازی، بەكارهێنانی چەك .
دەكرێ‌ ئامرازە پێشكەوتووەكان ئامادە بكرێن ، بەڵام وەك پێویست ناخرێنە بواری جێ‌ بەجێ‌ كردنەوە، بەهۆی:
كاتی زۆر بۆ ڕاهێنانی ئەكتەرەكان
دابین كردنی دەرهێنەری پسپۆر لە بواری ئەكشن دا.
دابین كردنی ئەو سینارستانەی شارەزای نووسینی فۆرمی درامای ئەكشنن,
لەسەرووی هەموویانەوە پشتگیری دارایی و بەرهەهێنانێكی نەخشە بۆ كێشراو
دەرهێنەری ئەكشن :
بەگشتی ئەو درامایانەی كە ئەكشنیان تیایە، پێویستیان بە جۆرێك لە شارەزایی و پسپۆری هەیەو هەموو دەرهێنەرێك ناتوانێت كار لە ئەكشن بكات ، بەڵام :
1.دەتوانێت لەو دیمەنانەی پێویستن ،پەنا بۆ كەسانی پسپۆر بەرێت ، بە تایبەت لەدیمەنی شەڕو شۆڕو بەرەنگار بوونەوەی شەڕی دەستەو یەخەو، شەڕی سەربازی و تەقینەوەو بەكارهێنانی بارووت و ئەسپ سواری و پاڵەوان بازی, بەكارهێنانی چەك و جۆرەكانی دیكەی ئەكشن.
2,دەبێت ئەو دەرهێنەرەی كار لەفیلم و درامای ئەكشن دەكات، شارەزاییەكی زۆری هەبێت لە بواری تەكنیكی و هونەری وێنە گرتن و مۆنتاژ و ِِووناكی و هەموو ڕەگەزەكانی دیكەی دراماو بە هاوسەنگی تەوەرەكان بەڕێوە ببات.
3.توانای پێشڕەوی كردنی تیمە هونەریەكانی هەبێت بەیەكەوە.
یەكەم فیلمی ئەكشنی كوردی:
. فیلمی (گردی پییرۆز ) ی دەرهێنەر (جوان بامەرنی) بەیەكەم فیلمی پرۆفیشتالی ئەكشن دادەندرێت لەمێژووی سینەمای كوردی دا ، بەو پێیەی یەكەم ئەزموونی سینەمایی پێكهێنا كە سروشتی كردار و گێڕانەوەی نەتەوەیی تێكەڵ یەكتركرد، تابلۆیەكی هونەری پێشكەش كرد كە خەباتی پێشمەرگە لە دژی هێزی داگیركەر بەرجەستە بكات.لە نواندنی جیهاد دڵپاك، حەمە عەلی خان، عەبدولی حەمە جوان .
فیلمەكە ئەگەرچی بەكوالیتێكی نزم وتوانایەكی كەم بەرهەم هاتووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كۆمەڵێ‌ ئاماژەی گرنگی لەكۆمەڵگای كوردی ئاما ژە پێدا لەوانە:

1. خەباتی ئافرەتی كورد
   بەرجەستەی خەباتی ئافرەتی كورد دەكات، لەبەرەكانی شەڕدا شانبەشانی برا پێشمەرگەكانیان .
   2- ئاڵای كوردستانی یەكگرتوو:
   فیلمەكە ناوازەیە بەوەی دروشمی كوردستانی گەورە بەرز دەكاتەوە، بەبێ ئەوەی لایەنگری هیچ ئایدۆلۆژیایەكی حزبی و ڕێكخراوێكی سیاسی دیاری كراوی حزبی بكات.
   ئەو بەرهەمە نوێنەرایەتی بانگەوازێكی تەواوی ناسیۆنالیستی دەكرد،كە هاوتەریب بێت لەگەڵ خەونەكانی ئازادی و سەربەخۆیی، بەپێچەوانەی هەندێك زنجیرەی هاوچەرخی كوردی .
   3- گەشەسەندنی تەكنەلۆژی و دابەزینی ناوەڕۆك:
   هەرچەندە بەرهەمە مۆدێرنەكان تەكنیكی پێشكەوتووی وێنەگرتن و دەرهێنانیان تێدایە، بەڵام زۆرجار بەدەست كەمی ناوەڕۆكێكی توندەوە دەناڵێنن، بیرۆكەی ڕووكەش دووبارە بەكاردێننەوە، یان لە پەیامە نیشتمانپەروەرییەكانیان بەتاڵ دەبنەوە.
   4- ڕۆحی نمایش لەڕابردوودا:
   ئەكتەرەكانی ڕابردوو بە جۆش و خرۆشێكی گەورە تایبەتمەند بوون كە لە باوەڕێكی قووڵ بەدۆزی نەتەوەییەوە سەرچاوەی گرتبوو، ئەم باوەڕە لە ئەدای ڕاستگۆیانە و كاریگەرەكانیاندا ڕەنگدانەوەی هەبوو.
   5- مۆڕاڵ و تێچوون:
   بەرهەمەكانی پێشوو بەسەرچاوەیەكی سنووردار بەرهەم دەهێنران، بەڵام هێزیان لەمۆڕاڵێكی بەرزدا بوو، بەو پێیەی هەموو كارمەندەكان باوەڕیان بەگرنگی پەیامەكە هەبوو.
   ئەمڕۆ سەرەڕای خەرجكردنی بودجەیەكی زۆر، لاوازی تەكنیكی زاڵە بەهۆی خراپی دامەزراندنی كارمەند و نەبوونی ئامانجێكی بنەڕەتی.
   فیلمی (خولە پیزە)
   لە نووسین و سیناریۆو دەرهێنانی ( جەلیل زەنگەنە) ساڵی 999 1 بەرهەم هاتووە. فیلمێكی دیكەی ئەكشن بوو.
   لەنواندنی:مستەفا ئەحمەد، ژیان ئیبراعیم خەیات، عەلی نوری،سمكۆ عەزیز..
   یەكەم درامای ئەكشن :
   درامای ( گەردەلوول) سیناریۆو دەرهێنانی (جەلیل زەنگەنە) بە یەكەم ئەزموونی درامای ئەكشنی كوردی دا دەندرێت، و لەساڵانی 2005 ـ 2013 سێ‌ وەرزە.
   وەرزی یەكەم و دووەمی 50 ئەلقە بوو، وەرزی سێیەمی 60 ئەلقە.
   زنجیرە درامای كەركووك 4
   نووسین و سیناریۆی سعود ئەحمەد
   لەدەرهێنانی دەرهێنەر ناسر حەسەن
   بەرهەمی ساڵی 2010 ی وەزارەتی رۆشەنبیریی و لاوانی حكومەتی هەرێمی كوردستانە
   ئەكشنە
   لە چواربەش پێكهاتووە، هەر بەشەو30 ئەلقەیە.
   نواندنی : جیهاد دڵپاك، ئازاد جەلال، دایكی ئاریان، سەوسەن عەلی، قاسم عەبدولستار، سعود ئەحمەد،
   زنجیرە درامای رأبوون ـ
   نووسینی : هاوڕێ‌ قادر ڕەشید
   دەرهێنانی نەجم هۆگر
   درامایەكی كۆمەڵایەتی ، سیاسی ، ئەكشنە
   باس لەمیحنەتیەكانی پێش ڕاپەڕین دەكات
   نواندنی : عەلی كەریم، دایكی ئاریان، دلێر مستەفا،حیكمەت هندی، كەژاڵ عەبدوڵڵا،مەریوان ئیبراهیم ،شاناز محەمەد.
   درامای گورگەكان ـ سیناریۆ و دەرهێنانی میهران شیری
   زنجیرەیەكی چوار وەرزی 30 ئەلقەیی پۆلیسی ، تاوان ، ئەكشنە
   بەرهەمی ساڵی 2021 ی كۆمپانیای سام پرۆدكشن
   میهران شیری، یونس حەمە كاكە، ژینۆ سەرتیپ ، محەمەد شێروانی، بەكر مەعروف، بەكر مستەفا، سەنگەر خورشید…
   زنجیرە درامای ( ئادیابین ) سیناریۆو دەرهێنانی ( حەسەن عەلی خان )
   دوو وەرزە هەر وەرزێكی 30 ئەلقەیە.
   بەرهەمی ساڵی 2025 ی كوردستان تیڤی یە.
   نواندنی : هندرێن عەبدولڕەحمان ، شوكروڵڵا شێخانی، ئالان هادی، خەرمان هیرانی ، تەلار هیرانی
   هەوڵێكی نوێ‌ یە بۆ پەرە پێدانی درامای ئەكشنی كوردی.
   بەگشتی ناوەرۆك و پەیامی ئەو بابەتانەی درامای ئەكشنی لێ‌ دروست دەكرێت لە درامای كوردی دا، بابەتی قارەمانیەتی پێشمەرگەو مقاوەمەتی پێشمەرگەیە دژی دوژمنانی كوردو هەندێ‌ بەرهەمی دیكەی پۆلیسیە بە شێوەیەكی تەقلیدی لاواز.
   لەڕووی هونەرییەوە ئەكشنی كوردی ریتمێكی خێراو مۆنتاژێكی واقعی ئاوێزان بەگرافیكە.

   كێشەكانی بەردەم ئەكشن:
   درامای ئەكشن وەك درامایەكی ئاسایی نیە وتێچووی بەرهەمهێنانی زۆرە، بۆیە درامای ئەكشن هەمیشە ڕوو بە ڕووی كێشەی دارایی دەبێتەوە ، كە ڕەنگە دەسەڵاتی بەرهەمهێنانی كاتی بێت و نەتوانێت بەردەوام بێت ، بۆیە كۆمپانیا بازرگانیەكان خۆیان بە دوور دەگرن لە بەرهەمهێنانی دا ، مەگەر تەنها حزبەكان نەبن كە بۆ تۆماركردنی مێژووە سەروەریەكانی خۆیان لێ‌ دەدەن، ئەوەتا درامایەكی وەك گەردەللول كە سپۆنسەرە حزبیەكەی پشتگیری دارایی لێ‌ بڕی ، لە بەشی سێیەمدا وەستا، كەچی زنجیرە درامای ئادیابین بۆ یەكەم جار لە مێژووی درامای كوردی دا لەوەرزی دووەمیدا ملیۆنێك دۆلاری تێپەِڕاند.
   ئادیابیت سەلماندی كە ئەگەرپشتگیری دارایی هەبێت هیچ شتێ‌ مەحاڵ نیەو بەپشت بەستن بەتوانستی دەرەكی دەتواندرێ‌ بە پێی ویستی خۆمان دراما بەرهەم بێنین، بەڵام ڕووی دووەمی لایەنە نەرێنیەكان لەوەدا كۆ دەبنەوە، ئەگەر تەنها پشت بە كادیری دەرەكی ببەستین و تواناكانی خۆمان فەرامۆش بكەین، ئەوە لەچەند جەمسەرەوە زەرەر دەكەین:
   1.پشتگیری حزبی لەهەموو كاتێكدا زامن نیە، ڕەنگە هەر كاتێك ئایدۆلۆژی و سیاسی دراماكان بگۆڕدرێت، بەرهەمەكانیش بە نیوە چڵی بەجێ‌ دەمێنن وەك زنجیرە درامای گەردەلوولی جەلیل زەنگەنە، بۆیە دەبێت بیر لە دەروازەی دیكەی ئەلتەرناتیف بكەینەوەو گوتاری دراماكان بگۆڕین لەگوتارێكی تەسكی حزبیەوە، بۆ گوتارَكی نیشتمانی و نەتەوەیی.
   دەسەڵات بدەینە سیناریۆ نووس و دەرهێنەرەكان كە لەژێر ڕكێفی بەرهەهێنەرە حزبیەكان دەربێن و بە تێڕوانین و ئەزموونی ئازادو سەر بەخۆی خۆیان كار بكەن,
   كەرتی تایبەتی بڕوا پێ‌ بێنن كەبەرهەمهێنانی بەرهەمی نایاب زەرەرو زیانێكی دارایی نابێت ، ئەگەرنا هەموو هیلاكی و ماندوو بوونەكانمان بە هەدەر دەچن.
   2.پێویستە لە بری كادیری ئامادەكراوی هونەری بیانی ، هەوڵی دروست كردنی كادیری ئەلتەرناتیقی كورد بدەین، بۆ ئە وەی بۆ سبەینێ‌ هەریەكێ‌ لەوان ببێتە خشتێك بۆ بونیاتی ئایندەی درامای كوردی، بە تایبەت لە ڕووی وێنەگرتن، موزیك ، ڕووناكی ، گرافیك…
   3.رأهاتن لەسەر فۆرمی هێنانی دەستەی ئامادكراوی هونەری لە بیانیەكان ، كێشە پیشەییە كەڵەكەبووەكە زێتر دەكات و دەرفەتی راهاتن لەدەست دەدات و ماوەی بە دەست هێنانی سەربەخۆیی دراما دوورتر دەكاتەوە.

حەمە كەریم هەورامی وەك نووسەر بەدرێژایی تەمەنی لەسەر ڕەهەندێكی چەسپاوی نووسین نەگیرساوەتەوە كە ببێێتە بنەماو ڕەوتێكی دیاری كراو بۆ بەرجەستە كردنی بەخششە ئایینی و فەلسەفی و ئەدەبی و كولتووریەكانی بەگشتی، بۆیە دانانی شوناسێك بۆ بەهرەو داهێنانەكانی كارێكی ئاسان نابێت.
ئەو وەك خۆی دەڵێت : هەرگیز نەمویستووە خۆم لە قالبێكی دیاری كراودا ببەستمەوە و بە درێژایی تەمەنم لەسەریەك رێچكە نووسین بڕۆم، بەڵكو هەمیشە بەدەنگ پڕ كردنەوەی ئەو بۆشاییانەی كتێبحانەی كوردی دا گەڕاوم كە م هەستم كردووە من بەرپرسم لەپڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە، ئینجا لەهەر بوارێكی ئەدەبی، هونەری، هزری، پەروەردەیی، فەلسەفی بوو بێت ، زۆر بەجدییەوە كارم لەسەر كردووە، هەتا ئەگەر ئەو بابەتە لەچوارچێوەی پسپۆری منیشدا نەبووبێت .
بەڵام ئەگەر پێدا چوونەوەیەك بەو سی و یەك لەو كتێبانە بكەیت كە حەمە كەریم هەورامی نوسیوویەتی و بیخەیتە تای تەرازووی زۆرینەو كەمینەی جۆری بابەتەكانی، ئەوە بەئاسانی دەگەیتە ئەو بڕوایەی كە ئەو زۆرینەی كارەكانی تەرخان كردووە بۆ شانۆ، یان دراما، چونكە پێی وا بووە شانۆ لەڕەهەندە هەرە فەرامۆش كراوەكانە لەئەدەب و هونەری كوردی و پێویستی بە هەوڵو تەقەللایەكی زۆر هەیە بتوانیت ئەو بۆشاییە گەورەیەی پێ‌ پڕ كەیتەوە.
ئەو خۆشی لە پێشەكی كتێبی (درامای فاڵچی) دا و لە پێشكەكی كتێبی (درامای خاتوو كڵاو زەڕد دا) دووپاتی كردۆتەوە، نووسیوویەتی: من دەمەوێ‌ ئەدەبی شانۆگەری بنووسمەوە، ئەو ئەدەبەی كە خوێندنەوەو نواندنی دوو ڕووی ڕووناك بن، نەك هەر تەنها بۆ نواندن.
ئەوەبوو ساڵی 1973 درامای ( شەوێك لە ژیانی خانزاد) م نووسی ، لەساڵی 1977 كەوتە بەر دەستی خوێنەران و كۆمەڵێ‌ بابەت و لێكۆڵینەوەی جیا جیایان لەسەر نوسیووە لەوانە
كەمال غەمبار ( لیكۆڵینەوە ) مەهدی خۆشناو( لە گۆڤاری رۆژی كوردستان ژمارە ) 54، فازڵ قەساب( گۆڤاری بەیان) سەعید ناكام لەدیداری چیرۆك لەپیرمام )
هەندێ‌ لەو دەقانەی حەمە كەریم هەورامی وەك ئەدەبی شانۆیی لەشێوەی كتێب بڵاوی كردونەتەوە، لەلایەن تیپەكانی نواندن لەكوردستاندا سوودیان لێ‌ وەرگیراوەو لەتەلەفزیۆن تۆمار كراون، دوای شانۆو دراما، بایەخی زۆری بەچیرۆك و رۆمان داوە.
زنجیرە درامای ( فاڵچی)
ساڵی 1971 لە نووسینی حەمە كەریم هەورامی، دوای ئەوەی وەك دەقی شانۆیی لەكۆنگرەی یەكێتی نووسەرانی كورد خەڵاتی دووەمی بێ‌ یەكەمی بەدەست هێنا، لەدەرهێنانی سەباح عەبدولڕەحمان لەهۆڵی گەل لەسەر شانۆ لە هەولێر پێشكەش كراوە.
پاشان وەك یەكەم زنجیرە درامای كوردی لەئامادە كردنی عەزیزگەردی و دەرهێنانی سەباح عەبدولڕەحمان لەتەلەفزیۆن تۆمار كراوە .
سەركەوتنی ئەوشانۆگەریەو گرد بوونەوەی جەماوەر لەدەوریدا ، هاندەرێكی بەجۆش بوو بۆ ئەوەی حەمە كەریم هەورامی هەوڵی ئەوە بدات پتر قەڵەمەكەی بۆ كاری شانۆیی تەرخان بكات.
شەوێك لە ژیانی خانزاد دا
ساڵی 1973 نووسراوە، بەڵام ساڵی 1977 چاپ كراوەو پاشان لەتەلەفزیۆنی كەركووك
تۆمار كراوە .
شانۆیی گوندەكەم
ساڵی 1977 وەك دەقێكی شانۆیی نووسراوە، بەڵام ساڵی 1981 كەوتۆتە بەر دەستی خوێنەران ، ساڵی 2012 چاپێكی تری لەوەزارەتی رۆشەنبیریی و لاوان بۆ كراوە .
ئەم دەقە لەلایەن تیپی هونەرە میللیەكانەوە نمایش كراوە.
شانۆیی خاتو كڵاو زەڕ
وەك نمایشێكی شانۆیی لەلایەن نووسەری ئەم وتارە ( حەیدەر عەبدولڕەحمان ) بۆ شانۆ ئامادە كراوە، لەدەرهێنانی سەفوەت جەراح و نواندنی سەعدون یونس ، حەمە سەعید ئیبراهیم ، دڵپاك تاهیر ، جەلال بەیار..
هەر هەمان ڕۆمان لەلایەن حەیدەر عەبدولڕەحمان بە چوار ئەلقە بۆ تەلەفزیۆنی كەركوك ئامادە كراوە، لەدەرهێنانی زوهێر عەبدولمەسیح و نواندنی سەفوەت جەراح، شەماڵی عەبە ڕەش ، جەلال بەیار، نەوزاد مەجید، كەریم عوسمان نمایش كراوە.
بەڵام بەهۆی ئەو بیرە نەتەوەییەی لەدراماكەدا هەبوو، پەخش كردنەوەی قەدەغە كرا.
درامای ( خەونەو خەون نیە)
ساڵی 1971 نووسراوە ، بەڵام ساڵی 1985 بەرهەم هاتووە.
درامای گرفتەكانی نازە لەدادگای مەڕێگادا
دەقێكە ساڵی 2022 بۆ دراما نووسراوە، وەزارەتی رۆشەنبیریی و لاوان چاپی كردووە.
بەڵام لە كۆتایی دا (حەمە كەریم هەورامی) نەیتوانی بەردەوامی بەنووسینی دەقی شانۆیی بدات، ئاراستەی نووسینەكانی گۆڕی، لەبەر چەند هۆیەك:
1.لەسەردەمی ئێستادا فۆرمی نووسین بۆ شانۆو دراما گۆڕاوەو ئێستا جگە لەدەق دەرهێنەر پێویستی بەسیناریۆ هەیە، هەموو نووسەرێكیش لە نووسینی سیناریۆدا شارەزا نیەو كەسانی پسپۆر لەنووسینی سیناریۆ ئەم كارە دەكەن.

2. مەرج نیە هەموو ڕۆمان نووسێك، یان چیرۆك نووسێك بتوانێت بۆ شانۆ یان دراما بنووسێ‌، چونكە هەریەك لەو هونەرانە تایبەتمەندی خۆیان هەیە,
   تەنیا كاتێك دەتوانیت سوود لەڕۆمان وەر بگریت بۆ شانۆ ، یان دراما، كاتێ‌ كەسی دووەم دوای نووسەری دەق، ئامادەكاری بۆ بكات.
   ئەم ئامادەكارییەش پێویستی بەكەسێكە لەهەردوو هونەری دەق و شانۆ شارەزایی هەبێت و بزانێت چۆن دەق بكاتە وێنەو دیمەن و ڕووداو و بونیاتنانی كاراكتەر.
   3.نووسینی دەق بۆ كتێب لەسەردەمی كلاسیكدا باو بوو، كاتێ‌ شانۆ لاواز بوو، نووسەر كتێبی بۆ پڕكردنەوەی بۆشایی شانۆ دەنووسی، بەڵام ئێستا خەڵك پێویستی بە بینین هەیەو شانۆ هەر تەنها بریتی نیە لەوشە، بەڵكو ڕەگەزەكانی تر كاریگەریان زۆر زێترە لەوشە.
   4.پرسی چاپكردنی كتێب بۆ شانۆودراما لەجیهانی ئەمڕۆی چاپ و بڵاو كردنەوەدا جێگەی بایەخی دەزگاكانی چاپ و بڵاوكردنەوە نین، چونكە ئەو جۆرە كتێبانە خوێنەریان كەمەو جگە لەنوخبەو قوتابیە ئەكادیمیەكان، كە پێویستیان بە نووسینی توێژینەوە و بەسەركردنەوە دەبێت، خوێنەری دیكەی هەواداری شانۆو دراما بە دەگمەنە.
   لە گفتو گۆ كردن ملە گەڵ حەمە كەریم هەورامی دەربارەی ئەو بابەتە، ئەویش هەر ڕای وابوو كە نووسینی دراماو شانۆ لەلایەن بەرهەم هێنەرەكانیش جێگەی بایەخ نیە و لەكاتی بەرهەم هێناندا نووسەرەكان فەرامۆش دەكرێن،
   زۆرینەی ئەركی چاپكردنی ئەو كتێبە شانۆیی و درامیانە لەسەر نووسەر خۆیەتی، ئەمەش هۆكارێكە بۆ سارد كردنەوەی نووسەر و ڕوو تێكردنە پرۆسەی چاپدان و بڵاوكردنەوە.
   5.دەزگاكانی چاپ و بڵاوكردنەوە، كاتێ‌ دەتوانن كتێبخانەی كوردی تەژی كەن لەبەرهەمی شانۆیی و یا درامی، كاتێ‌ هەمان ئەو شێوازەی نووسین بەگرێ‌ بەست لەگەڵ نووسەرانی شانۆو دراماشدا ئەنجام بدەن و مافی ئەو نووسەرانەش وەك نووسەرانی دیكە زامن بكەن ، بەڵام كێشە بنەڕەتیەكە لەوە دایە كە ئەو دەزگاو بڵاوكەرەوانەش پاساوی خۆیان هەیە لە خۆ پاراستن لەو كتێبانەی بازاڕیان لاوازە، لە بری ئەوە بایەخ بە جۆرە كتێبێكی تر دەدەن، كە قازانجێكی ماددی بۆ ئەوان تێدایە.
   وێڕای هەموو ئەوانە، ئەو نووسەرەی شانۆ یا دراما دەنووسی تایبەتمەندی خۆی هەیە، كە لەگەڵ چیرۆك نووس، یا ڕۆمان نووس لێكیان دەكاتەوە.
   چونكە ئەوەی شانۆو دراما دەنووسێ‌ ، دەبێ‌ شارەزایی و ئەزموونێكی لەگەڵ شانۆو دراما هەبێت و لە توخم و ڕەگەزە هونەرییەكانی ئەو دوو هونەرە نا بەڵەد نەبێت.
   حەمە كەریم هەورامی لە سەردەمی كۆن دا لەو تەكنیك و فۆرم و ستایلانەی ئەمڕۆی شانۆو دراما تێكەڵ نەبوە، بەڵكو وەك ڕاویەك ـ یان چیرۆك نووسێك ڕەفتاری لەگەڵ شانۆو درامادا كردووە كە لەگەڵ سەردەمی نوێ‌ دا هاوكوف نابن، بۆیە ناتوانێ‌ ئێستاكە وەك جاران لە هەوڵی ئەوە دابێت كەم و زۆرێك بۆشاییی دەق لەشانۆو درامادا پڕكاتەوە، نەك هەر تەنها لەڕووی پراكتیكییەوە، بەڵكو بۆ نووسین و كتێبیش ئێستا بۆ ئەو ئەستەمە ئەو كارە بكات .
   كەواتە باشتر لەوە ئەوەیە ئەو ڕوو لەڕۆمان بكات، هەوڵەكانی بەهەڕمێنتر دەبێت.

زۆر جاران كە هەندێ‌ بەرهەمی دراما شكست دێنێ‌، دەرحاز ئۆباڵەكەی دەخەینە ئەستۆی دەرهێنەرەكان و ئەوان بەگوناهبار دەزانین لەو شكستە، چونكە هەموومان ئەو ڕاستیە دەزانین كە دەرهێنەرەكان سەروەری بەرهەمەكانیانن، ئەوان ڕەوتی ئەنجامدانی بەرهەمەكانیان بەدەستەو بەرپرسن لە چارەنووسی ئەو بەرهەمانە.
بەڵام كەم لەئێمە ئاگامان لەوە هەیە، كە هەموو كارە درامییەكان بەهێزی پارە ئەنجام دەدرێن و پارەكانیش لەدەست لایەنێكن كە پارەكە بۆ تەوزیف كردنی بەرهەمەكە دەخاتە كارو بەرهەمەكەش بۆ بەر ژەوەندی بەرهەم هێنەر.
لەو حاڵەتەدا بەرهەم هێنەر خاوەنی قسەی یەكەمەو دەرهێنەر دەبێتە تەنیا ئامرازێكی جێ‌ بە جێ‌ كار بۆ خواستی بەرهەم هێنەر..
بێ‌ شك هەموو دەرهێنەرێك پێویستی بەپشتگیریەكی دارایی هەیە بۆ بەرهەمهێنانی دراما،
زۆر سەرچاوە هەن لەكوردستاندا دەبنە سەرچاوەی فەراهەم بوونی ئەو پشتگیریە،لەوانە:

1.لایەنی حكومەت ـ كە سەرچاوەكەی وەزارەتی رۆشەنبیری و لاوانە، پشتگیری لەبەرهەمی نیشتمانی دراما دەكات لەهەموو كوردستان ـ ئەو سەرچاوەیە نزیكە لە كوێر بوونەوە، بەهۆی لاوازی باری ئابووری حكومەت.
2.حزبەكان و دەسەڵاتە حزبیەكان .
ئەوان بە دەسەڵاتترین سەرچاوەن ، ساڵانە پارەیەكی زۆر بۆ بەرهەمهێنانی ئەو درامایانە تەرخان دەكەن كە خزمەت بەمێژوو ئایدۆلۆژیاو خەباتی حزبەكانیان دەكەن.
3.كەرتی تایبەتی
ئامانجی سەرەكی قازانجە، بێ‌ ئەوەی گرنگی بەلایەنی كولتووری نەتەوەیی یا نیشتمانی بدات، بەرهەمهێنەرەكانی دەكەونە ڕكابەری لەگەڵ ئەوانی تر بەمەبەستی بەدەست هێنانی دەسكەوت.

4. دامەزراوە كولتوورییە سەربەخۆكان .
   دەسەڵاتێكی دیاری كراویان هەیە لەپشتگیری كردن، بۆیە رۆڵێكی دیاریان نیە لەبەرهەمهێنانی دراما.
   لەدەست دانی سەربەخۆ بوونی دەرهێنەر
   كاتێ‌ دراما سەربەخۆیی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە ئامرازێك بەدەست لایەنێك، یا بەدەست بەرهەمهێنەرو لە ژێر فشاری دارایی هەموو دەسەڵات و خواستێك لە ژێر دەسەڵاتی دەرهێنەرێك دەردێنێ‌ بۆ بەرژەوەندی خۆی، لەو كاتەدا، دراما لە قاوغی كارێكی درامی هونەری، دەبێتە ئامرازێكی پرۆپاگەندە كردن و خیتابی لایەنێك.
   هەندێ‌ جار ئەو درامایانە، لە شێوەدا تەكنیك و تەكنەلۆژیای پێشكەوتووی بۆ بەكار دەهێندرێ‌، بەڵام لە ناوەرۆكدا روخاون.
   كە هیچ خزمەت بەهزرو ئامانجەكانی بینەر ناكات، جگە لەهەوڵدان نەبێت بۆ چەواشە كردنی.
   دەرهێنەر لەو نێوەندەدا دەكەویتە ناو جەرگەی هاوكێشە هونەریەكەو ئەو دەبێت پردی نێوان دەق و بینەر و بەرپرسی یەكەمە لەگۆڕینی وشە بۆ وێنە.
   بۆیە دەرهێنەر دەبێتە ئامانجی سەرەكی بەرهەمهێنەرو خواستەكانی، ئینجا ئەو بەرهەمهێنەرە دەسەڵاتێكی سیاسی بێت ، یا بازرگانی.
   لەو حاڵەتەدا دەرهێنەر دەكەوێتە ژێر كاریگەری سێ‌ بژاردە:
5. ڕەتكردنەوەی ساختەكاری و پارێزگاری كردن لەتێڕوانینی هونەری خۆی و بڕوای تایبەتی خۆی، كە ئەمە سەختترین حاڵەتە دەرهێنەرێك دژی بەرژەوەندییەكانی خۆی بوەستێ‌ و پێی وابێ‌ دەبێت دراما ئاوێنەی ڕاستیەكان بێت،رنەك ئامرازێك بێت بۆ بەرجەستە كردنی خواستە ساختەكاریەكانی بەرهەم هێنەر.
   بۆیە ئامادەن بەتوانای دارایی كەم، بەرهەمێك ئەنجام بدەن، لە یادگەی بینەرانیاندا بمینێتەوە.
6. مل كەچ كردنی تەواو بۆ خواستەكانی بەرهەمهێنەر.
   ئەو جۆرە دەرهێنەرانە ئامادەن بەبێ‌ مەرج كار بكەن و ببن بەكۆیلیەیەك لەژێر دەستی بەرهەهێنەرەكانیان و بەدرێژایی كار كردنیان هیچ پرسیارێكیان نابێت، جگە لەبەجێ‌ گەیاندنی فەرمان، بەپاساوی (شەڕ لەدەست بەتاڵی باشترە) یاخود تیۆری ( هەلێك كە ڕەخسا دووبارە نابێتەوە) بەڵام لەگەڵ تێپەڕبوونی كات دەبن بەئامرازێكی سووك و هەرزان بە دەست بەرهەمهێنەرەكان .
   3.گەمە لەسەر دوو پەت ( چارەی ناوەندی)
   هەندێ‌ دەرهێنەری تر هەوڵ دەدەن لەسەر دوو پەت یاری بكەن، بەشێوەیەك هەم بەرهەمهێنەرەكانیان ڕازی بكەن ، هەم پەیامی هونەری خۆشیان بەزیرەكانە و لەپەنای كاری هێمادار كارەكانیان ئەنجام بدەن، بێ‌ ئەوەی تووشی ڕِوو بەڕِوو بوونەوە ببن لەگەڵ بەرهەمهێنەر.

دووەمیان : مل كەچ كردن بۆ خواستەكانی بەرهەمهێنەر.
لە دەستپێكدا ئەو فشارانەی بەرهەم هێن لە سەرخۆو هێمن دەبێت، لە شێوەی پێشنیار، بەڵام دواتر دەبێتە فەرمانێكی یەكلا كەرەوە.
لەو فەرمانەدا دەرهێنەر ناچار دەكرێت ، بە پەردە پۆش كردنی ڕاستییەكان.

ئەو دەرهێنەرانە هەر ناچار ناكرێن بە دەست تێوەردان لە ناوەرۆكی بەرهەم ، بگرە ناچاریش دەكرێن بە سەپاندنی رۆڵ بەخشین بە هەندێ‌ ئەكتەرو هونەر كار.
لەپەنای هەموو ئەو دەست تێوەردانانە، دەرهێنەر كۆنترۆلی كار كردنی بەرهەمی لەدەست دەدات و لە ئەنجامدا بە شێوەیەك كۆنترۆلی لەدەست دەردەچێت نازانێ‌ چۆن چارەسەر بۆ هەموو ئەو ئاڵۆزیان بدۆزێتەوە، ئیدی لە كۆتاییدا نازنێ‌ چۆن بەرهەمەكەی ڕادەست بكات.

زنجیرە درامای (ئادیابین) لەدەرهێنانی حەسەن عەلی خان، لەو دراما مێژووییە كاریگەرانەیە كە دەبێت لەسەری بوەستین و تاو تۆیەكی لۆژیكی و زانستی لەسەر بكەین
چونكە وێڕای هەموو لایەنە ئەرێنییەكانی، گرنگە لەسەڕ لایەنە نەرێنیەكانیشی پاز نەدەین .
بێ شك زنجیرەیەك بیەوێت خەباتی سەدەیەكی نەتەوەیەك بەرجەستە بكات، بەهەموو ڕووداوو كارەساتەكانیەوە، ڕوو بەڕووی گەلێك ئاستەنگی مێژوویی، فیكری، هونەری دەیێتەوە.
من دوای چاوەڕوانیم بۆ دوماهی هاتنی دوا ئەلقەی زنجیرە دراماكە، شرۆڤەیەك بۆ هەندێ لایەنی هونەریی زنجیرەكە دەكەم.

سیناریۆ
مەترسیدارترین شتێك لەكاری درامیدا، دەست بردنە بۆ مێژوو، بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێ كە دەست لەكاری مێژوویی هەڵگرین.
لەكاتێك كە ئێمەی كورد، لەهەموو گەلانی دنیا زێتر، پێویستیمان بەوە هەیە، مێژووی پڕ لە سەروەری خۆمان بەدراماو فیلم تۆمار بكەین.
هیچ كاتێكیش لەمڕۆ گونجاوتر نیە، بۆ ئەنجامدانی ئەو پرۆسە هونەرییە نەتەوەییە.
بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێ كە هەلێكی بچووكمان بۆ ڕەخسا، دەست نەپارێزین و تەڕو وشك پێكەوە بسووتێنین، لەبری ئەوەی ئەو مێژووە شكۆمەندەی خۆمان بەپیرۆزی ڕابگرین، بیشێوێنین.

سیناریۆ
یەكێ لەو خاڵە بنەڕەتیانەی دەبنە بنەما بۆ هەر بەرهەمێكی درامی سیناریۆیە، كە چارەنووسی درامای بەدەستەو لەوێوە دەست بەیەكەم هەنگاو دەكەین، بۆ دوا هەگاو..
لە هەندێ وڵات، بۆ نووسینی دراما تەنیا سیناریۆ نووسێك بەس نیە، بۆ نووسینی زنجیرەیەكی درامی، بەڵكو چەند سیناریۆ نووسێك بەشداری لەبەرهەمەكدا دەكەن و ڕووداوەكان لەنێوان خۆیاندا دابەش دەكەن.
لای ئێمە بەپێچەوانەی ئەو كارە، دەرهێنەر خۆی هەم دەبێتە دەرهێنەر، هەم سیناریۆ نووس.
ڕەنگە ئەو حاڵەتە بۆ بەرهەمێكی كۆمەڵایەتی، كۆمێدی، ڕۆمانسی بگونجێت، كە دەرهێنەر خۆی سیناریۆ بنووسێ، بەڵام ئەو حاڵەتە بۆ زنجیرە مێژووییەكان دەبێتە كارێكی سەخت، چونكە مەرج نیە دەرهێنەر نووسەریش بێت، ئەگەر دەرهێنەر نووسەریش بێت مەرج نیە شارەزا بێت لەبواری مێژوودا.
هەموو ئەو ڕەخنانەی ئادیابین لەسیزنی یەكەمدا ڕوو بەڕوووی بۆوە، بەشی زۆریان لەلایەنی مێژوویی بوو.
لەزۆر شاكاری دیكەی تەلەفزیۆنی دیومە، دەرهێنەرەكان بۆ خۆ دوورخستنەوە لەهەڵە مێژووییەكان، لێژنەی تایبەتیان داناوە بۆ مێژوو، زمان..
ئەو لیژنانە باری دەرهێنەر سووك دەكەن، ئیدی ئەوەندەی دەرهێنەر سەرقاڵی سیناریۆو دایلۆگ دەبن، سەرقاڵی داڕشتنی تێڕوانین و پلانی جوانكاری خۆی دەبێت، بۆ بەرجەستە بوونی بەرهەمەكەی.
ئیدی پێم وایە ئەركی دەرهێنەرێك نیە سیناریۆ بۆ نزیكەی سەدەیەكی نەتەوەك ئامادە بكات، بە پشت بەستن بەخۆی!

بازدان لەمێژوو
وەك لۆژیك مەعلوومە كە چەند ئەوەندەی ڕووبەری مێژوو گەورەترو فرەواتر بێت، دەسەڵاتی دەرهێنەر بۆ دەستەبەر كردنی ئامانجەكان، سەختترو دژوارتر دەبێت.
ئەو زەمەنە دووروو درێژەی دەرهێنەر دیاری كردووە، بۆ بەرهەمهێنانی زنجیرە دراماكەی، پڕترین زەمەنێكە لە ِووداوو كارەسات، لەئاستی هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و لەئاستی كوردستان بەتایبەتێ.
بۆیە هیچ دەرهێنەرێك توانای ئەوەی نیە ئیدیعای ئەوە بكا، دەسەڵاتی بەرجەستە كردنی هەموو ئەو ڕوودانەی هەیە لەزنجیرەیەكی شەست ئەلقەییدا.
مەگەر بەبازدان نەبێت لەسەر ڕووداوەكان و بەكارهێنانی كۆمەڵێ فڕو فێڵی هونەری، وەك دانان و لابردنی وێنەی سەرۆكەكان و گێڕانەوەی ڕوداوەكان لەشەقام و چایخانەكان.
هەندێ ڕووداو هەن لەو مێژووەی دەرهێنەر بەسەرپێیی و بەچاو قوچانێ لەدراماكەدا تێدەپەڕن، وەك پەڕینەوە لەئاراس، دوانزە ساڵەی مانەوەی بارزانی لە ڕوسیا، زۆری تریش
ئەم بازدانە خێرانە غەدرن لەمێژوو دەكرێن
خۆ ئەگەر دەرهێنەر مەودا مێژووییەكەی دیاری نەكردایە، ئەوكات نەدەكەوتە ژێر پرسیاری مێژوویی.

ئاراستە سیاسی و حزبیەكان
لەبەشی یەكەمی زنجیرەی(ئادیابین) دەرهێنەر فۆكسی خستبووە سەر لایەنی مێژوویی شاری هەولێر وڕەهەندی فرە نەتەوەیی و پێكەوە ژیان لەو شارەدا، بۆ خاتری بەرهەمهێنەرەكەشی جەختی لەمێژووی پەیوەندی دێرینەی كوردو ئاشوورییەكان كردەوە، بەتایبەت لەسەردەمی شێخ عەبدولسەلام بارزانی، چیرۆكی داڵدەدانی لەلایەن قەشە (مارشەمعون)
بەڵام لەبەشی دووەمدا دەرهێنەر ئەو ئاراستەیەی گۆڕی، پتر سیمایەكی تڵخی سیاسی و حزبی فەرشی خۆیان بەسەر دراماكەدا ڕاخست.
بەتایبەت دوای ئەوەی هەموو دەرگا قفڵ دراوەكانی بەرهەهێنانی دراماكەی بۆ كرایەوەو زامنی بەشی سێیەم و چوارەمیشی كرد.
لێرەدا ئامانجە بنەڕەتیەكانیش بەپێی ڕەوش و چارەنووسی دراماكە گۆڕانكارییان بەسەردا هات وهاوسەنگی بەرهەمەكە تێكچوو، لەپرۆسەیەكی نیشتمانی و نەتەوەیی گەورەوە بچووك كرانەوە بۆ پرسێكی سیاسی و حزبی .
بەمەش كار كردن لەسەر كاری درامی و فانتازیایی كەم كرایەوە، لە بری ئەوانە خیتاباتی سیاسی و دروشم و هیتافاتی ڕووكەش باڵی خۆیان بەسەر بەرهەمەكەدا كێشا.
بەڵام هەمیشە سەردەم پێوەری خۆی هەیە، بۆ لەئامێز گرتن و ڕەتكردنەوەی هەر بەرهەمێك، چونكە دیارە كە ئەزموون و فكرو تێڕوانینی بینەر گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە, سەردەمی دروشم و هیتافات و لەدرامادا بەسەر چووە.
دەبێت دەرهێنەر توانای ئەوەی هەبێت بەدراماو كامێرا قسە لەگەڵ بینەردا بكات نەك خیتاب، چونكە كەس ئامادە نیە لەدرامادا گوێ‌ لەخیتاب بگرێ‌.
بینەری ئەمڕۆ لەوانەی ناكەونە ژێر كاریگەری سۆزو بەدیمەنی تراژیدی گەمە بەعەقلو سۆزیان ناكرێ‌، ئەگەر هەر هەموو دیمەنەكان پڕ كەیت لەشین و واوەیلاو گریان و فیغان.

ئەمە لەدرامای نوێ‌ دا جێگەی نابێتەوە.
بینەر دەیەوێ‌ بۆ وروژاندن، دەرهێنەر دەسەڵاتی هونەری خۆی بەكار بێنێ‌، بیسەلمێنێ‌ چۆن بەكامێراو موزیك و سیناریۆی كاریگەر بینەر لەخۆی ڕازی دەكات، هەر لادانێك لەو چوارچیوەیە بەدەست درێژی دەزانێ‌ بۆ سەر عەقلو مەزاج و دەروونی.
ئەو درامایانەی لەژێر دەسەڵاتێكی لاوازی هونەری دا فشارێكی لەخۆیان گەورەتریان دەخرێتە سەرو ناچار بەتێپەڕاندن دەكرێن، لەبری ئەوەی ڕووداوەكان لەخۆیان جوانتر بكەن، ڕووداوەكان لەخۆیان ناشیرینتر دەكەن .

دیمەنەكانی شەڕو هاوسەنگی دراما
دەرهێنەر كۆمەڵێ‌ دیمەنی شەڕو موقاوەمەی پێشمەرگەی نیشان داوە، بەسوود وەرگرتن لە ستافێكی شارەزاو پسپۆر لەبواری سەربازی و تەقینەوەو تەكنیكی دروست كردنی دیمەنی شەڕەكان،
لەمەدا ڕوویەكی كارامەی جوانی نیشان داوە، بەڵام شەڕەكانیش تەنیا تەق و تۆق و تەقینەوەو كوشتن و بڕین نیە، ئەوانیش پێویستیان بە سیناریۆ هەیەو لەناو ئەو شەڕانەدا دەبێت چیرۆكی جوان جوانی مرۆیی و ئازایەتی و مەردایەتی دەر بكەون.
دروست كردنی دیمەنی شەڕ لەدراما مێژوویی و سیاسیەكاندا جێگەی خۆیان دەكەنەوە، ئەگەر بە نەخشەو دیزاینێكی هونەریی و ستراتیژیەتێكی تۆكمە دابڕێژرێت و زۆر لەسەر یەك دووبارە نەبنەوە، كە چاو لەبینینیان بێزار بێت و كوالیتی هونەریی و ئامانجە بنەڕەتیەكانی ئەو شەڕانە لەدەست بدەن.
من بەدرێژایی بەشی دووەم و لەئەلقەی 21 دیمەنی گەڕانەوەی پێشمەگە بریندارەكانم بینی، لە تیمارخانەیەك كە ئافرەتە ئاوارەكان كاری تیماركردنی پێشمەرگە بریندارەكانیان دەكرد، بینیم چۆن ڕەیحان دەستی برینداری (بارزان) ی ئەڤینداری خۆی دەكرد، كەچی دایكە دڵ ڕەقەكەی كاتێ‌ ئەو دیمەنەی نێوان (ڕەیحان) و (بارزان) ی كوڕی دەبینێ‌، لەڕق ڕادەچێ‌ و برین پێچەكەی هەڵدەپچڕێنێ‌.
یان دیمەنی (بارزان) كاتێ‌ لەناو ئاگربارانی شەڕدا، دەسرۆكی ڕەیحانی ئەڤینداری دەردێنێ‌ و سێبووری خۆی پێ‌ دەداتەوەو تێنوویەتی دڵی پێ‌ دادەمركێنێ‌.
ئەو دیمەنە تایبەتیانەی ناو شەڕەكان كە بینەر لەكەش و هەوای شەڕەكان دەردێنێ‌ و چیرۆكێكی بچووكت پیشان دەدەن كە لەو كاتەدا لەشەڕەكان گەورەتر دەردەكەون، لەو زنجیرەیەدا زۆر بە دەگمەنن، یان بوونیان نیە.

ئەفسەرەكان دەبنە پاڵەوان
بەڵام لەشەڕێكی تردا، كاتێ‌ پێشمەرگەی ناوشارو رێك خستنەكانی تەڵە بۆ كاروانی ئۆتۆمبیل و پیادەی سەربازانی ڕژێم دادەنێنەوە، كۆمەڵێ‌ لەئافرەتان بەشداری تەڵە نانەوەكە دەكەن، ئەفسەرەكە لەدەستیان ڕادەكا، پێشمەرگەو ژنەكان بەدوایدا ڕادەكەن (ئێستاش نەمزانی ئەو كۆمەڵە ژنە بۆ خۆیان و دەمانچەیەك لەگەڵ پێشمەرگەكان بەئۆتۆمبیل بەدوای ئەفسەرەكە كەوتبون.
كاتێ‌ ڕوو بەڕوو بوونەوەكە ڕوو دەدات، دەرهێنەر ئەفسەرەكە دەكاتە پاڵەوانێك و هەر هەموویان بریندارو قات و قڕ دەكات، تا لەكۆتاییدا كوێرە گوللەیەك بەر ئەفسەرەكە دەكەوێت و زۆر قارەمانانە لەناو ئەو هەموو پیشمەگە بەزیوە دەكوژرێت.
لەشەڕێكی تریشدا كاتێ‌ رائید (عیماد) بەئۆتۆمبیلەكەی بەسەر كەمینێكی پێشمەرگە بەخۆی و تەنیا دەمانچەیەك تێدەپەڕێ‌، بەچوار پێشمەگە تەقەی لێ‌ دەكەن، دوای شەڕێكی سەخت، هەرچی دەسەڵاتیان هەبوو بەكاریان هێنا، ئینجا توانیان ئەفسەرەكە بكوژن.
لەو دوو شەڕە دەرهێنەر پێشمەرگە زۆر بەلاوازی نیشان دەداو ئەفسەرەكانیش ئەگەرچی لەئەنجامی شەڕەكان كوژران، بەڵام وەك پاڵەوان دەركەوتن .
ئەمەش ئەو شەڕەیە كە ئامانجە ڕاستەقینەكەی لە دەست دەدات.
ململانێ‌ ی درامی و دروست بوونی گرێ‌ چنی لەئادیابین دا
بەدرێژایی بەشی دووەم هەستم بەبوونی هیچ گرێ چنیەكی درامی نەكرد بموەستێنێ‌ و خەیاڵم لەگەڵ خۆیدا بەرێت بۆ چاوەڕوانی لەئاكامەكەی، تا لەئەلقەی 21 بۆ یەكەم جار ڕوو بەڕووی ئەو گرێ‌ چنیە درامیە بوومەوە.
گرێ‌ چنی لەدرامادا چوار كاریگەری سەرەكی هەیە، كە پەیوەستە بەگەشە سەندنی ڕۆحی دراماكە لە ڕووی:
1.ریتمی دراما بەرز دەكاتەوە و گەشە بەململانێ‌ ی نێو دراماكە دەدا.
2.توخمی چێژ لەدرامادا دروست دەكات و بینەر ناچار بەوروژاندن دەكات.
3.زێتر ئاشنا بەكاراكتەرەكانت دەكات، بەتایبەت لەلایەنە سایكۆلۆژییەكەوە.
4.تێكەڵاو بوون و خۆ بەستنەوەی بینەرو هۆگر بوونی بەڕووداوەكانی نێو دراما پتر دەكات.
لەئەلقەكانی بیست بەرەو سەر، هەستم كرد ریتمی دراماكە و ئاراستەكانی گۆڕانكاری بەسەردا هات، وای كرد هەست بەتام و چێژێكی تر بكەم.
بینیم كێشە كۆمەڵایەتیەكان ئاوێزانی كێشە سیاسیەكان دەكرێن، یان هەردوكیان بەیەكەوە بەڕێوە دەچن.
تەنانەت دیالۆگ و زمانی كاراكتەرەكانیش هەمان گۆڕانكارییان بەسەردا دێت و بینەر گوێ‌ بیستی كۆمەڵێ ‌ بابەتی واقیعی دەبێتەوە، كە ڕاستگۆیانە لەدەمی كاراكتەرەكانەوە گوێ‌ بیستیان دەبێت.
ئەم كورتە چیرۆكانەی ئەشق لەناو جەرگی ڕووداوە سیاسیەكاندا، جوانییەك بەبابەتی گشتی دراماكە دەبەخشی، وێڕای دەرچوونی بینەر لەئەتمۆسفیری شەڕو هەواڵەكانی شەڕ لەكەش و هەوای چیاكان و ئەشكەنجەو ئازاری ئاوارەیی، هەناسەیەكی ئارامی بەبینەر دەبەخشی.
لەهەمان كاتدا ریتمی دراماكە بەرز دەكاتەوە و بینەر ڕوو بەڕووی ئەو گرێ چنیە دەكاتەوە كە لەدراماكەدا چاوەڕوانی دەكرد.
گرنگترین ئەو گرێ چنیانە:

1. گرێ‌ چنی پێداگری دایكی بارزان و سووڕ بوونی بارزان لەسەر بەیەك بوونیان لەگەڵ ڕەیحان
   2.گرێ‌ چنی ململانێ‌ ی بارزان و ئومێد كە گەیشتۆتە تۆپ، لەسەر ڕەیحان و چاوەڕوانی تەقینەوەی ئەو ململانێیە.
   لەگەڵ ئەو گۆڕانكاریانەی لەو ئەلقەوە دروست بوون، هەستت بەگۆڕینی فۆرمی دراماكەش دەكرد، بەشێوەیەك ئاواتی ئەوە بخوازی، بڕی ڕووبەری ئەو فۆرمە تێكەڵاوەی نێوان سیاسەت و كۆمەڵایەتی زێتر بووایە، لەفۆرمی تەنیا سیاسەت و كۆبوونەوە سواوەكانی سیاسەت و خیتابی سیاسی، كە زۆرێك لەپانتایی دراماكەی داگیر كردبوو.
   لەپەراوێزی ئەو ڕووداوانەی دوایی، كۆمەڵێ ‌ گرێ‌ ی دیكەی لاوەكی دروست بوو، لەوانە زێدە كردنی دیمەنەكانی خۆشەویستی و سۆزداری نێو كاراكتەرەكاندا لەوانە
   ئەڤینداری ساڵح و ئەفسانە ـ كە سەرەتاكانی لەمنداڵیەوە دەستی پێكردبوو، بەڵام دواتر خۆشەویستی تاك لایەنانەی سەلواش بوو بەپارچەیەكی دیكەی ململانێی نێوان ئەفسانەو سەلوا، بەڵام بەریتمێكی لەسەرخۆ.
   تراژیدیاكانی ئادیابین
   ڕاستە كە ژیانی كورد بەگشتی زنجیرەیەك مەرگەساتی جەرگ بڕە، ئازارەكانیان لە بن نایە، بەڵام ئەركی دراما ئەوە نیە برینەكان قوڵتر بكاتەوە، بینەر نغرۆی خەم و خەفەت و چۆك شكان بكاتەوە، بەڵكو لە سەختترین حاڵەتەكانی بێ‌ ئومێدی، پانتاییەك بۆ هیواو گەڕانەوەی ورە بەجێ‌ بێڵێ‌.
   بۆیە ڕەفتار كردن لەگەڵ تراژیدیا پێویستی بەهوشیارییەكی زۆر هەیە، ناكرێن بینەر لەئەنجامدا دووچاری ڕمان و ڕوخانی دەروونی بێتەوە، بەڵكو نیشاندانی دیمەنە تراژیدیەكان بكات بەفاكتەرێك بۆ تێگەیشتنی بینەر لەخەبات و قوربانی دانی گەلێك لەپێناو ئازادی دا.
   بۆیە گرنگە دەرهێنەر لەتراژیدیادا هاوسەنگیەك دروست بكات لەنێوان ئازارەكانی گەلێك و ئیرادەو هێز، نەك ئەوەندە بەڕووتی نمایش بكرێت چ چێژو عیبرەتێكی تێدا بێت لەگەڵ خۆیدا ڕایماڵێ‌ .
   لەئەلقەی كۆتایی دا كۆمەڵێ‌ ڕووداوی تراژیدی بەیەكەوە كۆ دەبنەوە، لەوانە:
   (لەیلا) كە لەزیندانەكانی ڕژێم لەژێر تەعزیب ئەقڵی لەدەست دەدا.
   سەرنانەوەی عەزیز لە ئاوارەیی و ناشتنی.
   هاواری (ئادەم) بۆ دایكە لەسێدارە دراوەكەی.
   ماڵئاوایی (شێخ فەتاح) لەكۆڕەوەكەدا.
   شەهید بوونی دوو كوڕی ئایشێ‌ بەیەكەوە.
   دەرهێنەر لەگەڵ نمایشی هەموو ئەو دیمەنە تراژیدِیانە كاتێ‌ ریتمی دراماكەی بەرز كردەوە كە (بارزان) ئازارە دەروونیەكانی لەشكستی گەورەی نسكۆ دەخاتە ڕوو، تفەنگەكەی بەشاخێك دەشكێنێ‌ و هاواردەكا:
   دەتانەوێ‌ كەڕامەتمان ببەن ؟
   هەموو تشتەكان ئا، بەس كەڕامەتمان نا.
   ( بە دەنگی بەرز بەسەر (ئادەم)ی هاوڕێ‌ ی هاوار دەكا :پێم برێ‌ ئەوە درۆیە ڕاستی نیە،
   بەخەبەرم بینەوە برێ‌ خەونە.
   ئەم دیمەنە لەتراژیدیای كەسەكانۆ دەرچوو، بوو بەكارەساتی هەمووان، ڕمانی شۆڕشێك بوو هەموو كورد ئومێدی پێ‌ بەستبوو، جگە لەچەمكە نەتەوەییەكەی، فریاد رەسی هەموو ئەو تراژیدیا تاڵانە بوو كە لە دوا دیمەنەكانی دراماكە بەسەر یەكدا كەڵەكە ببوون.

حەیدەر عەبدولرٍەحمان

سینەما و دراما لەئێراندا كە دوو هونەری كاریگەرو كارتێكی بەهێزو ئەكتیفی حەماوەرین بۆ هوشیار كردنەوەو تێگەیشتن، بەردەوام ڕووبەڕووی سانسۆرێكی توند دەبنەوە، لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە.
بەپێی ئەو یاسایەی بۆ سینەما دەركراوە، چەندین خاڵی سنوورداركردنیان لە ناوەڕۆكدا بۆ داندراوە، بۆ دڵنیابوون لەوەی كە ئەو بەرهەمە درامی و سینەماییانەی بەرهەم دەهێندرێن، لەگەڵ ڕەوتی ئایینی و كولتووری كۆماری ئیسلامیدا بگونجێت.
ئەم سنووردار كردنانە بریتین لە: قەدەغەكردنی وێنەگرتنی ژنانی بێ حیجاب.
قەدەغەكردنی دیمەنی بەركەوتنی سێكسی و قەدەغەكردنی باسكردنی ئەو بابەتانەی كە بەبابەتی هەستیار، یان ڕەخنەگرتن لەدەسەڵات دادەنرێت.
سەرەڕای ئەم سنوورداركردنانە، زۆرێك لەهونەرمەندانی ئێرانی هەوڵدەدەن لەڕێگەی كارەكانیانەوە بابەتی كۆمەڵایەتی و سیاسی دەرببڕن، بەڵام هەندێ جار بەرەو ڕووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ دەسەڵات ئاراستە دەكرێن.
دەرهێنەرێكی گەورەی وەك (جەعفەر پەناهی) و زۆرانی تریش، ڕووبەڕووی سنوورداركردنی هاوشێوە بوونەتەوە.
ئەوەتا ساڵی 2010دا بەهۆی پشتگیری كردنی ئەو ناڕەزایەتیانەی دوای هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ساڵی 2009 هاتە ئاراوە، سزای شەش ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا و كاری فیلمسازی و گەشتكردنی لێ‌ قەدەغەكرا.
هەروا دوای ئەوەی دادگای تاران، سزای شەش مانگ زیندانی بەسەر (سەعید ڕۆستەیی) دەرهێنەری ئێرانی و بەرهەمهێنەری فیلمی (براكانی لەیلا) دا سەپاند، بەهۆی نمایشكردنی فیلمی(براكانی لەیلا) لەفێستیڤاڵی كان، بێ‌ وەرگرتنی ڕەزامەندی ئێران لەو بەشداری پێ‌ كردنە، سزای قەدەغە پێكردنی نمایش كردنی فیلمەكەشی لەناوەوەی ئێران بەسەردا سەپێنرا.
فێستیڤاڵەكە لەبەیاننامەیەكدا بەئاژانسی (فرانس پرێس) گەیشتووە، ئەو حوكمە قەزایبەی لە دژی ڕۆستەیی و جەواد نەورۆز ، بەرهەمهێنەری فیلمەكە دەركردوە، لەگەڵ قەدەغەكردنی پێنج ساڵ لەنمایش كردن ، پێشێڵ كاریەكی ئاشكرایە دژی ئازادی ڕادەربڕین.
هەرلە درێژەی ڕاگەیاندنەكەدا هاتووە:
فیستیڤاڵی ( كان) وەك زۆرێك لەپیشەگەرەكان لەسەرانسەری جیهاندا، پشتیوانی خۆی بۆ هەموو ئەو كەسانە دەردەبڕێت كە لەئامادەكاری و بڵاوكردنەوەی كارەكانیاندا تووشی توندوتیژی وسزادان دەبنەوە .
ڕۆژنامەی (ئیعتماد)ی ڕیفۆرم خوازی ئێرانیش، لەڕاپۆرتێكدا ڕایگەیاند كە دادگایەك لەتاران سزای ئەو بەڕێوەبەرە ئێرانییەشی داوە كە بەشداری لەپڕۆپاگەندە كردن بۆ فیلمەكە كردوەو ، وەئەم رێكارەی بەدژایەتی كردنی سیاسەتی بەرهەمهێنانی هونەری لەكۆماری ئیسلامی ئێران لە قەڵەم داوە.
هەروا ڕۆژنامەكە ئاماژەی بەوەشكردووە، لەماوەی ڕاگرتنی سزاكە، پێویستە تۆمەتبار خۆی لە چالاكییەكانی پەیوەست بەو تاوانەی ئەنجامدراوە بەدوور بگرێت و پەیوەندی لەگەڵ كەسانی چالاك لەبواری سینەمادا نەكات.
سەعید ڕوستەیی تەمەن 34 ساڵەو دوای دەرهێنانی فیلمی (یاسای تاران) ناوبانگێكی زۆری بەدەستهێنا.
یاسای تاران ـــ فیلمێكی پۆلیسیە و باس لە بازرگانیكردن بەماددە هۆشبەرەكان و سەركۆنەی دەسەڵاتداران دەكات.
هەر (ڕۆستایی) دەرهێنەر لە ئایاری ٢٠٢٢ خەڵاتی دەستەی سوێندخۆَرانی كۆمەڵەی ڕۆژنامەوانی نێودەوڵەتی لەفیلمی (براكانی لەیلا ) بەدەست هێنا.
بۆ نموونە سكاڵای یاسایی لەسەر خانمە ئەكتەر (مەرزیە بۆرومەند) و ئەكتەری ناوداری ئەمریكی (ڕەزا بابەك) تۆماركرا، بەهۆی تەوقەكردن لەسەر شانۆ لەفێستیڤاڵی فیلمی فەجر كە بەپێشێلكردنی بەها ئیسلامییەكان داندراوەـ
دەرهێنەری ئێرانی محەمەد ڕەسولۆف ساڵی 2025 خەڵاتی ورچی زێڕینی لەفیستیڤاڵی بەرلین پێ‌ بەخشرا، لەسەر فیلمی (شەڕ نیە ) كە باس لەسزای لە سێدارەدان دەكات لەئێران،
بەڵام دوای نمایش كردنی فیلمەكەی لەفبستیڤاڵی كان ی سینەمایی بەهەشت ساڵ زیندانی سزا درا، بە تومەتی ئەوەی مۆڵەتی بەشداری بوونی لەهەردوو فیستیڤاڵدا وەر نەگرتووە.
ئەو سەركوت كردنەوەیەی سینەماكاران بەردەوامە، لەكاتێكا ئەوان هەوڵ دەدەن، تێڕوانینێكی ڕەخنەگرانە بۆ كۆمەڵگا و سیاسەت پێشكەش بكەن، كەچی ڕووبەڕووی سنوورداركردنی توندی یاسایی و سانسۆرێكی توند دەبنەوە..

درامای ئێرانی، بەهۆی ئەو كولتوورە دەوڵەمەندو مێژووە پڕ لەئەزموونەی هەیەتی، شوێنێكی شیاوو سەقامگیری لەنێو درامای جیهانیدا كردۆتەوە كە شایەستەی ستایش كردن بێت، بەڵام بەهەمان شێوە ڕووبەڕووی چەقبەستن و ڕێگرییەكی ناوخۆیی فرە دەبێتەوە، كە نەتوانێ دەستەبەری تەواوی مافەكانی خۆی بكات و بەئازادی پەیامی خۆی بگەیەنێت.
سینەما و درامای ئێرانی لەم ساڵانەی دواییدا هەوڵی داوە خۆی لەسنووری بابەتە ئایینی و كۆمەڵایەتیەكانەوە چڕ كاتەوە، بەڵام ناتوانێ ئەو خواستە بنەڕەتیە بگەیەنێت كە بینەری ئێرانی بەتایبەتی و بینەری جیهانی ئاواتی بۆ. دەخوازێ.
بۆیە ناچاری ئەوە دەبێت پەنا بەرێتە بەر هێماو دیالۆگی نا ڕاستەوخۆو نهێنی، بۆ دەرخستنی هەندێ بابەت كە پەیەستە بەژیان و ئازادی گەلانی ئێران، بەهۆی سنووردار كردنی پرسە سیاسییەكان و ئەوانەی پەیوەستن بەمافی مرۆڤ.
بەڵام دیسان ئەمەش، تواناو دەست رۆیشتوویی دەرهێنەرە لاوەكان ناشارێتەوە، جگە لە حەشاردان و پێچو پەنای خۆ شاردنەوە لە دیاری كردنی زەمەنێكی دیاری كراو، لە تەكاندان بۆ ئەوەی تواناكانی خۆیان بە تەكنیك و چیرۆك گەرایی نوێ دەربخەن، لە پێناو نیشاندانی ئەو پێشكەوتنە گەورەیەی گەنجەكان هەیانە و گەیاندنی بە بینەری جیهانی.
بۆیە ئەگەر بتەوێت بەراوردێكی سینەماو درامای ئێرانی لەگەڵ وڵاتێكی پێشكەوتووی وەك ئەمریكا بكەیت، كە باوكی سینەمایە لەجیهاندا، ئەوە ڕووبەڕووی دوو ئاراستەی دژ بە یەك دەبیتەوە:
لەئاراستەی یەكەمدا هەموو ئامانجەكان لەچوارچیوەی ئایین و پەروەردەو كێشە كۆمەڵاەتیەكاندا كۆ دەبنەوە.
لەئاراستەی دووەمدا :هەموو ئامانجەكان بەئاراستەیەكی بازرگانی و بەئامێر كردنی مرۆڤ هەڵدەكشێت، لەرێگەی فیلم و درامای ئەكشن و كۆمیدیا، بەئامانجی دروست كردنی توندو تیژی و دروست كردنی مرۆڤی دوور لەسۆز.
بۆیە ئەو دوو ئاراستە دژ بە یەكە لەدراماو سینەمادا كاریگەری خۆیان لە سەر ڕەوشی كۆمەڵگاكانیان بە جێ دێڵن، تا دەگاتە ئاستی كارلێكردنی لەسەر مرۆڤایەتی، چونكە هەردوو ئامراز سنوورێكی دیاری كراویان نیەو دەپەڕنەوە كەنارە بەرفرەوانەكەی مرۆڤایەتی.
دیسان ئەگەر بگەڕێیتەوە سەر بەراورد كاریەكان لە نێوان ئاستی هەردوو شێوازی دراما لەو دوو وڵاتە، بۆت دەردەكەوێت، كە دراماو سینەما ڕووەكی خورسكی نین لە بیاباندا شین بن، بەڵكو هەر یەكەو پێویستیان بەزەمینەیەكی لەبار هەیە بۆ دروست بوون و پیشەسازیەكن كەرەستەو ئامرازی جۆراو جۆریان گەرەكە تادێنە بەرهەم، بەڵام فاكتەری ئابووری لەپێشەوەی فاكتەرەكانی ئەو دروست بوونەن .
كەمی بودجەو نزمی ئاستی بەرهەم هێنان
لەوڵاتێكی وەك ئێران پرۆسەی بەرهەمهێنانی دراماو فیلم، جۆرێك لە تایبەت مەندی هەیە كە لە وڵاتانی دیكەی جیا دەكاتەوە، ئەویش تەسك بوونەوەی ئەو هەلومەرجە سەختە ئابوورییەیە كە بەهۆی ئەو فشارو گەمارۆ ئابوورییەی خراوەتە سەری، تەنگی بە ژیانی كۆمەڵگای ئێرانی هەڵچنیووە، دەسەڵاتی بۆ دابین كردنی بودجە بۆ كاری دراماو سینەما دەسەڵاتێكی دیاری كراوە، بەڵام چونكە ئێران دراماو سینەما بە بەشێك لە سیاسەتی بنەڕەتی خۆی دەزانێ لە بەڕێوە چوونی كاروباری حكومەتدا، بۆیە لەهەموو حاڵەتێكا، چەند ئەو هەلو مەرجە ئابوورییە سەخت و دژوار بێت، ناتوانێت دەست بەرداری دراماو سینەما بێت.
لە لایەك هەوڵی چاكسازی كۆمەڵایەتی خۆی پێ دەكات، لەلایەكی دیكەوە دراماو سینەما دەكاتە چەكێكی كاریگەر بۆ گەیاندنی پەیامی ئایینی خۆی و ڕوو بەڕوو بوونەوەی ناحەزانی. بەڵام ئەم تەنگژە ئابوورییە ئەگەر نەشبێتە هۆكاری وەستانی رَەوتی دراماو سینەما، ئەوە بەلانی كەمەوە كار دەكاتە سەر كەمبوونەوی ئاستی بەرهەم هێنان و سست بوونی بازاڕی دراماو سیتەما.
بەڵام ئەم حاڵەتە لەئەمریكادا بەپێچەوانەیە، لەبەر ئەوەی ئامانجی سەرەكی ئامانجێكی بازرگانیە و داهاتی سینەماو دراماش لەو داهاتە خەیاڵیانەیە كە لە بازاڕدا ڕكابەری كەمەو ساڵانە كۆمپانیاكانی سینەماو دراما سەرمایەكی خەیاڵی بۆ بەرهەمهێنان تەرخان دەكەن و ژمارەی داهاتیشیان رۆژ لەدوای رۆژ هەڵدەكشێن.
هەر واش لەڕووی تەكنیكییەوە، دراماو سینەمای ئەمرێكی چونكە خاوەن سەرمایەو پیشەسازی زەبەللاحە و كۆمپانیاكان بەردەوام لەپێیشبڕكی دان، هەمیشە لەبەرەو پێشەوە چوونی زانستی و هونەری نوێ دان، لەو دواییەش زیرەكی دەستكریشیان خستە نێو كارەكانیان بۆ ئەوەی هەموو خەونەكانیان بكەن بەڕاستی، بەمەش ئەوەندەی تر لەڕووی تەكنەلۆژیەوە چوونە پێشەوە.
بەمەش ئامانجە بازرگانیەكانیان بەرفرەوانترو بەهەڕمێنتر بوو لەبواری دراماو سینەماو ڕاكێشانی بینەری زێتر بۆ بەرهەمەكانیان.
بەڵام هەموو ئەمانە تواناو دەسەڵاتی ئێران بۆ دراماو سینەما ناشارێتەوەو ئێران توانایەكی بەدەگمەن لە ڤیستیڤاڵە نێو دەوڵەتیەكانی وەك ڤیستیڤاڵی كان، بەرلین، ڤینیسیای سینەمادا نیشان دەدا و چەندین خەڵاتی گەورە بەدەست دێنێ.
دیقەت بدەنە دوا پێشهاتەكانی دراماو سینەمای ئێرانی، بە ئاسانیدرك بەوە دەكەن، كە پێشكەوتن لەو دوو بوارەدا دیارەو ئەزموونەكان گەورەتر دەبن و كۆمەڵێ توانای نوێ لە دەرهێنان و نواندن و تەكنیك دێنە پێشەوەو بوونی خۆیان لە گۆرَەپانەكە، لە سەر ئاستی نێو خۆیی و جیهانی دەسەلمێنن.
دوای گەورە دەرهێنەرانی وەك فەرەجوڵڵا سەلەحشوورـ خاوەنی درامای پیاوانی ئەشكەوت و یوسفی ڕاستگۆ و حەسەن فەتحی خاوەنی زنجیرە درامای شەهرەزاد، مەجید مەجیدی،
ئەسغەر فەرهادی و زۆرانی تریش
جگە لە نەوەیەكی نوێ ی درامای ئێرانی وەك:
جەمشید مەحمودی: دەرهێنەری درامای )پێستی شێر( كە درامایەكی تاوانكارییە و باس لەچیرۆكی باوكێك دەكات كە دوای ١٥ ساڵ زیندانی ئازاد دەبێت و بەهیوای بینینەوەی كچەكەی دەگەڕێتەوە. ئەم درامایە بەهۆی چیرۆكە كاریگەر و نواندنە بەهێزەكەی سەرنجی زۆری بینەرانی ڕاكێشاوە.
سەعید ڕۆستایی: دەرهێنەری فیلمی(مەتری شەش و نیو) درامایەكی كۆمەڵایەتییە و باس لە تیمێكی پۆلیس دەكات كە هەوڵی گرتنی بارزگانێكی ماددەی هۆشبەر دەدەن. ئەم فیلمە بەهۆی چیرۆكی توندوتیژ و نواندنە بەهێزەكەیەوە ناوبانگێكی زۆری بەدەستهێناوە.
ئەسغەر فەرهادی :یەكێك لە بەناوبانگترین دەرهێنەرانی نەوەی نوێی ئێران، كە فیلمەكانی وەك (جیابوونەوەی نادر لەسیمین و فروشندە )خەڵاتی ئۆسكاریان بەدەستهێناوە.
فیلمەكانی باس لەپەیوەندییە ئاڵۆزەكانی مرۆڤ و كێشە كۆمەڵایەتییەكان دەكەن.
مەجید مەجیدی: دەرهێنەری فیلمە بەناوبانگەكانی وەك (مناڵانی ئاسمان، ڕەنگی بەهەشت) فیلمەكانی بەگشتی باس لەژیانی منداڵان و كۆمەڵگە هەژارەكان دەكەن و بەهۆی چیرۆكە سادە و كاریگەریەكانیەوە ناوبانگی زۆریان هەیە.
جەعفەر پەناهی: فیلمەكانی وەك (ئەمە فیلم نییە) و (ئۆفساید) باس لەكێشە كۆمەڵایەتییەكان و سنوورداركردنی ژنان دەكەن.
سەمیرا و هانا مەخمەلباف: كچەكانی موحسن مەخمەلباف، فیلمەكانیان وەك (ڕۆژە سەوزەكان) و (ئەسپە دوولاقەكان ) باس لە كێشە كۆمەڵایەتییەكان و مافەكانی ژنان دەكەن.
سیروس نەشواد: دەرهێنەری فیلمی (جانتای سوور) بەشداری لەخەڵاتی ئۆسكار كردووە. وباس لە چیرۆكی كچێكی گەنج دەكات كە هەوڵ دەدات لە ناوچەیەكی جەنگاوەریدا ڕزگاری ببێت.
باباك خاجە پاشا: دەرهێنەری فیلمی (لە ئامێزی دارەكە) بەشداری لەخەڵاتی ئۆسكار كردووە.
شیرین نەشات :دەرهێنەر و هونەرمەندێكی ناودارە فیلمەكانی وەك (ژنەكان بەبێ پیاوان) باس لەكێشەكانی ژنان لەكۆمەڵگای ئێران دەكەن.
ئەم دەرهێنەرانە بەهۆی چیرۆكە نوێ و تاقیكارییەكانیانەوە ناوبانگیان بەدەستهێناوە و كاریگەرییەكی بەرچاویان لەسەر سینەمای ئێران و جیهان هەیە
ئەسغەر فەرهادی: بەیەكێك لە دەرهێنەرە دیارەكانی ئێران لەبواری سینەما و دراما دادەنرێت. بەرهەمە تەلەفزیۆنییەكانی بریتین لە:
(داستانی شار) زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(سەربانی تاران) – زنجیرەیەك كە باس لەپرسە كۆمەڵایەتییەكان دەكات.
(خولگەی پلە سفر) زنجیرەیەكی ڕۆمانسی مێژووییە.
داود میرباغێری: تایبەتمەندە لەبەرهەمە مێژوویی و ئاینیەكان، بەرهەمە دیارەكانی بریتین لە:
(موختارنامە) زنجیرەیەكی مێژووییە، چیرۆكی موختار تەقافی دەگێڕێتەوە.
(ئیمام عەلی) زنجیرەیەكە باس لە ژیاننامەی ئیمام عەلی دەكات.
سەعید سۆڵتانی: بەناوبانگە بەدەرهێنانی زنجیرە درامای كۆمەڵایەتی. دیارترین بەرهەمەكانی بریتین لە: (ستایش) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە. (دوای باران) – زنجیرە درامایەكی مێژووییە.
محەمەد حسێن لەتیفی: دەرهێنەرێك كە بەرهەمی هەمەچەشنی لەنێوان دراما و كۆمیدیدا هەیە، بەرهەمەكانی بریتین لە
:(وەفا) زنجیرە درامایەكی ڕۆمانسییە.
ساحێب دلان- زنجیرە درامایەكی ئایینییە.
ڕامبۆد جاڤان:
جگە لەوەی ئەكتەرە، دەرهێنانی زنجیرە كۆمیدییە سەركەوتووەكانی كردووە. دیارترین بەرهەمەكانی بریتین لە:
(بێسەروشوێنەكان) – زنجیرەیەكی كۆمیدی كۆمەڵایەتییە.
(گەشتیاران) – زنجیرەیەكی كۆمیدی فانتازیایە.
كیانوش ئایاری:.

دەرهێنەرێكە بەكارە واقیعی و كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە، بەرهەمە تەلەفزیۆنییەكانی بریتین لە: (هەزاران چاو) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(ڕۆژانی نزیك) – زنجیرەیەكی تەلەفزیۆنی ژیاننامەییە.
بەهرام بەیزای: دەرهێنەر و شانۆنامەنووس و سیناریۆنووس، خاوەنی كۆمەڵێك بەرهەمی تەلەفزیۆنی دیارە. بەرهەمەكانی بریتین لە: (سوڵتان و شوان) – زنجیرەیەكی خەیاڵی مێژووییە.
سیرۆس موغدام: دەرهێنەرێكی درامایە، بە كارە كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە.
دیارترین زنجیرەكانی: (پایتەخت) – زنجیرە درامایەكی كۆمیدی سەركەوتووە.
(خوار هەشت ساڵ) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
مازیار میری (سەلامەت) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
فورات- زنجیرە درامایەكی مێژووییە.

.

جەمشید مەحمودی: دەرهێنەری درامای )پێستی شێر( كە درامایەكی تاوانكارییە و باس لەچیرۆكی باوكێك دەكات كە دوای ١٥ ساڵ زیندانی ئازاد دەبێت و بەهیوای بینینەوەی كچەكەی دەگەڕێتەوە. ئەم درامایە بەهۆی چیرۆكە كاریگەر و نواندنە بەهێزەكەی سەرنجی زۆری بینەرانی ڕاكێشاوە.
سەعید ڕۆستایی: دەرهێنەری فیلمی(مەتری شەش و نیو) درامایەكی كۆمەڵایەتییە و باس لە تیمێكی پۆلیس دەكات كە هەوڵی گرتنی بارزگانێكی ماددەی هۆشبەر دەدەن. ئەم فیلمە بەهۆی چیرۆكی توندوتیژ و نواندنە بەهێزەكەیەوە ناوبانگێكی زۆری بەدەستهێناوە.
ئەسغەر فەرهادی :یەكێك لە بەناوبانگترین دەرهێنەرانی نەوەی نوێی ئێران، كە فیلمەكانی وەك (جیابوونەوەی نادر لەسیمین و فروشندە )خەڵاتی ئۆسكاریان بەدەستهێناوە.
فیلمەكانی باس لەپەیوەندییە ئاڵۆزەكانی مرۆڤ و كێشە كۆمەڵایەتییەكان دەكەن.
مەجید مەجیدی: دەرهێنەری فیلمە بەناوبانگەكانی وەك (مناڵانی ئاسمان، ڕەنگی بەهەشت) فیلمەكانی بەگشتی باس لەژیانی منداڵان و كۆمەڵگە هەژارەكان دەكەن و بەهۆی چیرۆكە سادە و كاریگەریەكانیەوە ناوبانگی زۆریان هەیە.
جەعفەر پەناهی: فیلمەكانی وەك (ئەمە فیلم نییە) و (ئۆفساید) باس لەكێشە كۆمەڵایەتییەكان و سنوورداركردنی ژنان دەكەن.
سەمیرا و هانا مەخمەلباف: كچەكانی موحسن مەخمەلباف، فیلمەكانیان وەك (ڕۆژە سەوزەكان) و (ئەسپە دوولاقەكان ) باس لە كێشە كۆمەڵایەتییەكان و مافەكانی ژنان دەكەن.
سیروس نەشواد: دەرهێنەری فیلمی (جانتای سوور) بەشداری لەخەڵاتی ئۆسكار كردووە. وباس لە چیرۆكی كچێكی گەنج دەكات كە هەوڵ دەدات لە ناوچەیەكی جەنگاوەریدا ڕزگاری ببێت.
باباك خاجە پاشا: دەرهێنەری فیلمی (لە ئامێزی دارەكە) بەشداری لە خەڵاتی ئۆسكار كردووە.
شیرین نەشات :دەرهێنەر و هونەرمەندێكی ناودارە فیلمەكانی وەك (ژنەكان بەبێ پیاوان) باس لە كێشەكانی ژنان لە كۆمەڵگای ئێران دەكەن.
ئەم دەرهێنەرانە بەهۆی چیرۆكە نوێ و تاقیكارییەكانیانەوە ناوبانگیان بەدەستهێناوە و كاریگەرییەكی بەرچاویان لەسەر سینەمای ئێران و جیهان هەیە. بۆ زانیاری زیاتر دەتوانیت سەرچاوەكانی پەیوەست بەكاربهێنیت.
ئەسغەر فەرهادی:
بەیەكێك لە دەرهێنەرە دیارەكانی ئێران لەبواری سینەما و دراما دادەنرێت. بەرهەمە تەلەفزیۆنییەكانی بریتین لە:
(داستانی شار) زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(سەربانی تاران) – زنجیرەیەك كە باس لە پرسە كۆمەڵایەتییەكان دەكات.
(خولگەی پلە سفر) زنجیرەیەكی ڕۆمانسی مێژووییە.
داود میرباغێری:
تایبەتمەندە لەبەرهەمە مێژوویی و ئاینیەكان، بەرهەمە دیارەكانی بریتین لە:
(موختارنامە) زنجیرەیەكی مێژووییە، چیرۆكی موختار تەقافی دەگێڕێتەوە.
(ئیمام عەلی) زنجیرەیەكە باس لە ژیاننامەی ئیمام عەلی دەكات.
سەعید سۆڵتانی:
بە دەرهێنانی زنجیرە درامای كۆمەڵایەتی ناسراوە، دیارترین بەرهەمەكانی بریتین لە:
(ستایش) زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(دوای باران) – زنجیرە درامایەكی مێژووییە.
محەمەد حسێن لەتیفی:
دەرهێنەرێك كە بەرهەمی هەمەچەشنی لە نێوان دراما و كۆمیدیدا هەیە. بەرهەمەكانی بریتین لە:
وەفا – زنجیرە درامایەكی ڕۆمانسی.
ساحێب دلان – زنجیرە درامایەكی ئایینییە.
ڕامبۆد جاڤان:
جگە لەوەی ئەكتەرە، كاری دەرهێنانی بۆ زنجیرە كۆمیدییەك كردووە. دیارترین بەرهەمەكانی بریتین لە:
(بێسەروشوێنەكان) – زنجیرەیەكی كۆمیدی كۆمەڵایەتییە.
(گەشتیاران) – زنجیرەیەكی كۆمیدی فانتازیاییە.

كیانوش ئایاری: دەرهێنەرێكە بە كارە واقیعی و كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە. بەرهەمە تەلەفزیۆنییەكانی بریتین لە:
(هەزاران چاو) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(ڕۆژانی نزیك) – زنجیرەیەكی ژیاننامەییە.
بەهرام بەیزایی:
دەرهێنەر و شانۆنامەنووس و سیناریۆنووسە، خاوەنی كۆمەڵێك بەرهەمی تەلەفزیۆنی دیارە. بەرهەمەكانی بریتین لە:
(سوڵتان و شوان) – زنجیرەیەكی خەیاڵی مێژووییە.
سیرۆس موغدام:
دەرهێنەرێكی دراما كارەو بەكارە كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە، دیارترین زنجیرەكانی:
(پایتەخت) – زنجیرە درامایەكی كۆمیدی سەركەوتووە.
(خوار هەشت ساڵ) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
مازیار میری:
دەرهێنەرێك كە بە دراما كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە. بەرهەمەكانی بریتین لە:
(سەلامەت) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(فورات) – زنجیرە درامایەكی مێژووییە.

پێویستە ئاماژەش بەوە بكرێت كە ئەم لیستە گشتگیر نییەو ئێران پڕە لە چەندین دەرهێنەری داهێنەر كە بەرهەمی دیار و بەرچاویان لە بواری درامای تەلەفزیۆنیدا پێشكەش كردووە.
شەڕی ناوەرۆك لەگەڵ شێوەدا
بەگشتی دەكرێ بڵێین درامای ئێرانی لە ناوەرۆكدا لەئەمریكا پێشكەوتووترە، بەڵام لە ژێر فشارە سیاسییەكان دا تواناكانی سنووردار كراوە، لەگەڵ ئەوەشدا نەوەی نوێ بەشێوەیەكی زیرەكانە تەكنیك و بابەتە نوێیەكان تێكەڵ دەكەن و بەشداری لەفێستیڤاڵە نێودەوڵەتییەكاندا دەكەن.
بەڵام بە بەراورد، ئەمریكا بەهۆی بودجەو تەكنیك و تەكنەلۆژیا لەڕووی شێوەو فۆرمدا لە ئێران پێشكەوتووترە .
نەوەیەكی نوێ ی دراما بەڕێوەیە
لەساڵانی دواییدا، نەوەیەكی نوێی دەرهێنەرانی گەنج لە ئێران سەركەوتنی گەورەیان لە بواری درامای تەلەفزیۆنیدا بەدەستهێناوە، بە تایبەتی لە چەشنی درامای (پێستی شێر) و چەند بەرهەمێكی تری گرنگ.
ئەم دەرهێنەرانە بەهۆی شێوازی نوێ و بیرۆكە سەرنجڕاكێشەكانیانەوە ناوبانگیان بەدەستهێناوە و كاریگەرییان لەسەر پیشەسازی فیلم و تەلەفزیۆنی ئێران هەیە لەوانە:
درامای (پێستی شێر) دەرهێنانی ـــ بەهزاد فەرهادی
. (ناوچەی تاریك) دەرهێنەرـــ سەعید ڕووحانی
(دەستەكانی بەڕاستەوخۆیی) دەرهێنانی: مەهدی فەتحی
(ڕێگای خۆشەویستی)
دەرهێنانی ــــ عەلی ڕەزایی
(ژیان لە ناوچەیەكی تاریكدا ) ـــ حەسەن یەعقووبی
(كۆتایییەكانی ڕۆژ) دەرهێنەر ـ نەسرین نەقشبەندی
(دەستەكانی بەڕاستەوخۆیی) ــ دەرهێنەرــ مەهدی فەتحی
بازاڕی درامای ئێرانی لەكوێیە؟
درامای ئێرانی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەڕێگەی چەندین كەناڵی مانگی دەستكرد و پلاتفۆرمی دیجیتاڵییەوە بڵاودەكرێتەوە.
یەكێك لەدیارترین ئەو كەناڵانە (ئایفیلم)ە كە كەناڵێكی ئێرانییە و تایبەتە بەپیشاندانی زنجیرە و فیلمە ئێرانییە دۆبلاژكراوەكان بەچەندین زمان بەئامانجی ئاشناكردنی بینەرانی غەیرە فارسی بەكولتوور و هونەری ئێرانی.
جگە لەوەش بەشێك لەزنجیرە ئێرانییەكان لەكەناڵە عەرەبییەكانی دیكەدا نمایش دەكرێن،
لەڕێگەی پلاتفۆرمی سۆشیال میدیاییشەوە، وەك كەناڵەكانی (درامای ئێران) لە ئەپڵیكەیشنەكانی وەك تێلێگرام و ئینستاگرام بڵاودەكرێنەوە، كە كلیپ و ناوەڕۆكی پەیوەندیدار بەدرامای ئێرانی بڵاودەكرێنەوە
هەروا بەشی زۆری بەرهەمهێنانی دراما بەپارەی حكومەت یان لەلایەن دامەزراوە تایبەتەكانی ناو ئێرانەوە بەرهەم دەهێنرێت، بەپلەی یەكەم لە كەناڵە ناوخۆییەكان نمایش دەكرێت. سەرەڕای هەوڵدان بۆ دابەشكردنی ئەم بەرهەمانە لەبازاڕەكانی دەرەوە و لەنێویاندا جیهانی عەرەبی
ڕەنگە ئێران لەزۆر ڕەهەندی جیا جیای ئابووری و بازرگانی و تەكنەلۆژی لەژێر ئەو فشارە سەختەی لەسەریەتی، نەتوانێ پێشكەوتن بەخۆیەوە ببینێ، بەڵام لەڕووی سینەماوە تا ئێستاش عەرشی زۆر لەوڵاتە پێشكەوتووەكانی دراما دەهەژێنێ.

وەك چۆن شكسپیر لەتراژیدیادا نووسەرێكی شانۆیی كەم وێنە بووە، لەهەمان كاتیشدا لە نووسینی شانۆی كۆمێدیشدا باڵا دەست بووە و لە تەمەنی خۆیدا 17 شانۆگەری كۆمێدی نووسیووە، كۆمێدیای شكسپیری بە كۆمێدیای رۆمانسیش ناودەبرێت،
لەسەردەمی ئەلیزابیسی دا كۆمیدیا مانایێكی جیاوازی هەبوو، زۆر جێگەی بایەخ بووە، زۆر جاران شانۆگەرییەكان دەبوا بەئەنجامێكی بەختەوەر كۆتایی بێت، شكسپیر ویستویەتی بە حەزی زۆر لە بینەرانی كردووە، كە ئارەزوویان ئەوە بووە تراژیدیاكانی شكسپیر بەو كۆتاییە مەرگەساتانە نێت، كە دووچاری جۆرێك لە دڵگرانی و خەمۆكی دەكردن، بە لەناوچوونی كاراكتەرە ئەرێنی و رۆمانسیەكانی و سەركەوتنی خیانەت كاران و چاوچنۆك و تەماع كارانی دەسەڵات.
ئەگەرچی شسكپیر ویستویەتی درۆ لەگەڵ واقیع دا نەكات و رووداوەكان وەك خۆی بەرجەستە بكات و لەگەڵ بینەرانی خۆیدا راستگۆ بێت، بەڵام هەمیشە بینەر ویستویەتی ئەوەی لەواقیع دا دەیبینی لەشانۆو سینەمادا دووبارە نەبێتەوە، ئەوشتێ ببینێ كە ئاواتی بۆ دەخوازێ و بەشێكە لە خەون و ئاواتەكانی.
بۆیە شكسپیر ویستی لەرێگەی نووسینی شانۆی كۆمێدی ئاواتی بەشێك لەو بینەرانە بێنێ، بە رەچاو كردنی ئەوەی كە هەموو بینەران لەبۆچوون و دنیا بینی دا وەك یەك نین، وەك چۆن زۆرێك لەبینەران بەشانۆگەرییە تراژیدییەكانی كاریگەر دەبن، بەڵام بەشێكی تر هەن ئارەزووی شانۆی كۆمێدی دەكەن .
لەلایەكی ترەوە شكسپیر بەم چەند شانۆگەرییە كۆمێدییە ویستویەتی بڵێ ئەو دەسەڵاتی لە بە سەر هەمووفۆرمێكی شانۆییدا دەشكێ و بەتەنیا تراژیدیا نەبەستراوەتەوە، بۆیە خۆی لەزۆر شێوازی جیا جیای شانۆیی داوە، بەهەمان ئاستی شانۆگەرییە تراژیدیاكانی.
ئەم حاڵەتە هور تەنهالە شانۆدا نەبووە، بەهەمان شێوە لەسینەماشدا، هەر تەنها شانۆگەرییە تراژیدیاكانی شكسپیر نەكراون بەفیلم بەڵكو زۆرێك لەشانۆگەرییە كۆمێدی و رۆمانسییەكانیشی، لەسینەماشدا هەمان سەركەوتنیان بەدەست هێناوە كە لەشانۆدا هەبووە.

گرنگترین شانۆگەرییە كۆمێدیەكانی شكسپیر بریتی بوون لە:
خەونی نیوەشەوی هاوین، كارەكان بەكۆتاییەكانیانەوە، (وەك حەزی لێدەكەیت، سیمیلین، خۆشەویستی هەوڵێكی بێ هودەیە، هاوار بەهاوار، بازرگانی ڤینیسیا، هاوسەرە خۆش بەزمەكانی وندرسون، ژاوەژاوێكی بێ ئەنجام، بیرسیلیس، میر تیر، راهێنانی پلنگ، كۆمێدیای هەڵەكان، گێژەڵوكە، شەوی دوانزەهەم، دوو خزمە باشەكان، حیكایەتی زستان.
هەندێ لەرەخنەگرانیش پێیان وابووە، ئەو شانۆگەریانەی بەكۆمێدیا ناونراون، لەرەسەندا شانۆگەری رۆمانسین.
شكسپیر هەوڵی داوە لەرووی زمان و دیالۆگەوە، بەشێوازێكی كەمێك شەفاف ترو ساناتر شانۆگەرییەكانی داڕێژێ و زمانێكی میللییانەیان بداتێ، كە بەشی زۆریان لەم خاڵانەدا گرد دەبوونەوە:

• لەو شانۆگەرییە كۆمێدیانە بەپلەی یەكەم پشتی بەدیمەن و رووداو بەستووە، كە لە رێگەی دروست كردنی هەندێ دیمەن و جوولەی كۆمێدی بینەر بێنێتە پێكەنین .
• ململانێ ی گەنجە دڵدارەكان كە زۆرجاران كێشەیان لەگەڵ گەورەكانییان دابوو .
  *لێك جودا بوونەوەو پاشان گەڕانەوە بۆ باوەشی یەكتر، لەچوارچیوەی كۆمەڵێ دیمەنی سەرەژێرو تەنز ئامێزدا.
• تەڵەكەبازی و ئەنجامەكانی، كە بینەر زۆرجاران بەهۆی ئاشكرابوونی ئەو تەڵەكە بازیانەو ریسوا بوونی كاراكتەرەكانی دڵخۆش بووەو كەوتۆتە پێكەنین .
  *كێشەو گرفتەكانی ناو خێزان، كە هەندێ جار بینەر لەگەڵ ئەو واقیعە تایبەتیانە پێكەنیووە، رەنگە زۆر جاران واقیعی خۆی تێدا دۆزیبێتەوەو ئەویش بووبێتە بەشێك لەرووداوو كاراكتەرەكانی.
  یەكێك لەدیارترین شانۆگەرییە كۆمێدیەكانی شكسپیر (خەونێك لە نیوەشەوی هاوین دا ) ی شكسپیرە، كە دەكەوێتە نێو چوارچیوەیەكی خەیاڵی،هاوكوف لەگەڵ واقیع داو رووداوەكانی لە( ئەسینا ) روودەدەن، لەو نمایشەدا كاراكتەری (بۆتۆم ) دەبێتە گوێ درێژو ئاشقی تیتانیای شاژن دەبێت، بۆیە هەندێ جار نمایشەكە بە ناوی( خەونی بۆتۆم ) یش ناونراوە.
  هەروا نمایشی ( شەوی دوانزەهەم) شانۆگەریەكی كۆمێدی نەبووە كە هەر تەنها خەڵك بهێنێتە پێكەنین، بەڵكو لە بنەچەدا شانۆگەریەكی تراژیدی بووە، بەڵام شكسپیر بەرگێكی خەیاڵی لەبەر كردووە، شانۆگەریەكی لەناو شانۆگەریەكی تر داڕشتووە و دابەشی كردووە بۆ چەند بەشێك، لەهەر یەكێكیان خەونێكی دیاری كردووە و هەموو خەونەكانیشی بەیەك بەستۆتەوە.
  بۆیە زۆرێك لەرەخنەگران ئەو شێوازەی نێوان تراژیدیاو كۆمێدیایان لەشانۆگەریەكانی شكسپیر بەشێوازی ( كۆمێدیای تراژیدی Tragicomedy ) ناو ناوە.

  فیلمی سەردەمی ون بوون
  ساڵی 2015 دەرهێنەری ناسراو ( ریتشاردبراسیول) فیلمێكی كۆمێدی دەربارەی ژیانی شكسپیر بەرهەم هێنا كە تێیدا سوودی لەچیرۆكێكی واقعی شكسپیر بینیووە.
  دەرهێنەر ئەو سەردەمەی لەژیانی شكسپیر ناو ناوە (سەردەمی ون بوون) و تێیدا باس لەژیانی سادەی رۆژانەی شكسپیر دەكات بەر لەوەی ئەو ناوداریەتیە جیهانییەی هەبێ، لەوانە باسی ئەوە دەكات كە چۆن شكسیپیر چۆتە تیپێكی گۆرانی رۆك، بەڵام دواتر لەتیپەكە دەریان كردووە، بۆیە بەناچاری لەجلو بەرگێكی نەناسراودا، دەستی كردووە بەكاسبی تەماتە فرۆشی لەبازاڕەكانی لەندەن.
  دەرهێنەر شكسپیری كردووە بەپیاوێكی بێ كارو كاسبی، كە ئەو بێ كاریەی زۆر جاران هەڕەشەی لەژیانی خێزانی كردووە، بۆیە سەری خۆی لەگوندەكەی خۆیان( ستراتفۆرد) هە ڵگرتووە، بەو ئاواتەی بچێتە شارو دەست بكات بەكاری نووسینی شانۆگەری.
  دەرهێنەر بۆ وێنگرتنی ئەم رووداوانەی ژیانی شكسپیر رووی كردۆتە شوێنی لەدایك بوونی شكسپیر، كە پێشتر بە ناوی ( ولیەم ) ناو نرابوو، بۆ ئەوەی لەوێ شوێنەوارەكانی ئەو نووسەرە بلیمەتە بەسەر كاتەوە.

(نزارۆف)لەو ساڵانەی بۆ كاركردن هاتبووە ئەرمینیا، فیلمە بەناوبانگەكەی (نامووس)ی
بەرهەم هێناو دەنگدانەوەیەكی گەورەی بۆ (نەزارۆف) بەدەست هێنا.
بەهۆی ئەوەی بایەخێكی زۆری بەدەرخستنی كولتووری رۆشنبرییی و نەتەوەیی گەلەكەی دابوو، جگە لەنیشاندانی زۆر لە كێشە كۆمەڵایەتیەكان .
سەركەوتنی ئەو فیلمە، وای لە (نەزارۆف) كرد، زێتر لەوەندە، خۆی بۆ كێشە و ئەشكەنجەو ئازاری گەلانی رۆژهەڵات تەرخان بكات.
ئەوەبوو لەساڵی 1926 ئەو دەرهێنەرە، گروپە سینەماییەكەی خۆی كۆكردەوە، بەرەو چیاكانی (ئاراكاسی) هەڵكشان، كەهەرێمێكی كورد نشینە، بۆ ئەوەی لەوێ فیلمە درێژەكەی خۆی)زاریا ـ واتە (زارێ) تۆمار بكات.
نزارۆف ـ لەو فیلمەدا بەگشتی باس لەژیانی كوردەكان دەكات لەسەردەمی رووسیای قەیسەری دا.
ئەوەتا لەكتێبی (یاداشتی ئەكتەرو دەرهێنەرێك كە لەساڵی 1965 لە مۆسكۆ دەرچووە، باس لەئەزموونی سینەمایی خۆی دەكات، بەتایبەت ئەزموونی لە گەڵ فیلمی (زارێ) و لەم بارەیەوە ئاماژە بەوە دەكات كە چۆن لەكاتی بەرهەم هێنانی ئەو فیلمەدا، هیچ سەرچاوەیەكی ئەوتۆی لە بەردەست دا نەبووە، كە باس لە مێژووی كوردو ژیانی كوردەكان بكات، خۆشی زانیارییەكی ئەوتۆی لەم بارەیەوە نەبووە، تەنها شتێكی كەم نەبێت، بۆیە دەستی كردووە بەگەڕان بەدوای كولتوورو داب و نەریت ورەوشت و مێژوو خێڵەكانی ئەو نەتەوەیە.
نزارۆف لەفیلمی (زارێ) دا، چیرۆكی ئەڤینداری نێوان كوڕو كچێك دەگێڕێتەوە لەیەكێ لە گوندە كورد نشینەكاندا.
كوڕەكە شوانكارەیەكە و ناوی (سەعیدە )و (نری سیسلییت) ی ئەكتەر دەوری دەبینێ، كچە هەژارێكیش كەناوی (زارێ) یە، تینازی ــ دەورەكەی دەبینێ.
سیناریۆی فیلمەكە وا داڕێژراوەكە دەرەبەگێكی گوندەكە، ئەگەرچی ژنیشی هەیە، كاتێ بەخۆشەویستی نێوان سەعیدو زارێ دەزانێ، بەخیلییان پێ دەباو لەسەر ئەوە سووڕ دەبێت، كە زارێ بۆ خۆی بخوازێت.
لەو دەمەدا جەنگی جیهانیی یەكەم هەڵدەگیرسێ و دەسەڵاتدارانی قەیسەر بڕیار دەدەن هەموو لاوە كوردەكانیش پەلكێشی ئەو شەڕە كاولكارییە بكەن.
سەعیدی ئەڤیندار یەكێ بوو لەو كۆمەڵە گەنجانەی رەوانەی ئۆردوگایێكی سەربازی كران لەنزیك گوندەكە.
ئیدی لەو كاتانەدا كە كاروانی سەربازەكان بۆ ئاو خواردنەوە لەتەك كانیەكاندا وچان دەدەن بۆ ئاوخواردنەوە، سەعید دەرفەت وەردەگرێت و را دەكاتە نێو ئاوایی، كەچی كاتێ تەمیوور بەگ ئەمە دەزانێ، فرمان دەداتە پیاوەكانی، سەعید پەلبەست كەن و رادەستی بكەنەوە و بكەوێتە زیندان.
كاتێكیش كە زۆربای برا گەورەی زارێ بە برینداری دەگەڕێتەوە، برینەكەی زۆر سەخت و دژوار دەبێت، لەنێو گریەو هاواری كەسو كاری گیان لەدەست دەدات، ئیدی بەگ بێ كەسی زارێ بە دەرفەت دەزانێ، بۆیە فرمان دەداتە پیاوەكانی، زارێ پەلكێش كەن و بە زۆر لەخۆی مارە دەكات.
بەڵام زارێ زۆر ئازایانە بەروویدا دەوەستێ و نایەڵی بەهیچ شێوەیەك بەگ لێی نزیك بێتەوە.
ئا لەو كاتەدا، خدۆی برا بچووكەكەی زارێ، بۆ رزگار كردنی خوشكەكەی تەقە لەبەگ دەكات و برینداری دەكات، كەچی پیاوانی بەگ زوو فریای دەكەون و بەخەنجەر خدۆ دەكوژن.
دوای ئەوەش كە بەگ چاك دەبێتەوە، بەزۆرە ملێ زەماوەندی خۆی لەگەڵ زارێ دا دەگێڕێت، بەڵام كاتێ سەعید بەم هەواڵە تاڵە دەزانێ، بۆ تۆڵەسەندنەوە خۆی و هەندێ لەهاوڕێیانی لە بەندیخانە رادەكەن.
كاتێ بەگ لەبەردەم خۆ بەدەستەوە نەدانی زارێ دووچاری بێ ئومێدی دەبێت، بەئامانجی سووكایەتی پێكردنی، دەنگۆی ئەوە لەئاواییدا بڵاو دەكاتەوە كە گوایە زارێ كچ نیە.
لەتۆڵەی ئەوەش سەرەوژێر زارێ سواری گوێ درێژێ دەكەن و دەموو چاویشی سواغ دەدەن و هەتكی پێ دەكەن، ئینجا لەناو بارانی تیرو توانجی خەڵكی بەئاواییەكەدا دەیگێڕن.
ئا لەو كاتەدا سەعیدو هاوڕێكانی دەگەنە ئەو شوێنەو تەمیوور بەگ و پیاوەكانی دەكوژن، ئینجا زارێش لە گەڵ خۆیاندا هەڵدەگرن و روو دەكەنە چیا ..

حەیدەر عەبدولڕەحمان

كاتێ ماكبێس بەهاندانی ژنەكەی بۆ دەست بەسەر داگرتنی دەسەڵات بەخۆی و خەنجەرە ژەهراویەكەی هەڵدەكوتێتە ژوورەكەی ( دنكان ) پاشاو خەڵتانی خوێنی دەكات، ئەو كات پاشا لەخەوێكی قوڵ دابوو.
هەرگیز رۆَژێ لەرۆژان بیری لەوە نەدەكردەوە، لەلایەن نزیكترین و باوەڕپێكراوترین كەسێكی نزیكی خۆی، بەم شێوەیە خیانەتی لە گەڵدا بكرێت و بەو دڵ ڕەقیەوە بكوژرێ.

ئەوەندە نابا كاتێ (ماكبێس) دەستەكانی بەخوێنی پاشای دۆست و ئازیزی دەبینێ، پەشیمانی دای دەگرێ، هەموو گیانی دەلەرزێ، ئەوەندەی هەوڵی سڕینەوەی خوێنەكە دەدات، ئەو خوێنەكە لەبەرچاوی ناسڕێتەوە.
لەهەموو لایەكیشەوە گوێ ی لەقیژەی تاوان و هاوار دەبێت، هەموو دنیای لێ وێك دێتەوەو دنیای لەبەرچاوی دا دەبێتە كۆڵانێكی تەسك كە نەزانێت چۆن لێی دەرباز بێت ..
ڕوو لەهەر كوێیەك دەكات، قیژەو هاواری تاوانەكە بەدواوەیەتی.
تەنانەت سروشتیش لێی یاخی دەبێت، كاتێ هەموو دەریاكان بەڕەنگی سووری خوێناوی خۆیان نیشان دەدەن.
ماكبێس ــ بەر لەوەی تاوانەكە ئەنجام بدات، سوور بوو لەسەر ئەوەی (دنكان)ی پاشا ـ بكوژێ و قسەی ساحیرەكان بێنێتە دی، كەدەبێتە پاشا.
هەر ماكبێس نا ژنەكەشی، بەهەمان شێوە پەشیمانی دایدەگرێ و دووچاری ئازارێكی دەروونی دەبێت، كە لەشێت بوون بچێت .
ئەوەتا ماكبێس دەڵێت :
چی بكەم؟ ئاوی هەر هەموو زەریاكان دەستەكانم لەم خوێنە پاك ناكەنەوە.
ژنەكەی: ئەی من ؟ منیش وەك تۆ دەستەكانم بەخوێن پەڵە پەڵە بوون، بەڵام قەت ئەوەندەی تۆ هەست بەترسنۆكی و دڵەڕاوكیی ناكەم ماكبێس..
كەچی دواتر دەردەكەوێ ئازاری ئەو لە ئازاری ماكبێسی هاوسەری كەمتر نیە، كاتێ دەڵێت: دەرچە، دەرچە ئەی پەڵەی نەفرەتی!
پێت دەڵێم دەرچە..
ئەم دیالۆگە، ئەو گرژییە دەروونییە گەورەیە نیشان دەدات كە هەردووكیان دوای تاوانەكە تووشی دەبن و بەرجەستەیەكی نایابی هەستكردن بە تاوانبارییە كە وردە وردە پەرەدەستێنێت.
ئەوەتا ماكبێس كە بیری دێتەوە پاشا (دنكان) هاوڕێ ی لەخەوێكی شیریندا كوشتووە، دەڵێت :
من لەگەڵ كوشتنی هاوڕێكەم، خەوتنیشم كوشت، بۆیە جارێكی تر خەوتن بەچاوی خۆم نابینمەوە.
بەڵام شكسپیر هیچ دیالۆگێكی بۆ (دنكان) پاشا نەنووسیووە، لەكاتی كوشتنەكەی، ویستویەتی دیمەنەكە بخاتە نێو ئەتمۆسفیرێكی كپ و بێدەنگ و سامناك، بۆ ئەوەی ترسو كاریگەری ترسناكی تاوانەكە گەورەتر نیشان بدات.
هیچ دەرفەتێكی نەداوەتە ( دنكان ) هیچ قسەیەكی هەبێت بەهێزتر لەگەورەیی تاوانەكە، یاخود نیشاندنی ئازارەكانی بۆ ئەو خیانەتە گەورەیەی هاوڕێكەی..
چونكە شكسپیر پێی وا بووە، بێدەنگیەكە هێزی درامی دیمەنەكە بەهێزتر دەكات لای بینەر .
تا ئەو ئازارە دەروونیە ئەوەندە پەرە دەسێنێ، ژیانیان لەناو دەبات.
شكسپیر چی بەمرۆڤیەتی دەڵێت ؟
دیمەنی كوشتنی شا )دانكن( لەنمایشی (ماكبێس) لەوە تێدەپەڕێنێ كە ئەم دیمەنە تەنها ڕووداوێكی دراماتیكی بێت و پەیامێكی فەلسەفی قووڵ بۆ مرۆڤایەتی بگوازێتەوە، بەڵكو لە ڕێگەی ئەم دیمەنەو پاشهاتەكانییەوە، دەتوانین چەندین بیرۆكە و پەیامی سەرەكی لە فەلسەفەی شكسپیر بدورینەوە، وەك :
1 .زێدەڕۆیی لەتەماحكاری و چاوچنۆكی، بەرهەمەكەی لەناوچوونە:
شكسپیر دەری دەخات كە چۆن تەماحكاری سنوورە ئەخلاقییەكان تێدەپەڕێنێت، لەوانەیە لە ئاكامدا ببێتە هۆی ڕووخانی مرۆڤ و ژیانی دەوروبەرەكەی .
ماكبێس و ژنەكەی ڕێگە بەتەماحی كوێرانە و ئارەزووی دەسەڵات دەدەن، بەسەر بەها مرۆییەكانیاندا زاڵ بێت.
ئەم نەخۆشیە دەروونیەش دەبنە بنەما بۆ دروست بوونی هۆی تاوانی ترسناك و پەشیمانییەكی بەردەوام.

2.خیانەتكاری .. متمانە و مرۆڤایەتی دەكوژێت
كوشتنی (دانكان) پاشا، خیانەتێكی دوو سەرەن:
یەكێكیان دەرهەق بەهاوڕێیەكی دڵسۆزو پاكی وەك (دانكان) پاشاو بێ نمەكی و بەدڕەوشتی بەرامبەری، تەنیا لەپێناو كورسی.
دووهەمیان: خیانەت لەمرۆڤایەتی و بەها پیرۆزەكانی.
3.تاوانكاری سزایەكی حەتمییە
شكسپیر تاوانكاری وەك هێزێكی دەروونی تێكدەر دەخاتە ڕوو، بۆیە ماكبێس و ژنەكەی ناتوانن لەتاوانەكانیان ڕزگاریان بێت.
تەنانەت دوای سەركەوتنی پیلانەكانیان و گەیشتن بەئامانجەكانیشیان، ئینجا كێشە گەورەكان دەست پێ دەكەن و ویژدان دەبێتە چەكی كاریگەری (دەنكان پاشا) بۆ تۆڵە سەندنەوە، بەئازاردانی دەروونی و ئۆقرە لێ هەڵگرتن

4. خراپە سەرەتا خاوەنەكەی لەناو دەبات
   شكسپیر دەیەوێت ئەوە نیشان بدات كە كاری خراپەكاری هیچ ئاسوودەییەك بەخراپەكار نابەخشێ وناتوانێت بە شێوەیەكی كاتیش سەقامگیری دەروونی بۆ زامن بكات، زۆر جارانیش دەبێتە هۆكار بۆ شكاندنەوەی خراپەكاریەكان بەسەر بەدكارەكان خۆیاندا، وەك ئەو ئەنجامە تاڵەی ماكبێس و ژنەكەی لە كۆتاییدا ڕوو بە ڕووی بوونەوە.
   5.ڕێكوپێكی و دادپەروەری گشتگیر كوشتنی (دانكان) پاشا، تەنها تاوانێك نییە دەرهەق بە تاكێك، بەڵكو پێشێلكردنی نەزمی ئیلاهی و گەردوونییە.
   شكسپیر ئاماژە بەوە دەكات كە دادپەروەرییەكی گشتگیر هەیەكە هاوسەنگی ڕادەگرێ، تەنانەت ئەگەر سزادان دواش بكەوێت، بەڵام لەئەنجامدا هاوكێشەكان ڕاست دەبنەوە.
   شانۆگەری ماكبێس تا ئێستا لە زۆر لە پایتەختەكانی دنیا نمایش كراوە وەك شانۆ و سینەما، لەشانۆدا:
   ئەكتەری ناسراوی بەریتانی (لۆرانس ئۆلیفیە) لە پەنجاكانی سەدەی بیستەم شانۆیی ماكبێسی پێشكەش كردووە، كە تێیدا جەختی لەسەر لایەنی دەروونی كاراكتەرەكان كردۆتەوە.
   هەروا ( تریفورنان ) لەگەڵ تیپی شانۆیی شكسپیر ماكبێسی نمایش كردووە، كە تێیدا بە گشتی ئەتمۆسفیرێكی تەم و مژاوی و تاریكی دەرخستووە.
   لەسینەماشدا بەهەمان شێوە ماكبێس جێگەی بایەخی سینەماكاران بووە، تا ئێستا زێتر لە 40 فیلمی سینەمایی لەسەر بەرهەم هاتووە.
   یەكەم فیلم ساڵی 1946 لە دەرهێنانی (تۆماس بلایر) بەرهەم هاتووە.
   فیلمی دووەم ساڵی 1948 لە لایەن دەرهێنەری ئوسترالی ( ئۆرسۆن ویلز) بەرهەم هاتووە، فیلمەكەی بەفۆرمێكی نوێ، بە ڕەش و سپی كاری سیناریۆو دەرهێنان و نواندنی بۆ كراوە.
   سێیەم فیلم فیلمێكی ئەمریكی بووبەناوی ( ماكبێس) ساڵی 1950 لە لایەن ( كاترین ستیفنولهم) بەرهەم هاتووە.
   فیلمی چوارەم( ماكبێس) ساڵی1954 بەرهەم هاتووە، لە دەرهێنانی ( ماریۆ ئیڤانی)
   كورسی خوێناوی ــ پێنجەم فیلم بوو دەربارەی ماكبێس، لە دەرهێنانی( كیرۆساوا)
   جگە لەو چەند فیلمە 35 فیلمی دیكە دەربارەی ( ماكبێس) لە لایەن چەندین دەرهێنەری ناسراوی جیهانی بەرهەم هاتووە.

زۆرێك لەپسپۆرە دەروونیەكان وای بۆ دەچن كە پێكەنین وەك دیاردەیەكی دەروونی و كۆمەڵایەتی، كاریگەری خۆی هەیە لەسەر ژیانی تاك و كۆمەڵگا، بەڵام لەشانۆو سینەمادا ئامانجێكی فرەوانتر لە خۆی هەڵدەگرێ و وروژاندنی پێكەنین بەئامانجی ئاراستەكردنی ڕەخنەیە بۆ نالۆژیكیەتی هەڵوێستەكان .
بۆیە كۆمێدیای ئامانج دار رۆڵی چاككردنەوەی هەڵە كۆمەڵایەتیەكان دەگێڕێت لەرێگەی وروژاندن و نیشاندانیان، چونكە كاتێ بینەر هەڵەكانی خۆی بەچاوی خۆی دەبینێ و خۆی بە هەڵوێستە نالۆژیكییەكانی خۆی پێ دەكەنێ، ئەو كاتە پێكەنین دەبێتە فەلسەفەیەكی مرۆیی لەپێناو چاكسازی كۆمەڵایەتی.
بەگشتی پێكەنین لە فەلسەفەدا وەك حاڵەتێكی سایكۆلۆژی سەیر دەكرێت، بۆ ڕەواندنەوەی بارگرانیەكی دەروونی، بە تایبەت لەو كاتانەی مرۆڤ لەژێر فشارێكی زۆری نا ئارامی پەنا بۆ پێكەنین دەبات، بۆ بەدەستهێنانی جۆرێك لەهاوسەنگی و ئارامی دەروونی.
فەیلەسوفی فەڕەنسی (بێرگسۆن) كە ساڵی 1927 خەڵاتی نۆبلی بەدەست هێناوە بەتاكە فەیلەسوف دادەنرێت كە لە توێژینەوەكانیدا باسی لە كاریگەریەكانی پێكەنین كردووە لەسەر مرۆڤ، بە تایبەتیش لەو كاتانەی دەبێتە بینەرێك لەشانۆو سینەمادا، لەوێدا بیرگسۆن باس لەو ڕەگەزە بنەڕەتیەكانی پێكەنین و فەلسەفەی پێكەنین دەكات، بۆ ئەوەی پێكەنین ئامانجە گەورەكانی خۆی بپێكێنێ و دەست نیشانی هەموو ئەو خاڵانەی كردووە كە وادەكەن، ئەو بینەرە كاتەكانی خۆی لەشانۆو سینەمادا چۆن بەقازانجێكی زۆری سایكۆلۆژی و عەقلی قۆرخ بكات.
زۆر بەتێرو تەسەلیش باس لەنواندنی راستەقینەی كۆمێدیاو فۆرم و جولانەوەی ئەكتەرو دیمەنە نالۆژیكییەكانی دەكات، هەموو ئەوانەی خستۆتە ناو بەرگی كتێبێكی ناوازە بەناوی (پێكەنین وەك فەلسەفە)
خۆ دەكرێت ئێمەی كوردیش بپرسین ئاخۆ تا چەند چەمكی پێكەنینەكەی (بێرگسۆن) لە نمایشی شانۆیی و سینەمای كۆمیدی ئێمەدا ڕەنگ دەداتەوە؟
كۆمێدیا بەچەمكە هونەری و فەلسەفی و ئایدۆلۆژییەكەیەوە، لای ئێمە لەگەڵ تێپەڕبوونی كات وردە وردە بەها گەورەكانی خۆی لەدەست دەدات و لە ئامانجە ڕاستەقینەكەی خۆی ڕووت دەكرێتەوە، بەشێوەیەك بەرگێكی تری بازرگانی لەبەر دەكەن، كە نەیناسیتەوەو نەزانیت ئامانج لەبوونی ئەو جۆرە بەناو كۆمێدیایە چیەو چ ئامانجێكی هەڵگرتووە.
كەچی ئێمەی كورد، لەڕابووردوودا لەڕووی كۆمێدیاوە، میراتێكی دەوڵەمەندمان بۆ بەجێ ماوە، بەشێكی زۆر لەئەكتەرانی ئێمە لەسەردەمی ئاڵتوونیەوە تا ئەم دواییەش كۆمێدیا شا دەماری شاكارەكانیان بووە، بەتایبەتە كۆمێدیای ڕەش ـ كە زۆر ئامانجی گەورەمان لە پەنایەوە گەیاندۆتە هزری بینەرو مێشكمان پێی زوخاو داوەتەوە.
ناكرێت ئەوەی ئێستا لە هەندێ بەرهەم لە سینەماو شانۆی كوردی دا دەیبینین ناوی كۆمێدیایان لێ بنێین، بەڵكو ئەمەیان هونەرێكی گاڵتە جاڕیە كە تەنیا دوو ئامانجی بنەڕەتی هەڵگرتووە:
1.بەپێكەنین خستنی بینەر بەهەر فۆرمێك بێت .
2.لەبەرچاوگرتنی پرسە بازرگانیەكە لەژێر هەرناونیشانێك كە وەك بینەر ناوی دەنێیت.
ئەو كۆمەڵگایانەی كەبەدەست فشارە كۆمەڵایەتی یان سیاسییەكانەوە دەناڵێنن، ڕەنگە پاساوی قەبوڵ كردنیان بۆ گاڵتەجاڕی ئەوەبێت كە ئەوان گاڵتەجاڕی وەك ئامرازێك بزانن بۆ دەربازبوون لەواقیعێكی تاڵ.
وەك ئەوان دەڵێن گاڵتەجاڕی جۆرێك لەكات بەسەربردن و ڕزگاربوون لەفشارەكان دابین دەكات.
لەبەرامبەردا شانۆی جدی، زۆرجار باس لەپرسە ئاڵۆزە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان دەكات، كە هەندێ جار هەندێ لەبینەران لەدەستی ڕادەكەن، چونكە نایانەوێ ڕووبەڕووی واقیعێكی تاڵ ببنەوە كە مەزاجیان تێك دەدات، یاخود نیگەرانیان دەكات.
لەهەندێ كۆمەڵگای وەك كۆمەڵگای ئێمە، خواست لەسەر كۆمیدیای گاڵتەجاڕی لە زیادبووندایە، ئەمەش وایكردووە هەندێ لەبەرهەمهێنەران، ئەم ژانرەیان پێ باشتر بێت، چونكە بەپێوەرە بازرگانیەكە بۆ ئەوان قازانجی زیاترە.
لەڕووی هونەریشەوە نواندنی گاڵتەجاری جەخت لەسەر جولاندنی دەم و چاوو بایەخدان بە ئارایشت و جلوبەرگ و ڕەنگ دەكات، كەمتر پشت بەدیالۆگ و خیتابی شانۆیی دەبەستێت.
لەو كۆمەڵگایانەی كە هوشیاریی كۆمەڵایەتیان تێدا كەم دەبێتەوە، پێویست بوونیان بۆ شانۆو فیلمی جدیش لاواز دەبێت،
بۆیە ئێستا خەریكە شانۆو فیلمی گاڵتە جاڕی بە قەوارەیەكی بەر فرەوان و بە فۆرمێكی تر دەگەڕێتەوە، كە تێیدا پرسە ماددییەكان دەخرێتە سەرووی هەموو شتێكەوە.
لای ئەوانە پرسیاری گرنگ ئەوەیە چۆن زۆرترین بینەر كۆ دەكەیتەوە؟
ژمارەی بینەرانت چەند دەبێت و فیلمەكەت چەند شارو چەند وڵات دەكات؟
بەگشتی ئامانجە سەرەكییەكان لە نواندنی گاڵتەجاڕی لەم خاڵانەدا كۆ دەبێتەوە:

1. كات بەسەر بردن
   زۆرجار ئامانج لای چینێك بینەری نا هوشیاریی شانۆیی چێژێكی ستاتیكی یا ئایدۆلۆژی نیە بۆ چوونە شانۆ، بەڵكو تەنیا بەسەر بردنی كاتە، كە پێیان وایە بەپێكەنین و گاڵتەجاڕی پڕ بكرێتەوە.
   ئەمە لەكاتێكا ئەو جۆرە نمایشە گاڵتەجاڕیانە ئاستی تێگەیشتنیان ئەوەندە نزم دەكەنەوە، كە بینەر پێویستی بەهیچ گرێیەك نەبێت بۆ بیركردنەوە و بەئاسانی كاتەكان تێپەڕێنێ.
   بڕی ئەو بینەرە سادەیە لەبڕی نوخبەی شانۆیی یا بینەری هوشیاریی شانۆیی زێتر دەبێت و هەندێ دەرهێنەر لاف و گزافی پێ لێ دەدەن گوایە نمایشەكانیان پڕن لەجەماوەر.
   بەڵام هەرگیز ئەو بینەرە بازاڕیە پێوەر نیە بۆ سەركەوتنی نمایش، جگە لەڕەنگدانەوەی ویستی ئەو جۆرە بینەرانە نەبێت بۆ كات بەسەر بردنی خێرا، وەك فیلمەكەی ئەم دواییەی حاجی جادرو برادەرانی.
   2.كوالیتی كار
   ڕەنگە بەرهەمە جدی و ئاست بەرزەكان بینەرێكی بچووكتریان هەبێت، بەڵام چینێكی تایبەتمەندتری ئارەزوومەند بە شانۆ بۆ خۆیان ڕابكێشن.
   لەوانەیە ئەم بەرهەمانە لە ڕووی دەق و ئاراستەكردن و نمایش و پەیام و ئایدۆلۆژییەوە كوالیتێكی بەرزیان هەبێت، بەڵام مەرج نییە ژمارەیەكی زۆر بینەر بۆ خۆیان ڕابكێشن.

   3.هۆكارە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكان:
   هەندێك جار بەرهەمە شانۆییەكان كە بینەرێكی زۆر ڕادەكێشن، پەیوەستن بە بارودۆخی ئابووری و كۆمەڵایەتی، وەك كەمی تێچووی بلیت، یان بانگەشەیەكی بەرفراوانی میدیایی بۆ ڕاكێشانی بینەر، كە دوای بینینی بەرهەمەكە ئینجا تێ دەگەن، میدیا و پڕۆپاگەندە لەخشتەی بردوون، وەك فیلمەكەی كفن.

2. پێشبینی بەتاڵ
   هەندێان لەبینەران بۆ هەڵسەنگاندنی بەرهەمێك پشت بە بەرهەمی ڕابووردووی دەرهێنەرێك دەبەستن، كاریگەری لەسەر ئامادەبوونی بینەر دەبێت، كەچی ڕەنگە پێشبینیەكان لەسەر بنەمای ئەزموونەكانی ڕابووردوو دروست نەبێت و ڕوو بەڕووی حاڵەتێكی پەشیمان بوونەوە بێن، هەروا پێشبینی كردن لەسەر بەشداری پێ كردنی هەندێ ئەكتەری ناسراویش، دیسان هەر پێوەر نیە بۆ سەركەوتن، ڕەنگە ئەكتەرەكانیش لەهەموو بەرهەمێكدا سەركەوتوو نەبن.

ئەم ئێوارەیە، لەڕۆژی دووەمی نمایشی فیلمی (كفن) دەرهێنانی (سروشت عەبەڕەش) ئامادەبووم،
فیلمێك بینەرێكی زۆری لەگەڵ خۆیدا ڕاكێشی هۆڵەكانی سینەما كردو لەشارەكانی سلێمانی و هەولێرو بەغدا، جێگەی دانیشتنی بۆ بینەر نەهێشتەوە.
بەر لەوەی خوێندنەوەیەكی ڕەخنەیی بۆ فیلمەكە بكەین، دەبێ بەگشتی ڕەچاوی سێ خاڵی گرنگی ئەمڕۆی سینەمای كوردی بكەین:
یەكەم: دەرهێنەرە سینەماییەكانی ئێمە ئێستا بەعەقلێكی بازرگانی كراوەتر كار دەكەن،، لە دەسپێكی هەر پرۆژەیەكی بەرهەمهێنانی فیلم، نەخشەو پلانێكی تۆكمە بۆ فۆرم و ناوەرۆكی فیلمەكان دادەنێن، لەژێر ڕۆشنایی پێشبینیەكانیان بۆ بڕی بینەرو ئاستی بازاڕ كار دەكەن.
لەبەر ئەوەی فاكتەری ئابووری گرنگترین و بەهادارترین خاڵی جەوهەرییە بۆ بەردەوام بوونی ڕەگەزی بەرهەمهێنانی فیلم.
جگە لەوەی بەدەست هێنانی داهات بەهێزترین فاكتەرێكە بۆ هاندانی سینەماكارەكان و ئایندەی سینەما لەكوردستاندا.
هەروەها داهاتی باش، دەبێتە مایەی كۆكردنەوەی سەرمایەو گەشەی هونەری سینەما لە كوردستاندا.
دووەم: متمانە بۆ بینەر دەگێڕێتەوە، ئەو بینەرەی كە لەساڵانی ڕابووردووداو لەئەنجامی بەرهەمهێنانی فیلمی لاواز هیچ متمانەیەكی بە سینەما نەمابوو، ئێستا هەمان ئەو بینەرانەن، هۆڵی سینەماكان پڕ دەكەن و بەپارەیەكی زۆر پلیتی بینینی فیلمێكیان بەسەختی دەست دەكەوێت.
بێگومان ئەو پێشوازی لێكردنەی سینەمای كوردی، هۆكارەكەی بەرەو پێشەوە چوونی ئاستی فیلمی كوردیە بەگشتی.
خاڵێكی بنەڕەتی دیكەی گەرم بوونی بازاڕی سینەما، هانی زێتری سەرمایەدارەكان دەدا، بایەخ بە دروست كردنی هۆڵی سینەماو بازرگانی سینەما بدەن.
سێیەم: هوشیاری و كولتووری سینەما گەشە پئ دەدا، كە كۆمەڵگای كوردیش بەدیدێكی شارستانی هەڵس و كەوت لەگەڵ سینەمادا بكاو سینەما بە زەرورەتێكی گرنگی ژیانی ڕۆژانەی خۆی بزانێ.
قۆناغێكی نوێ بۆ سەرهەڵدانەوەی سینەما
بەو چەند بەرهەمانەی دوایی دەردەكەوێت، كەسینەمای كوردی قۆناغە باوەكەی خۆی تێپەڕاند كە بۆ بەرهەمهێنانی فیلم پشت بەحكومەت ببەستێ، بەڵكو ئێستا بەهەمان فۆرمی بەرهەمهێنانی سینەما لەجیهاندا پشت بەكەرتی تایبەتی دەبەستێت، كەرتی تایبەتیش بەر لە هەموو شتێ ڕەچاوی بەرژەوەندییەكانی خۆی دەكات و هەوڵی زامن كردنی سەركەوتن دەدات لەو فیلمانەدا.
جگە لەوەش ئاراستەی ئێستای بەرهەمهێنانی فیلمەكان وەك جاران تەنیا ڕوو لەفیستیڤاڵە جیهانیەكان نیە كە هیچ كاریگەرییەكیان بۆ پیشەسازی سینەما بەجێ نەدەهێشت لە كوردستان، بەڵكو ئێستا ئاراستەكە بەرەو بازاڕە كە ئایندەی سینەمای كوردی لەسەر وەستاوە.
بەگوێرەی فیلمی كفن، كە فیلمێكی درێژی ترسە، من خۆم بۆ یەكەم جارمە فیلمێكی كوردی بە ستایلی ترس ببینم، پێشم وایە فۆرمێكی نوێیە لە سینەمای كوردیدا، لەبەر دوو هۆكار :
لەپاڵ ئەو هونەرەی دەرهێنەر بەتەكنیكی سینەمایی بەرجەستەی دەكات، بۆ دروست كردنی چەند حاڵەتێكی دەروونی، بەنیشاندانی شووشتنی مردوو، دەركەوتنی تارمایی جنۆكە، دەركەوتنی لەناكاوی ئەو تارماییانەو دیارنەمانی لەناكاویان، دەرخستنی دەم و چاوی ترسناك و شێوێنراو، هێنانە دەرەوەی تەرمی مردوو لەشەوداو زۆر دیمەنی ترسناكی دەروونی، ئاسەوارێكی نەرێنی لەڕووی سایكۆلۆژیەوە بۆ بینەر بەجێ دێڵێ، بەتایبەت بۆ ئافرەت كە خۆڕاگری بەرامبەر ترس كەمترە..
هەموو ئەو دیمەنە ترسناكانە لەپەنای چوونە ژوورەوەی دنیای جنەكان و دەرخستنی نهێنیەكانیان لەگەڵ مرۆڤدا.
كرۆكی بنەڕەتی و ئامانجی سەرەكی ئەوەیە فیلمەكە پێمان بڵێ كە لەزەمەنی عەولەمەو تەكنەلۆژیای ئەمڕۆكە تا ئێستاش پرسی جادوو نوشتەكاری هەر باوەو ئاگاتان لەوە نیە جنەكان لەناو ماڵتان دەژین و ژیانتان وێران دەكەن.
پئ دەچێ بینەری كورد، لاری نەبێت لە وەرگرتنی دیمەنە ترسناكەكان و وەرگرتنی خیتابی فیلمەكە، بە نیشانەی ئەو پێشوازیە گەرمەی لە فیلمەكەی دەكا.
لێرەدا پرسیاری ئەوەم بۆ دروست دەبێت، ئاخۆ هۆكارەكانی وەرگرتنی بینەر چین؟
بەلای منەوە دوو هۆكاری سەرەكی هەن:
1.ئەو تەكنیك و ستایلە سینەماییە چڕەی دەرهێنەر بۆ بەرجەستە كردنی دیمەنە ترسناكەكان بەكاری هێناوە، تەكنیكێكی مەقبولە لای بینەر، وێڕای هەموو دەرهاوێشتە نەرێنی و ئەرێنیەكان.
2.بابەتی فیلمەكە بابەتێكی نوێیە بۆ بینەری كورد، ڕەنگە تا ئێستا ئەو بابەتە بەدەگمەن لە سینەمای كوردی خرابێتە ڕوو، ئەگەرچی لەسینەمای توركی و جیهانیدا زۆرە.
جێگەی سوپرایزە (سروشت عەبەڕەش) بۆ بینەری كوردو سینەمای كوردی ناوێكی نوێیە، بەڵام ئەو ئەزموونەی نیشانی داین دەیسەلمێنێ كە داهێنان بەساڵانی ئەزموونی دوورو درێژ نیە، بەڵكو بەتوانست و لێهاتوویی مرۆڤە لەگەڵ پیشەكەی خۆیدا…لەوانەش لەگەڵ سینەمادا.
ئێستاش ئەگەر بمانەوێت شڕۆڤەیەكی لۆژیكی بۆ فیلمەكە بكەین، ئەوە دەبێت لەدوو جەمسەرەوە بۆی بچین.
دەرهێنەر بۆ دروست كردنی ئەو ئەتۆسفیرە ترسناكانە، هەموو ئامرازە تەكنیكیەكانی خۆی بەكارهێناوە، لەوانە ریتم و موزیك و كاریگەریەكانی دەنگ و ڕووناكی، ماسك و ئارایشت و دیكۆر، جگە لەدەرخستنی ڕیتمی بزووتنەوەی كامێراو گۆڕینی گۆشەكانی بەخێرایی بە مەبەستی بەهاوسەنگ ڕاگرتنی ڕیتمی دیمەنەكان.
لەهەموو حاڵەتێكا فۆرمی ترس لەسینەمای كوردی دا فۆرمێكی باو نیە و ( سروشت عەبەڕەش) لە شێوەدا بەرگێكی نوێ ی لەبەر كردووە،، بەڵام لە ناوەرۆكدا شتێكی ترە.
لەجەمسەری دووەمدا و لەلایەنە ئایدۆلۆژییەكەوە دەڵێین:
ئەوەی كە فڕوفێڵی ڕووناكی و ڕیتمی موزیك و ئارایشت نایشارێتەوە ئەوەیە كە فیلمەكە ئامانجی دەرخستنی، دیاردەیەكی خەتەرناكی دەروونیە، بەدروست كردنی نوشتەو جادو لەناو كۆمەڵگای كوردی، كە دەبێتە هۆی ماڵ وێرانی بۆ سەدان تاكی ئەو كۆمەڵگایە.
لێرەوە دەبێت دەرهێنەر ئاگای لەوە بێت، لەڕێگەی گوتاری ئەو فیلمە، وا دەكات خەڵكانێك بۆ هەڵڕشتنی مەرامە ژەهراویەكانیان زێتر متمانە بە نوشتەو جادوو پەیدا بكەن بۆ تۆڵەسەندنەوە لەیەكترو فیلمەكە هاندەر دەبێت بۆ پەرەسەندنی دیاردەكە نەك ڕێگری لێ كردنی.
چونكە فیلمەكە لەدیمەنێكی لاوازی حكومەتدا دەری خست كە یاساو دەسەڵات هیچیان پئ نیە بۆ ڕێگری كردن.
خاڵی دووەمی ناوازەیی لەوە دایە كە ناكرێت گەنجێكی وەك هیوا كە نوێنەرایەتی نەوەیەكی نو ێی كۆمەڵگا دەكات، كار لەسەر دروست كردنی نوشتەوجادو بكات دژی پورزایەكی خۆی.
دەرهێنەر دەسەڵاتێكی گەورەی نیشان داوە لەدروست كردنی ترس و لەم سوچەوەش چێژێكی زۆری بەبینەر بەخشیووە، بەڵام چارەسەركردنی ئایدۆلۆژی و فەلسەفی لەئاست توانستە تەكنیكیەكەدا نەبووە.
ئەو لەئاكامدا بەبینەر دەڵێ هەر كات گیرودەی ڕووداوی نوشتەو جادوو بوون، پەنا ببەن بۆ مەلاو شێخەكان.
دەرهێنەر لەكۆتایی فیلمەكە ئەو گوتارە بە ڕێگا چارەی كۆتایی دا دەنێ بۆ كێشەكە، كە بێ شك ڕێگە چارەیەكی شارستانی نیە بۆ كێشەكە، كە چارەنووسی نەخۆشیەكی گەورەی كۆمەڵایەتی ڕادەستی چەند مەلاو شێخێكی جادوكار بكەیت و هیچ ئەلتەرناتیفێكی نەدەیتێ ئەوان نەبێت.
لە كۆتاییدا سینەما خیتابی خۆی دەگەیەنێت، بەڵام ئەگەر خیتابی دەرهێنەری فیلمی كفن لەو سەردەمە پێشكەوتووەی دنیادا گەڕانەوە بێت بۆ جادوكەرەكان، ئەوە دیارە، بێ دەسەڵات بووە لە دۆزینەوەی رێگە چارەسەرێكی لۆژیكی و لەڕووی ئایدۆلۆژییەوە شكست دێنێ.
ئەكتەرەكانی كفن كۆمەڵێ ئەكتتەری بژاردەو پڕ توانابوون لەبەرجەستە كردنی كاراكتەرەكانیان، بەتایبەت (چریكە عەبەڕەش) كە لەنواندن و ئەدای بەهێزی، ڕیتمی فیلمەكەی گەیاندە لوتكە.

ڕابووردووی هونەری (مستەفا ئەحمەد) پڕە لەچالاكی و كاری هونەری، لەبواری شانۆو دراماو سینەما، بەڵام كەس ناتوانێت نكۆڵی لەوەدا بكات، كە ئەو ئەكتەرە بەردەوام ئەكتیفە، لە ڕێگەی زنجیرە درامای (لانەوازان) پەڕییەوە كەنارەكانی نەمری.
ئیدی مرۆڤ كە خوا چانسێكی وای پێ بەخشی، ئیدی دوای مردن ژیانێكی تر دەست پێدەكات، بەڵام كەس نازانێ ئەو ژیانەی دوای مردن چەند ڕۆژو چەند مانگ و چەند ساڵ و چەند سەدەیە؟ بەڵام ڕێك بەقەد قەوارەی ئەو بەخششەیە كە پێشكەش بەژیانی دەكەیت.
(مستەفا ئەحمەد) وەك ئەكتەر فۆرمێكی چەسپاوی نەبووە لەنواندندا، ئەمەش نیشانەی تێگەیشتنی ئەكتەرە بۆ هونەری نواندن، بەڵام لەدرامای (لانەوازان)دا و لەڕۆڵی (وەستا عەلی) خاوەن هوتێل، ئەكتەرێكی كۆمێدی بوو، وێنەی كاراكتەرێكی ترسنۆك و لەرزۆكی دەبینی لەزەمەنێكی تەنگەتاوی سیاسی، كە زۆرینەی تاكی كۆمەڵگاكەی، تێكەڵ بەسیاسەتی بەرەنگار بوونەوەو بەرهەڵستی كردنی دەسەڵات ببونەوە، كە لەهەموو لایەكدا ڕاودەنران و جەزرەبە دەدران، بەتایبەت (ڕەفیق) كە هەمیشە هانی سەرنشینانی هوتێلەكەی دەدا هوشیار ببنەوە، هەوڵی ئەوە بدەن خۆیان لەو خۆپەرستی و ترسنۆكیە رزگار بكەن.
هوتێلەكەی (وەستا عەلی) خۆی لەخۆیدا موڵگەیەك بوو بۆ خۆ حەشاردان و گرد بوونەوەی زۆرێك لەبێكارو دەست بەتاڵ و كەسانی بێ ئومێدو بئ مراد، كە ماڵ و حاڵێكیان نەبوو، بئ كەس و بێ خێزان، ئەو كەلاوە بەناو هوتێلەیان هەڵبژاردبوو تێیدا بژین.
لەهەمان كاتدا شوێنێك بوو بۆ گۆڕینەوەی بیرو باوەڕو بڵاكردنەوەی ڕاپۆرتی سیاسی.
(هوتێلی لانەوازان) ئەگەرچی تێكستێكی تەرجەمە كراو بوو، لە نووسینی ( پامر مگر ) لە هەشت بەش پێك هاتبوو، ڕەقابە چوار بەشی لێ فڕێ دابوو، چوار بەشی لێ مابۆوە، بەڵام چونكە ئەوەندە جوان وەرگێڕدرابوو، وەك ئەوە وابوو كە تێكستێك بێت نووسەرێكی كورد بۆ بەرجەستەكردنی كێشەو ئاریشاكانی كۆمەڵگای كوردی نووسێبێتی، لەڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئازووری، هەروەها دەرخستنی ئەو نەخۆشیانەی گەنجی كورد ڕووبەڕووی دەبێتەوە لەئەنجامی ئەو واقیعە تاڵە.
بۆیە تێكستەكە ڕەگەزێكی بنەڕەتی بوو بۆ سەركەوتنی بەرهەمەكە بەگشتی، ئینجا ئەكتەرە لێهاتووەكانی، كە هەر یەك لەوان بەڕۆحێكی هونەری گەورە، هەموو توانست و وزەی خۆیان لە كاراكتەرەكانی خۆیاندا نیشاندا، بۆ ئەوەی بینەر بەشێوەیەك لەگەڵ بەرهەمەكەو نواندنی ئەكتەرەكان ئاوێتە بێت كە هەرگیز كاریگەر بوونی پێیان لەبن نەهێت، بەتایبەت (مستەفا ئەحمەد) لەڕۆڵی وەستا عەلی، (دڵشاد مەریوانی) لەڕۆڵی (قوتبەدین) و ئازادی حەمە بچكۆڵ– لەڕۆڵی هادی، كەمال سابیر ــ لەڕۆڵی عەباس، حەسەن تەنیا، مەریوان مستەفا، تەها باراوی، حەمە ڕەشید هەرەس( لەڕۆڵی ڕەفیق، عوسمان چێوارـــ لەڕۆڵی دكتۆر) ئەندامانی تیپی پێشڕەوی شانۆی كوردی بوون لەسلێمانی.
ئەو دراما ڕەش و سپیە ئەگەرچی بەتەكنیكێكی لاوازو كامێرایەكی سەرەتایی و چەند ئامرازێكی سادەو تێچووەكی كەم بەرهەم هاتووە، بەتەنیا ڕۆژێك لەستۆدیۆكانی بەغدا تۆمار كراوە، بەڵام بینەر ئێستاش ئەوەندەی ئیشتیاقی بینینەوەی ئەو بەرهەمە یە، هیچ ئەوەندە ئیشتیاقی بینینەوەی زنجیرە دراماكانی دوێنێ نیە كەخەرجی خەیاڵیان بۆ خەرج دەكرێ.
خۆ (مستەفا ئەحمەد) ئەكتەرێكی ئەكادیمی نەبوو، بەڵام نواندنێكی بەرجەستە كرد، كە نەوەی حەفتاكان ونەوەكانی دوای ئەوانیش دێن، لەوە تێ بگەن كە داهێنان بەئەكادیمی و نا ئەكادیمی بوون نیە، چونكە شكسپیریش كە شانۆی جیهانی داگیر كرد، ئەكادیمی نەبوو.
مستەف ئەحمەد بەتەنیا ڕۆڵێك سەروەتێكی هونەری گەورەی بۆ خۆی و گەلەكەی بەجێ هێشت كە ڕەنگە جارێكی تر بۆ ئەو دووبارە نەبێتەوە..
بۆیە پێویستە لەقۆاغێكی وەك ئێستادا، بە بەرپرسیاریتێكی گەورەترو هوشیارییەكی زێتر، ڕەفتار لەگەڵ ئەو داواكاریانە بكات كە دەخرێتە ڕووی بۆ بەشداری كردن لەهەندێ بەرهەمدا، كە ڕەنگە لەئاستی ناوبانگ و شكۆی ئەودا نەبن و زیان بەو ڕابووردووە زێڕینەی بگەیەنێ، بە تایبەت لەتەمەنێكی وەك ئێستای دا، بۆ هەموو ڕۆڵێك گونجاو نەبێت.
دەبێت ئاگای لەوە بێت كە هەندێك بیانەوێت بێ ڕەحمانە ناوی ئەوو ئەو ڕابوردووە جوانەی بۆ بەرژەوەندی خۆیان قۆرخ بكەن.

حەیدەر عەبدولڕەحمان

دڵنیام زۆر كەس دەزانێ كۆمیدیا چیەو لەژیانی رۆژانەشیدا ڕوو بەڕووی زۆر لە دیمەنە كۆمێدیاكانی ناو كۆمەڵگاكەی خۆی و دەوروبەری بۆتەوە و چێژی لێ بینیووە، بەڵام كەمتر لە دەستەواژەی ( كۆمیدیای رەش ) تێگەیشتووە، كە ئەویش هەر پارچەیەكە لەكۆمێدیا بەڵام بە فۆرم و فەلسەفەو ئایدیایەكی تر .
بۆیە بەلامەوە گرنگ بوو كەم و زۆرێك تیشك بخەمە سەر چەمكی ئەوجۆرە كۆمیدیایەو بزانین چەمكی كۆمیدیای رەش چیەو جیاوازییەكانی لەگەڵ (كۆمێدیای جاد) بە گشتی چیە؟
ئایا لەهونەری كوردی دا شتێ هەیە بەناوی كۆمیدیای رەش ؟
ئەگەر هەیە ئامانجەكانی چین ؟
كۆمێدیای رەش مێژوویەكی درێژی هەیەو دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی یۆنانیەكان و رۆمانییەكان، بۆ ئەو كاتەی نمایشە شانۆییە كۆمێدیەكان، بەدیمەنە سەرەو ژێرو ڕیسوا كارەكان، خەڵكیان دەهێنایە پێكەنین و رەخنەیان لەدیاردە كۆمەڵایەتیەكانی سەردەمی خۆیان دەگرت.
دواتر لەسەدەكانی ناوەڕاستدا، ئەو دەستەواژەیە لەو سنوورە دیاری كراوە زێتر پەرەی سەندو ئەو قەسیدە گێڕاوانەی كۆتاییەكانیان بەگەشینی و بەختەوەری دەهات، ناوی قەسیدەی كۆمێدی ڕەشیان لێ دەنا، وەك شاكارە مەزنەكەی ( دانتی) كە بەناوی كۆمیدیای خواوەندی ناسراوە.
وەزیفەی كۆمێدیا و فەلسەفەی كۆمێدیا لە هەموو سەردەمەكاندا، هەمیشە دەربڕینی واقعی كۆمەڵایەتی گەلان بووە، بەتایبەت ڕووە ناشیرینەكانی ئەو كەسانەی كە دەكران بەسەرچاوەی گاڵتەجاڕی و خەڵكی بە هەڵس و كەوتە ناشیرینیەكانیان پێدەكەنین، بەو ئامانجەی ئەو كەسانە خۆیان لەو خەسڵەتە قێزەوەنانە بەدوور بگرن كە ببنە مایەی گاڵتەجاڕی خەڵكی.
لەسەردەمی یۆنانی كۆندا شانۆگەرییەكانی ( ئەرەستۆفانس) باشترین نموونەی كۆمێدیا بوونە، دواتر ئەو هونەرە بوو بەهونەرێكی خۆشەویست لای ئەوروپیەكان، بە تایبەت لە ئەمریكاو ئینگڵتەراو فەڕەنسا و ڕوسیا، لای شكسپیرو مۆلیرو چیخەف و گۆگول بە شێوەیەكی بەربڵاو لە هەموو جیهاندا پەرەی سەند.
ئیدی ئەگەر بمانەوێت بە ڕەگو رەچەڵەكی كۆمێدیا دا بچینە خواری، پێویستیمان بەكاتی زێتر دەبێت، بەڵام ئەوەی ئێمە ئامانجمان بوو لەئێستادا قسەی لەسەر بكەین ( كۆمێدیای رەش) بوو، كە رەنگە لای زۆرێك لە خوێنەران روون نەبێت.
كۆمیدیای ڕەش چیە؟
كۆمیدیای رەشیش هەر كۆمێدیا گشتیەكەیە، بەڵام بەفۆرمێكی جیاوازو لەناوەرۆكدا ئاراستەیەكی تەنز ئامێزی هەیە، بۆ ئەو بابەتانەی بەفۆرمێكی گاڵتەجاڕانە پەردە لەڕووی پرسێكی كۆمەڵایەتی لادەبەن، بەڵام لەهەمان كاتیشدا جددییەتی بابەتەكە دەپارێزێت، بۆیە بەگریانی ناو پێكەنین ناونراوە.
لەو نمایشانەدا، بینەر لەگەڵ تەنزەكانیدا دەكەوێتە ناو ئەتمۆسفیرێكی پڕ لەپێكەنین، بەڵام لە ناخیدا دەگری بۆ ڕووداوە جەرگ بڕەكان و واقیعە تاڵەكان .
لەكۆمیدیای رەشدا، بینەر یا خوێنەر واقعی تاڵی كۆمەڵگایەك بەڕووتی دەبینی، یا كاریكاتیرێكی هێمادارونمایشێكی پڕ لەمەرگەسات، بە فۆرمێكی پڕ لەپێكەنین، پێكەنین لە بزووتنەوەی ئەكتەر، لەجلوبەرگی، لەهەلسوكەوتی شێتانەی، لە دەبەنگی سەرمایەدارێك، یا دكتاتۆرێك، وەك بینەر لە گەڵیدا پێدەكەنی، بەڵام لەو پێكەنینەدا پەیامێك دەگەیەنی ـ
جیاوازی نێوان كۆمێدیای ئاسایی و كۆمێدیای رەش لەوەدا دەردەكەوێ كە هەردوكییان لەو پەیامەدا دەست نیشانی واقعێكی رەش دەكەن، گەمژەیی و بێ ئاگایی دەسەڵاتێك لەژیانی كۆمەڵگایەك بەرجەستە دەكەن، بۆ ئەوەی دەسەڵات لەڕەوشی نالەباری كۆمەڵگایەك بەئاگا بینیتەوە، بەڵام بەفۆرمێك بینەر تێدا نەكەوێتە ژێر بارێكی قورسی دەروونی كە ئازاری پێوە بخواو دووچاری گرێیەكی دەروونی بێت.
لەكۆمێدیای رەِشدا دەرخستنی حاڵەتە تراژیدیەكە ئامانجە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێكەنین دایدەپۆشێ، وەك ئەوەی هیچ كێشەیەك لە واقیعەكەدا نەبێت و تۆ تەنیا بۆ كات بەسەر بردن هاتبیتە ناو هۆڵەكە..كە دەگەڕێیتەوە سەر كرۆكی بابەتەكە بۆت دەردەكەوێ لەپشت ئەو دیمەنە كۆمێدیە گاڵتە جاڕیانەدا ئامانجی گەورە خۆیان حەشارداوە، كە پێویستە تۆ وەك بینەر، یا خوێنەر، بەدوای دۆزینەوەی فەلسەفە شاراوەكەدا بگەڕێ ی تا دەیدۆزیتەوە.
لەهونەری كوردی داو بەتایبەت لەدراماو شانۆدا، دەرهێنەرانی ئێمە توانایەكی زۆریان نیشان داوە لەشانۆو درامای تەنز ئامێزو كۆمیدیای ئامانج دار، بەتایبەت لەساڵانی شەستەكان و حەفتاكان بەدواوە، كە شانۆی كوردی لە هەلومەرجێكی تەنگەتاوی سیاسی دا بووە، لەپەنای كۆمێدیاوە، ویستوویەتی زۆر ئامانجی گرنگی نیشتمانی و نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی بخاتە ڕوو، یان شانۆ بكاتە چەكێكی كاریگەر بۆ دەربڕینی هەستی خەڵك و ئازارەكانیان .
شانۆگەریەكانی تەڵعەت سامان، سەباح عەبدولڕەحمان، ئەحمەد سالار، جەلیل زەنگەنە، جیهاد دڵپاك، مەكی عەبدوڵڵا .. زۆرینەیان كۆمەڵگا لە هەقیقەتی خۆیان دادەماڵن بەدوو ئاراستە:
یەكێكیان ئەوەیە كە دەسەڵات وێنە تراژیدیاكانی كۆمەڵگا ببینێ و هەوڵی چارەسەركردنیان بۆ بدات .
دووهەمیان: كۆمەڵگا وەك ئاوێنەیەك خۆی لەو بەرهەمە شانۆیی و درامیانەدا ببینێ و هەست بەوە بكات كە ئەركی ئەو وەك هاوڵاتیەك دەستەپاچە بوون و تەماشا كردنی ئەو واقیعە نیە بە تەنها، بەڵكو رۆڵی ئەو ئەوەیە كە بەشداری لەگۆڕینی ئەو واقیعەدا بكات .
كۆمێدیای سیاسی لەسەردەمی كۆندا، لەپەنای پێكەنینەوە ڕاشكاوانە ترو ئاشكرا تر لە ئێستا، كاریگەری لەسەر هزرو دەروونی بینەردا جێ دەهێشت، ئەگەرچی هونەرمەندانی كورد، لەژێر فشای ڕژێمدا چاودێریەكی توند دەكران و لێپێچینەوەی وردیان لەگەڵدا دەكرا، بەڵام لە سەردەمی ئازادی دا ئەو كۆمێدیا سیاسییانە ڕوو لەكەم بوونەوە بوون.
كۆمیدیای رەش لە ئەدەب و هونەری جیهانیدا:
بۆ یەكەم جار كۆمێدیای ڕەش لەمێژووی نوێ دا، لەساڵانی پەنجاكان و شەستەكانی سەدەی بیستەمدا لەوڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا سەری هەڵدا.
كاتێ ساڵی 1064 دەرهێنەری ناسراوی ئەمریكی ( ستانلی كوبریك) فیلمی ( دكتۆر سترانج لاف) ی نمایش كردو باسی لەشەڕی ئەتۆم و نەمانی ژیان لەسەر گوێ ی زەوی دەكرد.
ئەم فیلمە دیارترین نموونەی كۆمێدیای رەِش بوو لەسەردەمی نوێ دا.
جاران بابەتە كانی كۆمێدیای ڕەش سنوور داربوون، بەبابەتی سەرەكی كۆمەڵایەتی، ئێستا بابەتەكان زۆر لق و پۆپیان لێ بۆتەوەو بەچەندین شێواز دەخزێنە ناو كۆمێدیای رەش لەوانە:
دیاردەكانی خۆكوشتن، شەڕ، تیرۆر، توندوتیژی، تاوان، ماددە هۆشبەرەكان، ناپاكی، شێتی، ڕەگەزپەرستی، شۆڤێنیزم و تاوان، جگە لەسێكس و هاوشێوەكانی.
سیناریۆنووسەكان بۆ نووسینی ئەو بابەتە جدییانە فۆرمێكی كۆمێدی بەكار دێنن، بەڵام لە چوارچیوەی كۆمێدیایەكی تاریك .
ئەو بابەتانە بەگشتی وەك مرۆڤ ئازارێكی دەروونیت پێ دەبەخشن، بەڵام بە فۆرمێك دەخرێنە ڕوو ناچاری ئەوە بیت لەگەڵیاندا پێبكەنی.
وەك چاپلن دەڵێ: لەناو دیمەنە كۆمێدییەكانی من گریان هەیە، بەڵام ئێوە وەك شێوە نایبینن.
ئەو خۆی یەكێك بووە لەگەورەترین پاڵەوانەكانی كۆمێدیای رەش و بەپادشای پێكەنین ناونراوە، وەك فەیلەسوفی گەورەی فەڕەنسی ( جاك بوار) دەڵێت:
هەموو كتێبە فەلسەفیەكانی دنیا كۆكەیتەوە، نەیان توانیووە بەقەد (چاپلن) شەڕی سەرمایەدارەكان بكەن و بزانن ئەو سەرمایەدارانە چۆن بەنواندنێكی بێ دەنگ ڕیسوا دەكرێن و تۆڵەی چینی زەحمەت كێشیان لێ دەكرێتەوە.
بۆیە ئەو جۆرە كۆمێدیایە كۆمیدیایەكی ئاسان نین و هەموو سیناریۆ نووسێك ناتوانێت كاری تێدا بكات، ئەگەر شارەزاییەكی باشی نەبێت لەچۆنیەتی دەرخستنی پرسێكی تراژیدی لە ناوەرۆكدا، بەڵام كۆمێدی لەشێوەدا .
نووسەرانی وەك (ویلیام فۆڵكنەر، تۆماس بێهنكن، كورت ڤۆنگوت، جۆزێف هێلەر، مارك توین، لویس فێردیناند سێلین و جۆرج برمادشۆ، چیرۆك و ڕۆمان و شیعر و شانۆنامەیان نووسیوە، قووڵبوونەوەیان لەفیلمە ترسناكەكاندا كردووە و بە شێوەیەكی كۆمیدی رووداوەكانیان كردووە بە وێنە.
كۆمیدیكارانی وەك لێنی بروس، جۆرج كارلین، بیل هیكس، پیتەر كوك، ساچا بارۆن كۆهین و تیپی مۆنتی پایتۆنی بەریتانی كاری زۆریان لەسەر كۆمێدیای ڕەش كردووە.
كۆمێدیای رەشی چیخەف:

چێخەف، وەك گۆگۆل، ڕۆڵەی شەرعی ئەو ئەدەبیاتە جەماوەرییە تەنزئامێزەن كە سەدان ساڵە ڕووسیا بەهۆیەوە ناوبانگی پێ دەركردووە.
وەك یەك ڕەخنەگر ئاماژەیان بەوە داوە، كە هەمیشە ئامادەن گاڵتە بكەن، پێبكەنن بەو یارییانەی كە بەسەر ئەوان و گەلانی دیكەش دادێت.
هەركەسێك بەدواداچوون بۆ نووسینەكانی چێخۆف بكات،سەرنجی پەیوەندییەكی دیالێكتیكی ڕاستەوخۆی نێوان پێكەنین و ئازارو خەم و گاڵتەجاڕییەكانی دەدات، لەبازنەی كۆمیدیای ڕەش دا.
لەلایەكی دیكەوە زۆربەی نووسینە تەنز ئامێزەكانی دیكەی وەك ڕۆماننووسی ڕووسی (ڤلادیمێر نابۆكۆڤ) دەكەونە نێوان پێكەنین و خەواڵوویی، یان لەنێوان تەقینەوە لەپێكەنین و گریان.
هەندێ جاریش هەموو شتەكان لەیەك كاتدا دێن، وەك پێكەنین و دڵتەنگی.
لەو كاتەدا تۆ ناتوانیت لایەنە خەمناكەكان بەتەنها ببینی، بەبێ بینینی كۆمیدیەكان، چونكە هەردوكیان لە هەناوی یەكتردان.
چێخۆف هەمیشە باڵای ئەدەبی خۆی بەگشتی و وەك تەنزنووسێك بەتایبەتی لەژیانی سادەی رۆژانەی خۆی و دەوروبەری وەرگرتووە، كە بەزنجیرەیەك ئەشكەنجەو ئازار تێپەڕیوە، هەرئەو ئازارانە بوون بەسەرچاوە بۆ نووسینی چیرۆك و شانۆگەریەكانی، هەر یەك لەو بەرهەمانە پارچەیەكی بچووك بوون لەئازاری گەلەكەی.
چیخەف لەناو ئەو ناوەندە كۆمەڵایەتیە تەسكەی تێیدا دەژیا، سودێكی زۆری لەو واقیعە بینی بۆ داڕشتنەوەی بەرهەمەكانی، كە زۆربەیانی بەكۆمێدیای ڕەش بەرجەستەی كردوون.
لە زۆربەی بەرهەمەكانییشدا چیخەف خۆی كاركتەری ڕووداوەكان بووە،
ئیدی هەر ئەو نەهامەتیانە بوون وایان لە چیخەف كرد، ناچاری ئەوە بێت وانەی تایبەتی بڵێتەوە، بۆ ئەوەی نان بۆ خۆی و خێزانە برسیەكەی پەیدا بكات و لە خوێندندا بەردەوام بێت.
بە گشتی چیخەف یەكێك بووە لەپێشەنگەكانی كۆمێدیای ڕەش لە رووسیا، وەك شكسپیر لە بەریتانیاو ستانلی كۆبریك لە ئەمریكاو مۆلێر لە فەڕەنسا .

حەیدەر عەبدولڕەحمان

سەختترین كار لەدراماو سینەمادا دەست بردنە بۆ مێژوو، كە دەبێت زۆر بەهەستیاری و بەرپرسیاریەتیەوە هەڵس و كەوتی لەگەڵدا بكەیت، هەر بەلاڕێدا بردنێكی مێژوو (بەهەر ئامانجێك) بێت، باجێكی گەورەی لەسەرە.
بەڵام ئەم هەستیارییە بەمانای ئەوە نیە، ئیدی بوێری ئەوەمان نەبێت دەست بۆ كاری مێژوویی بەرین، لەكاتێكدا ئێمە وەك گەلێكی جەزرەبە دراوو ستەم لێكراو، لەهەموو گەلانی دنیا پتر پێویستیمان بەهەڵدانەوەی لاپەڕەكانی مێژوو و دەرخستنی ڕاستیەكان هەیە.
بەردەوام لەچەندین لاوە شەڕی دراماو سینەمامان پێ‌ دەفرۆشن و قەستی ناشیرین كردنی شوناسی نەتەوەییمان دەكەن، پارەیەكی خەیاڵی زۆریش بۆ ئەو ئامانجە نەگریسە تەرخان دەكەن، كەچی مخابن ئێمەی كورد دەستە پاچە وەستاوین بۆ وەڵامدانەوەی ئەو هێرشە درامایی و سینەماییانە كە بەئەنقەست دەكرێتە سەرمان.
لە ئادیابین دا (حەسەن عەلی خان) دەستی بۆ ئەو مێژووە بردووە، بۆ ئەوەی ئەو ئاراستە شێواوەی درامای كوردی بەئاراستەیەكی تر بگۆڕێت و دوای جەلیل زەنگەنە و حەسەن عەلی كەسانێكی تر بەدوایاندا دا بێن و بەهەمان بیركردنەوە، بەردەوامی بەو سەرەتایە بدەن، كە ئەوان بەكۆمەڵێ‌ كێشەوئاریشا دەستیان پێكرد.
لە (ئادیابین) دا زۆرینەی كێشەكان بەسەر لایەنە مێژووییەكەدا شكاونەتەوە، هەندێ‌ بینەر وا هەست دەكات، لەهەندێ‌ لاپەڕەی مێژوویی دا مێژووەكەی دەشێوێندرێت و غەدر لەراستیەكان دەكرێت، ئەم غەدرەش لەسەر خۆی هەژمار دەكات و نایەوێ‌ ئەو ڕاستیانە پەردەپۆش بكرێن.
لەمەدا بینەر مافی خۆیەتی بەرهەم هێنەرو دەرهێنەر بخاتە بەردەم بەرپرسیاریەتیەوە، لەپای ئەوەی ورد بین نەبوونە دەرهەق بەهەندێ‌ لایەنی مێژوویی، كە ساغ كردنەوەیان پێویستی بەوە دەكرد، كەسانی پسپۆر لەو بوارەدا راوێژیان پێ‌ كرابوایە.
(حەسەن عەلی خان) لەوەدا سەركێشی كردووە، كە پانتاییەكی ئێجگار دوورو درێژی مێژوویی خستۆتە چوارچیوەی یەك دراما، كە كۆی تۆماری كردنی تێدا بەگشتی ناگاتە بیست سەعاتێك و ئەو بیست سەعاتەی دابەشی سی ئەلقە كردووە، خۆی لە چەندین رووداوی گەورەی مێژووی كورد داوە، كە لەسەردەمی دەسەڵاتی عوسمانی و بەریتانییەوە دوای جەنگی جیهانی یەكەم دەست پێ‌ دەكات، لە ساڵی 1917 ەوە تا شۆڕشەكانی شێخ عەبدولسەلام و شێخ ئەحمەد بارزانی و شۆِشە یەك دوای یەكەكانی بارزان و روداوەكانی كۆماری مهاباد تا دەگاتە پەڕینەوە لە ئاراس:
پەڕینەوە لە ئاراس بە تەنیا پێویستی بە فیلمێكە، لەو داستانەدا و لە كاتی بەریەكەوتنی بارزانیەكان لە گەڵ ئێرانیەكان حەوت پێشمەرگە شەهید دەبن و چەندی تر بریندار دەبن، بۆ ماوەی 53 رۆژ ئینجا گەیشتنە سەر رووباری ئاراس، لە گەڵ گەشتنیان بۆ سنووری یەكێتی سۆڤیەت بارزانی دوو نامە بەدەستی میرحاج ئەحمەد بۆ ستالینی سەرۆكی سۆڤیەت دەنێرێ‌ و داوای پەڕینەوەیان لێ‌ دەكات بۆ ناو خاكی یەكێتی سۆڤیەت، دوای ماوەیەكی كورت سۆڤیەت رەزامەندی لە سەر پەڕینەوەكەدا.
حەسەن عەلی ئەو داستانە تراژیدیە گەورەیەی ئەوەندە بچوووك كردۆتەوە، خۆزگەی ئەوەی بۆ بخوازی ناوی ئاراست هەر نەبیستبوایە.
پاشان پەڕینەوەیەك بە بێ‌ نیشاندانی پێشەوای ئەو كاروانە كە مستەفا بارزانیە، شاردنەوەی مێژوویەكە كە كورد شانازی پێوە دەكات.
ئەگەر هەر یەك لەو هەموو روداوە تێكەڵاوانە بخەیتە چوارچیوەی یەك دراماو بۆ هەر رووداوێك لەو مێژووە دوورو درێژە تەنیا دیمەنێك دروست بكەیت، ئەوە دەسەڵاتت بەسەر ئەو هەموو ماوەیەدا ناشكێ‌ و كورت دێنی.
جەلیل زەنگەنە لە گەردەلوولدا بە (سێ‌ بەش) هێشتا نەیتوانی ئەو مێژووە تێر بكات و بە ناتەواوی دەستی لێ‌ هەڵگرت، بەڵام دوای ئەوەی گەردەلوول ئاسەوارێكی گەورەی لەمێژووی درامای كوردی دا بەجێ‌ هێشت، كە تا ئەو دەمەش هیچ درامایەكی مێژوویی و سیاسی نەیتوانیووە سنووری گەردەلوول ببڕێ‌.
بەگشتی مەعلومە چەند ئەوەندەی پانتایی رووداوەكان لەدرامایەكدا فرەوانتر بێت، دەسەڵات شكانی دەرهێنەر بەسەر بەرهەمدا كەمتر دەبێتەوە.. بۆیە بینەر هەست بەوە دەكات كە دەرهێنەر بە شێوەی بروسكە بەسەر مێژوودا تێدەپەڕێ‌ و ناتوانێ‌ ئەو وێستگە مێژووییانە تێر كات.
حەسەن عەلی خان ویستویەتی ئەركێكی هونەری و نەتەوەیی گەورەی سەرشانی خۆی لەم قۆناغە هەستیارو گرنگەی كوردستان بەجێ‌ بگەیەنێ‌، بەڵام كۆمەڵێ‌ كێشەی مێژوویی بۆ دروست بووە، چونكە هەوڵی ئەوەی نەداوە، پێشتر پەنا بۆ كۆمەڵێ‌ لەشارەزایانی بواری مێژوویی بەرێت و خۆی لەو كێشانە دوورە پەرێز رابگرێ‌ .
بەڵام بینەریش دەبێت لەوە بگا كە مێژوو كتێبێك نیە بۆ خوێندنەوە، بەڵكو كامێرایەكە بۆ نیشادانی وێنە.
كتێب و كامێرا هەردوكیان بەیەك ئاراستە ڕوو لەمێژوو دەكەن، ئامانجەكانیان دەڕژێتە نێو یەك سەرچاوە، بەڵام هەر یەك لەوان زمانی جیاوازو ستایلی تایبەتی خۆیان هەیە و هەر یەك بەفۆرمێك مێژوو دەگێڕنەوە.
بەڵام لەهەمان كاتدا مێژوو كتێبێكی موقەدەسیش نیە نەتوانی گۆڕانكاری لێ‌ بكەیت و جوانتری كەیت، كاتێك دەبێتە موقەدەس كە بیشێوێنی و بەئاراستەیەكی بەریت كە بۆ بەرژەوەندییەكی تایبەتی بەكاری بێنی.
دراماو سینەما لەسەردەمی ئەمڕۆكەدا بوونەتە ئەلتەرناتیف بۆ خوێندنەوەی مێژوو، چونكە هەموو بینەرێك مێژوو ناخوێنێتەوە، بەڵام زۆرینەی خەڵك دراماو سینەما دەبینن، بۆیە مەعریفەی بینەر بۆ ڕوداوە مێژووییەكان، لەدراماو سینەمادا زۆرترە لەسەرچاوەی مێژوویی وەك كتێب، ئەگەر ئەو بەرهەمە درامی و سینەماییانە لەسەر بونیاتێكی باوەڕپێكراوی مێژوویی بونیات نرابن، نەك لەسەر خەیاڵ.
هەر كات پێداچوونەوە بۆ تێگەیشتن لە مەعریفەی مێژوو بكەیت، لەوە دەگەیت كە ئەو وڵاتانەی دراماو سینەمایان تێدا تەژیە، نیوەی زێتری سەرچاوەكانی تێكەیشتنی كۆمەڵگاكانیان لەرێ‌ ی دراماو سینەماوەیە نەك كتێب.
كتێب بۆ نوخبەیەك لەكۆمەڵگایە و بۆ فێر بوونە، بەڵام دراماو سینەما بۆ جەماوەرە بەگشتی و ئامانجی سەرەكیش چێژ وەرگرتنە.
كەواتە چی بكەین بۆ ئەوەی دەسەڵاتی ئەوە بەخۆمان بدەین مێژوویەكی خاوێنی نەتەوەیی تۆمار بكەین ؟
ڕەنگە وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە تەنها هەر لای دەرهێنەرەكان نەبێت، كە بەگەورەی بەرهەم ناونراون، بەڵكو ئێستاكە بەرهەم هێنەرەكان و پارەدارەكان خاوەن بڕیارن، ئەوان جڵەوی ئاراستەكردنی ئەومێژووەیان خستۆتە دەست، بێ‌ ئەوەی رێگە بەهیچ دەرهێنەرێك بدەن هیچ پرسیارێكی هەبێت.
بەرهەم هێنەر لەدرامای ئادیابین دا خاوەنی بیرۆكەی دراما كەیەو ویستویەتی وەك مەسیحیەك دەرفەتێك لەدرامادا قۆرخ بكات، لەپەنای ئەو دەرفەتەدا لایەنێك لەپەیوەندی مێژوویی نێوان مەسیحیەكان و بارزانیەكان نیشان بدات، بەسوود وەرگرتن لەو رۆَژانەی كە شێخ عەبدولسەلام بارزانی لەساتەوەختێكی تەنگەتاودا لەژێر فشاری عوسمانییەكاندا پەنا بۆ قەشە (مار شەمعون) دەبات و ئەویش لەو تەنگەتاویە بەهانایەوە دێت و لای خۆی حەشاری دەدات.
ئەم هەڵوێستەی (مار شەمعون) لاپەڕەیەكی مێژوویی مەسیحیەكانە و مافی خۆیانە شانازی پێوە بكەن، بەڵام خستنە ڕووی بەو فۆرمە لاوازو سەر پێییە، لە دیمەنێكی كورتی هێمادار و نیشاندانی شێخ عەبدولسەلام بەشاردنەوەی روخسار، لەكاتێكا زۆربەی پێغەمبەرانی خوا سیمایان دەركەوتووەو دایەلۆژیان هەبووە، مانایەكی تر دەبەخشێت و لاوازی دەرهێنەر دەردەخا، لەچارەسەر كردنێكی درامی بۆ دیمەنەكە.
ئەمە لەكاتێكا خودی ئەو بابەتە گرنگە بابەتی فیلمێكی تایبەتەو هی ئەوە نیە بچووك بكرێتەوە و لەپەراوێزی دیمەنێك لە درامایەكدا بەرجەستە بكرێت.
هەولێریش بەهەمان شێوە بەخۆی و بەو مێژووە پڕ لەسەروەرییەی بچووك و كەم بایەخ كراوە، ئەو هەولێرە نیە كە لەمێژوودا دەیخوێنیتەوە، وەك لانكەی شارستانیەكان، شاری عیلم و مەعریفەو كولتوورو كەلەپوور، شارێك بەشاری هۆلاكۆ شكێن ناو نراوە، كەچی كامێرا لەكاتی رۆیشتنی عوسمانیەكان و هاتنی ئینگلیز خەڵكەكەی هەموو تێك دەقرژێن و لەترسان شار بەجێ‌ دێڵن، تەنانەت ماڵی پاشاش خۆیان بۆ ڕاكردن ئامادە دەكەن.
ئایا ئەركی كامێرا ناشیرین كردنی شارێكە یا ئەگەر ناشیرین بوو جوانتری كەیت ؟
هەولێر لەهیچ سەردەمێكا، لەسەختترین رۆژانی مێژوو، روو بە رووی هەموو ئەو ئیمپارتۆریەت و حكومەتە شۆڤینیانە بۆتەوە كە قەستی پەلاماردان و داگیركردنیان كردووە.
یەكێك لەجوانیەكانی ئەو شارە فرە نەتەوە فرە ئاینە، كەسایەتیەكانیەتی، كە لەو سەردەمەی دراماكەدا ئەستێرەی درەوشاوەی شاری هەولێر بوون، ناكرێت تۆ باس لەمێژووی نوێ‌ ی هەولێر بكەیت و كەسایەتیەكی گەورەی وەك مەلا فەندی فەرامۆش بكەیت.
لە شوێنی ئەو كەسایەتیە ناودارانەی هەولێر كەسایەتی وەهمی وەك ( مومتاز پاشا) و ( بەهجەت پاشا ) دروست بكەیت.
لەگەڵ چەندین لە پریفیسۆرو مامۆستایانی زانكۆ قسەم كرد، هەموو جەختیان لەوە كردەوە، كەسانێك لەمێژووی شاری هەولێردا نەبوونە بەو ناوە، رەنگە ئەو ناوانە لەرۆمانێكی خەیاڵی بووبن، كە هیچ پەیوەندییان بە مێژووەوە نیە.
دەكرێ‌ لەنێو ئەو هەموو زاناو داناو نیشتمان پەروەرانەی هەولێر، هەموویان فەرامۆش بكەیت و مومتاز ناوو بەهجەت ناوێك دروست بكەیت ؟.
ئایا ئەمە شێواندنی مێژوو نیە؟
كێشەی سیناریۆ
هونەری سیناریۆ لەدرامای كوردی دا، هونەرێكی ساوایەو تەمەنی دروست بوونی لەگەڵ تەمەنی سەرهەڵدانی درامایە لەكوردستاندا، كە خۆی لەنیو سەدەیەك و پتر دەدات.
هەتا ئێستاشی لەگەڵ دابێت، سیناریۆ وەك كێشەیەكی بنەڕەتی لە درامادا ماوەتەوە، لەبەر ئەوەی ئەو نووسەرانەی لەبواری سیناریۆدا پسپۆرن زۆر بە دەگمەنن.
لە وڵاتی ئێمەدا هۆكاری سەرەكی سەرنەكەوتنی دراما لاوازی سیناریۆیە، چونكە زۆر جاران بیرۆكەیەك دەكرێتە بنەماو لەناوەرۆكی ئەو بیرۆكەیە كاراكتەرو دیالۆگ و روداو دروست دەكرێت و ئەو پێكهاتەیە ناو دەندرێت بەسیناریۆ.
سیناریۆی ئادیابین كە لەبیرۆكەیەكی (نینۆس نەمرود)ەوە وەرگیراوەو لەلایەن (كەریم عەبدوڵڵا) نووسراوە، چەند تەوەرێكی جیا جیای مێژوویی، سیاسی، كۆمەڵایەتی دەگرێتە خۆی
تەوەری مێژوویی: هەولێر وەك شارێكی دێرینی پێكهاتە ئایینی و نەتەوەییەكان و پەیوەندی مێژوویی ئایینی و نیشتمانی نێوانیان دەركەوتووە، بەڵام لەشاخ داو لەگەرمەی شۆڕشەكاندا ئەو پێكهاتانە نابینین، وەك ئەوەی بوونیان نەبێت.
تەوەری سیاسی: ململانێی سیاسی ئینگلیزو عوسمانیەكان لەسەرخاكی هەولێرو سەرهەڵدانی بزووتنەوەی سیاسی كوردو تراژیدیاكانی، هەر لەشۆِڕشی بارزانەوە تا داستانی پەڕینەوە لە ئاراس .
تەوەری كۆمەڵایەتی: پرسی كۆمەڵایەتی لەچەند دیمەنێكدا بەرجەستە كراون لەوانە:
دیوەخانی مومتاز پاشاو پیاوەكانی، گەشتە كەی عەزراو حوشترەكەی، پرسی خۆشەویستی فەرهادو نەرمین، ئایشێ‌ و سەلوان، ساڵح و كچە منداڵەكە، ون بوونی ساڵح و دۆزینەوەی، خانەكەی عەزیز، دوكانەكەی بەهجەت پاشاو نۆكەریەكەی فەتحیە فەندی، سیخوڕییەكانی رەشید حەمامچی، فڕێدانی مەلۆتكەكەی سەعدیە، ماڵەكەی مام جەبارو رەدوو كەوتنی كچەكەی.
هەر سێ‌ تەوەری مێژوویی و سیاسی و كۆمەڵایەتی تێك هەڵكێشی یەكتر كراون، بەڵام پێم وایە لەڕووی چێژەوە، تەوەرە كۆمەڵایەتیەكان لەدوو تەوەرەكەی تر بەچێژ تر بوون هەمیشە هۆكار بوون بۆ بەرزكردنەوەی ریتمی دراماكە، لەبەرئەوەی بابەتە كۆمێدی ورۆمانسی و كێشە كۆمەڵایەتیەكانی تێدابوو.
بەگشتی لاوازی سیناریۆ وەك لایەنێكی هونەریی نەرێنی لە دراماكەدا هەستی پێ‌ دەكرێت، وەك:
1.سیناریۆكە هێڵێكی دیاری كراوی درامی نیە بۆ رووداوەكان، بەڵكو پارچە پارچە كراون، هەر پارچەیەك جۆرە سەربەخۆییەكی خۆی هەیە، ئەمە وای كردووە دراماكە بونیاتێكی درامی بەهێزی نەبێت .
2.دیمەنەكان لێكتر نەبەستراونەتەوە بۆ ئەوەی بینەر چاوەڕێ‌ ی ئەنجام بكات.

3. دایەلۆگەكان تێر نەكراون.
   4.لەسیناریۆكەدا گرێی درامی یا بوونی نیە، یاخود زۆر لاوازە، شتێ‌ نیە بینەر چاوەڕوانی كردنەوەی بكات .
   5.ڕەگەزی وروژاندن لاوازە، بینەر بێ‌ هیچ كێشەیەكی دەروونی دیمەنەكان تێدەپەڕێنێ‌.

   دەرهێنان :
   دەرهێنەر لەدەستپێكی دراماكەی دا بەخۆ ئامادەكردنێكی تەواوەوە ئەو دەسەڵاتە هونەرییەی خۆی نیشان داین، كاتێ‌ كۆبوونەوەی ژەنەڕاڵە سەربازیەكانی هەردوو سوپای عوسمانی و ئینگلیزی دەكرێت، بۆ ئەوەی عوسمانیەكان بە پێی ڕێكەوتن هەولێر بەجێ‌ بێڵن.
   بەستایلێكی سینەمایی و تەپڵو موزیكی سەربازی بەجۆش، چەند دیمەنێك نمایش دەكات، كە وا هەست بكەیت فیلمێكی بیانی دەبینیت و گەشبینیەكی زۆر بینەر دەگرێ‌، بەڵام لەئەلقەكانی دواتر ئەو ریتمە بە تەوژم و پڕ لەجوانكاریانە گۆڕانكارییان بەسەر دادێ‌ و لە هەندێ‌ دیمەندا بەرزو لەهەندێكی تردا نزم دەبێتەوە.
   (حەسەن عەلی خان) بەر لەوەی كار بۆ دراما بكات، ئەزموونێكی زۆری لە سینەمادا هەیە و لەچەندین ڤیستیڤاڵدا خەڵاتی سینەمایی پێ‌ بەخشراوە، بۆیە لەو درامایەدا سوودی لەو ئەزموونە وەرگرتووەو بەدیدێكی سینەمایی كاری دەرهێنانی بۆ (ئادیابین) كردووە.
   زۆر ئارەزووی كاری سەركێشی دەكات، بۆ ڕوو بەڕوو بوونەوەی دیمەنە سەختەكانی وەك شەڕو شۆڕو بەكارهێنانی تەقەمەنی وتەكنیك و خدعەی سینەمایی، وەك لەچەند دیمەنێكی ئادیابین دا لە شەڕی بارزاندا دەیانبینین، یاخود بەكارهێنانی فڕۆكەو تۆپباران كردنی لەهەندێ‌ دیمەنی جەنگدا، بەهۆی تەكنیك و گرافیك.
   هەروا دەرهێنەر بۆ نیشاندانی تواناو دەرخستنی ئەتمۆسفیرە سەخت و دژوارەكان، بە تایبەت لە كەشوهەوای ساردو بەفران بارین و زریاندا وێنەكانی دەگرێ‌، بۆ ئەوەی بینەر بخاتە ناوئەو ئەتمۆسفیرە سەختە، وەك دیمەنی گەڕانی مومتاز پاشاو سۆراغ كردنی هەڤالەكانی لەچیا. هەروا دەرهێنەر خۆ ئامادە كردنێكی باشی كردبوو بۆ دابین كردنی جلوبەرگ و چەك و تفاقی سەربازی و ئێكسسواراتی كلاسیكی كۆنی ئۆتۆمبیلی كلاسیكی و پەیتونەو حوشترو جلوبەرگی ئافرەتان و پیاوان و تۆپ، كە بەئاسانی دەستەبەر نابن.
   لە(ئادیابین) دا كێشە لەهونەری مۆنتاژ و دەستی كارامە نیە، چونكە هەردوو دەست رەنگین (نەجات مەولودی) و( هونەر شەهدی) بەتوانستێكی گەورەوە دراماكەیان بەرجەستە كردووە، بەڵكو كێشە لای دەرهێنەرە كە ویستویەتی لەمۆنتاژدا جۆرێك لەفێڵ لەبینەر بكات بۆ دریژ كردنەوەی كات و تەواو كردنی 30 ئەلقە.
   چونكە پێی وابووە ژمارە 30 لە بایەخ و بەهای بەرهەمەكە زێتر دەكات، بەپێچەوانەی ئەو هاوكێشەیەی دەڵێ‌ لەفەرهەنگی زانستی دا، زێدەڕۆیی وەك كەم و كورتی وایە.
   بینەر زوو درك بەبۆشاییەكە دەكات و دەزانێ‌ فێڵی لێ‌ دەكرێت، وا هەست دەكات كە دەرهێنەر لەدەست كورتی و قەیرانی دیمەنە پەنا بۆ ئەو درێژكردنەوە لاستیكیانە دەبات، كە لەئەنجامدا زۆر بەگرانی لەسەر بەهای هونەری دراماكە دەشكێتەوە.
   زۆر جاران وا رێ‌ كەوتووە ئەلقەیەكی تەواو بەدوو یان سێ‌ دیمەن كۆتایی بێت و ئەلقەكان تێر نابن، بەتایبەت لەدیمەنەكانی گەشتەكەی ( كاترین) ی دەزگیرانی (كابتن) بۆ كوردستان، كە بۆ ماوەی دوو رۆژ دیمەنەكان لێك رادەكێشران، بێ‌ ئەوەی هیچ روداوێك لە دیمەنەكاندا ببینی.
   بە بازار گەڕاندنی حوشترەكەی عەزرا، بۆ ماوەی دوو رۆژ ئەو حوشترە بە بازاڕەكانی هەولێردا رادەكێشرا.
   زەماوەندەكەی فەرهادونەرمین، كە ریتمی دراماكەی هێنایە سەر سفرو بینەر وا هەستی دەكرد بەرامبەر بە كلپێك دانیشتووە نەك دراما، جیگەی سەر سوڕمانە دەرهێنەر بەرامبەر بەو بۆشاییە گەورەیە چاوپۆشی كردبێت و چارەسەرێكی لا نەبووبێت.
   گریانی عەزیز بەرامبەر سەعدیە دوای بڕیاری بەشوودانی بەزۆری.
   جگە لەدرێژكردنەوەی لاستیكی بۆ دیمەنەكان، دەرهێنەر بۆ درێژكردنەوەی كات چەند گرتەیەك لە ئەلقەی رابووردوو دووبارە دەكاتەوە گوایە بۆ بەبیر هێنانەوەیە، كەچی درامای رۆژانە وەك هەفتانە نیە بینەر لەبیری كات و بتەوێ‌ روداوەكان بەبیر بینەر بێنییتەوە.
   بەپێی پێوەری كاتی دراما بێت، ناكرێت هیچ ئەلقەیەك لە 45 خولەك كەمتر بێت، كەچی لەو درامایە، ئەلقەی وا هەیە بەتایتلەوە ناگاتە چارەگە سەعاتێك.
   ئەمەش نیشانەی كورت هێنانی سیناریۆیە، كە هەندێ‌ جار دەرهێنەر دەستەپاچە دەمێنێتەوە لەچارەسەر كردنی، بۆیە ناچاری ئەوە دەبێت كات بدزێ‌.
   بەڵام باشتر لەدزینی كات ئەوەیە كە زۆر لەخۆت نەكەیت ژمارە 30 تەواو كەیت لەسەر حیسابی بەهای هونەری و ئاستی بەرهەم.
   خۆ دەكرێ‌ 20 ئەلقە بێت، بەڵام بە تێری، مەسەلەكە نەیاسایە نە مەرج، هیچی ترنیە زیاتر لەوەی بەو ژمارەیە پرۆپاگەندە بۆ زەخامەتی كارەكەت بكەیت .
   ئەمەش هەمدیسان كاریگەری نەرێنی لەسەر دەروونی بینەردا بەجی دێڵێ‌ كە دەرهێنەر بەلاواز دەبینێ‌، چونكە بەرپرسی یەكەم لەهەموو گرفتەكان تەنیا دەرهێنەرە.
   سێ‌ رەگەزی سەركەوتوو
   لەبونیاتی دراماكەدا هەر رەگەزێك كێشی خۆی هەیە، بینەر بە روونی هەست بەئاستی داهێنان و شكستی هەر یەكێكیان دەكات، بەڵام خۆش بەختانە سێ‌ رەگەزی سەرەكی بوونەتە كۆڵەگەیەكی پتەو بۆ دراماكەو بە تەواوەتی تێر كراون و مافی خۆیان داوەتە بەرهەمەكە كە بریتین لە:

4. وێنەگرتن
   پێگەی (هاوكار فەرهاد) و ستافە وێنەگرەكەی، بەقەد پێگەی دەرهێنەر گرنگی هەیە لەو بەرهەمەدا، چونكە هەر یەك لەوان تایبەتمەندی و رۆڵی تایبەتی خۆیان هەیە لەبەرجەستەكردنی بەرهەمەكە، بەڵام وێنەگرتن بە كرۆكی راستەقینەی بەرهەم دادەندرێت وهەموو ستاتیكاو چێژێكی دراما لەوێنەوە چڕۆ دەكات.
   (هاوكار فەرهاد) بەڕێوەبەری وێنەگرتن زۆر زیرەكانە گۆشەكانی كامێراو گرتە هەستیارەكانی بژار كردووە، بەدیدێكی سینەمایی پێشكەوتووهەڵس و كەوتی لەگەڵ كامێرادا كردووە.
   فەرهاد بە ئاستی ئەو وێنەگرە بیانیانەی جاران بەخەرجیەكی زۆرەوە دەمانهێنانە كوردستان، كاری داهێنەرانەی خۆی لە گەڵ ستافێكی لێهاتوو وەك یاریدەدەر كاریان لە گەڵدا كردو بە سەركەوتوویی لێی دەرچوون، بۆیە شایەستەی ستایشن.

   2.موزیك:
   موزیك لەزۆربەی دراماكانی ئێمەدا ناتوانێت رۆحی درامی بخاتە بەر رووداوەكان، زۆر جاران موزیك دراما دەكوژێ‌ و ناتوانێت ریتمێكی هاوسەنگ بۆ وێنەو جوولە و روداو تێر كات،
   لەو بەرهەمەدا ( زانا جەبەلی) بەموزیك مۆركێكی درامی بەهێزی بەدیمەنەكان داوە، كە كاریگەری دەروونی بەسەر هەستی بینەردا بەجێ‌ بێڵێ‌.
   من لە نمەیەكی تایبەتیم بۆ زانا جەبەلی دەست خۆشیم لێ‌ كرد لە پای ئەوكارە جوانەی، زۆر دڵگران بووم كە دەیگوت لە وڵاتی ئێمەدا خەڵكانێك هەن ئەگەر هەر داهێنانێك بكەیت، بوێری ئەوەیان نیە دەست خۆشیت لێ‌ بكەن، وەك ئەوەی ئەو كەسانە بەو دەست خۆشی لێ‌ كردنە بچووك ببنەوە.

   3.رووناكی:
   رووناكی لەكاری درامیدا تەنها بۆ جوانكاری نیە، بەڵكو بەهێزترین فاكتەرێكی گوزارشت
   بەخشینە بەدیمەنەكان و ڕوخساری ئەكتەرەكان، بە تایبەت لەحاڵەتە دەروونیەكانی وەك ترس و نیگەرانی.
   بۆیە گرنگە ئەندازیاری رووناكی بەر لەوێنە گرتن دەق بخوێنێتەوە، بۆ ئەوەی تێڕوانینی خۆی هەبێت لەدابەش كردنی رووناكی.
   لە (ئادیابین) دا رووناكی ررۆڵێكی كاریگەری هەبوو لەسەر جوانكردن و بەرجەستە كردنی دیمەنەكان، كە هونەركاران(محەمەد كەمال) ویاریدەدەرانی رۆڵێكی كارایان تێدا بینی.

ئەكتەرو كاراكتەر لە ئادیابین دا
بۆ بژاردەكردنی ئەكتەر لەدرامای ئادیابین دا، دەرهێنەر جگە لەئەكتەری خۆماڵی، دوو ئەكتەری ئینگلیزو دوو ئەكتەری لەرۆژهەڵاتی كوردستان بەشداری پێ‌ كردووە، هەردوو ئەكتەری ئینگلیزی(( فێڵ وێبستێر) ( سۆوفی كارل) و ئەكتەری رۆژهەڵاتی ( سومەییا ڕەزایی ) و( شەهرەزاد) جگە لە ستافێكی بە توانای ماكیاژ كە لەسێ‌ ماكێژكار پێك هاتبوون. بە پێی ئەزموونی رابووردویان توانست و پێگەی نواندنی هەر یەك لەو ئەكتەرانە توانایەكی دیاری كراویان هەبووە، بەڵام كاتێك هەست دەكەیت لەم بەرهەمەدا توانست و داهێنانێكی گەورەتر لە قەوارەی خۆیان پێیە، هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەر چەند خاڵێك:
1.دەسەڵاتی دەرهێنەر لەسەر راهێنانی ئەكتەرو بەرز كردنەوەی حاڵەتی هونەری و مەعنەوی.
2.بابەتی دراماكەو فەلسەفەی گەیاندنی.
3.لێوەشاوەیی كاراكتەر لەگەڵ ئەكتەرو بڕی كاریگەر بوونی بەو كاراكتەرە.
4.ئازاد كردنی ئەكتەرو فەراهەم كردنی دەرفەت بۆ داهێنان هەندێ‌ لەو ئەكتەرانە لە دیمەنێك یان دواندا دەردەكەون، كەچی لە پڕێكا دەبنە هەڵم و دیار نامێنن، بێ‌ ئەوەی پاساوێك هەبێت بۆ بەشداری كردنیان، پاساوێكیش هەبێت بۆ جێ‌ هێشتنیان.. بەگشتی زۆرێك ئەو ئەكتەرانەی لەبەرهەمەكەدا بەشداربوون، توانایەكی زێدە لە توانای خۆیان نیشانداین، بۆ بەرجەستە كردنی رۆڵەكانیان. بەڵام رۆڵی هەندێ‌ لەو ئەكتەرانە لە زەهنی بینەردا كاڵ نابنەوەو تا قەدەر حەیامێك بە زیندوویەتی دەمێننەوە.

شوكروڵڵا شێخانی:
شوكروڵڵا دەمێكی دوورە لەنواندن دوور بوو، بەڵام هەموو كات خەونی بەگەڕانەوە بۆ بەردەم كامێرا دەبینی، ئەوجارە ئەو رێكەوتە هاتە پێشەوەو رۆڵی مومتاز پاشای پێ‌ درا، كە هەڵگری ئایدیاو بیرو باوەڕێكی نەتەوەییە، هەڵوێستی جوامێرانەی نیشان داوە بەرامبەر ئینگلیزو هەمیشە هاوكارو هاوسۆز بووە لە گەڵ بزووتنەوە ئازادی خوازەكان.
لەرووی كۆمەڵایەتیشەوە كەسێكی دانا بووە لەچارەسەر كردنی كێشەكان، بەتایبەت كێشەی ژن هەڵگرتنی فەرهادی كوڕی و ئایشێ‌ ی خوشكە ژنی، كە لە بری بەكاهێنانی هێزو خوێن رشتن، بە تێگەیشتن و هوشیاری چارەسەری گونجاوی بۆ ئەو كێشانە دانا، بەمەش ئەو كاراكتەرە بووە هێما بۆ نیشاندانی لۆژیك بۆ چارەسەر كردنی كێشە كۆمەڵایەتیەكان. لە رووی نواندنیشەوە شوكروڵڵا توانی دەرفەتەكە قۆرخ بكات، بۆ ئەوەی مافی تەواو بە كاراكتەرەكەی خۆی بدات،
لە ِووی ئەداو ریتمی نواندن و جەستەوە. خوا چانسی ئەوەی پێ‌ بەخشی، كە لەو قۆناغەی تەمەنیدا، سەر بڵند بمینێتەوە بەرامبەر بە گەلەكەی، ئیدی ئەو(مومتاز پاشا)یە لەشوكروڵڵا شێخانی جیا نەبێتەوەو ببێتە ناونیشانی هەمیشەی.

زاهیر عەبدوڵڵا ( بەهجەت پاشا):
كۆنە كاربەدەستێكی عوسمانیەكان بوو، دوای هەرەس هێنانیان بەرامبەر بە ئینگلیز بەهجەت پاشا، ئەو رەواجەی جارانی نەما، هەوڵی دەدا بەسیخوری و ماستاو گرتنەوە، لای ئینگلیزەكان خۆی خۆشەویست كات و زەڕبەیەك لەمومتاز پاشای ناحەزی بدا، بە یاریدەی فەتحیە فەندی زۆر تۆڕو پیلانی بۆ پاشا داناوە، هیچ لەو پیلانانە سەری نەگرت، جگە لەوەی لای كابتن سعودی شكا، وەك خۆی گۆتەنی ڕەسیدی قڕانەكی نەما. زاهیر عەبدوڵڵا دوای كاراكتەری ( عومەر چاو چنۆك) لە درامای هەبوو نەبوودا، بۆ یەكەم جار دوای ئەو هەموو بەرهەمانەی پێشكەشی كرد، بەو رۆڵە لە(عومەر چاوچنۆك)ی تێپەڕاندو كاراكتەرێكی تر جێگەی گرتەوە، كە ببێتە هەنگاوێكی گەورە لە ژیانیدا. زاهیر لەساڵانی هەشتاكان تاوەكو ئێستاكە رۆڵی دەیان كاراكتەری دیوە، هەمیشە چاومان لەوە بووە عومەر چاو چنۆكێكی تر، بە فۆرمێكی تر دروست كاتەوە، بەڵام هیچیان ئەو ناونیشانە فەخریەیان، بەقەد بەهجەت پاشا پێ‌ نەبەخشی.
كابتن های ( فێڵ وێبستێر): كابتن حاكمی ئینگلیزی بوو لەهەولێر، جگە لەلایەنی سەربازی، بەردەوام یاداشتەكانی خۆیو خەڵكەكەی دەنووسییەوە، ئەو كەسێكی هوشیار بوو، ئەو ماوەیەی لە هەولێر بوو، ئازاری هیچ كەسێكی نەدا، جگە لە ئەدا كردنی ئەركی سەربازی، بەتایبەت لە هەرەس پێ‌ هێنانی هەوڵەكانی خورشید ئاغاو هەڕەشە چەكدارییەكانی بۆ سەر سوپای بەریتانی (فێڵ ویبیستیر) ئەكتەرێكی لیهاتوو بوو، هێزێكی كاریگەر بوو بۆ پرسی نواندن لەدراماكەدا، دەرهێنەر وێنەیەكی سروشتی و واقیعی بەڕوداوەكات بەخشی، بینەر ئارەزووی ئەوەی دەكرد،دیمەنەكانی (كابتن) زێتر بوایە، چونكە لەگەڵ دەركەوتنی هەستت بەوە دەكرد، لە بەردەم فیلمێكی ئینگلیزی دانیشتووی. سومەییە ڕەزایی: رۆڵی سەعدیە قاجاری ـ لە دراماكەدا بینی بوو، ئەو ئافرەتە بوو، كە لەرۆژە تەنگەتاوەكانی شەڕدا، دایكێك ( شەهرەزاد) كۆرپەیەكی خۆی ڕادەستی سەعدیە دەكات، كە كۆرپەكەی بەرێتە هەولێرو لەوێ‌ چارەیەكی لێ‌ بكات، ئەویش كۆرپەكە لە بەردەم ماڵی مومتاز پاشا فڕێ‌ دەدات، ئەوان هەڵی دەگرنەوەو بەخێوی دەكەن. دوای 14 ساڵ ئینجا (ساڵح) دایكی پەیدا دەبێتەوەو داوای دەكاتەوە، سەعدیە لەو رۆژەوەی عەزیزی خانچی ناسی بوو، خۆشی ویستبوو، سێبووری دنیای بە عەزیز دەهات، بە زمانی خۆی و بە دەم پاڕانەوە داوای لە عەزیز كرد بیخوازێ‌، بەڵام عەزیز هیچی بۆ پێ‌ نەكراو نەیتوانی ئەو ئاواتەی ئەو بینیتە دی. لە بری (عەزیز) فەتحیە فەندی نۆكەری بەهجەت پاشا كە پیاوێكی ڕەبەن بوو، مەراقی لێداو لە بەهجەت پاشا پاڕایەوە سەعدیەی بۆ بخوازێ‌، ئەویش لە ژێر هەڕەشەو چاو سوور كردنەوە سەعدیەی ناچار بەهاوسەرگیری كرد لەگەڵ فەتحی، بەڵام هاوسەرگیریەك بێ‌ خۆشەویستی.
تا رۆژێكیان دوای تێپەڕبوونی تەمەنێك، سەعدیە كەوتە پاڕانەوە لە فەتحی كە یەخەی بەرداو تەڵاقی بدا، فەتحیە فەندیش بۆی دەركەوت كە سەعدیە دادی نادا، ئەویش گەیشتە قەناعەت كە لەئاكامدا سەعدیە ئازاد كات.
لەدوا ساتدا سەعدیە گەڕایەوە لای عەزیزی مەعشوقی، بۆ ئەوەی كۆنە مرازەكەی حاسڵ بێت.
لەڕووی نواندنەوە ( سومەییە) باشترین ئەكتەری ئافرەت بوو لەدراماكە، ئەگەرچی شێوەزارێكی كوردی بەفۆنەتیكی فارسی هەبوو، بینەر باش تێی نەدەگەیشت، بەڵام نواندنێكی پڕ لە داهێنانی هەبوو، لە رووی ئەداو پێرفۆرمانسی نواندنەوە، كە كاراكتەرەكەی پڕ كات لە جۆش و خرۆش.

خەرمان هیرانی:
خەدیجە هاوسەری مومتاز پاشا بوو، لەسەرەتادا دژی بەهاوسەربوونی فەرهادو نەرمینی خۆشەویستی بوو، چونكە پێی وابوو فەرهاد لایەق بە نەرمین نیە، بەڵام كە فەرهادونەرمین سەری خۆیان هەڵگرت و دواتر ئاشت كرانەوەو مارە بری كران، بەختەوەر بوو. دواتر كێشەی عەیشێ‌ و سەلوان و كێشەی ساڵحی هاتە پێش زۆر ئازاری بەوە خوارد كە ساڵح دوای 14 ساڵ بەخێو كردن، شەهرەزادی دایكی رەسەنی خۆی هەڵبژارد. دەرهێنەر لەپەراوێزی كاراكتەری خەدیجەدا دەیتوانی شوێنێك بۆ هەستی نەتەوەیی و شۆِڕشگێڕیش بۆ ئافرەتی كورد لەو قۆناغەدا بكاتەوە، كارێك بكات ئافرەتیش لە خۆنیشاندانە جەماوەریەكە بەشداری پێ بكات .
بە تایبەت دوای ئەوەی خەدیجە هەستی بەوە كرد كە مومتازپاشاو مەحفوزە فەندی بە نهێنی ئەوان قسە لەسیاسەت دەكەن، خەدیجە نهێنیەكەی زانی و پاشا سەری ماچ كردو پێی گوت شانازیت پێوە دەكەم،
دەبوا ئەو ئاشكرا بوونەی سیاسەت گەرمتر بكرێت و بواری زێتر بدرێت بۆ چوونە ناو سیاسەت لە لایەن خەدیجەوە.
خەرمان هیرانی بۆ یەكەم جارە بەو ئاستە لەدرامایەكی كوردی دەركەوێ‌، دەرفەتێكی ئاوا باشیشی بۆ هەڵكەوێ‌، كە بەو ئاستە بەرزە نواندن بكاو توانستەكانی خۆی بەرجەستە بكات. ئەو لەحاڵەتە سۆزداریەكاندا تەواو دەچووە ناو رۆڵەكەی و نواندنەكەی پڕ بوو لەڕاستگۆیی ودوورلەهەڵچوون و زێدە رۆیی لە نواندندا. خەرمان دوای نواندنی لەشانۆیی ( باوك) ی سدیق عەزیز، رۆڵێكی تری نەبینیووە لەو ئاستەدا، كە ئێمە لە ئادیا بیندا بینیمان.

رزگار ئەحمەد ( فەتحیە فەندی) :
پیاوو كۆیلەی بەهجەت پاشا بوو، لەدوكانی كوتاڵ فرۆشتنەكە، بە هێنانی هەواڵی سیخوڕی خۆی لەلای بەهجەت خۆی خۆشەویست دەكردو جار جارەش نەخشەو پیلانی دژی مومتاز پاشا بۆ بەهجەت پاشا دادەنا. لە بری ئەو كۆیلایەتیە،
بەهجەت مرازی حاسڵ كردو بەزۆر سەعدیە خانی لێ‌ مارە كرد، لە كۆتاییشدا كە زانی سەعدیەخۆشی ناوێ‌ سێ‌ بەردەی لە دەست ناو تەڵاقی دا.
رزگارئەحمەد وەك هونەرمەندێكی كۆمێدی لەدرامای ( كەونەدەركە)بە كاراكتەری نوری كشمش ناسرا، ئەورۆڵە دوای تێپەڕبوونی نیو چارەگە سەدە زێتر، ئێستاش لە زەهنی بینەردا كاڵ نەبۆتەوە. رزگار ئەو رابووردووەی خۆی زیندوو كردەوە، ئەوجارە بە فۆرمێكی دیكە توانای نواندنی خۆی نیشان دایەوە.

رزگار زاهیر( فەرهاد):
رۆڵی فەرهادی كوڕە تاقانەكەی مومتازپاشای بینیبوو، لەو رۆژنەی ئینگلیز بەرەو داگیر كردنی هەولێر هەڵدەكشا، ئەو خەریكی خۆ تێكنان بووبۆ ڕاكردن، ئەو كات پێم سەیر بوو، كوڕە گەورەی پاشا بیەوێ‌ لەترسان لەگەڵ ژنان شار بەجێ‌ بێڵێ‌ ! ئەو كات لاوازی كاراكتەرەكەی فەرهادم بینی و لام سەیر بوو مومتاز پاشا نەیتوانیووە تۆزێك لەهەستی نیشتمانی بە كوڕەكەی ببەخشێ‌. دواتر كاتێ‌ فەرهادو نەرمین یەكتریان ناسی، زۆر بە لووت بەرزی و مەغروریەوە هەڵس و كەوتی لەگەڵ نەرمین دەكرد، بەڵام دواتر كە ڤایرۆسی خۆشەویستی لێیدا، نەك هەر بۆ نەرمین ڕوخا، بەڵكو خەوو خۆراكی لەخۆی حەرام كردو بە هەلەداوان هەلسوكەوتێكی هەرزەكارانەی نا مەقولی كرد، بێ‌ ئەوەی هیچ پرس و ڕایەك بەباوكی بكاو حیسابێك بۆ شكۆی خێزانەكەی بكات شەوێك كچەی هەڵگرت وڕایكرد، بە تەنیا پاساوێكی لاواز، كە دایكی بە هاوسەر گیری لەگەڵ نەرمین ناڕازی بووە!
ئەو كارە لە درامادا هەڵەیەكی گەورەیە كە رێگەیەكی نا لۆژیكی و نا شارستانی فێری خەڵك بكەیت و بە گەنجەكان بڵێ‌ ی ئەگەر ئەو كچەیان نەدایتێ‌ دەستی بگرەو ڕاكە، دوای ماوەیەك سوڵحێك بكەو وەرنەوە.
(رزگار) وەك نواندن لەهەموو بەرهەمەكانی پێشوو تری، لەوانەش لە (دوا شەودا) هەنگاوی باشتری هاوێشتووە، ئەگەرچی سیناریۆ رەسمێكی جوانی بۆ كاراكتەرەكەی نەكێشابوو، جگە لە رۆڵی ئاشقێكی سەر شێت نەبێت كە هیچ دەسەڵاتێكی نەبوو، جگە لە ڕاكردن نەبێت.
دەرهێنەر لە دیمەنەكانی كۆتایی دا فەرهادی تێكەڵ بە جەماوەرە خۆ نیشاندەرە كرد، ویستی وەك گەنجێكی شۆڕشگێڕ نیشانی بدات، بەڵام بینەر ئەوەی دەزانی كە نیشاندانی فەرهاد لە خۆ نیشاندانەكەدا تەنیا پڕكردنەوەی بۆشایی بوو، چونكە ئەو كاراكتەرە هەرگیز بە خەیاڵیش بەلای پرسی نیشتمانییەوە نەچووەو بیریشی لێ‌ نەكردۆتەوە، ئیدی كەس نەیزانی چۆن فەرهاد لەكون فەیەكونێك بوو بە شۆِڕشگێڕ !؟

تەلار هیرانی( ئایشێ):
رۆڵی ئایشێ‌ ی خوشكی خەدیجەی بینی، كێشەی سەرەكی ئەو ئەوەبوو كە چانسی هاوسەر گیری نەبوو، بۆیە ناچاری ئەوەبوو، خۆشەویستی لەگەڵا سەلوانێكی خاوەن ژن ئەنجام بدا. كاركنەرەكەی جۆرێك لە دژایەتی بۆ دروست كردووە لەبەر ئەوەی شەڕ لەگەڵ پاشا دەكا بۆ رازی بوون بەهاوسەرگیری لەگەڵ پیاوێكی خاوەن ژن، ئەوە دەسەلمێنێ‌ كە بڕوای تەواوی بەفرەژنی پیاو هەیە. بینەر هەست بەوە دەكا ئەو پەیوەندییەی لەنێوان سەلوان و ئایشێ‌ دا هەیە، هیچ بۆنێكی خۆشەویستی لێ‌ نایێ‌ و هیچ ڕەگو ریشەیەكیشی نیە، بەڵكو پەیوەندییەكە ئامانج تەنیا هاوسەرگیرییە.
لەو درامایەدا (تەلار هیرانی) لەدیمەنی ڕووبەڕوو بوونەوەیدا لەگەڵ مومتاز پاشا بەهێزێكی درامی كاریگەرو گربانێكی بەكوڵ دەردەكەوێ‌ كە بەبوێریەوە داوای مافی مرۆیی خۆی دەكات بۆ هەڵبژاردنی ئەو كەسەی خۆشی دەوێ‌ و لەئەنجامدا وا لەمومتاز پاشا دەكات، هیچ قسەیەكی نەبێت بەرامبەر بە ئایشێ‌ و بێدەنگ بێت . نواندن بۆ تەلار هیرانی لە دراماو شانۆدا وەك یەكە، بەڵام تواناكانی لە شانۆدا لە دراما بەهێزترە. لە دیرۆكی هونەری تەلار سەتایەك هەیە بە ناو شانۆیی ( مەرگ و كچ ) ئەو سەرەتایە هەر وەك خۆی ماوەو شتێكی تری نەهاتۆتە سەر بە قەد (مەرگ و كچ) سەنگین بێت بۆ تەلار، رەنگە ئادیابین) هەولێك بێت بۆ ئەو ئامانجە..
مەولان حەمەدەمین (عەزیز توتنچی):
پیشەی توتنچی هیچ پەیوەندییەكی بەكاراكتەرەكەی مەولانەوە نیە، چونكە ئەو خانچیە، خۆ ئەگەر عەزیز خانچی بوایە، رەنگە بۆ عەزیز نازناوێكی لێوەشاوەتر دەبوو.
ئەو عەزیز توتنچیە پیاوێكی ڕەبەن بوو، تەمەنی تەواو هەڵكشابوو، بارەگاو مەنزڵگای ئەو خانە بوو، شوێنی حەوانەوەی كاروان سەراو رێبوارانی جارانی هەولێر
پیاوی مومتاز پاشابوو، قەدەر حەیامەكی لەخزمەتی ئەودا بەسەر بردبوو، بەڵام پاشا هیچ حیسابێكی بۆ نەدەكرد، جگە لە كۆیلەیەكی گوێ‌ ڕایەڵ نەبێ‌.
ئەو خانە ببوو بەهەوارێك بۆ ناساندنی زۆر لەموسافیرەكان، لەوانەش ( سەعدیە) خان، ئەو ژنەی لەیەكەم رۆژی سەردانی بۆ خان و یەكەم لوقمەی نان خواردنیان بە یەكەوە، ئاشقی ئەو عەزیزە بەد بەختە بوو، كە پیاوێكی ڕەوشت بەرزو هێمن و لەسەرخۆ بوو، ئەوی بەخەیاڵیدا نەدەهات، لەو ڕەبەنی و بێ‌ كەسی و بێ‌ سەلواییە ئافرەت بوو،
تەنانەت لەو شەوەی سەعدیە ویستی پەردە لەسەر ناخی خۆی لابەرێ‌ و كلیلی دڵی خۆی دایە دەست عەزیز و بە ڕاشكاوی و بەدەم شەپۆلی گریانەوە داوای ئەوەی لە عەزیز كرد بیخوازێ‌، كەچی عەزیزی بێ‌ دەسەڵات بەدەم گریان و خۆخواردنەوە بێ‌ ئومێدی كردو پیێ‌ راگەیاند كە هیچی پێ‌ ناكرێ‌ جگە لە گریان و خەم خواردن نەبێت.
ئەو شەوە عەزیز خۆی بەبێ‌ دەسەڵاترین مەخلوقی خوا هاتە بەرچاوی، چونكە نەیتوانی بە هانای سەعدیەی بێكەس و بێ‌ پشت و پەناوە بێت، كە بەهجەت پاشا، هەڕەشەی بەزۆر بەشوودانی لێ‌ دەكرد.
مەولان حەمەدەمین لەرووی سروشتی مرۆییەوە زۆر لە كاراكتەرەكەی خۆی نزیك بوو، هەمان ئەو خەسڵەتە تایبەتیانەی تێدابوو كە لە (عەزیز توتنچی) دا هەبوو، بۆیە ئەوەی مەولان بناسێ‌، هەست بە جیاوازییەكی ئەوتۆ ناكات لە نێوان ئەكتەرو كاراكتەرەكەی.
ئەو لە نواندن دا ریتمێكی هێمنی دوور لەهەڵچوونی هەیە، تەنانەت لەریتمی دەنگیش هەمان ریتمی جەستەی هەیە، لە ئەدای نواندن دا بەپێی پێویست كار دەكات، ئەو سروشتی بوونە جۆرێك لەجوانی بەنواندنی عەزیز بەخشیووە.
ئەدیابین بۆ مەولان دەرفەتێكی گونجاو بوو بۆ مەولان، چونكە كامێرا و هەستیاری كامێرا بۆ فۆرمی نواندنی مەولان باشترین و نزیكترین فاكتەرێكە بۆ بەرجەستە كردنی ئەو نواندنە نەرمەی مەولان .

هەندرێن عەبدولڕەحمان ( جوامێر):
جوامێر ئەو گەنجە خوێن گەرمە بوو، یەكەم جار دوای هەرەس هێنانی عوسمانیەكان و هاتنی سوپای ئینگلیز، لەگەرمەی ژاوەژاوو شڵەژانی خەڵكی هەولێر، جوامێرمان وەك گەنجێكی ئاسنگەر بینی، بەڵام دواتر نەمانزانی بۆچی دەرهێنەر ئەو ئاسنگەریەی بەجوامێر نەهێشت و كردی بەپیاوێكی ئاغا.
جوامێر هەستێكی كوردایەتی بەرزی هەبوو، كاتێ‌ عوسمانیەكان بەتێكشكاوی بە بازاڕدا تێدەپەڕین، ئەو لەگەڵ هاوڕێیەكی سوپا گەورە تێكشاوەكەی عوسمانی چەك دەكەن ( ئەمەش جۆرە موبالەغەیەكی نا مەعقولی دەرهێنەرە بوو كە دوو گەنج سوپایەك چەك بكەن!)
لە كۆتاییدا ئەو هەستە پاك و چاونەترسیە بوو وای كرد لەخۆنیشاندانە جەماوەریە گەورەكە دەستگیر بكرێت و پاشان لەسێدارە بدرێت.
رەنگە لەش و لاری جوان و ئیلقاو دەنگی، وای لەدەرهێنەر كردبێت، هندرێن وەك ئەكتەرێك بۆ ئادیابین هەڵبژێرێ‌، بەڵام بێ‌ ئەوەی بیرۆكەیەكی دیاری كراوی بۆ دروست كردنی كاراكتەرێك بۆ ئەو ئەكتەرە هەبووبێت، تەنانەت پیشەی ئاسنگەریەكەشی لێ‌ سەندەوە.
هندرێن ئەزموونێكی تازەی لەگەڵ درامادا هەیە، پێویستی بەوە هەبوو دەرهێنەر زێتر لەوەندە چاوی لەسەر نواندنی هندرێن بێت و هانی بدات جووڵەو ئەدای نەرمتر بكاتەوەو نواندنێكی سروشتی بێ‌ گرژی ئەنجام بدات.
بەڵام لە دیمەنی لەسێدارە دانەكە، زۆر شت گۆڕاو هندرێن توانی بەرجەستەی رووداوێكی كاریگەر بكات و بینەرهەست بەو ئیرادە بەهێزو خۆراگریە شۆڕشگێڕانەییە بكات كە لە روخساری جوامێر دەردەكەوت، بۆ ڕوو بەڕوو بوونەوەی مردن.
بۆیە هندرێن بەو دیمەنە پاسپۆرتی پەڕینەوەی پێ‌ درا.

رووبارخالید( نەرمین )
نەرمین كچی مام جەبار بوو، ئەو كچەی دوكانێكی شیرینی مناڵانی هەبوو، ئاشقی تاك لایەنەی فەرهادی مومتاز پاشا بوو،كە هیچ مەیلی پێ‌ نەدەدا، دواتر توانی بەمەكربازی خۆی دڵی فەرهاد داگیر بكات و خەوو خۆراكی لێ‌ حەرام بكات،
لەئەنجامدا كە زانیان دایكی فەرهاد بە هاوسەرگیریان ڕازی نیە، سەری خۆیان هەڵگرت و پەنیان بۆ فاتمەخان برد.
تا رۆژێكیان فاتمەخان لەگەڵ مام جەبارو زەهرای دایكی، ئاشتی كردنەوەو زەماوەندی خۆیان گێڕا.
رووبار لەزمانی خۆشەویستی دەگەیشت، بەو زمانە قسەی لەگەڵ بینەر دەكرد.
ئەكتەرێكی رۆح سووك و شیرین بوو، نواندنێكی نەرم و بێ‌ گرێ‌ ی دەكرد، هەستت بەخۆش ویستنێكی ڕاستەقینە دەكرد بۆ فەرهاد، ئەم هەست كردنەی بینەر ئەنجامی راستگۆیی بوو لەگەڵ كاراكتەرو رۆڵەكەی خۆی.
رووبار لە ئادیابیندا لە دەرگا فرەوانەكەیەوە هاتە ژوور، چاوەڕوانی مەكەن بەوئاسانیە لێی دەرچێ‌.
زیاد كەریم ( سەلوان )
كە سەلوانی كوڕی بەهجەت پاشا بو، كاتی خۆی بێ‌ ویستی خۆی ژنێكیان بەسەردا سەپاند خۆشی نەدەویست، بۆیە بەردوام وەك راِوچیەك چاوبازی لە گەڵ ئایشێ‌ ی خوشكی خەدیجەی ژنی مومتاز پاشا دەكرد، كە باوكی هەردوكیان خوێنی یەكتریان فڕ دەكرد.
بەهجەت پاشا كە بە كەین و بەینی سەلوانی كوڕی و ئایشێ‌ ی زانی، زۆری پێ‌ خۆشبوو، وای مەزەندە كرد سەلوان هان دەداو ئایشێ‌ هەڵدەگرێ‌ و بەمەش حەیاو نامووسی مومتازی لە تورەگە دەكاو سعودی دەشكێنی.
بەڵام لە ئاخیردا وا دەرنەچوو، چونكە ئایشێ‌ و سەلوان بڕیارێكی عاقلانەیان داو بە مرازی خۆیان گەیشتن.
زیاد كەریم و كاراكتەرەكەی لەگەڵ یەك كۆك نەبوون، نەیدەتوانی ببێتە ئاشقێك و بە هەموو دەسەڵاتی خۆیەوە گوزارشتێكی راستگۆیانە لەو ئەشقە بكات،
زۆر بەلاوازی چووە بەردەم مومتاز پاشاو راستەوخۆ پێی گوت: پاشا لە دەركەی هاتیمە ژۆرێ‌، دەمەوێ‌ بمكەیە كوڕی خۆت.
دیمەن و دیالۆگەكە لەو ساتەوەختە گەرمە دەروونیەی پاشا ئەوەندە ساردو سڕو بوو، من بومایە لەجیاتی دەرهێنەر هەرگیز بەو دیمەنە رازی نەدەبووم ئەو دیمەنە مردووە وا بە سادەیی تێپەڕێ‌.

هەركات باسی شانۆی كوردی بكەین، دەبێت بینەر وەك پارچەیەكی هەرە كاریگەرو زیندووی جەستەی شانۆ تەماشا بكەین و پرسیاری ئەوە لەخۆمان بكەین، ئاخۆ لەو هەلو مەرج و ئاستەنگە دژوارانەی شانۆی كوردی پێیدا تێدەپەڕێ، بینەر لەكوێ ی هاوكێشە شانۆییەكە دایە؟
ئایا بینەر چ رۆڵێكی هەیە لەچارەسەركردنی ئەو كێشانەو تا ئێستا لەو ئاستە مەعریفی و هوشیارییە دایە كە بتواتێت چارەنووسی شانۆی كوردی لەئەستۆ بگرێ و متمانەی پێ بكرێ؟ خۆ دیارە بینەری ئێمە بەدرێژایی دیرۆكی شانۆی كوردی، هەمیشە تینووی شانۆ بووە، پێی وابووە شانۆ مینبەرێكی كاریگەرە بۆ هەڵبڕینی دەنگی ئازادی، وروژاندنی هەقیقەت، گوزارشت كردن لەئەشكەنجەو ئازارەكانی میللەت.
بۆیە هەركات دەرگای شانۆیان لەسەر داخستبێ، بە پەنجەرەكانەوە هاتۆتە ناو هۆڵی شانۆ، ئەگەر پەنجەرەكانیشیان داخستبێ، ئەوە دەرگاو پەنجەرەكانی لەبێخەوە دەرهێناوە، بۆ ئەوەی شانۆ ببینێ.
ئەمە لە زەمەنێكدا كە شانۆ دۆزێكی نەتەوەیی بوو، چەكێك بوو بۆ مقاوەمەت و خۆ راگری.
ئەو كات شانۆ لەشارو لەشاخ و لەقوتابخانەو لەدەشتودەر، لەهەر شوێنی بینەری لێ بوایە، گوتاری خۆی دەگەیاند.
هەموو شتێ لە تێكست و ئامانج و نواندندا كۆ دەبۆوە، بەڵام بینەرێكی پڕ لەتاسەت هەبوو بە جۆشەوە لەچاوەڕوانیت دابوو.
شانۆكارەكانیش لەو سەردەمەدا، بەهەمان حەماسی بینەر لەئێستا زێترو بە گەرم و گوڕترو رۆحیەتێكی نەتەوەیی و هونەرێكی بەكۆڵتر لەسەر شانۆ دەوەستان.
بەڵام لەگەڵ تێپەڕ بوونی زەمەن و دەرهاوێشتەكانی، بە پێی رۆژان وەزیفەی شانۆ لەجاران قورستر بوو، ئەركی بینەریش بۆ لەئامێز گرتنی شانۆ سەختتر بوو..
شانۆ لەهەموو سەردەمێكدا لەرەحمی ئەو سەردەمە لەدایك دەبێت كە تێیدا دەژیت، زادەی حاڵەتە سایكۆلۆژی و فسیۆلۆژی ئەو كۆمەڵگایەیە كە ناتوانێت ببێتە پارچەیەكی لێك دابڕاو.
شانۆو كۆمەڵگا لەدوو جەمسەرەوە بەیەك دەگەنەوە:
لەجەمسەری یەكەمیاندا: هەمیشە كۆمەڵگا مەدەنیەكان، ئەوانەی شارستانیەتێكی دێرین و كولتوورێكی زیندوویان هەیە، شانۆ لەپێشەوەی پێداویستیە بایەخدارەكانی ژیانی خۆیان دادەنێن، ئەوەندەی بوون و نەبونی نان و ئاو لەشانۆ دەڕوانن، بۆیە هەرگیز ناتوانن دەست بەرداری شانۆ بن.
بەشێكی زۆر لەژیانی خۆیان بۆ شانۆ تەرخان دەكەن، ئیدی شارەكانیان پڕ دەكەن لەهۆڵی شانۆیی، بۆ ئەوەی هەمیشە شانۆ لەو هۆڵانەدا جمەی بێ.
پەرە بەپەروەرەو دروست بوونی شانۆكار دەدەن و وڵاتیان پڕ دەكەن لە فێرگەو سەنتەرو ئەكادیمیای شانۆیی.
بۆیە هەرگیز هۆڵەكانیان بێ نمایشی شانۆیی نابێت و بژاڤی شانۆییش لە جوڵە ناكەوێت.
لەجەمسەری دووەمدا: شانۆ وەزیفەی پێویستی خۆی بۆ پیشكەوتنی كۆمەڵگاو بەرزكردنەوەی ئاستی هوشیاریی و مەعریفی، بۆ هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگا بەرجەستە دەكات، لەو ناوەندەدا بینەری شانۆیی دەبێتە بینەرێكی خاوەن ئەزموون و شارەزا كە لەشانۆ بگاو وەرگرێكی هوشیار بێت لەپرۆسەی شانۆیی دا.
بەم شێوەیە، هەم كۆمەڵگا خزمەتێكی بایەخدار پێشكەش بەرەوشی شانۆ دەكات، هەم لە بەرامبەردا شانۆ رۆڵی خۆی دەبینێ لەهوشیاركردنەوەی كۆمەڵگاو تێر كردنی هزرو خواستە رۆحیەكانی.
شانۆ چ بینەرێكی دەوێ؟
بینەر پارچەیەكی زیندووی رەگەزەكانی شانۆیە و هەموو پێكهاتەكانی شانۆ ئاراستەی بینەر دەكرێن، بۆ ئەوەی ئەویش بەرۆڵی خۆی هەوڵی ئەوە بدات بەهەموو توانا سایكۆلۆژی و فیزیكی و ئایدۆلۆژییەكانی خۆیەوە، توانای ئەوەی هەبێت، هەموو ئەو تەوژمانە وەربگرێت كە ئاراستەی دەكرێت، چونكە هیچ لەرەگەزەكانی دیكەی شانۆ نابنە ئەلتەرناتیف بۆ بینەرو شوێنی ئەو لەنمایشێكی شانۆیدا پڕ تاكەنەوە تەنها بینەر خۆی نەبێت .
لەقۆناغی دووەمی وەرگرتن دا، دەبێت وەرگر دەسەڵاتی ئەوەی هەبێت، هەموو توانا مەعریفی و هونەری و زانستیەكانی خۆی بخاتە گەڕ، بۆ خوێندنەوەی ئەو هێماو ستاتیكاو دەلالات و پرسیارە نادیارانەی بەركەوتە لەگەڵ مێشك و هزری دا دروست دەكەن.
چۆن لەشانۆی نوێ دا، شانۆ هەر تەنها زمانێكی نیە بۆ وەرگرتن، كە دەق بە تەنها سەرچاوەی وەرگرتن بێت و بینەر پشتی پێ ببەستێت، ئێستا جەستەی ئەكتەرو تەكنیكی شانۆیی و سینۆگرافیاو ئەدای ئەكتەر، بینەر دەوروژیّنن و شوێنی دەق دەگرنەوە، هەم بۆ گەیاندنی پەیامی شانۆیی، هەم بۆ هەژاندنی بینەرو جولاندنی هەستەكانی، بۆ ئەوەی هەر كاتێ پەردەی شانۆ دادرایەوە، كاریگەری و ئاسەواری ئەو رەگەزانە بەئاسانی لەسەر هەست و مێشك و دەروونیدا كاڵ نەبنەوەو تا دێر زەمانێك لە زەهن و ئەندێشەی دا خول بخۆنەوە.
كەواتە چەند ئەوەندەی دەرهێنەرو ئەكتەرو هونەركارەكانی دیكە هەر یەكەو ئەركی تایبەتی خۆیان لەسەر شانۆدا هەیە، بینەریش بەفۆرمێكی تر، بەڵام بەهەمان ئاست ئەركی هەیە بۆ تەواوكردنی پەیامی شانۆیی.
دەسەڵاتی بینەر دەسەڵاتێكی رەهایە:
لە بەر ئەوەی هەموو ئاراستەكان بەرەو رووی بینەرەو هەموو ئامانجەكانیش لەكۆتایی دا بۆ خزمەتی بینەرە، بۆیە بینەر یەكەم ماف و دوا مافی قسە كردنی هەیە، لەسەر هەر بەرهەمێكی شانۆیی، بەقەبوڵ كردنی یا ڕەتكردنەوەی، بۆ ئەمڕۆ، یان سبەینێ.
زۆر جاران كاتێ هەندێ لەدەرهێنەرو ئەكتەرەكان شكست دێنن، دەبن بەپارێزەری خۆیان و پاساو بۆ شكستەكانیان دەهێننەوە، كەچی ( سیزیف ئارنۆ ) ی گەورە رەخنەگری شانۆیی بەریتانی دەڵێت: دەرهێتەر تا دوا لەحزەی ژەنەرال پرۆڤە مافی قسەكردنی هەیە، بەڵام دوای ئەوە تەنها رەخنەگرو بینەرانن مافی هەڵسەنگاندنیان بۆ دەمێنێتەوە، تەنانەت راو بۆچوونی رەخنەگرەكانیش وەك بڕیاری بینەر رەها نیە، هەركاتێكیش بینەر بەرهەمێكی خستە سەبەتەی پەراوێزخستن، هیچ هێزێك نامێنێ ئەو بەرهەمە، یا ئەو دەرهێنەرو ئەكتەرە بگەڕێنێتەوە سەر ئاستی شكۆمەندی خۆی بەر لەشكست.
بەڵام دەكرێ لەپەراوێزی ئەودەسەڵاتە رەهایە بپرسین، ئەرێ كامە بینەرە خاوەنی بڕیاری رەهایە؟
ئەو بینەرە سادەیەی كە پێوەری گشتی لای ئەو تەنیا كات بەسەر بردن و پێكەنینێكی كاتی رووكەشی بێ مەغزایە و ئەهلی نواندنی پڕ لە تەهریج و شانۆی بازرگانیە؟
یان نوخبەیەكی پێگەیشتووی خاوەن دیدو ئایدیایەكی قوڵ و پڕ لەستاتیكا؟
بینەری كورد دابەشی هەردوو بەرە بووە، بۆ سەردەمانێك كە شانۆی بازرگانی باوبوو، كۆمەڵێ موهەریج هۆڵی شانۆكانیان بەكەسانی سادەو پرۆپاگەندەی موزەییەف پڕ دەكردەوە، زەرەرو زیانێكی گەورەیان بە شانۆ گەیاندو ئەو هونەرە جوانەیان لە بەرچاوی بینەر ناشیرین كرد، بە شێوەیەك بینەری راستەقینە شەرم لەخۆی بكاتەوە، بۆ لەحزەیەك بوێری ئەوەی هەبێت لە هۆڵێكی ئاوادا ڕوونیشێ.
ئەو كات دەمانزانی ئەو دیاردە ناشیرینە كاتیەو زەمەن لەگەڵ خۆیدا رایدەماڵێ، هەر كات بەرهەمی (جاد) پەیدا بوو، ئەو موهەریجانە لەشەرمی بینەر خۆیان دەشارنەوەو لەبەرچاوان ون دەبن .
بەڵام ئەوەی لەو نێوانەدا ئاستەمە ئەوەیە، كە تۆ پێویستیت بە كاتە، بۆ گۆڕینی واقعێكی تاڵ و نەرێنی بۆ واقعێكی ئەرێنی.
بەتایبەت بۆ گەڕانەوەی شكۆی شانۆیەكی تێكشكاو لە ڕەگو ڕیشەوە، بۆ شانۆیەك كە لەئاست خۆزگەو ئاواتی بینەر دابێت.
ئەگەر چاو لەرابووردووییەكی نزیك بپۆشین و بڕوانینە هەنگاوەكانی ئەمڕۆمان بۆ بینەری شانۆی كوردی، ئەوە بەگشتی، وێڕای لەبەرچاوگرتنی هەموو كێشەو ئاریشەكانی شانۆی كوردی، گەشبینیەك دەمانگری و هەست بەو گۆڕانە بنەڕەتیە دەكەین لەجۆری بینەرو حەماسی بینەر بۆ شانۆ.
بەڵام لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییەی جۆری بینەر دەبێ بپرسین ئەو هۆكارانە چین كە بوون بە سەرچاوە بۆ دروست بوونەوەی بینەرێكی هوشیار بەشانۆ؟
بێگومان فاكتەری زۆر هەن، دەبنە وەڵامی ئەو پرسیارە، لەوانە:
1.دەست بەكاربوونی كۆمەڵێ دەرهێنەرو ئەكتەری ئەكادیمی بەتوانا، لەوانەی بەراستەقینە خەمخۆری ئایندەی شانۆی كوردین .
2.پشت بەستن بەداهاتی خۆیان بۆ بەرهەم هێنانی بەرهەمە شانۆییەكان، بێ ئەوەی چاوەڕوانی بودجەو هاوكاری حكومەت بكەن، یا چاوەڕوانی قۆرخ كردنی دەرفەتێك بن بۆ گەندەڵی لەسەر حیسابی شانۆیەكی پەڕپووت و هەژار.
3.ئامادەكردنی ئەو بەرهەمانەی كە لەگەڵ خواست و ئارەزووی ئەمڕۆی بینەری كورد دەگونجێن و دەبنە گەرەنتی بۆ راكێشانی بینەر، بەتایبەت راكێشانی خێزان بۆ هۆڵەكانی شانۆ، ئەو خێزانانەی ساڵانێكی دوور بەحەسرتی ئاشنا بوونەوە بوون لەگەڵ شانۆدا.
4.سوود وەرگرتن لەتوانای ئەكتەری لێهاتوو، لەوانەی بینەر ئارەزووی نواندنیان دەكەن و توانای داهێنانیان هەیە لەشانۆدا.
هەندێ نمایشی شانۆیی كە لەسەر ئەو بنچینانە بەرهەمی خۆیان پێشكەش كردووە، لەچەند لایەكەوە بە قازانجی شانۆی كوردی هەڵكەوتنەوە:
یەكەم: ئاستی شانۆی كوردییان بەشێوەیەك بەرز كردەوە، كە هەر دەرهێنەرێك بیەوێت بەرهەمێكی نوێ ی شانۆیی پێشكەش بكات، دەبێت بەهەمان شێوە لەوە بگا كە بینەر چی لە شانۆ دەوێت ؟ هێزی راكێشانی بینەری بۆ هۆڵەكانی شانۆ هەبێت.
بەم شێوەیە دروست بوونی ركابەری لەسەر داهێنان لە نێوان دەرهێنەرەكاندا دەبێتە بنەمایەكی پتەو بۆ سەر لە نوێ دروست بوونەوەو دەست پێ كردنی قۆناغێكی نوێ لەشانۆی كوردی دا. جوگرافیای شانۆیی
وەك لۆژیك بینەرو شانۆ دوو هاوكێشەی هاوتەریب و هاوبەشن لەگەڵ یەكتردا، هیچیان بەبێ ئەوی تریان بوونیان نیە، ماهیەتی هەر یەكێكیان بەوی تریانەوە بەندە.
بەڵام ئەو هاوكێشەیە لەنیشتیمانی ئێمەدا هاوكێشەیەكی ناوازەیەو شانۆو بینەر نەخراونەتە ناو یەك بازنە.
رەنگە لەهەندێ شوێنی جوگرافی وەك شاری هەولێرو دهۆك بینەر هەبێ بەڵام شانۆ نەبێ، لەشارێكی وەك كەركووك و سلێمانی شانۆو بینەر هاوتەریبن، لەچەمچەمال و كەلارو دەربەندیخان و سۆران بینەر زۆرترە لەشانۆ..بەڵام هیچ لەو شارو شارۆچكانە وەك شاری هەولێر مەحروم نەكراون لە شانۆو بینەریان ئەوەندە پڕ لە تاسەو حەسرەت نین بۆ شانۆ، كە تێیدا نەك هەر تەنها بینەرانی ئەو شارە بەناچاری بۆ تینوویەتی شكانیان لەشانۆ ئەو شارو ئەو شار دەكەن و شانۆكارەكانیان دەستەپاچەو بێ ئومێد بوون لەچوونە سەر شانۆ، وای لێهات ئەو شارە دێرینەی شانۆو هەواری تەڵعەت سامان و سەباح عەبدولڕەحمان وفەرهاد شەریف و فەتاح خەتاب و سەعدون یونس و دەیان كەڵە دەرهێنەرو سەدان ئەكتەری بەتوانا، ببنە خاوەنی كەلاوەیەكی شانۆیی، كە تەنها یادگاریەكانی تێدا بمینێتەوە.
كەچی لەنێو ئەو شەوەزەنگە شانۆییەشدا بینەری هەولێر بینەرێكی هەمیشە ئامادەیە بۆ لەئامێزگرتنی شانۆو ئەو بەرهەمانەی دەبنە میوانی هەولێر.
جێگەی ئەسەفە كە لایەنێك نیە خۆی بەبەرپرسیار بزانێ بەرامبەر بەو مەرگەساتەی شانۆ لەو شارەدا، هەندێ لە بەرپرسەكانی ئەو شارە خەمخۆری چاكسازی نین لەو بوارەدا، چونكە پێیان وایە شانۆ سەرچاوەیەكی بازرگانی نیە، ئەوانەش كە بەرپرسی شانۆن، هەست دەكەن شانۆ ئەو پاروە چەورەی جاران نەماوە، بۆیە بوون و نەبونی لای ئەوان وەك یەكە.
ئەوەی لەو نێوەندەدا زەرەرمەند بێت، ئەو بینەرانەن كە خەریكە تامی شانۆیان لەبیر دەچێتەوە، ئەو شانۆكارانەن كە وەك ئاسن ژەنگیان هەڵێنا.

دەستپێك: سەرچاوەی ئەو نووسینەم لەئەنجامی كاریگەر بوونم بوو بەچەند بەرهەمێكی مۆنتاژ كراوی كۆری و فارسییەوە هات، كە هەریەك لەوان توحفەیەكی بە دەگمەن بوون لەدنیای درامادا.
ئەو كات هەستم بە گرنگی دۆبلاژ و بایەخە بە پێزەكانی كرد، بۆم دەركەوت هەندێ لەو بەرهەمە دۆبلاژكراوانە چ بۆشاییەكی گەورە لەپانتایی پڕ لەبۆشایی دۆبلاژی دراما لای ئێمەی كورد پڕ دەكەنەوە، هەروەك چۆن زۆرێك لە ئارەزووەكانی بینینی فیلم و درامای بەپێز بەدی دێنن، لەهەمان كاتدا دەبنە چ قوتابخانەیەك بۆ دراماكارانی ئێمەو تێگەیشتن لەچەمكی راستەقینەی دراماو بایەخەكانی .
بەپێچەوانەی دراما بازرگانیە توركیە كرچ وكاڵەكان، كە دوور لەبەها مرۆیی و ئەخلاقیكان، بۆ ماوەیەكی دوور، كەناڵە لۆكالیە بازرگانیە نابەرپرسەكان، دوور لەبەرچاو گرتنی هیچ داب و نەریت و كولتوورێكی كۆمەڵایەتی بۆ قازانجی خۆیان لەهەوڵی وێرانكردنی ئەو كولتوورە رەسەنەی ئێمە دابوون. بەڵام ئێستا لەشەرمی بەرهەمە بە پێزەكان، نە و دراما كرچ و كاڵە توركیانە بەرەو كاڵ بوونەوەو لە ناوچوون دەچن.
ئێستا تەوژمی بەرهەمهێنانی دۆبلاژ كردنی بەرهەمە فارسی و كۆرییەكان و عەرەبیەكان لە گڕو تینێكی زۆر دایە، كەناڵە تەلەفزیۆنیە ئاسمانیەكان جگە لەبەرهەمهێنانی زنجیرە درامای خۆماڵی بەشی دۆبلاژیشیان كردۆتەوە، جگە لە هەموو ئەو پێگەو سایتە هونەریانەی بە پێی توانستی خۆیان فیلم و زنجیرە دراما دۆبلاژ دەكەن، یاخود ژێر نووسی بۆ دەكەن .
ئەزموونی دۆبلاژ توانستی زۆر لە ئەكتەرانی ئێمەی لە رووی دەنگ و پێر فۆرمانسی نواندن دەرخست و هەندێ لەوان سنووری توانستی ئەكتەرە رەسەنەكانیان تێپەڕاند، بۆیە من ناتوانم هەرگیز توانای داهێنانی (قادر جەلال) لە رۆڵی بزورگ ئاغا( عەلی نەسیریان) لە زنجیرە درامای شەهرەزادو ( كاوە قادر) لەرۆڵی (لی سوون جای ) گەورە پزیشك لە زنجیرە درامای كۆری ( هۆجۆن ) لە بیر بكەم .

هونەری دۆبلاژ چیە؟
زاراوەی دۆبلاژ لەرەسەندا زاراوەیەكی فەرەنسییە (Dubbloge )بۆ یەكەم جاریش ئەو زاراوەیە ساڵی 1928دوای دەركەوتنی فیلمی بەدەنگ لە فەڕەنسا سەری هەڵدا.
پرۆسەكە بریتیە لەدەنگی ئەكتەرێك بەزمانێكی دیاری كراو، دەخرێتە سەر دەنگی ئەكتەرێكی تری رەسەن بەزمانێكی تر، بەڵام بەهەمان ریتمو وێنەو فۆرمی نواندن و كاریگەرییە دەنگیە رەسەنەكان .
بەرهەمهێنەرەكان لەو دەمەدا بەئامانجی وەرگێڕانی زمانی فیلم و زنجیرەكان چەندین بژاردەیان خستە روو، لەوانە :
1.پاراستنی دەنگە رەسەنەكە و وەرگێڕانی دەق لە ژێرەوەی دیمەنەكان ( ژێرنووس ).
2.یاخود تۆماركردنەوەی بەرهەم بەزمانێكی تر، وەك فیلمی ( تارمایی نیوە شەو )كە بۆ زمانی ئەڵمانی و زمانی ئیتاڵی و ئەسپانی و فەڕەنسی وەرگێڕدرا.
لەساڵانی دوایشدا (مستەفا عەقاد)ی دەرهێنەری عەرەب، فیلمی ( الرسالە) ی بەهەمان فۆرم بە زمانی ئینگلیزی تۆمار كردەوە.
بەڵام دواتر بیری وەرگێڕانی دەنگ لەنێو كۆمەڵە ئەزموونێكدا، بوو بەبژاردەیەكی گشتی بۆ سەركەوتنی هونەری دۆبلاژ.
لەرووی پراكتیكییەوە بۆ ئەنجامدانی دۆبلاج پێویستیت بەسەر لەنوێ داڕشتنەوەی دەق هەیە بەو زمانەی دەتەوێت دۆبلاژی بۆ بكەیت، جگە لەپێویستیت بەدەرهێنەرو سیناریست و ئەكتەری نوێ.

لەو حاڵەتەدا پرۆسەی دۆبلاژ كردن دەبێتە پرۆسەیەكی هونەریی نوێ و پێویستیت بە

1. پێرفۆرمانسی دەنگیی ئەكتەرو تواناو شارەزا بوونیەتی لەو هونەرەدا 2. توانستی ئەكتەر بۆ بەرجەستە كردنی خەسڵەتەكانی ئەكتەرە رەسەنەكە 3.هەمەرەنگی لەدەنگی ئەكتەردا
   بۆیە كاری ئەو ئەكتەرەی كاری نواندن دەكات لەدۆبلاژدا كارێكی ئاسان نابێت، چونكە دەبێت بەهەمان ئاستی ئەكتەرە رەسەنەكە نواندن بكات، بەهەمان تۆن و چینی دەنگ و هەمان هەست و خرۆشی نواندن. قۆناغەكانی دۆبلاژ كردن
   كاری دۆبلاژ كردن بەچەند قۆناغێك تێدەپەڕێ، لەدەستپێكدا دەقی ئەو بەرهەمەی دۆبلاژی بۆ دەكرێت وەردەگێڕدرێتە سەر زمانێكی نێوخۆیی پاراو، دواتر بەرهەمەكە دەچێتە ستۆدیۆ و میكساجی بۆ دەكرێت پاشان تۆمار دەكرێت .
   بەڵام بەهەمان ئەو كارلێكە دەنگانەی لەدەنگە رەسەنەكەدا هەبوون، كە یەكێكە لەكارە هەرە سەختەكانی پرۆسەی دۆبلاژكردن .
   لەقۆناغە سەرەتاییەكانی سەرهەڵدانی هونەری دۆبلاج لە فەرەنسا و بۆ ماوەی چەند ساڵێك ئەكتەرەكان تەنیا لێوی خۆیان لەگەڵ دیمەنەكاندا دەجولاند، بەڵام ئەم فۆرمە فۆرمێكی سەركەوتوو نەبوو، بووە هۆی شكست هێنانی ئەم هونەرە، بەڵام دوای هاتنە پێشەوەی چەند ئەكتەرێكی خاوەن ئەزموون لە رووی دەنگ و نواندنەوە، ئەم كێشەیە چارەسەر كرا.
   بەڵام ئێستا میكانیزمی ئامادەكردنی دۆبلاژ بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیاو دەوڵەمەند بوونی ئەزموونەكە، ساناتر بووە، بۆیە هەست بە بەرفرەوان بوون و تەشەنەسەندنی دەكەین.
   ئەگەرچی تا ئەو ساڵانەی دواییش زۆربەی فیلمەكان تا ئەو كاتەی ئێستاش بە ژێر نووس بەرهەم دەهێندرێن و وەك پێویست سەقامگیر نەبووە، لە بەر دوو هۆكاری سەرەكی:
   1.بەهۆی زۆری خەرجیەكانی بەرهەمهێنانی ئەو هونەرە .
   2.سەختی دابین كردنی بنەماكانی دۆبلاژ لەرووی ئەكتەرو ئامێرو ئامرازە هونەرییەكانی.
   بۆ چاەسەر كردنی كێشەی دووەم، لە هەندێ وڵات دا، هەوڵی بەردەوام لە ئارادایە بۆ پێشخستنی هونەری دۆبلاژ لەرێگەی ئەكادیمیاو سەنتەرە هونەریەكان و كەناڵە تەلەفزیۆنیەكان، بە كردنەوەی چەندین وۆرك شۆپ و خولی راهێنان بۆ ئەكتەرەكان.

   دۆبلاژی كوردی:
   لەناوەڕاستی چلەكانی سەدەی ڕابووردوو، ئەو هونەرە گەیشتە وڵاتانی رۆژهەڵات، سەرەتاش بە دۆبلاكردنی فیلمی كارتۆنی مناڵانەوە دەستی پێكرد، لەلایەن چەند كەناڵێكی تەلەفزیۆنی
   لە ساڵانی دەستپێكی نەوەدەكان، دۆبلاژ لە كەناڵە لۆكالییەكاندا، بەفۆرمێكی سادە وپشت بەستوو بەچەند توانایەكی كەم و دیاری كراو لە لایەن چەند هەوادارێكەوە سەری هەڵدا، بە تایبەت لەفیلمی كارتۆندا. زۆر لەو فیلمانە بێ ئەوەی دەق ئامادە بكرێت، لەسەر وێنەكان ئەكتەر دیالۆگی بۆوێنەكان دا دەنا.
   ئەكتەر لە هونەری دۆبلاژ دا:
   ئەكتەر توخمی سەرەكییە لەهونەری دۆبلاژدا، كەرەستەی بنەڕەتی ئەكتەرلەو هونەرەدا دەنگە، كە بەهۆیەوە دەتوانێ نواندنێك بكات هاوشێوەی ئەكتەرە سەرەكییەكە، لەرووی پێرفۆرمانس و ریتم، بەڵام مەرج نیە هەمان تۆنی دەنگ لە یەك بچن، چونكە زۆر جاران تۆن و ئیلقای ئەكتەری دووەم یان باشتر یان لاوازتر لەئەكتەری یەكەم دەردەچێت، بە بەرارد كردنی هەردوو دەنگ دەتوانی ئاستی هەر یەكێكیان لە گەڵ ئەوی تریان بزانی.
   ئەكتەری دۆبلاژ جۆرێك لە تایبەتمەندی هەیە لەگەڵ ئەكتەری ئاسایی،كە پشت بە هەست و تەكنیكی بەرزی خۆی دەبەستێت، رەنگە لەهەندێ حاڵەتدا ئەكتەری دۆبلاژا یەك فۆرمی دەنگی زێتر بەكار بێنێ لە نواندنداو ئەكتەری سەرەكی توانای ئەو هەمەڕەنگیەی دەنگی نەبێ، لەوانەش هەمەجۆری لە تۆن و چینی دەنگ بەخێرایی، یاخود لاسایی كردنەوەی دەنگی ئاژەڵ لە فیلمی كارتۆن و فیلمی ئەنیمێشن، كە لەتوانای هەموو ئەكتەرێك دا نیە.
   هەموو وزەو تواناكانی ئەكتەری دووەم،كە كەوتۆتە پشت كامێرا، دەبێتە قوربانی ئەكتەری یەكەم كە لەبەردەم كامێرادا دەبیندرێت.
   ئەگەربینەرهوشیاریەكی هونەری هەبێت، كاتێ بەرهەمێكی بیانی دەبیینێت، ئەو زانیاریەی هەبێت بزانێت، ئەو توانا دەنگیەی لە بەرهەمێكی دۆبلاژ كراودا دەیبینی، توانای ئەكتەرێكە لەنەتەوەكەی خۆت، بەڵام بە بەرگێكی تر.
   كارە هونەریەكە بۆ ئەكتەر كاتێك دەست پێدەكات كە هەندێ رستە لەدەق دا هەموار دەكرێتەوە، بەشێویەك لەگەڵ دەقە رەسەنەكە هاوسەنگ بێت و جولانەوەی لێوەكان لەگەڵ دیالۆگ گونجاو بن و بینەر هەست بە وەرگێڕان نەكات .
   دوای ئامادەكردنی دەق بەزمانێكی خۆماڵی سادەو هاوسەنگ، دەنگ لەستۆدیۆ تۆمار دەكرێت، لە كاتێكا وێنەی رەسەنی بەرهەمەكە راستەوخۆ لە سەر شاشە دەبینی و هەوڵ دەدات، هەمان دەنگ و هەمان پێرفۆرمانس و نواندن بەكار بێنێ، ئەو كاتە ئەكتەر زۆر پەیوەست دەبێت بە بەرهەمە رەسەنەكە.

سیناریۆ لەیشەسازی سینەمادا، لەوڵاتێكی وەك ئەمریكا، لە رووی ئابووریی و بازرگانییەوە جیاوازی نیە لەگەڵ پیشەسازی دروستكردنی كەشتی لەژاپۆن وچاندنی برنج لەچین و ناردنی دانەوێڵە لەدەریای ڕەشەوە بۆ سەراپای جیهان.
لەنێو ئەو كەرتەی پیشەسازی سینەمادا، نووسینی سیناریۆ لەڕەگەزە لەپێشەكانەو بەسەدان سیناریۆ نووس پیشەی بەردەومیان سیناریۆ نووسینە بۆ دراماو سینەما لەو وڵاتەدا، كە بەهۆی سیناریۆ نووسینەوە، لە ریزی دەوڵەمەندە گەورەكانن بەشێوەیەك پاداشتی هیچ یەكێ لەو سیناریۆ نووسانە، پاداشتیان لە ئەكتەرە هەرە ناسراوەكانی هۆلێۆد كەمتر نیە.
ئەو كۆمەڵە سیناریۆ نووسانە، كە ژمارەیان 11500 سیناریۆنووس دەبێت ، سەندیكایەكی تایبەت بەخۆیان هەیە بەناوی (سەندیكای سیناریۆ نووسەكان) كاریان سەرپەرشتی كردنی ئەو سیناریۆ نووسانەیە، لەكاتی دروست بوونی هەر كێشەیەكیش بەرگریان لێ دەكات و پارێزگاری لەمافەكانیان دەكات.
هەر بۆ نموونە لەو ماوەیەدا سیناریۆ نووسەكان، بۆماوەیەك مانگرتنیان ئەنجامدا، بۆ بەرزكردنەوەی كرێ ی بەرهەمەكانیان، بەتایبەت لەو بەرهەمە سینەماییانەی داهاتێكی زۆر بەدەست دێنن، ئەكتەرەكانیش بە تێكڕایی لایەنگیریان كردن و لەگەڵ سیناریۆ نووسەكان بۆ ماوەیەك دەستیان لەكار كێشایەوەو بەرهەمهێنانی فیلمیان ڕاگرت، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی كە كەرتی بەرهەمهێنانی فیلم زێتر لە دووملیار دۆلار زیانی بەركەوێ.
سیناریۆ لە هەموو ڕەگەزەكانی دیكەی فیلمسازی سەخت ترەو كەمن ئەوانەی پسپۆرییان لەو بوارەدا هەیە، چونكە سیناریۆ بەهرەو زانستە، بۆیە (وارن ستیڤن )ی دەرهێنەر دەڵێت: دەرهێنەرانی ئێمە ناكرێت دەست لەكاری سیناریۆ بدەن، ئەگەر واش بكەن، ئەنجامەكەی زۆر نەرێنی بەسەریاندا دەشكێتەوە، چونكە ئەوان لەڕووی نووسینەوە توانای نووسینی نامەیەكیان نیە.
(ئۆرسۆن ویلز) لەم بارەیەوە دەڵێت هەرگیز قسە لەسەر فیلمەكانم ناكەم، چونكە قسە كردن لەسەریان كاری پسپۆرو ڕەخنەگرەكانە.
ڕەنگە زۆر لەو شاكارانەی داهێنانیان تێدا دەكرێت، بە تاكە كەسێك ئەنجام بدرێ، وەك ڕۆمان، شیعر، شێوەكاری، بەڵام سینەما كاری دەستە جەمعیەو كۆمەڵێ زانست و تەكنیك و پسۆرایەتی هاوبەشن، بۆ بەرهەم هێنان، لەوانەش كاری سیناریۆ نووسین.
لەسینەمادا هەریەك لەنووسەرو دەرهێنەر فەلسەفەو فانتازیایێكی تایبەتی خۆیان هەیە بۆ بەرهەمهێنانی فیلم، ئەوەی یەكەمیان بەلایەنە ئەدەبی و دووەمیان لایەنە هونەرییەكە، كە ئەگەر ئاوێزانی یەكتر بن و لە توێ ی كارێكی هاوبەشدا یەكتر بگرنەوە، دەتوانن ئەنجامێكی سەركەوتوو بە دەست بێنن.
ئێستا بۆ زاڵ بوون بەسەر كێشەی قەیرانی سیناریۆ، دەروازەی تری ئەلتەرناتیف دۆزراونەتەوە، كە كاری سیناریۆ نووس ئاسانتر دەكەن، سیناریۆ نووسەكان لەبری ئەوەی تەنیا پشت بەبیروبۆچوونی تایبەتی خۆیان ببەستن، بەڵكو دەتوانن فیلمەكانیان لەسەرشاكاری گەورەی ڕۆماندا داڕێژن، لەو ڕۆمانانەی پڕن لەڕووداوو وێنەی درامی.
بەمەش پەیوەندی نێوان نووسەرو دەرهێنە، هێزێكی گەورە بەدراماو فیلم دەبەخشن.
سوود وەرگرتن لەڕۆمان بەشێوەیەك دەكرێت، كە تۆوەك سیناریست بزانیت چۆن وشە بگۆڕیت بۆ وێنە، یان چۆن بونیاتی ڕۆمانەكێك هەڵوەشێنیتەوەو لەشوێنی ئەودا بونیاتێكی درامی نوێ دروست بكەیتەوە، هەتا ئەگەر لە ڕووی فەلسەفەو گوتاری سینەماییدا دەقاو دەق لەگەڵ ڕۆمان نووسدا جیاوازەكیشتان هەبێت، بەڵام لەتێڕوانینی گشتی دا یەك ئامانجتان هەبێت.
گرنگ ئەوەیە هەموو ئەو فانتازیاو گێڕانەوە دوورو درژانەی لەبۆتەی ڕۆماندا هەن بە ئامرازو كەرەستە هونەریەكان بكرێنە كارێكی وێنەیی چڕو پڕ، ئەو كات لە بری وشە دەیان كارتێكەرت دەبێت بۆ وروژاندنی بینەرو جولاندنی هەست و نەستی، بەتایبەت بەركەوتن لەگەڵ چاوو، گوێ و مێشك و هەموو هەستەكانی تری مرۆڤ.
تا ئێستا كۆمپانیا سینەماییەكان سودێكی زۆریان لەرۆمانە ناسراوەكانی جیهان بۆ سینەما وەرگرتووە، بەتایبەت رۆمانەكانی (گابریل گاریسیا ماركێز)كە بۆتە هۆی ئەوەی ماركێز ببێتە خاوەنی هەوادارێكی زۆر لەسینەمادا، كە رەنگە ژمارەیان لەژمارەی هەوادارەكانی زێتر بێت لەرۆماندا.

دەرفەتێكی باش بۆمن ڕەخسا، كاتێ دەرهێنەر (هەڵكەوت مستەفا) بانگهێشتی بینینی فیلمی (حەشاردانی سەدام) ی بۆ كردم لەدەیەمین فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی سینەما لەدهۆك، كە بۆ یەكەم جار بوو دوای نمایش كردنی فیلمەكە لەولاَتی سعودیە، لەفیستیڤاڵی نێودەوڵەتی سینەمای دهۆك نمایش بكرێت .
بەسەعاتێك پێش نمایش گەیشتمە هۆڵی نمایشەكە، بەلاَم زۆر بەسەختی لەنێو ئاپۆرای خەڵكی چاوەڕوان، تیمی فیلمەكە راكێشی ژوورەوەیان كردم.
فیلمەكە لەلایەن كۆمپانیای (هەنی فیلم)ی نەرویجی بەهاوبەشی وەزارەتی رۆشنبیریی نەرویجی و تۆڕی میدیایی روداو بەرهەم هاتووە.
دەرهێنەر بەفۆرمێكی دیكۆمێنتاری، سەربوردەی ئەو پیاوە جوتیارو مەڕدارە دەگێڕێتەوە بەناو (عەلا نامیق) كە دوای ڕوخانی ڕژێمەكەی سەدام لەساڵی 20003 لەلایەن ئەمریكاو وڵاتە هاوپەیمانەكانی، بۆ ماوەی 235 رۆژ سەدام حسێنی لەكێڵگەكەی خۆیدا، لەناوچەی (دۆرە لە باشووری تكریت) حەشار داوە، لەكاتێكا (عەلا) ئەو سەركێشیە بەژیانی خۆی و خێزانەكەی دەكات، كە 150هەزار سەربازی ئەمریكی، بەتانك و فڕۆكە، لەزەوی و ئاسماندا، بەدوای دۆزینەوەی سەدامدا دەگەڕێن، جگە لەوەی ئەمریكا بڕی 200 هەزار دۆلاری بۆ هەر كەسێك تەرخان كردبوو، شوێنی خۆ شاردنەوەی سەدامیان پێ نیشان بدات.
لەو سۆنگەیەوە كە قسەو قسەڵۆكێكی زۆری لا بەلایەیی دەبارەی فیلمەكە دەكرێت و زۆرێك لە خەڵكی كوردستان فیلمەكەیان نەدیوە، پێم باش بوو، وەك چاودێرێكی سینەما پێداچوونەوەیەكی رەخنەیی بۆ فیلمەكە بكەم، بەرچاو روونیەك دەربارەی ئاستی هونەرییی فیلمەكەو شێوازی مامەڵە كردنی دەرهێنەر لەگەڵ بابەت و هەڵوێستی ئایدۆلۆژی و دەسەلاَتی هونەریی ئەو نیشان بدەم.
لە هەمان كاتدا ئەوە لەبیر خۆم ببەمەوە، كە فیلمەكە چەند خەلاَت بەدەست دێنێ ؟
چەند ولاَت داوای بینینیان كردووە؟
لەچەند فیستیڤاڵ بەشداری دەكات؟
چونكە پێم وایە زۆر جاران لەدەرەوەی ئاستی هونەرییی و فیكری و بەدەر لەو تەكنیك و تەكنەلۆژیاو قەوارە مادییەی بۆ بەرهەم هێنانی فیلمێك دەبێتە پێشبینی بۆ سەركەوتن و لە باوەش گرتنی لەلایەن ئەو دەزگا ئەكادیمیانەی فیلم هەڵدەسەنگێنن بۆ سەركەوتن لەفیستیڤاڵە نێو دەوڵەتیەكاندا، زۆر جاران پێشبینیەكان شكست دێنن و بەپێچەوانەی بۆچوونی ئەوان دەردەچن، بینەرو هەوادارانی سینەماو كۆمپانیا سینەماییەكان ئەنجامەكان بەسوپرایزەوە وەردەگرن، چونكە پێشبینیەكان پێوەرێكی جێگیریان نیە و رەنگە لەدوا چركەدا، هەموو پێشبینیەكان سەرەو ژێر ببنەوە، لەبری ئەوە كۆمەڵێ فاكتەری لابەلایی ئایینی، مەزهەبی، سیاسی، بازرگانی، ئابووری، بەپێی بەرژەوەندییە تایبەتیەكان دێنە پێشەوەو كار لەبڕیاری كۆتایی ئەو لیژنانە دەكەن.
ئەگەر دوور لەهەموو ئەو دەنگۆو هەرا نانەوە میدیاییەی بۆ فیلمی(حەشاردانی سەدام ) كراوە، دوای بینینی فیلمەكە وەك بینەر بۆت دەردەكەوێت كە میدیا زێتر لەپێویست قەبە كراوە، ئەو قەبە كردنەش كۆمەڵێ مەرامی سیاسی و ئایدۆلۆژی و فیكری لە پشتەوەیە، لە ئاستێكی نێو دەوڵەتیش دایە.

هەڵكەوت مستەفا ــــ بەپێی ئەزموونە سینەماییەكانی رابووردووی، دەرهێنەرێكە هەمیشە بەدوای ئەوەدا دەگەڕێت، خۆی لەتەقلیدیەت بەدوور بگرێ، سەرنجی هەوادارەكانی خۆی بەو مژارانە بەرجەستە بكات، كە دەستی دەگرن زەمینە بۆ بەرەوپێشەوە چوونی خۆش دەكەن .
وا دەردەكەوێ لەو فیلمەدا ئەركێكی قورستر لەتوانای خۆی هەڵگرتووە، كە رووبەڕووی مەترسی و هێرشی زۆری سیاسی و ئایدۆلۆژی دەبێتەوە، پرسیاری زۆر قورسی رٍووبەروو دەكرێتەوە، كە رەنگە بەرامبەر زۆر لەو پرسیارانە تووشی جۆرێك لەئاستەنگی ببێتەوە، بەلاَم ئەو لەگەڵ چاوەڕوان كردنی هەموو ئاستەنگەكان، دیارە ئامادە بووە، هەموو ئەنجامەكان قەبوڵ بكات، لەپێناو سەركەوتنی ئەو ئەزموونە تازەیەی، كە رەنگە ئەو بەلای خۆیەوە بەئەزموونێكی زۆر گران بەهای بزانێ، لەتەمەنی هونەری خۆیدا.
دەرهێنەر چۆن ئەو رووداوەی هەڵبژارد؟
هەڵكەوت ــ باس لەوە دەكات كاتێ بۆ یەكەم جار لەرۆژنامەیەكدا گوێ بیستی ناوی (عەلا نامیق) و روداوەكانی لەگەڵ سەدام دەبێت، لای خۆیەوە بڕیاری بەرهەمهێنانی ئەو فیلمە دەدات، بۆیە دوو سالاَن بەدوای (عەلا) دا دەگەڕێ، تا دەیدۆزێتەوەو بەهەموو مەرجەكانی رازی دەبێت، چونكە ئەو كات پێی وابوو (عەلا نامیق) بۆ ئەو پردێكە بۆپەڕینەوە بەرەو خۆناساندنی زێترو بەجیهان بوون، لەدنیای سینەمادا.
هەر لەوێشەوە بیری لەدۆزینەوەی پشتیوانیەك كردۆتەوە، ئەو بگەیەنێتە ئەو ئامانجە، لە سەرووی هەموشیانەوە پشتیوانی ولاَتێكی وەك نەرویجی شوێنی نیشتەجی بوونی خۆی و ولاَتی سعودیە، كە كۆمەڵێ فاكتەری ئایینی، مەزهەبی، سیاسی، نەتەوەیی بەپرسی فیلمەكەی دەبەستێتەوە.
بۆیە بینەر زۆر بەحەساسیەتەوە تەماشای هەڵوێستی دەرهێنەر دەكات و دەپرسێ ،

ئایا ولاَتێكی وەك سعودیە كە ئەوەندە لەگەڵ سینەمادا كۆك نیە، چۆن پشتیوانی خۆی بۆ فیلمەكە دەربڕیوە؟
بۆچی بۆ یەكەم جار فیلمەكە لەوێ نمایش كراوە؟
ئایا دەرهێنەر لەژێر كاریگەری پشتگیری كردنی سعودیە بەو سەخاوەتە مادییە، ناچێتە ژێر باڵی خواستەكانی سعودیەو بەمەرجەكانی رازی بێت؟
تێڕوان و هەڵوێستی خودی دەرهێنەر چۆن دەبێت؟ خۆی بەكام لایەنی سیاسی دا هەڵدەواسێ؟ بەتایبەت بەرامبەر بە سەدام حوسێنێك كە زۆرێك لە گەلەكەی قات و قڕ كردووەو ئازاری زۆری پێ گەیاندون.
ئەو لەنێوان خواستەكانی سعودیە و بەرهەم هێنەرەكانی تری، وێژانی مرۆیی خۆی وەك كوردێك و دەرهێنەرێك كامیان هەڵدەبژێری؟
ئەوەی لای دەرهێنەر یەكلایی بۆتەوە و بۆ بەرهەمهێنانی فیلمەكەی لاری لێ نەبووە، رووبەروو بوونەوەو زەق كردنەوەی پێشێڵكارییە نامرۆییەكانی ئەمریكایە، بەئازاردانی هاولاَتیە عیراقیەكان و گرتن و تەعزیب دانیان بەدڕندانەترین شێوازی تەعزیب دان لە گرتووخانەكانی ئەبو غرێب، دوای داگیركردنی عیراق.
زۆر لاپەڕەی شاراوەو نهێنی لای دەرهێنەرهە یە، بۆ دیاری كردنی هێڵە سەرەكییەكانی سیناریۆو رەسم كر دن و نمایش كردنی سەدام بە دەمی عەلاوە بینەر بەدوای ئەو لایەنەدا دەگەڕێ كە ریسوا كردنی ئەمریكای بەلاوەوە مەبەست بووە لە فیلمەكەدا، هەر ئەو لایەنە ئامانجی دەرخستنی سەدام و بەپاڵەوان كردنی بووە، بەتایبەت لەو دیمەنانەی (محەمەد ئیبراهیم) كۆنە سەرۆك پاسەوانی پیشووی سەدام و خودی سەدام، كاتێ نامەكەی ئەمریكا دەگەیەنێتە سەدام و مەرجەكانی ئازاد كردنی بۆ دەخاتە روو، سەدامیش رەتی دەكاتەوە.
هەر سعودیە نا هەندێ ولاَتی تری عەرەبی و ئەوروپیش دوای ئەو شكستە گەورەیەی عیراق لە رووی سیاسی و ئایدۆلۆژییەوە بەخۆیەوە دەیبینی، هەروا لەو هەلومەرجە سەختەی عەرەبەكان دووچاری بوون بەرامبەر بە ئیسرائیل و ئەمریكا، سۆزیان بەرامبەر بە سەدام زێتر بووەو ئەو فیلمە لەو هەلومەرجە دژوارەدا بە گرنگ دەزانن، بۆیە دەرگا بۆ فیلمەكەو هاندانی دەكەنەوە.
دەرهێنەر تێڕوانین و هەڵوێستی بەكام لادا شكاوەتەوە؟
هەر بینەرێك فیلمەكە ببینێ لەخۆی دەپرسێت ئایا دەرهێنەر گوتاری فیلمەكەی وەك بێ لایەنێك نمایش كردووە؟ یاخود بە دڵی ئەو لایەنانە كردووە، كەبۆ ئەمڕۆ سەدام بە لەپێشتر دەزانن بۆ ئەمڕۆی عیراق و ناوچەكە؟
دەرهێنەر ئەگەرچی كوردە، بەلاَم ئەو لەو كورد بوونەدا، خۆی دوورەپەرێز ڕاگرتووە ئەو ئێستا زێتر خۆی داوەتە پاڵ ئەوەی سەدام وەك مرۆڤێكی نا دكتاتۆر نیشان بدات، وەك چۆن ئەڵمانیەكان هیتلەرو تاوانەكانی وەك مۆركی شەرمەزاری بەسەر ئەڵمانیاوە دەبینن، ئەو دەرهێنەرە كوردەش نایەوێ سەدام وەك تاوانبار نیشان بدات، بەڵكو دەیەوێ بە جیهان بڵێ ئەو خۆشەویست بوو لای گەلەكەی، بۆیە سەدام لەچەندین ڤیدیۆ نیشان دەدات لەناو ئاپۆرای خەڵكەكەو شایی كردن و گەڕان بە ناویاندا، تا دوا ڕۆژانی ڕوخاندنی پەیكەرەكەی.

هەڵكەوت مستەفا لە نێوان سیاسەت و سینەمادا
لەهەموو ئەو پرسیارانە گرنگتر ئەوەیە (هەڵكەوت مستەفا) تا چەند دەتوانێ ئەمانەتی پیشەكەی خۆی بپارێزێ وەك دەرهێنەرێك و بەدیدێكی سینەمایی قوڵ بەرجەستەی ئەو ئامانجە بكات كە دیاری كردووە، بێ ئەوەی بكەوێتە ژێر كاریگەری ئەو تەوژمانەی قەستی ئەوە دەكەن دەرهێنەر بكەن بە داردەستێك بۆ گەیاندنی پەیامێك بۆ جیهان، دەربارەی سەدام حوسێن و كۆتایی رۆژانی دوایی چارەنووسی.
دوای بینین، فیلمەكە بەشێوازێكی سروشتی وەلاَمی هەموو ئەو پرسیارانەت دەداتەوە، كە لە مێشكت دا گینكڵیان خواردووە، بەلاَم دەبێت بەسێ تەوەری جیا شەن و كەوی فیلمەكە بكەیت، كە بریتین لە :

1. تەوەری گێڕانەوەی عەلا نامیق
   2 .تەوەری هونەریی و تەكنیكی
   3.تەوەری نواندن و وێنەگرتنی روداوو قسەكانی عەلا.

   بۆ تەوەری یەكەم :
   ستایلی فیلمی دیكۆمێنتی پێویستی بەبەڵگە هەیە و تا بەڵگەی پێویستت لەبەردەست دا نەبێت، ناتوانی متمانەی بینەر بەدەست بێنی، بۆیە بینەر لەسەرەتای فیلمەكە تا كۆتایی گومانی لەگێڕانەوەكەی قسەكانی عەلا هەیە، كە دەرهێنەر كردویەتی بەبنەمای فیلمەكەی.
   هیچ بەڵگەیەك بەدەستەوە نیە هەموو ئەو روداوانەی نێوان سەدام و عەلا وەك خۆی تۆمار كرابێت، یان داڕشتنێكی تری بۆ نەكرابێت، بەپێی خواستی لایەنی بەرهەم هێنان و دەرهێنەر.
   دەرهێنەر لەلێدوانەكانیدا خۆی خستۆتە دەرەوەی بازنەی سیاسی و هەموو شتێكی داوەتە پاڵ عەلا، گوایە ئەو تەنیا قسەكانی عەلا وەك خۆی تۆمار دەكات، بەلاَم ئەم قسە سەرپێیانەی ئەو شتێكەو ئەوەی لەفیلمەكەشدا دەیبینین شتێكی ترە، هیچ بینەرێك بڕوا بەوە ناكا، دەرهێنەر بیروبۆچوونەكانی لەگەڵ كاراكتەری سەرەكی فیلمەكەی لێك جیا بێت، تەنانەت ئەگەر متمانەی تەواوی بەقسەكانی نەبێت ئامادەی ئەوە نابێت فیلمێك لەسەر بنچینەیەكی بەتاڵ بەرهەم بێنێ.
   ئەوەی عەلاش دەیگێڕێتەوە، هەوڵێكە بۆ پاككردنەوەی میّژووی تاوانەكانی سەدام، بەتایبەت كاتێ عەلا لەكۆتاییەكانی فیلمەكە بەئاشكرا خۆی دەاتە لایەنگیرێكی سەدام و دەڵێت سەدام دكتاتۆر نەبوو وەك دەەڵێن.
   هەروا دەرهێنەریش بەوێنە خۆی دەداتە پاڵ عەلا كاتێ روداوی دەرهێنانی سەدام لەناو چاڵەكە بەدەستی سەربازە ئەمریكیەكان دەشارێتەوە و دیمەنێكی هێمادار دروست دەكات، لەبری راكێشانی سەدام و دەرهێنانی بەبێ هۆشی، تەنیا دەستێكی سەدام بە بەرز كراوی نیشان دەدا وەك هێمایەك بۆ سەركەوتن .

   2.لایەنی هونەریی و تەكنیكی:
   دەرهێنەر لەزۆرینەی ئەو ئەرشیفانەی لەهەواڵگری ئەمریكاو عیراق بۆ فیلمەكە بەكاری هێناون، دەردەكەوێت كە سێ بەشی ئەو فیلمە دیكۆمێنتیانە لای بینەر نامۆ نین وچێژێك بەبینەر نابەخشن، لەبەر ئەوەی بینراون و خەڵكی لەدووبارە بینینەوەیان تێر بووە، ئەمە وای كردووە شتێكی نوێ لەفیلمەكەدا نەبینی، كە پێشتر نەزانرابێ و بلاَو نەبووبێتەوە، تەنانەت ئەوەی عەلاش دەیانگێڕێتەوە دەربارەی چاڵەكە هیچ شتێكی نوێ ی تێدا نیە .
   ئامانجی دەرهێنەر تەنها ئەوەندە بووە كە بەهۆی ئەو فیلمە دیكۆمێنتیانە, درێژە بەماوەی فیلمەكە بدات.
   3.تەوەری نواندن و وێنەگرتنی قسەكانی عەلا
   دەرهێنەر ویستویەتی پەردەیەكی شاراوە بەرووناكی و تاریكی بەسەر روخساری سەدام دا بكێشێ، بۆ ئەوەی رووی لەیەك نەچووی سەدام و ئەكتەرەكە بشارێتەوە، زۆربەی دیمەنەكانی لە پشتەوە، یا بەلەچەك و چاویلكەی رەشەوە، بی دەنگ و دیالۆگ گیراون، بۆ ئەوەی فۆرمی فیلمێكی بەڵگەدار بداتە فیلمەكە، بەلاَم ئەو ئەكتەرەی رۆڵی سەدامی بینیووە، ئەكتەرێكی لیهاتوو نەبوو لەو رۆڵەدا، جگە لەدوری مەودای لێك چوونیان.
   دەرهێنەر سەركەوتوو بووە لەدیاری كردنی لوكێشنەكان و لەیەك چوونیان لەگەڵ لوكێشنی راستەقینەی رووداوەكان، بەلاَم سوودی زۆری لەفیلمە بەڵگەدارەكانی هەواڵگری ئەمریكا وەرگرتووە، بە تایبەت شوێنی جوگرافی، وێنەی چاڵەكەو رووبارو مەزرەعەكەی عەلا.

   لە كۆتاییدا:
   بەگشتی دەرهێنەر ئەو هەلومەرجەی ئەمڕۆی عیراق و كێشەی فەڵەستین و هێرشەكانی ئیسرائیل و بێ دەسەلاَتیان بەرامبەر بەو ستەمەی دەكرێت، باری نا سەقامگیری عیراق و گەندەڵی و كۆیلایەتیان بۆ دەوروبەر، هەموو ئەو هەلومەجەی قۆرخ كردووە بۆ ئەوەی رووی ئەوەی هەبێت، تاوانبارێكی گەورە بەو فۆرم و تەكتیكە نیشان جیهان بداتەوەو جیهانیش دەرگای بۆ بكاتەوە.
   ئەمە لەرووە سیاسییەكەیەوە، بەلاَم لەرووە تەكنیكی و هونەرییەكەوە شتێكی نوێمان لە هەڵكەوت نەبینی، ئەگەرچی رەنگە ئەو ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر هاتبێتەوەو رێگەیەكی سەخت و دژواری بڕیبێ بۆ گەیشتن بەو ئامانجە .
   بژاركردنی ئەو بابەتە سییاسیە و ئەو فۆرم و ستایلەش دیسان هەر بۆ ئەو فۆرمێكی نوێ بوو، ئەزموونێكی دەوڵەمەندی تێدا نەبوو، بۆیە پێشتریش گوتم: خۆی لەقەرەی بابەتێكی قورس و ئاڵۆز داوە، كە بۆ ئەو هەڵگرتنی سەختە.

دوێنێ شەو لەهەولێڕ فیلمی ئاڵوودە م بینی، لەسیناریۆو دەرهێنانی سیروان محەمەدو نواندنی شوان عەتووف و بەیان عوسمان وژمارە ئەکتەرێکی تر.
فیلمەکە فیلمێکی کۆمەڵایەتی و تاوانکاری تێکەڵ بوو، باسی لە کێشەکانی ئاڵوودە بوون و کاریگەرییە نەگەتیفەکانی لەسەر خێزان و شپرزە بوونی دەکرد، بەهۆی ئەو پەتا نەگریسە، پاشان تێوەگڵانی پاڵەوانی فیلمەکە( بەمۆ) لەکۆمەڵێ کێشەو تاوانی گەورەوە کە بەهۆیەوە دەخزێتە زیندان و لەوێش دادگا لەخێزان و کچەکەی جیایان دەکاتەوە، ئیدی زیندان بۆ ئەو دەبێتە قوتابخانەیەک بۆ فێر بوونی تاوانی گەورەترو تۆڵەسەندنەوە لەدوژمنەکانی لەسەر دەستی مافیاکان.
هەر تاوان نا، خیانەتکاری برادەرە نزیکەکانی و مارەکردنەوەی ژنەکەی، لەهەلومەرجێکا کە ئەو لە زینداندا بوو.
هەموو ئەمانە هێندەی دیکە هانی دەدەن بۆ ئەوەی دوای دەرچوونی لەزیندان، تۆڵە لەیەکە یەکەی دوژمنەکانی خۆی بکاتەوە.
هەردوو تەوەری ئاڵوودەیی و دروست بوونی تاوانبار لە کۆمەڵگایەکی وەک کۆمەڵگای کوردی، دوو دیاردەی دیارو بەرچاوی ئەم سەردەمەی ئەمڕۆن و دەکرێ ویژدان بهەژێنێ و چارەنووسێکی تاریک نیشانی ئەوانە بدات لەسینەمادا کە گیرودەی ئەو پەتایە بوونە.
بۆیە دەکرێ بڵێین فیلمەکە فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی و مرۆیی بەپێز هەڵدەگرێ و بەئاراستەیەکی فیکری شایەستە بەرجەستە کراوە.
بەڵام ئەگەر فیلمەکە بکەین بەدوو بە‌ش، بەشی کۆمەڵایەتیەکەی و بەشی تاوانکاری، بینەر هەست بەوە دەکات کە ڕیتمی فیلمەکە لەبەشی یەکەمدا بۆ بەشی دووەم زۆر خێرایە، بەو ئامانجەی زۆربەی دیمەنەکان لەناوخێزان و کێشەکانی، ببن بەدیمەنی تاوانکاری، کەچی لەو نێوانەدا دەرهێنەر نا هاوسەنگیەکی دروست کردووە.
ئەگەر لەقەوارەی پرسە کۆمەڵایەتیەکانی زیتر کردایەو جەختی لە پرسە کوشندەکانی ئاڵوودە بوون بکردایەتەوە، ئەوە فەلسەفەو کاریگەری فیلمەکە گەورەتر دەبوو لەتاوانکاری.
واش پێویست ترە کە ئێمە لەسینەمادا بایەخێکی زۆرتر بەپرسە کۆمەڵایەتیەکانی کۆمەڵگای کوردی بدەین و هەوڵی گۆڕینی ئامانجەکان بەو ئاراستەیە بەرین، نەک پرسی تۆڵەسەندنەوەو تاوان بەرامبەر بەتاوان، وێڕای ئەوەی دەرهێنەرانی ئێمە کە لەکۆمەڵگایەکی توندو تیژدا دەژین، ناکرێ سینەماش بکەین بەهونەرێکی توندو تیژو سینەمایەکی خوێناوی.
ئەوەتا کچی تاوانبارەکە لەدوا نامەی بۆ باوکی ئاواتی ئەوەی دەخواست، باوکی ئەو بەڵێنەی جێ بەجێ کردایە بۆ گەڕانەوەی بۆ باوەشی کچەکەی و دەسپێکردنەوەی ژیانێکی ئارام، بەڵام دەرهێنەریش لەدەسەڵاتی دا نەما دوای ئەوەی پاڵەوانەکەی هەموو شتێکی لەدەست چوو، ئەو ژیانە ئارامەی جاران بگێڕێتەوە دواوە، بەو شێوەیەی، کچەکەی و دایکی کچەکەی و باوکی و ئێمە هەموومان ئاواتمان بۆی دەخواست.
بۆیە دوای دوا بەجێ هێشتنی ژنەکەی بەئاراستەیەکی تر هەنگاوی دەنا، کە ڕەنگە خۆشی نەزانێ ئەو چارەنووسە ڕەشە بۆ کوێ ی دەبا.
دەرهێنان
بۆ من سیروان محەمەد ناوێکی ناسراو نیە لەسینەمادا، ڕەنگە بەرهەمی گۆرانی و کلیپم بەو ناوە دیبێ، بەڵام بۆ دەرهێنان و دروست کردنی فیلمی درێژ، ئەو ناوە لای من نامۆ بوو.
ڕەنگە هەندێ جار ئەزموون بۆ سینەماکارێک لەبەرچاو بگیرێ، بۆ بەراورد پئ کردن و هەڵسەنگاندنی ئاستی کۆن و نوێ، بەڵام بۆ نرخاندنی بەرهەم ئەوە بەرهەم خۆی سەرچاوەی بڕیارە .
ئەوەی ئێمەش لەفیلمی (ئاڵوودە)بینیمان زێترە لەتوانستی دەرهێنەرێک کە بۆ یەکەمجار کار لەسەر فیلمی درێژدا .بکات.
دەرهێنەر کۆمەڵێ دیمەنی وروژێنەری خستبووە نێو ڕوداوەکان، وەک دیمەنی هەڵپەڕکێ ی بە کۆمەڵی زیندانیەکان لەگەرماو و لەژێر دوش و سوڕانەوەیان بەدەوری پاڵەوانەکە، پاشان بەستنەوەی ئەو هەڵپەڕکێ و گۆرانیە بەساتی مارەکردنی ژنەکەی لە نزیکترین و ئازیزترین هاوڕێ ی.
هەروا دیمەنی هاوارو خۆ پچڕینەوەی بەمۆ لەدەستی پۆلیسەکان لەزیندان و دیمەنی تەعزیب دان و بەجێ هێشتنی مریەمی ژنی لە بەندیخانەو، چەند دیمەنێکی تری وروژێنەر بوون.
بەڵام ئەو چەند دیمەنەی ئاماژەمان پێکردن، بەس نین بۆ فیلمێکی دوورو درێژی دوو سەعاتی و لەنێوان دوو تەوەری بەرفرەوانی پڕ لەکارەسات.
هەروا لەهەندێ قۆناغدا دەرهێنەر زۆر بەخێرایی بەسەر هەندێ لەڕوداوەکان تێدەپەڕێ و ناتوانێت مافی خۆیان بداتێ، وەک قۆناغی شوکردنەوەی مریەم و لەناو چوونی مێردەکەی .
دەرهێنەر هەندێ ڕوداوی چاوەڕوان نەکراوی بۆبینەر دروست کردووە، بوونەتە سوپرایز لەهەندێ دیمەندا، لەوانە سوپرایزی ئاشکرا بوونی خیانەتی هێمنی هاوڕێ ی و پرسی دزینی پارەکەو خیانەتی ژێر بە ژێری هاوڕێکەیتری و پەیوەندی لەگەڵ مریەمی ژنی.
دەرهێنەر پێمان دەڵێ گەورەترین دەسەڵات لە زیدانەکاندا دەسەڵاتی مافیاکانن، دەستیان بەسەر هەموو شتێ داگرتووەو مرۆڤ دەکڕن و دەفرۆشن، ئەو مافیایانە لە ژوورەوە حوکمی دەرەوەش دەکەن، بۆ سودی خۆشیان یارمەتی بەمۆ دەدەن دوای ئازاد کردنی، تۆڵە لە دوژمانی خۆی بکاتەوەو دەست بەسەر پارە دزراوەکەدا بگرن.

ئەکتەرەکان
شوان عەتوف لەهەر بەرهەمێکدا بەشداری بکات، پشکی شێر بۆ خۆی دەبات، لەم بەرهەمەشدا بۆتە پاڵەوانی فیلمەکەو دەرفەتێکی فرە فرەوانی بۆ ڕەخساوە بۆ بەرجەستە کردنی ئەو ڕۆڵە کە ڕەنگە جۆرە جیاوازیەکی هەبی لەگەڵ تەواوی ڕۆڵەکانی تری.
شوان لە نواندندا لەژێر هەر کاریگەریەک بێت ناوەستێت و هەمیشە دەرفەت بۆ خۆی دەدۆزێتەوە ،ڕێگە بەخۆی نادات وەستان وشکی کاتەوە، چەند ئەوەندەش ئەکتەر یادەرهێنەر مومارەسی زۆرتری هەبێت و ئەزموونی دەوڵەمەند تر بێت، ئەوەندە زێتر لە بواری فانتازیاو جەستەو ئەتمۆسفیرەوە گەشەدەکات.
لەو فیلمەدا زۆر لە سنوورەکانی رابووردووی لە بواری نواندندا تێپەڕاندووە، ڕەنگە لەو سنوورە ئیقلیمیەی خۆی تێپەڕێنێ.
بەیان عوسمانیش لەم بەرهەمەدا خۆی نوێ کردەوە لەڕووی نواندن و زۆر لێهاتووانە بەرجەستەی ڕۆڵی خۆی کرد، بەڵام لە دیمەنەکانی سەرەتای فیلمەکە توانایەکی زۆرتری لە کۆتاییەکاندا نیشاندا.
ڤانیا سالاریش بە گڕوتین و حەماسێکی باش ڕۆڵی خۆی بینی و توانی شان لە شانی بەیان و لە هەندێ دیمەنا توانایەکی باشتر نیشان بدات.
رۆژ فایەق لە ئەکتەرە دیارەکان بوو، پێرفۆرمانسێکی جیاوازی نیشاندا، لە فیلمەکەدا شوێنێ دیار بوو.
پێشڕەو حوسێن بۆ یەکەمجارە لە فیلمی درێژدا دەردەکەوێ، تا ئێستا لە شانۆو درامادا ئەزموونی باشی هەیە، پێویستی بە دەرفەتی زێتر هەیە لەسینەمادا.
وێڕای ئەوەی لەم فیلمەدا توانایەکی باشی نیشانداین بۆ بەرجەستە کردنی ڕۆڵەکەی بە گشتی ئەکتەرەکان هەر یەکەو بەشی خۆی بەرکەوتبوو، لە هاوسەنگ ڕاگرتنی فیلمەکە.
هونەرکارەکانی دیکەی ژێر کەوالیس بەتایبەت وێنەگرەکان ، موزیک و موئەسیراتی دەنگ و رووناکی و دەنگ وڕەنگ و لوکێشن هەر یەک لەوان ئەو بوارەیان نەڕەخساند بۆشایی لەفیلمەکەدا دەرکەوێ

ئەنجام:
فیلمەکە بە گشتی ئەزموونێکی ئەرێنی بوو ، بە کەرەستەو هونەرکارو نووسینەوە لە سەرەرێ ی دروست کردنی فیلمی کوردی و بە هەموو گرفت و کەموکوڕیەکانی هەوڵێکە بۆ پڕکرنەوەی بۆشاییەکی بەرفرەوان لە سینەمای کوردی دا، کە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ ئاسۆکانی گەشترو بەرفرەوانتر دەبن.

لەپەراوێزی وێنەیەکی دراماتۆرگی نمایشی (لیر پاشادا) کە ئێستاکە لەفیستیڤاڵی نێو دەوڵەتیی شانۆ لەبەغدا نمایش دەکرێت، کامەران ڕەووف تێڕامانێکی خۆی بۆ بەرجەستەکردنی دیمەنێک لە نمایشەکەدا نیشان داوە، لە پەراوێزی هەمان ئەو وێنەیەدا منیش بەو بەیانیە ئەو خوێندنەوەیەم بۆی کرد:
لەهەندێ حاڵەتی نواندندا ئەکتەر بەناچاری دەگەڕێتەوە سەر ڕەگەزی بنەڕەتی خۆی کە مرۆڤە…
مرۆڤیش لەهەموو حاڵەتێکدا دەکەوێتە ژێر چەند فشارێکی دەرووونی جۆراوجۆر، ئەگەرچی ستانسلافسکی نایەوێ ئەکتەر دووچاری نامۆ بوون ( تغریب ) بێت و بەپێچەوانەوە لەچرکەکانی نواندندا، زێتر بیر لە پێرفۆرمانس بکاتەوە.
کامەران ڕەئووف لەو نمایشەدا بەڕاستەقینە لیر پاشایە، تا ئەو کاتەی لەسەر شانۆیە، لەهەمان حاڵەتی دەروونی لیر پاشا دەژیت، هەمان کاریگەرییەکانی لیر پاشای بەسەرەوەیە، وەک کاراکتەرێک کە لەتاو ئازارەکانی، بەتایبەت ئەو ئازارانەی بەدەست هەرە نزیکەکانی دەیچێژێ، خەریکە لەشێت بوون نزیکی دەکاتەوە.
ڕەنگە هەندێ جاریش ئەگەر خۆی هەوڵی ئەوە نەدات ، خۆی هوشیار کاتەوەو خۆی ڕاچڵەکێنێ، ئەوەی لەبیرچێتەوە ئەو کامەرانەو لیر پاشا نیە،
هونەری گەورەی ئەکتەر لەوە دایە، لەو چرکە سۆزداریانەی نواندندا، لەژێر کاریگەریەکانی کاراکتەر پارێزگاری لەپێرفۆرمانسی خۆی بکات و توانای ئەوەی هەبێت، بەدوای جوانترینیاندا بگەڕێ.
ئەو دەسەڵاتەی هەبێت لە نێوان هەردوو ڕەگەزی کاراکتەرو ئەکتەردا هاوسەنگیەک دروست بکات، کە تێیدا هەم حاڵەتە دەروونیەکانی خۆی تێر کات، هەمیش هەست و چاوی بینەر پڕکات لەجوانی.
گرنگ لەنێوان هەردوکیاندا ئەوەیە ئاخۆ تا چەند بەو دەسەڵاتە جەستەیی و فیزیکیانەی هەیەتی، بینەر بوروژێنێ، بەتایبەت بەنواندن، پێرفۆرمانس، دەنگ و ئیلقاو ڕیتم.
گرنگ پاراستنی هاوسەنگی ئەو توخمانە، دەبنە سەرچاوەی بەهێز بۆ وروژاندنی بینەرو بوون بەپارچەیەکی زیندوو لەجەستەی نمایشدا.
هونەری گەورەی بەزیندوو ڕاگرتنی ئەکتەر و نەمردنی ئەکتەر لەسەرشانۆ، لەسەر پاراستنی جەستەو پەروەردە کردنی جەستە وەستاوە، کە هەندێ جار دەکەوێتە ژێر فشاری تەمەن و کاریگەرییەکانی،.
بەڵام کاتێ کاراکتەرێک لەگەڵ تەمەنی ئەکتەر یەکتر لەباوەش دەگرن، وەک نزیک بوونەوەی لیر پاشاو کامەران ، ئەو کاتە بە شێوەیەکی سروشتی فاکتەرەکانی سەرکەوتنی نمایشیش لێکتر نزیک دەبنەوە.
زۆر جاران ئەکتەر ئاواتی ئەوە دەخوازێ، لەو تەمەنەدا کاراکتەرێک بدۆزێتەوە، لە تەمەنی خۆی نزیک بێت،
چونکە دیارە ، لەنواندنیشدا هەر تەمەنێک، بۆن و بەرامی تایبەتی خۆی پێوەیە،
من دڵنیام بژاردە کردنی کاراکتەری لیر پاشا لای کامەران ڕەئووف بەڕێکەوت نەبووە، بەڵکو کۆمەڵێ فاکتەری هاوبەش هەبوونە لە نێوان ئەکتەرو کاراکتەر بۆ ئەو بژارەیە، لەوانە:
زەمەنی ئەکتەرو کاراکتەر زەمەنێکی لێکچوون، لەڕووی مەعدەنی ئەمڕۆی کۆمەڵگاو چاوەڕوانیە لۆژیکییەکانی خیانەتکاری و بێ نمەکی مرۆڤ.
دووفاقی و دوو ڕوویی، خۆگێل کردن لە ڕاستی و ژێرپئ خستنی بیروباوەڕ لە پێناو خود و پاراستنی بەرژەوەندییە تایبەتیکان.
دەبێ ئەوانەی بەدوای ڕاستیدا دەگەڕێن ، باجی ساولکەیی و نەفامی خۆیان بدەن.
بۆیە بژاردەی دووەمی لیر پاشا لە ڕووی زەمەن و دەرهاوێشتەکانی، هەمان زەمەنی نیو سەدەی بەر لە ئێستایە، کە شکسپیر بۆ نیشاندانی کۆمەڵگایەکی فاسیدی وەک ئێستا دەری بڕیووە.
کەواتە کامەران لەو بژاردەیە چەند ئامانجێکی گرنگی پێکاوە، کە بەهەر هەموویان دەبنە بنەما بۆ زامن بوونی سەرکەوتن.
دوو: بژاردە کردنی فۆرم و گەڕانەوە بۆ شانۆی مێژوویی بەو فۆرمە تایبەتیەی کامەران پێشکەشی کرد، پڕکردنەوەی بۆشاییەکی گەورەیە لە ون بوونی فۆرمی کلاسیکی…کە بەشی زۆری دەرهێنەرانی ئێمە خۆی لێ دوورە پەرێز ڕادەگرن.. چونکە بەوە هەڵخەڵەتاون، کە داهێنان تەنیا لەفۆرمی مۆدێرن دایە وبینەر قەبوڵی فۆرمی کلاسیک ناکات، کەچی ڕاستیەکەی لەوە دایە ، دەسەڵاتی دەرهێنەر چەندە بۆ تێڕوانین و داهێنان، ئیتر جۆری فۆرم گرنک نیە ، بەقەد توانستی داهێنان..
زۆر جاران فۆرم خۆی بڕیار لەسەر خۆی دەدات، ئایا بەچ شێوازو ستایلێک خۆی پێشکەش بکات، هەر دەرهێنەرێک فۆرمێک بە شایەستە دەزانێت بۆ نمایش و هیچ فۆرمێک ڕەها نیە، بەڵام لای کامەران ئەم فۆرمە کلاسیکیە لێوەشاوەترین فۆرم بووە،
ڕەنگە لای سەلاح قەسەب فۆرمێکی ترو لای عەقیل مەهدی یەکێکی تر.
لەهەموو حاڵەتێکا دەرهێنەر چ فۆرمێک بە گونجاو دەزانێ، ئازادەو ڕێژەیەک لە سەرکەوتن بە دەست دێنێ، بینەر ڕێژەکەی دیاری دەکات.

بۆ یەكەمجار لەساڵانی هەشتاكان بوو، لەئەكەدیمیای هونه ره جوانه كانى بەغدا( دانا ڕەئووف)م وەك گەنجێكی تینوو بۆ شانۆ ناسی، جارجارەش لەپەراوێزی نمایشێكی قوتابیانی ئەكادیمیا، یەكترمان دەبینی، زۆر بەچڕی دەخزاینە نێو گفتوگۆی گەرمی شانۆیی.
جارێكی تر هەر لەو سەردەمەدا لەگەڵ بینینی نمایشی (باخچەی ئاژەڵان) لەسلێمانی، لەگەڵ {دانا ڕەئووف) بەیەك گەیشتینەوە.
ئەو كات دانا، هاوكوف لەگەڵ چەند گەنجێكی دیكەی ئەكادیمی لەشانۆی ئەزموونگەری، لە هەوڵی ئەوە دابوون، فۆرمێكی نوێ بەشانۆی كوردی ببەخشن و بینەری كورد لەڕەوتێكی نوێ ڕابێنن، كە فریاد ڕەسێكی ئەو فۆرمە واقیعیە تەقلیدیە بێت شانۆی كوردی تێدا دەژیا، بەڵام ئەزموونگەری نەیتوانی وەك ڕيبازيك شوێنی خۆی بكاتەوەو پانتاییەك لەشانۆی كوردی داگیر بكات و بەئاسانی پووك نەبێتەوە.
زۆر ئارەزووم بوو دوای تێپەڕ بوونی زەمەنێكی درێژ (دانا ڕەئووف) وەك دەرهێنەر لەسەر شانۆدا ببینم، بۆ وەڵامدانەوەی كۆمەڵێ پرسیار كە بەردەوام لەمێشكمدا گینگڵیان دەخوارد.
وەك پرسیاری ئەوەی: ئایا (دانا ڕەئووف) دوای ئەو هەموو پێشكەوتنە فیكری و تیۆریەی لەو ساڵانەی دواییدا لەئەوروپا بەدەستی هێنا، ئایا بەهەمان شێوە، توانیوویەتی لەڕووی پراكتیكیشەوە توانستە زانستی وفیزیكی و لابورییەكانی خۆی پەرە پئ بداو وەك پێویست سوود لەشانۆی ئەوروپی و پێشكەوتنەكانی ببینێ؟
ئایا (دانا ڕەئووف) بەخۆی و ئەزموونی چەند ساڵەی لەكوردستان و ئەوروپا ئێستا دەتوانێ وەك دەرهێنەرێكی خاوەن ئەزموون، لەسەر پێی خۆی بوەستێ و شان بەشانی دەرهێنەرەكانی كوردستان لەسەر شانۆ ڕكابەری لەسەر داهێنان بكاو لەڤیستیڤاڵە نێو دەوڵەتیەكاندا سەركەوتن بەدەست بێنێ؟
دەیان پرسیاری دیكە، منیان بەخۆیانەوە سەر قاڵ كرد.
بەڵام كاتێ خۆی و بەرهەمەكەیم لەنمایشی (لێكترازان )بەچاوی خۆم بینی، وەك چاوەڕوانیم دەكرد نمایشەكە وەڵامی تەواوی پرسیارەكانی دامەوە و لەهەموو ئەو تەمومژییە رزگاری كردم.
بەر لەهەموو شتێ دەڵێم، ڕاستی من هەستم بەهاوسەنگ بوونی ئەو دوو لایەنە تێورییەو پراكتیكیە نەكرد كە (دانا ) وەك مەعریفەو كولتوورو تێكست ومیتۆدەكانی دیكەی شانۆ وەك كتێب و توێژینەوەو وتاری ڕەخنەیی بڵاویان دەكاتەوە، لەگەڵ فۆرم وتەكنیك و ستاتیكای شانۆیی لەسەر شانۆ وەك پراكتیك بینیمان.
بێ شك، ئەگەر بەدیدێكی ڕەخنەیی و لۆژیكی و زانستی دوور لەهیچ پێوەرێكی دیكەی مەزاجی هەڵی سەنگێنی و ئەو بەراوردە مەودا دوورەی نێوان شانۆ لەكوردستان وشانۆ لە ئەوروپا لەبەرچاو بگری، ئەوە لۆژیك وا دەخوازی، كە دەبوا ئەزموونی (دانا) زۆر لەوەندەی ئێستا دەوڵەمەند تر بێت و زۆر لەئەنجامەكانی ئەو ئەزموونانەی پەخشی سەر شانۆكارەكانی كوردستان بكردایەو زۆریشی لێ فێر بوونایە، وەك چۆن لەڕووی تیۆرییەوە سوودییان لێی بینیووە، لەڕووی پراكتیشەوە دەبوا هەروابێ.
وەك چۆن كاتێ سەڵاح قەسەب چووە یوگسلافیا ، لەوێ ئەزموونی شانۆی ( وێنە) ی لەگەڵ خۆی هێنایەوەو قوتابیەكانی ئەكامیای شانۆی لەبەغدا ڕاهێناو بەدەیان قوتابی لەسەر ئەو ئەزموونە ڕاهاتن، بەهەمان شێوە دەبوا (دانا ڕەئووف) لە ڕووی پراكتیكیەوە، وەك دەرهێنەرێكی ئەكادیمی بەلانی كەم خۆی بەهێزتر کردایە..
بەگشتی وڕاشكاوی ئەوەی چاوەڕوانیمان دەكرد، لەئاست خۆزگەكانی ئێمە نەبوون وەك ئاواتمان بۆی دەخواست
ڕەنگە فاكتەری هەرە بنەڕەتی لەو چەند خاڵەدا گرد ببنەوە:
یەكەم : ئەوەندەی دانا سەرقاڵی نووسین و توێژینەوەی شانۆیی بووە، ئەوەندە كاتی بۆ هونەری دەرهێنان و نواندن و تەكنیك و ڕاهێنانی ئەكتەر لەڕووی فیزیك و جەستەو دەنگ وئیلقاو پێرفۆرمانسەوە تەرخان نەكردووە
دووەم:هەموو پیشەیەك لەوانەش شانۆ، بەمومارەسە بوونی بەردەوام و دوور لەداپچڕان پێشكەوتن بەخۆیەوە دەبینیت، بەڵام من وا هەست دەكەم ئەومومارەسەیە لای (دانا رەووف) كەمتر بووە لەوەی بۆ دەرهێنەرێك پێویستن و دەرفەتی كەمتری بۆ ڕەخساوە و سوودێكی ئەوتۆی لە ئەزموونەكانی ئەوروپا وەرنەگرتووە.
داناـــ لەهەندێ بواردا باس لەوە دەكات كەلە سوید چالاكی هەبووە و لەشانۆی پاشایەتی كاری كردووە، بەڵام هیچ لەو چالاكییانە نەگەیشتۆنەتە كوردستان و نەبوونەتە بنەمایەك بۆ گەشەو سەقامگیر بوونی توانستەكانی لەبواری دەرهێناندا.

دەق
لەو بەرهەمەدا دەرهێنەر خۆی نووسەری دەقە، ویستیەتی فەلسەفەیەكی وجودی بۆ سەردەمێكی نامۆی مرۆڤایەتی داڕێژێ، كە تێیدا مرۆڤایەتی بەرەو لێكترازان و دابڕان دەبات و خۆپەرستیەتی و نەرگزیەتی تێدا زاڵە.
سەردەمێك مرۆڤ تێیدا دەستەمۆی بێ هودەیی و بئ ئومێدی دەكات، زۆر جاران سەلوای مرۆڤ دەبێتە تەنیا بوكۆڵەیەك كە جێی مرۆڤی بۆ بكاتەوە، بە حەسرەتی ئەوە دەبێت، كەسێك هەبێت گوێ ی لێ بگرێ و ئەویش ئازارە دەروونیەكانی بۆ هەڵڕێژێ.
دەقەكە زمانێكی سادەو ڕۆمانسییانەی هەیە و پشت بەدیالۆگ دەبەستێت، كەمتر پەنا بۆڕوداو دەبات، بەڵام كەمێك درێژە دادڕی تێدا كراوەو بۆ خوێندنەوە ئاساییە، بەڵام بۆ نمایشی شانۆیی، ناچاری ئەوەت دەكات ئامادەی بكەیت و كورتی بكەیتەوە و هەندێ لەدیمەنەكانی هەڵگریت.
بۆیە هەستم دەكرد، بونیاتی درامی دیمەنەكان مكۆم نین و پرۆسەی هەڵوەشانەوەو بونیات نانەوە لەدەقەكەدا هەیە.
پرسی كات دەرهێنەری ناچار كردووە بۆ چارەسەركردنی كێشەی یەكسان بوونی دەق و كات.
چونكە زۆر جاران كورتی و درێژی دەق بەپێی جوگرافیاو شارستانیەت و ئاستی هوشیاریی و كولتووری و كۆمەڵایەتیەوە دەگۆڕێت، بۆیە لەسەردەمی ئێستادا ئامادەكاری بۆ دەق دەكرێت.
زۆر جاران هاوسەنگ نەبوونی كات و دەق دەبێتە هۆی شێواندنی نمایش لەڕووی دەركەوتن یا بزر بوونی كارەكتەرەكان، هەندێ جاریش ئامانج و فەلسفەی نمایش دەشێوێنێ‌.

وێنەى درامى:
بینەر لەنمایش دا هەمیشە چاوەڕێ ی وێنەی درامیە، لەو وێنانەی بونیاتی درامی گەشەپئ دەدەن.
لە (لێكترازان)دا قەیرانێك لەوێنەی درامی هەیە، بەدەر لەچەند دیمەنێكی كورت، لەوانە سەمای كۆتایی (هلند ئیبراهیم) لەگەڵ بوكۆڵەكەی وگەمەی بلقە ڕەنگاوڕەنگەكان و هەڵدانی كاغەزەكانی شاعیر.
دەكرا دەرهێنەر نمایشەكە تێرتر بكات لەوێنەی درامی، بۆ بەرزكردنەوەی ریتمی نمایشەكەو رزگاركردنی لە سارد بوونەوە مەیین كە هەندێ‌ جار باڵی بەسەر هۆڵەكەدا دەكێشا.

ئەكتەر
چاەڕوانی ئەوەمان دەكرد ئەو كۆمەڵە ئەكتەرە بە توانایە، كە پڕن لە ئەزموونی بەپێز و بەرهەمی دیارو بەرچاو، فاكتەرێكی یاریدەر بن بۆ سەركەوتنی دەرهێنەر، بەڵام ئەو دەرفەتە وەك پێویست دەستەمۆ نەكرا، بۆ ئەوەی هێزو توانستی هەموو ئەو ئەكتەرانە لەسەر ڕووپەڕی بەرهەمەكەدا ڕەنگ بداتەوە، یا ببنە دەمارێكی سەرەكی لە ئەكتیف بوونی دەسەڵاتی دەرهێنەر.
پێم وایە دیسان هەر هۆكاری تر هەبوون بۆ نادیاری ئەكتەر لەسەر پانتایی نمایشكەو كاریگەری لەسەر وروژاندنی بینەرو بەتێن كردنی ریتمی نمایشەكە. لەوانە :
زۆری ژمارەی ئەكتەرەكان و كەمی دەرفەتی دەركەوتن و نەڕەخسانی هەلی پێویست بۆ نواندنی ئەكتەرەكان و دەرخستنی تواناكانیان.
ئەم بچووك كردنەوەی ئەكتەر، كێشەی بۆ دروست كردنی شوناسێك بۆ هەر یەك لە كاراكتەرەكان دروست كردبوو.
كەهەم بێبەش بكرێن لەدەرخستنی تواناو بەهرەیان، هەمیش بینەر بێبەش بێت لە ناسینی كاراكتەرەكان لە ڕەهەندە جیاجیاكانیاندا.
بینەری كورد لەپەراوێزی چەندین ئەزموونی جیا جیادا ئاشنا بەتوانست و دەسەڵاتی زۆر لەو ئەكتەرانەیە، بۆیە كاتێ پێرفۆرمانسی ئەو ئەكتەرانە لە ئاستێكی نزمتر لە خۆیان دەبینێ، ناچارە پرسیاری زۆری لادروست بێت و بەدوای وەڵامەكانیاندا بگەڕێت.
هەر بۆ نموونە شەماڵی عەبەڕەش لە نمایشی ( باوك ) دا ڕۆڵێكی مێژوویی بینی وگەیشتە ئاستێك تا تەمەن مابێت ئەو دەرفەتەی بۆ ناڕەخسێتەوە ببێتەوە ئەو باوكەی جاران، بەڵام لەو نمایشەدا زۆر بچووك بۆتەوەو زۆر لە بەها هونەرییەكانی لە دەست دەدات، كەتێیدا بینەر دووچاری نیگەرانی بكات
شیلان عەبدوڵا لەنمایشی (بەردی سەبوری) ئاسەوارێكی بەجێ هێشت بای دە ساڵی بێدەنگی و بەزیندوو ڕاگرتنی بكات، كەچی لەو بەرهەمدا ئاسەوارێكی لە زەهنی بینەردا بەجێ نەهێشت.
ئه كته ره بە تواناكانی تریش چەشنی گۆران عەبدوڵا، محەمەد هوشیار، گۆران ناميق ، ديارى عومه ر، ره وه ند ئه حمه د، هلند ئيبراهيم، لارؤ ياسين، توانايه كى زؤريان نيشاندا، به لام شوينه واريكي دياريان به جى نه هيشت.
زۆری ژمارەی ئەكتەرەكان و كەمی دەرفەتی دەركەوتن و نەڕەخسانی هەلی پێویست بۆ نواندنی ئەكتەرەكان و كرفت بوون بؤ دەرخستنی تواناكانیان.

سینۆگرافیا
ڕووی دووەمی بۆشاییەكان لە لێكترازاندا لایەنی ستاتیكای نمایشەكە بوو، بەتایبەت لەڕووی سینۆگرافیاوە، چونكە زۆر جاران سینۆگرافیا دەبێتە ئەلتەرناتیف بۆ پڕكردنەوەی زۆر لە بۆشاییەكانی شانۆ، بەڵام لێرەدا كێشەكە لە خودی سینۆگرافیادا هەیە كە زۆر لە توخمەكانی تێڕ نەكراون.
سینۆگرافیا لە شانۆدا هونەرێكە و تایبتمەندی خۆی هەیە و ڕەنگە پیشەی دەرهێنەرێك نەبێت بۆ پڕكردنەوەی بۆشایی كاری سینۆگرافیا بكات، چونكە سینۆگرافیا لێكەوتەی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بینەردا هەیەو زۆربەی سەرچاوەكانی سینۆگرافیا كاریگەری خۆیان بەسەر چاوو ئیحساس و سایكۆلۆژیەتی بینەرەوە هەیە، كە تۆ سنۆگرافیات لاواز بوو ، ئامرازێكت بە دەستەوە نامێنێ بۆوروژاندن، غەیرە زمان و دیالۆگی وشك نەبێت، من وەك بینەر هەموو پەنجەرەكانی ئیحساسم خستبووە سەر پشت، چی بكەم كە تەنیا شنەیەك لەو پەنجەرانە ئیحساسیان نەجولاندم.
بینەر كاتێ دەكەوێتە ژێر تەوژمی سینۆگرافیا، خۆشی نازانێ چ كەهرۆموگناتیسێكی جەستەیی و ڕۆحی دەیهەژێنێ، بەڵام كە ئیحساسی مرد، خۆشی نازانێ لەكوێوە دەڕوخێ.
لە ئەسڵ دا بینەر نایەتە شانۆ بۆ ئەوەی گوێ ی لە وشەی بریقەدارو فەلسەفەی سواو بێت، بەڵكو بۆ ئەوە دێتە شانۆ ڕۆحی خۆی بشواتەوە و هەست بكات سەر لەنوێ لەدایك دەبێتەوە.

كل التفاعلات:
١١٢Didar Haider Nanakali، ومحسن حمد و١١٠ أشخاص آخرين

زۆرم دەربارەی زنجیرە درامای ئێرانی (پێستی شێر) ی دەرهێنەر (جەمشید مەحموودی) بیستبوو، بەڵام تا خۆم نەکەوتمە ناخ تەوژمەکانی، نەمزانی دراماش هەیە وەک ماددەی هۆشبەر ئاڵودەی خۆیت دەکات و ئۆقرەت لێ هەڵدەگرێ و وەک شەپۆلێک لەگەڵ خۆیت ڕادەماڵێ.
ئیدی چ پنج و بەربەستێک نامێنێ بتگرێتە خۆی تەنیا خوا نەبێ.
سێ ڕۆژان چ تاوانێکم نەکردبوو خۆم سزا دا، خیانەتم لەگەڵ کەس نەکردبوو، لەژوورێکی تەنیادا خۆم زیندانی کرد.
سێ ڕۆژان بەیانیان و ئێواران و شەوان، بەسێ بەش و سی و چوار ئەلقەوە، بەدیار ڕووداوەکانی زنجیرە دراماى (پێستی شێڕ) ى دەرهێنەرى بە رەچەڵک ئەفغانى( جمشید مەحموودى) ڕادەچڵەکام.
لەناو دیالۆگە ئاگرین و وێنە سیحراوی و گۆرانیە حەزینەکانی، لەگەڵ ئەو باوکە بەد بەختە ژیام (نەعیم – هادی حیجازی فەر) کە پانزە ساڵان لەزیندان دابوو، بەو ئاواتەی رۆژێ بێ ئازاد بکرێت و بە(ساحل ـــ پەردیس ئەحمەدیە) ی کچی شاد بێتەوە، ئەو ساحلەی بەمنداڵی لێک جیابوونەوە، بەعازەبی باوکی خۆی بینییەوە.
بەم بۆنەیەوە ویستیان هەردوکیان تۆڵەی ئەو لێک دابڕانە دوورو درێژەیان بکەنەوە، باوک و کچ بۆ سەیران و کەیف و سەفا ڕوویان لەشیمالی ئێران کرد، نەیانزانی مرۆڤە گورگەکان لێکیان دادەبڕێنن و مەرگەساتەکان ڕوویان تێ دەکەن.
زۆر هۆگری ڕەزا پەروانە(عەلی ڕەزا کەمالی)ی هاوڕێ ی گیانی بەگیانی نەعیم بووم، دڵسۆزییەکی لەوەفاو قوربانی دانی هاوڕێیەتی نیشان داین، نموونەی نەبێت.
ئەو خۆشەویستی و وەفادارییە ڕەسەنەی لەژنەکەی ڕەزام بینی (ژیلا شاهی) هەموو خەڵکی فێری زمانی ڕاستەقینەی خۆشەویستی نێوان هاوسەران کرد، هەر جارێ لەناخی دڵیەوە بەڕەزای مێردی دەگوت (قوربانت بم)، دڵم لەگەڵیا لەبێخەوە هەڵدەکەنا، چۆن ئەوەندە راستگۆ بوو لەو گوتنە.
کەخۆشەویستی سەدرا(میهرداد سدیقیان) بۆ ساحلم بینی، تێگەیشتم کە هێشتا خۆشەویستیە پاکیزەییەکانی سەردەمی مەم و زین لەملاو لەولا هەر ماون.
سەرم لەتواناو دەسەڵاتی هونەریی ئەو سیناریۆ نووس و دەرهێنەرە سوڕمابوو، کە چۆن ئەو خەڵکە بەکۆمەڵەیان پێکەوە خستبووە ژێر سیحری وروژاندن و شاگەشکە بوونە کردووە، کە هەر یەکەو دەستی لەسەر دڵی خۆی داناوە نەوەستێ، کە چۆن دەیانتەزێنێ و هەندێ جاریش ناچاری فرمێسک ڕشتنیان دەکات…
من خۆم سێ جاران لەتاو داهێنانی هەندێ لەدیمەنەکانی ژێر ڕێژنە بارانەکان و سەمای سەدرەو ساحیل، بەناچاری بۆ تاوێک پشووم دا، لەتاو شاڵاوی ئەو هەموو جوانیەی داگیریان کردم.
ستاتیکا هەر تەنها لە سیناریۆ و وێنەو هاوێنەکانی کامێرادا نیە، بەڵکو سەرچاوەی هەرە بە تینی دراماکە لەستاتیکای نواندنی ئەکتەرە بلیمەتەکاندایە، کە بەنواندنە بەهێزەکانیان دڵت دەلەرزێنن، لەسەرووی هەمووشیانەوە مەنسوور- کە (موجتەبی پیر زادە) ڕۆڵەکەی دەبینی، ئەو ئەکتەرە ڕەهیبەی ترس و خرۆشێکی تۆقێنەری دروست کردبوو، کە بینەر لەچاوو حەرەکەی ڕوخسارو تێڕامانە کارەباییەکانی، هاوێنەی کامیراکانی تێک دەشکاندو لەبێدەنگی و کپ بوونی دا چاوەکانی پئ دادەخستی.
ئەکتەرێکی وەک نەعیم ( هادی حیجازی) کەسایەتیەکی ئەوەندە بەهێزی هەبوو، باڵانسی نواندنی دراماکەی گەیاندبووە لوتکە، بێ ئەوەی هەموو ئەو مەرگەساتانەی ڕوو بەڕوویان بۆوە، ترس، یا داهێزران، لە ڕوخساریدا دەرکەوێ.
بەڵام وێڕای هەموو موچڕک و وروژاندنە بەتینانەی دراماکە، ئاشناشی کردم بەکۆمەڵگایەکی تاوانکارو مافیاو خوێن ڕێژ، کە لێواو لێوە لەبێ ڕێزی بەرامبەر بە یاساو، کۆمەڵگایەکی بەڕەڵاو تینوو بە غەدرو ڕق و تۆڵەسەندنەوە.
کۆمەڵگایەکی ناشیرین، کە تێیدا یاسا لەداوە مووەک لاوازترە، تەنانەت کوشتن و بڕین و چەقۆ کێشی لەناو جەرگەی بەندیخانەکانیشدا دەکرێت.
ئەوەی لەو درامایەدا کۆمەڵگای ئێرانی بەو قێزەوەنیەوە ببینێ، ئیدى بەهەموو ژیانی تێکەڵی نابێت و لێی نزیک نابێتەوە.
کۆمەڵگایەک دروشمێکی ئایینی هەڵگرتووە، بەڵام بەسەدان گروپی چەتەگەرو ڕێگرو بکوژو قاچاخچی ئەوتۆی تێدایە، لە هیچ وڵاتێکی مافیایی وێنەی نەبێت.
کەس نازانێ ئەو کوشتن و بڕۆیە، چۆن لەژێر سانسۆری توندو تیژی ئەو وڵاتە دەربازی بووە !!
جگە لەتاوان دەرهێنەر زۆر بوێرانە پەنجەی لەسەر مافە زەوت کراوەکانی ژن داناوە، لەچەند دیمەنێکدا ژنە غەدر لێکراوەکەی ڕەزا نیشان دەدات ( ژیلا) کە بەسیغە ژنی ڕەزایەو هەر سێ مانگ جارێک بە ڕێکەوتن نوێ ی دەکاتەوە، هەمیشە بە دەم گریانەوە ئاواتی ئەوە دەخوازێ، هاوسەرگیری بۆ ئەبەد لەگەڵ ڕەزا بکا، بەڵام ڕەزا ڕێگرە لەبەردەم بەدی هاتنی ئەو ئاواتەی، بۆیە شەوێکیان دڵی خۆی بۆ ڕەزا دەکاتەوەو دەڵێ بۆ هاوسەرگیری نەکەین؟
خۆ من قستی سەیارە نیم هەر سێ مانگ جارێ سیغەکە نوێ دەکەیتەوە؟
بەڵام کاتێ بە ژنەکەی دەڵێ خۆت ئامادەکە دەچین بۆ دادگا، ژنەکە باڵ دەگرێ، وادەزانێ ئەوە ئەوڕۆژەیە چاوەڕوانی دەکرد و لەگەڵ ڕەزا مارە بڕی دەکەن، بەڵام لە ناکاو پێی ڕادەگەیەنن کە ڕەزا خانووی بەناو کردووە، وەک قەرەبووی ئەو غەدرەی ڕەزا لێی کردووە، بۆیە بەدەم گریانەوە بە ڕەزا دەڵێ من پێویستیم بە خانوو نیە، پێویستیم بە تۆیە.
گرنگ دەرهێنەر زۆر بەڕاستگۆیی گوزارشتی لەهەقیقەتی کۆمەڵگاکەی خۆی کردووە وەک هەیە.
ڕەنگە هەمووتان هەموو شتێ دەربارەی جەمشید مەحموودی دەرهێنەر نەزانن، بەڵام من کورتە زانیاریەکتان پئ دەدەم ، حەز دەکەم بزانن کە ئەو لە ڕەسەندا ئەفغانیە، بەڵام تەمەنی یەک ساڵ بووە، راى کردۆتە پاکستان و دواتریش بە یەکجارى لەئێراندا گیرساوەتەوە.
ئێستا لەئێران لەگەڵ (نافید مەحموودی) برا دەرهێنەرو بەرهەم هێنەرەکەی بە یەکەوەن و کار بۆ دراماو سینەما دەکەن و تەمەنی چل ساڵێک دەبێت، سیناریۆنووس و بەرهەم هێنەرو دەرهێنەرە، لەڕێگەی فیلمی(چەند کیلۆ مەترێک بۆ خۆشەویستی)، بوو بەخاوەنی ناوداریەتێکی زۆرو چەندین فیلمی بەناوبانگی دروست کردووە وەک:
مردن لە ئاوی پیرۆزدا
چەند کیلۆمەتر لەخۆشەویستی
حەوت و نیو
تێکشکاندنی بیست ئێسقان لەیەک کاتدا 1918
دایکێکی مەزن
لەو فیلمانە چەندین خەڵاتی گرانبەهایان وەرگرتووە.
جگە لە (پێستی شێر)چەند زنجیرەیەکی تریشی هەیە وەک :
ئازیزەکەم
سێبەر
لە دوماهیدا دەڵێم: چەند ئەوەندەی ئەو هونەرە گەورانە دەبینین
ئینجا دەزانین ئێمە مانان چەند فەقیرو پەڕپووتین لەو بەرهەمانەی ناوی دەنێین دراما

گرنگیترین رەگەز لەکارى درامادا ئامانجە، کە بونیاتى راستەقینەى تەواوى ئەو پێکهاتە درامیانەى لەسەر دەوەستێت کە یاریدەدەرن بۆ بەرجەستە کردنى ئامانج.
بۆیە یەکەم پرسیارى بینەر بۆ هەر کارێکى درامى لەوەدا چڕ ددەبێتەوە، ئایا ئەو درامایە چ ئامانجێک بەخۆیەوە هەڵدەگرێ ؟ یان تا چەند ئامانجەکانى پێکاوە؟
ئەگەر ئەو پرسیارە بۆ زنجیرە دراماى ( باران) لەئێمە بکرێت دەڵێین:
رەنگە بینەر نەگاتە ئەنجامێکى یەکلا کەرەوەو وەڵامێکى دیارى کراوى دەست نەکەوێ لەنێوان هەموو ئەو بابەت و ئامانجانەى لەناوەرۆکى زنجیرەکەدا تێک ئاڵاون.
بەڵام لەئاکامدا دیارە کە هەموو جۆگەلە رەهەندەکان دەڕژێنە ناو یەک رووبار، ئەویش نیشاندانى کۆمەڵە ئاریشاو دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى دیارو بەرچاوى ئەمڕۆى کۆمەڵگایە کە بەبەردەوامى ئازارى پێوە دەکێشێ و باجى گەورەى بۆ دەدات.
ئەوانەى بەدیار زنجیرەکەوە دادەنیشن و وێنە ناشیرینەکانى کۆمەڵگاکەى خۆیان بەچاوى خۆیان دەبینن، دەبینن کە نووسەرى سیناریۆکە ( کامەران نورى گوڵاڵە ) چەند بە وردى وێنەى ئەو کۆمەڵگایە دەکێشێ کە چۆن دووچارى چ ڤایرۆسێکى کوشندە هاتووە لەخیانەت و داوێن پیسى هاوسەرەکان، بەرۆشەنبیرو نارۆشەنبیرییەوە، بەگەنج و پیریەوە، بەوانەى پرۆپاگەندەى خۆشەویستى بۆ هاوسەرەکانیان دەکەن و بەوانەش کە نازانن ماناى خۆشەویستى چیە.
هەمووان تووشى دوو رویى و عیلاقاتى ژێر بەژێرى و تاوانى گەورە هاتوون، دەبینن چ مەترسیەکى ئەخلاقى و نا پەروەردەیى و نامرۆیى ئەو کۆمەڵگایە بەرەو هەڵدێر دەبات، بەبێ دەنگى، کولتوورو سیما رەسەنەکانى هەرەس دێنن..
پەتایەکە گەیشتە ئەو ئاستەى هەمووان گومان و ڕاڕایى مێشکیان داگیر بکات، ترسێک وەک سێبەر بەدواى هەمووانەوە بێت لەترسى خیانەت، ئەمەش نیشانەکانى مردنى خۆشویستی و داڕمانى متمانەیە.
تۆ وەک بینەر گومانى ئەوە داگیرى کردووى کە رەنگە لەهەر ئان و سەعاتێکدا بەدەردى (حەسەن) بچیت ، ماڵەکەت وێران بێت و خیانەت جگەر گۆشەکانت لەباوەشتا دەربێنێ، چارەنووسێکى رەش لەچاوەڕوانیت دابێت، نەچوار دیوارى ماڵە چۆڵ و هۆڵ وتەنیاکەت، نەشیشەو زنجیرى بەندیخانەکان تێر گریانت بکات.
هەر دڵ پیسى و خیانەت نا، زەمەن کۆمەڵگاکەتى فێرى دڵ رەقى و بێ هودەیى کردووە، رۆژ لەدواى رۆژ دەرگاى خەڵەوەتى باساڵا چووەکان فرەوانترو دەرگاى ماڵى جگەر گۆشەکانت تەسکترو تەسکتر دەبنەوە، لەناو هەموو ئەو رەنگە رەشەى کۆمەَگاکەتى داپۆشیووە، چ سەرە رێگەیەک بەدى ناکەیت بەرەو چارەسەر کردن ، ئەو هێزە لایەنگرەى پێچەوانەى ئەو تەوژمە وەستاون زۆر کەمن، بۆیە دراماکە بەگشتى، جگە لەخستنە رووى ئەو واقیعە تاڵە، رێ نیشاندەرێکى گەش بین نیە بۆ جوانکردنى ئەو واقیعە وەک ئەرکى دراما.
هەر ئەو ئامانجانەى لەسیناریۆکەدا دەبینەرێن ، پارچە پارچە کراون، ئەگەر سەربەخۆیى بدەیتە هەر پارچەیەک، هەر یەکەو زنجیرە درامایەکەو لەناو یەک ئاخیندراون .
پەرتو بڵاوى تەوەرەکان
بەگشتى هەموو ئامانجەکان لەچەند تەوەرێکدا چڕ دەبنەوە:
1.تەوەرى کێشەى نێوان حەسەن (ئاکام تاهیر ) و ( مریەم ـ چریکە عەبەڕەش)ى هاوسەرى و کێشەى مۆبایل و خیانەتکارى، بەهۆى سەرهەڵدانەوەى کۆنە پەیوەندییەکى (مریەم) لەگەڵ (وشیار)ى کۆنە دۆستى، لەکاتێکا کە مریەم لەگەڵ هاوژین و دوو لەمناڵەکانى پێکەوە دەژین.
حەسەن دواى ئاشکرا بوونى ئەو پەیوەندییە نهێنیە تووشى هیستریا دەبێت و سەراپاى ژیانى لێ دەبێتە دۆزەخ.
2.تەوەرى( بەختیار ـ حوسێن حەسەن ) و (لانەى ژنى ـ گۆناحەمە ساڵح) و دڵپیسیەکانى دواى بینینى وێنەیەکى بەختیار لەگەڵ کچە کارمەندێکى کۆمپانیاکەى کە بەئامانجێکى پیلانگێڕى و فەرتەنە نانەوە لەنێوان بەختیارو لانەى ژنى گیراوە.

3. تەوەرى بەکر ( عادل عەبدوڵڵا )ى باوەڕ پێکراوى (بەختیار) لەکۆمپانیاو پیلانەکانى بۆ لەناو بردنى بەختیارى سەرۆکى کۆمپانیا لەئەنجامى تەماعکارى و چاو تێبڕینە سەرو سامانى و دەست کەوتنى پارەى حەرام بۆ چارەسەرکردنى کوڕە سەقەتەکەى.
   4.تەوەرى کێشەى خێزاندارى (بڕیارـــ ئەژدەر سازگار ) و ( پرژە ـــ شایى رەزا ) ى ژنى و ( سەبیحە ـــ نەسرین حەسەن )ى خەسووى و ماڵ بەجێ هێشتنى باوکى ( هەژار ـــ عومەر دڵپاک )ى باوکى بڕیار.
   ئەم تەوەرە فۆکس دەخاتە سەر ئەو دایکانەى دەست تێوەردان لەژیانى کچەکانیان دەکەن و لە ئاکامدا کێشەو سەرگەردانى بۆ کچەکانیان دروست دەکەن، وەک دەست تێوەردانى سەبیحە لە ژیانى (پرژە)ى کچى.
4. تەوەرى ( چوار ژنەکان ـ.ئەو چوار ژنەى لە خانوویەکى سەربەخۆدا گرد بوونەتەوە :
   لازۆ ــ (دیدار عومەر)
   شەیدا( سەرگوڵ حوسێن)
   خەزان ـــ هاڤین فۆندا ساج
   نمە ـــ ساوان خالید
   هەر یەک لەوان چیرۆکێکى تاڵى هەیەو لەوێوە ئاشنا بە زۆرترین کێشەکانى ژنان دەبیتەوە، بەڵام ئەشکەنجەو ئازارەکانیان هەر یەکەو رەنگێکە.
5. تەوەرى خەڵوەتگاو چیرۆکى کاراکتەرەکانى وەک :
   (هەژار ـــ عومەر دڵپاک) (کەریم ـــ قادر جەلال ) (قایەر ـــ حەمە رەشید هەرەس ) لەوێدا ئازارە راستەقینەکانى مرۆڤ و ستەم و غەدرى ئەو رۆژگارە دەبینى، کە چۆن لەگەردنى ئەو باوکە بێ نازانە ئاڵاون و کەس بیریان ناکاتەوە.
   7.تەوەرى (ئەژى ـــ رۆژ فایەق) و رفاندى ئەژى و خەمەکانى (شەم ـــ ژیا فەرهاد) و تاوانى ( شوان ـ رزگار باهیر) ى خەزورى،
   8.تەوەرى ماڵى (هێرۆ ـــ لاڤین دیار) و (کاوان ـــشوان هیوا ) ى هاوسەرى و کێشەى داڵدەدانى یاران ـــ لەرێ ئاوات ) کە لەشەوە بارانێکا فریاى دەکەون و لە چەنگ کۆمەڵە گەنجێکى سەر شاقام رزگارى دەکەن ، بەڵام لە ئەنجامدا روو بەرووى کێشەى پۆلیس و لێپرسینەوە دەبنەوە.
6. تەوەرى ( عادل ـــ گەرمیان محەمەد ) و ( لازۆـ دیدار عومەر ) ئەو گەنجەى بە فرو فێڵ لازۆ لە خشتە دەباو دەیەوێت چارەنووسى بکاتە قوربانى مەرامەکانى خۆى و کارى تاوانکارى پێ بکات، بەڵام دواتر پیلانەکە ئاشکرا دەبێت و (لازۆ) دەگاتە هەقیقەت و خۆى رزگار دەکات .
   10.تەوەرى نەخۆش کەوتنى ( یاران) لە ژێر ئەو فشارە دەروونیەى مناڵەکان تووشى دەبن لە دەرەنجامى ئاژاوەو شەڕو شۆڕى دایکان و باوکان.
   و چەندین تەوەرەرى لاوەکى تر.
   کێشەى چارەسەرکردنى درامى
   ئەو پرسیارەى لە داوێنى ئەو هەموو تەوەرانەدا دەکرێت ئەوەیە، ئایا کردنەوەى تەوەرى زۆر بۆ دراما و فرەوانکردنى پانتایى رووداوەکان و زێدە کردنى کاراکتەرەکانى، لەبەرژەوەندى بەرهەم دایە یاخود دەبێتە هۆکار بۆ دروست کردنى کۆمەڵێ کێشەى وەک :
   1،هەر یەک لەو تەوەرانە لەهێزو قوڵ بوونەوە لەتەوەرە سەرەکییەکانى تر کەم دەکەنەوە.
   2.هەر یەک لەو تەوەرانە لەئەنجامدا پێویستییان بەچارەسەر کردن هەیەو دەسەڵاتى دەرهێنەر لاواز دەکەن بۆ ئەوەى چارەسەرێکى لۆژیکى و واقیعى بۆ هەر یەکەیان دابندرێت و دەبن بەبەڵا بەسەر دەرهێنەرو نازانێ چۆن رێگە چارەیەکى گونجاویان بۆبدۆزێتەوە.
   لەئاکامدا دەرهێنەر هەر چەند لێهاتوو بێت ناچارى ئەوە دەبێت بەهەر شێوەیەک بێت زۆرینەى ئەو تەوەرانە هاوشێوەى فیلمە هیندیەکان لەکۆڵ خۆى بکاتەوە، بەشێوەیەک بەدڵى بینەر بێت یا نەبێت چارەسەر کردنى دەبێتە عەمەلیەکى قەیسەرى.
   لەو جۆرە درامایانە کە سیناریۆکانیان دوورو درێژن، پێویستە لەدەستپێکى کارکردندا کۆمەڵێ ئەگەرو پێشبینى بکەیت لەوانە:
7. پرسى کات و ماوەى دیارى کراو بۆ کۆتایى هاتن.
8. پرسى دارایى و خەرجى رۆژانەى ستاف.
9. ئامادەیى و نا ئامادەیى ئەکتەرو هونەرکارەکان.
10. گونجانى وەرزو کات لەگەڵ روداوەکاندا.
    کاتێ دەرهێنەر ئەو ئامادەییانەى نابێت و لە دوا ساتەکاندا رووبەرووى ناچار بوون بە دۆزینەوەى رێگە چارەیەک دەبێت و دەکەوێتە ژێر بارى ئەو چارەسەرە کارتۆنیەى لە ( باران) دا لە هەندێ لەو تەوەرانەدا بینیمان، لەوانە:
    چارەسەرى ناوازەى کۆنە پەیوەندییەکەى مەریەم و هوشیار( مەسعود عارف) کاتێ (هوشیار) بەبێ هیچ پاساوێک لەگەڵ ژنەکەى چاک بوونەتەوەو لەتەلەفۆنەکەدا دنیا بۆ ژنەکەى دەکاتە شامى شەریف و باسى گەشت و سەیرانى بۆ دەکات بۆ هاوینە هەوارەکان.
    لەدیمەنێکى بەزۆر دروست کراوو لە(کون فە یەکون) ێک، بەبێ هیچ پاساوێک دەست لەو هەموو خۆشەویستیەى هەڵدەگرێ بەرامبەر مەریەم و داواى لێبوردنى لێ دەکات.
    دیمەنى هەڵگەڕانەوەى ( شوانە ــــ رزگار باهیر ) لە چارەنووسى (شەم ) ى کچى و بە دەستگیران بوونى لەگەڵ ) ئەژى ــ رۆژ فایەق)
    سیناریۆیەکى کاتیى دراماکە بوو بەئامانجى رزگار بوون لەچارەنووسى کاراکتەرەکان و کۆتایى هاتنى خێرا بەرووداوەکان.
    هەر بینەرێک چەند سادە و بێ ئاگا بێت هەست بە دیمەنێکى وا دروست کراو دەکات.
    بەڵام ئایا ئەو بۆشاییە گەورانە نابنە هۆکار بۆ لاواز بوونى بەرهەمەکە بە تێکڕایى؟ هەڕەشە لە روخانى ناکات؟
    دەرهێنەر بۆ چارەسەر کردنى کاراکتەرەکانى خەڵوەتیش یەک دواى یەکیان دەمرێنێ، لەوانە خۆ کوشتنى (قایەر) و کەمێک دواى قایەریش بەخێراییەکى زۆر بە پەلە (کەریم ـــ قادر جەلال ) یش دەمرێنێ، بەشێوەیەکى زۆر سادە، بێ ئەوەى ئەومردنە هیچ پێشەکیەکى لۆژیکى هەبێت.
    بەمەش کێشەى ماڵى (کەریم) و قەبوڵ نەکردەوەى لەلایەن ژن و کوڕِەکانى لەکۆڵ دەبێتەوە.
    بینەر لەو لەکۆڵ کرنەوانەدا هەست بەلاوازى رێگە چارەکانى دەرهێنەر دەکات، بەرامبەر بەتەوەرو کاراکتەرەکانى .
    بەڵام چونکە کێشەى نێوان (مریەم و حەسەن ) هەر لەسەرەتادا هێلێکى سەرەکى دراماکە بوو لە سیناریۆدا، دەرهێنەر چارەسەرێکى لۆژیکى و درامى گونجاوى بۆ ئەو تەوەرە دانا، کە بینەر بڕواى پێ بێنێ .
    کاتى گەڕانەوەى مریەم و مناڵەکانى، حەسەن پێى وابوو گەڕانەوەى مریەم سەرهەڵدانەوەى ئازارەکانیەتى، بۆیە تەنیاییەکەى هەڵبژارد بەهەموو ئازارەکانییەوە، بەڵام دواى قەبوڵ نەکردنى حەسەن بەو گەڕانەوەیە، مریەم زۆر بە بڕوا بەخۆ بوونەوە گوتى: (بۆ لەمەودوا من خۆم ژیانى خۆم هەڵدەبژێرم ) وەک ئەوەى کە پێشتر هەڵبژاردنى حەسەن بەبژاردەى خۆى نەبووبێ.
    دەرهێنان:
    بە گشتى دەرهێنەر( ئاکۆ عەزیز میرزا ) بەیەک فۆرم کارى کردووە، لەهەوڵى ئەوە دابووە پشت بەفۆرمێکى نیمچە تراژیدى ببەستێت، بۆ ئەوەى زۆرترین سۆزى بینەر بەلاى خۆیدا راکێشێ، نەک عەقلى.
    بۆیە زۆربەى دیمەنەکانى پڕ کردووە لەگریان و فرمێسک، هەر بۆ نموونە بەردەوامى گریانى مریەم، لەکاتى مردنى دایکى و فڕاندنى براکەى و نادیارى و ون بوونى یارانى کچى و گریانى بەردەوامى (ئەژى) لەکاتى گەڕانەوەى بۆ ماڵ و لەکاتى ئاشت بوونەوەى بە(مریەم) و لەکاتى هەڕەشە لێکردنى لەلایەن پیاو خراپەکان، گریانى بەردەوامى (حەسەن) لەکاتى مردنى خەسووى ، لەکاتى دابڕانى لەمناڵەکانى، زۆر دیمەنى ترى پڕ گریانى پیاو، ئەوەندە زێدە رۆیى تێدا کراوە، کاراکتەرى ئەژى و حەسەنى پێ لاوازو ناشیرین کردووە، هەرگیز ئەژى و حەسەن وەک پیاوی بەهێزو مۆرال بەرز نابینى لەکاتى تەنگژەو حاڵەتە سۆزدارییەکان..
    بۆ ئەوەش فۆرمى دراماکە یەک دەقى نەگرتایە و هەناسەیەکى بەبینەر بەخشى بوایە ، دەبوا دەرهێنەر هاوسەنگیەک بۆ فۆرمى دراماکە دروست بکات و دراماکە لەو گرژى و مەرگەساتە رزگار بکات و بەشێک لەکۆمێدیا لەرێگەى کاراکتەرێک لەکاراکتەرەکان دروست بکات و دراماکە لەو کەشوهەوا خنکێنەرە بێنێتە دەرەوە.
    دەرهێنەر بەهۆى ئەو پەلە پروزێیەى لە بەئەنجام گەیاندنى تەوەرەکان رووبەرووى بۆتەوە، لاوازییەکى زۆر لەکۆتاییەکانى دراماکە دیارە کە بینەر لێى رازى نیەو بەهەمان ئاستى هونەریى کۆتاییەکانى بەیەک ریتم نەرۆیشتووە، بەڵکو ریتمى کۆتایى رووداوەکان زۆر خێرا دەبێت و مەترسیەکى زۆرى لەسەر چارەنووسى دراماکە دروست کردووە.

    وێنەگرتن
    دەرهێنەر هەموو ئامرازەکانى سەرکەوتنى دابین کراوە، بەر لەهەمووشیان وێنە گرتنى دراماکەیە بەدیدێکى سینەمایى.
    بەڕیوەبەرى وێنگرتن (خەیبەر رەفیق) و تەواوى وێنگرەکان رۆڵێکى کارایان هەبووە لەبەرجەستە کردنى زنجیرەکەو بیندراوەکان، هاوکوف لەگەڵ رووداوەکان و دیالۆگەکان
    کامێرا دەسەڵاتێکى گەورەى نیشانداوە، لەخوێندنەوەى دیوى ناوەوەى ئەکتەرەکان لەحاڵەتە سایکۆلۆژیەکان و دەربڕینى هەست و نەستیان، زۆر بەوردى و لە نزیکەوە جگە لەدەربڕین ستاتیکایەکى درامى بە گرتەکان داوەو رۆحێکى زیندووى خستۆتە بەر وێنەکان .

    سێ فاکتەرى کاریگەر
    سێ فاکتەرى کاریگەر هەبوونە بۆ بەزیندوو راگرتن و بە ئەکتیف بوونى وێنە گرتن،
    یەکەمیان: موزیک ــ کە دیارە دەنگە بەسۆزو کاریگەرەکەى عەدنان کەریم کەشو هەوایەکى بەجۆشى لەتایتلى دراماکەدا دروست کردووە، کە بینەر بەر لەچوونە ناو رووداوەکان، لەرووى دەروونییەوە ئامادەییەکى هەبێت،
    دووهەمیان: لوکێشن و رەخساندنى ئەتمۆسفیرێکى گونجاو بۆ جوان راگرتنى وێنەکان کە هونەرمەند (بەکر فەرەج ) زۆر ورد بینانە رۆڵێکى کاراى تێدا بینیووە، بەتایبەت لەشەوى بارانەکەو راکردنى یاران و ماڵ بەجێ هێشتنى مەریەم و مناَڵەکانى .
    سێیەمیان: رووناکى کە گەوهەرى راستەقینە درامایە هاوسەنگیەکى لەنێوان تاریکى و رووناکى و بەرجەستە کردنى لوکێشن و دیمەنەکاندا کردووە.
    ئەو سێ توخمەى وێنەو موزیک و رووناکى و لوکێشن، دەبنە بنەما بۆ ستاتیکاى وێنەو بە زیندوو راگرتنى ریتمى درامى وێنەکان، زۆر لێهاتووانەو بەدەست و دیدى شارەزا و پسپۆر بەرجەستە کراون .
    هونەرمەند( ئاریۆس حەمە سەعید) هاوسەنگیەکى بە ریتم و موزیک داوە، چ لە تایتل چ لەگەڵ موزیکى ناوەوەى دیمەنەکان لەکاتى تێپەڕ بوونى روداوەکان .

    مۆنتاژ
    کارى مۆنتاژ پرۆسەیەکى تەکنیکى و هونەریی هاوبەشە لەنێوان مۆنتێرو دەرهێنەر، هەردوو لایەنى پیشەیی و هونەریى بەدواى چەند ئامانجێکدا دەگەڕێن بۆهاوسەنگ راگرتنى دیمە ن و ریتمى رووداوەکان.
    بۆ ئەوەى کۆمەڵە تەوەرێک شان بەشانى یەکتر بەیەکەوە بڕۆن و هیچ لەرووداوو کاراکتەرەکان لەبیرى بینەر نەچنەوەو ئاگاى لەتێکڕاى بەڕێوەچوونى رەوتى دراماکە بێت.
    بۆیە زۆرێک لەبەهاو جوانیەکانى دراما، لەسەر پرۆسەى مۆنتاژ وەستاوە کە پێم وایە ( میران عومەر) دەستێکى رەنگین و کاراى نیشان داوە بۆ تێر کردنى مۆنتاژ.
    رەنگە مۆنتاژى ( باران) بەهۆى زۆرى تەوەرەکان و لوکێشنەکان و کاراکتەرەکانى، پرۆسەیەکى ئاسایى نەبێت، بەڵام هونەرى گەورەى مۆنتێر لەوە دایە، لەکارە سەختو ئاڵۆزەکاندا سەرکەوتن بەدەست بێنیت .
    یەکێک لەخاڵە هەرە جونەکانى مۆنتاژ لە (باران )دا ، لەهونەریى کۆتایى هاتنى دیمەنەکاندا بوو، بەفۆرمێک کە لەچرکەیەکى هەستیارو وروژێنەردا بینەر بەجێ بێڵى و ناچارى ئەوەى بکەیت، هەم تامى گرتەکان لەمێشکیدا بمینێتەوە، هەم بەشەوقەوە لەچاوەڕوانى بەئەنجام گەیشتنى رووداوەکەدا بێت.
    بۆیە دەبێت مۆنتێر خوێندنەوەیەکى باشى هەبێت بۆ سیناریۆو دەسەڵاتى ئەوەى بدرێتێ، تێڕوانینى هونەریى خۆى هەبێت لەدەسکارى کردنى سیناریۆ و بەرجەستە کردنی، بەو شێوەیەى بۆ خزمەتى بەرهەمەکە هەڵدەکەوێتەوە.

    ئەکتەرەکان :
    دەرهێنەر کارێکى باشى نەکردووە، کە پێى وا بووە سەرکەوتنى دراما بەزۆرى ئەکتەرو دروست کردنى کاراکتەرى زۆرترە، چونکە بینەر چەندین فیلمى دوورو درێژى دیوە کە پاڵەوانەکەى تەنیا سەگێک، یان تەنیا کاراکتەرێک بووە قەدەر هەڵى دەداتە کەنارى دەریایەک و تێکڕاى رووداوەکانى لەوێدا ئەنجام دەدات، بەڵام رەگەزى چێژو وروژاندنى لە دەست نەداوە.
    ئەم چڕ کردنەوەیە لەدراماشدا هەیە، بە تایبەت دراما ئێرانیەکان.
    بۆیە ئەم زۆرى و بۆَریە دەسەڵاتى دەرهێنەر لاواز دەکات و ناچارى رووبەروو بوونەوەى دەکات لەگەڵ کۆمەڵێ حاڵەتى نەخوازراو کە نەبینەر نەدەرهێنەر لێى رازین…
    لە پەراوێزى ئەو دیاردەى زۆرى و بۆریەدا هاوسەنگى لە تێر کردنى دیمەنەکان و قوڵبوونەوە لەرەگ و شوناسى کاراکتەرەکانیش کەم دەبێتەوە، بۆیە بینەر هەست بە ناوازەیى رووداوە کان دەکات و لە هەندێ دیمەندا لاوازى دەرهێنەر بە چاوى خۆى دەبینێ…
    گوناهى بە هەدەر چوونى هەوڵو تەقللا جوانەکانى ستافە هونەرییەکەو غەدر لێ کردنى هەندێ ئەکتەرو شێواندنى سیناریۆکە، بەتێکڕایى دەرهێنەر لێى بەر پرسیارە، چونکە ئەو بڕیار دەرو بەرپرسى یەکەمە لەتێکڕاى بەرهەمەکەدا.
    لەم بەرهەمەدا کۆمەڵێ ئەکتەرى خاوەن ئەزموون، بەو پەڕى دڵسۆزییەوە ئەرکى سەر شانى خۆیان بە ئەنجام گەیاندووە، بەڵام ئەگەر کۆمەڵێ درزو بۆشایى هونەریى لە بەرهەمەکەدا روو بدەن، بەدڵنیاییەوە هیچ لەوان ئاواتى بۆ ناخوازێ.

    چریکە عەبەڕەش (مەریەم)
    ( چریکە) کاراکتەری سەرەکی دراماکەیە، ڕۆڵی دایکی کوڕو کچێک دەبینێ، کە هەمیشە شەڕو شۆڕو ئاشووب لەگەڵ حەسەنی مێردی ئارامی لەماڵکەیدا نەهێشتووە، تا دەگاتە سەر ماڵ بەجێ هێشتن و ڕاکردنی کچەکەی و نەخۆش کەوتنی، دواتریش دڵ ڕاوەستانی دایکی و کۆمەڵێ دەرهاوێشتەی تر.
    ئەو نهێنیەی لەپاڵ هەموو ئەو ئەوەیە کە مریەمیش وەک زۆرینەی کاراکتەرەکانی تر پەیوەندییەکی بەجێماوی خۆشەویستی لەگەڵ زەلامێکدا هەبووە کە تا ئێستاش هۆگریەتی و بەردەوام بە دواوەیەتى، بەڵام مریەمیش جدی نیە لەکۆتایی پئ هێنانی ئەو کۆنە ئیشقە.

    بۆیە کێشەکان بەردەوام دەبن وێڕای هەموو بەرکەوتە تاڵەکانی.
    لەڕووی نواندنەوە (چریکە) هەموو سنوورەکانی داهێنانی تێپەڕاندووە، سەرچاوەی چێژو وروژاندنی دراماکەیە، بەو نواندنە سیحراویەی دوور لەهیچ جۆرە زێدەکارییەک و بەڕۆحێکی هونەریی و واقیعی زیندوو ئەنجامی دەدات.
    چریکە لەچەند دیمەنێکی تراژیدی دا سنووری نواندن دەبەزێنێ و بەئاسانی ناتوانێت بگەڕێتەوە دۆخی دەروونی ئاسایی خۆی، ئەمەش قوڵی ڕاستگۆیی بوونی (چریکە) نیشان دەدات لەگەڵ ڕۆڵەکەی دا، بەتایبەت لەدیمەنی مردنی دایکی لەنەخۆشخانەو لەدیمەنی ئەو پەیوەندییە تەلەفۆنیەی ڕفێنەرەکان هەواڵی مانی براکەی پئ ڕادەگەیەنن، هەروەها دیمەنی دۆزینەوەی یارانی کچی و چەند دیمەنێکی تر.
    (چریکە) بەو درامایە قۆناغەکانی ڕابووردووی نواندنی تێپەڕاندو بوو بەخاوەنی قۆناغێکی نوێ کە ناکرێت تا زەمەنێک هیچ کارێکی تر بکات، ئەگەر لەو ئاست بەرزەی ئێستای کەم کاتەوە.

    حسێن حەسەن ( بەختیار)
    رۆڵى سەرۆکى کۆمپانیا دەبینێ ، کەوتۆتە ناو دوو کێشە، لە لایەک (لانە)ى ژنى بەهۆى وێنەیەکى لەگەڵ ژنێکى کۆمپانیا کە بەئامانجى ئاژاوە نانەوە لە گەڵ ژنەکەى گیراوە، بۆ ماوەیەک ژنەکەى لیآ دادەبڕێ.
    دووهەمیان بەهۆى پیلانە بەردەوامەکانى بەکرو هەوڵەکانى بۆ کوشتنى.
    حوسێن لەو نواندنەدا دیالۆگى کەمى بۆ داندرابوو، زیاتر دیمەنەکانى بەوێنە بوو، پێ دەچێ سیناریۆکەى بە تەواوى لەبەر نەکردبێ.
    بەڵام ئەو لەنواندندا کەسایەتیەکى بەهێزى هەیە، ئەو هێزەى دابووە دراماکەش.
    ئەوەى بە لاوازى دەبیندرێت ئەوەبوو کە سێ کەڕەت بە تەنیا چووە ماڵى ژنە تۆراوەکەى، هەر سێ جار بەدەست بە تاڵى دەگەڕایەوە.
    ئەو دووبارە کردنەوانەى چوون و گەڕانەوانە هەر سێ جار وەک یەک بوون، بۆیە لاوازییەکى بە کەسایەتى ئەو بەخشى بوو.

    مەسعود عارف( وشیار )
    لەو زنجیرەیەدا کۆنە دۆستى مەریەم بوو، بەڵام ئێمە هیچ وێنەو باگراوندێکمان لەرابووردووى نێوان مریەم و هوشیار نەبینى بۆ ئەوەى ئەو کۆنە پەیوەندییەمان بەلاوە جێگەى سەر سوڕمان نەبێت ، هەر وەک بەهیچ شێوەیەک هوشیارو مەریەم لێک نەدەچوون، نە لە شێوە، نە لەفیکر، نە لە زمان، ئیتر بینەر نەیدەزانى خاڵە هاوبەشەکانى نێوان ئەو دوو کاراکتەرە چیە بەیەکیان دەگەیەنێت، ئەوەندە نەبێت بگاتە ئەو باوەڕە کە ئەو ئەکتەرە بەهەڵە ئەو رۆڵەى پێ دراوە، یا شوێنى بۆ کراوەتەوە.

    رزگار باهیر (شوان )
    شوان ئەو کاراکتەرە ئەرێنیە بوو کە لە سەرەتادا پشتگیرى تەواوى شەم ى کچى دەکرد لەو پەیوەندییەى لەگەڵ ئەژى دا هەیبوو، کەچى لەپڕێکا بینەر دووچارى سەرسوڕمانیک دەکات کە هەرگیز قەناعەتى پێ نێ، کاتێ دەبیستین شوانە هۆکارى دوور کەوتنەوەى ئەژى و رفاندن تەواوى وتاوانەکانە، بێ ئەوەى پاساوێکى لۆژیکى بداتە دەست بینەر بڕواى پێ بکات.
    رزگار ئەکتەرێکى لێهاتووە، بەڵام لەم بەرهەمەدا ئەوەى نیشان نەداین کە ئێمە وەک بینەر ئاواتمات بۆى دەخواست.
    ئەو تا ئەو شوێنەى لە پشت کچەکەى دابوو، کاراکتەرێکى لێهاتوو بوو، بەڵام کە بوو بە تاوانبارو لە زیندان داواى لێبوردنى لە کچەکەى کرد، لەگەڵ رۆڵە رەسەنەکەى خۆى وەک باوکێکى رۆشەنبیرو دڵسۆز تێک ئاڵان و ئەو تێک ئاڵانەش لاوازى کرد.

    عادل عەبدوڵا: ( بەکر)
    کەسێکی نزیک و باوەڕ پێکراوی بەختیارە، بەڵام وەک ڕووناکی ژنی باسی دەکات کەسێکی درۆزن و تەڵەکە بازە، نەسوودی بۆ ئەو هەبووە نە (ئادەم ـــ عومەر ئەحمەد) ی کوڕە سەقەتەکەی.
    تا لەدوا جاردا پەنا بۆ تاوانکاری دەبات کە وەک ئینسانێکی بێ نمەک پیلان بۆ کوشتنی بەختیارى سەرۆکى کۆمپانیاکەى دادەڕێژێ، کە متمانەى پێ کردووەو نان و نمەکى ئەو دەخوات ، لەئاکامدا تەمەعکاری و بێ نمەکی دەیگەنێتە چارەنووسێکی رەش.

    عادل عەبدوڵڵا، لەڕووی نواندنەلاوە، ڕۆڵێکی ئەکتیفی دیوە لەبەرجەستە کردنی کاراکتەری نەرێنى خیانەتکارو تاوانبار، توانى رق نیشانى بینەر بدات، بەسەرکەوتوویى لایەنى شەڕو ململانێ ى درامى پڕکاتەوە..
    توانست و لێهاتوویى ئەکتەرى بە توانا ئەوەیە کە بتوانێت و ئامادەیى هەبێت بۆ گۆڕینى کاراکتەرەکانى بە پێى پێویست ، کە پێم وایە رۆڵى ئەکتەرە شەڕانییەکان سەختت بێت لە رۆڵى ئەکتەرە رۆمانسییەکان ، چونکە جگە ل لێوەشاوەیى روخسار، هەموو ئەکتەرێک تواناى ئەنجامدانى ئەورۆڵانەى نیە کە ئەکتەرێکى وەک عادل عەبدوڵلا هەیەتى .
    بۆیە لایەنێکى هەرە دیارى بە ئەکتیف بوونى ململانێ ى دراماکە رۆڵى عادل عەبدوڵڵا بوو.

    سەبیحە (نەسرین حەسەن ):
    رۆڵى دایکى پرژە ى دەبینى، ژنێکى لە خۆ بایى و لووت بەرز و فزوڵى بوو، نە لە ژیانى خۆى نە لە مێردەکەشى رازى بوو ، هەمیشە دەیویست کچەکەى لەخۆى بچێت لە دژایەتى کردنى مێردەکەى، بەئامۆژگارییە نەرێنیەکانى سەرچاوەى نا ئارامى و ناتەبایى بوو لەگەڵ (بریار) ى زاواى.
    ئەو هەمیشە هانى کچەکەى دەدا، هەژارى خەزوورى لەماڵەکەى بەدەر نێ، کە بۆ مێردەکەى ئەمە هێڵى سوور بوو، دواتر لە ئەنجامدا کارێکى ئەوەندە ناشیرینى کرد، پیرەمێرد ناچارى ئەوە بێت، ئەو ماڵە جێ بێڵێ و روو لەخەڵوەتگا بکا.
    نەسرین حەسەن ـ لە رووى نواندنەوە یەکێ بوو لە ئەکتەرە دیارەکانى دراماکە و توانى سەرکەوتووانە بەرجەستەى وێنەى هەزاران لەو ئافرەتانەى کۆمەڵگا بکات کە بەهەڵە رەفتار لە گەڵ کچەکانیان دەکەن و فزوڵیەت و دەست تێوەردانیان لەژیانى کچەکانیان، دەبنە سەبەب کار بۆ تێکچوونى ژیانى خێزانى و ماڵ وێران کردنیان، بۆیە بینەر بەو فۆرمە نواندنەى نەسرین زۆر ئاسوودە بوو،
    پێم وایە ئەو رۆڵەى کە نەسرین لەو درامایەدا بینى، هەنگاوێکى گەورە بوون بۆ پتر خۆ ناساندنى بەبینەرو شوێن پێ کردنەوەى لە دراماى کوردى دا.

    حەسەن ( ئاکام تاهیر)
    هاوسەری مریەمە ، هەمیشە تووڕەو دەمارگرژەو لە ئەنجامی ئەو پەیوەندییە نهێنیانەی مریەمی ژنی لەگەڵ کۆنە دۆستێکی خۆی ئەنجامی دەدات نەک هەر تەنها دووچاری نەخۆشی دڵپیسی بووە، بەڵکو هاوسەنگی ژیانی هەمووی تێکچووە.
    ئەو هۆکاری ڕاکردنی کچەکەی و ماڵ بەجێ هێشتنی ژنەکەی و گیان لەدەستدانی شیرینی خەسووی بوو، هەمیشە ئازارى بۆ گیان لەدەست دانى (شیرین) ى خەسووى دەخواردو بەدیار گەڕانەوەى تەرمەکەى بۆ ماڵەوە لە ناو ئۆتۆمبیلەکەى زۆر زۆرى بۆ گریا، ئازارى بەوە دەخوارد کە نەیتوانى بەشدارى لە پیَِشوازى تەرمەکەى بکات، جگە لەوەش شیرین خان هەمیشە بە ئاواتى ئەوە بوو، مریەم لە گەڵ سەلامى مێردى ئاشت ببنەوەو مریەم و مناڵەکانى بگەڕێنەوە ماڵى خۆیان.
    حەسەن مرۆڤێکى پڕ لە بەزەیى و مرۆڤ دۆست بوو، بۆیە لەرووداوى ئۆتۆمبیل و لێدانى هەژارى بە ساڵاچوو، زۆر نیگەران بوو، دڵى ئارام نەبۆوە تا ئەو پیرەمێردەى نەبردەوە ماڵەوەو خزمەتى نەکرد، بەڵام ئەو هەندێ رەفتارى توندو تیژى بەرامبەر بە ژنەکەى کرد، چونکە ئەوەى دەیبینى لاى ئەو مایەى قەبوڵ کردن نەبوو.
    ئاکام لە ڕۆڵەکەیدا توانیویەتی پەیامی کاراکتەرە توندو تێژەکەی خۆی بە سەرکەوتوویی بگەیەنێت، بە تایبەت لەنێو شیشەکانی بەندیخانەو مۆنۆلۆژە دەروونیەکانی لەکاتی تەنیایی و هاوار کردنی لەبەردەم ماڵی مریەم ، ئەگەرچى من لەنواندنى ئاکام دڵ خۆش نەبووم لەکاتى گریاندا.

    هاوڕێ قادر رەشید( هادى)
    ڕۆڵی کاراکتەرێکی ئەرێنى دەبینێ، لە خێزانێکدا کە بەهۆی لوت بەرزی و مەغروریەتی دایکیکی لە خۆبایی، هەمیشە ڕێنیشاندەرێکی خراپە بۆ کچەکەی و ئەو ئاژاوەیەی لەگەڵ هاوسەرەکەى هەیەتی، لەوانەش هەڵگرتنی گوناهی بەجێ هێشتنی ماڵ لەلایەن خەزوورە بە ساڵاچووەکەی.
    هادی هەمیشە وەک کەسێکى رۆشنبیربە پێچەوانەى بیرى تەسکى ژنەکەی، ئامۆژگاری کچکەی دەکات، خۆی لەگەڵ هاوسەرەکەی و ماڵ لەخۆی تێک نەدا بە قسەی دایکی.
    لە رووى رۆڵى لەو زنجیرەیەدا ، هاوڕێ قادر ئەکتەرێکى لێوەشاوەبوو لەگەڵ کاراکتەرەکەى، هەمیشە دەنگ و ئیلقاى ئەو ناسنامەیەتى، لەم درامایەشدا دوور لە دۆبلاژ ، نواندنێکى هاوسەنگى ئەنجام داو لایەنێکى ئەرینى ململانێى زنجیرەکە بوو لەرووى ئایدۆلۆژییەوە.

    لاژۆ ( دیدار عومەر)
    یەکێکە لەو چوارکچە بەدبەختانە کە هەمیشە ساویلکانە و رووکەشانە بیر دەکاتەوە، توانایەکی عەقلی ئەوتۆی نیە ، واز لەسۆزداری بینی، لە ئاکامدا دەکەوێتە داوی کەسێکی تەڵەکە بازوو ژیانی لێ تاڵ دەکات.
    دیدار عومەر نواندنێکی سروشتی جوان دەکات و توانای بەرجەستە کردنی کاراکتەرەکەی خۆی هەیە و ڕەسمێکی جوانی کردووە، کەسەرنجی بینەر ڕاکێشێ.

    حەمە ڕەشید هەرەس (قایەر)
    ئەو یەکێکە لە هەموو ئەوانەی لەو خەڵوەتە نامۆیەدا چاوەڕوانی ساتە کۆتاییەکانی ژیان دەکەن، بەڵام لەبیرکردنەوەدا جیاوازەو جیا لە هەموو ئەوانی تر پرسیاری خۆی هەیە بۆ مرۆڤ بوونووبۆ ژیان وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانەی هەیە کە بێ وەڵامن هەمیشە دەیبیننن چاوی بڕیوەتە بڵندایی کۆشکەکەو بیری لێ دەکاتەوە، بەڵام هەژارو ئەوانی تر نازانن بۆ؟ تا ئەو لە شەوە بارانێکا بەدەم بیرکردنەوەیەکی قوڵ دەڵێ با ئیدى بیر لەو مرۆڤانە بکەنەوە کە پەراوێز خراون، لەسەر لوتکە بەرزەکەو شۆرینەوەی ڕۆحی لە ژێر ڕێژنە بارانێک و بەدەم قاقای پێکەنینێک بە ژیانو گەڕانەوە بۆ ئاسوودەیی و مرۆڤ بوون بڕیاری خۆی دەدات، وەک ئەوەی دەیگۆت ڕۆژێک دێت خەم بۆ نادیاری منیش دەخۆن.
    حەمە ڕەشید هەمیشە وەک ئەکتەر لە چاوەڕوانی ئەوە دابووە، ڕۆژانی مەجدی خۆی لە نواندندا دووبارە کاتەوە، دەرفەتێکی بۆ بڕەخسێ، تواناو وزە پڕەکانی خۆی بتەقێنێتەوە و بڵێ من ئێستا هەمان ئەو کوڕەی جارانم، ئێستا کاتی ئازادی منە بۆ ئەوەی لەو تەمەنەدا بەگەلەکەمی ڕابگەینم و بڵێم من هەم، لە هەموو کاتێکی ڕابووردوو بەهێزترم. چریکە عەبەڕەش (مەریەم) کاراکتەری سەرەکی دراماکەیە، ڕۆڵی دایکی کوڕو کچێک دەبینێ، کە هەمیشە شەڕو شۆڕو ئاشووب لەگەڵ حەسەنی مێردی ئارامی لە ماڵکەیدا نەهێشتووە، تا دەگاتە سەر ماڵ بەجێ هێشتن و ڕاکردنی کچەکەی ونەخۆش کەوتنی ، دواتریش دڵ ڕاوەستانی دایکی و کۆمەڵێ دەرهاوێشتەی تر، ئەو نهێنیەی لە پاڵ هەموو ئەو کارەساتانەوەیە کە مریەمیش وەک زۆرینەی کاراکتەرەکانی تر پەیوەندییەکی بەجێ ماوی خۆشەویستی لەگەڵ زەلامێکدا هەبووە کە هۆگریەتی بەڵام مریەمیش جدی نیە لەکۆتایی پئ هێنانی ئەو کۆنە ئیشقە، بۆیە کێشەکان بەردەوام دەبن وێڕای هەموو بەرکەوتە تاڵەکانی. لە ڕووی نواندنەوە چریکە هەموو سنوورەکانی داهێنانی تێپەڕاندووە، سەرچاوەی چێژو وروژاندنی دراماکەیە، بەو نواندنە سیحراویەی دوور لە هیچ جۆرە زێدەکارییەک و بە ڕۆحێکی هونەریی و واقیعی زیندوو ئەنجامی دەدات، چریکە لە چەند دیمەنێکی تراژیدی دا سنووری نواندن دەبەزێنێ و بە ئاسانی ناتوانێت بگەڕێتەوە دۆخی دەروونی ئاسایی خۆی، ئەمەش قوڵی ڕاستگۆیی بوونی لەگەڵ ڕۆڵەکەی دا دەردەخا.، بە تایبەت لە دیمەنی مردنی دایکی لە نەخۆشخانەو لە دیمەنی ئەو پەیوەندییە تەلەفۆنیەی ڕفێنەرەکان هەواڵی مانی براکەی پئ ڕادەگەیەنن، ، هەروەها دیمەنی دۆزینەوەی یارانی کچی و چەند دیمەنێکی تر، چریکە بەو درامایە قۆناغەکانی ڕابووردووی نواندنی تێپەڕاندو بوو بە خاوەنی قۆناغێکی نوێ کە ناکرێت تا زەمەنێک هیچ کارێکی تر بکات، ئەگەر لەو ئاست بەرزەی ئێستای کەم کاتەوە.

    عومەر دڵپاک ( هەژار )
    لەدیمەنێکدا دەڵێت (خۆزگە بژاردەى مەرگ بە دەست مرۆڤ خۆى دەبوو) لەو کاتانەى زەمەنێک دێتە پێشەوە بژاردەى مردن زۆر شیرینتر دەبێت لە ژیانێکى پڕ لەمەرگە سات، کە تێیدا مرۆڤ بوونى خۆت لەبەرچاو دەکەوێ.
    هەژار چیرۆکێکى تراژیدى تاڵى هەیە، ئەو تراژیدیایە لەرۆژى کۆڕەوەکەو ون کردنى یارانى کچى و سەرنانەوەى ژنەکەى دەست پێ دەکات، تا ئەو رۆژەى لەماڵى بڕیارى کوڕى بەو گوێیانەى خۆى هاوار هاوارى ( پرژە) ى بووکى دەبیستى، بەرامبەر بەمێردەکەى کە چۆن بۆتە بەڵایەک بەسەریەوە، بۆیە ناچارى ئەوە دەبێت بارگەى خۆى تێک بنێ و بەفرمێسک و حەسرەتەوە ئەو ماڵە بەجێ بیڵێ و روو لەخەڵوەتکا بکا، لەوێش مەرگى قایەرو کەریمى هاوڕێ ى بەچاوى خۆى ببینێ.
    عومەر دڵپاک ـــ بەهێزێکى گەورەوە گەڕایەوە ناو دنیاى دراما، دواى ئەوەى ئەرشیفێکى دەوڵەمەندى لە بەخشش بەجێ هێشت و ئاسەوارى ئەو بەخششانە، بە تایبەت لە گەردەلوول و فیلەکەى خاوەن شکۆو چەندین بەرهەمى تر هەر پێوە مابوو.
    بۆیە زنجیرەى (باران) بۆ ئەو دەرفەتێکى زێڕین بوو کە ئەو مەجدەى خۆى زیندوو کاتەوە، بە فۆرمێکى ترو تەمەنێکى تر بێتەوە بیرى هەوادارانى .
    ئەو لەچەند دیمەنێکى کاریگەرو وروژێنەردا، بەتایبەت لەشەوە بارانەکەو لەدەست لەمل کردنى تەرمى کەریمى هاوڕێ ى و زۆر دیمەنى تر سەلماندى کە لەدرامادا تەمەنى گەورەو گچکە نیە، بەڵکو داهێنانى گەورەو بچووک هەیە.

    حەمە ڕەشید هەرەس( قایەر )
    ئەو یەکێکە لەهەموو ئەوانەی لەو خەڵوەتە نامۆیەدا چاوەڕوانی ساتە کۆتاییەکانی ژیان بۆ ژیان، وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانەی لایە کە بێ وەڵامن.
    هەمیشە دەیبیننن چاوی بڕیوەتە بڵندایی کۆشکەکەو بیری لێ دەکاتەوە، بەڵام هەژارو ئەوانی تر نازانن بۆ؟
    تا ئەو لەشەوە بارانێکا بەدەم بیرکردنەوەیەکی قوڵ دەڵێ (با ئیدی بیر لەو مرۆڤانە بکەینەوە کە پەراوێز خراون)
    لەسەر لوتکە بەرزەکەو شۆرینەوەی ڕۆحی لەژێر ڕێژنە بارانێک و قاقای پێکەنینێک بەژیانو گەڕانەوە بۆ ئاسوودەیی و مرۆڤ بوون بڕیاری خۆی دەدات، وەک ئەوەی دەیگۆت ڕۆژێک دێت خەم بۆ نادیاری منیش دەخۆن.
    حەمە ڕەشید، هەمیشە وەک ئەکتەر لەچاوەڕوانی ئەوە دابووە، ڕۆژانی رابووردووى سەر لەنوێ زیندوو بکاتەوە، دەرفەتێکی بۆ بڕەخسێ، تواناو وزە پڕەکانی خۆی بتەقێنێتەوە و بڵێ من ئێستا هەر هەمان حەمە رەشیدى جارانم.

    ئەژدەر سازگار ( بڕیار )
    کوڕى هەژارو هاوسەرى (پرژە)یە، هەموو هەوڵى بۆ ئەوەیە باوکەکەى( هەژار) دواى ماڵئاوایى دایکى و ون بوونى یارانى خوشکى لە کۆڕەوەکەدا،خزمەتى باوکى بکاو لاى ئەو بمێنێتەوە، بەڵام ژنەکەى رێگرە لە بەردەم ئەو ئاواتەى و شەوێک دواى بیسنى قسە رەق و بریندارەکانى بووکەکەى ماڵ بەجێ دێڵێ و لە شۆستەکان رۆژ دەکاتەوەو بۆ بەیانیەکەى روو لە خەڵوەتگا دەکا.
    ئەژدەر روخسارێکى پڕ لە بەرائەتى هەیەو لەگەڵ ئەو کاراکتەرە مرۆڤ و دڵ پڕ لەبەزەییە گونجاوە، کە ژیان لەخۆى حەرام بکا بۆ دۆزینەوەى باوکى.
    لە نواندنیشا هەر ئەو پیاوە رۆمانسیەیە کە گەورەییەک بەباوک دەبەخشێ و هەموو قوربانیەک دەدا، بۆ ئەوەى هاوکێشەکە راست کاتەوەو باوکى بگەڕێتەوە ماڵەکەى.

    شایى ڕەزا ( پرژە)
    ئەو ژنەیە کە ناتوانێت لە ژێر فشارى دایکى دەرچێ و بە مانەوەى پیرەمێردەى باوکى هاوسەرەکەى رازى بێت،ئەمە واى کردووە بە کاراکتەرێکى رەزا قورسى دراماکە بناسرێ.
    بەڵام لە رووى نواندنەوە( شایى ) لە ریزى پێشەوەى ئەکتەرە بە تواناکانەو جێگەیەکى تایبەتى خۆى داگیر کردووە، بە هۆى کارتێکرنى رۆڵەکەى لەزەهنى بینەرو بەجێ هێشتنى ئاسەوارە دەروونیەکانى بۆ ناساندنى کاراکتەرێکى دڵ رەق و بێ بەزەیى لە گەڵ خەزوورەکەى و هاوسەرو کوڕەکەشى .

وەك چۆن شكسپیر لەتراژیدیادا نووسەرێكی شانۆیی كەم وێنە بووە، لەهەمان كاتیشدا لە نووسینی شانۆی كۆمێدیشدا باڵا دەست بووە.
ئەو لەتەمەنی خۆیدا 17 شانۆگەری كۆمێدی نووسیووە، هەندێ‌ جار كۆمێدیای شكسپیری، بەكۆمێدیای رۆمانسیش ناودەبرێت.
لەسەردەمی ئەلیزابیسی دا كۆمیدیا مانایێكی جیاوازی هەبوو، جێگەی بایەخی پاشاکان و زۆرینەی خەڵکی بووە، زۆر جاران کە دەبوا شانۆگەرییەكان بەئەنجامێكی بەختەوەر كۆتاییان پئ بێت، بەڵام شكسپیر بەحەزی زۆرینەی بینەرانی كردووە، كە ئارەزوویان ئەوە بووە تراژیدیاكانی شكسپیر بەو كۆتاییە مەرگەساتانە نێت، كە دووچاری جۆرێك لەدڵگرانی و خەمۆكی دەكردن، بەلەناوچوونی كاراكتەرە ئەرێنی و رۆمانسیەكانی و سەركەوتنی خیانەت كاران و چاوچنۆك و تەماع كارانی دەسەڵات.
ئەگەرچی شسكپیر ویستویەتی درۆ لەگەڵ واقیع دا نەكات و رووداوەكان وەك خۆی بەرجەستە بكات، لەگەڵ بینەرانی خۆیدا راستگۆ بێت، بەڵام هەمیشە بینەر ویستویەتی ئەوەی لەواقیع دا دەیبینی لەشانۆو سینەمادا دووبارە نەبێتەوە، خوازیاری ئەوە بوو، شتێ‌ ببینێ‌ كە ئاواتی بۆ دەخوازێ‌ و بەشێكە لەخەون و ئاواتەكانی.
بۆیە شكسپیر ویستی لەرێگەی نووسینی شانۆی كۆمێدی ئاواتی بەشێك لەو بینەرانە بەدی بێنێ‌، بەرەچاو كردنی ئەوەی كە هەموو بینەران لەبۆچوون و دنیا بینیدا وەك یەك نین، وەك چۆن زۆرێك لەبینەران بەشانۆگەرییە تراژیدییەكانی كاریگەر دەبن، بەڵام بەشێكی تر هەن ئارەزووی شانۆی كۆمێدی دەكەن .
لەلایەكی ترەوە شكسپیر بەم چەند شانۆگەرییە كۆمێدییە ویستویەتی بڵێ‌ ئەو دەسەڵاتی بەسەر هەمووفۆرمێكی شانۆییدا دەشكێ‌ و بە تەنیا تراژیدیا نەبەستراوەتەوە.
بۆیە خۆی لەزۆر فۆرمی جیا جیای شانۆیی داوە، بەهەمان ئاستی شانۆگەرییە تراژیدیاكانی.
ئەم حاڵەتە هەر تەنها لەشانۆدا نەبووە، بەهەمان شێوە لەسینەماشدا، هەر تەنها شانۆگەرییە تراژیدیاكانی شكسپیر نەكراون بەفیلم، بەڵكو زۆرێك لەشانۆگەرییە كۆمێدی و رۆمانسییەكانیشی.
ئەو شانۆگەریانە لەسینەماشدا هەمان سەركەوتنیان بەدەست هێناوە كە لەشانۆدا هەبووە.
گرنگترین شانۆگەرییە كۆمێدیەكانی شكسپیر بریتی بوون لە :
(خەونی نیوەشەوی هاوین، كارەكان بەكۆتاییەكانیانەوە، وەك حەزی لێدەكەیت، سیمیلین، خۆشەویستی هەوڵێكی بێ‌ هودەیە، هاوار بەهاوار، بازرگانی ڤینیسیا، هاوسەرە خۆش بەزمەكانی وندرسون، ژاوەژاوێكی بێ‌ ئەنجام، بیرسیلیس، میر تیر، راهێنانی پلنگ، كۆمێدیای هەڵەكان، گێژەڵوكە، شەوی دوانزەهەم، دوو خزمە باشەكان، حیكایەتی زستان.
هەندێ‌ لەرەخنەگرانیش پێیان وابووە، ئەو شانۆگەریانەی بەكۆمێدیا ناونراون، لەرەسەندا شانۆگەری رۆمانسین.
شكسپیر هەوڵی داوە لەرووی زمان و دیالۆگەوە، بەشێوازێكی كەمێك شەفاف ترو ساناتر شانۆگەرییەكانی داڕێژێ‌ و زمانێكی میللییانەیان بداتێ‌، كە بەشی زۆریان لەم خاڵانەدا گرد دەبوونەوە:

• لەو شانۆگەرییە كۆمێدیانە بەپلەی یەكەم پشتی بەدیمەن و رووداو بەستووە ، كە لەرێگەی دروست كردنی هەندێ‌ دیمەن و جوولەی كۆمێدی بینەر بێنێتە پێكەنین .
• ململانێ‌ ی گەنجە دڵدارەكان كە زۆرجاران كێشەیان لەگەڵ گەورەكانییان دابوو .
  *لێك جودا بوونەوەو پاشان گەڕانەوە بۆ باوەشی یەكتر، لەچوارچیوەی كۆمەڵێ‌ دیمەنی سەرەژێرو تەنز ئامێزدا.
• تەڵەكەبازی و ئەنجامەكانی، كە بینەر زۆرجاران بەهۆی ئاشكرابوونی ئەو تەڵەكە بازیانەو ریسوا بوونی كاراكتەرەكانی دڵخۆش بووەو كەوتۆتە پێكەنین.
  *كێشەو گرفتەكانی ناو خێزان، كە هەندێ‌ جار بینەر لەگەڵ ئەو واقیعە پێكەنیووە، رەنگە زۆر جاران واقیعی خۆی تێدا دۆزیبێتەوەو ئەویش بووبێتە بەشێك لەرووداوو كاراكتەرەكانی.
  یەكێك لەدیارترین شانۆگەرییە كۆمێدیەكانی شكسپیر (خەونێك لەنیوەشەوی هاوین دا ) ی شكسپیرە، كە دەكەوێتە نێو چوارچیوەیەكی خەیاڵی،هاوكوف لەگەڵ واقیع داو رووداوەكانی لە(ئەسینا) روودەدەن.
  لەو نمایشەدا كاراكتەری (بۆتۆم ) دەبێتە گوێ‌ درێژو ئاشقی تیتانیای شاژن دەبێت، بۆیە هەندێ‌ جار نمایشەكە بەناوی( خەونی بۆتۆم ) یش ناونراوە.
  هەروا نمایشی ( شەوی دوانزەهەم) شانۆگەریەكی كۆمێدی نەبووە كە هەر تەنها خەڵك بهێنێتە پێكەنین، بەڵكو لەبنەچەدا شانۆگەریەكی تراژیدی بووە، بەڵام شكسپیر بەرگێكی خەیاڵی لە بەر كردووە.
  شانۆگەریەكی لەناو شانۆگەریەكی تر داڕشتووە و دابەشی كردووە بۆ چەند بەشێك لەهەر یەكێكیان خەونێكی دیاری كردووە و هەموو خەونەكانیشی بەیەك بەستۆتەوە.
  بۆیە زۆرێك لەرەخنەگران ئەو شێوازەی نێوان تراژیدیاو كۆمێدیایان لەشانۆگەریەكانی شكسپیر بەشێوازی ( كۆمێدیای تراژیدی Tragicomedy ) ناو ناوە.
  فیلمی سەردەمی ون بوون
  ساڵی 2015 دەرهێنەری ناسراو ( ریتشاردبراسیول) فیلمێكی كۆمێدی دەربارەی ژیانی شكسپیر بەرهەم هێنا كە تێیدا سوودی لەچیرۆكێكی واقعی شكسپیر بینیووە ، دەرهێنەر ئەو سەردەمەی لە ژیانی شكسپیر ناو ناوە ( سەردەمی ون بوون) و تێیدا باس لەژیانی سادەی رۆژانەی شكسپیر دەكات بەر لەوەی ئەو ناوداریەتیە جیهانییەی هەبێ‌، لەوانە باسی ئەوە دەكات كە چۆن شكسیپیر چۆتە تیپێكی گۆرانی رۆك، بەڵام دواتر لە تیپەكە بە دەریان ناوە، بۆیە بەناچاری لەجلو بەرگێكی نەناسراودا، دەستی كردووە بەكاسبی تەماتە فرۆشی لەبازاڕەكانی لەندەن.
  دەرهێنەر شكسپیری كردووە بەپیاوێكی بێ‌ كارو كاسبی، كە ئەو بێ‌ كاریەی زۆر جاران هەڕەشەی لەژیانی خێزانی كردووە، بۆیە سەری خۆی لەگوندەكەی خۆیان(ستراتفۆرد) هە ڵگرتووە، بەو ئاواتەی بچێتە شارو دەست بكات بەكاری نووسینی شانۆگەری.
  دەرهێنەر بۆ وێنگرتنی ئەم رووداوانەی ژیانی شكسپیر رووی كردۆتە شوێنی لەدایك بوونی شكسپیر كە پێشتر بەناوی ( ولیەم ) ناو نرابوو، بۆ ئەوەی لەوێ‌ شوێنەوارەكانی ئەو نووسەرە بلیمەتە بەسەر كاتەوە.

لەهونەری نواندندا هەمیشە بەهرەو توانستی خورسکی لە پێشەوەی ڕەگەزە ڕیشەییەکانی ئەکتەرە، بۆیە غازی غەفوور ئەگەرچی ئەکتەرێکی ئەکادیمی نەبووە، بەڵام توانیویەتی سوود لەو توانست و بەهرە خورسکەی ببینێ و لەزۆرینەی ڕۆڵەکانیدا وەک پێویست، بەکاری بێنێ،
بەتایبەت لەڕووی پێرفۆرمانسەوە نواندنێکی هاوسەنگ دروست بکات ، لەشانۆو دراماو سینەمادا.
ئەوانەی( غازی)یان وەک ئەکتەر ناسیووە، دەزانن ئەو لەڕووی جەستەو دەنگ و ئیلقاوە ،پڕە لەتوانستی سروشتی گەرم، دەزانن کە کاراکتەرەکانی، هەمیشە لەخودی خۆی نزیکن، دۆستایەتی و لێک تێگەیشتن و ئاوێزان بوونیان لەگەڵ یەکدا زۆرە.
ئەوەش دەزانن هەمیشە غازی ئارەزووی لە بژارکردنی کاراکتەرە شۆڕشگێڕو خاوەن بیروباوەڕە نیشتمانی و نەتەوەییەکان هەبووە، بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئەو کاراتەرانەوە، گوزارشت لە ناخی خۆی بکات، ئازارە مرۆییەکانی هەڵڕێژێ،
لەو لێکچوونەی نێوان غازی و کاراکتەرەکانی وێنەی زۆر هەیە، ئەوەتا لەشانۆگەری (ڕاوچی) دەرهێنانی (سەفوەت جەراح)غازی ڕۆڵی( پیرەمێرد) دەبینێ، کە باوکی چوار کوڕە، بە هێمای چوار پارچەی کوردستان، لەوێ کاراکتەرێکی بەهێز و خۆڕاگرە، دژی زوڵم وستەمکاری و چەوسانەوە دەوەستێت، تووشی بێ ئارامی دەبێت لەسەر ناتفاقی و ناتەباییان لەگەڵ یەکتر، تا لە ئەنجامدا پیرەمێرد لەخەمی ئەواندا دڵی دەوەستێ.
لەفیلمی (کچی کافرۆش) غازی ڕۆڵی باوکی کچی کافرۆش دەبینێ، کە لەتاو ڕفاندنی کچەکەی لەلایەن ئەفسەرێکی بەریتانی، تووشی داڕمانی دەروونی دەبێت.
لە زنجیرەی زنجیرە درامای (ئاسکە) غازی غەفوور ڕۆڵی خزمەتکاری دەرەبەگێک دەبینێ، کە زوڵم قەبوڵ ناکاو لە بەگ یاخی دەبێت و کلیلی خانوو دوکانەکانی فڕێ دەداتە پێشی و بەجێێ دێڵێ .
گرنگ خواستی غازی غەفوور ئەوە بووە کە کاراکتەرەکانی لەخۆی بچن..بە تایبەت لە ڕۆژە سەخت و ستەمکارییەکاندا کە شانۆ قسەی خۆی هەبووە لە ڕووداوەکاندا، هەر یەکێ لەو کاراکتەرانە، ڕۆڵی خۆیان هەبووە لەڕووی بیروباوەڕو هزری کوردایەتی و وروژاندنی جەماوەر.
ئەو هەمیشە شانازی بەو خەسڵەتە دیارانەی خۆی کردووەو قوربانی لە پێناو بەرز ڕاگرتنیانی داوە، لەنواندنیشدا ئاشقی ئەو کاراکتەرانە بووە، کە هەڵگری ئەو هەستە بەرزە نیشتمانی و مرۆڤ پەروەریانە بوونە.
لەو ڕۆژانە غازی غەفورم لەسەر پێخەفی نەخۆشیەکی سەخت دا بینی،
هەستم کرد بەهەموو هێزو دەسەڵاتی خۆیەوە ، دەیەوێت بەزەردەخەنە زەرد هەڵگەڕاوەکانی ئەو ئازارانەم لێ بشارێتەوە کە لەناخیدا گینگڵیان دەخواد،
وەک ئەوەی پێم بڵێ بڕوا بکە من هەر غازی غەفوری جارانم،
کە هەرگیز بەرامبەر بە نەهامەتیەکانی ژیان و ئازارەکانی چۆکم نەداوە،
ئەو چۆک نەدان و سەرفیرازیەیە بەها مرۆییەکانی ئەوی پاراستووەو لەنێوان زۆر لەوانی تر جیاوازی دروست کردووە.
تا ئێستاش غازی غەفوور ناخی پڕە لەو خۆزگانەی ئارەزووی ئەوە دەکەن جارێکی تر خوا دەرفەتی پێ ببەخشێت بگەڕێتەوە سەر تەختەی شانۆو بەردەم کامێرا،
وەک ئەوەی ئێمەش ئاواتی بینینەوەی بۆ دەخوازین.

کورتە فیلمێکی دوو خولەکی سینەماکار( فەرزین کەریم) م بینی، کە سیناریۆکەی باس لەهەوڵی خۆ کوشتنی ئافرەتێک دەکات، بەخۆهەڵواسین بەپانکەی ژوورەکەیدا.
داخەکەم فیلمەکە تایتڵەکەی دیار نیەو هیچ شوناسێکی نیە، تەنانەت ناوی دەرهێنەرو سیناریۆ نووس و وێنەگرو ئەکتەریشی لەسەر نیە، بەڵام فیلمەکە، ناچاری ئەوەت دەکا بەئاسانی بەسەریدا ڕانەبووری و هەڵوەستە لەسەر زۆر لەلایەنە هونەرییەکانی بکەیت.
پرسی خۆ کوشتنی ئافرەتان لەکۆمەڵگای کوردی دا پرسێکی نوێ نیە، بەڵام شێوازی خستنەڕوو چارەسەر کردنی جیاوازە.
نازانم فیلمەکە کەی بەبەرهەم هاتووە، بەڵام ئەوە دەزانم کە بە بەراورد لەگەڵ زۆر لەو فیلمانەی لەو چەند ساڵانەی دواییدا دەربارەی توندوتیژی دژی ئافرەتان بە بەرهەم هاتوون، فیلمێکی جیاوازەو فۆرمێکی هونەریی بەپێزی هەیە چ لەڕووی ئایدۆلۆژی و هزرییەوە، چ لەڕووی هونەرییەوە.
فیلمەکە خەسڵەتەکانی کورتە فیلمی بەخۆیەوە هەڵگرتووەو لەماوەی دوو خولەکدا، زۆرێک لە ئامانجەکانی دەپێکێنێ.
بۆیە دەرهێنەر پێویستی بەدەسەڵاتێکی هونەری چڕ هەیە لە بواری کورتە فیلمدا، تا بتوانێ ئەو دوو خولەکە بەشێوەیەک تەوزیف بکات، ئامانجەکانی خۆی و گوتاری فیلمەکە بە یەکەوە بگەیەنێت.
هەروا فیلمەکە بەزمانێکی درامی و ستاتیکی ئەوتۆ بەرجەستە بکات، لەڕووی فۆرمەوە چێژ ببەخشێت، هەمیش بیرۆکەو فەلسەفەی فیلمەکە وەک پێویست بەرجەستە بکات ، سەرجەم ڕەگەزە هونەری و ئایدۆژییەکانی لەسیناریۆی فیلمەکەدا چڕ کاتەوە.
بەگشتی هەست بەوە دەکەیت، دەرهێنەر خۆی دوورە پەرێز ڕاگرتووە لەوەی ئاراستەی سیناریۆکەی بەئاراستەیەکی ڕێکلام کردن ، یا پرسێکی بازرگانی ببات، بەڵکو هەوڵی ئەوەی داوە گوتاری فیلمەکە لەچوارچیوەیەکی تەسکەوە بپەڕێنتەوە بۆ فەزایەکی مرۆیی و کۆمەڵایەتی گەورەتر لەخۆی .
هەموو ڕەگەزو پێکهاتەکانی لە
سیناریۆ
وێنەگرتن
نواندن
موزیک
ئاوێتەی یەکتر بکات، بۆ دروست کردنی وێنەیەکی درامی وروژێنەرو سەرنج ڕاکێش، تا بەهەر چوار ڕەگەز گوتارێکی دیاری کراو بگەیننە بینەر، کە پەیوەستە بەکێشەی کۆمەڵگایێکی گیرودە خواردوو بەکۆمەڵێ دەردو مەینەت دەرهەق بە ئافرەت.
سیناریۆی فیلمەکە لە گرتەی یەکەمدا بەکورتی و لەوێنەیەکی درامی دا ئەو ژنە لەبەردەم ئاوێنەیەکی تڵخ و تەم و مژ لەسەر هەڵنیشتوو نیشان دەدا، کاتێ دەیەوێ ئەو تەموو مژە لەسەر ڕوویاندا لابەرێ و وێنەی هەڵبزڕکاوی خۆی تێدا ببینی، کە گوزارشت لەژیانی پڕ لە ئەشکەنجەو ئازارەکانی دەکات.
لە دیمەنی دووەمدا
ئامادەکردنی ئامرازەکانی خۆ هەڵواسین دەبینین ، بەڵام ئەکتەرەکە وێڕای ئەو توانا سروشتی و ناتەقلیدیەی هەیەتی ، دەرهێنەر ئەو ئەتمۆسفیرەی بۆ نەڕەخساندووە ئەو دیمەنە ڕەهیب و ترسناکە هاوسەنگ بڕوێنێ لەڕووی سایکۆلۆژیەوە ئامادەکارییەک بکات بۆ ئەوەی بینەر بەقوڵی بەناو ڕووداوەکەدا قوڵ بێتەوە، یا ترسێک بەرامبەر بەکاری خۆ کوشتن بیگرێ کە تێیدا دەبوا دیقەتی دەرهێنەر بۆ موزیک و ڕەنگ زێتر بوایە.
دەرهێنەر لەسەر دوو خاڵی بنەڕەتی وەستاوە:
یەکێکیان ئازارەکانی مردن
دووهەمیان بەراورد بوون لەگەڵ گەڕانەوەی ژیان وتام و چێژەکانی.
هەردوو حاڵەتیشی بەچەند دیمەنێکی درامی کاریگەر بەرجەستە کردووە، لەوانە:
پەلەقاژەی ژنەکەو هەوڵدانی بۆ خۆ رزگار کردن لەدەست مردن
بەهەمان وێنەی پەلەقاژەی ماسیەکە و هەوڵدانی بۆ هەناسە دان
ژنەکە کە لەئەنجامی هەناسە لێبڕانی خۆی لەئازاری ڕوح کێشانی ماسیەکەش دەگا، دوو حاڵەتی لەیەک چوون بۆ پەیوەست بوون بە ژیان، بەڵام دەرهێنەر بۆشاییەکی بئ پاساوی بۆ پرسیارێکی بەجێ ماوی بینەر بەجێ هێشتووە، کاتێ دەپرسی فاکتەری خۆ رزگارکردنی ژنەکە چی بوو لەخنکان؟ یان دەرهێنەر بۆچی خۆی لەنیشاندانی چۆنیەتی خۆ رزگارکردنی ژنەکە شاردەوە؟
لەدیمەنی سێیەمدا ئەومنداڵانەی لەگۆڕەپانەکەدا چاوەڕوانی گەڕانەوەی تۆپەکەیان دەکەن، بۆ ئەوەی بەردەوامی بەیاریەکەی خۆیان بدەن،
هێمای دەست پێکردنەوەی سەرەتایەکی ترە بۆ ژیان .
بەڵام دەرهێنەر دەسەڵاتی بەسەر ئەوەدا نەشکاوە دیمەنێک دروست بکات بۆ ئەو تۆپەی لە پەنجەرەی دەرەوە دێتە ژوورو ئەو حەوزە ئاوە دەشکێنێ کە ماسیەکانی تێدایە، چونکە بینەر پرسیاری ئەوە دەکات کە شتێکی نەبینی حەوزەکە بشکێنێ.
پاشان ئەو منداڵانە بۆ چاوەڕوانی گەڕانەوەی تۆپەکەیان دەکرد، ئەگەر تۆپەکەیان نەکەوتبێتە ئەو ژوورەو حەوزەکەی نەشکاندبێ ؟
هەموو ئەو دیمەنانە لەسیناریۆکە لەسەری باز دراون و دەرهێنەر نەیتوانیووە چارەسەریان بکات ، بۆیە بۆشاییەکان بە ڕوونی دەردەکەون.
بەڵام بەگشتی هەر سێ وێنە ئەو فەلسەفەیە دەچەسپێنێ کە هەمیشە ژیان لە مردن جوانترە.
مرۆڤ بۆ ئەوەی بژیت، ناکرێ خۆی ڕادەستی نەهامەتیەکانی ژیان بکات هەتا هەلێکی تر بەدەستەوە مابێت بۆ ژیان.
لەفیلمەکەدا دەر هێنەر بە فۆرمێکی هونەری و درامی ئامانجەکانی خۆی گەیاندۆتە بینەر، کە ئەویش نەفرەت کردنە لەدیاردەی خۆ کوشتن بۆ رزگار بوون لەئازارەکانی بەدەست کۆمەڵگاو ڕێگری کردن لەبەدی هێنانی ئاواتەکانی.
گرنگترین کارێکیش لای من ئەوەیە کە دەرهێنەر نەیویستووە بە تراژیدیایەکی تاڵ ئەنجامەکە بەجێ بێڵێ، بەڵکو بەدیدێکی لۆژیکی، ئەنجامێکی مرۆیی دروست فێری بینەر دەکات کە ژیان شایەستەی ئەوەیە بۆی بژی و جوانیەکانی ببینی.

لەزۆربەی تراژیدیاكانی شكسپیردا هەمیشە هێزی شەڕ بەسەر هێزی خێردا زاڵە، بۆیە لە لیرپاشاش دا، بەچاوی خۆمان مەرگی پاشاو كچە راستگۆكەی دەبینین، كە نەیانتوانی كۆتایی بەغەدرو خیانەت و تەماعكاری بێنن و دنیا لێو لێوكەن لەراستگۆیی و خۆشەویستی راستەقینە.
شكسپیر لا تەنیشتێكی لەتراژیدیایەكدا نیشانداین، كە هەر تەنها لەدایك بووی كۆمەڵگای ئینگڵتەرا یا ئەوروپا نین، بەڵكو ئەمە كولتووری زۆرینەی مرۆڤایەتی ئەمڕۆیە ، نەك هەر تەنها لەسنووری وڵاتێك، یا لەدەوروبەری زەمەنێكدا، نەخێر ئەمە دەرهاوێشتەیەكی بێ‌ سنوورەو بۆ هەموو وڵاتێك و بۆ هەموو سەردەمانێك بەردەوامی هەیە.
بۆیە رەخنەگری بەریتانی ( ئەدوارد بۆند) دەڵێت: ئەم هەموو توندو تیژی و تاوانكارییە لە كۆمەڵگای ئەوروپادا شایەستەی ریسوا كردنە، چونكە ئەوەی هەیە مایەی شەرمەزاری بوونە.
شكسپیر دەیەوێت بڵێت لەهەموو سەردەمەكاندا گوتنی هەقیقەت تفت و تاڵەو هەندێ‌ جاریش باجی قورسی لەسەرە.
هەموو كەسێك بەرگەی هەق پەرستی ناگرێ‌، بەپێچەوانەكەی ستایش و پیا هەڵدانی ناڕاست، لای هەندێ‌ كەس بەهەند وەردەگیرێن و رێزیان لێ‌ دەگیرێت .
لەوەتەی تراژیدیای ( لیر پاشا)ی شكسپیر لەساڵی 1606 ەوە بۆ یەكەم جار نمایش كراوە، تاوەكو ئێستاكە بەسەدان شێواز و لەلایەن چەندین گەورە دەرهێنەری شانۆیی و سینەمایی لە جیهاندا نمایش دەكرێت، كەچی وەك ئەوە وایە كە بۆ یەكەمجار، لیر پاشا ببیندرێ‌. كاتی خۆی شكسپیر بیرۆكەی ئەم نمایشەی لەداستانێكی (سبنسر) بە ناوی (شاژنی جنەكان ) وەرگرتووە، كە كولتوورێََكی كۆنی ئینگڵتەرایە .
شانۆگەریەكە سەربوردەی پاشایەكی بەریتانی دەگێرَێتەوە كە كاتی خۆیو لەتەمەنی لاویتی دا سوارچاكێكی لێهاتوو بووە، بەڵام دواتر كە دەكەویتە تەمەنەوە، بڕیار دەدا ئەو دەسەڵاتە و موڵك و سامانەی هەیەتی، بەسەر سێ‌ كچەكانی( گۆن ریل، ریگن، كۆردیلیا ) دابەش بكات، داواشیان لێ‌ دەكات، هەریەك لەوان هەستی تایبەتی خۆی بەرامبەر بەو عەدالەتی و خۆشەویستیەی باوكیان دەربڕن.
كچە گەورەو كچە ناوەندییەكەی، بەزمانێكی لووس دەكەونە بەر مەدح ستایشی خۆشەویستی خۆیان بۆ باوكیان، بەڵام كچە بچووكەكەیان ناتوانێت درۆ لەگەڵ باوكی بكاو دەڵێ‌ خۆشەویستی نێوان من و تۆ تەنیا خۆشەویستی كچێك و باوكێكە، ناتوانێت لەوەندە زێتر ستایشی درۆزنانەی باوكی بكات، ئەمەش دەبێتە مایەی تورەِبوونی باوكی و وای لێ‌ دەكات، كچەكەی پێِشكەش بەپاشای قەرەنسا بكات و لەمەمەلەكەت بەدەری نێ‌ .
دواتر كە زەمەن دێ‌ و زەمەن دەڕوا، درۆو راستیەكان دەردەكەون و هەموو شتێ‌ ئاشكرا دەبێت، ئەو دوو كچەی دەسەڵات و موڵكی پاشایان بەسەردا پەخش كرا، هەوڵ دەدەن، پاشای باوكیان لەدەسەڵات رووت كەنەوە، پاشان پیلان بۆ لەناو بردنی دابنێن .
بەڵام كاتێ‌ پاشا پیلانەكەی بۆ ئاشكرا دەبێ‌، بەنهێنی لەدەست پاسەوانەكانی كۆشك و پیلانی دوو خوشكەكە وەك شێت رادەكا، تاجێكی پەڕە موچە لەسەر دەنێ‌ بەدەم گۆرانیەكەوە كەكەس تێی ناگاو دەكەوێتە نێو گیژەنەی زریانێكی توندو لەكۆتاییدا لەگەڵ كچە خۆشەویستەكەی سەر دەنێنەوە،
ئەم تراژیدیایە لای زۆربەی كۆمەڵگاكانی دنیا بیندراوە، بەڵام هیچ نمایشێك كۆتایی بە لیر پاشا ناهێنێ‌، بەڵكو لیر پاشا بە ئایدۆلۆژیایێكی ترو فۆرمێكی تر دیسان دەگەڕێتەوە، بۆ ئەوەی سەر لە نوێ‌ دەرسێكی تر لە بێ‌ نمەكی و خیانەتكاری و دوو روویی بڵێتەوە.
بۆیە ( كامەران رەئووف ) پەنجەی لەسەر دەقێك داناوە، كە لە رووی ئایدۆلۆژیاو واقیع، هاوكوفە لەگەڵ ئەمڕۆی مرۆڤایەتی بەگشتی و ژیانی كۆمەڵگای كورد بە تایبەت، لە سەردەمێكی پڕلە ململانێ‌ و سەردەمێكی پڕ لەخۆپەرستی و خوێن خۆری، لە پێناو دەسەڵات .
لە لایەكی ترەوە(كامەران ) كاراكتەرێكی بژاردە كردووە ، كە رەنگە ئەو كاراكتەرە بێت، بتوانێت تێنوویەتی مرۆیی و هونەریی ئەو بەتەواوی بەیەكەوە بشكێنێ‌ .
گرنگ لە بەرجەستە كردنی كاراكتەری (لیر پاشا) نواندنی جەستەیی نەبوو، گرنگتر لەوە نیشاندنی دیوی ناوەوەی لیر پاشا بوو، بەهەموو زام و رق و غەدرە ون بووەكانی.
دیوی ناوەوەی كاراكتەرێك كە غەدر شێتی كردو كردی بە كەسێك بە زیندوویی مەرگی خۆی بە چاوان ببینی.
بۆیە گرنگ بۆ ئەكتەر ئەوە نیە، ئەداو فۆرمێكی گوزارشت بەخشت بداتێ‌، گرنگتر لەوە ئەوەیە ئەو ئەكتەرە ئەو دەسەڵاتەی هەبێ‌ ناخی ئەو كاراكتەرەت لە سەر شانۆدا بۆ هەڵڕێژێ‌.
تا ئەكتەریش بەر لە بینەر ژانی ئەو كاراكتەرە نەگوازێتەوە ناو رۆحی خۆی ، وەك گواستنەوەی خوێنی كەسێك بۆ كەسێكی تر، ناتوانێت كارێك بكات ، دڵنیا بێت لەوەی تۆ وەك ئەكتەر خیانەتت لە كاراكتەرەكەت نەكردووە، یا راستگۆ بوویت لەگەڵیدا.
لەو حاڵەتانەیە هەندێ‌ كاراكتەر مۆركێكی ئەبەدی بەرووی ئەكتەرێكەوە دەلكێنن، كە تا مردن و دوای مردن، هەندێ‌ كاراكتەر دەبنە شوناسی هەندێ‌ ئەكتەرو پێی دەناسرێنەوە، وەك شوناسی زۆربا بۆ ئەنتۆنی كوین .
ناسینی (لیر پاشا) تەنیا لەبەسەرهاتە تراژییەكەی دانیە، بەڵكو لەناسینی خودی (لیر پاشا ) خۆیەتی، لەرووە مرۆیی و سایكۆلۆژی و ئەخلاقی و ئایدۆلۆژیەكەیەوە، بۆیە كە دەچیتە بەرگی لیر پاشا، دەبێت بەرگەی ئەو بروسكە دەرونیەت گرتبێ‌، كە وەك مرۆڤ لە رەگو ریشەوە هەڵی كێشاوی، تا لە زیندانی كۆشكەكەت مابیت، پاڵت پێوە دەنێن بەرەو روخانی دەروونی..
بینەر بەحاڵەتێكی نا سەقامگیر دەتبینی، هەست دەكا مرۆڤێكی ئاسایی نیت، وەك كەسێكی خۆپەرست و هەڵچوو دەردەكەوێ‌، بڕیارەكانت راگوزارو بەپەلەن، بەشێوازێكی نامەسئولانە و نا عەقلانیەت بریار دەدەیت ، هەموو شتێ‌ بەرەو شێواندن دەچیت…
كامەران بەو شێوەیە لیر پاشامان نیشان دەدات و ئەو حاڵەتە دەروونیەمان بۆ ئامادە دەكات، لە لیر پاشا چاوەڕوانی دەكەین.
بۆیە بینەر لەسەرەتادا رقی لەهەڵسوو كەوتی نامەسئولانەی لیر پاشا دەبێتەوە، بەڵام دواتر هە هەست دەكات ئەو پاشایە غەدری لەخۆی كردووە و بەرهەمی هەڵەكانی وەردەگرێتەوە، بە لە دەست دانی دەسەڵات و بێ‌ نمەكی كچەكانی بەهۆی ئەو تەمەعكارییەی بەرچاوی گرتوون، وردە وردە بینەر سۆز دەیگرێ‌ و ئاواتی ئەوە دەوازێ‌ ئەوەی روخاوە راست بكرێتەوە.
دەرهێنان
كامەران رەئووف دوای هەموو ئەو چەند ئەزموونە شانۆییانەی لەگەڵ چیخەف و ستایلی چیخەف نیشانی داین، چ وەك دەرهێنەر چ وەك ئەكتەر، ئەمجارە دەخزێتە سەر شكسپیرو كاراكتەرێك لەكاراكتەرە هەرە كاریگەرەكانمان بۆ بەرجەستە دەكات، كە هەموو ئەكتەرێك ئاواتی ئەوە دەخوازێ‌ خۆی لەو ئەزموونە قورسە بدات و یا خود ببێت بەئەكتەرێكی بەشداربوو لە( لیر پاشا)دا .
بۆیە پێم وایە بژاردەی (لیر پاشا ) بۆ شانۆی كوردی لە چەند جەمسەرێكەوە بایەخی خۆی هەیە.
لە رووی پراكتیكییەوە بینەری كورد ئاشنا بوونی بەتراژیدیاو كاراكتەرە ناودارەكانی شكسپیر كەمە، ئەگەرچی لەواقیع دا هەر خۆی پارچەیەكە لەو واقیعەو لێواو لێوە لە تراژیدیا.
بۆیە بیر كردنەوە لە (لیر پاشا) بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە گرنگی خۆی هەیە .
2.كاراكتەری (لیر پاشا) نزیكترین كاراكتەرێكە لەرووی شێوەو فۆرمەوە بۆ (كامەران) بەتایبەت لە رووی تەمەن و فۆرمی نواندن، بۆ بەرجەستەكردنی توانا جەستەیی و فیزیكیەكانی لەو كاراكتەرەدا، كە كاراكتەرێكی كاریگەرو ناخ هەژێنە وفەزایەكی بەرفرەوان بۆ كامەران دروست دەكات، كە باشترین تواناكانی بەرجەستە بكات.

3. ئەم تێكستەو ئامانج و فەلسەفەكانی، گونجاوترین تێكستە بۆ بەرجەستە كردنی ئەوەی ئەمڕۆ لە كۆمەڵگای كوردی دا روو دەدا، لەخیانەتكاری و تەماعكاری لەسەر دەسەڵات و خۆپەرستی دا .
   كار كردن لەتراژیدیاكانی شكسپیر لەشانۆی كوردی دا بە دەگمەنە وەك شانۆ، مەگەر كۆمەڵێ‌ ئەتروحەی قوتابیانی لێ‌ دەرچێت، چونكە تا ئێستا شانۆی كوردی بەهۆی لاوازی زۆر لە پێكهاتەكانی، بەتایبەت ئەكتەری پرۆفیشناڵ و پێداویستیەكانی شانۆی كلاسیكی لەرووی جلو بەرگ و دیكۆرو ئیكسسواراتی دیكە خۆی لە شكسپیر نادا، ئەوە جگە لەوەی شانۆی شكسپیری تایبەتمەندی خۆی هەیە، دەبێت ئەو تایبەتمەندیانە بڕەخسێ‌ بۆ بەرهەم هێنانی بەرهەمێكی شانۆیی، بەر لەهەمووشیان ئەكتەری شكسپیریی .
   كامەران لەدەرهێناندا لەرووی فۆرمەوە نەیتوانیووە لەو چەند نمایشە جیهانیانە تایبەتمەندی خۆی هەبێت، كە دەربارەی لیر پاشا نمایش كراون، بەڵكو لەشێوەدا لەدەوری یەك بازنەدا دەسوڕێنەوە، بەڵام بۆ شانۆی كوردی شتێكی تازەیە، كە بینەری كورد لیر پاشا ببینێ‌ و ئاوێزانی ئەو كاراكتەرە تراژیدیە بێت كە شانۆی جیهانی هەژاندووە.
   لە بەشی یەكەمی شانۆگەریەكەدا سیمای كلاسیكی كۆشك و تەلاری ئینگلیزی و جلو بەرگی بنەماڵەی پاشازادەكان و دەست و پێوەندەكانیان، دەروازەیەكە بۆ رەسم كردنی شوێن و مۆركە كلاسیكییەكە كە تایبەتمەندی خۆی پێوە دیارە، پاشان دیكۆری تۆڕەكانی جاڵجاڵۆكە هەر زوو ئەو هەستەت لا گەڵاڵە دەكات، كە ئەمە شوێنێكە بۆ چنینی پیلان و هێڵەكانی تاوانباری، هەموو ئەوانەش كەوتونەتە ناو چوارچیوەی ئەو تۆڕانە لەو تاوانكاریانەدا تێوە كڵاون و گەمەی خۆیان دەكەن لەرووداوەكاندا.
   ریتمی نمایشەكە لەدەستپێكی شانۆگەریەكەدا زۆر هێورە، بەڵام دواتر لەگەڵ بەرەو پێشەوە چوونی رووداوەكان، بەرەو هەڵكشان دەچێ‌ .
   بینەر هەست دەكات پەڕینەوە بۆ بەشی دووەم خێرایی پێوە دیارە، چونكە دەرهێنەر هەوڵی كورت كردنەوەی كۆمەڵێ‌ دیمەن و رووداوو دیالۆگی داوە، كە لەبایەخی سروشتی نمایشەكە كەم دەكەنەوە، چونكە نەشوونووما كردنی ململانێكان بەشێوە سروشتیەكەی خۆیەوە، هاوسەنگی شانۆگەریەكە رادەگرێ‌و دەرفەتی دەستەبەر بوونی چێژ دەپارێزێ‌.
   دەرهێنەر هەوڵی ئەوە دەدات قورسایی خۆی بخاتە نێو رووداوەكانی دوایی و خۆی لەدیالۆگە سەرەتاییەكانی نێو كۆشكی پاشایەتی رزگار كات و شانۆگەریەكەی تەواو كورت كردۆتەوە، زۆر لە دیمەن و دیالۆگەكانی هەڵگرتووەو بە خیرایی بەسەر دیمەنەكاندا تێپەڕیوە، بەڵام كەم و زۆرێك بونیاتی درامی نمایشەكەو كرۆكی روداوەكانی پاراستووە.
   دەرهێنەر پێویستی بەوە هەبوو زێتر لەسەر مەرگەساتی كوشتنی لیر پاشاو كچە خۆشەویستەكەی بوەستایە و جەختی لەسەر سینۆگرافیا بكردایەوە، بەتایبەت موزیك و رەنگ كە دیمەنەكەی وەك پێویست تێر نەكرد.
   لە دەرەوەی سیناریۆی دەقەكە دەرهێنەر بۆ تێر كردنی دیمەنەكان پێویستی بەچەند دیمەنێكی درامی هەبوو بۆ دەوڵەمەند كردنی سینۆگرافیا.
   دڵنیام دەرهێنەر مەعریفەیەكی زۆری لەسەر ئەو نمایشانەی (لیر پاشا) هەبوو، رەنگە بەشێكیش لەو نمایش و فیلمانەی بینیی بێت كە رۆڵی (لیر پاشا)یان بەرجەستە كردووە، لەوانە نمایشی گەورە ئەكتەری بەریتانی (ئەنتۆنی هۆبكنز) كە خاوەنی خەڵاتی ئۆسكارە، لەپێشەوەی ئەو ئەكتەرە جیهانیانەیە كە سەركەوتوانە رۆڵی ( لیر پاشا) ی بینیووە، بینەر هەست دەكات كامەران لێك نزیك بوونەوەیەكی زۆری هەیە لەگەڵ (هۆبكنز) لە بەرجەستە كردنی كاراكتەری لیر پاشادا.
   هەروەها ئەكتەری ناسراوی جیهانی (باتشینۆ) بۆ 13 جار رۆڵی لیر پاشای لەشانۆو سینەمادا بینیووە، خۆی دەڵێ‌ بەڵام تا ئێستا هەست دەكەم مافی تەواوم بەو كاراكتەرە نەداوە.
   بە گشتی شالیر هەر تەنها تاقیكردنەوەیەك نەبوو بۆ كامەران ، بەڵكو هەموو ئەكتەرە بەشداربووەكانی خستە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی سەخت.
   ئەو ئەكتەرانەی بۆ كاراكتەرەكانی لیر پاشا بژاردە كرابوون بەگشتی، هەر یەك لەوان و بەرێژەیەك تیگەیشتنێكی باشیان بۆ كاراكتەرەكانیان هەبوو، لەوانە:
   گۆن ڕیڵ (هیرۆ جەواد)
   كچە گەورەی لیر پاشایە، رووی دووەمی شەڕی ململانێكە بوو لەگەڵ خێردا
   (گۆن رێل) كە داڕێژەری پیلانی كوشتنی باوكیەتی، لەو نمایشەدا دەبێتە هێمای خیانەتكاری و تەماعكاری و چاوچنۆكی، بەمەش سەراپای مرۆڤایەتی روو بەرووی
   شەرمەزاری و رەشبینی دەكاتەوە.
   هیرۆ جەواد لایەنی دووەمی هێزی دراماكەی هاوسەنگ راگرتبوو بەرامبەر لیر پاشا و ئاستی ململانێكەی توندتر دەكرد، ئەو دڵ رەقی و دەمار گرژیە توندەی نواندنی هێرۆ هەرگیز لەكێش و بەهای هاوسەنگی نواندنی ئەوی كەم نەكردەوە، بەڵكو هەموو ریتمەكان بە شێوەیەكی سروشتی قەدی خۆیان گرتبوو، هەموو هێزە داهێنانەكەی هێرۆ لەو بوێری و تێگەیشتنە بوو لە كاراكتەرەكەی خۆی .
   بەهلول ( ئەژین حەمە نوری)
   بەهلول كاراكتەرێكی هوشیارو عەقلی كراوەی پاشا بوو، یەكێك بوو لەكاراكتەرە هەرە نزیك و باوەڕ پێكراوەكانی پاشا ، هەمیشە پاشا گوێڕایەڵی بۆچوونەكانی بوو.
   ئەژین ـ ئەكتەرێكی لێوەشاوە بوو بۆ رۆڵی (بەهلول) لە بەر ئەوەی لەش و لارێكی پەهلەوانی و لاستیكی باشی هەبوو، لە رووی ئەداش توانی ئەدایەكی ستاتیكی جوان بەرجەستە بكات، ئەمەش لەزۆرینەی ئەكتەرەكانی تری جیا دەكردەوە.
   كینت ( ئالان هادی )
   لە هاوڕێ‌ نزیكەكانی پاشا بوو، بەهۆی بەرگری كردن لەكچە بچوك و دڵسۆزەكەی.
   لیر و بەرگری كردن لەراستی شار بەدەر كرا.
   لە تاڵترین ساتەكاندا بەفریای پاشا كەوت، لایەنگیرێكی دڵسۆزی هەق بوو.
   بۆ یەكەمجار ئالان م لەسەر شانۆدا بینی، لەدەرفەتێكی شایەستەو لەرۆڵێكی وا گرنگ و لە نمایشێكی وەك لیر پاشا.
   هەستم دەكرد زۆر بە پەرۆشی رۆڵەكەی خۆیەتی و زۆر بە جدی كار بۆ سەركەوتنی كاراكتەرەكەی دەكات .
   ریگن ( رۆژە ئومێد )
   كچی ناوەندی پاشا بوو، ئەویش كەسی دووەم بوو لەو تاوانبارانەی پلانی كوشتنیان بۆ باوكیان دانابوو.
   رۆژە بە هێمنی كەوتبووە ژێر سێبەری خوشكی گەورەی، ئەو توندو تیژیەی پێوە دیار نەبووكە لە هێرۆدا هەبوو، بۆیە كاراكتەرەكەی هاوسەنگ بوو.
   تۆمای هەژار ( سالار ماهیر )
   كوێری لای شكسپیر مانایەكی جیاوازی هەیە لەوەی كەسێك بینایی لەدەست بدات، بەڵكو لای بینایی مرۆڤ لەرووناكی مێشك دایە نەك لە دیدەكانی، بۆیە تۆمای هەژار لە نێوەندی كۆمەڵگایەكدا شوێنێكی بۆ نامێنێتەوە.
   تۆمی هەژار یەكێك بوو لەوانەی بەنابینایی رێ‌ نیشاندەری (لیر پاشا) بوو، لەكاتێكا پاشا چاو ساغ و تۆماس نابینا بوو.
   (ماهیر) وەك ئەكتەر جەستەیەكی چاپووك و زیندووی درابوێ‌، لەسواڵكەرێك نەدەچوو، دەبوا لاوازترو بێ‌ هێزتر دەركەوتایەو لە كاراكتەرەكەی نزیكتر بوایە.
   كوردیلیا(هیڤی جەبار)
   كچە بچووكەكەی لیر، راستی نەگۆڕیەوە بەماڵی دنیا و تا دوا هەناسە قوربانی بەخشی لە پێناو راستی دا.
   كاراكتەرێكی هێمن، هاوسەنگ ، دوور لە هەڵچوون.

دواجار هه‌ولێر دوای بیست و پێنج رۆژ له‌ئامێز گرتن، ( بابلۆ) گه‌ردن ئازایی له‌خه‌ڵكی شاری هه‌ولێر كرد.
دوای ئه‌و به‌جێ هێشتنه‌، سه‌ر له‌نوێ دیسان، په‌رده‌یه‌كی خامۆش، شانۆكانی هه‌ولێر داده‌پۆشێته‌وه‌.
هه‌ر له‌ماوه‌ی ئه‌و بیست و پێنج ڕۆژه‌دا دابوو، ڕۆژانه‌ شانۆكارانی هه‌ولێرم له‌نێو ئاپۆرای بینه‌رانی هه‌ولێر و له‌به‌رده‌م مایكی په‌یجه‌كه‌ی بابلۆ ده‌بینی، كه‌ چۆن ده‌كه‌وتنه‌ به‌ر مه‌دح و سه‌نای نمایشه‌كه‌ی بابلۆ، بێ ئه‌وه‌ی بۆ تۆزقالێكیش هه‌ستیان به‌ته‌نگه‌تاوی خۆیان كردبێ به‌وه‌ی، كه‌ چۆن شانۆكارانی شارێكی تر، له‌شاره‌كه‌ی ئه‌واندا نغرۆی چه‌پڵه‌ ده‌بن، كه‌چی خۆیان زه‌مه‌نێكی دوورو درێژه‌ له‌ئاست خواستی بینه‌رانی شاره‌كه‌ی خۆیاندا ده‌سته‌پاچه‌و بئ ده‌سه‌ڵاتن.
له‌كاتێكا هیچیان له‌به‌رپرسیاریه‌تی به‌رامبه‌ر به‌و واقیعه‌ تاڵه‌ی شانۆ به‌ده‌ر نین كه‌ له‌و شاره‌دا ڕوو ده‌ده‌ن.
بابلۆ هه‌قیقه‌ته‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی هه‌ولێری وه‌ك خۆی نیشاندا، شارێك ته‌ژی له‌كولتوورو هه‌ستیار له‌شارستانیه‌ت و لێواو لێو له‌ئاشقانی شانۆ، به‌ڵام بئ كه‌س له‌كاركردندا.
بابلۆ ڕۆیشت…
به‌ڵام به‌هه‌قیقه‌ت به‌هیوا نین جارێكی دیكه‌ (بابلۆ) بۆ ئه‌وه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ جارێكی تر ئێمه‌ بخاته‌وه‌ پێكه‌نین..
چاویشمان له‌وه‌ نیه‌ ماكینه‌ كاراكانی ڕاگه‌یاندن و تاكتیكه‌ میدیاكانی، هۆڵه‌كانمان پڕ كاته‌وه‌ له‌و بینه‌رانه‌ی كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ ماڵه‌وه‌ گیرفانیان پڕكه‌ن له‌پێكه‌نین .
ئێمه‌ شانۆكانمان به‌ژماره‌ی بینه‌ران ناپیوین.
ئاره‌زووی ئه‌وه‌ش ناكه‌ین هه‌موو ئامانجه‌كانمان بۆ ژماره‌ بێت.
چونكه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌، هه‌ركات هه‌موو ئامانجه‌كانمان ته‌نیا ژماره‌ بوو، ئه‌و كات ده‌بێت ده‌ست له‌شانۆ هه‌ڵگرین..
ئێستاش ئه‌گه‌ر له‌هه‌ولێر بمانه‌وێت سه‌ره‌تایه‌كی نوێ ده‌ست پێ بكه‌ینه‌وه‌، پێویسته‌ خۆمان له‌ته‌قلید كردنه‌وه‌ی بابلۆ به‌دوور رابگرین.
چونكه‌ تووشبوون به‌هه‌ندێ په‌تای شانۆیی، تووشبوونه‌ به‌مردنی شانۆ.
ئێمه‌ چاومان له‌وه‌یه‌ شانۆ له‌هه‌موو شاره‌كانی كوردستان به‌ئاراسته‌یه‌كی دروست هه‌نگاو بنێ، ڕۆژانی ئه‌ساڵه‌ت و ئه‌فراندنه‌كانی له‌په‌ره‌سه‌ندن دابێت.
پڕ بێت له‌چه‌ندین ستایل و ڕێبازو فۆرمی لێكتر جودا.
ئه‌و كات نیگه‌رانی بۆ ئاینده‌ی شانۆ نامانگرێ.
ئه‌وه‌ی بینیمان ئه‌زموونێكی سه‌ركه‌وتوو بوو، كه‌ كۆمه‌ڵێ ئه‌كته‌ری كۆمێدی به‌توانا به‌ توانای ده‌رهێنه‌رێكی لێهاتووی وه‌ك شوان كه‌ریم به‌رجه‌سته‌یان كرد، به‌ڵام دوو خاڵی گرنگ هه‌ن ده‌بێ ڕه‌چاو بكرێ:
نابێ ئه‌و ئه‌زموونه‌ ببێته‌ سه‌رچاوه‌ بۆ ته‌قلیدكردنه‌وه‌یه‌كی كوێرانه‌ كه‌ هه‌ندێ ده‌رهێنه‌ر شانۆی كوردی پئ بێزه‌وه‌ر كه‌ن و ئه‌و ئه‌زموونه‌ش له‌كه‌دار كه‌ن.
٢.ناكرێت هه‌ر ده‌هێنه‌ێك بێت و پرۆژه‌ی نمایشێكی كۆمێدی سه‌قه‌ت هه‌ڵگرێ و توشی وه‌همی ( بابلۆ) بێت.
چونكه‌ ئه‌و ته‌كتیكه‌ میدیایی و ڕاگه‌یاندنه‌ به‌هێزه‌ی له‌پشت (بابلۆ) بوو، هۆكاری ڕاكێشانی بینه‌ر بوو، ره‌نگه‌ ئه‌م ته‌نیكه‌ میدیاییه‌ لای هه‌موو كه‌سێك له‌ ئاست ئه‌و پێشكه‌وتنه‌دا نه‌بێت .
پاشان( ڕێشان )و هاوڕێكانی، توانیان كۆمێدیا له‌ئاستێكی سه‌قامگیر ڕابگرن و ڕێگه‌ نه‌ده‌ن له‌ ته‌هریج نزیكی بكه‌نه‌وه‌.
به‌ڵام ناكرێت كۆمێدیا ببێته‌ به‌دیلی شانۆی جادو شانۆ به‌هه‌موو به‌ها هونه‌ری و ستاتیكاكانی بكه‌ینه‌ قوربانی كۆمێدیا.
ناكرێت هه‌موو ئامانجه‌كانشمان بۆ بینه‌ر ته‌نیا به‌پێكه‌نین خستنی بینه‌ر بێت تا ئه‌و ئاسته‌ی ته‌قلیدیه‌تی كویرانه‌ وای لێ بكات له‌جیاتی پێكه‌نین، بینه‌ر بۆ شانۆ بگری.

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕحمان

سیحری ڕاكێشانی بینه‌ر له‌كوێ دایه‌؟

دوێنێ ئێواره‌ نمایشی چواره‌م ڕۆژی دوا ڕۆژه‌كانی بابلۆم له‌هۆڵێكی پڕ له‌بینه‌ردا له‌هه‌ولێر بینی، ویستم به‌دیدێكی ڕه‌خنه‌یی دوور له‌و فشاره‌ میدیاییه‌ی هه‌بوو، له‌هه‌قیقه‌تی نمایشه‌كه‌ بگه‌م و خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ بكه‌م، كه‌ تا ئێستا له‌ ڕووی میدیاییه‌وه‌ ده‌نگۆیه‌كی گه‌وره‌ی ناوه‌ته‌وه‌، به‌تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی نزیكه‌ی 25 هه‌زار بینه‌ر له‌سلێمانی شانۆگه‌ریه‌كه‌یان بینی.
ئه‌و پرسیاره‌ی به‌ر له‌هه‌موو شتێ جێگه‌ی سه‌رنجه‌ و دوای بینینی نمایشه‌كه‌ دێته‌ پێشه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ سیحری ڕاكێشانی ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی بینه‌ر چیه‌ بۆ ئه‌ونمایشه‌؟ هۆكاره‌كانی چین؟
بێگومان كرۆكی نمایشه‌كه‌ خۆی له‌سێ ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی نیشان ده‌دا.
هه‌ر یه‌ك له‌و ته‌وه‌رانه‌ كاریگه‌ری تایبه‌تی خۆیان به‌سه‌ر نمایشه‌كه‌وه‌ جێ دێڵن،
یه‌كه‌میان: نمایشه‌كه‌ فۆرمێكیی كۆمێدی سووكی خێزانی هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ ئه‌و فۆرمه‌ به‌هێمنی و هاوسه‌نگی دوور له‌هه‌ڵچوون و زێده‌ ڕۆیی خۆی نیشان ده‌دات، بینه‌ر له‌ڕێگه‌ی هه‌ندێ دیالۆگ و بزووتنه‌وه‌ی كۆمێدی ده‌هێنێته‌ پێكه‌نینێكی هاوسه‌نگ و ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی به‌هێزی چێژ وه‌رگرتن
له‌چوارچیوه‌ی نواندنێكی پڕ ئامانجی دوور له‌هیچ نیشانه‌و مۆركێكی ته‌هریجی.
ئه‌كته‌رێكی وه‌ك (ڕێشان حه‌مۆش) كه‌ ڕۆڵی سه‌ره‌كی كۆمێدیاكه‌ ده‌بینێ، توانایه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ به‌هاوكاری دوو ئه‌كته‌ری سه‌ره‌كی، نمایشه‌كه‌ زیندوو ڕاده‌گرن و ڕێگه‌ ناده‌ن ڕیتمی نمایشه‌كه‌ هاوسه‌نگی خۆی له‌ده‌ست بدات.
بۆیه‌ لایه‌نی ئه‌و فۆرمه‌ كۆمێدیه‌ وه‌ك لایه‌نێكی زاڵ به‌سه‌ر ڕووبه‌ری نمایشه‌كه‌وه‌ دیاره‌و نرخ و به‌هایه‌كی زۆریان به‌ سه‌نگی نمایشه‌كه‌ به‌خشیووه‌،
فۆرمی كۆمێدی له‌هه‌لوه‌رجێكی سه‌خت و ئڵۆزی وه‌ك ئه‌مڕۆی كۆمه‌ڵگای كوردی، فۆرمێكی مه‌قبوله‌ ئه‌گه‌ر به‌و ئاست و ئامانجه‌ به‌رجه‌سته‌ بكرێت كه‌ له‌دواڕۆژه‌كانی بابلۆ به‌رجه‌سته‌كرا.
2 .گۆرانی و موزیك لایه‌نێكی زۆری پانتایی نمایشه‌كه‌ی داپۆشیووه‌، كه‌ به‌هاوكاری گروپێكی موزیك ژه‌نی به‌توانا، چه‌ندین گۆرانی به‌سۆزی كوردی به‌فۆرمێكی ڕاسته‌وخۆی زیندوو نمایش كرا.
ئه‌م ڕاسته‌وخۆییه‌ بۆ موزێك و گۆرانیه‌كان، ته‌نانه‌ت بۆ موئه‌سراتی ده‌نگیش، وای كردبوو ڕیتمی نمایشه‌كه‌ هه‌ر به‌زیندوویی بمێنێته‌وه‌، جگه‌ له‌وه‌ی بینه‌ر له‌و ڕاسته‌وخۆێیه‌ چێژی زیاتری وه‌ڕ ده‌گرت، چونكه‌ ببوو به‌به‌شێك له‌ نمایشه‌كه‌.
خۆ ئه‌گه‌ر هه‌مان ئه‌و موزیك و گۆرانیانه‌ به‌تۆمار كراوی بونایه‌، چێژو ڕیتمی نمایشه‌كه‌ وه‌ك ئێیستا نه‌ده‌بوو.
هونه‌ری ده‌رهێنه‌ر له‌وه‌ دابوو كه‌ توانیبووی سوود له‌سیناریۆی تێكسته‌كه‌ وه‌ربگرێت كه‌ ده‌ڵێ بابلۆ ئاره‌زوو مه‌ندێكی گۆرانی و موزیك بوو دووچاری واهیمه‌یه‌ك ببوو وای ده‌زانی ئه‌و له‌م باره‌یه‌وه‌ بلیمه‌ته‌، كه‌سیش ئه‌و ڕاستیه‌ی پێ نه‌ده‌گوت كه‌ ئه‌و نه‌خۆشه‌و له‌وه‌همدا ده‌ژیت، چونكه‌ له‌هونه‌ردا كه‌سێكی فاشیله‌.
ده‌رهێنه‌ر زۆر زیره‌كانه‌ كۆمه‌ڵێ ئاوازو گۆرانی جوانی ده‌ست نیشان كردوه‌ كه‌ گوایه‌ بابلۆ به‌رجه‌سته‌یان ده‌كات، له‌كۆتایی گۆرانیه‌كان به‌نه‌شازی ده‌یانڵێته‌وه‌.
به‌ڵام ده‌رهێنه‌ر له‌و كاته‌ی بابلۆ وه‌ك كه‌سێكی واهیمه‌دار لای بینه‌ر پێناسه‌ ده‌كات له‌كاتی ژه‌نینی جاس ده‌بێته‌ جاس ژه‌نێكی كارامه‌و لێهاتوو، به‌مه‌ش دووچاری دژایه‌تی بوونێك ده‌بێت له‌نیشاندانی كه‌سایه‌تی بابلۆ.
ده‌رهێنه‌ر له‌دیمه‌نی جاس لێدانه‌كه‌ كه‌ بۆته‌ به‌ڵایه‌ك به‌سه‌ر نمایشه‌كه‌و كۆمه‌ڵێ كێشه‌ی ته‌كنیكی و هونه‌ری له‌گه‌ڵ خۆیدا دێنێ، تووشی جیاوازی له‌فۆرمی گۆرانی و موزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ گۆرانیه‌كانی تر، ئه‌وه‌ۆ جگه‌ له‌كێشه‌ی به‌رز بوونه‌وه‌ی ڕیتم و تێكچوونی ئه‌تمۆسفیری نمایشه‌كه‌، هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌رهێنه‌ر ته‌نیا ده‌یه‌وێ به‌بینه‌ر بڵێ ڕیشان له‌بواری جاس ژه‌نیندا لێهاتووه‌.
ئه‌گه‌رچی ده‌رهێنه‌ر ئه‌و ئامانجه‌ی نه‌پێكاو زۆر به‌گران له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌كه‌ كه‌وته‌وه‌.
3.لایه‌نی تراژیدی له‌و قۆناغه‌دا ده‌ست پێده‌كات كه‌ بابلۆ له‌ئاكامدا ڕاستیه‌كانی بۆ ئاشكرا ده‌بێت و به‌ده‌م ئازاره‌كانیه‌وه‌ شێت ده‌بێت و دوا ڕۆژه‌ تاڵه‌كان به‌چاوی خۆی ده‌بینێ.
له‌و قۆناغه‌ تراژیدیه‌دا هاوسه‌نگی نمایشه‌كه‌ له‌نگ ده‌بێت، به‌هۆی دیالۆگی دوورو درێژی خیتابی، كه‌ ڕاسته‌وخۆ ڕووی له‌بینه‌ره‌.
به‌پێچه‌وانه‌ی په‌رده‌ سه‌ره‌تاییه‌كان جۆره‌ ساردییه‌ك هۆڵه‌كه‌ داگیر ده‌كات و بینه‌ر له‌ناو ئه‌و هه‌موو شه‌پۆله‌ پێكه‌نینه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێو ئه‌تمۆسفیرێكی تراژیدی دژ به‌ئه‌تۆسفیری كۆمێدی پێشوو.
بۆیه‌ بینه‌ر هه‌ست ده‌كات هه‌ردوو فۆرمه‌ كۆمێدی و تراژیدیه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی تێكه‌ڵ به‌یه‌كتر نابن.
ئه‌و كاته‌ بۆ ده‌رهێنه‌ر سه‌خت ده‌بێت هه‌ر سێ فۆرمی كۆمێدی و موزیك و سترانسازی و تراژیدی به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ببات.
به‌مه‌ ده‌رهێنه‌ر هاوسه‌نگی له‌فۆرمه‌كاندا له‌نگ كردووه‌ زێده‌ڕۆییه‌كی زۆرتر له‌پێویستی به‌تراژیدیا كردووه‌، ده‌بوا له‌پانتایی تراژیدیاكه‌ كه‌م كاته‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌خیتابه‌ دوورو درێژه‌كه‌ی دوا دیمه‌نی، كه‌مه‌ترسیه‌كی زۆری خسته‌ سه‌ر نمایشه‌كه‌.
له‌دیمه‌نه‌كانی دواییدا ئه‌كته‌رێكی زۆر دێنێته‌ سه‌ر شانۆ، هه‌موو ڕوداوی نمایش و كاراكته‌ره‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا كۆ ده‌كاته‌وه‌.
ده‌رهێنه‌ر ویستی ئامانجێك له‌پرسی جانتاكه‌و فڕوفێڵ و خواز بینیه‌كان ده‌ر بخا، به‌ڵام نه‌یتوانی ئه‌و په‌یامه‌ بگه‌یه‌نێته‌ بینه‌رو بۆشاییه‌ك له‌و نێوانه‌دا دروست بوو ببێته‌ هۆی لاوازی فه‌لسفه‌ی نمایشه‌كه‌و ئامانجه‌كانی.
هه‌روا كۆ كردنه‌وه‌ی ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی ئه‌كته‌ر، وای كرد بینه‌ر ده‌رفه‌تی ناسینی كاركته‌ره‌ لاوه‌كییه‌كانی نه‌بێت جگه‌ له‌سێ كاراكته‌ری سه‌ره‌كی نه‌بێت.
له‌ڕووی ڕیتمیشه‌وه‌ له‌و دیمه‌نه‌ی كه‌ خزمه‌تكار ڕاكێشی شێتخانه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌ویش به‌ده‌ستیانه‌وه‌ ڕاده‌كاو ده‌ڵێ من نیم و گه‌ڕانه‌وه‌ی زاوا به‌جانتای نیو ملیۆن دۆلاری كه‌ پڕه‌ له‌جلی ژنان و هاتنی تیمی شێتخانه‌و ڕاكردنی هه‌ر یه‌كه‌و به‌ئاراسته‌یه‌ك، ئه‌و ئاژاوه‌ تێك چرژاوه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگا بێ سه‌رو به‌ره‌، باشترین ده‌رفه‌ت بوو بۆ كۆتایی و به‌جێ هێشتنی ئه‌و واقیعه‌ تاڵه‌ كه‌ ئێستاش به‌رده‌وامی هه‌یه‌.
به‌ڵام شێت كردنی بابلۆو خیتابه‌كانی كۆتایی ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی له‌ده‌ست داو له‌ریتمێكی مردوودا نمایشه‌كه‌ كۆتایی هات.

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

زۆربه‌ی فیلمه‌كانی شه‌وكه‌وت ئه‌مین بۆ فیستیڤاڵه‌ جیهانیه‌كان به‌رهه‌م ده‌هێندرین ، بۆیه‌ شه‌وكه‌ت ناوێكی دیاره‌ له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ی كه‌ شوێنی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ له‌ نێو ده‌رهێنه‌رانی ئاسیا.
دوا فیلمیشی) ئه‌زموون (Te Axam كه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی محه‌مه‌د ئه‌كتاشه‌، له‌لایه‌ن شه‌وكه‌ت ئه‌مین و سیناریۆی محه‌مه‌د ره‌زا جه‌وهه‌ری نووسراوه‌.
هه‌ر سێ‌ وڵاتی هه‌رێمی كوردستان و ئه‌ڵمانیاو قه‌ته‌ر وهه‌ردوو كۆمپانیای (میتۆس فیلم ) و ( مه‌ستی فیلم) به‌شدارییان له‌به‌رهه‌مهێنانی فیلمه‌كه‌دا كردووه‌.
فیلمه‌كه‌ باس له‌ كۆمه‌ڵێ‌ بازرگان ده‌كات له‌ رێگه‌ی غه‌ش و به‌كارهێنانی مۆبایل و بلوتوسه‌وه‌
بازرگانی به‌پرسیاره‌كانی ئه‌زموونی به‌كه‌لۆربا ده‌كه‌ن و به‌هێزی پاره‌، ماندوو بوونو شه‌ونخونی كۆمه‌ڵێ‌ قوتابی به‌توانا ده‌دزن و له‌شوێنی ئه‌واندا قوتابیه‌ بێ‌ تواناكان شوێنیان ده‌گرنه‌وه‌ .
له‌نێوانیاندا قوتابیه‌كی هه‌ژار (رۆژین ) به‌هاكاری خوشكه‌كه‌ی و فروشتنی خشڵه‌كه‌ی، به‌ئاواتی گه‌ یشتن به‌زانكۆو زامن كردنی ئاینده‌یه‌كی زامن به‌شداری له‌و تاوانه‌ ده‌كات، به‌ڵام له‌ئه‌نجامدا ده‌ستگیر ده‌كرێت و خۆی و خوشكه‌كه‌ی روو به‌رووی چاره‌نووسێكی ره‌ش ده‌بنه‌وه‌.
وه‌زیفه‌ی سینه‌ما وه‌زیفه‌یه‌كی هه‌مه‌ لایه‌نه‌یه‌، به‌ڵام له‌بنه‌ڕه‌تدا له‌هه‌ر جه‌مسه‌ریكدا بۆی بچیت هه‌ر فیلمێك ئامانجێكی دیاری كراوی خۆی هه‌یه‌ و ده‌یه‌وێت په‌یامێك بگه‌یه‌نێت، به‌ڵام له‌ره‌سه‌ندا خزمه‌تێك پێشكه‌ش به‌كۆمه‌ڵگاو به‌مرۆڤایه‌تی ده‌كات.
له‌و پێودانگه‌وه‌ ئه‌و پرسیاره‌ی من ده‌مه‌وێت بپرسم ئه‌وه‌یه‌، ئاخۆ ئه‌و فه‌لسه‌فه‌و ئامانجه‌ی فیلمی (ئه‌زموون) هه‌ڵی ده‌گرێت چیه‌؟
چه‌ندیش ئه‌و ئامانجه‌ له‌خستنه‌ رووی دیارده‌یه‌كی كاتی وه‌ك غه‌ش كردن له‌و فیستیفاڵه‌ جیهانیانه‌دا خزمه‌تێكی به‌نه‌ته‌وه‌، یا نیشتمانی ئێمه‌ی كورد ده‌كات؟
ئایا به‌هۆی گوتاری ئه‌و فیلمه‌ ده‌مانه‌وێت بڵێین گه‌لۆ ئێمه‌ی كورد گه‌لێكی غه‌شاشین و بازرگانی به‌زانست و مه‌عریفه‌و بڕوا نامه‌ كانمانه‌وه‌ ده‌كه‌ین ؟
نه‌وه‌كانمان كه‌ به‌رپرسیاریه‌تی ئاینده‌ی ئه‌و گه‌له‌ هه‌ڵده‌گرن ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌سه‌ر بناغه‌یه‌كی پووچه‌ڵی خورافات په‌روه‌رده‌ ده‌كرێن، به‌ هیوای نوشته‌و جادو نزاوه‌ روو له‌هۆڵه‌كانی ئه‌زموون ده‌كه‌ن؟
مامۆستاكانمان ئه‌وانه‌ی ته‌مه‌نی خۆیان بۆ پێگه‌یاندنی نه‌وه‌كانمان ته‌رخان كردووه‌، وا به‌ ئاسانی ویژدانی خۆیان ده‌فرۆشن و بۆ كه‌مێ‌ پاره‌ به‌شداری له‌تاوانێكی گه‌وره‌ی نیشتمانیدا ده‌كه‌ن؟
ئایا ئه‌م دیارده‌ كاتیه‌ قێزه‌وه‌نه‌ شوناسی ئه‌و گه‌له‌یه‌ كه‌ له‌ جیهاندا وه‌ك گه‌لێكی ئازادیخوازو جه‌زره‌
دراو ناسراوه‌و خاوه‌نی سه‌دان كاره‌سات و روداوی جه‌رگ بڕی نه‌ته‌وه‌یی، ته‌ژی له‌كولتوورێكی ده‌وڵه‌مه‌ندی پڕ له‌داستانی قاره‌مانیه‌تی و مێژوویه‌كی پڕ له‌ سه‌روه‌ریه‌ ؟
له‌نێو هه‌موو ئه‌وانه‌دا ئێمه‌ هیچمان نه‌بوو له‌و فیستڤاڵانه‌دا نیشانی بده‌ین ته‌نیا دیارده‌یه‌ك نه‌بێ‌ خۆمان و نه‌ته‌وكه‌مانی پێ‌ سووك بكه‌ین و گه‌لانی دنیا به‌نه‌زانی و جه‌هاله‌تی خۆمان بخه‌ینه‌ پێكه‌نین؟
له‌وه‌ سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان به‌پاره‌ی خۆی فیلمێك به‌به‌رهه‌م دێنێ‌ بۆ سوكایه‌تی پێ‌ كردنی خۆی، چونكه‌ ئه‌و تاوانه‌ له‌ژیّر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌ودا ده‌كرێت، تاوانباره‌ گیراوه‌كانیش له‌ژیّر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌ودا دوای چه‌ند ساتێك ده‌ستگیر كردن ئازاد ده‌كرێن و قوتابخانه‌یه‌ك ده‌كه‌نه‌ ماركێتێكی توركی بۆ بازرگانی.
بۆیه‌ خه‌ڵكی له‌و فیستیڤاڵانه‌دا بۆی هه‌یه‌ بپرسێ‌ ئه‌وه‌ ئه‌و یاسایه‌یه‌ كه‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ی پێ‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت ؟
سینه‌ما گواستنه‌وه‌ی مێژوویه‌ك، واقعێك نیه‌ وه‌ك خۆی، به‌ڵكو به‌رجسته‌ كردنی واقێكی جوانتر له‌ خۆیه‌تی.
هه‌میشه‌ سینه‌ما وه‌ك كارتێك به‌كار دێت بۆ ململانێی سیاسی و ئایینی و ئایدۆلۆژی گه‌لان، چونكه‌ ئه‌و كاریگه‌ریه‌ی سینه‌ما دروستی ده‌كات، له‌سه‌ر ئایدۆلۆژیه‌تی گه‌لان ، له‌هه‌موو كارتێكی تر كاریگرتره‌ .
لیبیا سه‌رمایه‌كی خه‌یاڵی خسته‌ به‌رده‌م مسته‌فا عه‌قاد، بۆ به‌رهه‌م هێنانی فیلمی (عومه‌ر موختار) چونكه‌ ده‌یزانی رۆژێ‌ دێ‌ له‌رێگه‌ی ئه‌و فیلمه‌وه‌ لیبیا به‌وڵاتی عومه‌ر موختاره‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌.
تا ئێستاش زۆربه‌ی ئه‌و فیلمه‌ ئاینیه‌ دیارانه‌ی به‌رهه‌م هاتوون چه‌شنی ( پیاوانی ئه‌نجلۆس ، یوسفی راستگۆ ، موسا پێغه‌مبه‌ر ) به‌سه‌رپه‌رشتی كردن و بودجه‌ی تایبه‌تی ( خامه‌نه‌ئی) به‌رهه‌م دێت، چونكه‌ خامه‌نه‌ئی ده‌زانێ‌ چۆن به‌سینه‌ما شه‌ڕی وڵاتانی تر ده‌كا .
مایكل مۆر ـ ی ده‌رهێنه‌ری ئه‌مریكی له‌دوا رۆژانی هه‌ڵبژاردنی ئه‌مریكا، فیلمی ( 11 فه‌هره‌نهایت ) ی بۆ لێدانی (جۆرج بۆش) نمایش كرد، له‌هه‌مان كاتدا به‌ڕاوێژی كۆنگریسی ئه‌مریكا داوا له‌ جانۆ رۆژبه‌یانی كرا فیلمێك له‌سه‌ر كۆمه‌ڵكوژی كورد به‌رهه‌م بهێنێ‌.
توركیا به‌ ده‌یان فیلمی دژ به‌ نه‌یارانی خۆی به‌رهه‌م هێناوه‌و چ تاوان و تیرۆرو ره‌ش كوژی هه‌یه‌ خستویه‌تیه‌ سه‌ر ئه‌ستوی ئه‌وان، بۆ شێواندن و ناشیرین كردنیان،

سیناریۆ دوو باره‌كان:
جگه‌ له‌وانه‌ش چه‌ند پرسێكی هونه‌ری تریش له‌فیلمه‌كه‌دا هه‌ن مایه‌ی سه‌رنجه‌:
ده‌رهێنه‌ر وای كردووه‌ (رۆژین) دوای ده‌ستگیر كردنی له‌ئه‌زموونه‌كه‌ و بێهوده‌ بوونی هه‌وڵی مامۆستاكه‌ی بۆتاقیكردنه‌وه‌، به‌ناكامی له‌هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌ ده‌رده‌چێتو ده‌چێته‌ سه‌ر پردێك ده‌وه‌ستێ‌ ، به‌ڵام دوای هه‌وڵێكی زۆر بۆ دۆزینه‌وه‌ی سۆراغی نابێ‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گیه‌نێت كه‌ رۆژین له‌پرده‌كه‌وه‌ خۆی هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌ خواره‌وه‌و خنكاوه‌.
له‌ دیمه‌نێكی تردا به‌هه‌مان سیناریۆ خوشكی (رۆژین) و هاوسه‌ره‌كه‌ی ده‌چنه‌ سه‌یران، ئه‌ویش ده‌چێته‌ سه‌ر ده‌ریا به‌هه‌مان سیناریۆی خۆ كوشتنه‌كه‌ی رۆژین له‌سه‌ر ده‌ریاكه‌ ده‌وه‌ستێ‌، به‌و شێوه‌یه‌ی بینه‌ر هه‌ست بكا خۆی ده‌كوژێ‌ و دیمه‌نه‌كه‌ به‌ جێ‌ دێڵێ‌ .
ده‌رهێنه‌ر سیناریۆی خۆ كوشتنی هه‌ردوكیانی به‌یه‌ك فۆرم دووباره‌ كردۆته‌وه‌و هیچ چێژێكی بۆ دیمه‌نه‌كه‌ نه‌هێشتۆته‌وه‌.
پاشان بینه‌ر هه‌ردوو خۆ كوشتن به‌زێده‌ رۆیی ده‌زانێ‌، جگه‌ له‌وه‌ی كاری سینه‌ماش نیه‌ چاره‌سه‌رێكی جوانتری لا نه‌بێت جگه‌ له‌خۆ كوشتن نه‌بێت.
هه‌ر كات سینه‌ما واقعێكی تاڵی وه‌ك خۆی نیشاندا، به‌مانا ده‌سته‌ پاچه‌یه‌ له‌به‌رجه‌سته‌ كردنی وه‌زیفه‌ راسته‌قینه‌كانی سینه‌ما.
هه‌روا ده‌رهێنه‌ر له‌هه‌ندێ‌ دیمه‌نی تردا به‌سه‌ر هه‌ندێ‌ دیمه‌نی ناوازه‌دا باز ده‌دا، وه‌ك ئه‌وه‌ی هاوسه‌ری شیلان (حوسێن حه‌سه‌ن) كاتێ‌ هه‌ست به‌ ناوازه‌ی هاوسه‌ره‌كه‌ی ده‌كات ، ده‌چێته‌ بازاڕ ده‌مانچه‌ بكڕێت، بینه‌ر پێشبینی ئه‌وه‌ ده‌كات ئه‌و بۆیه‌ ده‌مانچه‌ی كڕیوه‌ هاوسه‌ره‌كه‌ی پێ‌ بكوژێت ، كه‌چی دواتر ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ دیمه‌نی كڕینی ده‌مانچه‌كه‌ دیمه‌نێكی زێده‌یه‌و هیچ سوودێكی نه‌بووه‌ .
له‌ دیمه‌نێكی تردا هه‌ر هاوسه‌ری خوشكی رۆژین هه‌ڵده‌كوتێته‌ سه‌ری و له‌كه‌شو هه‌وایه‌كی گرژدا ده‌یه‌وێت به‌زۆر و به‌راكێشان كچه‌كه‌ی خۆی له‌دایكی بستێنێته‌وه‌و ئه‌ویش رایده‌كێشێ‌، كه‌چی بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ دیمه‌نێكی هێور بوونه‌وه‌و چاكبوونه‌وه‌ هه‌بێت ، دیمه‌نی چوونه‌ سه‌یرانی پیاوه‌كه‌و ژنه‌كه‌و مناڵه‌كه‌ دێت له‌ولوكێشنه‌ ژنه‌كه‌ ده‌چێته‌ سه‌ر ده‌ریا بۆ خۆ كوشتن ، جگه‌ له‌و دژایه‌تیه‌ی دروست بووه‌ له‌ئه‌تمۆسفیری دیمه‌نه‌كه‌، چونكه‌ گونجاو نیه‌ كه‌سێك له‌ حاله‌تێكی ئارامی وه‌ك سه‌یران كه‌سێك له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی خوشكی خنكاوه‌ له‌كاتی سه‌یران كردندا خۆی بكوژێ‌.
ئه‌كته‌ره‌كان به‌ گشتی به‌تایبه‌ت شوان عه‌توف ،نیگار عوسمان، ئاڤان جه‌مال ، ڤانیا سالار،حسین حه‌سه‌ن، سولاف حه‌مه‌ غه‌ریب، حه‌مه‌ رشید هه‌ره‌س ، هوشیار زیرو نیروه‌یی ، كاوه‌ قا در، رۆڵێكی به‌رچاویان بینی.

له‌و رۆژانه‌دا زێتر له‌رۆژان قسه‌ و باس له‌سه‌ر پرسی درامای كوردی ده‌كرێت، چونكه‌ ئه‌و چه‌ند به‌رهه‌مه‌ی ئێستاو له‌چه‌ند ساڵی دواییشدا نمایش كران، ئومێدێكی ئه‌وتۆیان پێ‌ نه‌بوو بۆ رزگار بوونی درامای كوردی له‌و حاڵه‌ته‌ چه‌قبه‌ستووه‌ی درامای كوردی ده‌مێكی دووره‌ به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ‌.
ئه‌وه‌ی بینیمان پێمان ده‌ڵێ‌، جارێ‌ كاتی زۆرمان له‌به‌رده‌م ماوه‌ بتوانین به‌و توانسته‌ دیاری كراوه‌ی هه‌مانه‌، بتوانین ئه‌و زه‌مینه‌ له‌باره‌ بڕه‌خسێنین، ئه‌و ته‌مو مژه‌ خنكێنه‌ره‌ی درامای كوردی به‌ئاسانی بڕه‌وێنینه‌وه‌.
پێشم وایه‌ ده‌بێت هه‌موومان بێ‌ گرژ بوون بوێری ئه‌وه‌مان هه‌بێت دان به‌و واقیعه‌دا بنێین ئه‌گه‌ر به‌راسته‌قینه‌ نیه‌تمان گۆڕینی ئه‌و واقیعه‌ نه‌خوازراوه‌ی درامای كوردی و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌تی بۆ ره‌وشی ته‌ندروست و راسته‌قینه‌ی خۆی، ئه‌وه‌ ده‌ست له‌و چه‌ند ئه‌زموونه‌ شكست خواردووانه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ بشۆین و سوود له‌هه‌ڵه‌كانیان وه‌ربگرین، ئه‌گه‌رنا به‌رده‌وام بوون و خولانه‌وه‌ له‌هه‌مان بازنه‌و خۆ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن له‌پێناو پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تیبه‌تیه‌كان، ئه‌وه‌ ئاسته‌نگه‌كانی به‌رده‌م درامای كوردی قوڵتر ده‌كه‌نه‌وه‌.
بۆ هه‌ر ئامانجیكی چاكسازی ئاینده‌، ده‌بێت ئه‌و چه‌ند ئه‌زموونه‌ بكه‌ینه‌ نموونه‌ و گرنگترین هه‌ڵه‌كان ده‌ست نیشان بكه‌ین، بێ‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵاته‌ش ناتوانین راستیه‌كان بناسینه‌وه‌.
من لای خۆمه‌وه‌ و له‌رێگه‌ی به‌سه‌ركردنه‌وه‌و پێدا چوونه‌وه‌م به‌و به‌رهه‌مانه‌ كۆمه‌ڵێ‌ هه‌قیقه‌تم بۆ یه‌كلا بۆوه‌ وه‌ك:

1. هه‌ندێ‌ له‌و به‌رهه‌مانه‌ هه‌ندێ‌ هاوكێشه‌یان گَۆڕی و ده‌ریان خست كه‌ پرسی دارایی پرسێكی بنه‌ڕه‌تی نیه‌ له‌چاره‌نووسی دراما، ئه‌گه‌ر ئه‌و داراییه‌ وه‌ك پێویست بۆ كاری به‌رهه‌مهێنانی دراما به‌رجه‌سته‌ نه‌كراو بوو به‌سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ گه‌نده‌ڵی و چاو تێبڕین.
   ئامانج له‌ده‌ستپێكی هه‌ر كارێكدا چاره‌نووسی به‌رهه‌می له‌سه‌ر وه‌ستاوه‌، ئه‌گه‌ر ئامانج داهێنان و پێشكه‌وتن بێت شتێكه‌و ئه‌گه‌ر ئامانجیش له‌كۆڵ كردنه‌و تێپه‌ڕاندن بێت بۆ گه‌یشتن به‌ئامانجه‌ مادییه‌كه‌ ئه‌وه‌ شتێكی تره‌.
   له‌ ره‌وشی درامای كوردی و له‌سه‌رده‌می نوێ‌ دا زۆرن ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی نه‌ك هه‌ر ته‌نها بوون به‌مایه‌ی به‌هه‌ده‌ر چوونی زۆر ده‌رفه‌ت و متمانه‌، زه‌ره‌رو زیانێكی گه‌وره‌شیان به‌به‌هاو ئاستی هونه‌ریی دراما گه‌یاند.
   بۆیه‌ ئێستا پێشبینی گه‌وره‌ی شكست هێنان له‌و به‌رهه‌مانه‌دا ده‌كرێت، كه‌ گه‌وره‌ترین یودجه‌یان بۆ ته‌رخان ده‌كرێت، نه‌ك بچووكترین بودجه‌.
   له‌سیسه‌می به‌رهه‌مهێناندا لای ئێمه‌، گرێ‌ به‌ست له‌گه‌ڵ ده‌رهێنه‌ردا ده‌كرێت نه‌ك له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مهێنه‌ر، ده‌رهێنه‌ریش ده‌ست كراوه‌ ده‌بێت له‌ پرسی دارایی و مه‌زاجیه‌ت و ته‌وزیف كردنی پاره‌ بۆ به‌رهه‌م وه‌ك پێویست، بۆیه‌ پرسی دارایی زۆر جاران كاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر چاره‌نووسی به‌رهه‌م.
   له‌و به‌رهه‌مانه‌ی بودجه‌ی گه‌وره‌یان بۆ ته‌رخان ده‌كرێت، كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌له‌قاتی گه‌نده‌ڵی هاوبه‌ش دروست ده‌بێت، له‌نێوان ئه‌وانه‌ی بودجه‌ دیاری ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ ده‌رهێنه‌ر، ئه‌وانیش بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان چاوپۆشی له‌ نه‌بوونی ده‌ق یا كه‌مو كوڕیه‌كانی ده‌كه‌ن، كاتێك كه‌ كاره‌كه‌ كه‌وته‌ بواری جێ‌ به‌جێ‌ كردنه‌وه‌، چار نامێنێ‌ ته‌نیا ته‌واو كردن نه‌بێت به‌هه‌موو كه‌م و كوڕیه‌كانیه‌وه‌.
   سه‌یره‌ بوجه‌ بۆ به‌رهه‌مێك خه‌رج بكرێت ، كه‌ ده‌قی نه‌بێت و كه‌س نه‌زانێ‌ ئه‌و ده‌قه‌ باسی چی ده‌كات !
2. ده‌رهێنه‌ر:
   زۆربه‌ی ئه‌و درامایانه‌ی به‌رهه‌م ده‌هێندرێن ده‌رهێنه‌ری پرۆفیشنالی تایبه‌ت به‌دراما نین، به‌ڵكو ئه‌كته‌ری بواری شانۆ، كاری ته‌له‌فزیۆنین ، به‌هۆی په‌یوه‌ندی تایبه‌تی هه‌لی ئیش كردنیان زێتر له‌و ده‌رهێنه‌ره‌ پرۆفیشنالانه‌ ده‌ست ده‌كه‌وێ‌ كه‌ هه‌ندێ‌ جار وه‌ك ئه‌كته‌ری لاوه‌كی لای ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ كار ده‌كه‌ن.
   ده‌رهێنه‌ری وا هه‌یه‌ له‌ژیانیدا شتێ‌ له‌ئه‌لف و بێی ده‌رهێنان نازانێ‌، به‌ڵام ئه‌م سه‌ركێشیه‌ ده‌كات و زنجیره‌ی دوورو درێژی دراما ئه‌نجام ده‌دات، بێباك له‌ئاكام و ئه‌و به‌رپرسیاریه‌ته‌ قورسه‌ی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر شانی.
   زۆر له‌ ده‌رهێنه‌رانی ئێمه‌ كه‌وتونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ری به‌رهه‌مه‌ بیانیه‌كان و لاسایی كردنه‌وه‌یه‌كی كوێرانه‌ی كولتووری توركی، به‌مه‌ش له‌ رۆحیه‌ت و خه‌سڵه‌ت و كولتوری نه‌ته‌وه‌یی و كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی و كێشه‌و ئاریشاكانیان دوور ده‌كه‌ونه‌وه‌، هه‌ر چیه‌ك بكه‌ن ناتوانن گوزارشت له‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌و خواسته‌كانی بكه‌ن.
   له‌ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌دا ئه‌و دیارده‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ناوازه‌و دیار فۆرم و روخساری درامای كوردی ده‌ركه‌وت و رووی درامای كوردی ناشیرین نیشاندا.
   هه‌ندێ‌ له‌و ده‌رهینه‌رانه‌ ویستیان به‌ ته‌كنیك و وێنه‌گرتن و كوالیتی ره‌ونه‌قدار بینه‌ر چه‌واشه‌ بكه‌ن، به‌ڵام بینه‌ری هوشیار درك به‌راستیه‌كان ده‌كا.
   كاتێك ته‌كنیك ده‌توانێ‌ شوێنی خۆی بگرێت، كه‌ بۆ خزمه‌تی دراما ته‌وزیف كرا نه‌ك بۆ چه‌واشه‌ كردنی چاو به‌كار بێت.
   هه‌ندێ‌ ده‌رهێنه‌ری تر هه‌وڵیان دا هه‌ڵس و كه‌وت له‌گه‌ڵ ژماره‌ دا بكه‌ن و زۆرترین ئه‌لقه‌ له‌ زنجیره‌یه‌كدا به‌رهه‌م بهێنن، به‌ڵام چونكه‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی درامای كوردی توانایه‌كی دیاری كراوه‌، وێڕای زۆر له‌خۆ كردن و دروست كردنی پینه‌و په‌ڕۆ ته‌نها له‌پێناو ده‌ستكه‌وتنی زۆرترین بڕی بودجه‌ بوونه‌ هۆكار بۆ سه‌قه‌ت كردنی زنجیره‌یه‌ك.
   3.سیناریۆ
   كێشه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی درامای كوردی كێشه‌ی قه‌یرانی سیناریۆیه‌ كه‌ تا ئێستا وه‌ك بۆشاییه‌كی به‌ر فره‌وان له‌پانتایی درامای كوردی دا ده‌رده‌كه‌وێت.
   بۆ پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ تا ئێستا زۆر له‌ده‌رهێنه‌ران پشتیان به‌توانای خۆیان به‌ستووه‌، كه‌ هه‌م ده‌رهێنه‌رو هه‌م سیناریۆ نووس و هه‌ندێ‌ جار ئه‌كته‌ریش بن .
   ره‌نگه‌ نووسینی سیناریۆ و ده‌رهێنان و نواندن به‌یه‌كه‌وه‌ ئه‌ركێكی قورس بێت، به‌ڵام هه‌ندێ‌ له‌ ده‌رهێنه‌ران به‌ناچاری یا بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی تێڕوانین ئه‌و كاره‌ ده‌كه‌ن.
   هه‌ندێ‌ جار كێشه‌ له‌وه‌دا دروست ده‌بێت كه‌ ده‌رهێنه‌ر توانای نووسینی سیناریۆی نیه‌و ته‌نیا پشت به‌وێنه‌و هه‌ندێ‌ كورته‌ دیالۆگی لاوه‌كی ده‌به‌ستێت، بی بایه‌خدان به‌دروست كردنی گرێ‌ و چاره‌سه‌ر كردن و قوڵ بوونه‌وه‌ له‌كاراكته‌رو درووست بوونی ململانی و بونیاتی درامی,
   هه‌موو ئه‌مانه‌ وا ده‌كه‌ن كه‌ دراماكه‌ روویه‌كی رووكه‌ش وه‌رگرێت و هه‌موو توخمه‌كان به‌كه‌م وكوڕی بمێننه‌وه‌و درامایه‌كی بێ‌ ره‌گو ریشه‌ بێت.
   له‌زۆر به‌رهه‌مدا هه‌ر سێ‌ ره‌گه‌زی ده‌ق، سیناریۆ، دیالۆگ تایبه‌تمه‌ندی و كاریگه‌ری خۆیان هه‌یه‌و ناكرێت هیچیان فه‌رامۆش بكرێن .
   4.ئه‌كته‌ر:
   داخه‌كه‌م زۆر له‌ئه‌كته‌ره‌ سه‌نگینه‌كانی بواری شانۆو دراما به‌ها هونه‌رییه‌كانیان له‌ به‌رهه‌می ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی دوایی دا به‌نرخێكی هه‌رزان له‌ ده‌ست دا، به‌هۆی لاوازی باری ئابووری و نه‌بوونی هه‌لی كار كردن.
   ئه‌كته‌ری ناسراوی وا هه‌یه‌ خۆی به‌ كۆڵه‌گه‌ی دراما زانیوه‌، كه‌چی بۆ بڕێ‌ پاره‌ له‌ به‌رهه‌میێكدا به‌شداری كردووه‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی ده‌ق ببینێ‌، له‌ ناوه‌ڕاستی به‌رهه‌مدا په‌شیمان ده‌بێته‌وه‌و راده‌كاو كار به‌جێ‌ دێڵێ‌.
   بۆیه‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌ نامۆیه‌ی ئه‌مڕۆكه‌ هاتۆته‌ پێشه‌وه‌، له‌خۆراِیی دروست نه‌بووه‌و زۆرێك له‌ دراما كاره‌كان خۆیان هۆكاری راسته‌قینه‌ی ئه‌و پاشه‌گه‌ردانیه‌ن.
   كاتێك ئه‌و هۆكارانه‌ی ئێستا له‌پشت درامای كوردی دا نه‌بووه‌و ئامانج ته‌نیا له‌پاره‌دا كۆ نه‌بۆته‌وه‌، زۆر به‌رهه‌می به‌پێز له‌درامای كوردی دا دروست بوونه‌، كه‌ به‌ به‌رهه‌می زێڕین ناو ده‌برێن.
   له‌قۆناغه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی درامای كوردی دا، به‌و ته‌كنیك و كوالیته‌ لاوازو په‌ڕپووتانه‌ی ته‌له‌فزیۆنی ره‌شو سپی دراماكانی وه‌ك مه‌ره‌زه‌، جه‌نابی موفه‌تیش، پیسكه‌ی ته‌ڕپیر، باوه‌ژن خوا بناسه‌، لالۆ كه‌ریم، مه‌سه‌له‌ی شارێك، فیله‌كه‌ی خاوه‌ن شكۆ، خوله‌ی چه‌خماخه‌و ده‌یان به‌رهه‌می نایاب، پاشان له‌سه‌رده‌می ته‌له‌فزیۆنی ره‌گاو ره‌نگ دا، به‌رهه‌مه‌كانی وه‌ك هه‌بوو نه‌بوو، تاپۆ هه‌قی چیه‌، گه‌رده‌لوول، مه‌می ئالان، گه‌ڕه‌كه‌كه‌مان،ئاره‌زوو.
   ژاڵه‌ ـ كه‌ به‌ سونبولی درامای كوردی ده‌ژمێردرێت وهه‌ڵگری كۆمه‌ڵێ‌ پرسی نه‌ته‌وه‌یی وروژێنه‌ری له‌سه‌رده‌مێكی زۆر هه‌ستیاردا خسته‌ روو، ویستی بڵێ‌ كێشه‌ی گه‌وره‌ی ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ كوێره‌وه‌ری و نه‌زانین و نامه‌عریفه‌ت و نه‌خوێنده‌وارییه‌، ده‌بێت كار بۆ هێنانه‌ پێشه‌وه‌ی نه‌وه‌یه‌كی چاوكراوه‌و هوشیار بكرێت، بتوانێت به‌ره‌نگاری هێزی سته‌مكاری وداگیر كاری بێته‌وه‌.
   هۆكاری سه‌ره‌كی له‌سه‌ركه‌وتنی به‌رهه‌مه‌كه‌ ئه‌و حه‌ماسه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ شۆڕشگێڕیه‌ و ئه‌و نواندنه‌ به‌هێزه‌ی ئه‌كته‌ره‌كان به‌گشتی و جیهاد دڵپاك به‌تایبه‌تی بو، كه‌ ببوو به‌ داینمۆی زنجیره‌كه‌، به‌هاوكاری موزیكه‌ وروژێنه‌ره‌كه‌ی سه‌ڵاح ره‌ئووف.
   له‌وه‌ته‌ی زنجیره‌ درامای ماڵه‌كه‌ی مه‌عروفیش له‌نووسینی ماهیر حه‌سه‌ن و ده‌رهێنانی ره‌حیم زه‌بیحی نمایش كراوه‌، تاوه‌كو ئیستا ده‌یان زنجیره‌ دراما هاتوون،
   تا ئێستا وێڕای هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ی ئه‌نجام دراون، به‌ته‌رخان كردنی بوجه‌ی زه‌به‌للاح و كادیری ته‌كنیكی پێشكه‌وتوو بۆ ئه‌و زنجیرانه‌، كه‌چی هیچ له‌و زنجیرانه‌ نه‌یانتوانیووه‌ له‌رووی هونه‌ریی و بابه‌ته‌وه‌ له‌ئاستی ئه‌و زنجیره‌یه‌ تێپه‌رێنن و به‌و رادده‌یه‌ تینوویه‌تی بینه‌ر بشكێنن كه‌ پێویسته‌.
   بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی كار له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانی دراما ده‌كه‌ن،به‌ر له‌وه‌ی ره‌نج و ماندوو بوونیان له‌ ئاكامێكی نه‌رێنی به‌هه‌ده‌ر بچێت، هه‌ق وایه‌ سوود له‌ئه‌زموونی ئه‌و كارانه‌ی وه‌ك ماڵه‌كه‌ی مه‌عروف وه‌ربگرن و به‌دوای ئه‌و نهێنیانه‌دا بگه‌ِڕێن كه‌ فاكته‌ری سه‌ركه‌وتن و مایه‌ی وه‌رگرتنی بینه‌رن .
   بۆ دروست بوونی هه‌ر به‌رهه‌مێكی درامیش، گرنگه‌ هه‌مو ره‌گه‌زوپێكهاته‌كانی كاره‌ هونه‌رییه‌كه‌ له‌ به‌رچاو بگیرێ‌ به‌ یه‌كسانی، نه‌ك بایه‌خ به‌ ره‌گه‌زیك بدریو ئه‌وانی تر فه‌رامۆش بكرێن و هاوسه‌نگی دراماكه‌ تێك بچێت .
   بۆ نموونه‌ چه‌ند بایه‌خ به‌ وێنه‌گرتن ده‌درێت، ئه‌وه‌نده‌ش به‌ ده‌ق،چه‌ند به‌ شێوه‌، ئه‌وه‌نده‌ش به‌ ناوه‌رۆك.

دوو فاكته‌ری هه‌ره‌ گرنگ هه‌ن بۆ مكۆم بوونی په‌یوه‌ندی نێوان سینه‌ماو شانۆ كه‌بریتین له‌
یه‌كه‌م: په‌یوه‌ندی جوان بینی له‌ نێوان هه‌ردوو هونه‌ردا.
دووهه‌مییان: په‌یوه‌ست بوونی تێكسته‌ شانۆیی و سیناریۆ سینه‌ماییه‌كان به‌ یه‌كتره‌وه‌.
ده‌ستپێكی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی نێوان سینه‌ما به‌شانۆوه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆساڵانی سه‌رهه‌ڵدانی سینه‌ما، له‌وێوه‌ ئه‌و دوو هونه‌ره‌ پێكه‌وه‌ نه‌شوو نوومایان كردووه‌، له‌ ده‌ستپێكیشدا به‌فیلمی بێده‌نگو تۆمار كردنی دیمه‌نه‌ شانۆییه‌كان به‌كامێرا بۆ به‌رهه‌م هێنانی فیلمی دیكۆمێنتكاری له‌ نمایشه‌ شانۆییه‌كانه‌وه‌.

ئه‌كته‌ری ناسراوی فه‌ره‌نسی(ساره‌ برنار) له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ‌:
تۆماركردنی هه‌ندێ‌ له‌م فیلمانه‌ به‌ئامانجی به‌دیكۆمێنت كردن و تۆماركردنی نواندنی گه‌وره‌ی هه‌ندێ‌ له‌ئه‌كته‌ره‌ بلیمه‌ته‌كان بووه‌، بۆئه‌وه‌ی وه‌ك دیكۆمێنت هه‌ڵی بگرن و له‌ژیانی هونه‌ری خۆیاندا وه‌ك شانازییه‌ك بیپارێزن،به‌ڵام له‌گه‌ڵ به‌ده‌نگه‌وه‌ هاتنی فیلم، مه‌ودای ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌و ئامانجه‌كانی زۆر له‌وه‌نده‌ زێتر ته‌شه‌نه‌یان سه‌ندو هێلێكی هاوبه‌ش له‌نێوان سینه‌ماو شانۆدا دروست بوو به‌ناوی ( وشه‌ی بینراو)
هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ به‌رده‌وام بوون و به‌ره‌و پێشه‌وه‌چوونی ئه‌و دوو هونه‌ره‌ زه‌به‌لاحه‌ی دنیا، پرسیارێك له‌نێو هه‌وادارانی سینه‌ماو شانۆدا سه‌رهه‌ڵده‌دا ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، ئاخۆ له‌ئاكامدا سینه‌ما یان شانۆ كامییان له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وی تریاندا چۆك ده‌ده‌ن؟
هه‌ر خۆیان دوای شیكردنه‌وه‌و تێڕامانێكی كه‌م ده‌گه‌نه‌ ئه‌نجام و ده‌ڵێن: هه‌ردوكییان به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌نو به‌یه‌كه‌وه‌ چێژ به‌ژیان ده‌به‌خشن، هیچیان ناتوانن چۆك به‌وی تریاندا بده‌ن، چونكه‌ هه‌ردوكیان بوونه‌ته‌ پارچه‌یه‌ك له‌ژیانی سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی و ناتوانین به‌هیچ كڵۆجێ‌ ده‌ست به‌رداری هیچ كام له‌وان بین.
پرسیارێكی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایا هونه‌رمه‌نده‌ داهێنه‌ره‌كان چۆن ده‌توانن ئه‌و دوو هونه‌ره‌ ئاوێزانی یه‌كتر بكه‌ن و هه‌ردوو هونه‌ر له‌رووی داهێنانه‌وه‌ سوود له‌یه‌كتر ببینن.
ئه‌مڕۆ نیه‌ سینه‌ما سوودی له‌شانۆ وه‌رگرتووه‌، دێر زه‌مانێكه‌ گه‌وره‌ سینه‌ماكاره‌كان شانۆگه‌رییه‌ به‌پێزه‌ جیهانیییه‌كانیان خستۆته‌ توێ‌ی سینه‌ما، له‌و نێوه‌نده‌شدا پشكی شێر به‌ر شكسپیر و شانۆگه‌رییه‌كانی كه‌وتووه‌.
بۆیه‌ ولیه‌م شكسپیر وه‌ك چۆن پادشای شانۆی جیهانیی بووه‌ و تا ئه‌به‌د له‌سه‌ر عه‌رشی ئه‌و پاشایه‌تیه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ش ئه‌ستێره‌یه‌كی هه‌ره‌ دره‌وشاوه‌ی بواری سینه‌ماشه‌ و خاوه‌ن هه‌وادارێكی ئێجگار زۆره‌ له‌هه‌موو جیهاندا، ئه‌گه‌رچی ره‌نگه‌ زۆرینه‌ی ئه‌و هه‌وادارانه‌ شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپرییان هه‌ر نه‌دیبێ‌، زۆر له‌وان بێ‌ ئاگابن له‌مێژووی ئه‌ده‌بی جیهانیی و بلیمه‌ته‌كانی، یا له‌وكه‌سه‌ سادانه‌ بن كه‌شتێكی ئه‌وتۆ ده‌رباره‌ی رابووردووی مرۆڤایه‌تی نه‌زانن، ته‌نها بۆكات به‌سه‌ربردن روو له‌سینه‌ما بكه‌ن، به‌ڵام به‌و ساده‌ه‌ییه‌ی خۆشیانه‌وه‌ باسی هاملیت و په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ (جرتۆلد) ی دایكی و كلۆدیوسی مامی و ئۆڤیلیای خۆشه‌ویستی و چۆنیه‌تی تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ی هاملێتت بۆ ده‌كه‌ن، خۆ ئه‌گه‌ر پرسی ئه‌ڤینداری و سۆزداریش له‌گۆڕێ‌ بێت، ئه‌وه‌ هه‌میشه‌ سه‌ربورده‌ی رۆمیۆو جولێتیان له‌سه‌ر زاره‌، وه‌ك خۆشه‌ویستیه‌كی رۆمانسی نه‌مر بۆ سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی.
هه‌ر له‌ته‌وه‌ری شكسپیرو سینه‌مادا پرسیاری ئه‌وه‌ش دێته‌ ئاراوه‌، ئاخۆ هۆی چیه‌ گه‌وره‌ به‌رهه‌م هێنه‌رو ده‌رهێنه‌ره‌كان، زێتر له‌نووسه‌ره‌ بلیمه‌ته‌كانی دیكه‌ی دنیا به‌و په‌رۆشیه‌ روویان له‌شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپیر كردووه‌ بۆ سینه‌ما؟
ئایا فاكته‌ره‌كانی راكێشانی ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ ئایدیاو فه‌لسه‌فه‌ تراژیدیاكانی شكسپیرن كه‌ له‌سه‌رده‌می خۆیاندا و تا به‌مڕۆ ده‌گات له‌ناو هه‌موو كۆمه‌ڵگاكاندا ئاماده‌ییان هه‌بووه‌و خواستی خه‌ڵكین؟
یاخود تێكسته‌كان خۆیان زه‌مینه‌یه‌كی له‌باربوونه‌ بۆ دروست كردنی فیلم؟
خۆراسته‌ شكسپیر له‌به‌رهه‌مه‌كانیدا گه‌لێك كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی وروژاندووه‌، له‌كێشه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌و ساته‌ی مرۆڤ كه‌ تائه‌مڕۆ و تا بنیاده‌م له‌سه‌ر گوێ‌ ی ئه‌م هه‌ساره‌یه‌دا مابێت هه‌ر ده‌مێنن، به‌تایبه‌ت كێشه‌كانی وه‌ك رق، خۆشه‌ویستی، ده‌سه‌ڵات، غیره‌، ته‌ماعكاری، خیانه‌ت، چاوچنۆكی، له‌خۆ بایی بوون، به‌خیلی، تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌و ده‌یان پرسی تر.
شكسپیر له‌وه‌دا زاناو دانا بووه‌ كه‌ ده‌ست نیشانی یه‌كه‌ یه‌كه‌ی ئه‌و كێشه‌ مرۆییانه‌ی كردووه‌، هه‌موویانی خستۆته‌ قالبێكی درامی سه‌رنج راكێش، كه‌سایه‌تیه‌كانی كردووه‌ به‌نموونه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی دروست كه‌ری ئه‌و كێشانه‌ن، هه‌مان ئه‌و كێشانه‌و ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌، هه‌مان ئه‌و نه‌خۆشییانه‌ی وه‌ك ئاوێنه‌ به‌تراژیدیاو كۆمێدیاكانیه‌وه‌، نیشانی كۆمه‌ڵگاكه‌ خۆی داوه‌ته‌وه‌.
ئه‌مه‌ هۆكاری هۆگر بوونی بینه‌رو خوێنه‌ر بووه‌ به‌به‌رهه‌مه‌ به‌چێژه‌كانی.

شكسپیر بۆ داڕشتنی هه‌موو ئه‌و رووداوو به‌سه‌رهاتانه‌، سودێكی زۆری له‌كولتوورو مێژوو ئه‌فسانه‌و چیرۆكی زۆر له‌گه‌لانی دنیا وه‌رگرتووه‌، به‌و شێوه‌ درامیه‌ كاریگه‌ره‌ هاوچاخه‌ جیهانیه‌ دایڕشتوونه‌ته‌وه‌، كه‌هه‌موو جیهان بگرێته‌وه‌و وابه‌سته‌ی پارچه‌ جوگرافیایێكی دیاری كراوی ئه‌م جیهانه‌ نه‌بێت، یا تایبه‌ت نه‌بێت به‌گه‌لێكی دیاری كراوی ئه‌و دنیایه‌، ئه‌مه‌یه‌ نهێنی به‌جیهان بوونیی شكسپیر و مانه‌وه‌ی ئه‌به‌دی له‌سه‌ر ئه‌و عه‌رشه‌ی به‌توانست و ده‌سه‌ڵات و بلیمه‌تی خۆی داگیری كردووه‌و بۆ هیچ بنیاده‌مێكی تر له‌جیهاندا به‌جێی ناهێڵێ‌ تا ئه‌و دنیایه‌ مابێت.
جگه‌ له‌وه‌ش هه‌میشه‌ شكسپیر به‌دوای ئه‌و توخمانه‌دا وێڵ بووه‌ كه‌بینه‌ر ده‌كه‌نه‌ هاوبه‌شی كێشه‌كان و له‌رێگه‌ی یه‌كێ‌ له‌و پرسه‌ مرۆییانه‌ی بژاری كردوون، بینه‌ری گه‌ڕاندۆته‌وه‌ بۆ سه‌ر كێشه‌ مرۆییه‌ ره‌سه‌نه‌كانی خۆی و له‌گه‌ڵ وروژاندنیان هه‌ستی كردووه‌ كه‌ ئه‌و یه‌كێ له‌ كارَكه‌اكته‌ره‌كانیه‌تی، به‌مه‌ش مه‌ودای ئاوێزان بوونی بینه‌رو تێكستی لێكتر نزیك كردۆته‌وه‌، كه‌ تێیدا بینه‌ر ته‌نها ته‌ماشاكه‌رێك نه‌بێت له‌كاره‌ شانۆییه‌كاندا به‌ڵكو بینه‌ر ره‌گه‌زێك بێت له‌ ره‌گه‌زه‌كانی بونیاتی شانۆیی و گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی.
هه‌مان ئه‌و فاكته‌ره‌ وروژێنه‌رانه‌ی له‌شانۆدا هه‌ن، هه‌مان ئه‌و فاكته‌رانه‌ بوونه‌ته‌ هۆكار بۆ لێك نزیك بوونه‌وه‌ی بینه‌ر به‌ به‌رهه‌مه‌ سینه‌ماییه‌كانی شكسپیر له‌سینه‌مادا.
له‌ده‌ستپێكدا ئه‌و فیلمه‌ بێده‌نگه‌ی ده‌رهێنه‌ر( دیفید وارك) (راهێنانی پلنگ) كه‌ساڵی 1908 له‌ نواندنی(فلۆرانس لۆرانس) به‌رهه‌م هاتووه‌، سه‌ركه‌وتووترین فیلم بووه‌ له‌سه‌رده‌می سینه‌مای بێده‌نگ، كه‌ له‌شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپیره‌وه‌ وه‌رگیرابن.
له‌سیه‌كان و چله‌كاندا چه‌ند به‌رهه‌مێكی دیكه‌ی وه‌ك (رۆمیۆ و جولێت ) له‌ده‌رهێنانی (جۆرج كوكور)ساڵی 1936، هه‌روه‌ها فیلمی(وه‌ك ئاره‌زوو ده‌كه‌یت) له‌ده‌رهێنانی ده‌رهێنه‌ری به‌ریتانی( بول زینه‌ر) له‌نواندنی (لۆرانس ئۆلیڤیه‌) ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌یان به‌ده‌ست نه‌هێنا كه‌ چاوه‌ڕوانی لێ‌ ده‌كرا.
هه‌ندێ‌ فیلمی سینه‌مای بێده‌نگ تابه‌رهه‌مه‌ سینه‌ماییه‌كانی جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م و دواتریش، ئه‌و پێشوازییه‌یان نه‌بووه‌ كه‌ پێویستن به‌هۆی ئه‌و كاریگه‌رییه‌ شانۆییه‌ی به‌سه‌ر نواندنی ئه‌كته‌رانه‌وه‌ هه‌بووه‌ له‌سینه‌مادا، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ سیحری كامێراو وێنه‌ی سینه‌مایی دا هاوكوف نه‌بووه‌، ئه‌وه‌تا كاتێ‌ كۆمپانیای(برایانی وارتر) ساڵی 1935 بڕیاری به‌رهه‌مهێنانی زنجیره‌یه‌ك كاری سینه‌ماییان دا له‌كاره‌كانی شكسپیر و به‌به‌رهه‌م هێنانی فیلمی ( خه‌ونێك له‌ نیوه‌شه‌وی هاوێن دا ) ده‌ستی پێكرد له‌ده‌رهێنانی ( ماكس راینهارد)
به‌ڵام سه‌رنه‌كه‌وتنی هه‌ندێ‌ له‌و به‌رهه‌مانه‌ نه‌بووه‌ مایه‌ی سارد بوونه‌وه‌ی كۆمپانیاو سینه‌ماكاران له‌به‌رهه‌مه‌كانی شكسپیر، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕ بوونی سه‌رده‌م بایه‌خدان به‌و به‌رهه‌مانه‌ زێتر له‌جاران ده‌بوونه‌ جێگه‌ی بایه‌خ یپێدانی ئه‌وان.
له‌سه‌رده‌می نوێشدا، دوای ئه‌وه‌ی سینه‌ما ساڵی 1927 و به‌جێ هێشتنی قۆناغی فیلمی بێده‌نگ، گه‌شه‌سه‌ندنێكی زۆری به‌خۆیه‌وه‌ بینی.
هه‌ر له‌و ده‌ستپێكه‌وه‌، ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌می سینه‌مای بێده‌نگیشدا زێتر له‌ 500 كار له‌شاكاره‌ شانۆییه‌كانی شكسپیر كران به‌فیلم، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی سینه‌ما ده‌نگی هێناو ساڵی 1929 یه‌كه‌م به‌رهه‌می سینه‌مایی كه‌ له‌شانۆگه‌ریه‌كانی شكسپیر به‌به‌رهه‌م هاتن فیلمی(راهێنانی پلنگ) بووه‌ له‌ده‌رهێنانی( سام تیلۆر) و نواندنی دوو له‌ناودارترین ئه‌كته‌ره‌ ئه‌مریكیه‌كانی وه‌ك(ماری بیكفۆرد ودۆگلاس فیربانكس ) ی هاوسه‌ری بوون، كه‌بوو به‌پڕ بینه‌رترین فیلمی شكسپیر له‌و سه‌رده‌مه‌دا.
سینه‌ماكارانی جیهان به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی، بایه‌خیان به‌گواستنه‌وه‌ی ده‌قه‌كانی شكسپیر دا بۆسینه‌ما، به‌سه‌دان ده‌رهێنه‌رو سینه‌ماكار كه‌وتنه‌ كاركردن بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی شانۆنامه‌كان، چه‌ندین وڵاتی جیهان هه‌ریه‌كه‌و به‌فۆرمێك و ستایلێك كه‌وتنه‌ به‌ر به‌رهه‌مهێنانی فیلم له‌سه‌ر ئه‌و شاكاره‌ گه‌ورانه‌ی شكسپیر، له‌پێشه‌وه‌یاندا دوو له‌سینه‌ماكاره‌ هه‌ره‌ دیاره‌كانی دنیای شكسپیر بوون به‌پێشه‌نگ بۆ گواستنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌قانه‌ بۆ سینه‌ما.
گۆڤاری (تایم) ساڵی 1997 توژینه‌وه‌یه‌كی دوورو درێژی ده‌رباره‌ی ئه‌و گه‌شه‌سه‌نه‌ له‌ناكاوه‌ بڵاو كرده‌وه‌ له‌و فیلمانه‌ی له‌كاره‌ شانۆییه‌كانی شكسپیره‌وه‌ وه‌رده‌گیرێن، به‌تایبه‌ت دوای نمایش كردنی فیلمی( رۆمیۆو جولێت) له‌ ده‌رهێنانی (باز لۆرمان) و نواندنی ئه‌كته‌ری لاوی ئه‌و كاته‌ ( لیۆناردۆ دی كابریۆ) .
هه‌روا ده‌ركه‌وتنی چه‌ند فیلمێكی دیكه‌ له‌و ده‌مه‌دا، له‌وانه‌ فیلمی ( هاملێت) له‌ ده‌رهێنان و نواندنی( كینیس برانا،فیلمی( ریتشاردی سێیه‌م ) ده‌رهێنانی رێتشارد لۆنكرین، فیلمی ( ئۆتیللۆ) ده‌رهێنانی(ئۆلیڤه‌ر باركر) ،ماكبێس ـ نواندنی ( جیسۆن، فیلمی ( شه‌وی دوانزه‌هه‌مین ) به‌نوسخه‌ی به‌ریتانی و چه‌ند فیلمێكی تر.
سایتی ( IMDB) كه‌ گه‌وره‌ترین سایتی ئه‌له‌كترۆنیه‌ بۆ فیلمه‌ جیهانییه‌كان، ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ له‌ئه‌رشیفی ئه‌و سایته‌دا ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ زیاتر له‌ 2000 كاری سینه‌مایی له‌شاكاره‌كانی شكسپیره‌وه‌ وه‌رگیراون و كراون به‌فیلمی سینه‌مایی، به‌مه‌ش شكسپیر به‌چانسترین مرۆڤه‌ له‌سه‌ر رووی زه‌وی دا كه‌ كاره‌كانی به‌و ئاسته‌ به‌رزه‌ جیهانیه‌ بكرێت به‌فیلم.
1.ده‌رهێنه‌رو ئه‌كته‌رو به‌رهه‌م هێنه‌ری گه‌وره‌ی به‌ریتانی (لۆرانس ئۆلیڤیه‌) له‌چله‌كانه‌وه‌ ده‌ستی كردووه‌ به‌كاركردن بۆ سینه‌ماو چه‌ندین به‌رهه‌می نایابی شكسپیری گواسته‌وه‌ بۆ سینه‌ما، هه‌ر له‌چله‌كانه‌وه‌( 1948) هاملێتی پێشكه‌ش كردو خۆی رۆڵی سه‌ره‌كی تێدا بینی و له‌په‌نای ئه‌و فیلمه‌وه‌ خه‌ڵاتی ئۆسكاری به‌ده‌ست هێنا، پاشان زنجیره‌یه‌كی دیكه‌ی له‌ شاكاره‌كانی شكسپیر كرد به‌فیلم، له‌وانه‌ (هنری پێنجه‌م، ریتشاردی سێیه‌م و چه‌ندینی تر.
2.ئه‌وه‌ی دووهه‌میان ده‌رهێنه‌رو ئه‌كته‌رو به‌رهه‌م هێنه‌ری ناوداری ئه‌مریكی(ئۆرسۆن ویلز) بوو، كه‌ چه‌ندین له‌شاكاره‌كانی شكسپیری مه‌زنی كردووه‌ به‌فیلم له‌وانه‌:(ماكبیس ـ 1948) ( ئۆتیللۆ 1952)
ئه‌نسكلۆپیدیاكان ئه‌وه‌یان ده‌رخستووه‌ كه‌ شكسپیر خاوه‌نی زۆرترین ئه‌و به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیانه‌یه‌ كه‌ بۆ سینه‌ما سوودییان لێ‌ وه‌رگیرابێت و خۆی له‌زیاتر له‌ 500 به‌رهه‌می سینه‌مایی ده‌دات، به‌ڵام پێگه‌ی (زانیاریی سینه‌مای جیهانیی) له‌و ژماره‌یه‌ زێتر له‌وه‌نده‌ تێده‌په‌ڕێنێ‌ و پێی وایه‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ له‌گه‌ڵ فیلمه‌ بێده‌نگه‌كان ده‌گاته‌ هه‌زار به‌رهه‌م، توێژه‌رو ره‌خنه‌گره‌كان له‌و دیارده‌یه‌یان كۆڵیوه‌ته‌وه‌ كه‌بۆچی شكسپیر بۆته‌ خاوه‌نی ئه‌و ژماره‌ پێوانه‌ییه‌؟
ئه‌وان پێیان وایه‌ زۆر هۆكار هه‌ن، له‌وانه‌ دوو توخمی هه‌ره‌ سه‌ركی هه‌ن:
یه‌كه‌میان: بایه‌خ دانی زۆری نووسه‌ر به‌حاڵه‌ته‌ درامی و ده‌روونیه‌كانی كاراكته‌ره‌كانی، هه‌ر له‌ حاڵه‌ته‌ گه‌وره‌كانه‌وه‌ تابچووكترین و ورترین حاڵه‌ت، له‌هه‌ر بابه‌تێكدا كه‌ ئه‌و هه‌ڵی بژاردووه‌، كۆمێدی بێت یاتراژیدیا یا مێژوویی.
دووهه‌میان: شكسپیر خۆی پیاوی شانۆ بووه‌ به‌مانای ته‌واو، ئه‌و خۆی له‌كاتی نمایش كردندا ده‌چووه‌ ناو بینه‌رو چاودێری ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی ده‌كرد كه‌ بینه‌ری ده‌وروژاند، به‌مه‌ش ره‌گه‌زه‌كانی خواستی بینه‌ری دیاری ده‌كردو ده‌یزانی بینه‌ر چی ده‌وێت، بۆیه‌ بۆ رۆژی دوایی ده‌سكاری ده‌كردن، به‌و شێوه‌یه‌ی عه‌قَڵ و ده‌روونی بینه‌ر ئاره‌زووی ده‌كات.
كه‌س بیری بۆ ئه‌وه‌ نه‌ده‌چوو كه‌ رۆژێ‌ له‌رۆژان شانۆگه‌رییه‌كانی شانۆكاری گه‌وره‌ی جیهانیی شكسپیر (1564 ــ 1616) ده‌بێته‌ توخمێكی بنه‌ڕه‌تی بۆ ده‌وڵه‌مه‌ند كردنی سینه‌ما.
جێگه‌ی نامۆبوون نیه‌، كه‌ شكسپیر بلیمه‌تی سه‌رده‌می خۆی و سه‌رده‌می ئێمه‌و هه‌موو سه‌رده‌مه‌كانی دوای ئێمه‌ش بێت .
شكسپیر هه‌ر ته‌نها شاعیر نه‌بووه‌، به‌ڵكو بلیمه‌تێكی گه‌وره‌ی بواری شانۆ بووه‌، ئه‌و شانۆی بۆ ئه‌وه‌ نه‌نووسیووه‌ بخوێندرێته‌وه‌، به‌ڵكو بۆ ئه‌وه‌ی نووسیووه‌ خه‌ڵكی راسته‌وخۆ له‌سه‌ر شانۆ له‌گه‌ڵیاندا بهه‌ژێ‌.
خودی خۆی كاتێ‌ له‌به‌رده‌م شانۆگه‌رییه‌كانی خۆی داده‌نیشت و هه‌ستی بینه‌ری ده‌خوێنده‌وه‌، له‌و نهێنیانه‌ ده‌گه‌یشت كه‌بینه‌ر ده‌وروژێنێ‌ و ئه‌وه‌ش كه‌ بینه‌ر ده‌ڕوخێنێ‌، بۆیه‌ له‌رۆژانی دواتر هه‌ندێ‌ دیالۆگ و دیمه‌نی ده‌سڕییه‌وه‌ و هی تری له‌شوێنی دا ده‌نا، به‌و شێوه‌یه‌ی بینه‌ر لێی رازی بن …ئه‌م خوێندنه‌وه‌ی بۆ بینه‌ر توخمێك بوو له‌توخمه‌ كاریگه‌ره‌كانی شكسپیر.

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

لەوەتەی شانۆ هەیە تا ئەمڕۆشی لەگەڵ دابێت، كاراكتەر كرۆكی بنەڕەتی درامایە، بەڵام هەمیشە سروشتی كاراكتەر لەگۆڕان دابووە، بەپێی پێویستی دراماو شانۆو گۆڕانكارییەكانی پێشكەوتنی سەردەم و خواستەكانی .
دروست كردنی كاراكتەر وەك بونیاتێكی بنەڕەتی لەپێكهاتەی شانۆیی دا، سەرچاوەی كۆكردنەوەی فەلسەفەو ئایدیای شانۆیە، بۆ گەیاندنی ئەو پەیامەی دەرهێنەر دەیەوێت لەرێگەی كاراكتەرەوە بیگەیەنێتە وەرگر.
بۆ چۆنیەتی رەسم كردنی ئەو كاراكتەرەش لە كاری درامی دا، دەرهێنەر هەمیشە پێویستی بەئەكتەرێكی ئەكتیف هەیە، لەو ئەكتەرانەی توانستێكی كارامەی جەستەیی و خەیاڵێكی بەر بڵاوو سەلیقەیەكی درێژ و هوشیاریەكی باشیان هەیە، بۆ بەرجەستە كردنی ئەو كاراكتەرانەی لە سەر شانۆ بینەر تێر دەكەن، لە وێناكردنی ئەو كاراكتەرانە بەرووە جیا جیاكانیانەوە .
پەیوەندی ئەكتەرو كاراكتەر
پەیوەندی ئەكتەر بەكاراكتەرەوە پەیوەندییەكی رۆحی و جەستەییە، زۆر جاران ئەو پەیوەندییە بە شێوەیەك ئاوێتەی یەكتر دەبن، بینەر هەست بەوە بكات، كاراكتەری سەر شانۆ زۆر جوانتر ببینێت لە كاراكتەرێكی راستەقینە، ئەگەر واش نەكات، ئەوە ئەو مانایە دەگەیەنێت كە ئەكتەر دەست كورت بووە لە گەیاندنی ئامانجە راستەقینەكە.
ئەكتەر بەرلەوەی بەرجەستەی درامی كاراكتەرێك بكات، دەبێت لەچەندین رووەوە ئامادە باشیەكی زانستی و رۆشنبیریی قوڵی هەبێ‌ بۆ ناسینی بیری نووسەرو ئەو فەلسەفەیەی دەیەوێت لەرێگەی كاراكتەرێكەوە بیگەیەنێ‌، هەر بۆ نموونە ئەگەر دەرهێنەرێك یا ئەكتەرێك ئاشنا بەچیخەف و شێوازو ستایلی چیخەف نەبن، هەرگیز ناتوانن كاراكتەرێكی چیخەفی لەسەر شانۆ نیشان بدەن.
ئەگەربرێخت وستانسلافسکى و بیتەربرۆك نەناسن ناتوانن سەركەوتوو بن لەبەرجەستەكردنی ستایلی هیچ لەو خاوەن تیۆرانەی شانۆ.
كەواتە ئەكتەر بەر لەهەموو شتێك پێویستی بەباگراوندێكی رۆشنبیریی تیۆریی و پراكتیكی هەیە لەسەر میتۆدە جیاوازەكان و شێوازو رێبازە جیهانیەكان.
بۆیە سەركەوتنی كاراكتەر تاراددەیەكی زۆر پەیوەستی بەتوانستی ئەكتەر هەیە لەرووی جەستەیی و فیزیكی و پێرفۆرمانسەوە، تا توانای گۆڕینی كاراكتەرەكانی هەبێت لەكاتی پێویست دا.
یاخود ئەم فۆرمە فرە كاراكتەرییەی تەنیا ئەكتەرێك لەنمایشێكدا، بەچەندین فۆرمی لێكتر جودا بەرجەستەیان دەكات، بەپێكهاتەیەكی هارمۆنی و درامی ئەكتەرو دەرهێنەرو تێكست نووس فەراهەم دەبێت، بەفۆرمێك زۆر جاران ئەكتەر دەگەیەنێتە حاڵەتێكی جیاواز و نا تەقلیدی لەنواندندا.
لەشانۆگەری (گەشتەكەی حەسەن) ی كامەران رەئووف هەر دیمەنێك لەشانۆگەریەكەدا شانۆگەرییەكی نیمچە سەربەخۆیە و پێنج كاراكتەر لەیەك نمایشدا لەلایەن یەك ئەكتەر بەرجەستە دەكرێت، بۆ هەر دیمەنێك كاراكتەرێكی سەربەخۆ، هەر كاراكتەرێك لەرەگو ریشەوە لەگەڵ تێكڕای كاراكتەرەكانی دیكەی نمایش لەیەكتر جودان و هەر یەكەو فۆرمێك و وێنەیەك و تام و چێژێكی تایبەتی خۆیان وەردەگرن، لەكەسایەتی، سروشتی نواندن، دەنگ، شێوە.
گرنگتر لەوە ئەوەیە ئەو ئەكتەرە لەهەمان كات و شوێندا بتوانێت ئەو ئامادەییە هونەریی و دەروونییەی هەبێت، بتوانێت كاراكتەرەكانی خۆی بەخێرایی بگۆرَێت و هەریەك لەوان خەسڵەت و سروشت و فۆرمی تایبەتی خۆی بداتێ‌، بێ‌ ئەوەی لە نرخ و بەهای هیچ لەو كاراكتەرانە لەسەر حیسابی ئەوی تریان كەم كاتەوە، بەڵكو بەهەمان ریتمی داهێنان بەردەوام بێت لەپێرفۆرمانسی نواندندا،
بەتایبەت لەكاتی مەودای دووری نێوان كاراكتەرەكان لەرووی سروشت و فۆرم و شێوازی نواندن بۆ هەريه ك لەكاراكتەرەكان .
ئەمەش راستیەك دەردەخاو ئەوە دەسەلمێنێ‌، كەم ئەكتەری كورد لەرووی هاوسەنگ راگرتنی توانای جەستەیی و هونەرییی و خێرایی گۆڕینی خەسڵەتەكانی كاراكتەر، توانای كامەران رەئووفیان تێدایە.
لەگەشتەكەی حەسەن دا سەختە بۆ ئەكتەرێك بتوانێت لە یەك كاتدا بتوانێت ببێتە كاراكتەرێكی دڵ رەق و توندو تیژی وەك (عەلی كەشتیەوان) به بيجه وانه ى ( سەلامی كەمانچەژەن) كە كاراكتەرێكی هێمن و ئارامە و پاك و بێگەردی و بەرائەتی مرۆیی لێ‌ دەباری، یاخود كوێرەوەری كاراكتەرێكی وەك ( ئیبراهیمی دێوانە) بگۆڕێ‌ بەكاراكتەرێكی تاوانباری وەك (حەسەن) هەر یەكەو بەفۆرمی تایبەتی خۆیان.
بینەر لەچەندین كاراكتەری لێك جودا لەهەر یەك لەوان چێژێك دەبینی، رقی لەهەندێكیان دەبێتەوەو هەندێكی تریانی خۆش بوێت .
ئەوە هونەری ئەكتەرە وات لێ‌ دەكات ئەو هەستە دەروونیەت بۆ دروست بێت، ئەمە بەڵگەی نا تەقلیدیەتی نواندنە لای ئەكتەر، كە هەرگیز ساڵانی تەمەنی نواندن نابێتە پێوەر بۆ دەرچوون لەقالبێكی دیاری كراوی نواندنی هەندێ‌ ئەكتەر، چونكە تەقلیدیەت بە راددەیەك بە سەر هەندێ‌ لەو ئەكتەرانەدا زاڵە كە تا ئەوان لەسەر شانۆ مابن، ناتوانن خۆیان لەو مۆرك و تەقلیدیەتە رزگاربكەن كە پێیانەوە نووساوە.

فاكتەرەكانی ئەو كلێشە گرتنەی نواندن ولاوازی توانستی ئەو جۆرە ئەكتەرانە زۆرن، گرنگترینیان :

1.سنووردار بوونی توانستی پێرفۆرمانسی ئەكتەر لەرووی جەستەو دەنگ و ئیلقا.
2.دوور كەوتنەوەی لەراهێنان و وۆرك شۆپ و پرۆڤە .
3.كار كردنی لەگەڵ یەك دەرهێنەرو راهاتن لەسەر یەك فۆرمی دیاری كراوی نواندن و یەك ستایل .
4.هەندێ‌ ئەكتەر، بەتایبەت ئەوانەی نواندن نەبۆتە پیشەی بەردەوامیان ناتوانن جەستەی خۆیان پەروەردە بكەن، لەهەمان كاتیشدا ئاستی هوشیاریی و كولتووری شانۆییان پەرە پێ‌ بدەن، بەپشت بەستن بەخۆیان .
5.دووركەوتنەوەیان لە بینینی ئەزموونی گەلان و نەشووما نەبوونی بەهرەكانیان .
6 .لاوازی هەندی دەرهێنەر لەرووی شارەزایی و پسپۆری بۆ دروست كردنەوەی ئەكتەرو راهێنانیان لەسەر میتۆدێكی دیاری كراوی جیهانیی، چونكە هەندێ‌ لەو دەرهێنەرانە تا ئێستا لەرووی تیۆری و پراكتیكییەوە ناتوانن راهێنان لە سەر رێبازی ستانسلافسكی و گەورە دەرهێنەرەكانی تر لەرووی ئامادە كردنی ئەكتەرەوە بكە، یا جیاوازی ستایلی ئەو راهێنەرە جیهانیانەی وەك برێخت و مایر هۆلد و بیتەر برۆك و ئارتۆو ئەوانی تر بزانن، بۆ ئەوەی لەكاتی كاركردن لەسەرستایل و میتۆدی هەر یەكێ‌ لەوان بزانن ئایا بە چ ستایلێك نواندن دەكەن، پاشان تێگەیشتنی دروستی ئەكتەر لەكاراكتەرەكەی و ئەبعادو و گوتاری ئەو كاراكتەرەو خەسڵەتەكانی تێ‌ بگەن .

هەندێ‌ ئەكتەرهەیە لەژیانی هونەریی خۆیدا رۆڵی چەندین كاراكتەر دەبینێت، بەرۆڵە سەركەوتوو ناسەركەوتووەكانیشەوە، بەڵام ئەوان لەنێوان سەدان لەو كاراكتەرانە ناوداریەتی تەنیا بە كاراكتەرێكەوە دەردەكەن، ئەو كاراكتەرە تا ئەبەد دەبێتە ناونیشانیان و پێیانەوە دەناسرێنەوە،
پرسیارەكە ئەوەیە ئایا هۆكار چیە ئەو ئەكتەرە لەنێوان ئەو هەموو كاراكتەرە جیا جیا یانەوە لەسەر تەنیا كاراكتەرێك دەگیرسێتەوەو لێی جیا نابێتەوەو تەنیا لەسەر ئەو كاراكتەرە دەگاتە لوتكە، بەدرێژایی تەمەنی خەون بەوێنەیەكی هاوتای ئەو كاراكتەرە دەبینێ‌ و نایدۆزێتەوە، رەنگە وەلامدانەوەی ئەو پرسیارەش پێویستی بەوەڵامدانەوەیەكی زانستی تێرو تەسەڵە .

با بگەڕێینەوە دواوەو بپرسین چمكی كاراكتەر چیە ؟ دیارە كاراكتەر ئەو كەسە دەگرێتەوە كە ئەكتەرێك لەسەر شانۆ نمایشی كەسایەتیەكەی دەكات بۆ وێنا كردنی ئەو كاراكتەرەو بەرجەستەكردنی خەسڵەتەكانی لەچەندین لایەنی جیا جیای فسیۆلۆژی و ماددی و كۆمەڵایەتی و دەروونییەوە ، چەشنی كاراكتەرە ناودارەكانی وەك هاملێت، ماكبیس ،لیر پاشا، ئۆدیب، ئوتیلل، كە هەر یەك لەوان بوونەتە هاوڕێ‌ ی زۆرینەی بینەرانی شانۆ لەهەموو جیهانداو هەر یەك لەوان كاریگەرییەكی لەدەروونیاندا دروست كردووەو بینەر ناتوانێ‌ لە بیریان كات.
دروست كردنی ئەو كاراكتەرانە وێنەیەكن لەمێشكی نووسەرێك و دەرهێنەرێك دەیانهێنێتە سەر شانۆو ئەكتەرێك لەسەر شانۆ بەرجەستەیان دەكات، بەڵام بەرجەستە كردنێك كە لەسەر شانۆ مێژوو دروست بكەن .
دروست كردنی كاراكتەر كارێكی هونەریی وردە بۆ دەرهێنەر، كە تێیدا رەچاوی چەندین بنەما دەكات لەوانە:

1. لەرووی فسیۆلۆژی و مادییەوە:
   كورتی و درێژی باڵای كاراكتەر، كێش و رەنگی پێست،جوانیی و ناشیرینی، تەمەن، چونكە زۆر جاران بزووتنەوەی كاراكتەر لەسەر ئاستی تەمەن دیاری دەكرێت.

   2 . لەرووی كۆمەڵایەتیەوە:
   چینی كۆمەڵایەتی و ئاستی رۆشنبیریی و هەلومەرجی دارایی و خێزانداریی و داب و نەریت و بیروباوەڕ، كاریگەری خۆیان هەیە لەسەر ناساندنی كاراكتەر .

   3.لایەنی دەروونی:
   نیشاندانی توانست و بەهرەی كاراكتەر لەرووی سەركەوتنی، یاخود لاوازی كاراكتەرو كەم توانایی لەكارو كاریگەرییە دەروونیەكان لەسەر ئەو كاراكتەرە، ئایا ئەو كاراكتەرە گرێ‌ ی دەروونی هەیە ؟ یاخود تێڕوانینی چۆنە بەرامبەر بەژیان ؟
   كاراكتەرەكان بەگشتی كە دابەشی دوو بەش دەبن لەوانە كاراكتەری سەرەكی و كاراكتەری لاوەكی و چەند جۆرێكیان لێ‌ دروست دەبێت، لەوانە:
   1.كاراكتەری كۆمێدی و دەم بەپێكەنین .
   2.كاراكتەری تراژیدی و ئاڵۆزو گرژو داخراو .
   گرنگە بۆ رەسم كردن و دروست كردنی كاراكتەر دەرهێنەر رەچاوی لایەنی كۆمەڵایەتی بكات، بۆ دیاری كردنی خەسڵەتەكانی كاراكتەر لەرووی ژینگەی دەورو بەرو پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان و ئاستی ئابووری.
   هەروەها لایەنی دەروونی بۆ دیاری كردنی كاراكتەر بەلایەنێكی گرنگ دەزانرێت بۆ ئەوەی سایكۆلۆژیەتی كاراكتەرو عەقلیەتی بزانرێت، روون بێتەوە ئایا كاراكتەر هەڵگری ئایدیاو ئامانج و گوتارێكی مرۆییە، یاخود نا .

   ئەكتەر كە دوای كاراكتە ر سەرچاوەی هەرە بنەڕەتی دەبێت بۆ بەرجەستە كردنی كاراكتەر، گرنگە بایەخ بەچەند تەوەرێكی گرنگ بدات:
   1.پێویستی بە ئامادەكارییە دەروونیەكانە كە بریتین لە:

   دروست كردنی خەیاڵَێكی بەر بڵاوو قوڵ بوونەوە لە خەسڵەتەكانی كاراكتەرو خۆ ئامادە كردن لەگەڵ رووداوو ئەتمۆسفیری نمایشەكە، راهاتن لە گەڵ قەزای نمایش و دیكۆرو رووناكی و ئارایشت و جلوبەرگ
   2.پرۆڤەی جەستەیی بەردەوام و بەوا داچوون بۆ تێگەیشتنی تەواو لە كاراكتەرەكە، لەوانەش لەپیرفۆرمانس و دەنگ و ئیلقا.
   3 . بڕوا بەخۆ بوون لەبەرجەستەكردنی رۆڵەكەو خۆ ئامادەكردنێكی دەروونی بێ‌ گرێ‌ .
   ئەكتەر دەبێت لەوە بگات كە هەموو كاتێك لەبەردەم ئەزموونێكی نوێ‌ دایەو بەرەنگاربوونەوەی هەر ئەزموونێكیش تاقیكرنەوەیەكی سەختە، هەر نیگەرانیەك لای ئەكتەر دروست بێت، ئەگەری روخانی زۆرتر دەبێت له سەركەوتنی.

هەتا ئەگەر هەندێ جیاوازی لەرووى رێژەى بەرهەمهێنان و ئاستى هونەرى دا هەبێت لەناوچەیەکەوە بۆناوچەیەکى تر، بەڵام دیسان ئەم جیاوازیەش سەقامگیر نیە و بەگشتى ناتوانین خۆمان لەو هەقیقەتە بدزینەوە، کە بەڵێ ئێستاى شانۆى کوردى بەگشتى لەئاستێکى دڵنیا دانیە کە پشتى پێ ببەسترێت و خواستى بینەرى شانۆیى بەدى بێنێت و ئەو بۆشاییە زەقەى شانۆ لەکوردستاندا پڕ کاتەوە کە پێویستە.
بەردەوام پرسیارى ئەوەش دەکرێت، ئاخۆ ئەو حاڵەتە سستەى بزاڤى شانۆ بۆ؟
یا فاکتەرەکانى ئەو چەقینە چین ؟
بۆیە ئەگەر بەدیدێکى بابەتیانە لەوهەلومەرجە نائاساییەى ناوچەکە بەگشتى و لەکوردستان بە تایبەتى بڕوانى، ئەوە بەئاسانى دەگەیتە ئەو ئەنجامەى کە کۆمەڵێ زنجیرە هۆکارى لێک بەستراوە بەیەکترەوە هەن کاریگەرییان لەسەر تێکڕاى ژیاندا بەجێ هێشتووە، لەوانەش شانۆ، وەک :
1.هەلومەرجى تەنگەتاوى بارى ئابوورى وەک دیاردەیەکى جیهانیى و نیشتیمانى و کاریگەرییە نەگەتیفەکانى بەسەر ژیانى رۆژانەى خەڵک و لاواز بوونى بەهاى ئابوورى حکومەت بۆ یارمەتى دان و پشتگیریى کردنى کەرتى شانۆیى و ئەو تیپانەى پشت بەبودجەو دارایى حکومەت دەبەستن لە بەرهەمهێنانى کارى شانۆیى دا.
تەنانەت ئەو تیپانەش کە پشت بەکەرتى تایبەتیش دەبەستن، ئەوانیش کەوتونەتە ژێر بارى ئەو قەیرانە ئابوورییە، بەهۆى پڕ نەکردنەوەى سەرمایەو کەمى بینەرى شانۆیى و پڕ نەکردنەوەى بۆشایى بودجەى بەرهەم هێنان، بەسپۆنسەرو هاوکارى کردنى تاک و تەراى کەسانى دڵسۆز.
بۆیە لەزۆر حاڵەت و بۆ خۆ دوورە پەرێز راگرتن لەو تەنگەتاویە، زۆر لەو تیپانە لەبرى ئەنجامدانى فیستیڤاڵ و نمایش کردنى شانۆیى جاد، بەناچارى پەنا بۆ مۆنۆدراما دەبەن، بۆ ئەوەى ئەرکى داراییان لەسەر سووک بێت.
بەڵام ئەو خۆ سنووردارکردنەش ئەگەر بەردەوام بێت، ئەوە کاریگەرى نەرێنى زیاتر لەسەر ئایندەى ئاستى شانۆ بەگشتى دروست دەکات، بەتایبەت لەسەر ون بوونى شانۆى جاد .

2.ئەو حاڵەتە ناوازەى پەتاى کۆرۆناش کە ژیانى سەر زەوى روو بەرووى ئیفلیج کردن بردووە، لەو کاریگەرییە هەرە بەتینانەن، کە خەڵکى بەگشتى ناچارى ئەوە کردووە، لەزۆر لایەندا دەست لەکارى رۆژانەى خۆیان هەڵگرن و لەچاوەڕوانى تێپەڕ بوونیدا بژین، بەتایبەت لەشانۆو سینەمادا کە دوو هونەریى جەماوەرین و شیاوترین سەرچاوەیەکن بۆبڵاو بوونەوەى ئەو پەتایە.
بێگومان ئەمە واى کرد هەموو کەناڵە شانۆییەکان هیچ پلان و بەرنامەیەکیان نەبێت بۆ شانۆ، تاک و تەرا نەبێت کە بەسەرکێشی و خۆپارێزیەکى توند، هەندێ بەرهەم پێشکەش بکەن .

3.ناجێگیرى بارى سیاسى و لاوازى سەقامگیریى کۆمەڵایەتى و دەروونى و هەڵایسانى پێداویستى ژیانى رۆژانەى خەڵک، وایان کرد کەمتر لەو هەلو مەرجە خنکاوەدا بیر لەشانۆ بکەنەوە، بەتایبەت بۆ کۆمەڵگایەکى وەک کوردستان کە تا ئێستا شانۆ نەبۆتە کولتوورێک لەژیانیدا بە شێوەیەک نەتوانێت بێ شانۆو سینەما هەل بکات .
4.شانۆ کارانى ئێمە بەگشتى شانۆیان وەک پیشە وەرنەگرتووە بۆ ئەوەى هەمیشە ئامادە باشیان هەبێت بۆ کارى شانۆیى و بەردەوام بوونى شانۆ، بەڵکو شانۆ بۆتە هونەرێکى ئارەزوو مەندانە و بەردەوام بوونى یان وەستانى،لاى ئەوان وەک یەک بێت .

5.لاوازى پێرفۆرمانسى کولێژو پەیمانگانى کوردستان و نغرۆ بوون لەنێو کێشەو ئاریشا بەجێ ماوەکانیان بێ چارەسەر کردن.
ئەم کێشە کەڵەکە بووانە، تەوژمى شانۆى ئەکادیمیان دووچارى سڕ بوون کردو بژاڤى نوێ ى شانۆى کوردییان پەک خست، بۆیە شانۆى کوردى لەو ساڵانەى دوایى دووچارى جۆرێک لە نەزۆکى بوو، کە وزەو توانست ى نوێ بێتە گۆڕەپانەکەو تەکانێکى نوێ بەشانۆى کوردى بدات و ئاستى هوشیاریى و مەعریفى شانۆیى پێ بەرز بکرێتەوە.

6.وەستانى گۆڕینەوەى ئەزموونى شانۆیى لەنێو شارەکانى کوردستان و گۆشەگیر بوون و بەکەنارخستنى شانۆ لەو شارانەو نەگواستنەوەیان لەشارێک بۆ شارێکى تر، واى کرد ئەو جیاوازییە زەقە لەشوێنێ بۆ شوێنێکى تر دروست بکرێت و بینەرێکى زۆر لەشارەکانى کوردستان بێبەش بکرێن لەبینینى ئەو بەرهەمە شانۆییانە، ئەمەش لەئاکامدا جیاوازى لەئاستى هوشیاریى بینەرى کورد دروست کرد.

7.خەمساردى دەسەڵات لەبەهەند وەرگرتنى زەرورەتى شانۆ و پشتگوێ خستنى لەم هەلو مەرجەدا، بە تایبەت لەرووى بایەخ نەدان بەدروست کردنى هۆڵى شانۆیى، بەو ناوەى کە شانۆو سینەما سەرچاوەیەک نین بۆ داهات و بەگەڕ خستنى بازاڕ.

ئەم تێڕوانینە ماددیە بۆ شانۆ و سینەما و لەبەرچاو نەگرتنى حاڵەتە مەعنەوی و کولتووریى و شارستانیەکان، هێندەى دیکە شانۆیان روو بەرووى مردنێکى حەتمى کردۆتەوە، چونکە تا حکومەت هاندەر نەبێت بۆ گەشەپێدانى شانۆ لەرووى دابین کردنى هۆڵ و گەڕاندنەوەى شکۆمەندى شانۆو پشتگیریى کردنى وەزارەتى رۆشنبیریى بۆ دەست گرتنى تیپە شانۆییە حکومى و ناحکومیەکان و تەرخان کردنى بودجە بۆ بەرهەمهێنان، ئەوە شانۆ دەکەوێتە ژێر بارى حاڵەتێکى وەستان، هەموو وەستانێکى بەردەوامیش مردنى بەدواوەیە.

8. سیس بوونى هوشیاریى شانۆیى و ون بوونى کولتوورى شانۆیى لەنێو کۆمەڵگادا، فاکتەرێکى ترە لە فاکتەرەکانى مردنى شانۆ، چونکە چەند ئەوەندەى دەرگاى هۆڵەکانى شانۆ بەداخراوى بمێننەوە، مەوداى دوور کەوتنەوەى شانۆو بینەر فرەوانتر دەبێت و ئاستى هوشیاریى کەمتر.
   ئەو وەستانە کاریگەرى هەر تەنها لەسەر بینەر نابێت، بگرە لەسەر سیس بوونى توانستى دەرهێنەرو ئەکتەرو رەخنەگرو هەموو شانۆکارەکانى تریش، چونکە هەموو ئەزموونێکى نوێ لەبەردەوام بوونى کاردا دروست دەبێت و بەپێچەوانەکەى توانستى تەواوى شانۆکارەکان لە بار دەچێت .
   9.هیچ شانۆیەک ناتوانێت بوونى خۆى بسەلمێنێ ئەگەر مەواکەبەى سەردەم و گۆڕانکارییەکانى نەکات، بەپێچەوانەوە هەموو هەولێک لەوەستاندا بەئیفلیجى لەدایک دەبێت.
   لەدواى هەر وەستانێکیشدا تۆ پێویستییت بەکاتێکى زۆر دەبێت بۆ زیندوو بوونەوە، بەتایبەت لەرووى فیزیکى جەستەى ئەکتەرو لەرووى سایکۆلۆژییەوە.
   هەندێ داهێنانى ترى وەک رەخنەى شانۆیى وا بەستەیە بەبەردەوام بوونى شانۆو گەشە سەندنى بەرهەمەکانى، هەر کاتێک شانۆ وەستا رەخنەش نامێنێت، چونکە رەخنە لەرەحمى بەرهەمە شانۆییەکاندا لەدایک دەبێت .
   زۆر جاران گلەیى لەسست بوونى رەخنەى شانۆیى و دروست بوونى بۆشایى رەخنە دەکرێت، بەڵام ئەو حاڵەتە بێ بەرهەم و ژاکاوەى شانۆ وەک سەرچاوەى رەخنە لەبەرچاو ناگیرێت.
   10.رۆڵى وەزارەتى رۆشنبیریى و لاوان و سەندیکاى هونەرمەندانى کوردستان بەگشتى کزە لەبەرگرى کردن لەشانۆو پێداویستیەکانى شانۆ، رەنگە هەندێ جار ئەو هەوڵانە بۆ ئەنجامدانى فیستیڤاڵێکى ساڵانەى مۆنۆ دراما بچووک بکرێتەوە، بەڵام هەوڵەکان بۆ شانۆو دابین کردنى پێداویستیە بنەڕەتیەکانى شانۆو سووک کردنى کێشەو ئاریشاکانى چڕ ناکرێتەوە .
   زۆرینەى ئەوانەى لەرووى کارگێریەوە لە دام و دەزگا حکومییەکاندا بەرپرسى شانۆن، یا سەندیکاى هونەرمەندانى کوردستان ئەوەندە پەرۆشى شانۆ نین، بەجدى تەکانێک بەو حاڵەتە چەق بەستووەى شانۆ بدەن و بەرژەوەندى شانۆیان بەلاوە لەهەر بەرژەوەندییەکى تر بەگرنگتر بزانن.
   ناچارین لەگەڵ ئەو هەموو کێشەو ئاریشانەى لە گەردنى شانۆى کوردى دا ئاڵاون، ئەو هەلومەرجەى شانۆى کوردى بەحاڵەتێکى چەق بەستوو ناوبەرین، لەبەر دوو هۆ:

   1.ناتوانین وەک شانۆ خۆمان بەراوردێ لەگەڵ هیچ لەو وڵاتانەى خاوەنى شانۆن و هەرگیز هۆڵەکانى شانۆ بێ نمایش نابن و هەر شارێک بەدەیان هۆڵى شانۆیان تێدایە، بۆ هەمیشە جمەیان دێ لەبینەر ێک کە شانۆ وەک نان و ئاو لە ژیانیاندا بۆتە زەرورە، ئەگەرچى ئەوانیش ئێستا لەگەڵ دیاردەى کۆرۆنا کەوتونەتە قۆناغێکى نائاسایى .

9. ئەگەر ئەو خاڵانەى سەرەوە نەبونایە، کە وڵاتى ئێمەیان کردووە بەوڵاتى بێ شانۆو بێ سینەما، ئێستا ئێمەش لەو وڵاتانە دەبوین کە سەرمان بەناسنامەى هونەریى و نەتەوەیى خۆمان و بێ
   دەچوینە رێزى ئەو کۆمەڵگا مەدەنیانەى کە شانۆو سینەمایان کردۆتە هێما بۆ پێشکەوتنى خۆیان.

ئاماده‌ی بینینی مۆنۆدرامای ( وه‌ك قه‌قنه‌س ده‌سووتێم ) ی نووسه‌ر (گه‌زیزه‌ عومه‌ر) و ده‌رهێنانی (نه‌ژاد نه‌جم) و نواندنی (هه‌وار فارس) بووم ، له‌به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شانۆی هه‌ولێر.
بێگومان كه‌باس له‌سوتان ده‌كرێت، باڵنده‌ی قه‌قنه‌س ده‌بێته‌ هێمای سوتان، چونكه‌ هیچ سوتانێك دوای سوتانی ئه‌و بالنده‌ ئه‌فسانه‌ییه‌ پڕ له‌ئازارترو پڕ ئێش تر نیه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌و خۆی له‌ئاگر له‌دایك بووه‌، له‌نێو ئاگریشدا گیان له‌ده‌ست ده‌دات.
چیرۆكه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌كان ده‌گێرنه‌وه‌ ده‌ڵێن :
(قه‌قنه‌س) ئه‌و باڵنده‌ گه‌ردن سپیه‌ بێ‌ وێنه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ نه‌یبینییووه‌، هه‌ر كات بزانێ ‌ واده‌ی مردنی نزیك بۆته‌وه‌، كۆمه‌ڵه‌ پوشو په‌راشێك كۆ ده‌كاته‌وه‌و خۆی ده‌خاته‌ ناوه‌ڕاستی ئاگره‌كه‌ و خۆی ده‌سووتێنێ‌ تا ده‌بێته‌ پارچه‌یه‌ك له‌خۆڵه‌مێش، دواتر هه‌ر له‌و خۆڵه‌مێشه‌ قه‌قنه‌سێكی تر له‌دایك ده‌بێته‌وه‌ ، بۆیه‌ به‌باڵنده‌ی ئاگرو سوتان ناوبراوه‌.
گه‌زیزه‌ عومه‌ری ئه‌كته‌رو ده‌رهێنه‌رو نووسه‌ر، كه‌ هه‌م نووسه‌ری مۆنۆدراماكه‌یه‌، هه‌م كاراكته‌ره‌ راسته‌قینه‌كه‌یه‌تی له‌ ده‌قه‌كه‌دا، ئه‌و سوتانه‌ی له‌ناخی دایه‌ به‌سوتانی ئه‌و باڵنده‌یه‌ ده‌شوبهێنێ‌، كه‌ كه‌س نه‌ده‌یبینی نه‌كه‌سیش هه‌ستی پێ‌ ده‌كات، سوتانێك له‌ئاكامدا ده‌بێته‌ مشتێ‌ خۆڵه‌مێش.
ده‌رهێنه‌ر ( نه‌ژاد نه‌جم) له‌ته‌رح كردنی ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ی سوتانه‌، شتێ‌ باس ناكات چندراوی فانتازیایه‌كی خه‌یاڵی بێت، به‌ڵكو هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات ئازاره‌كانی شانۆكارێك به‌رجه‌سته‌ بكات، كه‌ به‌ ده‌م چاوه‌ڕوانی و یادگارییه‌كانی ئازیزه‌كه‌ی، دووچاری جۆرێك له‌هیستریای ده‌روونی بێت و تۆش وه‌ك بینه‌ر هاتووی چێژ له‌بینینی ئه‌و ئازارانه‌ وه‌رگری وه‌ك شانۆ.
ده‌رهێنه‌ر له‌چمكی سوتاندا ده‌یه‌وێت ئه‌و ئامرازانه‌ به‌كار بێنێ‌ كه‌ ئه‌تمۆسفیرێكی تراژیدی دروست بكات له‌سه‌ر شانۆو دیوی ناوه‌وه‌ی كاراكته‌رمان نیشان بدات، وه‌ك :فه‌زایه‌كی سه‌رتاپا ره‌ش، گۆرانی و موزیكی غه‌مگین، نیشاندانی ته‌قسێكی شین و گریان ، پۆشینی جلی ماته‌مینی..
كه‌چی هیچ له‌وانه‌ ناچنه‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی دیمه‌نێكی ته‌قلیدی و نابن به‌ئامرازێكی ته‌عبیریی و ستاتیكایی بۆ شانۆ، )ئه‌گه‌ر ( به‌زمانی شانۆ به‌رجه‌سته‌یان نه‌كه‌یت و نه‌یانخه‌یته‌ نێو چوارچیوه‌یه‌كی درامی هاوسه‌نگ…
چونكه‌ دیاره‌ چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی ده‌رهێنه‌ر له‌ئامرازه‌ هێما به‌خش و ته‌عبیریه‌كان و سینۆگرافیا دوور كه‌وێته‌وه‌ ، ئه‌وه‌نده‌ زێتر ئاراسته‌ی نمایش روو به‌رووی روخان ده‌كاته‌وه‌ ..
بینه‌ر كاتێك ده‌توانێ‌ تێت بگات و چێژ له‌هونه‌ره‌كه‌ت وه‌رگرێت، كه‌ به‌زمانی دراما قسه‌ی له‌گه‌ڵ كه‌یت نه‌ك به‌ ڕواڵه‌ت، هه‌ر گوتارێكی تری نا درامی بێ‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌رهێنه‌ر نیشان ده‌دات له‌به‌رجه‌سته‌ كردنی ئامانجه‌كانی.
ده‌رهێنه‌ر هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی كه‌شو هه‌واوو ئه‌تمۆسفیرو ته‌قسێكی حه‌زین باڵی خۆی به‌سه‌ر نمایشه‌كه‌دا بكێشێ‌، فه‌زای نمایشه‌كه‌ی به‌و كه‌شو هه‌وا ماته‌مینیه‌ خنكاندوه‌، دوو گۆرانی خستۆته‌ نێو رووداوه‌كانی نمایشه‌كه‌، یه‌كێكییان له‌ده‌ست پێكی دیمه‌نه‌كان كه‌گۆرانیه‌كی ناوازه‌و درێژو نه‌گونجاوه‌، به‌ تۆنێكی به‌رزو ریتمێكی بلند به‌شێوه‌یه‌ك له‌نمایشه‌كه‌ت داده‌بڕێنێ‌، ئه‌وه‌ له‌ بیر كه‌یت به‌رامبه‌ر نمایشێكی شانۆیی دانیشتووی و ابزانی له‌ ئاهه‌نگێك دایت .
گۆرانی دووهه‌میان كه‌ دوا دیمه‌نی نمایشه‌كه‌و راده‌ست كردنی ئامانجه‌كانی كۆتایی بوو ، به‌ئاگر پژانێك كۆتایی هات كه‌ له‌ یاری ئاگرین ده‌چوو، به‌ تایبه‌ت به‌ تێكه‌ڵ كردنی گۆرانیه‌ كۆنه‌ ته‌قلیدیه‌كه‌ی قادر مه‌ردان ـ گۆرانی بێ‌ ئومێدی، ئه‌مه‌ وای كرد دوا چاره‌سه‌ری درامی زۆر لاواز بێت وبه‌ ته‌واوی بینه‌ر به‌ تاڵ كاته‌وه‌، له‌ هه‌ردوو دیمه‌نی گۆرانی ئه‌كته‌ر كه‌وته‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی نمایشه‌كه‌و وه‌ك په‌یكه‌رێكی لێ هات به‌دیار كۆتایی هاتنی ئاگر پژانه‌كه‌، تا یارییه‌كه‌ ته‌واو بوو، ئه‌كته‌ر هه‌ر به‌چه‌ق به‌ستراوی له‌سه‌ر سه‌كۆیه‌كه‌ وه‌ستابوو، چونه‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌كته‌ریش، وای كرد ته‌قسه‌كه‌ هیچ به‌هایه‌كی نه‌مێنێ.
ئه‌و گۆرانیانه‌ وه‌ك ژه‌هر وا بوون بۆ كوشتنی نمایش، كه‌ هه‌موو بونیاته‌ درامیه‌كانی له‌سه‌ر ئه‌كته‌ر وه‌ستا بوو..
بینه‌ر هه‌میشه‌ وێڵی دروست بوونی وێنه‌ی درامیه‌ چاوه‌كانی تێر كات له‌جوانی و ستاتیكای شانۆیی ، بۆ ئه‌وه‌ی چێژێكی درامی پێ‌ ببه‌خشێت، له‌و مۆنۆدرامایه‌دا بینه‌ر هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات نمایشه‌كه‌ به‌ وێنه‌ی درامی تێر نه‌كراوه‌، سینۆگرافیا لاوازه‌و ته‌كنیك نیه‌، به‌ده‌ر له‌چه‌ند دیمه‌نێك نه‌بێ‌ كه‌ بوون به‌ فریاد ره‌سی رزگار بوونی بونیاتی نمایشه‌كه‌ له‌ روخان، وه‌ك دیمه‌نی ده‌ف لێدانه‌ عیرفانیه‌كه‌ و گرنگی سه‌ماو ریتمی ده‌ف و دیمه‌نی سه‌ما بازنه‌ییه‌كه‌، كه‌ پێویستی به‌ وزه‌و هه‌ناسه‌یه‌كی درێژه‌ ئه‌كته‌ر هه‌بوو، تێیدا هه‌وار فارس توانستێكی گه‌وره‌ی نیشاندا له‌پێرفۆرماتسێكی هاوسه‌نگ.
به‌گشتی كێشه‌ی بنه‌ڕه‌تی نمایش له‌خێرایی ریتمی نمایشه‌كه‌ دابوو، كه‌ كه‌متر ده‌رفه‌تی به‌جێ‌ هێشتبوو بۆ ته‌ئه‌مول كردن له‌ گه‌ڵ پێرفۆرمانسی ئه‌كته‌رو سینۆگرافیا، جگه‌ له‌وه‌ی موزیك رۆڵێكی ئه‌وتۆی نه‌بوو له‌ تێركردنی دیمه‌نه‌كان ، هه‌روا خێرایی ریتم ده‌رفه‌تی كه‌متری ره‌خساند بۆ لێك جیا كردنه‌وه‌ی كاراكته‌ره‌كانی ترو ناساندنیان و چێژ وه‌رگرتنی زێتر له‌فۆرمی نواندن بۆ هه‌ر یه‌ك له‌و كاراكته‌ره‌ لێك جیا یانه‌ی له‌كاراكته‌ری سه‌ره‌كی دروست كرابوون.
نه‌ژاد له‌و به‌رهه‌مه‌دا هه‌م ده‌رهێنه‌ره‌و هه‌م سینۆگرافیا، بۆ هه‌ر یه‌ك له‌و دوو هونه‌ره‌ به‌ئاراسته‌یه‌ك تێپه‌ڕیوه‌، هه‌ست ده‌كه‌یت له‌هه‌ندێ‌ دیمه‌ندا سینۆگرافیا وه‌ك هونه‌رێك بۆ ستاتیكای شانۆیی تێر نه‌كراوه‌ ، ته‌فاعولیان له‌گه‌ڵ دیمه‌نه‌كاندا لاوازه‌، یاخود به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ ده‌چنه‌ ناو رووداوه‌كان .
له‌ رووی ده‌رهێنانیشه‌وه‌ ده‌رهێنه‌ر هه‌موو قورسایی خۆی خستۆته‌ سه‌ر ئه‌كته‌ر، وه‌ك بزوێنه‌ری به‌هێزی ریتمی مۆنۆدراماكه‌، هه‌موو ئامرازه‌كانی دیكه‌شی ته‌نیا بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی رۆڵی كاراكته‌ر ته‌رخان كردووه‌.
هه‌وار فارس پیرفۆرمانسێكی زیندووی هه‌یه‌و توانیویه‌تی جه‌سته‌ی خۆی له‌رووی فیزیكییه‌وه‌ بۆ ده‌رخستنی زۆر هێما به‌رجه‌سته‌ بكات و ریتمێكی جه‌سته‌یی هاوكوف له‌گه‌ڵ ئه‌تمۆسفیری نمایشه‌كه‌ دروست بكات ، ئه‌گه‌رچی ریتمی خێرای نمایشه‌كه‌ هیلاكی كردبوو.
به‌گشتی نمایشه‌كه‌ وێڕای سه‌رنجه‌كان هه‌وڵێكی دیاری تیپی هه‌واره‌ له‌ كه‌ركووك ، كه‌ له‌ هه‌لومه‌رجێكی سه‌خت دا هه‌وڵه‌كانیان به‌رده‌وامی پێ‌ ده‌ده‌ن و قه‌واره‌ی چلاكییه‌كانیان روو له‌ په‌ره‌سه‌ندنه‌و ئه‌مه‌ش جێگه‌ی دڵخۆشیه‌، به‌ڵام هه‌ر به‌رهه‌مێك كه‌ ده‌خرێته‌ به‌ر خوێندنه‌وه‌یه‌كی ره‌خنه‌یی ناچارین هیچ پاساوێك له‌ به‌رچاو نه‌گرین و وێنه‌كه‌ وه‌ك خۆی ره‌سم بكه‌ین.

ئەوانەی لەكوردستاندا ئەكتەری سینەمان ژمارەیەكی سنووردارن، بەڵام پێ‌ دەچێ‌ بەپێی تێپەڕ بوونی كات، ئەو ژمارەیە بەرەو زۆر بوون هەڵكشێ‌ .
تا ئەو دەمەی ئێستا، ئەو هەلومەرجە سەخت و دژوارەی كوردستان، ئەو دەرفەتەی نەرەخساندووە، بزاڤێكی سینەمایی و فیلمسازیی لەكوردستاندا سەرهەڵ بدا، یان ئەكادیمیا سینەماییەكان كاریگەرییەكی ئەوتۆیان هەبێ‌ بۆ دروست كردن و پێگەیاندنی كادیری سینەمایی، بەتایبەت ئەكتەرو دەرهێنەر.
ئەو بۆشاییەی سینەماش كە هەبووە، زێتر بەپشت بەستن بەسینەماكارەكانی دەرەوەی كوردستان پڕ كراونەتەوە، ئەگەرنا زۆرینەی ئەو بەرهەمانەی ئەنجام دراون، بەهۆی لاوازی توانستی دارایی و كادیری سینەمایی و تەكنیك و ئامێری تەقلیدی، نەیان توانیووە بنەمایەكی متمانە پێكراو بۆ پیشەسازی فیلمسازیی لەكوردستاندا دامەزرێنن.
زۆرینەی ئەو لاوانەش كە ئارەزووی فیلمسازییان هەبووە، ئەو توانا دارایی و هونەریی و تەكنیكیەیان نەبووە بۆ بەرهەمهێنانی فیلمی بازرگانی، بەڵكو زۆرینەیان بەئاراستەی بەرهەمهێنانی كورتە فیلم بۆ فیستیڤاڵە جیهانیەكان كاریان كردووە، ئەم حاڵەتەش نەیتوانیووە شتێ‌ لە واقعی سینەما لە كوردستاندا بگۆڕێت بەئاراستەی دۆزینەوەی شوناسێك بۆ فیلمسازی لەكوردستاندا.
تەنانەت ئەو چەند فیستیڤاڵە سینەماییانەش كە ساڵانە لەكوردستاندا ئەنجام دراون، راستە كە فاكتەرێكی هاندەر بوونە بۆ بەكولتوور بوونی سینەما لە كۆمەڵگای كوردی دا، بەڵام چونكە بژاڤێكی سەقامگیرو بەردەوام نەبووە، ئەو كاریگەرییەیان نەبووە بۆ گەیشتن بەئامانجە سەرەكیەكە، كە هێنانە كایەوەی پیشەسازی فیلمسازیی بووە لەكوردستاندا.

ئێستا ..تەنیا شتێك كە جێگەی ئومێد بێت لەكوردستاندا، هاتنە پێشەوەی كۆمەڵێ‌ كۆمپانیای بەرهەم هێنانی فیلمسازین.
ئەو كۆمپانیا بازرگانیانە پەیوەندی راستەوخۆی هونەرییان لەگەڵ كۆمەڵێ‌ دەرهێنەر هەیە بۆ ئەنجامدانی ئەو پرۆژە سینەماییانە.
كاتێ‌ ئەو كۆمپانیانە گرێ‌ بەست لەگەڵ دەرهێنەرەكاندا دەكەن، مەرجی تایبەتی خۆیان هەیە بۆ پرۆژە سینەماییەكان، ئەویش ئەوەیە كە چۆن بتوانن وەك دراماو فیلمە توركیەكان بینەر لەدەوری ئەو شاشە تەلەفزیۆنیانەدا كۆ بكەنەوە،لەوانەی وەك سپۆنسەر بەشداری لەبەرهەمهێنانی فیلم دەكەن .
دەرهێنەرەكان هەموو ئازادییەكیان پێ‌ دەدرێت و هەموو پێداویستیەكی ماددی و هونەرییان بۆ فەراهەم دەكرێت، تەنیا ئەوەندە نەبێت، ئامانج و ستایل و ئاراستەی سیناریۆی فیلمەكان دەكەوێتە دەست كۆمپانیاكان، بۆیە زۆر لەدەرهێنەرەكان ناتوانن بپرژێنە سەر پرسە كۆمەڵایەتی و نەتەوەیی و نیشتیمانیەكان، لەوەشدا دژ بەخواستی زۆرینەی بینەران دەوەستن، تەنیا گەنجەكان نەبن كە گوتاری سینەماییان بەلاوە گرنگتر نیە لە شێوەو تەكنیك و ستایل و روخساری جوانی ئەكتەر.
لەنێوان ئەو دوو هاوكێشەیەی خواستی كۆمپانیاكان و خواستی بینەران كامیان لەبەرژوەندی سینەمای كوردی دایە؟
بێگومان دروست بوونی بناغەیەك بۆ فیلمسازی و بەبازرگانی كردنی فیلم لەسەرووی ئامانجەكانە، چونكە تا تۆ بنەماكانی پیشەسازییەكە دانەمەزرێنی، ناتوانیت بەرهەم و بازاڕت هەبێت، كە پیشەسازیشت هەبوو دەتوانیت لەئایندەدا ئاراستەكانی بەرهەمهێنان بگۆڕیت، بەو شێوەیەی بازاڕ خواستیەتی .

هەمیشە هەبوونی بازاڕ ركابەری نوێ‌ دەهێنێتە پێشەوە، كە لەئەنجامدا بەقازانجی سینەمای كوردی دەشكێتەوە.
رەنگە ئەگەر ئێستا دووسێ‌ كۆمپانیای فیلمسازی لەكوردستاندا هەبێت، لەئایندەیەكی نزیكدا بەهۆی بە بازاڕبوونی بەرهەمەكان، ببیتە خاوەنی دەیان كۆمپانیای زەبەللاحی تر، كە پێشبڕكێ‌ دەكەن لەسەر باشترین دەرهێنەر، باشترین سیناریۆ، باشترین ئامێرو كادیری تەكنیكی پێشكەوتوو، باشترین ئەكتەری سینەمایی.
ئەو كاتە گرێ‌ بەستی دەرهێنەرو ئەكتەرو كادیرە سینەماییەكان بەشێوەیەك بەرز دەبێتەوە، كە هەموو هونەرمەندان ئاواتی ئەوە بخوازن لەكەرتی سینەمادا كار بكەن و ببن بەروخسارێكی سینەمای كوردی لە جیهاندا .
ئەوەی باسی دەكەم نیشانەكانی دەركەوتن و لە ئایندەیەكی نزیكدا كوردستان دەبێتە خاوەنی سینەمای خۆی، بێ‌ ئەوەی پێویستی بەكادیری دەرەوەی كوردستان هەبێت، لەوانەش ئەكتەری سینەمایی .
ئەوەی فۆكسی دەخەمە سەر هەر تەنها سینەما نیە، بەڵكو دراماو زنجیرە درامای كوردیش بەهەمان شێوە دەكەونە نێو چوارچیوەی هەمان بازنە.
هەمیشە هەلومەرجی ئابووری و بازرگانی پەرەسەندوو لەهەموو دنیادا، دەرهاوێشتەی خۆی هەیە، ئەو هەلو مەرجە هونەرییە بازرگانیەش كە لە كوردستاندا هاتۆتە پێشەوە، دەرهاوێشتەی ئەو زەمەنە خێراو بە پەلەیە، كە تێیدا بتەوێت و نەتەوێت زمان و ئامرازو ستایلی تایبەتی خۆی بەسەر واقیعدا دەسەپێنێ‌، ئەگەر لە دەستپێكا ئەو تەوژمە نوێیە جۆرە دژایەتیەكیشی لەگەڵ كولتوورو داب و نەریتێكی دیاری كراوی كۆمەڵایەتیدا هەبێت ، ئەوە بەكاتێكی كەم، بینەری كورد، ئاوێتەی زەمەنە نوێكە دەبێت و بەناچاری قەبوڵی دەكات .
بێ‌ شك كە سینەماو كۆمپانیای سینەمایی لەكوردستانا نەبوون، ئەكتەری كوردیش ئەگەر مومارەسەیەكی پیشەیی و پراكتیكی لەگەڵ هونەری فیلمسازی دا نەبێت، ناتوانێت لە بازنەیەكی بەتاڵدا بێتە بەردەم كامێراو ببێت بەئەكتەرێكی سینەمایی، چەند ئەوەندەی خاوەن توانست بێت .
پاشان ئەگەر ئەكتەری باش بیت و لەگەڵ دەرهێنەری شارەزا كار نەكەیت، كە بۆت ببێتە راهێنەرێكی زیندوو بۆ كاری نواندن و هەڵسوكەوت كردن لەگەڵ كامێرا، ئەوە ناتوانیت ببیت بەئەكتەری سینەمایی ، گریمان ئەگەر دەرهێنەریكیشت هەبوو، ئەگەر بەردەوام نەبوویت لەكاری سینەمایی دا، ئەوە بە بەرهەمێك و دووان و سیان ناگەیتە ئەو ئامانجەی كەبینەر وەك ئەكتەرێكی سینەمایی تۆ بناسێ‌ .
خۆ ناساندن وەك ئەكتەری سینەمایی سێ‌ ئامانج دەپێكێنێ‌:
1.خۆ ناساندن بەمانا بەردەوام بوون لەسەر كاری سینەمایی و دەوڵەمەند كردنی ئەزموون، چونكە تۆ تا وەك ئەكتەرێكی سینەمایی نەناسرێ‌ ی نابیتە جیگەی سەرنج راكێشانی بەرهەم هێنەرو كۆمپانیاكان .

2. نواندن لەكاری سینەمایی، سەرچاوەیەكی زۆر نزیك كەرەوەیە بۆ پەیدا كردنی ناوداریەتی، لە ماوەیەكی كەم دا، لەبەر ئەوەی سینەما بەرفرەوانترین و خێراترین گۆڕەپانە بۆ خۆ ناساندن، لە سەر ئاستی وڵات و پاشان لەسەر ئاستێكی ئیقلیمی و جیهانیی دا.
   3.پەیدا كردنی داهات و بازاڕی گەرم، چونكە داهاتی سینەما بۆ ئەكتەر بەراورد ناكرێت لەگەڵ داهاتی دراماو شانۆ، بەتایبەت لەو فیلمانەی كە سەركەوتن بەدەست دێنن و زۆرترین بینەریان دەبێت .
   4.ئەكتەری سینەما كە گەیشتە قۆناغی ناوداریەتی، وەك ئەكتەری دراماو شانۆ بێ‌ كار نابێت و رەنگە لە یەك كاتدا خاوەنی كۆمەڵێ‌ گری بەست بێت و لەیەك كاتدا لەچەند بەرهەمێك كار بكات .
   5.ئێستا بازرگانی سینەما لەكوردستاندا خەریكە سەرهەڵدەدات و كۆمپانیایاكان دەروازەیەكیان كردۆتەوە بۆ فیلمسازی، تا ئێستا ئەو بەرهەمانە وەك ئەزموونێكی سەرەتایی و بەپشت بەستن بەچەند گەنجێكی سینەماكار لە دەرهێنەرو ئەكتەر لەرووی داهاتەوە، وێڕای ئاریشا هونەرییەكان و كەم و كوڕیەكان گۆڕانكارییان پێوە دیارە، كە رەنگە ئەگەر پەرەی پێ‌ بدرێت و ئەزموونەكە فرەوانتر بكرێت، ئەوە قۆناغێكی نوێ‌ بۆ پیشەسازی سینەما لە كوردستاندا سەرهەڵبدا .

ئایا هەموو ئەكتەرێك دەتوانێت ببێت بەئەكتەری سینەمایی؟
زۆرینەی ئەكتەرانی سینەما لەجیهاندا تەنیا كاری سینەمایی دەكەن و لەو بوارەدا ئەزموونێكی دەوڵەمەندییان هەیە، لەوە راهاتوون كە چۆن هەلسووكەوت لەگەڵ كامێرا بكەن و چۆن پارێزگاری لە جەستەو پێرفۆرمانسی خۆیان بكەن.
دواتر ئەو داهاتەی بەهۆی ناوداریەتی و وەرگرتنی خەڵات لە فیستیڤاڵە جیهانییەكانەوە بە دەستیان هێناوە، هەروا ئەو هەموو عروزاتەی لە لایەن كۆمپانیاكانەوە بۆیان دەخرێتە روو، ئەو كاتەی بە دەستەوە نادەن، دەرفەتێك بدۆزنەوە بۆ كاری درامی یا شانۆیی .
ئەو ئەكتەرانە چەند ئەوەندەی ناوداریەتیان زۆرتر دەبێت،كرێ‌ ی كار كردنیان گرانتر دەبێت، ئەوەندەش بەپراكتیك كار بۆ سینما دەكەن، بەشێوەیەكی سروشتی رێچكەی راستەقینەی نواندنی خۆیان ئەنجام دەدەن و ئەو نواندنە دەكەن كە سینەما دەیەوێت .
بەڵام واقیعی فیلمسازی لەكوردستاندا بۆ ئەكتەر شتێكی ترە، لە بەر ئەوەی پیشەی ئەو ئەكتەرانەی لە سینەمادا كار دەكەن، تەنیا سینەما نیە، بەڵكو بۆ هەندێكیان شانۆ بووە، بۆ هەندێكی دیكەیان دراما، یاخود ئەكتەرێكی كۆكتیل بوونە، بەشێوەیەكی میللیانە دروست بوونە، بەتایبەت شانۆكارە كلاسیكیەكانن كە لای ئەوان فۆرمی نواندن و پێرفۆرمانسی ئەكتەر ، لەنێوان هونەری شانۆیی و درامای تەلەفزیۆنی و سینەمادا ئاوێتەی یەكتر بوونەو زۆر لەئەكتەرانی كورد لەكاتی كار كردن لەو هونەرانە تایبەتمەندی خۆیان نادەنە پاڵ هەر یەك لەوان ، بۆیە زۆر جاران لە ئەنجامی ئەو تێكەڵاو بوونەو جیاوازی پێ‌ نەكردنیان، هەندێ‌ لەو ئەكتەرانە دووچاری شكست هاتن بوونە وەك ئەكتەر، لە هەمان كاتیشدا ئاسەوارو كاریگەریەكی نەگەتیفانەیان بەسەر بەرهەمیشدا بەجێ‌ هێشتووە..
فاكتەری سەرەكی ئەو تێكەڵاو كردنە لەوە دایە، كە زۆرینەی ئەكتەرانی كورد بەگشتی لە سەر بونیاتێكی ئەكادیمی پەروەردە نەكراون و لە هونەری شانۆوە پەڕیونەتەوە سەر دراما، پاشان لە دراماوە بازیان داوەتە سەر سینەما، خۆیان و ئەو فۆرم و ستایلە تەقلیدیانەی پێیانەوە نوساوە، بە گۆڕینی هونەرەكان لێیان جیا نەبۆتەوەو لە هەر سێ‌ بواردا، بە یەك فۆرم نواندنیان كردووە .

رووەكی دیكەی فاكتەرەكان ئەوەیە كە ئەزموونی زانستی و پیشەیی ئەكتەری كورد لەگەڵ سینەمادا ئەزموونێكی زۆر لاوازەو هەرگیز وەك ئەكتەرێكی پرۆفیشنالی پشتی پێ‌ نابەسترێت، ئەوەی هەیە كۆمەڵە بەرهەمێكی لاوازە كە نە لە گەڵ تەكنیكی ئەمڕۆی سینەما دەگونجێ‌، نە لەگەڵ فۆرمە جیاوازەكانی ئەمڕۆی پێشكەوتنی سینەمادا هاوكوفە.
بۆیە دەرهێنەر ناچار دەبێت كە هەندێ‌ جار سەركێشی بكات و ئەو ئەكتەرە كلاسیكیە بێ‌ ئەزموونانەی بواری شانۆو دراما بۆ سینەما بەكاربێنێ‌ كە بەزەقی پێرفۆرمانسی شانۆییان پێوە دیارەو هەمان ئەكشن و ئیلقاو دەنگی شانۆیی و دەرخستنی جەستە بۆ سینەماش بەكار دەهێننەوە.
ناكرێت هەندێ‌ دەرهێنەر بەتوانست و ئەزموونی هیچ ئەكتەرێكی شانۆیی فریو خواردوو بێ‌ و وای بۆ بچێت، كە ئەو ئەكتەرە هەمان ئەو سەركەوتنانە بەدەست بێنێ‌ كە لەشانۆ یا دراما بەدەستی هێناوە، نەخێر هەندێ‌ لەو ئەكتەرە جیاوازانە دەبنە باڵێكی گران بەسەر شانی سینەماوە.

ئەوەی بۆ سینەما گونجاوە هیچ لەو ئەكتەرانە نین كە قالبێكی شانۆییان وەرگرتووە، بەڵكو تەنیا ئەكتەرە خاوەن ئەزموونەكانی سینەمان، كە لە چەندین ئەزمووندا توانای خۆیان لە بەرهەمەكاندا دەرخستووە ، یاخود كاراكتەری سروشتی شەقامن، لەوانەی نەكەوتونەتە ژێر كاریگەری هیچ فۆرمێكی تەقلیدی ، كە هەندێ‌ لەوان هیچ جۆرە نواندنێكیان نەكردووە ، بەڵام دەرهێنەر لە كاتی وێنەگرتندا بەو شێوەیە دروستی دەكات، كە ئەو دەیخوازێ‌ ، ئەوەتا زۆر لەو ئەكتەرانەی لە شەقامەوە هیندراونەتە ناو سینەما، هەندێكیان ئێستا بوونەتە ئەكتەری جیهانیی و چەندین خەڵاتی سینەماییان لەجیهاندا بەدەست هێناوە، بۆ نموونە كاراكتەری ( وەحشی ) كە لە فیلمی ( رسالە) ی مستەفا عەقاد حەمزەی مامی پێغەمبەر بە ڕم دەكوژێ‌ ، ناوی عەلی سالم قەدارەیە، خەڵكی لیبیایە، لە ژیانیدا كاری نواندنی نەكردووە، كاتێ‌ مستەفا عەقادی دەرهێنەر لە هوتێل چاوی پێی دەكەوێ‌ ، بۆ ئەو رۆڵە هەڵی دەبژێرێ‌ .
عەلی سالم لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەنووسی دا دەربارەی رۆڵەكەی لە فیلمی ( رسالە) گوتی : دوای ئەوەی دایكم فیلمەكەی بینی ، لە ماڵ دەری كردمە دەرەوەو هاواری دەكرد بە سەرما، چۆن تۆ پێ‌ دەنێیتە ماڵەكەم تاوانباری بە كوشتنی ئیمام هەمزەی مامی پێغەمبەر .
ئەو جۆرە ئەكتەرانەی سەرشەقام كە لەلایەن دەرهێنەرەوە بژار دەكرێن بۆ بینینی رۆڵی هەندێ‌ لەو كاراكتەرانە ، تەنیا روخسارو رەنگ و شێوەی لێكچونیان لە كاراكتەر دەبنە هۆكاری راكێشانی ئەو كەسایەتیانە بۆ دنیای سینەما .
ئەزموونی ئەكتەری كورد لە گەڵ سینەمادا ئەزموونێكی كورتە بە قەد كورتی تەمەنی سینەمای كوردی ،
نەك هەر ئەكتەر هەموو رەهەندە هونەرییەكانی سینەما بەگشتی لەدەستپێكدان و تا ئێستا نەكەوتونەتە سەر پێ‌، كە خاوەنی شوناسێكی سەربەخۆ نەبێت .

من نیم بلێم كوردستان وڵاتی گورگەكانە، ئەوە ئەو زنجیرە پۆلیسیە پڕ لەسەركێشیەی (میهران شیری) یە ناوی ( گورگەكان) دەڵێت كوردستان پڕە لەدەیان گروپی مافیا، تەژییە لەململانێ‌ و شەڕو كوشتارو پێكدادان لەنێوان خۆیاندا، لەپێناو گەیشتن بەگەنجینەیەك كەلە ژێر خاكی ئەو نیشتیمانەدا شاردراوەتەوە، دوو گروپی مافیایی سەرەكی كە هەریەكەو نیوەی نەخشەی جوگرافیای شوێنی گەنجینەكەیان لایە، ململانێ‌ دەكەن لەسەر بە دەست هێنانی گەنجینەكەو هەموو هێزو دەسەڵاتەكانی خۆیان بەرجەستە دەكەن، بێ‌ باكانە بەسەدان كەس لەدەستو پێوەندو بەكرێ‌ گیراوەكانی خۆیان بەكوشت دەدەن، بۆ گەیشتن بەو مەرامە.
ئەو گەنجینەیە بۆتە هێما بۆ سەرو سامانی وڵاتێك كە هەمووان چەشنی گورگ بەخوێن هەوڵی بە دەست هێنانی بۆ دەدەن، بەمەبەستی دەست بەسەر داگرتنی كە لەشوێنێكی نادیار شاردراوەتەوەو نەخشەكەی لای ئەو مافیایانە پارێزراوە، دواتر كە گەنجینەكە دەدۆزرێتەوە ، هەوڵی ئەوەی بۆ دەدرێت ئاودیوی توركیا بكرێت..
ئەمە هێڵی سەرەكی سیناریۆی دراماكەیەو لەپەراوێزی دا كۆمەڵێ‌ وێنەو دیمەنی كوردستان بەرجەستە دەكات، لە ململانێی نێوان باندو چەتەو فرۆشتنی چەك و هەڵكوتانە سەر بانك، ئەو دیمەنانەن كە لەگورگەكاندا بە زەقی دیارە ، كەچی دەرهێنەر( میهران بەشیری) دەڵێت دراماكە باس لەبەرقەرار بوونی یاسا دەكات لەكوردستاندا!
ئێ‌ خۆ ئەگەر ئەم دیاردانەی ئەو نیشانمانی دەدات بەرقەرار بوونی یاسا بێت، دەبێت پێشێڵ كردنی یاساو نا سەقامگیریەكەی چۆن بێت؟
جاران كێشەی بنەڕەتی لە بەردەم درامای كوردی و بەرهەم هێنانی پرسی دارایی بوو كە جڵەوەكەی لە دەست حكومەت بوو، بەڵام دەرهێنەرەكان ئازاد بوون لەهەڵبژاردنی هەر بابەتێك كە ئەوان بۆ خزمەتی درامای كوردی بەگرنگی بزانن، كەچی ئێستا دابین كردنی بودجە كێشە نیەو بەرهەم هێنەرەكان كەپرسی بازرگانی دەخەنە سەرووی هەموو شتێكەوە ، ئەوانن ئاراستەی بەرهەمەكان دیاری دەكەن و كار بۆ ئەوە دەكەن چۆن بتوانن وەك دراما توركیەكان لەرووی فۆرم و روخسار و وێنەوە گەنجەكان راكێشن و شاشەكان بەدیمەنی بریقەدارو موزەییەف و پڕ لە فەخفەخە بڕازێننەوە، كۆمپانیاكان هان بدەن كە بۆ بڵاوكردنەوەی كالاكانیان روو لەو كەناڵە سپۆنسەرانەی دراماكە بكەن.
بۆیە ئامانجی سەرەكی لەبەرهەم هێنانی دراما كوردییەكانی ئەمڕۆ بەگشتی پرسە بازرگانیەكانن، ئیدی ئەو ئامانجی بازرگانیە زۆر جیایە لەو ئامانجەی جاران كە دراما دۆزێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كولتووریی و نەتەوەیی بوو، بەڵام دەسەڵاتی دارایی و مەعنەوی وەك ئێستا فەراهەم نەبوو، كەچی وێڕای ئامرازە تەقلیدیەكان لەكامێراو ئامێرە هونەرییەكان و بڕی دارایی، لە دراما رووكەشە پڕ لە زەغرەفەكانی ئێستاكە مەقبول تر بوو لای بینەر ..
هۆكاری بنەڕەتی ئەو مەقبولیەش لەوە دابوو كە وا بەستەیەكی تۆكمەی رۆحی و هونەریی لەنێوان بینەرو درامادا هەبوو، دراما ببووە بەشێك لە ژیانی بینەرو گوزارشتی لە خەم و ئاواتەكانی دەكرد.
ئەم نموونەیەم بۆ نیشاندانی پەیوەندی نێوان بینەرو دراما بۆیە هێنایەوە، چونكە دیارە ئەو پەیوەندییە باوی نەماوەو بینەری كورد خەریكە متمانەی بە درامای كوردی نەمێنێ‌، دوای ئەوەش چەند نموونەیەكی تازەی بینی، ئیدی گەیشتە ئەو بڕوایە هێشتا زۆری ماوە درامای كوردی بكەوتە سەر پێ‌ و بەو شێوەیە دەركەوێ‌ كە ئەو ئاواتی بۆ دەخوازێ‌.
ئەوەتا لە(گورگەكان) دا چەند كۆمپانیایەكی وەكو (سامپرۆداكشن ، ئیدیكۆ گروپ ) و كەناڵی كورد ماكس بە یەكەوە بەشدارییان كردووە لەبەرهەمهێنانی زنجیرە درامای گورگەكان، هەموو كەرەستە سەربازییەكانی وەك چەك و تەقەمەنی و ئۆتۆمبیلی پۆلیس و ئامێرەكانی تریان بۆ دابین كراوە، جگە لە كاستێكی هونەری پرۆقیشنال لە وێنەگرو موزیك و رووناكی و ئیكسسواراتی هەمە جۆری هونەریی، بەڵام ئایا وێڕای دابین بوونی هەموو پێداویستیە ماددی و هونەرییەكان ، ئایا دراماكە توانی ئەو سەركەوتنە بە دەست بێنێ‌ كە بینەر چاوەڕوانی دەكرد؟
ئەمە پرسیارێكەو بینەر خۆی وەڵامی دەداتەوەو رەنگە ئەوانیش لە گەیشتن بە وەڵامێكی دروست هاوكوف نەبن ، هەندێكیان پێیان وابێ‌، زنجیرەكە لەرووی فۆرم و تەكنیك و ستایلی سینەماییەوە فۆرمێكی تازەی پێشكەش بەدرامای كوردی كردووە، لەرووی ئەكشن و هەڵسوو كەوت كردن لەگەڵ دیمەنەكانی شەڕو بەكارهێنانی تەقەمەنی و فێڵی سینەمایی، ئەم هەنگاوە دەست پێشخەرییەكە بۆ دەرچوونی درامای كوردی لە قالبە تەقلیدیەكەی خۆی ، چونكە درامای كوردی تا ئێستا ئەزموونێكی ئەوتۆی نەبووە لەرووی درامای ئەكشن و ئەو ستایلە نوێیانەی لەگورگەكاندا بینرا.
بەڵام بەشێكیش هەن دراماكە بە درامایەكی كوردی نازانن و پێیان وایە گورگەكانیش بە دەردی دراما تەقلیدیەكانی پێشووتر دەچێت و هیچ شوێنێ‌ لە پێگەی درامای كوردی ناكاتەوە ، دیسان سەر لە نوێ‌ رەنج بە خەسار بووین و نەمانتوانێ‌ گرێ‌ كوێرەی درامای كوردی بكەینەوە و لەو حاڵەتە چەق بەستووەی هەیەتی رزگاری بكەین .
لە بەر ئەوەی ئەو جۆرە درامایانە كە ئامانجی بازرگانی دەخەنە سەرووی هەموو ئامانجێكی دیكەی نەتەوەیی و نیشتیمانی و كۆمەڵایەتی نایانەوێت بابەتێك بوروژێنن كە هیچ مۆركێكی نەتەوەیی پێوە بێت ، یا كێشەیەكی گشتی ئەو میللەتە بوروژێنن و چارەسەری بۆ دابنێن، یاخود لە نێو ئەو كولتوورە دەوڵەمەندەی كورد، بابەتێكیان بژاردە دەكرد كە كورد شانازی پێوە بكات و ئەو كولتوورە جوانەی خۆی نیشانی گەلانی دنیا بدات و ببێتە پێناسەیەك بۆ مێژووی پڕ لە سەروەری خۆی ، نەك ئافرەتی مافیای دەمانچە لە چۆك هەڵكوتێتە سەر بانك و دیمەنەكانی پڕ كات لە مافیاو قومارخانەو مەیخانە.
بۆیە هەموو ئەو هونەرە پێشكەوتووەو ئامرازە تەكنیكی و مۆدێرنانە ئەگەر بۆ خزمەتی بابەتێكی كوردی بەرجەستە نەكرێت، ئەوە گەڕانەوە بۆ ستایلە تەقلیدیەكانی سەردەمی رەشو سپی بە باشتر دەزانرێت بۆ بینەر، چونكە بینەر پێی وایە ئەوەی لە گورگەكاندا بینی، رۆژانە بەدەرزەن لە دراما دۆبلاژ كراوەكاندا دەیبینی، لەوانەی پەیوەندییان بە هونەری كوردی و كۆمەڵگای كوردییەوە نیە .
كەواتە بۆ بە تایتڵی كوردییەوە بێت و ئەو پارە زەبەللاحەی لە كوردستانەوە بۆ تەرخان بكرێت ؟
لەوەش گەڕێ‌ كە ئەو جۆرە درامایانە لە ناوەرۆكدا لە دەرەوەی بازنەی كۆمەڵگای كوردن ، ئەی ئەو ئاسەوارە ناشیرینە نالۆژیكی و نا واقیعیانەی بەزۆر بەسەر كۆمەڵگای كوردی دەسەپێنن و بە چەندین شێواز دەیانەوێت ناشیرینی كەن و لەو تایبەت مەندیەی خۆی بیخەنە دەرەوە؟
ئایا ناشیرین نیشاندانی كۆمەڵگایەك و لەكەدار كردنی داب و نەریت و كولتووری ، بە هەر فۆرم و شێوازێك بێت بێت لای بینەری كورد مەقبوڵە؟
لە گورگەكاندا بەپاساوی بەرقەرار بوونی یاساو نیشاندانی فیكەی چەند ئۆتۆمبیلێكی فریاكەوتن و دوو پۆلیس، لە ژێر وێنەی سەرۆك، كوردستان كراوە بەلانەی مافیاو باندو دزو جەردەی ئەو دنیایە، هەقیقەتی ئەو هەلومەرجە ئارام و سەقامگیریەی كوردستانیان بەشێوەیەكی قێزەوەن شێواندووە، وەك ئەوەی كوردستان تیكساسێك بێت، یان وڵاتێكی بێ‌ یاسا.
بۆیە بینەر مافی خۆیەتی بپرسێ‌ ئایا راستە وڵاتی ئێمە وڵاتی گورگەكانەو ئەوەی گورگەكان دەیكەن بەڕاست واقیعی ئەمڕۆی كوردستانە؟ واقعێك كە بە پارەو هاوكاری لۆجیستی كوردستان، كوردستانی پێ‌ ناشیرین دەكرێت ؟
پرسیاری تر ئەوەیە ئایا شێواندنی واقیعی كوردستان و شوبهاندنی بەواقعێكی ناشیرینی دەرەوە، بە مەبەستە یان بەهۆی ون بوونی ئینتیمای نەتەوەیی و نیشتیمانیە؟
ئایا پێتان وایە دراما ئەو چەكە كاریگەرە ناڕاستەوخۆیە كە بێ‌ مۆڵەت دەچێتە ناو خێزانەكانتان كاریگەری نابێت لەسەر هزرو سلوك و پەروەردەو رەوشتی كۆمەڵایەتیتان ئاوا دەرگاتان بۆ واڵا كردووە بە ئارەزووی خۆی مناڵەكانتان فێری توندو تیژی و وڵاتەكەتان ناشیرین بكات ؟
ئایا ئەو چەند بەرهەمە شكست خواردووانەی رابووردوو نەبوونە مایەی هەڵوەستە پێكردنی بەرهەم هێنەرەكانی دراما لەكوردستاندا كە بگەنە ئەو بڕوایە، كێشەی درامای كوردی ئەمڕۆكە لەناوەرۆكە نەك تەنیا هەر فۆرم ؟
ئەگەر ئامانج سەرهەڵدانەوەو بە مۆدێرن كردنی درامای كوردییە، دەبێ‌ لەوە بگەن كەبەدی هێنانی ئەو ئامانجە هەر تەنها بەفۆرم نابێت وەك پرۆپاگەندەی بۆ دەكرێت، ئەگەر لەدەستپێكدا بە ناوەرۆك و مۆركێكی نەتەوەییی و نیشتیمانی دەست پێ‌ نەكەیت و نەخشەیەكت لەبەردەست دا نەبێت بۆ ئامانجەكانت .
خۆ ئەگەر دراما پێناسەو مۆركێكی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی هەڵنەگرێت و ئامانجەكانی ون كردبێت، ئەوە هەموو پێكهاتەكانی تری بەشێوەیەكی هەڕەمی لەگەڵ خۆیدا دەڕوخێنێ‌، ئەو كات هیچ لەتوخمەكانی دیكەی دراما، چەند ئەوەندەی ئەكتیف و پڕ لە ستاتیكا بن لەناو تەم و مژی بازنە داخراوەكەدا ون دەبن و بەهایەكیان نامێنێ‌ ، لەوانەش ئەكتەرەكان، هەر بۆ نموونەش ئەو ئەكتەرە خاوەن ئەزموون و بە توانایانەی لەگورگەكاندا بەشدارن، زۆربەیان هەموو توانستەكانی خۆیان بۆ بەرجەستە كردنی كاراكتەرەكانی خۆیان بەرجەستە كردووە و توانای باشیان نیشان داوە، بەڵام لەگەڵ ون بوونی ناسنامەی رەسەنی دراماكە و ئامانجەكانی ، تواناو لێهاتوویی ئەوانیش ون دەبێت .
ئەگەر دەرهێنەرێكی وەك ( میهران شیری) ئەو تواناو ئەزموونەی خۆی بۆ بەرهەمهێنانی درامایەك تەرخان بكردایە كە خزمەتی كولتوورو باری سیاسی و كۆمەڵایەتی گەلەكەی كردایە، ئەو دەرفەتە زێڕینە بەو كوالیتە پێشكەوتووە و ستایلە سینەماییە پێشكەوتووانەوە لەدەست نەدەچوو، ئێستا درامای كوردی دەكەوتە قۆناغێكی تر .

هەمیشە دراماكانی ئێمە هەڵەی دراماكانی پێش خۆیان دووبارە دەكەنەوەو ناتوانن سوود لەهەڵەكانیان وەربگرن، هەرگیز بایەخ بەتێكست و دەق نادەن و ئەو رەگەزە بنەڕەتیە كە تەواوی توخمەكانی دیكەی درامای لەسەر بونیات نراوە فەرامۆش دەكرێت و هیچ بایەخێكی بۆ داناندرێت.
دەرهێنەرێك دێت دەیەوێ بە سیناریۆیەكی رووكەش كەخۆی بەسەرپێیی دەینووسێ‌ ، یا لەكاتی وێنە گرتندا سكێچی بۆ دەكێشێ‌ ، ئەو بۆشاییە گەورەیە پڕ كاتەوە، كە لەپەراوێزی دا بەهایەك بۆ زمانی دراماكەو دیالۆگ نامێنێ‌ و هەر ئەكتەرەو بەزمانێك قسە دەكا وەك ناسر حەسەن بە(ئۆپراسیۆن بڵێت ئۆپریسۆن ) دووچاری دەیان هەڵەی زمانەوانی دەبێت، كە وەك مۆركێكی ناشیرین بەسەر روخساری دراماكەوە دەمێنێ‌ ..
ئەم بەكەم تەماشا كردنەی زمان و دیالۆگ لای دەرهێنەرێك ئاساییە كە پێش بیركردنەوە لە بایەخ دان بە زمانی دراماكەی، ئەو شوێنێكی بۆ بایەخدان بە كولتووری نەتەوەیەكی بەپەراوێز خستووەو كولتووری وڵاتێكت بۆ نمایش دەكات كە لە تیكساس دەچێت، ئیدی چ گلەییەكت لەسەقەت بوونی زمان هەیە.

ره‌خنه‌گره‌ سینه‌ماییه‌كان ده‌ڵێن: چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی )گابریل گاریسیا ماركیز( داهێنانه‌كانی خۆی پێشكه‌ش به‌جیهانیی ئه‌ده‌بی كردووه‌، ئه‌وه‌نده‌ش خزمه‌تی هونه‌ری سینه‌مای كردووه‌، چه‌ند هه‌وادارو ئاشق به‌رۆمانه‌كانی هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ش له‌وانه‌ی به‌كه‌فو كۆڵه‌وه‌ شه‌یدای بینینی ئه‌و فیلمانه‌ن كه‌ له‌رۆمانه‌كانی ئه‌و وه‌رگیراون، یا ئه‌و سیناریۆیانه‌ی) ماركێز( نووسییوویه‌تی.
ئه‌وه‌تا ژماره‌ی ئه‌و فیلمانه‌ ژماره‌یه‌كی ئێجگار زۆرو زه‌وه‌ندن، كه‌ گه‌وره‌ترین ده‌رهێنه‌ره‌ سینه‌ماكاره‌كان كارییان له‌سه‌ر كردووه‌، جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌و كاته‌ی كه‌ ماركێز به‌رپرسی ئه‌كادیمییای سینه‌ما بووه‌ له‌كۆبا زۆر سیناریۆی سینه‌مایی نووسییووه‌، كه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كییان به‌رۆمانه‌كانییه‌وه‌ نه‌بووه‌، وێڕای ئه‌و سیناریۆیانه‌ی له‌مه‌كسیك ده‌یانیی نووسی.
بۆیه‌ ئه‌مڕۆكه‌ فیلمێكی زۆر هه‌ن ناوی ماركێزییان به‌سه‌ره‌وه‌یه‌ چ ئه‌وانه‌ی له‌رۆمانه‌كانییه‌وه‌ وه‌رگیراون، چ ئه‌وانه‌ش ئه‌وخۆی وه‌ك سیناریۆ نووسیوویه‌تی .
رۆمانی (خۆشه‌وستی له‌زه‌مه‌نی كولێرادا) یه‌كه‌م فیلم نیه‌ كه‌ له‌كاره‌كانی (ماركێز) وه‌رگیرابن، به‌ڵكو پێش ئه‌و فیلمی (ئاریندیرای كێوی) هه‌بوو كه‌ ساڵی 1983 له‌لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری به‌رازیلی (رای جویرا) به‌رهه‌م هاتوه‌، له‌هه‌مان ساڵیشدا ده‌رهێنه‌ری ناسراوی ئیتاڵَی (فراننسیسكۆ) رۆمانی (روداوی مردنێكی راگه‌یاندراو) ی ده‌رهێَناوه‌، كه‌ هه‌ردوو ئه‌كته‌ری جیهانیی (ئه‌فیریت و ئارنیللا) رۆڵَی پاڵه‌وانییه‌تییان تیادا بینییووه‌، هه‌روه‌ها رۆمانی (كۆلۆنێَل شتێكی ننیه‌ بۆ نووسین) ساڵی 1999 له‌لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری مه‌كسیكی (ئارتۆرۆ ریمبیستین) كرایه‌ فیلمێكی سینه‌مایی، كه‌ له‌نواندنی (فرناندۆ لوجان و سه‌لما حایك) بوو، دواتر فیلمێكی دیكه‌ی به‌ ناوبانگی شاكاره‌كانی ماركێز كه‌ له‌ ساڵی 2004 به‌رهه‌م هاتووه‌، فیلمی (له‌كاتژمێری په‌شێوی) دابوو له‌لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری به‌رازیلی (رای جویرا) ده‌رهێندراوه‌.
ره‌خنه‌گره‌ سینه‌ماییه‌كان ده‌ڵێن چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی ماركێَز ده‌ست رۆیشتوو بووه‌ له‌نووسینی رۆماندا، ئه‌وه‌نده‌ش توانستی نووسینی سیناریۆی هه‌بووه‌، له‌چه‌ندین ئه‌زموونیش دا ئه‌و راستییه‌ ئاشكرا بووه‌، ئه‌مه‌یه‌ وای كردووه‌ ماركێز له‌رۆمانه‌كانیدا زه‌مینه‌ خۆش بكات بۆ دروست كردنی وێنه‌ی سینه‌مایی.
ئه‌و لێك نزیكییه‌ له‌نێوان رۆمان و سیناریۆی وێنه‌یی، وای كردووه‌ ئه‌و فیلمانه‌ی له‌رۆمانه‌كانی ماركێز به‌رهه‌م هێندراون، ببن به‌خاوه‌نی زۆرترین داهات، وه‌ك رۆمانه‌كانی بوون به‌خاوه‌نی زۆرترین خوێنه‌ر له‌جیهاندا.
ئه‌م دوو باڵیه‌ له‌نێوان ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا وای كردووه‌ هه‌وادارانی ماركێز ببن به‌دوو ئه‌وه‌نده‌ی خۆیان له‌هه‌موو جیهاندا .
فیلمی(خۆشه‌ویستی له‌زه‌مه‌نی كولێرادا) ئه‌گه‌رچی رۆمانه‌كه‌ی به‌زمانی ئیسپانی نووسراوه‌، به‌ڵام فیلمه‌كه‌ پشتی به‌ده‌قه‌ ئینگلیزییه‌ وه‌رگێَڕاوه‌كه‌ به‌ستووه‌، هه‌روا رۆمانی یادی سۆزانییه‌ خه‌مباره‌كان كه‌ له‌لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری دانیماركی(هۆنگ كاسلن) كراوه‌ته‌ فیلم به‌هه‌مان ئاستی فیلمه‌َكانی تر سه‌ركه‌وتنێكی به‌رچاوی به‌ده‌ست هێناوه‌، فیلمه‌كه‌ باس له‌ خۆشه‌ویستی پیره‌مێردێكی رۆژنامه‌نووس ده‌كات له‌گه‌ڵ كیژۆڵه‌یه‌كی چوارده‌ ساڵی، ئه‌و فیلمه‌ له‌خولی پانزه‌هه‌مینی فیستیڤاڵَی ئیسپانیا نمایش كرا، كه‌تێیدا ئه‌كته‌ری ناسراوی فره‌نسی(جیرالد شاپلن) رۆڵَی پاڵه‌وانییه‌تی تێدا بینی .

ئه‌م فیلمه‌ دوای ره‌زامه‌ندی وه‌رگرتنی ره‌زامه‌ندی خانه‌واده‌كه‌ی ماركێز له‌لایه‌ن (كارلسن و جان كلود) سیناریۆكه‌ی بۆ نووسراو بۆ سینه‌ما ئاماده‌ كرا.
سیناریۆكه‌ له‌ره‌سه‌ندا به‌زمانی دانیماركی بوو، دواتر وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی فره‌نسی و ئینگلیزی و ئیسپانی، وێنه‌كانی له‌ویلایه‌تی (كامبتشی ) خوارووی مه‌كسیك گیراوه‌ .

دوای ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ی فیلمی (له‌مه‌ڕ خۆشه‌ویستی و ئه‌هریمه‌نه‌كانی تر ) و سرنج راكێشانی خه‌ڵكی و ره‌خنه‌گران، له‌فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی ( كارتا خیتادی ئه‌ندیاسی) جارێكی دیكه‌ فیلمه‌كه‌ له‌كۆلۆمبیا نمایش كرایه‌وه‌، فیلمه‌كه‌ باس له‌روداوێك ده‌كات له‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م، كاتێ‌ منداڵێكی ته‌مه‌ن 13 ساڵی به‌ناو( سیدبا ماریا) له‌چینی نه‌جیب زاده‌كان دووچاری ڤایرۆسی نه‌خۆشی گازه‌ سه‌گ ده‌بێت، له‌و كاته‌دا مه‌زه‌نده‌ی ئه‌وه‌ی بۆ ده‌كه‌ن كه‌ به‌پێی داب و نه‌ریته‌ كۆنه‌كان ده‌ستی جنۆكه‌ی له‌سه‌ره‌، دواتر راهیبه‌یه‌كی ئیسپانی گیانی منداڵه‌كه‌ له‌و خه‌ته‌رناكییه‌ رزگار ده‌كات .
كلارا ماریا – به‌رهه‌م هێنه‌ری فیلمه‌كه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌م فیلمه‌ ده‌ڵێت: ره‌خنه‌ گره‌كان وای بۆ ده‌چن كه‌ تا ئێستا ئه‌م فیلمه‌ باشترین فیلمێك بووه‌ له‌و فیلمانه‌ی كه‌ له‌رۆمانه‌كانی گه‌وره‌ نووسه‌ری كۆلۆمبی گابریل گاریسیا ماركێز ئه‌نجام درابێت، بۆیه‌ ئاواته‌خوازین فیلمه‌كه‌ سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌تر به‌ده‌ست بێنێت، بێگومان ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ی خوێندبێته‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌زانێت كه‌ فیلمه‌كه‌ هه‌موو توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگا ناگرێته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌وانه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری فیلمه‌كه‌ كه‌ دووچاری داوی خۆشه‌ویستی هاتوون .

ئه‌م فیلمه‌ 2.2 ملیۆن دۆلاری تێ‌ چووه‌، چواره‌م به‌رهه‌می سینه‌مایی بووه‌ كه‌ له‌ شاكاره‌كانی ماركێزه‌وه‌ كرابن به‌فیلم .
به‌ر له‌وه‌ی ماركێز ده‌رگا به‌رووی به‌رهه‌م هێنه‌ره‌كانی سینه‌ما بكاته‌وه‌ بۆ به‌فیلم كردنی رۆمانه‌كانی، ترسێكی زۆری هه‌بوو كه‌سینه‌ما ده‌ستی به‌ سه‌ر رۆمانه‌كانیدا نه‌شكێ‌ و ئه‌و فیلمانه‌ ببن به‌مایه‌ی به‌ها شكاندنی رۆمانه‌كانی، كه‌ ئه‌و زۆر به‌ پیرۆزییه‌وه‌ هه‌ڵسوو كه‌وتی له‌گه‌ڵدا ده‌كردن، بۆیه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی ئیجگار زۆر ره‌زامه‌ند نه‌بوو له‌م باره‌یه‌وه‌، به‌ڵام دواتر دوای به‌ڵێن وه‌رگرتن له‌به‌رهه‌م هێنه‌ره‌كان كه‌ بتوانن وه‌ك پێویست به‌رجه‌سته‌ی كاره‌كانی بكه‌ن، ئینجا ئه‌و ده‌رگایه‌ی خسته‌ سه‌رپشت بۆ هه‌ندێ‌ له‌و به‌رهه‌م هێنه‌رانه‌ .
ئه‌و ره‌واجه‌ی فیلمه‌كانی ماركێز له‌جیهانیی سینه‌مادا به‌ده‌ستی هێنا، وای له‌ زانكۆی(ماجدالینا)ی كۆلۆمبی كرد، دكتۆرای فه‌خری له‌ بواری سینه‌مادا به‌ماركێَز ببه‌خشێت .
ماركێز ئه‌گه‌رچی له‌ده‌سپێكدا رێگر بووه‌ له‌ به‌فیلم كردنی كاره‌كانی به‌ڵام ئه‌و خۆی ئاوێته‌ بوونێكی زۆری هه‌بوو له‌گه‌ڵ سینه‌مادا، ئه‌و خۆی یه‌كێك بوو له‌دامه‌زرێنه‌رانی فیستیڤاڵی هاڤانای سینه‌مایی و دامه‌زرێنه‌ری سینه‌مای نوێ‌ له‌ئه‌مریكای لاتینی .
به‌گشتی گرنگترین سیناریۆكانی ماركێز بریتی بووون له‌:

گه‌ڵاوه‌ریوه‌كان 1955
شتێ‌ نیه‌ كۆلۆنیل بینووسێت 1961
له‌ كاتژمێرێكی پڕ له‌په‌ژاره‌ییدا – 1962
سه‌د ساڵ له‌گۆشه‌گیریدا – 1967
پایزی به‌تریك – 1975
روداوی مردنێكی راگه‌یاندراو – 1981
خۆشه‌ویستی له‌زه‌مه‌نی كولێرادا – 1985
ده‌رباره‌ی خۆشه‌ویستی و ئه‌هریمه‌نه‌كانی تر 1994
یادی سۆزانییه‌ خه‌مباره‌كان – 2004

به‌قسه‌ی ره‌خنه‌گره‌ سینه‌ماییه‌ جیهانییه‌كان، فیلمی خۆشه‌ویستی له‌زه‌مه‌نی كولێراددا دیارترین و به‌رچاوترین ئه‌و فیلمانه‌ن كه‌ له‌ رۆمانه‌كانی ماركێز وه‌رگیرابن، فیلمه‌كه‌ له‌لایه‌ن ده‌رهێنه‌ر (مایك نۆبل) ده‌رهێندراوه‌، ئه‌كته‌رانی وه‌ك (خافییر باردم و بننجامین برات جیۆڤانا میزو گیور) رۆڵی تێدا ده‌بینن، ساڵی 2007 به‌رهه‌م هاتووه‌، 50 ملیۆن دۆلاری تێ‌ چووه‌ ..
ستایندۆف – ی به‌رهه‌م هێنه‌ر بۆ ماوه‌ی سێ‌ ساڵ هه‌وڵی له‌گه‌ڵ ماركێز داوه‌ بۆ رازی بووونی تا رۆمانه‌كه‌ بكرێته‌ فیلم.
روداوه‌كانی ئه‌م فیلمه‌ له‌سه‌ر زێ‌ ی (ماگدالینای) وڵاتی كۆلۆمبیا وێنه‌ی گیراوه‌، باس له‌سه‌رده‌می دوای كولێرا ده‌كات .
بۆ یه‌كمجار بووه‌ هۆلیۆد له‌م فیلمه‌دا كار له‌سه‌ر رۆمانه‌كانی ماركێز بكات، گۆڤاری كولۆمبی رینستاسیمان ده‌ڵێت: كاتێ‌ (ستایندۆف ) له‌ مه‌كسیك فیلمه‌كه‌ی نمایش كرد، ماركێز خۆی ئاماده‌ی نمایشه‌كه‌ بوو، دوای كۆتایی هاتنی نمایشه‌كه‌ به‌رووخسارێكی پڕ له‌زه‌رده‌خه‌نه‌ سێ‌ جار له‌سه‌ر یه‌ك گوتی : براڤۆ .. براڤۆ .. براڤۆ

ماوەیەکە هۆڵە شانۆییەکانی سلێمانی بەردەوام جمەیان دێ لەچالاکی و تیپە شانۆییەکان نۆرەیان گرتووە بۆ نمایش کردنی بەرهەمەکانیان .
بینەری شانۆییش کە بینەرێکیی هوشیارو تینووی شانۆیە، وێڕای بەربەستی کۆرۆناو تەنگژەی ئابووری، پشت لەشانۆ ناکاو ڕێگە نادا هەرگیز هۆڵەکان بێ بینەر بن، بۆیە ئەم هەڵوێستەی شانۆکاران و بینەری شانۆیی لەو شارەدا ، هەر تەنها چمکێکی هونەریی بەخۆیەوە هەڵناگرێ، لەوەندە گەورەتر مانایەکی نیشتیمان پەروەری دەگەیەنێت، کە لەو قۆناغەدا قورسایی خۆیان هەیە بەسەر ڕووپەڕی هەنگاوەکانی ئەو کۆمەڵگایە بەرەو بە مەدەنی بوون کە دیارە شانۆ یەکێکە لە کۆڵەگە مکۆمەکانی
هەمیشە بڕوام بەوە هەیە کە ئاستی شانۆ لەکوردستاندا ئاستێکی ڕێژەییە نەک ڕەها، ئەو ئاستە بەجوگرافیاوە بەندەو لەشوێنێکەوە دەگۆڕێت بۆ شوێنێکی تر.
ڕاستە کە ئێستا سلێمانی لەگۆڕەپانەکەدا سوار چاکە، بەڵاَم کەرکوک و دهۆک و هەندێ لەشارۆچکەکانی تری وەک دەربەندیخان و کەلاریش لەگۆڕەپانەکەدا دیارن و بزافێکی بەتینی شانۆییان دەست پئ کردۆتەوە
ئەوەی لەگۆڕەپانەکەدا غائیبەو لەچاوەڕوانی بودجە کەوتۆتە خەوێکی قوڵ، تەنیا هەولێرە، کە ساڵێ جارێ چالاکیەکی بەناو فیستیڤاڵی مۆنۆدراما پێشکەش دەکات و دەکەوێتەوە ناو خەوەکەوە تا ساڵێکی تر بەدەم چاوەڕوانی هاتنی بودجەوە بەئاگا دێتەوە .
تا ئەو کۆمەڵە داگیرکارەی کارگێڕیی شانۆ لەهەولێر دەسەڵاتی خۆسەپێنەرانەی خۆیان بەسەر فەزای شانۆدا بسەپێنن ، شانۆ هەر وەک لاشەیەکی مردوی بۆگەن لەو شارەدا هەر بەهەڵواسراوی دەمێنێتەوە

دەكرێ‌ بڵێین زنجیرە درامای (چەرخ و فەلەك) ی دەرهێنەر بیلال عومەر بەو ئامانجە نەخشەی بۆ كێشراوە، كە ببێتە زنجیرەیەكی فەلسەفی، سایكۆلۆژی، پەروەردەیی ، كۆمەڵایە تی، لەچوارچیوەی فۆرمی كۆمێدیایەكی سووك و خێزانداری،
ئەم هەوڵەی دەرهێنەر بۆ دروست كردنی دەستپێكێكی تازە بۆ كۆمیدیایەكی سووكی كۆمەڵایەتی، هەوڵێكی ئەرێنیە بۆ هێنانە پێشەوەی ئەو فۆرمەو بایەخ پێدانی، كە من پێم وایە بۆ كۆمەڵگای كورد فۆرمێكی گونجاوە و جیگەی خۆی دەكاتەوە ، زیاتر لە فۆرمە تەقلیدیەكانی تری درامای كوردی.
وەك لەناونیشانی زنجیرەكەش دەردەكەوێت، سیناریۆی دراماكە (چەرخ و فەلەك ) لەزەمەنێك دەدوێت وەك سوڕانەوەی زەوی بەدەوری خۆردا، بەردەوام لەسوڕانەوەو و بەرەو پێشەوە چوون و هەڵبەزین و دابەزین دایە، ئەوانەش كە سواری چەرخ و فەلەكەكە دەبن كۆمەڵگا مرۆڤایەتیەكانن.
كۆمەڵگایێكی وەك كۆمەڵگای ئێمە گەنجێكی وەك (ئاسۆ) هێمایەتی و لەژینگەو كۆمەڵگایێكی دوا كەوتووی كۆمەڵایەتی چاو هەڵدێنێ‌، گیرودەی كۆمەڵێ‌ كولتوورو نەریتی دوا كەوتووی وەك دوژمنكاری، چەك هەڵگرتن، تۆڵە سەندنەوە، توندو تیژی بۆتەوە، لەبری زانست و مەعریفەو پەروەردەو تەكنەلۆژیا .
ئەم عەقلیەتە میتافیزیكیە كلاسیكیە فاكتەر بووە، بۆ ئەوەی ئەو كۆمەڵگایە ماوەی بیست ساڵان لەرەوتی پێشكەوتنی زانستی و تەكنەلۆژی و مەعریفی دابڕێ‌، بەبەراورد لەگەڵ كۆمەڵگاكانی تردا هێشتا لەئەلف و بێ‌ ی ژیان شتێ‌ فێر نەبووبێ‌، بەو مێژووە دوورو درێژەی خۆیەوە، هێشتا وەك مناڵێك دەردەكەوێت، نەتوانێت بەهەمان هەنگاوو بەهەمان تێگەیشتن لەگەڵ ئەوانی تردا خۆی بگونجێنێ‌.
ئەوەتا ببینە (ئاسۆ) چۆن لەگەڵ مناڵەكانی دیكەی پۆلەكەی، چەند جەستەیەكی نامۆیە و چۆن دەبێتە مایەی گاڵتەجاڕی و پێكەنین .
فەلسەفەی نمایشەكە لەرووی سیناریۆوە دەیەوێ‌ بەفۆرمێكی هێمادار، عەقلی ئەو كۆمەڵگایە بوروژێنێ‌ بۆ كۆمەڵێ‌ پرسیار:
ئایا قەت بیرتان لەوە كردۆتەوە ئێوە لەكوێ‌ ی مرۆڤایەتین ؟
جیاوازیتان لەرووی هوشیارییەوە لەگەڵ ئەوانی تر چەندە؟
ئایا تا ئێستاش خۆتان لەو نەریت و كولتوورە دوا كەوتووانەتان داتەكاندووە ؟
یا ئێستاش ئەو پەتا كۆمەڵایەتیانە بەدوا تانەوەیەو ژیانی پەك خستوون ؟
ئەوانە پرسیارە فەلسەفیەكانی زنجیرەكەن، بەڵام بینەریش كە ئەو هەموو پرسیارانەی ئاراستە دەكرێت وەڵامی چیە؟
ئەویش مافی خۆیەتی بڵێت : ئایا ئێوە وەك دەرهێنەرو هونەركاران تا چەند توانییوتانە ئەو چمكە فەلسەفیانە لەسەر رووی شاشە تەرجەمە بكەن بۆ زمانی دراما ؟
دراما بەتەكنیك و وێنەو نواندن و رووناكی و موزیك و دیالۆگ و هەموو ئامرازەكانی تری ؟
ئەوان دەڵێن، ئێمە بۆ ئەوە تەماشای دراما ناكەین تەنیا چمكێكی فەلسەفی بەسادەیی بخوێنینەوە، بەڵكو لەپاڵ ئەمەدا لە درامادا چاوەڕێ‌ ی چێژ دەكەین بمان وروژێنێ‌،
لەدروست كردنی گرێ‌ ی درامیدا، ناچارمان بكات بزانین دەرهێنەر تا چەند چارەسەركردنی گونجاو بۆ گرێكان دادەنێ‌.
ئەكتەرەكان چ پێرفۆرمانسێكیان هەیە بۆ بەرجەستە كردنی كاراكتەرەكانی خۆیان؟
دەرهێنەر بەرامبەر هەموو ئەو خواستانەی بینەر، بەرپرسیاری یەكەمە، ئینجا ئەوانی دیكە هەریەكەو بە پێی پسپۆری خۆی.
كێشەی سەرەكی دەرهێنەر لەوە دایە نەیتوانیووە وەك پێویست ئەو فەلسەفەیە لەسەر شاشە بەفۆرمێكی لۆژیكی و هونەریی ئەوتۆ بەرجەستە بكات، كە بینەر وا نەزانێ‌ بەدیار فیلمێكی كارتۆن دانیشتووە، بەڵكو دووچاری كۆمەڵێ‌ پرسیاری ئاڵۆز بووە كە لەرووی پراكتیكەوە ئەنجامێكی نا مەعقول و نالۆژیكی بداتە دەست وەك ئەوەی :
ئایا عەقلی كۆمەڵگای ئێمە بەگشتی تا چەند هەزمی ئەوە دەكات، كەسێك ماوەی بیست ساڵ بێ‌ هۆش بێ‌ لەنەخۆشخانەیەكی ئەهلی چاو بكاتەوە؟
چۆن كەسێك بیست ساڵ لەهۆش خۆی چوو بێت، ناوی خۆی و دایك و باوكی لەبیرچووبێتەوە، موحازەراتی فەلسەفی لەهاوڕییەكی خۆی وەردەگرێت و گوێ‌ لەخوێندنەوەی چیرۆك دەگرێت ؟
ئەم دیمەنە ئەفسانەییانە لەچ فەرهەنگێكی زانستی دا هەیە؟
دەرهێنەر بۆ تەرجەمە كردن و بەپراكتیك كردنی ئەم تیۆرانە، دراماكەی دابەشی چوار تەوەری سەرەكی كردووە:
1.بێ‌ هۆشی (ئاسۆ) لەئەنجامی شەڕی دوژمنكاری و بەركەوتنی بەئۆتۆمبیل لەكاتی راكردن لەتەمەنی دە ساڵیداو مانەوەی لەنەخۆشخانە بەبێ‌ هۆشی بۆ ماوەی بیست ساڵ، لەوێوە دەرهێنەر پەنجە بۆ واقعێكی تاڵی رابووردوو دەبات، بەتایبەت لەرووی پەروەردەو راهێنانی لاوەكان لەچەك و كوشتارو شەڕی خێڵەكی و دوژمنداری و بیری تۆڵە سەندنەوە، لەوێوە نەوەكان فێری رق و توندو تیژی دەكرێن ، بۆیە باوكی ئاسۆ هەر لەمناڵییەوە ئاسۆ لەئەشق بوونی چەك رادێنێ‌ و پێی دەڵێ‌: ئەگەر گەورە بووی چەكێكی جوانت بۆ دەكڕم، ئەم بیرە ژەنگاویەی ئەو باوكەیە وا لەئاسۆ دەكات، بەڵێنەكەی باوكی لەبیر نەچێتەوە، ئەو بیرە ژەهراویەی لەكاتی گەورە بوونیشدا لەمێشك دەرنەچێ‌ و بەردەوام داوای چەك بكا،
دەرهێنەر دەیەوێ‌ بڵێ‌، ئەوە باوكەكانن لە نەوە دوا كەوتووەكاندا كۆمەڵگا گوناە لەگەڵ مناڵەكانیان دەكەن و ئەو بیرە ژەهراویانەیان دەخەنە مێشك، كەواتە نەوەی كۆن رۆڵێكی نەرێنیان بینییووە بۆ دروست كردنی ئەو پەروەردە سەقەتە كۆمەڵایەتیە.
2.تووشبوونی باپیری ئاسۆ بەنەخۆشی شیزۆفرینیا و واهیمەی نەخشینی خێزانی، كە من پێم وایە،تەوەرێكی سایكۆلۆژی كاریگەرە بۆ هەندێ‌ نەریتی كۆن بەنشاندانی وەفاو خۆشەویستیەكی راستەقینە لەرێگەی باپیری ئاسۆو نەخشینی خێزانی، كە دوای تێپەڕینی ئەو هەموو ساڵە لەماڵئاوایی كردنی، نەخشین هەمیشە وەك سێبەر وایە لە گەڵی و هەرگیز لێی جودا نابێتەوە.
دواتر دەرهێنەر چارەسەرێكی شییاوو گونجاو بۆ ئەو تەوەرە دادەنێ‌، كاتێ‌ كاراكتەری باپیرە نەخشینێك دەدۆزێتەوە و دەگاتەوە بەهیوای خۆی و لەگرێ‌ دەرونیەكە رزگاری دەبێت.
3.تەوەری (شەماڵ) رەبەن مامی ئاسۆ و ئاشق بوونی بە (خاتوون ) ی کارمەندی نەخۆشخانەو هەوڵەكانی بۆ پرۆسەی هاوسەرگیری و خۆ رزگار كردنی لەو تەنیاییە بەردوامەی، بۆتە گرێیەكی دەروونی ئەوتۆ، هەوڵی ئەوە بدات، لە بری هاوسەرێك بۆ ئاوەدانی ماڵەكەی مەیموونێكی بیَِ رۆح لەتەك سەرینەکەی، بەرامبەر بەخۆی دابنێ‌ و ناوە ناوە دەردە دڵی خۆی بۆ بكات.
هەر لەو تەوەرەدا دەرهێنەر كێشەو ئاریشاكانی پیاوی رەبەن و ئافرەتی بێوەژن بەرجەستە دەكات لە كۆمەڵگایەكدا كە پێی وایە بێوەژن بۆی نیە دوای مردنی مێردەكەی، یان لێك جیا بوونەوەی، جارێكی دیكە ژیان دەست پێ‌ بكاتەوە.

دەرهێنەر پێی وایە ئەم كێشەیە بەردەوامی هەیە هەتا ئەگەر خاتوون و شەماڵیش بە یەك بگەن
4 .رەنجەــ ئەوكوڕە گەنجەی لەلایەن بنەماڵەی ئاسۆوە باوكی كوژراوە، بە بەردەوامی بیر لەتۆڵە سەندنەوە دەكاتەوە، خوشكەكەشی هاوڕێ‌ ی مناڵی ئاسۆ بووە، لە یەك گەڕەكدا،
ئەم رووداوە بۆتە هۆی ئەوەی رەنجە ژیانی لێ‌ تێك بچێ‌ و لە مەكتەبیش دابڕێ‌ و نەبێتە خاوەنی هیچ كارو كاسبیەك کە بتوانێ ژن و منداڵەكەی بەخێو بكات و لە ئەنجامیشدا ژنەكەی بەجێی بیڵێ‌ .

دواتریش لەسەر بنەمای عەقلیەتێكی كۆنی سەقەت خۆی و برادەرەكەی تووشی تاوانی گەورە بكات، بەڵام دەرهێنەر وەك تەوەرەكەی تری نەخشین ، چارەسەرێكی لۆژیكی گونجاو بۆ ئەم کیشەیە دادەنێ‌ و بەخۆشەویستی و دیالۆگ چارەی كێشەکە دەكات .
دەرهێنەر ستایلیًكی كۆمێدی سووكی بژاردووە بۆ ئەوەی بینەر بە ئازارەكانی خۆی پێبكەنێ‌، لەهەموو ئەوانەشدا بەگشتی پشتی بەئەكتەر بەستووە بۆ گەیاندنی بیرۆكەكەی، كەمتریش بایەخی بەلایەنی تەكنیكی داوە، بۆ بەستاتیكا كردنی دیمەنەكان، بۆیە هەست بە كۆمەڵێ‌ بۆشایی هونەریی دەكەیت لەرووی دەرهێنان، سیناریۆ، موزیك، لوكێشن، مۆنتاژ، رووناكی.

لەو تەوەرانەی باسم كردن چەندین بۆشایی زەق هەن وەك :
1.تەوەرەكان بەرووكەشی تێپەڕیوون و كاراكتەرەكانیش تێر نەكراون، دەبوا دەرهێنەر لق و پۆپی زێتری لە ناوەرۆكی ژیانیان و كێشەكانیان خستبایە روو، بۆ ئەوەی بینەر زێتر لەوەندە هۆگریان بێت ، چونكە تێكڕای تەوەرەكان مەودای زێتریان تێدا بوو بۆ تێر كردن .
رووداوەكان ساردن و كاراكتەرەكان نەفەسیان كورتە، شوناس و ڕابووردوویان ڕوون نیە، بۆیە مۆنتاژ کەرەستەیەکی ئەوتۆی لەوێنە لەدەست نەبووە بۆ تێرکردنی دیمەنەکان و بەهاوسەنگ ڕاگرتنی ریتمی رووداوەكان .
2.لوكێشنەكان دووبارەن و گۆڕانكارییەكی ئەوتۆیان تێدا نیە، تەنیا لەچوارچیوەی بازنەیەكی داخراودا دەسوڕێنەوە، لەنەخۆشخانە، پرسگە، ماڵی هاوار، پارك…ئەو دووبارە بوونەوەی لوکێشنەکان بینەر دووچاری بێزاری دەکەن و دەبنە ڕێگر لە بەردەم نوێ بوونەوەی بەردەوامی دراماکە.
3.شتێكی ئاساییە رێكلام بۆ سپۆنسەرەكانی بەرهەم هەبێت، بەڵام ناكرێت لەناو دیمەنەكاندا دیالۆگ و سیناریۆی تایبەت بەرێكلامی بازرگانی بكرێت و رووی دراماكە بشێوێنێ‌، بەتایبەت بۆ برنجی مەحموود و سوپەرماركێت و نەخۆشخانەو شتی تر، تیَِ ئاخنیكی رێكلام بەو فۆرمە بەربادە فۆرمی دراماكەی ناشیرین كردووە، چونكە ناكرێت لەكارێكی درامی دا هەموو ئامانجێك هەر تەنها پارە بێت .
4.لەستایلی كۆمێدی و رووداوی سایكۆلۆژی، دەبێت گرنگیەكی زۆر بەموزیك بدرێت، بۆ دەرخستنی دیوی ناوەوەی ناخی ئەكتەرو بەرجەستە كردنی ئاماژەكانی جەستە، لەزۆر حاڵەتی دەروونی دا، بەڵام بە پێچەوانەی ئەو زەرورەتە، موزیك هیچ حزورێكی نەبوو، لەهەموو ئەو دیمەنانەی پێویستیان بەموزیك هەبوو، بەڵكو وەك جەستەیەكی بێ‌ گیان مانەوە و دیمەنەكان و ئەكشنەكان بە ساردو سڕی تێدەپەڕین بێ‌ ئەوەی كاریگەریەكی دەروونی لای بینەر دروست بكەن .
5.رووناكی و سینۆگرافیاو تەكنیك لەکاری درامیدا وەك موزیك رەگەزی بەئەكتیف بوونی دیمەنە، بۆ بە خشینی ستاتیكا ، تێر كردنی چاوو، وروژاندنی دەروونی و راچڵەكاندنی بینەر، بەكورتی دەڵێم من بە درێژایی زنجیرەكە تەنیا یەك دیمەنم نەبینی تێرم بكات لەو ستاتیكاو جوانكارییەی لەوێنەدا چاوەڕوانیمان دەكرد، بەڵكو هەمیشە رووناكی كراوە بوو، كەمتر دیمەنمان لەتاریكی دا بینی، بەهۆی ئەو پەلە پروزێیەی لە وینەگرتندا كرابوو، هەستم كرد، دەرهێنەر ئەوەندە بەپەرۆشی دروست كردنی دیمەنی تێر لەستاتیكاو وێنەی درامی نیە.
5.كاراكتەرەكان لەهەموو دیمەنەكاندا بەیەك ستایل و یەك فۆرم كاریان دەكرد، دیمەنەكان و رووداوەكان نایانگۆڕی.
6.هیچ هونەركارییەكی ستاتیكی لەمۆنتاژدا نابینم، بینەر بەئاسانی ئەو لاوازیەی مۆنتاژ لە گەڕانەوە بۆ باگ راوندەكاندا دەبینێ‌ .
7.كێشەی هەرە گەورەی زنجیرە دراماكە لەكاراكتەری (پاشا) و مناڵەكان و گەمارۆدانی مناڵەكان بوو لەشوێنی بەند كردنی ئاسۆ ، كە لەفیلمێكی مناڵان دەچوو،
دەرهێنەر نەك هەر بەو ئەكشنە لاوازانە نەیتوانییوە ئەو ئامانجە بپێكێنێ‌ كە كلیلی دەرگاكانی ئازادی لای نەوەی نوێیە، بەڵكو سەراپای دراماكەی دووچاری جۆرێك لەلاوازی بكات.
8.وەك دەرهێنەر ویستبێتی سوكایەتی بەرۆڵی پۆلیس بكات، پۆلیسی زۆر بەلاوازی نیشان داوە و هەندێ‌ جاریش دیمەنەكانی پۆلیس خانەی وا لێکردووە ببێتە مایەی گاڵتە جاڕی و پێكەنین
9.ریتمی دراماكە ریتمێكی خاو بوو، ئەگەرچی كۆمێدیا زێتر پێویستی بەریتمی خێرا هەیە.
10.كۆمەڵێ‌ ئەكتەری بەتوانا و خاوەن ئەزموون لەبەرهەمەكەدا بەشدار بوون، دەبوا دراماكە جوانتر و بە چێژ تر بكەن لەوەی بینیمان ، بەڵام ئەگەر ئەوانیش نەبان بەرهەمەكە نەدەگەیشتە كەنارەكانی دڵنیایی.

رەگەزێكی گرنگی سیناریۆ دیالۆگە، بەڵام لەرووی پیشەییەوە جیاوازییان لەوە دایە كە سیناریۆ بەگشتی پێویستی بەئەزموون و شارەزاییەكی سینەمایی هەیە، بەڵام دیالۆگ پێویستی بەهەردوو رەگەزی سینەمایی و ئەدەبی هەیە، بەڵام مەرج نیە سیناریستێك ئەدیبێكی باش بێت، بۆیە زۆر لەو بەرهەمە درامیانەی سیناریۆ یان دیالۆگەكانیان لەلایەن دەرهێنەرەوە دەنووسرێن لاوازییان لەلایەنە ئەدەبیەکەوە پێوە دیارە .
بۆیە وا پەسەند ترە دەرهێنەر هەموو شتێ‌ نەبێ‌ لەكاری درامادا، بەڵكو ئەركەكان بەپێی پسپۆری و ئەزموون دابەشی سەر ستافە هونەرییەكەدا بكا.
لەچەرخ و فەلەكدا دەرهێنەر تووشی ئەو گرفتە بووە، تەوەری باشی بۆ ناوەرۆكی دراماكەی هەلبژاردووە، بەڵام بۆ داڕشتنەوەی ئەو بیرۆكانەی هەیبووە، ئەركی سیناریۆو دیالۆگی خستۆتە سەر ئەستۆی خۆی، كە رەنگە ئەگەر پسپۆرو زمان زانێك دیالۆگەكانی بنووسیبوایە، دیالۆگی بەتام و چێژو سەرنج راكێشی ئەوتۆی دەنووسی ، كە بینەر چەند ئەوەندەی وێنە دەیوروژێنێ‌ ، ئەوەندەش وشە..
زۆر جاران وشە بەسەر وێنەشدا زاڵە، بۆیە سینەماکارانی جیهانیی ئەوەندە پەنا دەبەنە بەر رۆمانەكانی ماركیس و شكسپیر بۆ سیناریۆو دیالۆگ .
كاركردن لەدرامادا دروست كردنی هاوسەنگیە لەنێو پێكهاتەكانی درامادا، هەر پێكهاتەیەك بۆشایی دروست كات، وەك مردنی ئەندامێكە لەجەستەی مرۆڤدا و دەچێتە خانەی كەم ئەندامی و سەقەتی.
لەو درامایەدا لاوازی دیالۆگ كاراكتەرەكانیشی لاواز كردووە، زۆر لەوان كە كێشەی دەروونی و كۆمەڵایەتی گەورەیان هەیە، نەیانتوانیووە گوزارشت لەئازارەكانی خۆیان بكەن، وەك ئەوەی كەسانی كەڕولاڵ و بێ‌ زمان بن لەئاست دەربڕینی ئەو ئازارانە.
راستە كامیرا لەهەندێ‌ دیمەندا دەتوانێ‌ شوێنی هەندێ‌ دیالۆگ بگرێتەوە، بەڵام بینەر چەند ئەوەندەی ئارەزووی وێنە دەكات، ئەوەندەش وشە، بەتایبەت لەپرسە كۆمەڵایەتی و سایكۆلۆژیەكاندا.

پێویستی دراما بۆ وێنە یا وشە بەپێی فۆرمی دراماكە دەگۆڕێ‌، لەهەندێ‌ فۆرمدا دەرهێنەر پێویستی بەكامێراو بژاردەی گرتەكان و زمانی كامێرا هەیە، لەهەندێ‌ فۆرمی تردا بەوشەی ئەدەبی كاریگەر، بەڵام چونكە چەرخ و فەلەك كارێكی كۆمێدی و كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی هاوبەشە، پێویستی بەهەردوكیان هەیە.
رەگەزێكی دیكەی دراما هونەری دروست كردنی گرێ‌ ی درامیە، كە سەرچاوەی وروژاندنی بینەرە، هەر كات هەستت كرد درامایەك ناتوروژێنێ‌، ئەوە بزانە توخمی دروست كردنی گرێ‌ لەو بەرهەمەدا لاوازە، خۆ ئەگەر ئەو گرێیانە نەبن ، زنجیرەیەكی درامی ناگاتە هەشت سەد و نۆ سەد ئەلقە ، بێ ئەوەی دووچاری سارد بوونەوەت بكات .
بەڵام سەرچاوەكانی وروژاندن هەر تەنها گرێ‌ نیە ، رەنگە هەندێ‌ جار ئەكتەریش رۆڵی كاریگەری هەیە لەوروژاندنی بینەر و بەدوادا چوونی بۆ دراما، بۆ نموونەش لە چەرخ و فەلەك گرێ‌ زۆر لاوازە ، تەنیا گرێ‌ ی نەخشین نەبێت كە بینەر چاوەڕوانی ئەوەی دەكرد بزانێت دەرهێنەر چ چارەسەرێك بۆ دۆزینەوەی نەخشین دادەنێ‌ ، یان گرێ‌ ی بەیەك گەیشتن یا نەگەیشتنی شەماڵ و خاتوون و رازی بوون یان رازی نەبوونی فریاد، بەڵام سەرچاوەی كۆ كردنەوەی ئەو بینەرە زۆرە بەدەوری دراماكە گرێ نەبوو ، بەڵكو تەنیا ئەكتەر بوو، بەتایبەت ئەكتەرێكی كۆمێدی وەك (رێشان حەمۆ)

ئەكتەر

وەك ئاماژەم پێدا كۆمەڵە ئەكتەرێكی خاوەن ئەزموون لە چەرخ و فەلەك دەردەكەون، هەر یەك لەوان قورسایی تایبەتی خۆیان و شوێنی تایبەتی خۆیان هەیە لەدراماكەدا.
بەڵام رۆڵی گرنگی ( رێشان حەمۆ ) وەك ئەكتەرێكی كۆمێدی لەزنجیرەكەدا دیارە ، نواندنێكی سروشتی، دوور لە تەسەنوع و گرژی، دوور لە زێدە رۆیی و هەڵچوون، ، دەم و چاوێكی گوزارشت بەخش، بەژنو باڵاو لەشو لارێكی نەرم ، شارەزا لەهەڵسوكەوت كردن و ناسینی كاراكتەر، بوێر بەرامبەر بەکامێرا.
ئەگەرچی ئەو لەرەسەندا زۆرینەی نواندن و ناسینی بۆ بینەر لەرێگەی رێكلامی بازرگانی بووە، بەڵام لەنواندنی دراماشدا هەمان تواناو دەسەڵاتی هونەریی هەیە.
بۆیە دەرهێنەر كە بەشێكی زۆری بەرهەمەكەی بۆ رێكلام و بازرگانی تەرخان كردووە، سەركەوتوو بووە بۆ هەڵبژاردنی ئەكتەرێكی رێكلامی بۆ كارێَكی درامایی .
زۆر لەو دیمەنانەی لەدراماكە هەبوون شایەستەی ئەو ئەكتەرە نەبوون، چونكە دەكرا دەسەڵات و توانای رێشان وەك پێویست بۆ بەرهەمەكە بەرجەستە بكرێت نەك بكرێت بە ئەكتەرێكی بازاڕی، هەویر بێت بۆ هەموو شتێ‌ .
بۆیە لەزۆر دیمەندا ناهەقیم بەدەرهێنەر دەدا كە لەزۆر دیمەندا غەدری لە رێشان كردووە، بە تایبەت لەو دیمەنە لاوازانەی ناوی چاکسازی لێنابوون.
زاهیر عەلی _ ئەكتەرێكی دێرینو خاوەن ئەزموونە ، بەو تەمەنەی ئێستای مێژووی جوانی خۆی وەبیر هەوادارانی هێنایەوە، نواندنێكی سووك و بێ‌ گرێ‌ ی دەكردو سەركەوتنێكی باشی بەدەست هێنا، كاراكتەرەكەی خۆی وەك پێویست بەرجەستە كرد، بۆیە شوێنی زاهیر عەلی شوێنێكی دیارو بەرچاو بوو لەدراماكەدا.
جەبار مەعروف ـ راستە كە لەگەڵ كاراكتەرەكەی خۆی نزیك بوو، دوو دیاردەی زەقی پێوە دیار بوو، یەكێیان ئەوەبوو كە وەك كۆیلەیەكی دەستی خونچەی ژنی بوو، جێ‌ بەجێ‌ كردنی هەموو كارەكانی بە فرمانی ژنەكەی بوو، خۆی خاوەنی هیچ بڕیارێك نەبوو، وەك نموونەیەكی پیاوانی ئەو سەردەمە، دووهەمیان : وەك لایەنێكی پەروەردیی رێزێكی زۆری دەنواند بەرامبەر بەباوكی، ئەگەرچی ئەو باوكە ببووە بارگرانیەك لە ماڵەكەدا .
لەرووی نواندنەوە یەك فۆرمی نواندنی هەبوو لەهەموو حاڵەتەكاندا، بێ‌ ئەوەی لە هیچ دیمەنێكدا و لەگەڵ گۆڕینی هەر ریتمێكا هەست بە گۆڕان لە نواندنی دا بكەم ، بەڵام هەستم بەبێزار بوون نەكرد لەگەڵیدا.
رزگار زاهیر ـ ئەكتەرێكی ئەكادیمی بەتوانایە، ئەگەر ئەو رۆڵەی پێی دەبەخشرێت لەئاست ئەو توانایە بێت و دەرفەتی پێ‌ ببەخشرێت وەك پێویست،.
ئەو لەو درامایەدا لایەنێكی سەرەكی ململانێی نێو درامایەكە بوو، نوێنەری دوژمنكارە كۆنەكان بوو، لەهەمان كاتیشدا باوكێكی كەمتەرخەم بوو لە ئاست هاوسەرو منداڵەكەی.
ئەوەی لە نواندنی رزگاردا بێزارم دەكات، لەهەموو دیمە نەكاندا بەیەك شێوە، بەخۆی و هەڵمژینی جگەرەكەی دەستی دەیبینم ، لەم در امایەو درامای دوا شەو یشدا بە هەمان شێوە بەو دیمەنە خۆی نیشان دەدا.
تەلار هیرانی ـ دایكی ئاسۆ ، ئەكتەرێكە هەم بۆ شانۆ هەم بۆ تەلەفزیۆن دەشێت، بەپێی پێویستی كاراكتەر رەفتار لە گەڵ نواندندا دەكات، ئەو لە چەرخ و فەلەك وێنەیەكی جوانی دراماكە بوو، توانی وەك پێویست گوزارشت لەو خۆشەویستیە بكات كە وەك دایك بۆ ئاسۆ هەیبوو، بەتایبەت لەدیمەنەكانی بەهۆش هاتنەوەی ئاسۆ و ئازاد كردنی ئاسۆ، بەڵام دەرهێنەر لەپەلو پۆی خستبوو، لوكێشنەكانی دووبارە بوون، زۆربەی دیمەنەكان لەیەك شوێنی دانیشتن بوو، بێ‌ ئەوەی فۆرمی دەركەوتنی بگۆڕێ‌ .
كوێستان خوسرەوی ـ مامۆستاو هاوڕئ ی مناڵی ئاسۆ ، خاوەنی روخسارێكی درامی و نواندنێكی بەپێز بوو، بەڵام لەدراماكەدا بەئاسانی لەدەست چوو، بێ‌ ئەوەی دەرهێنەر بەو رووكەشیە هەڵسوكەوت لەگەڵ ئەو روخسارو توانایە بكات و سوودێكی ئەوتۆی لێ‌ ببینێ‌ .
بۆیە دەرهێنەر كە رووكەشانە كاراكتەرەكانی خۆی بەرێ‌ دەكرد بێ ئەوەی لێیان قوڵ بێتەوە، غەدرێكی گەورەی لەخۆی و لەكوێستانیش كرد.
سەربەست ئەحمەد ـ كاراكتەرەكەی وەك نەخۆشێك لەنەخۆشخانەیەكی دەروونی، هیچ ئاسەوارێكی نەخۆشی پێوە دیار نیە، بیست ساڵیشە لەنەخۆشحانەیەكی ئەهلیە، بێ‌ ئەوەی دەرهێنەر هیچ دیمەنێكمان لەنەخشی ئەو پیاوە فەیلەسوفە نیشان بدا، بەگشتی دەرهێنەر كاراكتەرەكەی كوشت، ئەگەرچی (سەربەست ئەحمەد) وەك ئەكتەر شتێكی ترە لەوەی بینیمان .
مازچین عەزیز ـ دایكی رەنجە ـ لەرۆڵی دایك وخەمەكانی ژیانی ئاڵۆزی كوڕەكەی دەوەشایەوە ، بەڵام دەركەوتنێكی ئەوتۆی نەبوو زێتر لەوەندە ماف بەكاراكتەرەكەی خۆی بدات.
كەریمۆك غەفوور ـ ئەو پیاوە رەبەنە هێمنەی تەنیایی تەنگی پێ‌ هەڵچنی بوو ، خۆی و بووكەڵە مەیموونەكەی لە ژوورێكی ماتەمدا ژیانیان دەبردە سەر، لەلایەك ئەشقی بۆ خاتوون و گرێ‌ ی رازی نەبوونی فریادی كوڕە گەورەی خاتوون بەهاوسەری بوونی، لەلا یەكی تر جێ‌ بە جێ‌ كردنی فرمانەكانی هاواری برا گەورەی .
كەریمۆك كاراكتەرەكەی لاواز بوو، چونكە پیاوێكی بێ‌ هەڵوێست بوو، وەك پێویست نەیتوانی لەهیچ دیمەنێكدا بەتایبەت لەگەڵ مەیموونەكەی باس لەئازارەكانی خۆی بكات و زێتر كاراكتەرەكەی خۆی بەخەڵكی بناسێنێ‌ ، بەڵام لەرووی نواندنەوە كەریمۆك نواندنێكی هێمن و سروشتی ئەنجام دا، كە بینەر لەخۆی رازی بكات ، چونكە دراما هەمیشە پێویستی بەو جۆرە نواندنانە هەیە كە بەرجەستەی واقیع دەكەن و فۆرمێكی سروشتی وەردەگرن .
میدیا زەندی ـ یان نازەنینی خوشكی ئاسۆ ، ئەو كیژۆڵە زیرەكو هوشیارەی هەمیشە سەركۆنە دەكرا لەسەر راستیەكان و دەكەوتە بەر زەبرو زەنگی دایكی ، تەنیا وەك كچێكی ماڵ نیشان درا ، بێ‌ ئەوەی بینەر شتێ‌ لەجیهانی ناوەوەی ئەو كاراكتەرە تێ‌ بگا، هەندێ‌ نموونەی تایبەتی ئەو بخاتە روو، یان گرێیەك بۆ ئەو دروست بكات و بینەر زێتر لەوەندە ئاشنا بە تایبەتمە ندییەكانی نازەنین بێت .
لە رووی نواندنەوە من میدیا لە ڕێزی پێشەوەی بئەكتەرە هەرە باشەكانی دراماكە دەبینم.، مەگەر هەر تەنها ڕێشان توانیبێتی ڕکابەری لەگەڵدا بکات لەنواندن دا.
شنۆ محەمەد، خاتوون ـ ئەو بێوەژنەی رۆڵی بێوەژنێكی دەبینی كە كوڕە گەورەكەی رێگر بوو لەبەردەم بەهاوسەر بوونی، من یەكەم جارە شنۆ لەكارێكی درامی دەبینم ، بەڵام توانی وەك پێویست رۆڵی كاراكتەرەكەی خۆی بەرجەست بكات.
قاسم نوری ـ لەو درامایەدا ئەو دەرفەتەی پێ‌ نەدرا كە بتوانێت تواناكانی بەدەرخاو زیاتر خۆی ئاشنا بكات بەبینەر، ئەگەرنا تواناو ئەزموونی قاسم لەهەندێ‌ ئەكتەری تر زیاتر دە ردەكەوت كە رۆڵی سەرەكییان پێ‌ درابوو.
ئەكتەرە لاوەكییەكانی وەك شاخەوان مستەفا و عەلی حامید و عەلی عەبدولباقی و سەردار زەنگەنە، ئیدریس رواندوزی ، دلێر دلزار كافرۆشی ، میران سابیر، شادی عوسمان، هەریەك لەوان بەگشتی كەوتنە بەر سێبەر ، ئەگەرنا ئامادەیی زۆرتریان هەبوو بۆ بەخشینی توانای فرەوانتر .

حه يده‌ر عه‌بدولرِه‌حمان

له‌ماوه‌ی چه‌ند ساڵی رابووردوودا له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنی ته‌وژمی تیرۆركاری دژ به‌هزرو شارستانیه‌ت و مرۆڤایه‌تی له‌زۆربه‌ی وڵاتانی جیهاندا، وای له‌ سینه‌ماكاران كردووه‌ كه‌ روو به‌ رووی پرسیارێك ببنه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ له‌و هه‌لو مه‌رجه‌ تراژیدییه‌ پڕ له‌ ته‌م و مژه‌ رۆڵی سینه‌ما چی ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی له‌ پاڵ ئامرازه‌كانی دیكه‌ شوێنی تایبه‌تی خۆیان هه‌بێت له‌ په‌رده‌ لادان له‌ رووی هه‌قیقه‌تی ئه‌وانه‌ی بازرگانی به‌ئاینه‌وه‌ ده‌كه‌ن و له‌پاڵ ئه‌و ئاینه‌دا نیازه‌ نه‌گریس و دواكه‌وتووه‌كانی خۆیان په‌رتو بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌؟
سینه‌ما كاران له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌ داده‌بن به‌ده‌سه‌ڵاته‌ هونه‌رییه‌كانی خۆیانه‌وه‌، به‌ره‌نگاری ئه‌و ته‌وژمه‌ ره‌شه‌ی تیرۆر ببنه‌وه‌و له‌چه‌ندین گۆشه‌ی جیا جیادا به‌رجه‌سته‌ی تاوانه‌ ره‌شه‌كانی تیرۆر بكه‌ن.
دیاره‌ كه‌ سینه‌ما هه‌میشه‌ چه‌كێكی كاریگه‌رو ئه‌كتیف بووه‌ بۆ دژایه‌تی كردنی ئه‌و ته‌وژمه‌ كه‌ به‌چه‌ندین شێواز هه‌ڕه‌شه‌ی ریشه‌كێش كردنی ئاشتی و له‌باربردنی ئارامی وئازادی كۆمه‌ڵگاكان ده‌كات .
له‌و پێو دانگه‌وه‌ حكومه‌تی ئه‌و وڵاتانه‌ چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی به‌دوای دابین كردنی ئاسایش و هوشیار كردنه‌وه‌ی خه‌ڵكو چڕ كردنه‌وه‌ی پۆلیسن، ئه‌وه‌نده‌ش به‌ ته‌نگ ئه‌وه‌ وه‌ن كه‌ ئایدۆلۆژیایه‌ك بۆ به‌گه‌ڕ خستنی سینه‌ما دابنێن، بۆ ئه‌وه‌ی سینه‌ماكاران به‌كامێرا ریسوای تیرۆر بكه‌ن و فیستیڤاڵی سینه‌ما ساز بكه‌ن بۆ ئه‌و ئامانجه‌ .

سینه‌مای كوردی و تیرۆر
كوردستانیش به‌هه‌موو پارچه‌كانییه‌وه‌، له‌و هه‌رێمانه‌یه‌ كه‌ بۆته‌ ئامانجی تیرۆرستان و به‌ چه‌ندین شێواز تیرۆرستان قه‌ستی برینداركردن و شێواندنی ئارامی تێدا ده‌كه‌ن، له‌و پێودانگه‌شه‌وه‌ كوردستان به‌شاڵاو خوێنی رشتووه‌، هه‌میشه‌ هه‌وڵی داوه‌، رێ‌ له‌و ته‌وژمه‌ ره‌شه‌ بگرێ‌.
به‌ڵام ئایا سینه‌ماو شانۆی كوردی تاچه‌ند توانییویانه‌ ئه‌و تراژیدیاو مه‌رگه‌ ساتانه‌ی روو به‌ رووی كوردستان بۆته‌وه‌ به‌تایبه‌ت له‌شه‌نگال و كۆبانی و قاتوقڕ كردنی مه‌سیحی و یه‌زیدیه‌كان و ته‌قاندنه‌وه‌ی مه‌زارگه‌و موزه‌خانه‌كان و له‌ناوبردنی كولتوورو شوێنه‌واره‌ پیرۆزه‌كان به‌ هونه‌ریی خۆیان به‌رجه‌سته‌ی بكه‌ن، له‌سینه‌ما ودراما، له‌ شانۆ و فۆتۆ، له‌شێوه‌كاری و په‌یكه‌رتاشی، له‌موزیك و گۆرانی و سرود؟
ئه‌مه‌ پرسیارێكه‌و رووبه‌رووی هونه‌رمه‌ندانی ئێمه‌ ده‌بێته‌وه‌، به‌تایبه‌ت سینه‌ماكاران.
ره‌نگه‌ ئه‌وانیش وه‌ك ئێمه‌ دڵیان به‌ئه‌نجامه‌كه‌ی خۆش نه‌بێت، نكۆڵی له‌وه‌دا نه‌كه‌ن كه‌له‌ ئاستی پێویست دانه‌بووینه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بشپرسین بۆ؟ ئه‌وه‌ دیاره‌ ئه‌وانیش پاساوی خۆیان هه‌یه‌ كه‌ من لێره‌دا تیشك ده‌خه‌مه‌ سه‌ر هه‌ندێكییان:
1.ده‌سه‌ڵات دارانی ئێمه‌ تائێستا نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ كه‌سینه‌ما چه‌كێكی هونه‌ریی ئه‌كتیفه‌ بۆ شه‌ڕی تیرۆر و ده‌توانێت كاریگه‌ری خۆی له‌سه‌ر گۆڕینی رای گشتی بگێڕێت و كه‌شفی ئه‌وراق بكات و ده‌ست نیشانی بیرو باوه‌ڕه‌ چه‌وته‌كان و هیڵه‌ پیلانگێڕیه‌كان بكات، به‌زمانێكی سینه‌مایی، بۆیه‌ پشتگیریی كردنی بۆ سینه‌ما وه‌ك پێویست نه‌بووه‌ .

2. هه‌لو مه‌رجی ئابووریی كوردستان كۆسپێكی گه‌وره‌یه‌ له‌به‌رده‌م سینه‌ما كاران، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و پرۆسه‌ سینه‌ماییانه‌ی هه‌یانه‌ به‌پراكتیف بكه‌ن، له‌هه‌مان كاتیشدا، هه‌ر ئه‌و هه‌لو مه‌رجه‌ رێگر بووه‌ له‌به‌رده‌م سازكردنی فیستیڤاڵی سینه‌مایی .
   3.سینه‌مای كوردی ئه‌و ئاماده‌ باشییه‌ی نیه‌ له‌رووی هونه‌رییه‌وه‌ بتوانێت له‌ئان و ساتی خۆیدا پرۆژه‌ سینه‌ماییه‌كان به‌ئه‌نجام بگه‌یه‌نێت، به‌تایبه‌ت له‌رووی ستافی هونه‌رییه‌وه‌ .
3. ئه‌زموونی سینه‌ماكارانی ئێمه‌ بۆ سینه‌مای جه‌نگ و سینه‌مای دژ به‌تیرۆر ئه‌زموونێكی ئه‌وتۆ نیه‌ كه‌ بتوانێت له‌و بواره‌دا ئه‌و ئه‌زموونه‌ به‌رجه‌سته‌ بكات .
   5.له‌رووی سیناریۆو كاره‌ هونه‌رییه‌كانه‌وه‌، سینه‌ماكارانی ئێمه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی دیاری كراویان هه‌یه‌ و پڕ كردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ كارێكی ئاسان نیه‌، زۆر جارانیش كه‌خۆمان له‌قه‌ره‌ی ئه‌و جۆره‌ سیناریۆ سه‌رپێیانه‌ ده‌ده‌ین به‌هۆی لاوازی هونه‌رمه‌ندانی ئێمه‌ له‌نووسینی سیناریۆدا له‌ زمانی سینه‌ما دوور ده‌ كه‌وینه‌وه‌ و زێتر په‌نا بۆ دروشم و دیارده‌ی زه‌ق ده‌به‌ین .
   6.ئاراسته‌یه‌كی دیاری كراوی ناوه‌ندی بۆ سینه‌ما نیه‌ له‌لایه‌ن هیچ سه‌نته‌رێكی رۆشنبیریی و هونه‌ریی كه‌خاوه‌نی نه‌خشه‌و پلانێك بۆ سینه‌ماو ته‌له‌فزیۆن و دراماو شانۆ دابنێت كه‌ به‌ چ ئاراسته‌یه‌ك ئه‌و كه‌ره‌سته‌ هونه‌رییانه‌ به‌رجه‌سته‌ بكات بۆ چه‌ند ئامانجێكی دیاری كراودا.
   ئه‌وه‌ش كه‌ تائێستا دراماكارو سینه‌ما كارانی ئێمه‌ له‌پێودانگی ئه‌و رووداوانه‌دا بینیوویانه‌و بیستوویانه‌ له‌سینه‌مادا به‌رجه‌سته‌یان كردووه‌، ده‌توانین به‌نه‌بوونی دابنێین ، به‌ڵام ئه‌وه‌ش هه‌مدیسان خاڵی كۆتایی نیه‌و ده‌كرێت وه‌زاره‌تی رۆشنبیریی پلان و به‌رنامه‌یه‌كی هه‌بێت بۆ ئاراسته‌ كردنی سینه‌ماكارانی ئێمه‌ و ساز كردنی فیستیڤاڵی سینه‌مایی.

   رۆڵی حكومه‌ت بۆ شانۆو سینه‌مای دژ به‌تیرۆر چیه‌؟
   له‌هه‌مان كاتدا پێویسته‌ حكومه‌ت له‌و بواره‌دا پشتگیریی خۆی هه‌بێت بۆ سینه‌ماو شانۆ، چونكه‌ هه‌ر پشتگیرییه‌كی حكومه‌ت بۆ سینه‌ماو شانۆ وه‌ك پشتیگیریی كردنی پێشمه‌رگه‌یه‌ به‌ چه‌ك بۆ به‌ره‌نگار بوونه‌وه‌ی تیرۆر، ئه‌وه‌تا شه‌ڕی زۆربه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ له‌گه‌ڵ تیرۆردا هه‌ر ته‌نها شه‌ڕی مه‌یدانی و شه‌ڕ به‌چه‌ك و زری پۆش و فڕۆكه‌ نیه‌، به‌ڵكو شه‌ڕی ده‌روونی و شه‌ڕی هزری له‌شه‌ڕه‌ سه‌ربازییه‌كان كاریگه‌رترن به‌سه‌ر روخانی مۆڕاڵ و داڕمانی ده‌روونی.
   له‌و حاڵه‌تانه‌دا و له‌و بواره‌ سایكۆلۆژی و ئایدۆلۆژیانه‌دا شه‌ڕی سینه‌ماو شه‌ڕی شانۆ، له‌ناو كۆمه‌ڵگادا به‌قه‌د شه‌ڕی تانك و فڕۆكه‌كان كاریگه‌ری خۆیان ده‌بێت له‌شه‌ڕی دژ به‌تیرۆر، بۆ هوشیار كردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگاو تێگه‌یشتنیان له‌مه‌ترسییه‌كان و راست كردنه‌وه‌ی چمكه‌ هه‌ڵه‌كان ئه‌گه‌ر تیرۆرستان به‌رێگه‌ فریو خواردووه‌كانیان له‌مێشكی هه‌ندێ‌ له‌تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگایان چاندبێت .

   تیرۆر له‌سینه‌مای جیهانیدا:
   له‌ نیو سه‌ده‌ی رابوردوودا كۆمپانیا سینه‌ماییه‌ جیهانییه‌كان به‌رنامه‌یه‌كی تیرو ته‌سه‌لیان ئاماده‌ كردووه‌ بۆ به‌ره‌نگار بوونه‌وه‌ی تیرۆر و چه‌ندین فیلمی دیارو به‌رچاویان به‌بودجه‌ی زه‌به‌للاحه‌وه‌ نمایش كردووه‌، بۆ ریسوا كردنی رێكخراوه‌ تیرۆرستییه‌كان و پیلانه‌ ره‌شه‌كانیان بۆ دژایه‌تی كردنی مرۆڤایه‌تی .
   له‌ده‌ ساڵی رابووردوودا هۆلیۆد رێكخراوی تیرۆرستی قاعیده‌ی كردۆته‌ ئامانجی سه‌ره‌كی خۆی، پیشی ئه‌ویش سینه‌مای ئه‌مریكی، زوومی كامیراكانی ده‌خسته‌ سه‌ر هه‌ندێ‌ له‌و كه‌سایه‌تیانه‌ی كه‌ رۆڵی تیرۆركارییان بینیووه‌، وه‌ك هه‌ندێ‌ له‌ سه‌ركرده‌ تیرۆرسته‌كان، به‌ڵام به‌گشتی سینه‌مای ئه‌مریكی له‌ده‌وری بنكه‌ی سه‌ره‌كی تیرۆر قاعیده‌ سوڕاوه‌ته‌وه‌، به‌تایبه‌ت دوای ته‌قینه‌وه‌ وێرانكارییه‌كه‌ی یانزه‌ی سیبتیمبه‌ر، له‌وانه‌ش فیلمی فه‌هره‌نهایت 9/ 11 ی (مایكل مۆر)و ده‌یان فیلمی دیكه‌ی وه‌ك (یۆنایتید 93)ی ده‌رهێنه‌ر (بول گرانگراس ) و فیلمی (گه‌مارۆ)و فیلمی( ئایرفۆرس 1) ی (هاریسۆن فۆرد ) كه‌ باس له‌ رفاندنی فڕۆكه‌ تایبه‌تیه‌كه‌ی سه‌رۆكی ئه‌مریكا ده‌كات له‌لایه‌ن تیرۆرستانه‌وه‌ .
   دوای هێرشه‌كانی داعش بۆ فه‌ره‌نسا ئێستا سینه‌ماكاران به‌گوڕوتینێكی زۆره‌وه‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌رووداوه‌كان بخه‌نه‌ توێ‌ ی سینه‌ما .

   ئه‌وه‌تا ده‌رهێنه‌ری فره‌نسی (باتیست بابین) دامه‌زرێنه‌ری هاوبه‌ش بۆ فیلمی دیكۆمێنتی ده‌ڵێت: ئێستا ئێمه‌ له‌سینه‌مادا به‌دوای ده‌رهاوێشته‌ ده‌روونییه‌كانی فه‌ره‌نسییه‌كاندا ده‌گه‌ڕێین له‌وانه‌ش ئه‌وانه‌ی سانسۆریان خستۆته‌ سه‌ر خۆیان و خۆیان بیبه‌ش كردووه‌ له‌سه‌ربه‌خۆیی به‌هۆی ئه‌و تۆقاندنه‌ی تیرۆرستان بۆیانیان دروست كرد .
   واش پێ‌ ده‌چێت كه‌ خواستێكی زۆر هه‌بێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی سینه‌مای فره‌نسی روو له‌تیرۆ بكات كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ بۆته‌ هه‌مێكی گه‌وره‌ی فره‌نسییه‌كان، ئه‌وه‌تا هه‌ر له‌م بواره‌دا فره‌نسییه‌كان چه‌ندین فیلمیان به‌به‌رهه‌م هێناوه‌، له‌وانه‌ش فیلمێكی ( ئاریك روشانت ) كه‌ باس له‌كاری سیخوری ده‌كات دژ به‌تیرۆرستان و فیلمی (ماد ئین فره‌نس) كه‌ باس له‌رۆژنامه‌ نووسێك ده‌كات چۆن خۆی خستۆته‌ نێو یه‌كێ‌ له‌رێكخراوه‌ تیرۆرسته‌كان .
   هه‌روا میسرییه‌كانیش بوونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ بۆ هه‌ندێ‌ له‌ته‌وژمه‌ توندره‌وه‌كان، وڵاتێك بووه‌ هه‌میشه‌ تیرۆرستان رۆڵی خۆیان تیادا بینییووه‌.
   بۆیه‌ سینه‌مای میسری ده‌مێكی دووره‌ كا له‌سه‌ر لابردنی ماسكه‌كان و ده‌رخستنی رووی راسته‌قینه‌و په‌رده‌ پۆشراوی ئه‌واندا ده‌كات و له‌م بواره‌دا سینه‌مای میسری ته‌ژییه‌ له‌و جۆره‌ فیلمانه‌، كه‌ هه‌ندێ‌ جار ئه‌كته‌ره‌ ناوداره‌كانی ئه‌و وڵاته‌ روو به‌رووی هێرشی ترسناكی ئه‌و توند ره‌وانه‌ بوونه‌ته‌وه‌، له‌وانه‌ش فیلمی (چاره‌نووس ) ی یوسف شاهین و عادل ئیمام له‌ فیلمی ( تیرۆرست ) وفیلمی ( باڵنده‌كانی تاریكی ) و ( خوێنی ئاسك ) وچه‌ندین فیلمی تر .

   فیلمی كۆمێدی بۆ ریسوا كردنی تیرۆرستان
   هه‌ندێ‌ له‌و فیلمانه‌ی كه‌ چوونه‌ته‌ چوارچیوه‌ی فیلمی دژ به‌تیرۆر ئه‌و فیلمانه‌ن كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی كۆمێدی ئه‌و كه‌سایه‌تی و رێكخراوه‌ تیرۆرستانه‌یان ریسوا كردووه‌، ئه‌م ستایله‌ش وه‌ك پسپۆره‌ ده‌روونییه‌كان ده‌ڵێین: كاردانه‌وه‌یه‌كی ئه‌كتیفی ده‌بێت بۆ رووتكردنه‌وه‌ی ئه‌و توندره‌وو تیرۆرستانه‌ له‌هه‌قیقه‌تی خۆیان و شكاندنی ئه‌و ستراتیژییه‌ تۆقێنه‌ره‌ی به‌كاری ده‌هێنن دژ به‌ كۆمه‌ڵگاكان .
   له‌هه‌موو حاڵه‌تێكا ئێمه‌ش ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت سینه‌ما بۆئه‌و ئه‌ركه‌ نیشتمانییه‌ ته‌رخان بكه‌ین، ئه‌وه‌ پێویسته‌ وه‌زاره‌تی رۆشنبیریی له‌چوارچیوه‌ی شه‌ڕی دژه‌ تیرۆر ئه‌و ده‌سه‌لات و توانایه‌ بۆ خۆی دابین بكات كه‌بتوانێت له‌رێگه‌یه‌وه‌ ئه‌ركی هونه‌ریی و كولتووری خۆی بۆ ئه‌و ئامانجه‌ راپه‌ڕێنێ‌، به‌تایبه‌ت له‌رێگه‌ی رێكخراوه‌ نێو ده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌، له‌وێشه‌وه‌ ده‌ست به‌به‌رهه‌م هێنانی كورته‌ فیلم بكات و جه‌خت له‌سه‌ر سازكردنی فیستیڤاڵی سینه‌مایی بكاته‌وه‌، به‌ هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانی كوردستانی گه‌وره‌ بۆ گردكردنه‌وه‌ی توانسته‌ هونه‌رییه‌كان له‌ ده‌وری خۆیدا.
   پێشم وایه‌ له‌و فیستیڤالانه‌دا به‌رهه‌مه‌كان چڕ بكرێنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سینه‌ما ناسنامه‌و زمانی پارێزراو بێت، ئه‌گه‌رنا سازكردنی فیستیڤاڵ ته‌نها بۆئامانجێكی میدیایی ناتوانێت ئامانجه‌كان بپێكێنێ‌ .

رۆمیۆو جولێت، كه‌ له‌ره‌سه‌ندا شانۆگه‌ریه‌كی رۆمانسی و تراژیدی شكسپیره‌ دوای هاملێت، دووه‌م فیلمه‌ كه‌ تائێستا 40 كاری سینه‌مایی له‌سه‌ر كرابێت، هۆیه‌كه‌شی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ فیلمه‌كه‌ بینه‌رێكی زۆری هه‌بووه‌، به‌هۆی ئه‌و خۆشه‌ویستیه‌ رۆمانسییه‌ ناته‌قلیدیه‌ی له‌ فیلمه‌كه‌ دایه‌، هه‌روا تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و ململانێ‌ توندو به‌تینه‌ی نێوان هێزی شه‌ڕو هێزی خێر له‌ناخی مرۆڤ و ئه‌و باجه‌ی كه‌ ده‌بێت ئاشقه‌كان له‌كه‌سانی قین له‌دڵی بسێننه‌وه‌ .
تا ئێستا ئه‌م تێكسته‌ی شكسپیر به‌زیاتر له‌سه‌د زمانی جیهان وه‌رگێڕدراوه‌، كاتی خۆی شكسپیر بۆ نووسینه‌وه‌ی ئه‌م تێكسته‌ شانۆییه‌ زۆر كاریگه‌ر بووه‌ به‌قه‌سیده‌یه‌كی شاعیری ئینگلیزی(ئارسه‌ر برۆك ) به‌ناونیشانی (داستانی رۆمیۆ جولێت ) ئه‌ویش له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ بۆ نووسینی ئه‌م قه‌سیده‌یه‌ سوودی له‌چیرۆكێكی نووسه‌ری ئیتاڵی(ماتیۆ باندیلۆ ) وه‌رگرتبوو.
روداوه‌كان له‌شاری(فیرۆنا) ی ئیتاڵی ده‌ست پێ‌ ده‌كه‌ن، به‌دوژمنكاری كۆنی هه‌ردوو بنه‌ماڵه‌ی (مۆنتیجیۆ ــ كۆبولت ویشك) پاشا ویسكالۆس بۆ چه‌ندین جار ئاگاداری ئه‌و دوو بنه‌ماڵه‌یه‌ ده‌كاته‌وه‌، له‌دوور كه‌وتنه‌وه‌ی شه‌ڕو شۆڕو دروست كردنی نائارامی له‌شاره‌كه‌دا، هه‌ڕه‌شه‌ی له‌سێداردانی هه‌ركه‌سێكیش ده‌كات كه‌ پابه‌ند نه‌بێت به‌بڕیاره‌كانی، ئه‌وكاته‌ رۆمیۆ كه‌وتبوه‌ داوی خۆشه‌ویستی( رۆزالین) شه‌وێك رۆمیۆو بنگۆلیۆی هاوڕێ‌ ی ده‌چنه‌ ئاهه‌نگێكی بنه‌ماڵه‌ی (كابۆلیت ) و به‌شێوه‌یه‌ك خۆیان پۆشیووه‌ نه‌ناسرێنه‌وه‌، به‌ڵام كاتێك (تیبالت) ده‌یانناسێته‌وه‌، هه‌وڵ ده‌دات ده‌ست كات به‌شه‌ڕ كردن، به‌ڵام كابۆلیت رێگه‌ به‌ئاژاوه‌ نانه‌وه‌ ناداو رۆمیۆ له‌ ئاهه‌نگه‌كه‌ به‌دوور ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام به‌ر له‌وه‌ جولێت ده‌بینێ‌ و دووپاتی خۆشه‌ویستی خۆیان ده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ یه‌كتر، دواتریش لای راهیبه‌یه‌ك هاوسه‌ر گیریی ده‌كه‌ن ..كاتێ‌ پاشا هه‌واڵی شه‌ڕو شۆڕه‌كه‌ ده‌زانێ‌، بڕیار ده‌دات رۆمیۆ نه‌فی بكرێ‌ و له‌شاری (فیۆن) به‌ده‌ر بنرێ‌، راهیبه‌كه‌ هه‌واڵی نه‌فی كردنی رۆمیۆ به‌جولێت ده‌ڵێت و په‌یمانی ده‌داتێ‌ هه‌وڵ بدات به‌یه‌كیان بگه‌یه‌نێت، وا ئامۆژگاری رۆمیۆش ده‌كات به‌نهێنی جولێت ببینێ‌، پاشان فیۆن به‌جێ‌ بێڵن به‌ره‌و(مانتوا) ئینجا كابۆلیت داوا له‌جولێت ده‌كات كه‌تا ماوه‌ی سێ‌ رۆژ هاوسه‌ر گیریی له‌ گه‌ڵ(باریس) ئه‌نجام بدات، به‌ڵام جولێت ره‌تی ده‌كاته‌وه‌ هاوسه‌ر گیری له‌ گه‌ڵدا بكات، به‌ڵام دواتر وه‌ك به‌كارهێنانی ته‌كتیكێك بۆ خۆ رزگار كردن جولێت وا به‌باوكی راده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌و رازییه‌ هاوسه‌ر گیریی له‌گه‌لً پاریس ئه‌نجام بدات، به‌ڵام رۆژێك به‌ر له‌وه‌ ده‌رمانێك ده‌خواته‌وه‌ و خه‌ڵكی وایان زانی گیانی له‌ده‌ست داوه‌و پرسه‌یان بۆ دانا، رۆمیۆ كه‌ ئه‌و هه‌واڵه‌ ده‌زانێ‌ سوێند ده‌خوات كه‌ ده‌بێت له‌گه‌ڵ جولێت بنێژرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئاگاداری پلانه‌كه‌ی جولێت نه‌بوو بۆ گه‌یشتن به‌ رۆمیۆ، بۆیه‌ ژه‌هرێكی خۆكوشتن ده‌كڕێ‌، راهیبه‌كه‌ش ئاگاداری جولێت ده‌كاته‌وه‌، نه‌یتوایووه‌ پلانه‌كه‌ به‌رۆمیۆ بگه‌ینێت، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بزانێ‌ تۆ مردویت مه‌ترسی مردنی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر، كاتێكیش كه‌ پاریسی زاوا ده‌یه‌وێ‌ لاشه‌كه‌ی جولێت ببینێ‌، ڕووبه‌ڕووی رۆمیۆ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ به‌ره‌و هه‌مان شوێن دێ‌، به‌رانگیری یه‌كتر ده‌بنه‌وه‌و رۆمیۆ پاریس ده‌كوژێ‌، ئینجا ژه‌هره‌كه‌ ده‌خواته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ته‌ك جولێت بمرێت، كاتێ‌ راهیبه‌كه‌ ده‌گاته‌ سه‌ریان رۆمیۆ به‌ مردوویی ده‌بینێت، ئینجا جولێت له‌بێ‌ ئاگایی به‌خۆ دێته‌وه‌ و لاشه‌ی مردووی رۆمیۆ ده‌بینێت، هه‌ر به‌ خه‌نجه‌ره‌كه‌ی رۆمیۆ خۆی ده‌كوژێت.

فیلمه‌ به‌ ده‌نگه‌كانی رۆمیۆو جولێت
فیلمه‌ بێده‌نگه‌كانی رۆمیۆو جولێت ( 28) فیلمن:

1. فره‌نسا جۆرج میلیس 1901
2. ئه‌مریكا ستیوارت بلاكتۆن 1908
3. ئیتالیا ماریۆ كاسیرینی 1908
4. به‌ریتانیا ویجی باركر 1908
5. ئه‌مریكا 1911
6. فره‌نسا 1911
7. ئیتالیا ئوجو فالینا 1912
8. فره‌نسا 1914
9. ئه‌مریكا 1915
   10.ئه‌مریكا رائول والش 1916
   11.ئیتاڵیا ئه‌میلۆ جرازینی 1918
10. ئه‌مریكا فین موری 1920
    13.ئه‌ڵمانیا بیتر بول فیتلر 1923
    14.ئه‌مریكا ئه‌ی .ا. دوبون 1926
    : فیلمه‌ به‌ده‌نگه‌كانی رۆمیۆ جولێت
    1.فیلمی (رۆمیۆو جولیت) بۆ یه‌كه‌م جار ساڵی 1935 له‌ده‌رهێنانی (جۆرو كیوكر) پێشكه‌ش كراوه‌، به‌ڵام ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ی به‌ده‌ست نه‌هێناوه‌ وه‌ك چاوه‌ڕوان ده‌كرا، كه‌ تێیدا (نۆرما شیرۆ) رۆڵی (لیزلی هوارد ) رۆڵی رۆمیۆی بینی.
    2.ساڵی 1939 له‌وڵاتی فه‌ره‌نسا ده‌رهێنه‌ری ناسراوی فره‌نسی (ویلی روزویر ) فیلمی رۆمیۆو جولێتی بۆسینه‌ما به‌رهه‌م هێنا.
    3.هه‌روا ( فارلین شمیدلی) ساڵی 1941 له‌سویسرا كاری ده‌رهێنانی بۆ رۆمیۆ و جولێت ئه‌نجام داوه‌.
    .(میجیل دلجادۆ) له‌ مه‌كسیك ـ ساڵی 1943 فیلمی رۆمی رۆمیۆ و جولێتی ده‌رهێنا.4
    5.ساڵی 1944 فیلمێكی تر له‌شانۆگه‌ری رۆمیۆ جولێت فیلمێكی میسری بوو، به‌ناوی ( شه‌هیدانی ئه‌ڤینداری) ده‌رهێنانی كه‌مال ئه‌لشه‌یخ.
    6.ساڵی 1948 فیلمێكی تر به‌به‌رهه‌م هات، فیلمێكی هیندی بوو(رۆمیۆ جولێت) ده‌رهێنانی(ئه‌كتار حسێن) نواندنی(نرجس و یوراج) كه‌ دوو ئه‌ستیره‌ی ناسراوی بواری گۆرانی و موزیك بوون .
    7.فیلمێكی تری رۆمیۆو جولێت ساڵی 1954 به‌به‌رهه‌م هاتووه‌ ، فیلمێكی ئیتاڵی بووه‌، له‌ده‌رهێنانی (ریناتۆ كاستیلانی) نواندنی سۆزان شینتال و لۆرانس هارفی.
    .8.ساڵی 1958 فیلمێكی سۆڤیه‌تی بوو، به‌ناتوی( رۆمیۆو جولێت) ده‌رهێنانی(لیف ئه‌رینتشام ) له‌بالیه‌ی (برۆكوفییف) وه‌رگیرابوو.
    . چیرۆكی گه‌ڕه‌كی رۆژئاوا (West Side Story)) 9.فیلمێكی موزیكیه‌ ساڵی 1961 به‌رهه‌م هاتووه‌، له‌ده‌رهێنانی (رۆبه‌رت وایز) 10 خه‌ڵاتی ئۆسكاری به‌ ده‌ست هێناوه‌، له‌وانه‌ خه‌ڵاتی باشترین فیلم، باشاترین ئه‌كته‌ری لاوه‌كی پیاو وباشترین ئه‌كته‌ری لاوه‌كی ئافره‌ت، باشترین جلو به‌رگ و باشترین موزیك، روداوه‌كانی له‌گه‌ڕه‌كێكی كۆنی نیۆیۆرك تۆمار كراوه‌، له‌نواندنی(ناتالی وۆرد ــ ریتشارد بایمه‌ر)
    ساڵی 1964 فیلمێكی ئیتاڵی ئیسپانی هاوبه‌ش به‌رهه‌م هێندرا، له‌لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری ده‌رهێنه‌ری ئیسپانی ریكاردۆ (نریدا) كاری ده‌رهێنانی بۆ كراوه‌.
11. فیلمێكی تر ساڵی 1965 به‌به‌رهه‌م هاتووه‌، نمایشێكی ئه‌كادیمییای پاشایی بوو بۆدراما ده‌رهێنانی( فال دروم)
    .11.ساڵی 1967 فیلمێكی ئیتاڵی به‌ریتانی هاوبه‌ش به‌رهه‌م هات، ده‌رهێنانی ( فرانكۆ زیفرللی) نواندنی (لیۆناردۆ وایتینج) و ئۆلیڤیا هاسی ..ئه‌م فیلمه‌ به‌ باشترین داده‌ندرێت له‌و فیلمانه‌ی له‌شانۆیی (رۆمیۆ و جولێت) وه‌رگیراون.
    زیفرللی ــ له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: دوای ئه‌وه‌ی ده‌ ساڵان كارم له‌شانۆو ئۆپیرادا كرد، چه‌ندین شانۆگه‌ری شكسپیرم بۆ شانۆ ده‌رهێناوه‌، پێم ئاسایی بوو به‌سینه‌ما دریژه‌ به‌كاره‌كانم بده‌م له‌گه‌ڵ شكسپیردا
    جۆرج كاو له‌ نووسینێكی به‌ناوی ( وتووێژێك له‌گه‌لًَ زیفرللی) له‌گۆڤاری فیلم ئاندفیلمنج ـ له‌به‌ریتانیا ئه‌پریلی 1973ده‌ڵێت:
    ره‌خنه‌گری به‌ریتانی (كینیت تینان) نوسیوویه‌تی: كه‌سایه‌تیه‌كان نه‌گه‌وره‌تر له‌خۆیان نه‌بچووكتر بوون له‌ژیان، به‌ڵكو كتومت به‌قه‌د خۆیان بوون..ده‌رهێنه‌ر رێچكه‌یه‌كی ساده‌و وروژێنه‌ری به‌كارهێنابوو له‌ره‌سم كردنی كه‌سایه‌تیه‌كاندا، وه‌ك ئه‌وه‌ی تاكی راسته‌قینه‌ بن له‌هه‌ڵوێسته‌ راستیه‌كاندا
    ئه‌كته‌ره‌كان هه‌ستیان به‌وه‌ نه‌ده‌كرد له‌چه‌ند رۆڵێكا نواندن ده‌كه‌ن، له‌تراژیدیایێكی نه‌مردا، به‌ڵكو وه‌ك كه‌سانی زۆر ئاسایی كاریان ده‌كرد.
    ده‌ڵێن ئه‌م جۆره‌ شێوازه‌ ریالیستیه‌ خه‌سڵه‌ته‌ راسته‌قینه‌كانی شكسپیر نیشان ده‌ده‌ن
    زیفرللی ــ به‌هه‌مان ئه‌و هه‌ناسه‌ ریالیستیه‌ ئه‌و فیلمه‌ی ده‌رهێناوه‌، بۆ رۆڵ بینینه‌كه‌ش دوو ئه‌كته‌ری لاوی له‌ته‌مه‌نی حه‌ڤده‌ ساڵی و شانزه‌ ساڵی هه‌ڵبژاردووه‌.

    له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا فیلمه‌كه‌ی (زیفرللی) به‌ده‌ر نه‌بوو له‌ره‌خنه‌، زۆر له‌وان گله‌ییان له‌وه‌ هه‌بوو كه‌ فیلمه‌كه‌ دیمه‌نی رووتی تێدایه‌ ئه‌مه‌ش به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ روخانی به‌رائه‌ت و پاكیزه‌یی بوو له‌فیلمه‌كه‌دا
    به‌ڵام (زیفرللی) ده‌ڵێت: له‌یه‌كه‌م شه‌وو دوا شه‌وی خۆشه‌ویستیان هه‌ردوو ئاشق وه‌ك دوو فریشته‌ خه‌وتبوون، ناكرێت ئه‌م دیمه‌نه‌ به‌شێوه‌یه‌كی هه‌ڵه‌ لێك بدرێته‌وه‌
    فیلمه‌كه‌ له‌نواندنی( ئۆلیفیا هاسی ( 15) ساڵ (وایتنج لیۆناردۆ 17 ساڵی) بوو، دوو خه‌ڵاتی ئۆسكاری به‌ ده‌ست هێناوه‌، خه‌ڵاتی باشترین وێنه‌ گرتن و خه‌ڵاتی باشترین دیزاینی جلو به‌رگ
    باز لۆرمان) یش، ئه‌م فیلمه‌ی له‌ساڵی 1997 له‌ فیستیڤاڵی به‌رلینی سینه‌مایی نمایش كرد، له‌ئه‌نجامدا خه‌ڵاتی (فرید باوه‌ر) و خه‌ڵاتی باشترین ئه‌كته‌ری ئافره‌ت و باشترین ئه‌كته‌ری پیاو درایه‌ (لیۆناردۆ دی كابریۆ) له‌رۆڵی رۆمیۆ و، فیلمه‌كه‌ 20 ملیۆن دۆلاری تێ‌ چووبوو، به‌ڵام له‌ یه‌كه‌م نمایشی دا 75 ملیۆن دۆلاری به‌ده‌ست هێنا، بۆیه‌ فیلمه‌كه‌ له‌و كاته‌دا له‌ رووی داهاته‌وه‌ بوو به‌سه‌ركه‌وتووترین فیلمی شكسپیر
    ئه‌م فیلمه‌ دووه‌م فیلمی درێژی ده‌رهێنه‌ری ئیتاڵی (باز لۆرمان) بوو كه‌ سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌ی به‌ده‌ست هێنا.
    فیلمه‌كه‌ رێكه‌وتی 400 مین ساڵیادی نووسینی رۆمیۆ جولێت بوو، وه‌ك د. (موئه‌نه‌س تاها حوسێن) ده‌ڵێت: یه‌كێكه‌ له‌شاكاره‌ هه‌ره‌ به‌چێژه‌كانی شكسپیرو به‌یه‌كه‌م شانۆگه‌ری سه‌رهه‌ڵدانی درامای رۆمانسی داده‌ندرێت له‌ئه‌ده‌بی ئه‌وروپی دا، كه‌ كۆمێیدیاو تراژیدیا ئاوێزانی یه‌كتر بكات.

بتەوێت یا نەتەوێت، دەست پێكردن و ئەنجامدانی هەر پرۆسەیەكی داهێنان، لەوانەش لە كاری شانۆییدا، كۆمەڵێ‌ پرسی عەقلی و سایكۆلۆژی لەناخی شانۆكاراندا دەوروژێنێ‌، بەتایبەت لای ، دەرهێنەر، ئەكتەر، نووسەری دەقی شانۆیی، بەگشتی، هەر هەمووشیان پەیوەستن بەچارەنووسی هەر بەرهەمێكی شانۆیی نوێ‌ .
شتێكی سروشتیە هەمیشە مرۆڤ لەگەڵ خودی خۆیدا لەململانێیەكی بەردەوام دایە، بۆ دۆزینەوەی هەنگاوەكانی پێشكەوتن، بەتایبەت لەكاتی ئەنجامدانی بەرهەمێكی نوێ‌، كە بۆ ئەو دەست پێكردنی هەنگاوێكی ترەو شانۆكار دەخاتە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی تر‌ .
هەمیشە لەو لەحزانەی دەستپێكی كاركردن، مرۆڤ وا هەست دەكات لەهەموو تەمەنی دا دارێكی لەسەر بەردێك دانەناوە و ژیان لەسفرەوە دەست پێ‌ دەكاتەوە، بۆیە دەكەوێتە بەردەم بەرپرسیاریەتێكی مێژوویی، پەیوەست بە چارەنووسی هونەریی ئەو.
بۆ یەكەم جاریەتی كار دەكات، زۆر بەترس و نیگەرانیەوە ، بەڵام لەرەسەندا ئەم تێڕوانینە عه بدولره حلەچەند روویەكەوە تێڕوانینێكی لۆژیكی دروستە بۆ دەرهێنەر .
هه تا ئه كه ر ئەو شانۆكارە لەبوارەكەی خۆیدا مێژوویەكی دوورو درێژیشی هەبێت لەو بارەیەوە.
زۆر جاران شانۆكاری وا هەیە لەلوتكەدا دەڕوخێ‌، بەهۆی هەر فاكتەرێكی نەخوازراو، ئەم روخانە پێویستی بەماوەیەكی دوورو درێژی بەخۆ داچوونەوە دەبێت، تا یتوانێ‌ ئەو دەرفەتە بڕەخسێنێتەوە، بۆ ئەوەی جارێكی دیكە بگاتەوە هەمان ئاستی توانستی جارانی خۆی .
گەڕانەوەی دوای روخان و دروست بوونی ئەو بۆشاییە، تەنها بەئەنجامدانی كاری داهێنەرانە پڕ دەكرێتەوە، ئەگەرنا ئەو شانۆكارە پەڵەیەكی شكست هێنان بەهونەرەكەیەوە دەنووسێ‌، كە بەئاسانی نەتوانێت دەست بەرداری بێت، تەنانەت بۆ ئەو سەختتر دەبێت جارێكی دیكە، بەهەمان مۆرالی جارانی، بەرامبەر بە بینەر بوەستێتەوە لەسەر شانۆ.
ئەوانەی ئەنجامدانی هەر كارێكی داهێنانیی بەگەورەیی دەبینن، لەچەند لایەكەوە ترس و نیگەرانی دەیانگرێ، ئەمەش مافێكی رەوای هەر یەك لە شانۆكارەكانە كە ترسێكی لۆژێكی و هاوسەنگیان هەبێت لەهەر ئەزموونێكی نوێ‌ ی خۆیاندا.
دیارە هەر كارێكیش كۆمەڵێ‌ دەرهاوێشتەو پرسیارو وەڵام لەگەڵ خۆیا دێنێ‌، كە پەیوەندیان بەچارەنووسی هونەریی ئەوانەوە هەیە .
ڕەنگە كاریگەریەكانی ئەو نیگەران بوونە دوو جەمسەرە بێت و لەرووی هەڵسەنگاندنی لایەنە ئەرێنی و نەرێنیەكانەوە و هەر یەك لەوان دەرهاوێشتەی خۆیانیان هەبێت.
شانۆكار كەخۆی لەقەرەی هونەرێكی گەورە دەدا، هەر شكست هێنانێكی دەبێتە هۆی شكست هێنانێكی دەروونی و لەدەست دانی متمانەو ئەزموونێكی پڕ لەخەون و خولیا بوون، وەك ئەو شكستە گەورەیەی (نیمرۆفتش) ی رووسی لەشانۆگەری (باڵندەی دەریا) تووشی بوو.
چیخەف ئەو شكستە تاڵەی ئیمرۆفتیشی دەرهێنەری بەچاوی خۆی بینی، بەشەرمەزارییەوە لەناو بینەران ڕای كردو چووە سەر دەریا، لەوێ لەسەرمان تووشی نەخۆشی سیل بوو.
وەك ستانسلافسكی، لەكتێبەكەیدا (ڕاهێنانی ئەكتەر) دا باسی ئەوە دەكات كە شكست هێنانە سەرەتاییەكانی هەندێ لەدەرهێنەرەكان لەگەڵ چیخەفدا، هۆكارەكەی ئاشنا نەبوون بووە بە ستایل و كەشو هەوای هێمن و لەسەر خۆیی چیخەف.
دواتر ڕوونی دەكاتەوە، كاتێ ئەو دەرهێنەرانە سیحری چیخەفیان بۆ ئاشكرا بووە، گەورەترین سەركەوتنیان بەدەست هێناوە، لەهەمان ئەو شانۆگەریانەدا كە شكستیان هێنابوو.
ئەم ترسە لای ئەكتەریش هەیە، بۆیە زۆر لەئەكتەرە زەبەلاحەكانی دنیا، خەونیان بەڕۆڵی هاملێت و ماكبێسەوە دیوە، بەڵام بەهۆی بەگەورە روانینیان لە بەرجەستە كردنی ئەو كاراكتەرانە، زۆربەیان شكستیان هێناوە.
ئەم پێشبینیەی شكست خواردن و سەرنەكەوتن، فاكتەرێكی نەگەتیفی سەرەكییە بۆ شانۆكارەكان، بە پێچەوانەكەشی هێزو مۆرالێكی ئەكتیفە بۆ زامن كردنی سەركەوتن و زاڵ بوون بە سەر ترس و نیگەرانی
بەڵام دەبێ‌ ئەوە بزانین كە ترس هەر تەنها رەگەزێك نیە بۆ شكست خواردن ، بەڵكو رووی دووەمی ئەوەیە دەبێتە ترسێكی رەواو پۆزەتیفانە، وا لەشانۆكار دەكات زۆر بەجدی و بایەخ پێ‌ دانەوە، خۆی بۆ هەر كارێك ئامادە بكات كە ئەنجامەكەی لەسەر ئەو هەژمار دەكرێت و ئاستی متمانە پێدان و لێورگرتنەوەی متمانەی بینەری لەسەر بونیات دەندرێت و لەئاكامدا بەهەردوو لایەنی ئەرێنی و نەرێنی وەك خۆی دەچێتە ناو مێژوو.
بەڵام لەو دوو جەمسەرەی باسمان كردن، كامەیان جەمسەری راستن بۆ كاركردن ؟
بێگومان جەمسەری یەكەمیان لۆژیكێكی هەڵەیە، چونكە هەموو ئەزموونێكی گەورە لەسەرەتایەكی بچووكەوە گەورە بووە، هیچ ئەزموونێكی سەركەوتوو بەگەورەیی لە دایك نەبووە، دواتر ئەگەر لەئەنجامی هەركارێكدا نیوەی ئەو سەركەوتنە بەدەست بێنێت، بەسەركەوتوو هەژمار دەكرێت.
هەروەك گومان و ترس، خەسارەتێكی گەورەیە بۆ هەندێ كەس، چونكە بەهۆیەوە دەرفەتێكی زۆرلەدەست دەدەن لەچاوەڕوانی ئەو قەناعەت هێنانە بەخود، كە ڕەنگە لەو دەرفەتەدا دەیان كاری جوان لەدەست دەچن و تۆش بە دیار بڕیاردان هەر دەستەپاچە وەستاوی .
هەروا دەبێت شانۆكار ئەوە بزانێ كە تا بەپراكتیكی خۆی نەخاتە ناو ئەزموونەكەوە ئەوە هەرگیزخۆی ناناسی، تەنیا لەڕێگەی لێكدانەوەیەكی بەهەڵە، ئەم حوكم دانە بەسەرخۆیا دەسەپێنێ‌، كە ڕەنگە حوكمێكی نا عادیلانە و سەرەڕۆیانە بێت و تۆكەسێكی تر بیت لەوەی خۆت دەناسیی.
لەهەموو حاڵەتێكا شانۆ پیشەیەو هەموو پیشەیەك بە بەردەوام بوون و پیادە بوونی پیشەكە بە زیندوویەتی دەمێنێتەوە، چەند ئەوەندەی شانۆ بەپراكتیك بكرێت و لە قالبی تەنیا تیۆریەكەیەوە دەرچێ‌، ئەوەندە زێتر گەشە دەكات.
بۆ نموونە ئەكتەر پشت بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بەجەستە دەبەستێت و هەمیشە پێویستی بە رێك خستنی جەستەو ماسولكەكانی لەشی هەیە، تا بتوانێت لەشو لارێكی ئامادەی هەبێت، بۆ هەر كارێكی شانۆیی، بەڵام كاتێك ئەكتەر لە وۆرك شۆپ و راهێنانی جەستە دوور دەكەوێتەوە، رەنگە لەشو لاری بە شێوەیەك شێواو بێت، لەگەڵ خۆیدا دەكەوێتە نیگەرانی و ترس و هەردەم لە كاتی نواندندا دەكەوێتە ژێر تەوژمی ئەو پرسیارەی ئایا بینەر لەو ئەدا كردنەم رازی دەبێت؟
دەتوانم بە هەمان توانستی جارانم لە سەر شانۆ بوەستم؟
هەموو ئەو پرسیارو مۆنۆلۆژە دەروونیانە لە سەر شانۆ كار لەئەدا كردن و پێرفۆرمانسی نواندن دەكات و بینەریش بەئاسانی هەستی پێ‌ دەكات.
بۆیە دەكرێ‌ بڵێین لایەنە سایكۆلۆژیەكە رۆڵێكی كارای هەیە لەروخان یان هاوسەنگ راگرتنی توانستی هونەریی ئەكتەر .
ئەوەی هاوكێشەیەكی یەكلا كەرەوە لەو نێوانەدا ئەوەیە كە ئەكتەر پێش ئەوەی سەرقاڵی چۆنیەتی ئەدا كردنی رۆڵەكەی خۆی دەبێت لەسەر شانۆ، ئامادە كردنێكی سایكۆلۆژی بۆ خۆی بكات و خۆی لەو گرێ‌ دەروونیانە پاك كاتەوە و بڕوا بەخۆ بوون دروست كاتەوەو شكستەكانی خۆی لە بیر باتەوە، چونكە تەنیا بیركردنەوە لەروخان بەسە بۆ ئەوەی ئەكتەر لەهەرەس هێنان نزیك كاتەوە.
جاری وا هەبووە ترس لە روخان وای لەئەكتەر كردووە لەسەر شانۆ ببوورێتەوە ، یا دڵی لە لێدان بكەوێت.
بۆیە ناكرێت هیچ لەشانۆكارەكان هەتا نووسەری دەقیش ئەوەندە بەحەساسیەتەوە بڕوانێتە بەرهەمەكەی خۆی كە كار لەچەقینی بیركردنەوەی بكات،بەڵكو لەوە گرنگتر ئەوەیە هەمیشە ئازادی بەخۆی ببەخشێت، هەموو داهێنانێك لە ئازادی دان بخود فەراهەم دەبێت .

ئەمڕۆ ئێوارە، چاوەڕوانی ئەوە بووم، لەگەڵ هاتنی شانۆیی (مایسترۆ) لەنووسین و دەرهێنانی حەیدەر ئەبو حەیدەر، لەسلێمانیەوە بۆ هەولێر، کەمێک تێنوویەتی خۆمان لەو هەلومەرجە چەق بەستووە بئ شانۆییەی هەولێر بشکێنین،
لەماوەی 55 خولەکدا لەگەڵ کۆمەڵێ شێت لەنەخۆشخانەیەکی تایبەتدا کاتمان بەسەر برد.
بەرجەستە کردنی واقیعی تاڵی هەندێ لەکۆمەڵگا ڕۆژهەڵاتیەکان، لەوانەی کەوتونەتە ژێر جەزرەبەی ڕژیمە نا دیموکراسی و دکتاتۆرەکان و شوبهاندنی ئەو واقیعە تاڵەی تێیدا دەژین بەشێتخانەیەک، پرسێکی نوێ نیەو تا ئێستا لەچەندین کاری شانۆیی و درامی دا ڕەنگی داوەتەوە، بەڵام ستایل و فۆرمی هەر یەکێک لەوان تایبەتمەندی خۆیان هەبووە، تەنانەت هەندێ لەو بەرهەمانە هەمان ناونیشانی مایسترۆ بەخۆیانەوە هەڵدەگرن.
دەرهێنەڕ بۆ بەرجەستە کردنی واقیعی ئەو شێتخانەیە، نەخۆشخانەکەی وەک لابورێک لێ کردوە بۆ شۆرینەوەی دەماغ و کاڵ بوونەوەی هەموو ئەو بیرو باوەڕە نیشتمانیانەی لە مێشکی ئەو کاراکتەرانە دایە، بۆ ئەوەی وەک ڕۆبۆتیان لێ بێت و بکەونە ژێر دەسەڵاتی ئەوانەی نایانەوێ هیچ تاکێکی ئەو کۆمەڵگایە لەژێڕ ڕکێف دەرچێ و ببێت بەمرۆڤێک بیر کاتەوەو کار بۆ ئازاد بوونی خۆی بکات.
بەڵام دەرهێنەر هەموو شێتەکانی لەیەک قالب داوەو نەیتوانووە، جیاوازی فۆرم لەنێوان هیچ لەواندا دروست بکات، وەک ئەوەی هەر شەش کاراکتەر تەنیا یەک کاراکتەر بن
نەک هەر لەفۆرمدا، بەڵکو لەئاماژەو دەلالات و بزوتنەوەشدا هەست بەو جیاوازیە ناکرێ.
پێم وایە هۆکاری ئەو یەک قالبیەی کاراکتەرەکان لەوە دایە کە دەقەکە لەڕەسەندا دەقی مۆنۆدراما بووەو یەک ئەکتەری سەرەکی بۆ داندراوە، بۆیە کاراکتەرەکانی تر هیچ دیالۆژێکیان نیەو وەک کۆمبارسیان لێ هاتووە.
دواتر دەقەکە گۆڕاوە بۆدەقێک کە شەش کاراکتەری بێ دیالۆژی بۆ زێدە بکرێت بۆ دروست کردنی وێنەیی شانۆیی بەڵام بینەر بەهۆی دوورو درێژی دیاڵۆگی ئەکتەری سەرەکی و دوور خستنەوەی شەش ئەکتەرەکەی تر لەفەزای نمایشەکە، ئەوە دەزانێت ئەو ئەکتەرانە تەنیا بۆ نمایشی چەند دیمەنێک زێدە کراون، خۆ ئەوە ڕاستە ئەوان جوانکارییەکی زۆریان بەنمایشەکە بەخشی، بەڵام نمایشەکە چمکی مۆنۆدرامای لەدەست دا.
هونەری گەورەی مۆنۆدراماش لەوە دایە کە تەنیا ئەکتەرێک بتوانێ ببێت بەئەلتەرناتیف بۆ شەش ئەکتەرەکەی تری نمایشەکە.
موزیک:
دەکرێ ئەو نمایشە بەنمایشی موزیک ناو بەرین، چونکە موزیک لەڕووی تیۆریيەوە، هەڵگری فەلسەفەو ئامانجی نمایشەکەیەو پێمان دەڵێ موزیک بۆ دژایەتی کردن لەگەڵ ناکامی و بێ هۆش کردنی کۆمەڵگا، کاریگەرترین چەکێکە بۆ دروست کردنەوەی مرۆڤ دوای ڕوخانی،
موزیک لەو چوارچیوە فەلسەفیەدا، کۆمەڵێ مەغزاو دەلالاتی هێماداری جیا جیای لێ دەبێتەوە، کە هەر هەموویان بەئاراستەی چاکسازی و ڕێگەی ئاشتی خوازی دەبن بە پراکتیک بۆ ئازادی مرۆڤ، ئەم فەلسەفەیەش لە دوا دیمەندا بەتەواوەتی بەرجەستە دەبێت کە ئەکتەری سەرەکی نەخۆشخانەکە کەمانچەکە بەکێژۆڵەیەکی نەوەی نوێ دەسپێرێ بۆ ژەنین، ئیدی شێتەکان هەموویان دێنە ناو بینەران و نۆتەکانیان بەسەر دا دابەش دەکەن.
جگە لەڕووە فەلسەفیەکەی، موزیک لەنمایشەکەدا بەرجەستەیەکی زیندووی ڕووداوەکانی دەکردو ڕیتمی نمایشەکەی بەهاوسەنگی ڕاگرتبوو، بەتایبەت لەدیمەنە سەربازی و دیمەنی تەپڵ و دابەش کردنی نۆتەکان لە ناو بینەراندا.
دەرهێنەڕ نیشانی داین کە شێتەکان چۆن بەوگوتارە موزێکیە دەردەکانیان ساڕێژ کرا، بە هەمان ئامانج نۆتەکان بەسەر بینەران وەک تاکی کۆمەڵگا دابەش کراو گوتیان سەرەڕای نەهامەتیەکان لەموزیک ژەنین بەردەوام دەبین، چونکە پێیان وابوو موزیک فاکتەرێکی بنەڕەتی بەردەوام بوونی ژیانو چەکی بەرەنگار بوونەوەی ئازارەکانە.
بەگشتی موزیک لەنمایشەکەدا وەک زیندووترین پێکهاتەی نمایشەکە بوونى خۆى سەلماند.
دەرهێنەر:
پێشتر هیچ بەرهەمێکی دەرهێنەر حەیدەر ئەبو حەیدەرم نەبینیووە، بەڵام ستایلێیکی ئەکادیمی وئەزموونێکی باشی پێوە دیارە لەڕووی دەرهێنانی شانۆی تەعبیری.
پێم وایە کارێکی باشی کردووە کە نمایشەکەی لەنمایشی پانتۆمایم دەرهێناوە و وەک ئەزموونێکی تایبەتی خۆی، پانتۆمایم و نمایشی شانۆیی تێکەڵ بەیەکتر کردووە، ئەگەرنا ڕەنگە نمایشەکەی دووچاری ڕوخان دەکرد.
چونکە بانتۆمایم کەپشت بەتوانایەکی گەورەی ئەکتەر دەبەستێت، پێوستی بە وزەو دەسەڵاتێکی زۆری فیزیکی و جەستەیی ئەکتەر هەیە، ڕەنگە بۆ نمایشێکی یەک سەعاتی بۆ هەموو ئەکتەرێک کارێکی ئاسان نەبێت.
دەرهێنەر کە نووسەری نمایشەکەشە، هەندێ لەدیمەنەکانی خستۆتە دیوی ناوەوەی لابوورەکەو هەندێکی تری خستۆتە دیوی دەرەوە، دەرگایەکی تۆماتیکی لێکیان جودا دەکاتەوە، بەڵام هەردوو دیو هەر یەک جیهانن،
دەرهێنەر ئەوەی ناوەوەی داوە بەشەش کاراکتەرە شێتەکە و پەرستارەکە، ئەوەی دەرەوەش بەئەکتەری سەرەکی، کە موزیک ژەنێکە.
بۆ دەربڕینی دیمەنەکانی ناوەوە، دەرهێنەر پشتی بەڕووناکی و سینۆگرافیا و موزیک بەستووە، چەند دیمەنێکی تەعبیری بەسێبەری لەئەکتەرەکان دروست کردووەو ستاتیکایەکی سەرنج ڕاکێشی بەکار هێناوە بۆ دروست کردنی چەند وێنەیەکی دراماتۆرگی جیاواز.
فەزای دەرەوەشی بەئەکتەرە سەرەکیەکەو هەندێ دیمەنیشی تێکەڵ یەکتر کردووە.
دەرهێنەر هەوڵی داوە نمایشەکەی لەوێنەی دراماتۆرگی تێر بکات بەپشت بەستن بە:
یەکەم: ئەکتەر
دووەم: موزیک
سێێەم : سینۆگرافیاو ڕووناکی
بەڵام تاچەند لەدروست کردنی وێنە دراماتۆرگیەکاندا سەرکەوتوو بووە؟
چەند توانیویەتی وێنەکان بخاتە نێو بەرگی ستاتیکایەکی تەعبیری و هێماداری، کە چێژ بەبینەر ببەخشێ و چاو تێرکا لە جوانیی؟
ڕەنگە بینەر وەڵامی تایبەتی خۆی هەبێت، بەڵام من پێم وایە دەرهێنەر زۆر لەو خواستانەی نەگەیاند کە لەخەیاڵی دابوو، لەسەر تەختەی شانۆ بە پراکتیکیان بکات.
نیشانەی ئەو بۆشاییەش لەوە دەردەکەوێ، کە وێنەکان لەزۆر کاتدا بینەری تێر نەکرد لەچێژ، لەوانەش لە دیمەنی گەلگامیش، دیمەنی ژەهرخواردنەکەی سوقرات، دیمەنی خوێندنەوەی بڕگەکان، دانیشتن لەسەر ئاو دەست.
بە پێچەوانەی دیمەنی نمایشە سەربازیەکەو دیمەنی کۆتایی دابەش کردنی نۆتەکان .
هەروا دەرهێنەر هەوڵی زۆری دابوو ڕیتمی نمایشەکە لەسڕ بوون بپارێزێ، بە دروست کردنی ئەو ڕیتم و وێنە لەناکاوانەی بینەر لەسارد بوونەوە بە ئاگا دێنێتەوە.
ئەکتەر:
ئەکتەری سەرەکی نمایشەکە میدیا ڕەئووفە، کە لەو نمایشەدا ڕۆڵی موزیک ژەنێک دەبینی لەناو نەخۆشخانەیەکداو ئاگاداری تەواوی ئەو کارەساتە مرۆییانەیە کە لەو شوێنەدا ڕوو دەدەن و ئەو زۆرینەی ڕووداوەکانی بەرجەستە دەکات، ئەویش پارچەیەکە لەشێتەکان، بەڵام هوشیار ترو بەئاگاترە لەوانی تر چونکە بەهۆی موزیکەوە توانیویەتی بەرگە بگرێ، هەر ئەویشە بۆ خۆ رزگار کردن شێتەکان فێری موزیک ژەنیین و سەمایان دەکات.

میدیا ڕەئووف وەک ئەکتەر پاشخانێکی پڕ لەئەزموونی دوورو درێژی هەیەو ئەکتەرێکی ئەکادیمی نەوەی هەشتاکانە لەشانۆی عیراقی و شانۆی کوردیدا، بەڵام چونکە شانۆ لابورێکی بەردوامە بۆ ئەکتەرو پێویستی بەئەکتیف بوونەوەی بەردەوامی ڕاهێنان و جەستە و ئیلقا هەیە، ڕەنگە توانست و ئەدای ئەکتەر گۆڕانکاری بەسەر دابێت، بینەر ئەو گۆڕانکارییە لەسەر شانۆدا دەخوێنێتەوە.
بەگوێرەی میدیا دوو خاڵی زەق لە نمایشەکەی دا هەستی پێدەکرا
یەکەمیان بەگشتی نمایشێکی گرژی هەبوو، کە لەگەڵ کاراکتەرێکی موزیک ژەن لێک دوور بوون، گرژی لەبەرز بوونەوەی حاڵەتی ئینفعالات لە نواندندا، گرژی لەریتمی دەنگ.
دووەمیان: خنکانی نیوەی ڕستەو دیلۆگەکان بەهۆی دەنگ نووسان و نا سەقامگیری لەتۆن و ناڕێکی هاوسەنگ ڕاگرتن، کە دیارە ئەم گرفتە هونەریانەش کاریگەری خۆیان دەبێت بەسەر هونەریی ئیلقاو دەنگی ئەکتەر بەگشتی .
بەڵام لەهەندێ دیمەندا میدیا ئەدایەکی بەرزی نیشاندا، بەتایبەت لەدیمەنی سەما و دیمەنی نمایشە سەربازیەکەدا.
شەش ئەکتەرە گەنجەکانی پەیمانگاش بە تێکڕایی ئەدای سەرکەوتوویان نواند ، بەتایبەت ئەو نمایشانەی پێش دەست پێکردن لەناو بینەران ئەنجامیان دا، خۆناساندنێکی بەهێز بوو بۆناساندنی کاراکتەرەکانیان و چوونە نێو ئەتمۆسفیری نمایشەکە.

حەیدەر عەبدولڕەحمان

ئه‌گه‌ر بته‌وێت شانۆكارێكی سه‌ركه‌وتوو بیت، ده‌بێت هه‌موو ژیانت بۆ شانۆ ته‌رخان بكه‌یت و به‌ به‌رده‌وامی له‌گه‌ڵیا بژیت و هه‌رگیز لێی جودا نه‌بیته‌وه‌.
یه‌كه‌م هه‌نگاویشت له‌وه‌وه‌ ده‌ست پئ ده‌كات، كه‌ له‌سه‌ره‌تای ده‌ست پێكی ژیان به‌خولیا بوون و هۆگر بوونه‌وه‌ پردێك له‌ئاره‌زوو مه‌ندی و خۆشه‌ویستی له‌گه‌ڵ شانۆدا دروست بكه‌یت، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و به‌هره‌یه‌ی هه‌ته‌ به‌په‌روه‌رده‌یه‌كی ته‌ندروست و لۆژیكی بونیات بنێ ی كه‌ بناغه‌كه‌ی مكۆم بێت و له‌سه‌ر ئه‌و بونیاته‌ هه‌نگاو بۆ ئاینده‌یه‌كی گه‌وره‌ بهاوێژی.
كاتی خۆی كه‌ چیخه‌ف مناڵ بوو، به‌نهێنی جله‌كانی خۆی ده‌گۆڕی و خۆی ده‌كرد به‌هۆڵه‌كانی شانۆ، بۆ ئه‌وه‌ی تاسه‌ی خۆی له‌بینینی شانۆ بشكێنێ و چێژ له‌و دنیا سیحراویه‌ی شانۆ وه‌رگرێ.

باكۆ، له‌و كاراكته‌رانه‌یه‌ كه‌ ئامانجی بۆچوونه‌كه‌ی منه‌، كه‌سێكه‌ هه‌میشه‌ به‌ته‌نگ دروست كردنی پرۆژه‌ی نوێیه‌، خۆیو هاوڕێكانی له‌وانه‌ن كه‌ شانۆو ژیانیان به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستۆته‌وه‌، هه‌میشه‌ له‌پرۆڤه‌و كاركردن و خۆ دروست كردنن، بۆ ئه‌وه‌ی شانۆ لای ئه‌وان نه‌وه‌ستێ، چونكه‌ وه‌ستانی شانۆ، وه‌ستانی ژیانه‌ لای ئه‌وان.

تۆ ئه‌گه‌ر بته‌وێ له‌شانۆدا زیندوو بمێنیته‌وه‌، ده‌بێت به‌دوای شانۆدا بگه‌ڕێ ی، خۆ شانۆ به‌دوای تۆدا ناگه‌ڕێ ،
هه‌رگیز پاساوێك نیه‌ ببێته‌ هۆكار بۆ وه‌ستان له‌كاری شانۆییدا، بگره‌ ئه‌وه‌ شانۆكاره‌كانن خۆیان فریو خواردوو ده‌كه‌ن و پاساو بۆ قۆناغه‌كانی به‌ره‌و مردن ده‌دۆزنه‌وه‌،
بۆیه‌ من ئه‌و گوڕو تینه‌ی باكۆو هاوه‌ڵه‌كانی بۆ شانۆ، به‌نموونه‌یه‌كی زیندوو ده‌بینم، بۆشوناسی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌وانه‌ی ده‌چنه‌ نێو چوارچیوه‌ی ئه‌وه‌ی ناوی شانۆو شانۆكاره‌ به‌مانا زانستی و لۆژیكیه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌.

ئێمه‌ له‌كوردستان ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت شانۆ هه‌بێت، ده‌بێت پشت به‌تیپه‌شانۆێیه‌كانه‌وه‌ ببه‌ستین، ئه‌وانه‌ی به‌توانای خۆیانه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌رهه‌م هێنانیان هه‌یه‌، ناچن به‌ناوی شانۆوه‌ سواڵ بكه‌ن، بۆ دۆزینه‌وه‌ی ده‌رفه‌تی گه‌نده‌ڵی له‌په‌نای شانۆوه‌، ئه‌وانه‌ كۆمه‌ڵێ مشه‌خۆری بووده‌ڵه‌ن، بازرگانی به‌شانۆیه‌كی مردوو ده‌كه‌ن،
خۆ ئه‌گه‌ر خۆیان دووره‌ په‌رێز له‌شانۆ ڕابگرن، خزمه‌تی گه‌وره‌تر پێشكه‌ش به‌شانۆو گه‌له‌كه‌یان ده‌كه‌ن .

نووسەری سینەمایی(بورهان شاوی) دەگێڕێتەوە دەڵێت: لەساڵی 1987كتێبێك بەناوی (یەڵماز گۆنای) لەنووسینی رۆژنامە نووسی ئازربیجانی (حوسینۆف ) لە دەزگای (ناوكا) لەمۆسكۆ بڵاو كرایەوە، بریتی بوو لەتەنها دیمانەیەكی دوورودرێژ لەگەڵ سینەماكاری بەناوبانگی كورد (یەڵماز گۆنای) لەو كاتەدا كە لەزیندان بوو.
ئەو كتێبە بڕوا پێكراوترین سەرچاوەیەكە كە دەربارەی یەڵماز گۆنای نووسرابێت، چونكە لەزاری هونەرمەند خۆیەوە وەرگیراوە.
بۆ دیكۆمینت كردنی بابەتەكە كە گرنگییەكی مێژوویی خۆی هەیە، ئێمەش بەشێك لەو دیمانەیە دەخەینە روو:
*ناوی تەواوتان ؟

• یەڵماز حەمید، دایكیشم ناوی ( ئۆغلو بیتۆن ) ە
  *كەی و لە كوێ‌ لەدایك بوویت ؟
• لە یەكی نیسانی ساڵی 1937 لەگوندی (ئینجە) بە دووری 27 كم لە شاری ئەدەنە .
• ئەی بۆچی هەندێك ساڵی لەدایك بوونتان بە 1931 لە قەڵەم دەدەن ؟
  -ئەوانە بە هەڵە داچوونە .
  *تكایە ئەگەر هەندێك دەربارەی منداڵیت و داهێنانەكانت قسەمان بۆ بكەن.
• دایك و باوكی من هەردوكییان كوردن، دایكم لەبنەماڵەیەكی خوا پێداو بووە، بەڵام لە كاتی جەنگی جیهانیی یەكەم و لەگەڵ هاتنی قەیسەرییەكان رایان كردووە، باوكم بە پێچەوانەی ئەو لەبنەماڵەیەكی زۆر هەژار لە دایك بووە، لەهەڕەتی لاویدا لەگەڵ دایكم یەكتریان خۆش ویستووە، لەترسی كۆمەڵگاو داب و نەریتە كۆنەكانی ئەو كاتە كە خۆشەویستییان بەلاوە گوناهێكی گەورە بووە، ئەو ناوە بە جێ‌ دیڵن و لەگەڵ دایكم پەیمانی ئەوە بەیەك دەدەن كە لەشاری ئەدەنە بەیەك بگەنەوە.
  ئیدی لەسەر ئەو پەیمانە لەوێ‌ یەكتر دەبیننەوە و باوكم دایكم دەخوازێ‌، بەڵام چونكە زۆر دەست كورت و نەدار بوونە، دووچاری زەحمەتیەكی زۆر دەبن، بەڵام دوایی هەلو مەرجەكە بەشێوەیەكی دیكە دەسوڕێ‌ و باوكم لەكۆمپانیای دەرەبەگێكی گەورە كاری دەست دەكەوێت و لەوی كار دەكات، ئیدی گوزەرانیان بەرەو باشی دەچێت، من ئەو كاتە تا تەمەنم گەیشتبووە حەوت ساڵی و باوكم ژنێكی دیكەی هێنا.
  منداڵیم پڕ بوو لە بەختەوەری، بەڵام دوای ئەو قۆناغە ژیانم لێ‌ بوو بەدۆزەخ، چونكە باوكم لەبەرچاوی ئێمەو بۆ خاتری ژنە تازەكەی، زۆر دڵ رەقانە لە دایكمی دەداو ئازاری دەدا، زۆر جارانیش ئێمەی بەو ناسكی خۆمانەوە بەدەر دەنا.
  هەر كاتێ‌ باوكم من و لەیلای خوشكمی (كە دوو سالان لە من بچووك تر بوو) بەدەر دەنا دەچووین لەژێر دارتووەكەی بەر ماڵمان دەخەوتین، بەڵام جارێكییان كە باوكم من و دایكم و لەیلای خوشكمی بەدەرنا، روومان لەماڵی ئامۆزایێكی دایكم كرد لەئەدەنە، قەت ئەوەم لەبیر ناچێتەوە كە دایكم بەدرێژایی ئەو رۆژە تا گەیشتینە ئەدەنە دایكم بەزمانی كوردی گۆرانییەكی غەریبی دەگوت و ئێمەش كە لە زمانی دایكم حاڵی نەدەبووین، بەڵام هون هون فرمێسكمان لەگەڵیدا هەڵدەڕشت، ئەو كاتە من دركم بەوە كرد كە ئەشكەنجەو ئازارەكانمان وا بەئاسانی كۆتاییان نایەت، بۆیە بەدەست خۆم نەبوو هەموو كات ئاواتی مردنم بۆ خۆم دەخواست .
  ئیدی بەناچاری لەو تەمەنە ساوایەی خۆمەوە دەستم بەكار كردن كرد، بەتایبەت لەوەرزی میوەو لۆكە رنین لەكێلگەكاندا، هەتا دەگاتە كۆڵ هەڵگری، ئەو كاتە من هەم كارم دەكردو هەم دەمخوێند، هەر لەوێ‌ خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و سانەویشم تەواو كرد، بەڵام هەموو كارێكیشم دەكرد لەچەشنی تۆ فرۆشتن لە شەقامەكان و رۆژنامە پەخش كردن و بەقاڵی، دواتر ئامێرسازی دەزگا سینەماییەكان، بە تایبەت كەلو پەلەكانی كۆمپانیای (ئەند فیلم) و (كەمال فیلم) ئەو ئامێرانەم گوند بەگوند دەگێڕا و فیلمی سینەماییم پیشانی خەڵكی دەدا، هەندێ‌ جاریش دەوری كۆمبارسم لەهەندێ‌ لە فیلمەكاندا دەبینی ..
  ئینجا یەڵماز بە زەردەخەنەیەكەوە گوتی: دەتوانم بڵێم من بەو شێوەیە هاتمە دنیای سینەما .
  *ئەی پاشان لە كوێ‌ خوێندنت تەواو كرد ؟
• ساڵی 1956 چوومە كولێژی ماف لەزانكۆی ئەنقەرە، بەڵام چونكە لەپاڵ خوێندندا هیچ كارێكم دەست نەكەوت كە پێی بژیم، بۆیە بەناچاری دوای دوو مانگ زانكۆم بەجێ‌ هێشت و رووم كردەوە ئەدەنە.
  لەوێ‌ لەكۆمپانیایێكی بەكرێ‌ گرتنی فیلم دەست بە كار بووم، لەساڵی 1957 چوومە ئەستەمبۆڵ و لە كۆمپانیای (دەزگای فیلم) دەستم بەكار كردن كرد، ساڵی 1958 یش چوومە كولێژی ئابووری لەزانكۆی ئەستەنبۆڵ، بەڵام پێش ئەوەی خوێندن تەواو كەم لە ساڵی 1961بۆ یەكەمجار دەستگیر كرام .
  *ئەی چۆن گەراِیتەوە نێو نێوەندی هونەری ؟
• پیش هەموو شتێ‌ دەمەوێ‌ ئەوە بڵێم كە من خۆم بەقەرزاری دایك و باوكم دەزانم، دەڵێم باوكم چونكە ئەگەرچی ئەو پیاوێكی دڵ رەق بوو، بەڵام منداڵەكانی خۆی خۆش دەویست، بە تایبەت من، بە بیرمە زۆر جاران لەگەڵ دایكم بەیەكەوە گۆرانی خەماوی كوردییان دەچڕی و دەردی غەریبی خۆیان هەڵدەڕشت، جارو بارێكیش لەگەڵ گۆرانیەكان ئامێری سازی لێ‌ دەدا، هەندێ‌ جاریش كە دراوسێ‌ و خزمەكانمان باوكمییان بۆ ئاهەنگی خەتەنە كردنی منداڵەكانییان بانگ دەكرد، باوكم منیشی لەگەڵ خۆیدا دەبرد، لەو كاتانەدا دڵم زۆر بەگۆرانیەكانی خۆش دەبوو.
  دایكیشم زۆر جاران لەشەوانی دوورو درێژو ساردو سڕی زستانان چیرۆكی خۆشی لە ئەفسانەو حیكایەت خورافییەكان بۆ دەگێڕاینەوە، ئەو شەوانە ماڵمان پڕ دەبوو لەو دراوسێیانەی شەوان دەهاتنە ماڵمان، بۆگوێ‌ گرتن لەچیرۆكە بەتامو چێژەكانی دایكم، ئەو كاتانە ئاواتی ئەوەم دەخواست، هەر هەموویان بنووسمەوە، بەڵام ئەو دەسەڵاتەم نەبوو، بێجگە لەدایكم پیرەمێردێك بەناوی مام یەعقووب لەگوندەكەماندا هەبوو دەنگی لە گۆرانی گوتندا زۆر خۆش بوو، زۆر بەجوانیش ئامێری سازی دەژەنی، جارو بار شیعریشی دەنووسی، زۆر ببوو بەهاوڕێم و زۆر یەكترمان خۆش دەویست، ئەو فێری ئەوی كردم شیعر چۆن دەنووسرێ‌، بەڵام بۆ سینەما، من لەتەمەنی سێنزە ساڵییەوە هاتمە نێو دنیای سینەما، لەتەمەنی چواردە ساڵییەوە بوم بەئیش پێكەری ئامێری سینەماو پاشانیش ئەكتەری كۆمبارس، ئا بەم شێوەیە ژیانی من بەرەو ئاقارێكی تر رۆیشت .
• كەی دەستتان بەنووسین كرد ؟
  -لە دووەم ساڵی قۆناغی سانەویدا قەسیدەیەكم نووسی بۆ پەخشنامەی سەر دیواری قوتابخانە، دەربارەی جوتیارێكی هەژار ی گوند نشین، كە ژنە نەخۆشەكەی لە گوندەوە دێنێتە شار بۆ چارەسەر كردن، كەچی پارەی دكتۆرو داوو دەرمانی نابێت، لە بریتی ئەوە كەڵەشێرێك بۆ دكتۆر دێنێ‌، كە بە نرخترین شتێك بووە لای ئەو، كەچی كاتێ‌ دكتۆر زانییوویەتی پارەی نیە پیاوەكەو ژنەكەو كەلەشێرەكە بە یەكەوە فڕێ‌ دەداتە دەرەوە .
  سەرچاوەی بیرۆكەی فیلمی مێگەل – م لەو قەسیدەیەوە وەرگرتووە، كاتی خۆشی هەوڵم دا قەسیدەكە بڵاو بكەمەوە، بەڵام بەبیانووی ئەوەی كە گوایە چەپڕەوە بڵاو نكرایەوە، كەچی من كاتی خۆی ئەو قەسیدەیەم نووسی نەمدەزانی مانای چەپڕەوی یانی چی ؟
  لە ساڵانی 1953 – 1954 دەستم كرد بەبڵاو كردنەوەی وتارو چیرۆكەكانم و بەرهەمەكانم بەشێوەیەكی زۆر فرەوان لەگۆڤارو رۆژنامەكاندا بڵاو بوونەوە.
  دیارترین ئەو چیرۆكانەش كە لەو كاتەدا بڵاو بوونەوە چیرۆكی (مردن بانگم دەكات) بوو كەباس لەخۆشەویستی دراماتیكییانەی كچ و كوڕێكی هەژار دەكات، ئەو كوڕەی كاری دەست ناكەوێت و ناتوانێت ژیانی خۆی دابین بكات، بۆیە بەناچاری كۆچ دەكات و كچەكەش لەداخان خۆی دەكوژێت و لەدوای خۆیدا نامەیەك بەجێ‌ دێڵێ‌ كە تێیدا نووسراوە ( بۆ منت كوشت من بۆ ئەوە ژیانم خۆش دەویست تا لەگەڵ تۆدا برەو بە خۆشەویستی نێوانمان بدەین)
  هەر لەو دەمەدا چیرۆكێكی ترم بڵاو كردەوە بەناونیشانی(هیچ كۆتاییەك بۆ سوكایەتی پێكردن لەئارا دانیە)
  لەو چیرۆكەشدا باسی كەسێكم كردووە كە بەدوای كاردا دەگەڕێت، كەچی بەو هۆیەوە دووچاری كۆمەڵێ‌ سوكایەتی پێكردن دەبێتەوە، بۆیە لەداخان خۆی لەپردێكی بڵند هەڵداوێ‌ و خۆی دەكوژێت .
  هەردوو ئەو چیرۆكانەم لە ساڵی 1956 لە گۆڤاری ( ئایتی ئۆفوكلار – ئاسۆی چاك ) بڵاوكردۆتەوە، بەڵام ئەو چیرۆكەی كە دەنگدانەوەیەكی زێتری هەبوو چیرۆكی (سێ‌ نهێنییەكە) بوو كە لە ژمارە 13 ی گۆڤاری ( لێكۆڵینەوەی هونەریی ) بڵاو كرایەوە، ئەم چیرۆكە ژیانی منی خستە قۆناغێكی ترەوە.
  كاتێكیش ساڵی 1957 هاتمە ئەستەنبۆڵ، زیاتر لەسی وتارو چیرۆكم بڵاو كردەوە، ئەو كاتە بوو كە برادەرەكانم نازناوی ( یەڵمازی چیرۆك نووس ) یان بەمن بەخشی .
  *من زۆر زۆر لە رۆمان و چیرۆكەكانتم خوێندۆتەوە فیلمەكانیشتم دیوە، ئاگاشم لە زەمینەی سیاسی تۆ هەیە، بەڵام پێم خۆشە لەو شتانە بگەم كە كاریگەرییان هەبووە لەسەر ئاستی هوشیاریت ؟
  -ژیان .. یان ئەو دەوروبەرەی تێیدا گەورە بووم، وای لێكردووم كە هەر لەمنداڵیدا هەست بەئینتیمای كوردانەی خۆم بكەم، چونكە من دەورو بەرەكەم بەتوركی ئاخافتونە، بۆیە لێرەدا دووبارەی دەكەمەوە كە من زمانی دایك زمانی رەسەنی خۆمم بەتەواوی نەزانیووە، لەكاتی یاری كردنیشدا لەمنداڵی، لەمانای جیاوازی چینایەتی گەیشتووم، چونكە زۆر جاران دایكم كە خزمەتكاری ماڵە دەوڵەمەندەكان و باوكم سەپانی ئەو دەرەبەگانە بوو، بەرماوەی خواردنی ئەوانی بۆ ئێمە دەهێنایەوە بیخۆین، بەڵام دواتر لە گەڵ تێپەڕ بوونی زەمەن بۆم دەركەوت كە ئەم كارە بۆ ئێمە ریسواییە.
  قەت لەبیرم ناچێتەوە كە باوكم هەمیشە خەونی بەوەوە دەبینی كە من خوێندن تەواو بكەم بۆیە زۆر جاران پێی دەگوتم: كوڕەكەم بڕۆ قوتابخانە تاتۆش وەك ئێمە نەبیتە كۆیلە، نەیدەزانی لەكۆمەڵگەی بورژوازی دا، هەر دەبێ‌ ببیتە كۆیلە هەتا ئەگەر خوێندەواریش بیت .

شانۆی كوردی له‌هه‌ر سنوورێكی كورستان بێت هه‌ر موڵكی كورده‌ ، به‌ڵام ئاستی داهێنانی له‌ شارێكه‌وه‌ بۆ شارێك، له‌شارۆچكه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ شارۆچكه‌یه‌كی تر، توانستی شانۆكاره‌ به‌تواناو داهێنه‌ره‌كانی، له‌گه‌ڵ شانۆكاره‌ گه‌نده‌ڵ و مردووه‌كانی، بینه‌ری هوشیاریی، له‌گه‌ڵ بینه‌ری ساده‌ی شارێكی تر ده‌گۆڕێت .
بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئه‌و تواناو بوێریه‌مان هه‌بێت، وه‌ك شانۆكار، دوور له‌نه‌خۆشیه‌ ناوچه‌گه‌ریی و سیاسییه‌كانه‌وه‌ بیر كه‌ینه‌وه‌، ئه‌وه‌ ده‌بێت شانازی به‌و بزاڤه‌ نوێیه‌ی شانۆ بكه‌ین له‌شاری سلێمانی، كه‌ له‌قۆناغێكی سه‌ختو دژواریی سیاسی، ته‌ندروستی، ئابووری، سایكۆلۆژی ده‌ست پێ‌ ده‌كاته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی شانۆ به‌رله‌وه‌ی چاره‌سه‌ری زۆر له‌كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بكات كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ كوردستاندا له‌بن نایه‌ن، چاره‌سه‌ری ده‌روونی بۆ ئه‌و حاڵه‌ته‌ بێ‌ ئومێدییه‌ كوشنده‌یه‌ بكات كه‌ تاڵترین و ناكامترین حاڵه‌تی نامۆ بوونه‌ له‌مێژووی نوێ‌ دا .
بۆیه‌ ئامانجه‌ مرۆییه‌كان و به‌ئه‌كتیف كردنی شانۆ وه‌ك چاره‌سه‌رو مقاوه‌مه‌ت له‌و سه‌رده‌مه‌دا، ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ‌، كه‌ شانۆ كاریگه‌رترین هێزه‌ بۆ به‌رز كردنه‌وه‌ی رۆماڵی بینه‌ر و دوور خستنه‌وه‌ی له‌ئه‌تمۆسفیرێكی خنكێنه‌ر، به‌ره‌و كه‌شو هه‌وایه‌كی ئارام و سه‌قامگیر.
سوور بوونی شانۆكارانی سلێمانی له‌سه‌ر حزوری شانۆ له‌و ئان و ساته‌دا، به‌و رۆحه‌ پڕ له‌ سه‌ركێشیه‌، شانازییه‌ك بۆ شانۆ تۆمار ده‌كات، كه‌ رۆژێ‌ له‌ رۆژان له‌ساته‌ هه‌ره‌ سه‌خت و دژواره‌كاندا، شانۆكارانی كورد ده‌سته‌پاچه‌ و بێ‌ ئیراده‌ نه‌بوونه‌ بۆ مقاوه‌مه‌ت كردن ، چونكه‌ ده‌ست به‌ردان له‌شانۆ، مردنێكی تره‌ چه‌شنی مردن به‌ كۆرۆنا .
بۆیه‌ شانۆگه‌ری ( هیچم نیه‌ بیشارمه‌وه‌) له‌ده‌رهێنانی رێژه‌ن جه‌مال ، بۆ مێژوو ئه‌و شه‌خته‌به‌ندییه‌ی شكاندو له‌ماوه‌ی چه‌ند رۆژی نمایشی دا، بینه‌رێكی زۆری راكێشایه‌ هۆڵه‌كه‌ .
ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خا، كه‌ ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگا له‌شانۆ گه‌یشتبێ‌ و ره‌گو ریشه‌یه‌كی رۆحی و فكری له‌ گه‌ڵ شانۆدا هه‌بێت، ئه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر له‌ هه‌موو زروفێكی تاڵو شیرین دا شانۆ به‌زه‌روره‌ ده‌زانێت ، و وه‌ك نان و ئاو پێویستی به‌ شانۆ ده‌بێت، به‌ڵكو ئاماده‌یه‌ سه‌ركێشی له‌وه‌ش گه‌وره‌تر بكات بۆ شانۆ ..
ئه‌و بینه‌ره‌ ئه‌گه‌ر بینه‌رێكی هوشیار و زیندوو نه‌بێت ، ئاماده‌ نیه‌ بۆ بینینی نمایشێك روو به‌ رووی هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كان بێته‌وه‌، بۆیه‌ من سه‌رسامم به‌و بینه‌ره‌ كه‌ له‌هه‌موو حاڵه‌تێكا، ناتوانێت ده‌ست به‌رداری شانۆ بێت .
كه‌ باس له‌مه‌ده‌نیه‌ت و پێشكه‌وتنی شانۆ ده‌كه‌ین، نابێت ئه‌وه‌مان له‌بیر بچێته‌وه‌ كه‌ بینه‌ر یه‌كێكه‌ له‌توخمه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی پێشكه‌وتنی شانۆ، به‌لاًَم شانۆ خۆشی له‌پاڵ په‌روه‌رده‌و هوشیاریی كۆمه‌ڵایه‌تی، دروست كه‌ری بینه‌ری هوشیاره‌، ئه‌وه‌تا غیابی شانۆ و به‌رده‌وام نه‌بوونی هه‌رگیز نابێته‌ هۆكار بۆ دروست بوونی بینه‌ری هوشیاریی شانۆیی.
ببینن چونكه‌ شانۆ له‌شارێكی وه‌ك هه‌ولێر پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وام نیه‌، بۆیه‌ هه‌رگیز نابێته‌ فاكته‌رو قوتابخانه‌ بۆ دروست كردنی بینه‌رو شانۆ .
دڵنیام ئه‌گه‌ر ئه‌و ده‌رهێنه‌رو كۆمه‌ڵه‌ ئه‌كته‌ره‌ی بڕیاری نمایش كردنی شانۆیی ( چیم نیه‌ بیشارمه‌وه‌) یان دا، ئه‌گه‌ر متمانه‌یان به‌خۆیان نه‌بوایه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌كی وردیان بۆ ئاستی رۆشنبیریی و هوشیاریی بینه‌ری خۆیان نه‌بوایه‌، به‌و شێوه‌یه‌ باوه‌ڕیان به‌سه‌ركه‌وتنی خۆیان نه‌ده‌بوو.
بینه‌ریش به‌هه‌مان شێوه‌ ئگه‌ر له‌ توانست و كارامه‌یی ئه‌و شانۆكارانه‌ دڵنیا نه‌بێت، نایه‌ت بۆ نمایشێك به‌ده‌ست به‌ تاڵی هۆڵی شانۆ به‌جێ‌ بێڵێ‌ .
له‌هه‌ر شوێنێكدا هه‌ر كایه‌كی هونه‌ریی پشت به‌حكومه‌ت ببه‌ستێ له‌ڕووی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌،، ئه‌وه‌ دڵنیابه‌ هه‌رگیز نابێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی متمانه‌ پێكراو، بۆ به‌رده‌وام بوون .
به‌تایبه‌ت له‌شانۆدا، كه‌ خۆی له‌خۆیدا پرۆسه‌یه‌كی پراكتیكی و تیۆری ڕۆژانه‌یه‌، بچووكترین بۆشایی وه‌ستان دووچاری ئیفلیج بوونی ده‌كات و له‌په‌لوپۆی ده‌خات،
بۆیه‌ شانۆ ناكرێت به‌ساڵ بكه‌وێته‌ پشیه‌ خه‌وی درێژ به‌ پاساوی نه‌بوونی بودجه‌و له‌پڕ به‌ئاگا بێته‌وه‌و نمایشێكی سه‌قه‌ت پێش كه‌ش بكات، بۆ ئیسپات وجود.
بۆیه‌ هونه‌ركاره‌كان ناچاری ئه‌وه‌ ده‌بن وه‌ك گۆدۆ هه‌ر له‌ چاوه‌ڕوانی سه‌قامگیر بوونوو جێگیر بوونی بودجه‌ به‌دیار به‌رهه‌مه‌كانیانه‌وه‌ دانیشن، تا ئێكسپایه‌ر ده‌بێت و ده‌مرێت.
ئه‌مه‌ فاكته‌ری بنه‌ڕه‌تی مردنی شانۆیه‌، له‌هه‌ر كوێیه‌ك دابێت.
به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و حاڵه‌ته‌، ئه‌گه‌ر هه‌ر شوێنێك به‌ئه‌زموون بۆی ده‌ركه‌وتبێ كه‌ پشت به‌ستن به‌حكومه‌ت بێ هوده‌یه‌ له‌كاری به‌رهه‌م هێنانداو به‌دوای ئه‌لته‌رناتیف دا گه‌ڕابێت، ئه‌وه‌ ده‌توانێ ڕێگایه‌كی لۆژیكی و بازرگانی سه‌ركه‌وتوو دابین بكات، كه‌ پشت به‌خۆی ببه‌ستێت بئ ئه‌وه‌ی چاوی له‌ ڕه‌حمی حكومه‌ت بێت،
ئه‌وه‌تا ئه‌مڕۆكه‌ چه‌ندین تیپی شانۆیی كه‌رتی تایبه‌ت له‌ شاری سلێمانی هه‌ن ، كه‌ به‌رده‌وام له‌كار كردن دان، هه‌میشه‌ خاوه‌ن پرۆژه‌ی نوێن، نایه‌ڵن هۆڵه‌كانی شانۆ خامۆش بن و تۆزو گه‌ردیان له‌سه‌ر هه‌ڵنیشێ و بئ نمایش بن.
ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌چه‌ندین سه‌ر به‌قازانجی شانۆكاران و تیپه‌ شانۆییه‌كان و شانۆی كوردی هه‌ڵده‌كه‌وێته‌وه‌:

1.شانۆ ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی ڕكابه‌ری له‌نێو تیپه‌كان، ئه‌مه‌ش له‌قازانجی شانۆ دایه‌.

2. ئه‌و تیپانه‌ ده‌توانن ببن به‌خاوه‌نی سه‌رمایه‌، بۆ به‌ردوام بوونوو پیاده‌كردنی پرۆژه‌كانیان.
3. ده‌رهێنه‌رو ئه‌كته‌رو نووسه‌ره‌كانی شانۆ بۆ هه‌میشه‌به‌ئه‌كتیفی ده‌مێننه‌وه‌.
4. بینه‌ر له‌شانۆ دانابڕێت و بڕی هوشیاریی شانۆیی زێتر ده‌بێت.
   5.بازاڕی شانۆیی له‌گه‌شه‌ سه‌ندن داده‌بێت ، ئه‌مه‌ش هانی به‌رده‌وام بوونی شانۆ كاران ده‌دات بۆ كاری زیتر.
5. دانه‌بڕانی شانۆكاران له‌پیشه‌ی ڕه‌سه‌نی خۆیان.
   7.پاراستنی توانست و زێده‌ بوونی ئه‌زموونی شاۆیی
6. دروست بوونی گه‌شبینی بۆ ئاینده‌ی شانۆ .
7. زێده‌ كردنی بڕی بینه‌ری شانۆیی و به‌كولتوور بوونی شانۆ، له‌كۆمه‌ڵگادا.
   مخابن ئێستا له‌هه‌ولێر هیچ له‌و تیپه‌ شانۆییانه‌ی هه‌بوون نه‌ماون، جگه‌ له‌ تیپی شانۆی سه‌ر به‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شانۆ نه‌بێت، كه‌ ساڵه‌و ساڵ فیستیڤاڵێكی ڕووكه‌ش ئه‌نجام ده‌دات، هیچ كاریگه‌رییه‌ك به‌سه‌ر باری چه‌ق به‌ستراوی شانۆ دروست ناكات ، ناتوانێ له‌ سه‌دا یه‌كی خواستی بینه‌ره‌ تینووه‌كانی شانۆ له‌و شاره‌دا بشكێنێ. بۆیه‌ هه‌لومه‌رجی شانۆ هیچ گۆڕانكارییه‌كی به‌سه‌ردا نایه‌ت بۆ گۆڕینی ئه‌و واقیعه‌ نه‌خوازراوه‌ی ده‌مێكی زۆره‌ خۆی به‌سه‌ر باری شانۆیی ئه‌و شاره‌دا سه‌پاندووه‌
   له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ شانۆكاره‌ گه‌نجه‌كانیش، كه‌ هه‌ندێكیان توانای باشیان هه‌یه‌ بئ ئومێدی دایگرتوون و ڕووویان له‌ شانۆ وه‌رگێڕاوه‌.

هه‌موو پێكهاته‌و ره‌گه‌زه‌كانی شانۆ له‌پێناو به‌رجه‌سته‌ كردنی ئامانج و فه‌لسه‌فه‌ی نمایش دروست بوونه‌، بۆیه‌ هه‌ركات نمایش ئه‌و ئامانجه‌ی له‌ده‌ست دا كه‌ ده‌بێته‌ كرۆكی نمایش، ئه‌وه‌ هه‌موو ره‌گه‌زه‌كانی دیكه‌ به‌شیَِوه‌یه‌كی هه‌ڕه‌می ده‌ڕوخێن ..
من ناڵێم ئومێد كه‌مال ـ ی ده‌رهێنه‌ر له‌شانۆیی (كوژه‌ر) ئه‌و توخمه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌ی شانۆی له‌ ده‌ست داوه‌، به‌ڵام به‌لای منه‌وه‌، به‌ئاراسته‌یه‌كی دروست به‌كاری نه‌هێناوه‌ كه‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ بپێكێنی، ئه‌ویش ئه‌و دڵ ره‌قی و سوكایه‌تیه‌ پێ‌ كردنه‌ی پیاوه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ئافره‌ت، یان گه‌مه‌ی ئه‌هریمه‌نانه‌ی پیاو بۆ فریودانی ئافره‌تو له‌خشته‌ بردنی، تا ئه‌و شوێنه‌ی ئافره‌ت تێیدا ده‌بێته‌ قوربانییه‌كی نرخ هه‌رزان له‌كۆمه‌ڵگادا .
ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌شانۆدا ئافره‌تمان وه‌ك كائینێكی ناهوشیارو ساده‌و ساكارو ساویلكه‌ نیشاندا كه‌ به‌ئاسانی بكه‌وێته‌ داوی پیاوی بازرگان به‌خۆشه‌ویستی و به‌شه‌ره‌ف و ئینسانیه‌تی ئافره‌ت، ئه‌وه‌ به‌مانا ئێمه‌ ده‌چینه‌ پاڵ كۆمه‌لًِگایێكی سته‌مكار له‌دیدو پێوه‌ر و بۆچووندا، كه‌ ئافره‌ت به‌كائینێكی كه‌م ئه‌قڵ و لاوازو بێ‌ ده‌سه‌ڵات له‌قه‌ڵه‌م بدات، به‌ڵام خۆ وه‌زیفه‌ی ئێمه‌ له‌شانۆدا پشت راست كردنه‌وه‌ی ئه‌و هاوكێشه‌ چه‌وته‌ نیه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگا هه‌یه‌تی به‌رامبه‌ر به‌ئافره‌ت، به‌ڵكو ره‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ نالۆژیكیه‌یه‌، به‌و ئامرازانه‌ی له‌شانۆدا به‌رده‌ستن، بۆیه‌ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ له‌كاراكته‌ره‌ كچه‌كه‌ی ( بكوژدا) بینیمان هه‌مان ئه‌و لۆژیكه‌ سه‌ره‌و ژێره‌ی كۆمه‌ڵگایه‌، نه‌ك ئه‌وه‌ی ئێمه‌ له‌شانۆدا چاوه‌ڕوانی ده‌كه‌ین .
هه‌رچه‌ند له‌كۆتایی نمایشدا ده‌رهێنه‌ر هه‌وڵًی ئه‌وه‌ی دا كچه‌كه‌ به‌ئاگا بێنێته‌وه‌ و یاخی بێت و نه‌چێته‌ ژێر باڵی هه‌ڕه‌شه‌و ویسته‌ ئه‌هریمه‌نیه‌كانی پیاو بۆ بازرگانی كردن به‌شه‌ره‌ف و كه‌رامه‌تی وێڕای هه‌موو مه‌ترسیه‌كان، به‌ڵام دوای چی؟ دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و ساویلكه‌یی و كه‌م ئه‌قلیه‌ی كچه‌كه‌ی گه‌یانده‌ كه‌ناره‌كانی كۆتایی و رووتكردنه‌وه‌ی له‌هه‌موو ئه‌و پیرۆزییانه‌ی هه‌یبوو،
پاشان رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی كچه‌ غه‌در لێكراوه‌كه‌ له‌گه‌ڵ پیاوێك كه‌ چاره‌نووسی ره‌ش كردو گه‌یاندی به‌وئه‌و كۆتاییه‌ تاڵه‌، رووبه‌رووبوونه‌وه‌یه‌كی بوێرانه‌ نه‌بوو، به‌ڵكو راده‌ست بوون بوون بوو به‌ناكامی، كه‌ تێدا جگه‌ له‌فرمێسك و گریان نه‌بێت، نه‌یتوانی هه‌لوێستێك نیشان بدات كه‌ ئه‌و كاراكته‌ره‌ له‌و لاوازی و نه‌هامه‌تیه‌ رزگار بكات.
من نازانم ده‌رهێنه‌ر بۆ ئه‌و كاراكته‌ره‌ی ئه‌وه‌نده‌ په‌ڕپووت و بێ‌ ده‌سه‌ڵات كردبوو، كه‌ ببێته‌ مایه‌ی به‌زه‌یی پێ‌ هاتنه‌وه‌؟
هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌ڵگه‌ی نیشاندانی ناهوشیاریی ئافره‌تی ئێمه‌یه‌ له‌كۆمه‌ڵگادا، به‌ڵام ناكرێت له‌ هه‌لومه‌رجێكا شانۆ فاكته‌ر بێت بۆ گۆڕانی پرنسیبه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، كه‌چی به‌شانۆ ئافره‌ت له‌به‌ها فكری و رۆشنبیرییه‌كانیدا داچۆڕێنین .
به‌گشتی هه‌ڵسوو كه‌وت كردنی ده‌رهێنه‌ر له‌گه‌ڵ واقیع دا، هه‌ڵسووكه‌وتێكی ئیجگار ده‌قاو ده‌قه‌ و نه‌یتوانیووه‌ بۆچوون و ئایدیای تایبه‌تی خۆی له‌و واقیعه‌ تاڵه‌دا جودا بكاته‌وه‌، كه‌ بینه‌ر دووچاری بێ‌ ئومێدی نه‌كات بۆ ئاینده‌ی ئافره‌ت له‌كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا .
ته‌نانه‌ت بۆ چاره‌سه‌ركردنی درامیش له‌ كۆتاییدا به‌ده‌ست پێكردنه‌وه‌ی سه‌ره‌تایه‌كی دیكه‌ بۆ تاوانكاری له‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌ ده‌ست پێ‌ ده‌كاته‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی هه‌مان تراژیدیا دووباره‌ بكاته‌وه‌، به‌مه‌ش جارێكی دیكه‌ هه‌رپیاو ده‌خاته‌وه‌ نێو قه‌فه‌سی ئیتیهام، به‌رامبه‌ر به‌هه‌موو ئه‌و تاوانه‌ توندو تیژیانه‌ی ده‌رهه‌ق به‌ ئافره‌ت ده‌كرێت، به‌ڵام بینه‌ر ئه‌وه‌ به‌چاوی خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت كه‌ به‌شێك له‌فاكته‌ره‌ یاریده‌ده‌ره‌كانی تاوانه‌كانی پیاو ده‌رهه‌ق به‌ ئافره‌ت، هه‌ر ئافره‌ت خۆیه‌تی .
له‌دوا دیمه‌ندا ده‌رهێنه‌ر به‌دیمه‌نی كوشتنی كچه‌كه‌ له‌لایه‌ن باوكییه‌وه‌ (دوای بڵاوكردنه‌وه‌ی ڤیدییه‌كی حه‌یابه‌ری كچه‌كه‌ له‌لایه‌ن دۆستی كچه‌كه‌و دووباره‌ په‌یوه‌ندی كردنی به‌ئافره‌تێكی تر به‌هه‌مان شێوه‌ی پێشوو) ده‌یه‌وێت پێمان بڵێت: ئه‌و تراژیدیا تاڵانه‌ی ئافره‌ت به‌رده‌وامن و به‌ قوربانیه‌ك و دووان و سییان كۆتاییان نه‌هاتووه‌، هه‌تا ئه‌قڵیه‌تی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ به‌ئافره‌تیشه‌وه‌ نه‌گۆڕێت، ئه‌و نه‌زیفه‌ی ئافره‌ت هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت..

ده‌رهێنه‌ر ستایلێكی واقیعی بۆ هێڵی درامی نمایشه‌كه‌ی هه‌ڵبژاردبوو، به‌تایبه‌ت له‌نواندندا ، زۆر بۆشایی گه‌وره‌ی له‌سینۆگرافیای نمایشه‌كه‌دا به‌جێ‌ هێشتبوو، له‌موزیك و رووناكی و دیكۆردا، به‌كارهێنانی سكرینیش كاریگه‌رییه‌كی ئه‌وتۆی نه‌بوو بۆ به‌ زیندوو راگرتنی ریتمی نمایشه‌كه‌، له‌گه‌ڵ گوێ‌ گرتن له‌گۆرانیه‌كانی نێو ئۆتۆمبیلیش نمایشه‌كه‌ی به‌ئاراسته‌ی درامای ته‌له‌فزیۆنییه‌وه‌ ده‌برد،
به‌گشتی ئه‌و بۆشاییانه‌ی هه‌بوون ریتمی نمایشه‌كه‌یان خاو كردبۆوه‌، راسته‌ كه‌ئه‌كته‌ر سه‌رچاوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی سینۆگرافیایه‌ له‌شانۆدا، به‌ڵام ده‌رهێنه‌ر ناتوانێت، ته‌نیا ئه‌كته‌ر بكاته‌ ئه‌لته‌رناتیف، بۆشوێن گرتنه‌وه‌ی سینۆگرافیا، هه‌ر ئه‌مه‌ش هۆكاری سه‌ره‌كی ونبوونی ره‌گه‌زی بوو له‌نمایشه‌كه‌دا.

دیاره‌ كه‌ داینه‌مۆی راگرتنی ریتم ته‌نیا به‌به‌رجه‌سته‌ كردنی توخمه‌كانی وروژاندن ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت، ئێ‌ خۆ ئه‌ركی نمایش خوێندنه‌وه‌ی كتێبێك نیه‌ ته‌نیا فه‌لسه‌فه‌یه‌كت پێ‌ ببه‌خشێت، بینه‌ر بۆ ئه‌وه‌ دێته‌ شانۆ چێژ له‌ره‌گه‌زه‌كانی سینۆگرافیا وه‌ربگرێ‌، ئه‌گه‌ر نه‌كه‌وێته‌ ژێر ئه‌و كاریگه‌رییه‌، هه‌ست ناكات هاتۆته‌ شانۆ، بۆیه‌ ده‌رهێنه‌ر ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتی راگرتنی هاوسه‌نگی هه‌بێت له‌نێوان تێكست و سینۆگرافیادا .

له‌دیكۆردا هه‌وڵێك هه‌بوو كه‌ ره‌نگ بۆ هه‌ندێ‌ هێماو ده‌لالاتی فه‌لسه‌فی و ره‌مزی به‌كار بێنێ‌، هێمایه‌كی گوزارشت به‌خش ببه‌خشێت به‌و ره‌نگه‌ ره‌شو سپی و ره‌نگه‌ سوورانه‌ی له‌ فه‌زای شانۆو سه‌رته‌خته‌ی شانۆو جلوبه‌رگه‌وه‌ دابه‌ش ببوون، وه‌ك هێمای ره‌نگی سپی بۆ پاكیزه‌یی و به‌رائه‌تی ئافره‌ته‌كه‌و هێمای ره‌نگی ره‌ش بۆ ئه‌و دیدو دڵه‌ ره‌شانه‌ی دژ به‌ ره‌نگه‌ سپیه‌كه‌ن و و ره‌گی سوور بۆ ئه‌و تاوان و بڕۆیه‌ی ده‌رهه‌ق به‌ ئافره‌ت ده‌كرێن ، به‌تایبه‌ت له‌ شه‌وی سووری ئه‌نجامدانی تاوانی هه‌تك كردنی كچه‌كه‌ كه‌ یه‌كێك بوو له‌دیمه‌نه‌ هه‌ره‌ جوانه‌كانی نمایش . ده‌رهێنه‌ر بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ی هه‌موو قورسایی خۆی خستۆته‌ سه‌ر ئه‌كته‌ر، وه‌ك داینه‌مۆی ریتمی نمایشه‌كه‌ی و به‌رجه‌سته‌ كردنی دوو كاراكته‌ری ژن و پیاو، پیاوه‌كه‌ (جه‌لال محه‌مه‌د سێده‌ری) له‌رووی شێوه‌و روخساره‌وه‌ له‌گه‌ڵ كاراكته‌ره‌كه‌ی خۆی ده‌گونجێت و توانی رق لای بینه‌ر دروست بكات، رق لێبوونه‌وه‌ش به‌مانای وروژاندنی بینه‌ره‌ له‌ رووی سایكۆلۆژییه‌وه‌، به‌ڵام له‌ رووی ئه‌داو پیر فۆرمانسه‌وه‌ رۆڵه‌كه‌ی خۆی تێر نه‌كردو له‌ ئه‌كشن و ئیلقادا كه‌مێك په‌له‌ پروزێیی پێوه‌ دیار بوو، كه‌ هه‌ندی جار ده‌بووه‌ ته‌وژمێك بۆ لاوازبوونی كاراكته‌ره‌كه‌ .

رۆڵی ئافره‌ته‌كه‌ له‌لایه‌ن (بێگه‌رد حه‌مه‌ سه‌لیم ) ه‌وه‌ ده‌بیندرا، كه‌ خاوه‌نی توانستێكی سروشتی هاوسه‌نگ بوو، به‌پێی خواستی رووداوو ریتمی دیمه‌نه‌كان ره‌فتاری ده‌كرد، به‌رائه‌ت و ساده‌یی پێوه‌ دیاربوو، توانی وێنه‌یه‌كی گونجاو نیشان بدات له‌گه‌ڵ كاراكته‌ره‌كه‌ی، وه‌ك وێًنه‌یه‌كی ده‌قاوده‌قی هه‌موو ئه‌و ئافره‌ته‌ سته‌م لێكراوانه‌ی ده‌بنه‌ قوربانیی، توانی به‌نواندنه‌ سروشتیه‌كه‌ی بینه‌ر بوروژێنێ‌ و ببێته‌ كۆڵه‌گه‌یه‌كی به‌هێزی راگرتنی نمایشه‌كه‌، هه‌م له‌رووی ریتم و هه‌م له‌رووی چێژ به‌خشینیشدا، به‌ڵام ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ی پێ‌ نه‌درابوو، كاراكته‌ره‌كه‌ی خۆی له‌و لاوازی و ده‌سته‌ پاچه‌ییه‌ رزگار بكات و بیكات به‌كاراكته‌رێكی به‌هێز، ئه‌مه‌ له‌كاتێكا كه‌ گه‌لێك ده‌رفه‌تی له‌بار هه‌بوون بۆ ئه‌وه‌ی هه‌م ئه‌و كاراكته‌ره‌ ـ كه‌ هێمای ئافره‌تی كوردبوون به‌هێزتر كات، هه‌میش ئاراسته‌ی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی ئاینده‌ی ئافره‌تی كورد بشكێنته‌وه‌ .

له‌هه‌موو شوێنێكی دنیادا ئازادی له‌سینه‌مادا ئازادییه‌كی ره‌ها نیه‌، به‌تایبه‌ت له‌و وڵاتانه‌ی كه‌وتونه‌ته‌ ژێركۆمه‌ڵێ‌ فشاری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیریی و ئایینی، یاخود یاسایه‌كیان بۆ سنووردار كردنی كاری درامی و سینه‌مایی نیه‌، به‌ڵكو بڕی ئه‌و ئازادییه‌ له‌شوێنێك ده‌گۆڕێت بۆ شوێنێكی تر، به‌پێی شارستانیه‌ت و باری رۆشنبیریی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و شوێنه‌..به‌تایبه‌ت له‌ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست دا، هه‌میشه‌ ره‌چاوی داب و نه‌ریتی گشتی و ئه‌منی نه‌ته‌وه‌یی و به‌رژه‌وه‌ندی باڵای نیشتیمانی تێدا ده‌كرێت.
له‌نێوان ئه‌و ره‌هه‌ندانه‌ی به‌ چاوێكی كراوه‌ سه‌یر ده‌كرێن، سێ‌ ره‌هه‌ندی سه‌ره‌كی هه‌ن كه‌ بریتین له‌:
سیاسه‌ت، ئاین، سێكس، تێپه‌ڕاندن له‌هێڵی سووری ئه‌و سێ‌ ره‌هه‌نده‌، سنوورداره‌ كارێكی سه‌خت و دژواره‌، هه‌تا له‌و وڵاتانه‌شدا كه‌خاوه‌نی دیرۆكێكی دوورودرێژن له‌ سینه‌مادا.
تا ئێستاكه‌ش له‌گه‌ڵ دابێت له‌كوردستاندا یاسایه‌ك نیه‌ بۆ سانسۆر دانان له‌سه‌ر زۆر له‌و كاره‌ درامی و سینه‌ماییانه‌ی له‌كوردستاندا به‌رهه‌م ده‌هێندرێن، ئه‌وانه‌ش كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی كوردستان ده‌هێندرێن، هه‌ندێ‌ له‌و به‌رهه‌مانه‌ی ناكه‌ونه‌ ژێر سانسۆر، ئه‌و بێ‌ سانسۆریه‌ش كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌نجامی نه‌رێنی زۆر كاریگه‌رییان لێ‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌، چونكه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ره‌هاو دوور له‌ره‌چاو كردنی هیچ بنه‌مایه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و په‌روه‌رده‌یی وه‌ك بڵاو كردنه‌وه‌ی ڤایرۆسێكی كوشنده‌ ده‌چنه‌ ناو خێزانی كوردو ده‌بنه‌ فاكته‌ر بۆ هه‌ره‌س هێنانی بنه‌ما ئه‌خلاقی و په‌روه‌رده‌ییه‌كانمانه‌وه‌، كه‌ هیچ جیاوازییان نیه‌ له‌گه‌ڵ كاری تیرۆر و تۆقاندن.
له‌هه‌مان كاتیشدا یاسایه‌كیش نیه‌ بۆ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی له‌كوردستاندا به‌رهه‌م ده‌هێندرێن، كه‌زۆر جاران ئه‌و بۆشاییه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری سه‌رهه‌ڵدانی گه‌لێك كێشه‌ی هونه‌ری له‌و بواره‌دا.
بێگومان به‌هۆی غیابی یاساو سانسۆری فه‌رمی له‌سه‌ر كاره‌ درامی و سینه‌مایه‌كان، سانسۆری رای گشتی كۆمه‌ڵایه‌تی و سۆشیال میدیا شوێنی ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ زۆر جاران به‌لاڕێدا ده‌بردرێت و كۆمه‌ڵێ‌ ئاژاوه‌ی لێ‌دروست ده‌بێت، بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و ئاژاوه‌یه‌ ئه‌نجامێكی چاره‌سازی ئه‌وتۆی لێ‌ بكه‌وێته‌وه‌ كه‌ سوود به‌خش بێت بۆ ئاینده‌ی سینه‌مای كوردی، له‌هه‌ندێ‌ حاڵه‌تدا بۆ یه‌كلا كردنه‌وه‌ی كێشه‌ سینه‌مایه‌كان، مه‌رجه‌ع و زانا ئاینییه‌كان و سه‌نته‌ره‌ ئاینییه‌كان ده‌بنه‌ شوێن گره‌وه‌ی یاسا، وه‌ك زانكۆی ئه‌زهه‌ر له‌میسر كه‌ فه‌توای له‌ سه‌ر چاره‌نووسی زۆر فیلمی سینه‌مایی داوه‌، له‌وانه‌ش له‌سه‌ر فیلمی (محه‌مه‌د رسول الله) ی ده‌رهێنه‌ری ئێرانی محه‌مه‌د مه‌جیدی ـ و كێشه‌ی ده‌ركه‌وتنی روخساری پێغه‌مبه‌ر و قه‌ده‌غه‌ كردنی ئه‌و فیلمه‌ له‌زۆر له‌وڵاتانی جیهانیی، قه‌ده‌غه‌ كردنی نمایشی فیلمی (رساله‌) له‌ سعودیه‌و ده‌یان فیلمی تر كه‌ به‌فه‌رمانی سه‌رچاوه‌ ئاینییه‌كانه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌ كراون له‌نمایش كردندا، وه‌ك چۆنیش زۆر فیلمی دیكه‌ قه‌ده‌غه‌ كراون به‌هۆی سیاسه‌ته‌وه‌، به‌تایبه‌ت لای ئه‌و سه‌ركرده‌و فه‌رمان ره‌وایانه‌ی ره‌وتی فیلمه‌كانیان به‌ دڵ نه‌بووه‌، یا پێیان وابووه‌ سوكایه‌تی به‌وان و سیاسه‌ته‌كانیان ده‌كات.
جگه‌ له‌پرسه‌ ئاینیی و سیاسی و سێكسیه‌كان، چه‌ندین پرسی تری وه‌ك: هاندانی تیرۆر، بڵاوكردنه‌وه‌ی ترس و توندو تیژی و تۆقاندن، تێكدانی ره‌وشتی كۆمه‌ڵگا، سوكایه‌تی كردن به‌موقه‌ده‌ساتی نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌یی، سوكایه‌تی كردن به‌كه‌سایه‌تی و رموزی نه‌ته‌وه‌یی، هاندانی به‌كارهێنانی مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان، رێكلام كردن بۆ كالای قه‌ده‌غه‌كراو، تێكدانی دۆستایه‌تی نیشتمانی و نێوده‌وڵه‌تی، هاندانی نانه‌وه‌ی ئاژاوه‌و نا سه‌قامگیریی، بڵاو كردنه‌وه‌ی بیرو باوه‌ڕی مته‌ته‌ریف و ده‌یان پرسی تر كه‌ یاسا دیاری ده‌كات و له‌رێگه‌ی لیژنه‌یه‌كی باڵا له‌وه‌زاره‌تی ناوخۆو رۆشنبیریی و كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ جێ‌ به‌ جێ‌ ده‌كرێت.
هێڵی سوور له‌فیلمی كوردی دا
ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت باس له‌هێڵه‌ سووره‌كانی فیلمی كوردیش بكه‌ین، ئه‌وه‌ پێویسته‌ له‌سێ‌ ره‌هه‌نده‌وه‌ بڕوانینه‌ پرۆسه‌كه‌:
له‌رووی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌:
به‌گشتی چونكه‌ كورد سینه‌مای نیه‌، بۆیه‌ هیڵی سووریشی كه‌م بووه‌، ئه‌گه‌ر جارجاره‌ش له‌فیلمێكا حاڵه‌تێكی ناوازه‌ هه‌بووبێت، ئه‌وه‌ حاڵه‌تێكی كاتی بووه‌و و نه‌بۆته‌ دیارده‌، كاتێك ئه‌و حاڵه‌تانه‌ ده‌بنه‌ حاڵه‌تی نامۆ ئه‌گه‌ر تێپه‌ڕاندن بێت له‌سه‌ر واقیع و داب و نه‌ریته‌ ته‌قلیدییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌، ئه‌وه‌ بێگومان رووبه‌رووی ته‌وژمێكی نه‌رێنی ره‌تكردنه‌وه‌ ده‌بێته‌وه‌، زۆرینه‌ی ته‌وژمه‌كانیش ئاراسته‌ی ده‌رهێنه‌رو ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ ده‌بنه‌وه‌ كه‌ به‌بیانووی ته‌وق شكاندن و ده‌رچوون له‌ته‌قلیدیه‌ت و پێشكه‌وتنی سینه‌ما ده‌ست پێشخه‌ر ده‌بن له‌دروست كردنی هه‌ندێ‌ دیمه‌ نی وروژێنه‌ر.
له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ ئاستی هوشیاریی وپێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵایه‌تیان تێدا دیاری كراوه‌، یا پرسی ئایینی و كۆمه‌ڵایه‌تیان تێدا جێگیره‌، ناتوانن سنووره‌ ئایینی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان تێپه‌ڕێنن و هه‌میشه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر سانسۆرێكی توند، چونكه‌ نایانه‌ویَِ سینه‌ما كۆمه‌ڵگا به‌ ئاراسته‌یه‌كی دژ به‌ئایین و نه‌ریته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ باوه‌كاندا بێت، چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ مێژووییه‌كی دوورو درێژیان هه‌بێت له‌سینه‌ماو چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی ده‌ست رۆیشتوو بن له‌پیشه‌سازی سینه‌مادا، ئه‌وه‌تا هیند له‌وڵاته‌ هه‌ره‌ له‌پێشه‌كانه‌ له‌رووی بڕی به‌رهه‌مهێنانی فیلم، كه‌چی تا ئێستا سنووری خۆی له‌م رووه‌وه‌ پاراستووه‌، بۆ پارێزگاری كردن له‌ داب و نه‌ریته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ تایبه‌تیه‌كانی خۆیه‌وه‌.
ئێران یه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ی له‌رووی هونه‌ری سینه‌ماوه‌ ململانێ‌ له‌گه‌لً هۆلیۆد دا ده‌كات و عه‌رشی سینه‌مای ئه‌مر یكی هه‌ژاندووه‌، كه‌چی تا ئێستا هێڵی سووری نه‌به‌زاندووه‌و توخمی وروژاندنی نه‌خستۆته‌ ئه‌و قالبه‌ زه‌قه‌ی به‌ فۆرمێكی نامۆ ده‌ركه‌وێت له‌سینه‌مادا.
له‌رووی هونه‌رییه‌وه‌:

ئه‌گه‌ر ئامانج له‌دروست كردنی گرته‌ی وروژێنه‌ری وه‌ك ماچ به‌پاساوی ده‌رچوون له‌ته‌قلیدیه‌ت و گۆڕانكاری له‌فۆرم بێت، ئه‌وه‌ ئێمه‌ له‌سینه‌مای كوردی دا دووچاری ده‌یان كۆسپو ئاریشای هونه‌رین له‌رووی ته‌كنیكی سینه‌مایی كه‌ وه‌ك بۆشاییه‌كی گه‌وره‌ ده‌رده‌كه‌ون، به‌چاره‌سه‌ر كردنی ئه‌و بۆشاییانه‌ ره‌نگه‌ بتوانین پیشه‌سازی سینه‌ما له‌كوردستاندا دروست كه‌ین كه‌ تا ئێستا نیمانه‌و ناتوانین بڵێین خاوه‌نی سینه‌ماین..
به‌ڵام دروست كردنی گرته‌ی وروژێنه‌ر به‌مانای پێشكه‌وتنی سینه‌ما نیه‌، ئه‌وه‌تا زۆرینه‌ی فیلمه‌ میسرییه‌كان له‌و گرتانه‌یان تێدایه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌ نیه‌ میسر وڵاتێكی پێشكه‌وتووی سینه‌مایه‌ و ئێران وڵاتێكی دوا كه‌وتووی سینه‌مایه‌ مادام گرته‌ی وروژێنه‌ری تێدا نیه‌، زۆر جاران ئه‌و گرتانه‌، ته‌نیا به‌ئامانجی بازرگانی و هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی لاوه‌كان و گه‌مه‌ كردن به‌ مێشك و هه‌ست و نه‌ستیانه‌، ئه‌و لاوانه‌ی كه‌خاوه‌نی زۆرترین ژماره‌ی بینه‌رانن ئه‌و فیلمانه‌دا.
ئێستا له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆژیای سینه‌ماو گۆڕانی چه‌مكی سینه‌ما، سینه‌مای ئه‌مریكی و ئه‌وروپیش ئه‌و بایه‌خه‌ به‌گرته‌ی وروژێنه‌رناده‌ن، چونكه‌ كۆمه‌ڵگای ئه‌وروپی ئه‌وه‌نده‌ تینووی گرته‌ی وروژێنه‌ری وه‌ك ماچ نیه‌، ئێستا ئه‌لته‌رناتیفی تریان هه‌یه‌ بۆ راكێشانی بینه‌ر، ئه‌وه‌ كۆمه‌ڵگا رۆژهه‌ڵاتیه‌ تینووه‌كانی سێكسن كه‌ تامه‌زرۆی گرته‌ی وروژێنه‌رن، به‌ڵام ئه‌و گرتانه‌ش كاتێ‌ به‌سه‌قه‌تی ده‌خرێنه‌ ناواخنی فیلمه‌كه‌، ئه‌وه‌ سه‌راپای فیلمه‌كه‌ ده‌شێوێنن.
لای ئێمه‌ كچه‌ ئه‌كته‌رێكی كورد بۆ یه‌كه‌م جار دێته‌ به‌رده‌م كامێرای سینه‌ما، وایان تێ‌ گه‌یاندووه‌ كه‌ به‌ ماچێك ته‌وقێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌شكێنێ‌ و ته‌وژمێكی میدیایی دروست ده‌كات و له‌په‌نای ئه‌وه‌وه‌ ناوداریه‌تیه‌ك په‌یدا ده‌كات و گه‌نجه‌كان ده‌ست خۆشی لێ‌ ده‌كه‌ن، كه‌چی كه‌ف وكۆڵ و حه‌ماسه‌كه‌كه‌ی شتێكی كاتیه‌ و ئه‌و جۆره‌ گۆڕانكارییه‌ی ئه‌و خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینیت نابێته‌ فاكته‌ر بۆ گۆڕینی ئه‌و ره‌وته‌ باوه‌ی قه‌دی گرته‌وه‌ به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌كی تر، بۆیه‌ وا باشتره‌ له‌بری ئه‌و وه‌همه‌، ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ له‌رووی هونه‌ری نواندنه‌وه‌ دروست بكه‌ن و هانی بده‌ن كه‌ به‌رده‌وام بێت له‌كاری نواندندا، نه‌خرێته‌ نێو گێژه‌نه‌یه‌كی بێ‌ ئاكام، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی سینه‌ماش ده‌سه‌ڵاتێكی ره‌ها نیه‌و له‌هه‌موو حاڵه‌تێكا ناتوانێت هێڵه‌ سووره‌كان ببه‌زێنێ‌، ئه‌گه‌ر هاوكوف نه‌بێت له‌گه‌ڵ واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیریی كۆمه‌ڵگا.
بینه‌ر هه‌ر ته‌نها به‌ گرته‌ی وروژێنه‌ر سه‌رنجی راناكێشرێت، بگره‌ زۆر جاران روخساری جوانی ئه‌كته‌رو نواندنی به‌هێزی ئه‌كته‌ر، كاریگه‌رتر ده‌بن له‌گرته‌ی بێ‌ گیان و دروست كراو، ئه‌وه‌تا زۆرله‌به‌رهه‌مه‌ درامی و سینه‌ماییه‌ گه‌وره‌كانی دنیا به‌و دوو توخمه‌ی روخسارو نواندن خه‌ڵاتی گه‌وره‌ی جیهانییان وه‌رگرتووه‌و خاوه‌نی زۆرترین بینه‌ر بوونه‌، بۆیه‌ له‌سه‌رده‌مێكی وه‌ك ئێستا به‌رهه‌م هێنه‌رو ده‌رهێنه‌ره‌كان ئه‌لته‌رناتیفی به‌هێزتریان له‌پرسی وروژێنه‌ر هه‌یه‌ كه‌ هاوكوفه‌ له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی هونه‌ری سینه‌ماو ئه‌قڵیه‌تی بینه‌ری نوێ‌ ی سینه‌ما.
له‌ رووی بازرگانییه‌وه‌:
دیاره‌ هه‌ندێ‌ له‌كۆمپانیاكانی به‌رهه‌م هێنان، له‌وانه‌ی پرسی بازرگانی ده‌خه‌نه‌ پێشه‌وه‌ی پرسی جۆری فیلم و ئاستی فیلم، به‌تایبه‌ت له‌و وڵاتانه‌ی له‌رووی په‌روه‌رده‌و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ كۆمه‌ڵگاكانیان په‌یوه‌ست نین به‌ هیچ یاساو رێسایه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و تایبه‌تمه‌ندی خۆیان هه‌یه‌ له‌رووی په‌روه‌رده‌وه‌ كه‌ جودا بێت له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگایه‌كی داخراوی رۆژهه‌ڵاتی، سینه‌ما ده‌كه‌ن به‌فاكته‌رێكی بازرگانی دابڕاو له‌ به‌ها هونه‌ری و هزری و په‌روه‌رده‌یی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ كه‌ تێیدا ئامانج ته‌نها ده‌سكه‌وت و داهاتی ماددی بێت، وه‌ك فیلم و زنجیره‌ ته‌له‌فزیۆنیه‌ توركیه‌كان، كه‌ گه‌مه‌ به‌ عه‌قلیه‌ت و مه‌زاجی گه‌نج ده‌كه‌ن و دووری ده‌خه‌نه‌وه‌ له‌هه‌ر بیرۆكه‌یه‌كی ئایدۆلۆژی هزری، ئه‌و فایرۆسه‌ فیلمانه‌ ده‌رژێننه‌ نێو خێزان و ئه‌قڵو په‌روه‌رده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگاكه‌یانی پێ‌ هه‌ڵده‌ته‌كێنن، هه‌مان ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ده‌فرۆشنه‌ وڵاتانی ده‌ورو به‌ری خۆشیان و زۆر وڵاتی دیكه‌ی رۆژهه‌ڵاتی، بۆ گواستنه‌وه‌ی هه‌مان ئه‌و واقیعه‌ی ئه‌وان هه‌یانه‌، ئه‌گه‌رچی جیاوازییه‌كی زۆریش هه‌بێت له‌نێوان واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی و په‌روه‌رده‌یی ئه‌و وڵاتانه‌دا.
بۆیه‌ هه‌ندێ‌ له‌وڵاتانه‌ی كڕیاری ئه‌و به‌رهه‌مه‌ كرچ و كاڵه‌ بازرگانیانه‌ بوون، به‌پێی یاسا كڕینی ئه‌و زنجیره‌ درامایانه‌یان قه‌ده‌غه‌ كردووه‌، دوای ئه‌وه‌ی بۆیان ده‌ركه‌وت ئه‌و فیلمه‌ بازرگانیانه‌ بۆ هه‌موو كۆمه‌ڵگایه‌ك ناگونجێ‌ و ئاسه‌واره‌ نه‌گه‌تیفه‌كانی چیه‌ به‌سه‌ر په‌روه‌رده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و تێك دانی عه‌قلیه‌تی گه‌نجه‌كانیان، لێره‌ له‌كوردستانیشدا هه‌ندێ‌ كه‌ناڵی كوردی ده‌ست پێشخه‌ر بوون بۆ قه‌ده‌غه‌ كردنی ئه‌و دراما دۆبلاژ كراوانه‌ به‌هه‌مان هۆكار، به‌ڵام چونكه‌ یاسایه‌ك نیه‌ بۆ ناچار كردنی كه‌ناڵه‌ كوردییه‌كان، پرۆسه‌كه‌ نابێته‌ پرۆسه‌یه‌كی به‌زۆره‌ ملێ‌ و ئه‌و كه‌ناڵه‌ بازرگانیانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ماددی خۆیان پێ‌ گرنگتره‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی گشتی، چاویپۆشی له‌هه‌موو ده‌ره‌نجامه‌كان ده‌كه‌ن.
ئێمه‌ له‌كوردستاندا به‌گشتی كۆمپانیای به‌رهه‌م هێنانی فیلممان نیه‌، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ به‌رهه‌می تاك تاكه‌یه‌، كه‌به‌ سپۆنسه‌ر به‌رهه‌م دێن، هه‌ندێ‌ له‌و ده‌رهێنه‌ره‌ لاوانه‌ وای بۆ ده‌چن ده‌رخستنی هه‌ندێ‌ گرته‌ی وه‌ك ماچ بازاڕ بۆ فیلمه‌كه‌یان په‌یدا ده‌كات، بۆیه‌ به‌دوای پاساوی هونه‌ری دا ده‌گه‌ڕێن كه‌خه‌ڵكی قه‌ناعه‌ت به‌شه‌رعیه‌تی ئه‌و گرتانه‌ بێنن.
كه‌چی له‌راستیدا ئه‌گه‌ر تۆ بته‌وێت بازاڕ بۆ فیلم دروست بكه‌یت، كه‌ره‌سته‌و ئامرازی زۆرت له‌به‌رده‌م دایه‌ كه‌ فیلمه‌كه‌ت ره‌واجی هه‌بێت، هه‌ر بۆ نموونه‌ فیلمێكی (په‌یكه‌ری دڵ) كه‌ تا ئێستا ژماره‌ی بێ‌ هاوتای له‌ رووی ژماره‌ی بینه‌رانه‌وه‌ به‌ده‌ست هێناوه‌ له‌هه‌موو كوردستاندا، ئه‌و گرته‌ كرچ و كاڵانه‌شی تێدا نه‌بووه‌، كه‌هه‌ندێ‌ ده‌رهێنه‌ری لاو ده‌یكه‌ن به‌پاساو.
ئێمه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت پیشه‌سازی سینه‌مامان هه‌بێت و له‌ئاینده‌دا ئه‌و پیشه‌سازییه‌ بازاڕی هه‌بێت، ئه‌وه‌ ده‌بێت بزانین چۆن فیلم دروست بكه‌ین، به‌هۆی ئه‌و شاره‌زابوونه‌ له‌چۆنیه‌تی دروست كردنی فیلم ، بازاڕێك له‌كوردستاندا دروست ده‌كه‌ین كه‌ پێشتر نه‌بووه‌و بازرگانانی ئێمه‌ به‌هۆی ترس و نابه‌ڵه‌دییان ، یا ناشاره‌زاییان له‌به‌ڕێوه‌چوونی ئه‌و بازاڕه‌ نه‌وێراون خۆیانی لێ‌ بده‌ن، به‌مه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی دیكه‌ی داهات ده‌دۆزینه‌وه‌ كه‌ره‌نگه‌ زۆر له‌سه‌رمایه‌داران به‌هۆی گه‌رم بوونی ئه‌و بازارٍِه‌ رووی تێ‌ بكه‌ن و سینه‌مای كوردی ببوژێته‌وه‌و هونه‌رمه‌ندانی كوردیش ده‌رگایه‌كی نوێیان بۆ ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ له‌و ده‌ست به‌ تاڵی و بێ‌ كارییه‌ رزگارییان ده‌بێت و باری ئابووریشیان به‌ره‌و باشتر ده‌چێت.
له‌رووی دووهه‌می دروست بوونی ئه‌و بازاڕه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بینه‌رانی ئێمه‌ زێتر له‌وه‌نده‌ له‌سینه‌ما نزیك ده‌بنه‌وه‌و سینه‌ما ده‌بێته‌ ئامرازێكی دیكه‌ی شارستانی و كات به‌سه‌ر بردن و سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگ بۆ هوشیار بوونه‌وه‌ی خه‌ڵكی له‌هونه‌ری سینه‌ماو گرنگی سینه‌ما له‌ژیانی رۆژانه‌ی خه‌ڵكی .
به‌مه‌ش له‌رووی سایكۆلۆژییه‌وه‌ بینه‌ری كورد له‌شاره‌كانی كوردستاندا مه‌نفه‌زێكی دیكه‌یان بۆ ده‌كرێته‌وه‌ بۆ هه‌ناسه‌دان و روو تێكردنه‌ هۆڵه‌كانی سینه‌ما، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری ئه‌رێنیانه‌ی تایبه‌تی خۆی ده‌بێت له‌رووی كۆمه‌ڵایه‌تی و سایكۆلۆژی و رۆشنبیرییه‌وه‌.

بەگشتی ئەكتەری كورد بۆ بژاردەی بەشداری كردن یا نەكردن لەكارە شانۆیی و درامی و سینەماییەكاندا هەمیشە كەسێكی بێ‌ هەڵوبَستە و ئامادەیە بەچاو بەستراوی گرێ‌ بەست لەگەڵ بەرهەم هێنەرو دەرهێنەرەكاندا مۆر بكات، بێ‌ ئەوەی باكی بەهەر ئەنجامێك هەبێت كە لەئاكامی ئەو گرێ‌ بەستەدا روو بەرووی دەبێتەوە.
ئەو دیاردەیە تەنیا ئەو ئەكتەرە لاوانەی نەگرتۆتەوە كە بەپەرۆشی كاركردنن و بەدوای دەرفەتدا دەگەڕێن بۆ دەركەوتن، بەڵكو زۆر لەو ئەكتەرە ناسراوانەش دەگرێتەوە كە خاوەن ئەزموونی هونەرین و پێگەی دیارو بەرچاوی خۆیانیان هەیە لەبواری كار كردندا.
ئەو دیاردەی ئامادەباشی ئەكتەران بۆ بەشداری بوون وەك كاری كرێكارانی لێ‌ هاتووە لەمەیدانی كرێكاراندا، ئەگەرنا ناكرێت ئەكتەرێكی خاوەن ئەزموون بێ‌ بینینی دەق و سیناریۆ گرێ‌ بەست لەگەڵ دەرهێنەرێك مۆر كات، چەند ئەلقەیەكی سەرەتایی بخاتە بەردەم ئەكتەر، دواتر بۆ ئەلقەكانی تر بەدەست نووسی رۆژانە نواندن بكات، نە شتێ‌ لە ئامانج و فەلسەفەی نمایش تێ‌ بگا، نە ئاگای لە رووداوو كاراكتەرەكانی تر بێت .
ئەگەر ئەكتەر حیساب بۆ رابووردووی خۆی بكات و هونەرەكەی خۆی خۆش بوێت، ناكرێ‌ ئاوا بەئاسانی هونەرەكەی خۆی وەك كالایەكی بازاڕی بكڕدرێ‌ و بفرۆشرێ‌، هیچ پرسیارێكیشی نەبێ!
ئەكتەر نەك هەر گوناهێكی هونەری گەورەیە بەبێ‌ بینینی دەق و سیناریۆ بە چاو بەستراوی بەشداری لە بەرهەمێكدا بكات، بەڵكو پێویستە حیساب بۆ ئاست و توانستی دەرهێنەریش بكات و لەوە دڵنیا بێت ئەو دەرهێنەرە تا چەند دەسەڵاتی ئەوەی هەیە شكۆی هونەریی ئەو ئەكتەرەو هونەرەكەی بپارێزێ‌، تا چەند ئەو كاراكتەرەی بۆی دیاری كراوە كاراكتەرێكی ئەكتیفەو دەرفەتی بۆ دەڕەخسێنێ‌ سەركەوتن بە دەست بێنێ‌؟
هەندێ‌ جار ئەكتەری ناسراو، خاوەنی هونەریی باڵاو ئەزموونی دەوڵەمەند بەتەنها بەشداربوونی دەبێتە سەرمایە بۆ دەرهێنەرو زۆر جاران پێوەرو هاوكێشەكانی بەرهەم بەهۆی بەشدار بوونی ئەو ئەكتەرە دەگۆڕیِت لەرووی بازاڕو راكێشانی بینەرو تیشكی میدیایی.
بۆیە ئەكتەر مافی خۆیەتی وەك عوملەیەكی گران بەها مەرجی خۆی هەبێت بۆ بەشداری كردن لەهەر بەرهەمێكدا، بەر لە هەموو شتێ‌ چوار خاڵی گرنگ لەبەرچاو بگرێ‌ :
.1ئاستی دەق و سیناریۆ.
.2ئەزموون و توانستی دەرهێنەرو ستافەكەی .
.3كاراكتەرو ناوەرۆكی كاراكتەر .4مافی دارایی ئەكتەر .
دوای دابین بوونی هەموو ئەو خاڵانەو بڕوا هێنانی ئەكتەر پێیان، ئینجا قۆناغی گرێ‌ بەست ئەنجام دەدرێت، نەك لەخاڵی سفرەوە گرێ‌ بەست واژوو بكرێت و مەرجەكانی تر بە پەراوێز بكرێن و ئامانج تەنیا پارە بێت.
دواتر لە ناوەڕاستی ئەنجام دانی بەرهەمەكە÷ ئینجا ئەكتەر بكەوێتە بارێكی سەرلێ‌ شێوان و پەشیمان بوونەوەو دەست لەكار هەڵگرتن و راكردن..
كارەكە بگاتە ئەو ئاستەی دەرهێنەر بكەوێتە پەلە قاژەیەك نەزانێت چۆن بۆشایی راكردنی ئەكتەرەكان پڕ كاتەوەو چ وەڵامێكی بەرهەم هێنەرو سپۆنسەرەكانی بداتەوە، ناچاری ئەوە بێت چارەسەری درامی كۆتایی بەرهەم لەبۆشایی دەست هەڵگرتنی ئەو ئەكتەرانەدا بە حیكایەت و نووسین ،بۆ بینەر بگێڕێتەوە نەك بە وێنەو دراما.
ئەم شكستە هەر تەنها شكستێك نیە بۆ دەرهێنەر، بەڵكو چەندین شكستی دیكە لەگەڵ خۆیدا دێنێ‌:
.1شكستێكە بۆ دەرهێنەر، دوای دۆڕاندنی ئەو متمانەیەی پێی درابوو لەلایەن بینەرەوە.
.2شكستێكی دارایی و مەعنەوی و میدیاییە بۆ ئەو دەزگا بەرهەم هێنەرەی متمانەی بەدەرهێنەردا.
.3شكستێكە بۆ ئەو ئەكتەرە باش و خراپانەی بەشدارییان لە بەرهەمەكەدا كرد بە تێكڕایی 4.شكستێكی گەورەیە بۆ بینەر كە زۆر بە حەسرەتەوە تەماشای زنجیرەكە دەكاو لەئەنجامدا روخانێكی هەرەمی بەرهەمەكە بەچاوی خۆیەوە دەبینێت.
.5 شكستێكە بۆ درامای كوردی و گەڕانەوە بۆ سەرەتا بێ‌ ئومێدەكانی.
بێگومان هەموو ئەو شكستانە هۆكاری خۆیان هەیە :
.1دەرهێنەرێكی بێ‌ ئەزموون كە دەسەڵاتێكی سنوور داری هەیە و ناتوانێت لە كون فە یەكونێك ئەو بارە قورسە بگرێتە ئەستۆ، بە شێوەیەكی رەمەكی بێ‌ نەخشەو پلان .
.2پەلەپروزێ‌ لەكار كردن لەپێناو قۆرخ كردنی دەرفەتی بەرهەم هێنان و دەسكەوتی ماددی
.3نەبوونی دەق و سیناریۆ ( دەرهێنەرێك لەلایەك سەرپەرشتی دەرهێنان بكات و لەلایەكی دیكە بە پەلە پروزی رۆژانە دەست نووسی سەرپێیی بنووسێ‌ )
.4 نەبوونی میكانیزمێكی پوخت بۆ كار كردنی رۆژانە.
.5بەجێ‌ هێشتنی ژمارەیەك لە ئەكتەرە بەشداربووەكان و پەك كەوتنی وێنەگرتن و مۆنتاژ.
ئەكتەر كە دەچێتە ناو ئەو هەموو كێشانەو دەبێتە پارچەیك لێیان، دەبێ‌ بزانین هۆكار چیە بەو چاو بەستراوەییە ئامادەیی خۆی نیشان دەدا بۆ بەشداری بوون ؟
.1بێ‌ بازاڕی بەرهەمی هونەریی و درامی و دەست بە تاڵی درێژ خایەن .
.2 هەلومەرجی سەختی ئابووریی و نەداری هونەرمەندان.
.3پەرۆشی هونەرمەندە كۆنەكان بۆ گەڕانەوە بۆ باوەشی دراماو ئیسپات وجود.
.4ئارەزووی زۆری ئەكتەرە لاوەكان بۆ كاركردن لەئەنجامی قەیرانی دراما.
.5نا هوشیاریی هەندێك لەوان و بەنرخ نەزانینی ئەنجامەكان.

ئەنجام :
وا چاكترە ئەكتەرانی ئێمە هەمیشە سوود لەئەزموونە شكست خواردوەكانیاندا فێری رێزلێنان لەهونەرەكەیان بن، ئەوە بزانن كە هەر تەنها دەركەوتن بەس نیە بۆ ئەكتەر، بە تایبەت بۆ هەندێ‌ لەوان كە مێژووی پڕ لە سەروەرییان ، ناكرێت بەنرخێكی هەرزان بەهەدەر بدەن، ئەو خۆشەویستیەی لەدڵی هەوادارانی خۆیان كە بەنرخترین سەرمایەی ئەوانە بەخۆڕایی دروستیان نەكردووە تا بەو هەرزانیە بەهەدەری بدەن.
دووهەمیان : وا پێویست دەكات بۆ قەرەبوو كردنەوەو راست كردنەوەی ئەو شكستانە لە ئەزموونی هونەری دا بەكاری جوان و پڕ لە داهێنان پڕ كەنەوە، بۆ هاوسەنگ راگرتنی بەلانسی هونەرییان .
هیچ كارێكی هونەریش كۆتایی نیە، بەڵام هەر یەك لەوان ئەزموونێكە پێویستە ئەكتەر بۆ بونیاتی ئایندەی هونەریی خۆی و پاراستنی متمانەی هەوادارەكانی بە ئاگاییەوە هەنگاوی بۆ بهاوێژێ‌.

بەگشتی زۆر لەهاوپیشەکان لەکاتی مومارەسەکردنی پیشەکانیان، جار جارە نوقرچک لەیەکتر دەگرن، ڕەنگە هەندێ لەوان واتێ گەیشتوون، یەکێیان لەسەر شانی ئەوی دیکەیان باڵای بەرزتر دەبێت، ناشیرین کردنی بەرامبەرەکەیان ئەوان جوانتر دەکا.
بۆیە کاتی خۆی (سالێری) موزیک ژەن بەهونەری گەورەی (مۆزارت ) زۆر قارس دەبوو، مۆزارتیش بەهونەری گەورەی خۆی ئارامیی لێ هەگرتبوو، ناوی مۆزارت و ناوداریەتی ببوو بەگرێ کوێرەیەکی شێرپەنجەیی لەسەر دڵی سالێری، تا لەکۆتاییدا لەداخان مۆزارتی ژەهر خواردوو کردو کوشتی .
دواتر هەموو دنیا (سالێری) بەو تاوانە قێزەوەنە شەرمەزار کرد، بۆیە شەوێکیان سالێری کاتێ ڕێی دەکەوێتە ماڵی بتهۆڤن بۆ ئەوەی ببێتە میوانی، بتهۆڤن پێی دەڵێ: من دەرگا لە کەسێک ناکەمەوە دۆستێکی منی ژەهر خواردوو کردبێ.
ئەم غەریزە نا مرۆییە بەردەوام لەگەڵ مرۆڤدا هاوکوف بووە، بۆیە ئێستاش شیاو نیە دکتۆرێک لای نەخۆشێک زەمی دکتۆرێکی دیکەی هاو پیشەی بکات، نیگارکێشێک هەزارو یەک بوختان بخاتە ئەستۆی نیارکێشێکی دیکە، یان دەرهێنەرێکی شانۆیی یا سینەما ڕەخنە لەدەرهێنەرێکی تر بگرێ .
ڕەنگە هەندێ جار ئەو ڕەخنانەی هاوپیشەکەت دەیگرێ، لەسۆنگەی دڵ ڕەشی نەبوبێت، بەڵام لای کەسانی تر لێکدانەوەی خراپی بۆ بکرێت و بەکەسێکی خۆ پەرست و بەخیل و چاو پئ هەڵنەهاتوو لەقەڵەمی بدەن.
بۆیە وا باشترە بۆ خۆ دوورە پەرێز ڕاگرتن لە لێکدانەوەی کوێرانە، هەق وایە هاوپیشەکان کەمتر خۆیان لەقەرەی ڕەخنە و تیرو توانج لە یەکتر گرتن ڕابگرن و هەلسەنگاندن و نرخاندنەکان بۆ بینەرو ڕەخنەگرە پسپۆرەکان بەجێ بێڵن، پێم وایە ئەو کاتە ئەوەی ڕەخنەی لێ دەگیرێ، ناچاری قەبوڵ کردنی ڕای گشتی بینەران و ڕەخنەگرەکان بێت، چونکە ناتوانێ دەرگا لەسەر بیروڕای بینەرێک دابخا کە بەرهەمەکە بۆ ئەوەو پێشکەش بەو دەکرێ، ڕەخنەگرێکیش کە بە دیدێکی زانستی و ئەکادیمی بەرهەمەکان هەڵدەسەنگێنێ، ئەو مافەی پئ ڕەوا دەبینرێ نرخاندن بۆ کارێکی داهێنەرانە بکات .
هەمیشە کاری داهێنان لەهەر بوارێکدا بێت، پێشبڕکێ و کێ بڕکێی لەسەرە، بەڵام گرنگ ئەوەیە ئەو ڕکابەرییە ڕکابەرییەک بێت لەسەر بونیاتی کاری داهێنەرانە، نەک لەسەر بونیاتی ململانێ ی کەسی.
هەموو پێشکەوتن و داهێنانێکیش لەئەنجامی ڕکابەری کردن دێتە ئاراوە، لەقۆناغێک بۆ قۆناغێکی تر، لە نەوەیەک بۆ نەوەیەکی تر، ئەوە فەلسفەی حەداسەتە و زەمەن پێویستی بەو ڕکابەرییە هەیە بۆ بە پێز ڕاگرتنی هەنگاوەکانی پێشەکەوتنی، بەڵام هیچ پێشکەوتنێکی زەمەنی، بەتاک تاکە نایەتە دی، ئەگەر هەنگاوەکان دەستە جەمعی و بەهاندان و پشتگیری کردنی یەکتر نەبێت.
هەمیشە گرنگە ئەو تێگەیشتنە بە هوشیارییەوە هەڵسوکەوتی لەگەڵدا بکرێت و هەر یەک لە ئێمە داهێنان یا هەوڵی پۆزەتیفانەی هەر یەکێکمان بەهی خۆمان بزانین، لەوە بگەین هەر داهێنانێک خشتێکە بۆ بونیاتێکی تری کۆمەڵگەیەکی مۆدێرن و نەتەوەیەکی پڕ لەشارستانی.

له‌ ده‌ستپێكی نمایشكردنی ئه‌لقه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی زنجیره‌ درامای (دوا شه‌و) ی ده‌رهێنه‌ر (كارۆخ ئیبراهیم) به‌رهه‌مه‌كه‌ زۆر به‌توندی كه‌وته‌به‌ر شالاوی ره‌خنه‌یه‌كی زۆری جه‌ماوه‌ریی، به‌ڵام زۆرینه‌ی ئه‌و ره‌خنانه‌، فۆرمێكی زانستیانه‌و لۆژیكییانه‌یان وه‌رنه‌گرتبوو، كه‌ تێیدا به‌رهه‌مه‌كه‌ شه‌ن وكه‌و بكرێ‌ و ده‌ست نیشانی كه‌مو كوڕییه‌كانی بكه‌ین و لایه‌نه‌ نه‌گه‌تیف و پۆزه‌تیلفه‌كانیشی له‌به‌رچاو بگرین.
له‌هه‌موو حاڵه‌تێكا پێویسته‌ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ وه‌ك ئه‌زموونێك بخه‌ینه‌ ژێر توێژینه‌وه‌، ئه‌وه‌ له‌به‌رچاو بگرین كه‌ ئه‌و به‌رهه‌مه‌و زنجیره‌ درامای (به‌خته‌بارانه‌) ی نیاز له‌تیفیش له‌دایك بووی قۆناغێكی ترن له‌قۆناغه‌كانی درامای كوردی، دوای چه‌ندین ساڵ له‌غیابی درامای كوردی و ئه‌و چه‌قینه‌ درێژ خایه‌نه‌ له‌ دایك بوون، كه‌ بینه‌ر تێیدا دووچاری بێ‌ هیوایی ببوو.
بۆیه‌ پرسی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی درامای كوردی بوو به‌زه‌روره‌، ده‌زگا میدیا كاره‌كانی خسته‌ به‌رده‌م به‌رپرسیاریه‌تێكی ئه‌خلاقی و نیشتمانی، كه‌ له‌بری كڕینی زنجیره‌ی بیانی و خه‌رجیه‌كانی دۆبلاژ كردن، هه‌وڵی به‌رهه‌م هێنانی زنجیره‌ درامای كوردی به‌ باشتر زانرا، به‌و هیوایه‌ی بتوانن ئه‌لته‌رناتیف بۆ زنجیره‌ درامای بیانی دابین بكه‌ن، له‌هه‌مان كاتیشدا بۆشایی غیابی درامای كوردیش پڕ كه‌نه‌وه‌و تینوویه‌تی بینه‌ری كوردیش بشكێنن.
ئه‌و دوو ده‌رهێنه‌ره‌ (كارۆخ ئیبراهیم) و (نیاز له‌تیف) چانسی وه‌رگرتنی ئه‌و ده‌رفه‌ته‌یان به‌ركه‌وت و كه‌وتنه‌ به‌رده‌م تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی سه‌خت، كه‌ چۆن بتوانن له‌و ده‌رفه‌ته‌دا دڵی جه‌ماوه‌ر له‌خۆیان رازی بكه‌ن و له‌ئاست ئه‌و متمانه‌یه‌ دابن كه‌ هه‌ردوو ده‌زگای كورد ماكس و ئاڤا به‌و دوو ده‌رهێنه‌ره‌یان به‌خشی .
به‌گوێره‌ی كارۆخ ئیبراهیم ـ ئه‌و ده‌رهێنه‌رێكی شانۆیی بووه‌ و له‌و بواره‌شدا جێگه‌ی متمانه‌ی هه‌واداره‌ شانۆییه‌كانی خۆی بووه‌، به‌ڵام به‌هۆی ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ ساردو سڕو چه‌ق به‌ستووه‌ی شانۆی كوردی، بڕیاری ده‌ست هه‌ڵگرتنی له‌شانۆی كوردی دا، بۆ ئه‌وه‌ی كاری ده‌رهێنانی ته‌له‌فزیۆنی بكا.
بێگومان ئه‌و بڕیاره‌ش بڕیارێكی سه‌خت بوو ، چونكه‌ شانۆو ته‌له‌فزیۆن دوو دنیای لێك جودان، هه‌ر یه‌ك له‌وان ته‌مه‌نێك ئه‌زموونی ده‌وێ‌ تابتوانیت ئه‌ركێكی قورسی وه‌ك ده‌رهێنانی زنجیره‌یه‌كی 20 ئه‌لقه‌یی بگریته‌ ئه‌ستۆی خۆت، بۆیه‌ ئه‌و بڕیاره‌ بۆ ئه‌و سه‌ركێشیه‌كی سه‌خت بوو.
ئه‌و له‌ده‌ستپێكدا پشتی به‌چه‌ند بنه‌مایه‌ك به‌ست بۆ ئه‌وه‌ی له‌و سه‌ركێشیه‌دا سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بێنێت

1. هێنانی كاستێكی پرۆفیشنال له‌وێنه‌گرو هونه‌ركاره‌ توركییه‌كان بۆئه‌وه‌ی زامنی وێنه‌گرتنی دراماكه‌ی بۆ بكه‌ن، به‌وناوه‌ی وێنه‌گرتن ره‌گه‌زی بنه‌ڕه‌تی درامایه‌و زامنی به‌شێكی زۆری سه‌ركه‌وتنی دراماكه‌ی بۆ ده‌ كه‌ن .
2. ئه‌نجام دانی گرێ‌ به‌ست له‌گه‌ڵ زۆرێك له‌هونه‌رمه‌نده‌ دیاره‌كانی كوردستان له‌سلێمانی و له‌ هه‌ولێر، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و ناوه‌ ناسراوو دیارانه‌ی بواری نواندن له‌كوردستاندا، هه‌م ببنه‌ فاكته‌رێكی ره‌ونه‌قداری میدیایی بۆ به‌رهه‌مه‌كه‌، هه‌میش له‌لایه‌نی نواندن له‌به‌رهه‌مه‌كه‌دا زامن كه‌ن .
3. هێنانه‌ پێشه‌وه‌ی نوخبه‌یه‌ك له‌گه‌نجه‌ كوڕو كچه‌كان، له‌وانه‌ی توانای باشی نواندنیان هه‌یه‌ و هه‌ندێكی تریان روخساری سه‌رنج راكێشیان هه‌بوو، بۆ ره‌ونه‌ق داركردنی شاشه‌ .
4. ده‌سته‌یه‌ك له‌میدیا كارو نه‌خشه‌سازو گه‌نجی له‌ده‌وری خۆیدا كۆ كرده‌وه‌، بۆ كاری راگه‌یاندن وپه‌یوه‌ندی و راگه‌یاندن.
   هه‌موو ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ بنه‌مایه‌ك بوون بۆ ئه‌و پلان و نه‌خشه‌یه‌ی ده‌رهێنه‌ر دایڕشتبوو بۆ ئه‌نجام دانی كاره‌كه‌ی.
   به‌ڵام ئه‌و پرسیاره‌ی دێته‌ پێشه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ به‌و هه‌موو خۆ ئاماده‌ كردنه‌وه‌ له‌ئه‌نجامدا به‌رهه‌مه‌كه‌ سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست هێنا؟ یا تووشی شكستێكی گران به‌ها بوو؟
   من ده‌ڵێم: ئه‌گه‌ر به‌رهه‌مه‌كه‌ وه‌ك ئه‌زموونێكی هونه‌ری وه‌ربگرین ده‌ڵێم: ره‌نگه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ وه‌ك شێوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌زموونه‌ رابووردووه‌كانی درامای كوردی جیاوازی هه‌بێ‌، به‌ڵام ئێمه‌ی كورد خاوه‌نی نین، كاتێك بۆمان هه‌بوو دڵمان پێیان خۆش بێت كه‌ ئه‌و ئه‌زموونه‌ ئه‌زموونی ده‌ستی وێنه‌گرانی خۆمان بوایه‌، یا كۆمپانیایێكی كوردستان ئه‌و كوالیته‌ی دابین كردایه‌، بۆ نموونه‌ ئێمه‌ له‌به‌رهه‌مه‌كه‌دا شانازی به‌مۆنتاژ ده‌كه‌ین كه‌ تێیدا گه‌نجێكی كورد ( كاروان زامدار) كاری مۆنتاژی بۆ كردووه‌.
   بۆیه‌ پرسی به‌كارهێنانی خیبره‌ی بیانی له‌هه‌ر پرۆژه‌یه‌كی هونه‌ری دا، ئه‌گه‌رچی كارێكی نا ئاسایی نیه‌، هه‌ندێ‌ له‌ده‌رهێنه‌ران بۆ كاری سینه‌مایی و درامی پیاده‌ی ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌م هونه‌ره‌ ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر لێهاتوویی ده‌رهێنه‌ر، به‌ڵكو ئه‌و پرۆسه‌یه‌ پرۆسه‌یه‌كی بازرگانیه‌، بۆ هه‌ر كه‌سێك ده‌كرێت پاره‌ی بۆ خه‌رج كات، به‌ڵام له‌هه‌ندێ‌ حاڵه‌تیشا زیان به‌خشه‌، چونكه‌ ئه‌و ستاافه‌ مۆركی تایبه‌تی خۆیانیان هه‌ڵگرتووه‌، ستایلی ئه‌وان له‌هه‌ر به‌رهه‌مێكدا به‌كار بێت ده‌ناسرێته‌وه‌و ده‌زاندرێ‌ كه‌ ئه‌و ستایله‌ ستایلێكی توركیه‌، بۆیه‌ بایه‌خێك بۆ مۆركی نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌یی تۆ به‌جێ‌ ناهێڵێ‌ و هونه‌ری خۆیشت به‌ سه‌ردا فه‌رز ده‌كات.
   به‌ڵام خۆ تۆش نه‌ته‌وه‌یه‌كی پێت خۆشه‌ به‌دراما، به‌ سینه‌ما، به‌ شانۆ، به‌ موزیك، خزمه‌ت به‌ كولتووری نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆته‌وه‌ بكه‌یت، ئه‌و كولتووره‌ له‌و كه‌ناڵه‌ هونه‌رییانه‌وه‌ به‌جیهان بگه‌ینیت، ئه‌گه‌ر سبه‌ینێ‌ ئه‌و زنجیره‌یه‌ به‌زمانێكی غه‌یره‌ كوردی ته‌رجه‌مه‌ یا دۆبلاژ كرا، ئه‌و غه‌یره‌ كورده‌ له‌رێگه‌ی دراماكه‌ ئاشنا به‌زۆر له‌سیما نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی تۆ بێت، نه‌ك وا بزانێ‌ به‌رامبه‌ر به‌درامایێكی توركی دانیشتووه‌، ئه‌ی كه‌واته‌ ئێمه‌ چیمان كرد؟ به‌پاره‌و خه‌رجی خۆمان بچین خزمه‌تی تورك بكه‌ین ؟
   كارۆخ له‌نه‌خشه‌ پلانه‌كه‌ی خۆیدا بیری بۆلای گه‌لێك بابه‌ت چووه‌ ببنه‌ فاكته‌ر بۆ سه‌ركه‌وتنی به‌رهه‌مه‌كه‌ی، ته‌نیا شتێك نه‌بێت كه‌ بۆته‌ فاكته‌ری هه‌موو ئه‌و ئاسه‌واره‌ نه‌گه‌تیفانه‌ی رووبه‌ ڕووی دراماكه‌ بۆته‌وه‌، ئه‌ویش كاری نووسین و سیناریۆی زنجیره‌ دراماكه‌یه‌!
   كارۆخ نووسه‌ر نیه‌،كه‌چی له‌هه‌ستیارترین كاتدا بۆته‌ كه‌سێكی خۆ په‌رست و به‌رژه‌وند په‌رست بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ ئه‌زموونێكی هه‌بێت له‌بواری نووسین و سیناریۆ و تێكستی درامی ، ئه‌و ئه‌ركه‌ی خستۆته‌ سه‌ر شانی خۆی، ئه‌و ئاماده‌ بوو بۆ هه‌موو كاره‌ هونه‌رییه‌كانی تر ده‌ست كراوه‌ بێت، ئه‌و كاسته‌ هونه‌رییه‌ له‌توركیا بێنێ‌ و هونه‌رمه‌ندانی هه‌ولێرو سلێمانی له‌یه‌ك به‌رهه‌مدا كۆ كاته‌وه‌، به‌ڵام ئاماده‌ نه‌بوو نووسه‌رو سیناریستێك بۆ به‌رهه‌مه‌كه‌ی دابین بكات، به‌و هۆیه‌وه‌ رووبه‌ڕووی هه‌موو ئه‌وكێشانه‌ بێته‌وه‌ كه‌ له‌ دراماكه‌دا هه‌یه‌، چونكه‌ سه‌رچاوه‌ی گشتی هه‌موو گرفته‌كانی ئه‌و زنجیره‌یه‌، كه‌م و كوڕیه‌كانی ده‌قه‌ كه‌هه‌موو ماندوو بوون و خه‌رجی و ئاواته‌كانی بینه‌ری به‌هه‌ده‌ر دا.
   ئه‌و پرسی ده‌قی به‌پرسێكی زۆر لاوه‌كی وه‌رگرتووه‌ و هیچ بایه‌خێكی پێ‌ نه‌داوه‌، كه‌چی كۆمپانیا بیانیه‌كان كاتێ‌ ده‌یانه‌وێت ده‌ق ئاماده‌ كه‌ن، گرنگترین شت به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ ده‌قه‌، بۆ نووسینی زنجیره‌كان چه‌ندین نووسه‌رو چه‌ندین سیناریۆ نووس كاری بۆ ده‌كه‌ن، هه‌ندێكیان رۆژانه‌ له‌گه‌ڵ ستاف دا ده‌مێننه‌وه‌ بۆ هه‌ندێ‌ چاره‌سه‌ری درامی له‌كاتی وێنه‌ گرتندا، هه‌ر هه‌مووشیان كه‌سانی شاره‌زاو پسپۆرن له‌بواری خۆیاندا.
   ئه‌وانن دیمه‌ن و گرێ‌ ی درامی وروژێنه‌ر دروست ده‌كه‌ن و چاره‌سه‌ری بۆ داده‌نێن، ئه‌گه‌رنا به‌ ته‌نیا كه‌سێك چۆن 300 ئه‌لقه‌ ئاماده‌ ده‌كرێت .چ زنجیره‌ درامایه‌كی 20 ئه‌لقه‌یی هه‌یه‌ ئه‌ركی نووسین و ده‌رهێنان و به‌رهه‌م هێنان بگرێته‌ ئه‌ستۆی ته‌نیا كه‌سێكی بێ‌ ئه‌زموون له‌ نووسین ، بێ‌ ئه‌زموون له‌ ده‌رهێنانی ته‌له‌فزیۆنی، بێ‌ ئه‌زموون له‌به‌رهه‌م هێنان ؟
   هه‌تك كردنی زمان :
   سه‌ركێشیه‌كانی كارۆخ هه‌ر ته‌نها به‌سه‌ر ئاستی دراماكه‌ نه‌شكاوه‌ته‌وه‌، به‌ڵكو زمانی كوردیشی هه‌تك كردووه‌، كه‌ بینه‌ر نازانێ‌ به‌و په‌رش و بڵاویه‌و سه‌رلێ‌ شێوانه‌ی دیالیكت، ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ خه‌ڵكی كوێن؟ بۆ هه‌ندێكیان نیوه‌ی رسته‌ی دایه‌لۆگه‌كانیان سلێمانیه‌و نیوه‌كه‌ی تری رسته‌كه‌ی هه‌ولێرییه‌؟ بۆ جیاوازی دیالیكت له‌ نێوان باوك و كچ ، خوشكو برادا هه‌یه‌؟
   بۆ ئه‌وه‌نده‌ به‌ سووكی و بێ‌ بایه‌خی ته‌ماشای زمان بكرێت كه‌ ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌ییته‌؟
   له‌جێگه‌ی تر بۆ پاراستنی تێكست له‌هه‌ڵه‌ی زمان به‌لانی كه‌مه‌وه‌ سێ‌ سه‌رپه‌رشتیاری زمانه‌وانی بۆ داده‌ندرێت بۆ پێداچوونه‌وه‌ به‌تێكست له‌چه‌ندین لایه‌ندا ..
   ئامانج و فه‌لسه‌فه‌ی دراماكه‌:
   ئه‌و بێ‌ ئه‌زموونیه‌ وای له‌ نووسه‌ر كردووه‌ له‌كاتی نووسین دا ئامانج و فه‌لسه‌فه‌ی به‌رهه‌مه‌كه‌ی دیاری نه‌كات، نه‌توانێ‌ لوكێشن و دیمه‌ن و رووداوه‌كان، به‌ئاراسته‌یه‌كی دیاری كراودا بۆ خزمه‌تكردنی ئامانجی زنجیره‌كه‌ به‌رجه‌سته‌ بكات.
   ئه‌و له‌تاوه‌رێكی باڵاوه‌ ده‌ڕوانێته‌ خواره‌وه‌و و ده‌چێته‌ ناو ژیانی بورژواو سه‌رمایه‌دارو بزنس مانه‌كان و ئه‌و ژیانه‌ باق و بریقه‌دارانه‌ی ئه‌وان له‌كۆشك و ته‌لارو كۆمپانیا بازرگانیه‌كانیان ده‌خاته‌ روو، ئه‌وه‌نده‌ی به‌لایه‌وه‌ گرنگه‌ كامێرا بۆ خزمه‌تی نمایشكردنی باڵه‌خانه‌ بڵنده‌كانی ئه‌وان و لوكێشنه‌كانی سپۆنسه‌ر ته‌رخان بكرێت، ئه‌وه‌نده‌ هه‌وڵه‌كانی بۆ تێر كردن و گه‌یاندنی ئامانجی دراماكه‌ ته‌رخان نه‌كرا، بۆیه‌ پرسی بازرگانی كردن به‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ زۆر به‌ زه‌قی له‌ رێكلامه‌كانی زنجیره‌كه‌ بۆ ئه‌و كۆمپانیایانه‌ ده‌رده‌كه‌وێت.
   واقعێكی مزه‌ییه‌ف
   له‌ په‌نای ئه‌وه‌دا، ده‌رهێنه‌ر په‌رده‌پۆشی له‌واقعێكی تاڵی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كات، واقعێكی مزه‌یه‌فی ئه‌مڕۆی كوردستان نیشان ده‌دات، وه‌ك ئه‌وه‌ی كوردستان ته‌نیا كێشه‌ی خاوه‌ن كۆمپانیا زه‌به‌للاح و مافیا بازرگانه‌كانی هه‌بێت، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ واقیعه‌ راسته‌قینه‌كه‌ دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، بینه‌ر وا هه‌ست بكات، ئه‌وه‌ی ده‌یبینی كوردستان نیه‌و هیچ په‌یوه‌ندیشی نه‌به‌ كوردستان و نه‌ به‌خه‌ڵكه‌كه‌شیه‌وه‌ هه‌یه‌!
   پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌و دیمه‌نانه‌ چی پێشكه‌ش به‌كۆمه‌ڵگای كوردی ده‌كه‌ن؟ ده‌یه‌وێ‌ چیان پێ‌ بڵێ‌ ؟
   ئیدی (شێوه‌) كه‌ رووی ده‌ره‌وه‌ی زنجیره‌كه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بناغه‌ داڕماوه‌ له‌بیرو ئامانج و دامه‌زراوه‌.
   جاران له‌سه‌رده‌می كلاسیك و ره‌ شو سپی دا (شێوه‌) بوونی نه‌بوو، به‌ڵام چونكه‌ ناوه‌رۆك هه‌بوو، له‌ چوارچیوه‌ی ئاماجێكی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و كۆمێدی دا به‌رجه‌سته‌ ده‌كرا، وه‌رگری خۆیان هه‌بوو، كه‌ تا ئێستاكه‌ش دوای تێپه‌ڕ بوونی ده‌یان ساڵ، خه‌ڵكی تامه‌زرۆی بینینی دراماكانی ئه‌و ده‌مه‌ی وه‌ك جه‌نابی موفه‌تیش، تاپۆ هه‌قی چیه‌، لانه‌وازان، پیسكه‌ی ته‌ڕ پیرن.
   كه‌واته‌ ناوه‌رۆك له‌شێوه‌ گرنگتره‌، به‌ڵام هه‌ردوكییان به‌ یه‌كه‌وه‌ هاوكێشه‌كه‌ ته‌واو ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌ی ناوه‌رۆكه‌ به‌ركه‌وته‌ی له‌سه‌ر بیرو خه‌یاڵ و عه‌قل هه‌یه‌، به‌ڵام شێوه‌ ته‌كنیكێكه‌ ته‌نیا بۆ جوانكاریی و هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی چاوه‌، شێوه‌ به‌هه‌موو ته‌كنیك و كوالیته‌ ره‌نگاو ره‌نگه‌كانییه‌وه‌ هیچ ناهێنێ‌، ئه‌گه‌ر له‌ خزمه‌تی ناوه‌رۆكدا نه‌بێت.
   هه‌ر ئه‌و كێشه‌یه‌ی نێوان ناوه‌رۆك و شێوه‌یه‌ زنجیره‌ دراما توركیه‌كانی سووك و بێ‌ به‌ها كردووه‌، كه‌ ئێستا ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت له‌دوا شه‌ودا لاساییان بكه‌ینه‌وه‌، كۆمه‌ڵگاكه‌مان وه‌ك كۆمه‌ڵگای توركی نیشان بده‌ین، چه‌ندین دیمه‌ن له‌سه‌رجێیی گه‌نجه‌كانمان له‌گه‌ڵ سۆزانیه‌كان به‌رووتی نیشان بده‌ین، ئافره‌ت هان بده‌ین بۆ به‌ڕه‌ڵڵایی و جگه‌ره‌ كێشان، ئافره‌ت له‌خێزان دابڕێنین و هه‌ر یه‌كه‌و به‌ته‌نیا له‌باڵه‌خانه‌یه‌كی جیا بژین بۆ رابواردن، هه‌ندێكی دیكه‌یان بكه‌ین به‌سه‌رۆك مافیاو پیاوه‌كان بفڕێنن ،ئه‌مانه‌ ئه‌گه‌ر ته‌قلیدی كۆمه‌ڵگای توركی نه‌بن چین؟
   چونكه‌ ئامانج له‌ سیناریۆكه‌دا ونه‌، ئاراسته‌ی به‌ڕێوه‌چوونی رووداوه‌كانیش شێواوه‌، ئه‌گه‌ر دوای بیست ئه‌لقه‌ له‌هه‌زار بینه‌ر بپرسی ئه‌و درامایه‌ باسی چیت بۆ ده‌كات ؟ ره‌نگه‌ 10 بینه‌ری ئاسایی شتێ‌ له‌ هێڵی درامی و ئایدۆلۆژی دراماكه‌ تێ‌ نه‌گه‌یشبێ‌، ئه‌وه‌نده‌ نه‌بێت كۆمه‌ڵگایێكی توندو تیژ ده‌بینێت، كه‌ هه‌مووی هه‌ر بازرگانه‌ و هه‌ر یه‌كه‌یان له‌ ره‌ئیس عه‌سابه‌یه‌ك ده‌چێ‌، كۆمه‌ڵێ‌ پیاو له‌شێوه‌ی مافیا ده‌وری ئه‌و بازرگانانه‌ی داوه‌، كاری كوشتن و بڕین و فڕاندنیان پێ‌ ده‌كه‌ن، خه‌ڵكی وه‌ك ته‌حسینی كاسب كار له‌ شوێنی تایبه‌تی وه‌ك ئه‌منی عامه‌ ته‌عزیب ده‌ده‌ن و له‌خوێنی سوور ده‌كه‌ن، به‌گوناهی ئه‌وه‌ی كچێك خانووه‌كی لێ‌ كڕیوه‌ و ناونیشانه‌كه‌ی له‌و پیاوه‌ بێ‌ ئاگایه‌ داوا ده‌كه‌ن ! به‌ده‌یان دیمه‌نی تر له‌ كوشتن و فڕاندن و ته‌عزیب دان و چاو به‌ستنه‌وه‌ی كچان، بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو ئیرهابه‌ هیچ پاساوێكییان هه‌بێت .
   ئه‌وه‌نده‌ش رووداوه‌كانی فڕاندنی كچان و هێنان و بردنیان بۆ نه‌خۆشخانه‌و ده‌رهێنانیان دووباره‌و سێ‌ باره‌ ده‌بێته‌وه‌، وایان لێ‌ دێت رووداوه‌كان كاڵ ببنه‌وه‌و هیچ تام و چێژێك نه‌به‌خشن .
   كێشه‌ له‌و نێوه‌نده‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر توانای دروست كردنی گرێ‌ ی درامی و چاره‌سه‌ركردنیانی پێ‌ نیه‌، به‌ده‌وری چه‌ند رووداوێكی روو كه‌ش دا له‌ بازنه‌یه‌كی داخراودا ده‌سوڕێته‌وه‌، بێ‌ ئه‌وه‌ی هه‌ست به‌ پێشه‌وه‌چوونی ریتمی دراماكه‌ بكه‌یت.
   ئه‌كته‌ر:
   بێگومان ئاسه‌واره‌ نه‌گه‌تیفه‌كانی ده‌رهێنان هه‌ر ته‌نها به‌سه‌ر رووداوه‌كاندا به‌ جێ‌ ناَمێنێ‌، به‌ڵكو كار ده‌كاته‌ سه‌ر ئه‌كته‌ریش، كه‌ نه‌توانێت كاراكته‌ره‌كه‌ی خۆی وه‌ك پێویست بناسێ‌ و شوێنی خۆی له‌ جوگرافیای دراماكه‌دا پێ‌ بزانێ‌، ئه‌گه‌رنا ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ی له‌و درامایه‌دا به‌شدارن كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌كته‌ری به‌ ئه‌زموونن، له‌چه‌شنی شه‌ماڵی عه‌به‌ ره‌ش، ئیبراهیم حه‌كیم، سه‌لام كۆیی، خه‌رمان هیرانی، پێشڕه‌و حسین، یونس حه‌مه‌ كاكه‌، فرمێسك مسته‌فا، ناسر حه‌سه‌ن، شادان فوئاد.كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌وان له‌ رابووردووا، داهێنانی خۆیانیان هه‌بووه‌، به‌ڵام له‌و به‌رهه‌مه‌دا ئه‌وانه‌ نه‌بوون كه‌ ئێمه‌ پێشتر ناسیومانن و ده‌رهێنه‌ر نه‌یتوانی قۆرخی ده‌سه‌ڵاتی هونه‌ریی ئه‌وان بكا وه‌ك پێویست، ئه‌وانیش گیروده‌ی ده‌قێكی سه‌قه‌ت بوون، كه‌ نه‌توانن له‌ چوارچیوه‌ی ئه‌و ده‌قه‌دا ده‌رچن، ده‌قێك كه‌ پڕبێ‌ له‌گرژی، ئه‌كته‌ ر ناچار ده‌كات نواندنێكی گرژ بكات، نه‌توانێ‌ فۆرمی نواندنی خۆی بگۆڕێت.
   هه‌روا له‌دوا شه‌ودا كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌كته‌ری گه‌نجی وه‌ك (رۆژه‌ فایه‌ق، ژیا فه‌رهاد، ئاكام تاهیر، محه‌مه‌د تاهیر، سۆران ئیبراهیم، ترێ‌ فاتیح ، ژاڵه‌، كه‌نار سه‌رچڵ، بژار سه‌عدی، شادی ئارام ،رزگار زاهیر، هاوكار سه‌عدی، هۆشه‌نگ خۆشناو،به‌شدارن، توانای باشی خۆیان نیشان ده‌دا له‌نواندندا،ئه‌گه‌ر ده‌رهێنه‌ر ئاراسته‌یه‌كی دروستی ئه‌كته‌ره‌كانی خۆی كردایه‌ بۆ تێگه‌ یشتن له‌ كاراكته‌ره‌كانیان.
   ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ زۆرینه‌یان نواندنێكی پۆلیسیان ده‌كرد، وه‌ك ئه‌وه‌ی پیاوی ئه‌من و هه‌واڵگری و پۆلیس بن، نه‌ك پیاوی بازرگان، زۆرینه‌یان ببوون به‌ئه‌من و لێكۆڵه‌ره‌وه‌ی تاوان، به‌تایبه‌ت ئاكام تاهیر كه‌ وه‌ك پیاوی پۆلیس و لێكۆڵه‌ره‌وه‌ نواندنی ده‌كرد، نه‌ك وه‌ك كوڕه‌ بازرگانێك .
   ده‌بوا ده‌رهێنه‌ر له‌و ئه‌كته‌ره‌ لاوانه‌ بگه‌ینێ‌ كه‌ ئه‌وان له‌ درامایێكی پۆلیسی دا كار ناكه‌ن، ئه‌وان شتێكی ترن، بۆیه‌ پێویست به‌و نواندنه‌ موسته‌نه‌عه‌ ناكات كه‌ ده‌یكه‌ن و فۆرمێكی ناسروشتی و نا واقیعی ده‌به‌خشن..بۆیه‌ من هه‌ستم كرد ده‌رهێنه‌ر بایه‌خێكی ئه‌وتۆی به‌پرسی نواندن نه‌داوه‌، جگه‌ له‌ پرۆڤه‌یه‌كی رووكه‌ش نه‌بێت .
   له‌ دیمه‌نه‌كانی كۆتایی دا چه‌ند گۆرانیه‌ك به‌ ده‌نگی عه‌بدولقه‌هار زاخۆیی بۆ راكێشانی سۆزی بینه‌ر خرابوونه‌ ناو رووداوه‌كان، به‌ده‌نگێكی خۆش و لوكێشنێكی سه‌رنج راكێش، به‌ڵام له‌كلیپ ده‌چوون، جگه‌ له‌وه‌ی هه‌موو گۆرانیه‌كان كه‌وتبوونه‌ دوا ئه‌لقه‌كان، وا باشتر بوو له‌نێوان ئه‌لقه‌كاندا پارچه‌ پارچه‌ بكرابونایه‌، نه‌ك هه‌موو گۆرانیه‌كان له‌ كۆتایی دا په‌خش بكرێن .
   ئه‌نجام: ئه‌م ئه‌زموونه‌ی كارۆخ ئیبراهیم ـ وێڕای هه‌موو سه‌رنج و تێبینیه‌كان ته‌كانێك بوو بۆ زیندوو كردنه‌وه‌ی درامای كوردی، ده‌كرێ‌ له‌ ئاینده‌دا سوود له‌كه‌م و كوڕیه‌كانی وه‌رگرین و درامای كوردی به‌ ئاراسته‌ راست و دروسته‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ بخه‌ینه‌ سه‌رپێ‌ .

دایكم ئامۆژگاری ده‌كردم هه‌میشه‌ زه‌رده‌خه‌نه‌ به‌سه‌ر لێومه‌وه‌ بێت و به‌خته‌وه‌ربم، بۆیه‌ ده‌بێت ته‌نیا ئامانجێكم ئه‌وه‌ بێت كه‌خۆشی و پێكه‌نین بۆ جیهان ده‌سته‌به‌ر كه‌م..
ئه‌مه‌ دیالۆگێكی (ئارسه‌ر فلیك) ی قۆشمه‌بازه‌ له‌فیلمی (جۆكه‌ر) كه‌ فیلمێكی ئه‌مریكیه‌ له‌ده‌رهێنانی (تود فلیبس) و پاڵه‌وانیه‌تی (خواكین فینیكس) ه‌ كه‌بۆ ئه‌مساڵ له‌فیستیڤاڵی ئۆسكاری سینه‌مایی دا بوو به‌ناودارترین فیلمی سه‌رده‌م و بۆ 9 خه‌ڵاتی ئۆسكار پاڵێوراو سێ‌ له‌و خه‌ڵاتانه‌ی به‌ده‌ست هێنا، له‌وانه‌: خه‌ڵاتی باشترین ئه‌كته‌ر بۆ (خواكین فینیكس) و خه‌ڵاتی باشترین موزیكی وێنه‌یی درا به‌ (هیلدۆر گونادوتیر) و خه‌ڵاتی باشترین دیزاینی جلوبه‌رگ ، جگه‌ خه‌ڵاتی (شێری زێڕین ) له‌ فیستیڤاڵی ڤینیسیای سینه‌مایی.
فیلمه‌كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار له‌مێژووی سینه‌مادا بوو به‌خاوه‌نی زۆرترین داهات و زێتر له‌ یه‌ك ملیار دۆلاری به‌ ده‌ست هێنا، پێشتر له‌چه‌ندین فیستیڤاڵدا نمایش كراوه‌، له‌وانه‌ له‌فیستیڤاڵی ڤینیسیا، تۆرنتۆ، نیۆیۆرك، هامبۆرگ، زیورخ، به‌ڵام دوای نمایش كردنی له‌ئۆسكارو به‌ ده‌ست هێنانی خه‌ڵاته‌كان فیلمه‌كه‌ كه‌وته‌ قۆناغێكی تر له‌سه‌ركه‌وتن و به‌ده‌ست هێنانی داهات.
ئاراسته‌ی فیلمه‌كه‌:
فیلمه‌كه‌ گوتارێكی مرۆیی به‌خۆیه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرێت و ده‌یه‌وێت بڵێت زۆر جاران كۆمه‌ڵگا له‌بری ئه‌وه‌ی هه‌وڵ بۆ بونیاتنانه‌وه‌ی مرۆڤ و چاره‌سه‌ری گرفته‌كانی بدات، كه‌چی مرۆڤ ناچار ده‌كات به‌ره‌و رووخان و تاوانكاری بچێت، له‌ئه‌نجامی به‌كه‌م زانین و سوكایه‌تی پێكردن و قۆرخ كردنی تاك به‌ره‌و ژێر ده‌سته‌یی و دۆڕاندنی به‌ها مرۆییه‌كانی.
فیلمه‌كه‌ ده‌ڵێت: هه‌ندێ‌ جار مرۆڤ له‌دڕه‌نده‌ بێ‌ به‌زه‌یی تر ده‌بێت و به‌ده‌ست به‌خوێن بوون و رق نه‌بێت ناتوانێت له‌كۆمه‌ڵگادا جێی خۆی بكاته‌وه‌، ته‌نها له‌رێگه‌ی دڵ ره‌قی ده‌توانیت هه‌بیت..به‌مه‌ش به‌هایه‌ك بۆ مرۆڤ به‌جێ‌ ناهێڵێ‌ له‌سه‌رده‌می نوێ‌ دا .
چیرۆكی فیلمه‌كه‌ له‌ره‌سه‌ندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1981 كاتێ‌ (ئارسه‌ر فلیك) ی ئه‌كته‌ری كۆمێدی و لیبۆكی ئاهه‌نگه‌كان له‌گه‌ڵ دایكه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ی له‌شاری غوسام ده‌ژین .
ئارسه‌رـ دووچاری نه‌خۆشیه‌كی ئه‌قڵی بۆته‌وه‌، ئه‌م نه‌خۆشیه‌ وای لێ‌ ده‌كات ناوه‌ ناوه‌ به‌بێ‌ هۆو له‌ كاتی نه‌گونجاودا له‌خۆیه‌وه‌ پێبكه‌نێ‌ ، بۆ چاره‌سه‌ریش پشت به‌خزمه‌تگوزاریه‌كانی حكومه‌ت ببه‌ستێت.
هه‌میشه‌ هه‌ست به‌ بێ‌ نرخ بوون و لاوازی خۆی ده‌كات، ئه‌و ئامانجه‌ی دایكی فێری كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پێكه‌نین و ئاسووده‌یی به‌خه‌ڵكی ببه‌خشێت هیچ نرخ و به‌هایه‌كی نیه‌ له‌كۆمه‌ڵگایێكی دڵ ره‌قدا، رۆژێكیان كاتێ‌ له‌ شه‌قامێكی غوسام دروشمێكی هه‌ڵگرتووه‌ للایه‌ن چه‌ند گه‌نجێكی سه‌ره‌ رۆ گاڵته‌ی پێ‌ ده‌كه‌ن و ئازاری ده‌ده‌ن، بۆیه‌ راندال ـ ی هاوڕێ‌ ی ده‌مانچه‌یه‌كی ده‌داتێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌و حاڵه‌تانه‌دا به‌رگری له‌خۆی بكات..
كاتێ‌ له‌نمایشێكی نه‌خۆشخانه‌یه‌كی منداڵاندا نمایش پێشكه‌ش به‌نه‌خۆشه‌كان ده‌كات، ئارسه‌ر ده‌مانچه‌كه‌ی له‌ گیرفانیدا ده‌كه‌وێته‌ خواره‌وه‌، ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی له‌كاره‌كه‌ی دوور بخرێته‌وه‌، به‌ تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی (راندال)ی هاوڕ ێ‌ ی درۆی ئه‌وه‌ی بۆ هه‌ڵده‌به‌ستێ‌ كه‌ (ئارسه‌ر) ده‌مانچه‌كه‌ی لێ‌ كڕیووه‌، بۆیه‌ به‌خه‌فه‌تباری كاره‌كه‌ی به‌جێ‌ دێڵێ‌ و سواری شه‌مه‌نده‌فه‌رێك ده‌بێت سێ‌ گه‌نجی تێدایه‌، ئه‌و سێ‌ گه‌نجه‌ شه‌ڕ به‌ژنێك ده‌فرۆشن و گاڵته‌ی پێ‌ ده‌كه‌ن، (ئارسه‌ر) له‌و كاته‌دا پێكه‌نینه‌ نائاساییه‌كه‌ ده‌یگرێ‌، له‌مه‌دا سێ‌ گه‌نجه‌كه‌ توڕه‌ ده‌بن و ده‌یانه‌وێ‌ لێی بده‌ن، به‌ڵام (ئارسه‌ر) وه‌ك به‌رگری كردنێك دوو له‌وان ده‌كوژێ‌، پاشان دوای سێیه‌میان ده‌كه‌وێ‌ تا نه‌یكوژێ‌ وازی لێ‌ ناهێنێ‌.
ئه‌م هه‌واڵه‌ وروژێنه‌ره‌ له‌ میدیاكاندا بڵاو ده‌بێته‌وه‌، شاری غوسام ده‌خرۆشێنێ‌، زۆرێك دڵخۆشن پێی به‌ تایبه‌ت هه‌ژارو نه‌داره‌كان، زۆرێكیش پێی دڵته‌نگن وه‌ك ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان، ئه‌وه‌تا ( تۆماس واین ) باسی ئه‌وه‌ ده‌كات و ده‌ڵێت ئه‌وانه‌ی به‌خیلی به‌كه‌سانی سه‌ركه‌وتوو ده‌به‌ن لیبۆكه‌كانن.
له‌وێوه‌ خۆ نیشاندان دژی ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی غوسام ده‌ست پێده‌كات، بۆیه‌ هه‌موو خۆنیشانده‌ره‌كان ده‌مامكی لیبۆكه‌كانی چه‌شنی ئارسه‌ر له‌ به‌ر ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ وا ده‌كات حكومه‌ت ده‌رمانی چاره‌سه‌ر له‌ (ئارسه‌ر) ببڕێ‌ .
دواتر كاره‌كانی (ئارسه‌ر) ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئاژاوه‌ له‌هه‌موو شاره‌كه‌دا سه‌ر هه‌ڵبدات و له‌ئه‌نجامدا تۆماس و هاوسه‌ره‌كه‌ی بكوژرێن، ئارسه‌ریش زێتر روو له‌تاوانه‌كانی بكات و دایكی خۆی بخنكێنێ‌ و راندالی هاوڕێشی به‌ دڵره‌قتریین شێوه‌ خه‌ڵتانی خوێن بكات، پاشان به‌هۆی كوشتنی پێشكه‌ش كاری نمایشه‌كان له‌ناو هۆڵی شانۆدا ئاسه‌ر راده‌كات، به‌ڵام دواتر له‌لایه‌ن پۆلیسه‌وه‌ ده‌ستگیر ده‌كرێت، ئارسه‌ر له‌په‌جه‌ره‌ی ئۆتۆمبیلی پۆلیس ئه‌و خۆ نیشاندانه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌بینێ‌ كه‌ سه‌راپای شاری گرتۆته‌وه‌ ، ده‌ست ده‌كات به‌پێكه‌نین، له‌و كاته‌دا ئۆتۆمبیلێكی فریاكه‌وتنی نه‌خۆشخانه‌ خۆی به‌ئۆتۆمبیلی پۆلیس دا ده‌كێشێ‌ و ئارسه‌ر رزگار ده‌كه‌ن، ئه‌و كاته‌ خوێن له‌شێوه‌ی پێكه‌نین به‌سه‌ر روخساریدا ده‌رژێ‌، هاوكوف له‌گه‌ڵ دروشمی حۆ نشانده‌ران و را ده‌كات له‌دوایه‌وه‌ شوێن پێیه‌كانی بخوێن ده‌رده‌كه‌وێ‌ .
(خواكین فینیكس ) گه‌وره‌ترین ئه‌كته‌ری سه‌رده‌م:
به‌پێی بۆچوونی ره‌خنه‌گران (خواكین فینیكس ) ئه‌دایه‌كی ئه‌وتۆی له‌ فیلمه‌كه‌دا كردووه‌، كه‌ به‌پێی قسه‌ی ئه‌وان ئه‌دای وا سه‌رسوڕێنه‌ر دووباره‌ نابێته‌وه‌، بۆیه‌ ناوی ئه‌كته‌ری سه‌رده‌می لێندراوه‌.
ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ ماوه‌یه‌كی زۆر خه‌رێكی خۆ ئاماده‌كردن بووه‌ بۆ بینینی رۆڵی ( ئارسه‌ر) سه‌ره‌تاش له‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌، كه‌ له‌ش و لارێكی گونجاو بۆ خۆی دروست بكات كه‌ له‌ له‌شولاری ( جۆكه‌ر) گونجاو بێت بۆ ئه‌مه‌ش 23 كیلۆگرامی له‌ كێشی خۆی دابه‌زاندووه‌.
هه‌روا چه‌ندین توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنی شێوه‌ی پێكه‌نینی نه‌خۆشه‌ ده‌روونیه‌كانی پێكه‌نین كردووه‌، ویستویه‌تی وێنه‌ی كاراكته‌رێك نیشان بدات ، كه‌ جیاواز بێت له‌ جۆكه‌ره‌كانی تر، چه‌ند كتێبێكی خوێدۆته‌وه‌ ده‌رباره‌ی تیرۆری سیاسی، تا له‌ شێوه‌ی ئه‌م جۆره‌ كوشتارییه‌ رابێت.
خواكین ـ له‌دیمانه‌یه‌كی ته‌له‌فزیۆنی دا دوای ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ی له‌ فیلمی جۆكه‌ر به‌ده‌ستی هێنا گوتی : تا ئێستا چه‌ندین فیلم له‌ژێر ئه‌و ناونیشانه‌ ئه‌نجام دراوه‌، به‌ڵام ئێمه‌ ئاره‌زوومان بوو فیلمێكی جیاواز بكه‌ین كه‌ له‌ هه‌موو فیلمه‌كانی تری له‌م جۆره‌ جیاواز بێت، بۆیه‌ ئێمه‌ پێویستیمان به‌جۆرێك له‌ئازادی دان به‌خۆمان هه‌بوو، ئه‌م ئه‌ركه‌ بۆ( تود) زۆر گرنگ بوو كه‌ نووسه‌ری سیناریۆكه‌ بوو، من كه‌ تێكست و سیناریۆكه‌م خوێنده‌وه‌ هه‌ستم كرد كه‌ پێشتر شتی وام نه‌خوێندۆته‌وه‌.
ئه‌و رۆڵه‌ بۆمن جێگه‌ی بایه‌خ بوو كه‌ بزانم چۆن (ئارسه‌ر) له‌ ( جۆكه‌ر) دا به‌رجه‌سته‌ بكه‌م، به‌تایبه‌ت زمانی جه‌سته‌ لای ئارسه‌ر ، وه‌ك كه‌سێكی هه‌میشه‌ شڵه‌ژاو،كه‌ هه‌ست به‌ ده‌سته‌پاچه‌یی و نه‌مانی ئه‌مان ده‌كات، له‌گه‌ڵ ئه‌و جۆكه‌ره‌ی هه‌ست به‌ئاسووده‌ی ته‌واو ده‌كات به‌رامبه‌ر به‌خۆی، بۆیه‌ بۆ ئێمه‌ گرنگ بوو بتوانین ئه‌و دوو لایه‌نه‌ له‌كه‌سایه‌تی دا به‌گرنگ وه‌ربگرین,
كه‌ لێی ده‌پرسن : پێگه‌كانی وێنه‌ گرتنت چۆن بینی؟ وه‌ك غوتام سیتی؟
ده‌ڵێت : به‌ڵێ‌ نیۆیۆرك ، زۆر سه‌رنج راكێش بوو، ئێمه‌ له‌شوێنی زۆر گرنگ فیلمه‌كه‌مان وێنه‌ گرت، ئه‌و شوێنانه‌ی بۆ وێنه‌ گرتن دروستیان كردبوو زۆر گرنگ و سه‌رنج راكێش بوون، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌كته‌ر توانستی خۆی له‌ئه‌داو نواندندا له‌ ده‌وروبه‌ری خۆی وه‌رده‌گرێت و له‌گه‌ڵیدا ئاوێته‌ ده‌بێت،
لێی ده‌پرسن : له‌ منداڵیدا تا چه‌ند هۆگری كتێبی وێنه‌دار بوویت ؟ هه‌ستت ده‌كرد وێنه‌ی ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ ببێته‌ مایه‌ی هۆگر بوونی خه‌ڵكی پێیانه‌وه‌؟
ده‌ڵێ‌ : به‌ڵێ‌ له‌منداڵی زۆر خۆم سه‌رقاڵی كۆكردنه‌وه‌ی وێنه‌ی ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ ده‌كرد.
ـ كاتێ‌ فیلمه‌كه‌ پێش كه‌ش به‌جه‌ماوه‌رێكی جیهانیی كرا، تۆ هه‌ستت چی بوو؟
ـ من له‌ دوا ده‌ خوله‌كی كۆتایی فیلمه‌كه‌ هاتم، بۆیه‌ فیلمه‌كه‌م نه‌بینی، حه‌زم نه‌ده‌كرد له‌و كاته‌دا له‌سینه‌ما بم و له‌گه‌ڵ بینه‌ردا دانیشم، ره‌نگه‌ من وه‌ك تۆ نه‌توانم ته‌ماشای فیلمه‌كه‌ بكه‌م، چونكه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر دیمه‌نێكدا، ده‌بوا هه‌ناسه‌ی ئه‌وه‌ هه‌ڵكێشم كه‌ فیلمه‌كه‌ ئاوا بواو ئاوا نه‌بوایه‌، بۆیه‌ ئه‌مه‌ بۆ من خۆش نه‌بوو.
موزیكی وێنه‌یی فیلمه‌كه‌:
له‌ پێش بڕكێی موزیكی وێنه‌یی دا موزیك خه‌ڵاتی ئۆسكاری به‌ده‌ست هێناو ره‌خنه‌گران وای بۆ ده‌چن كه‌ به‌شێك له‌فاكته‌ره‌كانی سه‌ركه‌وتنی فیلمه‌كه‌ موزیكه‌، به‌تایبه‌ت بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی دیمه‌نه‌ وروژێنه‌ره‌كانی ترس و تاوان، له‌وانه‌ش پارچه‌ موزیكی (كۆل می جۆكه‌ر) كه‌ خاتوو(هیلدر جونادوتیر) ئاماده‌ی كردووه‌.
ره‌خنه‌گران و جۆكه‌ر :
دوای نمایش كردنی فیلمی جۆگه‌ر بیرو رای جیا جیای زۆر ده‌رباره‌ی فیلمه‌كه‌ ده‌وروژان، خواكین ـ ی پاڵه‌وانی فیلمه‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ دوای نمایش كردنی فیلمه‌كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار منداڵ و خوشك و براكانی خۆمم له‌گه‌ڵ دابوون، كه‌ گه‌ڕینه‌وه‌ ماڵه‌وه‌ گوێم له‌بیروراكانیان گرتبوو هه‌ر یه‌كه‌و به‌شێوه‌یه‌ك باسیان لێوه‌ ده‌كردو منیش گوێم لێ‌ گرتبوون، دڵ خۆش بووم به‌وه‌ی بیروراكان لێكتر جودا بوون.
به‌هه‌مان شێوه‌ به‌شێك له‌ ره‌خنه‌گره‌كان پێیان وا بوو فیلمه‌كه‌ هانی ئاژاوه‌گێڕی ده‌دا، چونكه‌ جۆكه‌ر كه‌ كه‌سێكی له‌ یاسا ده‌رچووه‌، كۆنترۆلی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، له‌ئه‌نجامی ئه‌و فشاره‌ ده‌روونیانه‌ی ده‌خرێته‌ سه‌ری، بۆیه‌ له‌زۆربه‌ی هۆڵه‌كانه‌ی سینه‌ما رێگایان به‌بینه‌ر نه‌دا ماسك له‌گه‌ڵ خۆیاندا ببه‌نه‌ هۆڵی سینه‌ما له‌ترسی ئاژاوه‌ نانه‌وه‌ی بینه‌ران.
ده‌رهێنه‌ره‌ فیلمه‌كه‌ ده‌ڵێت: من ئه‌و جیاوازیه‌م له‌بیرورادا پێ‌ خۆشه‌، ده‌رباره‌ی هه‌ر پرسێك له‌فیلمه‌كه‌دا چونكه‌ پێم وایه‌ ئه‌م جیاوازییه‌ له‌قازانجی ئێمه‌ دایه‌، من مه‌به‌ستم نه‌بووه‌ خه‌ڵك هان بده‌م بۆ توندو تیژی، یان كرده‌وه‌كانی ئارسه‌ر نوێ‌ كه‌مه‌وه‌.
هه‌روه‌ها (كۆمه‌ڵه‌ی فیلمی ئه‌مریكی) فیلمی جۆكه‌ری ته‌رخان كرد ته‌نها بۆ به‌ ته‌مه‌نه‌كان، چونكه‌ فیلمه‌كه‌ زۆر دیمه‌نی توندوتیژی و تاوان و خوێنی تێدایه‌.
رۆژنامه‌ی (دیلی میل) ی به‌ریتانی ده‌ڵێت: زۆر له‌بینه‌ران له‌هه‌موو جیهاندا له‌كاتی نمایشدا رایان كردۆته‌وه‌ ده‌ره‌وه‌ به‌هۆی دیمه‌نه‌ تاوانكارییه‌كان و داوایان كردووه‌ فیلمه‌كه‌ رابگیرێ‌، هه‌ندێ‌ له‌هۆڵه‌كانیش هه‌ڕه‌شه‌یان لێ‌ كراوه‌ به‌راگرتنی فیلمه‌كه‌.
بینه‌رێك كه‌ هۆڵی سینه‌مای به‌جێ‌ هێشتبوو له‌كاتی نمایش دا ده‌ڵێت : فیلمه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ كاری لێ‌ كردم به‌شێوه‌یه‌كی سایكۆلۆژی ئه‌قڵی بینه‌ر ده‌گۆڕێت، چی نه‌مابوو منیش ببم به‌ئاژاوه‌گێڕو تاوانبارێك بۆیه‌ زوو هۆڵه‌كه‌م به‌جێ‌ هێشت.

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

له‌ كورته‌ فیلمی ( به‌فری گه‌رم) ی ده‌رهێنه‌ر ( عه‌دنان عوسمان) كه‌ خه‌ڵاتی باشترین ده‌رهێنانی له‌ فیستیڤاڵی سینه‌مای دژ به‌ تیرۆر به‌ ده‌ست هێنا، سیناریۆی یه‌كێ‌ له‌و تراژیدیا پڕ له‌مه‌رگه‌ساتانه‌ی سه‌رده‌می داعش ده‌بینین كه‌ چۆن ژن و پیاوو منداڵێك له‌تاو خۆ رزگار كردن له‌مه‌رگ له‌ ده‌ست تاوانكاران راده‌كه‌ن و روو له‌ناوچه‌یكی شاخاوی پڕ له‌به‌فرو به‌سته‌ڵه‌كی ه‌مین رێژكراو ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌وێوه‌ به‌ره‌و شوێنێكی ئارام بچن.
له‌رێگادا له‌نێو كه‌شو هه‌وای ساردو شه‌خته‌به‌ندی به‌فرو، لووره‌ لووری گورگ و، سه‌رماو سۆڵه‌ی كوشنده‌، به‌رگه‌ی ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ سه‌خت و دژواره‌ ناگرن، ناتوانن به‌رده‌وامی به‌ رۆیشتن بده‌ن، بۆیه‌ ژنه‌كه‌ مۆرالی به‌رده‌وام بوونی ده‌ڕوخێ‌ و به‌سه‌ر مێرده‌كه‌ی دا هاوار ده‌كات، بۆ ئه‌و كاره‌ساته‌ت به‌سه‌ر هێناین، كه‌ ده‌تزانی تووشی ئه‌و هه‌موو ئه‌شكه‌نجه‌و ئازاره‌ ده‌بین، فه‌رموو تابلۆكانت بسووتێنه‌ باخۆمانی پێ‌ گه‌رم كه‌ینه‌وه‌، بۆ تابلۆكانت ئه‌وه‌نده‌ به‌ نرخ بوون ؟ ئه‌وه‌نده‌ لات خۆشه‌ویست بن نه‌یانسووتێنی ؟ پیاوه‌كه‌ كه‌ تاقه‌ شتێك له‌گه‌ڵ خۆی هێنابێت بۆ ئه‌و كۆچه‌، تابلۆكانی بوو كه‌ نه‌یتوانی به‌ جێیانی بیڵێ‌، ئه‌و تابلۆیانه‌ به‌لای ئه‌وه‌وه‌ به‌نرخترین سه‌رو سامانی بوو.
ئه‌وه‌نده‌ی سه‌رماو سۆڵ ته‌نگی پێ‌ هه‌ڵچنین و شتێكییان له‌و ناوه‌ به‌فراویه‌دا شك نه‌ده‌برد كزه‌ ئاگره‌كه‌یانی پێ‌ جۆش بده‌ن، كه‌چی هێشتا ده‌ستی نه‌ده‌چووه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و تابلۆیانه‌ی خۆی بسووتێنێ‌ و منداڵ و ژنه‌كه‌ی له‌ ته‌وژمی سه‌رما رزگار بكات …بۆیه‌ به‌ ژنه‌كه‌ی ده‌ڵێت: ئه‌ی تۆ نه‌بووی ده‌تگوت با بڕۆین ئه‌گه‌ر له‌ئه‌شكه‌وتێكیشدا بژین له‌وه‌ باشتره‌ بمان كوژن ؟
ژنه‌كه‌ كه‌ شتێ‌ له‌و له‌حزه‌یه‌دا به‌هانای نه‌ده‌هات هه‌ره‌شه‌ی له‌ مێرده‌كه‌ی ده‌كرد بگه‌ڕێنه‌وه‌ له‌مردنی ناو به‌فر باشتره‌، ئه‌وان به‌رگه‌ی سه‌رماو ره‌وه‌ گورگێكی تر ناگرن، كه‌ له‌ پێشیانه‌وه‌ ره‌وه‌ گورگی چیاكان و له‌ دواوه‌شیانه‌وه‌ ره‌وه‌ گورگێكی تری داعش بوون، له‌و نێوه‌نده‌دا نه‌یده‌زانی كامه‌ مردن هه‌ڵبژێرێ‌، بۆیه‌ ده‌ستی كوڕه‌كه‌ی گرت به‌ره‌و دواوه‌ گه‌ڕانه‌وه‌، ئه‌مجاره‌ پیاوه‌كه‌ ناچاری ئه‌وه‌ بوو پێ‌ له‌جه‌رگی خۆی بنێ‌ و یه‌كه‌ یه‌كه‌ی تابلۆكانی به‌ده‌سته‌كانی خۆی بسووتێنێ‌، له‌و ساته‌ وه‌خته‌دا ره‌نجی هه‌موو ته‌مه‌نی بۆ ئه‌و له‌ته‌نیا گڕه‌ ئاگرێك به‌نرختر نه‌بوو.
دواتر دوای شه‌وێكی خۆ گه‌رم كردنه‌وه‌ به‌سوتانی تابلۆكان و خۆ گه‌رم كردنه‌وه‌ به‌ له‌ئامێز كردن و ماچی گه‌رمی ژنه‌كه‌ی شه‌و ده‌به‌نه‌ سه‌ر، بۆ به‌یانی كه‌ رۆژ ده‌بێته‌وه‌ به‌ڕێ‌ ده‌كه‌ونه‌وه‌، به‌ڵام له‌رێگادا ده‌كه‌ونه‌ ناو چاڵێكی مین و چاره‌نووسه‌ ره‌شه‌كه‌ روو به‌ روویان ده‌بێته‌وه‌و ده‌ته‌قنه‌وه‌ و ده‌مرن .

ئاماج و فه‌لسه‌فه‌ی فیلمه‌كه‌:

ده‌رهێنه‌ر له‌داڕشتنی ئه‌و سیناریۆیه‌داو له‌ چوارچیوه‌ی رووداوو دیالۆگه‌كاندا وه‌ك پێویست ده‌ست نیشانی زه‌مه‌نی نه‌كردووه‌، بینه‌ر ده‌زانێت ئه‌و ژن و مێردو منداڵه‌ ئه‌و رێگه‌ سه‌خته‌ به‌فرینه‌ ده‌گرنه‌به‌ر، ده‌یانه‌وێت رابكه‌ن، به‌ڵام نازانێ‌ بۆچی راده‌كه‌ن! به‌ره‌و كوێ‌ ده‌چن!
ژنه‌كه‌ كاتی خۆی گوتبووی بچین له‌ئه‌شكه‌وتێكا بژین له‌وه‌ باشتره‌ بمان كوژن.
ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌وان له‌ده‌ست كوشتن راده‌كه‌ن، به‌ڵام كێ‌ ده‌یان كوژێ‌؟ ده‌رهێنه‌ر به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌هیچ گرته‌یه‌ك و دیالۆگێكدا ناوی داعش یان تیرۆرستانی نه‌بردووه‌، به‌ڵام له‌ده‌ستپێكی فیلمه‌كه‌ی دا چه‌ند دێرێكی به‌ زمانی ئینگلیزی نووسیووه‌ كه‌گوایه‌ ئه‌وانه‌ له‌ده‌ست داعش راده‌كه‌ن، به‌مه‌ش ئامانجی سه‌ره‌كی فیلمه‌كه‌ی بۆ بینه‌ر نادیار كردووه‌.
سیناریۆكه‌ له‌رووی بیرۆكه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ده‌رهێنه‌ر ئه‌و بۆشاییانه‌ی پڕ كردایه‌وه‌ و هه‌ندێ‌ گۆڕانكاری له‌ هه‌ندێ‌ دیمه‌ندا بكردایه‌ سیناریۆیه‌كی كاریگه‌رتر ده‌بوو، به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر دیمه‌نی سووتانی تابلۆكانی هه‌ڵگرتایه‌ و وێنه‌یه‌كی جوانتر له‌وه‌ی پێ‌ ببه‌خشیبوایه‌، به‌شێوه‌یه‌ك مردنی به‌گه‌وره‌تر نه‌زانیبوایه‌ له‌ تابلۆكانی، دوای ته‌قینه‌وه‌كه‌ تابلۆكانی هه‌ر له‌ئامێز بونایه‌، یاخود منداڵه‌كه‌ی به‌ زیندوویی به‌جێ‌ هێشتایه‌و منداڵه‌كه‌ وه‌ك نه‌وه‌ی ئاینده‌ تابلۆكانی له‌ ئامێز گرتایه‌، ئه‌و كات هه‌م كاراكته‌ره‌كه‌ به‌هێزتر ده‌بوو، هه‌م هونه‌ریش وه‌ك گوتارێكی ئاشتی خوازانه‌ی مرۆڤایه‌تی به‌مردن له‌ناو نه‌ده‌چوو.
به‌گشتی فیلمه‌كه‌ نه‌فه‌سی كورته‌و خراوه‌ته‌ نێو چوارچیوه‌ی كورته‌ فیلم و ماوه‌كه‌ی ته‌نها 19 خوله‌كه‌، ده‌رهێنه‌ر كاتی پێویستی به‌ده‌سته‌وه‌ نیه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی زۆر رووداوو گرته‌ی دیكه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر خۆی و ئێمه‌ش ئاواتمان بۆی ده‌خواست ،چونكه‌ كه‌شو هه‌وای سیناریۆكه‌ زۆر له‌بار بوو بۆ ئه‌وه‌ی فیلمه‌كه‌ سنووری كورته‌ فیلم جێ‌ بێڵێ‌ و ببیێته‌ فیلمێكی درێژ، پێم وایه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و سیناریۆیه‌ تێر كرابوایه‌، هه‌ندێ‌ گۆڕانكاری له‌ دیمه‌نه‌كانی ئه‌نجام درایه‌، ده‌بوو به‌یه‌كێك له‌ فیلمه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كان .

ده‌رهێنان :

ده‌رهێنه‌ر له‌ده‌ستپێكی (به‌فریگه‌رم ) بایه‌خێكی گرنگی به‌ سیناریۆ داوه‌، كه‌ بۆته‌ بنه‌مایه‌كی هه‌ره‌ مكۆم بۆ چاره‌نووسی فیلمه‌كه‌ی، سیناریۆكه‌شی به‌ خۆی داڕشتووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو سه‌ربه‌ستیه‌ك به‌خۆی بدات بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و خه‌یاڵانه‌ی بیریان لێ‌ ده‌كاته‌وه‌، ئامرازه‌كانی سیناریۆشی خستۆته‌ به‌رگێكی واقیعی و سروشتی بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ساده‌ترین زمان، فه‌لسه‌فه‌ی فیلمه‌كه‌ به‌بینه‌ر بگه‌یه‌نێت، به‌تایبه‌ت له‌داڕشتنه‌وه‌ی دیالۆگدا، كه‌ به‌راِستی زمانی سینه‌مایه‌و له‌ زمانی هه‌موو هونه‌ره‌كانی دیكه‌ جودایه‌، ئه‌وه‌نده‌ی سینه‌ما پێویستی به‌ وێنه‌ هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ پێویستی به‌ دیالۆگ نیه‌، چونكه‌ وێنه‌ له‌ سینه‌مادا ئه‌لته‌رناتیفی زمان و دیالۆگه‌..

ده‌رهێنه‌ر و ئه‌كته‌ر و وێنه‌گر كاتێك ده‌توانن ده‌سه‌ڵاتی هونه‌ریی خۆیان نیشان بده‌ن، كه‌ بتوانن روو به‌رووی هه‌لومه‌رجی سه‌خت و دژوار ببنه‌وه‌، بینه‌ر بخه‌نه‌ گێژاوێك له‌ نیگه‌رانی، وه‌ك ئه‌و رووبه‌ره‌ به‌فراوان و ترسناكه‌ی ناو شاخ و دۆڵی پڕ له‌هه‌ڵدێرو دڕنده‌و ئاژه‌ڵی مه‌ترسیدار ، كه‌ جێ‌ به‌جێ‌ كردنی فیلم تێیدا ده‌بێته‌ ئه‌ركێكی نا ئاسایی بۆ ستافی فیلم، به‌تایبه‌ت له‌و گرتانه‌ی له‌شه‌ودا تۆمار ده‌كرێن و ده‌رهێنه‌ر پێویستی به‌دابه‌ش كردنی رووناكی و بلاجكتۆرات و پاراستنی كوالیتی وێنه‌گرتن ده‌بێت.
بۆیه‌ (كات ) و( شوێن) له‌ فیلمدا گرنگی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌و سیمای تایبه‌تی خۆیان به‌سه‌ر پانتایی فیلمدا به‌ جێ‌ دێڵن.
جێ‌ به‌جێ‌ كردنی فیلم له‌و شوێن و كاتانه‌دا پێویستی به‌ دابین كردنی كه‌لو په‌ل و ئامرازه‌ ته‌كنیكی و هونه‌ریی و كه‌ره‌سته‌و شوێنی حه‌وانه‌وه‌ی ستاف و خۆراك ده‌بێت بۆ ماوه‌ی چه‌ندین رۆژ، كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌و كه‌ره‌سته‌و ئامرازانه‌ له‌سینه‌مای ئێمه‌دا بوونیان نه‌بێت ، یان خه‌رجی زۆریان بوێت، بۆیه‌ هه‌ندێ‌ جار ئه‌ركی ده‌رهێنه‌ر له‌و هه‌لو مه‌رجانه‌دا قورستر بێت و ناچاری ئه‌وه‌ بێت چاوپۆشی له‌زۆر ده‌رفه‌تدا بكات و له‌ده‌ستی بچێت .

ته‌نێكی نامۆ له‌ جه‌سته‌ی فیلمه‌كه‌دا : له‌سه‌ر ئه‌و رێگه‌ پڕ له‌ نه‌هامه‌تیه‌ی ئه‌و ژن و پیاوو منداڵه‌ به‌ره‌و چاره‌نووسێكی نادیار گرتویانه‌ته‌ به‌ر، ده‌رهێنه‌ر دیمه‌نێكی سێكسی دروست ده‌كات، كه‌ بینه‌ر به‌ئاسانی هه‌ست ده‌كات ئامانج له‌و گرته‌یه‌دا ته‌نها وروژاندنی بینه‌ره‌.
راسته‌ كه‌ هه‌ندێ‌ حاڵه‌تی له‌ ئامێز گرتن له‌ كه‌شو هه‌وای ساردو دڵ ته‌زێن دا ره‌نگه‌ ببێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ گه‌رمی به‌خشین ، به‌ڵام به‌و شێوه‌ ناوازه‌یه‌ نا كه‌ بینه‌ر هه‌ست بكات دیمه‌نه‌كه‌ به‌ئه‌نقه‌ست درێژ كراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئامانجی وروژاندنی.
ریتمی فیلمه‌كه‌ له‌ قۆناغی پێش ئه‌و دیمه‌نه‌ ریتمێكی خێرایه‌، ریتمێك له‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجێكی ته‌نگه‌تاودا ده‌ڕوات و حاڵه‌تێكی ده‌روونی گرژی بۆ بینه‌ر دروست كردووه‌، له‌چاوه‌ڕوانی چاره‌نووسی ئه‌و هه‌لو مه‌رجه‌ سه‌ختو دژواره‌دا، به‌پێچه‌وانه‌ی ریتمی دیمه‌نه‌ سێكسیه‌كه‌یه‌ كه‌ ریتمێكی هێورو له‌سه‌رخۆیه‌، هه‌موو شتێ‌ ئاساییه‌، نه‌هه‌ست كردن به‌سه‌رما، نه‌گرژی و تۆقین له‌ ده‌نگی لووره‌ لووری گورگ، وه‌ك ئه‌وه‌ی شوێنی ئه‌و سێكس كردنه‌ گوازرابێته‌وه‌ بۆ هوتێله‌ پێنج ئه‌ستێره‌كان، بۆیه‌ ده‌رهێنه‌ر نه‌ك هه‌ر هه‌لومه‌رج و شوێنی رووداوه‌كانی له‌ بیرچۆته‌وه‌، ته‌نانه‌ت منداڵه‌كه‌ش دیار نه‌ماوه‌و بینه‌ر نازانێ‌ ئه‌و منداڵه‌ی له‌سه‌رمان هه‌ڕه‌شه‌ی مردنی له‌سه‌ر بوو، چی به‌ سه‌رهات؟

ئه‌كته‌ر :

ئه‌كته‌ر له‌ فیلمه‌كه‌دا فاكته‌رێكی به‌هێزی راگرتنی ریتمی فیلمه‌كه‌یه‌، چونكه‌ له‌رووی ئه‌داو بزووتنه‌وه‌، له‌گه‌ڵ هه‌مان ریتمی كه‌شو هه‌واكه‌و رووداوه‌كاندا ده‌ڕوات .
بۆیه‌ ئه‌كته‌ر پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ له‌رووی ده‌روونی و سایكۆلۆژییه‌وه‌ خۆی بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و حاڵه‌ته‌ نامۆیه‌ ئاماده‌ بكات و بتوانێت كارێك بكات، به‌شێك له‌ ئیمای هه‌ست كردن به‌سه‌رما له‌جه‌سته‌و ئه‌دای ئه‌كته‌ره‌وه‌ وه‌رگرێت كه‌ تاكه‌ فاكته‌رێكی گه‌یاندنی كاریگه‌ری ئه‌و ئه‌تمۆسفیره‌یه‌ بۆ بینه‌ر.

ئه‌كته‌ره‌كانی (به‌فری گه‌رم) ( نیگار محه‌مه‌د، بیلال زه‌نگه‌نه‌، په‌نار ئیبراهیم) ببوون به‌پارچه‌یه‌كی زیندوو له‌به‌رجه‌سته‌ كردنی رووداوه‌كان، له‌ناو ئه‌زموونێكی قورس دابوون، كه‌ ره‌نگه‌ هه‌ندێ‌ هه‌لو مه‌رج كاریگه‌رییان هه‌بێ‌ له‌سه‌ر ئه‌دای ئه‌كته‌ر به‌تایبه‌ت هه‌لومه‌رجێكی قورسی وه‌ك كات و شوێنی روداوه‌كانی ئه‌و فیلمه‌، هه‌ردوو ئه‌كته‌ر ئه‌دایێكی جوانیان ئه‌نجام دا كه‌ جیگه‌ی سه‌رنج بێت.
به‌ڵام ئاره‌زووم بوو ده‌رهێنه‌ر منداڵه‌كه‌ ته‌نها وه‌ك كۆمبارس له‌ فیلمه‌كه‌دا به‌كار نه‌هێنێ‌ ، هه‌ندێ‌ دیمه‌ن و دیالۆگی تایبه‌تی بۆ دروست كردایه‌، منداڵه‌كه‌ بێ‌ وه‌زیفه‌ نه‌ده‌مایه‌وه‌و كاریگه‌رییه‌كی به‌ جۆشی دروست ده‌كرد.

وێنه‌ و موزیك و كاریگه‌ریه‌كانی ده‌نگ :
وه‌ك له‌وێنه‌ی فیلمه‌كه‌دا ده‌بیندرێت، وێنه‌گر ( حشمه‌ت نارنجی) ده‌ستێكی ره‌نگینی له‌هونه‌ری وێنه‌گری سینه‌مایی دا هه‌یه‌، ئه‌و ده‌ست ره‌نگینیه‌ كاریگه‌ری خۆی به‌سه‌ر گرته‌و كوالیتی فیلمه‌كه‌دا به‌جێ‌ هێشتووه‌و نرخ و به‌های خۆی داوه‌ته‌ رووداوه‌كان و فاكته‌رێكی هه‌ره‌ به‌هێزی ئه‌و سیما جوانه‌ی له‌ فیلمه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت وێنه‌گرتنیه‌تی، چونكه‌ وێنه‌ هاوكێشه‌ی فیلم ده‌گۆڕێت، ئه‌وه‌ی له‌وێنه‌ گرتندا هه‌ستی پێ‌ ده‌كرێت ئه‌م خاڵانه‌یه‌:

1.بۆ بژاركردنی گرته‌ی كلۆس زۆرتر بایه‌خ به‌ دیمه‌نی ماچ و دیمه‌نه‌ سێكسیه‌كه‌ دراوه‌، له‌زۆر شوێندا بۆشایی هه‌یه‌ له‌گرته‌ی كلۆس، له‌وانه‌ش تا ئێستا روخساری منداڵه‌كه‌ و ئه‌كته‌ره‌ پیاوه‌كه‌ به‌و گرته‌یه‌ هاوسه‌نگ نه‌بووه‌، ئه‌وه‌ی بینراوه‌ به‌شی زۆری گرته‌ی گشتی و گرته‌ی مام ناوه‌ندی بوو، چونكه‌ بینه‌ر به‌ په‌رۆشی ئه‌وه‌یه‌ روخساری ئه‌كته‌ره‌ پیاوه‌كه‌و منداڵه‌كه‌ش ببینی، به‌ تایبه‌ت له‌ كاتی ته‌وژمی سه‌رما ده‌كرا به‌ كلۆس له‌رزینی منداڵه‌كه‌ ده‌ركه‌وتایه‌.

1. دوا دیمه‌نی كۆتایی كه‌ دیمه‌نی سه‌رله‌به‌یانی رۆیشتنی هه‌ر سێ‌ كاراكته‌ره‌ له‌ چیاداو رووداوی ته‌قینه‌وه‌كه‌و مردنی كار اكته‌ره‌كانه‌، دیمه‌نێكی گشتی لاوازه‌، نه‌خراوه‌ته‌ نێو به‌رگێكی ته‌عبیری یان ره‌مزی، كه‌ ببێته‌ چاره‌سه‌رێكی درامی لۆژیكی بۆ به‌ده‌سته‌وه‌دانی فه‌لسه‌فه‌ی كۆتایی دراماكه‌، ده‌بوا كامێرا رۆڵێكی كاریگه‌ر تری بینیوبایه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و رووداوه‌و دوور به‌دووری نه‌یڕوانیبا ئه‌و روداوه‌ كاریگه‌ره‌،
   وێنه‌ له‌ به‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌و رووداوه‌ نه‌یتوانی تراژیدیاكه‌ به‌رجه‌سته‌ بكات و تینوویه‌تی بینه‌ر له‌ كۆتاییه‌كه‌یدا بشكێنێ‌ ..

   موزیكی وێنه‌ :
   موزیكی وێنه‌یی ئامرازی هه‌ره‌ به‌هێزی به‌رجه‌سته‌ كردنی ریتمه‌،به‌هه‌ر سێ‌ جۆری ریتمی رووداوو ریتمی ئه‌كشنی ئه‌كته‌رو ریتمی وێنه‌ی، كه‌ هاوشان له‌گه‌ڵ هه‌ر سێ‌ ئه‌و ریتمانه‌دا ده‌ڕوات و هیچ له‌و ریتمانه‌ به‌بێ‌ موزیك ناتوانن به‌رجه‌سته‌ بكرێن.
   له‌و فیلمه‌دا موزیك ئه‌و رۆڵه‌ی نه‌بینی ، چونكه‌ موزیكی تایبه‌ت بۆ فیلمه‌كه‌ دانه‌ندراوه‌، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ موزیكی گشتیه‌ و ته‌نها بۆ پڕكردنه‌وه‌ی بۆشاییه‌و پێویستی به‌شاره‌زاو ئه‌ندازیاری تایبه‌تی بواری موزیكی وێنه‌ییه‌، ئه‌گه‌رنا له‌كات و شوێنێكی ئاوا ترسناكدا بینه‌ر پێویستی به‌ به‌رجه‌سته‌ كردنی حاڵه‌ته‌ ده‌روونیه‌كانه‌ بۆ ده‌رخستنی دیوی ناوه‌وه‌ی كاراكته‌رو ئه‌وه‌ی له‌ناخی دایه‌.
   به‌ڵام موئه‌سیراتی ده‌نگ..كه‌ له‌و شوێنه‌ ترسناكانه‌دا ده‌بێته‌ زه‌روره‌ت، تا رادده‌یه‌ك به‌كار هاتبوو، به‌ تایبه‌ت له‌ده‌رخستنی لووره‌ لووری گورگ، به‌ڵام دیسان كه‌شو هه‌وای فیلمه‌كه‌ پێویستی به‌زیاتر .
   ئه‌نجام : ره‌نگه‌ ئه‌م ئه‌زموونه‌ی عه‌دنان عوسمان ببێته‌ خاڵێكی دیارو به‌رچاو له‌ كاروانی هونه‌ری ئه‌ودا و رێ‌ خۆشكه‌ر بێت بۆ ده‌وڵه‌مه‌ند بوونی ئه‌زموونی فیلمی درێژو به‌رهه‌می به‌ چێژ تر .

پرسه‌یه‌ك

باران به‌ لێزمه‌ ده‌باری، به‌ڵام به‌لامه‌وه‌ گرنگ بوو، نمایشی ( له‌ سێبه‌ری چیادا ) ی هیوا سوعاد ببیننم ، بۆ ئه‌وه‌ی پێداچوونه‌وه‌یه‌كی به‌راورد كاری نێوان ئه‌و به‌رهه‌مه‌ تازه‌یه‌و به‌رهه‌می پێشووی ( ئافره‌ت له‌ دۆزه‌خ دا) بكه‌ین و ئاستی پێشكه‌وتن یان شكست هێنانی ببینین، ئه‌گه‌رچی هه‌ر بینه‌رێك پێشتر پێشبینیه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ و ده‌زانێ‌ هه‌ندێ‌ له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ نوێ‌ بوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامیان پێوه‌ دیاره‌، هه‌ندێكی تریان وا خولقاون كه‌ توانای گۆڕانیان نه‌بێ‌ و نه‌توانن له‌و قالبه‌ چه‌ق به‌ستووه‌ی هه‌یانه‌ هه‌نگاوێك بچنه‌ پێشه‌وه‌.
له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و بینه‌ره‌ له‌ قه‌یرانی شانۆدا نه‌ژیابا، ئه‌وه‌ خۆی به‌ربژێر ده‌بوو له‌وه‌ی كامه‌ شانۆگه‌ری ببینی َ و كامه‌ نه‌بینێ‌ ، چونكه‌ بینه‌ریش مافی خۆیه‌تی په‌روه‌رده‌یه‌كی دروست بۆ خۆی دابنێ‌ ، چۆن ئه‌كته‌رێك یان ده‌رهێنه‌رێك هه‌وڵی به‌ره‌و پێشه‌وه‌ چوونی خۆی و په‌ره‌پێدانی هوشیاریی خۆی ده‌دات، به‌هه‌مان ئاراسته‌ بینه‌ریش هه‌مان هه‌ڵسووكه‌وت له‌گه‌ڵ شانۆدا ده‌كات، چونكه‌ ئاستی نمایش كاریگه‌ری ئه‌رێنی و نه‌رێنی خۆی به‌جێ‌ دێڵێ‌ له‌سه‌ر مه‌عریفه‌و ئاستی چێژی بینه‌ر.
ره‌نگه‌ كاریگه‌رییه‌كانی بینینی به‌رهه‌می داته‌پیو بۆ كه‌سیك كه‌ كاری ره‌خنه‌یی ئه‌نجام بدات، قورستر بێت له‌ئه‌ركی بینه‌رێك، چونكه‌ هه‌میشه‌ به‌رهه‌می شانۆیی به‌پێز، گڕو تینێكی گه‌رم به‌ره‌خنه‌گر ده‌ده‌ن و پانتاییه‌كی ئه‌وه‌نده‌ به‌رفره‌وانت بۆ ده‌ڕه‌خسێنن، هه‌رگیز نه‌توانی ده‌ست له‌گه‌ردنی قه‌ڵه‌م هه‌ڵگریت، تۆ هه‌رچه‌ند له‌كرۆك و فانتازیای نمایش نزیك ده‌بیته‌وه‌، ئه‌و هه‌زار ئه‌وه‌نده‌ لێت دوور ده‌كه‌ویته‌وه‌و ناچاری ئه‌وه‌ت ده‌كات ره‌دووی كه‌ویت ..به‌ڵام به‌رهه‌می روخاو جگه‌ له‌وه‌ی هیچت پێ‌ نابه‌خشیت، له‌ هه‌مان كاتدا ده‌تخاته‌ نێو قه‌فه‌سیش و ده‌تخنكێنێ‌.
زۆر جاران ره‌خنه‌ به‌ها لۆژیكیه‌كانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، كه‌ بیه‌وێت، بۆ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ تایبه‌تیه‌كان به‌ ئه‌نقه‌ست ئاراسته‌ راسته‌قینه‌كانی خۆی بگۆڕی، بۆَپه‌رده‌پۆش كردنی شكستی ده‌رهێنه‌ر خۆی له‌قه‌ره‌ی نمایشێكی روخاو بدات و موزایه‌ده‌ بۆ ده‌رهێنه‌رێك یا به‌رهه‌مێكی شانۆیی بكات، ئه‌و كات ره‌خنه‌ش دووچاری هه‌مان شكست ده‌بێت كه‌ رووبه‌رووی شانۆگه‌ریه‌كی روخاو بۆته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی له‌په‌راوێزی هه‌ندێ‌ له‌و نمایشانه‌دا ده‌ڕه‌خسێ‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ فه‌شه‌ل هێنانی ده‌رهێنه‌رێك ته‌نها هاوكێشه‌یه‌كی نه‌رێنی نیه‌ بۆ ده‌رخستنی بێ‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌رهێنه‌رێك و شكست خواردنی ئه‌زموونێكی، به‌ڵكو ئه‌و كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنیه‌ هه‌ر به‌رهه‌مێكی شانۆیی كاریگه‌ری تایبه‌تی خۆی له‌سه‌ر شانۆ به‌گشتی به‌ جێ‌ دێڵێ‌ و له‌رووی مێژوویی و رۆشنبیریی و كۆمه‌ڵایه‌تی و هونه‌ری و ده‌روونییه‌وه‌ ئاسه‌وارو تێڕوانینێكی نه‌گه‌تیفانه‌ به‌سه‌ر قۆناغه‌كانی شانۆ به‌جێ‌ دێڵن كه‌ بینه‌ر تێیدا هه‌ست به‌نامۆ بوون و ره‌شبینی بكات به‌رامبه‌ر به‌ئاینده‌ی شانۆی كوردی و هه‌لومه‌رجه‌كانی.
هه‌رگێز به‌رهه‌می كرچ و كاڵ ناتوانێت له‌كه‌شو هه‌وای سڕ بووی شانۆ له‌ناوچه‌یه‌كدا بگۆڕێت، یان ته‌كانێكی پێ‌ بدات، یاخود ئاستی هوشیاریی كۆمه‌ڵایه‌تی پێ‌ به‌رز بكرێته‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ مه‌ودای بینه‌رو شانۆ زێتر لێكتر دوور ده‌كاته‌وه‌، قه‌واره‌ی قه‌یرانی بینه‌ر به‌رفره‌وانتر ده‌كات.

بۆیه‌ ناشێت بینه‌ر وای بۆ بچێ‌ كه‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ته‌نها ناسنامه‌ی ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن و متمانه‌ی بینه‌رانی شانۆیان لێ‌ ده‌سێندرێته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێت ئه‌وان ئه‌سه‌ف بۆ ئه‌وه‌ بخۆن كه‌ ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ له‌پای ئه‌و شانۆ فرۆشیه‌، هونه‌ری گه‌لێك ده‌خه‌نه‌ مه‌زاد و سووكایه‌تی به‌ كولتووری ئه‌وان ده‌كه‌ن .

بینه‌ری ئێمه‌ ئێستاكه‌ بینه‌ری ته‌نیا شارێكی تایبه‌تی نیه‌، به‌ڵكو بینه‌ری هه‌موو كوردستانه‌، به‌شارو شارۆچه‌كه‌كانیشه‌وه‌، كه‌سێكی نابه‌ڵه‌د نیه‌ له‌و بزاڤه‌ شانۆییه‌ گه‌رم و گوڕه‌ی ئێستاكه‌ له‌كوردستاندا له‌ ئارا دایه‌، ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ی ئه‌و شانۆگه‌ریانه‌ی نه‌بینێت، ئه‌وه‌ ئاگای له‌ته‌واوی چالاكییه‌ شانۆییه‌كانه‌و ده‌زانێ‌ شانۆ ئێستاكه‌ وێڕای هه‌موو ته‌نگژه‌و ئاریشاكان له‌ ده‌ستپێكی قۆناغێكی نوێیه‌، بۆیه‌ به‌ئاسانی ده‌ست به‌رداری ئه‌و ئومێده‌ نابێت كه‌ به‌ئاینده‌ی شانۆی كوردی دروستی كردووه‌.
گه‌مه‌كردنی هه‌ندێ‌ ده‌رهێنه‌ر له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ی خۆیان به‌ قۆناغه‌ تازه‌كه‌وه‌ هه‌ڵواسیووه‌ و ده‌رهێنه‌ری ماوه‌ به‌سه‌رچوویان پێ‌ ده‌ڵێن، به‌عه‌قلو مه‌زاجی بینه‌ر بێهوده‌ ده‌بێت، ئه‌گه‌ر نایانه‌وێت نان و پیاز به‌ شانۆوه‌ بخۆن و به‌راسته‌قینه‌ به‌رژه‌وه‌ندی باڵای گه‌له‌كه‌یان به‌لاوه‌ گرنگه‌، با هه‌رچی زووه‌ ئیعلانی ده‌ست هه‌ڵگرتن بكه‌ن له‌شانۆو دان به‌وه‌دا بنێن كه‌ زه‌مه‌نی ئه‌وان كۆتایی هاتووه‌و ناتوانن له‌و زه‌مه‌نی ئێستاكه‌دا به‌هه‌مان ریتمی رابووردوو بڕۆن ..
هیوا سوعاد ـ كه‌ ته‌مه‌نێكی زۆری له‌گه‌ڵ شانۆدا به‌سه‌ر بردووه‌، له‌دوا ئه‌زموونی خۆیدا ( له‌ سێبه‌ری چیادا ) جارێكی دیكه‌ سه‌لماندی كه‌ ناتوانێت ئه‌و سنووره‌ ته‌قلیدییه‌ تێپه‌ڕێنێ‌، چونكه‌ تێپه‌ڕاندنی سنوور رووه‌كێكی سروشتی نیه‌ له‌خۆیه‌وه‌ دروست بێت، ئه‌گه‌ر ده‌رهێنه‌ر نه‌بێته‌ پارچه‌یه‌ك له‌گۆڕانكارییه‌كانی شانۆو پێشكه‌وتنه‌كانی، له‌رێگه‌ی گۆڕینه‌وه‌ی ئه‌زموون و ته‌فاعول كردن له‌گه‌ڵ ده‌رهاوێشته‌ نوێكانی شانۆو خۆته‌رخانكردن به‌پیشه‌ی شانۆیی و به‌شدار بوون له‌وۆرك شۆپ و به‌ پراكتیك كردنی تیۆره‌ شانۆییه‌كان ..

خۆ خزمه‌تكردن به‌شانۆ هه‌ر ته‌نها خۆ هه‌ڵواسین نیه‌ به‌كاری ده‌رهێنانی شانۆیی، ئه‌و له‌بری ئه‌وه‌ی پێگه‌ كارگێڕیه‌كه‌ی خۆی بۆ قۆرخ كردنی ده‌رفه‌تی كاركردن بقۆزته‌وه‌ بۆ خۆی، وا چاكتره‌ ئه‌و ده‌رفه‌تانه‌ به‌گه‌نجه‌ شانۆكاره‌كانی شاره‌كه‌ی ببه‌خشێ‌، كه‌ به‌حه‌سره‌تی ئه‌وه‌ن ساڵێ‌ جارێ‌ به‌رهه‌مێكی شانۆیی نمایش بكه‌ن .
ئه‌و پارساڵ ( ئافره‌ت له‌ دۆزه‌خ دا )ی نمایش كرد، هه‌موو بینه‌رانی خسته‌ گومانه‌وه‌، چونكه‌ ستایل و فۆرمی شانۆییه‌كه‌ به‌زه‌قی دیار بوو، ئه‌و كات گوتم: ده‌بێ ئه‌و ده‌رهێنه‌ره‌ به‌ یه‌كجاری ده‌ست له‌شانۆ هه‌ڵده‌گرێ‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تازه‌ ناتوانێت رێكه‌وتێكی تری وه‌ك ئه‌م رێكه‌وته‌ بۆخۆی دروست كاته‌وه‌.
ئێستا دوای نمایش كردنی (له‌ سێبه‌ری چیا) و ئه‌و شكسته‌ی دووچاری شانۆگه‌ریه‌كه‌ بۆوه‌، گومانه‌كانی بینه‌ر بۆ نمایشی ئافره‌ت له‌ دۆزه‌خ یه‌كلا بۆوه‌.
ده‌رهێنه‌ر هه‌وڵی ئه‌وه‌ی داوه‌ ته‌قلیدێكی شانۆی یه‌كه‌م بكاته‌وه‌ له‌ رووی ستایل و فۆرم، به‌ڵام جگه‌ له‌ چڕنۆك گرتن نه‌بێت له‌و ته‌قلید كردنه‌وه‌یه‌ هیچی تری هه‌ڵنه‌هێنجاوه‌.

ره‌نگه‌ ده‌رهێنه‌ر دووچاری جۆرێك له‌ واهیمه‌ بووبێت كه‌ پێی وابێ‌ ئه‌و جگه‌ له‌وه‌ی ده‌رهێنه‌رێكی مۆدێرنی سه‌رده‌می نوێیه‌، له‌هه‌مان كاتیشدا نووسه‌رێكی شانۆیی ده‌ست ره‌نگینه‌ له‌داڕشتنی فه‌لسه‌فه‌ی شانۆگه‌ریه‌كه‌و هونینه‌وه‌ی دیالۆگ و به‌رز راگرتنی كرۆكی ناوه‌رۆك و فۆرمی شانۆگه‌ریه‌كه‌ی، له‌مه‌شدا خۆ په‌رست بووه‌ كه‌ به‌و توانا په‌ڕپووته‌ی نووسین، ده‌قێكی پچڕ پچڕو دیالۆگ لاوازه‌وه‌، تێكستی شانۆگه‌ریه‌كه‌ی خستۆته‌ سه‌ر شانی خۆی.
ئه‌وه‌نده‌ش به‌لاوازی ده‌قه‌كه‌ی داڕشتووه‌، كه‌ ده‌قه‌كه‌ ببێته‌ بونیاتێكی داته‌پیوی ئه‌وتۆ، بوار نه‌ڕه‌خسێنێ‌ بۆ دروست كردنی وێنه‌ و دیمه‌نی لێكتر جودا كه‌ جۆره‌ هه‌مه‌ ره‌نگییه‌ك بداته‌ بونیاتی شانۆییه‌كه‌و بینه‌ر له‌و شیوه‌ن و گریان و سینگ كوتانه‌ی ژنان رزگار بكات و هه‌ناسه‌یه‌ك به‌ جێ‌ بێڵێ‌ بۆ بینه‌رو ده‌رباز بوون له‌و ماته‌م گێڕییه‌ به‌رده‌وامه‌ بێ‌ تام و چێژه‌، كه‌ فه‌زای شانۆگه‌ریه‌كه‌ی دووچاری خنكان كردبوو، ده‌رهێنه‌ر ده‌یه‌وێ به‌شێك له‌ چاوه‌ڕوانی و ئه‌شكه‌نجه‌و ئازاری بێ‌ هوده‌ی سێ‌ ژن نیشان بدات، كه‌ به‌هاوسه‌رو كوڕو براكانیان قوربانیان داوه‌، كه‌چی قولاربانیه‌كان له‌پای له‌ بیركردنی ئه‌و قوربانیانه‌و پشت گوێ‌ خستنیان ئه‌و ژنانه‌ ده‌خاته‌ نێو بازنه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌و ئازارێكی ده‌روونی، به‌ڵام ده‌رهێنه‌ر هه‌ر سێ‌ ئافره‌تی به‌ یه‌ك شێوه‌ ده‌رخستووه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ بری سێ‌ كاراكته‌ر ته‌نیا یه‌كیش بوایه‌ هه‌ر وه‌ك یه‌ك بوو، دواتریش ئافره‌تی كوردی ئه‌وه‌نده‌ بێ‌ ده‌سه‌ڵات و بێ‌ بڕوا ده‌رخستووه‌، كه‌ جگه‌ له‌ گریان و شێوه‌ن نه‌بێت هیچ رۆحێكی دیكه‌ی مقاوه‌مه‌ت و ئازایه‌تی و خۆ راگری تێدا نه‌بێت ، نه‌ك هه‌ر ته‌نها له‌سه‌ربورده‌و چیرۆك و به‌سه‌رهاته‌كانیان، به‌ڵكو له‌ نواندنیش دا وه‌ك ته‌نها ئافره‌تێكن كه‌ دابه‌شی سه‌ر سێ‌ كاراكته‌ر كرابن، به‌ڵام به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و دابه‌ش كردنه‌ به‌ئامانجێكی هونه‌ری كرابێت و جوانیه‌ك به‌ نواندن ببه‌خشێت .
شانۆگه‌ریه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی داخراو به‌ ده‌وری ته‌نیا بازنه‌یه‌كدا خول ده‌خواته‌وه‌ و ده‌رهێنه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ده‌رچوونی نیه‌ له‌و بازنه‌ داخراوه‌دا، بۆ دروست كردنی دیمه‌ن و وێنه‌ی تر، كه‌ جۆرێك له‌ هه‌مه‌ ره‌نگی وێنه‌ دروست بكات ، تا ئه‌و شوێنه‌ی شانۆگه‌ریه‌كه‌ی له‌ نێو قه‌یرانی وێنه‌ی درامی و ستاتیكی دا نغرۆ ده‌كات و هه‌ناسه‌یه‌ك بۆ بینه‌ر به‌ جێ‌ نه‌هێڵێ‌ بۆ حه‌سانه‌وه‌ی مێشك و بینین .

له‌و لاشه‌وه‌ ده‌نگی ناوازه‌ و ژاوه‌ژاوی موزیك بینه‌ر كاس ده‌كات و هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌یت كه‌ نمایشه‌كه‌و دیمه‌نه‌ دوورو درێژو دووباره‌ كراوه‌كانی، ته‌نیا بۆ كات تێپه‌ڕاندن و درێژ كردنه‌وه‌ی نمایش و بێ‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌رهێنه‌ره‌ له‌ دروست كردنی وێنه‌ی درامی .
بینه‌ر به‌ درێژایی نمایش ته‌نیا دیمه‌نێكیش نابینێ‌ ، بیوروژێنێ‌، شتێ‌ له‌زاكیره‌ی دا به‌ جێ‌ نامێنێ‌ مێشكی زاخاو بداته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ كۆتاییه‌ ساردو سڕو مردووه‌كه‌ی نمایش دا ، به‌ده‌ست به‌ تاڵی له‌شانۆدا دێته‌ ده‌ره‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی هیچی نه‌دیبێ‌ .

ئەگەرچی بیتەر برۆك لەبواری شانۆدا ناسراوە، بەڵام چالاكییەكانی لەبواری سینەمادا لە شانۆ كەمتر نیە، زۆر كەسیش ئەوە نازانێت كە (بیتەر) بەر لەشانۆ هەوڵی ئەوەی داوە بە سینەما دەست پێ‌ بكات و ئارەزووی ئەوەی هەبووە ببێت بەدەرهێنەرێكی سینەمایی، ئەو خۆی دەڵێت: من لەنێوان شانۆو سینەمادا پارچە پارچە كراوم، ئەو چۆن لە شانۆدا هەمیشە هەوڵی بونیاتنانەوەی شكسپیری داوە، بەهەمان شێوەش لە سینەمادا.

فیلمی هاوبەشی ئەمریكی بەریتانی (لیر پاشا ) لەدەرهێنانی (بيته ر برؤك ) چیرۆكی (لیرپاشا) باس لەپاشایەك دەكات، دوای ساڵانێكی حوكم رانی و بەتەمەن داچوون هەست بەهیلاكی دەكات، بۆیە بڕیار دەدات سەرو ماڵی دابەش بكات، ئەمە كێشەی بۆ دەنێتەوە.

زۆرینەی ئەكتەرە ناودارەكانی جیهان ئاواتی ئەوە دەخوازن رۆژێك لەرۆژان رۆڵی لیرپاشا لە سینەمادا بەرجەستە بكەن، چونكە ئەو كاراكتەرە لەهەموو جیهاندا پێگەی خۆی هەیە، بەڵام نواندنی ئەو رۆڵە لابورێكە بۆ هەموو ئەكتەرێك و تاقیكردنەوەیەكە بۆ ناسینی وزەو دەسەڵاتی هونەرییان
ئەوەتا ئەكتەری ناسراوی جیهانیی(باتشینۆ) بۆ 13 كەڕەت رۆڵی لیرپاشای لە سینەماو شانۆدا بینییووە، بەڵام وەك خۆی دەڵێ‌ هێشتا تینوویەتی نەشكاوە لەهەق دان بەو كاراكتەرە مەزنە.

هەردوو ئەكتەری گەورە (لۆرانس ئۆلیفیە) و( باتشینۆ) بە ئەكتەری شكسپیریی ناسراون، هەردوكیان ژمارەی پێوانەییان لە نواندندا بینییووە بۆ بەرجەستە كردنی كاراكتەرەكانی شكسپیر، لۆرانس ئۆلیفیە خەڵاتی ئۆسكاری لە بینینی پاڵەوانیەتی هنری پێنجەم دا بینیووە، هەروەها خەڵاتی شێری زێڕین و خەڵاتی باشترین ئەكتەر لە فیلمی هاملێت

له‌و ماوه‌یه‌داو له‌سینه‌مای كوردیش دا خه‌ریكه‌ ناوه‌ ناوه‌ فیلمی ئه‌نیمێشن ده‌رده‌كه‌وێت و چه‌ند ده‌رهێنه‌رێكی ئێمه‌ به‌رێژه‌یه‌كی كه‌م به‌فیلمی ئه‌نیمێشن به‌شداری له‌فیستیڤاڵه‌ سینه‌ماییه‌كاندا ده‌كه‌ن، بۆ یه‌كه‌م جاریش له‌كوردستاندا له‌و رۆژانه‌ فیستیڤاڵێكی تایبه‌ت به‌فیلمی ئه‌نیمێشن ساز كرا ..
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ فیلمانه‌ سه‌ده‌یه‌ك ده‌بێت له‌ جیهاندا سه‌ری هه‌ڵداوه‌و تازه‌ ده‌گاته‌ كوردستان، ره‌نگه‌ زۆر له‌ بینه‌رانی ئێمه‌ ئاشنای نه‌بووبن، بۆیه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا چه‌ند براده‌رێك ده‌رباره‌ی ئه‌و جۆره‌ فیلمه‌ پرسیاریان لێ‌ كردم، یه‌كێ‌ له‌پرسیاره‌كانیش ئه‌وه‌بوو ئایا فیلمی ئه‌نیمێشن چ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ فیلمی كارتۆن هه‌یه‌؟ جیاوازییه‌كان چین ؟ منیش كورته‌ی وه‌ڵامه‌كانم خسته‌ توێ‌ ی ئه‌و وتاره‌ ده‌رباره‌ی فیلمی ئه‌نیمێشن .
( ئه‌نمی ـ وشه‌یه‌كی ژاپۆنیه‌ و كورت كراوه‌ی وشه‌ی ئه‌نیمێشنی ئینگلیزیه‌، نازناوێكه‌ تایبه‌ت به‌وێنه‌ی جولاوی ژاپۆنی، ناوێكی تریشی هه‌یه‌ ( Japanimation به‌ڵام زۆرینه‌ی خه‌ڵكی بایه‌خ به‌وه‌یان نادا، به‌ڵكو نازناوی ئه‌نیمێشن باوترین نازناوه‌ بۆ ئه‌م جۆره‌ فیلمانه‌ .

یه‌كه‌م فیلمی بازرگانی (ئه‌نمی) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1917، له‌ ده‌رهێنانی ئۆسامۆی ده‌رهێنه‌ری ژاپۆنی، دواتر هه‌ر ئه‌و ده‌رهێنه‌ره‌ په‌ره‌ی به‌ فۆرمی (دیزنی) دا و چه‌ند فیلمێكی به‌خه‌رجیه‌كی كه‌متر له‌ جاران به‌به‌رهه‌م هێنا.
له‌ساڵانی شه‌سته‌كاندا به‌هۆی كاره‌كانی ده‌رهێنه‌ر(ئۆسامۆ تیزیكا) ئه‌و جۆره‌ فیلمانه‌ زیاتر گه‌شه‌یان سه‌ند، تا له‌سه‌ده‌ی بیست و یه‌كه‌م دا فیلمی ئه‌نیمێشن بوو به‌هونه‌رێكی جیهانیی، له‌ رێگه‌ی بڵاو بوونه‌وه‌ی ئه‌و فیلمانه‌ له‌ته‌له‌فزیۆن و سینه‌ما، یاخود له‌شێوه‌ی بڵاو كردنه‌وه‌ی دی ڤی دی و بلو رای،یاخود نمایش كردنیان له‌ ئینته‌رنێت.
ئێستا زێتر له‌ 430ستۆدیۆ ی به‌رهه‌م هێنانی فیلمی ئه‌نیمێشن هه‌یه‌، دیارترینیان ستۆدیۆی (گیبلی و توی ئه‌نیمێشنن) به‌ڵام ژاپۆن خاوه‌نی گه‌وره‌ترین سه‌رچاوه‌ی داهاتی فیلمی ئه‌نیمێشنه‌ له‌جیهاندا، به‌ تایبه‌ت دوای ده‌ركه‌وتنی زنجیره‌ ئه‌نیمێشنی ته‌له‌فزیۆنی و ده‌بله‌جه‌ كردنیان بۆ چه‌ندین زمانی جیهانیی، ئه‌وه‌تا ساڵی 2001 فیلمی (فڕێندراو) له‌ ده‌رهێنانی( هایاو میازاكی) گه‌وره‌ترین داهاتی به‌ ده‌ست هێنا له‌مێژووی سینه‌مای ژاپۆنی كه‌ داهاته‌كه‌ی له‌داهاتی فیلمی تایتانیكی تێپه‌ڕاند، ئێستا وای لێهاتووه‌ له‌ كۆی گشتی فیلمه‌ ژاپۆنیه‌كاندا سه‌دا چلی فیلمی ئه‌نیمێشنه‌.
یه‌كێك له‌ فاكته‌ره‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌رهێنانی فیلمی ئه‌نیمێشن، ئه‌و رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌یه‌ی نێوان ئه‌مریكاو ژاپۆن بوو، بۆ ده‌رخستنی باشترێن شێوازی به‌رهه‌م هێنانی فیلم، جاران كه‌ ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی كۆمپانیای به‌رهه‌م هێنان نه‌بوون و ژماره‌و ئاستی ئه‌و فیلمانه‌ وه‌ك ئێستا نه‌بوون، باشترین و ناودارترین كۆمپانیا كۆمپانیای (دیزنی ) بوو، كه‌ تایبه‌ت بوو ته‌نها بۆ به‌رهه‌م هێنانی فیلمی كارتۆنی منداڵان، وه‌ك فیلمی ئه‌نیمێشن نه‌بوو كه‌ ئێستاكه‌ هیچ سنوورێكی نیه‌ بۆ ته‌مه‌ن و هه‌موو كه‌سێك له‌هه‌موو ته‌مه‌نێكا ده‌گرێته‌وه‌و چۆته‌ نێو چوارچیوه‌یه‌كی نێو ده‌وڵه‌تی ، وه‌ك فیلمه‌كانی (بول و ناروتو، ون بیس، بلیتش، یاداشتی مردن و زۆرانی تر..
باوكی راسته‌قینه‌و داهێنه‌ری ئه‌م جۆره‌ فیلمه‌ نووسه‌رو ده‌رهێنه‌ری ناسراو(ئوسامو بیتزیكا) یه‌، كه‌ ساڵی 1998 ماڵئاوایی له‌ دنیادا كردووه‌، دیارترین به‌رهه‌مه‌كانی فیلمی(شێری سپی) یه‌، كه‌ فۆرمی كاركردنی جۆره‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی هه‌یه‌ جیاوازه‌ له‌ گه‌ڵ فۆرمی ده‌رهێنه‌ره‌كانی تر.

پیشه‌سازی فیلمی ئه‌نیمێشن :

پیشه‌سازی دروست كردنی فیلمی ئه‌نیمێشن له‌هه‌موو بواره‌ هونه‌رییه‌كانیدا جیاوازی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ و هونه‌رێكی سه‌ربه‌خۆیه‌، ئه‌گه‌رچی له‌ره‌چه‌ڵه‌كدا و له‌ بیرۆكه‌ی دروست كردنی دا سوودێكی زۆری له‌ فیلمی كارتۆنی وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام به‌پێی پێشووه‌چوونی ته‌كنه‌لۆژیاو گۆڕانكارییه‌كانی سه‌رده‌م و خواسته‌كانی پێشكه‌وتنی نوێ‌ ی به‌خۆیه‌وه‌ بینیووه‌ و تایبه‌تمه‌ندی خۆی وه‌رگرتووه‌، بۆ نموونه‌ سیناریۆ نووسی ئه‌نیمێشن پێویستی به‌كه‌سانی پسپۆر هه‌یه‌ بۆ داڕشتنی سیناریۆ، دوای ئاماده‌ كردنی سیناریۆ ده‌ست ده‌كرێت به‌ ئاماده‌كردنی وێنه‌كان، كه‌ ره‌گه‌زێكی گرنگی فیلمه‌كه‌یه‌و له‌لایه‌ن ئه‌و كۆمپانیایانه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت كه‌ تایبه‌تن به‌دروست كردنی فیلمی ئه‌نیمێشن، وه‌ك كۆمپانیای بایۆنیر و ته‌له‌فزیۆنی تۆكیۆ له‌ ژاپۆن.ئێنجا وێنه‌كان ده‌گوازرێنه‌وه‌ بۆ ئه‌و ستۆدیۆ تایبه‌تیانه‌ی وێنه‌كان ده‌كه‌ن به‌ فیلمی ئه‌نیمێشن به‌ ئاماده‌بوونی ئه‌كته‌ره‌كان.
كۆمپانیا بۆ به‌رهه‌م هێنانی فیلمه‌كان په‌نا بۆ چه‌ندین دیزاینه‌ری پسپۆر ده‌با كه‌ توانای دیزایین كردنی دیمه‌نه‌كانیان هه‌بێت و ته‌كنیككاری كارا بن له‌ بواری ته‌كنه‌لۆژیای دروست كردنی وێنه‌، ئینجا هونه‌ركاره‌كانی تری وه‌ك ده‌نگ و كاریگه‌رییه‌كانی ده‌نگی ده‌خرێته‌ سه‌ر به‌هۆی كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌كته‌ری به‌ توانا كه‌ پسپۆرن له‌بواری ده‌نگ بۆ فیلمی ئه‌نیمێشن .

جۆره‌كانی ئه‌نیمێشن :

فیلمی ئه‌نیمێشن چه‌ندین جۆری هه‌یه‌ وه‌ك :
فیلمی ئه‌كشن، فیلمی منداڵان، فیلمی كۆمیدی و تراژیدی، فیلمی سه‌ركێشی ترس و توندو تیژی، فانتزیا، رۆمانسی،چه‌ندین شێوازی تر.

ده‌بله‌جه‌ كردنی فیلمه‌كان:

زۆرینه‌ی فیلمه‌كانی ئه‌نیمێشن ده‌بله‌جه‌ ده‌كرێن بۆ چه‌ندین زمانی جیهانی بۆ ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی گه‌لانی دنیا سوود له‌و فیلمانه‌ وه‌ربگرن، كه‌ ئێستا بۆته‌ مۆده‌ی سینه‌مای جیهانی، درك به‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ جاران زۆر له‌ گه‌نجه‌كان پێیان وابوو ئه‌و فیلمانه‌ فیلمی كارتۆنن و تایبه‌ت به‌ منداڵانن بۆ ئه‌وه‌ ناشێن له‌ سینه‌مادا نمایش بكرێن، به‌ڵام دوا تر كه‌ فیلمه‌كانیان بینی، بوون به‌هه‌واداری ئه‌و فیلمانه‌و رۆژ له‌ دوای رۆژیش ژماره‌ی ئه‌و بینه‌رانه‌ له‌ زێده‌ بوون دایه‌.
زۆر له‌و فیلمه‌ جیهانیانه‌ دوای ئه‌وه‌ی مافی ده‌بله‌جه‌ كردن وه‌رده‌گرن، له‌لایه‌ن چه‌ندین كۆمپانیای تایبه‌ت به‌ ده‌بله‌جه‌ی جیهانی كاری ده‌بله‌جه‌ كردنیان بۆ زمانه‌ جیهانییه‌كان بۆ ده‌كرێت، له‌وانه‌ش كۆمپانیای مانجای ئه‌مریكی، كۆمپانیای ئایدی فیلم، بایۆنیری ئه‌مریكی، مانجای به‌ریتانی،
فیلمی ئه‌نیمێشن چ جیاوازییه‌كی له‌ گه‌ڵ فیلمی كارتۆنی هه‌یه‌؟

ره‌نگه‌ زۆر كه‌س زانیاری ئه‌وه‌ی لا نه‌بێت كه‌ جیاوازی نێوان فیلمی ئه‌نیمیشن و فیلمی كارتۆن چیه‌؟ راستیه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌نیمێشن وشه‌یه‌كی ژاپۆنیه‌و بۆ ناساندنی وێنه‌ جولاوه‌كان به‌كاردێ‌، له‌ سه‌رده‌می نوێ‌ دا فیلمی ئه‌نبمێشن بۆته‌ خاوه‌نی ناوداریه‌تێكی به‌رفره‌وان له‌ سینه‌مای جیهانیدا، زۆر له‌ فیلمه‌ ئه‌نیمێشنه‌ ناوداره‌ دۆبلاژكراوه‌كانی وه‌ك(عه‌دنان و لینه‌، سالی ) و زۆرانی تر ده‌كرێ‌ نازناوی ئه‌نیمێشنیان بۆ دابندرێ‌،
به‌ڵام نازناوی (فیلمی كارتۆن) له‌ ئه‌مریكاو رۆژئاوادا بڵاوه‌و له‌ رابووردوودا ره‌واجێكی زۆری هه‌بووه‌، كۆنترین و دیارترین به‌رهه‌مه‌كانی فیلمی كارتۆن فیلمی( میكی مشك ـ توم جیری ـ كه‌ له‌ كۆمپانیای والت دیزنی) به‌ناوبانگ به‌رهه‌م هاتوون و زۆرینه‌ی منداڵانی جیهان هۆگری ئه‌و فیلمانه‌ بوونه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌رچی هه‌ندێ‌ له‌و فیلمانه‌ به‌هه‌موو زمانێك ده‌بله‌جه‌ نه‌كراون، به‌ڵام وێنه‌كان به‌س بوونه‌ بۆ ئه‌وه‌ی منداڵان ببنه‌ ئاشقی ئه‌و فیلمه‌ كارتۆنیانه‌.
به‌ڵام ئه‌و پرسیاره‌ی كه‌ لای زۆر له‌ خه‌ڵكیه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ جیاوازییه‌كانی نێوان فیلمی ئه‌نیمیشن و فیلمی كارتۆن له‌ كوێ‌ دایه‌؟
بێگومان ئه‌و دوو هونه‌ره‌ له‌ ره‌سه‌ندا ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر یه‌ك ره‌چه‌ڵه‌ك و له‌ فۆرمدا نزیكیه‌كی زۆریان هه‌یه‌، به‌ڵام دواتر له‌ هه‌ندێ‌ رووه‌وه‌ لێك جودا ده‌بنه‌وه‌، ئامانجیش له‌و لێك جودا بوونه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و هونه‌ره‌ له‌ گه‌یاندنی ئامانجدا به‌رفره‌وانتر بكرێت و مه‌ودایه‌كی دوور ترو قوڵتر به‌ خۆیه‌وه‌ هه‌ڵگرێ‌ و له‌ سنوورێكی دیاری كراودا گۆشه‌گیر نه‌كرێت .
بۆیه‌ ئه‌مڕۆكه‌ هه‌ر یه‌ك له‌وان فۆرمێكی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌ بۆ وێنه‌ كێشان، ئه‌وه‌تا ژاپۆنیه‌كان هه‌میشه‌ وێنه‌ی چاو به‌گه‌وره‌یی ده‌كێشن، هه‌وڵ ده‌ده‌ن وێنه‌كان له‌ شێوه‌ی واقیعی نزیك بكه‌نه‌وه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی فیلمی كارتۆنی ئه‌مریكی كه‌ هه‌وڵ ده‌درێت وێنه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌زه‌لی بكێشرێن.
دووه‌م: كارتۆنی ئه‌مریكی به‌تایبه‌ت بۆ منداڵان به‌رهه‌م دێت، به‌ڵام ئه‌نمیشنی ژاپۆنی چه‌ندین شێوازی جۆراو جۆری دراما ده‌گرێته‌ خۆی، كه‌ هه‌ندێكیان تایبه‌ته‌ به‌ گه‌وره‌كان و هه‌ندێكی دیكه‌یان تایبه‌ته‌ به‌ منداڵان، به‌ڵام به‌ گشتی وه‌ك فیلمی كارتۆن هونه‌رێكی ته‌نها تایبه‌ت نیه‌بۆ منداڵان .
زۆرینه‌ی فیلمه‌ ئه‌نمیشنه‌كان ـ باس له‌ واقیع ده‌كه‌ن، وه‌ك زنجیره‌یه‌كی یه‌ك له‌ دوای یه‌ك كاراكته‌ره‌كان وچاره‌نووسییان به‌سه‌ر ده‌كه‌یته‌وه‌، وه‌ك ئه‌و رووداوانه‌ی به‌ سه‌ر مرۆڤ دادێن، بۆ نموونه‌ له‌ كاتی رووداوه‌كانی ئاگر كه‌وتنه‌وه‌، ته‌قینه‌وه‌ ، ئه‌نیمێشن به‌ هه‌مان ئه‌و ئه‌نجامانه‌ كۆتایی دێ‌ كه‌ به‌ سه‌ر مرۆڤ دا دێت .
له‌ فیلمی كارتۆندا رووداوه‌كان شتێكی ترن و بینه‌ر ده‌خه‌نه‌وه‌ ناو خه‌یاڵ و ئه‌فسانه‌و له‌كاتی ئه‌و رووداوانه‌دا كاراكته‌ره‌كانی پێده‌كه‌نن، یا چاره‌نووسێكی خه‌یاڵیان پێ‌ ده‌به‌خشێت كه‌ واقعی نه‌بن.
هه‌ر بۆ نموونه‌ له‌ رووداوه‌كانی (تۆم جیری) و ( میكی ماوس) زۆر جاران له‌ناو ئاگر ده‌یانبینی پێده‌كه‌نن و له‌ واقیع دوور ده‌كه‌ونه‌وه‌، یان وێنه‌یه‌كی نالۆژیكی نیشانی بینه‌ر ده‌ده‌ن، كه‌ بڕوات پێیان نه‌بێ‌ و ده‌چێته‌ پاڵ كۆمێدیایه‌كی كارتۆنی.
ئه‌مریكیه‌كان كاری زۆریان له‌ به‌رهه‌م هێنانی هه‌ندێ‌ فیلمی ئه‌نیمێشن كردووه‌، وه‌ك ساندریلاو سنوایت و ته‌ڕه‌زان و چه‌ندینی تر، به‌ڵام زۆرینه‌یان ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر فیلمی كارتۆن، به‌پێچه‌وانه‌ی به‌رهه‌مه‌ ژاپۆنیه‌كان كه‌ فیلمی ئه‌نیمێشنن.
ئه‌مریكیه‌كان پێیان وابووه‌ كه‌ ئه‌و فیلمه‌ كارتۆنیانه‌ ته‌نها بۆ كات به‌ سه‌ر بردنن، بۆیه‌ ئه‌و زنجیره‌ كارتۆنیانه‌یان پڕ كردووه‌ له‌ دیمه‌نی كۆمێدی به‌ تایبه‌ت ئه‌و دیمه‌نه‌ كۆمێدیانه‌ی سه‌رنجی منداڵان راده‌كێشن،، به‌ڵام ژاپۆنیه‌كان به‌ ئاراسته‌یه‌كی تردا رۆیشتوون له‌ به‌رهه‌م هێنانی فیلمی ئه‌نیمێشن و له‌ چوارچیوه‌ی ته‌نها كۆمێدیا ده‌رچووه‌ و كۆمه‌ڵێ‌ ئامانجی دیكه‌ی مرۆیی به‌ خۆیه‌وه‌ هه‌ڵگرتووه‌.
، خۆ ژاپۆنیه‌كان تا دێر زه‌مانێك توانای به‌رهه‌م هێنانی زنجیره‌یان نه‌بووه‌، به‌ڵام به‌ هۆی ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ گه‌وره‌یه‌ی له‌ بواری ته‌كنه‌لۆژیادا به‌ ده‌ستیان هێناوه‌، توانیان به‌هۆی فیلمی ئه‌نیمێشن سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌ به‌ده‌ست بێنن و سه‌رمایه‌كی زۆری ئابووریش به‌هۆی ئه‌و فیلمانه‌ به‌ده‌ست بێنن.
ژاپۆن سینه‌مایه‌كی داهێنا كه‌ له‌رووی ئابوور یییه‌وه‌، وه‌ك سینه‌ما پاره‌یه‌كی ئه‌وتۆی تێ‌ نه‌چێ‌، به‌ڵام هونه‌رێكی گه‌وره‌ بیت و بازاڕێكی باشی بۆ په‌یدا بكات ، له‌رووی خه‌رجی به‌رهه‌م هێنانیش پێویستی به‌و هه‌موو ئه‌كته‌رو ئێكسسوارات و كاره‌ هونه‌رییانه‌ نه‌بێت كه‌ سینه‌ما ده‌یخوازێ‌ ، ئه‌م سیحره‌ ته‌كنه‌لۆژیایه‌ی ژاپۆن به‌شێوه‌یه‌ك كاری بۆ كراوه‌، كه‌ به‌ئاسانی بتوانێت ببێته‌ ئه‌لته‌رناتیف بۆ سینه‌مای داستانی و خۆ رزگار كردن له‌خه‌رجیه‌ زه‌به‌للاحه‌كانی…بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین فیلمی ئه‌نیمێشن له‌ دایك بووی ته‌كنه‌لۆژیایه‌كی مۆدێرنه‌، هاوكوف له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی عه‌وله‌مه‌و ته‌كنه‌لۆژیای سه‌رده‌می نوێ‌.

له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ فیلمی ئه‌نیمێشن جێگه‌ی بایه‌خی گه‌لانه‌و بازاڕێكی باشیشی هه‌یه‌ ئێستا له‌ سنووری ژاپۆن ده‌رچووه‌و زۆر له‌ وڵاتانی جیهان توانیوویانه‌ سوود له‌و داهێنانه‌ نوێیه‌ی سینه‌ما وه‌رگرن و كاری له‌سه‌ر بكه‌ن، ده‌رهێنه‌رو به‌رهه‌م هێنه‌رانی سینه‌ماو كۆمپانیا زه‌به‌للاحه‌كانی سینه‌ما به‌ ته‌نگ په‌ره‌پێدانی فیلمی ئه‌نیمێشنن، بۆیه‌ ئێستاكه‌ زۆربه‌ی فیستیڤاڵه‌ نێو ده‌وڵه‌تیه‌كانی سینه‌ما گۆشه‌ی تایبه‌تیان له‌و فیستیڤاڵانه‌ بۆ فیلمی ئه‌نیمێشن ته‌رخان كردووه‌و خه‌ڵاتی گران به‌های بۆ وه‌رده‌گیرێ‌ ، له‌وانه‌ش فیستیڤاڵی ئۆسكار، كان، كه‌ ساڵانه‌ خه‌ڵات به‌فیلمه‌ سه‌ركه‌وتوانه‌ ده‌به‌خشن كه‌ سه‌ركه‌وتن به‌ ده‌ست دێنن.
هه‌روا چاوه‌ڕوان ده‌كرێت به‌هۆی په‌ره‌ پێدانی ئه‌نیمیشن ـ ئاوێته‌ بوونێ ئامێر له‌گه‌ڵ نواندنی مرۆڤ دا هونه‌ری ئه‌نیمێشن زۆر له‌وه‌نده‌ زێتر به‌ره‌و پێش ببات، وه‌ك ئێستا هه‌ستی پێ‌ ده‌كرێت، ئه‌وه‌تا دیارترین گه‌وره‌ ئه‌كته‌ره‌كانی هۆلیۆد سه‌رقاڵی كار كردنن به‌ ده‌نگه‌كانیان له‌ فیلمی ئه‌نیمێشن، له‌وانه‌ش كان جونی،براد بیت، ئه‌نتۆنیۆ باندریاس،ئه‌نجلینا جولی، سه‌لما حایك و زۆرانی تر.
وێڕای ئه‌وه‌ی چه‌ندین ده‌رهێنه‌ری گه‌وره‌ی ناودار ی سینه‌ما ئێستا روویان له‌ ده‌رهێنانی فیلمی ئه‌نیمێشن كردووه‌، له‌وانه‌:ستیڤن سبیلبریگ،كه‌ له‌ یه‌كه‌م ئه‌زموونی دا221 ملیۆن دۆلاری به‌ ده‌ست هێنا.

ئه‌نیمێشن له‌كوردستاندا:

له‌ ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵی دواییدا به‌رهه‌مهێنانی فیلمی ئه‌نیمێشن بۆته‌ جێگه‌ی بایه‌خی سینه‌ماكارانی ئێمه‌ش له‌ كوردستاندا، به‌ڵام چونكه‌ هونه‌ره‌كه‌ لای ئێمه‌ تازه‌ ده‌ ناسرێت، هونه‌ره‌كه‌ هه‌ڵده‌كه‌وێته‌وه‌، چونكه‌ كاری ئه‌نیمێشن ته‌نها له‌ سه‌ر بوون و نه‌بوونی ده‌رهێنه‌رێك نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵكو پێویسته‌ بنه‌ماو ره‌گه‌زه‌ گرنگه‌كانی دیكه‌ی دروست كردنی ئه‌و پیشه‌سازییه‌ دابین كرابێت له‌وانه‌ش سیناریۆو دیزایین كارو ده‌نگ و هه‌موو پێداویستیه‌كانی تر .. ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ش بۆ كۆمه‌ڵگایه‌ك سه‌خت بێت كه‌ له‌بواری ته‌كنه‌لۆژیادا ده‌سه‌ڵاتێكی دیاری كراوی هه‌بێت، به‌ڵام سازدانی فیستیڤاڵ ئه‌گه‌ر رووكه‌شیش بێت، بۆ ئه‌وه‌ باشه‌ كه‌ بینه‌ری كوردو ته‌نانه‌ت سینه‌ماكارانی كوردیش ئاشنا به‌و هونه‌ره‌ بن كه‌ خه‌ریكه‌ پانتاییه‌كی به‌رفره‌وان له‌ هونه‌ری سینه‌مادا داگیر ده‌كات له‌ جیهاندا.

كاتێ‌ تیپی شانۆیی پادشایی شكسپیر ساڵی 1970 شانۆگەری (خەونی نیوەشەوی هاوین) ی لە دەرهێنانی (بیتەر برۆك) لەلەندەن نمایش كرد، ئەم نمایشە بوو بەخاڵێكی وەرچەرخانی نوێ‌ لەمێژووی ئەو تیپە، چونكە (برۆك) لەم ئەزموونگەرییە نوێیەی د، سەراپای فۆرمە تەقلیدییەكانی جارانی لەنمایش كردنی شانۆگەرییەكانی شكسپیردا تیكشكاند .

ئەوەبوو بۆ یەكەم جار كاراكتەرەكانی شكسپیر راستەوخۆ جەماوەرییان دەدواند،لەرێگەی بەرجەستە كردنی جەستەی ئەكتەر و دروست كردنی پردێكی پتەوی پەیوەندی لەگەڵ بینەردا.
سینۆگرافیا لەشانۆگەری (خەونی نیوەشەوی هاوین) بریتی بوو لەسەندوقێكی شەش پاڵۆی رەنگ سپی،لەگەڵ دوو دەرگا لەپشتەوەە،لەبری دارستان و دروست كردنی كەشو هەوای رۆمانسی، وەك ئەو شێوازەی جاران بۆ دەرهێنانی ئەم شانۆگەرییە پیادە دەكرا.

برۆك لەو شانۆگەرییەدا ئاشقەكانی كردە كەسانی زۆر ئاسایی و سادە، لەوانەی كە لەژیانی ئاسایی رۆژانەی خۆماندا دەیانبینین، بۆیە بینەر لەرووی بەرجەستە كردنی هەردوو كەسایەتی (تەتیانا) و (ئاوبیرۆن) دووچاری سەرسوڕمان بوو،كاتێ‌ برۆك ـ ئەوانی كردبوو بەهاوچەشنی پەهلەوان بازو و یاری كەرانی سێرك، بەمەش بینەر رووبەرووی ئەتمۆسفیرێكی سیحراوی بوو، چونكە جاران شتی وای لەدەرهێنەرانی دیكەدا نەبینی بوو، بەتایبەت لەسەر شانۆی پادشایی (سترافۆرد ) شوێنی لەدایك بوونی شكسپیردا .

بەم نمایشە تیپی شانۆیی شكسپیری پادشایی، بوو بەخاوەنی پلەو پایەكی بەرزی جیهانیی و ناوبانگی ئەو تیپە زێتر لەجاران پەرەی سەند، كاتێكیش كە شانۆگەریەكەی (بیتەر برۆك) لەسەر شانۆی ( بیلی روز ) لە برودوای نمایش كرا، لەپڕێكا و لەكاتی نمایش كردنی شانۆگەریەكە كارەبا بڕاو چڕە دوكەڵێك سەراپای هۆڵەكەی داپۆشی، سەرەتا بینەران وا هەستیان كرد، كە روداوێك لەناو هۆڵە شانۆییەكەدا رووی داوە، بەڵام دواتر بۆیان دەركەوت كە نەخێر ئەو چڕە دوكەڵە دیمەنێكە لەدیمەنەكانی ئەو شانۆگەرییە، بەڵام ئەوەی سەیرە ئەوەیە كە بینەران پێش ئەوەش بزانن ئەو روداوە دیمەنێكی شانۆگەریەكەیە، هیچ لەوان نەیانتوانی وێڕای ئەگەری مەترسی كورسیەكانی خۆیان بەجێ‌ بێڵن، بەڵكو لەچاوەڕوانی د امانەوە، بەو هیوایەی تەواوی شانۆگەریەكە ببینن.
ئەو سەركەوتنە گەورەیە بۆ ئەو تیپە شتێكی چاوەڕوان نەكراو نەبو، بۆ تیپی پادشایی شكسپیر، ئەو شۆڕشە ئەزموونگەرییەی ئەو تیپە بەخۆیەوەی بینی، لەدایك بووی رێكەوتێك نەبوو، بەڵكو سەرەنجامی كۆمەڵێ‌ ئەزموونی نوێ‌ و توێژینەوەو بەدوادا گەڕان بوو، لەكرۆكی هونەری نواندندا.

(برۆك) یەكێك بوو لەو شانۆكارانەی كە بە ئەزموونی دەوڵەمەندی خۆی، لە شەستەكانەوە توانی لەگەڵ كۆمەڵێ‌ ئەكتەری بە توانستی گەنج لەو تیپەدا دەست پێ‌ بكات، ئەو كات برۆك لە ژێر كاریگەری ئەنتۆنی ئارتۆو كرۆتۆفسكی كاری دەكرد، ستایلی كاركردنیشی پشتی بەهونەری ئیرتجالی و ئیبتیكاریەوە دەبەست، كە ئەكتەر داهینەری بوو، بەهاوبەشی لەگەڵ بینەردا لە چوارچیوەی ئەتمۆسفیرێكدا، هاوشێوەی شانۆیی (توندو تیژی ) بەتایبەت ئەو كارانەی بیتەر هۆل، لەسەرەتای كارەكانی تیپی شكسپیر پێشكەشی دەكردن .

كاتێ‌ بیتەر هۆل ساڵی 1960 تیپی شكسپیری دامەزراند، كۆمەڵێ‌ ئەكتەری بەتواناو بوێری لە دەوری خۆیدا كۆكردەوە، ئەگەرچی لەو كاتەدا بە دەیان تیپی شانۆیی هەبوون، بەڵام بیتەر باشترین ئەكتەرە بەتوانستەكانی بۆ تیپەكەی خۆی راكێشا و هەوڵی ئەوەی دا رێكخستنێك لەگەڵ حكومەتدا بكات بۆ پشتگیری دارایی و بەردەوام بوونی تیپەكەی، بۆ ئەوەی خۆی دوورە پەرێز رابگرێت لە شانۆی بازرگانی، كە هەندێك بۆ پەیدا كردنی سەرمایە بۆ تیپ هەوڵیان بۆ دەدا،لەلایێكی دیكەوە بۆ یەكەم جار (بیتەر هۆل) هەوڵی دروست كردنی شانۆی نەتەوەیی دا، بەمەش بیتەر بووە خاوەنی یەكەم دەست پێشخەری بۆ دروست كردنی شانۆی دامەزراوەیی لەبەریتانیادا .

بیتەر هۆل ـ هەوڵێكی زۆری دا بۆ پتەوكردنی بنەماكانی شانۆی شكسپیر لەرێگەی پێشكەش كردنی كۆمەڵێ‌ بەرهەمی نایاب، ئەگەرچی زۆر لەرەخنەگران پێیان وایە كە دەستپێكی راستەقینەی ئەو تیپە لەگەڵ پێشكەش كردنی شانۆگەری (لیر پاشا) ی شكسپیر بووە، ساڵی 1962 لەلایەن بیتەر برۆكەوە، پێشتریش لەگەڵ شانۆگەری (خەونی نیوەشەوی هاوین) بە هەمان شێوە، بیتەر برۆك ـ هەوڵی ئەوەی داوە كە بینەر ئاوێتەی نمایشی شانۆیی بكات بۆ ئەوەی ببێت بەپارچەیەك لەجەستەی شانۆدا، هەمیشەش بیتەر بایەخی بەدیكۆری زۆر سادە داوەو كە لەچەند پارچە تەنەكەیەكی لاكێشەیی تێپەڕی نەكردووە و هێمای سێ‌ پیاوە دەسەڵاتدارەكان بووە لای ئەو .

لەژێر ئەو سێ‌ پارچە تەنەكەیەدا گوزارشتیان لەهەڵچوونی خۆیان دەكرد،لەژێرباو باراندا، بە جولەی جەستەیی .
ماوەیەك بوو تیپەكە بڕیاری دا هەموو ئەو شاكارە جوانانەی لە (سترافۆرد) پێشكەشییان دەكرد، دەیانگواستەوە بۆ لەندەن، بۆ ئەوەی زۆرترین بینەر شانۆگەریەكانیان ببینێ‌، ئەوەبوو تیپەكە لە ساڵانی 1963و 1964و لەژێر چاودێری (بیتەر هۆڵ) گەیشتە پۆپەی سەركەوتن، لە 400ەمین ساڵیادی شكسپیریش تیپەكە زۆرترین بەرهەمەكانی شكسپیری بەو بۆنەیەوە لە سترتفۆرد ـ نمایش كرد، لەوانەش شانۆگەرییەكانی (ریچاردی دووەم، هنری چوارەم و هنری پێنجەم و چەند شانۆگەرییەكی تر، هەموو ئەو شاكارە نایابانەی شكسپیر بەهاوشێوەی دەستپێكێكی نوێ‌ ی داهێنان بوو بۆ بیتەر هۆل، بۆ دواندنی بینەرێكی نوێ‌ ی شانۆ، ئەو هەمیشە بۆ ئەوە كاری دەكرد، كە بینەر بوروژێنێ‌ و هانی بدات پرسیاری لا دروست بێت و خۆی بەدوای وەڵامەكەی دا بگەڕێت، هەروەها (بیتەر) هەمیشە جەختی لەوە دەكردەوە كە ناشێت شكسپیر بە زیندوویەتی نیشان بدەین، ئەگەر نەگەڕێینەوە بۆ رابووردوو لەگەڵ ئەو رووداوانەدا بەراوردییان پێ‌ نەكەین كە ئێستاكە لە دەورو بەرماندا روو دەدەن .

شانۆ بۆ بینەرێكی نوێ‌

لەگەڵ شانۆگەری هاملێت ـ تیپەكە هەوڵی ئەوەی دا كە بینەرێكی تایبەت بەخۆی دروست بكات، بینەرێك لە نەوەی نوێ‌، هەنگاوی یەكەمیش ئەوەبوو (بیتەر هۆل) ساڵی 1976 یانەیەكی دروست كرد كە زێتر لە 40 هەزار ئەندام بگرێتە خۆی، كە زۆربەیان گەنج بوون، نەوەی كۆنیش چونكە بەشێوازێكی سادە شانۆگەرییەكانی شكسپیریان دەبینی، ئەوانیش لەو تیپە نزیك بوونەوە ، ئەمە وای كرد كە ژمارەی هەوادارانی تیپەكە رۆژ لەدوای رۆژ لەپەرەسەندن دابێت، هەر لەو كاتەدا تیپەكە گۆڤارێكی هونەریی دەركرد بەناوی ( فلۆرش ) كە بە شێوازێكی سادە ئاماژەی بە گرنگترین كارو چالاكییەكانی تیپەكە دەكرد .

دواتر تیپەكە لەسەر خواستی ژمارەیەكی زۆر لەهەوادارانی ئەو تیپە هەوڵی ئەوەی دا هەر تەنها خۆی بە بەرهەمەكانی شكسپیر نەبەستێتەوە، بەڵكو چەندین شانۆگەری دیكەی لە بەرهەمەكانی نووسەرانی وەك : دورینمات، بنتەر، برێخت، بیكیت، ئارابال، ئەبسن، سترانبیرگ ، ئالبی، ستوبارد،پێشكەش كرد، هەروا بۆ ئەم مەبەستە ساڵی 1974 شانۆیێكی تری دروست كرد بۆ پێشكەش كردنی بەرهەمە ئەدەبیە نوێكان و ناویان نا شوێنێكی تر بۆ شانۆ، كە بریتی بوو لەفەزایێكی شانۆیی كراوە، بۆ پێشكەش كردنی كارە ئەزموونگەرییەكان، هەروا ساڵی 1977 شانۆیێكی تری لەشاری لەندەن دروست كرد بەناوی (زی ویر هاوس ) بۆ نمایش كردنی هەندێ‌ لە شاكارەكانی شكسپیر و نووسەرە هاوچاخەكانی تر، بەفۆرمێكی ئەزمونگەرییانە .

كاتێكیش كە دەرهێنەری لاو ( ترفورنن ) ساڵی 1968 ئەركی بەرپرسیاریەتی هەڵسوڕاندنی تیپەكەی گرتە ئەستۆی خۆی، بۆماوەی سێ‌ ساڵان توانی ئەو تیپە لەئاستێكی باڵادا نیشان بدات و وای لێ‌ هات لەكۆتایی شەستەكاندا ژمارەی هەوادارانی ئەو تیپە لەملیۆن هەوادار زیاتر تێپەڕێنێ‌ ،لەرووی جیهانیشەوە تیپەكە بوو بەخاوەنی زێتر لەپەنجا بڕوانامەی رێز لێنان .
ترفۆرنن ـ هەمیشە پێداگری لەوە دەكردەوە كە پێویستە ئەكتەرەكان بچنە ناواخنی شكسپیرو بە چاوێكی كراوەوە ئاشنا بەجیهانی شكسپیر ببن، دوور لەكاریگەر بوون ب تیڕوانینە كۆنە تەقلیدییەكانی رابووردوو لەرووی تێگەیشتن لەبەرهەمەكانی شكسپیر .
دواتر بیتەر برۆك بەنمایش كردنی شانۆیی (خەونی نیوە شەوی هاوین) هوشیارییەكی نوێ‌ ی بۆ دەرهێنەرە نوێكانی ئەو تیپە تەقاندەوە .

شانۆگەری (كۆریۆلانوس) لە ئەوروپا

یەكێك لەشاكارە هەرە بەپیزەكانی تیپ لەكۆتایی حەفتاكان شانۆگەری (كریۆلانوس) ی شكسپیر بوو لەدەرهێنانی (تیری هاندس) بوو، كە بوو بەمایەی رەزامەندی و سرنج راكێشانی بینەران لە لەندەن و زۆر لەشارەكانی ئەوروپا، لەساڵی 1979 ش تیپەكە درێژترین گەشتی هونەریی خۆی ئەنجامدا، ئەوەبوو شانۆگەری(كۆریۆلانۆس) لە میونیخ و زیوریخ و ڤیەنناو ئەمستردام و برۆكسل و هامبۆرگ و بەرلین نمایش كرد، لەهەموو ئەو شارانەدا ئەو تیپە زۆر بەگەرمییەوە و لەناو چەپڵە رێزانی بینەرەوە پێشوازییان لی كرا، ئەوە جگە لەوەی كە بەسەدان بینەر نەیتوانی پلیتی بینینی شانۆگەریەكەیان دەست كەوێت، شەڕو شۆڕێكی زۆریش لەسەر پلیت لەنێوان هەوادارانی ئەو تیپەدا دروست ببێت .
كۆریۆ لانوس ـ ئەو جەنگاوەرەیە كە لەگۆڕەپانی شەڕدا دەگەرێتەوە، نایەوێت جلەكانی خۆی لە بەر كاتەوە لەترسی ئەوەی نەبادا خەڵكەكە برینەكانی ببینێ‌ و وەك سەرۆكی خۆیان هەڵی نەبژێرن، هەندێ‌ لەدەرهێنەران ـ كۆریۆلانوس وەك پیشەوایێكی فاشی و هەندێ‌ جاریش وەك قارەمانێكی نەتەوەیی بەرجەستە دەكەن، بەڵام (تیری هاندس) كۆریۆلانوس ـ ی وەك كاراكتەرێكی خاوەن بیرو باوەڕێكی نەتەوەیی و كەسایەتیەكی ئازاو چاو نەترس نیشان دابوو جگە لەو گەورە دەرهێنەرانەی وەك (بیتەر برۆك) و (تیری هاندس) و دەیان دەرهێنەری تر ئەو تیپەیان لەمێژووی بەریتانیادا بە زیندوویەتی هێشتەوە، كە لە رابووردوو ئێستاشدا بەرهەمەكانی شكسپیری بەزیندوویەتی بۆ هەموو سەردەمەكاندا راگرتووە، لەگەڵ تێپەڕبوونی زەمەنیش بەردەوام ئەو بەرهەمانەلە نوێ‌ بوونەوەدان .
(بیتەر) بایەخی بەدیكۆری زۆر سادە داوەو كە لەچەند پارچە تەنەكەیەكی لاكێشەیی تێپەڕی نەكردووە و هێمای سێ‌ پیاوە دەسەڵاتدارەكان بووە لای ئەو .
لەژێر ئەو سێ‌ پارچە تەنەكەیەدا گوزارشتیان لەهەڵچوونی خۆیان دەكرد،لەژێرباو باراندا، بە جولەی جەستەیی .
ماوەیەك بوو تیپەكە بڕیاری دا هەموو ئەو شاكارە جوانانەی لە (سترافۆرد) پێشكەشییان دەكرد، دەیانگواستەوە بۆ لەندەن، بۆ ئەوەی زۆرترین بینەر شانۆگەریەكانیان ببینێ‌، ئەوەبوو تیپەكە لە ساڵانی 1963و 1964و لەژێر چاودێری (بیتەر هۆڵ) گەیشتە پۆپەی سەركەوتن، لە 400ەمین ساڵیادی شكسپیریش تیپەكە زۆرترین بەرهەمەكانی شكسپیری بەو بۆنەیەوە لە سترتفۆرد ـ نمایش كرد، لەوانەش شانۆگەرییەكانی (ریچاردی دووەم، هنری چوارەم و هنری پێنجەم و چەند شانۆگەرییەكی تر، هەموو ئەو شاكارە نایابانەی شكسپیر بەهاوشێوەی دەستپێكێكی نوێ‌ ی داهێنان بوو بۆ بیتەر هۆل، بۆ دواندنی بینەرێكی نوێ‌ ی شانۆ، ئەو هەمیشە بۆ ئەوە كاری دەكرد، كە بینەر بوروژێنێ‌ و هانی بدات پرسیاری لا دروست بێت و خۆی بەدوای وەڵامەكەی دا بگەڕێت، هەروەها (بیتەر) هەمیشە جەختی لەوە دەكردەوە كە ناشێت شكسپیر بە زیندوویەتی نیشان بدەین، ئەگەر نەگەڕێینەوە بۆ رابووردوو لەگەڵ ئەو رووداوانەدا بەراوردییان پێ‌ نەكەین كە ئێستاكە لە دەورو بەرماندا روو دەدەن .

شانۆ بۆ بینەرێكی نوێ‌

لەگەڵ شانۆگەری هاملێت ـ تیپەكە هەوڵی ئەوەی دا كە بینەرێكی تایبەت بەخۆی دروست بكات، بینەرێك لە نەوەی نوێ‌، هەنگاوی یەكەمیش ئەوەبوو (بیتەر هۆل) ساڵی 1976 یانەیەكی دروست كرد كە زێتر لە 40 هەزار ئەندام بگرێتە خۆی، كە زۆربەیان گەنج بوون، نەوەی كۆنیش چونكە بەشێوازێكی سادە شانۆگەرییەكانی شكسپیریان دەبینی، ئەوانیش لەو تیپە نزیك بوونەوە ، ئەمە وای كرد كە ژمارەی هەوادارانی تیپەكە رۆژ لەدوای رۆژ لەپەرەسەندن دابێت، هەر لەو كاتەدا تیپەكە گۆڤارێكی هونەریی دەركرد بەناوی ( فلۆرش ) كە بە شێوازێكی سادە ئاماژەی بە گرنگترین كارو چالاكییەكانی تیپەكە دەكرد .

دواتر تیپەكە لەسەر خواستی ژمارەیەكی زۆر لەهەوادارانی ئەو تیپە هەوڵی ئەوەی دا هەر تەنها خۆی بە بەرهەمەكانی شكسپیر نەبەستێتەوە، بەڵكو چەندین شانۆگەری دیكەی لە بەرهەمەكانی نووسەرانی وەك : دورینمات، بنتەر، برێخت، بیكیت، ئارابال، ئەبسن، سترانبیرگ ، ئالبی، ستوبارد،پێشكەش كرد، هەروا بۆ ئەم مەبەستە ساڵی 1974 شانۆیێكی تری دروست كرد بۆ پێشكەش كردنی بەرهەمە ئەدەبیە نوێكان و ناویان نا شوێنێكی تر بۆ شانۆ، كە بریتی بوو لەفەزایێكی شانۆیی كراوە، بۆ پێشكەش كردنی كارە ئەزموونگەرییەكان، هەروا ساڵی 1977 شانۆیێكی تری لەشاری لەندەن دروست كرد بەناوی (زی ویر هاوس ) بۆ نمایش كردنی هەندێ‌ لە شاكارەكانی شكسپیر و نووسەرە هاوچاخەكانی تر، بەفۆرمێكی ئەزمونگەرییانە .

كاتێكیش كە دەرهێنەری لاو ( ترفورنن ) ساڵی 1968 ئەركی بەرپرسیاریەتی هەڵسوڕاندنی تیپەكەی گرتە ئەستۆی خۆی، بۆماوەی سێ‌ ساڵان توانی ئەو تیپە لەئاستێكی باڵادا نیشان بدات و وای لێ‌ هات لەكۆتایی شەستەكاندا ژمارەی هەوادارانی ئەو تیپە لەملیۆن هەوادار زیاتر تێپەڕێنێ‌ ،لەرووی جیهانیشەوە تیپەكە بوو بەخاوەنی زێتر لەپەنجا بڕوانامەی رێز لێنان .
ترفۆرنن ـ هەمیشە پێداگری لەوە دەكردەوە كە پێویستە ئەكتەرەكان بچنە ناواخنی شكسپیرو بە چاوێكی كراوەوە ئاشنا بەجیهانی شكسپیر ببن، دوور لەكاریگەر بوون ب تیڕوانینە كۆنە تەقلیدییەكانی رابووردوو لەرووی تێگەیشتن لەبەرهەمەكانی شكسپیر .
دواتر بیتەر برۆك بەنمایش كردنی شانۆیی (خەونی نیوە شەوی هاوین) هوشیارییەكی نوێ‌ ی بۆ دەرهێنەرە نوێكانی ئەو تیپە تەقاندەوە .

شانۆگەری (كۆریۆلانوس) لە ئەوروپا

یەكێك لەشاكارە هەرە بەپیزەكانی تیپ لەكۆتایی حەفتاكان شانۆگەری (كریۆلانوس) ی شكسپیر بوو لەدەرهێنانی (تیری هاندس) بوو، كە بوو بەمایەی رەزامەندی و سرنج راكێشانی بینەران لە لەندەن و زۆر لەشارەكانی ئەوروپا، لەساڵی 1979 ش تیپەكە درێژترین گەشتی هونەریی خۆی ئەنجامدا، ئەوەبوو شانۆگەری(كۆریۆلانۆس) لە میونیخ و زیوریخ و ڤیەنناو ئەمستردام و برۆكسل و هامبۆرگ و بەرلین نمایش كرد، لەهەموو ئەو شارانەدا ئەو تیپە زۆر بەگەرمییەوە و لەناو چەپڵە رێزانی بینەرەوە پێشوازییان لی كرا، ئەوە جگە لەوەی كە بەسەدان بینەر نەیتوانی پلیتی بینینی شانۆگەریەكەیان دەست كەوێت، شەڕو شۆڕێكی زۆریش لەسەر پلیت لەنێوان هەوادارانی ئەو تیپەدا دروست ببێت .
كۆریۆ لانوس ـ ئەو جەنگاوەرەیە كە لەگۆڕەپانی شەڕدا دەگەرێتەوە، نایەوێت جلەكانی خۆی لە بەر كاتەوە لەترسی ئەوەی نەبادا خەڵكەكە برینەكانی ببینێ‌ و وەك سەرۆكی خۆیان هەڵی نەبژێرن، هەندێ‌ لەدەرهێنەران ـ كۆریۆلانوس وەك پیشەوایێكی فاشی و هەندێ‌ جاریش وەك قارەمانێكی نەتەوەیی بەرجەستە دەكەن، بەڵام (تیری هاندس) كۆریۆلانوس ـ ی وەك كاراكتەرێكی خاوەن بیرو باوەڕێكی نەتەوەیی و كەسایەتیەكی ئازاو چاو نەترس نیشان دابوو جگە لەو گەورە دەرهێنەرانەی وەك (بیتەر برۆك) و (تیری هاندس) و دەیان دەرهێنەری تر ئەو تیپەیان لەمێژووی بەریتانیادا بە زیندوویەتی هێشتەوە، كە لە رابووردوو ئێستاشدا بەرهەمەكانی شكسپیری بەزیندوویەتی بۆ هەموو سەردەمەكاندا راگرتووە، لەگەڵ تێپەڕبوونی زەمەنیش بەردەوام ئەو بەرهەمانەلە نوێ‌ بوونەوەدان .

حەیدەر عەبدولڕەحمان

چمك و فه‌لسه‌فه‌ی دوژمنی گه‌ل:

ده‌بێ‌ مرۆڤ مل كه‌چی رای زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگا بێت، مل كه‌چی بڕیاری ئه‌وانه‌ بێت كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی باڵای كۆمه‌ڵگایان له‌ئه‌ستۆ دایه‌ ..
ئه‌مه‌ نوێشێكی رووداوه‌كانی ئه‌و گرد بوونه‌وه‌ خێزانیه‌ی نێوان هه‌ردوو برا(بیته‌ر)ی قائیمقام و دكتۆر توماس پشكێنه‌ری ئاوو زێرابه‌كانی شار بوو، كه‌ له‌ماڵی دكتۆر تۆماس له‌كه‌شوو هه‌وایه‌كی خێزانداری دا ئه‌نجام درا، تێیدا (بیته‌ر) ی قائیمقام سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگا بۆی نیه‌ ده‌ست له‌كارو باری ده‌سه‌ڵات وه‌ر بدات، به‌ڵام دكتۆرتۆماس كه‌ تازه‌ پۆستی پشكێنه‌ری ئاوو زێرابه‌كانی شاری وه‌رگرتبوو، رایه‌كی پێچه‌وانه‌ی بیته‌ری برای هه‌بوو، پێی وابوو نه‌خێر كۆمه‌ڵگا خۆی خاوه‌نی بڕیاره‌ به‌رامبه‌ر به‌و كارو بارانه‌ی زیان به‌ به‌رژوه‌ندی گشتی ده‌گه‌یه‌نێت و به‌شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ لایه‌نگیری بۆ رای ئازادی گه‌ل ده‌رده‌بڕی، به‌تایبه‌ت له‌پرسی مه‌ترسیه‌كانی به‌ژه‌هراوی بوونی سه‌رچاوه‌كانی ئاو، كه‌ جێگه‌ی مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌ بوو بۆ سه‌راپای خه‌ڵكی شاره‌كه‌، ئه‌وه‌بوو له‌ئاكامدا بڕیاری دا، ئه‌و له‌ پێناو ژیانی خه‌ڵكی شاراكه‌ی و ئارامی ویژدانی خۆی كار بكات، مه‌ترسیه‌كان له‌رێگه‌ی بڵاوكردنه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كانی له‌رۆژنامه‌ بۆ خه‌ڵكی روون كاته‌وه‌، به‌ده‌ر له‌وه‌ی روون كردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌قیقه‌تانه‌ تاچه‌ند به‌گران له‌سه‌ر ژیانی خۆی و خێزانه‌كه‌ی هه‌ڵده‌كه‌وێته‌وه‌ و زه‌ره‌رو زیان به‌ به‌رژه‌وه‌ندی كێ‌ ده‌گه‌یه‌نێت، هه‌تا ئه‌گه‌ر (بیته‌ر)ی براشی بێت، كه‌ به‌رپرسی یه‌كه‌مه‌ له‌و كێشه‌یه‌دا، چونكه‌ دكتۆر تۆماس پێی وابوو بێده‌نگی به‌رامبه‌ر به‌و گه‌نده‌ڵیه‌ تاوانێكی گه‌وره‌یه‌.

هه‌وڵه‌كانی (بیته‌ر)ی قائیمقام كه‌ پێی وابوو ئه‌گه‌ر گه‌له‌كه‌ی ژه‌هر خواردووش بكرێت گرنگ نیه‌، گرنگ مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ كه‌ ئامانجی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی ئه‌و بوو، بۆ بێده‌نگ كردنی برا دكتۆره‌كه‌ی و واز هێنانی له‌بڵاو كردنه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌كانی به‌گفتوگۆ شكستی هێنا، دكتۆر رازی نه‌بوو به‌هیچ شێوه‌یه‌ك به‌شداری له‌و گه‌نده‌ڵی و تاوانه‌ گه‌وره‌یه‌دا بكات، بۆیه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رنووسه‌ری رۆژنامه‌ی ده‌نگی گه‌ل رێكه‌وتن كه‌ ئاكامه‌كانی بڵاو كردنه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ هه‌ر باجێكی بێته‌ سه‌ر، ئاماده‌یه‌ بیبه‌خشێت له‌پێناو دركاندنی راستیه‌كان، به‌ڵام دواتر له‌ژێر فشارو موغره‌یاته‌ جۆراوجۆره‌كان، یه‌كه‌یه‌كه‌ی رۆژنامه‌ نووسه‌كان و میدیا كاره‌كان پشتیان له‌راستیه‌كان و هه‌ڵوێستی نیشتمان په‌روه‌رانه‌ی دكتۆر تۆماس كردو مل كه‌چ بوون به‌بڕیاركانی ده‌سه‌ڵات، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ فاشیه‌ بوو به‌مایه‌ی ئه‌وه‌ی دكتۆر تۆماس به‌ته‌نیا و له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌كی كه‌مینه‌ له‌هه‌ق بێژه‌كان له‌گۆڕه‌پانه‌كه‌دا بمینێته‌وه‌، ئه‌و رۆژنامانه‌ی كه‌ سه‌نگه‌ری گه‌ل بوون بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تیه‌كانی خۆیان شه‌ره‌فی پیشه‌كه‌ی خۆیان دۆڕاندو له‌به‌ڵێنه‌كانی خۆیان په‌شیمان بوونه‌وه‌، گه‌ل كه‌وته‌ دوای زۆرینه‌ی به‌هێزو ده‌ست به‌رداری هێزه‌ لاوازه‌كان بوو، ته‌نانه‌ت هه‌موو هاواری ئه‌وه‌یان ده‌كرد كه‌ مادام دكتۆر تۆماس ئاژاوه‌ بۆ گه‌ل ده‌نێته‌وه‌، ده‌بێت ناوی دوژمنی گه‌لی لێ‌ بندرێت، ئه‌وه‌تا له‌ئاكامدا دكتۆرتۆماس و خێزانه‌كه‌ی و كه‌سه‌ دڵسۆزه‌كانی ده‌وروبه‌ری له‌پۆسته‌كانیان لا ده‌برێن و ئازار ده‌درێن، ته‌نانه‌ت ماڵه‌كشی فڕێ‌ ده‌دریَِته‌ سه‌ر جاده‌و ئه‌و باجه‌ قورسه‌ی هه‌ق بێژی ده‌دات كه‌ چاوه‌ڕوانی ده‌كرد، به‌ڵام دكتۆر تۆماس له‌وره‌و هێزو بیرو باوه‌ڕی به‌تینی نیشتمانپه‌روه‌رانه‌ی خۆی ناكه‌وێت و ده‌ركه‌وتنی هه‌موو راستیه‌كان به‌ئاینده‌ ده‌سپێرێ‌ .

لیره‌دا ئه‌بسن ـ پێمان ده‌ڵێت له‌كۆمه‌ڵگا دوو رووه‌كاندا، كاتیَِ سه‌وداسه‌ری به‌بیرو راو دیموكراسیه‌ت و ئازادی ده‌كرێت، دوور مه‌بینه‌ هه‌قیقه‌ت زینده‌به‌چاڵ بكرێت و ببێته‌ قوربانی دوو فاقی و به‌رژه‌وه‌ند په‌رستی.
ئه‌رسه‌لان ده‌روێشی ده‌رهێنه‌ر به‌هه‌ڵبژاردنی شانۆیی (دوژمنی گه‌ل) ی هنریك ئه‌بسن، ویستوویه‌تی چه‌ند وێنه‌یه‌ك له‌واقعێكی تاڵی كۆمه‌لاَِیه‌تی به‌رجه‌سته‌ بكات كه‌ په‌یوه‌ست نه‌بێت به‌هیچ زه‌مه‌ن و سنوورێكی جوگرافی، له‌هه‌ر شوێنێك قۆرخ كاری و داگیركاری و ناعه‌داله‌تی هه‌بێت و رای گشتی تێدا سه‌وداسه‌ری پێ‌ بكرێت، ئه‌وه‌ ئه‌و واقیعه‌ وه‌ك یه‌ك وایه‌، ئه‌گه‌ر له‌نه‌رویجی وڵاتی ئه‌بسن، یا كوردستانی وڵاتی ئه‌رسه‌لان ده‌روێش بێت.
به‌هاوكوف بوونی گوتاری شانۆیی له‌گه‌ڵ زه‌مه‌ن دا، فاكته‌رێكی گرنگی پته‌و بوونی په‌یوه‌ندی بینه‌ره‌ به‌شانۆ، چونكه‌ زۆر جاران بینه‌ر له‌جوگرافیای شانۆدا به‌دوای دۆزینه‌وه‌ی پێگه‌ی مرۆیی و كۆمه‌ڵایه‌تی خۆیدا ده‌گه‌ڕێت، هه‌ر كات شوێنێكی له‌و فه‌زایه‌دا نه‌دۆزییه‌وه‌ گوزارشت له‌هزرو بیرو باوه‌ڕو خه‌ونه‌كانی بكات،خۆی به‌كاراكته‌رێكی نامۆ ده‌بینی .

به‌ درێژایی زه‌مه‌نه‌كان هه‌میشه‌ ئایدۆلۆژیاو فه‌لسه‌فه‌ی شانۆیی له‌نێو ئامرازه‌كانی دیكه‌ی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری دا كاریگه‌ری راسته‌وخۆو تایبه‌تی خۆیان هه‌بووه‌ له‌هاوكێشه‌ی گۆڕانكارییه‌كانی سه‌رده‌م ، به‌تایبه‌ت له‌سه‌رده‌مه‌ ته‌نگه‌تاوو پڕ له‌مه‌ینه‌تیه‌كانی چه‌وساندنه‌وه‌و سه‌رده‌می كۆیلایه‌تی و پێشێڵ كردنی مافی مرۆڤ و زه‌وت كردنی ئازادی دا، چه‌شنی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی نه‌رویج و جه‌نگڵستانه‌كانی دیكه‌ی چه‌شنی نه‌رویج كه‌ تێیدا خیانه‌تكارو دزو جه‌رده‌و خاك فرۆشه‌كان ده‌بن به‌سه‌روه‌ری وڵات و كاراكته‌ره‌ وڵات په‌روه‌رو دڵسۆزو زاناو داناكانیش ناونیشانی دوژمنی گه‌لییان به‌ باڵادا ده‌بڕێت .

بۆیه‌ ده‌رهێنه‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنی تێكستدا پشتی به‌ توخمه‌ هاوبه‌شه‌كانی واقیعی تاڵی هه‌ردوو گه‌لی نه‌رویجی و كوردستانی به‌ستووه‌، ته‌نانه‌ت له‌ملمڵانێ‌ نێو خۆییه‌كاندا هه‌ردوو كاراكته‌ری ( دكتۆر تۆماس و( بیته‌ر) قائیمقام و ئه‌وانی تری دابه‌شی سه‌ر دوو به‌ره‌ كردووه‌، به‌ره‌یه‌كی زۆرینه‌ كه‌ لایه‌نگری گه‌نده‌ڵكاره‌كانن، لایه‌نگری كه‌مینه‌ كه‌ لایه‌نگری گه‌لن، سه‌رانی ئه‌و دوو لایه‌نه‌ سه‌ره‌كیه‌ی ململانێ‌ ئه‌گه‌رچی له‌ره‌سه‌ندا بران، به‌ڵام بۆ پاراستنی به‌رژوه‌ندییه‌ تایبه‌تیه‌كان دوژمنی یه‌كترن
زمانی ده‌ربڕین و وه‌رگێرانی تێكسته‌كه‌ ساده‌و پاراوه‌، بینه‌ر به‌ئاسانی ده‌توانێ‌ له‌فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ بگاو واقیعه‌كه‌ به‌چاوی خۆی ببینی، له‌مه‌دا ده‌رهێنه‌ر ژیرانه‌ به‌ته‌نگ خواستی بینه‌رانه‌وه‌ چووه‌، بۆ وێنا كردن و به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و واقیعه‌ پڕ له‌مه‌رگه‌ ساته‌.

فۆرم ..
ناوه‌رۆك و فۆرم له‌ كاری شانۆیی دا ته‌واوكه‌ری یه‌كترن و به‌ بێ‌ یه‌كتری ناتوانن ببن به‌پێكهاته‌یه‌كی شانۆیی زیندوو، بۆیه‌ ده‌رهێنه‌ری شانۆیی هه‌وڵه‌كانی خۆی چه‌ند بۆ فه‌راهه‌م كردنی تێكستێكی ده‌وڵه‌مه‌ندی پڕ ناوه‌رۆك ته‌رخان ده‌كات، ده‌بێت دوو ئه‌وه‌نده‌ش بۆ ده‌سته‌به‌ر كردنی فۆرم و جوانكاریی و توخمه‌ وروژێنه‌ره‌كانی سینۆگرافیای شانۆیی، چونكه‌ ئه‌وه‌ی وشه‌ له‌سه‌ر شانۆ ناتوانێت گوزارشتی لێ‌ بكات، سینۆگرافیا ته‌واوی ده‌كات ، به‌تایبه‌ت له‌ ده‌ربڕینی پرسه‌ سایكۆلۆژی و ده‌روونیه‌كاندا له‌پێناو به‌هاوسه‌نگ راگرتنی پێكهاته‌و توخمه‌كانی شانۆ، كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌وان كاریگه‌ری و تایبه‌تمه‌ندی خۆیان هه‌یه‌ له‌كاری شانۆییدا..به‌ڵام ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ جه‌ده‌لیه‌ی نێوان ناوه‌رۆك و فۆرمی وه‌ك (دوژمنی گه‌ل) تا چه‌ند له‌نمایشه‌كه‌دا ده‌ركه‌وتووه‌؟ یان ئه‌وه‌نده‌ی بینه‌ر تینوویه‌تی به‌فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ شكا، ئه‌وه‌نده‌ش به‌سینۆگرافیا قایل بوو؟ ئایا پێت وایه‌ ته‌نها (ناوه‌رۆك) به‌سه‌ بۆ كاری شانۆیی ؟
خۆ ئه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌كه‌ به‌ڵێ‌ بێت ئێمه‌ ده‌توانین ئه‌و نمایشه‌ وه‌ك كتێب بخوێنینه‌وه‌و پێویستیمان به‌شانۆ نه‌مێنێ‌، ئه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌كه‌ش نه‌خێر بێت، ئه‌وه‌ ده‌بێت بزانین ئه‌و توخمانه‌ی تر چین كه‌ ده‌رهێنه‌ر پشتی پێ‌ به‌ستبوو بۆ تێركردنی هاوسه‌نگی نمایشه‌كه‌ی ؟

بۆشایی سینۆگرافیا
له‌ دوژمنی گه‌ل دا بۆشاییه‌كك له‌ سینۆگرافیای شانۆیی له‌و پێكهاته‌یه‌دا هه‌ستی پێ‌ ده‌كرێ‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و بۆشاییه‌ به‌هه‌ند وه‌رگیرابوایه‌، ره‌نگه‌ هاوكێشه‌ی نمایشه‌كه‌ به‌ ئاستێكی تردا ده‌گۆڕاو له‌ گه‌ڵ ناوه‌رۆكدا زێتر له‌ هاوسه‌نگ بوون نزیك ده‌بوونه‌وه‌.
كێشه‌ی زۆرینه‌ی ده‌رهێنه‌رانی ئێمه‌ له‌ كاری ده‌رهێناندا خۆ به‌ستنه‌وه‌یه‌ به‌ ده‌ق وه‌ك خۆی، بێ‌ ئه‌وه‌ی مافی ئه‌وه‌ به‌خۆیان بده‌ن شوێنێك بۆ خه‌یاڵو تێڕوانینی تایبه‌تی خۆیان بدۆزنه‌وه‌، كه‌ زۆر جاران ئه‌و ئازادی له‌خۆ زه‌وت كردنه‌ ده‌بێته‌ هۆكار بۆ روخانی نمایش، یاخود له‌ بارچوونی ئامانجه‌كان.
كاتی خۆی بیته‌ر برۆك كه‌ (هاملێت) ی شكسپیری بۆ شانۆ ده‌رده‌هێنا، هه‌رگیز خۆی به‌شێوازی بونیاتی ده‌ق نه‌ده‌به‌سته‌وه‌، به‌ڵكو بونیاتی ده‌قه‌كه‌ی هه‌ڵده‌وه‌شانده‌وه‌و پاشان پارچه‌ی ده‌كردو سه‌ر له‌نوێ‌ بونیاتی ده‌كرده‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی رێگاكانی وه‌رگرتن لای بینه‌ر ساناترو به‌ چێژتر بێت.

له‌ شانۆیی (دوژمنی گه‌ل) دا چاوه‌ڕێ‌ ی ئه‌وه‌بووم ده‌رهێنه‌ر له‌و ناوه‌رۆكه‌ واقیعیه‌ بخاته‌ نێوچوارچیوه‌یه‌كی نوێ‌ و له‌په‌راوێزی بیرو بۆچوونه‌كانی ئه‌بسن دا تێڕوانین و خه‌یاڵی خۆیمان پێ‌ ببه‌خشێت، هه‌ر ته‌نها گوێچكه‌مان پڕ نه‌كات له‌ دیالۆگ، چاویشمان تێر كات له‌جوانی، مێشكمان به‌ هێمای شانۆیی و گوزارشتی درامی زاخاو بداته‌وه‌، به‌ته‌كنیك و فۆرمی نوێ‌ دوور له‌دیكۆری ته‌قلیدی مردوو، هه‌ست به‌ سیحری شانۆ بكه‌ین .. ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ دێینه‌ شانۆ، له‌وێدا شانۆ به‌گه‌مه‌ سیحراویه‌كانی خۆی بمان وروژێنێ‌، رۆحمان تێر كات له‌جوانیه‌كانی، به‌وێنه‌، موزیك، سه‌ما، گۆرانی، ره‌نگ، ئارایشت، دیكۆر، جلوبه‌رگ، بێده‌نگی ..هه‌موو توخمه‌كانی سینۆگرافیا.
كاتێ‌ تۆی بینه‌ر له‌هۆڵی شانۆیی دێیته‌ ده‌ره‌وه‌، ده‌بێت ئه‌و كه‌سه‌ نه‌بیت كه‌ هاتیته‌ ژووره‌وه‌، كه‌سێكی تر بیت، هه‌ست بكه‌یت شانۆ له‌ره‌گو ریشه‌وه‌ تۆی هه‌ڵته‌كاندووه‌، پاشان دروستی كردویته‌وه‌، ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌تدا هه‌ستت به‌و گۆڕانه‌ ده‌روونی و فسیۆلۆژییه‌ نه‌كرد، بزانه‌ كه‌ تۆ وه‌ك بینه‌ر فریو خواردوو كراوی، كاتێكی زۆرت به‌فیڕۆ داوه‌ .

رووناكی له‌ به‌رجه‌سته‌كردنی وێنه‌دا
هه‌میشه‌ فه‌زای شانۆیی به‌زمانی وێنه‌ی شانۆیی و فۆرمی رووناكی جوانتر ده‌بێت، ئه‌و رووناكیه‌م له‌ دوژمنی گه‌ل دا نه‌بینی، ئیدی نازانم ئه‌گه‌ر رووناكی بۆ شانۆ ته‌وزیف نه‌كرێت وه‌ك بونیاتێكی درامی بۆ دروست كردنی زمانی وێنه‌، ئه‌گه‌ر ره‌نگ، ره‌نگه‌ ساردو گه‌رمه‌كان كاریگه‌ری خۆیان وه‌ك ده‌لالاتی هێماداری سینۆگرافیای شانۆیی له‌فه‌زای شانۆدا دابه‌ش نه‌كه‌ن، بۆ گه‌یاندنی هه‌ندێ‌ ده‌لالات به‌ زمانی وێنه‌، ده‌بێت رووناكی چ نرخێكی هه‌بێت ؟
زمانی وێنه‌
هه‌مان بۆشایی له‌دروست كردنی وێنه‌ی شانۆیی دا بزر بوو، مه‌به‌ستم ئه‌و وێنه‌ درامی و هێماداریانه‌ن كه‌ وه‌ك بیته‌ر برۆك ده‌ڵێت : ئه‌لته‌رناتیفی وشه‌ن، ئه‌وانه‌ن كه‌ ئاسه‌واره‌كانی خۆیان له‌مێشك و ده‌روونی بینه‌ردا به‌جێ‌ دێڵن و دوای ده‌رچوونی له‌هۆڵی شانۆییدا هه‌رگیز له‌مێشكی بینه‌ردا كاڵ نابنه‌وه‌، ده‌سه‌ڵاتی راسته‌قینه‌ی ده‌رهێنه‌ر كاتێك ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌زمانی دیالۆگ له‌سه‌ر شانۆدا ده‌كات به‌ زمانی وێنه‌ی درامی، بۆ ئه‌وه‌ی باری بینه‌ر له‌وه‌رگرتنی دیالۆگدا سووك كات و هه‌ندێ‌ له‌سه‌رچاوه‌كانی وه‌رگرتن بداته‌ چاو له‌ بری گوێ‌، ئه‌و كات بینه‌ریش هه‌موو هه‌سته‌كانی خۆی ده‌خاته‌ گه‌ڕ بۆ وه‌رگرتن، نه‌ك هه‌ر ته‌نها ئامرازی مێشك، ئیدی نازانم هه‌ر بینه‌رێك كه‌ دوژمنی گه‌لی بینی بێت، كامه‌ وێنه‌ی درامی له‌ مێشكدا تۆمار كراوه‌؟

ئه‌كته‌ر
بێ‌ گومان ده‌رهێنه‌ر دوای تێكست، پشتی به‌ ئه‌كته‌ر به‌ستووه‌ بۆ به‌هاوسه‌نگ راگرتنی نمایشه‌كه‌ی و ریتمی شانۆگه‌ریه‌كه‌ی، كه‌ هه‌ندێ‌ جار به‌های نواندن له‌نمایشدا ده‌گاته‌ تۆپی به‌هاكانی ترو هاوسه‌نگی نمایش و سینۆگرافیای شانۆیی له‌سه‌ر هێزو ده‌سه‌ڵاتی ئه‌كته‌ر ده‌وه‌ستێ‌ و ئه‌و به‌رپرسی یه‌كه‌م ده‌بێت دوای ده‌رهێنه‌ر كه‌ چاره‌نووسی نمایشی شانۆیی به‌ده‌ست بێت.
ئه‌وه‌تا ئه‌رسه‌لان ده‌روێش، كۆمه‌ڵێ‌ ئه‌كته‌ری بژارده‌ كردووه‌، كه‌ ئه‌و متمانه‌یه‌ت پێ‌ ببه‌خشن، بۆ ماوه‌ی 105 خوله‌ك ریتمی نمایش له‌سه‌ر شانۆ رابگرن و ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ نه‌ڕه‌خسێنن بینه‌ر دووچاری ماندوو بوونوو و سارد بوونه‌وه‌ بێت له‌كاتی ئاوێزان بوونی له‌گه‌ڵ نمایش دا، راگرتنی ئه‌و ریتمه‌ بۆ ئه‌و ماوه‌ دوورو درێژه‌ له‌ هۆڵێكی شانۆیی بچووك و ته‌سكو تریسكی نا ئارام، ده‌سه‌ڵاتی ده‌رهێنه‌رو ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ ده‌رده‌خا كه‌ توانیان روو به‌رووی ئه‌زموونێكی سه‌خت ببنه‌وه‌.
ئه‌و ئاسته‌ شایه‌سته‌یه‌ی زۆرێك له‌ ئه‌كته‌ره‌كانی دوژمنی گه‌ل نیشانیان دا، بوو به‌كۆڵه‌گه‌ی به‌ هاوسه‌نگ راگرتنی نمایشه‌كه‌و په‌رده‌ پۆشی بۆ هه‌ندێ‌ بۆشایی له‌ سینۆگرافیادا، كه‌ به‌شێكی ئه‌و سینۆگرافیایه‌ له‌ ئه‌داو جه‌سته‌ی ئه‌كته‌ره‌كان و ده‌نگ و ئیلقای ئه‌وانه‌وه‌ دروست ده‌بوو، هه‌ر كاتێك ریتمی نمایشه‌كه‌ كز بوایه‌، ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ هاوسه‌نگیان ده‌كرده‌وه‌، ئه‌گه‌رچی من له‌ یه‌ك تۆنی بڵندی ده‌نگی ئه‌وان و یه‌ك ریتمی و بوار نه‌ڕه‌خساندن بۆ بێده‌نگی و هه‌ناسه‌ نه‌دان نیگه‌ران بووم .
ئه‌كته‌ره‌كان له‌پاڵ پێكهاته‌كانی دیكه‌ی سینۆگرافیا رۆڵی ریشه‌ییان هه‌بوو له‌راگرتنی ریتمی نواندن، ریتمی نمایش ، ریتمی بینه‌ر، ئه‌م به‌ هاوسه‌نگ راگرتنه‌ی ریتمیش فاكته‌ری تایبه‌تی خۆیان هه‌بوو له‌وانه‌ :

1. كاریگه‌ر بوونیان به‌تێكست وه‌ك تێكستێكی جیهانیی ده‌وڵه‌مه‌ند كه‌ گوزارشت له‌ ئینسانیه‌تی
   ئه‌وان و كۆمه‌ڵگاكه‌یان ده‌كات
2. كاریگه‌ر بوونیان به‌كاراكته‌ره‌ ئه‌كتیفه‌كان، كه‌ كه‌سایه‌تی و رۆڵه‌كانیان له‌ گوڕو تینی ده‌روونی ئه‌كته‌ره‌كان زێده‌ ده‌كات له‌نواندندا .
   ده‌رهێنه‌ر ئه‌رسه‌لان ده‌روێش جگه‌ له‌تێكست ،متمانه‌یه‌كی زۆری به‌وه‌ هه‌بووه‌، كه‌ ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ خاوه‌ن ئه‌زموونانه‌ زامنی به‌هاوسه‌نگ راگرتنی نمایشه‌كه‌ی بۆ ده‌كه‌ن له‌رووی راگرتنی ریتمی نمایش و به‌رز راگرتنی سینۆگرافیای نمایش ،له‌رێگه‌ی جه‌سته‌ و پێرفۆرمانسی شانۆیی و ده‌نگ و ئیلقای به‌هێز، له‌ راستیشدا هه‌ر وابوو، ئه‌وان رووی ئه‌كتیفی نواندن بوون، به‌ڵام به‌شداری پێ‌ كردنی چه‌ند ئه‌كته‌رێكی تر كه‌ بۆ پڕ كردنه‌وه‌ی بۆشایی كاراكته‌ره‌كان له‌سه‌ر شانۆ بوون و ئه‌زموونی هونه‌رییان له‌گه‌ڵ نواندندا لاواز بوو، بوون به‌ دروست كردنی ئه‌و جیاوازییه‌ی وای كرد ئاستی نواندن به‌ گشتی له‌نمایشدا جێگیر نه‌بێت، چونكه‌ هه‌میشه‌ ئه‌كته‌ری به‌توانا زۆرێك له‌ده‌سه‌ڵاتی نواندنی خۆی له‌ئه‌كته‌ری به‌رامبه‌ر وه‌رده‌گرێت، هه‌ر كات هه‌ستی به‌ مردوویی ئه‌كته‌ری به‌رامبه‌ر كرد، هه‌ست به‌ جۆرێك له‌ داهێزران ده‌كا.
   ئه‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌و نمایشه‌، تێگه‌یشتنێكی قوڵییان له‌گه‌ڵ كاراكته‌ره‌كانیاندا هه‌بوو، زۆرێك له‌ شاره‌زایی تیۆری و پراكتیكی رابووردووی خۆیان له‌و نمایشه‌دا به‌رجه‌سته‌كرد.
   ئه‌و هه‌نگاوه‌ی ده‌رهێنه‌ر ئه‌رسه‌لان ده‌روێش هه‌نگاوێكی ئه‌رێنی دیكه‌یه‌ و درێژه‌دانه‌ به‌ ئه‌زموونه‌ به‌رده‌وامه‌كانی، سوور بوونی ئه‌و نیشان ده‌دات له‌سه‌ر گه‌ڕان به‌ دوای كاری جوانترو جوانتر له‌وه‌ی ئێمه‌ هه‌موومان چاوه‌ڕوانی ده‌كه‌ین .

پرسیارێكی گرنگم هەبوو بۆ هەموو شانۆكارانی كوردستان، ویستم بپرسم ئاخۆ هۆی چیە نمایشێكی شانۆیی كوردی زێتر لە 2500 بینەری هەبێت و بۆ ماوەی 18 رۆژ لە نمایشكردندا بەردەوام بێت و هۆڵی شانۆیی جمەی بێت لەبینەران، كەچی نمایشی تریش هەبێ‌ بینەر بۆ تەنیا جارێكیش سەلیقەی بینینی نەبێ‌ و و بیەوێت وەك چۆلەكەیەكی هەناسەلێبڕاو لە قەفەزدا پەنجەرەیەك بدۆزێتەوەو بفڕێت و خۆی رزگار بكات؟

ئایا ئەو بەردەوام بوونەی بە زیندووڕاگرتنی شانۆ، یاخود فاكتەرەكانی مردنی شانۆ لەدەسەڵاتی كێ‌دایە، یان كێ‌ لێی بەرپرسیارە؟
بێگومان بەپلەی یەكەم دەرهێنەرە كە پێشەنگی كارە و شادەماری خوێنی شانۆو بە زیندووڕاگرتن، یان كوشتنی شانۆیە.
دەرهێنەر ئەو كەسە ساحیرە لێزانەیە كە هەموو ئامرازەكانی گەمەی شانۆیی بەكار دێنێ‌، بۆ ئەوەی بینەر بخاتە ژێر كاریگەرییەكانی نمایش ..
دەرهێنەر لە شانۆدا دوو جەمسەری گرنگی بە دەستەوەیە، یەكێكیان بە هاوسەنگڕاگرتنی ریتمی نمایشە لە رێگەی پیرفۆرمانسی ئەكتەر و سینۆگرافیای شانۆیی .
دووهەمیان: بەهاوسەنگڕاگرتنی چێژی بینەرە بۆ وەرگرتن و دانەبڕان لەبەردەوامبوونی وەرگرتنی ئەو چێژە، ئەگەر هەر كاتێ‌ ئەو دوو جەمسەرە بەیەك ئاراستەو بەیەك ئاست لەریتم وەرگرتن نەڕۆیشتن، ئەوە ریتمی هاوسەنگڕاگرتنی نمایش لەنگ دەبێت و مەودای نێوان نمایش و بینەر دەڕوخێ‌ و زۆر بە خێرایی نمایش دەمرێت، ئیدی هیچ دەسەڵاتێك بەدەست دەرهێنەرەوە نامێنێ‌ بۆ ئەوەی شانۆیەكی مردوو لە سەر شانۆ زیندوو بكاتەوە .
بەڵام دەكرێ‌ بپرسین ئاخۆ سەرچاوە بنەڕەتیەكانی ڕاگرتنی ریتمی نمایش و سەرچاوەكانی ورووژاندنی بینەر لەكوێ‌دایە؟

پیرفۆرمانسی ئەكتەر
بێگومان لەكۆی گشتی نمایشدا نواندن و ئەكتەر، كرۆكی بەزیندووڕاگرتنی نمایشن كە دەتوانن بە پێرفۆرمانسی ئەكتەر و بەرجەستەكردنی جەستە، ئەكتەر ببێتە سەرچاوەی سەرنجڕاكیشانی بینەرو ورووژاندنی …
هەر كات ئەكتەر توانی ببێتە نیگار كێشێكی سەركەوتوو لە رەسمكردنی فۆرمی ناوەوەو دەرەوەی كاراكتەر بە تایبەت لە رووی بەرجەستەكردنی حاڵەتە سایكۆلۆژییەكانی، ئەوە دەتوانێت تایبەتمەندییەكی جیاواز لە كاراكتەرەكانی دیكە دروست بكات و وەك ئەكتەر كاریگەری ئەكتیفی هەبێت لەڕاگرتنی ریتمی نمایش و ورووژاندنی بینەر بە هەموو هەستە جیاوازییەكانییەوە ..

كاریگەرییەكانی سینۆگرافیا لەسەر بینەر
بەڵام جگە لەئەكتەر دەرهێنەر زۆر كارتی دیكەی بەدەستەوەیە بۆ ورووژاندنی بینەرو كەوتنە ژێر كاریگەریی سیحری شانۆ، بەتایبەت ئەو كارتانەی پەیوەندیی راستەوخۆیان بەچاوی بینەرەوە هەیە، لەوانەش (سینۆگرافیا) بەتایبەت (تەكنیكی شانۆیی) كە دەتوانێت بەهێما و رووناكی چاوی بینەر تێر بكات لەجوانی، لەو تەكنیكەدا دەرهێنەر فاكتەرە ورووژێنەرەكانی وەك بەكارهێنانی رووناكی، بۆ تاریك و روونكردنی فەزای شانۆو دروستكردنی ئەتمۆسفیری شانۆیی و بەكارهێنانی رەنگ بۆ بەرجەستەكردنی وێنەی شانۆیی بەكار بێنێ‌.
هەمیشە سینۆگرافیا بەرەگەزەكانی دیكۆر و رووناكی و جلوبەرگ و تەكنیكەكانی دیكەی شانۆ دەبنە پێكهاتەیەكی هەمە لایەنە لە ستاتیكای شانۆیی و دروستكردنی توخمەكانی كاریگەربوونی بینەر .

ورووژاندنی سایكۆلۆژی :
لەپاڵ ئامرازە شانۆییەكانی دیكەی دەرهێنەر بۆ فێڵی چاوتێركردنی دەرهێنەر چەند ئامرازێكی سایكۆلۆژی دیكەی بەدەستەوەیە، كە راستەوخۆ پەیوەندییان بەهزرو دەروونی بینەرەوە هەیە و دەبن بە فاكتەرێكی كاریگەر بۆ ورووژاندنی بینەر لەناخەوە، لەوانەش بەكارهێنانی موزیك، كارتێكەرە دەنگیەكان.

ریتم:
هەموو ئەو تەوژمانە بەیەك ئاست و بە یەك ئاراستە روو لەهەست و بیرو ئەندێشەی بینەر دەكەن، بۆ ئەوەیە بینەر تابوتێك نەبێت لەهۆڵی شانۆدا داندرابێت، بەڵكو پارچەیەكی هەرە زیندووی جەستەی ئەو شانۆیە بێت
كاردانەوەی بینەر بۆ سەر نمایش
كەواتە دەرهێنەر چەند ئەوەندەی كار بۆ دروست بوونی ئەكتەر و پێكهێنانی ئامرازەكانی دیكەی شانۆ دەكات، ئەوەندەش بۆ دروستكردنی بینەر، هەركاتێك بینەر بوو لەپرۆسەی شانۆییدا لەزەهنی دەرهێنەردا غائیب بوو، ئەوە بزانە نمایش چارەنووسێكی رەشی دەبێت .
بەڵام ئەوەمان لەبیر نەچێت، چەند ئەوەندەی نمایش كاردانەوەی بەسەر هزرو ئەندێشەو حاڵەتی فسیۆلۆژی و سایكۆلۆژی بینەرەوە هەیە، ئەوەندەش بینەر كاردانەوەی لەسەر شانۆكارەكانەوە هەیە لە سەر شانۆدا، هەمیشە ئەكتەرەكان بەشێك لەوزەو خوێنی پیرفۆرمانسی خۆیان لەبینەرەوە وەردەگرن، بۆیە كاری شانۆیی هەمیشە پرۆسەیەكی دوو لایەنەیە لەنێوان نمایش و بینەردا و ناتوانن پێكهاتەی شانۆیی تاك تاكەیی پێك بێنن .

بە كولتووركردنی شانۆ
ئەو تیۆرە لەپیشەسازی درستكردنی بینەردا لەلایەن دەرهێنەرەوە هەر تەنها گرەنتیەك نیە بۆ سەركەوتنی نمایش و بەجێمانی ئاسەوارەكانی نمایش بۆ ماوەی دوورو درێژ لەسەر پانتایی هزری بینەردا، بەڵكو دەبێتە تیۆرێكش بۆ پەروەردەكردنی بینەرو بەكولتوور بوونی شانۆ لەرووە كۆمەڵایەتیەكەوە، چونكە هەمیشەپرۆسە شانۆییە زیندووەكانن دەبنە هاندەر بۆ گەڵاڵە بوونی ئەو كولتوورەو بەرز بوونەوەی قەوارەی هوشیاری شانۆیی، پرۆسە مردووەكانیشن دەبنە مایەی تێكشكاندنی كولتوورە شانۆییەكان لەكۆمەڵگادا .

پەروەردەكردنی بینەر
كەواتە نمایش ئاراستەیەكی پەروەردەیی شانۆییشی هەیە، كە هەمیشە بینەر وەك نموونەیەكی بچووكی كۆمەڵگا وەری دەگرێت و بەسەر كۆمەڵگادا پەخشی دەكات، ئەگەر نمایش توانی بینەر لەئەزموونی خۆی دا رازی بكات و بیخاتە ژێر كاریگەرییەكانی، پەیوەندیی شانۆ لەگەڵ بینەردا بەهێز دەكات و بینەر ناچاری ئەوە دەكات، وەك پێداویستیەكی ژیانی رۆژانەی، پێویستی بەشانۆ بێت و بە دوای شانۆدا بگەڕێت، ئەگەریش نمایش ئامانجی راستەقینەی بۆ بینەر نەبوو، بەڵكو بینەر بكات بەوەسیلە بۆ گەیشتن بەكۆمەڵێ‌ بەرژەوەندی تایبەتی، بینەریش نەیتوانی جوگرافیای خۆی لەنمایشدا بدۆزێتەوە، ئەوە بینەر شانۆ بەزەرورەت نازانێ‌ و پێی وا دەبێت كە بوون و نەبوونی شانۆ بۆ ئەو وەك یەكە، بەمەش پرۆسەی بەكولتوور بوونی شانۆ پێویستی بەزەمەنێكی تر دەبێت بۆ خۆ دروستكردنەوەی دوای رووخان كەواتە نمایش رۆڵی سەرەكی هەیە لەچارەنووسی شانۆو بەكولتوور بوونی شانۆو بەكولتوور نەبوونی..

بینەرو مەعریفەی شانۆیی
لەپاڵ ئەو تیۆرانەی لەرووی پەروەردەی شانۆیی و بەكولتوور بوونی شاانۆ لەكۆمەڵگادا ورووژاندمان لە هەمان كاتدا نمایش كاریگەری هەیە لەسەر هوشیاریی و مەعریفەی شانۆیی بینەر ..هەمیشە بینەر سەرچاوەكانی هزرو مەعریفەی خۆی لەشانۆدا وەردەگرێت، لەشانۆوە بینەر دەبێتە كەسێكی خاوەن خەیاڵی جوان، لەوێ‌ راستەوخۆ چێژ وەردەگرێ‌، لەوێ‌ سەرسام دەبێ و تەزوو بەجەستەی دادێ‌، بەنهێنی فرمێسك دەڕێژێ‌، بەنهێنی دەگری ..ئەو تەفاعولاتە راستەوخۆیانە بینەر دەگۆڕن بۆ ئینسانێكی تر، ئەوە نەبێت پێش هاتن بۆناو هۆڵە شانۆییەكە هەبوو ..كەواتە ئەگەر نمایش بەو شێوە موگناتیسیە كار لەمێشك و هەست و ناخی بینەر بكات و بیكات بە ئینسانێكی تر، بینەر ناچاری ئەوە دەبێت لەژێر گوشاری ئەو هەموو فاكتەرە ورووژێنەرانە بەدوای نهێنیەكانی ئەو ورووژاندنادا بگەڕێ‌ و ببێت بە كەسێكی هوشیارو خاوەن مەعریفەیەكی شانۆیی .

لەهەموو شوێنێكی دنیادا ئازادی لە سینەمادا ئازادییەكی رەها نیە، بەتایبەت لەو وڵاتانەی كەوتونەتە ژێركۆمەڵێ‌ فشاری سیاسی و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریی و ئایینی، یاخود یاسایەكیان بۆ سنووردار كردنی كاری درامی و سینەمایی نیە، بەڵكو بڕی ئەو ئازادییە لە شوێنێك دەگۆڕێت بۆ شوێنێكی تر، بە پێی شارستانیەت و باری رۆشنبیریی و كۆمەڵایەتی ئەو شوێنە..بە تایبەت لەناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا، هەمیشە رەچاوی داب و نەریتی گشتی و ئەمنی نەتەوەیی و بەرژەوەندی باڵای نیشتیمانی تێدا دەكرێت.
لەنیَوان ئەو رەهەندانەی بە چاوێكی كراوە سەیر دەكرێن، سێ‌ رەهەندی سەرەكی هەن كە بریتین لە:
سیاسەت، ئاین، سێكس، تێپەڕاندن لەهێڵی سووری ئەو سێ‌ رەهەندە سنووردارە كارێكی سەخت و دژوارە، هەتا لەو وڵاتانەشدا كەخاوەنی دیرۆكێكی دوورودرێژن لە سینەمادا.

تا ئێستاكەش لەگەڵ دابێت لەكوردستاندا یاسایەك نیە بۆ سانسۆر دانان لەسەر زۆر لەو كارە درامی و سینەماییانەی لەكوردستاندا بەرهەم دەهێندرێن، ئەوانەش كە لەدەرەوەی كوردستان دەهێندرێن، هەندێ‌ لەو بەرهەمانەی ناكەونە ژێر سانسۆرو ئەو بێ‌ سانسۆریەش كۆمەڵێ‌ ئەنجامی نەرێنی زۆر كاریگەریان لێ‌ دەكەوێتەوە، چونكە بەشێوەیەكی رەهاو دوور لەرەچاو كردنی هیچ بنەمایەكی كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی وەك بڵاو كردنەوەی ڤایرۆسێكی كوشندە دەچنە ناو خێزانی كوردو دەبنە فاكتەربۆهەرەس هێنانی بنەما ئەخلاقی و پەروەردەییەكانمانەوە، هیچ جیاوازییان نیە لەگەڵ كاری تیرۆر و تۆقاندن، لەهەمان كاتیشدا یاسایەكیش نیە بۆ ئەو بەرهەمانەی لەكوردستاندا بەرهەم دەهێندرێن، كەزۆر جاران ئەو بۆشاییە دەبێتە هۆكاری سەرهەڵدانی گەلێك كێشەی هونەری لەو بوارەدا.

بێگومان بەهۆی غیابی یاساو سانسۆری فەرمی لەسەر كارە درامی و سینەمایەكان، سانسۆری رای گشتی كۆمەڵایەتی و سۆشیال میدیا شوێنی دەگرێتەوە، كە زۆر جاران بەلاڕێدا دەبردرێت و كۆمەڵێ‌ ئاژاوەی لێ‌دروست دەبێت، بێ‌ ئەوەی ئەو ئاژاوەیە ئەنجامێكی چارەسازی ئەوتۆی لێ‌ بكەوێتەوە كە سوود بەخش بێت بۆ ئایندەی سینەمای كوردی، لەهەندێ‌ حاڵەتدا بۆ یەكلا كردنەوەی كێشە سینەمایەكان، مەرجەع و زانا ئاینییەكان و سەنتەرە ئاینییەكان دەبنە شوێن گرەوەی یاسا، وەك زانكۆی ئەزهەر لەمیسر كە فەتوای لە سەر چارەنووسی زۆر فیلمی سینەمایی داوە، لەوانەش لەسەر فیلمی (محەمەد رەسول الله) ی دەرهێنەری ئێرانی محەمەد مەجیدی ـ و كێشەی دەركەوتنی روخساری پێغەمبەر و قەدەغە كردنی ئەو فیلمە لەزۆر لەوڵاتانی جیهانیی، قەدەغە كردنی نمایشی فیلمی (رسالە) لە سعودیەو دەیان فیلمی تر كە بەفەرمانی سەرچاوە ئاینییەكانەوە قەدەغە كراون لەنمایش كردندا، وەك چۆنیش زۆر فیلمی دیكە قەدەغە كراون بەهۆی سیاسەتەوە، بەتایبەت لای ئەو سەركردەو فەرمان رەوایانەی رەوتی فیلمەكانیان بە دڵ نەبووە، یا پێیان وابووە سوكایەتی بە وان و سیاسەتەكانیان دەكات.

جگە لەپرسە ئاینیی و سیاسی و سێكسیەكان، چەندین پرسی تری وەك: هاندانی تیرۆر، بڵاوكردنەوەی ترس و توندو تیژی و تۆقاندن، تێكدانی رەوشتی كۆمەڵگا، سوكایەتی كردن بەموقەدەساتی نیشتمانی و نەتەوەیی، سوكایەتی كردن بەكەسایەتی و رموزی نەتەوەیی، هاندانی بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان، رێكلام كردن بۆ كالای قەدەغەكراو، تێكدانی دۆستایەتی نیشتمانی و نێودەوڵەتی، هاندانی نانەوەی ئاژاوەو نا سەقامگیریی، بڵاو كردنەوەی بیرو باوەڕی متەتەریف و دەیان پرسی تر كە یاسا دیاری دەكات و لەرێگەی لیژنەیەكی باڵا لەوەزارەتی ناوخۆو رۆشنبیریی و كاروباری كۆمەڵایەتیەوە جێ‌ بە جێ‌ دەكرێت.
هێڵی سوور لەفیلمی كوردی دا
ئەگەر بمانەوێت باس لەهێڵە سوورەكانی فیلمی كوردیش بكەین، ئەوە پێویستە لەسێ‌ رەهەندەوە بڕوانینە پرۆسەكە:

لەرووی كۆمەڵایەتیەوە:

بەگشتی چونكە كورد سینەمای نیە، بۆیە هیڵی سووریشی كەم بووە، ئەگەر جارجارەش لەفیلمێكا حاڵەتێكی ناوازە هەبووبێت، ئەوە حاڵەتێكی كاتی بووەو و نەبۆتە دیاردە، كاتێك ئەو حاڵەتانە دەبنە حاڵەتی نامۆ ئەگەر تێپەڕاندن بێت لەسەر واقیع و داب و نەریتە تەقلیدییە كۆمەڵایەتیەكانەوە، ئەوە بێگومان رووبەرووی تەوژمێكی نەرێنی رەتكردنەوە دەبێتەوە، زۆرینەی تەوژمەكانیش ئاراستەی دەرهێنەرو ئەو ئەكتەرانە دەبنەوە كە بەبیانووی تەوق شكاندن و دەرچوون لەتەقلیدیەت و پێشكەوتنی سینەما دەست پێشخەر دەبن لەدروست كردنی هەندێ‌ دیمە نی وروژێنەر.
لەو وڵاتانەی كە ئاستی هوشیاریی وپێشكەوتنی كۆمەڵایەتیان تێدا دیاری كراوە، یا پرسی ئایینی و كۆمەڵایەتیان تێدا جێگیرە، ناتوانن سنوورە ئایینی و كۆمەڵایەتیەكان تێپەڕێنن و هەمیشە دەكەونە ژێر سانسۆرێكی توند، چونكە نایانەویَِ سینەما كۆمەڵگا بە ئاراستەیەكی دژ بەئایین و نەریتە كۆمەڵایەتیە باوەكاندا بێت، چەند ئەوەندەی ئەو وڵاتانە مێژووییەكی دوورو درێژیان هەبێت لەسینەماو چەند ئەوەندەی دەست رۆیشتوو بن لەپیشەسازی سینەمادا، ئەوەتا هیند لەوڵاتە هەرە لەپێشەكانە لەرووی بڕی بەرهەمهێنانی فیلم، كەچی تا ئێستا سنووری خۆی لەم رووەوە پاراستووە، بۆ پارێزگاری كردن لە داب و نەریتە كۆمەڵایەتیە تایبەتیەكانی خۆیەوە.
ئێران یەكێكە لەو وڵاتانەی لەرووی هونەری سینەماوە ململانێ‌ لەگەلً هۆلیۆد دا دەكات و عەرشی سینەمای ئەمر یكی هەژاندووە، كەچی تا ئێستا هێڵی سووری نەبەزاندووەو توخمی وروژاندنی نەخستۆتە ئەو قالبە زەقەی بە فۆرمێكی نامۆ دەركەوێت لەسینەمادا.

لەرووی هونەرییەوە:

ئەگەر ئامانج لەدروست كردنی گرتەی وروژێنەری وەك ماچ بەپاساوی دەرچوون لەتەقلیدیەت و گۆڕانكاری لەفۆرم بێت، ئەوە ئێمە لەسینەمای كوردی دا دووچاری دەیان كۆسپو ئاریشای هونەرین لەرووی تەكنیكی سینەمایی كە وەك بۆشاییەكی گەورە دەردەكەون، بەچارەسەر كردنی ئەو بۆشاییانە رەنگە بتوانین پیشەسازی سینەما لەكوردستاندا دروست كەین كە تا ئێستا نیمانەو ناتوانین بڵێین خاوەنی سینەماین..
بەڵام دروست كردنی گرتەی وروژێنەر بەمانای پێشكەوتنی سینەما نیە، ئەوەتا زۆرینەی فیلمە میسرییەكان لەو گرتانەیان تێدایە، بەڵام ئەوە مانای ئەوە نیە میسر وڵاتێكی پێشكەوتووی سینەمایە و ئێران وڵاتێكی دوا كەوتووی سینەمایە مادام گرتەی وروژێنەری تێدا نیە، زۆر جاران ئەو گرتانە، تەنیا بەئامانجی بازرگانی و هەڵخەڵەتاندنی لاوەكان و گەمە كردن بە مێشك و هەست و نەستیانە، ئەو لاوانەی كەخاوەنی زۆرترین ژمارەی بینەرانن ئەو فیلمانەدا.
ئێستا لەگەڵ پێشكەوتنی تەكنەلۆژیای سینەماو گۆڕانی چەمكی سینەما، سینەمای ئەمریكی و ئەوروپیش ئەو بایەخە بەگرتەی وروژێنەرنادەن، چونكە كۆمەڵگای ئەوروپی ئەوەندە تینووی گرتەی وروژێنەری وەك ماچ نیە، ئێستا ئەلتەرناتیفی تریان هەیە بۆ راكێشانی بینەر، ئەوە كۆمەڵگا رۆژهەڵاتیە تینووەكانی سێكسن كە تامەزرۆی گرتەی وروژێنەرن، بەڵام ئەو گرتانەش كاتێ‌ بەسەقەتی دەخرێنە ناواخنی فیلمەكە، ئەوە سەراپای فیلمەكە دەشێوێنن.
لای ئێمە كچە ئەكتەرێكی كورد بۆ یەكەم جار دێتە بەردەم كامێرای سینەما، وایان تێ‌ گەیاندووە كە بە ماچێك تەوقێكی كۆمەڵایەتی دەشكێنێ‌ و تەوژمێكی میدیایی دروست دەكات و لەپەنای ئەوەوە ناوداریەتیەك پەیدا دەكات و گەنجەكان دەست خۆشی لێ‌ دەكەن، كەچی كەف وكۆڵ و حەماسەكەكەی شتێكی كاتیە و ئەو جۆرە گۆڕانكارییەی ئەو خەونی پێوە دەبینیت نابێتە فاكتەر بۆ گۆڕینی ئەو رەوتە باوەی قەدی گرتەوە بەرەو ئاراستەیەكی تر، بۆیە وا باشترە لەبری ئەو وەهمە، ئەو ئەكتەرە لەرووی هونەری نواندنەوە دروست بكەن و هانی بدەن كە بەردەوام بێت لەكاری نواندندا، نەخرێتە نێو گێژەنەیەكی بێ‌ ئاكام، چونكە دەسەڵاتی سینەماش دەسەڵاتێكی رەها نیەو لەهەموو حاڵەتێكا ناتوانێت هێڵە سوورەكان ببەزێنێ‌، ئەگەر هاوكوف نەبێت لەگەڵ واقیعی كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریی كۆمەڵگا.
بینەر هەر تەنها بە گرتەی وروژێنەر سەرنجی راناكێشرێت، بگرە زۆر جاران روخساری جوانی ئەكتەرو نواندنی بەهێزی ئەكتەر، كاریگەرتر دەبن لەگرتەی بێ‌ گیان و دروست كراو، ئەوەتا زۆرلەبەرهەمە درامی و سینەماییە گەورەكانی دنیا بەو دوو توخمەی روخسارو نواندن خەڵاتی گەورەی جیهانییان وەرگرتووەو خاوەنی زۆرترین بینەر بوونە، بۆیە لەسەردەمێكی وەك ئێستا بەرهەم هێنەرو دەرهێنەرەكان ئەلتەرناتیفی بەهێزتریان لەپرسی وروژێنەر هەیە كە هاوكوفە لەگەڵ پێشكەوتنی هونەری سینەماو ئەقڵیەتی بینەری نوێ‌ ی سینەما.

لە رووی بازرگانییەوە:

دیارە هەندێ‌ لەكۆمپانیاكانی بەرهەم هێنان، لەوانەی پرسی بازرگانی دەخەنە پێشەوەی پرسی جۆری فیلم و ئاستی فیلم، بەتایبەت لەو وڵاتانەی لەرووی پەروەردەو كۆمەڵایەتیەوە كۆمەڵگاكانیان پەیوەست نین بە هیچ یاساو رێسایەكی كۆمەڵایەتی و تایبەتمەندی خۆیان هەیە لەرووی پەروەردەوە كە جودا بێت لەگەڵ كۆمەڵگایەكی داخراوی رۆژهەڵاتی، سینەما دەكەن بەفاكتەرێكی بازرگانی دابڕاو لە بەها هونەری و هزری و پەروەردەیی و كۆمەڵایەتیەكانەوە كە تێیدا ئامانج تەنها دەسكەوت و داهاتی ماددی بێت، وەك فیلم و زنجیرە تەلەفزیۆنیە توركیەكان، كە گەمە بە عەقلیەت و مەزاجی گەنج دەكەن و دووری دەخەنەوە لەهەر بیرۆكەیەكی ئایدۆلۆژی هزری، ئەو فایرۆسە فیلمانە دەرژێننە نێو خێزان و ئەقڵو پەروەردەی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگاكەیانی پێ‌ هەڵدەتەكێنن، هەمان ئەو بەرهەمانە دەفرۆشنە وڵاتانی دەورو بەری خۆشیان و زۆر وڵاتی دیكەی رۆژهەڵاتی، بۆ گواستنەوەی هەمان ئەو واقیعەی ئەوان هەیانە، ئەگەرچی جیاوازییەكی زۆریش هەبێت لەنێوان واقیعی كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی ئەو وڵاتانەدا.
بۆیە هەندێ‌ لەوڵاتانەی كڕیاری ئەو بەرهەمە كرچ و كاڵە بازرگانیانە بوون، بەپێی یاسا كڕینی ئەو زنجیرە درامایانەیان قەدەغە كردووە، دوای ئەوەی بۆیان دەركەوت ئەو فیلمە بازرگانیانە بۆ هەموو كۆمەڵگایەك ناگونجێ‌ و ئاسەوارە نەگەتیفەكانی چیە بەسەر پەروەردەی كۆمەڵایەتی و تێك دانی عەقلیەتی گەنجەكانیان، لێرە لەكوردستانیشدا هەندێ‌ كەناڵی كوردی دەست پێشخەر بوون بۆ قەدەغە كردنی ئەو دراما دۆبلاژ كراوانە بەهەمان هۆكار، بەڵام چونكە یاسایەك نیە بۆ ناچار كردنی كەناڵە كوردییەكان، پرۆسەكە نابێتە پرۆسەیەكی بەزۆرە ملێ‌ و ئەو كەناڵە بازرگانیانەی بەرژەوەندی ماددی خۆیان پێ‌ گرنگترە لەبەرژەوەندی گشتی، چاویپۆشی لەهەموو دەرەنجامەكان دەكەن.
ئێمە لەكوردستاندا بەگشتی كۆمپانیای بەرهەم هێنانی فیلممان نیە، ئەوەی هەیە بەرهەمی تاك تاكەیە، كەبە سپۆنسەر بەرهەم دێن، هەندێ‌ لەو دەرهێنەرە لاوانە وای بۆ دەچن دەرخستنی هەندێ‌ گرتەی وەك ماچ بازاڕ بۆ فیلمەكەیان پەیدا دەكات، بۆیە بەدوای پاساوی هونەری دا دەگەڕێن كەخەڵكی قەناعەت بەشەرعیەتی ئەو گرتانە بێنن.
كەچی لەراستیدا ئەگەر تۆ بتەوێت بازاڕ بۆ فیلم دروست بكەیت، كەرەستەو ئامرازی زۆرت لەبەردەم دایە كە فیلمەكەت رەواجی هەبێت، هەر بۆ نموونە فیلمێكی (پەیكەری دڵ) كە تا ئێستا ژمارەی بێ‌ هاوتای لە رووی ژمارەی بینەرانەوە بەدەست هێناوە لەهەموو كوردستاندا، ئەو گرتە كرچ و كاڵانەشی تێدا نەبووە، كەهەندێ‌ دەرهێنەری لاو دەیكەن بەپاساو.

ئێمە ئەگەر بمانەوێت پیشەسازی سینەمامان هەبێت و لەئایندەدا ئەو پیشەسازییە بازاڕی هەبێت، ئەوە دەبێت بزانین چۆن فیلم دروست بكەین، بەهۆی ئەو شارەزابوونە لەچۆنیەتی دروست كردنی فیلم ، بازاڕێك لەكوردستاندا دروست دەكەین كە پێشتر نەبووەو بازرگانانی ئێمە بەهۆی ترس و نابەڵەدییان ، یا ناشارەزاییان لەبەڕێوەچوونی ئەو بازاڕە نەوێراون خۆیانی لێ‌ بدەن، بەمە سەرچاوەیەكی دیكەی داهات دەدۆزینەوە كەرەنگە زۆر لەسەرمایەداران بەهۆی گەرم بوونی ئەو بازارٍِە رووی تێ‌ بكەن و سینەمای كوردی ببوژێتەوەو هونەرمەندانی كوردیش دەرگایەكی نوێیان بۆ دەكرێتەوە كە لەو دەست بە تاڵی و بێ‌ كارییە رزگارییان دەبێت و باری ئابووریشیان بەرەو باشتر دەچێت.
رووی دووهەمی دروست بوونی ئەو بازاڕە ئەوەیە كە بینەرانی ئێمە زێتر لەوەندە لەسینەما نزیك دەبنەوەو سینەما دەبێتە ئامرازێكی دیكەی شارستانی و كات بەسەر بردن و سەرچاوەیەكی گرنگ بۆ هوشیار بوونەوەی خەڵكی لەهونەری سینەماو گرنگی سینەما لەژیانی رۆژانەی خەڵكی .

بەمەش لەرووی سایكۆلۆژییەوە بینەری كورد لەشارەكانی كوردستاندا مەنفەزێكی دیكەیان بۆ دەكرێتەوە بۆ هەناسەدان و روو تێكردنە هۆڵەكانی سینەما، ئەمەش كاریگەری ئەرێنیانەی تایبەتی خۆی دەبێت لەرووی كۆمەڵایەتی و سایكۆلۆژی و رۆشنبیرییەوە.

به‌ درێژایی ته‌مه‌نم له‌گه‌ڵ پرۆسه‌ی ره‌خنه‌ نووسین دا، قه‌ت به‌ بیرم نایێ‌ بۆ هیچ كارێكی هونه‌ریی، پێش وه‌خته‌ هیچ بڕیارێكم له‌گه‌ڵ خۆم دا هه‌بێ‌، یا پرسم به‌ هیچ بنیاده‌مێكی خوا كردبێ‌ بۆ نووسین یان نه‌ نووسین، به‌ڵكو ئه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ خۆی بووه‌ هه‌میشه‌ بڕیاری پێ‌ به‌خشیووم.
له‌سه‌ر هیچ به‌رهه‌مێك، بیرم له‌ دووری و نزیكی هیچ له‌وانه‌ نه‌كردۆته‌وه‌ كه‌ به‌رهه‌مه‌كانیان ده‌خوێنمه‌وه‌، هیچ كاردانه‌وه‌یه‌كیشم به‌لاوه‌ گرنگ نه‌بووه‌، مادام له‌وه‌ دڵنیا بوومه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی ده‌ینووسم له‌ نیه‌تێكی پاكو بێگه‌ردو له‌ دیدێكی تایبت و ئازادی خۆمه‌وه‌ سه‌ر هه‌ڵده‌دات ..

به‌ ده‌ست من نه‌بووه‌، هه‌ندێ‌ له‌و به‌رهه‌مانه‌ وه‌ك تیر له‌ زاكیره‌م چه‌قیوون، وه‌ك زریان رایان ماڵیوم، له‌ تاریكی نیوه‌شه‌ودا، وێنه‌و سینۆگرافیاو دیمه‌نه‌ وروژێنه‌ره‌كانیان، ئۆقره‌یان لێ‌ هه‌ڵگرتووم، وه‌ك تاشه‌ به‌رد له‌ كه‌له‌كه‌م چه‌قیوون، تا به‌یانی هه‌رگێڕو وه‌رگێڕیان پێ‌ كردووم، وه‌ك خوێن به‌ ناخما گوزه‌ریان كردووه‌، ناچاری ئه‌وه‌یان كردووم، له‌ژێر پێخه‌فه‌كه‌ ده‌ربێم و به‌ دوای چرایه‌ك، چه‌ند په‌ڕه‌ كاغه‌زێك، قه‌ڵه‌مێكی ون بوودا بگه‌ڕێم و بیاننوسمه‌وه‌، ئه‌و كات به‌ ئارامی خه‌و چۆته‌ چاوانم.
به‌رهه‌می واش هه‌بووه‌، هۆڵێكی گه‌وره‌ی شانۆییان لێ‌ كردووم زیندانێكی ته‌سك و تریسك، وه‌ك چۆله‌كه‌یه‌ك كه‌ له‌تاو به‌ دیل گرتنی، رۆحی به‌ دارو دیواردا بدا، به‌دوای كڵافه‌یه‌ك، ده‌رگایه‌ك، په‌نجه‌ره‌یه‌ك دا بگه‌ڕێم بۆ هه‌ناسه‌ دان.
كه‌ هاتوومه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ش، ئۆخه‌یه‌كم له‌ ناخمدا هه‌ڵكێشاوه‌.. ئه‌وسا زانیوومه‌ ئازادی چه‌ند خۆشه‌.
كاتێ‌ ئاوێزانی سیحری نمایشێكی شانۆیی ده‌بم و ده‌كه‌ومه‌ ژێر كاریگه‌رییه‌ ده‌روونی و ستاتیكیه‌كانی، ره‌نگه‌ تا ده‌مێكی دوور زمانم سڕ بێ‌ و نه‌توانم قسه‌یه‌ك بكه‌م، باس له‌و سڕ بوونه‌ رۆحیه‌ بكه‌م، كه‌ به‌ ئاسانی به‌رم نادات ..دواتر كه‌ ئه‌و تۆزو گه‌رده‌ كاریگه‌رانه‌ی سه‌ر ده‌روونم هه‌ڵنیشتنه‌وه‌، له‌ژێر سۆزه‌ كاتیه‌كاندا ده‌رچووم، ئه‌وسا ده‌توانم روونتر نمایشه‌كان له‌زاكیره‌مدا بگێڕمه‌وه‌، لۆژیكیانه‌ تر بیانخوێنمه‌وه‌..بۆیه‌ پێم وابووه‌ كارێكی زۆر نالۆژیكییه‌ كه‌ رێك دوای كۆتایی هاتنی نمایش و له‌ژێر هه‌موو ئه‌و ده‌رهاوێشته‌و كاریگه‌رییه‌ سیحراویانه‌ی شانۆ، بتوانیت راسته‌وخۆ به‌لۆژیك قسه‌ له‌ نمایشێكی شانۆیی بكه‌یت و مافی خۆی بده‌یتێ‌ .

هه‌میشه‌ ته‌مه‌نی نمایش له‌ هزرو ناخی بینه‌ردا سنوورێكی دیاری كراوی نیه‌، نمایشی وا هه‌یه‌ به‌ ساڵان له‌ زاكیره‌ی بینه‌ردا به‌ زینددوویه‌تی ده‌مێنێته‌وه‌، له‌هه‌ر له‌حزه‌یه‌كی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌و زاكیره‌یه‌دا چێژێكی نوێت پێ‌ ده‌به‌خشیت، هه‌شه‌ ته‌مه‌نی مانه‌وه‌ی له‌هزری تۆدا ته‌نیا سنووری ده‌رگای ده‌ره‌وه‌ی هۆڵه‌كه‌یه‌..له‌وێوه‌ به‌ بیرت دا نایێ‌ بزانیت ئه‌وه‌ی تۆ بینیت چی بوو؟ چونكه‌ نمایشه‌كه‌ نه‌یتوانی شوێنه‌وارێك له‌رۆحی تۆدا به‌ جێ‌ بێڵێ‌ به‌هاكه‌ی بای ئه‌و چه‌ند خوله‌كانه‌ بێت كه‌ تۆ به‌و نمایشه‌ت به‌خشی.

هه‌ر بینه‌رێك كه‌روو له‌هۆڵێكی شانۆیی ده‌كات، هه‌ر نازناوێك هه‌ڵگرێت، بۆ ئه‌وه‌ دێته‌ شانۆ، چێژ له‌ نمایش وه‌ربگرێت، پێداویستیه‌ رۆحی و هزری و ده‌روونییه‌كانی خۆی له‌ شانۆوه‌ وه‌ربگرێت، ئه‌گه‌رنا خوێندنه‌وه‌ی نمایش، یا ره‌خنه‌گرتن ناچێته‌ قالبی پرۆسه‌یه‌كی زۆره‌ ملێیی، كه‌ تۆ مادام له‌ نمایشێكدا ئاماده‌ بوویت، ده‌بێت بنووسیت، زۆر جاران جه‌خت له‌خۆ كردن بۆ نووسین له‌ په‌نای كۆمه‌ڵێ‌ پاساوی نالۆژیكی، زه‌ره‌رو زیان به‌ كرده‌ی ره‌خنه‌یی ده‌گه‌یه‌نێت و ئاستی توانستی ره‌خنه‌گره‌كه‌ داده‌به‌زێنێ‌ و متمانه‌ی له‌گه‌ڵ خوێنه‌رانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، به‌ تایبه‌ت ئه‌و نمایشه‌ لاوازانه‌ی شایه‌سته‌ی قسه‌ له‌سه‌ر كردن نین و هه‌موو بینه‌رێك به‌ ئاسانی توانای خوێدنه‌وه‌یانی هه‌یه‌و ئه‌و به‌ها هونه‌رییه‌ گران به‌هایانه‌ به‌ خۆیانه‌وه‌ هه‌ڵناگرن كه‌ شایه‌سته‌ی ئه‌وه‌ بێت ره‌خنه‌گر بیانخوێنێته‌وه‌.

ره‌خنه‌گر وه‌ك هه‌ر شانۆكارێكی دیكه‌ له‌هه‌ر كارێك دا ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی نوێ‌، ناتوانێت به‌ئاسانی متمانه‌ لای بینه‌ر دروست بكات، ئه‌گه‌ر بۆ كۆمه‌ڵێ‌ پرسی لاوه‌كی، نووسینه‌كانی خۆی خسته‌ بازاڕه‌وه‌، ئیدی هه‌ر ته‌كتیكێك له‌ نووسین دا به‌كار بێنێ‌، ئه‌وه‌ ناتوانێت فیڵ له‌ بۆچوونی بینه‌ر و قه‌ناعه‌تی بینه‌ر بكات، بینه‌ری هوشیار زۆر به‌ ئاسانی ده‌توانێت باگ راوندی ئه‌و ته‌كتیكه‌ له‌ ژێر په‌رده‌وه‌ ببینێ‌ كه‌ ره‌خنه‌گر به‌كاری دێنێ‌ .

زۆری نووسین له‌پرۆسه‌ی ره‌خنه‌ی شانۆیی دا بۆ ژماره‌یه‌كی كه‌می به‌رهه‌می شانۆیی، نیشانه‌ی ره‌وتێكی خه‌ته‌رناكه‌ بۆ رشانه‌وه‌ی ره‌خنه‌، چونكه‌ ره‌خنه‌ ده‌رهاوێشته‌یه‌كی جۆریی به‌رهه‌می شانۆییه‌ نه‌ك بڕی شانۆیی.
له‌و كاته‌دا ره‌خنه‌ ناكه‌وێته‌ پێگه‌یه‌كی باڵاتر له‌ شانۆ، بۆ ئه‌وه‌ی شانۆ به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌كی بلًندتر له‌ خۆی راكێشێ‌، به‌ڵكو له‌ پێگه‌یه‌كی نزمتر له‌ شانۆ ده‌چه‌قێ‌ كه‌ نه‌توانێت بزاڤی شانۆیی ته‌كان پێ‌ بدا.
بۆیه‌ شوناسی پێشكه‌وتنی ره‌خنه‌ی شانۆیی له‌ ئاماده‌بوونی ره‌خنه‌ نیه‌ له‌ هه‌موو كارێكی شانۆیی دا، به‌ڵكو پاراستنی ره‌خنه‌یه‌ له‌ ئاست و وه‌زیفه‌ی زانستی و ئه‌كادیمی و قودسیه‌تی ره‌خنه‌و رۆڵی كاریگه‌ری ره‌خنه‌ له‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌چوونی شانۆدا.

ناكرێت
وا به‌ سووك و سانایی به‌ سه‌ر ئه‌و رۆڵه‌دا تێپه‌ڕین كه‌ ئه‌كته‌رێكی وه‌ك ( شه‌ماڵی
عه‌به‌ ره‌ش) له‌ نمایشی ( باوك) له‌ نووسینی ( سترانبیرگ ) و وه‌رگێڕانی ( دلاوه‌ر
قه‌ره‌داغی) و ده‌رهێنانی ( سدیق عه‌زیز) بینی، ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ری نه‌وه‌ستین و به‌
وردی و به‌ دیدێكی ره‌خنه‌ییانه‌ تێی نه‌ڕوانین، به‌و ناوه‌ی ئه‌و نواندنه‌ له‌ دوو
جه‌مسه‌ره‌وه‌  بایه‌خی تایبه‌تی خۆیان هه‌بوو،
چ  وه‌ك 
وه‌رچه‌رخانێكی نوێ‌   له‌ ره‌وتی هونه‌ریی
شه‌ماڵی عه‌به‌ ره‌ش  له‌ ماوه‌ی زێتر له‌ چل
ساڵی كاری هونه‌ری دا  له‌ بواری دراماو شانۆدا،
چ  له‌ ئاستی  نواندن 
له‌ سه‌رده‌می نوێ‌ ی شانۆی كوردی  و
ئاسته‌نگه‌كانی نواندن و داهێنانی ئه‌كته‌ر.

بینه‌ر
دوای بینینی نمایشه‌كه‌،پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ بزانێت ئاخۆ فاكته‌ره‌كانی ئه‌و گۆڕانكارییانه‌
چین له‌ تێپه‌ڕاندنی  ئه‌كته‌رێك له‌ قاوغێكی
ته‌قلیدی گشتی، به‌ره‌و قۆناغێكی تری  نا ته‌قلیدی،
له‌ نواندندا ؟

 ئایا سه‌رچاوه‌ی
ئه‌و تێپه‌ڕاندنه‌ سینۆگرافیای جه‌سته‌ی ئه‌كته‌رو ده‌نگ و ئیلقاو پێرفۆرمانسی ئه‌كته‌ره‌
بۆ راگرتنی ریتمی نمایش و به‌ هاوسه‌نگ راگرتنی ره‌گه‌زی  وروژاندن لای بینه‌ر، یاخود كاریگه‌ری ده‌رهێنه‌ره‌  به‌سه‌ر ئه‌كته‌رو ستایل و فۆرمی  ده‌رهێنانی؟

به‌ڵام
ره‌هه‌ندێكی لۆژیكی و ره‌هایه‌ كه‌ چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی ده‌رهێنه‌ر كاریگه‌ریی خۆی به‌سه‌ر
ئاستی نواندنی ئه‌كته‌ردا به‌ جێ‌ بێڵێ‌، ناتوانێت ئه‌كته‌رێك دروست بكات له‌ سنووری
ده‌سه‌ڵات و توانستی  جه‌سته‌یی خۆی تێیپه‌ڕێنێ‌
و بیكات به‌ ئه‌كته‌رێكی داهێنه‌ر (ئه‌گه‌ر) ئه‌كته‌ره‌كه‌ خۆی خاوه‌نی خه‌یاڵ و پێرفۆرمانسی
تایبه‌تی خۆی نه‌بێت و ئازاد نه‌بێت له‌ به‌رجه‌سته‌ كردنی توانسته‌كانی خۆی له‌ شانۆدا،
هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ وای كردووه‌ توانستی ئه‌كته‌ره‌كان له‌ یه‌ك نمایش و له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی
یه‌ك ده‌رهێنه‌ردا،  یه‌كێك جیاوازی هه‌بێت
له‌ گه‌ڵ ئه‌وی تردا ..

بۆیه‌ ئه‌و
نواندنه‌ی شه‌ماڵی عه‌به‌ ره‌ش  له‌( باوك)
دا ئه‌نجامی دا، به‌ پله‌ی یه‌كه‌م  موڵكی ئه‌زموونیی
تایبه‌تی خۆی  بووه‌ له‌ گه‌ڵ نواندندا،  به‌ڵام زۆر زه‌مینه‌ی تر هه‌بوون یاریده‌ده‌ر بوون
بۆ شه‌ماڵ، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت ئه‌و رۆڵه‌ 
به‌شێوه‌یه‌ك به‌رجه‌سته‌ بكات، ببێته‌ خاڵێكی وه‌رچه‌رخان له‌ ژیانی هونه‌ریی
ئه‌ودا له‌وانه‌:

1.شه‌ماڵ عه‌به‌ ره‌ش   له‌و
ته‌مه‌نه‌ی ئێستای دا و به‌و روخساره‌ سپی ره‌نگه‌، له‌ رووی فۆرمه‌وه‌ روخسارێكی درامایی  هه‌یه‌ بۆ رۆڵی  كاراكته‌ره‌ به‌ته‌مه‌نه‌كان، كه‌ پێویستی  به‌ ئارایشت نه‌بێت، سیمایه‌ك له‌ هێمنی و دنیا
بینی  پێوه‌ دیار بێت،  زۆر له‌ ئه‌كته‌ره‌  ناوداره‌كانی جیهان چه‌شنی ( ئه‌نتۆنی كوین) سوودییان
له‌و قۆناغه‌ی ته‌مه‌ن وه‌رگرتووه‌  بۆ هه‌ندێ‌
رۆڵی گرنگ له‌ كه‌سایه‌تیه‌ جیهانییه‌كانی وه‌ك 
(زۆربا) و (عومه‌ر موختار) كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌كته‌رێكی تر چه‌ند لێوه‌شاوه‌ بێت،
نه‌توانێت ببێت به‌ ئه‌لته‌رناتیفی (ئه‌نتۆنی كوین) به‌ هۆی ته‌مه‌ن و سیمای درامییانه‌ی.

  بێگومان ئه‌كته‌ر له‌و قۆناغه‌دا
هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات سوود له‌ ئه‌زموونی رابووردووی ئه‌و ته‌مه‌نه‌ وه‌رگرێ‌  و له‌ رۆڵێكی لێوه‌شاوه‌ له‌گه‌ڵ  كه‌سایه‌تی خۆی به‌رجه‌سته‌ی بكات، یان زۆرێك له‌
همومی تایبه‌تی خۆی  له‌ ناو ئه‌و كاراكته‌ره‌دا  بدۆزێته‌وه‌ و بیه‌وێت ئه‌و همومه‌ی خۆی له‌و ده‌رفه‌ته‌دا
له‌ كار اكته‌ره‌دا به‌رجه‌سته‌ بكات ..

شه‌ماڵ
له‌و نمایشه‌دا به‌ دوو فۆرم  نواندنی ئه‌نجام
دا، له‌ یه‌كه‌مدا وه‌ك ئیمبراتۆرێكی به‌ ده‌سه‌ڵات و به‌هێز و خاوه‌ن بڕیار له‌ ناو
كۆشكدا، كه‌ ریتمی نواندنه‌كه‌ی فۆرمێكی ئاسایی هه‌بوو، له‌ رووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ هاوسه‌نگ
بوو، خۆ ئه‌گه‌ر ته‌واوی  نواندنه‌كه‌ له‌ سه‌ره‌تای
نمایش تا كۆتایی به‌و فۆرمه‌ بڕۆیشتایه‌، ئه‌وه‌ 
شه‌ماڵ وه‌ك هه‌ر ئه‌كته‌رێكی دیكه‌ی ئاسایی نمایشه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وت، به‌ڵام  له‌قۆناغی دوای شكست هێنانه‌ ده‌روونییه‌كه‌ی، فۆرم
و ریتمی نمایش كردنی،  شێوازێكی دیكه‌ی وه‌رگرت،
كه‌ له‌رووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ هاوكوف بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌ ئاڵۆزییه‌ی
به‌ هۆی  ته‌وژمه‌كانی گومان و كاریگه‌رییه‌كانی
له‌ سه‌ر ته‌ندروستی دروست بوون، ئه‌و حاڵه‌ته‌ جوانییه‌كی به‌ فۆرمی نواندنه‌كه‌ به‌خشی
و ریتمی نواندنی لای ئه‌كته‌ر به‌رز كرده‌وه‌ و ئاستی وروژاندنی بینه‌ریشی له‌گه‌ڵ  خۆیدا بڵند كرد. 

بۆیه‌ بینه‌ر
به‌ ئاسانی درك به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ستاتیكای نواندن له‌ قۆناغی دووه‌مدا زۆر كاریگه‌رترو
سه‌رنج راكێشتر بوو له‌ وه‌ی یه‌كه‌م .

2. كاراكته‌ر له‌ هه‌ندێ‌ نمایشدا ده‌بێته‌ فاكته‌ری سه‌ره‌كی بۆ ده‌ركه‌وتنی
ئه‌كته‌رو سروش به‌خشین به‌ ئه‌كته‌ر، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت وه‌ك پێویست ئه‌و كاراكته‌ره‌
سه‌ره‌كییه‌ به‌رجه‌سته‌ بكات، كه‌ پاڵه‌وانی نمایش و داینه‌مۆی هاوسه‌نگ راگرتنیه‌تی.

بۆ نموونه‌
زۆرینه‌ی كاراكته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی شكسپیر چه‌شنی هاملێت و ئۆتیللۆو لیر پاشاو رۆمیۆ
جولێت و ماكبێس، كاراكته‌ر فاكته‌ری سه‌ركه‌وتنیانه‌، ئه‌و كاراكته‌رانه‌ بوونه‌ته‌
سروش و ئیلهام بۆ ئه‌كته‌رێكی وه‌ك (لۆرانس ئۆلیڤیه‌) تا ببێت به‌و ئه‌كته‌ره‌ جیهانییه‌،
شه‌ماڵ له‌گه‌ڵ كاراكته‌ری ( ئه‌دۆلیف) ی كابتن هاوسۆزییه‌كی زۆری پێوه‌ دیار بوو،
تێگه‌یشتنێكی ته‌واوی هه‌بوو له‌ كه‌سایه‌تی و له‌ رووی ده‌روونی و هزری و رۆشنبیریی
و سایكۆلۆژییه‌تی ئه‌و كاراكته‌ره‌، ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ شه‌ماڵی كردبوو، به‌ وێنه‌یه‌كی
كۆپی كراوی كه‌سایه‌تی ئه‌و .

3. تێكسته‌كه‌ی سترانبیرگ ـ به‌ تایبه‌تی  كاراكته‌ری ئه‌دۆلیف ـ ی كابتن و زاناو نووسه‌رو
توێژه‌ر و رووداوه‌ نیمچه‌ تراژیدییه‌كانی ناو تێكسته‌كه‌، زه‌مینه‌یه‌كی له‌ بار بوو
بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌كته‌ر سۆزێك له‌ گه‌ڵ كه‌سایه‌تی و رووداوه‌ واقعیه‌كانی په‌یدا بكا،
ئه‌و سۆزه‌  وزه‌و ده‌سه‌ڵاتێكی زێتری پێ‌ ببه‌خشێت،
به‌ تایبه‌ت له‌ دوایین دیمه‌نه‌كانی كۆتایی دا، كه‌ قۆناغی راده‌ست بوون بوو، به‌
چاره‌نووسێكی تاڵی چاوه‌ڕوان نه‌كراوو به‌ سه‌ردا سه‌پێتدراو، له‌ ده‌ره‌وه‌ی  ویست و ده‌سه‌ڵاتی خۆی، كه‌ له‌لای ئه‌و له‌ خه‌ون
ده‌چوو..

له‌ هه‌مان
كاتیشدا چۆن كاراكته‌ر كاریگه‌ری ده‌روونی به‌ سه‌ر ئه‌كته‌ره‌وه‌ هه‌بوو بۆ په‌لكێش
كردنی به‌ره‌و داهێنان، به‌ هه‌مان شێًوه‌
كاراكته‌ر هه‌مان ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بوو به‌ سه‌ر حاڵه‌تی سایكۆلۆژی بینه‌ریش، بۆ ئه‌وه‌ی
كارلێك كردنی له‌ گه‌ڵ كاراكته‌ره‌كه‌ ببێته‌ كارلێك كردنێكی فیزیكی و ده‌روونی بۆ
ئاوێته‌ بوون له‌ گه‌ڵ نمایش، كه‌واته‌ سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی و بنه‌ڕه‌تی بۆ په‌یوه‌ندی
نێوان نمایش و بینه‌ر ئه‌كته‌ر بوو، بۆ وێنا كردنی كاراكته‌رێكی به‌هێز.

4.ئه‌م ئه‌زموونه‌ نوێیه‌ی شه‌ماڵ عه‌به‌ ره‌ش ـ ده‌رفه‌تێك بوو بۆ
قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی ساڵانێكی زۆری  بێ‌ ده‌نگی
له‌گه‌ڵ شانۆدا له‌ كوردستان، ئه‌و خه‌ونه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆو پڕ
كردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ و ئاوێزان بوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ نواندندا، شه‌ماڵی خسته‌ به‌رده‌م  تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی قورس، كه‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌كانی
خۆی  له‌و تاقیكردنه‌وه‌یه‌دا به‌رجه‌سته‌ بكات
و ده‌رفه‌ته‌كه‌ وه‌ك پێویست بقۆزێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و به‌رهه‌مه‌ ببێته‌ شوناسێك
بۆ ئه‌و ..

كه‌واته‌
شه‌ماڵی عه‌به‌ ره‌ش  وه‌ك ئه‌كته‌ری سه‌ره‌كی
نمایش ـ له‌ چه‌ند گۆشه‌یه‌كه‌وه‌ بوونی خۆی له‌ نمایشه‌كه‌دا به‌رز راگرت:

1.فاكته‌ری سه‌ره‌كی راگرتنی ریتمی نمایش بوو به‌ هۆی  به‌هاوسه‌نگ راگرتنی نواندن، ئه‌مه‌ش ده‌سه‌ڵاتی
ئه‌كته‌ر نیشان ده‌دا  بۆ به‌ ئه‌لته‌رناتیف
بوونی فه‌راغی سینۆگرافیاو هه‌ندێ‌ لایه‌نی تری ستاتیكای شانۆیی، یاخود بۆ پڕ كردنه‌وه‌ی
گرفته‌كانی ده‌رهێنان.

2. سه‌رچاوه‌ی وروژاندنی بینه‌ر بوو، بۆ چێژ وه‌رگرتن  له‌نواندن و فۆرمی نمایش، له‌ پاڵ كۆمه‌ڵه‌ ئه‌كته‌رێكی
دیكه‌ی به‌ توانا، كه‌ زۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی خۆیان له‌ یه‌كتر وه‌رده‌گرت، بۆ
ئه‌وه‌ی ئه‌كته‌ر له‌ نمایشه‌كه‌دا ببێته‌ سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی  راگرتنی ریتم و چێژی شانۆیی.

3.ئه‌و نواندنه‌ی شه‌ماڵی عه‌به‌ ره‌ش له‌ باوك دا به‌رجه‌سته‌ی كرد،
كاریگه‌ری ئه‌رێنیانه‌ی به‌ سه‌ر به‌رز كرنه‌وه‌ی ئاستی نواندنی ئه‌كته‌ری كورد به‌
جێ‌ هێشت و ئاستی نواندنی له‌ شانۆی كوردی به‌ره‌و قۆناغێكی تر ته‌كان پێدا. 

به‌رهه‌مهێنه‌ره‌ جیهانییه‌كانی بواری دراماو سینه‌ما بایه‌خێكی تایبه‌تی ده‌ده‌ن به‌ روخساری ئه‌كته‌ر و به‌ توخمێك له‌ توخمه‌كانی خه‌سڵه‌ته‌كانی ئه‌كته‌ری داده‌نێن، له‌وانه‌ش كۆمپانیاكانی هۆلیود و كۆریی و ئوسترالی و ئه‌رجه‌نتینی و چه‌ندین وڵاتی دیكه‌، كه‌ بۆیان ده‌ركه‌وتووه‌ روخساری سرنج راكێش ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌رێنیانه‌ی خۆی هه‌یه‌ به‌سه‌ر بڕی ته‌ماشاكاران و گه‌رم و گوڕی په‌نجه‌ره‌ی هۆڵی سینه‌ماكان و شاشه‌ی ته‌له‌فزیۆنه‌كان، چونكه‌ كامێرا ده‌سه‌ڵاتێكی سیحراوی هه‌یه‌ له‌ به‌رجه‌سته‌ بوون و ده‌رخستنی شێوه‌، كه‌ زۆرجاران هه‌ندێ‌ جۆری بینه‌ر ده‌كه‌وێته‌ ژێركاریگه‌ری شێوه‌و و هه‌ست ده‌كات كه‌پێویستیان به‌ تێڕامان و هه‌ڵمژینی جوانیی شێوه‌ هه‌یه‌، به‌ رادده‌یه‌ك زۆر جاران ئه‌و روخسارو شێوانه‌ كاریگه‌رییه‌كانیان ئه‌وه‌نده‌ قووله‌َ به‌سه‌ر بینه‌ردا، بێ‌ ئه‌وه‌ی هه‌ست به‌ خۆی بكات فریو ده‌درێت، بۆیه‌ هه‌سته‌ جیا جیاكانی ئه‌وه‌نده‌ به‌ ناخ شێوه‌دا روو ده‌چن، كه‌متر بوار بۆ ناوه‌رۆك و ئه‌قڵ به‌ جێ‌ دیڵن كه‌ به‌ره‌و شیكردنه‌وه‌و لێكدانه‌وه‌یه‌كی لۆژیكی پێهكهاته‌ درامیه‌كان و رووداوه‌كان قوڵ ببنه‌وه‌، ئه‌وانه‌ی هه‌موو پشت به‌ستنێكیان به‌ شێوه‌و روخساره‌ له‌ كاره‌ درامییه‌كاندا هه‌موو ئه‌و فاكته‌ره‌ جۆراو جۆرانه‌ به‌كار ده‌هێنن كه‌ بینه‌ری پێ‌ چه‌واشه‌ ده‌كرێ ، به‌ تایبه‌ت بینه‌ری گه‌نج و بینه‌ری خێزان كه‌ زۆرێك له‌وان له‌ ده‌ره‌نجامی بۆشاییه‌كی زۆر له‌ ژیانی رۆژانه‌یاندا به‌رده‌وام ده‌بن له‌ به‌سه‌ركردنه‌وه‌ی هه‌ندێ‌ له‌و زنجیره‌ دوورو درێژانه‌ كه‌ زۆربه‌یان له‌ بازنه‌یه‌كی داخراودا ده‌سوڕێنه‌وه‌ و بریتین له‌ ته‌نها موغازه‌لات و نیشاندانی شێوه‌ی هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ری ئه‌وتۆ كه‌ زۆرێك له‌ بینه‌ران خه‌یاڵی خۆیانیان له‌ سه‌ر بونیات ده‌نێن .

زۆر ئه‌كته‌ر هه‌ن، جوانیه‌كانیان بونه‌ته‌ فاكته‌ر بۆ ئه‌وه‌ی په‌لكێشی دنیای سینه‌ماو دراما بكرێن و له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا ببن به‌ ئه‌ستێره‌،بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌وان رۆژێ‌ له‌ رۆژان له‌ خه‌ونیشا بڕوایان به‌وه‌ هه‌بووبێ‌ كه‌ ده‌بن به‌و ناوه‌ ره‌ونه‌قدارانه‌ی بواری سینه‌ماو دراما، ئه‌وه‌تا سه‌رچاوه‌ی هه‌ره‌ به‌ پێزی دراما توركییه‌كان رووخساره‌ كه‌ لای ئه‌وان له‌ سه‌رووی هه‌موو پێكهاته‌كانی دیكه‌ی دراما هه‌ژمار ده‌كرێت ،هه‌موو پێكهاته‌كان به‌ تێكڕایی له‌وانه‌ش سیناریۆ و وێنه‌ گرتن و ده‌رهێنان له‌ پێناو به‌رجه‌سته‌ بوونی جوانییه‌كانه‌ كه‌ ئامانجی سه‌ره‌كی كاره‌ درامییه‌كانی ئه‌وانن .. كرۆكی راسته‌قینه‌ی روخساری جوانیش لای لاوه‌كانه‌ كه‌ له‌ هه‌موو كاره‌ درامییه‌كاندا ته‌وه‌ری بنه‌ڕه‌تی دراماكانن و بینه‌ر زۆرینه‌ی كاتیان له‌ گه‌ڵدا به‌ سه‌ر ده‌بات ..

به‌ڵام به‌رجه‌سته‌ كردنی روخساری جوانیی بۆ كاری درامی مه‌رج نیه‌ ته‌نها له‌ بازنه‌ی پرسی لاوه‌كی و رووكه‌شی به‌ ناو خۆشه‌ویستی بخولێته‌وه‌ كه‌ زۆر جاران به‌ تایبه‌ت له‌ دراما توركییه‌كاندا بێزه‌وه‌رو ئێكسپایه‌ر ده‌بێت و له‌ چمكی پیرۆزی خۆشه‌ویستی كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ بری ئه‌وه‌ی وه‌ك ( یوسفی راستگۆ ) ی ئێرانیه‌كان و ( گه‌وهه‌ری كۆشكی )ی كۆرییه‌كان گه‌وره‌و پیرۆزی بكه‌ن، ده‌كرێت پرسی خۆشه‌ویستی بكرێته‌ بنه‌ڕه‌ت،به‌ڵام به‌و ئاراسته‌یه‌ی كه‌ خۆشه‌ویستی تێیدا جوانترو پیرۆزتر بێت له‌ مانا پیرۆزه‌كه‌ی خۆی، خه‌ڵكی له‌ په‌نای ئه‌و جۆره‌ خۆشه‌ویستیه‌ پڕ له‌ گوزارشتانه‌، هه‌ست به‌ گه‌وره‌یی مرۆڤ بكات، نه‌ك خۆشه‌ویستی بكرێته‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كی بازرگانی و ده‌رهاوێشته‌یه‌كی ژه‌هراوی كۆمه‌ڵگایێكی فاسید ی شیرازه‌ پچڕاو ..

له‌ زنجیره‌ درامای (گه‌وهه‌ری كۆشك) و(سۆناتای زستان) كه‌ دوو زنجیره‌ درامای كۆرین و به‌شێكی زۆر له‌ كیشوه‌ره‌كانی جیهانیان هه‌ژاندووه‌ و له‌ گه‌ڵ هه‌موو كۆمه‌ڵگایێكدا ده‌گونجێن تیایاندا بایه‌خێكی زۆر به‌ روخسار دراوه‌، به‌ڵام ئه‌و روخساره‌ بۆ كۆمه‌ڵێ‌ چمكی مرۆیی پیرۆز به‌رجه‌سته‌ كراوه‌، بۆیه‌ روخساره‌كانیان جوانتر كردووه‌ له‌ خۆی .

ئێمه‌ له‌ سینه‌ماو درامای كوردی نوێ‌ دا دا ئاره‌زووی ئه‌وه‌مان هه‌بووه‌ كه‌ روخساری جوان به‌رجه‌سته‌ بكه‌ین،به‌ڵام له‌ سنوورێكی دیاری كراودا ماوینه‌ته‌وه‌،هه‌ر بۆ نموونه‌ ره‌نگه‌ روخسار له‌ زنجیره‌ درامای ( مه‌می ئالان ) ی ناسر حه‌سه‌ن، كۆڵه‌گه‌یه‌ك بووبن بۆ نه‌ڕوخانی زنجیره‌كه‌،ئه‌گه‌ر روخسارو وێنه‌ گرتن نه‌بوونایه‌ خوا بزانێ‌ زنجیره‌كه‌ به‌ كام هه‌ڵدێردا ده‌كه‌وت،له‌ زنجیره‌ درامای ( گه‌رده‌لوول ) جه‌لیل زه‌نگه‌نه‌ زۆر به‌ وردبینی و هه‌ستییارییه‌وه‌ هه‌ڵسوو كه‌وت له‌گه‌ڵ هه‌ندێ‌ روخساردا ده‌كات، له‌وانه‌ش پاڵه‌وانانی زنجیره‌كه‌، بۆیه‌ لایه‌نێكی زنجیره‌كه‌ی له‌ ده‌ست پووكانه‌وه‌ رزگار كرد، جه‌لیل زه‌نگه‌نه‌ دروست كه‌ری كه‌سایه‌تی و روخسارێكی وه‌ك وه‌نه‌وشه‌ و باران بوو، كه‌ ناودارییه‌كی زۆری بۆ په‌یدا كردن و خه‌ڵكی دووچاری به‌ دوا دا گه‌ڕانیان بوون، به‌ڵام مه‌رج نیه‌ ئه‌و روخسارانه‌ وه‌ك خۆیان بمێننه‌وه‌، زۆر جوینه‌وه‌و دووباره‌ كردنه‌وه‌یان له‌ به‌رهه‌می بازرگانی كرچو كاڵدا ده‌بێته‌ هۆی سوانی روخسارو له‌ ده‌ست دانی په‌رۆشی بینین بۆ ئه‌و روخسارانه‌، بۆیه‌ زۆر له‌ ئه‌كته‌ره‌ جیهانییه‌كان هه‌وڵی پاراستنی هاوسه‌نگی ده‌ده‌ن له‌ خۆ نیشاندان و ده‌ركه‌وتن، هه‌ر بۆ نموونه‌ ئایا په‌رۆشی بینه‌ر بۆ روخساری ( وه‌نه‌وشه‌) دوای پێشكه‌ش كردنی به‌رنامه‌و ده‌ركه‌وتنی هه‌فتانه‌ی،به‌و شێوازه‌ لاوازه‌ وه‌ك په‌رۆشی جارانی بینه‌ره‌ دوای نمایش كردنی گه‌رده‌لوول ؟

ناوازه‌یی زۆر له‌ روخساره‌ درامیه‌ كان، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی ناتوانن كاریگه‌رییه‌ك له‌ هزری بینه‌ردا به‌ جێ‌ بێڵن، روخساری كاتین كه‌ بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ هه‌ستی بینه‌ردا ده‌مێننه‌وه‌ پاشان له‌ گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی زه‌مه‌ن زۆر به‌ ئاسانی كاڵ ده‌بنه‌وه‌،چونكه‌ دوای ئه‌وه‌ی كاریگه‌رییه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵنیشتووه‌كانی سه‌ر هه‌ست و سۆزی بینه‌ر نامێنن، وێنه‌كانیش له‌ خه‌یاڵدا كاڵ ده‌بنه‌وه‌و له‌ بار ده‌چن، هه‌ندێ‌ له‌ ده‌رهێنه‌ره‌ درامیه‌كانی ئێمه‌ به‌ ده‌ست گرفت و قه‌یرانی روخساره‌وه‌ ده‌ناڵێنن، ناچاری ئه‌وه‌ ده‌بن كه‌ روخساره‌ سواوه‌كان وه‌ك بنێشته‌ خۆشه‌ له‌هه‌موو به‌رهه‌مێكا دووباره‌ بكه‌نه‌وه‌،خه‌ڵك ئه‌وه‌نده‌ له‌ ده‌ست ئه‌و روخسارانه‌ بێزار بووه‌ به‌رهه‌مه‌كان له‌هه‌ر چ ئاستێك دابن بینه‌ر قه‌بوڵیان ناكات و نایه‌وێت جارێكی دیكه‌ بیانبێنێته‌وه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌و درامایانه‌ی له‌ سنووری شاری هه‌ولێر تۆمار ده‌كرێن، كه‌چی له‌ هه‌ندێ‌ شوێنی دیكه‌دا ده‌رهێنه‌ره‌كان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كێشه‌ی روخساریان نیه‌، زێده‌ رۆیی له‌ روخساری ئافره‌تدا ده‌كه‌ن .

هه‌ندێ‌ له‌و روخسارانه‌ شوێنی خۆیان بۆ پڕكردنه‌وه‌ی كه‌سایه‌تیه‌كانیان وه‌ك پێویست پڕ كردۆته‌وه‌ و توانییوویانه‌ وێنه‌ی داهێنه‌رانه‌ی جوان له‌ هزرو خه‌یاڵی بینه‌ردا دروست بكه‌ن، به‌ڵام هه‌ندێكی دیكه‌ توانای گوزارشت كردن و داهێنانیان نیه‌، بۆیه‌ ته‌نها وه‌ك وێنه‌یه‌كی مۆمیا كراو ده‌بیندرێن كه‌ ناتوانن هیچ خرپه‌و سروشێك به‌ بینه‌ر ببه‌خشن، بۆیه‌ روخسار ته‌نها له‌ پێناو روخساردا زۆر جاران پارچه‌یه‌ك له‌ جه‌سته‌ی دراما ئیفلیج ده‌كات، له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌و زۆری و بۆریه‌ له‌ روخساردا زۆر جاران تیشك له‌پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی دراماش ده‌دزێ‌ و وای لێ‌ ده‌كات ، دیقه‌تی بینه‌ر بكه‌وێته‌ سه‌ر چه‌ند خاڵێك و په‌رت و بڵاویان ده‌كاته‌وه‌، به‌مه‌ش له‌ كه‌سایه‌تی پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی لاواز ده‌كه‌ن، بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و تیشك وه‌رگرتنه‌ له‌ پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی خزمه‌ت به‌ كه‌سایه‌تیه‌كانی دیكه‌ بكات، كه‌واته‌ نه‌بوونی رێ‌ وشوێن بۆ روخساره‌ به‌ زۆر زێده‌ كراوه‌كان له‌رووی هاوكێشه‌ی هونه‌رییه‌وه‌ ، وه‌ك كه‌موو كوڕی و بۆشایی نه‌بوونی روخساره‌ وایه‌ له‌ درامادا .

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

واتێ‌ بگەم راستەوخۆ بچینە نێو كرۆكی بابەتی شانۆگەری ( باوك) باشترەو و دوو سێ‌ قسە لە سەر ئەو نمایشە بكەین، ئەوەندە لە سەر تێكستەكەی ئۆگیست سترانبیرگ ـ ی گەورە نووسەری سویدی نەوەستین ، چونكە فەلسەفەو ئامانجی شانۆیی (ئۆگیست سترانبیرگ ) وەك خاوەن میتۆدێكی سروشتی و واقیعی ، پێگەی تایبەتی خۆیان هەیە لە بواری رۆمان و شانۆ و ئەدەبی جیهانی و پرسی ململانێی كۆمەڵایەتی و دەروونی، بە تایبەت دوای نمایش كردنی شاكارە مەزنەكەی ( باوك ) كە زۆرینەی شانۆكانی جیهانی هەژاندووە.
ئۆگیست سترانبیرگ ـ ئەو نووسەرە بلیمەتەی ئەدەب و كولتوورو، شانۆی سویدی و شانۆی جیهانیی بە هزرو رۆمان و بەرهەمە بە پێزەكانی دەوڵەمەند كردووە، یەكێكە لە سێ‌ جومگەكانی وەك چیخەف و ئەبسن، كە پێشەنگی شانۆی نوێی جیهانی بوونە، تا سەدەی بیستەم.

سترانبیرگ ساڵی 1887 ئەم شانۆگەریەی بڵاو كردۆتەوە، كە یەكێكە لە دیارترین ئەو شانۆگەریانەن لە ئەدەبی جیهانیدا زۆر بە تێرو تەسەلی بەرجەستەی ملمڵا نێ‌ ی نێوان پیاوو ئافرەت دەكەن، ناوداریەتێكی زۆری بە هەردوو شانۆگەری سروشتی و تەعبیر ییەكانی وەك ( باوك ) و (خاتوو جولیا ) و چەند شانۆگەری تر، دەربارەی ملمڵانێی ئافرەت و پیاو پەیدا كرد، دواتر بوو بە پێشەنگی شانۆی دەروونی، بە تایبەت دوای نووسینی شانۆگەری (خەون و ئەقلی قوڵایی)
چمكی نمایشەكەی (باوك) ی سترانبێرگ ، سەربوردەی ( ئەدۆلف ) ی كابتنە، كەسێكی بە مەعریفەو زانست پەروەرە، ئەو پیاوەی هەموو ژیانی بۆ بایەخ پێدان بە توێژینەوە زانستیەكان تەرخان كردووە، بە بەردەوامی بە دوای كتێبدا دەگەڕێنت و ماڵەكەی پڕ كردووە لە فەلسەفەو زانست، هاوسەرگیری لە گەڵ ( لۆرا ) ی خوشكی قەشە كردووە، بیست ساڵی تەمەنیان بە یەكەوە بە سەر بردووە، كچێكیان كەوتۆتە نێوان بە ناوی (بیرتا) كە سەرچاوەی سەرەكی كێشەی نێوانیان بووە.

لورا ـ ئارەزووی ئەوەی دەكرد ( بیرتا ) لە گەڵیاندا بژی و فێری هونەری رەسم كردن بێت، بەڵام ئەدۆلیفی باوكی بە پێچەوانەوە دەیویست كچەكەی لێیان بە دوور كەوێتەوەو لە گەڵ ژنانی تر دابڕێ‌ ، ببێت بە مامۆستا،تا ئەگەر هاوسەرگیریشی نەكرد، بتوانێت خۆی بەڕێوە ببات
كابتن لە سەر بیرو ڕاكەی خۆی مكوڕە، چونكە خۆی بە بەرپرسی یەكەم دادەنێ‌ بەرامبەر بەئایندەی كچەكەی،
لورا ـ دڵگرانە بەوەی كابتن هەموو ئەو پارەو پوولە بۆ كڕینی كتێب و توێژینەوەی زانستی خەرج دەكات و دژایەتی ژنەكەی دەكات بۆ پەروەردەكردنی كچەكەی.

ئەم كێشەیەی پەروەردە كردنی منداڵ و و رێكخستنی كاروباری نێو خێزان، كێشەی سەرەكی مل مڵانێی نێوان ئەو ژن و مێردە بوو، ئەو كاتە كابتن لە پۆپەی دەسەڵات بوو، قسەی یەكەم لەو ئیمپراتۆریەتە بچووكەی ماڵ، قسەی ئەو بوو، بەڵام دواتر كە پەتای گومان و رارایی رووی تێ‌ كرد و هەست و دەروونی داگیر كرد، بە هۆی گومان كردن لەوەی بیرتا ـ كچی راستەقینەی ئەو بێت و ژنەكەی خیانەتی لێ‌ نەكردبێت ، گومان ئەدۆلیفی كابتنی خستە قۆناغێكی ترسناك لە ژیانیدا، تەنانەت كاتێ‌ پزیشك سەردانیان دەكات ، لورای هاوسەری ئەدۆلیف بە شێت بوون لە قەڵەم دەدات، چونكە ئەدۆلیف گومان لەوە دەكات كە بیرتا كچی ئەو بێت، بەڵام كاتێ‌ پزیشك دەیبینێ‌ ، زۆر پێی سەرسام دەبێت و رێز لە توێژینەوەكانی دەگرێ‌ ، ئەدۆلف وا لە پزیشك دەگەیەنێت كە هۆكاری توڕە بوونی ئەوەیە خاوەن كتێبخانەكات كەمتەرخەمن لە ناردنی كتێب بۆ توێژینەوەكانی، ئەگەرچی چەندین نامەی بۆ ناردوون.
بۆیە پزیشك بە لورا دەڵێت كە ئەو هەست بەهیچ نیشانەیەكی شێت بوونی ئەدۆلیف ناكات، ئەو توێژینەوانەش هەمووی نیشانەی بیرمەندی مێردەكەیەتی.
بەڵام (لورا) پێداگری دەكات لەسەر بە شێت بوونی مێردەكەی و داوای لێ‌ دەكات چاوەڕوانی بكات تا نیشانەكانی شێتی تیا دەردەكەوێت.

كاتێ‌ كابتن لە پۆستە خانە دەگەڕێتەوەو دەزانی ژنەكەی ناردنی هەندێ‌ نامەی لێ‌ قەدەغە كردووە، توڕە دەبێت ، ئەوەندەی تر لورا دەیهەژێنێ‌ كە پێی دەڵێ‌ هەموو دۆست و برادەرانی بە شێت بوونی ئاگادار كردۆتەوە و بەم زووانە دەست بە سەر سەرو سامانیدا دەگرێ‌
ئەدۆلیف ئاگاداری ژنەكەی دەكاتەوە ئەگەر ئەو مەبەستی شێت كردنی بێت ، ئەوە پێش ئەوەی ئەوە روو بدات خۆی دەكوژێت، بەمەش ئاواتی دەست بە سەر داگرتنی قرۆشێكی بۆ نامێنێتەوە لە سەرو سامانەكەی .لە ئەنجامی ئەو روو بە روو بوونەوە توندو تیژە ئەدۆلیف لە حاڵەتێكی توڕە بووندا،چرایەكی هەڵگیرساوی بۆ داوێ‌ ..
(لورا) قەشەی برای و پزیشك بانگ دەكا، بۆ ئەوەی رووداوەكەیان بۆ بگێڕێتەوە، بۆیە پزیشك داوا دەكات بە زووترین كات بۆ چارەسەر كردنی شێت بوونەكەی ئەدۆلیف رەوانەی نەخۆشخانە بكرێت، داواش لە مارگرێتی دایەن دەكات كراسی شێتخانەی لە بەركات، بەڵام ئەو رەتی دەكاتەوە.
(ئەدۆلیف) بە تەنیا لە ژوورەكەی خۆی دادەنیشێ‌ و دەردە دڵی خۆی دەكات، یادی ئەو ئافرەتانە دەكاتەوە كە لە ژیانیدا خیانەتیان لە گەڵدا كردووە،
ئینجا (بیرتا)ی كچی دێتە ژوورو لە هۆكاری پەلامارەكەی باوكی دەپرسێ‌ بۆ سەر دایكی ..ئەویش لە تاو گەورەیی كارەساتەكە لەویش توڕە دەبێت و بە بێ‌ ئەوەی ئاگای لە خۆ بێت بە دەمانچە هەڕەشەی لێ‌ دەكات، بۆیە (بیرتا) هاوار دەكا كە باوكی شێت بووە.

دواتر (مارگرێت)ی دایەن دێت و بە دەم گێڕانەوەی یادگارە كۆنە بە چێژەكانی، بە ئەسپایی كراسی شێتخانەی لە بەر دەكات و بەو كراسەوە دەیبەستێتەوە، كابتن كە هەست بە بەستانەوەی خۆی دەكات ، بە گلەییەوە بە مارگرێت دەڵێت : تۆش مارگرێت ؟
ئەدۆلیف ـ تووشی داهێزران دەبێت و بە دەم ئێش و ئازارە دەروونییەكانی، خەو دایدەگرێ‌،كاتێ‌ دەزانێ‌ پاڵتۆكەیان لە بەر كردۆتەوە، كە ئەو بە پێستی شێر ناوی دەبات، دەزانێ‌ ئیدی هەموو شتێ‌ بەرەو كۆتایی هاتن دەچێت ، بۆیە داوا لە مارگرێتی دایەن دەكات، رانی بۆ بكاتە سەرین، بۆ ئەوەی پشوویەك بدات و بە ئارامی رادەستی مەرگ بێت.
بەم دیمەنە كۆتایی بە ئیمپراتۆریەتی كابتن دێت لە ماڵەكەو ژنەكە سەركەوتوو دەبێت لە بەدی هێنانی خەونەكانی و دەست بە سەرداگرتنی دەسەڵات و سەرو سامانی كابتن.

سترانبیرگ نەیویستووە واقیع رتوش بكات، بەڵكو وێنەیەك وەك خۆی نیشان بدات، چونكە ئەو هەمیشە مۆركی بە ململانێ كۆمەڵایەتیەكانەوە گرتبوو، بە تایبەت ئەو نەخۆشییانەی لە ناو خودی خێزانەوە تەشەنە دەكەن.
ململانێی ژن و مێرد لە شانۆیی ( باوك ) دا ئەو دژایەتیە فیكری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریی و دەروونی و پەروەردەییەیە، كە دەرهاوێشتەی زەمەنێكە لێواو لێوە لە نیگەرانی و گومان و دوو دڵی ، لە دوای روخانی خۆشەویستی بە ئەلتەرناتیفی خۆپەرستیەتی و نەرگزیەت و تەماعكاری
زەمەنێك نغرۆی گومانە، لە بۆشاییەكدا كە مرۆڤ هەموو شتێك دەكات لە پێناو سەپاندنی غەریزە ئەهریمەنیەكانی خۆی، ئەم گومانە لە یەكەم رۆژی ناوك بڕانی مرۆڤایەتیەوە هەیە، تا ئەو دەمانەش و دوای ئەو دەمانەش ، بەردەوام دەبێت.

لە شانۆیی ( باوك) دا ئەو گوتارەی سترانبیرگ بۆ سەردەمی خۆی هەیبووە، رەنگە درێژەی هەبێت بۆ زۆر لە سەردەمەكانی دوای خۆشی، لە سنووری كۆمەڵگایەكی دیاری كراوەوە بپەڕێتەوە بۆ زۆر لە كۆمەڵگاكانی جیهان، لە زەمەنێكەوە بۆ چەندین زەمەنی تر.. بێ‌ ئەوەی سترانبیرگ بە سنوورێكی جوگرافی و زەمەنێكی دیاری كراوەوە بەسترابێتەوە.
بە هەمان شێوەش ( باوك) تەنیا ئەو رەسمە نامێنێتەوە كە سترانبیرگ كێشاویەتی ، لەوانەیە دەرهێنەرێكی هۆڵەندی لە رەسمی باوكدا وێنەو چمكێكی تر هەڵێنجێ‌، كە پێشتر بە رەنگێكی تر نیشان درابێت، دەرهێنەرێكی كوردیش ، بۆی هەیە بەو شێوەیە باوك نیشاندا كە لە خەیاڵی ئەو دایە، گرنگ ئەوەیە ئەو داهێنەرێكی تر بیت جودا لەوانی تردا
ئەوەی گرنگە ئەوە یە، دەرهێنەر ئاشنا بە عالەمی سترانبیرگ بێت و بزانێت ستایلی سترانبیرگ جیاوازی هەیە لە گەڵ ئەوانی تر، چونكە زۆر لەوانەی پێشتر ئاشنا بە عالەمی چیخەف و ستایلەكەی نەبوونە، هەمیشە شكستییان خواردووە، تۆ وەك دەرهێنەر پێویستیت بە میتۆدی تایبەتی هەر یەك لەوانە، كە لە رێگەی بە بە پراكتیك كردنی تیۆرو بە پیشە بوونی شانۆییەوە ئاشنایان دەبیت، رەنگە كەم دەرهێنەری كوردیش ئەگەر ئەكادیمی و دەرهێنەرێكی پیشەیی نەبێت بتوانێت بچێتە ناو دنیای هەندێ‌ لەو بلیمەتانەی كە میتۆدو ستایلی تایبەتی خۆیانیان هەیە
سترانبیرگ ، شێوازی سروشتی خۆی هەیە لە شانۆدا، لە پاڵ ئەندریە ئەتوان ، چیخەف ، ئەبسن ، بە دوای گەڕان بە دوای ئەشكەنجەو ئازارەكانی كۆمەڵگاو نەخۆشییەكانیدا دەگەڕێن، بۆیە ئەو ئەكتەرانەش كە لەو جۆرە نمایشانەدا كار دەكەن، دەبنە وێنەیەك لەو ستایلە سروشتیە، دەبێت خۆیان دوورە پەرێز رابگرن لە گوتار بێژی و دایەلۆژی راستەوخۆ و دوور لە هاتو هاوارو جولانەوەی زێدە ڕۆیی.

دەرهێنان:
دەرهێنەر( سدیق عەزیز) كەمتر وەك دەرهێنەر بە بینەری كورد ئاشنایە، تا ئێستا هیچ بەرهەمێكیمان لە كوردستاندا نەبینییووە، ناشزانین لە كوێوە چۆتە ناو پیشەی دەرهێنانی شانۆییەوە، بەڵام ئەركی ئێمە گەڕان بە دوای ئەو باگ راوندەدا نیە، هەڵسووكەوت لە گەڵ بەرهەمێكی شانۆیی دەكەین كە ئەو دەرهێنەرەكەیەتی، ئەو توانی وێنەیەكی ترمان لە شانۆی واقیعی نیشان بداتەوە ، بەڵام هەموو ئەزموونێكیش مەرج نیە لە هەموو بۆشاییەك بە دەر بێت،بۆیە من وا هەست دەكەم شوێن پەنجەی هەندێ‌ خاڵی لاواز لەسەر پانتایی نمایشەكەدا دەبیندرێت ، لەوانە:
1.رانەگرتنی هاوسەنگی لە ریتمی نمایش، بە هۆی چارەسەر نەكردنی كێشەی تێكست و دیالۆگی درێژو دادڕ
2.لاوازی لە بونیاتنانی ئەو دیمەنانەی هەمە رەنگی لە فۆرم دا دروست دەكەن، نمایش رزگار دەكەن لە فۆرمی چەقیوو.

1. لاوازی لە سینۆگرافیا و ستاتیكای شانۆیی و بەجێ‌ هێشتنی فەزای شانۆ بە رووناكی و رەنگی كراوەو فلات، سوود وەرنەگرتن لە تەكنیكی شانۆیی ، بە تایبەت بۆ نمایشێكی دەروونی و سایكۆلۆژی بۆ بەرجەستە كردنی ناخی ئەكتەر بە سینۆگرافیا، كە رەنگە هەندێ‌ جار نمایش هەر تەنها جەستەو ئەدای ئەكتەر بەس نەبێت بۆ دەرخستنی هەندێ‌ هێمای دەروونی.
   4.لە دەست دانی چێژ بە هۆی ریتمی چەسپاوو بۆشایی سینۆگرافیا، لە هەندێ‌ دیمەندا.
   5.بە گشتی دەرهێنەر هەموو پشت بەستنێكی بە ئەكتەر بوو، زۆرینەی پێكهاتەكانی دیكەی فەرامۆش كردبوو، رەنگە ئەگەر رەگەزەكانی دیكەی ستاتیكای شانۆیی كارا بوونایە، ئەوە نمایشەكە ئاستێكی تری وەردە گرت ، كە زۆر لەوەی ئێستا باشتر بێت.
   6.كاتێ‌ دەرهێنەر بڕیاری بژاركردنی ئەو تێكستەی دا، خۆی خستە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی زۆر سەخت ، كە رەنگە هەموو دەرهێنەرێك دەرەقەتی نەیەت، بە هۆی پێداویستیە هونەرییەكانی ، كێشەی هەرە گەورەی دەرهێنەرێك كە خۆی لە قەرەی شانۆیی (دیالۆگ ) دەدات ئەوەیە، دەسەڵاتی ئەوەی هەبێت دیالۆگ لە چوارچیوەی تەنیا وشەو رستەو دەستەواژە دەربێنێ‌ و بیخاتە نێو چوارچیوەیەكی هونەریی ئەوتۆ بینەر دووچاری خاوبوونەوە نەكات، كاتێ‌ بینەر سەعات و نیوێك لە سەر كورسیەكی رەق دادەنیشێ‌ ، لە چاوەكانیشەوە چێژ وەرگرێ‌، خۆ بینەر هەر تەنها بۆ گوێ‌ گرتن نایەتە هۆڵی شانۆیی ئەگەر رەگەزەكانی تر نەیوروژێنن و هەست بە تێپەڕبوونی كات نەكات.
   بۆیە بینەر چۆن پێویستی بە بیستنە، زێتر لەوەندەش پێویستی بە بینینە، خۆ ئەگەر لە نمایشی باوك دا بەراوردی نێوان بیستن و بینین بكەین، بە روونی هەست بە لەنگ بوونی هاوسەنگی دەكەین و لەوە بە ئاگاین كە سێ‌ بەشی رووبەری نمایش بە دیالۆگ داگیر كراوەو تەنیا بەشێكی بۆ چاو و رەگەزەكانی دیكەی وروژاندن ماوەتەوە.
   ئەكتەر :
   راستە هەر پێكهاتەیەكی شانۆیی كاریگەری تایبەتی خۆیان بە سەر نمایشەوە هەیە، بەڵام هەندێ‌ لەو پێكهاتانە جومگەیەكن لە هەیكەلی شانۆیی دا،بۆ راگرتنی ریتمی نمایش .
   ئەو ئەكتەرانەی لە باوك ـ دا دەركەوتن بە گشتی ئەكتەری پرۆفیشنالن و زۆرینەیان ئەزموونێكی دەوڵەمەندییان هەیە چ لە گەڵ شانۆی كوردستان چ لە گەڵ شانۆی ئەوروپا، ئەم چانسەی گرد بوونەوەی ئەو كۆمەڵە ئەكتەرە بە توانایە لە دەوری ئەو نمایشەدا، بوون بە فریاد رەزی نمایشەكەو رزگار كردنی لە تاقیكردنەوە سەختەكە.
   دەرهێنەر لە كاتی هەڵسووكەوت كردن لە گەڵ ئەكتەری پرۆفیشنال و خاوەن ئەزموون ، ئەركە هونەرییەكانی ساناتر دەبێت ، لە رووی وەرگرتن و لە رووی ئیزافەی نوێ‌ لە لایەن ئەكتەرەكان خۆیانەوە، بەو ناوەی كە ئەوان خاوەن مەعریفەن بۆ ناساندنی ستایلی كاركردن و ناسینی كاراكتەرەكانی خۆیان، ئەگەر دیقەت بدەیت دەبینی كە جگە لە شەماڵی عەبە رەش كە ئەو لە دەرەوەی بازنەی بەراورد پێكردن بوو، ئەوە زۆرینەی كاراكتەرەكانی دیكە، ئەكتەری ئامادە بوون ..دەكرێ‌ بڵێن نمایشەكە نمایشی ئەكتەر بوو، چونكە ئەكتەر بوو بە ئەلتەرناتیف بۆ پڕ كردنەوەی هەموو بۆشاییەكان، سەرچاوەی چێژ لای بینەر لە پێرفۆرمانسی ئەكتەر دابوو، ئەگەر شەماڵی عەبە رەش دیارترین نیشانەی نواندن بێت ، ئەوە خەرمان هیرانی ، سیروان جەمال، دلشاد ئەحمەد ، شادان فوئاد ، دییە عەلی و ئەوانی تر هەر یەكەو بە قەد رۆڵی خۆی كاریگەری هەبووبە سەر ئاستی نمایشەكە.
   ئەكتەرەكان لە نێًوان خۆیاندا هێزیان بە یەكتر دەبەخشی، بۆ ئەوەی ویًَڕای ئەو بارە قورسەی لە دیالۆگدا لە سەر شانیان بوو، ریتمی نمایشەكە لە دەست نەدەن .
   شەماڵی عەبە رەش كە هەموو پێكهاتەكانی جەستەی هەر لە ئەداو ئیلقاوە ، تا دەگاتە سیماو روخساری سپی رەنگی، لەو نمایشەدا شوێنەوارێكی لە دوا تاقیكردنەوەكانی تەمەنی هونەری خۆی بە جێ‌ هێشت، كە لەو بڕوایە دانیم هیچ لە ئەكتەرەكانی شانۆی سترانبێرگی لە ئەوروپا دەسەڵاتی ئەو ئەدا بەرزو بڵندەی بووبێت ، بۆیە هەر كات ناوی نمایشی (باوك) بێت، ئەوە ئەو دیمەنەی كۆتایی شەماڵ بە زاكیرەماندا دێتەوە، جارێكی تر چێژێكی دیكەمان پێ‌ دەبەخشێتەوە.

له‌ ده‌ستپێكی نمایشی ( كه‌سێك هه‌ر دێت ) له‌ نووسینی ( جۆن فوسه‌) و ده‌رهێنانی (مه‌هدی حه‌سه‌ن ) ئه‌كته‌رێكی ژن و یه‌كێكی پیاو، به‌ سواری پایسكلێكه‌وه‌ له‌ تاریكییه‌وه‌ دێنه‌ سه‌ر شانۆ، له‌ سه‌ر ئه‌رزێكی چنراو به‌ گه‌ڵای زه‌ردی هه‌ڵوه‌ریوی پایز، به‌ ده‌وری پیره‌ دارێكی وشكی بێ‌ گه‌ڵا ده‌سوڕێنه‌وه‌، كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی شانۆدا چه‌قیووه‌، به‌ده‌م گفتو گۆ كردنه‌وه‌ به‌ره‌و دورگه‌یه‌كی دابڕاو له‌ هه‌موو دنیا، خانوویه‌ك بۆ نیشته‌جێ‌ بون ده‌كڕن، كه‌ بێجگه‌ له‌وان هیچ بنیاده‌مێكی لێ‌ نیه‌، پێیان وایه‌ ئه‌و شوێنه‌ دووره‌ په‌رێزه‌ گونجاوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وامی به‌ خۆشه‌ویستی خۆیان بده‌ن و ژیانێكی ئارامی تێدا بگوزه‌رێنن.

نمایشه‌كه‌ هه‌ر له‌ ده‌ستپێكدا ، كۆمه‌ڵێ‌ ئاماژه‌ت بۆ ده‌رده‌خا، تا تۆش وه‌ك بینه‌ر بچیته‌ ناو ئه‌تمۆسفیری نمایش و رووداوه‌كانی، كاتێ‌ چاوت به‌و گه‌ڵا وه‌ریوه‌ پایزیانه‌ ده‌كه‌وێت ئه‌و دوو كاراكته‌ره‌ به‌ ده‌م گفتوگۆ كردن له‌ سه‌ر ئه‌و هیوایه‌ی بۆی ده‌چن، ئه‌و وشكه‌ داره‌ بێ‌ گه‌ڵایه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی شانۆدا ده‌بینی ره‌سمی ژیانێكی بێ‌ هوده‌ت بۆ ده‌كێشێ‌، هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌یت ئه‌و شوێنه‌ شوێنی هیوای هه‌ڵوه‌ریووه‌، بۆیه‌ زوو خه‌یاڵت بۆ ئه‌وه‌ ده‌چێت، به‌ڵێ‌ ئه‌و ژن و مێرده‌ش له‌ ئاكامی ئه‌و بێ‌ هیواییه‌، راده‌كه‌ن و ئه‌و شوێنه‌ به‌جێ‌ دێڵن ..به‌ڵام ئاخۆ راكردن و روو كردنه‌ گۆشه‌گیریی ، چاره‌ی برینی ئه‌وان ده‌كات ؟
نه‌خێر كه‌ ئه‌وان ده‌گه‌نه‌ شوێنی مه‌به‌ست، له‌ پڕێكا هه‌ستێكی نامۆ ژنه‌كه‌ داده‌گرێ‌، ترسێك ئه‌و شوێنه‌ داده‌پۆشێ‌، نیگه‌رانیه‌ك وه‌ك سێبه‌ر به‌دوایانه‌وه‌ دێت، نیگه‌رانی ئه‌وه‌ی كه‌سێك هه‌ر دێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی دڵنیا بێت له‌وه‌ی، كه‌سێك هه‌ر دێت، بۆیه‌ له‌ ناو شه‌پۆلێك له‌ ترس و رارایی، چه‌ند جارێك به‌ پیاوه‌كه‌ ده‌ڵێت: چ روو ده‌دات ئه‌گه‌ر كه‌سێ‌ بێت ؟ راده‌كشێ‌ و گوێ‌ له‌ زه‌ویه‌كه‌ ڕاده‌گرێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی گوێ‌ ی له‌ خشپه‌ پێی هاتنی ئه‌و كه‌سه‌ بێت كه‌ دێت :
(پێ‌ ده‌چێ‌ قه‌ده‌ری ئێمه‌ ئاوا بێت كه‌ به‌ته‌نیا نه‌ژیین ! نه‌خێر لێ‌ ناگه‌ڕێن ئێمه‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ بین !ئا ئه‌وه‌تا كه‌سێكمان لێ‌ په‌یدا ده‌بێت ..)
دواتر نه‌خۆشی ئه‌و گومانه‌ له‌ ژنه‌كه‌وه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ پیاوه‌كه‌، نیشانه‌ی تووش بوون به‌و نه‌خۆشی گومانه‌ لای پیاوه‌كه‌ له‌وه‌وه‌ ده‌ست پێ‌ ده‌كات، ئاخۆ چۆن ئه‌و ژنه‌ مكوڕه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی یه‌كێك هه‌ر دێت ئه‌گه‌ر خۆی به‌و هاتنه‌ نه‌زانێ‌ ؟ بۆیه‌ به‌ توڕه‌یی هێرشی بۆ ده‌بات و پێی ده‌ڵێ‌ : پێم بڵێ‌ كێیه‌ دێت ؟
به‌ڵام دیسان بۆ چاره‌سه‌ر كردنی ئه‌و هیستریایه‌ی ژنه‌كه‌ی گرتۆته‌وه‌، پیاوه‌كه‌ په‌نا بۆ دڵ نه‌وایی و له‌ ئامێز گرتن ده‌بات، ته‌نیا به‌ له‌ ئامێز گرتن ده‌توانێت ئارامی به‌ ژنه‌كه‌ ببه‌خشێت و له‌ناو ئه‌و ترس و گومانه‌ هێوری كاته‌وه‌ ..

ده‌رهیَِنه‌ریش به‌ هه‌مان فۆرم له‌گه‌ڵ له‌ ئامێز گرتنه‌كه‌، رووناكی كز ده‌كات و ده‌یانخاته‌ ناو گه‌رووی تاریكی، له‌وێ‌ جگه‌ره‌یه‌ك داده‌گیرسێنێ‌، هه‌ردوكییان به‌ یه‌كه‌وه‌ هه‌ر جاره‌و قومێكی قوڵ له‌ جگه‌ره‌كه‌ هه‌ڵده‌مژن و دوكه‌ڵه‌كه‌ی به‌با ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌و ئه‌تمۆ سفیره‌ ئارامه‌، هه‌م ریتمی هه‌ڵچوونی ده‌روونیی لای كاراكته‌ر هێور كاته‌وه‌، هه‌میش بینه‌ر ئارام بێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و حاڵه‌ته‌ كاتیه‌ش دادیان نادات و گومانه‌كه‌ به‌توندتر له‌ جاران ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.

وه‌همه‌كه‌ ده‌بێته‌ راستی، كه‌سێكی نامۆ په‌یدا ده‌بێت كه‌ فرۆشیاری خانووه‌كه‌یه‌ و باوكو باپیرانی له‌و خانووه‌دا نیشته‌جێ‌ بوونه‌، ده‌چێته‌ ناو ژیانیان، وه‌ك گه‌رده‌لولێك ده‌یانخاته‌ گێژه‌نه‌یه‌ك، وێڕای توڕه‌بوونی پیاوه‌كه‌ و ئه‌و هه‌سته‌ پڕ له‌ ئازاره‌ ده‌روونییه‌ی تووشی ده‌بێت ، ئه‌مجاره‌ زۆر له‌ ژنه‌كه‌ زێتر، گومان ده‌ست ده‌خاته‌ قاقای و به‌ره‌و شێت بوونی ده‌بات، ئه‌وه‌تا به‌ گومانه‌وه‌ به‌ كچه‌كه‌ ده‌ڵێت: تۆ داوات كرد له‌ ته‌نیشتته‌وه‌ دانیشێ‌، چاو ببڕیته‌ ناو چاوی ؟ به‌ تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی ژنه‌كه‌ قه‌بوڵی ئه‌وه‌ ده‌كات پیاوه‌كه‌ به‌ ده‌ستی خۆی ژماره‌ی ته‌له‌فونه‌كه‌ی بخاته‌ نێو سوخمه‌كانییه‌وه‌، ئه‌ویش قه‌بوڵی بكات، هه‌موو ئه‌وانه‌ ترس و دڵه‌ راوكێیه‌ك لای پیاوه‌كه‌ دروست ده‌كه‌ن و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و گرێ‌ كوێره‌ ده‌روونییه‌ی ئازاری ده‌دات و ناوه‌ ناوه‌ به‌ ژنه‌كه‌ بڵێ‌: پێم بڵًێ‌ زه‌روری بوو كه‌ تۆ چاو ببڕیته‌ ناوچاوی ؟
ژنه‌كه‌ش ده‌یه‌وێت له‌و گومانه‌ی دابڕێنێ‌ و چه‌ند جارێك دووپاتی ده‌كاته‌وه‌: (بڕۆ بابچینه‌ ژووره‌وه‌) بۆ ئه‌وه‌ی له‌وێ‌ غه‌ریزه‌كانی خۆیان هه‌ڵڕیّژن و كۆتایی به‌ نیگه‌رانیه‌كانیان بێنن.
به‌ڵام بینه‌ر هه‌ر زوو ئه‌و پرسیاره‌ی لا دروست ده‌بێت، ئاخۆ هۆكاری نه‌رمی نواندنی ژنه‌كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ پیاوه‌ خانوو فرۆشه‌كه‌ چی بوو؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو كه‌ پیاوێكی ده‌وڵه‌مه‌ندو خاوه‌ن پاره‌ بوو؟ یاخود له‌ بڕوا به‌خۆ بوونی ژنه‌كه‌ بوو به‌ خۆی، چونكه‌ له‌ دایه‌لۆژێكا ده‌ڵێ‌: من نه‌ نه‌فره‌تی لێ‌ ده‌كه‌م، نه‌ خۆشیشم ده‌وێ‌، به‌ڵام ئه‌و بڕوا به‌ خۆ بوونه‌ به‌هایه‌كی نه‌بوو لای پیاوه‌كه‌، تا له‌ ئاكامدا به‌ به‌رده‌وامی له‌ سه‌ر گومان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ناو تاریكیه‌كه‌ و خانوو فرۆشكه‌ش به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ سوڕ خواردنه‌وه‌ به‌ ده‌وریاندا .

شوێن له‌جوگرافیای نمایشدا

شوێن له‌ نمایشه‌كه‌دا پرسیاری زۆر دروست ده‌كات، ئایا شوێن ده‌توانێت ئاسووده‌ییه‌كی ره‌ها ده‌سته‌به‌ر بكات ؟ یا شتێ‌ له‌ هاوكێشه‌ ده‌روونی و مرۆیی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ بگۆڕیێت ؟ یان جێ‌ گۆڕكێ‌ به‌ شوێن وه‌همێكه‌و هه‌موو شوێنه‌كان وه‌ك یه‌كن بۆ خۆشه‌ویستی و ئارامی ؟ تۆ بڵێ‌ ی سوچێك هه‌بێت به‌ گۆڕانی شوێن كۆتایی به‌ گومان و نا ئارامی بێنێت ؟
یان ده‌گه‌یته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ نه‌خێر هه‌موو شوێنه‌كان وه‌ك یه‌كن مادام بنیاده‌م له‌سه‌ر هه‌ساره‌یه‌كا ده‌ژیت كه‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی مرۆڤ دایه‌
ده‌رهێنان:

هه‌ر شانۆكارێك بیه‌وێت كار له‌ سه‌ر شانۆگه‌رییه‌كانی (جۆن فۆسه‌) بكات، ئه‌وه‌ ده‌بێت پێشتر ئه‌و نووسه‌ره‌ شانۆكاره‌ نه‌رویجیه‌ بناسێت كه‌ به‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌بسن ـ ناونراوه‌، به‌ هۆی لێك نزیك بوونه‌وه‌ی له‌ هونه‌ری (ئه‌بسن) و ( بیكیت ) و كاریگه‌ریه‌كانی ئه‌وان له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌كانیدا.
به‌ هۆی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ی ( فۆسه‌) هه‌یه‌تی، ره‌نگه‌ بۆ ده‌رهێنه‌رێكی كوردی وه‌ك ( مه‌هدی حه‌سه‌ن ) كارێكی ئاسان نه‌بیت، به‌ڵام ئه‌وه‌ش به‌و مانایه‌ نیه‌، كه‌ ده‌رهێنه‌ره‌ كورده‌كان به‌هۆی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ی فۆسه‌ـ هه‌یه‌تی ، نه‌توانن خۆیان له‌ قه‌ره‌ی بده‌ن، بۆیه‌ خۆ لێدانی مه‌هدی له‌و به‌رهه‌مه‌، تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی جیاوازه‌ و كارێكی ئاسایی نه‌بووه‌.

زۆربه‌ی شانۆگه‌رییه‌كانی (فۆسه‌) وه‌ك : پاڵتۆی زه‌رد، چه‌ترێك بۆ باران، خه‌ونی پایز، سۆزان ، به‌چه‌ندین زمانی جینهانیی له‌شانۆ ئه‌وروپیه‌كاندا نمایش كراون، مه‌هدی حه‌سه‌ن له‌ نێوان 30 ده‌قی شانۆیی ـ جۆن فۆسه‌ ـ شانۆیی ( كه‌سێك هه‌ر دێت ) ی ده‌ست نیشان كردووه‌، كه‌ فۆسه‌ـ ساڵی 1994 نووسیویه‌تی و یه‌كێكه‌ له‌ دیارترین به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌و له‌ لایه‌ن ( هاوده‌م ساڵح جاف) له‌ نه‌رویجیه‌وه‌ كراوه‌ به‌ كوردی، ده‌رهێنه‌ر به‌ سێ‌ ئاراسته‌ كاری له‌ سه‌ر به‌رهه‌مه‌كه‌ كردووه‌ كه‌ بوونه‌ته‌ كرۆكی به‌رجه‌سته‌ كردنی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ : له‌وانه‌ :

1.موزیك :

ئه‌و فۆرمه‌ نمایشانه‌ی كه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێو ئه‌تمۆسفیرێكی سایكۆلۆژی و ده‌روونی له‌ ترس و نیگه‌رانی و رارایی له‌ چه‌شنی ستایله‌كانی (بیكیت ) پێویستی زۆریان به‌ موزیك هه‌یه‌ بۆ گوزارشت كردن له‌ ناخی كاراكته‌ره‌كان و به‌رجه‌سته‌ كردنی رووداوه‌كان، واش باشتره‌ كه‌ موزیكی زیندوو تایبه‌ت به‌ نمایشه‌كه‌ هه‌بێت، ئه‌گه‌رچی ئێمه‌ موزیك ژه‌نی درامی مان نیه‌، ئه‌گه‌رنا ده‌بێت موزیك هاوشان بێت له‌گه‌ڵ ریتمی نمایشه‌كه‌، له‌و نمایشه‌دا موزیكێكی گونجاو له‌ گه‌ڵ ریتمی نمایش هه‌یه‌ كه‌ بۆته‌ ئه‌لته‌رناتیفی موزیكی زیندوو، بینه‌ر هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات كه‌ موزیك كاریگه‌رییه‌كی زۆری هه‌یه‌ به‌ جێ‌ هێشتووه‌ له‌ سه‌ر سینۆگرافیای نمایشه‌كه‌ .

2. تاریكی و رووناكی:

له‌ نمایشه‌كه‌دا شوێن له‌ گه‌ڵ زه‌مه‌ندا لێك گرێ‌ دراون، زه‌مه‌ن ئێستایه‌، ته‌ماشای چوار ده‌وری فه‌زای شانۆ بكه‌، هیچ دیكۆرێك نابینی جگه‌ له‌ باگ راوندێكی ره‌ش نه‌بێت ، كه‌ فه‌زای نمایش به‌ ره‌شی بنوێنێ‌ ، له‌ به‌ر دوو هۆ : یه‌كێییان بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تۆ وه‌ك بینه‌ر له‌وه‌ بگه‌یت كه‌ ره‌نگی ره‌ش ره‌نگی زه‌مه‌نێكی تاریكه‌ .
دووهه‌میان: فه‌زای ره‌ش ده‌توانێ‌ به‌رجه‌سته‌ی ره‌نگه‌كانی تر بكات و ئاوێزانی هه‌ر ره‌نگێكی تر بێت ، به‌ تایبه‌ت بۆ رووناكی سوورو شین و ئاوێته‌ بوونێكی هارمۆنی دروست بكات ..به‌ تایبه‌ت بۆ ئه‌و نمایشه‌ كه‌ تاریكی و رووناكی، دوو هێمای بنه‌ڕه‌تی ره‌نگه‌كانن بۆ دوو رووی جیاوازو دوو فه‌لسه‌فه‌ی دژ به‌ یه‌ك ، به‌ڵام تاریكی له‌م نمایشه‌دا زۆرینه‌ی فه‌زاو پانتایی نمایشه‌كه‌ی داگیر كردووه‌ و له‌ ئاستی سینۆگرافیاو ستاتیكای شانۆیی جوانتر كردووه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی دیمه‌نه‌كان، ئه‌وه‌تا ده‌سپێكی نمایش به‌ تاریكی ده‌ست پێ‌ ده‌كات و كۆتایی هاتنه‌كه‌شی به‌ تاریكی كۆتایی دێت .

له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی گومان ساراپای نمایشه‌كه‌ی داپۆشییووه‌ ، هه‌میشه‌ پێویستیت به‌ تاریكی ده‌بێت، بۆ ده‌ربڕینی حاڵه‌ته‌كانی ترس و كڵپه‌ ده‌روونییه‌كان و سایكۆلۆژیه‌تی شوێن ، له‌ هه‌مان كاتیشدا حاله‌ته‌كانی ئارام بوونه‌وه‌ ، به‌تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ندێ‌ دیمه‌ندا ریتمی نواندن به‌رز ده‌بێته‌وه‌ و كاراكته‌ره‌كان ده‌گه‌نه‌ پۆپه‌ی نیگه‌رانی و ترس و توڕه‌بوون و پیاوه‌كه‌و ژنه‌كه‌ بۆ خۆ رزگار كردن له‌و حاڵه‌ته‌ هیستیریییانه‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئامێزی یه‌كتر ئه‌و ریتمه‌ خاو ده‌كه‌نه‌وه‌ و حاڵه‌تێكی رۆمانسی دروست ده‌كه‌ن، دیسان ده‌رهێنه‌ر پێویستی به‌ تاریكی ده‌بێته‌وه‌ .
ده‌رهێنه‌ر بایه‌خێكی ئه‌وتۆی به‌ دیكۆر نه‌داوه‌،به‌ڵكو سه‌راپای فه‌زای شانۆی به‌ ره‌نگی ره‌ش داپۆشیووه‌، تیشك و سێبه‌ری به‌كار هێناوه‌، وه‌ك هێمایه‌ك بۆ گۆشه‌گیر بوونی ئه‌و دوو كه‌سه‌ له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌دا، هه‌ردوو ئه‌كته‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ تاریكییه‌وه‌ دێن .

ئه‌كته‌ر :

ئه‌كته‌ر كرۆكی نمایشه‌كه‌یه‌و هه‌موو هیواكان به‌ توانست و ئه‌دای ئه‌كته‌ره‌وه‌ به‌ندن، ئه‌گه‌ر داینه‌مۆی نمایش كه‌ ئه‌كته‌ره‌ هاوسه‌نگ نه‌بێت له‌ گه‌ڵ ئه‌و چوارچیوه‌ ستاتیكییه‌ی بۆ ئه‌كته‌ر ئاماده‌ كراوه‌ ، ئه‌وه‌ هیچ له‌ ئامرازه‌كانی دیكه‌ی سینۆگرافیا ناتوانن ببن به‌ ئه‌لته‌رناتیلف بۆ ئه‌كته‌ر.
ده‌رهێنه‌ر به‌ ده‌ستپێكێكی دروست ده‌ستی پێكردووه‌ كه‌ سێ‌ ئه‌كته‌ری به‌ توانای ده‌ست نیشانكردووه‌ بۆ رۆڵی كاراكته‌ره‌كان كه‌ بریتین له‌
یوسف عوسمان ( فرۆشیاری خانوو) :
ئه‌كته‌رێكی خاوه‌ن ئه‌زموونه‌، ته‌مه‌نی ئه‌و و ئه‌و توانایه‌ی له‌ رووی نواندنه‌وه‌ هه‌یه‌تی، هه‌میشه‌ بوونه‌ته‌ یاریده‌ده‌ر بۆ هه‌ڵبژاردنی له‌لایه‌ن زۆر له‌ ده‌رهێنه‌ره‌كان بۆ بینینی رۆڵی كاراكته‌ره‌ به‌ ته‌مه‌نه‌كان، له‌م به‌رهه‌مه‌دا كه‌ كه‌سی سێه‌می نمایشه‌كه‌یه‌، رۆڵی ئه‌و پیاوه‌ خاوه‌ن خانووه‌ ده‌بینێت ، كه‌ ده‌بێته‌ فاكته‌ری دروست كردنی گومان و دووبه‌ره‌كی نانه‌وه‌، بۆ روخاندنی خۆشه‌ویستی له‌ نێوان ژن و مێرده‌كه‌ سه‌رچاوه‌ی ترس و مردنه‌، ته‌نانه‌ت تا ئه‌مڕۆش له‌گه‌ڵ دابێت ئه‌و كاراكته‌ره‌ وه‌ك ئه‌هریمه‌ن به‌ دوای تێكدان و ۆدروست كردنی گومان له‌ سه‌ر رۆحی مرۆڤایه‌تی دا هه‌ر ماوه‌و هه‌ر ده‌مێنێ‌ .

یوسف عوسمان ـ له‌ رووی ته‌مه‌نه‌وه‌ جیاوازییه‌كی زۆری هه‌بوو له‌ گه‌ڵ ژنه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌وڵی دروست كردنی په‌یوه‌ندییه‌كی سۆزداری له‌ گه‌ڵدا ببه‌ستێت، به‌ حوكمی پاره‌و سه‌رو سامان كه‌ زۆر جاران ده‌یوست بیكات به‌ كارتێك بۆ ئه‌وه‌ی خۆشه‌ویستیه‌كه‌ له‌ كوڕه‌كه‌ بستێنته‌وه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی، چونكه‌ ئه‌و پێی وابوو پاره‌ زۆر له‌ هاوكێشه‌كان ده‌گۆڕێت، چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی خۆشه‌ویستی گه‌وره‌ بێت ، به‌ڵام ره‌نگه‌ له‌ زۆر حاڵه‌تدا نه‌بێته‌ ئه‌لته‌رناتیف بۆ دابین كردنی ژیانێكی ئارام و به‌خته‌وه‌ر، بۆیه‌ بینه‌ر وا هه‌ستی ده‌كرد خه‌ریكه‌ به‌ نه‌رمی نواندنی ئه‌م گومانه‌ ژنه‌كه‌ ببێته‌ ئه‌مری واقیع ، ئه‌گه‌رچی نه‌رمی نواندنه‌كه‌ی ژنه‌كه‌ زۆر لێكدانه‌وه‌ی جیا جیای بۆ ده‌كرێت .

چاوان خه‌لیل :

كه‌ به‌ داینه‌مۆی بنه‌ڕه‌تی نمایشه‌كه‌ ده‌هاته‌ به‌رچاو، به‌ ئه‌داو نواندنی بوێرانه‌و داهێنه‌رانه‌ی خۆی ، هه‌میشه‌ ریتمی نمایشه‌كه‌ی له‌سه‌ر شانی خۆی راگرتبوو، وه‌ك ئه‌كته‌رێك تێگه‌یشتوو له‌ كاراكته‌ره‌كه‌ی خۆی و رۆڵه‌كه‌ی ئازادییه‌كی ره‌های له‌ نواندندا به‌ خۆی به‌خشیبوو، بۆ ئه‌وه‌ی بینه‌ر هه‌ست به‌ هیچ گرێیه‌ك نه‌كا له‌ به‌رجسته‌ كردنی نواندنه‌كه‌ی و دیمه‌نه‌كان تێر كات له‌ ستاتیكاو سینۆگرافیای شانۆیی به‌ جه‌سته‌و ئیلقاو ده‌نگ، چێژێكی زۆری به‌ بینه‌ر به‌خشی، به‌ تایبه‌ت له‌و شوێنانه‌ی كه‌ راجفرین و ترس و نیگه‌رانی لێ‌ ده‌كه‌وته‌وه‌ ، یا له‌ كاتی له‌ ئامێز گرتن و ئاوێزان بوونه‌ رۆحیه‌كان له‌ گه‌ڵ دلًَداره‌كه‌ی دا .
بۆیه‌ ئێمه‌ هه‌موومان چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌مان ده‌كرد، كه‌ خه‌ڵاتی باشترین ئه‌كته‌ری ئافره‌ت به‌ چاوان ببه‌خشرێت ، كه‌ وا ده‌رنه‌چوو، ئه‌گه‌رچی خه‌ڵاتی راسته‌قینه‌ لای بینه‌ر بوو كه‌ میدالی خۆشه‌ویستی به‌و ئه‌كته‌ره‌ داهێنه‌ره‌ به‌خشی كه‌ شایه‌سته‌ی زۆرتر بوو .

دلشاد شه‌هاب:

ئه‌و به‌رهه‌مه‌ بۆ (دلشاد)* ده‌رفه‌تێكی له‌ بار بوو، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو توانستێكی خۆی وه‌ك ئه‌كته‌ر نیشان بدا، ئه‌گه‌رچی كارێكی سه‌خت بوو بۆ ئه‌و له‌ته‌ك ئه‌و توانسته‌ فره‌ جه‌مسه‌ره‌ی (چاوان) بتوانێت خۆی رابگرێت، به‌ڵام ئه‌و نه‌ك هه‌ر توانی هاوسه‌نگییه‌كه‌ رابگرێت، به‌ڵكو تایبه‌تمه‌ندییه‌كی خۆی به‌ كاراكته‌ره‌كه‌ی به‌خشی بوو، به‌شدار بوونێكی دیاری كرد، له‌ چێژ وه‌رگرتن و تێر كردنی سینۆگرافیای نمایشه‌كه‌ .

چه‌ند كاژێرێك پێش ئێستانمایشی ( تاریكتر له‌ شه‌وه‌زه‌نگ ) ده‌رهێنه‌ر ئه‌رسه‌لان ده‌روێشم بینی، كه‌ له‌ لایه‌ن به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شانۆی هه‌ولێرو شانۆی سالار به‌ به‌رهه‌م هاتبوو، له‌ كه‌شو هه‌وایه‌كی باراناوی دا ،له‌ هۆڵی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شانۆ نمایش كرا.
دلشاد مسته‌فا ــ ی نووسه‌ر كاتێ‌ ئه‌و تێكسته‌ی خۆی ناو ناوه‌ ( تاریكتر له‌ شه‌وه‌ زه‌نگ) ویستویه‌تی به‌ كورته‌ رسته‌یه‌ك پێت بڵێت، تۆ له‌ ناو تێكسته‌كه‌ كاراكته‌رێكی رووداوه‌كانی و پارچه‌یه‌كی زیندووی له‌ جه‌سته‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی مێژووییه‌كی دوورو درێژه‌ له‌ تاریكیه‌كی نا ئاسایی دا ده‌ژیت، له‌هه‌ر گۆشه‌ نیگایه‌كه‌وه‌، ئاوڕ له‌ رابووردووی خۆت و كۆمه‌ڵگاكه‌ت بده‌یته‌وه‌، یاخود چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ش له‌ ئێستای خۆت بڕوانیت و بته‌وێت تروسكاییه‌كی دوورو نزیك له‌و رابووردووه‌و له‌ ئێستای خۆتا بدۆزیته‌وه‌، بۆ هه‌ناسه‌دان و خۆ به‌ ده‌سته‌وه‌ نه‌دان، ئه‌وه‌ به‌ هێمنی له‌ نێو گه‌رووی تاركییه‌كاندا نقۆم ده‌بیت و ئه‌گه‌ر زۆر وره‌ به‌رز نه‌بیت له‌ناو شه‌وه‌ زه‌نگی ئه‌و تاریكیه‌یدا ون ده‌بیت و هه‌موو شتێ‌ له‌ ده‌ست ده‌ده‌یت، بۆیه‌ (په‌ری) ده‌ڵێت : ئه‌و تاریكییه‌ چیه‌ خودایه‌!

نووسه‌ر دوور له‌ هیچ ته‌م و مژێك، به‌ زمانێكی ساده‌و تێڕوانینێكی ره‌وان و هێڵێكی درامی سه‌قامگیر، له‌ گوتارو فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ی خۆیدا ده‌یه‌وێت پێت بڵێت : ئاگات له‌ خۆت بێت من، تۆ، باوكمان ، باپیرانمان ، هه‌ر هه‌موومان، پارچه‌یه‌كین له‌ مه‌ینه‌تیه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگا سته‌م دیده‌یه‌، كه‌ هیواكانی له‌ سه‌رابێكی بێ‌ سنوور ده‌چێت، سه‌رابێك كه‌ له‌ قوڵایی مێژووییه‌كی دوورو درێژه‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و تا ئێستاشی له‌ گه‌ڵ دابیت، هه‌ر به‌رده‌وامه‌، بۆیه‌ ململانێ‌ هزری و فه‌لسه‌فیه‌كان له‌ نێوان نه‌وه‌ كۆن و نوێكاندا له‌سه‌ر چاره‌نووس و ئاینده‌ گه‌رمه‌، له‌ نێوان خۆبه‌ ده‌سته‌وه‌دان و بێ‌ ئومێدی و له‌ نێوان خۆ گری و به‌رده‌وام بوون و بڕوا به‌ خۆ بوون ، نه‌وه‌یه‌كی نوێ‌ یاخییه‌ له‌وه‌ی تێیدا ده‌ژیت و ده‌یبینی، نه‌وه‌ی كۆن له‌وه‌ی قوربانی دان له‌ پێناو ئازادی و مانه‌وه‌دا، به‌ نه‌ریتێكی بۆ ماوه‌یی گه‌له‌ غه‌در لێكراوه‌كان ده‌زانێ‌ .

ئه‌وه‌تا له‌ ئاكامدا كوڕه‌كه‌ به‌( خان) ی نه‌وه‌ی كۆن ده‌ڵێت: هێشتا تۆ كه‌مت له‌ به‌د فه‌ڕییه‌كان بینیووه‌، ئه‌وه‌ بزانه‌ كه‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌، سه‌رده‌می یه‌ك ره‌نگی و یه‌ك ده‌نگی نیه‌ ( مه‌به‌ستی له‌و لێك ترازانه‌ی نێو ماڵی كورده‌) سه‌رده‌م سه‌رده‌می جیاوازییه‌، سه‌رده‌می ئه‌وه‌یه‌ له‌ كه‌س نه‌چیت ..
به‌ڵام (خان) به‌ سووڕ بوون له‌ سه‌ر ئه‌و بیرو باوه‌ڕه‌ی هه‌ڵی گرتووه‌ ده‌ڵێ‌ : هه‌ر كات رۆحی شۆڕشگێڕی له‌ ئینساندا مرد، ئیتر خۆشی ده‌مرێ‌، كوردی ئه‌سیل ده‌بێت وابێت ، هیچ دۆخێك نشوستی توش نه‌كات، له‌وپه‌ڕی بێ‌ ئه‌مه‌لیدا چاوی له‌ تروسكاییه‌ك بێت ..
ئه‌وه‌تا له‌ ئاكامدا خان بڕوا به‌ كوڕه‌كه‌ دێنێت كه‌ سڕ بێته‌وه‌و وه‌ختێكی تر هه‌ڵبژێرێ‌ بۆ ژیانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌و مانایه‌ی كه‌ سڕ بوون حاڵه‌تێكی كاتیه‌و هاكا پێویستی سڕ بوون نه‌ما، سه‌ر له‌ نوێ‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ژیانێكی تر له‌ زه‌مه‌نێكی تردا.
له‌ كۆتاییدا (خان) به‌ ده‌م زام و برینی شه‌ڕی ناوخۆییه‌كانه‌وه‌ ده‌چێته‌ ژێر باڵی كوڕه‌كه‌و به‌ره‌و یه‌ك ئاراسته‌و (به‌ یه‌كه‌وه‌) ، كه‌ ئامانج تێیدا هه‌موو نه‌وه‌كان به‌ هه‌موو زام و برین و ئازارو مه‌ینه‌تیه‌كانیانه‌وه‌ یه‌ك رێگا هه‌ڵده‌بژێرن و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ نێو تابلۆكه‌ ..به‌و ئومێده‌ی دوای زه‌مه‌نی سر ِ بوون، بۆ جارێكی دیكه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ و سه‌ره‌تایێكی دیكه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان ده‌ست پێ‌ بكه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ كورته‌ی ئایدیاو فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌یه‌، كه‌ ئێمه‌ لیره‌وه‌ به‌دواداچوونێًكی بۆ ده‌كه‌ین و له‌ ناونیشانه‌وه‌ ده‌ست پێ‌ ده‌كه‌ین .

ناونیشان:

ناونیشان سه‌ختترین كاری نووسینی تێكسته‌، چونكه‌ تێكڕای فه‌لسه‌فه‌و ئامانجی نووسه‌ر له‌وێدا كۆ ده‌بنه‌وه‌، زۆر جاری وا هه‌یه‌ ناونیشانێكی سه‌قه‌ت به‌رهه‌مێك له‌ بار ده‌چوێنێ‌، یان به‌رهه‌مێكی كرچ و كاڵ به‌ ناونیشانێكی جوانه‌وه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی فریودانی بینه‌رو راكێشانیان به‌ره‌و هۆڵه‌كانی شانۆ.
من له‌ تێكستی ( تاریكتر له‌ شه‌وه‌ زه‌نگ )دا هه‌ستم به‌ دوو خاڵی گرنگ كرد:
یه‌كه‌میان : ناونیشانه‌كه‌ نه‌كه‌وتۆته‌ قالبێكی درامی سه‌رنج راكێش، كه‌ پرسیارێكی زه‌هنی لای بینه‌ر دروست بكات، به‌ شێوه‌یه‌ك هۆگری بینینی ناوه‌رۆكی ناونیشانه‌كه‌ بێت ، چونكه‌ زۆر جاران ناونیشانی تێكست، سروشی ئه‌وه‌ت پێ‌ ده‌به‌خشێت كه‌ ناونیشان وه‌ك كردنه‌وه‌ی ده‌رگای نهێنییه‌كان، به‌ داخراوه‌یی به‌جێ‌ دێڵێ‌ و بینه‌ر تامه‌زرۆی كردنه‌وه‌ی كرۆكی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ بێت، به‌ڵام له‌ نمایشی (تاریكتر له‌ شه‌وه‌ زه‌نگ) نه‌ وێنه‌یه‌كی درامیت له‌ مێشكدا بۆ دروست ده‌بێت، نه‌ نهێنیه‌ك بۆ بینه‌ر به‌ جێ‌ دێڵێ‌ تامه‌زرۆی گه‌ڕانی بێت ، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ره‌نگه‌ سه‌رپۆش له‌ سه‌ر ته‌واوی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشكه‌ هه‌ڵداته‌وه‌، وه‌ك ئاشكرابوونی پرسیاری تاقیكردنه‌وه‌كان .
دووهه‌مییان : ناونیشانی ( تاریكتر له‌ شه‌وه‌ زه‌نگ ) ناونیشانێكی ره‌هایه‌، كه‌ بواری بۆ هیچ ئه‌گه‌رێكی دیكه‌ به‌جێ‌ نه‌هێشتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی حاڵه‌ته‌كه‌ له‌ نێوان ( گه‌ش بینی و ره‌شبینی دا ـــ له‌ نێوان ئه‌رێنی و نه‌رێنی، تاریكی و رووناكی دا ) بكه‌ینه‌ حاڵه‌تێكی (رێژه‌یی) كه‌چی به‌لۆژیك حاڵه‌ته‌كه‌ حاڵه‌تێكی ریژه‌ییه‌، وه‌ك له‌ ناوه‌رۆكی تێكسته‌كه‌شدا وا هاتووه‌، حاڵه‌ته‌كه‌ بۆچوون و تێڕوانینی جیاواز له‌ یه‌كتر هه‌ڵده‌گرێ‌ و نه‌بۆته‌ حاڵه‌تێكی گشتی.

كاراكته‌ره‌كان :

نووسه‌ر بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و تراژیدیاو مه‌رگه‌ساتانه‌ی له‌ تێكسته‌كه‌دا ئاماژه‌ی پێكراوه‌ ، چڕ بوونه‌وه‌یه‌كی له‌ كاراكته‌ره‌كاندا كردووه‌ و تێیدا چه‌ند نه‌وه‌یه‌كی ئاوێزانی یه‌كتر كردووه‌ ، له‌ نه‌وه‌ی كۆن و نه‌وه‌ی نوێ‌ دا له‌وانه‌ :

په‌ری :

كچه‌ نیگاركێشێكی نه‌وه‌ی نوێیه‌، وێڕای ئه‌وه‌ی هونه‌رمه‌ندێكی نیگاركێشه‌، له‌هه‌مان كاتیشدا كه‌سێكی به‌ ئاگاو هوشیاره‌و كتێب ده‌خوێنێته‌وه‌، به‌ده‌م جگه‌ره‌و شه‌راب خوارنه‌وه‌شه‌وه‌ نیگار ده‌كێشێ‌، به‌ڵام پێ‌ ده‌چێت ئه‌زموونێكی تاڵی هه‌بێت له‌ گه‌ڵ پیاودا بۆیه‌ متمانه‌ی به‌ پیاو نه‌ماوه‌، ترس و نیگه‌رانیه‌كی له‌ گه‌ڵ دایه‌ ..
ئه‌و پرۆژه‌یه‌كی نیگار كێشانی به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ بۆ مه‌ینه‌تیه‌كانی كورد، چه‌ند تابلۆیه‌ك بكێشێ‌ و دواتر له‌ پاریس به‌شداری پیشانگایه‌كییان پێ‌ بكات، ده‌كه‌وێته‌ خه‌یاڵێكی چڕ، نازانێت له‌ كوێوه‌ ده‌ست به‌ تابلۆ كێشانی ئه‌و مه‌ینه‌تیانه‌ بكات و له‌ كویً كۆتاییان پێ‌ بێنێت، بۆیه‌ هه‌ر له‌ ناو ئه‌و خه‌یاڵانه‌دا كاراكته‌ره‌كانی ناو تابلۆكه‌ زیندوو ده‌بنه‌وه‌و له‌ ناو تابلۆكه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان نمایش بكه‌ن و باسی ئازاره‌كانی خۆیان بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی شوێنێك له‌ جوگرافیای نێو تابلۆكه‌دا داگیر بكه‌ن و مه‌ینه‌تی و نه‌هامه‌تیه‌كانیان بگاته‌ پێش چاوی گه‌لانی دنیا .

خانی له‌پ زێڕین :

كاراكته‌ری سه‌ره‌كییه‌و ئه‌و پیاوه‌ قاره‌مانه‌ی قه‌ڵای دمدمه‌، كه‌ له‌ سه‌ر ململانێی نێوان ئه‌میری برادۆست و شا عه‌باس دا، سه‌ره‌ڕای قوربانی دانی بێ‌ شوماری كوردو خۆ راگری به‌رامبه‌ر به‌ له‌شكرێكی زه‌به‌للاحی شا عه‌باس خۆ راگر بوو، به‌ڵام له‌ ئه‌نجامی خیانه‌ت و گرتنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی ئاوی قه‌ڵا داگیر كرا.
خانی له‌پ زێڕین له‌و نمایشه‌دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی شوێنی خۆی له‌و تابلۆیه‌دا بكاته‌وه‌ كه‌ مه‌ینه‌تیه‌كانی كورد به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، له‌ نمایشه‌كه‌دا نوێنه‌رایه‌تی نه‌وه‌ی كۆن ده‌كات و ده‌بێته‌ هێمایه‌ك بۆ خیانه‌تكاری له‌ مێژوودا، كه‌ ئه‌مڕۆی كوردستانیش ده‌بینێ‌ به‌ نه‌وه‌ی ئێستاكه‌ ده‌ڵێت: سه‌رده‌مه‌كه‌تان زۆر ئاڵوزو تاقه‌ت پڕوكێنه‌ره‌. ئیحساس ده‌كه‌م ئێوه‌ ئێستاتان لێ‌ كردوین به‌ جه‌هه‌ننه‌م .
خان ــ له‌و كاتانه‌ی گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌، له‌ شه‌ڕی برا كوژیدا بریندار ده‌بێت و خوێنی لێ‌ ده‌چۆڕێت، جارێكی دیكه‌ برینه‌ كۆنه‌ ساڕێژ نه‌بووه‌كه‌ی سه‌ر هه‌ڵده‌داته‌وه‌، به‌ ده‌م ئه‌و برینه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌و شوێنه‌ی لێی هاتبوو به‌ڵام به‌ هیواو ئومێدێكی تر به‌ ئاینده‌ .

كوڕه‌كه‌:

ئه‌و كاراكته‌ره‌ هیچ ناوێكی لێ‌ نه‌نراوه‌، چونكه‌ كه‌س نایناسێ‌، به‌ڵام رۆژێ‌ له‌ رۆژان فیگه‌رێكی نێو تابلۆ بووه‌ لای په‌ری نیگاركێش، له‌ ناوچوارچیوه‌ی تابلۆكه‌دا دێته‌ ده‌ره‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌ویش چاره‌نووسی خۆی له‌ ناو تابلۆكه‌دا بدۆزێته‌وه‌و گله‌یی له‌ (په‌ری) ده‌كات كه‌ ژیان كۆپی ده‌كاته‌وه‌، ئه‌گه‌رنا ئه‌ویش جیاوازی نیه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وانی ترو له‌ دنیایه‌كی پڕوپوچی پڕ له‌ ترس و نیگه‌رانیدا ده‌ژیت، هه‌میشه‌ موغازه‌له‌ی په‌ری ده‌كاو درۆی بۆ هه‌ڵده‌به‌ستی، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ خۆی نزیك بكاته‌وه‌، به‌ڵام چونكه‌ (په‌ری) وه‌ك خۆی گوته‌نی متمانه‌ی به‌ كه‌س نه‌ماوه‌ ، بۆیه‌ گوێ‌ ی پێ‌ ناداو په‌راوێزی ده‌كات، به‌ڵام له‌ كوێوه‌ هاتۆته‌ ناو تابلۆكه‌و چ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ په‌رییه‌وه‌ هه‌یه‌ ؟ ئه‌وه‌ په‌ری خۆی وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ ده‌ڵێ‌: من پێشتر سیمای تۆم له‌ سه‌ر كێلی گۆڕێك بینی، ویستم لێره‌ دووباره‌ی كه‌مه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت مادام ره‌سمی له‌ سه‌ر كیلێكدا نه‌خشێندرابێت ، ره‌نگه‌ ئه‌و كوڕه‌ مردووییه‌كی گه‌نج ، یان شه‌هیدێك بوو بێت ، كه‌چی له‌ كاتی زیندوو بوونه‌وه‌و گه‌ڕانه‌وه‌ی خۆیدا هه‌رگیز باس له‌ چۆنیه‌تی مردنی خۆی ناكات به‌و گه‌نجایه‌تی و به‌و ئاواته‌ جوانه‌مه‌رگانه‌یه‌وه‌ چۆن چۆته‌ ژێر گڵ ؟ یان چی وای له‌ په‌ری كردووه‌ ئه‌و ره‌سمه‌ی سه‌ر كیله‌كه‌ سه‌رنجی راكێشێ‌ ؟ بۆیه‌ بینه‌ر هه‌ست ده‌كات ناسنامه‌ی ئه‌و كوڕه‌ بزره‌ و ئاشنا به‌ باگ راوندی ژیانی ئه‌و كاراكته‌ره‌ نیه‌..
كاراكته‌ره‌ نادیاره‌كان :
چه‌ند كاراكته‌رێكی نادیار له‌ پشت شانۆوه‌ هه‌ن، یه‌ك له‌وان كچه‌ ده‌سته‌خوشكێكی په‌رییه‌، كه‌ ناوه‌ ناوه‌ زه‌نگ بۆ په‌ری لێ‌ ده‌داو په‌ریش له‌ هه‌ڵسووكه‌وته‌كانی بێزاره‌، چونكه‌ شه‌وان تا به‌یانی به‌ ده‌م مه‌ی خواردنه‌وه‌ شه‌و ده‌باته‌ سه‌ر و كێشه‌ی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، ئه‌ویش له‌و كاراكته‌ره‌ بێ‌ ناسنامانه‌یه‌ كه‌ شوێنێكی له‌ جوگرافیای نمایشه‌كه‌دا نیه‌ و بینه‌ر نایناسێ‌،
ده‌كرا نووسه‌ر ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ی تێر تر كردایه‌، ته‌نها به‌و په‌یوه‌ندییه‌ ته‌له‌فونیه‌ لقێكی دیكه‌ی له‌ ناهه‌مواری كه‌سانی وه‌ك هێژا دروست كردایه‌..كه‌ ئه‌وانیش پارچه‌یه‌ك بوون له‌ نه‌هامه‌تیه‌ لێك گرێ‌ دراوی ئه‌و نیشتیمانه‌
به‌ گشتی كاراكته‌ره‌كانی ئه‌و نمایشه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ بیركردنه‌وه‌دا جیاوازن و هه‌میشه‌ له‌ ململانێیه‌كی به‌رده‌وام دان له‌ سه‌ر بیرو باوه‌ڕو چاره‌نووس، به‌ڵام له‌ ئامانج دا یه‌ك ئاراسته‌یان هه‌یه‌ و هه‌موویان ده‌گه‌نه‌وه‌ یه‌ك جه‌مسه‌ر.

ده‌توانین بڵێین زه‌مه‌نی رووداوه‌كان له‌ رێگه‌ی كاراكته‌ره‌كانه‌وه‌ دیاری كراوه‌، هه‌ر له‌ زه‌مه‌نی خانی له‌پ زێڕینه‌وه‌ پێش 400 ساڵ زێتر، تاوه‌كو ئێستاكه‌، به‌ڵام زه‌مه‌نی ئێستاكه‌ی له‌ زه‌مه‌نه‌ بێزه‌وه‌رو مه‌ترسی داره‌كان ده‌ست نیشان كردووه‌، كه‌ تێیدا گه‌نج و لاوه‌كانیش بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌ هه‌ڵگری به‌رپرسیاریه‌تی ئه‌و مه‌ ترسیه‌، به‌ هۆی قۆرخ كردنی ئه‌و گه‌نجانه‌ لای حزبه‌كان بۆ شه‌ڕه‌ په‌ڕۆو دروشم هه‌ڵگرتن و گولله‌ گێڕانه‌وه‌، به‌مه‌ش نمایشه‌كه‌ وا له‌ بینه‌ر ده‌كات هیوای به‌ نه‌وه‌ی نوێ‌ نه‌مێنێ‌ و ئاسۆی ئاینده‌ی نیشتمان كز تر ببینێ‌ ، بۆیه‌ ئه‌و بۆیه‌ ره‌ش قه‌ترانیه‌ی به‌سه‌ر سیماو ناوه‌رۆكی نمایشه‌كه‌دا رژێندراوه‌، زیاد له‌ پێویسته‌و پانتایی تاریكیه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ زێتر ده‌كات كه‌ جارێ‌ به‌م زووانه‌ ئومێدت به‌ هه‌ڵاتنی مانگه‌شه‌وێكی تر نه‌مێنێ‌.
به‌ گشتی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ دابه‌شی چوار په‌رده‌ بووه‌، له‌ هه‌ر لایه‌كه‌وه‌ تێی بڕوانی یه‌ك ره‌نگه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ یه‌ك بۆن و به‌رامی هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ش بابه‌ته‌كه‌ له‌و فه‌زا داخراوه‌دا ده‌سوڕێته‌وه‌، وای لێ‌ كردووه‌ له‌ خنكان نزیك بێته‌وه‌، فشارێكی زۆر له‌ سه‌ر سایكۆلۆژیه‌تی بینه‌ر دروست بێت..بۆیه‌ ئه‌گه‌ر چه‌ند په‌نجه‌ره‌یه‌ك له‌ هه‌یكه‌ل و رووداوه‌كانی نمایشه‌كه‌ بكرابوایه‌وه‌ ، تینی ئه‌و فشاره‌ به‌ سه‌ر بینه‌ردا كه‌متر ده‌بۆوه‌.

ده‌رهێنان

ئه‌رسه‌لان ده‌روێش خاوه‌ن ستایلێكی جێگیر نیه‌، هه‌میشه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ستایل له‌ گۆڕان دایه‌ ، ئه‌مه‌شیان گه‌ڕانێكه‌ به‌ دوای باشترو هه‌ر تێكستێك جۆره‌ ستایلێكی پێویسته‌.
بۆ ئه‌مجاره‌ ستایلێكی واقیعی هه‌ڵبژاردووه‌، كه‌ پشت به‌ دیالۆگ و گێڕانه‌وه‌ ده‌به‌ستێت، خۆ ئه‌گه‌ر ده‌رهێنه‌ر هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌ هونه‌رییه‌كانی خۆی به‌ گه‌ڕ نه‌خا، بۆ ستاتیكای نمایشه‌كه‌ی، ئه‌وه‌ ره‌نگه‌ بینه‌ر دووچاری سڕ بوون و خاوبوونه‌وه‌ ده‌بات و ناتوانێت به‌ ته‌نیا دایه‌لۆگ چێژ له‌ نمایش وه‌رگرێ‌ ، چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی دایه‌\لۆگه‌كان به‌هێزو مۆسیقی و وروژێنه‌ر بن ، بۆیه‌ ده‌رهێنه‌ر پێویستی به‌ بونیاتێكی تری نمایشه‌، به‌ دروست كردنی وێنه‌و سینۆگرافیاو ئه‌دای ئه‌كته‌ر.بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و توخمانه‌ هه‌ر یه‌ك له‌وان شوێنی خۆیان له‌ جوگرافیای شانۆدا دیار بێت و كاریگه‌ری ده‌روونی و هزری خۆیان به‌ ناخی لبینه‌ردا به‌ جێ‌ بێڵن ، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كاته‌ی نمایش ده‌بینێ‌ و تا زه‌مه‌نێكی دوور تامو چێژی ئه‌و وروژاندنانه‌ هه‌ر بمینێ‌ ..هه‌ر بینه‌رێكیش ئه‌گه‌ر ئاره‌زووی ئه‌وه‌ی كرد بزانێت ئه‌و نمایشه‌ی بینی سه‌ركه‌وتوو بوو یان نا .. با له‌وه‌وه‌ تاقی بكاته‌وه‌ ، بزانێ‌ ئه‌و نمایشه‌ تا چه‌ند كاسی كردووه‌ ، یان تا چه‌ن كاریگه‌رییه‌كانی له‌ سه‌ر ده‌روونی ماوه‌ ، هه‌ر كات هه‌ستی به‌وه‌ كرد ، له‌ گه‌ڵ هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ی له‌ هۆڵ نه‌ما ، ئه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ نمایشه‌كه‌ی هه‌ر نه‌بینی بێ‌ ..

هه‌ر كات ده‌رهێنه‌ر نه‌یتوانی به‌و هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌ی هه‌یه‌تی نه‌توانێ‌ بینه‌ر بوروژێنێ‌ ، ئه‌وه‌ پێویسته‌ هه‌ڵًوێسته‌ بكات و به‌ دوای هۆكاره‌كاندا بگه‌ڕێ‌
ئه‌و پرسیاره‌ی گرنگه‌ بگوترێ‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا ده‌رهێنه‌ر توانی تێكسته‌كه‌ ته‌واو بكات و رووی دووه‌میمان نیشان بدات؟ یاخود توانی ئه‌و وروژاندنه‌ دروست بكات كه‌ پێویست بوو؟ یاخود نه‌ تینوویه‌تی خودی ده‌رهێنه‌رو نه‌ بینه‌ریشی شكاند؟ وه‌ڵامی راست له‌ ناخ و له‌هزری بینه‌ر دایه‌ ، به‌ڵام منیش بینه‌رم و ده‌ڵێم :له‌ سینۆ گرافیادا ده‌رهێنه‌ر بۆشاییه‌كی زۆری دروست كرد، هه‌ر له‌ دیمه‌نی یه‌كه‌مدا كه‌ ژووری نیگار كێشانی كچه‌كه‌وه‌ كه‌ بینیمان چه‌ند تابلۆیه‌كی پێوه‌ هه‌ڵواسرا بوو، چه‌ند كه‌ره‌سته‌یه‌كی وێنه‌ كێشانی وه‌ك ستاند و پالێت و سه‌تڵی بۆیاخ و مێزێك ده‌بیندرا، له‌ باگ راوندی شانۆدا ئه‌و تابلۆ زله‌ی كۆمه‌ڵێ‌ له‌ كاراكته‌ره‌كانی به‌ جوله‌ی وه‌ستاوه‌وه‌ تێدا دیار بوو، ئه‌وه‌ ته‌واوی دیمه‌نه‌كه‌ فلات بوو، رووناكی به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك رووناكی په‌خش نه‌یتوانی بوو به‌رجه‌سته‌ی دیمه‌نه‌كان بكات، ئه‌و رووناكییه‌ سووره‌ش كه‌ به‌ درێژایی شانۆ دووباره‌ ده‌بۆوه‌، هێمای خۆی له‌ ده‌ست دابوو و هه‌ستت به‌ بایه‌خی هیچ رووناكییه‌كی شانۆیی نه‌ده‌كرد..
به‌ گشتی نمایشه‌كه‌ له‌ سینۆگرافیا داچۆڕاوبوو، به‌ هۆی لاوازی رووناكی و موزیك ، جگه‌ له‌ ئارایشت نه‌بێت ، بۆ دروست كردنی ئارایشتی كاراكته‌ره‌كان له‌ ناو تابلۆكه‌ نه‌بێت كه‌ ماندوو بوونی زۆری ماكێری پێوه‌ دیاربوو، به‌ تایبه‌ت بۆ ره‌سم كردنی تابلۆی كاراكته‌ره‌ سڕ بووه‌كان.
ئه‌و لایه‌نه‌ی لاوازی سینۆگرافیا وای كردبوو ریتمی نمایشه‌كه‌ خاو بێت ، تا له‌ كۆتایی نمایشه‌كه‌دا ریتمی خاوبوونه‌وه‌ له‌ دوا له‌حزه‌دا به‌ ته‌واوه‌تی له‌ سه‌ر شانۆدا مردو ده‌رهێنه‌ر چاره‌سه‌رێكی پێ‌ نه‌بوو بۆ به‌رز كردنه‌وه‌ی، تا له‌ دوا چركه‌دا ده‌رهێنه‌ر نه‌یزانی چۆن چاره‌سه‌ری دیمه‌نی كۆتایی بكات ، له‌ ناو ئه‌و ریتمه‌ خاوه‌دا په‌ری ئه‌و تابلۆیه‌ به‌رز ده‌كاته‌وه‌ كه‌ كێشابووی ، كۆتایی به‌ نمایش دیچت ، ئه‌وه‌ی نیشانه‌ی مردنی ریتم بوو له‌ دوا له‌حزه‌ی نمایش ئه‌وه‌بوو بینه‌ر هه‌ستی به‌ كۆتایی هاتنی نمایش نه‌ده‌كرد .

له‌ هه‌ندێ‌ دیمه‌ندا ده‌رهێنه‌ر هاوسه‌نگی فه‌زای شانۆی له‌نگ كردووه‌، له‌و كاته‌ی كه‌ خان و كوڕه‌كه‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ له‌ گفتو گۆ كردن دان ، له‌ بری ئه‌وه‌ی په‌ری سه‌رقاڵی دروست كردنی تابلۆ بێت له‌ گۆشه‌ی لای راستی شانۆدا ده‌بیندرێت، به‌ سڕی دانیشتووه‌ و هیچ جوله‌یه‌كی نیه‌، به‌مه‌ پارچه‌یه‌ك له‌ جه‌سته‌ی شانۆ ده‌مرێ‌ كه‌ بینه‌ر سه‌رنجی له‌ سه‌ره‌و ده‌ر هێنه‌ر نه‌یتوانییوه‌ چاره‌سه‌ری بۆ دانێ‌، له‌و حاڵه‌تانه‌دا ناكرێت ئه‌كته‌ر به‌ ده‌ست به‌ تاڵی له‌ سه‌ر شانۆ بمینێته‌وه‌ ، ئه‌گه‌ر رۆلیشی نه‌بێت مادام له‌ به‌رچاوی بینه‌ره‌، ده‌بێت به‌ زیندوویه‌تی له‌ سه‌ر شانۆ بێت نه‌ك به‌ مردوویه‌تی، ئه‌وه‌ی باسم كرد ته‌نیا نموونه‌یه‌ك بوو بۆ چه‌ند حاڵه‌تێكی تر به‌ هه‌مان شێوه‌.

ئه‌كته‌ر:

ده‌رهێنه‌ر سێ‌ ئه‌كته‌ری لێهاتووی هه‌ڵبژاردووه‌ بۆ رۆڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان له‌وانه‌ :به‌همه‌ن حاجی ــ كوڕه‌كه‌ ، رۆزانه‌ فه‌رهاد ـــ په‌ری ، پشكۆ شێخ عه‌لی ـ خانی له‌پ زێڕین .
به‌ پێی توانستی ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ ده‌بوا هاوسه‌نگی سینۆگرافیا زۆر له‌وه‌ی بینیمان به‌رز تر بێت ، به‌ڵام توانستی ئه‌وان له‌ سه‌ر شانۆدا توانستێكی دیاری كراوه‌و هه‌ست به‌ حاڵه‌تێكی جیاواز ناكه‌یت له‌ ئه‌دای ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌ وه‌ك :
به‌همه‌ن حاجی له‌ رووی ئیلقاو ده‌نگه‌وه‌ ئه‌كته‌رێكی نموونه‌ییه‌ ، به‌ڵام له‌و به‌رهه‌مه‌دا هه‌ستت به‌ جۆرێك له‌ گرژی ده‌كرد، وێڕای ئه‌وه‌ی به‌ یه‌ك ریتم مایه‌وه‌ ، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی نمایش، راسته‌ به‌همه‌ن گه‌نجێكی توڕه‌و یاخی بوو بوو له‌و هه‌لو مه‌رجه‌ سه‌خته‌ی تێیدا ده‌ژیا ، به‌ڵام ئه‌و یه‌ك ده‌ققیه‌ی له‌ ریتمی ده‌نگ و ریتمی جه‌سته‌ نواندنه‌كه‌ی لاواز كردبوو.
رۆزانا فه‌رهاد: ئه‌كته‌رێكی ئه‌كادیمی خاوه‌ن به‌هره‌یه‌، من له‌ نمایشی دیكه‌دا بینییومه‌ چۆن توانستی ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ قۆرمخ كراوه‌و سوود له‌ به‌هره‌وتوانستی وه‌رگیراوه‌، به‌ڵام له‌و نمایشه‌دا نه‌تواندرا وزه‌ی رۆژانه‌ وه‌ك پێویست بته‌قێندرێته‌وه‌و ئه‌دای جوانتری پێ‌ ببه‌خشرێت .
پشكۆ ـ جگه‌ له‌ جلو به‌رگی برادۆستی نه‌بێت ، هیچ جوله‌یه‌كی سه‌رنج راكێشمان لێ‌ نه‌بینی، كه‌ گوزارشت له‌ توانای ئه‌و بكا وه‌ك ئه‌كته‌ر.
زۆرێك له‌و گرفتانه‌ی هاتبونه‌ به‌رده‌م ئه‌كته‌ر له‌و نمایشه‌دا، به‌شی زۆریان ده‌رهێنه‌ر لێیان به‌رپرسیار بوو، ئیتر به‌ هه‌ر پاساوێك بێت.
بینه‌ر هه‌ستی به‌وه‌ ده‌كرد كه‌ جۆرێك له‌ په‌له‌ پرۆزێ‌ له‌ به‌رهه‌م هێنانی نمایشه‌كه‌ كرابێت و هێشتا كاتی كوڵاندنی مابوو..

ئه‌گه‌ر بته‌وێ‌ بخزێیته‌ ناو نمایشه‌كه‌ی ( كارۆخ ئیبراهیم ـ گوێچكه‌كانم قسه‌ ده‌كه‌ن) كه‌ دوێنێ‌ ئێواره‌ له‌چوارچیوه‌ی فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی شانۆ له‌ هه‌ولێر ـ له‌ ده‌ره‌وه‌ی پێشبڕكێ‌ ی فیستیڤاڵه‌كه‌ نمایش كرا، ئه‌وه‌ ده‌بێت له‌ دوو جه‌مسه‌ره‌وه‌ بیخوێنیته‌وه‌، یه‌كێكییان روونكردنه‌وه‌و شیته‌ڵ كردنی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ و كاراكته‌رو باگ راونده‌كانی، كه‌ نیوه‌ی پانتایی نمایشه‌كه‌یان گرتۆته‌وه‌ ، نیوه‌كه‌ی تریشیان ئامرازه‌ هونه‌رییه‌كانی ده‌رهێنه‌ر، له‌ رووی ستایلی ده‌رهێنان و ئه‌كته‌رو سینۆگرافیا به‌ موزیك و دیكۆرو ده‌نگ و ئامرازه‌كانی دیكه‌یه‌وه‌ ، پرسیاری ئه‌وه‌ش بكه‌ین ئاخۆ ده‌رهێنه‌ر چه‌ند سه‌ركه‌وتوو بووه‌ له‌ هاوسه‌نگ راگرتنی هه‌ر دوو ته‌وه‌رو ئاوێته‌ بوونیان وه‌ك دوو جه‌مسه‌ری هارمۆنی بۆ راگرتنی بالانسی تمایشه‌كه‌،.

كارۆخ ئیبراهیم یه‌كێكه‌ له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ی هه‌میشه‌ پشت به‌ خۆی ده‌به‌ستێت بۆ نووسینی تێكسته‌كانی ، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی ئامانجیه‌تی له‌ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و وێنانه‌ی له‌ خه‌یاڵی دایه‌، تێكست نه‌بێته‌ به‌ربه‌ست له‌ دروست كردن و گه‌یاندنی ئه‌و وێنانه‌، به‌ڵام ئاخۆ كارۆخ ئه‌وه‌نده‌ی له‌ رووی هونه‌ری ده‌رهێنانه‌وه‌ ده‌ست رۆیشتووه‌، ئه‌وه‌نده‌ش له‌ بواری نووسینی ده‌ق دا سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت ؟ ئه‌مه‌ هه‌رگیز مه‌رج نیه‌، چونكه‌ زۆرینه‌ی شانۆكارانی دنیا له‌ بواری نووسین دا پشت به‌ ده‌قی نووسه‌ره‌ شانۆكاره‌كان ده‌نووسن، تێڕوانینی خۆیان وه‌ك نووسه‌ری دووه‌م، له‌ سه‌ر ئه‌و ده‌قانه‌ بونیات ده‌نێن هه‌ر یه‌كه‌و به‌ قه‌د پسپۆری خۆی له‌ بواره‌كه‌دا
ئه‌وه‌تا زۆر جاران نمایشی جوان هه‌بووه‌ له‌ رووی ده‌رهێنانه‌وه‌، به‌ڵام له‌ به‌ر ده‌ست كورتی ده‌رهێنه‌ر له‌ نووسینی تێكست دا، بوونه‌ته‌ هۆكار بۆ روخاندنی نمایش به‌ تێكڕایی ، من به‌ قه‌د ئه‌و به‌دواداچوونه‌ی له‌ گه‌ڵ كارۆخ و شانۆگه‌ریه‌كانی هه‌م بووه‌، هه‌ستم به‌ بۆشاییه‌ك كردووه‌ له‌و بواره‌داو هه‌میشه‌ گه‌یشتوومه‌ته‌ ئه‌و بڕوایه‌ كه‌ كارۆخ خۆی تێكسته‌كانی خۆی نه‌نووسێ‌ و به‌ دوای ئه‌و تێكستانه‌دا بگه‌ڕێت، كه‌ بۆی هه‌یه‌ نمایش تێر بكه‌ن له‌ پێكهاته‌كانی خۆیاندا.

ئه‌و له‌و به‌رهه‌مه‌شدا، كێشه‌ی تێكستی هه‌یه‌ و له‌ ده‌وری ئامانج و فه‌لسه‌فه‌یه‌كدا خول ده‌خواته‌وه‌ ،تێیدا روو به‌ رووی حاڵه‌تێكی ئاڵۆزی ئه‌وتۆ ده‌بێته‌وه‌ ، كه‌ نه‌توانێ‌ ئامانجه‌كانی خۆی وه‌ك پێویست بپێكێنێ‌ ، كۆمه‌ڵێ‌ بابه‌تی گه‌وره‌ی تێكه‌ڵ یه‌كتر كردووه‌ ، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ی پێ‌ پڕ كات ، كه‌چی چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی هه‌وڵی پڕ كردنی ده‌قه‌كه‌ی داوه‌، ئه‌وه‌نده‌ له‌ به‌های سه‌ره‌كی ئامانج و فه‌لسه‌فه‌ی ده‌قه‌كه‌ی كه‌متر كردۆته‌وه‌ .

ئه‌و هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات له‌(گوێچكه‌كانم قسه‌ ده‌كه‌ن ) فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ی په‌یوه‌ست كات به‌ رابووردووه‌ تاڵه‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌ی، به‌ هه‌موو ئه‌و روداوو كاره‌ساتانه‌ی به‌ سه‌ریدا تێپه‌ڕیون، تا ده‌گاته‌ روداوه‌ نوێ‌ كانی سه‌رده‌م، له‌ تراژیدیا پڕ له‌ مه‌رگه‌ساته‌كانی داعشه‌وه‌ ، تا ده‌گاته‌ رۆژه‌ ره‌شه‌كانی 16ی ئۆكتۆبه‌ر، به‌ڵام هه‌موو ئه‌و په‌رته‌وازه‌ییه‌ له‌ بابه‌تدا له‌ سه‌ر حیسابی سه‌رلێ‌ شێوانی بینه‌ر و ماندوو كردنی بووه‌ له‌ تێگه‌یشتنی فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ی .

ده‌رهێنه‌ر سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ئه‌و رووداوانه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ دێر زه‌مانێكی دووری باوكو باپیرانی و نه‌فره‌ت له‌و كولتووره‌ ده‌كات ، كه‌ ئه‌وان و نه‌وه‌كانی دوای ئه‌وانیش فرچكییان پێوه‌ گرتووه‌و پشتاو پشت وه‌ك كولتوورێك بۆ نه‌وه‌كانی دوای خۆیانیان به‌ جێ‌ هێشتووه‌، بۆیه‌ هه‌ر سه‌ندوقێك له‌و مێژووه‌ به‌جێ‌ ماوه‌ ده‌كه‌یته‌وه‌، كتێبێك ، به‌ردێك ، ژه‌هرێكی تێدایه‌ ، پڕیه‌تی له‌ نهێنی و هه‌ر یه‌ك له‌وان ده‌لالاتی تایبه‌تی خۆیان به‌ خۆیانه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرن، له‌وانه‌ش ئه‌و دوانزه‌ كتێبه‌ی ی باوكی كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌و كتێبانه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مێك و باس له‌ مه‌رگه‌ ساتێك له‌ مه‌رگه‌ ساته‌كانی مێژووی ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ ده‌كه‌ن.

ته‌ماشای دیكۆرو ته‌خته‌ ره‌شه‌كه‌ی شانۆ بكه‌، كه‌سه‌راپای ره‌نگێكی ره‌ش قه‌ترانیه‌و گوزارشت له‌ زه‌مه‌نێكی پڕ له‌ ره‌شبینی و نیگه‌رانی و ماته‌مینی ده‌كه‌ن ، كه‌ سه‌راپای شانۆی ته‌نیووه‌، ئه‌وه‌ ئه‌و زه‌مه‌نه‌ ره‌شه‌یه‌ كه‌ كاراكته‌ره‌كانی تێیدا ده‌ژین، ئه‌و تابلۆ گه‌وره‌ پڕ له‌ سه‌ندوقانه‌ ببینه‌، كه‌ هه‌ر سه‌ندوقه‌و ببینه‌، كه‌ به‌ ده‌یان له‌مبه‌رو ئه‌و به‌ر به‌ دوو گوێ‌ ی لای راست و لای چه‌پی شانۆدا نه‌خشێندراوه‌، ئه‌وانی تر سكێچی سه‌رچاوه‌كانی ده‌نگن كه‌ سه‌رچاوه‌ی ژاوه‌ ژاوو هاوارو ده‌نگه‌ خنكێندراوه‌كانن.
كه‌ شانۆ ده‌كرێته‌وه‌ راسته‌وخۆ دوو كاراكته‌ری سه‌ره‌كی له‌ سه‌ر شانۆدا ده‌بیندرێن ، ژنێك و مێردێك ( سێبه‌ر ئیبراهیم ـ گۆران ساڵح ) پیاوه‌كه‌ كه‌سێكی گه‌نج له‌ رواڵه‌تدا، به‌ڵام ئایین په‌روه‌رو، خوێنده‌وار له‌ ناوه‌رۆكدا، پابه‌ند به‌ عه‌قلیه‌ت و بیرو باوه‌ڕی كۆنی باوكو باپیرانی، هه‌میشه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كێشه‌كانی پشت به‌و كتێب و سه‌رچاوه‌و كه‌ره‌ستانه‌ ده‌به‌ستێت كه‌ به‌ نهێنی لای پارێزراوه‌ و به‌ به‌رده‌وامی له‌ گه‌ڵیاندا ده‌ژیت ..
هه‌ر یه‌ك له‌و دوو كاراكته‌ره‌ چه‌ندین كاراكته‌ریان له‌ ناو دایه‌، ژنه‌كه‌: له‌ یه‌كه‌میاندا كه‌نیزایه‌كی داعشه‌كانه‌ و وه‌ك هه‌ر كه‌ره‌سته‌یه‌كی بازاڕی سه‌ودای پێكراوه‌، له‌و پیاو بۆ ئه‌و پیاو، له‌ هه‌ر یه‌كێكییان چه‌ندین له‌و مناڵانه‌ی ناوه‌ته‌وه‌، كه‌ له‌ سه‌ندوقه‌كه‌دا گه‌ڵاڵه‌ كراون و ناوه‌ ناوه‌ به‌ پانتایی شانۆكه‌ هه‌ڵیان ده‌ڕێژێ‌ .

كاراكته‌ری دووهه‌مییان گولیشانه‌ كه‌ ژنی ( سعوده‌) ئه‌و هێما نه‌ته‌وه‌ییه‌یه‌ كه‌ له‌ گۆڕه‌پانی شه‌ڕدا به‌ ته‌نیا ده‌كوژرێ‌ ،هێمایه‌كه‌ بۆ قوربانی دان له‌ پێناو بیرو باوه‌ڕ.
سێه‌مییان (كه‌ڤێ‌ ) ئه‌و ژنه‌ی ئێستایه‌ له‌ گه‌ڵ سه‌یواندا كه‌ هه‌میشه‌ ده‌ستییان له‌ هه‌وكی یه‌كتر ناوه‌و له‌ ململانێیه‌كی به‌رده‌وامدا ده‌ژین، ئه‌و له‌ ئه‌نجامی ئه‌و كاره‌ساتانه‌ی له‌ نێو داعشدا به‌ سه‌ری هاتوون ، دووچاری نه‌خۆشییه‌كی ده‌روونی ( شیزۆفرینیا ) بووه‌و دووچاری له‌ بیرچوونه‌وه‌ بووه‌ ، به‌ هۆی حه‌بێكه‌وه‌ خۆی له‌و كێشه‌ی له‌ بیر چوونه‌وه‌ ده‌پارێزێ‌ وه‌ك ده‌رمانێكی هێور كه‌ره‌وه‌ی كاتی ، هه‌ر كاتێ‌ ئه‌و حه‌به‌ نه‌خوات تووشی هه‌مان كێشه‌ی له‌ بیرچوونه‌وه‌ ده‌بیت، بۆیه‌ هه‌میشه‌ مێرده‌كه‌ی ئاگاداری ده‌كاته‌وه‌ حه‌به‌كه‌ بخوات و به‌ ئاگا بێت له‌وه‌ی رووده‌دات .

له‌ ناو گێژاوی ئه‌و وه‌همه‌دا، كاتێ‌ ده‌ست به‌ سه‌ر منداڵه‌ بێ‌ باوكه‌ نادیاره‌كاندا دێنی، گله‌یی ئه‌وه‌ له‌ مێرده‌كه‌ی ده‌كات بۆچی نازی ئه‌و منداڵانه‌ ناكێشێ‌ و بایه‌خییان پێ‌ نادا، لای مناڵه‌كانیش گله‌یی له‌ بێ‌ به‌زه‌یی باوكییان ده‌كات .
ئه‌و هه‌میشه‌ له‌ گومانی نهێنیه‌ شاراوه‌كانی مێرده‌كه‌ دا ده‌ژیت ، بۆیه‌ گله‌یی ئه‌وه‌ له‌ مێرده‌كه‌ی ده‌كا بۆچی نهێنییه‌كانی لێ‌ شاردۆته‌وه‌، له‌و ده‌لاقانه‌دا چی حه‌شار داوه‌؟ تا رۆژێكییان خۆی بۆ خۆ رزگار كردن له‌ ته‌لیسمی ئه‌و سه‌ندوقانه‌، هه‌موو سه‌ندو قه‌كان هه‌ڵده‌ڕێژێ‌، ته‌نانه‌ت ئه‌و ژه‌هره‌ش كه‌ هێمای ده‌یان ده‌ردی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ له‌ ناو ئه‌و سه‌ندوقانه‌ی باوكو باپیری مێرده‌كه‌ی ده‌ردێنێ‌ و له‌ شێوه‌ی هه‌ڵمێكی چڕ په‌خشی سه‌ر شانۆوه‌ سه‌ر بینه‌رانی ده‌كاو ته‌نانه‌ت سه‌ر روخساری مێرده‌كه‌شی ، تا به‌و ژه‌هره‌ ده‌یكوژێ‌ و تۆڵه‌ له‌ هه‌موو پیاوه‌ داعش ئاساكان ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ده‌یانه‌وێ‌ ئافره‌ت بكه‌ن به‌ كۆیله‌و هه‌تكی بكه‌ن، به‌شێكیش په‌خشی سه‌ر ئه‌و بینه‌رانه‌ ده‌كا كه‌نموونه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌كن به‌شێك له‌ گوناهه‌كانیان به‌رده‌كه‌وێت .

پیاوه‌كه‌ش( سه‌یوان ) به‌ هه‌مان شێوه‌ دابه‌ش كراوه‌ بۆ چه‌ند كاراكته‌رێك،هه‌ر كاراكته‌رێك روویه‌كی جیاواز له‌ یه‌كتری پیاوه‌، هه‌ر كاراكته‌رێك له‌و پیاوانه‌ چیرۆكێكی هه‌یه‌، له‌وانه‌: ئه‌وه‌تا كاتێ‌ یه‌كێ‌ له‌ چه‌فیه‌ ره‌شه‌كانی ژنه‌كه‌ی له‌ سه‌ر ده‌نێ‌ ، ده‌بێته‌ پیاوێكی داعش و باوكی كۆمه‌ڵێ‌ له‌و مناڵانه‌ی باوكییان ناناسرێته‌وه‌ به‌ هۆی زۆری ژماره‌ی ئه‌و پیاوانه‌ی سه‌ودایان به‌ ژنه‌كان كردووه‌.
كاراكته‌ری دووه‌م : سه‌یوانی مێردی كه‌ڤێ‌ یه‌، ئه‌و پیاوه‌ی كه‌ هه‌میشه‌ داوا له‌ ژنه‌كه‌ی ده‌ كات ، خۆی بناسێته‌وه‌ ، ئه‌و هه‌میشه‌ به‌ ئاگای دێنته‌وه‌ كه‌ ده‌بیچت خۆی بناسێته‌وه‌ ئاگای له‌وه‌ بێت كه‌ ئه‌و كه‌ڤێ‌ نیه‌، به‌ڵكو كه‌سێكی تره‌، بۆیه‌ ده‌ڵێت : ده‌بێت تۆ من هه‌موومان خۆمان بناسینه‌وه‌، چونكه‌ هه‌موومان ون بووین ، كه‌سمان ئه‌وی تر وه‌ك خۆی ناناسێته‌وه‌.

له‌ ناو تێكه‌ڵ كردنی هه‌موو ئه‌و رووداوانه‌، فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ كه‌وتۆته‌ ئه‌تمۆسفیرێكی پڕ له‌ ته‌م و مژ، به‌ شێوه‌یه‌ك بینه‌ر نه‌توانێت خوێندنه‌وه‌یه‌كی روون بۆ فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ بكات، ده‌رهێنه‌ریش هه‌موو شتێكی بۆ بینه‌ر به‌ جێ‌ هێشتووه‌، كه‌ ئازاد بێت له‌ هه‌رخوێندنه‌وه‌یه‌ك هه‌ستی پێ‌ ده‌كات، پێی وایه‌ ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ راسته‌ كه‌ بینه‌ر هه‌ستی پێ‌ ده‌كات، بێ‌ ئه‌وه‌ی ده‌رهێنه‌ر سوور بێت له‌ سه‌ر هه‌لبژاردنی ئه‌وه‌ی خۆی ده‌یه‌وێت .

ده‌رهێنان : ستایلی كارۆخ ئیبراهیم تا رادده‌یه‌ك لای بینه‌ر ئاشكرایه‌، چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی كاری ده‌رهێنانی له‌ شانۆگه‌ریه‌ك بۆ ئه‌وی تریان بگۆڕێت ، هه‌میشه‌و له‌ زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیدا پشت به‌ سینۆگرافیا ده‌به‌ستێت ، سینۆگرافیا له‌ رووی ئه‌كته‌رو ته‌كنیك و دیكۆرو موزیك و جوانكارییه‌كانی دیكه‌ی شانۆ..
یان هه‌موو ئامرازه‌ ته‌كنیكیه‌كان به‌كار دێنێ‌ بۆ گه‌شكردنه‌وه‌ی چاو بۆ ئه‌وه‌ی بینه‌ر بكه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ری بینینی ستاتیكای شانۆ ، به‌ تایبه‌ت به‌ جه‌سته‌ی ئه‌كته‌رو ره‌نگ و دیكۆرو ته‌كنیك و جلو به‌رگ و هه‌موو ئامرازه‌كانی دیكه‌ی په‌یوه‌ست به‌ بینین ، بۆ ئه‌وه‌ی چاو تێركات له‌ جوانی، چاوێك كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئیحساس و چێژ وه‌رگرتن .

دووهه‌مییان موزیك : ده‌رهێنه‌ر پشت به‌ستنێكی سه‌ره‌كی به‌ موزیكه‌و هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ داوه‌ پشت به‌ كه‌سانی پرۆفیشنال له‌ باره‌ی موزیكی شانۆیی ببه‌ستیێت ، وه‌ك له‌و نمایشه‌ی دوایی دا هه‌ستی پێ‌ ده‌كرێت ، نزیكترین سه‌رچاوه‌ی ده‌روونی بۆ كارتێكردنی راسته‌وخۆ بۆ سه‌ر هه‌ستی بینه‌رو زاخاو دانه‌وه‌و راچڵه‌كینی موزیكه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌ندازه‌یی له‌ سه‌ر هه‌مان ریتمی بزووتنه‌وه‌ی ئه‌كته‌ر له‌ سه‌ر شانۆدا ده‌ڕوات و ده‌توانێت ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ له‌ چوارچیوه‌ی ریتمێكی به‌هێز به‌رجه‌سته‌ بكات و جوانیه‌ك به‌ نمایش ببه‌خشێت ، له‌ هه‌مان كاتیشدا كارلێكێكی ده‌روونی بۆ بینه‌ریش دروست ده‌كات بۆ وه‌رگرتنی نمایش وه‌ك پێویست ، بۆیه‌ ده‌كرێت بڵێین كرۆكی سینۆگرافیای ئه‌مجاره‌ی كارۆخ له‌و نمایشه‌دا موزیك بوو.

رووناكی : له‌ هه‌موو نمایشه‌كاندا ده‌رهێنه‌ر شوێنی تایبه‌تی بۆ رووناكی ته‌رخان ده‌كات له‌ ستایلی كاركردنیدا، چونكه‌ به‌لای ئه‌وه‌وه‌ رووناكی فاكته‌ری هه‌ره‌ سه‌ره‌كی جوانكارییه‌كانی شانۆو به‌رجه‌سته‌ كردنی حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌كانی ئه‌كته‌ره‌ له‌ ناوه‌وه‌، بۆیه‌ رووناكی هه‌رگیز نه‌بۆته‌ هونه‌رێكی ته‌قلیدی لای كارۆخ ئه‌وه‌نده‌ی بۆته‌ سه‌رچاوه‌ بۆ به‌ زیندووراگرتنی شانۆو به‌رجه‌سته‌ كردنی ناواخنه‌كان .
به‌ڵام له‌و نمایشه‌دا ئه‌گه‌رچی توانستێكی زۆری رووناكی به‌كار هێندراوه‌، به‌ڵام هاوسه‌نگی رووناكی تێك چووه‌و زێده‌ رۆییه‌كی زۆر له‌ رووناكیدا كراوه‌، كه‌ وای كردووه‌ له‌ نرخ و به‌های رووناكی كه‌م بێته‌وه‌ ، خۆ رووناكیش وه‌ك هه‌ر كه‌ره‌سته‌یه‌كی شانۆیی وه‌ك پێویست به‌رجه‌سته‌ نه‌كرا، ئه‌وه‌ روخساری نمایش ده‌شێوێنێ‌ و ده‌بێته‌ په‌ڵه‌یك به‌ رووی ستاتیكای شانۆییدا.

ته‌كنیك :

له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی فۆرم هه‌میشه‌ له‌ شانۆگه‌رییه‌كانی كارۆخ جێگه‌ی بایه‌خ پێدانه‌، هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ته‌كنیك بكاته‌ كرۆكی فرۆم، به‌ تایبه‌ت له‌ ته‌كنیكی دیكۆردا، كه‌ پێی وایه‌ دیكۆر نابێت ببێته‌ پێكهاته‌یه‌كی چه‌سپاوو مردوو، به‌ڵكو ده‌بێت ببێته‌ پارچه‌یه‌كی زیندوو له‌ جه‌سته‌ی شانۆدا
دیكۆر له‌و به‌رهه‌مه‌دا پێكهاته‌یه‌كه‌ به‌ به‌رده‌وامی له‌ گۆڕان دایه‌و بۆ هه‌ر دیمه‌نێك به‌ شێوه‌یه‌كی تۆماتیكی دیكۆر ده‌گۆڕێت، به‌و شێوه‌یه‌ی وه‌ك باگ راوند ببێته‌ ته‌واو كه‌ری وێنه‌، وه‌ك دیكۆری مناره‌و مزگه‌وته‌كه‌ له‌ كاتی نوێژ كردن و دیكۆری سك پڕ بوونی ژنه‌ داعشه‌كان له‌ كاتی گێڕانه‌وه‌ی به‌ سه‌رهاته‌كانی ژنه‌كه‌ له‌ ژێر ده‌ستی داعشه‌كاندا، دیكۆری ئاواره‌كان و چه‌ند وێنه‌یه‌كی تری ئه‌و دیكۆرانه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ روداوه‌كاندا دروست بێت و ون بێت.

به‌ڵام كه‌ مادام ده‌رهێنه‌ر به‌ ته‌كنیك ده‌سه‌ڵاتی تۆماتیكی گۆڕینی دیكۆری هه‌یه‌، نه‌ده‌بوا قه‌واره‌ی سه‌ندوقه‌كان فۆرمێكی ته‌قلیدی وه‌ربگرێت و به‌و زه‌خامه‌تیه‌ ده‌ركه‌وێت كه‌ سه‌رتاسه‌ری شانۆكه‌ داگیر بكات، وێڕای ئه‌وه‌ی مادام سه‌ندوقه‌كان ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می پێشووی كاراكته‌ره‌كان، ئه‌گه‌ر سیمایێكی كلاسیكی هه‌بوایه‌ گونجاو تر ده‌رده‌كه‌وت .
جگه‌ له‌ دیكۆری بگۆڕ، ده‌رهێنه‌ر ته‌كنیكێكی جوانی بۆ دروست كردنی هه‌ڵم دروست كردووه‌ كه‌ له‌ كۆتایی نمایشه‌كه‌دا به‌ ده‌ستی كاراكته‌ره‌ ژنه‌كه‌ په‌خش ده‌كرێت و تێكه‌ڵ به‌ موزیك و ریتمێكی تراژیدی ده‌بێت و له‌ سه‌ر شانۆو له‌ ناو هۆڵه‌كه‌دا بڵاو ده‌بێته‌وه‌
سه‌ما : سه‌ما ده‌كه‌وێته‌ چوارچیوه‌ی سینۆگرافیای شانۆیی و ئاوێزانی موزیك و ریتمێكی بڵًنتر له‌ ریتمی گشتی شانۆ ده‌بێت ، بزووتنه‌وه‌ی ئه‌كته‌رو ره‌نگ ورووناكی و موزیك هارمۆنیایه‌ك له‌ ستاتیكای شانۆیی دروست ده‌كه‌ن كه‌ تێیدا ده‌رهێنه‌ر كۆمه‌ڵێ‌ ئامانجی گرنگ به‌ ده‌ست بێنێت له‌وانه‌ :

1.ده‌رهێنه‌ر ئه‌تمۆسفیرێكی سیحراوی له‌ سه‌ر شانۆدا دروست ده‌كات كه‌ هه‌م جوانییه‌ك به‌ ته‌كنیكی نمایش ببه‌خشێت، هه‌م پشوویه‌ك به‌ بینه‌ر بدا، بۆ زاخاو دانه‌وه‌ی مێشك .
2. ریتمی شانۆ به‌ شێوه‌یه‌ك به‌رز ده‌كاته‌وه‌، كه‌ بینه‌ر تێیدا هه‌ست به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامی نمایش بكات.

3. سه‌ما ـ به‌هێترین كه‌ره‌سته‌یه‌كی درامیه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی روداوه‌كان، بۆیه‌ ده‌بێته‌ پارچه‌یه‌كی هه‌ره‌ زیندوو له‌ نواندن به‌ڵام به‌ریتمێكی جیاواز.
كارۆخ ئیبراهیم ـ له‌ زۆرینه‌ی ئه‌و سه‌مایانه‌ی له‌شانۆگه‌ریه‌كانی خۆیدا به‌رجه‌سته‌یان ده‌كات، ده‌ف و رووناكی و ئه‌دای ئه‌كته‌ر تێكه‌ڵ به‌ یه‌كتر ده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی به‌و سێ‌ توخمه‌ بتوانێت وروژاندن لای بینه‌ر دروست بكات، به‌ڵام ئاستی سه‌ركه‌وتن یا سه‌رنه‌كه‌وتنی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر جۆری راهێنانی ده‌رهێنه‌رو توانستی ئه‌كته‌ر بۆ سه‌ما
له‌ چوارچیوه‌ی ئه‌و بایه‌خ پێدانه‌ی ده‌رهێنه‌ر بۆ سه‌ما، ئه‌گه‌ر بته‌وێت جیاوازی له‌ نێوان سه‌مای شانۆگه‌ری (كچی شه‌ره‌فه‌دین) له‌گه‌ڵ سه‌مای نمایشی (گوێچكه‌كانم قسه‌ ده‌كه‌ن) بكه‌یت، ئه‌وه‌ هه‌ست ده‌كه‌یت، كاریگه‌رییه‌كانی سه‌مای ( ئیلاف ئیبراهیم) له‌ كچی شه‌ره‌فه‌دین تا ئێستاش له‌ مێشكی بینه‌ردا كاڵ نه‌بۆته‌وه‌، له‌ گه‌ڵ سه‌ماكه‌ی ( سێبه‌ر) به‌راوردییان پێ‌ ناكرێت ، به‌ڵام دیسان هه‌ر له‌ كۆتاییدا هه‌میشه‌ سه‌ما لای كارۆخ فاكته‌رێكی گرنگی چێژه‌ وه‌ك له‌ دوا نمایشدا ده‌ركه‌وت .

نواندن :

ده‌رهێنه‌ر بۆ شانۆگه‌ری ئه‌مجاره‌ی ته‌نیا دوو ئه‌كته‌ری خستۆته‌ سه‌ر شانۆ (سێبه‌ر ئیبراهیم و گۆران ساڵح ) كه‌ هه‌روكییان دوو ئه‌كته‌ری تازه‌ پێگه‌یشتوون له‌ شانۆدا، سێبه‌ر ـ ده‌رچووی ئه‌كا دیمیایێكی شانۆیی نیه‌ و شانۆی نه‌خوێندووه‌، به‌ڵام گۆران ـ ئه‌گه‌رچی له‌ بواری گۆرانی گوتن دا ناسراوه‌، به‌ڵام ده‌رچووی شانۆیه‌ .
بێگومان ده‌رهێنه‌ر له‌گه‌ڵ دوو ئه‌كته‌ری تازه‌ پێگه‌یشتووی نا ئه‌كادیمی، ماندوو تر ده‌بێت له‌ ئه‌كته‌رێكی خاوه‌ن ئه‌زموون و ئه‌كادیمی، به‌ڵام ئه‌وه‌شییان ده‌مێنێته‌وه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ده‌رهێنه‌ر له‌ دروست كردنی ئه‌كته‌رو راهێنانی، هه‌روه‌ها بڕی توانستی جه‌سته‌یی ئه‌كته‌ره‌كه‌ له‌ رووی ئه‌داو ئیلقاو و ده‌نگ .
ئه‌گه‌ر هه‌موو ئه‌و باگ راوندانه‌ له‌ به‌رچاو نه‌گرین و ته‌نیا قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و نواندنه‌ بكه‌ین كه‌ هه‌ردوو ئه‌كته‌ر له‌ سه‌ر شانۆدا نیشانیان داین ، ئه‌وه‌ به‌ روونی ئه‌و راستیه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ سێبه‌ر ـ وه‌ك پاڵه‌وانی یه‌كه‌می شانۆگه‌ریه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وت ئینجا گۆران، بۆیه‌ زۆر جار بینه‌ر هه‌ستی به‌وه‌ ده‌كرد كه‌ سێبه‌ر به‌ سه‌ر گۆراندا زاڵه‌ له‌ نواندندا .

هه‌میشه‌ له‌ كاتی نمایشه‌كه‌دا پرسیاری ئه‌وه‌م لا دروست ده‌بوو، كه‌ هۆكار چیه‌ ده‌رهێنه‌ر له‌ نێو ده‌یان ئه‌كته‌ری پسپۆرو خاوه‌ن ئه‌زموون ، په‌نا بۆ ئه‌كته‌رێكی بێ‌ ئه‌زموون ببا، ئایا ئه‌وه‌ مه‌ترسی نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌كته‌رێكی سه‌ره‌كی له‌ شانۆگه‌ریه‌كدا ئه‌گه‌ر له‌ ئه‌زموونه‌كه‌ سه‌ر نه‌كه‌وت، ببێته‌ هۆكار بۆ روخانی شانۆگه‌ریه‌ك و فه‌شه‌ل پێ‌ هێنانی ده‌رهێنه‌رێك له‌ دوا ئه‌زموونی دا ؟
من و زۆرێك له‌ بینه‌ران له‌ گه‌ڵ خۆیاندا له‌ نیگه‌رانی دابووین، له‌ سه‌ركه‌وتن یا روخانی نمایشه‌كه‌ به‌ هۆی ئه‌كته‌ره‌وه‌.
خۆ ناهه‌ق نین چونكه‌ چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی تۆ پشت به‌ سینۆ گرافیاو كه‌ره‌سته‌كانی دیكه‌ی فۆرم بكه‌یت بۆ جوانكردنی شانۆ، ئه‌وه‌ نابێته‌ ئه‌لته‌رناتیف بۆ ئه‌كته‌ر كه‌ رۆحی راسته‌قینه‌ی نمایشه‌ له‌سه‌ر شانۆدا .

به‌ڵام ئاخۆ ده‌رهێنه‌ر توانی هاوسه‌نگی ( ئه‌كته‌ر) له‌ گه‌ڵ (سینۆگرافیا ) رابگرێت ؟

ره‌نگه‌ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ له‌ نێوان هه‌ر یه‌كێك له‌ ئێمه‌ جیاوازی هه‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌وی ترماندا، به‌ڵام من پێم وایه‌ ئه‌وه‌نده‌ی كارۆخ به‌ سینۆگرافیاوه‌ سه‌ر قاڵ بووه‌ (ئه‌گه‌رچی كۆمه‌ڵێ‌ براده‌ری ده‌ست ره‌نگین كاری سینۆگرافیایان هه‌ڵًسوڕاندبوو) ده‌رهێنه‌ر به‌ قه‌د سینۆگرافیا ئه‌و بایه‌خه‌ی به‌ ئه‌كته‌ر نه‌داوه‌، خۆ ئه‌گه‌رچی ئامرازه‌كانی سینۆگرافیا هه‌میشه‌ ئامرازی هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌رن بۆ چاوی بینه‌ر، به‌ڵام جوانترین سینۆگرافیا له‌ شانۆدا سینۆگرافیای جه‌سته‌ی ئه‌كته‌رو ئه‌دای ئه‌كته‌ره‌، كه‌په‌یوه‌ستی راسته‌قینه‌ی به‌ رۆحی بینه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌ نه‌ك چاوی، ئه‌كته‌ر ده‌توانێت بێ‌ سینۆگرافیاش ئه‌و بۆشاییه‌ت بۆ پڕ كاته‌وه‌ و به‌رهه‌مێك پێشكه‌ش به‌ بینه‌ر بكات به‌په‌رۆشه‌وه‌ له‌ ئامێزی بگرێت، چونكه‌ سینۆگرافیا به‌ گشتی ئامرازێكه‌ بۆ خزمه‌تی ئه‌كته‌رو نمایش ، هه‌رگیز ناكرێت ئه‌كته‌ر بكه‌یته‌ ئامراز بۆ تێر كردنی سینۆگرافیا .

به‌ڵام باشترین حاڵه‌تی بژارده‌ له‌و نێوانه‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر هاوسه‌نگییه‌ هونه‌رییه‌كان وه‌ك یه‌ك رابگرێت و بایه‌خی سه‌ره‌كی به‌توخمه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی وه‌ك ئه‌كته‌رو تێكست بێت ( وه‌ك په‌یكه‌ری بونیاتی شانۆیی) ئینجا توخمه‌ لاوه‌كییه‌كانی دیكه‌ی جوان كردن و كارتێكردن و وروژاندن و چێژ وه‌رگرتن ..
له‌و پێو دانگه‌شه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ دواوه‌ و شانۆگه‌ری ( كچی شه‌ره‌فه‌دین ) به‌بیر خۆمان بێنینه‌وه‌، ئه‌وه‌ هه‌ست به‌ جیاوازی ئه‌وه‌ ده‌كه‌یت كه‌ ئه‌كته‌ر له‌وێ‌ داینه‌مۆی نمایش بوو، ئینجا سینۆگرافیا ، به‌ڵام له‌و نمایشه‌ی ( گوێچكه‌كانم قسه‌ ده‌كه‌ن) به‌ پێچه‌وانه‌ی هاوكێشه‌كه‌ی تره‌، بۆیه‌ بینه‌ر هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات كه‌ كارۆخ نه‌یتوانیووه‌ له‌ كچی شه‌ره‌فه‌دین تێپه‌ڕێنێ‌، یا شتێ‌ پێشكه‌ش بكات له‌ ئاستی ئه‌و دابێت له‌ هه‌موو رووه‌كانه‌وه‌، هۆكاره‌كه‌شی ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ بۆ ئه‌و خاڵانه‌ی له‌ به‌شی یه‌كه‌مدا ئاماژه‌مان پێدا .

ئه‌گه‌ر وه‌ك ئه‌كته‌رێكی تازه‌ پێگه‌یشتووی كه‌م ئه‌زموون ته‌ماشای (سێبه‌ر ئیبراهیم ) بكه‌یت، ئه‌وه‌ ناتوانین نكۆڵی له‌وه‌دا بكه‌ین كه‌ له‌ ئاست ئه‌و ته‌مه‌نه‌ كورته‌ی له‌ شانۆدا هه‌یه‌تی ، توانی به‌رگه‌ی ئه‌و ئه‌ركه‌ قورسه‌ بگرێت و به‌ بوێرییه‌وه‌ رۆڵه‌كه‌ی خۆی راپه‌ڕێنێ‌، به‌ڵام هه‌ست به‌ جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆ ناكه‌ین له‌ رووی به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و چه‌ند كاراكته‌رانه‌ی كه‌ ئه‌و ده‌بوا بۆ هه‌ر یه‌ك له‌وان جیاوازییه‌ك له‌ فۆرمی نواندن دروست كات له‌گه‌ڵ ئه‌وی تریاندا، به‌ڵكو هه‌ر سێ‌ كاراكته‌ر له‌ یه‌ك ده‌چوون …
گۆران ساڵح : خۆی له‌ ئه‌زموونێكی سه‌خت داوه‌، ره‌نگه‌ ئه‌و ئه‌زموونه‌ نه‌ بۆ خۆی نه‌ بۆ به‌رهه‌مه‌كه‌ی كارۆخ ئیبراهیم جێگه‌ی متمانه‌ نه‌بووه‌و جۆرێك له‌ سه‌ركێشی تێدا بووه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ هه‌قیقه‌تێكه‌ كه‌ گۆران ناتوانێت ببێت به‌ ئه‌كته‌ر.

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان
——————————

زۆر جاران له‌ ساڵانی رابووردوودا دروشمی گه‌وره‌مان به‌ ناوی فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی شانۆ به‌رز كردۆته‌وه‌، له‌ پێناو رێكلام و خۆهه‌ڵكێشان، كه‌چی له‌ ناوه‌رۆكدا تواناو ده‌سه‌ڵاتی هه‌ڵگرتنی ئه‌و دروشمانه‌مان نه‌بووه‌، ئیدی نه‌ك هه‌ر ته‌نها دووچاری شكست هاتن و بێ‌ ئومێدی بووینه‌، بگره‌ ده‌رفه‌تێكیشمان له‌ ده‌ست داوه‌ كه‌ ئێمه‌ زۆر بۆی به‌ په‌رۆش بووین
كێشه‌ی گه‌وره‌ی ئێمه‌ له‌وه‌ دایه‌، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت خزمه‌ت به‌ بزاڤی شانۆیی بكه‌ین و به‌ جدی هه‌وڵی زیندوو كردنه‌وه‌ی شانۆ بده‌ین له‌و شاره‌دا، پێویسته‌ نه‌خشه‌و پلانێكی ئه‌وتۆمان هه‌بێت بمانگه‌یه‌نێته‌ رێگه‌ چاره‌ی گونجاو بۆ گۆڕانكاری و هه‌نگاو نان بۆ بونیاتنانی شانۆیه‌كی جاد، واز له‌ دروشم و خۆ هه‌َلخه‌ڵه‌تاندنی خۆمان بێنین و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ت و لاوه‌كییه‌كان به‌لاوه‌ بنێین و بیر له‌ به‌رژوه‌ندییه‌ باڵاكانی شانۆی كوردی بكه‌ینه‌وه‌ .

هه‌موو كه‌س ئه‌و راستییه‌ ده‌زانێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئێمه‌ بۆ شانۆ له‌و شاره‌دا ده‌سه‌ڵاتێكی دیاری كراوه‌ ، ئێمه‌ جگه‌ له‌ فیستییڤاڵێكی مۆنۆدرامای شكست خواردوو نه‌بێت له‌ ساڵانی رابووردوو هیچمان بۆ شانۆ پێ‌ نه‌كراوه‌، ته‌نانه‌ت نه‌مان توانییووه‌ ساڵێ‌ جارێك نمایشێكی شانۆیی پێشكه‌ش بكه‌ین، نه‌مانتوانیووه‌ وۆرك شۆپێك ئه‌نجام بده‌ین، كۆرشێك، سیمینارێك بۆ شانۆ ئه‌نجام بده‌ین، ئیدی چۆن ده‌توانین فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی بۆ شانۆ ئه‌نجام بده‌ین ؟!

به‌ڵێ‌ ئێمه‌ ده‌توانین به‌پینه‌و په‌ڕۆ شتێكی كاتی بۆ میدیا بكه‌ین، به‌ڵام ناتوانین واقیعی شانۆ له‌و شاره‌دا به‌و شێوه‌یه‌ بگۆڕین، ئێمه‌ پێویستیمان به‌و خه‌مخۆرانه‌ی شانۆ هه‌یه‌، كه‌ ئاینده‌ی شانۆیان به‌لاوه‌ گرنگتره‌ له‌ هه‌موو شتێكی تر، پێویستیمان به‌ گۆڕینی خوێنی شانۆو ئه‌وانه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئامانجه‌ پیرۆزه‌كان ده‌خه‌نه‌ سه‌رووی هه‌موو شتێكه‌وه‌، ئیدی له‌ بری ئه‌وه‌ی بیر له‌ ئه‌نجامدانی فیستیڤاڵی به‌ناو نێو ده‌وڵه‌تی بكه‌ینه‌وه‌، با بیر له‌ فیستیڤاڵێكی نێو نه‌ته‌وه‌یی بكه‌ینه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بینه‌ری ئێمه‌ ئاشنا به‌ شانۆی كوردی بێت له‌ دیار به‌كرو له‌ مه‌ریوان و سنه‌و قامشلو، به‌راوردێك له‌ نێو ئاستی شانۆ بكات له‌و پارچانه‌ی كوردستان، نامۆ نه‌بێت به‌ شانۆی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆی ،له‌ هه‌مان كاتیشدا ئاراسته‌یه‌ك دروست بكه‌ین به‌ره‌و دروست بوونی شانۆیه‌كی نه‌ته‌وه‌یی، كه‌ ئێمه‌ له‌و ساته‌دا له‌ هه‌موو كاتێك زێتر پێویستیمان به‌ نزیك بوونه‌وه‌ی یه‌كتر هه‌یه‌، شانۆ بكه‌ین به‌ فاكته‌رێكی سیاسی و په‌یامێكی نێو نه‌ته‌وه‌یی یه‌كگرتوو، شانۆ له‌و جۆره‌ فیستیڤاڵه‌دا گوتاری به‌ هێزی خۆی ده‌بێت، كه‌ به‌هێزتر بێت له‌ هه‌ر كارتێكی دیكه‌ی سیاسی نێو نه‌ته‌وه‌یی ..

ئێمه‌ تا له‌ گۆشه‌ نیگا ته‌سكه‌كانه‌وه‌، بڕوانینه‌ شانۆ، هه‌میشه‌ شانۆ بچووك ده‌كه‌ینه‌وه‌و له‌ وه‌زیفه‌ راسته‌قینه‌كانی دایده‌چۆڕێنین، وا تێ‌ ده‌گه‌م سه‌رده‌می داچۆڕاندن و بێ‌ نرخ كردن و موزایه‌ده‌ كردنیش به‌ شانۆ كاتی به‌ سه‌ر چووه‌،به‌سه‌ ئیدی با ئه‌و شاره‌ دێرینه‌ گه‌وره‌یه‌، چیدیكه‌ خامۆش و وێڕان نه‌كه‌ین له‌ شانۆ، چیدیكه‌ ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ تینووه‌ی شانۆ كه‌ ساڵانێك بوو ده‌رگاو په‌نجه‌ره‌ی شانۆكانیان ده‌شكاند بۆ بینینی نمایشێك دڵ ساردو بێ‌ هیوایان نه‌كه‌ین .

وا نیشان مه‌ده‌ن ئه‌و شاره‌ ده‌سه‌ڵاتی شانۆی نیه‌، خه‌مخۆری كه‌مه‌، نه‌خێر، بڕۆن متمانه‌ به‌وانه‌ ببه‌خشنه‌وه‌ كه‌ له‌ داخی بێ‌ شانۆیی و دابڕان له‌ ئه‌شقی شانۆییان، شاریان به‌ جێ‌ هێشت، ئه‌و لاوانه‌ بگه‌ڕێننه‌وه‌ سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ كه‌ پشتییان له‌ شانۆ كردوو، روویان له‌ كه‌ناڵی دیكه‌ كرد، بۆشاییه‌كانی ژیانیانی پێ‌ پڕكه‌نه‌وه‌
كێشه‌ی ئێمه‌ لای هه‌ندێ‌، نه‌بوونی كادیری شانۆیی نیه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌نده‌ی كێشه‌ی گه‌وره‌ بودجه‌یه‌ بۆ شانۆ، بودجه‌یه‌ك كه‌ له‌ بری ئه‌وه‌ی ته‌كانێك به‌و هه‌لو مه‌رجه‌ ته‌نگه‌تاوه‌ی شانۆ بدات و تینوویه‌تی خه‌ڵك له‌ قه‌یرانی شانۆیی بشكێنێ‌، چه‌ند وزه‌و ده‌سه‌ڵاتێكی نوێ‌ ی شانۆ بێنێته‌ پێشه‌وه‌، به‌ڵكو زێتر دووچاری بێ‌ هیواییمان ده‌كات، چونكه‌ دڵنیابن كه‌ ئه‌و بودجه‌یه‌ نه‌ما، شانۆش نامێنێ‌ .

نازانم له‌ چ وڵاتێكی دنیا هه‌یه‌، شانۆكاران، تیپه‌ شانۆییه‌كان،ده‌سته‌و ئه‌ژنۆ بوه‌ستن و له‌ چاوه‌ڕوانی بودجه‌ دابن ؟ له‌ وڵاتانی دنیا گه‌ڕێ‌، له‌نێو هه‌مان واقیع و هه‌مان هه‌لو مه‌رجی نیشتمانی خۆماندا، بۆ ده‌بێت شار هه‌بێت له‌ ماوه‌ی سێ‌ مانگدا دوو نمایشی شانۆیی پێشكه‌ش بكات و بیست رۆژ نمایش به‌رده‌وام بێت و به‌ هه‌زاران بینه‌ریش له‌ هه‌موو كوردستان رووی تێ‌ بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ نمایشی ئه‌وان بێبه‌ش نه‌بن، بێ‌ ئه‌وه‌ی بودجه‌شی هه‌بێت ! بۆ ناچن لێیان بپرسن ئه‌رێ‌ چه‌ندتان بودجه‌ له‌ حكومه‌ت وه‌رگرت ؟ هه‌موو ئه‌وانه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌ن كه‌ ئامانجی راسته‌قینه‌ی ئێمه‌ پێشخستنی شانۆو دروست بوونی بنه‌ماكانی شانۆ و به‌ زیندوو راگرتنی شانۆ نیه‌، به‌ڵكو شانۆ وه‌ك هه‌ر ده‌زگایێكی دیكه‌ی حكومه‌تی لیَِ هاتووه‌، وه‌ك شاره‌وانی و تاپۆ …وه‌ك ئه‌وان له‌ چاوه‌ڕوانی هاتنی موچه‌ن، شانۆی ئێمه‌ش چاوه‌ڕوانی هاتنی بودجه‌یه‌ .

كه‌ ده‌ڵێم با ئێمه‌ بۆ خاتری زیندوو كردنه‌وه‌ی شانۆ واز له‌ دروشمی فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی بێنین و جه‌خته‌ له‌سه‌ر چاكردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌لو مه‌رجه‌ سه‌قه‌ته‌ی خۆمان بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر سبه‌ینێ‌ فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی ساز كراو، میوانه‌كانتان هێناو له‌ ناو قه‌فه‌زی شانۆی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شانۆتان تان په‌ستین، نه‌توانێ‌ له‌ نێو ته‌سكو تریسكی هۆڵ و جه‌نجاڵی بینه‌ران هه‌ناسه‌ بدات، ئه‌وكات ئه‌و میوانه‌ به‌ڕێزه‌ ناڵێ‌ ئه‌رێ‌ ئه‌گه‌ر كاكه‌ ئێوه‌ كه‌ هۆڵێكتان بۆ شانۆ نیه‌ ، چۆن فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی بۆ شانۆ ساز ده‌كه‌ن ؟

رۆماننووسی ناوداری كۆڵه‌مبی گابریل گاریسیا ماركێس، كه‌ بۆ سه‌رده‌مێكی دوورو درێژ ته‌ختی پاشایه‌تی رۆمانی له‌ سه‌راپای جیهاندا داگیر كردووه‌و خه‌ڵاتی نۆبلی پێ‌ به‌خشراوه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ش به‌ ملیۆنه‌ها بینه‌ریشی له‌ جیهاندا راكێشی به‌رده‌م شوێنی پلیت بڕین كرد له‌ هۆڵه‌كانی سینه‌مادا، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و رۆمانه‌ سیحراوییانه‌ی ژماره‌یه‌كی بێ‌ هاوتای خوێنه‌ریان هه‌بوو، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ش بینه‌ریان هه‌بێت له‌ سینه‌مادا
ره‌خنه‌گره‌ سینه‌ماییه‌كان ده‌ڵێن: ماركێس جیا له‌ رۆماننوسه‌ جیهانییه‌كان، چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی رووبه‌رێكی به‌رفره‌وانی بۆ خه‌یاڵ هه‌بووه‌ له‌ دروست كردنی رۆماندا، به‌هه‌مان شێوه‌ش شوێنێكی به‌رفره‌وانی بۆ دروست كردنی وێنه‌و رووداو جێ‌ هێشتووه‌ بۆ ده‌رهێنه‌ره‌كان، كه‌ بتوانن سیناریۆی سرنج راكێشی لێ‌ دروست بكه‌ن، بۆیه‌ هه‌ر ئه‌و ئه‌ستێره‌ پڕشنگداره‌ جیهانیه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ ساڵانه‌ ملیۆنه‌ها له‌ بینه‌ران، به‌ ب بۆ ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كانی خۆی له‌ سیینینی رۆمانه‌كانی شاد ده‌بن.

بۆیه‌ ئه‌و پێگه‌ ئه‌ده‌بیه‌ی ماركێس له‌ رۆماندا هه‌یبووه‌، هه‌مان ئه‌و پێگه‌یه‌شی له‌ سینه‌مادا هه‌یه‌، چه‌ند هه‌وادارو ئاشق به‌ رۆمانه‌كانی هه‌بووه‌، ئه‌وه‌نده‌ش هه‌وادارو ئاشق به‌ سیناریۆ سیحراوییه‌كانی هه‌یه‌، ئه‌وه‌تا ژماره‌ی ئه‌و فیلمانه‌ ژماره‌یه‌كی ئێجگار زۆرو زه‌وه‌ندن، گه‌وره‌ترین ده‌رهێنه‌ره‌ سینه‌ماكاره‌كانی جیهان كاریان له‌سه‌ر كردووه‌، جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌و كاته‌ی كه‌ ماركێز به‌رپرسی ئه‌كادیمییای سینه‌ما بووه‌ له‌ كۆبا، زۆر سیناریۆی سینه‌مایی نووسییووه‌، كه‌هیچ په‌یوه‌ندییه‌كییان به‌ رۆمانه‌كانییه‌وه‌ نه‌بووه‌، وێڕای ئه‌و سیناریۆیانه‌ی له‌ مه‌كسیك ده‌یانی نووسی، بۆیه‌ ئه‌مڕۆكه‌ فیلمێكی زۆر هه‌ن ناوی ماركێزیان به‌ سه‌ره‌وه‌یه‌ چ ئه‌وانه‌ی له‌ رۆمانه‌كانییه‌وه‌ وه‌رگیراون ،چ ئه‌وانه‌ی ئه‌و خۆی وه‌ك سیناریۆ به‌ تایبه‌ت بۆ سینه‌ما نووسیوویه‌تی.

رۆمانی (خۆشه‌وستی له‌ زه‌مه‌نی كولێرادا) یه‌كه‌م فیلم نیه‌ له‌ رۆمانه‌كانی ماركێز وه‌رگیرابن ،به‌ڵكوپێش ئه‌ویش فیلمی (ئاریندیرای كێوی) هه‌بوو كه‌ ساڵی 1983 له‌ لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری به‌رازیلی (رای جویرا) به‌رهه‌م هاتوه‌، له‌ هه‌مان ساڵیشدا ده‌رهێنه‌ری ناسراوی ئیتاڵَی فراننسیسكۆ ، رۆمانی( روداوی مردنێكی راگه‌یاندراو)ی ده‌رهێَناوه‌، كه‌ هه‌ردوو ئه‌كته‌ری جیهانیی ( ئه‌فیریت و ئارنیللا ) رۆڵَی پاڵه‌وانییه‌تییان تیادا بینییووه‌، هه‌روه‌ها رۆمانی ( كۆلۆنێَل شتێكی نیه‌ بۆ نووسین) ساڵی 1999 له‌لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری مه‌كسیكی (ئارتۆرۆ ریمبیستین) كراوه‌ته‌ فیلمێكی سینه‌مایی، له‌ نواندنی ( فرناندۆ لوجان و سه‌لما حایك) بوو، دواتر فیلمێكی دیكه‌ی به‌ ناوبانگی شاكاره‌كانی ماركێس كه‌ له‌ ساڵی 2004 به‌رهه‌م هاتووه‌ فیلمی(له‌ ساته‌كانی په‌شێوی دا) دابوو كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری به‌رازیلی (رای جویرا) ده‌رهێندراوه‌
ره‌خنه‌گری ئه‌مریكی جۆزیف ساندراـ ده‌ڵێ‌: چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی ماركێَس ده‌ست رۆیشتوو بووه‌ له‌ نووسینی رۆماندا،ئه‌وه‌نده‌ش توانستی نووسینی سیناریۆی هه‌بووه‌،له‌چه‌ندین ئه‌زموونیش دا ئه‌و راستییه‌ ئاشكرا بووه‌،كه‌ ماركێس له‌ رۆمانه‌كانیدا خه‌یاڵێكی سینه‌ماییشی هه‌بووه‌ له‌ دروست كردنی وێته‌ی سینه‌ماییدا، بۆیه‌ ئه‌و وێنانه‌ زه‌مینه‌یان خۆش كردووه‌ بۆ دروست كردنی وێنه‌ی سینه‌مایی
ئه‌و لێك نزیكییه‌ له‌ نێوان رۆمان و سیناریۆی وێنه‌یی وای كردووه‌ كه‌ ئه‌و فیلمانه‌ی له‌ رۆمانه‌كانی ماركێز به‌رهه‌م هێندراون، ببن به‌ خاوه‌نی زۆرترین داهات، وه‌ك چۆن رۆمانه‌كانی بوون به‌ خاوه‌نی زۆرترین خوێنه‌ر له‌ جیهاندا،ئه‌م دوو باڵیه‌ له‌ نێوان ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا وای كردووه‌ كه‌ هه‌وادارانی ماركێز ببن به‌ دوو ئه‌وه‌نده‌ی خۆیان له‌ هه‌موو جیهاندا
فیلمی (خۆشه‌ویستی له‌زه‌مه‌نی كولێرادا) ئه‌گه‌رچی رۆمانه‌كه‌ی به‌ زمانی ئیسپانی نووسراوه‌، به‌ڵام فیلمه‌كه‌ پشتی به‌ده‌قه‌ ئینگلیزییه‌ وه‌رگێَڕاوه‌كه‌ به‌ستووه‌، هه‌روا رۆمانی یادی سۆزانییه‌ خه‌مباره‌كان كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری دانیماركی (هۆنگ كاسلن )كراوه‌ته‌ فیلم به‌ هه‌مان ئاستی فیلمه‌َكانی تر سه‌ركه‌وتنێكی به‌رچاوی به‌ ده‌ست هێناوه‌،فیلمه‌كه‌ باس له‌ خۆشه‌ویستی پیره‌مێردێكی رۆژنامه‌نووس ده‌كات له‌ گه‌ڵ كیژۆڵه‌یه‌كی چوارده‌ ساڵی، ئه‌و فیلمه‌ له‌ خولی پانزه‌هه‌مینی فیستیڤاڵَی ئیسپانیا نمایش كرا كه‌ تێیدا ئه‌كته‌ری ناسراوی فره‌نسی (جیرالد شاپلن ) رۆڵَی پاڵه‌وانییه‌تی تێدا بینی.

ئه‌م فیلمه‌ دوای ره‌زامه‌ند بوونی خانه‌واده‌كه‌ی ماركێز له‌ لایه‌ن (كارلسن و جان كلود ) سیناریۆكه‌ی بۆ نووسراو بۆ سینه‌ما ئاماده‌ كرا، سیناریۆكه‌ له‌ ره‌سه‌ندا به‌ زمانی دانیماركی بوو،دواتر وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی فره‌نسی و ئینگلیزی و ئیسپانی وێنه‌كانی له‌ ویلایه‌تی (كامبتشی) خوارووی مه‌كسیك گیراوه‌ ..
دوای ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ی فیلمی(له‌ مه‌ڕ خۆشه‌ویستی و ئه‌هریمه‌نه‌كانی تر) و سرنج راكێشانی خه‌ڵكی و ره‌خنه‌گران، له‌ فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی (كارتا خیتادی ئه‌ندیاسی) جارێكی دیكه‌ فیلمه‌كه‌ له‌ كۆلۆمبیا نمایش كرایه‌وه‌، فیلمه‌كه‌ باس له‌ روداوێك ده‌كات له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م ،كاتێ‌ منداڵێكی ته‌مه‌ن 13 ساڵی به‌ ناو( سیدبا ماریا) له‌ چینی نه‌جیب زاده‌كان دووچاری ڤایرۆسی نه‌خۆشی گازه‌ سه‌گ ده‌بێت و له‌و كاته‌دا مه‌زه‌نده‌ی ئه‌وه‌ی بۆ ده‌كه‌ن كه‌ به‌ پێی داب و نه‌ریته‌ كۆنه‌كان ده‌ستی جنۆكه‌ی له‌ سه‌ره‌، دواتر راهیبه‌یه‌كی ئیسپانی گیانی منداڵه‌كه‌ له‌و خه‌ته‌رناكییه‌ رزگار ده‌كات
كلارا ماریا – به‌رهه‌م هێننه‌ری فیلمه‌كه‌، ده‌رباره‌ی ئه‌م فیلمه‌ ده‌ڵێت: ره‌خنه‌ گره‌كان وای بۆ ده‌چن كه‌ تا ئێستا ئه‌م فیلمه‌ باشترین فیلمێك بووه‌ له‌و فیلمانه‌ی كه‌ له‌ رۆمانه‌كانی گه‌وره‌ نووسه‌ری كۆلۆمبی گابریل گاریسیا ماركێز وه‌رگیرابێت، بۆیه‌ ئاواته‌ خوازین فیلمه‌كه‌ سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌تر به‌ ده‌ست بێنێت ، بێگومان ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ی خوێندبێته‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌زانێت كه‌ فیلمه‌كه‌ هه‌موو توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگا ناگرێته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌وانه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری فیلمه‌كه‌ كه‌ دووچاری داوی خۆشه‌ویستی هاتوون ..

ئه‌م فیلمه‌ 2.2 ملیۆن دۆلاری تێ‌ چووه‌، چواره‌م به‌رهه‌می سینه‌مایی بووه‌ كه‌ له‌ شاكاره‌كانی ماركێزه‌وه‌ كرابن به‌ فیلم
به‌رله‌وه‌ی ماركێز ده‌رگا به‌ رووی به‌رهه‌م هێنه‌ره‌كانی سینه‌ما بكاته‌وه‌ بۆ به‌ فیلم كردنی رۆمانه‌كانی، ترسێكی زۆری هه‌بوو كه‌ سینه‌ما ده‌ستی به‌ سه‌ر رۆمانه‌كانیدا نه‌شكێ‌ و ئه‌و فیلمانه‌ ببن به‌ مایه‌ی به‌ها شكاندنی رۆمانه‌كانی كه‌ ئه‌و زۆر به‌ پیرۆزییه‌وه‌ هه‌ڵسوو كه‌وتی له‌ گه‌ڵدا ده‌كردن، بۆیه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی ئیجگار زۆر ره‌زامه‌ندی خۆی له‌م باره‌یه‌وه‌ نه‌دا، به‌ڵام دواتر دوای به‌ڵێن وه‌رگرتن له‌ به‌رهه‌م هێنه‌ره‌كان كه‌ بتوانن وه‌ك پێویست به‌رجه‌سته‌ی كاره‌كانی بكه‌ن، ئینجا ئه‌و ده‌رگایه‌ی خسته‌ سه‌رپشت بۆ هه‌ندێ‌ له‌و به‌رهه‌م هێنه‌رانه‌
ئه‌و ره‌واجه‌ی فیلمه‌كانی ماركێز له‌ جیهانیی سینه‌مادا به‌ ده‌ستی هێنا، وای له‌ زانكۆی ماجدالینا كۆلۆمبی كرد دكتۆرای فه‌خری له‌ بواری سینه‌مادا به‌ ماركێَز ببه‌خشێت
ماركێز ئه‌گه‌رچی له‌ ده‌سپێكدا رێگر بووه‌ له‌ به‌ فیلم كردنی كاره‌كانی، به‌ڵام ئه‌و خۆی ئاوێته‌ بوونێكی زۆری هه‌بوو له‌گه‌ڵ سینه‌مادا، چونكه‌ ئه‌و خۆی یه‌كێكك بوو له‌ دامه‌زرێنه‌رانی فیستیڤاڵی هاڤانای سینه‌مایی و دامه‌زرێنه‌ری سینه‌مای نوێ‌ له‌ ئه‌مریكای لاتینی
به‌ گشتی گرنگترین سیناریۆكانی ماركێس بریتی بووون له‌:

گه‌ڵاوه‌ریوه‌كان 1955
شتێ‌ نیه‌ كۆلۆنیل بینووسێت 1961
له‌ كاژبَڕێكی پڕ له‌ په‌ژاره‌ییدا – 1962
سه‌د ساڵ له‌ گۆشه‌گیریدا – 1967
پایزی به‌تریك – 1975
روداوی مردنێكی راگه‌یاندراو – 1981
خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كولێرادا – 1985
ده‌رباره‌ی خۆشه‌ویستی و ئه‌هریمه‌نه‌كانی تر 1994
یادی سۆزانییه‌ خه‌مباره‌كان – 2004

به‌ قسه‌ی ره‌خنه‌گگره‌ سینه‌ماییه‌ جیهانییه‌كان، فیلمی خۆشه‌ویستی له‌زه‌مه‌نی كولێرادا، دیارترین و به‌رچاوترین ئه‌و فیلمانه‌ن كه‌ له‌ رۆمانه‌كانی ماركێز وه‌رگیرابن، فیلمه‌كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌رهێنه‌ر مایك نۆبل ده‌رهێندراوه‌، ئه‌كته‌رانی وه‌ك خافییر باردم و بننجامین برات جیۆڤانا میزو گیور، رۆڵی تێدا ده‌بینن ،ساڵی 2007 به‌رهه‌م هاتووه‌،50 ملیۆن دۆلاری تێ‌ چووه‌
ستایندۆف – ی به‌رهه‌م هێنه‌ر بۆ ماوه‌ی سێ‌ ساڵ هه‌وڵی له‌ گه‌ڵ ماركێز داوه‌ بۆ رازی بوونی تا رۆمانه‌كه‌ بكرێته‌ فیلم، روداوه‌كانی ئه‌م فیلمه‌ له‌ سه‌ر زێ‌ ی ماگدالینای وڵاتی كۆلۆمبیا وێنه‌ی گیراوه‌، باس له‌ سه‌رده‌می دوای كولێرا ده‌كات.
بۆ یه‌كمجار بووه‌ كه‌ هۆلیۆد له‌م فیلمه‌دا كار له‌ سه‌ر رۆمانه‌كانی ماركێز بكات، گۆڤاری كولۆمبی رینستاسیمان ده‌ڵێت: كاتێ‌ (ستایندۆف) له‌ مه‌كسیك فیلمه‌كه‌ی نمایش كرد، ماركێز خۆی ئاماده‌ی نمایشه‌كه‌ بوو،دوای كۆتایی هاتنی نمایشه‌كه‌ به‌ رووخسارێكی پڕ له‌ زه‌رده‌خه‌ نه‌ سێ‌ جار له‌ سه‌ر یه‌ك گوتی : براڤۆ .. براڤۆ .. براڤۆ

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

لۆرانس ئۆلیفیه‌ی ئه‌كته‌رو ده‌رهێنه‌ری شانۆیی 1907ـ 1989 ناودارترین ئه‌كته‌ری جیهانیی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌ به‌ تێكڕایی كه‌ توانیویه‌تی به‌ درێژایی 60 ساڵ چ وه‌ك ئه‌كته‌ر چ وه‌ك ده‌رهێنه‌ر له‌ سینه‌ماو شانۆدا كار بكات و گرنگترین و ناودارترین شاكاره‌ تراژیدییه‌كانی شكسپیر زیندوو بكاته‌وه‌.
(سبنسرتریس) گوته‌نی : لۆرانس بلیمه‌ترین ئه‌كته‌ره‌ له‌ سه‌رتاپای جیهانیی ئینگلیزی دا ،یه‌كه‌م ده‌رهێنه‌ری هونه‌ریی بووه‌ له‌ به‌ریتانیادا و كه‌ توانیویه‌تی وێنه‌یه‌كی كۆپی كراوی شكسپیری نوێ‌ بێت ،به‌رهه‌می ئه‌و هه‌موو به‌خششه‌ گه‌ورانه‌یئه‌وه‌ بووه‌كه‌ دوانزه‌ جار بۆ خه‌ڵاتی ئۆسكار پاڵێوراوه‌،دوو جارانیش خه‌ڵاتی ئۆسكاری به‌ ده‌ست هێناوه‌ ، وه‌ك باشترین ئه‌كته‌رو باشترین ده‌رهێنه‌ر و باشترین به‌رهه‌م هێن، له‌ فیلمی هنری پێنجه‌م ،هه‌روه‌ها خه‌ڵاتی شێری زێڕین و خه‌ڵاتی ئۆسكار له‌ فیلمی هاملێت وبه‌ سه‌دان خه‌ڵاتی به‌هاداری تری شانۆیی و سینه‌مایی .

لۆرانس به‌رجه‌سته‌ی چه‌ندین رۆڵ و كاراكته‌ری جیا جیای كردووه‌، له‌ 120 شانۆگه‌ری دا رۆڵی سه‌ره‌كی بینیووه‌ ، له‌وانه‌ : ریتشاردی سێیه‌م ،ماكبیس،رۆمیۆ،هاملیت ، ئۆتیللۆ،لالۆڤانیا،جگه‌ له‌وه‌ی له‌ 120 كاری شانۆیی نمایشی كردووه‌ ، له‌ 60 فیلمیشدا ده‌ركه‌وتووه‌، له‌وانه‌ فیلمی سپارتاكۆس، هاملێت ، لیر پاشا، هنری پێنجه‌م ، ئۆتیللۆ ،بازرگانی ڤینیسیا ، فیلمێكی ستانلی كۆبریك و فیلمێكی هیتشكۆك و چه‌ندینی فیلمی تر..له‌ ئه‌نجامی ئه‌و هه‌موو شاكاره‌ گه‌ورانه‌ په‌یمانگای فیلمی ئه‌مریكی لۆرانس ئۆلیفیه‌ی ناونا : بلیمه‌تترین ئه‌كته‌ر بۆ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كان
(جۆن كۆتریل )له‌ كتێبه‌ به‌ ناوبانگه‌كه‌ی (لۆرانس ئۆلیفیه‌ ) ده‌ڵێت : بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ لۆرانس ئۆلیفیه‌ به‌ڕێًوه‌به‌ری شانۆی نیشتمانی بووه‌ له‌ ئینگلته‌را و هه‌وڵێكی زۆری بۆ پێشخستنی داوه‌، به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونی پێشكه‌وتووی گه‌لان، به‌ تایبه‌ت ئه‌زموونی سۆڤیه‌تی و پێشكه‌ش كردنی تێكسته‌كانی چیخه‌ف، وه‌ك شاكاری جیهانیی گه‌وره‌.

هه‌روا ده‌ڵێ‌ : لۆرانس له‌ هه‌ردوو باڵی شانۆو سینه‌مادا به‌ یه‌كسانی داهێنانی كردووه‌، هه‌م به‌ كاری نواندن وه‌ك ئه‌كته‌ر و هه‌م وه‌ك ده‌رهێنه‌ر بۆ شانۆو سینه‌ما ، یه‌كێك له‌ فاكته‌ره‌ هه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی به‌رده‌وام بوون و سه‌ركه‌وتنی لۆرانس ئۆلیفیه‌ ئه‌و كه‌ف و كۆڵه‌ به‌ جۆشه‌ بوو، كه‌ بۆ كاركردن هه‌یبوو ، هیچ له‌ ده‌رفه‌ته‌كانی ژیانی له‌ ده‌ست نه‌داوه‌ له‌ پێناو داهێناندا،به‌ تایبه‌ت بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی شاكاره‌ تراژیدییه‌كانی شكسپیر كه‌ ئه‌و به‌ هۆیه‌وه‌ له‌ ده‌رگایێكی زۆر فره‌وانه‌وه‌ چووه‌ ناو دنیای سینه‌ما .
ئه‌وه‌تا (تشارلز لۆتۆن ) له‌ لێدوانێكی تایبه‌تیدا بۆ كتێبه‌كه‌ی جۆن كۆتریل ـ ده‌ڵێت : سینه‌ما ده‌روازه‌ی سه‌ره‌كی ئه‌و ناوداریه‌تیه‌ جیهانیه‌ی لۆرانس ئۆلیفیه‌یه‌، به‌ تایبه‌ت دوای نمایش كردنی شاكاره‌ تراژیدییه‌كانی شكسپیری مه‌زن ..ئه‌و توانی ئه‌و ئه‌شقه‌ی بۆ شانۆ هه‌یبوو له‌ سینه‌ماشدا به‌رجه‌سته‌ی بكات ،بۆیه‌ سیمای شانۆیی له‌ فیلمه‌كانیدا دیار بوون .

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت : گه‌وره‌یی لۆرانس له‌وه‌ دابوو كه‌ ئه‌و توانی شانۆی ئینگلیزی له‌و به‌رگه‌ كلاسیكیه‌ كۆنه‌ داماڵێ‌ و به‌رگێكی نوێ‌ ی له‌ به‌ركا، بۆیه‌ سیما هه‌ره‌ نوێخوازی و ئه‌زموونه‌ هه‌ره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی شانۆی ئینگلیزی له‌ سه‌ر ده‌ستی لۆرانس ئۆلیڤیه‌ بوو.
لۆرانس كه‌ كوڕی قه‌شه‌یه‌كی كه‌نیسه‌ی گه‌وره‌ بوو،هه‌موو خولیا بوونێكی خۆی له‌ سه‌ر شانۆی (ویست ئاند) ده‌ست پێكرد ،كاتێ‌ باوكی له‌ ته‌مه‌نی 5 ساڵی له‌ گه‌ڵ خۆیدا ئاشمشۆیه‌تی له‌ گه‌ڵ شانۆدا پێ‌ كردووه‌ ،له‌وێوه‌ ئه‌شقی شكسپیر بوو، بڕیاری ئه‌وه‌ی دا هه‌موو ژیانی بۆ شكسپیر ته‌رخان بكات ، تا وای لێهات هه‌موو دنیا لۆرانس ئۆلیفیه‌ به‌ شكسپیری نوێ‌ ناو به‌رێت ، له‌وێوه‌ ده‌ستی به‌كاری نواندن و ده‌رهێنانی شانۆیی و سینه‌مایی كرد ، تا ساڵێك به‌ر له‌ ماڵئاوایی كردنی 1989له‌ سینه‌ماو شانۆ دانه‌بڕا .

راسته‌ كه‌ ئۆلیڤیه‌ له‌ به‌رجه‌سته‌ كردنی نمایشه‌ كلاسیكییه‌كاندا ئه‌كته‌رێكی بێ‌ وێنه‌ بووه‌ ، به‌ڵام له‌ سینه‌مای نوێشدا ده‌رهێنه‌ره‌ ناوداره‌كاندا كاری سینه‌مایی كردووه‌، له‌وانه‌ش له‌ فیلمی (له‌ گه‌ڵ بادا به‌ باچوو )
فیفیان لی : ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ ئافره‌ته‌ بریتانیه‌یه‌ كه‌ دۆستایه‌تیه‌كی نزیكی له‌ گه‌ڵ لۆرانس ئۆلیفیه‌ هه‌بوو ، چه‌ندین كاری شانۆیی و سینه‌مایی له‌ گه‌ڵ ئه‌ودا ئه‌نجام داوه‌ ، وه‌ك لۆرانس خۆی ده‌ڵێ‌ : فیفیان سه‌رچاوه‌یه‌ك بوو له‌ سه‌رچاوه‌كانی نواندنم ، كه‌ هه‌میشه‌ وزه‌یه‌كی نوێ‌ ی پێ‌ ده‌به‌خشیم له‌ كاتی نمایش كردندا ، دواتر ئه‌و سۆزه‌ قوڵه‌ی له‌ شانۆدا لۆرانس و فیفیانی لێك نزیك ده‌كرده‌وه‌ ، هه‌ر ئه‌و سۆزه‌ بوو كه‌ وای كرد پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیری له‌ گه‌ڵ یه‌كدا ئه‌نجام بده‌ن و بۆ ماوه‌ی 20 ساڵ درێژه‌ به‌و پرۆسه‌یه‌ بده‌ن ، كه‌ پڕ بوو له‌ خۆشه‌ویستی و داهێنان .

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

سه‌رده‌می شه‌هره‌زاد

شه‌هره‌زاد ئه‌و زنجیره‌ ئێرانیه‌ی له‌ به‌رهه‌م هێنانی محه‌مه‌د ئیمانی و ده‌رهێنانی حه‌سه‌ن فه‌تحی یه‌ ، به‌ به‌شداری هونه‌رمه‌ندانی گه‌وره‌ی بواری شانۆو سینه‌ما : ترانه‌ عه‌لی دۆستی ـ شه‌هره‌زاد) ( شه‌هاب حوسه‌ینی ـ قوباد ) ( مسته‌فا زه‌مانی ـ فه‌رهاد ) (مه‌هدی سوڵتانی ـ هاشم ) (په‌ریناز ئیزیدیارـ شیرین ) (عه‌لی نه‌سیریان ـ بزورگ ئاغا ) ( گیلاری عه‌باسی ـ عائیشه‌ ) ( مه‌حموود باك نیت ـ جمشید ) و چه‌ندین ئه‌كته‌ری ناوداری بواری سینه‌ماو شانۆی ئێرانی .
ئه‌م به‌رهه‌مه‌ كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا له‌ كه‌ناڵی كورد سات له‌ سێ‌ به‌شی دۆبلاژكراودا بۆ بینه‌رانی كوردستانی نمایش كرا، بۆته‌ خاوه‌نی پڕ بینه‌رترین زنجیره‌ی درامی ، به‌ تایبه‌ت بۆ بینه‌ری ئێرانی ،كه‌ چه‌ند وێنه‌یه‌ك له‌ سه‌رده‌می پڕ له‌ مه‌رگه‌ ساتی ساڵانی كۆتایی په‌نجاكانی ئێران به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، له‌ رووه‌ ناشیرینه‌كانی گه‌نده‌ڵی و ململانێی مافیاكان و جیاوازی چینایه‌تی و زه‌وت كردنی ئازادی و راوه‌ دوونانی رۆژنامه‌ نووسان ، له‌ توێ‌ ی به‌رجه‌سته‌ كردنی سه‌ربورده‌یه‌كی خۆشه‌ویستی دوو قوتابی گه‌نج كه‌ یه‌كێكییان له‌ كولێژی پزیشكی ( شه‌هره‌زاد) ه‌، ئه‌وی تریان له‌ بواری رۆژنامه‌وانیدا ( فه‌رهاد ) كار ده‌كه‌ن ، له‌و زه‌مه‌ندا كه‌ بازرگانه‌كانی تریاك و و ده‌ره‌به‌گ و مافیاكان هه‌ر یه‌كه‌و له‌ شێوه‌ی ئیمپراتۆریه‌تێكی بچووك كار بۆ سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان ده‌كه‌ن، به‌ ده‌ست تێكه‌ڵ كردن له‌ گه‌ڵ كاربه‌ ده‌سته‌ هه‌ره‌ باڵاكانی ده‌وڵه‌ت، به‌ ئاره‌زووی خۆیان گاڵته‌ به‌ چاره‌نووس و ژیانی خه‌ڵك ده‌كه‌ن ، ئه‌وان هه‌ر ته‌نها ململانێكانییان له‌ گه‌ڵ یاسا و عه‌داله‌ت و مافی مرۆیی ئه‌و خه‌ڵكه‌ نیه‌ ، به‌ڵكو ئه‌وان له‌ پێناو تێركردنی چاوچنۆكییه‌ بێ‌ سنووره‌كانی خۆیان، ململانێ‌ له‌ گه‌ڵ هاوكوفه‌كانی خۆشییان ده‌كه‌ن و له‌و پێناوه‌دا یه‌كتر له‌ ناو ده‌به‌ن.

ئه‌و فه‌رهادو شه‌هره‌زاده‌ كه‌نموونه‌ی نه‌وه‌یه‌كی نوێ‌ ی ئازادیخوازی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ن ، له‌ ناو ئه‌و كه‌شو هه‌وا خنكێنه‌ره‌ی ئازادی دا یه‌كتریان خۆش ده‌وێ‌ و به‌ڵێنی بۆ یه‌ك بوون به‌ یه‌كتر ده‌ده‌ن ، له‌ ئان وساتێكا رۆژانه‌ لایه‌نگرانی دكتۆر موسه‌دق دژی ده‌سه‌ڵات ده‌پرژێنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان و رژێمیش به‌ ئاگرو ئاسن هه‌ڵده‌كوتێته‌ سه‌ر باره‌گای گۆڤارو رۆژنامه‌كان و رۆژنامه‌نووسه‌كانیان ده‌ستگیر ده‌كه‌ن و له‌ سێداره‌یان ده‌ده‌ن ، ئه‌وه‌تا فه‌رهاد یه‌كێ‌ له‌و رۆژنامه‌ نووسانه‌یه‌ كه‌ له‌ نێو هه‌ڵمه‌تی راوه‌ دوونانی ئه‌و رۆژنامه‌نووسانه‌ ده‌ستگیر ده‌كرێت و فرمانی له‌ سێداره‌ دانی بۆ ده‌رده‌چێت .
راسته‌ ده‌رهێنه‌ر رووداوه‌كان بۆ ساڵانی كۆتایی په‌نجاكان ده‌گێڕێته‌وه‌ و له‌ ژێر ئه‌و په‌رده‌یه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی له‌ ژێر سانسۆر تێده‌په‌ڕێنێ‌ ، به‌ڵام هه‌موو بینه‌رێك ئه‌وه‌ ده‌زانێ‌ كه‌ ئه‌و واقیعه‌ كۆتایی نه‌هاتووه‌و له‌ گه‌ڵ به‌رپا بوونی شۆڕشی ئیسللامی له‌ ئێران و تا ئێستاكه‌ش به‌رده‌وامی هه‌یه‌، بۆیه‌ به‌شێك له‌ فاكته‌ره‌ هه‌ره‌ كاریگه‌ره‌كانی راكێشانی سه‌رنجی بینه‌رو له‌ باوه‌ش گرتنی به‌رهه‌مه‌كه‌ به‌و قه‌واره‌و جۆش و خرۆشه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ تێنوویه‌تی بینه‌ر له‌ نمایش كردنی ئه‌و واقیعه‌ ده‌شكێنێ‌ .
تێپه‌ڕاندنی هێڵی سوور له‌ لایه‌ن كه‌رتی تایبه‌ته‌وه‌، ره‌خنه‌یه‌كی زۆری لای موحافیزه‌كانه‌وه‌ دروست كرد ، به‌ڵام زۆرێكیش هه‌بوون پێیان وابوو زنجیره‌كه‌ به‌ ئاراسته‌یه‌كی دروست دا تێده‌په‌ڕێ‌ ، به‌ هۆی تێكشاندنی ئه‌و ته‌وقه‌ی له‌ ئه‌ستۆی دراماو سینه‌مای ئێرانیدا كراوه‌ و به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ شه‌هره‌زاد هه‌وڵێكه‌ بۆ دروست كردنی فۆرمێكی نوێ‌ له‌ درامای ئێرانیدا، كه‌ تێیدا خواستی زۆرێك له‌ بینه‌ران به‌ تایبه‌تیش گه‌نجه‌كان به‌دی بێنێ‌.
ئه‌م فۆرمه‌ نوێیه‌ وای كرد كه‌ شه‌هره‌زاد هه‌ر ته‌نها نه‌بێته‌ خاوه‌نی زۆرترین بینه‌ر له‌ ئێراندا ، به‌ڵكو سنووری ئیقلیمی خۆشی تێپه‌ڕێنیً به‌ره‌و به‌ جیهانی بوون ، وه‌ك ده‌رهێنه‌ری زنجیره‌كه‌( حه‌سه‌ن فه‌تحی) له‌ كۆنفرانسێكی رۆژنامه‌وانیدا رایگه‌یاند: شه‌هره‌زاد هه‌ر ته‌نها به‌رهه‌مێكی نێو خۆییی تلفازی ئێران نابێت ، به‌ڵكو ده‌بێته‌ به‌رهه‌مێكی نێو ده‌وڵه‌تی، دوای ئه‌وه‌ی (نیت فلیكس ) گرێ‌ به‌ستێكی له‌ گه‌ڵ په‌خش كاره‌ جیهانیه‌كاندا مۆر كرد، بۆ كڕین و په‌خش كردنی زنجیره‌كه‌ به‌ چه‌ندین زمانی تر .

ئاراسته‌كانی شه‌هره‌زاد

زنجیره‌ی شه‌هره‌زاد به‌ دوو ئاراسته‌ی (سیاسی) و (رۆمانسی ) دا ده‌ڕوات ، له‌ یه‌كه‌میاندا به‌رجه‌سته‌ی سیاسه‌تێكی دكتاتۆرانه‌ی خۆ سه‌پێنه‌ر دژ به‌ ئازادی بیرو راو دیموكراسیه‌ت ده‌كات، له‌ دووه‌میاندا ئه‌و مافیاو ده‌سه‌ڵات دارو بازرگانانه‌ به‌ هه‌مان پێوه‌ری ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ،ده‌یانه‌وێت بازرگانی به‌ مرۆڤیشه‌وه‌ بكه‌ن و ده‌سه‌ڵاتی خۆیان بۆ ده‌سته‌به‌سه‌رداگرتنی كردنی خۆشه‌ویستیش به‌كاربێنن ، وه‌ك هه‌ر كه‌ره‌سته‌یه‌كی بازاڕی سه‌ودا به‌ خۆشه‌ویستی بكه‌ن .
ئه‌وه‌تا ئیمپراتۆرێكی مافیایی وه‌ك بوزورگ ئاغا به‌زۆر شیرینی كچی له‌ قوبادی برازای ماره‌ بڕی ده‌كا بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و قوباده‌ ئه‌و شیرینه‌ی ناسیبێ‌ ، یاخۆشی ویستبێ‌ ، ئه‌و خۆش نه‌ویستنه‌ تا كۆتایی هاتنی ژیانی ئازاری ده‌داو ده‌بێته‌ هۆی هه‌موو ئه‌و نه‌هامه‌تیانه‌ی به‌ سه‌ری دێ‌ ، ئه‌وه‌تا كاتێ‌ بوزورگ ئاغا ده‌یه‌وێت به‌ سزا دان و لێدان قوباد ناچار بكات به‌ خۆش ویستنی كچه‌كه‌ی، به‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتی جه‌به‌ڕووتی خۆیه‌وه‌ ئه‌وه‌ی بۆ ناچێته‌ سه‌ر .

كاتێكیش ئاره‌زوو ده‌كات دڵی شه‌هره‌زدا داگیر بكات و ناچاری به‌ هاوسه‌رگیری كردنی بكات له‌ گه‌ڵ زاواكه‌ی به‌ هۆی نه‌زۆكی كچه‌كه‌ی و ره‌چه‌ڵه‌ك نه‌نانه‌وه‌ بۆ دیوان سالاری ،به‌رامبه‌ر به‌ رزگار كردنی رۆحی فه‌رهاد له‌ سه‌ر په‌تی سێداره‌ ، شه‌هره‌زاد ناچار ده‌كات له‌ نێوان دوو بژارده‌دا یه‌كێكییان هه‌ڵبژێرێ‌ ، یا شوو كردن به‌ قوباد ، یاخود له‌ سێداره‌ دانی فه‌رهادی خۆشه‌ویستی، شه‌هره‌زاد بۆ پاراستنی رۆحی فه‌رهاد ناچار ده‌بێت هاوسه‌رگیری له‌ گه‌ڵ قوباد دا بكات ، به‌ڵام بزورگ ئاغا ناتوانێت به‌ زۆر خۆشه‌ویستی قوباد له‌ دڵی شه‌هره‌زاد دا بچێنێ‌ .. .
حه‌سه‌ن فه‌تحی له‌ دیمانه‌یه‌كی رۆژنامه‌نووسیدا گوتی : دوای ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ گه‌وره‌یه‌ی زنجیره‌كه‌ له‌ به‌شی یه‌كه‌مدا به‌ ده‌ستی هێنا ، بینه‌ران هانیان داین بیر له‌به‌رهه‌مهێنانی هه‌ردوو به‌شی دووه‌م و سێیه‌میش بكه‌ینه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی دوای نمایش كردنی 26 ئه‌لقه‌ی به‌شی یه‌كه‌م كه‌ رووداوه‌كانی ساڵانی كۆتایی په‌نجاكان، له‌ به‌شی دووه‌مدا باس له‌ سه‌رده‌می پێش سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشی ئیسلامی بكه‌ین له‌ ئێراندا ، له‌ هه‌مان كاتدا چاره‌نووسی دوایی ئه‌و چیرۆكه‌ رۆمانسیه‌ی شه‌هره‌زادو فه‌رهاد بگه‌ینینه‌ ئه‌نجام .

له‌ به‌شی یه‌كه‌مدا كه‌ 26 ئه‌لقه‌یه‌و دۆبلاژه‌كه‌ی بۆته‌ 33 ئه‌لقه‌، ده‌رهێنه‌ر زێتر له‌ سه‌ر پرۆسه‌ سیاسیه‌كان وه‌ستاوه‌ و وێنه‌یه‌كی جوانی ئه‌و هه‌لو مه‌رجه‌ سیاسیه‌ خنكێنه‌ره‌ی ئه‌و كاته‌ی نیشان داوه‌ ، له‌ به‌رگێكی كلاسیكی ، له‌ جلوبه‌رگ و ئیكسسوارات و بیناسازی و باڵه‌خانه‌و ئۆتۆمبیل و هه‌موو كه‌ره‌سته‌كانی تر ، كه‌ بینه‌ر بتوانێت وێنه‌یه‌كی ده‌قاو ده‌قی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ببینێ‌ ، له‌ قومار خانه‌و مه‌یخانه‌و سینه‌ماو شانۆ و بازاڕو هه‌موو رواڵه‌ته‌كانی دیكه‌ی ژیان ،ره‌نگه‌ نیشاندانی زۆر له‌و رۆاڵه‌تانه‌ ماوه‌یه‌كی زۆره‌ له‌ تی ڤی و سینه‌مای ئێرانی دا قه‌ده‌غه‌ كراون
مسته‌فا زه‌مانی ـ وه‌ك ئه‌كته‌ری سه‌ره‌كی زنجیره‌كه‌ ده‌رباره‌ی به‌شی دووه‌م و سێیه‌می زنجیره‌كه‌ ده‌ڵێت : من پێم وایه‌ ئه‌و دوو به‌شه‌ له‌ به‌شی یه‌كه‌م تێرتره‌ ، چونكه‌ دوای سه‌ركه‌وتنی به‌رهه‌مه‌كه‌ ده‌رهێنه‌ر گۆڕانكاری زۆری له‌ فۆرمی زنجیره‌كه‌دا كرد ، هه‌روه‌ها گوتی : مه‌عنه‌ویاتی تیمی زنجیره‌كه‌ له‌و دوو به‌شه‌دا زۆر به‌رز تر بوو له‌ یه‌كه‌م به‌شدا ، رۆژانه‌ بۆ ماوه‌ی12 كاژێر زێتر له‌ به‌رده‌م كامێرادا ده‌وه‌ستان، بێ‌ ئه‌وه‌ی هه‌ست به‌ بێزار بوون بكه‌ن .

له‌ به‌شی سێیه‌می زنجیره‌كه‌ چه‌ند كاراكته‌رێك زێده‌كراون ،ئه‌وه‌تا ئه‌كته‌ری ناسراوی ئێرانی (ئه‌میر جه‌عفه‌ری ) رۆڵێكی سه‌ره‌كی له‌و دوو به‌شه‌دا وه‌ك نه‌قیب ده‌بینێت ، هه‌روه‌ها ئه‌كته‌ری ناسراو رویال نونهالی و ره‌زا كیانیان، ئاتنه‌ فه‌قیه‌ نه‌سیری، مه‌هدی سوڵتانی،په‌ریناز ئیزدیار، عه‌لی نه‌سریان،مه‌حمود پاك نیت ،حه‌مید ره‌زا، ره‌زا به‌هبودی، ره‌زا كیانیان ، ئه‌میر حسێن رۆسته‌می ، لیندا كیانی ،كلاره‌ عه‌باسی،فریبا مته‌خه‌سس، سوهه‌یلا ره‌زه‌وی،غه‌زه‌ل شاكری، ناهد موسلمی،فرخ نیعمه‌تی و چه‌ند ئه‌كته‌رێكی تر . هاتنه‌ ریز ئه‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی تر
یه‌كێك له‌ فاكته‌ره‌ هه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی سه‌ركه‌وتنی به‌رهه‌مه‌كه‌ به‌شداری بوونی ژماره‌یه‌ك له‌ ئه‌كته‌ره‌ هه‌ره‌ ناسراوه‌كانی بواری سینه‌ماو شانۆی ئێرانه‌ ، كه‌ هه‌ریه‌ك له‌وان به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌رنج راكێش توانیوویانه‌ به‌رجه‌سته‌ی كاراكته‌ره‌كانی خۆیان بكه‌ن له‌وانه‌ :
مسته‌فا زه‌مانی (فه‌رهاد)

كه‌ له‌ دایك بووی 1982 ه‌،ده‌رچووی به‌شی كارگێڕی و ئه‌ندازیاری پیشه‌سازییه‌ ، بۆ یه‌كه‌م جار له‌ فیلمی یوسفی راستگۆ رۆڵی یوسف پێغه‌مبه‌ری بینی ، كه‌ سیناریۆكه‌ی چوار ساڵی خایاندووه‌ ، 20 توێژه‌ری مێژوویی به‌شدارییان له‌نووسینی سیناریۆكه‌ كردووه‌ ،هه‌روا به‌شداری كردووه‌ له‌ زنجیره‌ی به‌ده‌م باوه‌ ،جگه‌ له‌ چه‌ند فیلمێكی سینه‌مایی وه‌ك سزا ،ماڵ ئاوا به‌غدا ،راز، ئێره‌ تاریك نیه‌ ،فیته‌ی كۆتایی ،به‌رلین 7،هێڵی تایبه‌تی ،دزی شه‌قامی باشوورو چه‌ندینی تر ..له‌ شه‌هره‌زاد دا ، مسته‌فا زه‌مانی فۆرمێكی دیكه‌ی نوێمان له‌ نواندندا نیشان ده‌دات ، رۆڵی ئه‌و رۆژنامه‌ نووسه‌ شۆڕشگێڕه‌ ده‌بینێت ، كه‌ له‌ لایه‌ك هه‌وڵی گۆڕینی ئه‌و واقیعه‌ تاڵه‌ ده‌دات ، له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ ، وه‌ك مرۆڤ خۆشه‌ویستی ده‌كات به‌ هێما بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی واقیعه‌ تاڵه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌كانی كۆمه‌ڵگاكه‌ی .
تر انه‌ عه‌لی دۆستی ( شه‌هره‌زاد )
له‌ دایك بووی ساڵی 1982 ی تارانه‌،ئه‌كته‌رو وه‌گێڕه‌ ،خاوه‌نی خه‌ڵاتی بازی زێڕینه‌ وه‌ك باشترین ئه‌كته‌ری فیستیڤاڵی سینه‌مایی فه‌جر،هاوسه‌ری عه‌لی مه‌نسوره‌و مناڵێكی لێی هه‌یه‌ ، له‌ ته‌مه‌نی 15 ساڵییه‌وه‌ به‌شداری سینه‌مای كردووه‌ به‌ فیلمی ( من ترانام ) جگه‌ له‌ چه‌ندین كاری دیكه‌ی سینه‌ماو دراما
ترانه‌ ـ له‌و به‌رهه‌مه‌دا له‌ رووی هزرو رۆحه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ فه‌رهاد به‌ یه‌ك ده‌گه‌نه‌وه‌ ، ئه‌و به‌رله‌ هه‌موو شتێ‌ ئه‌شقی فه‌رهاده‌ وه‌ك هزرو هه‌ڵوێست ،ئه‌مه‌ وای كردووه‌ قوربانی به‌ هه‌موو شتێ‌ بدات له‌ پێناوی ئه‌ودا ، به‌ تایبه‌ت كاتێ‌ به‌ شووكردن به‌ قوباد رازی ده‌بێت ته‌نها به‌و مه‌رجه‌ی ئاغای مامی فه‌رهاد له‌ سه‌ر په‌تی سێداره‌ رزگار بكات ..هه‌میشه‌ خواستی له‌ قوباد ئه‌وه‌بوو كه‌ خۆی له‌ ژێر باڵی ترسنۆكی و بێ‌ هه‌ڵوێستی ده‌ربێنێ‌ و ئه‌وه‌نده‌ زه‌لیلی ژێر ده‌ستی مامه‌ زاڵمه‌كه‌ی نه‌بێت ، به‌ڵام قوباد ئه‌وه‌ی بۆ نه‌ده‌كرا ، بۆیه‌ هه‌میشه‌ له‌ به‌رچاوی شه‌هره‌زاد كه‌سێكی لاوازو په‌ڕپووت و بێ‌ ده‌سه‌ڵات بوو ، نه‌ی ده‌توانی به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك جێگه‌ی فه‌رهاد بكاته‌وه‌ له‌ دڵی شه‌هره‌زاد دا .

شه‌هاب حسینی قوباد (قوباد):

له‌ دایك بووی 1973 یه‌ ، له‌ ده‌رچووانی كولێژی زانستی ده‌روونیه‌ له‌تاران ، به‌ڵام ته‌واوی نه‌كردووه‌ ، له‌ سه‌ره‌تادا له‌ شانۆی زانكۆیی كاری كردووه‌ ، له‌ رادیۆ بێژه‌ر بووه‌ ، له‌ ته‌له‌فزیۆن به‌رنامه‌ی ئۆكسجین ی پێشكه‌ش كردووه‌ ، یه‌كه‌م به‌رهه‌می به‌شداری كردنی بووه‌ له‌ زنجیره‌ی پاش باران ، له‌ سینه‌ما به‌شداری فیلمی كاردانه‌وه‌ی پێنجه‌م و فیلمی مۆم به‌ ده‌م باوه‌ بووه‌ ، جگه‌ له‌وه‌نده‌ش به‌شداری چه‌ندین فیلم و زنجیره‌ درامای كردووه‌ و چه‌ندین خه‌ڵاتی به‌ نرخی به‌ ده‌ست هێناوه‌ ، له‌وانه‌ش خه‌ڵاتی ئۆسكار بۆ باشترین ئه‌كته‌ری بیانی .
له‌ زنجیره‌كه‌دا رۆڵی قوباد ده‌بینێت كه‌ كاراكته‌رێكی لاوازه‌، هه‌میشه‌ مل كه‌چی بڕیاره‌كانی بوزوگ ئاغای مامیه‌تی،بۆیه‌ هه‌میشه‌ شه‌هره‌زاد سه‌ركۆنه‌ی ده‌كات كه‌ توانای بڕیاردان و روو به‌ روو بوونه‌وه‌ی توندو تیژیه‌كانی شیرینی هاوسه‌ری و بوزوگ ئاغای نیه‌ ، ته‌نانه‌ت كاتێ‌ ئاغا فرمانی پێ‌ ده‌كات له‌ماوه‌ی شه‌وو رۆژێكا شه‌هره‌زادی ژنی بۆ پاراستنی دڵی شیرینی كچی ته‌ڵاق بداو منداڵه‌كه‌شی له‌ باوه‌ش ده‌ربێنێ‌ ، هیچ هه‌ڵوێستێكی نابێت و ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئاغا ده‌یه‌وێت .
تا له‌ ئه‌نجامدا له‌ هێرشێكی نیوه‌ شه‌وی ئاغادا بۆ سه‌ری ، بێ‌ ئاگا له‌ خۆی له‌ رووی ئاغادا ده‌وه‌ستێته‌وه‌ و وا له‌ بزورگ ئاغا ده‌كات جه‌ڵته‌ لێی بدات و گیان له‌ ده‌ست بدات .
دوای ئه‌وه‌ی قوباد ده‌سه‌ڵات ده‌گرێته‌ ده‌ست ، هه‌موو ده‌سه‌ڵاتی خۆی بۆ تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ له‌ شه‌هره‌زاد به‌كاردێنی و ده‌بێته‌ كه‌سایه‌تیه‌كی ئه‌هریمه‌نی و شه‌ڕخواز كه‌ ته‌نانه‌ت خۆشی سه‌ری له‌ كرده‌ شه‌ڕانیه‌كانی خۆی سوڕ ده‌مێنێت ، له‌وانه‌ش كوشتنی هاشم و ده‌ستگیر كردنی فه‌رهادو فه‌رمانی له‌ سێداره‌دانی ، به‌ پشتگیری پیاوه‌ باڵاو ده‌سه‌ڵات داره‌كانی ده‌وڵه‌ت ، به‌لاًَم له‌ كۆتاییدا دیوان سالاری و ژنه‌كه‌ی و منداڵه‌كه‌ی و هه‌موو شتێ‌ له‌ ده‌ست ده‌دات ، ئه‌و دره‌نگ ده‌گاته‌ راستیه‌كان ، به‌ڵام ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی به‌ ده‌سته‌وه‌ نامێنێ‌ ژیانێكی تر ده‌ست پێ‌ بكاته‌وه‌ و له‌ ده‌ست دوژمنه‌كانی رزگار بێت .

عه‌لی نه‌سیریان (بزورگ ئاغا ) ته‌مه‌نی 83 ساڵه‌ ، له‌ دایك بووی ساڵی 1934 ه‌، ده‌رچووی په‌یمانگای هونه‌ره‌ له‌ تاران ، بۆ یه‌كه‌مجار ساڵی 1952 چۆته‌ سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ، له‌ چه‌ندین كاری شانۆییدا به‌شدار بووه‌ ، له‌وانه‌ : هه‌زار داستان ، پاسه‌وانه‌كانی وێستگه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ر ، میوه‌ی قه‌ده‌غه‌كراوو چه‌ندین كاری شانۆیی تر .

بۆ یه‌كه‌مجار ساڵی 1969 به‌شداری له‌ فیلمی سینه‌مایی (مانگا) دا كردووه‌، كه‌ له‌ ده‌رهێنانی داریوش مهرجونی بوو ، به‌ سه‌دان كاری دیكه‌ی سینه‌مایی و درامی .
ده‌رباره‌ی به‌شداری كردنی له‌ زنجیره‌ی شه‌هره‌زاد ده‌ڵێت : من خۆم ئاره‌زووه‌كی زۆرم له‌ به‌شداری كردن له‌و زنجیره‌یه‌دا هه‌بوو، چونكه‌ سیناریۆكه‌ی به‌لای منه‌وه‌ سه‌رنج راكێش بوو ، جگه‌ له‌وه‌ش من ئاشنا به‌ توانای ده‌رهێنه‌ره‌كه‌ی حه‌سه‌ن فه‌تحی یه‌ ، بۆیه‌ ئه‌و پێشبینیه‌م ده‌كرد كه‌ ئێستا ده‌یبینین ، له‌ زنجیره‌كه‌دا ئه‌وه‌ی من زیاتر له‌ هه‌موو شتێ‌ بیرم لێ‌ ده‌كرده‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ كردنی رۆڵكه‌م بوو..
بوزورگ ئاغا له‌ شه‌هره‌زاد دا ، ئه‌و پیاوه‌ بازرگانه‌ كۆنه‌ په‌رسته‌ بوو ، كه‌ هه‌رگیز بڕوای به‌ خۆشه‌ویستی نه‌بوو ، بۆیه‌ هه‌میشه‌ داوای له‌ شه‌هره‌زاد ده‌كرد كه‌ بیر له‌ خۆشه‌ویستی نه‌كاته‌وه‌ ، له‌ لایێكی دیكه‌وه‌ خۆی دابووه‌ پاڵ دارو ده‌سته‌ی شاو رێگه‌ی ئه‌وه‌ی نه‌ده‌دا كه‌س زمانی به‌ خراپه‌ بجوولێ‌ به‌رامبه‌ر به‌ رژێم ، ئه‌ویش سوودی زۆری له‌وان ده‌بینی و ده‌ستی تێكه‌ڵ كردبوو له‌ گه‌ڵیان بۆ له‌ ناوبردنی ركابه‌ره‌كانی له‌ بازرگانی دا ، كێشه‌ی سه‌ره‌كی ئه‌و ئه‌وه‌بوو كه‌سی نه‌بوو جگه‌ له‌ شیرینی كچی نه‌بێت بۆ جێگرتنه‌وه‌ی ، ئه‌و شیرینه‌ی له‌ گه‌ڵ قوبادی برازای ماره‌ بڕی كردبوو بۆ ئه‌وه‌ی نه‌وه‌یه‌ك بنێنه‌وه‌ ، به‌ڵام ئه‌و ئاواته‌ی ئاغا نه‌هاته‌ دی ، چونكه‌ كچه‌كه‌ی نه‌زۆك ده‌رچوو ئاغاش بۆ ئه‌وه‌ی بێ‌ ئومێد نه‌بێت شه‌هره‌زادی ناچار كرد كه‌ هاوسه‌رگیری له‌ گه‌ڵ قوباد بكات ، بۆ ئه‌وه‌ی مناڵێك بێنێ‌ ، ئیدی ململانێی شه‌هه‌زادو شیرین و قوبادو شیرین گه‌یشته‌ لوتكه‌ ، تا وای لێهات سه‌ری بوزورگ ئاغای تێدا بچێ‌ و له‌ خه‌فه‌تان جه‌ڵته‌ لێی بداو گیان له‌ ده‌ست بدا .

پرسیارێكی گرنگم بۆ هه‌موو شانۆكارانی كوردستان هه‌بوو ، ویستم بپرسم ئاخۆ هۆی چیه‌ نمایشێكی شانۆیی كوردی زێتر له‌ 2500 بینه‌ری هه‌بێت و بۆ و ماوه‌ی 18 رۆژ له‌ نمایش كردن به‌رده‌وام بێت و هۆڵی شانۆیی جمه‌ی بێت له‌ بینه‌ران و كه‌چی نمایشی تریش هه‌بێ‌ بینه‌ر بۆ ته‌نیا جارێكیش سه‌لیقه‌ی بینینی نه‌بێ‌ و و بیه‌وێت وه‌ك چۆله‌كه‌یه‌كی هه‌ناسه‌ لێ‌ بڕاو له‌ قه‌فه‌زدا په‌نجه‌ره‌یه‌ك بدۆزێته‌وه‌و بفڕێت و خۆی رزگار بكات ؟

ده‌رهێنه‌ری ساحیر

ئایا ئه‌و به‌رده‌وام بوونه‌ی به‌ زیندوو راگرتنی شانۆ، یاخود ده‌سه‌ڵاتی مردنی شانۆ له‌ ده‌سه‌ڵاتی كێ‌ دایه‌ ؟
بَێگومان ده‌رهێنه‌ره‌ كه‌شاده‌ماری خوێنی شانۆو به‌ زیندوو راگرتن یان كوشتنی شانۆیه‌.
ده‌رهێنه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ ساحیره‌ لێزانه‌ی هه‌موو ئامرازه‌كانی گه‌مه‌ی شانۆیی خۆی به‌ كار دێنێ‌ ،بۆ ئه‌وه‌ی بینه‌ر بخاته‌ ژێر كاریگه‌رییه‌كانی نمایش ..
ده‌رهێنه‌ر له‌ شانۆدا دوو جه‌مسه‌ری گرنگی به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ ، یه‌كێكیان به‌ هاوسه‌نگ راگرتنی ریتمی نمایشه‌ له‌ رێگه‌ی پیرفۆرمانسی ئه‌كته‌رو سینۆگرافیای شانۆیی .

دووهه‌میان : به‌هاوسه‌نگ راگرتنی چێژی بینه‌ره‌ بۆ وه‌رگرتن و دانه‌پچڕان له‌ به‌رده‌وام بوونی وه‌رگرتنی ئه‌و چێژه‌ ..ئه‌گه‌ر هه‌ر كاتێ‌ ئه‌و دوو جه‌مسه‌ره‌ به‌ یه‌ك ئاراسته‌و به‌ یه‌ك ئاست له‌ ریتم و وه‌رگرتن نه‌ڕۆیشتن ، ئه‌وه‌ ریتمی هاوسه‌نگ راگرتنی نمایش له‌نگ ده‌بێت و مه‌ودای نێوان نمایش و بینه‌ر ده‌ڕوخێ‌ و زۆر به‌ خێرایی نمایش ده‌مرێت ، ئیدی هیچ ده‌سه‌ڵاتێك به‌ ده‌ست ده‌رهێنه‌ره‌وه‌ نامێنێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی شانۆیه‌كی مردوو له‌ سه‌ر شانۆ زیندوو كاته‌وه‌ .
به‌ڵام ده‌كرێ‌ بپرسین ئاخۆ سه‌رچاوه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی راگرتنی ریتمی نمایش و سه‌رچاوه‌كانی وروژاندنی بینه‌ر له‌ كوێ‌ دیه‌ ؟

پیرفۆرمانسی ئه‌كته‌ر

بَێگومان له‌ كۆی گشتی نمایشدا نواندن و ئه‌كته‌ر، كرۆكی به‌ زیندوو راگرتنی نمایشن كه‌ ده‌توانن به‌ پێرفۆرمانسی ئه‌كته‌ر و به‌رجه‌سته‌ كردنی جه‌سته‌، ئه‌كته‌رببێته‌ سه‌رچاوه‌ی سه‌رنج راكیشانی بینه‌رو وروژاندنی …
هه‌ر كات ئه‌كته‌ر توانی ببێته‌ نیگار كێشێكی سه‌ركه‌وتوو له‌ ره‌سم كردنی فۆرمی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی كاراكته‌ر به‌ تایبه‌ت له‌ رووی به‌رجه‌سته‌ كردنی حاڵه‌ته‌ سایكۆلۆژییه‌كانی ، ئه‌وه‌ ده‌توانێت تایبه‌تمه‌ندییه‌كی جیاواز له‌ كاراكته‌ره‌كانی دیكه‌ دروست بكات و وه‌ك ئه‌كته‌ر كاریگه‌ری ئه‌كتیفی هه‌بێت له‌ راگرتنی ریتمی نمایش و وروژاندنی بینه‌ر به‌ هه‌موو هه‌سته‌ جیاوازییه‌كانییه‌وه‌ ..

كاریگه‌رییه‌كانی سینۆگرافیا له‌ سه‌ر بینه‌ر

به‌ڵام جگه‌ له‌ ئه‌كته‌ر ده‌رهێنه‌ر زۆر كارتی دیكه‌ی به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ بۆ وروژاندنی بینه‌ر و كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ری سیحری شانۆ ، به‌ تایبه‌ت ئه‌و كارتانه‌ی په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆیان به‌ چاوی بینه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌، له‌وانه‌ش (سینۆگرافیا) به‌ تایبه‌ت (ته‌كنیكی شانۆیی) كه‌ ده‌توانێت به‌ هێما و رووناكی چاوی بینه‌ر تێر بكات له‌ جوانی ،له‌و ته‌كنیكه‌دا ده‌رهێنه‌ر فاكته‌ره‌ وروژێنه‌ره‌كانی وه‌ك به‌كارهێنانی رووناكی ،بۆ تاریك و روون كردنی فه‌زای شانۆو دروست كردنی ئه‌تمۆسفیری شانۆیی و به‌كارهێنانی ره‌نگ بۆبه‌رجه‌سته‌ كردنی وێنه‌ی شانۆیی به‌كار بێنێ‌…

هه‌میشه‌ سینۆگرافیا به‌ ره‌گه‌زه‌كانی دیكۆرو رووناكی و جلوبه‌رگ و ته‌كنیكه‌كانی دیكه‌ی شانۆ ده‌بنه‌ پێكهاته‌یه‌كی هه‌مه‌ لایه‌نه‌ له‌ ستاتیكای شانۆیی و دروست كردنی توخمه‌كانی كارگه‌ر بوونی بینه‌ر .

وروژاندنی سایكۆلۆژی:

له‌ پاڵ ئامرازه‌ شانۆییه‌كانی دیكه‌ی ده‌رهێنه‌ر بۆ فێڵی چاوو تێر كردنی،ده‌رهێنه‌ر چه‌ند ئامرازێكی سایكۆلۆژی دیكه‌ی به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌،كه‌ راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندییان به‌ هزرو ده‌روونی بینه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌ و ده‌بن به‌ فاكته‌رێكی كاریگه‌ر بۆ وروژاندنی بینه‌ر له‌ ناخه‌وه‌ ،له‌وانه‌ش به‌كارهێنانی موزیك ،كارتێكه‌ره‌ ده‌نگیه‌كان ، ریتم
هه‌موو ئه‌و ته‌وژمانه‌ به‌ یه‌ك ئاست و به‌ یه‌ك ئاراسته‌ روو له‌ هه‌ست و بیرو ئه‌ندێشه‌ی بینه‌ر ده‌كه‌ن ، بۆ ئه‌وه‌یه‌ بینه‌ر تابوتێك نه‌بێت له‌ هۆڵی شانۆدا داندرابێت ، به‌ڵكو پارچه‌یه‌كی هه‌ره‌ زیندووی جه‌سته‌ی ئه‌و شانۆیه‌ بێت

كاردانه‌وه‌ی بینه‌ر بۆ سه‌ر نمایش

كه‌واته‌ ده‌رهێنه‌ر چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی كار بۆ دروست بوونی ئه‌كته‌ر و پێكهێنانی ئامرازه‌كانی دیكه‌ی شانۆ ده‌كات ، ئه‌وه‌نده‌ش بۆ دروست كردنی بینه‌ر ..هه‌ر كاتێك بینه‌ر بوو له‌ پرۆسه‌ی شانۆییدا له‌ زه‌هنی ده‌رهێنه‌ردا غائیب ، ئه‌وه‌ بزانه‌ نمایش چاره‌نووسێكی ره‌شی ده‌بێت .
به‌ڵام ئه‌وه‌مان له‌ بیر نه‌چێت ، چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی نمایش كاردانه‌وه‌ی به‌ سه‌ر هزرو ئه‌ندێشه‌و حاله‌تی فسیۆلۆژی و سایكۆلۆژی بینه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ش بینه‌ر كاردانه‌وه‌ی له‌ سه‌ر شانۆكاره‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ سه‌ر شانۆدا ، هه‌میشه‌ ئه‌كته‌ره‌كان به‌شێك له‌ وزه‌و خوێنی پیرفۆرمانسی خۆیان له‌ بینه‌ره‌وه‌ وه‌رده‌گرن ،بۆیه‌ كاری شانۆیی هه‌میشه‌ پرۆسه‌یه‌كی دوو لایه‌نه‌یه‌ له‌ نێوان نمایش و بینه‌ردا و ناتوانن پَكهاته‌ی شانۆیی تاك تاكه‌یی پێك بێنن .

به‌ كولتوور كردنی شانۆ

ئه‌و تیۆره‌ له‌ پیشه‌سازی درست كردنی بینه‌ردا له‌ لایه‌ن ده‌رهێنه‌ره‌وه‌ هه‌ر ته‌نها گره‌نتیه‌ك نیه‌ بۆ سه‌ركه‌وتنی نمایش و به‌جێ‌ مانی ئاسه‌واره‌كانی نمایش بۆ ماوه‌ی دوورو درێژ له‌ سه‌ر پانتایی هزری بینه‌ردا ، به‌ڵكو ده‌بێته‌ تیۆرێكش بۆ په‌روه‌رده‌ كردنی بینه‌رو به‌ كولتوور بوونی شانۆ له‌ رووه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌وه‌ ..چونكه‌ هه‌میشه‌ پرۆسه‌ شانۆییه‌ زیندووه‌كانن ده‌بنه‌ هانده‌ر بۆ گه‌ڵاڵه‌ بوونی ئه‌و كولتووره‌و به‌رز بوونه‌وه‌ی قه‌واره‌ی هوشیاری شانۆیی ، پرۆسه‌ مردووه‌كانیشن ده‌بنه‌ مایه‌ی تێكشكاندنی كولتووره‌ شانۆییه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگادا .

په‌روه‌رده‌ كردنی بینه‌ر

كه‌واته‌ نمایش ئاراسته‌یه‌كی په‌روه‌رده‌یی شانۆییشی هه‌یه‌، كه‌ هه‌میشه‌ بینه‌ر وه‌ك نموونه‌یه‌كی بچووكی كۆمه‌ڵگا وه‌ری ده‌گرێت و به‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگادا په‌خشی ده‌كات ، ئه‌گه‌ر نمایش توانی بینه‌ر له‌ ئه‌زموونی خۆی دا رازی بكات و بیخاته‌ ژێر كاریگه‌رییه‌كانی خۆی ، په‌یوه‌ندی شانۆ له‌ گه‌ڵ بینه‌ردا به‌هێز ده‌كات و بینه‌ر ناچاری ئه‌وه‌ ده‌كات ، وه‌ك پێداویستیه‌كی ژیانی رۆژانه‌ی ، پێویستی به‌ شانۆ بێت و به‌ دوای دا بگه‌ڕێت ، ئه‌گه‌ریش نمایش ئامانجی راسته‌قینه‌ی بۆ بینه‌ر نه‌بوو، به‌ڵكو بینه‌ر بكات به‌ وه‌سیله‌ بۆ گه‌یشتن به‌ كۆمه‌ڵێ‌ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی ، بینه‌ریش نه‌یتوانی جوگرافیای خۆی له‌ نمایشدا بدۆزێته‌وه‌ ، ئه‌وه‌ بینه‌ر شانۆ به‌ زه‌روره‌ت نازانێ‌ و پێی وا ده‌بێت كه‌ بوون و نه‌بوونی شانۆ بۆ ئه‌و وه‌ك یه‌كه‌، به‌مه‌ش پرۆسه‌ی به‌ كولتوور بوونی شانۆ پَێویستی به‌ زه‌مه‌نێكی تر ده‌بێت بۆ خۆ دروست كردنه‌وه‌ی دوای روخان …كه‌واته‌ نمایش رۆڵی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ له‌ چاره‌نووسی شانۆو به‌ كولتوور بوونی شانۆو به‌ كولتوور نه‌بوونی..

بینه‌رو مه‌عریفه‌ی شانۆیی

له‌ پاڵ ئه‌و تیۆرانه‌ی له‌ رووی په‌روه‌رده‌ی شانۆیی و به‌ كولتوور بوونی شاانۆ له‌ كۆمه‌ڵگادا وروژاندمان …له‌ هه‌مان كاتدا نمایش كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌ سه‌ر هوشیاریی و مه‌عریفه‌ی شانۆیی بینه‌ر ..هه‌میشه‌ بینه‌ر سه‌رچاوه‌كانی هزرو مه‌عریفه‌ی خۆی له‌ شانۆدا وه‌رده‌گرێت ، له‌ شانۆوه‌ بینه‌ر ده‌بێته‌ كه‌سێكی خاوه‌ن خه‌یاڵی جوان ،له‌وێ‌ راسته‌وخۆ چێژ وه‌رده‌گرێ‌ ، له‌وێ‌ دووچاری شۆك بوون ده‌بێت و ته‌زوو به‌ جه‌سته‌ی دادێ‌ ، به‌ نهێنی فرمێسك ده‌ڕێژێ‌ ، به‌ نهێنی ده‌گری ..ئه‌و ته‌فاعولاته‌ راسته‌وخۆیانه‌ بینه‌ر ده‌گۆڕن بۆ ئینسانێكی تر ، ئه‌وه‌ نه‌بێت پێش هاتن بۆ ناو هۆڵه‌ شانۆییه‌كه‌ هه‌بوو ..كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر نمایش به‌و شێوه‌ موگناتیسیه‌ كار له‌ مێشك و هه‌ست و ناخی بینه‌ر بكات و بیكات به‌ ئینسانێكی تر، بینه‌ر ناچاری ئه‌وه‌ ده‌بێت له‌ ژێر گوشاری ئه‌و هه‌موو فاكته‌ره‌ وروژێنه‌رانه‌ به‌ دوای نهێنیه‌كانی ئه‌و وروژاندنادا بگه‌ڕێ‌ و ببێت به‌ كه‌سێكی هوشیارو خاوه‌ن مه‌عریفه‌یه‌كی شانۆیی .

فه‌لسه‌فه‌..شوێن ..كاراكته‌ر

له‌ كه‌شو هه‌وایه‌كی باراناوی چوومه‌ نمایشی ( ملوانكه‌ی پچڕاو) له‌ شاری سڵێمانی ،به‌ڵام به‌ر له‌وه‌ی بچمه‌ هۆڵه‌كه‌ حه‌شامه‌تێكی زۆر له‌ بینه‌رانم بینی، دوای زیاتر له‌ دوو هه‌فته‌ له‌ نمایش ، زۆر به‌ په‌رۆشه‌وه‌ له‌ چاوه‌ڕوانی چوونه‌ ژووره‌وه‌ دابوون،دێرین حامید ـ ی ده‌رهێنه‌ریش میواندارییه‌كی گه‌رمی كردین ..
سه‌ره‌تا كه‌ چوومه‌ ژووره‌وه‌ ، له‌ به‌رامبه‌ر دیكۆری شانۆییه‌كه‌ دووچاری جۆرێك له‌ سه‌ر سوڕمان بووم،چونكه‌ هه‌ستم به‌ جیاوازییه‌كی زۆری فۆرم ده‌كرد له‌ گه‌ڵ دیكۆرو ئیكسسواراتی نمایشه‌كانی دیكه‌، كه‌ هه‌میشه‌ ساده‌و هێمادارن.
ماڵێكی گه‌وره‌م بینی، كه‌ سه‌رتاپای دارو دیواره‌كانی ره‌نگی خۆڵه‌مێشی بوون،وه‌ك گوزارشتێك بۆ ئه‌و رووداوه‌ تراژیدیا گه‌ورانه‌ی سه‌راپای ئه‌و ماڵه‌و كاراكته‌ره‌ به‌د به‌خته‌كانی گرتۆته‌وه‌ و ژیان تێیدا بۆته‌ خۆڵه‌مێشێكی دوای سوتان .
له‌ حه‌وشه‌ گه‌وره‌كه‌دا چه‌ند ژوورێك و چه‌ند په‌نجه‌ره‌و ده‌رگایه‌ك ده‌بینم ،جگه‌ له‌ چه‌ند كه‌ره‌سته‌یه‌كی ساكاری ژیانی ساده‌ی ماڵه‌ هه‌ژاره‌كان .. ئه‌وه‌ ژووری ساده‌ی دایكه‌ به‌ ساڵاچووه‌ نه‌خۆشه‌كه‌یه‌، كه‌ دوای ماڵئاوایی مێرده‌كه‌ی،خێزانێكی گه‌وره‌ی له‌ كوڕه‌ دژ به‌ یه‌ك و كچه‌ ته‌ڵاق دراوو به‌د به‌خته‌كان بۆ به‌جێ‌ ماوه‌، هه‌میشه‌ له‌ ناو ئاژاوه‌و ململانێی كوڕو كچه‌كانی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر زه‌وی و له‌ هۆش خۆی ده‌چێ‌،ئه‌وه‌ی بۆی به‌ جێ‌ ماوه‌ ته‌نیا قه‌ره‌وێله‌یه‌ك و پێخه‌فێك و ئه‌و ئه‌ولاده‌ سه‌ر به‌ گیچه‌ڵانه‌ن كه‌ نایه‌ڵن ئارامی به‌ چاوی خۆیه‌وه‌ ببینی جگه‌ له‌ خه‌فه‌ت نه‌بێت..
له‌ ناوه‌ڕاستی شانۆدا ژووری فه‌رهادی برا گه‌وره‌ ده‌بینم ،ژوورێكی بچووك ،كه‌پێخه‌فێك و ئاوێنه‌یه‌ك و ریكۆرده‌رێك و چه‌ند وێنه‌یه‌كی حه‌سه‌ن زیره‌كی تێدایه‌،فه‌رهاد ئه‌و برا گه‌وره‌یه‌ی جاران ئاڵووده‌ بوو، به‌ڵام دوای مردنی باوكی ده‌ستی له‌ ئاڵوده‌ بوون هه‌ڵگرت و دوكانێكی بێ‌ خێرو به‌ره‌كه‌تی دانا، ئه‌و نه‌توانی جێگه‌ی باوكی له‌ خێزانه‌كه‌دا بگرێته‌وه‌ ، نه‌توانی هاوسه‌نگی ماڵه‌كه‌ رابگرێ‌ و بتوانێت له‌ كێشه‌و ئاریشاكانی كه‌م كاته‌وه‌،ئه‌گه‌ر زێتری نه‌كردبێت ، ئه‌و ویستی ببێته‌ خاوه‌نی یه‌كه‌م بڕیارده‌ر له‌و ماڵه‌و كه‌سێ‌ له‌ رووی نه‌وه‌ستێته‌وه‌ ، هه‌موو ئامانجی ئه‌وه‌بوو، خوشكو براكانی په‌رته‌ی لێ‌ بكه‌ن و ماڵه‌كه‌ به‌ ته‌نیا بۆ ئه‌وو بووكه‌ ئاینده‌كه‌ی به‌ جێ‌ بێڵن ، كه‌ هه‌میشه‌ به‌ تیلی خه‌ریكی پیلان داڕشتن بوون بۆ ئه‌و مه‌رامه‌. ..

ئه‌مه‌ ناندینی ماڵه‌كه‌یه‌ ، كه‌ هه‌میشه‌ باخان خانی تێدایه‌و خه‌ریكی چێشت لێنان و خزمه‌ت كردنی هه‌موویانه‌، باخان ئه‌و كچه‌ ژیرو هێمن و له‌ سه‌رخۆیه‌ بوو ، كه‌ رقی زۆری له‌ ئاژاوه‌ ده‌بۆوه‌، بۆیه‌ خۆشه‌ویستی هه‌مووان بوو، ئاواتی بوو هه‌رچی زووه‌ له‌ نێو ئه‌و ئاژاوه‌یه‌ رزگاری بێت، ئیتر گرنگ ئه‌وه‌ نه‌بوو، ده‌بێته‌ هاوسه‌ری كێ‌ ،ئه‌و له‌ پیاوێك ماره‌ بڕی كرابوو دڵی به‌ ئاڵتوونه‌كانیه‌وه‌ خۆش بوو ، ئه‌وه‌نده‌ی یوسفی برای وه‌ك هاوخه‌مێكی دڵسۆزی به‌ گوێیدا ده‌چرپاند كه‌ ئه‌و له‌ لایه‌ن برا گه‌وره‌كه‌یه‌وه‌ فرۆشراوه‌ ، لێی ده‌پاڕایه‌وه‌ به‌ گوێ‌ ی نه‌كاو ئه‌و ماڵه‌ به‌جێ‌ نه‌هێڵێ‌ ، به‌ڵام بێ‌ سوود بوو ، چونكه‌ ده‌یزانی چاره‌نووسی له‌ چاره‌نووسی خوشكه‌كانی باشتر نابێت ..
له‌م په‌یژه‌ی لای راستی شانۆ سه‌رده‌كه‌ویت ، ژووری یوسفی داماو ده‌بینی ، كه‌ پڕه‌ له‌ تریاك و حه‌بی بێ‌ هۆشی و ته‌رازوویه‌ك بۆ تریاك فرۆشتن …یوسف ئه‌گه‌رچی به‌ ناچاری رووی له‌و بازرگانیه‌ پووچه‌ڵه‌ كردووه‌ ، به‌ڵام له‌ ناخی خۆیدا ئینسانه‌و ویژدانی زیندووه‌ و تا بۆی بكرێ‌ به‌رامبه‌ر به‌ ناهه‌قیه‌كان ده‌وه‌ستێت ، ئه‌گه‌رچی ئه‌م روو به‌ روو بوونه‌وه‌ی خوێنی له‌ پێش چاوی خێزانه‌كه‌ی تاڵ كردووه‌ ،به‌ڵام هه‌رگیز رازی نابێت فه‌رهاد وا به‌ ئاسانی باخان هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنێ‌ و بیفرۆشێ‌ ، له‌ سه‌ر ئه‌و هه‌ق گوتنه‌ی به‌رده‌وام ده‌بێت، تا ئه‌و رۆژه‌ی جه‌سته‌ی به‌ بێ‌ ئاگایی فرێ‌ ده‌ده‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵه‌كه‌ .

له‌ لای چه‌پی شانۆدا ئاو ده‌ست و حه‌مامێك هه‌یه‌، له‌ ته‌كیا ژووری شیرینه‌ كه‌ بێ‌ ئومێدی باڵی به‌ سه‌ریا كێشاوه‌ ، رۆژێ‌ بۆ چه‌ندین جار گه‌رماو ده‌كاو به‌ به‌رده‌وامی ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ ، گوایه‌ به‌ دوای كاردا ده‌گه‌ڕێ‌ ،به‌ڵام كه‌س ئاگای له‌ نهێنیه‌كانی نیه‌و كه‌سیش نیه‌ سه‌رزه‌نشتی بكا ،چه‌ند باڵنده‌یه‌ك وه‌ك خۆی به‌ندكراو له‌ قه‌فه‌ز دێنێته‌ ژووره‌كه‌ی بۆ ئه‌وه‌ی سێبووری دڵی خۆی پێ‌ بداته‌وه‌ ..
ماڵه‌كه‌ بۆته‌ چه‌ند وێنه‌یه‌ك له‌ كۆمه‌لَِگایێكی ئاڵووده‌و نه‌خۆش و بێ‌ هیوا ، كه‌ دوای مردنی باوكییان ملوانكه‌یه‌كییان بۆ به‌ جێ‌ دێڵێ‌ ،كه‌چی ئه‌وان ناتوانن پارێزگاری لێ‌ بكه‌ن و ده‌یپسێنن و ده‌نكه‌كانی به‌ ماڵه‌كه‌دا په‌خش و بلاَِوه‌ پێ‌ ده‌كه‌ن .
سیناریۆ نووس ره‌گو ریشه‌ی ئه‌و كاره‌ساتانه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ مردنی باوكه‌كه‌، وه‌ك هێمایه‌ك بۆ ون بوونی رابه‌ر له‌ ماڵێك و ده‌سه‌ڵات كه‌وتنه‌ ده‌ست چه‌ند كه‌سانێكی خۆ په‌رست كه‌ ده‌یانه‌وێت چه‌شنی كچ فرۆشتنه‌كه‌ وڵات بفرۆشن و دواتر ماڵه‌كه‌ چۆڵ كه‌ن و هه‌ر كه‌سه‌و به‌ لایه‌كدا بڕوات و ماڵه‌كه‌ بۆ وڵات فرۆشه‌كان به‌ جێ‌ بمینێ‌، تا مرازه‌كانیان تێدا به‌ ده‌ست بێنن ، چه‌شنی فه‌رهادو پیلانه‌كانی ..

به‌ڵی ئه‌و ماڵه‌ پڕ له‌ ئاژاوه‌یه‌،كه‌ پڕه‌ له‌ كه‌سانی بێ‌ ئومێدو دۆڕاوو بێ‌ شه‌رم له‌ یاسا، ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگایێكن و ماڵه‌كشیان نیشتمانه‌كه‌یانه‌ كه‌ شوێنی حه‌وانه‌وه‌ی تێدا نه‌ماوه‌ .. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌ ئایدیاو فه‌لسه‌فه‌ی نمایشه‌كه‌ ورد بیته‌وه‌ گه‌لێك بۆچوونی جیا جیا هه‌ڵده‌گرێ‌ ، به‌ڵام له‌ ئه‌نجامدا هه‌ر ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ له‌ خه‌یاڵی بینه‌ر دایه‌.
نووسه‌ر زۆر به‌ بێ‌ رتوش ره‌سمی ژیانی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی كردووه‌ ، كه‌ ره‌نگه‌ وێنه‌ بێت بۆ زۆر له‌ كۆمه‌ڵگاكانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ، یه‌كێك له‌وانیش ئێمه‌ بین ..به‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ی زۆر له‌ بینه‌رانی ئێمه‌ ده‌قی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و خێزانی خۆیان له‌ نێو روداوه‌كاندا ده‌بینن وه‌ك ئه‌وه‌ی برینه‌كانی ئه‌وان بخاته‌ روو، به‌ تایبه‌ت له‌ كێشه‌ی هه‌لومه‌رجی پرَ له‌ ئاژاوه‌و بێ‌ سه‌رو به‌ری سیاسی و ئاڵووده‌ بوون به‌ تریاك و حه‌به‌ بێ‌ هۆشكه‌ره‌كان و پرۆسه‌ی هاوسه‌گیری نابه‌دڵ و بازرگانی كردن به‌ كچ و پرسی پچڕ پچڕ بوونی شیرازه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و به‌رژه‌وه‌ند په‌رستی و زۆری تر

ملوانكه‌ی پچڕاو له‌ نێوان سینه‌ماو شانۆدا

سه‌عید رۆستایی ده‌رهێنه‌ری سینه‌مایی به‌ تێڕوانینێكی سینه‌مایی و پانتایی به‌رفره‌وانی كامێرا سیناریۆی بۆ فیلمه‌كه‌ی خۆی ( ابد و یك رۆز) نووسیووه‌ و كاری ده‌رهێنانی بۆ كردووه‌ ، دواتر (به‌رهه‌م ئه‌نوه‌ر) سیناریۆكه‌ی خستۆته‌ به‌رگێكی شانۆیی ، دیاره‌ كاری به‌رهه‌م كارێكی ئاسان نه‌بووه‌ ، چونكه‌ هه‌م ئاماده‌كردنی بۆ كردووه‌ ، هه‌میش داڕشتنه‌وه‌.
ئه‌وه‌ یه‌كه‌مجار نیه‌ ده‌رهێنه‌رێكی شانۆیی وه‌ك (دێرین حامید) سوود له‌ سینه‌ما وه‌ربگرێت بۆ شانۆ ، پێێش ئه‌وه‌ش (بارزان) له‌ سێبوری به‌رد و زۆرانی تریش سوودییان له‌ سینه‌ما وه‌رگرتووه‌ بۆ شانۆ ، وه‌ك چۆن زۆر له‌ سینه‌ماكاره‌ ناوداره‌كانی جیهان سوودییان له‌ تراژیدیاكانی شكسپیر و رۆمانه‌كانی ماركێز وه‌رگرتووه‌ بۆ سینه‌ما، به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌توانین سوود له‌ سینه‌ما وه‌رگرین بۆ شانۆ، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ هه‌ر یه‌ك له‌وان تایبه‌تمه‌ندی خۆیان پارێزراو بێت ،خۆ ئه‌گه‌رچی سینه‌ماو شانۆ وه‌ك دراما ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ یه‌ك سه‌رچاوه‌ ، به‌ڵام هونه‌ر له‌وه‌ دایه‌ كه‌ چۆن ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ له‌ رووی فۆرم و فه‌زاو دیالۆگ ونواندنه‌وه‌ ده‌پارێزی ..ئێمه‌ له‌ شانۆدا زێتر له‌ هه‌موو شت پێویستیمان به‌ جه‌سته‌و ئه‌داو ریتمی ئه‌كته‌ر هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌سڵه‌ته‌كانی شانۆ له‌ ده‌ست نه‌دات ..به‌ڵام له‌ درامادا په‌نا بۆ نواندنی سروشتی ده‌به‌ین ، چونكه‌ كامیرا ده‌بێته‌ ئه‌لته‌رناتیف بۆ زۆر له‌ ره‌گه‌زه‌كانی شانۆ .
ده‌رهێنه‌رله‌و كاره‌دا جۆرێك له‌ ئاوێته‌ بوونی له‌ سینه‌ماو شانۆدا تێكه‌ڵ به‌ یه‌كتر كردبوو ، به‌ تایبه‌ت له‌ رووی دروست كردنی وێنه‌و دیكۆر…به‌ڵام له‌ رووی ریتم و ئه‌كشن و ده‌نگ سیما شانۆییه‌كه‌ی پاراستبوو، پێشم وابوو ئه‌و تێكه‌ڵ كردنه‌ كارێكی باش بوو لای بینه‌ر، بۆیه‌ بینه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌ كوڵ كه‌وتبووه‌ ژێر كاریگه‌ری نمایش ..

خۆ ئه‌گه‌رچی فیلمه‌كه‌ی سه‌عید رۆستایی فه‌زایێكی به‌رفره‌وانی هه‌یه‌و كامیرا رووداوو وێنه‌كانی بۆ نزیك كردویته‌وه‌و خاوه‌نی چه‌ندین خه‌ڵاته‌ له‌ فیستیڤاڵه‌ سینه‌ماییه‌كاندا ، به‌ڵام من وه‌ك بینه‌ر چێژی زیاترم له‌ نمایشه‌كه‌ی دێرین حامید وه‌رگرت ، له‌ به‌ر كۆمه‌ڵێ‌ هۆكار :
یه‌كه‌م : ئه‌گه‌ر بته‌وێت جیاوازییه‌ك دروست بكه‌یت له‌ نێوان ئه‌كته‌ره‌كانی هه‌ردوو نمایش ، له‌ رووی ئه‌داو لێوه‌شاوه‌یی كاراكته‌رو نواندن ، ئه‌وه‌ زۆربه‌ی ئه‌كته‌ره‌ شانۆییه‌كان به‌ تواناترو لێوه‌شاوه‌ترن له‌ ئه‌كته‌ری سینه‌ماییه‌كان ، به‌ تایبه‌ت كاراكته‌ره‌كانی وه‌ك ( موحسین ـ یوسف ) (دایكه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ ) ( مورته‌زا ـ فه‌رهاد ) (سومه‌ییه‌ ـ باخان ) جگه‌ له‌ ( نه‌وید ـ ژیره‌ ) نه‌بێت كه‌ له‌ رووی ته‌مه‌نه‌وه‌ ئه‌كته‌ره‌ سینه‌ماییه‌كه‌ لێوه‌شاوه‌تر بوو بۆ رۆڵه‌كه‌ ..

دووهه‌م : ریتمی نمایش لای هه‌ردوو ده‌رهێنه‌ر جیاوازییان له‌وه‌ دابوو ، كه‌ له‌ سینه‌مادا ده‌رهێنه‌ر ده‌سه‌ڵاتی زیاتری هه‌یه‌ له‌ ده‌رهێنه‌رێكی شانۆیی بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ریتم به‌ هۆی نزیكی كامیرا له‌ ئه‌كته‌رو ته‌كنه‌لۆژیای سینه‌مایی ، به‌ڵام ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ شانۆدا كه‌متره‌ ، چونكه‌ ده‌رهێنه‌ر ده‌سه‌ڵاتی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی له‌ ئه‌كته‌رو ئه‌كشن دایه‌ بۆ به‌كار خستنی ریتم ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌راوردی هه‌ردوو ریتم بكه‌یت ئه‌وه‌ هه‌ست ده‌كه‌یت ریتمه‌ شانۆییه‌كه‌و كاریگه‌رییه‌ ده‌روونیه‌كانی له‌ سه‌ر بینه‌ر زێتره‌ له‌ ریتمه‌ سینه‌ماییه‌كه‌ … له‌ زۆر دیمه‌ندا ده‌رهێنه‌ره‌ شانۆییه‌كه‌ كاتێ‌ ده‌یه‌وێت ریتمی شانۆییه‌كه‌ی به‌رز كاته‌وه‌ ، دڵه‌ راوكێیه‌ك بۆ بینه‌ر دروست ده‌كات كه‌ هه‌موو جه‌سته‌ی له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌نجامی روداوه‌كان دابێت ، ببینه‌ كاتێ‌ ژیره‌ دیچته‌ ژوورو ئاگاداری ئه‌وه‌یان ده‌كاته‌وه‌ كه‌ یوسف مادده‌ قه‌ده‌غه‌ كراوه‌كانی له‌ ژووره‌كه‌ی دا شاردۆته‌وه‌ ، چۆن شانۆ ده‌هه‌ژێ‌ و هه‌موو كاراكته‌ره‌كانی سه‌ر شانۆ به‌ بیینه‌ریشه‌وه‌ چۆن بۆ ژووری یوسف را ده‌كه‌ن و چ ترس و راراییه‌كی به‌ چێژ بۆ بینه‌ر دروست ده‌كه‌ن ..
ببینه‌ له‌كاتی ململانێ‌ و خۆ پێك دادانی نێوان فه‌رهادو یوسف ریتم چۆن ئه‌كتیف ده‌بێت و چ قیامه‌تێك له‌سه‌ر شانۆو له‌ هۆڵه‌كه‌دا هه‌ڵده‌ستێ‌ ..

فۆرم

من پێم وایه‌ ده‌رهێنه‌ر له‌ شانۆدا جۆرێك له‌ قه‌ڵه‌ باڵغی له‌ سه‌ر شانۆدا دروست كردووه‌ ،پێشتر له‌ شانۆی واقی دا ئه‌م فۆرمه‌ له‌ دیكۆرو ئیكسسواراتی شانۆییدا باو بوو ، به‌ڵام ماوه‌یه‌كه‌ كه‌متر له‌ جاران ده‌بیندرێت ، به‌ هۆی گه‌شه‌ سه‌ندنی فۆرمی شانۆیی نوێ‌ و په‌نا بردن بۆ هێما .
گرنگ له‌ شانۆدا لاسایی كردنه‌وه‌ نیه‌ له‌ فۆرمێكی باو، به‌ڵكو گرنگتر له‌وه‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌و ستایله‌یه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر هه‌ست ده‌كات چ فۆرمێك بۆ ناوه‌رۆكی تێكست و ئامانجه‌كانی تێكست ده‌گونجێت، وه‌ك ئه‌و نمایشه‌ی (ملوانكه‌ی پچڕاو) كه‌ ده‌رهێنه‌ر پێی وایه‌ بۆ ئه‌و تێكسته‌ ده‌گونجێت ، به‌ڵام ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ئه‌و فۆرمه‌ ببێته‌ فۆرمێكی چه‌سپاو بۆ ستایلی ده‌رهێنه‌ر ..
ئه‌وه‌ی له‌ نمایشه‌كه‌ی دێرین حامد به‌لای منه‌وه‌ فۆرمێكی نوێ‌ بوو، كه‌متر لای ده‌رهێنه‌رانی تر هه‌ستم پێ‌ كردووه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ ده‌رهێنه‌ر شانۆی دابه‌شی چه‌ند پارچه‌یه‌ك كردبوو ، به‌ هاوسه‌نگیه‌كی وه‌ك یه‌ك ، له‌ كاتی نمایشدا رووناكی نه‌ده‌كه‌وته‌ سه‌ر پارچه‌یه‌ك و هه‌موو پارچه‌كانی تر تاریك بكرێن و له‌ كار بكه‌ون ، به‌ڵكو هه‌موو پارچه‌كان له‌ یه‌ك كات و به‌ یه‌كه‌وه‌ كاریان ده‌كرد،بۆیه‌ بینه‌ر له‌ كاتی نمایشدا ئاگای له‌ هه‌موو پارچه‌كان بوو ، هه‌ندێ‌ جار نه‌یده‌زانی دیقه‌تی خۆی بخاته‌ سه‌ر كامه‌ پارچه‌ و كامیان هه‌ڵبژێرێ‌ ..

له‌ نێوان كۆمیدیاو تراژیدیادا

راسته‌ كه‌ دیمه‌نه‌ تراژدییه‌كان و كاراكته‌ره‌ ساردو بێ‌ ئومێده‌كان باڵێكی خامۆشییان به‌ سه‌ر كرۆك و ناوه‌رۆكی نمایشه‌كه‌دا كێشاوه‌،به‌ڵام ئه‌وه‌ ئه‌مه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ نمایشه‌كه‌ ببێته‌ سه‌رچاوه‌ بۆ ره‌شبینی و دروست كردنی كه‌شو هه‌واو ئه‌تمۆسفیرێكی پڕ له‌ ماته‌می ..به‌ڵكو ده‌رهێنه‌ر هاوسه‌نگییه‌كی درامی ئه‌وتۆی دروست كردووه‌ ، كه‌ بینه‌ر چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی له‌ هه‌ندێ‌ دیمه‌ندا به‌ نهێنی ده‌گری بێ‌ ئه‌وه‌ی له‌ تاریكی شانۆدا كه‌س ئه‌و فرمێسكانه‌ی ببینێ‌ ، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا له‌ هه‌ندێ‌ دیمه‌ندا ده‌رهێنه‌ر له‌ ناو خامۆشیه‌كه‌ ده‌ری دێنێ‌ و وای لێ‌ ده‌كات له‌ ناخه‌وه‌ پێیكه‌نێ‌ و شه‌رم له‌ قاقای پێكه‌نینی خۆی بكاته‌وه‌ .. له‌ هه‌ندێ‌ دیمه‌ندا ده‌رهێنه‌ر هه‌ڵپه‌ڕكێشی خستۆته‌ ناو نمایشه‌كه‌ و ته‌واو بینه‌ری له‌ كه‌شو هه‌وا مه‌رگه‌ سات ئاساكان دوور خستۆته‌وه‌ .
به‌ڵام هیچ له‌ دیمه‌نه‌ تراژیدیه‌كان و كۆمێدیه‌كان هاوسه‌نگیه‌كه‌یان له‌نگ نه‌كردووه‌ و زێده‌ رۆیی درامیانه‌ له‌ هیچیان دا نه‌كراوه‌ ، كه‌ بینه‌ر هه‌ست به‌وه‌ بكات ، یه‌كێكیان به‌ سه‌ر ئه‌وی تریاندا زاڵه‌ ، ئه‌و كۆمیدیایه‌ی ئێمه‌ باسی لێوه‌ ده‌كه‌ین له‌ فیلمه‌كه‌دا كه‌متر هه‌ستی پێ‌ ده‌كرێت ، كه‌چی له‌ شانۆگه‌ریه‌كه‌دا زۆر سروشتی و به‌ چێژه‌ .
ره‌نگه‌ ئه‌و ئاوێته‌ بوونه‌ی نێوان تراژیدیاو كۆمیدیا وای كردبێت نمایشه‌كه‌ به‌ زیندوویی رابگیرێت و كۆمدیا ببێته‌ سه‌رچاوه‌ بۆ پاراستنی چێژ لای بینه‌ر ، چونكه‌ بمانه‌وێت و نه‌ماته‌وێت ره‌گه‌زی چَێژ ره‌گه‌زێكی سه‌ره‌كی راگرتنی ریتمی نمایشه‌ ،كه‌ كاریگه‌رییه‌كی زۆر ئه‌رێنی به‌ سه‌ر حاڵه‌تی سایكۆلۆژی بینه‌ر به‌ جێ‌ دێڵێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌یاڵی له‌ گه‌ڵ نمایشدا نه‌پچڕێ‌ و ده‌ست به‌رداری چێژ نه‌بێت به‌ درێژایی نه‌وه‌د خوله‌ك روانین ، بێ‌ ئه‌وه‌ی بۆ یه‌ك چركه‌ش هه‌ست به‌ خاو بوونه‌وه‌ بكات ، ئه‌مه‌ نهێنی راسته‌قینه‌ی ده‌سه‌ڵاتی بینه‌ره‌ بۆ راگرتنی ریتمی شانۆ ..
ئه‌كته‌ره‌كان
ده‌رهێنه‌ر نزیكه‌ی پانزه‌ ئه‌كته‌ری هێناوه‌ته‌ سه‌ر شانۆ ، هه‌ندێكیان تایبه‌تمه‌ندی خۆیان هه‌یه‌و هه‌ندێكی تر له‌یه‌ك ده‌چن ،هه‌ر یه‌ك له‌وان له‌ رووی ئاستی نواندن و ئه‌دا له‌وی تریان جیاوازه‌ ، به‌ڵام بینه‌ر وا هه‌ست ده‌كات هه‌ندێ‌ ئه‌كته‌ر زێده‌یه‌و بوون و نه‌بوونیان له‌ سه‌ر شانۆدا وه‌ك یه‌كه‌ ، به‌ تایبه‌ت كچه‌كان و هه‌ندێك له‌ ئه‌كته‌ره‌ پیاوه‌كانی دیمه‌نی دوایی ، ئه‌كته‌ری زیده‌ هه‌میشه‌ كێشه‌ دروست ده‌كات له‌ سه‌ر شانۆ ، ئه‌ندامێكی جه‌سته‌ی شانۆ به‌ ئیفلیجی ده‌رده‌خا، ناشێ‌ ده‌رهێنه‌ر ئه‌كته‌ر وه‌ك دیكۆری شانۆیی بێنێته‌ سه‌ر شانۆ، چونكه‌ لاوازی هه‌ر ئه‌كته‌رێك كاریگه‌ری نه‌رێنی له‌ سه‌ر ئه‌نجامی نمایش به‌ تێكڕایی به‌ جێ‌ دێڵێ‌، بۆیه‌ گرنگ بوو ئه‌گه‌ر هه‌ندێ‌ له‌و ئه‌كته‌رانه‌ ئه‌لته‌رناتیفیان بۆ دروست كرایه‌ ..

چه‌ند ئه‌كته‌رێك ببوون به‌ داینه‌مۆی نمایشه‌كه‌ له‌وانه‌ :
زه‌ریا سامی ـ یوسف :

كه‌ جه‌مسه‌ری یه‌كه‌می دروست بوونی ململانێی نمایشه‌كه‌ بوو ، نزیك بوونه‌وه‌یه‌كی زۆری هه‌بوو بۆ ره‌سم كردنی كاراكته‌رێكی هاودۆست له‌ گه‌ڵ تریاك ،له‌شو لارێكی لاوازو چه‌ماوه‌ و روخسارێكی هێمنی پڕ له‌ نهێنی ، سه‌رو ریشێكی چڕی پڕ له‌ نه‌هامه‌تی و هه‌میشه‌ ده‌م به‌ جگه‌ره‌، له‌ رووی ئه‌داو نواندنه‌وه‌ ، جه‌سته‌یه‌كی نه‌رم و ده‌نگ و ریتمێكی هاوسه‌نگ ، ده‌سه‌ڵاتێكی زۆری هه‌بوو بۆ راكێشانی سۆزی بینه‌ر… بۆیه‌ یوسف پشكی شێری به‌ركه‌وت له‌ سه‌ركه‌وتنی نمایشه‌كه‌ .
شاناز محه‌مه‌د (دایكه‌ نه‌خۆشه‌كه‌) خاوه‌ن ئه‌زموونێكی ده‌وڵه‌مه‌نده‌ له‌ بواری دراماو شانۆدا ، له‌ زۆرینه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی به‌ ملوانكه‌ی پچڕاویشه‌وه‌ هه‌میشه‌ شوێنه‌واری خۆی له‌ سه‌ر پانتایی نمایشدا به‌ جێ‌ دێڵێ‌ ، له‌و ئه‌زموونه‌دا له‌ گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك له‌ قوتابیه‌كانی خۆی ،ره‌سمێكی جوانی دایكمان نیشاندا و شوێنێكی گرنگ له‌ جوگرافیای نمایشه‌كه‌دا بگرێت ، به‌ڵام له‌ كاتی هه‌ڵچوونی ریتمی نمایش و تێك گیرانی براكان و بێ‌ هۆش بوونی یوسف ، یا هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی حاڵه‌ته‌ خه‌ته‌رناكه‌كان ده‌بوا ده‌رهێنه‌ر وا بكات ئه‌و دایكه‌ له‌ كاتی تێك گیرانی كوڕه‌كانی له‌ خوشكه‌كان شپرزه‌ تر ده‌ركه‌وێ‌ ، چونكه‌ ئه‌و دایك بوو..

بێساران جاسم ( فه‌رهاد) :

كاراكته‌ری كه‌سێكی خۆپه‌رست و خۆ سه‌پێنه‌ری به‌رجه‌سته‌ ده‌كرد،جه‌مسه‌رێكی سه‌ره‌كی نمایشه‌كه‌یه‌، دوور بوو له‌ هه‌ڵچوون و زێده‌ رۆیی له‌ نمایشدا ، قالبێكی سروشتی هه‌بوو ، له‌ زۆربه‌ی دیمه‌نه‌كاندا ، هه‌تا له‌ دیمه‌نه‌ گرژه‌كاندا به‌ یه‌ك ریتم نواندنی ده‌كرد ،جۆرێك له‌ ته‌م و مژی باڵی به‌ سه‌ر كه‌سایه‌تی ئه‌و له‌ نمایشه‌كه‌دا كێشابوو، هه‌ندێ‌ له‌ بینه‌ران جیاوازی نه‌كه‌ن له‌ نێوان كاراكته‌رێكی پۆزه‌تیف و كاراكته‌رێكی نه‌گه‌تیفدا ،ئه‌و سۆزێكی زۆری له‌ گه‌ڵ دایكی دا هه‌بوو، له‌ هه‌ندێ‌ دیمه‌ندا راستگۆ بوو، كه‌سێكی هێمن و له‌ سه‌ر خۆ بوو ئه‌گه‌رچی كاراكته‌رێكی نه‌گه‌تیف بوو، بینه‌ر چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بوو فۆرمی نواندنی به‌رجه‌سته‌ی كاراكته‌ره‌ راسته‌قینه‌كه‌ی بكات ، بینه‌ر رقی له‌ كه‌سایه‌تیه‌كه‌ی بێته‌وه‌ ، یاخود خۆشی بوێت . .به‌ڵام ئاخۆ بێساران توانی ئه‌و ڕقه‌ لای بینه‌ر دروست بكات ؟
دیدار عومه‌ر ( باخان : ئه‌كته‌رێكی خاوه‌ن ئه‌زموونه‌و له‌م ئه‌زمونه‌شدا توانی ده‌سه‌ڵاتی هونه‌ری خۆی به‌ سه‌ر تێكڕای پانتاییه‌كانی شانۆدا بسه‌پێنێ‌ و به‌ نواندنێكی هێمنانه‌،سه‌ركه‌وتوو بێت له‌ راكێشانی سه‌رنجی بینه‌رو دروست كردنی سۆز، هه‌ڵبژاردنی دیدار عومه‌ر بۆ كاراكته‌ری باخان فاكته‌رێكی گرنگ بوو بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌و كاراكته‌ره‌و هاوسه‌نگ راگرتنی نمایشه‌كه‌ .

فریاد حسیًن: ( نه‌وید – ژیره‌ (: من له‌ یه‌كه‌م ئه‌زموونی شانۆییدا ده‌یبینم ، به‌ڵام سه‌ركه‌وتوانه‌ رۆڵی منداڵێكی هوشیاری ده‌بینی ، كه‌ هه‌میشه‌ هه‌ڵگری هه‌واڵی وروژێنه‌رو نهێنی بوو ، هه‌ر جاره‌ هاتبوایه‌ سه‌ر شانۆ ، چاوه‌ڕوانی شڵه‌ژانی شانۆت ده‌كرد ،ئه‌گه‌رچی له‌ فیلمه‌كه‌ی سه‌عید رۆستایی ئه‌وید ته‌مه‌نی له‌ ژیره‌ كه‌متره‌ …به‌ڵام فریاد توانی رۆڵه‌كه‌ی خۆی سه‌ركه‌وتووانه‌ به‌رجه‌سته‌ بكات و بینه‌ر خۆشی بوێ‌ .
سۆزیار یاسین : سۆزێكی زۆری بۆ كاراكته‌ره‌كه‌ی خۆی پێوه‌ دیار بوو ،ئه‌گه‌ر به‌ دیالۆگیش نه‌بێت ، ئه‌و توانی له‌ بێ‌ ده‌نگی نمایشه‌كه‌شی دا زۆر پرسیار لای بینه‌ر دروست بكات و نهێنیه‌كانی بخوێنێته‌وه‌ ، ئه‌و گۆشه‌یه‌كی شانۆی داگیر كردبوو ، به‌ڵام ریتمی شانۆی له‌و گۆشه‌یه‌ی شانۆدا به‌ زیندوویه‌تی راگرتبوو .
َ

ئه‌نجام :

ده‌رهێنه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تا دیمه‌نه‌كانی دوایی به‌ شێوه‌یه‌كی هاوسه‌نگ ریتمی نمایشه‌كه‌ی پاراست ، ئه‌گه‌رچی له‌ سینۆگرافیادا لاواز بوو ، به‌ تایبه‌ت له‌ رووناكی و موزیكدا ، له‌ دوا ساته‌كانی كۆتاییدا زۆر به‌ خێرایی چاره‌سه‌ركردنێكی خێراو به‌ په‌له‌ی بۆ نمایشه‌كه‌ داناو چی نه‌مابوو نمایشه‌كه‌ به‌ره‌و هه‌ڵدێر ببات ، هێنانه‌ ژووره‌وه‌ی تیمه‌ پزیشكیه‌كه‌ و هێنانه‌ خواره‌وه‌ی یوسف ئاڵۆزییه‌كی زۆری له‌ نمایشه‌كه‌دا دروست كرد، ده‌بوا ده‌رهێنه‌ر رێگه‌ چاره‌یه‌كی گونجاو تری دانابوایه‌ بۆ ده‌ركردنی یوسف له‌ ماڵه‌كه‌دا له‌ لایه‌ن فه‌رهادی برایه‌وه‌ له‌ بری ئه‌و دیمه‌نه‌ لاوازه‌ كه‌ ریتمی نمایشه‌كه‌ی هێنایه‌ خواره‌وه‌ ، دواتریش هێنانه‌ ژووره‌وه‌ی بووك بۆ فه‌رهاد وه‌ك ده‌رخستنی دوا فه‌لسه‌فه‌و ئامانجی نمایشه‌كه‌و ده‌رخستنی مه‌رامی دوایی فه‌رهاد دیمه‌نێكی كتو پڕی رووت بوو ، كه‌ هیچ جوانیه‌كی له‌ درامادا بۆ به‌جێ‌ نه‌هێشتین ته‌نیا هه‌ناسه‌یه‌كی سارد نه‌بێت بۆ كۆتایی ساردی نمایشه‌كه‌و له‌ ده‌ست دانی چێژ نه‌بێت.
به‌ڵام به‌ گشتی ملوانكه‌ی پچڕاو وێرای سه‌رنجه‌كان یه‌كێ‌ ده‌بێت له‌و نمایشانه‌ی تا دێر زه‌مانێك له‌ هزرو خه‌یاڵی بینه‌ردا كاڵ نه‌لبێته‌وه‌..

شانۆ وەك زۆر لە رەهەندەكانی دیكەی كۆمەڵگا لە نیشتمانی ئێمەدا، دووچاری هەمان ئەو ڤایرۆسە بۆتەوە، كە زۆرێك لە بەها شارستانی و كولتووری و فەرهەنگییەكانی ئێمەی سڕیوەتەوە و دووچاری سڕ بوون و چەقینی كردووە .
دەرهاوێشتەكانی ئەو ڤایرۆس هەڵگرتنە، دەسەڵاتێكە كە لەوەتەی هەیە نەك هەر بۆ شانۆ بۆ هیچ لە كایەكانی دیكەی ژیانی ئەو كۆمەڵگایە، نەیتوانیووە پلانێك دابنێ‌، كە تێیدا مرۆڤ بەرچاو روونییەكی هەبێت بۆ ئایندە، بەرنامەیەكی هەبێت بۆ ئێستا .

هەمیشە شانۆ لە دواوەی هەموو ئەو رەهەندانە بووە، كەوەك زەرورەتێك بۆ ژیان حیسابی بۆ بكرێت ، ئەگەر دەسەڵاتێك، دەسەڵاتی ئەوەی نەبێت نان بدات بە گەلەكەی،چۆن هانی شانۆ دەدات و رێگە خۆش كەر دەبێت بۆ بەرەو پێشەوە چوونی بزاڤی شانۆیی .

شانۆی ئێمە لە رابووردووداچاوی لە حكومەت نەبووەبەڕێوەی ببات، بەڵكو شانۆكاران خۆیان بوونە، بە ئارەقەی نیشتمانی و خوێنی نەتەوەییان شانۆیان بە زیندوویەتی راگرتووە، بینەریان تێر كردووە لە بیری نەتەوەیی و لە جۆش دانی هەستی نیشتمان پەروەری ، ئێستا نەبێت هەموو رێگاكان دەچنەوە سەر حكومەت ، ئەمەیە وای كردووە،شانۆ قۆرخ بكرێت و ببێتە گۆڕەپانێكی داگیر كراو, لاشەیەك بۆ مشەخۆران ،ئەوە نیە لە پەنای چەندین ناونیشانی زل ئەو ئێسك و پروسكەی شانۆ دەڕوتێندرێتەوە؟ ، خۆ ئەگەر كۆمەڵێ‌ گەنجی خۆ بەخش نەبێت ، كە بۆ ئەشق و خولیای خۆیان كار دەكەن و نایانەوێت دەست بەرداری ئەو ئەشقەی خۆیان بن،ناوە ناوە شانۆمان بیر دێننەوە، ئەوە دەمێك بوو شانۆ دوا هەناسەی كۆتایی دەدا، شتێ‌ نەدەما ناوی شانۆ بێت …

بە كورتی :هەندێ‌ بۆ گیرفان نەبێت شانۆیان ناوێت، هەندێكیش بۆ بە زیندوو راگرتنی رۆحی خۆیان و شانازی پێوە كردنی ئەو ناسنامە هونەری و نیشتمانیەی هەڵی دەگرن دەست بەرداری شانۆ نابن ،لە هۆڵ، لە سەر شەقام ،لە حەمام و ژێر زەمینێكیش بێت، ئەوان بوون و نەبوونی خۆیان لەشانۆیەكدا دەبینن كە بۆتە هێمایەك بۆ گەلێك ناونیشانی پیرۆز ..هەر ئەوانیشن دەسەڵاتی ئەوەیان هەیە بەها بەرزەكانی شانۆ بگێڕنەوە .

هەندێ‌ لە رەخنەگران وای بۆ دەچن كە نووسەری گەورەی شانۆیی روسیا ئەلكساندەر نیكولایفتش ئاسترۆفسكی ( 1823ـ 1886 ) كە گەورەترین و پڕ بەرهەمترین شانۆ نووسی روسیایە خۆی لە خۆیدا شكسپیرێكی ئەو ولاتەیە .
زۆریش لە شانۆكاران بڕوایان بەو ناونیشانە هێناوە كە بە باڵای ئەو هونەرمەندە داهێنەرە شانۆكارەی روسیا بڕاوە، ئینگلیزەكان هەمیشە شانازی بە خۆیان دەكەن و دەڵێن شانۆی ئێمە لە گەڵ شكسپیر لە دایك بووە ، ئەگەرچی ئەوان خاوەنی مێژووییەكی پڕ لە بەهان لە بواری شانۆدا، بۆیە روسیەكانیش هەمان بۆچوونییان هەیەو دەڵێن شانۆی ئێمەش لە گەڵ ئاسترۆفسكی دەستی كرد بە گەشەسەندن، بۆیە هەر یەكەو لەوان بە هۆی ئەو دوو بلیمەتەی بواری شانۆ بوون بە خاوەنی قۆناغێكی شانۆیی لە وڵاتەكانیاندا ، كە هەلو مارجی شانۆیان گواستەوە بۆ قۆناغێكی جیاواز لە قۆناغی پێشوویان، ئەگەرچی هەردوو ئەو شانۆكارە لە سنووری وڵاتی خۆیانیان تێپەڕاند بەرەو بە جیهانی بوون.

یەكێ‌ لەو سیمایانەی كە ئاسترۆفسكی لەگەڵ نووسەرانی دیكەی روسیا جیا دەكاتەوە ئەوەیە كە ئاسترۆتۆفسكی هەموو توانست و چالاكییەكی خۆی تەنها بۆ شانۆ تەرخان كردووە ، رەنگە ئەمەش لە نێو ناوەندی ئەدەبی رووسی دا حاڵەتێكی جیاواز بێت چونكە زۆربەی ئەدیب و نووسەرانی رووسیا پەلو پۆیان بۆ چەندین بواری ئەدەبی و هونەریی درێژ كردووە .
ئاستروفسكی لەو كاروانە دوورو درێژە شانۆییەی خۆیدا ( 47 ) شانۆگەری نووسیووە ، وێڕای ئەوەی نزیكەی ( 20 ) شانۆگەری ئیتاڵی و فرەنسی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی رووسی، كە هەر هەموویان گوزارشت لە ژیانی كۆمەڵایەتی روسیا دەكەن، لە سەدەی نۆزدەهەمدا، كە ئاسترۆفسكی بە شێوەیەكی گاڵتەجاڕی و كۆمێدی سرنج راكێش گوزارشتی لێ‌ كردون، بۆیە ئاسترۆفسكی بە یەكێك لە بونیاتنەرانی بنچینەكانی شانۆی رووسی دەژمێر درێت .

ئەدیبی گەورەی رووسی ( گانجرۆف ) لە نامەیەكی تایبەتی خۆیدا بۆ ئاسترۆفسكی دەنووسێت و دەڵێت : جێی شانازییە كە توانیتان لە تەمەنی ئەدەبی و هونەری خۆتانە كتێبخانەیەكی بە پێز بە كتێبخانەی شانۆی رووسی ببەخشن و جیهانێكی تایبەت لە سەر شانۆدا دروست بكەن ، بە ڕاستی ئێوە توانیتان ئەو بونیاتە تەواو بكەن كە هەر یەك لە فانفیزین و گریبویدیف و گۆگۆل دەستیان پێكرد، كە دەكرێت ئێمەی رووس بە تەنها دوای تۆ بە شانازی بە خۆ كردنەوە بڵێین ئیمە خاوەنی شانۆی نیشتمانی خۆمانین.
ئاسترۆفسكی لە تەمەنی حەڤدە ساڵیییەوە ئاوێتەی شانۆ بووە و شانۆی بە ماڵی راستەقینەی خۆی زانیووە، ساڵی 1850 یەكەم شانۆگەری خۆی بڵاو كردەوە ،یەكەم جاریش گۆگۆل و گانجرۆف پیرۆزباییان لێی كرد ، بەڵام ئەو كات بەهۆی ئەوەی كە شانۆگەرییەكە بازرگانەكانی ئەو دەمی ریسوا دەكرد بۆیە لە نمایش كردن قەدەغە كرا ، ئەگەرچی دواتر ساڵی 1861 شانۆگەرییەكە ئازاد كرا.

ئاسترۆفسكی بە درێژایی سی ساڵی تەمەنی هونەریی خۆی ، هەمیشە شانۆگەرییەكانی شوێنی تایبەتی خۆیان هەبووە لە نێو خەڵكیدا ، زۆر لە شانۆگەرییەكانی لە شانۆی ئیمپراتۆری لە مۆسكۆ نمایش كراوە ( ئەو شانۆیەی كە دواتر ناوی لیندرا شانۆی ماللی تیاتر ) یان شانۆی بچووك كە دەكەوێتە تەنیشت شانۆی بولشوی ـ شانۆی گەورە لە ناوەڕاستی مۆسكۆ دا ، نمایشكردنی هەر یەكێ‌ لەو شانۆگەریانەی كە هەمیشە نمایش كردنیان دەبوو بە روداوێكی رۆشنبیریی و هونەریی جیاواز ، زۆر بە بایەخەوە لە لایەن ناوەندە رۆشنبیریی و رۆژنامەگەرییەكانی ئەو دەمەی روسیا باسیان لێوە كراوە، بۆیە پلەو پایەی رۆشنبیریی و هونەریی و كۆمەڵایەتی ئاسترۆفسكی رۆژ لە دوای رۆژ لە پەرەسەندن دابووە، ئەوەبوو ساڵی 1863 وەك ئەندامێكی ئەكادیمیای زانستی لە بترسبورگ هەڵبژێردرا، دواتریش ساڵی 1874 بوو بە سەرۆكی كۆمەڵەی نووسەرە شانۆ نووسەكانی روسیا و موزیك ژەنەكانی ئۆپیرا ، ئیدی تا رۆژی مردنی لە ساڵی 1886هەر بە سەرۆكی ئەو كۆمەڵەیە مایەوە ، دوای مردنیشی قەیسەری سێیەمی روسیا ساڵانە 3000روبل خانەنشینی بۆ خانەوادەكەی بڕییەوە .

توێژەرانی ئاسترۆفسكی قۆناغە هونەرییەكانی دەخەنە بازنەی چوار قۆناغ ، بەڵام پێیان وابووە قۆناغی سێیەمی ژیانی ( 1875ـ 1886 ) پڕ هەڕمێنترین قۆناغ بووە لە تەمەنی هونەریی ئەو دا، چونكە دوای بەرجەستە كردنی ژیانی كۆمەڵایەتی و بەرجەستە كردنی ئازارەكانی، ئەمجارە جۆرێك لە تایبەتمەندی بە ئازارەكانی ئافرەت دا .. بە تایبەت لە شانۆگەری زریاندا .

ناوی ئاسترۆفسكی لە مێژووی ئەدەبی روسیادا بە ناوی رەخنەگری ئەدەبی لاو دبرالوبوف بەستراوەتەوە ، چونكە ئەو گەنجە رەخنەگرە چەند وتارێكی زانستی بە پیزی بە ناوی ( مەملەكەتی تاریكی ) دەربارەی ئەو شانۆ نووسە ناسراوە بڵاو كردەوەو تێیدا شیكردنەوەیەكی زانستی شانۆگەرییەكانی كرد ، ئەو كات ئەو زنجیرە وتارانە دەنگۆیێكی گەورەی لە ناوەندە ئەدەبی و هونەرییەكانەوە نایەوە، چونكە دبرالوبوف زۆر بە ئاشكرایی تیشكی خستبووە سەر ئامانجەكانی ئاسترۆفسكی بۆ بەرجەستە كردنی هەلو مەرجی ترسناكی كۆمەلایەتی ئەو كاتەی سەردەمی قەیسەری روسیا .

هەروا دبرالوف دوای زنجیرە وتارەكانی پێشووی ئەمجارە زنجیرە وتارێكی دیكەی بە ناوی( كڵاڤە تیشكێك لە مەملەكەتی تاریكی دا ) نووسی و تیشكی خستە سەر شانۆگەری ( گەردەلوولی بروسكەدار ) كە لە ساڵی 1860 دەرچوو بوو، وەرگێڕەكان هەر یەكەو بە ناوێكەوە وەریان گێڕاوە ، هەندێكیان ناویان ناوە ( گەردەلوولی بروسكە دار ، هەندێكی تر بە گەردەلوول، یان زریان، بەڵام زۆربەیان لە سەر زریانی بروسكەدار گیرساونەتەوە، لە هەموو حاڵەتێكا ئەو بەرهەمەی ئاسترۆفسكی یەكێكە لە بەرهەمە پڕ لە داهێنانەكانی ، تا ئەو ئاستەی كە یەكێك لە رەخنەگرە شانۆییەكان بە گەوهەری شانۆی رووسی ناوی بردووە، دبرالوبۆفیش هەلوێستەیەكی قوڵی لە سەر شانۆگەرییەكە كردووە و ٍهەوڵی ئەوەی داوە لە رێگەی ئەم شانۆگەرییەوە گەلێك لە بیرو باوەڕەكانی خۆی بەرجەستە بكات ، ئەو دەڵێ‌ كاترینا لە تاو ئەو هەلو مەرجە كۆمەڵایەتیەی تێیدا ژیاوە چ رێگە چارەیەكی لە بەردەمدا نەبووە بێجگە لە خۆكوشتن نەبێت، بۆیە رەخنەگر ئەوەی روون كردۆتەوە كە شانۆگەرییەكانی ئاسترۆفسكی راستگۆیانە پەنجەی بۆ ئەو هەلو مەرجە خنكاوەی كۆمەڵگەی سەردەمی قەیسەری درێژ كردووە و توانیوویەتی زمانێكی كارای هونەری بەكار بێنێ‌ بۆ بەرجەستە كردنی ئەو هەلو مەرجە ،بەڵام هەندێكیش دەپرسن ئاخۆ ئەگەر ئەو شانۆگەرییە زادەی سەردەمێكی تەنگەتاوی وەك سەردەمی قەیسەر بێت ، ئەی بۆچی تا ئێستاش ئەو شانۆگەرییە جێگەی بایەخ پێدانی گەلانە ؟ بەڵام هەر رەخنەگرەكان وەڵامی ئەو پرسیارە دەدەنەوەو دەڵێن: كاترینا هێمای یاخی بوونە بەرامبەر هەر ستەمێك لە هەر كۆمەڵگایێكی جیهانیداو لە هەر سەردەمێكا بێت ، بۆیە كاترینا كاراكتەرێكە بۆ هەموو سەردەمەكان و لە هەر شوێنێكدا بێت كە ستەمكاری تێدا بێت ، ئەمە فەلسەفەیەكی ئاسترۆفسكی بووە بۆ كۆمەڵگای مرۆڤایەتی و لە رێگەی زریانەوە گەیاندویەتی .

ئاسترۆفسكی هەمیشە لە شانۆگەرییەكانیدا پرسی نیشتمانی خۆی كردۆتە كرۆكی بابەتەكانی و پێی وا بووە شانۆ پەیامێكی مرۆیی بەهێزە بۆ روو بە روو بوونەوەی ئەو هەلو مەرجانەی ئازادی لە مرۆڤ زەوت دەكەن ، ئاسترۆفسكی هەر بۆ خۆی نا بەڵكو ئەم ئامانجەی بۆ سەراپای شانۆی رووسی خواستووە و هەوڵەكانی بۆ دروست كردنی شانۆیەكی نیشتمانیی رووسی چڕ بكاتەوە ، هەمیشە ئەوەی دووپات كردۆتەوە كە هیچ گەلێكی پێشكەوتنخواز نابێت دەست بەرداری شانۆی نیشتمانی خۆی بێت، ئەگەر بیەوێت شانۆ بكات بە كەرەستەیەك بۆ بەرجەستە كردنی ئامانجەكانی كۆمەڵگا …

كۆمەڵگای جیهانیی بە تایبەت روسیا هەر تەنها سوود مەند نەبووە لە شانۆگەریەكانی ئاسترۆفسكی بەڵكو مرۆڤایەتی بۆ سینەما سوودی لەو شانۆگەرییانە وەرگرتووە ، ئەوەتا 38 شانۆگەری ئاسترۆفسكی كراوەتە كاری سینەمایی رووسی، كە تاوەكو ئێستاكە ئەو فیلمانە جێگەی بایەخی خەڵكی بووە، ئەوە وێڕای نەمری شانۆگەرییەكانی و بەردەوامی لە سەر تەختەی شانۆكانی رووسیا وێڕای تێپەڕ بوونی زەمەنێكی دوورو درێژ بە سەر تەمەنی ئەو شانۆگەرییانە، ئێستاش پەیكەرەكەی ئاسترۆفسكی كە لە سەر كورسیەك دانیشتووە لە بەردەم شانۆی ( ئەلماللی تیاتر ) لە مۆسكۆ بە شكۆمەندی ماوەتەوەو چەندین لە شانۆكانی روسیا بە ناوی ئەوەوە دەكرێت، ژمارەیەكی زۆریش لە شانۆگەرییەكانی وەرگێڕدراوەتە سەر زمانە جیهانییەكان و چەندین نامەی ماستەر دەربارەی ئەو شانۆكارە نەمرە ئەنجام دراوە .

خۆ ئه‌گه‌رچی بیته‌ر برۆك له‌ دایك و باوكێكی رووسی له‌ له‌نده‌ن له‌ دایك بووه‌ دواتر سه‌ریان هه‌ڵگرتووه‌ بۆ فه‌ره‌نساو له‌ ئینكلته‌را جێگیر بووه‌ و زۆرترین كاره‌ شانۆییه‌كانی له‌وێ‌ ئه‌نجام داوه‌، تا له‌ ئه‌نجامدا بۆته‌ یه‌كێك له‌ دیارترین دیارده‌كانی شانۆ له‌ جیهاندا، به‌ هۆی كاره‌ شانۆیی و سینه‌ماییه‌كانی وه‌ك لیر پاشا، فاوست، ماراساد، مها بارتا، هاملێت ،كارمن و كۆنگره‌ی باڵنده‌كان و چه‌ندینی تر ..

زۆر له‌ ره‌خنه‌گره‌كان پێیان وایه‌ نهێنی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی داهێنانی بیته‌ر برۆك له‌وه‌ دایه‌ كه‌ شانۆكارێكی بوێره‌و زۆر ئازایانه‌ روو به‌ رووی كۆتوپێوه‌نده‌ ته‌قلیدییه‌كان بۆته‌وه‌، هه‌ر ته‌نها هه‌وڵی گۆڕینی وێنه‌ی نمایشی شانۆیی نه‌داوه‌, به‌ڵكو شێوه‌ی نوێ‌ی شانۆییشی به‌ره‌و ره‌وتێك بردووه‌ كه‌ ئه‌و بڕوای پێ‌ هه‌یه‌, به‌ تایبه‌ت له‌ رووی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و دیواره‌ وه‌ههمییه‌ی كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان ئه‌كته‌رو جه‌ماوه‌ر ..بۆیه‌ خۆی ده‌رباره‌ی سه‌ره‌تاكانی كار كردنی له‌ بواری ده‌رهێناندا ده‌دوێ‌ و ده‌ڵێت: له‌و كاتانه‌دا زۆر جاران بیرۆكه‌یه‌كی رۆشنبیری ئه‌وتۆم نه‌بوو، ته‌نها ره‌چاوی بوونی غه‌ریزه‌یه‌كی تایبه‌تیم ده‌كردبۆ دروست كردنی چه‌ند وێنه‌یه‌ك كه‌ سرنج رابكێشی, ته‌نها ئاره‌زوویه‌كم ئه‌وه‌بووكه‌ جیهانێكی هاوسه‌نگی ئه‌وتۆ له‌ سه‌ر شانۆدا دروست بكه‌م كه‌ پڕ بێت له‌ سرنج راكیشان ..

من له‌ كاری شانۆییدا هه‌رگیز ئه‌وه‌م نه‌كردووه‌ كه‌ خه‌ڵكی له‌ ده‌رهێنه‌رێكدا چاوه‌ڕوانی ده‌كه‌ن , قه‌ت رۆژێ‌ له‌ رۆژان بیرم له‌وه‌ نه‌كردۆته‌وه‌ شانۆگه‌رییه‌ك دروست بكه‌م بۆ چه‌ند ده‌ورێك , كه‌ شانۆكارێك رۆڵی تیا ببینێ‌ ‌ یاخود له‌ پێناو پرسێكی رۆشنبیریی, هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م درك به‌ هه‌ست و ناخی خۆم بكه‌م ,
جێگه‌ی رامان بوو كه‌ بیته‌ر برۆك له‌ كاری شانۆیی خۆیدا بایه‌خێكی زۆری به‌ ئه‌فریقیا ده‌دا , ئه‌وه‌تا ساڵی 1972 له‌ گه‌ڵ تیپه‌كه‌ی خۆی زۆر له‌ شارو شارۆچكه‌كانی ئه‌فریقیای به‌سه‌ر كرده‌وه‌و كاره‌كانی خۆی تێدا پێشكه‌ش كرد, له‌وێدا كاری ده‌رهێنانی بۆ چه‌ندین شانۆگه‌ری كردووه‌, له‌وانه‌ هه‌ردوو شانۆگه‌ری, ئای كی و شانۆگه‌ری كۆنگره‌ی باڵنده‌كان, هه‌روه‌ها له‌ گه‌شته‌كانی دوایی بۆ ئه‌فریقیا شانۆگه‌ری تیرنی بوكار- ی گه‌وره‌ نووسه‌ری مالی ئادادۆی نمایش كرد, تێیدا باس له‌ ژیانی زانای سوفی تیرنی بۆكار ده‌كات كه‌ پێشڕه‌وایه‌تی بزووتنه‌وه‌یه‌كی نهێنی ئیسلامی كردووه‌ له‌ مالی ..دواتر له‌و پێناوه‌دا ئازار ده‌درێ‌ و شه‌هید ده‌كرێت ..

وه‌ك بیته‌ر برۆك بۆی چووه‌ شانۆگه‌ری تیرنی بوكار –تیشكێكی نوێ‌ ده‌خاته‌ سه‌ر شێوازه‌كانی توندو تیژی و لێبوورده‌یی , كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ بۆته‌ هه‌ممێكی گه‌وره‌ی جیهانیی ..
ئه‌وه‌تا میخائیل بنتختۆن له‌ رۆژنامه‌ی گاردیان-ی له‌نده‌نی ده‌ڵێت: ئه‌و شانۆگه‌رییه‌ هه‌ندێ‌ پرسیاری وروژاندووه‌ كه‌ هیچ كۆتاییه‌كییان بۆ نیه‌ له‌ روووی مانای بوون و ململانێ‌ ی ئازاد و له‌ رووی قه‌زاو قه‌ده‌ر .هه‌رووه‌ها شانۆگه‌رییه‌كه‌ ململانێ‌ ی به‌ها ئه‌فریقییه‌ ئیسلامییه‌كان نیشان ده‌دات له‌ گه‌ڵ شارستانیه‌تی رۆژئاوا , بیته‌ر برۆك له‌ شانۆگه‌رییه‌كه‌ی دا بانگهێشته‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ په‌نا بۆ تێگه‌یشتن و رۆحی لێبووورده‌یی هاوكوف له‌ گه‌ڵ سه‌رده‌می نوێ‌ دا ببردرێت نه‌ك توندو تیژی ..

ره‌خنه‌گره‌كان ده‌ڵێن : برۆك هه‌لسوو كه‌وتێكی ئازادانه‌ی له‌ گه‌ڵ ده‌قدا ككردووه‌ , هه‌رگیز خۆی به‌ پیرۆزی ده‌ق نه‌به‌ستۆته‌وه‌ , وه‌ك ئه‌و هه‌لسوو كه‌وته‌ ئازادانه‌ی له‌ گه‌ڵ شانۆگه‌رییانه‌ی شكسپیر بیندراوه‌ , هه‌میشه‌ تێڕوانینێكی ره‌خنه‌ییانه‌ی بۆ ده‌قه‌ كلاسیكی و نوێَكاندا هه‌بووه‌, به‌ڵكو هه‌وڵی داوه‌ ساكاری له‌ بیرۆكه‌كان و پاكیزه‌یی له‌ ژیاندا به‌رجه‌ست بكات , ئه‌و خۆی ده‌ڵێت : هه‌قیقه‌تێك له‌ تۆو هه‌قیقه‌تێك له‌ من و هه‌قیه‌تێكیش له‌ هه‌قیقه‌ت خۆی دایه‌, ئه‌مه‌ لای من ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێی ده‌گوترێت شانۆی پیرۆز ..مارگرێت كۆریدن له‌ گۆڤاری شانۆی ئه‌مریكی دا دیمانه‌یه‌كی له‌ گه‌ڵ یته‌ر برۆك بڵاو كردۆته‌وه‌, له‌ پرسیارێكا كه‌ پێی ده‌ڵێ‌ : چی ووای لێكردوی ئه‌و بایه‌خه‌ زۆره‌ به‌ ئه‌فریقیا بده‌یت ؟ له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: كێشوه‌ری ئه‌فرقیا به‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ كیشوه‌ره‌كانی تر, كیشوه‌رێكی كه‌م مه‌عریفه‌یه‌, هه‌رگیز ئه‌و كاریگه‌ربوونه‌م به‌ ئه‌فریقیا له‌ سه‌ردانی یه‌كه‌مم بۆی له‌ بیرناچێته‌وه‌ , سه‌ردانی پاشام كرد له‌ كۆشكه‌كه‌ی خۆیدا كه‌ بریتی له‌ كوخێكی له‌ قوڕ دروست كراو, ده‌رگاكه‌ی ئه‌وه‌نده‌ نه‌وی بوو ده‌بوا خۆتی بۆدابێنیته‌وه‌ , مه‌به‌ست له‌مه‌دا په‌ڕپووتی بونیات نان نه‌بوو به‌ڵكو به‌شێك بوو له‌ كولتووری ئه‌وان ..

كاتێكیش مارگرێت لێی ده‌پرسێت ئه‌گه‌ر پێت بڵێن شێوازی ده‌رهێنان لای تۆ چۆنه‌ چییان پێ‌ ده‌ڵێیت؟ برۆك وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ ده‌ڵێت: بێ‌ ماناترین شتێ‌ بۆ ده‌رهێنه‌ر , یا ئه‌كته‌رو دیزایین كار یاخود موزیك ژه‌نی شانۆیی به‌شتێ‌ ده‌ست پێ‌ بكات ناوی چمك بێت , چونكه‌ ده‌بێت تۆ هه‌میشه‌ به‌ دوای شتێكا بگه‌ڕێیت كه‌ زۆر واقیعی تر بێت له‌ ناوه‌رۆك , سه‌قامگیر بوون له‌ سه‌ر گه‌ڕانماندا ده‌وه‌ستێت , ئه‌وه‌تا پێش ساڵێك له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م پرۆڤه‌دا, وۆرك شۆپێكمان له‌ شاری ئیفجنون ساز كرد , كه‌ زۆرترین ستافی نواندن به‌شدارییان تێدا كرد, هه‌موومان یه‌كه‌م هێڵكاری شانۆگه‌رییه‌كه‌مان خوێنده‌وه‌و موزیكمان به‌لاوه‌ نا, ئه‌م هه‌وڵه‌مان یه‌كه‌م هه‌نگاو بوو بۆ چوونه‌ ناو كاره‌كه‌ , دواتر هه‌موومان له‌ گه‌ڵ به‌رپرسی موزیك و به‌رپرسی رووناكی چووینه‌ ئه‌فریقیا, به‌ مایدا تێپه‌ڕین تا چووینه‌ ئه‌و شوێنه‌ی تیرنی بۆكارتێیدا له‌ دایك بوو , تێیدا ماڵئاوایی كردبوو , له‌وێ‌ كۆمه‌ڵێ‌ وێنه‌و فیلمی شوێنه‌كه‌مان گرت, كه‌ پرۆڤه‌شمان ده‌ست پێكرد, زه‌وی به‌ردین و زه‌وی لماوییمان تاقی كرده‌وه‌, دوای ئه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ تیپه‌كه‌مان وۆرك شۆپێكمان له‌ شاری فاس له‌ مه‌غریب كرده‌وه‌ , به‌م شێوه‌یه‌ ئێمه‌ توانیمان زه‌مینه‌ بۆ شانۆگه‌رییه‌ك خۆش بكه‌ین .

دواتر مارگرێت لێی ده‌پرسێ‌ : به‌و ته‌مه‌نه‌ش هه‌ر مكوڕی له‌ سه‌ر گه‌ڕان به‌ دوای نهێنی تر له‌ شانۆدا ؟ بیته‌ر برۆك ده‌ڵێت : ته‌مه‌نی من شتێكی نهێنی نیه‌, به‌ڵام من وه‌ڵامی ئه‌و جۆره‌ پرسیارانه‌ ناده‌مه‌وه‌, من له‌ ئێستادا ده‌ژیم, ئا له‌م چركه‌یه‌دا, ئێستا ده‌رهێنان بۆ ئه‌م شانۆگه‌رییه‌ ده‌كه‌م, من به‌ دوای شتی شاراوه‌دا ده‌گه‌ڕێم, ره‌نگه‌ بۆ شه‌ش مانگی تر شتی ترم به‌ڕێوه‌ بێت, به‌ڵام هێشتا كاتی قسه‌ له‌سه‌ر كردنی نه‌هاتووه‌
بیته‌ر برۆك چۆن تێكسته‌ شانۆییه‌كانی خۆی هه‌ڵده‌بژێری ؟

بیته‌ر برۆك یه‌كێ‌ له‌و ده‌رهێنه‌ره‌ به‌ده‌گمه‌نه‌ جیهانیانه‌یه‌ كه‌ شاكاره‌كانی جۆرێك له‌ جیاوازی و تایبه‌تمه‌ندی خۆی تێدایه‌ له‌ گه‌ڵ ده‌رهێنه‌رانی دیكه‌دا ، وێڕای قورسایی تیۆره‌ شانۆییه‌كانی و تێڕوانینه‌ تازه‌گه‌رییه‌كانی بۆ شانۆ ، كه‌ له‌ توێ‌ ی چه‌ندین كتێبدا بڵاو بوونه‌ته‌وه‌ ، له‌وانه‌ش ( خاڵی گواستنه‌وه‌ ، شوێنی خاری ، هیچ نهێنیه‌ك له‌ ئارادا نیه‌ ) وێڕای چه‌ندین كتێب و وتارو نووسینی دیكه‌و دیمانه‌ی رۆژنامه‌ نووسی كه‌ تیشكییان خستۆته‌ سه‌رتێڕوانین و شێوازی تایبه‌تی برۆك و ئه‌زموونیی شانۆیی ئه‌و.

مارتن ئه‌سلن ـ ی ره‌خنه‌گر ده‌ڵێت : هه‌موو ئه‌و كتێب و تیۆرو ئه‌زموونانه‌ی برۆك بۆ شانۆ، بێ‌ شك روداوێكی پڕ به‌ها بوونه‌ ، كه‌ ده‌رهێنه‌رو شانۆكارانی دیكه‌ به‌ دوای ئه‌وه‌دا گه‌ڕاون كه‌ سوود له‌و ئه‌زموونانه‌ وه‌ربگرن بۆ كاره‌كانی خۆیان و تێگه‌یشتنیان بۆ شانۆ، له‌و روانگه‌شه‌وه‌ ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ به‌ دوای وه‌ڵامی پرسیارێكدا گه‌ڕاون ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ بیته‌ر برۆك چۆن تێكستی بۆ شانۆگه‌رییه‌كانی خۆی هه‌ڵبژاردووه‌ ، ئه‌و فاكته‌رانه‌ چین وایان له‌ برۆك كردووه‌ بڕوای به‌م تێكست و بڕوا نه‌بوونی به‌وه‌ی تری له‌ سه‌ر بونیات نابێت ، به‌لای برۆكه‌وه‌ كاكمه‌ تێكست شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كاری له‌ سه‌ر بكرێت، یان تێكست به‌لای ئه‌وه‌وه‌ چ پێگه‌یه‌كی هه‌بووه‌ له‌ كاری شانۆیی دا ؟
بێگومان به‌شێك له‌ فاكته‌ره‌كانی ئه‌و هه‌ڵبژارنه‌ په‌یوه‌ستن به‌ خودی ده‌رهێنه‌رێك و نیگه‌رانیه‌ ئایدۆلۆژیه‌كانی، هه‌ڵوێست و بۆچوونی ده‌رباره‌ی هه‌ندێ‌ پرسی مرۆیی ، یا خواستی خه‌ڵك و ئه‌و هه‌لو مه‌رجه‌ی كه‌ تێیدا شانۆ ده‌بێته‌ ره‌نگدانه‌وه‌و وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی سه‌رده‌م و به‌ره‌ژانه‌كانی، وێڕای ئه‌و بونیاته‌ رۆشنبیریی و هزرییه‌ی كه‌ ده‌رهێنه‌ر په‌یدای كردووه‌ بۆ شانۆ ره‌نگه‌ ئه‌و دوو فاكته‌ره‌ كلیلێك بن بۆ چوونه‌ ناو دنیای خه‌یاڵی ده‌رهێنه‌رو ئاراسته‌ شانۆییه‌كانی، بیته‌ر برۆكیش خۆی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌كات و ده‌ڵێت : چۆن تێكست بۆ شانۆگه‌ریه‌كانمان هه‌ڵده‌بژێرین ؟ ئایا به‌ رێكه‌وت هه‌ڵیان ده‌بژێرین یان به‌ بژار ؟

دواتر برۆك خۆی باس له‌و هۆكارانه‌ ده‌كات كه‌ وایان كردووه‌ بۆ چه‌ند جارێك له‌ سه‌ر یه‌ك تێسته‌كانی شكسپیر هه‌ڵبژێرێ‌ و و ده‌یانگه‌ڕێنته‌وه‌ بۆ غه‌ریزه‌ی یه‌كه‌می ده‌رهێنه‌ر ، دواتر ده‌ڵێت : من حه‌ز ده‌كه‌م ئه‌و تێكسته‌ هه‌ڵبژێرم ، به‌ڵام ده‌شپرسم بۆ حه‌ز ده‌كه‌م ؟ له‌ به‌رچی ؟

به‌م شێوه‌یه‌ برۆك باس له‌ سه‌ره‌تاكانی دروست بوونی بیرۆكه‌ی هه‌ڵبژاردنی تێكست ده‌كات ..هه‌روا جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئاستی تێكستی ئه‌ده‌بی كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌ سه‌ر بڕیاری ده‌رهێنه‌ر ، هه‌ندێ‌ جار ئاستی ئه‌و تێكسته‌ ئه‌ده‌بیه‌ ده‌بیته‌ فاكته‌رێكی هه‌ره‌ گرنگی سه‌ركه‌وتنی ده‌رهێنه‌رێك ، هه‌ندێ‌ جاریش تێكستی ئاست نزم ده‌رهێنه‌ری باشیش ده‌ڕوخێنێ‌ ، ئه‌وه‌تا هه‌ندێ‌ تێكستی درێژ ساردن و بینه‌ر دووچاری مه‌یین ده‌كه‌ن ، ده‌یانقرتێنین كه‌چی هێشتا رزگارمان نابێت له‌و ساردییه‌ ، بۆیه‌ وه‌ك برۆك گوته‌نی له‌و حاڵه‌تانه‌دا ده‌بێت ده‌رهێنه‌ر به‌ دوای فۆرمێك بگه‌ڕێت كه‌ بۆشاییه‌كانی تێكست پڕ كاته‌وه‌و به‌ جوانیی خۆی بینه‌ر له‌ سارد بوونه‌وه‌ رزگار بكات …بۆیه‌ برۆك ده‌ڵێت ده‌بێ‌ ده‌رهێنه‌ر وریا بێت له‌ سارد بوونه‌وه‌ی بینه‌ر، چونكه‌ كاری بینه‌ر دیقه‌ت دانه‌و ناتوانێت سێ‌ سه‌عات ، یان دوو سه‌عات گوێت لێ‌ بگرێ‌ ، تۆ ده‌بێ‌ ئه‌و سێ‌ سه‌عات و دوو سه‌عاته‌ی بۆ بكه‌یت به‌ سێ‌ خوله‌ك و خۆت له‌ تێكستی پڕ له‌ قسه‌ رزگار بكه‌یت ، بۆیه‌ به‌ بڕوای برۆك ده‌رهێنه‌ر مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ تێكست بقرتێنێ‌ به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ له‌ قازانجی شانۆگه‌رییه‌كه‌ی دایه‌ و رێگه‌ خۆشكه‌ر ده‌بێت بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌وه‌ی ده‌رهێنه‌ر ده‌یخوازێ‌ .

ته‌نانه‌ت برۆك لای خۆیه‌وه‌ ئه‌و تیۆره‌شی ره‌ت كردۆته‌وه‌ كه‌ ده‌سكاری تێكست نه‌كرێت ، له‌وانه‌ش شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپیر و ئه‌و كاره‌ش به‌ ( سه‌خافه‌ت ) ناو ده‌بات و ده‌ڵێت : من هه‌رگیز له‌ گه‌ڵ رێگه‌ گرتن له‌ نوێكردنه‌وه‌ی كاره‌كانی شكسپیردا نیم ، به‌ڵام بێ‌ ئه‌وه‌ی ناوه‌رۆكه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ی بسوتێنین ، ئه‌و خۆی له‌ هه‌ڵسسوو كه‌وت كردنی له‌ گه‌ڵ شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپیردا هه‌موو ئازادییه‌كی به‌ خۆی داوه‌ .

پاشان ده‌ڵێت : كاتێ‌ ئێمه‌ تێكستێك هه‌ڵده‌بژێرین ده‌بێ‌ ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌مان هه‌بێت ده‌سه‌ڵاتی به‌رجه‌سته‌ كردنی پاڵه‌وانه‌كانی ئه‌و تێكسته‌یان هه‌بێت ، هه‌ر بۆ نموونه‌ش كه‌ ده‌ته‌وێت هاملێت نمایش بكه‌یت ، ئه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ت هه‌بێ‌ كه‌ توانای ئه‌دای هاملیتی هه‌بێت ..ئه‌گه‌رنا ئه‌گه‌ر بۆ چه‌ندین ساڵ پرۆژه‌یه‌كت له‌ خه‌یاڵدا بێت ئه‌وه‌ ناتوانیت له‌ جێ‌ به‌جێ‌ كردنی دا سه‌ركه‌وتوو بیت ئه‌گه‌ر ئامرازه‌كانی جێ‌ به‌ جێ‌ كردنت نه‌بێ‌ بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی ئه‌وه‌ی تۆ وه‌ك ده‌رهێنه‌ر ئاواتی بۆ ده‌خوازی ، به‌ تایبه‌ت ئه‌كته‌ر ..ئه‌گه‌ر ئه‌و تیمه‌ جێ‌ به‌ جێ‌ كاره‌ به‌رده‌ست بوون ئه‌و كات ده‌رهێنه‌ر هه‌موو ئازادییه‌كی ره‌های خۆی بۆ به‌رهه‌می شانۆیی به‌رده‌ست ده‌بێت .

له‌ كاتی بڕیاردان له‌ سه‌ر كار كردن له‌ سه‌ر تێكستێك برۆك دانیشتنی ده‌رهێنه‌ر له‌ گه‌ڵ ئه‌كته‌ره‌كان بۆ خوێندنه‌وه‌ی تێكست ره‌ت ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت : ده‌بێ‌ ئه‌و ئامانجه‌ی ئیمه‌ كاری بۆ ده‌كه‌ین ئاوێته‌ی هه‌موو گیانمان بێت ، به‌ تایبه‌ت له‌ كاتی پرۆڤه‌ جه‌سته‌یی و ده‌نگییه‌كان ، هه‌وڵیش بده‌ین تێڕوانینی خۆمان وه‌ك ده‌رهێنه‌ر له‌ نێو تێكسته‌كه‌دا بتاوێنینه‌وه‌ ..چۆن برۆك ئاماده‌یی ده‌كات بۆ كاره‌كانی ، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا پێی وایه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر ده‌ست له‌ و قالبانه‌ هه‌ڵگرێ‌ و خۆی نه‌كاته‌ كۆیله‌ی ئه‌و نه‌خشه‌و قالبه‌ بۆ كێشراوانه‌و ببێت به‌ ده‌رهێنه‌رێكی مردوو كه‌ ئازادی له‌ خۆی زه‌وت بكات له‌ پێناو په‌یوه‌ست بوون به‌و قالبانه‌وه‌ .

ئەكتەرلە كاتی نمایش كردندا دەكەوێتە بەر تەوژمی دوو سێكتەری ریشەیی و ناتوانێت لە هەردوكییاندا دابڕێت، بۆ بەرجەستە كردنی ئەو نمایشەی كە خواستیەتی نیشانی بدات و بریتین لە ئاوێتە بوون لە گەڵ حاڵەتە سایكۆلۆژییەكان و حاڵەتە فیزیكییەكان .
ئەوەی پەیوەستە بە حاڵەتە سایكۆلۆژییەكانەوەئەو هەستە نامۆ و شاراوەو نادیارانەن كە ئەكتەرلەلای خۆیەوە لە سەر بونیاتنانی سۆز دایدەرێژێ‌ و كاریگەری خۆیان لە سەر نمایشی شانۆییدا بە جێ‌ دێڵن، بە تایبەت بەو پەیوەندییانەی ئەكتەر لە گەڵ كەسایەتییەكەی خۆیدا دروستی دەكات و ئەو دەرهاوێشتە سۆزدارییانەی لە گەڵیدا سەرهەڵدەدەن لە كاتی نمایشكردن دا،بە تایبەت بەرامبەر بە كاراكتەرەكەی خۆی و چوونە ناو پێستی ئەو كاراكتەرە لە رووی كەسایەتی و خەسڵەتە تایبەتیەكانییەوە ،كە هەر هەموویان لە هەست و ناخی ئەكتەردا دەخولێنەوە لە ناوەوە و تەنها ئەكتەر لە كاریگەرییەكانی تێ‌ دەگا و بینەر كەمتر لە ئەكتەر هەستی پێ‌ دەكات ،بەڵام حاڵەتە فیزیكییەكان ئەو نواندنە دەگرێتەوە كە ئەكتەر لە دەرەوەی دەروونی خۆیدا نیشانی دەدات لە رێگەی جەستەوە .

سەرەتادا ستانسلافسكی لەم بارەیەوە رێسایێكی پوختی بۆ ئەكتەرو نواندنی ئەكتەر بەرجەستە كردووە و توانیوویەتی تیۆرێك بۆ ئەكتەر و نواندنی ئەكتەر داڕێژێ‌ و لە كتێبەكەی خۆیدا ( ئامادە كردنی ئەكتەر ) كە كتێبێكە و بە سەرچاوەیەكی گرنگی دروست بوون و پێگەیاندنی ئەكتەر دادەندرێت ،توانی زۆر هێڵ بۆ بەرجەستە بوونی دەسەڵاتی ئەكتەر داڕێژێ‌ و زۆر لە شانۆكارانی جیهان بۆ كاری نواندنی خۆیاندا پیادەی بكەن .

هیچ لە قوتابخانەو رێبازە شانۆییەكان لە قەدی خۆیاندا نەماونەتەوەو هەمیشە لە گۆڕان دابوونە،بۆ گەڕان بە دوای دۆزینەوەی ئەو فۆرمە نوێیانەی گۆڕان لە شانۆو چێژی شانۆییدادروست دەكەن،ئەوەتا كاتێ‌ كرۆتۆفسكی هات و تێڕوانینی خۆی بۆ دروست بوون و پێگەیاندنی ئەكتەر بە شێوەیەكی جیاواز لە ستانسلافسكی خستە روو،ئەو دووەم مونەزیرێك بوو دوای ستانسلافسكی بۆ راهێنانی ئەكتەرو پێشخستنی هونەری نواندن لە لابوورەكەی خۆیدا،كرۆتۆفسكی هەوڵی ئەوەی دا كە هەموو ئەو تەكنیكە نوێیانەی وەك ئەزموونێكی نوێ‌ پەیدای كردبوو لە جەستەی ئەكتەردا بەرجەستەی بكات بۆ پێشخستنی ئەدای ئەكتەر،لە پێناو چەسپاندنی ئەو تیۆرەی كرۆتۆفسكی بە ناوی ( شانۆی هەژار ) داینابوو .

كرۆتۆفسكی لەو رێبازە تایبەتیەی خۆیدا ویستی قورسایی هەرە گەورە لە كاری شانۆییدا بخاتە سەر ئەكتەر، بۆیە دەڵێت : ئەكتەر كرۆكی راستەقینەی شانۆیە لەوەی ئەنجامی دەدات و لەوەش كە دەیگەیەنێت ،ئەكتەر تەنیا توخمێكە لە نمایشی شانۆییدا كە ناتواندرێت دەست بەرداری بین .. ئێمە دەتوانین دەست بەرداری دەرهێنەرو دەق و موزیك و ئارایشت و زۆر شتی تر بین لە شانۆدا تەنها ئەكتەر نەبێت .. چونكە ئەكتەر بە هێزترین و كاریگەرترین ئامرازێكە لە شانۆدا بۆ گەیاندنی گوتاری شانۆیی بە بینەر ..
بۆیە دەرهێنەری ناوداری ئینگلیزی بیتەر برۆك دەڵێت : كرۆتۆفسكی لە بواری خۆیدا دەست پێشخەری یەكەمە،بەڵام دەكرێ‌ بپرسین بۆ ؟
چونكە ئەوەندەی من بزانم،كەسێ‌ نەبووە لە جیهاندا دوای ستانسلافسكی توانیبێتی بە قەد ئەو ئەوەندە بە دوای سروشتی نواندن و رواڵەت و ماناو چمكەكانی نواندندا گەڕابێت،هەروا بەو تێرو تەسەلییە كاری بۆ زانستە هزری و جەستەییەكانی ئەكتەر كردبێت .

كرۆتۆفسكی هەوڵی داوە بپرژێتە سەر ئامادە بوونی سۆز لای ئەكتەر لە سەر شانۆدا لە رێگەی ئەو سۆزە عەمبار كراوانەی لە یادگەی ئەكتەردا هەن، بۆ ئەوەی ئەكتەر لە كاتی پێویست دا بۆ كاری نواندن سوودییان لێ‌ ببینێت و بەرجەستەیان بكات ،ئەگەرچی هەندێ‌ لە توێژەرە گەورەكانی شانۆ پێیان وابوو كە سوود وەرگرتن لە یادگەو سۆز بۆ ئەكتەر ، كارێكی كاتییە كە هەندێ‌ كات دێت و هەندێ‌ كاتی تر نایەت ،بۆیە لەو رووەوە گەڕانەوە بۆ ستانسلافسكی و بەكاهێنانی تیۆری سیحراوی ( ئەگەر ..) بە باشتر زانراوە بۆ ئەكتەر لە كاتی نماشكردندا.
هەمیشە ئەو ئەگەرەی ستانسلافسكی پرسیار بۆ ئەكتەر دروست دەكات ،وەك لە ناخی خۆیدا بڵێ‌ ئەگەر من لە جێی ئەوكاراكتەرە بوومایە چیم دەكرد ؟ ئەگەر روداوێكی لەم جۆرە هاتە پێش چی بكەم باشە ؟
ستانسلافسكی یەكێك بووە لە گەورەترین دامەزرێنەرانی قوتابخانەی شانۆیی رووسی ،كە دواتر شوێن پەنجەی خۆی لە سەر زۆربەی رێبازە شانۆییەكانی دوای خۆشی بە جێ‌ هێشت،كە تا ئێستاكەشی لە گەڵ دابێت لە روووی ئامادەكردنی ئەكتەرەوە تیۆرە هونەرییەكانی بۆ دروست بوونی ئەكتەر لە زۆر شوێنی جیهاندا پیادە دەكرێت .

كرۆتۆفسكی كاتێ‌ لە ستانسلافسكی دەدوێت دەڵێت : بەهەق ستانسلافسكی مونەزیری یەكەمی هونەری نواندنە لای ئەكتەر،من لە قوتابخانەی ستانسلافسكی پەروەردە بووم ،لە توێژینەوە قوڵەكانی ئەوو ستایلە نوێكانی دەربارەی هونەری نواندندا زۆرشت فێر بووم، هەموو ئەمانە وایان كرد كە ستانسلافسكی بۆمن ببێتە نموونەی هەرە باڵا لە هونەری نواندندا .
بە قسەكانی ئەجینوباربا هەموو ئەوانەی لە قوتابخانەی ستانسلافسكی پەروەردە بوون هیچیان وەك (مایرهۆلد) قوتابی راستەقینەی ئەو نەبوون ،كە توانی نەك هەر تەنها ئەزموونەكانی ئەو بەردەوامی پێ‌ بدات بەڵكو چڕتریشیان بكاتەوە.

كاتێكیش كرۆتۆفسكی لە مەڕ ئەزموونی خۆی قسە دەكات دەڵێت : سەبرو ئارامم نامێنێ‌ كاتێ‌ یەكێك لێم دەپرسێ‌ : لەنمایشە شانۆییە ئەزموونگەرییەكانت رەسەنایەتی لە كوێ‌ دا دەبینیت ؟ دەمەوێ‌ لەو كاتەدا بڵێم لە شانۆدا بنكەو پنتێكی جێگیر نیە،بەڵكو هەموو ئەزموونێكی نوێ‌ كۆمەڵێ‌ تەكنیكی نوێ‌ ی تێدا بەكار دێ‌،ئەمە دەبێتە لق نەك كرۆكی رەسەن، ئێمە هەمیشە لە هەوڵی ئەوەداین كە لە پنتێكی دیاری كراودا جێگیر نەبین و هەمیشە بە دوای گۆڕاندا بگەرَێین،چونكە ئەزموونە نوێكان لە گۆڕان دان نەك لە دووبارە كردنەوەی ئەوەی باوە.
كرۆتۆفسكی ئەزموونە شانۆییەكانی خۆی لە لابوری شانۆییدا- ستۆدیۆی ئەكتەر چڕ كردەوە و بایەخی زۆری بە تیۆری روخان و بونیات نانەوە دا لە شانۆدا، یا گەڕان بە دوای خود لە پێناو دەرخستنی توانستی جەستە دا، كرۆتۆفسكی كە هەموو پشت بەستنێكی بە ئەكتەر بوو هەموو هەوڵی بۆ ئەوەبوو كە بتوانێت وا لە ئەكتەر بكات خۆی توانای تەقاندنەوەی توانستەكانی خۆی هەبێت و بتوانێت بینەر بكات بە بەشێك لە نمایشە شانۆییەكان و سنوورێك لە نێوانییاندا نەمێنێ‌ .

هەردوو تەوژمی ستانسلافسكی و كرۆتۆفسكی بە پلەی یەكەم لە سەر ئەكتەر دەوەستن و ئەكتەر دەكەن بە رەگەزی بنەڕەتی نمایشی شانۆیی ، چونكە پییان وایە بونیاتنانی ئەكتەر و پەرەپێدانی توانستەكانی دەكرێ‌ ببێت بە سەرچاوەی بە زیندووراگرتنی شانۆ ، چونكە وەك ئەوان دەڵێن : بینەر هەموو هەستەكانی لای ئەكتەر دەمێنێتەوە،ئەگەرچی هەموو پێكهاتەكانی دیكەی شانۆ هەر یەكەو بە ئاستی خۆی گوتاری خۆیان دەبێت ،بەڵام هیچییان وەك ئەكتەر ناتوانن موخاتەبەی هزری و دەروونی بینەر بكەن .

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

به‌ سه‌رو ریشه‌ ماش و برنجییه‌كه‌یه‌وه‌ هه‌میشه‌ جێگه‌ی سرنج راكێشانی ئافره‌تان بو، ئه‌گه‌ر یه‌كێكیش له‌وان لێی پرسیبوایه‌ ( ئه‌رێ‌ كابرا تۆ به‌ ته‌مای ژن هێنان نیت ؟) شه‌رم دای ده‌گرت و ره‌نگی زه‌رد هه‌ڵده‌گه‌ڕا، ده‌یویست هه‌ر چۆنێ‌ بێت خۆی له‌ ته‌نگه‌تاویه‌كه‌ رزگار بكات و به‌ كورتی وه‌ڵامی ده‌دایه‌وه‌ و ده‌یگوت: “ئه‌ی قابیله‌ به‌ ته‌ما نه‌بم ؟حه‌تمه‌ن به‌ ته‌مام” ..كه‌چی راستیه‌كه‌ی وا نه‌بوو، ئه‌وه‌نده‌ بیری له‌و پرسه‌ نه‌ده‌كرده‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و دوچاری نه‌خۆشییه‌كی كوشنده‌ ببوو ، ئاماده‌ نه‌بوو ئه‌و خه‌مانه‌ی خۆی له‌ گه‌ڵ هیچ كه‌سێكی تر دابه‌ش بكات، ئه‌وه‌تا كاتێ‌ ته‌مه‌نی ده‌گاته‌ سی و پێنج ساڵی ، له‌ 1897 له‌ نامه‌یه‌كیدا بۆ هاوڕێ‌ ی رۆژنامه‌نووسی (ئه‌لكسی سۆفۆرین ) باس له‌ هاوسه‌ری نموونه‌یی ده‌كات و ده‌نووسێت :

تۆ داوای ئه‌وه‌ له‌من ده‌كه‌یت ژن بێنم، باشه‌ ژن دێنم وه‌ك تۆ ئاره‌زووی ده‌كه‌یت، به‌ڵام منیش مه‌رجی خۆم هه‌یه‌ بۆ هاوسه‌رگیریی، من ژنێكم ده‌وێ‌ وه‌ك مانگ وابێت و هه‌موو شه‌وێ‌ به‌سه‌ر سه‌رمه‌وه‌ نه‌بێت ..
.”له‌ زۆر شوێنی تردا نا به‌ دڵی خۆی بۆ نزیك بوونه‌وه‌ له‌ ژن نیشان داوه‌، تا ئه‌و راده‌یه‌ی نه‌فره‌ت له‌ هه‌موویان بكات و ده‌ڵێت: “دنیا جوانه‌..به‌ڵام شتێ‌ هه‌یه‌ بێزه‌وه‌ری كردووه‌ ئه‌ویش ئێمه‌ین..
ئه‌و وا خولقابوو هه‌میشه‌ چێژ له‌ به‌ ته‌نیا بوون و سه‌ربه‌خۆ بوونی خۆی وه‌ربگرێت .. تا ئه‌و كاته‌ی بۆ یه‌كه‌مجار ئاشنا بوو به‌ ئه‌كته‌ری به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك ئه‌ڵمانی (ئۆلجا لیۆناردۆفنا كنیبر )، كه‌ وه‌ك ئه‌كته‌رێكی سه‌ره‌كی به‌شداری له‌ دوا به‌رهه‌می شانۆیی ئه‌ودا كرد،ب ۆ یه‌كه‌م جار له‌ ئافره‌ت ئاڵا، ئه‌و ئافره‌ته‌ ته‌مه‌نی ده‌ساڵان له‌ چیخه‌ف بچووكتر بوو، به‌ڵام چیخه‌ف خۆی له‌ ده‌ست ئه‌و ته‌نیاییه‌ی خۆی رزگار كردو به‌ نهێنی هاوسه‌رگیری له‌ گه‌ڵدائه‌نجام دا ..

له‌و كاته‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی ئه‌ڤینداری له‌ گه‌ڵیدا هه‌بوو، له‌ دوو شانۆگه‌ریدا رۆڵی تایبه‌تی بۆ ئه‌و دیاری كرد ، له‌ شانۆیی لالۆ ڤانیا ـ رۆڵی ئه‌لینای بۆ دانا ، له‌ سێ‌ خوشكه‌كانیش رۆڵی (ماشا )
.”به‌ڵام به‌ر له‌ ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیری نامه‌یه‌كی بۆ نووسیووه‌و ده‌ڵێت: “زۆر له‌و پرۆسه‌ ته‌قلیدیانه‌ی هاوسه‌رگیری و هه‌ڵگرتنی شووشه‌ شامپانیاو زه‌رده‌خه‌نه‌ی درۆزنانه‌ ده‌ترسم .
له‌ ماوه‌ی هاوسه‌رگیریشی دا،ئه‌و به‌ هۆی ئه‌و نه‌خۆشیه‌ی دووچاری ببوو، ئه‌وه‌نده‌ له‌ گه‌ڵ ئۆلجا به‌ یه‌كه‌وه‌ نه‌بوون، به‌ هۆی سه‌رماو سۆڵه‌وه‌ چیخه‌ف به‌رگه‌ی نه‌ده‌گرت له‌ مۆسكۆ بژی و ئۆلجاش هیچ رۆڵێكی له‌ نمایشه‌كانی ره‌ت نه‌ده‌كرده‌وه‌ به‌ هۆی نه‌خۆشی هاوسه‌ره‌كه‌یه‌وه‌، بۆیه‌ دابڕانی زۆریان هاته‌ رێ‌، ئه‌گه‌رچی هاوسه‌رگیری كردبوو، به‌ڵام زۆربه‌ی كاته‌كان به‌ ته‌نیایی و نووسینی تێكستی شانۆگه‌ریه‌كانی به‌ سه‌ر ده‌برد، له‌ نامه‌یه‌كی تردا بۆ ئۆلجا ده‌ڵێت :
به‌ درێژایی ته‌مه‌نی هاوسه‌رگیریمان قه‌ت ره‌خنه‌م له‌ تۆو نواندنه‌كانت نه‌گرتووه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ دڵحۆش بوومه‌ به‌وه‌ی تۆ به‌ دوای گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانت دا ده‌گه‌ڕیَِی ، هه‌ر وه‌ك به‌ گوناهباریشت نازانم كه‌ ناتوانی به‌رگه‌ی سه‌رما بگری و له‌ گه‌ڵمدا بژی، به‌ڵام ئێمه‌ هه‌ردووكمان نموونه‌یه‌كی جوانی هاوسه‌رایه‌تی نیشان ده‌ده‌ین كه‌ هیچمان رێگر نین له‌ به‌رده‌م ئه‌وی ترماندا بۆ كار كردن، ئه‌گه‌ر پێكه‌وه‌ش ناژین ئه‌مه‌ گوناهی تۆ و گوناهی من نیه‌، ئه‌مه‌ گوناهی قه‌ده‌ره‌ كه‌ میكرۆبێكی كوشنده‌ی له‌ جه‌سته‌ی مندا چاندووه‌ و تۆی خۆشه‌ویستی بۆ هونه‌ریشی له‌ دڵی تۆدا.

ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی له‌ گه‌ڵ ئۆلجا بوو ،رۆژانێكی ساردو سڕ بوون، له‌ چه‌ندین بۆنه‌دا چیخه‌ف ئه‌و ساردو سڕیه‌ی نێوانیانی به‌ نامه‌ باس كردووه‌، ئه‌وه‌تا ده‌ڵێت : حاڵه‌تی ته‌ندروستیم باش نیه‌ و له‌ پیره‌مێردێكی به‌ ساڵاچوو ده‌چم ، ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تۆ مێردێكت ده‌ست نه‌كه‌وت، به‌ڵكو پیره‌مێردێكی به‌ ساڵا چوو ..
ئۆلیجا ی هاوسه‌ریشی له‌ هه‌موو كه‌سێ‌ زێتر ئاشنا به‌ چیخه‌ف ببوو ، بۆیه‌ ئه‌و ده‌رلاباره‌ی چیخه‌ف ده‌ڵێت : ئه‌و هه‌موو كه‌سێكی خۆش ده‌ویست به‌وانه‌ی باشن و ئه‌وانه‌ش خراپ و پڕ له‌ هه‌ڵه‌ن ..هه‌موو ئاره‌زووه‌كی نووسین بوو، هه‌میشه‌ به‌ دوای شوێنێكی ئارامدا ده‌گه‌ڕا بۆ ئه‌وه‌ی له‌ كێشه‌و ئاژاوه‌كان دووره‌ په‌رێز بێت و بنووسێت ..
ئۆلجای هاوسه‌ری كه‌ پێنج ساڵی هاوسه‌ری له‌ گه‌ڵ چیخه‌ف دا به‌ سه‌ر برد، به‌ هۆی كاره‌ شانۆییه‌كانی له‌ شانۆی مۆسكۆ،چیخه‌ف به‌ هۆی سه‌رماو نه‌خۆشی له‌ یاڵتا هه‌ردوكییان له‌ ته‌نیایی دا ده‌ژیان، به‌ڵام هه‌رگیز ئه‌و لێك دابڕانه‌ له‌ خۆشه‌ویستی نێوان ئه‌و دوو هاوسه‌ره‌ی نه‌گۆڕێ‌، دوای ماڵئاوایی كردنی چیخه‌فیش، بۆ ماوه‌ی دوو مانگ به‌رده‌وام بوو له‌ سه‌ر نووسینی یاداشته‌كانی له‌ گه‌ڵ چیخه‌ف دا .
ئه‌وه‌تا له‌ 19 ی ئۆگستۆسی 1904 له‌ یاداشتێكی دا ده‌نووسێت: ئازیزه‌كه‌م له‌ كۆتاییدا توانای ئه‌وه‌م په‌یدا كرد كه‌ نامه‌ بۆ تۆ بنووسم، من ئێستا هه‌ست ده‌كه‌م زۆر لێمه‌وه‌ نزیكی، ئه‌گه‌رچی زۆر لێته‌وه‌ دوورم،من ئێستا نازانم تۆ له‌ كوێ‌ ی،زۆر چاوه‌ڕوانی ئه‌و رۆژه‌ بووم كه‌ رۆژێك بێت و بتوانم بۆ تۆ بنووسم .

ئه‌مڕۆ چوومه‌ مۆسكۆو سه‌ردانی گۆڕه‌كه‌تم كرد ، به‌ڵام هه‌رگیز ناتوانم باوه‌ڕ به‌وه‌ بێنم كه‌ تۆ له‌ ناو زیندووه‌كاندا نه‌مابیت ..
من ئێستا زۆر به‌ په‌رۆشی ئه‌وه‌م بۆت بنووسم ،بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو شتێكت بۆ باس بكه‌م ،دوای ماڵئاوایی كردن و ئه‌و چركه‌یه‌ی دڵت له‌ لێدان كه‌وت .
من ئێستا وا هه‌ست ده‌كه‌م كه‌ تۆ هێشتا له‌ ژیاندا ماوی و له‌ شوێنێكا چاوه‌ڕوانی ئه‌و نامه‌یه‌م ده‌كه‌ی ..به‌ڵام تازانم ئه‌و شوێنه‌ كوێیه‌ .
ئۆلگا لیۆناردۆفناكنییر (1968) كه‌ هاوسه‌ری چیخه‌ف بووه‌و له‌ گلاسۆف ـ روسیا له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی بە ڕەچه‌ڵه‌ك ئه‌ڵمانی له‌ دایك بووه‌، یه‌كێك بووه‌ له‌و 39 كه‌سانه‌ی به‌ دامه‌زرێنه‌ری شانۆی مۆسكۆ داده‌ندرێن، به‌لای ستانسلافسكییه‌وه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ باشترین ئه‌كته‌رانی ئه‌و شانۆیه‌.
بۆ یه‌كه‌م جار له‌ ساڵی 1898 له‌ گه‌ڵ چیخه‌ف یه‌كتریان ناسی، كاتێ‌ له‌ نمایشی باڵنده‌ی ده‌ریا رۆڵی سه‌ره‌كی بینی،پاشان له‌ شانۆیی (سێ‌ خوشكه‌كان ) رۆڵی ماشاو ساڵی 1917 له‌ شانۆی مۆسكۆ به‌شداری شانۆیی باغی گێڵاسی كرد.
له‌ ئه‌نجامی ئه‌و رۆڵه‌ كاریگه‌رانه‌ی ئۆلگا له‌ شانۆی رووسیدا بینی ، چه‌ندین خه‌ڵاتی رێز لێنانی پێ‌ به‌خشراوه‌، له‌وانه‌ خه‌ڵاتی نازناوی ( هونه‌رمه‌ندی گه‌ل له‌ روسیا )
له‌ 22ی ئاداری 1959 ماڵئاوایی له‌ دنیادا كردووه‌.

ئه‌وه‌ی وای كردووه‌ چیخه‌ف هۆگری ئۆلگا بێت، ته‌نیا نواندنه‌كه‌ی بووه‌، كه‌ نه‌ك هه‌ر لای چیخه‌ف به‌ ته‌نها به‌ڵكو لای ستانسلافسكیش به‌ هه‌مان شێوه‌.
ئه‌و دوو هاوسه‌ره‌ كاره‌كانیان له‌ سه‌رووی رۆتینیاتی ژیانی هاوسه‌ریه‌تی داناوه‌ ، ئه‌و ئامانجانه‌ی هه‌یان بووه‌ بۆ خزمه‌تی شانۆ(چیخه‌ف به‌ نووسین و ئۆلگا به‌ نواندن) به‌ لایانه‌وه‌ گرنگتر بووه‌ له‌ هه‌ر كۆتو پێوه‌ندێكی تر كه‌ ببێته‌ مایه‌ی سارد بوونه‌وه‌ له‌ كاره‌كانیان ، چیخه‌ف له‌ چه‌ندین نامه‌دا ئه‌و حه‌ماسه‌ جوانه‌ی ئۆلگای بۆ نواندن به‌ به‌رزی نرخاندووه‌ ، وه‌ك ئۆلگاش به‌ هه‌مان شێوه‌ هه‌میشه‌ هه‌موو ئازادییه‌كی به‌ چیخه‌ف به‌ خشیووه‌ و هه‌موو هه‌ه‌لو مه‌رجێكی بۆ ره‌خساندووه‌ بۆ به‌رده‌وام بوون له‌ نووسین، چونكه‌ ئۆلگا به‌ هۆی ده‌قه‌كانی چیخه‌ف بوو به‌ ناسراوترین ئه‌كته‌رو خاوه‌نی زۆرترین هه‌وادار، بۆیه‌ ئه‌گه‌رچی ئۆلگا خۆی وه‌ك ئه‌كته‌ر توانستێكی گه‌وره‌ی هه‌بوو له‌ نواندن دا به‌ڵام چیخه‌ف یاریده‌ده‌رێكی باش بوو بۆ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ چوونی.

له‌ چوارچیوه‌ی دووه‌م فیستیڤاڵی مۆنۆدرامای هه‌ولێر وا ڕێكه‌وت هه‌ردوو نمایشی (قوتبه‌دین سادقی )و(محه‌مه‌د جه‌میل)له‌ رۆژێكا ببینم،ئه‌گه‌رچی هه‌ردوو ده‌رهێنه‌ر جیاوازییه‌كی زۆریان له‌ نێوان دا هه‌یه له‌ رووی نه‌وه‌ و ئه‌زموون و ته‌مه‌ن و ستایل وته‌كنیكی شانۆیی،به‌ڵام له‌ رووی بابه‌تی نمایشه‌كانیان لێك نزیكبوونه‌وه‌یه‌كی زۆر هه‌بوو،هه‌ردوكییان موخاته‌به‌ی مردووه ئازیزه‌كانی خۆیانیان ده‌كرد له‌ گۆڕه‌كانیاندا،به‌ڵام هه‌ر یه‌ك له‌وان به‌ ته‌كنیك و فۆرمێكی جیاواز له‌وی تریان.
قوتبه‌دین سادقی ده‌رهێنه‌رێكی پڕ له‌ ئه‌زموونه‌و ئه‌رشیفێكی ده‌وڵه‌مه‌ندی له‌كاری شانۆیییدا هه‌یه‌‌،ستایلێكی تایبه‌تی خۆشی هه‌یه‌و هه‌میشه‌ پشت به‌ دوو مه‌تریالی سه‌ره‌كی ده‌به‌ستێت له‌ به‌رجه‌سته‌ كردنی كاره‌كانیدا،كه‌ یه‌كێكییان تێكسته‌ و ئه‌وی تریان ئه‌كته‌ره‌ .

له‌ رووی تێكسته‌وه‌ هه‌میشه‌ قوتبه‌دین سادقی خۆی تێكسته‌كانی بۆ شانۆگه‌ریه‌كانی خۆی ده‌نووسێ چونكه‌ وه‌ك چۆن ده‌رهێنه‌رێكی لێهاتووه‌،له‌ هه‌مان كاتێشدا نووسه‌رێكی باڵا ده‌سته‌ له‌ نووسینی تێكستی شانۆییدا،تێكسته‌كانی فۆرمێكی ئه‌ده‌بی رۆمان ئامێز ده‌گرنه‌ خۆیان و‌ پڕن له‌ روداوو به‌سه‌رهات و دیالۆگی درێژ،ئه‌و پێی وایه‌ شانۆ وه‌ك هونه‌ره‌ له‌هه‌مان كاتیشدا ئه‌ده‌بیشه‌و ته‌ژییه‌ له‌گوزارشتی فانتازیایی و هه‌ر تێكستێك سه‌ربورده‌یه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌،له‌ توێ ی ئه‌و سه‌ربوردانه‌ وێنه‌ درامیی و دیالۆگه‌كان له‌ نمایشدا داده‌ڕێژێ،كه‌ زۆر جاران بینه‌ر له‌و حاڵه‌تانه‌دا پێویستی زؤری به‌ ئه‌تمۆسفیرو ئاماده‌باشییه‌كی ده‌روونی باش ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت تێكسته‌كه‌ وه‌ك خۆی وه‌ربگرێت،خۆ ئه‌گه‌ر وه‌ریشی نه‌گرێت قورساییه‌كی زۆر له‌ سه‌ر باری ده‌روونی دا دروست ده‌كات و له‌ نمایشه‌كه‌ی داده‌بڕێنێ.

له‌ راستیدا زۆرینه‌ی ئه‌و جۆره‌ تێكستانه‌ پێویستییان به‌ ئاماده‌ كردن هه‌یه‌،بۆ ئه‌وه‌ی بینه‌ر له‌ هؤڵێكی ته‌سكو تریسك و خنكاوی چه‌شنی هۆڵی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هونه‌ری شانؤ،دووچاری ته‌نگه‌تاوییه‌كی ده‌روونی نه‌یه‌ت،كه‌ حه‌وسه‌ڵه‌ی وه‌رگرتنی نه‌بێت و به‌ ناچاری له‌ شانۆدا دابڕێ،جگه‌ له‌وه‌ ئه‌و چه‌شنه‌ تێكستانه‌‌ هه‌ر ته‌نها قورسایی ناخه‌نه‌ سه‌ر بیری بینه‌ر،بگره‌ ئه‌كته‌ریش گیروده‌ی ئاسته‌نگ ده‌كه‌نه‌وه‌و زۆر جاریش له‌ سه‌ر حیسابی نمایش و ئه‌كشن و ئه‌دای ئه‌كته‌ر هه‌ڵده‌كه‌ونه‌وه‌،چونكه‌ چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ش بینه‌ر تامه‌زرۆی دیالۆگی كورت و درامییه‌،ئه‌وه‌نده‌ش ئه‌كته‌ر پێویستی پێیه‌تی بۆ بژارده‌كردنی ریتمی جه‌سته‌و ئه‌دای جوان”
دیاره‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تی وه‌رگرتنی بینه‌ر له‌ شانۆدا (چاوه‌)زیاتر له‌وه‌نده‌ی گوێ بێت،هه‌ر هونه‌رێكی ئه‌ده‌بی و هونه‌ریش ئامرازو زمان و مه‌تریالی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌، ئێمه‌ له‌ شانۆدا زیاتر به‌دوای بینین دا ده‌گه ڕێین،هه‌موو هه‌سته‌كانی خۆمان له‌ چاودا كۆ ده‌كه‌ینه‌وه‌،له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ی ده‌رهێنه‌ر به‌و ئامرازانه‌ی له‌ژێر ده‌ستی دایه‌ بتوانێت ئێمه‌ بوروژێنێ،به‌ڵام له‌ هه‌ندێ نمایشی وه‌ك (چنوور) ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ له‌ به‌رچاو نه‌گرین كه‌ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ به‌رهه‌می قوتبه‌دین سادقیه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندن له‌سه‌رئاستی به‌رهه‌م دا بۆ بكه‌ین،ئه‌وه‌ هه‌ست ده‌كه‌ین تا دوا دیمه‌نی نمایشه‌كه‌چاومان به‌ برسیه‌تی به‌ جێ ده‌مێنێ، شتێ نیه بمانوروژێنێ! چواردیوار و فه‌زایه‌كی ره‌ش كه‌ ته‌نها دره‌ختێكی تێدایه‌،بلاجكتۆرێكی له‌ سه‌ر جێگیر كراوه‌” ئیدی نه‌ سینۆگرافیایه‌ك” نه‌موزیك و ریتمێك،جگه‌له‌ ته‌كنیكێكی ته‌قلیدی نه‌بێت كه‌ بریتیه‌ له‌ دوو ته‌خته‌ی مردووی بێ وه‌زیفه‌..‌
هه‌موو فه‌زای شانۆگه‌ریه‌كه‌ له‌ مه‌رگ ده چێت،به‌ڵام مه‌رگێك كه‌ جوانیه‌كت پێ نه‌به‌خشێت و هه‌ستت ناجولێنێ .

‌‌ له‌و نێوه‌نده‌دا بینه‌ر له‌ شانۆدا هیچی بۆ نامێنێته‌وه‌ جگه‌ له‌ ئه‌كته‌ر نه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ست ئه‌و فۆرمه‌ كلاسیكیه‌ی ده‌رهێنان رزگاری بكات،به‌ڵام ئاخۆ ئه‌كته‌ر له‌ شانۆدا هه‌موو شتێكه‌؟
ئه‌كته‌ری (نمایشی چنور ــ فه‌رشیدگه‌ویڵی)ئه‌كته‌رێكی به‌ توانایه‌،له‌ سه‌ر شانۆدا ماندوو بونێكی زۆری پێوه‌ دیاره‌،نزیكه‌ی یه‌ك كاژێر له‌نێو كۆمه‌ڵێ ئه‌كشنی بێ ده‌لاله‌ت وهێما وه‌ك حیكایه‌ك خوانێك تێكستی بۆ ده‌خوێندینه‌وه‌،بێ ئه‌وه‌ی جه‌سته‌ی ئه‌كته‌ر ببێته‌ ئه‌لته‌رناتیف و بۆشاییه‌كانی سینۆگرافیا پڕكاته‌وه‌،وه‌ك هه‌ندێ جار سینۆگرافیا توانستی ئه‌كته‌ر له‌ سه‌ر شانۆدا داده‌پۆشێ .
ده‌رهێنه‌ر كه‌ هه‌موو پشت به‌ستنێكی به‌ تێكست و ئه‌كته‌ره‌،ناتوانێت هاوسه‌نگی له‌ نێوان ئه‌و دوو توخمه‌ سه‌ره‌كییه‌دا دروست بكات،خۆ ئه‌كته‌ر بۆ ئه‌وه‌ له‌ سه‌ر شانۆیه‌ رۆح بخاته‌ به‌ر تێكست و وێنه‌كانت بۆ به‌رجه‌سته‌ بكات و كاراكته‌ره‌كانت نیشان بدات،نه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی ده‌قت بۆ بخوێنێته‌وه‌.
كاتێك ده‌رهێنه‌ر هاوسه‌نگی له‌ ده‌ست ده‌دات،كه‌ نه‌توانێت ریتمی جه‌سته‌ و ریتمی دیالۆگ هاوسه‌نگ بكات و ئه‌و هارمۆنیایه‌ له‌ نمایشدا دروست بكات كه‌ بینه‌ر چاوه‌ڕوانی ده‌كات ..ره‌نگه‌ بینه‌ر ده‌لالاته‌كانی جه‌سته‌ی ئه‌كته‌رت به‌ ته‌نیا لێ وه‌ربگرێ،به‌ڵام ئاماده‌ نیه‌ دیالۆگی بێ ده‌لالاتی جه‌سته‌یی قه‌بوڵ بكات،چونكه‌ ئه‌و له‌و له‌و له‌‌حزه‌یه‌ی له‌ شانۆ دانیشتووه‌(بینه‌ره‌) نه‌ك(خوێنه‌ر)
زۆر جاران ده‌رهێنه‌ر نه‌ك به‌ له‌ ده‌ست دانی هاوسه‌نگ بوون ریتمی نمایش له‌ ده‌ست ده‌دات و بینه‌ر ناچاری باوێشك دان ده‌كات،له‌ هه‌مان كاتیشدا گڕو تینی نمایش لای ئه‌كته‌ریش ده‌كوژێ و ئه‌و بواره‌ی بۆ به‌ جێ ناهێڵێ كه‌ به‌ دوای جوانترین ئه‌دادا بگه‌ڕێـت،ئه‌وه‌نده‌ی بیری لای دیالۆگی دوورو درێژه‌ ئه‌وه‌نده‌ بیری لای ئه‌دای نواندنی خۆی نیه‌.
ده‌رهێنه‌ریش به‌ هه‌مان شێوه‌ی ئه‌كته‌ر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و پانتاییه‌ به‌رفره‌وانی تێكستی نابێت بۆ ئه‌وه‌ی بیانكات به‌ وێنه‌ی شانۆیی،بۆیه‌ ناچاری ئه‌وه‌ده‌بێت تێكست به‌ گێڕانه‌وه‌ له‌ كۆڵ خۆی بكاته‌وه‌،بۆیه‌ كه‌متر ده‌توانێت دراما له‌ جه‌سته‌ی ئه‌كته‌رو وێنه‌ی شانۆیی دا نیشانی بینه‌ر بدات …ئه‌وه‌تا ده‌رهێنه‌ر هه‌ندێ كرده‌ی بێ پاساو به‌ ئه‌كته‌ر ده‌كات بۆ شڵه‌قاندنی ئه‌تمۆسفیریی شانۆ،كه‌ هیچ ده‌لالاتێكیان نیه‌ وه‌ك وه‌رگڕاندنی كورسیه‌كان و هه‌ندێ په‌لاماری تر كه‌ هیچ كاریگه‌رییه‌كی درامییان پێوه‌ دیار نیه‌ جگه‌ له‌ ده‌سته‌پاچه‌یی نه‌بێت بۆیه‌ من پێم وایه‌ هه‌ڵبژاردنی گه‌وێڵی به‌ باشترین ئه‌كته‌ری پیاوی فیستیڤاڵ ره‌نگه‌ له‌ سه‌ر بنچینه‌ی كۆمه‌ڵێ ئیعتیباراتی لابه‌لایی بێت، وه‌ك رێز لێنانی شانۆی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌و فیستیڤاڵه‌و قه در راگرتنی قوتبه‌دین سادقی،ئه‌گه‌رنا ئه‌كته ری دیكه‌مان هه‌بوو له‌ فه‌رشیدی زێتر شایه‌سته‌ی ئه‌و خه‌ڵاته‌ بوون.

ئامانجی سه‌ره‌كی ده‌رهێنه‌ر له‌(چنوور)دا دوا دیمه‌نی كۆتایی بوو بۆ چاره‌سه‌ر كردنی درامیانه‌ی نمایشه‌كه‌و سه‌رتاپای دیمه‌نه‌ په‌راوێزه‌كانی تر له‌ پێناوی گه‌یشتن به‌و دیمه‌نه‌ دروست كرابوون،ته‌نها دیمه‌نی كۆتایی نمایشه‌كه‌ بوو كاتێ كاراكته‌ره‌كه‌ ده‌خزێته‌ شوێنی گۆڕه‌كه‌و چه‌پكه‌ گوڵه‌ سپیه‌كه‌ له‌سه‌ر گۆڕی خۆی داده‌نێ و مۆمه‌كه‌ش له‌ سه‌ر كێله‌كه‌ی خۆیدا داده‌گیرسێنێ بۆ ئه‌وه‌ی گۆڕه‌كه‌ بۆ هه‌میشه‌ رووناكی ببه‌خشێت .

به‌ڵام محه‌مه‌د جه‌میل له‌نمایشی(میدیا) دا تێكستێكی زمان ساكاری هه‌یه‌،به‌ڵام فه‌لسه‌فه‌و ئایدیایێكی چڕ به‌ خۆیانه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرن ده‌رباره‌ی مه‌رگ و ئازاره‌كانی ته‌نیایی .
ئه‌و دیالۆگه‌ سادانه‌،كه‌ زۆربه‌یان گوزارشتێكی مرۆیی و سایكۆلۆژی ده‌به‌خشن،بۆ كه‌سێك كه‌ ژیان له‌ سه‌ر دنیادا بۆ ئه‌و له‌گۆڕی ئازیزه‌كه‌ی ته‌سكتره‌”له‌ رووی نمایشه‌وه‌ بارگرانییه‌كی نه‌خستۆته‌ سه‌ر ئه‌كته‌ر،به‌ڵكو یاریده‌ی ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ئاسانی ئه‌و دیالۆگانه‌ له ناو نمایشدا بتاوێنێته‌وه‌.

ده‌رهێنه‌ر ستایلێكی ته‌عبیری هه‌یه‌ و به‌ دیكۆرێكی هێمادار له‌ وه‌ره‌قه‌كانی قومارو ئامێره‌ ره‌نگ سپییه‌كانی ته‌له‌فون و جۆلانه‌و په‌یكه‌رێكی دروست كراو له‌ دارو تا‌بوتێك كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی شانۆ راكیێشراوه‌،كۆمه‌ڵێ ده‌لالاتی فه‌لسه‌فی و سایكۆلۆژیت پێ ده‌به‌خشێت و بینه‌ر ناچاری ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ دوای خوێندنه‌وه‌ی هه‌ر یه‌ك له‌وهێمایانه‌دا بگه‌ڕێت كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئه‌تمۆسفیری روداوه‌كان و شوناسی كاراكته‌ره‌كانی .

ده‌رهێنه‌ر به‌ سینۆگرافیا هه‌م جوانیه‌ك به‌ نمایش و فه‌زای شانۆیی ده‌به‌خشێت بۆ به‌رجه‌سته‌ بوون،هه‌م ئامرازه‌كانی ده‌كات به‌ فاكته‌رێكی دیكه‌ی گوزارشت كردن،ئه‌گه‌ر توانی رۆڵێك به‌ سینۆگرافیا ببه‌خشێت و بۆ خزمه‌تی نمایش به‌رجه‌سته‌ی كرد.

ئه‌م سینۆگرافیا هێمادارانه‌ ی نمایشی (میدیا) له‌ (چنوور)دا كه‌متر ده‌بیندرێـت..بۆیه‌ كاریگه‌رییه‌ فه‌لسه‌فی و ده‌روونییه‌كانی نمایش به‌ سه‌ر بینه‌ردا لاوازتر ده‌بێت .
ده‌رهێنه‌ر محه‌مه‌د جه‌میل وه‌ك چۆن به‌ فۆرمێكی هاوسه‌نگ تێكست و سینۆگرافیای به‌كارهێناوه‌،هه‌ردوكیانی بۆخزمه‌تی ئه‌كته‌ر به‌رجه‌سته‌ كردووه‌،ئه‌كته‌رێكی كچ (رۆزانا فه‌رهاد) كه‌ هه‌م بۆته ‌داینه‌مۆی راگرتنی ریتمی نمایش”هه‌م ستاتیكایێكی سروشتی به‌ وێنه‌ درامیه‌كان به‌خشیووه‌.
وه‌زیفه‌ی ده‌رهێنه‌ر ئه‌وه‌یه‌ بتوانێت سه‌رچاوه‌كانی وروژاندن له‌ جه‌سته‌ی ئه‌كته‌ردا بۆ دروست كردنی وێنه‌ی درامی‌ ته‌وزیف بكات،ره‌نگه‌ به‌رجه‌سته‌ بوونی دیمه‌نی وروژێنه‌ریش زێتر له‌ جه‌سته‌ی ئه‌كته‌ری ئافره‌تدا كاریگه‌رتربن .

بۆیه‌ ده‌رهێنه‌ر توانیویه‌تی بوێری و چاو نه‌ترسی(رۆزانه‌) بقۆزته‌وه‌ بۆ دروست كردنی دیمه‌نه‌ وروژێنه‌ره‌كان كه‌ هه‌ندێ جار له‌ تابلۆیه‌كی دراماتیكی جوان ده‌چوون و گه‌شه‌یان به‌ ریتمی تمایش ده‌دا،ئه‌گه‌رچی له‌هه‌ندێ دیمه‌نیش دا بینه‌ر ده‌گه‌یشته‌ ئه‌و بڕوایه‌ كه‌ ئاستی هونه‌ری دروست كردنی دیمه‌نه‌كان وه‌ك یه‌ك نین،هه‌ندێ دیمه‌نی لاوازی ئه‌وتۆ هه‌بوون كه‌ نمایشه‌كه‌یان ده‌خسته‌ ژێر مه‌ترسی روخانی بونیاتی درامی و هه‌ره‌س هێنان …

به‌ گشتی رۆزانا فه‌رهادــ ئه‌گه‌رچی ته‌مه‌نی هونه‌ریی كورته‌و له‌ ده‌ستپێكی ئه‌زموونه‌كانیه‌تی له‌ گه‌ڵ شانۆدا” به‌ڵام له‌و به‌رهه‌مه‌دا ده‌رهێنه‌ر توانی توانسته‌كانی به‌ ده‌رخاوئاماده‌كارییه‌كی باشی بۆ بكات له‌ رووی نواندنه‌وه‌،به‌ شێوه‌یه‌ك ئه‌دای جوان جوانی له‌ نمایشه‌كه‌دا نیشان داین” به‌ تایبه‌ت له‌ سه‌ر جۆلانه‌كه‌،له‌ راكردن له‌ ترس،له‌ پچڕاندنی كفن،له‌ راكێشانی تابووته‌كه‌،له‌ ریتمی جوانی پێكه‌نینه‌كه‌و زۆر وێنه‌ی تردا،بۆیه‌ من پێم وابوو ده‌كرا ئه‌و خه‌ڵاتی باشترین ئه‌كته‌ری ئافره‌تی له‌ گه‌ڵ رووبار ئه‌حمه‌د دابه‌ش كردایه‌.

له‌ شانۆدا سه‌ختترین ئه‌ركی ده‌رهێنه‌ر له‌وه‌ دایه‌ كه‌ چۆن چاره‌سه‌ری كۆتایی بۆ نمایش دابنێت،چی بكات بۆ ئه‌وه‌ی كۆتایی نمایشه‌كه‌ی به‌و فۆرمه‌ هونه‌رییه‌ بێت كه‌ بینه‌ر له‌ ژێر كاریگه‌رییه‌كانی نمایش نغرۆ بكا،ئه‌وه‌بوو جیاوازییه‌كی زۆر له‌ نێوان هه‌ردوو نمایش دا هه‌بوو بۆئه‌و راده‌ست كردنه‌ درامیه ئه‌وه‌تا له‌(میدیا)دا ده‌رهێنه‌ر نمایشه‌كه‌ی به‌ئاراسته‌یه‌كی خیتابی ده‌باو كۆتایی نمایشه‌كه‌ی به‌ كۆمه‌ڵێ دروشمی لاواز هێنا” ئه‌گه‌رچی ده‌رفه‌تی زۆر له‌ بارتر هه‌بوون بۆ كۆتاییه‌كی به‌هێزتر له‌وه‌ی بینیمان.

به‌ پێچه‌وانه‌ی نمایشه‌كه‌ی قوتبه‌دین سادقی كه‌ كۆتاییه‌كی رۆمانسی پر له‌ ستاتیكای درامی بوو،كاتێ كاراكته‌ره‌كه‌ ده‌چێته‌ ناو گۆڕی یه‌كه‌م و به‌ ده‌ستی خۆی چه‌پكه‌ گوڵه‌ سپیه‌كه‌ له‌ سه‌ر سینگی خۆی داده‌نێ و مۆمه‌كه‌ش ده‌خاته‌ سه‌ر سه‌رینی … به‌مه‌ زۆر له‌ بۆشاییه‌كانی نمایشی به‌و كۆتاییه‌ هێماداره‌ پڕ كرده‌وه‌،كه‌ بینه‌ر به‌ ئاسانی ئه‌و وێنه‌ درامیه‌ی له‌ زه‌هندا دا كاڵ نه‌بێته‌وه‌ .

لە شانۆی كوردی دا ناتوانین نكۆڵی لەوەدا بكەین كە كێشەی ئەكتەرو كێشەی دەرهێنەر دوو كێشەی ریشەیین، سەرباری دەیان كێشەی دیكەی بواری پسپۆری لە تەكنیك و كاری هونەریی و سینۆگرافی،بەڵام هەر یەكەیان بە رێژەیەكی جیاواز لە یەكتر،بەڵام ئەگەر بپرسین كامەیان لەوی دیكەیان لە پێشترە بۆ شانۆ،ئەوە دیارە كە كاری شانۆیی كارێكی هەمە هەنگیەو هەموو پێكهاتەكانی لە رەچەڵەكدا تەواوكەری یەكترن بەڵام دەرهێنەر لە پێشەوەی هەموو ئەوانی دیكەدا دەبینین ،چونكە دەرهێنەر پێشەنگی كارو بونیاتنەرو و بزوێنەری بنەڕەتی دروست بوونی نمایشی شانۆییە.
ئەكتەریش هەرچەندی پڕ لە بەهرە بێت بە بێ دەرهێنەر دروست نابێت وەك دەرهێنەریش بە بێ ئەكتەری بە توانا ناتوانێت گوتاری هونەریی خۆیت پێ بگەیەنێت چەند ئەوەندەی بە دەسەڵات بێت ،ئەوەتا دەرهێنەرە ناودارەكان هەمیشە پەنا بۆ ئەو ئەكتەرە بە توانستانە دەبەن كە لە فەزای سینۆگرافیایێكی سیحراوی و شانۆ پڕ دەكەن لە داهێنانی جوان بۆ سرنج راكێشانی بینەرو نغرۆبوونی لە نیو فانتازیای نواندندا .
زۆر جاران دركمان بەوە كردووە كە دەرهێنەرێكی بە تواناو خاوەن ئەزموون چۆن بە هۆی ئەكتەرێكی بێ توانا شكستی خواردووە، یا بە پێچەوانەشەوە هەندێ ئەكتەری بە توانا لەژێر دكتاتۆریەتی هەندێ دەرهێنەری لاوازدا توانستەكانیان تواوەتەوە و فەشەلیان هێناوە ، كەواتە نمایشی سەركەوتوو لە سۆنگەو دەسەلاچت و فانتازیای هەردوو توانادا بەرجەستە دەبێ رەنگە دەرهێنەر لە رەحمی ئەكتەرەوە دروست نەبێت و هەرگیزیش وەك ئەكتەر نەچوبێتە سەر شان بەڵام ئەو بەهرەو زانست و مەعریفەییەی هەیەتی ئەو دەسەڵاتەی دەداتێ كە كەبتوانێت بە تێڕوانینی خۆیەوە ئەكتەر بەڕێوە ببات ، یا دروستی بكات .

لە رابووردوودا دەرهێنەرانی ئێمە بۆ پەروەردە كردن و ئامادە كردنی ئەكتەر تەنها ئەكتەریان فێری نواندن كردووە و ئەو ئامرازە زانستییە شانۆییانەیان بە دەستەوە نەبووە كە خەسڵەتەكانی ئەكتەری تێدا فەراهەم بكەن لە رووی جەستەیی و دەنگ و ئیلقاوئەداو هونەرەكانی دیكەی ئەكتەرەوە ..بۆیە دەستەپاچە بوونە لە دروست كردنی ئەكتەری هاوچاخی ئەكادیمی لە رێگەی لابورو وۆرك شۆپ و راهێنانی جەستەیی بەردەوام،ئەم فۆرمە تەقلیدییە هەر تەنها بە زۆرینەی ئەكتەرەكانی ئێمەدا وەنەنووساوە ، بگرە دەرهێنەرەكانیشمان ، بە دەر لە ژمارەیەكیان نەبێت كە دەرچووی ئەكادیمیای شانۆیی بەغدا بوونە و شانۆی كوردی پشتی پێ بەستوون ، نەبوونەتە ئەو دەرهێنەرە پرۆفیشنالانە كە توانای دروست كردنی ئەكتەریان بووبێت بە شێوەیەكی زانستی .

تا دوای راپەڕین هیچ ئەكادیمیایێكی شانۆیی لە كوردستاندا نەبووە بۆ گەشە پێدانی شانۆی كوردی لە رووی فۆرم و شێوەدا،ئەوانەش كە لە بەغدا دەردەچوون ژمارەیان بە پەنجەی دەست ژماردراون،بۆیە ئەو كاریگەرییە بنەڕەتیەیان بە سەر گۆڕینی توخمە ئۆرگانیكییەكانی شانۆوە نەبووە،سەرچاوەی كاركردنیان تەنها ئەو تیپە شانۆییانە بووە كە ئارەزوومەندانی شانۆ لە دەورییدا گردبوونەتەوە
دەرهێنەرانی ئێمە چونكە دوور بوونە لە شانۆی جیهانیی و بێ ئاگا بوونە لە پێشكەوتنەكانی شانۆو فۆرمە نوێ ی و ستایلە هاوچاخەكانی ،هەمیشە دوورە پەرێز بوونە لەو پێشكەوتنە و تەنیا پشتییان بە ئەزموونە ناوخۆییەكانەوە بەستووە كە نەیان توانیووە ئیزافەی نوێ ببەخشن و مەودای تێڕوانینی ئەو دەرهێنەرانە پەرە پێ بدەن .

دەرهێنەر كاتێك دەتوانێت ئیزافە دروست كات كە توانی بەر لە دروست كردنی نمایش ، خۆی دروست بكات،ئاشنا بە ئەزموونی نوێ ی جیهانیی بێت و چەندین وۆرك شۆپی بینیبێت ، لە خوێندنی ئەكادیمی پێشكەوتووی خۆیدا فێری وەزیفەی دەرهێنان و چۆنیەتی دروست كردنی ئەكتەرو ئامادەكاری نمایشی شانۆیی بێت ، كاتێك دەیەوێت شانۆگەریەكی چیخەف ئامادە بكات ،بزانێت ستایلەكانی چیخەف چۆنە و چیخەف چ جوداییەكی هەیە لە گەڵ مایرهۆلد و برێخت و ستانسلافسكی و ئەوانی تر،ئەگەر نا گوناهە دەرهێنەرێك كار لە شكسپیر بكات و نەزانێ تایبەتمەندییەتی شكسپیر چیە و لە ژیانیشیدا شانۆگەرییەكی شكسپیریشی نەدیبێ ، ئایا ئەكتەرێكی كورد ئەگەر دەرهێنەرەكەی ئاشنا بە شكسپیر نەبوو بێت چۆن دەتوانێت لە شكسپیر بگات و كاراكتەرێكی وەك ئۆتیللۆ بەرجەست بكات ، كە كاتی خۆی (لۆرانس ئۆلیڤیا) لە لابورە شانۆییەكانی بەریتانیا تەنها لە تۆنی دەنگ و ئیلقای دەنگی ئەوكاراكتەرەی شكسپیر بۆ ماوەی شەش مانگ خوێندویەتی
بۆیە ئەو دەرهێنەرانەی خاوەنی ئەوئەزموونە سادەو تەقلیدیەی چارەگە سەدەیەك پێش ئێستان و لە جیهانیی نوێ ی شانۆدا دابڕاون،لە دەسەڵاتی ئەواندا نیە بتوانن بە ریتمی ئەو سەردەمە نوێیەی شانۆ بڕۆن .

سەردەمی ئەمڕۆش وەك رابووردوو وەچەی نوێ ی خۆی پێیە ، لەوانەی كە هوشیارانە تر لە هەلو مەرجی رابووردوو دەتوانن هەڵسوكەوت لە گەڵ شانۆدا بكەن و فۆرمێكی نوێ بە شانۆ ببەخشن ، هەرچەند من دڵنیام كە هەر تەنها ئەكادیمیا شانۆییەكان سەرچاوە نین بۆ ئەو گۆڕانكارییە ، ئەوانیش ئێستاكە بە گشتی دووچاری قەیرانی ئەو مامۆستا شانۆكارانەن كە دەسەڵاتی پێگەیاندنی قوتابیە ئەكادیمییەكانیان هەبێت ،ئەو مامۆستایانەی بە مامۆستای شانۆ ناوزەد كراون،كەچی دەسەڵاتی خۆ پێگەیاندنی خۆیان نیە نەك قوتابیەكانیان،تەنیا چەند مامۆستایەك نەبێت كە ژمارەیەك لەو قوتابیە بەهرەمەندانەیان لە بواری دەرهێنان و ئەكتەری دا جۆش داوەو ئامادەكارییەكی تەندروستیان بۆ كراوە،بەڵام دامەزراوە ئەكادیمییەكان هەر بەوەندە ناتوانن دەرهێنەرو ئەكتەر بۆ شانۆ دروست بكەن،ئەگەر ئەو قوتابیە بەهرەمەندانە ئاشنا بە ئەزموونی نوێ نەكەن،وەك چۆن قوتابیانی بەشی ئەڵمانی و توركی قۆناغی چوار كە ساڵانە دەنێردرێنە دەرەوەیوڵات بۆ فێر بوون،بەهەمان شێوەش ئەو قوتابیە شانۆكارانە رەوانەی ئەوروپا بكرێن بۆ بینینی خولی راهێنان و وۆرك شۆپی زانستی و بینینی بەرهەمی بیانی ، یاخود ئەو دەرهێنەرو راهێنەرە جیهانیانە بانگهێشتی كوردستان بكرێن بۆ ئەوەی ئەو قوتابیانە لە ئەزموونی نوێ ی پراكتیكی شانۆ بە تایبەت لە رووی ئامادەكردنی جەستەو فیزیكی جەستەو دەنگ و ئیلقاو نواندنەوە..

نەك هەر قوتابیەكان بگرە مامۆستایانی شانۆ زێتر پێویستییان بە دەوڵەمەند كردنی ئەزموون هەیە ، بۆیە وا دەخوازێ كە لە چوارچیوەی پەیوەندییە ئەكادیمیە نێو دەوڵەتیەكان رەوانەی دەرەوە بكرێن و لە وڵاتە پێشكەوتووەكانی شانۆدا خوێندنی خۆیان پەرە پێ بدەن ، وەك چۆن لە هەشتاكاندا د. سەلاح قەسەب مامۆستای ئەكادیمیای شانۆیی لەكاتی خوێندنیدا لە یوگسلافیا شانۆیی ( وێنە) ی گواستەوە ئێراق .

هەروەها دەكرێت ئەكادیمیا شانۆییەكانی ئێمە سوود لە ئەزموونیی جیهانیی كەسانی پسپۆری وەك د. فازڵ جاف ، نیگارحەسیب قەرەداغی ،شەماڵ عومەر ، ديار عومه ر ببینن بۆ سازدانی وۆرك شۆپ و دروست كردنی لابوور لە كوردستاندا ، وەك چۆن ئەو زاتانە ئێستاكە بە بەردەوامی ئەو وۆرك شۆپانە لە وڵاتانی جیهان ساز دەكەن ، بە هەمان شێوەش كوردستان سوود لە ئەزموونی ئەو پسپۆرانە وەربگرێ .

دەكرێ لە سەر ئاستی تاك ئاماژە بەوە بدەین كە لەو ماوەیەدا هەندێ لە دەرهێنەرە لاوەكانمان هەوڵی دروست كردنی روخساری نوێیان داوە و چەندین ئەكتەری كوڕوكچیان بە توانستێكی ئەرێنیانە هێناوەتە سەرشانۆو بەو نمایش و فۆرمانەی لە سەر شانۆدا بەرجەستەیان كردووە ، دەسەڵاتی لێهاتووانەی ئەو دەرهێنەرە لاوانە سەلمێنراوە لە رووی دروست كردنی ئەكتەرەوە ، ئەودەرهێنەرانە پێیان وایە كە هەندێ ئەكتەری سواوی لە قالب دراو ، ناتوانن بە جەستەو ئەدا گوتاری دەرهێنەرەكان لە سەرشانۆدا بگەیننە بینەر ..بۆیە ئەكتەر لە كەرەستە خاوەكانی جەستە دروست دەكەن و بەو شێوەیەش تەوزیفی دەكەن كە ئەوان دەیانەوێت ، لە هەمان كاتیشدا ئەو دەرهێنەرانە جگە لە پێشكەش كردنی نمایشێكی شانۆیی ئەركێكی قورسترو سەخت و دژوارتر دەگرنە ئەستۆی خۆیان كە ئەویش دروست كردنی ئەكتەری نوێ و روخساری نوێیە .. دەشیسەلمێنن كە ئێمە دەسەڵاتی گۆڕینی خوێنی شانۆی كوردیمان هەیە

رۆماننووسی ناوداری كۆڵه‌مبی گابریل گاریسیا ماركێس كه‌ بۆ سه‌رده‌مێكی دوورو درێژ ته‌ختی پاشایه‌تی رۆمانی له‌ سه‌راپای جیهاندا داگیر كردووه‌ و به‌ هۆیه‌وه‌ ماركێز خه‌ڵاتی نۆبلی پێ‌ به‌خشراوه‌،به‌ هه‌مان شێوه‌ش به‌ ملیۆنه‌ها بینه‌ریشی له‌ جیهاندا راكێشی به‌رده‌م شوێنی پلیت بڕین كرد له‌ هۆڵه‌كانی سینه‌مادا،بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و رۆمانه‌ سیحراوییانه‌ی ژماره‌یه‌كی بێ‌ هاوتای خوێنه‌ریان هه‌بوو، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ش بینه‌ریان هه‌بێت له‌ سینه‌مادا .
ره‌خنه‌گره‌ سینه‌ماییه‌كان ده‌ڵێن: ماركێس جیا له‌ رۆماننوسه‌ جیهانییه‌كان چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی رووبه‌رێكی به‌رفره‌وانی بۆ خه‌یاڵ هه‌بووه‌ له‌ دروست كردنی رۆماندا،به‌هه‌مان شێوه‌ش شوێنێكی به‌رفره‌وانی بۆ دروست كردنی وێنه‌و رووداو جێ‌ هێشتووه‌ بۆ ده‌رهێنه‌ره‌كان كه‌ بتوانن سیناریۆی سرنج راكێشی لێ‌ دروست بكه‌ن،بۆیه‌ هه‌ر ئه‌و ئه‌ستێره‌ پڕشنگداره‌ جیهانیه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ ساڵانه‌ ملیۆنه‌ها له‌ بینه‌ران بۆ ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كانی خۆی له‌ سینه‌مادا به‌رجه‌سته‌ بكات،بۆیه‌ ئه‌و پێگه‌ ئه‌ده‌بیه‌ی ماركێس له‌ رۆماندا هه‌یبووه‌،هه‌مان ئه‌و پێگه‌یه‌شی له‌ سینه‌مادا هه‌یه‌،چه‌ند هه‌وادارو ئاشق به‌ رۆمانه‌كانی هه‌بووه‌،ئه‌وه‌نده‌ش هه‌وادارو ئاشق به‌ سیناریۆ سیحراوییه‌كانی هه‌یه‌،ئه‌وه‌تا ژماره‌ی ئه‌و فیلمانه‌ ژماره‌یه‌كی ئێجگار زۆرو زه‌وه‌ندن،گه‌وره‌ترین ده‌رهێنه‌ره‌ سینه‌ماكاره‌كانی جیهان كاریان له‌سه‌ر كردووه‌،جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌و كاته‌ی كه‌ ماركێس به‌رپرسی ئه‌كادیمییای سینه‌ما بووه‌ له‌ كۆبا،زۆر سیناریۆی سینه‌مایی نووسییووه‌،كه‌هیچ په‌یوه‌ندییه‌كییان به‌ رۆمانه‌كانییه‌وه‌ نه‌بووه‌،وێڕای ئه‌و سیناریۆیانه‌ی له‌ مه‌كسیك ده‌یانی نووسی،بۆیه‌ ئه‌مڕۆكه‌ فیلمێكی زۆر هه‌ن ناوی ماركێسییان به‌ سه‌ره‌وه‌یه‌ چ ئه‌وانه‌ی له‌ رۆمانه‌كانییه‌وه‌ وه‌رگیراون ،چ ئه‌وانه‌ی ئه‌و خۆی وه‌ك سیناریۆ به‌ تایبه‌ت بۆ سینه‌ما نووسیوویه‌تی ..

رۆمانی(خۆشه‌وستی له‌ زه‌مه‌نی كولێرادا) یه‌كه‌م فیلم نیه‌ له‌ رۆمانه‌كانی ماركێس وه‌رگیرابن ،به‌ڵكوپێش ئه‌ویش فیلمی(ئاریندیرای كێوی) هه‌بوو كه‌ ساڵی 1983 له‌ لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری به‌رازیلی(رای جویرا) به‌رهه‌م هاتوه‌،له‌ هه‌مان ساڵیشدا ده‌رهێنه‌ری ناسراوی ئیتاڵَی( فراننسیسكۆ) رۆمانی( روداوی مردنێكی راگه‌یاندراو )ی ده‌رهێَناوه‌،كه‌ هه‌ردوو ئه‌كته‌ری جیهانیی ( ئه‌فیریت و ئارنیللا ) رۆڵَی پاڵه‌وانییه‌تییان تیادا بینییووه‌،هه‌روه‌ها رۆمانی ( كۆلۆنێَل شتێكی نیه‌ بۆ نووسین) ساڵی 1999 له‌لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری مه‌كسیكی(ئارتۆرۆ ریمبیستین)كراوه‌ته‌ فیلمێكی سینه‌مایی،له‌ نواندنی ( فرناندۆ لوجان و سه‌لما حایك) بوو، دواتر فیلمێكی دیكه‌ی به‌ ناوبانگی شاكاره‌كانی ماركێس كه‌ له‌ ساڵی 2004 به‌رهه‌م هاتووه‌ فیلمی(له‌ ساته‌كانی په‌شێوی دا) دابوو كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری به‌رازیلی (رای جویرا) ده‌رهێندراوه‌ .

ره‌خنه‌گری ئه‌مریكی جۆزیف ساندراـ ده‌ڵێ‌: چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی ماركێَس ده‌ست رۆیشتوو بووه‌ له‌ نووسینی رۆماندا،ئه‌وه‌نده‌ش توانستی نووسینی سیناریۆی هه‌بووه‌،له‌چه‌ندین ئه‌زموونیش دا ئه‌و راستییه‌ ئاشكرا بووه‌،كه‌ ماركێس له‌ رۆمانه‌كانیدا خه‌یاڵێكی سینه‌ماییشی هه‌بووه‌ له‌ دروست كردنی وێته‌ی سینه‌ماییدا،بۆیه‌ ئه‌و وێنانه‌ زه‌مینه‌یان خۆش كردووه‌ بۆ دروست كردنی وێنه‌ی سینه‌مایی .
ئه‌و لێك نزیكییه‌ له‌ نێوان رۆمان و سیناریۆی وێنه‌یی وای كردووه‌ كه‌ ئه‌و فیلمانه‌ی له‌ رۆمانه‌كانی ماركێز به‌رهه‌م هێندراون ببن به‌ خاوه‌نی زۆرترین داهات،وه‌ك چۆن رۆمانه‌كانی بوون به‌ خاوه‌نی زۆرترین خوێنه‌ر له‌ جیهاندا،ئه‌م دوو باڵیه‌ له‌ نێوان ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا وای كردووه‌ كه‌ هه‌وادارانی ماركێز ببن به‌ دوو ئه‌وه‌نده‌ی خۆیان له‌ هه‌موو جیهاندا ..

فیلمی(خۆشه‌ویستی له‌زه‌مه‌نی كولێرادا) ئه‌گه‌رچی رۆمانه‌كه‌ی به‌ زمانی ئیسپانی نووسراوه‌ ،به‌ڵام فیلمه‌كه‌ پشتی به‌ده‌قه‌ ئینگلیزییه‌ وه‌رگێَڕاوه‌كه‌ به‌ستووه‌،هه‌روا رۆمانی یادی سۆزانییه‌ خه‌مباره‌كان كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری دانیماركی (هۆنگ كاسلن )كراوه‌ته‌ فیلم به‌ هه‌مان ئاستی فیلمه‌َكانی تر سه‌ركه‌وتنێكی به‌رچاوی به‌ ده‌ست هێناوه‌،فیلمه‌كه‌ باس له‌ خۆشه‌ویستی پیره‌مێردێكی رۆژنامه‌نووس ده‌كات له‌ گه‌ڵ كیژۆڵه‌یه‌كی چوارده‌ ساڵی،ئه‌و فیلمه‌ له‌ خولی پانزه‌هه‌مینی فیستیڤاڵَی ئیسپانیا نمایش كرا كه‌ تێیدا ئه‌كته‌ری ناسراوی فره‌نسی( جیرالد شاپلن ) رۆڵَی پاڵه‌وانییه‌تی تێدا بینی ..
ئه‌م فیلمه‌ دوای ره‌زامه‌ند بوونی خانه‌واده‌كه‌ی ماركێس له‌ لایه‌ن (كارلسن و جان كلود ) سیناریۆكه‌ی بۆ نووسراو بۆ سینه‌ما ئاماده‌ كرا،سیناریۆكه‌ له‌ ره‌سه‌ندا به‌ زمانی دانیماركی بوو،دواتر وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی فره‌نسی و ئینگلیزی و ئیسپانی وێنه‌كانی له‌ ویلایه‌تی (كامبتشی) خوارووی مه‌كسیك گیراوه‌ ..

دوای ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ی فیلمی(له‌ مه‌ڕ خۆشه‌ویستی و ئه‌هریمه‌نه‌كانی تر) و سرنج راكێشانی خه‌ڵكی و ره‌خنه‌گران،له‌ فیستیڤاڵی نێو ده‌وڵه‌تی (كارتا خیتادی ئه‌ندیاسی)جارێكی دیكه‌ فیلمه‌كه‌ له‌ كۆلۆمبیا نمایش كرایه‌وه‌،فیلمه‌كه‌ باس له‌ روداوێك ده‌كات له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م ،كاتێ‌ منداڵێكی ته‌مه‌ن 13 ساڵی به‌ ناو( سیدبا ماریا) له‌ چینی نه‌جیب زاده‌كان دووچاری ڤایرۆسی نه‌خۆشی گازه‌ سه‌گ ده‌بێت و له‌و كاته‌دا مه‌زه‌نده‌ی ئه‌وه‌ی بۆ ده‌كه‌ن كه‌ به‌ پێی داب و نه‌ریته‌ كۆنه‌كان ده‌ستی جنۆكه‌ی له‌ سه‌ره‌،دواتر راهیبه‌یه‌كی ئیسپانی گیانی منداڵه‌كه‌ له‌و خه‌ته‌رناكییه‌ رزگار ده‌كات ..
كلارا ماریا – به‌رهه‌م هێننه‌ری فیلمه‌كه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌م فیلمه‌ ده‌ڵێت:ره‌خنه‌ گره‌كان وای بۆ ده‌چن كه‌ تا ئێستا ئه‌م فیلمه‌ باشترین فیلمێك بووه‌ له‌و فیلمانه‌ی كه‌ له‌ رۆمانه‌كانی گه‌وره‌ نووسه‌ری كۆلۆمبی گابریل گاریسیا ماركێس وه‌رگیرابێت.. بۆیه‌ ئاواته‌ خوازین فیلمه‌كه‌ سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌تر به‌ ده‌ست بێنێت،بێگومان ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ی خوێندبێته‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌زانێت كه‌ فیلمه‌كه‌ هه‌موو توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگا ناگرێته‌وه‌،به‌ڵكو ئه‌وانه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری فیلمه‌كه‌ كه‌ دووچاری داوی خۆشه‌ویستی هاتوون ..

ئه‌م فیلمه‌ 2.2 ملیۆن دۆلاری تێ‌ چووه‌،چواره‌م به‌رهه‌می سینه‌مایی بووه‌ كه‌ له‌ شاكاره‌كانی ماركێسه‌وه‌ كرابن به‌ فیلم .
به‌رله‌وه‌ی ماركێس ده‌رگا به‌ رووی به‌رهه‌م هێنه‌ره‌كانی سینه‌ما بكاته‌وه‌ بۆ به‌ فیلم كردنی رۆمانه‌كانی،ترسێكی زۆری هه‌بوو كه‌ سینه‌ما ده‌ستی به‌ سه‌ر رۆمانه‌كانیدا نه‌شكێ‌ و ئه‌و فیلمانه‌ ببن به‌ مایه‌ی به‌ها شكاندنی رۆمانه‌كانی كه‌ ئه‌و زۆر به‌ پیرۆزییه‌وه‌ هه‌ڵسوو كه‌وتی له‌ گه‌ڵدا ده‌كردن،بۆیه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی ئیجگار زۆر ره‌زامه‌ندی خۆی له‌م باره‌یه‌وه‌ نه‌دا،به‌ڵام دواتر دوای به‌ڵێن وه‌رگرتن له‌ به‌رهه‌م هێنه‌ره‌كان كه‌ بتوانن وه‌ك پێویست به‌رجه‌سته‌ی كاره‌كانی بكه‌ن،ئینجا ئه‌و ده‌رگایه‌ی خسته‌ سه‌رپشت بۆ هه‌ندێ‌ له‌و به‌رهه‌م هێنه‌رانه‌ ..
ئه‌و ره‌واجه‌ی فیلمه‌كانی ماركێس له‌ جیهانیی سینه‌مادا به‌ ده‌ستی هێنا وای له‌ زانكۆی ماجدالینا كۆلۆمبی كرد دكتۆرای فه‌خری له‌ بواری سینه‌مادا به‌ ماركێَس ببه‌خشێت ..

ماركێس ئه‌گه‌رچی له‌ ده‌سپێكدا رێگر بووه‌ له‌ به‌ فیلم كردنی كاره‌كانی به‌ڵام ئه‌و خۆی ئاوێته‌ بوونێكی زۆری هه‌بوو له‌گه‌ڵ سینه‌مادا چونكه‌ ئه‌و خۆی یه‌كێكك بوو له‌ دامه‌زرێنه‌رانی ڤیستیڤاڵی هاڤانای سینه‌مایی و دامه‌زرێنه‌ری سینه‌مای نوێ‌ له‌ ئه‌مریكای لاتینی ..
به‌ گشتی گرنگترین سیناریۆكانی ماركێس بریتی بووون له‌ :
گه‌ڵاوه‌ریوه‌كان 1955
شتێ‌ نیه‌ كۆلۆنیل بینووسێت 1961
له‌ كاژبَڕێكی پڕ له‌ په‌ژاره‌ییدا – 1962
سه‌د ساڵ له‌ گۆشه‌گیریدا – 1967
پایزی به‌تریك – 1975
روداوی مردنێكی راگه‌یاندراو – 1981
خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كولێرادا – 1985
ده‌رباره‌ی خۆشه‌ویستی و ئه‌هریمه‌نه‌كانی تر 1994
یادی سۆزانییه‌ خه‌مباره‌كان – 2004

به‌ قسه‌ی ره‌خنه‌گگره‌ سینه‌ماییه‌ جیهانییه‌كان فیلمی خۆشه‌ویستی له‌زه‌مه‌نی كولێرادا دیارترین و به‌رچاوترین ئه‌و فیلمانه‌ن كه‌ له‌ رۆمانه‌كانی ماركێس وه‌رگیرابن،فیلمه‌كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌رهێنه‌ر مایك نۆبل ده‌رهێندراوه‌،ئه‌كته‌رانی وه‌ك خافییر باردم و بننجامین برات جیۆڤانا میزو گیور،رۆڵی تێدا ده‌بینن ،ساڵی 2007 به‌رهه‌م هاتووه‌،50 ملیۆن دۆلاری تێ‌ چووه‌ ..

ستایندۆف – ی به‌رهه‌م هێنه‌ر بۆ ماوه‌ی سێ‌ ساڵ هه‌وڵی له‌ گه‌ڵ ماركێس داوه‌ بۆ رازی بوونی تا رۆمانه‌كه‌ بكرێته‌ فیلم،روداوه‌كانی ئه‌م فیلمه‌ له‌ سه‌ر زێ‌ ی ماگدالینای وڵاتی كۆلۆمبیا وێنه‌ی گیراوه‌،باس له‌ سه‌رده‌می دوای كولێرا ده‌كات …
بۆ یه‌كمجار بووه‌ كه‌ هۆلیۆد له‌م فیلمه‌دا كار له‌ سه‌ر رۆمانه‌كانی ماركێس بكات،گۆڤاری كولۆمبی رینستاسیمان ده‌ڵێت:كاتێ‌ (ستایندۆف) له‌ مه‌كسیك فیلمه‌كه‌ی نمایش كرد،ماركێس خۆی ئاماده‌ی نمایشه‌كه‌ بوو،دوای كۆتایی هاتنی نمایشه‌كه‌ به‌ رووخسارێكی پڕ له‌ زه‌رده‌خه‌ نه‌ سێ‌ جار له‌ سه‌ر یه‌ك گوتی : براڤۆ .. براڤۆ .. براڤۆ

ئه‌گه‌رچی تا ئێستا زۆر زانیاریی ده‌رباره‌ی موزیك و سه‌مای فلامینكۆ له‌ مێژوودا ونه‌،به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌زانین كه‌ فلامینكۆ هونه‌رو كولتوورێكی ره‌سه‌نی خوارووی ئیسپانیایه‌ كه‌ جاران پێیان ده‌گوت ئه‌نده‌لوس و هه‌ر له‌و هه‌رێمه‌شه‌وه‌ نه‌شوونوومای كردووه‌ و بۆ هه‌موو جیهان بڵاو بۆته‌وه‌ .
هه‌ندێ‌ له‌ توێژه‌ران بنه‌چه‌ی راسته‌قینه‌ی فلامینكۆ ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ شارستانیه‌تی ئیبیری كۆن،به‌ڵام پێشكه‌وتنی فلامینكۆ به‌ فۆرمه‌ نوێكه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی پانزه‌هه‌م له‌ سه‌ر ده‌ستی ئه‌و قه‌ره‌جانه‌ی له‌ هینده‌وه‌ هاتبوون،واش زانراوه‌ كه‌ فلامینكۆ كه‌وتۆته‌ ژێر كاریگه‌ری موزیكی قه‌ره‌جه‌ موسڵمان و یه‌هوده‌كان و ئه‌و موزیكه‌ گوزارشت كردنه‌ له‌ ئه‌شكه‌نجه‌و ئازاری چه‌وساوه‌كان و ئه‌و سته‌مكارییه‌ی ده‌رهه‌قییان كراوه‌،یه‌كێ‌ له‌وان جه‌ورو سته‌مه‌كانی پاشای ئیسپانیا و ئه‌لیزابیسی شا ژن بووه‌ ،كاتێ‌ ساڵی 1492 به‌یاننامه‌یه‌كی ده‌ركردوه‌و تێیدا داوای ئه‌وه‌ی كردووه‌ كه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌و مه‌مله‌كه‌ته‌ بێت و ئاینێكی غه‌یری ئایینی كاسۆلێكی هه‌بێت ، ده‌بێت ئاینه‌كه‌ی خۆی بگۆڕێت بۆ مه‌سیحی ،به‌ تایبه‌ت قه‌ره‌جه‌كان و موسڵمان و یه‌هوده‌كان ..بۆیه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ به‌ موزیك و سه‌ما گوزارشتییان له‌و خه‌مه‌ی خۆیان كردووه‌.

هیندۆزه‌كانیش كه‌ له‌ باكوری هیند له‌ شێوه‌ی شه‌پۆله‌ كۆچه‌وه‌ دوای گه‌ڕانییان به‌ ئه‌وروپای ناوه‌ڕاست هاتوونه‌ته‌ ئیسپانیا ،له‌ هه‌مان كاتیشدا كۆمه‌ڵه‌ قه‌ره‌جێكی تریش له‌ ئه‌فریقیاوه‌ ،موزیكه‌كانی خۆیان له‌ گه‌ڵ خۆیاندا هێناوه‌ته‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌، ئیدی ئه‌و قه‌ره‌جانه‌ تێكه‌ڵ به‌ خه‌ڵكی ئه‌و ناوچه‌یه‌ بوون و گۆرانی فلامینكۆ به‌ هۆی ئه‌وانه‌وه‌ له‌ ناو خه‌ڵكیدا بڵاو بۆته‌وه‌،خه‌ڵكیش ئاره‌زووی گوێ‌ گرتنیانی كردووه‌، چونكه‌ ئه‌و موزیك و گۆرانیانه‌ فۆرمێكی پڕ له‌ خه‌م و په‌ژاره‌ییان پێوه‌ دیار بووه‌، دوای ئه‌وه‌ش كه‌ پاشا كارلۆسی سێیه‌م مافی یاسایی پێده‌دا ، هونه‌ری فلامینكۆ زیاتر ته‌شه‌نه‌ ده‌كا،به‌ تایبه‌ت له‌ چایخانه‌و قاوه‌خانه‌كاندا.

فلامینكۆ سێ‌ ره‌گه‌زی سه‌ره‌كی ده‌گرێته‌ خۆی كه‌ بریتین له‌ :

گۆرانی ـ سه‌ما ـ گیتارـ جگه‌ له‌ چه‌پڵه‌ی ده‌ست ،به‌ڵام گۆرانی سه‌نته‌ری بنه‌ڕه‌تیه‌ و سه‌ماكار به‌ جه‌سته‌ی خۆی به‌رجه‌سته‌ی وشه‌كان و سۆزی گۆرانی بێژ ده‌كات به‌ ئه‌كشنی جه‌سته‌، گیتاریش رۆڵی گۆرانی بێژو موزیك ته‌واو ده‌كات و یاریده‌ی به‌رجه‌سته‌بوونی ده‌دات.
وێرای ئه‌و حوزنه‌ی باڵی به‌سه‌ر هونه‌ره‌كه‌دا كێشاوه‌ به‌ڵام گوزارشت له‌ شكۆمه‌ندی وهێزو هه‌ستیاری و جوانی ئاواز ده‌كات .
فلامینكۆ پشت به‌ ئه‌كشن ده‌به‌ستێت ، به‌ تایبه‌ت ئه‌كشنی ده‌ست و قاچ كه‌ به‌ره‌و هێور بوونه‌وه‌ ناچێت ، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ریتمی فلامینكۆ هه‌میشه‌ به‌ره‌و بڵند بوون ده‌چێت،ئه‌كشنی جه‌سته‌ ته‌نها له‌ سه‌ر ریتمی موزیك نیه‌ ، به‌ڵكو له‌سه‌ر ریتمی گۆرانی بێژو ئه‌كشنی سه‌ماشه‌.
ئیدی موزیكی فلامینكۆ ته‌نها له‌ چوارچیوه‌ی ئیسپانیادا نه‌مایه‌وه‌ ، به‌ڵكو بۆ زۆر له‌ وڵاتانی دنیا بڵاو بۆوه‌ و زۆر له‌ گه‌لانی دنیا ده‌هاتنه‌ ئیسپانیا بۆ ئه‌وه‌ی فێری موزیكی فلامینكۆ بن .

گیتارژه‌نه‌كانی فلامینكۆ رۆڵێكی كاریگه‌ریان هه‌بوو له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و هونه‌ره‌ بۆ وڵاتانی ئه‌وروپی، دیارترینیان گیتار ژه‌نی به‌ناوبانگ (باكۆ دیلۆسیا) بوو،كه‌ له‌ رووی لیهاتوویی گیتار ژه‌نین و ته‌كنیكی گیتار له‌ ئاستێكی جیهانیی به‌رز دابوو، باكۆ هه‌ر له‌ ته‌مه‌نی حه‌وت ساڵییه‌وه‌ گیتار ژه‌نینی له‌ برا گه‌وره‌كه‌یه‌وه‌ فێر بوو، چونكه‌ ئه‌ویش هاوشێوه‌ی براكه‌ی ئاشق به‌ گیتار بوو، جگه‌ له‌ (باكۆ دیلۆسیان) چه‌ندین بلیمه‌تی دیكه‌ی فلامینكۆ له‌ هونه‌ری هاوچاخ دا ناویان هه‌یه‌ له‌وانه‌ :
1.تیپی جیبسی كینگ
2.مانۆلۆ كاراكۆل
3.تۆماتیتۆی ئیسپانی
چه‌ندین تیپ و هونه‌رمه‌ندی تر كه‌ رۆڵی كارایان هه‌بووه‌ له‌ بڵاو كردنه‌وه‌ی ئه‌و هونه‌ره‌ بۆ هه‌موو جیهان .

له‌ فلامینكۆدا گۆرانی پنتی سه‌ره‌كی هونه‌ره‌كانی دیكه‌ی فلامینكۆیه‌،پاشان سه‌ما كه‌ وشه‌و سۆزی گۆرانی بێژ له‌ ریگه‌ی جه‌سته‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات ،ئینجا گیتار ژه‌ن ده‌بێته‌ ته‌واو كه‌ری هه‌ردوو هونه‌ری گۆرانی و سه‌ما،نووسه‌ری ناسراوی ئیسپانی كۆستیلۆ ده‌ڵێت : هونه‌ری فلامینكۆ هێزو گوزارشت به‌خشین و ستاتیكای ئاوازه‌ كه‌ ئاوێزانی یه‌كتر بوونه‌،سه‌ما كارانی فلامینكۆ هه‌میشه‌ به‌ جه‌سته‌ی خۆیان توانییوویانه‌ دژی سته‌مكاری بوه‌ستن ،هه‌میشه‌ ئه‌و سه‌ماكاره‌ په‌لو پۆكانی خۆی ده‌كات به‌ ئامرازێكی هێمادار، كه‌ بینه‌ر بتوانێت له‌و سه‌مایه‌دا گه‌لێك هیما بخوێنێته‌وه‌،ئه‌و ئه‌كشنانه‌ی سه‌ماكاریش هه‌رگیز به‌ره‌و خاو بوونه‌وه‌و هێمنی نواندن ناڕۆن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌تمۆسفیرێكی رۆمانسیت بۆ دروست بكه‌ن به‌ پیچچه‌وانه‌وه‌ ریتمی فلامینكۆ به‌ به‌رده‌وامی به‌ره‌و به‌رز بوونه‌وه‌ ی ریتم ده‌چن ،جه‌سته‌ی سه‌ماكار له‌ فلامینكۆدا هه‌ر ته‌نها له‌ سه‌ر ریتمی موزیك ناجولێته‌وه‌ ،به‌ڵكو زێتر له‌ سه‌ر ریتمی ده‌نگی گۆرانی بێژ، له‌و كاته‌شدا جولانه‌وه‌ی سه‌ماكار ئیجگار خێرایه‌ ، كه‌ بینه‌ر له‌ رێگه‌ی بیستنی ریتمی جولانه‌وه‌ی پێیه‌كانی سه‌ماكار دووچاری نامۆ بوون ده‌بێت له‌ رووی خێرایی ریتمی پێ‌ .
هه‌ر كۆستیلۆ ده‌ڵێت : هه‌ر ته‌نها ئیسپانیه‌كان به‌ مامۆستای زمانی جه‌سته‌ نه‌مانه‌وه‌،كه‌ تێیدا قه‌ره‌جه‌كان خۆشه‌ویستی و مردن له‌ یه‌ك جه‌سته‌دا به‌رجه‌سته‌ بكه‌ن ئه‌وه‌تا دوای ئه‌وه‌ی ئافره‌ته‌ نه‌رویجیه‌كان به‌ شه‌پۆل روویان له‌ ئیسپانیا كرد بۆ ئه‌وه‌ی فێری هونه‌ری سه‌ما بن، به‌ تایبه‌ت له‌ ئۆسلۆ،بۆ ئه‌وه‌ی به‌شێك له‌و هونه‌ره‌ جوانه‌ بگوازنه‌وه‌ وڵاتی خۆیان .

ناودارترین سه‌ماكاری فلامینكۆ ماریا به‌خۆسه‌،كه‌ له‌ شاری ئیشبیلیه‌ی ئیسپانی له‌ دایك بووه‌ و به‌ گه‌وره‌ترین داهێنه‌ر ده‌ژمیردرێت له‌ جیهاندا له‌ سه‌مای فلامینكۆدا، ئه‌و له‌ رێگه‌ی ئه‌و ئه‌دا سه‌رسورشهێنه‌رو جه‌سته‌ پلاستیكییه‌ی هه‌یه‌تی هه‌میشه‌ به‌ دوای فۆرمی تازه‌دا ده‌گه‌ڕێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت به‌ پێی تێپه‌ڕبوونی سه‌رده‌م به‌رهه‌می جوانترو نوێ‌ تر له‌ فلامینكۆدا به‌ ده‌ست بێنێت،له‌ هه‌مان كاتیشدا مانایێكی قوڵتر بره‌خسێنێ‌ له‌ سه‌مای فلامینكۆدا .
ماریا ده‌ستپێكی كاره‌كانی له‌ گه‌ڵ تیپی ئه‌نتۆنیۆ جادس بوو،له‌ رێگه‌ی نمایش كردنی هه‌ردوو شانۆگه‌ری ( كارمن ) و( زه‌ماوه‌ندێكی خوێناوی ) دواتریش ده‌رهێنه‌ر كارلۆس ساورا كردینی به‌ فیلمی سینه‌مایی ..فلامینكۆ له‌و دوو شانۆگه‌ریه‌دا خاڵێكی وه‌رچه‌رخانی گه‌وره‌ی به‌ خۆیه‌وه‌ بینی ،چونكه‌ ده‌رهێنه‌ر له‌ ناو ئه‌و دوو شانۆگه‌ریه‌دا توانی سه‌مای فلامینكۆ به‌ شێوه‌یه‌كی هونه‌ریی زۆر باڵا ئاوێزانی دراما بكاو به‌ یه‌كه‌وه‌ وروژاندنێكی زۆر له‌ سه‌ر شانۆدا دروست بكه‌ن …

یه‌كێك له‌ لایه‌نه‌ هه‌ره‌ جیاوازه‌كانی كاری ماریا ئاوێته‌ كردنی فۆرمی كلاسیكه‌ به‌فۆرمی هاوچاخ ،ئه‌مه‌ وای كردووه‌ كه‌ فلامینكۆ ته‌نیا له‌ سه‌ر قه‌دی خۆی نه‌مێنێته‌وه‌ و هه‌میشه‌ له‌ گۆڕان دابێت ، ئه‌مه‌ وای كردووه‌ كه‌ باخیس به‌ پێشه‌نگی نوێخوازی سه‌مای فلامینكۆ دابندرێت له‌ مێژوودا .
له‌ وێوه‌ ئه‌و سه‌ماكاره‌ ئیسپانییه‌ داهێنه‌ره‌ چه‌ندین خه‌ڵاتی به‌ نرخی به‌ ده‌ست هێنا، له‌وانه‌ش خه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی نه‌خشه‌سازی سه‌ما بۆ ساڵی 1996،خه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی بۆ سه‌ما ساڵی 2002 ، خه‌ڵاتی لیونی ماسینی 2004
گۆرانی له‌ فلامینكۆدا كه‌ له‌ فۆلكلۆرێكی میللییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ و فۆرمێكی په‌ژاره‌یی پێوه‌ دیاره‌ ، گوزارشت له‌و سته‌مكارییانه‌ ده‌كات كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ قه‌ره‌جه‌كان كراوه‌ و به‌ ئاوازێكی ریتم هه‌مه‌ ره‌نگ ده‌گوترێنه‌وه‌ ،كه‌ هه‌ندێ‌ له‌ مه‌قامه‌كانی چوارگاو پێنج گا ده‌گرێته‌وه‌ .
ئه‌وه‌ی گۆرانی فلامینكۆ ده‌ڵێت ده‌بێت ده‌بێت توانایێكی زۆر له‌ ئه‌دای ده‌نگ و هه‌ستێكی ناسكی هه‌بێت ، ئه‌و گۆرانی بێژه‌ به‌ ده‌نگێكی خه‌مناك كۆمه‌ڵێ‌ سه‌ربورده‌و چیرۆك و به‌ سه‌رهاتی تاڵی میللی ده‌گێڕێته‌وه‌ ، كه‌ بتوانێت كارێك بكات له‌ پاڵ موزیك و سه‌ما بینه‌ر بوروژێنێ‌ ، به‌ تایبه‌ت له‌گێڕانه‌وه‌ی داستانه‌كانی ئه‌ڤینداری كۆن دا .

له‌ فلامینكۆدا سێ‌ جۆره‌ گۆرانی هه‌یه‌ : گۆرانی قوڵ ـ كه‌ لێواو لێوه‌ له‌ به‌سه‌ر هات و چیرۆكی تراژیدی ، گۆرانی مام ناوه‌ندی كه‌ له‌ ده‌ربڕینی خه‌م و په‌ژاره‌ییدا له‌وه‌ی یه‌كه‌میان سووك تره‌ ، هه‌روا گۆرانی سووك ـ كه‌ ریتمه‌كه‌ی خێراتره‌ و هاوشان له‌ گه‌ڵ كیتاره‌ ده‌ڕوات ،باس له‌ خۆشه‌ویستی و ئاسووده‌یی ده‌كات .

جلو به‌رگ و به‌كارهێنانی ره‌نگ فۆرمێكی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌ له‌ فلامینكۆ و ئێستاش له‌ كاتی نمایش كردنی سه‌مای فلامینكۆ ئه‌و فۆرمه‌ تایبه‌تیه‌ پارێزراوه‌ ، به‌ تایبه‌تیش ره‌نگی سوور كه‌ هێمای خوێن و سته‌مكاری ده‌گه‌یه‌نێت .
له‌ جلوبه‌رگی فلامینكۆدا بایه‌خی زۆر به‌ ره‌نگی گه‌رم ده‌درێت ، چه‌ندین چینی گوڵ ده‌خرێته‌ سه‌ر سه‌ری نمایشكار،ئه‌و پۆشاكانه‌ش له‌ لایه‌ن گه‌وره‌ شاره‌زایانی بواری پۆشاكی فلامینكۆوه‌ دیاری ده‌كرێت ، به‌ هه‌زاران مه‌تری كوتاڵی ره‌نگاو ره‌نگ له‌ سه‌ر سه‌كۆی نمایش راده‌خرێت ، ئه‌و ئیكسسوارو جلو به‌رگانه‌ ده‌گۆڕدرێن بێ‌ ئه‌وه‌ی بینه‌ر له‌ كاتی نمایشدا هه‌ستی پێ‌ بكات .
بۆیه‌ كراسی فلامینكۆ ئێستا به‌ناوبانگترین پۆشاكی كولتووری ئیسپانیایه‌ .

موزیك كه‌ هه‌میشه‌ پێكهاته‌یه‌كی گرنگی شانۆ بووه‌،له‌ رابووردوو له‌ ئێستاشدا گرنگی خۆی هه‌بووه‌ لای شانۆكاران،سه‌ربورده‌ی موزیك له‌گه‌ڵ شانۆشدا سه‌ربورده‌یه‌كی دێرینه‌و هه‌زاران ساڵ به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ موزیك و شانۆ ئاشنا به‌یه‌كتر بوونه‌،پێش ئه‌و ئاشنابوونه‌ش، شانۆی (پانتۆمایم) یا شانۆی ئاماژه‌ هه‌بووه‌،له‌و ساتانه‌ی كه‌ هونه‌ری گریكی كۆن تازه‌ چه‌كه‌ره‌ی ده‌كردو دیالۆگ له‌ شانۆدا بوونی نه‌بوو،له‌جیاتی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ وهێمای جه‌سته‌یی شوێنی دیالۆگیان ده‌گرته‌وه‌،له‌ رووی لاسایی كردنه‌وه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كان،یالاسایی كردنه‌وه‌ی سروشت،به‌شێوه‌یه‌كی كۆمێدی گاڵته‌ئامێز بۆ ختووكه‌دان و به‌پێكه‌نین هێنانی بینه‌ر،دوای ئه‌و قۆناغه‌ به‌ ماوه‌یه‌ك ئه‌وجا شانۆگه‌ریی به‌ده‌نگ سه‌ری هه‌ڵدا،به‌هه‌ردوو جۆری كۆمیدی و تراژیدییه‌وه‌،له‌و جۆره‌ شانۆگه‌رییانه‌ش به‌پێویست ده‌زانرا كه‌ ره‌گه‌زێكی گۆرانی (سروود ) ئاوێته‌ی ئه‌و شانۆگه‌رییانه‌ بكرێ‌،كه‌ به‌ده‌نگی (كۆرس) ده‌وترانه‌وه‌،هه‌ندێ جار ئه‌و سروودانه‌ له‌لایه‌ن هه‌ندێ نووسه‌ره‌وه‌ ده‌نوسران،كه‌ خۆیان ئه‌كته‌ر نه‌بوون، یاخود ئه‌كته‌ربوون و شاره‌زاییان له‌ كاری درامیدا هه‌بوو،تا ئه‌و كاته‌ش هێشتا وه‌ك پێویست درك به‌زه‌رووره‌تی موزیك نه‌ده‌كرا له‌ شانۆدا،ته‌نیا هه‌ر پشت به‌ كۆرس ده‌به‌سترا،به‌ڵام له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی (كۆرس) له‌شانۆگه‌رییه‌كانی یۆرپیدس و سۆفوكلیس و ئه‌ره‌ستۆفانس ـ ی گریكی،ئه‌وجا درك به‌زه‌رووره‌تی موزیك كرا،له‌پاڵ ئه‌و كۆرسانه‌دا موزیك خزایه‌ ناو شانۆ،ئه‌و كاته‌ به‌ته‌واوه‌تی هه‌ست به‌وه‌ كرا كه‌ بۆی هه‌یه‌ موزیك شوێنێكی دیار له‌كاری درامیدا پڕبكاته‌وه‌،یا ئیزافه‌یه‌كی دیكه‌ بخاته‌ سه‌ر ره‌گه‌زه‌كانی دیكه‌ی شانۆ و ببێته‌ فاكته‌رێكی دیكه‌ی سه‌ره‌كی بۆ لێك نزیكبوونه‌وه‌ی بینه‌ر به‌شانۆ و ره‌خساندنی دینامیكیه‌تی سه‌رنجڕاكێشانی بینه‌ر به‌چاوو به‌گوێ و هه‌موو هه‌سته‌كانی دیكه‌،له‌وانه‌ش هه‌سته‌ رۆحییه‌كان كه‌ كاریگه‌ریی خۆیان له‌سه‌ر ویژدان و هه‌ست و ده‌روونی بینه‌ردا به‌جێ دێلن،شاعیره‌ گریكه‌كان كه‌سانی نابه‌ڵه‌د نه‌بوون به‌موزیك،له‌و كاته‌دا كه‌ فه‌یله‌سوف و نووسه‌ر بوون له‌هه‌مان كاتدا هۆشیارییه‌كی تێرو ته‌سه‌لیان له‌ موزیكیشدا هه‌بوو،هه‌ندێك له‌وان خۆیان ئاوازو موزیكییان بۆ به‌رهه‌مه‌كانی خۆیان داده‌نا،ئه‌و تێك هه‌ڵكێشانه‌ی نێوان شانۆ و موزیك تا سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی (ئۆپێرا) و بووژانه‌وه‌ی ئیتاڵیا به‌رده‌وام بوو، ئه‌وكاته‌ پێوه‌ندیی موزیك و شانۆ كه‌وته‌ قۆناغێكی دیكه‌ی هونه‌ریی و زانستی و بناغه‌یه‌كی پته‌وتر بۆ شانۆ و موزیك داڕێژرا،به‌ چه‌شنێك كه‌ جۆرێك له‌ جودایی هه‌بێت له‌گه‌ڵ قۆناغه‌ ره‌مه‌كیی و میللیه‌كانی رابردووی موزیك له‌شانۆدا، ئه‌وه‌بوو ئۆپێرا- شانۆی گۆرانی كه‌ جۆری سیسته‌می ئه‌و شانۆگه‌رییانه‌ بوونه‌ له‌دوای پانتۆمایم و سروود و كۆر س له‌ چاخه‌كانی ناوه‌ڕاستدا سه‌ریان هه‌ڵدا یه‌وه‌،یه‌كه‌م ئۆپێراش ساڵی (1597) له‌شاری فلوره‌نسای ئیتاڵی دا پێشكه‌ش كرا،پاشان هه‌ر ئه‌و ئۆپێرایه‌په‌ره‌ی سه‌ندو چه‌ندین شاكاری گه‌وره‌ی جیهانیی ئۆپێرایی لێكه‌وته‌وه‌،له‌وانه‌ش (زیخگرید) (تانهاوزر) (بارسیگال) جگه‌ له‌و شاكارانه‌ چه‌ندین ئۆپێرای دیكه‌ له‌و بواره‌دا ناوبانگیان ده‌ركرد له‌وانه‌ش (سه‌رتاشی ئه‌شبیلیه‌ی رۆسینی ) (خوازبێنی فیگارۆ) و (شمشاڵی ئه‌فسوناویی مۆزارت) و فیدیلیوی هه‌تیوی بتهۆڤن و جیناف ـ شۆپان و زۆر ئۆپێرای دیكه‌ش كه‌له‌ جوغزی كاری نمایشی ده‌رده‌چوون،به‌ڵام هونه‌ری چواره‌می شانۆ ( بالێ ) ی شانۆی سه‌مایی بوو، بۆیه‌ ئه‌و شانۆگه‌رییانه‌ی كه‌پشت به‌سه‌ما ده‌به‌ستن له‌ دیالۆَگ دوور ده‌كه‌ونه‌وه‌،تێیدا موزیك ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی بۆ بزووتنه‌وه‌ی سه‌ماكاره‌كان،ئه‌م جۆره‌ شانۆگه‌رییانه‌ سه‌ره‌تا له‌ رووسیای قه‌یسه‌ری دا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌،پاشان گوازرانه‌وه‌ ئه‌مریكا و هه‌ندێك وڵاتی ئه‌وروپی،له‌وانه‌ش بالییه‌كانی چایكۆفسكی وه‌ك بوندوق شكێن و ده‌ریاچه‌، هه‌روه‌ها لومسكی كۆرساكۆف ـ شه‌هره‌زادو لایكۆرسترافنسكی بتروشكا و شۆستا كۆفتیش سووره‌ ره‌ش،دواتر جۆری پێنجه‌می ئه‌و شانۆگه‌رییانه‌ شانۆگه‌ریی نوانددن بوو كه‌ هه‌ر له‌گه‌ڵ چه‌كه‌ره‌ كردنی نووسینی شانۆییدا هاته‌ كایه‌وه‌ و تا ئه‌مڕۆ كه‌شی له‌گه‌ڵدا بێت درێژه‌ی هه‌یه‌و شوێنی ئۆپێراو بالێی گرته‌وه‌ .

ره‌خنه‌گره‌كان به‌تێكڕ ایی وای بۆ ده‌چن كه‌ كارێكی ئاسته‌م بۆ شانۆگه‌رییه‌ گریكییه‌ كۆنه‌كان وه‌ك تراژیدییه‌ مه‌رگه‌ساته‌كانی یۆرپیدس و كۆمیدیاكانی ئه‌ره‌ستۆفانس به‌بێ موزیك ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌یان هه‌بووبێت نرخ و به‌هایه‌كی هونه‌ری تێروته‌سه‌لی شانۆیی به‌بینه‌ر ببه‌خشن ،بۆیه‌ ئه‌گه‌ر موزیك ئه‌وكاته‌ و له‌وسه‌رده‌مه‌ وه‌ك سه‌ره‌تایه‌كی سه‌رهه‌ڵدانی شانۆ ئه‌و بایه‌خه‌ی پێ درابێت ،ئه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌مڕۆ دوای تێپه‌ربوونی ئه‌و زمه‌نه‌ تێرو چڕو پره‌ی پڕ له‌داهێنان و ململانێی جۆراو جۆری ته‌وژم و رێبازه‌ جیا جیاكانی شانۆ ، موزیك چ پله‌وپایه‌كی له‌شانۆدا په‌یدا كردبێت ؟ دیاره‌ پێویستی شانۆ بۆ موزیك له‌ته‌شه‌نه‌ سه‌ند ندا بووه‌، ده‌رهێنه‌ره‌ گه‌وره‌كانیش بۆیان یه‌كالا بۆته‌وه‌ كه‌به‌بێ موزیك ناتوانن شانۆیه‌كی زیندوو پێشكه‌ش بكه‌ن ، چونكه‌ ئه‌وان گه‌شتنه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ شانۆ په‌یوه‌ستبوونێكی راسته‌وخۆ و بنه‌ڕه‌تی به‌و كه‌شوهه‌وا ده‌وونییه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر دروستی ده‌كات ، بۆ لێك نزیكبونه‌وه‌ی بینه‌ر به‌شانۆو ئاوێته‌ بوونی له‌گه‌ڵ رووداو و كاراكته‌ره‌كاندا ،بۆیه‌شه‌ گه‌وره‌ ده‌رهێنه‌ره‌كانی وه‌ك ڤاگنه‌ر ، بیته‌ر فایس ، برێخت ، چیخه‌ف ،ستانسلاڤسكی ،ئارتۆ ،تا ده‌گاته‌ بیته‌ر بروك ،بایه‌خێكی زۆریان به‌موزیك داوه‌و زۆر له‌ خواسته‌كانی خۆیان به‌ موزیك به‌رجه‌سته‌ كردووه‌ ،كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌و خواست و تێڕوانینانه‌ نه‌ به‌ دیالۆگ نه‌به‌ جووله‌و بزووتنه‌وه‌ی شانۆیی نه‌ده‌هاتنه‌ دی ,،زۆر له‌و نووسه‌رو ده‌رهێنه‌رانه‌ كاراكته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی خۆیان موزیك ژه‌ن بوون ،به‌رهه‌مه‌كانیان له‌ژیانی هونه‌ریی پڕ له‌داهێنانی ئه‌وانه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ ،له‌وانه‌ش پۆشكین له‌مۆزارت و سالێری ، كه‌موزیك سه‌راپای شانۆگه‌رییه‌كه‌ داده‌پۆشێ و كه‌شوهه‌وایه‌ك له‌بلیمه‌تیی موزیكژه‌نه‌كان نیشانده‌دات . هه‌روه‌ها لای برێخت –موزیك هه‌مان گرنگی هه‌بووه‌ چه‌ندین له‌شانۆگه‌رییه‌كانی پشتیان به‌ موزیك به‌ستووه‌ ،له‌وانه‌ش شانۆگه‌ریی ته‌پڵی شه‌وان ئۆپێرای سێ قڕۆشه‌كه‌، دایكی ئازا ، موزیك له‌و شانۆییانه‌دا هه‌ر ته‌نیا شوێنه‌وارو كاریگه‌ریی خۆی به‌سه‌ر بینه‌ردا به‌جێ ناهێلێ به‌قه‌د ئه‌وه‌نده‌ی كه‌یاریده‌ی ئه‌كته‌ریش ده‌دات بۆ ره‌خساندنی ئه‌و كه‌شوهه‌وا ده‌روونییه‌ی وای لێ ده‌كات بتوانێت رۆلی خۆی به‌داهێنانه‌وه‌ ببینێ ،چونكه‌ ئه‌كته‌ریش وه‌ك بینه‌ر پێویستی به‌ره‌خساندنی ئه‌و كه‌شوهه‌وا ده‌روونییه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌وروبه‌رو كۆمه‌ڵێ فاكته‌ری دیكه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی ده‌وره‌كه‌ی ببنه‌ یاریده‌ده‌رو پاڵپشتی ،ئه‌وه‌تا ترفستۆكۆف ده‌لێت :

ئه‌گه‌ر وامان مه‌زنده‌ كرد كه‌ی هونه‌ری شانۆیی ئۆركسترایه‌كی سیمفۆنیاییه‌ تیایدا موزیك ده‌بێته‌ ئامێرێك له‌ ئامێره‌كانی ئه‌و ئۆركسترایه‌،بۆیه‌ پێویسته‌ موزیك په‌یوه‌ست بێت له‌گه‌ڵ هه‌مووئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌ی كه‌له‌شانۆدا ده‌بیندرێن ،كه‌واته‌ موزیك پارچه‌یه‌كه‌ له‌ هه‌مووان وبه‌بێ‌ ره‌گه‌زه‌كانی دیكه‌ی شانۆیی هیچی له‌ده‌ست نایه‌ت ، مایرهۆڵد یش وای بۆ ده‌چێت كه‌ ئه‌گه‌ر شانۆگه‌رییه‌ك پێویستی به‌ موزیك هه‌بوو ئه‌وا ده‌بێت جێگه‌ی شیاوی خۆی بۆ بدۆزرێته‌وه‌ ، ئالن دانیلۆ ده‌ڵێت : موزیك فاكته‌رێكی تێگه‌یشتنی كاری بیرو بۆچوونه‌كانی ئێمه‌یه‌ ئه‌و كاریگه‌رییه‌ ئه‌خلاقییه‌ی دێته‌ ئه‌نجام كارێكی واده‌كات كه‌ هه‌ستی مرۆیی بنیاده‌م پاك وبێ گه‌ردتربێت ،هه‌روه‌ها زانا دسكی ریش ـ وای بۆده‌چێت كه‌ موزیك یاریده‌ری ده‌رهینه‌ر ده‌دات بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی وێنه‌و ریتمی شانۆگه‌رییه‌كه‌.
سایكۆلۆژناسه‌كانیش وای لێك ده‌ده‌نه‌وه‌ ، كه‌ موزیك له‌ شانۆدا هه‌ر ته‌نها كاریگه‌ری له‌ سه‌ر ریتمی شانۆو حاڵه‌تی ده‌روونیی ئه‌كته‌ر نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌دایێكی باشتر بكاوپتر له‌ رووداوو به‌رجه‌سته‌ كردنی كاراكته‌ره‌كانی نزیك بێته‌وه‌ ، به‌ڵكو به‌ هه‌مان شێوه‌ زێتر كاریگه‌ریی له‌ سه‌ر حاڵه‌تی ده‌روونیی بینه‌ر هه‌یه‌ كه‌ رووداوه‌كانی سه‌ر شانۆ وه‌ك خۆی ببینێ‌ ، له‌ هه‌مان كاتدا چێژێكی رۆحی به‌ بینه‌ر ببه‌خشێت.

جیۆكارلین ـ ی گه‌وره‌ ده‌رهێنه‌ری به‌ریتانی ده‌ڵێت : دیالۆگ كاتێك فه‌لسه‌فیه‌كانی ده‌رده‌كه‌وێت و كاریگه‌ریی خۆی له‌ مێشكی بنیاده‌مدا به‌ جێ‌ دێلێ‌ كه‌ موزیك به‌رجه‌سته‌ی بكات و بخرێته‌ ناو چوارچیوه‌ی ریتم ، چونكه‌ جگه‌ له‌ ریتمی سروشتی ، ئێمه‌ له‌ شانۆدا پێویستیمان به‌ ریتمی دروست كراو هه‌یه‌ ، ئه‌و ریتمانه‌ن هێز به‌ وشه‌ ده‌به‌خشن و به‌رجه‌سته‌ی ده‌ورو به‌رو كه‌شو هه‌واو دیوی شاراوه‌ی دیمه‌نه‌كان و ناخی ئه‌كته‌ر ده‌كه‌ن .

هەمیشە پرسیارێك لە نێو هەوادارانی سینەما و شانۆدا سەرهەڵدەدا ئەویش ئەوەیە ئاخۆ لە ئاكامدا سینەما یان شانۆ كامییان لە بەرامبەر ئەوی تریاندا چۆك دەدەن ؟ دوای شیكردنەوەو تێڕامانێكی كەم دەگەنە ئەنجام و دەڵێن (هەردوكییان بەیەكەوە هەن و بە یەكەوە چێژ بە ژیان دەبەخشن ، هیچیان ناتوانن چۆك بەوی تریاندا بدەن،چونكە هەردوكیان بوونەتە پارچەیەك لە ژیانی سەرجەم مرۆڤایەتی و ناتوانین بە هیچ كڵۆجێ‌ دەست بەردارییان بین.
بەڵام پرسیاری هەرە دیاربەرچاو لەو نێوەندەدا ئەوەیە كە هونەرمەندە داهێنەرەكان چۆن دەتوانن ئەو دوو هونەرە ئاوێزانی یەكتر بكەن ، بە هەردوو رووی داهێنانەوە سوود لە یەكتر ببینن .

ئەمڕۆ نیە سینەما سوودی لە شانۆ وەرگرتووە،دێر زەمانێكە گەورە سینەماكارەكان شانۆگەرییە بە پێزە جیهانیییەكانیان خستۆتە توێ‌ ی سینەما،لەو نێوەندەشدا پشكی شێر بەر شكسپیر و شانۆگەرییەكانی كەوتووە،سینەماكارەكان تا ئێستا سوودێكی زۆریان لێ‌ وەرگرتووە،لەوانەش شانۆگەرییە ناودارەكانی وەك بازرگانی ڤینیسیا،هوتییللۆ،هاملێت،لیر پاشا،ئۆتیللۆ كە گەورەترین و دیارترین هونەرمەندە سینەماكارەكانی جیهان رۆڵییان تێدا بینییووە، ئەوەتا (ئال باتشینۆ) كاتێ‌ كەسایەتی شایلۆكی لە فیلمی بازرگانی ڤینیسیا بەرجەستە كردووە،رەخنە گرەكان گوتییان تا ئێستا شایلۆك بەم ئاستە بەرزە لە شانۆشدا بەرجەستە نەكراوە، دەرهێنەر(مایكل رادفۆرد) سیناریۆی سینەمایی بۆ دەقەكە نوسییووە،كە تێیدا رەچاوی سیماو خەسڵەتەكانی زێتر لە چوار سەدەی رابووردووی تێدا تۆمار كردووە،وێڕای ئەوەی چارەسەرێكی گونجاوی بۆ دیالۆگ داناوە،بە شێوەیەك كە وێنە لە هەندێ‌ شوێندا جێگەی دیالۆگ بگرێتەوە،لە هەمان كاتیشدا فەزایێكی باشی بۆ فانتازیای ستاتیكا بە جێ‌ هێشتبوو كە سنووری تەسكی شانۆی تێدا تیپەراِندبێ‌ ..

لە هەشتاكاندا دەرهێنەری شیلی (رۆول رویز) فیلمی ریتشاردی سێیەم- ی شكسپیری نمایش كرد،لە هەمان كاتیشدا(لال بشیلۆش) هەمان شانۆگەری كردە فیلم،بەڵام هەر یەكەو بە تێڕوانینی خۆی،هەردوو فیلم بوونە جێگەی رەزامەندی هەوادارانی سینەما، هەر یەكەو لەو دوو دەرهێنەرە بە شێوەیەژك هەڵسوو كەوتییان لە گەڵ مۆنۆلۆژەكان و دیالۆگەكاندا كردووە، بەڵام زۆربەی راكان وابوون كە (رویز) بە فۆرمێكی ئەزموونگەر لە ئەدا و دیكۆمێنت و ستاتیكا بونیاتێكی وروژێنەری بۆ فیلمەكەدا داڕشتووە.
گەورە ئەكتەری شكسپیری (لۆرانس ئۆلیفیە ) كە رەخنەگران بە سیحری شانۆ لە سینەما ناوی دەبەن،لە چەندین لەو فیلمانە بەشداری كردووە كە لە شانۆگەریەكانی شكسپیر وەرگیراون ، لەوانە:بە تایبەتیش دوای سەركەوتنی لە رۆڵی (رۆمیۆ) ی لە رۆمیۆ جولێت،هاملێت و ئۆتیللۆی و هنری پێنجەمی لە كارە سینەماییە كلاسیكییەكاندا بەرجەستە كردوووە،لۆرانس لە دیارترین ئەو ئەكتەرە مەزنانەیە كە زۆرترین كەسایەتییە شكسپیرییەكانی لە شانۆوە گواستۆتەوە بۆ سینەما، هەمیشە هەوڵی ئەوەی داوە كە زۆر لە شانۆ دوور نە كەوێتەوە،چونكە ئارەزووی ئەوەی نەدەكرد،ئەو زمانە شانۆییە جوانەی شسپیر بكاتە قوربانی سیناریۆو زمانە سینەماییەكە،ئەو شانۆی وەك شانۆ وێنە دەگرت،بە مانا ئەو نەی دەویست كەشو هەوای شانۆیی بگۆڕێت بۆ كەشو هەوایێكی سینەمایی ،هەمیشە داوای ئەوەی لە كامێرامانەكان دەكرد،ئەوە تۆمار بكەن بۆ سینەما كە لە سەر شانۆدا دەیبینن،ناویان لەوفۆرمە تایبەتیە نابوو شانۆ بە سینەما .

هەروەها ئەكتەری ناسراو( مارولك براندۆ) كە رۆلی مارك ئەنتۆنی دیوە ،ریكس هاریسۆن،كەسایەتی قەیسەر لە یۆلیۆس قەیسەردا دەبینێ‌،بە دەیان ئەكتەری جیهانی تر كە چوونەتە نێو كەسایەتیە شانۆییەكانی شكسپیر بەڵام بە سینەما نەك بە شانۆ ..بەڵام مێژووی سینەما زۆر ستایشی ئەكتەرو دەرهێنەری ئینگلیزی (كینس برانا) دەكات لە فیلمی هاملێت،كە ماوەكەی چوار كاتژمێرە،لەو فیلمە نوێیانەش كە بە ستایلێكی حەداسەوی بەرهەم هێنراون فیلمی ماكبێسە،كە (ئەلیزابیس تایلۆر) رۆڵی سەرەكی تێدا بینییووە .
رووسەكان لەو وڵاتانەن كە بایەخێكی زۆریان بە كارەكانی شكسپیر داوە لە سینەمادا ، بەم بۆنەیەشەوە هەفتەی سینەمای شكسپیرییان كردۆتەوە،چەندین فیستیڤاڵی تایبەتییان بۆ ئەنجام داوە ،لەوانە دەرهێنەری رووسی (گریگۆری) مەلیك لیرو هاملێتی پێشكەش كردووە(كیریل سربر) لە فیستیڤاڵی رۆمای سینەمایی بە فیلمی هاملێت خەڵاتی باشترین فیلمی بە دەست هێنا،فیلمەكە چارەسەرێكی سەردەمییانەی بۆ تێكستە شكسپیرییەكەدا كردبوو . رەخنە گری سینەمایی (سەمیر فرید) لە كتێبەكەی دا ( شانۆگەرییەكانی شكسپیر ) پرژاوەتە سەر 27 شانۆگەری شكسپیر كە كراونەتە فیلمی سینەمایی،بە تێرو تەسەلی باسی لەو فیلمانە كردووە كە لە شانۆگەرییەكانی شكسپیر وەرگیراون،كە هاملێت لە پێشەوەیە،ئینجا ماكبێس،رۆمیۆ جولێت،ئۆتیللو،یۆلیۆس قەیسەر،خەونی نیوە شەو، لیر پاشا،ریتشاردی سێیەم، بازرگانی فینیسیا،گەردەلوول،و چەندینی تر .. چ لە رووی فیلمی بێدەنگ چ فیلمی بە دەنگ .

لە هەمان كاتدا سینەما هەر تەنها سوودی لە شكسپیر وەرنەگرتووە بەڵكۆ زۆرێك لە ژیان و بە سەرهاتەكانی شكسپیریشی كردووە بە سینەما ئەوەتا دەرهێنەری ناودار جۆنمادین ساڵی 1998 فیلمی شكسپیری ئاشقی بەرهەم هێنا،كە هەشت خەڵاتی ئۆسكاری بە دەست هێنا،رووداوەكانی فیلمەكە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شانزەهەم و سەربوردەی ژیانی شكسپیر دەگێڕێتەوە لە سەردەمی لاویدا
فیلمەكە وێڕای دروێنە كردنی خەڵاتەكانی ئۆسكار و دەرچوونی بە باشترین فیلمی ساڵی 1998 لە هەمان كاتیشدا دەسكەوتێكی گەورەی پەنجەرەكانی سینەمای بەدەست هێنا كە بریتی بوو لە 250 ملیۆن دۆلار .
ئەم فیلمە سەر لە نوێ‌ رۆحی شكسپیری زیندوو كردەوە و هەوادارێكی زۆرتری بۆ بەرهەمەكانی شكسپیر هێنا ئاراوە .

راستە كە لە سەردەمی ئەمڕۆكەدا هەر تەنها تێكست بە تاقی تەنیا زمانی شانۆ نیەو گەلێك ئەلتەرناتیفی دیكەی كاریگەر هەن بۆ گەیاندنی گوتاری شانۆیی،لەوانەش جەستەی ئەكتەرو سینۆگرافیاو پێكهاتەكانی دیكەی شانۆ بە هەمان شێوە زمانێكی دیكەی نمایشن،ئەوەتا هەتا رۆژی ئەمڕۆكەی لەگەڵ دابێ ، شانۆی جیهانی ،هەمیشەپەنا بۆ تێكست دەبات لەكارە شانۆییەكانیدا،لەوانەش شاكارە مەزنەكانی شكسپیر و بیكیت و چیخەف و مولیر و میلەرو زۆربەی بلیمەتەكانی دیكەی شانۆ،بەردەوام لەسەر تەختەی شانۆ جیهانیەكاندا دەبیندرێن ، بەڵام مەرج نیە ئەو تێكستانە دەقاو دەق وەك خۆیان پێشكەش بكرێن،بەڵكو هەر دەرهێنەرێك بە ستایل و تێروانینی تایبەتی خۆیەوە رەفتاری هونەریی لەگەڵ ئەو تێكستانەدا دەكات، كە تێیدا مۆرك و تایبەتمەندی خۆیان وفەلسەفەو چێژی تایبەتی خۆیان بەبینەر بگەیەنن.

بینەری ئێمە چونكە كەمتر ئەزموونی لەگەڵ شانۆی جیهانیی و ستایلەجیاجیا كانی شانۆدا هەبووە ،پتر مەیلی لەو جۆرە ستایلانەدا هەیە كە ستایلی تەقلیدی و باون، یا زمانی تێگەیشتنیان سوكترو ئاسانترە لە زمانەكانی دیكەی شانۆیی،لە وانەش شانۆی واقعی و شانۆی ئاهەنگسازی،كە تێكستییان بە رەگەزێكی بنچینەیی زانیووە لەكاری شانۆییدا،كەچی لای هەندێ دەرهێنەری دیكەی شانۆیی تێكست نابێتە ئەو بنەما بنەڕەتیەی كە هەندێ لە شانۆكارەكان بۆی دەچن،یان ئەوانەی ئەلتەرناتیفی تێكستیان هەیە،وەك ئەلتەرناتیفی جەستەی ئەكتەر، سینۆگرافیا ، بەڵكو بوون ونەبوونی تێكست وەك یەك دەبینن ،لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا بۆً ئێمە مانان، بوونی تێكست بەمانای دەوڵەند بوونی شانۆیە،چونكە شانۆی پێگەیشتوو ئەو شانۆیەیە كە تەواوی رەگەزەكانی شانۆیی بگرێتە خۆی،یان شانۆیەك نەبێت كە پارچەیەك لە پارچەكانی جەستەی ئیفلیج بووبێ‌ ، بینەری ئێمە بەگشتی، هەمیشە خوازیاری ئەوەیە كە شانۆ بە سپی كراوەیی ببینێ‌،كەمترمەیلی ئەوە دەكات كەلە جەستەی ئەكتەردا ئەو وشانە بخوێنێتەوە كە لە تێكسدا گوێ‌ ی لێ‌ دەبێت ،یا ئاستی تێگەیشتن و مەعریفی نەگەیشتۆتە ئەو ئاستەكە توانای خوێندنەوەی جەستە یا كەرەستەكانی دیكەی شانۆیی هەبێت ، لەبەر ئەوە رەنگە توانای هەزم كردنی زێتر بێت لەشانۆگەرییەكی دیكەی ئەزموونگەری،بەڵام درك بەوە دەكات كەهەندێ‌ لەو نمایشانە لەو نمایشە هاوچاخە زیندووانەن كە سیحرێكیان تێدایە،بەڵام ئەو نابەڵەدە بەو هونەرە سیحراوییە.

شانۆ جیهانیەكان توانیوویانە سوودێكی زۆر لە كولتوورو كەلە پووری خۆیان ببینن و ئەو سەروەت وسامانە نەتەوییانەی خۆیان لە ئەفسانە و چیرۆك و حیكایەتی میللی بە شێەوەیەكی هاوچاخانە بۆ شانۆكانیان بەرجەستە بكەن، بەڵام ئێمە ئەگەرچی لەوانیش دەولەمەندتر بووبین،ئەگەر لاوك و حەیران و چیرۆك و ئەفسانەكانمان پڕیش بووبن لە درامای كاریگەر ئەوە لە دەرەنجامی قەیرانی تێكست نووس نەمان توانیوە كەم و زۆر سوود لەو سامانە بە پێزەی خۆمان وەربگرین،بۆیە فاكتەری بنەڕەتی غیابی تێكستی هاوچاخانە، دەگەڕێتەوە بۆ لاوازی ئەزموونی نوێی شانۆییمان،بۆیە هەوڵە كانی بەهاوچاخ بوونی شانۆ لای ئێمە ئەگەر هەبووبێت كەوتۆتە نێوان دوو بازنەوە : یەكەمیان زۆرینەی نمایشە نوێكانمان پتر پشتیان بە تێكستی بیانی بەستووە،دووهەمیان : كۆمەڵێكی تر لەوان پشتیان بە خۆیان بەستووە،بۆ پێك هێنانی (تێكستی كۆكتێڵی) كە لە لێك بەستنەوەی چەند كورتە قەسیدەیەك پێك هاتووە، وەك هەندێ‌ لە شانۆگەرییەكانی سدیق حوسێن و مەهدی حەسەن دا دەردەكەوێت ، ئەمەیان حاڵە تێكی چەسپاونیە،بەڵام رەنگ و خەسڵەتی تایبەتی خۆیان هەیە و لاوەكان پتر روو لەم شێوازە دەكەن بۆدەربڕین،ئەگەر چی نابنە چارەسەر بۆ بونیاتنانی تێكستی نوێ،چونكە لەو حاڵەتانەدا،دەرهێنەر پشت بە تێكست نابەستێت ، بەڵكو هەموو پارسەنگی خۆی دەخاتە سەر وێنەی شانۆیی وكەرەستە درامیەكانی دیكەی شانۆ ، وەك جەستەی ئەكتەر و رووناكی و موزیك و رەنگ ، دەرهێنەر دەیەوێت بە زمانی سینۆگرافیا كاریگەری سایكۆلۆژی و دارماتیكی خۆی لە سەر دەروون و رۆحی بینەردا بە جێ بێڵێ نەك بە دیالۆگ،كە بەلای ئەوانەوە دیالۆگ پتر بەلای هزردا دەشكێتەوە،ئەو كاریگەرییە دەروونیە سیحراویە لای بینەر دروست ناكەن،كە دەرهێنەر خوازیاریەتی .

قەیرانی تێكستی شانۆیی ئەمڕۆ نیە لە شانۆی كوردیدا سەرهەڵدەدا،چونكە لەوەتەی شانۆ لای ئێمە سەری هەڵداوە بە دەگمەن نووسەری تایبەتمەند بە نووسینی تێكستمان هەبووە،راستە جارەو بار لەملاو لەولا هەندێ هەوڵی سەرەتایی هەبوونی بۆ نووسینی تێكست،بەڵام كاریگەرییەكی ئەو تۆیان بەسەر رەوشی شانۆیی نەبووە،بەو جۆرەی كە بتوانن پارچەیەك لەو بۆشاییە بەرفراوانەی گۆرەپانی شانۆییمان پڕ كەنەوە،لە هەمان كاتدا ئەوانەی دەستیان لەكاری نووسین وەرداوە بۆ ئارەزوو بووە،نەك وەك پێشەیەكی سەرەكی و پسپۆر بە نووسین ، بەلگەشمان بۆئەو راستیە ئەوەیە ئەوەتا ئەو نووسەرانە بەردەوام نەبوونەو ئێستاكە زۆر ینەیان لەگۆڕەپانەكەدا بزر بوونە ، بەشێكی تر لەوانەی مومارەسەی كاری نووسینی تێكستیان كردووە ، دەرهێنەرەكان خۆیان بوونە، كەتوانای نووسینیان هەبووە ، بۆیە لەدەرەنجامی ئەو قەیرانەی هەبووە،پیشتیان بە خۆیان بەستووە بۆ شانۆگەرییەكانیان،بۆیە ئەگەر تێكست لە رابووردوودا لە ئاستەنگیكدا بووبێت،ئێستا قەوارەی ئەو ئاستەنگە زۆر لە جاران پتر هەڵا یساوە و بۆتە پارچەیەكی گەورەی نەخۆشیەكانی ئەمڕۆی شانۆ، فاكتەری سەرهەڵدانی ئەو دیاردەیەش هەمدیسان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەلوو مەرجە تەنگەتاوەی ئەمڕۆكە شانۆ بە گشتی پییدا تێدەپەرێت،لەهەمان كاتدا ئەو فاكتەرە ئەرێنیانەی كەدەبنە هاندەر بۆ رووتێكردنە تێكست،ئەوەتا نەوەی نوێ‌ لە دەرەنجامی غیابی ئەو هاندانە بە هیچ شێوەیەك توخنی ئەو ئاقارەی نووسینی تێكست نەكەوتوون، وێڕای هەموو ئەمانەش هونەریی نووسینی هونەرێكی تایبەتەو لەو هونەرە باڵایانەیە كە كەم كەس دەسەڵاتی ئەوەی هەیە خۆی لە قەرەبدات،لەبەركەم ئەزموونی لەم بوارەدا،چونكە ئەوانەی دەیانەوێت بنووسین دەبێ لەدووسەردا شارەزاییان هەبێت ،لەبواری هونەریی و لە بواری ئەدەبی ،رەچاوی رەگەزە هونەرییەكانی شانۆ بكەن لە بواری دروست كردنی گری َو كاراكتەروو دابەش كردنی دیمەنی و دیالوگ و زۆر رەگەزی تر كە رەنگە نووسەرێكی گەورەی بواری ئەدەبی ئەگەر شارەزایی لەبواری نووسینی تێكسدا نەبێت دەسەڵاتی پێ نەشكێ‌،هەر بۆ یەش رەنگە چیرۆك نووسێك یان رۆمان نووسێكی بەتوانادەسەڵاتی نوسینی تێكستێكی شانۆیی نەبێت ، لەدەرەنجامی ئەو تایبەتمەندیەی كەشانۆ هەیەتی و ئەو مەودا فرەوانەی لە نێوان هەردووكیاندا هەیە.

تێكستیش وەك هەر هونەرێكی دیكە خۆ بە بڕیار دروست نابێت ئەگەر ئەو هونەرە زە مینەی بۆ خۆش نەكرێت و ئەو كەشووهەوایەی بۆ نەڕەخسێندرێت كە یاریدەری نەشوونووما بوون و دروست بوونی دەدەن، مەرج نیە شانۆ پابەند بێت بە تەنها فۆرم وشێوازێكی دیاری كراوو لە بازنەی ئەو شێوازەدا نەچێتە دەرەوە ،ئەمە كۆتووپێوەندێكە دەكرێتە ملی شانۆ و لە مەودای داهێنانی و پەلووپۆ هاوێشتنی شانۆ كەم دەكاتەوە بەرەو ئاقارەكانی داهێنان و سەر هەڵدان كاتێ شانۆ دەبێتە شانۆیەكی دەوڵەمەند كە رەنگاوڕە نگیەتی تێدابێت لە رێباز و ستایل و شێوازە جیا جیاكانییەوە،رەنگە لێك جودایی لە رێبازو ستایلدا هەم جۆرێك لە بۆڕبۆرین دروست بكات لە نێوان شانۆكاران ، كەلە دەرەنجامدا بە قازانجی شانۆ هەڵدەكەوێتەوە،هەم دەبێتە مایەی دەوڵەمەندبوونی شانۆ و بەدی هێنانی خواستە جۆراو جۆرەكانی شانۆ،چونكە بمانەوێت و نەمانەوێت هەر رێبازو ستایلێكی شانۆیی بینەری تایبەتی خۆی هەیە، ناكرێت حەزی هەندێ‌ لەبینەران بەدی بێت و حەزی هەندێكی دیكە فەرامۆش بكرێت.

نەوەی نوێ پتر لەنەوەی كۆن پەنا بۆشانۆی وەرگیراو دەبەن لەبەر ئەو هۆیانە:
یەكەم: نەبوونی تێكستی هاوچەرخ كە لەگەڵ سەردەم بگونجێت و ببێتە بنەمایەك بۆ پێشكەش كردنی شانۆی نوێ و فاكتەرێكی لەبار بێت بۆ گەیاندنی گەلێ پەیام و تێڕوانینی هونەری،كە رەنگە ئەو خواستانە كەمتر لە تێكستێكی خۆمانەدا دەست كەوێت
دووەم : هەڵبژاردنی هەندێ تێكستی جیهانی كە لێك نزیك بوونەوەیەكی ئێجگار نزیكیان هەیە لەگەڵ پرس و روداوەكان و واقعی نەتەوەیی ئێمە.
سێیەم : سوود وەرگرتن و بەسەر كردنەوەی شانۆی جیهانی یاریدەی دەوڵەمەند بوونی باری شانۆییمان دەدات ،بەڵام لە هەمان كاتدا ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت ئێمە روو لە تێكستی كوردی وەرگێڕین و دیاردەی وەرگێڕان بەسەر روخساری شانۆییماندا زاڵ بێت ، بە شێوەك هاوسەنگییەكە لە دەست بدەین و جۆرێك لە لەنگی لەم بوارەدا دركی پێ بكرێت ،بگرە دەبێت لاوەكان بڕوا بەوە بهێنن كە داهێنان گوزارشت كردن و هێما و هەموو خواستەكانی دیكەیان دەكرێ لە تێكستی خۆماڵیشدا دروست بێت ئەگەر ئەوان هەوڵی بۆ بدەن ، هەر بۆ نموونە (شەمال عومەر) وەك هونەرمەندێكی نوێ خواز و ئەزموون گەری شانۆیی جوانترین داهێنانی لە شانۆگەری (خەج و سیامەند) دا دروست كردووە (گەزیزە)ی هونەرمەند زۆرینەی تێكستەكانی لە نووسینی خۆیەتی من پێم وایە ئێمە دەبێت هەوڵی دەوڵەمەندبوونی ئەو رەوتە لە شانۆدا بدەین و تێكستی خۆمان فەرامۆش نەكەین چونكە ئەگەر وا نەبێت كەمتر دەتوانین گوزارشت لە كێشەی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی و مرۆییەكانی بینەری كورد بكەین ،شانۆ وەك پێویست بۆ پرسە تایبەتییەكانی خۆمان بەرجەستە بكەین .

ناتوانین نكۆڵی له‌وه‌دا بكه‌ین كه‌ چمكی راسته‌قینه‌ی سینۆگرافیا په‌یوه‌سته‌ به‌ ته‌كنیكی شانۆیی و هه‌موو ئه‌و جوانكاریی و پێكهاته‌ ده‌ره‌كی و ناوه‌كییانه‌ی شانۆ به‌ جوانی و رۆحه‌ زیندووه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كه‌ن، سینۆگرافیاش وه‌ك هونه‌رو زانست چونكه‌ په‌یوه‌ست بوونێكی راسته‌وخۆی به‌ دیدو ده‌روونی بینه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌،به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ كار ده‌كاته‌ سه‌ر بینه‌رو وروژاندنی،تا ئه‌و ئاسته‌ی هه‌ندێ‌ جار له‌ ژێرتینی ئه‌و كاریگه‌ر بوونه‌ به‌ سه‌ر بینه‌ردا ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ كه‌ به‌ نهێنی له‌ ناو تاریكایی شانۆدا فرمێسكی خۆشی پێ‌ بڕژێنێ‌ ،بینه‌ر له‌و له‌حزانه‌دا وا هه‌ست ده‌كا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر خه‌سڵه‌ته‌ ره‌سه‌نه‌كانی ئینسانیه‌تی خۆی،هه‌سته‌ فسیۆلۆژییه‌كانی تێكراِ چه‌شنی شه‌پۆلێك له‌ سۆزو ئه‌ندێشه‌ هه‌ڵده‌چن،كه‌ هه‌ندێ‌ جار به‌رگه‌ی ئه‌و هه‌ڵچوونه‌ له‌وه‌رگرتنی چێژو ستاتیكاو سۆز ناگرێ‌،به‌ بێ‌ ویستی خۆی له‌ ژێر فشاری ئه‌و قه‌واره‌ بێ‌ سنووره‌ له‌ چێژ وه‌ر گرتنی سینۆگرافیا ، وای لێ‌ دێت كۆنترۆڵی خۆی له‌ ده‌ست بدات ،به‌ تایبه‌ت ئه‌و كاتانه‌ی نمایش هه‌موو پێكهاته‌ سینۆگرافیاكانی به‌ یه‌كه‌وه‌ به‌گه‌ڕ ده‌خا، له‌ گه‌ڵ ریتمی موزیك و سه‌ما، ئه‌دای جه‌سته‌ و ئیلقای جوانی ئه‌كته‌ر،كاتێ‌ ئاوێزانی موزیك و رووناكی ده‌بن ،نمایش له‌ باگ راوندی ژێر په‌رده‌ی شانۆو رووداوه‌ نه‌بیندراوه‌كان،كه‌ هه‌ندێ‌ جار وێنه‌ی سینه‌مایی تێدا دروست ده‌كرێت و تێكه‌ڵ به‌ موزیك ده‌كرێت، یان دروست كردنی تابلۆیه‌ك له‌ بێده‌نگی و كپی و خامۆشی و به‌ ئاگا هێنانه‌وه‌ی له‌ ناكاوی بینه‌ر و به‌ هاوسه‌نگ راگرتنی ریتمی شانۆ، به‌كارهێنانی موئه‌سیراتی ده‌نگ،له‌ گه‌ڵ رێژنه‌ی باران و هاژه‌ی شه‌پۆل و ده‌نگ و لووره‌ی ئاژه‌ڵه‌ كێویه‌كان له‌ كه‌شو هه‌وایێكی خامۆش و ده‌یان كه‌ره‌سته‌ی دیكه‌ی به‌ سیحراوی بوونی شانۆو نغرۆ كردنی له‌ نێو ئامرازه‌كانی سینۆگرافیا ،هه‌موو ئه‌م دیمه‌نانه‌چه‌ند نموونه‌یه‌كن له‌ سیحری سینۆگرافیای شانۆیی بۆ به‌ ئاگا هێنانه‌وه‌ی هه‌سته‌كانی بینه‌رو جولاندنیان .
سینۆگرافیا تاكه‌ هونه‌رێك نیه‌ بینه‌ر بتوانێت هه‌ڵسوكه‌وتی له‌ گه‌ڵدا بكات به‌ ته‌نها، به‌ڵكو كۆمه‌ڵه‌ هونه‌رێكی یه‌كگرتووه‌ كه‌له‌ هارمۆنیایێك ده‌چن پێكه‌وه‌ له‌ شانۆدا یه‌ك ده‌گرن و ته‌وژمێك له‌ جوانی ده‌خه‌نه‌ سه‌ر هه‌موو ئه‌ندامه‌ هه‌ستیاره‌كانی بینه‌رو ناچاری ئه‌وه‌ی ده‌كه‌ن بێ‌ كه‌وتنه‌ ژێر ئه‌و هارمۆنیا هونه‌رییانه‌ له‌ هۆڵی شانۆدا به‌ دیدو ده‌روونێكی خاڵی نه‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ ، به‌ڵكو وای لێ‌ ده‌كه‌ن نه‌توانیَِت تا دێر ده‌مانێكییش له‌ ژێر كاریگه‌رییه‌كانی سینۆگرافیاو ته‌كنیكی شانۆییدا نه‌توانێت خۆی رزگار بكات.
شانۆی هاوچاخ چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی بایه‌خی به‌ ناوه‌رۆك و نمایش و ئه‌كته‌ر داوه‌ له‌ ناوه‌وه‌ ، ئه‌وه‌نده‌ش زێتر بایه‌خی به‌ شێوه‌ داوه‌، چونكه‌ له‌ ره‌سه‌ندا هه‌ردوكییان ته‌واوكه‌ری یه‌كترن ، نه‌ ناوه‌رۆك به‌ ته‌نیا ده‌توانێت بینه‌ر به‌ هه‌مووئه‌ندامه‌ هه‌ستیاره‌كانی تێر بكات ، نه‌ شێوه‌ی بێ‌ گیانیش ده‌توانێت شانۆ به‌ زیندوویه‌تی رابگرێت .

ده‌رهێنه‌ر ناتوانێت له‌و نێوه‌نده‌دا بایه‌خی خۆی به‌ ته‌نیا لایه‌كدا بدات،ئه‌گه‌ر هاوسه‌نگی له‌ نێوان شێوه‌و ناوه‌رۆكدا دروست نه‌كات،كه‌ ره‌نگه‌ هه‌موو ده‌رهێنه‌رێكیش ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و هاوسه‌نگ راگرتنه‌ی نه‌بێت،یان پێی وابێ‌ ته‌نیا تێكست ده‌توانێت هه‌موو بۆشاییه‌كانی شانۆی بۆ پڕكاته‌وه‌ ،خۆ ئه‌گه‌ر وابوایه‌و ته‌كنیك و سینۆگرافیا نه‌بونایه‌، ده‌بوا هه‌موو تیكسته‌كانی چیخه‌ف تا ئه‌مڕۆش له‌ ده‌لاقه‌كاندا تۆزیان له‌ سه‌ر هه‌ڵبنیشێ‌،شانۆنامه‌كانی شكسپیر گه‌رده‌لوولی زه‌مه‌ن رایان ماڵێ‌،ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ به‌ هه‌ڵه‌یه‌بووه‌ تا زه‌مه‌نێكی دوور شانۆی كوردییان دووچاری چه‌قین كردووه‌ و له‌ بازنه‌یه‌كی داخراودا خولی خواردۆته‌وه‌،بایه‌خ نه‌دانی هونه‌ریی و زانستی وه‌ك پێویست له‌ رووه‌ ستاتیكی و سایكۆلۆژی ومه‌عریفی و ته‌كنیكییه‌كانی شانۆ،لایه‌نێكی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی لاوازی شانۆی كوردی بووه‌،وه‌ك هه‌مان لاوازی به‌ گشتی له‌ دروست كردنی ئه‌كته‌ریشدا هه‌بووه‌،له‌ رابووردوودا هه‌ندێ‌ له‌ ده‌رهێنه‌رانمان په‌روه‌رده‌یه‌كی به‌ هه‌ڵه‌ی ئه‌كته‌ریان كردووه‌ ، ئه‌كته‌ریان چه‌شنی تووتی له‌ قه‌فه‌س ناوه‌، بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ ئازادییه‌كی پێ‌ ببه‌خشن،هه‌موو كه‌ره‌سته‌كانی سینۆگرافیایان به‌ فۆرمێكی واقیعی و سروشتی له‌ نمایشدا به‌رجه‌سته‌كردووه‌ ،قورسایی هه‌ره‌ زۆری خۆیان خستۆته‌ سه‌ر ده‌ق، دوور له‌ دروست كردنی ده‌لاله‌ت و هیمای گوزارشت به‌خش له‌و سینۆگرافیا لاوازانه‌،بۆیه‌ ئێستاش له‌ گه‌ڵ دابێت خۆ رزگار كردن له‌و ته‌قلیدیه‌ت و مه‌ئلوفیه‌ته‌ پێویستی به‌ ده‌ست پێكردنی سه‌ره‌تایێكی تر هه‌یه‌ كه‌ هاوكوف بێت له‌ گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كانی زه‌مه‌ن و پێشكه‌وتنه‌كانی،كه‌چی ده‌رهێنه‌ری وا هه‌یه‌ له‌ سه‌رده‌می ئه‌مڕۆكه‌شدا هه‌مان ئه‌و توتیانه‌ی په‌نجا ساڵ دێنێته‌وه‌ سه‌ر شانۆو هه‌مان شێوازو فۆرم و ستایله‌كه‌ی نیو سه‌ده‌ی به‌ر له‌ ئێستا به‌كاردێنێ‌، هه‌رگیزیش دان به‌ كۆتایی خۆی ناهێنێ‌ …ئه‌مه‌ به‌ڵگه‌ی مه‌رگی شانۆیه‌له‌ هه‌ندێ‌ جوغزی جوگرافی و لای هه‌ندێ‌ ده‌رهێنه‌ری ماوه‌ به‌ سه‌رچوو .

هه‌تا ئێستاش له‌ نێوه‌ندی هه‌ندێ‌ له‌ ده‌رهێنه‌ره‌ گه‌نجه‌كانیشمان كێشه‌ی سینۆگرافیا هه‌یه‌ له‌وانه‌ :
1.به‌كارهێنانی سینۆگرافیا به‌ مانای گه‌وره‌ كردنی قه‌واره‌ی دیكۆرو ئارایشت و هه‌ندێ‌ پێكهاته‌ی دیكه‌ی سینۆگرافیا نیه‌ وه‌ك له‌ نمایشی هه‌ندێ‌ له‌و ده‌رهێنه‌ره‌ گه‌نجانه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت ، به‌ڵكو هه‌ر زێده‌ كارییه‌ك له‌و پێكهاتانه‌ وه‌ك سیمایه‌كی زه‌ق و ناوازه‌ له‌ نمایشدا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ سینۆگرافیا لاواز ده‌كات،چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ی ماندوو بوونی تێدا كرابێت ، به‌ڵكو یه‌كێك له‌ رووه‌ جوانیه‌كانی سینۆگرافیا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر سیناریۆ به‌ ساده‌یی به‌رجه‌سته‌ بكات، به‌ڵام له‌ ناو ساده‌ییه‌كه‌دا مه‌غزاو فه‌لسه‌فه‌و ستاتیكای شانۆیی وه‌ك پێویست بگه‌یه‌نێت .
2.هه‌ندێكی دیكه‌یان قورسایی هه‌ره‌ گه‌وره‌یان ده‌خه‌نه‌ سه‌ر یه‌كه‌یه‌كی سینۆگرافیا كه‌چی پێكهاته‌كانی دیكه‌ فه‌رامۆش ده‌كه‌ن، ئێمه‌ له‌ شانۆدا گرنگه‌ تا بۆمان بكرێت سوود له‌ هه‌موو پێكهاته‌كانی سینۆگرافیا ببینین بۆ خزمه‌تی ئه‌كته‌ر كه‌ كرۆكی راسته‌قینه‌و ریشه‌یی نمایشه‌.
3.ناكرێت ده‌رهێنه‌ر له‌ رووی پراكتیكییه‌وه‌ بۆ دروست كردنی سینۆگرافیا ته‌نها پشت به‌ خۆی ببه‌ستێت،وه‌ك هه‌ندێ‌ له‌ ده‌رهێنه‌ره‌ لاوه‌كانی ئێمه‌ پیاده‌ی ده‌كه‌ن،به‌ڵكو گرنگتر له‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌سانی پسپۆر له‌وبواره‌دا به‌شدار بن بۆ دروست كردنی سینۆگرافیا و به‌رجه‌سته‌ كردنی وه‌ك پێویست،چونكه‌ زۆر جار به‌كارهێنانی به‌ هه‌ڵه‌ له‌ رووناكی ،له‌ موزیك ، له‌ دیكۆر ده‌بێته‌ مایه‌ی له‌ بار بردنی سینۆگرافیا .
4. ده‌بێت ئه‌وكه‌سانه‌ی ئه‌ركی كاری سینۆگرافیا ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ تێگه‌یشتنیان هه‌بێ‌ بۆ شانۆ و له‌و بواره‌دا خاوه‌ن ئه‌زموون بن ،ده‌رهێنه‌ر هه‌ر كات ویستی ئه‌و بۆشاییانه‌ به‌ كه‌سانی ناپسپۆر پڕ كاته‌وه‌ ، ئه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌گه‌ری روخانی نمایشه‌كه‌ی به‌ دوور نه‌بینێ‌ .

5.بۆ بونیاتی نمایش ده‌رهێنه‌ر پێویستی به‌ دابه‌شكردنی قۆناغه‌كانی جێ‌ به‌جێ‌ كردن هه‌یه‌، هه‌ر له‌ ئاماده‌كردنی تێكست و ئه‌كته‌ره‌وه‌ تا ده‌گاته‌ دیاری كردنی كات بۆ پرۆڤه‌و ماوه‌ی پرۆڤه‌ و به‌ پراكتیك كردنی، ئینجا خۆ ئاماده‌ كردن بۆ سینۆگرافیاو رتووش كردنی نمایش ده‌رهێنه‌ر ئه‌گه‌ر هه‌ر قۆناغێك له‌و قۆناغانه‌ به‌ كاڵی به‌ جێ‌ بیڵێ‌ و هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ زۆرینه‌ی كاتی خۆی بۆ سینۆگرافیا ته‌رخان بكات ،ئه‌وه‌ بۆشایی له‌ پێكهاته‌كانی شانۆ دروست ده‌كات ، به‌ تایبه‌ت له‌ دروست كردنی ئه‌كته‌ردا،كه‌ دواتر كاتی ئه‌وه‌ی به‌ ده‌ست نامێنێ‌ پڕیان كاته‌وه‌، سینۆگرافیاكه‌ش ئه‌و ئامانجانه‌ ناپێكێ، كه‌ ده‌رهێنه‌ر زۆر له‌ ئاواته‌كانی خۆی له‌ سه‌ر بونیات نابوو..
6. هه‌ندێكی دیكه‌ له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ تێكست به‌ هه‌ند وه‌رناگرن و پێیان وایه‌ ته‌نها سینۆگرافیا ده‌توانێت بینه‌ر رازی بكات ،دیسان ده‌رفه‌تێكی دیكه‌ له‌ سه‌ركه‌وتنی نمایش له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن ، چونكه‌ ته‌كنیك هه‌ر چه‌ند به‌هێز بێت ئه‌گه‌ر نه‌خرێته‌ نێو فه‌لسه‌فه‌یه‌كی دیاری كراو، ئه‌وه‌ بینه‌ر به‌ ته‌نها (شێوه‌)ی بێ‌ ئامانج نمایشه‌كه‌ت لیَِ وه‌رناگرێت كه‌ هیچ فه‌لسه‌فه‌یه‌ك له‌ گه‌ڵ خۆیدا نه‌باته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ هۆڵی شانۆییدا ..

شانۆی وێنه‌ جگه‌ له‌وه‌ی له‌ زۆر له‌ وڵاتانی جیهاندا به‌رجه‌سته‌ كراوه‌و بینه‌رێكی زۆری هه‌یه‌ ، له‌ ئێراقیشدا له‌ساڵانی هه‌شتاكاندا له‌ سه‌ر ده‌ستی ده‌رهێنه‌ری ناسراو سه‌لاح قه‌سه‌ب وه‌ك ئه‌زموونێكی نوێ‌ ی شانۆیی گواسترایه‌وه‌ ئێراق ،ئه‌و كات ژماره‌یك له‌ قوتابیانی ئه‌كادیمیای هونه‌ره‌ جوانه‌كان له‌ به‌غدا كه‌ كورد بوون ، توانیان سوود له‌ شانۆی وێنه‌ وه‌ربگرن ، ئه‌وانیش وه‌ك ئه‌زموونێكی نوێ‌ به‌ ناوی شانۆی ئه‌زموونگه‌ری بیگوازنه‌وه‌ كوردستان و كاری له‌ سه‌ر بكه‌ن ، سینۆگرافیا له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی رابووردوودا له‌ شانۆی كوردی دا به‌كار هاتووه‌و ئاسته‌كانیان به‌ پێی ئه‌زموونی تایبه‌تی ده‌رهێنه‌ره‌كان گۆڕاوه‌ ، به‌ڵام وه‌ك دیارده‌یه‌كی گشتی به‌ تێرترین شێوه‌ له‌ كوردستاندا له‌ شانۆی ئه‌زموونگه‌ری دا په‌ره‌ی سه‌ندووه‌،، دواتریش له‌ گه‌ڵ پێگه‌یشتنی كۆمه‌ڵێ‌ ده‌رهێنه‌ری خاوه‌ن ئه‌زموون له‌و ماوه‌یه‌دا سه‌ر له‌ نوێ‌ بایه‌خدان به‌ سینۆگرافیای شانۆیی زێده‌ بووه‌ .
ئێستا بایه‌خ دان به‌ سینۆگرافیا نه‌بۆته‌ ئاره‌زوو به‌ ده‌ست ده‌رهێنه‌ره‌وه‌ بگره‌ بۆته‌ چاره‌نووسی نمایش به‌ ده‌ست بینه‌ری هوشیاریی شانۆیییه‌وه‌ كه‌ زۆر به‌ وردی هه‌ڵسوكه‌وت له‌ گه‌ڵ نمایشدا ده‌كات، تا ده‌رهێنه‌ر له‌ نمایشدا هه‌موو مافێك به‌ بینه‌ر نه‌به‌خشێت،بینه‌ر ئاماده‌ نیه‌ نمایش له‌ ده‌رهێنه‌ر وه‌ربگرێت،ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یه‌ وا ده‌كات ده‌رهێنه‌ر به‌ ئاگاییه‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وت له‌ گه‌ڵ نمایشدا بكات ،له‌ نێوان دوو بژارده‌دا یه‌كێكیان هه‌ڵبژێرێ‌ ، یان ئه‌وه‌ی بینه‌ر لێی وه‌رده‌گرێ‌ ، یان بێده‌نگ بوون .
.