خوێنەری بەڕێز

ئەمرۆ کتێبێکی گرینگتان پێ دەناسێنین و کەمێک باسی ناوەڕۆکەکەی دەکەین و پێویستە پەنابەرانی کورد لە ئەوروپا زانیاریان هەبێت لەسەری چونکە ئەم کتێبە باسی داهاتووی ئەوورپا دەکات .
کتێبەکە بە زمانی فەرەنسی نووسراوە لە ژێر ناوی Le grand remplacement کە بەکوردی واتە : جێگرتنەوەی گەورە . نووسەری ئەم کتێبە پیاوێکی سیاسی فەرەنسیە و ناوی رونۆ کامۆیە Renaud Camus ئێستا تەمەنی حەفتا و سێ ساڵە .
تەوەرەی سەرەکی کتێبی جێگرتنەوەی گەورە سەبارەت بە هاتنی پەنابەرانە بۆ ووڵاتانی ئەوروپا . رونۆ کامۆ لەم کتێبەدا باسی نوخبەیەک یان گروپێک دەسەڵاتداری ئەوروپی دەکات کە لە برۆکسل دادەنیشن و سیاسەتی یەکیەتی ئەوروپا دادەڕێژن و چەندین پیلانیان لەژێر سەردایە دژی هەموو گەلانی ئەوروپا و بە کردەوەش جێ بەجێی دەکەن .

رونۆ کامۆ دەلێت ئەم نوخبە دەسەڵاتدارەی ئەوروپا بە داڕشتنی پلانێکی وورد و درێژخایەن کەتوونەتە هاندانی خەڵكی رۆژهەلاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقیا و خوارووی بیابانی ئەفریقیا تا کۆچ بکەن بۆ فەرەنسا و هەموو قارەی ئەوروپا و بۆ ئەم مەبەستەش سنووری ووڵاتانی ئەوروپایان بۆ کراوەتەوە .
مەبەستی ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە ئەوروپیە ئەمەیە کە پەنابەران و کۆچبەران نیشەجێی ئەوروپا بکەن و لە رێگەی ئاسانکاری و یارمەتی ماددی و خانوبەرەو هەروەها پێدانی ئیقامە و جنسیەی ووڵاتانی ئەوروپا و زۆر ئیمتیازاتی تر ئەم کۆچبەرانە بکەن بە دانیشتووانی سەرەکی ئەوروپا و گەلانی رەسەنی ئەوروپیش بەلاوە بندرێن و بەرەو چارەنووسێكی پڕ لە کارەسات و لەناوچوون بڕۆن هاوشێوەی کۆمەلكوژیەک دژی گەلانی رەسەنی ئەوروپا .

کتێبەکەی رونۆ کامو مژاری کۆچبەری دابەش دەکاتە سەر دوو رەهەند :
رەهەندی یەکەم : رەهەندی نەژادی
رونۆ کامۆ لەم رەهەندە باسی ئەوە دەکات کە رەچەڵەکی خەڵکی ئەوروپی رەسەن سپی پێستن کە مرۆڤی مووزەرد و چاوشین زۆر باوە تیایاندا بەڵام نەژادی کۆچبەرەکان و پەنابەران بەشێوەیەکی سەرەکی ئەسمەرن و سەر رەشن و چاویان رەشە یان قاوەییە . بۆیە هاتنی ئەم کۆچبەر و پەنابەرانە هەرەشەیە بۆ سەر دانیشتوانی رەسەنی ئەووروپا لە داهاتوویەکی نزیکدا مرۆڤی ئەوروپی سپی پێست لەناو دەچن و کۆچبەر و پەنابەری ئەسمەر و سەر رەش هەموو ئەوروپا داگیر دەکەن .

رەهەندی دووەم : رەهەندی ئاینی
رۆنۆ کامۆ لەم کتێبەدا باسی ئاین و کولتوری گەلانی ئەوروپا دەکات و دەڵێت کە کۆچبەران و پەنابەران خاوەنی یان هەڵگری کولتورێکی زۆر جیاوازن لە کولتوری گەلانی ئەوروپا . ئەو دەڵێت کە ئاینی زۆربەی کۆچبەران و پەنابەران ئاینی ئیسلامە لە کاتێکدا گەلانی ئەوروپا خاوەن کولتورێکن کە خەسڵەت و سیماکانی ئەم کولتورەی ئەوروپا لە سەر بنەماکانی ئاینی مەسیحی و جولەکە و دابونەریتی کۆنی خۆیان داڕێژراوە .
بەم جۆرە رونۆ کامۆ روونی دەکاتەوە کە هاتنی کۆچبەران و پەنابەران لە دوو رووەوە سیما و خەسڵەتەکانی ئەوروپا دەسڕێتەوە . لەلایەک ئەوروپیە سپی پێستەکان لەناو دەچن و کۆچبەران و پەنابەران بەرەنگی رەش و ئەسمەری خۆیان جێگەی سپی پێستەکانی ئەوروپا دەگرنەوە و لەلایەکی ترەوە ئاینی مەسیحی و کولتوری ئەوروپیش لەناو دەچێت و ئاینی ئیسلام و کولتوری ئیسلامی لە هەموو ئەوروپا باڵا دەست دەبێت .

ئەم کتێبەی رونۆ کامۆ سەرەتا لەلایەن ژمارەیەکی کەمەوە پێشوازی لێکرا بەتایبەتی نەژادپەرستەکان بەڵام دواتر و ئێستاش رۆژ بەرۆژ خەڵکانێکی زۆری ئەوروپی باوەڕ بەم بیردۆزەی رونۆ کامۆ دەهێنن کە خودی ئەم تێزەی رونۆ کامۆ دەچێتە چوارچێوەی بیردۆزی پیلانگێڕیەوە واتە نەزەریەی موئامەرە .
لێرەدا پرسیارێکی لۆجیکی دێتە پێشەوە : ئاخۆ ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە ئەوروپیەی کە لە برۆکسل دادەنیشن و کە رونۆ کامۆ بانگەشە دەکات گوایە پیلان دەگێڕن دژی گەلانی ئەوروپی پاساویان چییە بۆ ئەم پیلانگێڕیە دژی گەلانی خۆیان ! ئایا ئەم جۆرە پیلاندانانە دژی گەلانی ئەوروپا لەلایەن ئەم نوخبەوە لەگەل عەقڵ و هزری ژیرمەندانە یەک دەگرێتەوە یان پێچەوانەیە ؟
رونۆ کامۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە و دەڵێت کە ئەم نوخبەیە و لەگەل ئەمانیشدا حکومەتەکانی ئەوروپا زۆر جار بێدەنگی لێدەکەن یان لە رێگەی چەواشەکاری و درۆوە خۆیان لەم پرسە چارەنوس سازەی گەلانی ئەوروپا دەدزنەوە و نایانەوێت کە هۆکاری راستەقینەی وەرگرتنی پەنابەران بەم قەبارە گەورەیە روون بکەنەوە .

تێبینی دەکرێت کە ئەم کتێبەی رونۆ کامۆ گرینگترین کتێب بێت سەبارەت بە پرسی نەژادی لە ئەوروپا لەدوای کتێبەکەی ئادۆلف هیتلەر کەبەناوی خەباتی من بڵاوی کردەوە دوای جەنگی جیهانی یەکەم . ئەگەر کتێبەکەی هیتلەر ئایدیۆلۆجیایەکی نەتەوەیی و نەژادی لەخۆ گرتبوو کە پاڵنەرەکەی شکستی ئەلمانیا لە جەنگی جیهانی یەکەم و ناڕەزایی هیتلەر لە رۆڵی کاریگەری جولەکەکان بوو لە ئەلمانیا و ئەوروپا بەگشتی لەگەل هەندێک فاکتەری تر ئەوا پاڵنەری رونۆ کامۆ هەستێکی نەژادییە لە ئاست ئەو هەڕەشانەی کە هەستی پێدەکرێت هەروەک نەژادی مرۆڤی سپی ئەوروپی بەرەو فەوتان بچن و سەرەرای پیشکەوتنی تەکنۆلۆجی و دەرمان و ئاستی بەرزی ئابووری و گوزەرانی ئەوروپیەکان بەڵام فەوتانی گەلانی وا دێتە بەرچاو بۆ زۆر کەس کە دەرفەتی خۆ لادان لەم چارەنووسە پڕ لە کارەساتە نییە و سەرەنجام موسوڵمانە ئەسمەرەکان دەست دەگرن بەسەر هەموو ئەوروپادا .

هەندێک لە کەسایەتی دیاری ئەوروپی و رۆژئاوایی بە گشتی کەوتنە ژێر کاریگەری ئەم بۆچونانەی رونۆ کامۆ و چەندین حیزب و رێکخراوی سیاسی نەژاد پەرستیان دروست کرد کە لە زۆرێک لە ووڵاتانی ئەوروپا چالاکن کە گرینگترینیان رێکخراوی پێگیدایە Pegida لە ئەلمانیا , کە کورتکراوەی ئەم ناوە واتە : Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes .

لێرەدا زۆر گرینگە کە پەنابەران بزانن کە جووڵانەوە نەژادپەرستەکانی ئەوروپا دژی هەموو پەنابەرانە ، واتە ئەگەر پەنابەرێک تەنانەت ئاتایست و بێدینیش بێت و دژی ئیسلامیش بێت دادی نادات بەڵکو ئەویش هەر کراوتە ئامانج و وەکو دوژمن سەیر دەکرێت بەهۆی رەنگی پێست و پێشخانی کۆمەلایەتی و کولتوری و ئینتیمای ئەو بۆ کۆمەڵگەیەک لە دەرەوەی سنوورەکانی ئەوروپا .

ئەو کەسەی لەنزیکەوە بەدواداچونی کردبێت بۆ ئەم مژارە و لە نزیکەوە ئاگاداری گوتاری سیاسی گروپ و رێکخراوە نەژادپەرستەکانی ئەوروپا بێت دەزانێت کە ئەوان هەوڵ دەدەن کە ناوەڕۆکی ئەم کتێبە بکەنە ئامرازێک بۆ ترساندنی زۆرترین خەڵکی ئەوروپی و هەستی نیگەرانی و بێ متمانەیی لایان دروست بکەن بۆ ئەوەی زۆرترین ئەندام و لایەنگر بۆخۆیان کۆبکەنەوە و بەڵکو لەم قۆناغەدا لە رێگەی هەلبژاردنەوە بگەن بە دەسەڵات بۆئەوەی بەرنامەکانیان پیادە بکەن دژی هەموو پەنابەران .

ساڵانی داهاتوو ساڵانێکی یەکلایی کەرەوە دەبێت و لێرەدا پرسیارێک دێتە پیشەوە : ئایا ئەم حیزب و رێکخراوە نەژادپەرستانەی ئەوروپا کاردانەوەیان چی دەبێت ئەگەر بەتەواوی بێ ئومێد بوون لە بردنەوەی هەڵبژاردنەکان و تێگەیشتن کە لەرێگەی یاساوە ناتوانن بۆچونەکانیان پیادە بکەن ؟ ئاخۆ بێ ئومێد بوون دەبێتە هۆکارێک کە نەژادپەرستەکان دەست بەرن بۆ توندوتیژی بۆ دەست وەشاندن لە خەڵکانی پەنابەر و کوشتنی زۆرترین ژمارە لە پەنابەرەکان ؟ یان حکومەتەکانی ئەوروپا لێبڕاوانە و بە توندی دەست بەکار دەبن بۆ دانانی سنوور بۆ ئەم رێکخراوانە و بەرزەفت کردنیان و بەهیچ شێوەیەک نەهێڵن کە بارودۆخ بەرەو تەقینەوە بڕاوت لە نێوان نەژادپەرستەکانی ئەوروپا و پەنابەران ئەگینا هەر رووبوونەوەیەکی فراوان کۆنترۆل کردنی زۆر سەخت دەبێت بەتایبەتی لەو کاتانەی کە رێژەی پەنابەران و خەڵکی ئەوروپی لەیەکتر نزیک دەبێتەوە .

ووڵاتانی ئەوروپا هەمیشە هەوڵ دەدەن کە رێژەی پەنابەران لە ئەوروپادا کەم نیشان بدەن و لە ئامارەکان هەمیشە رێژەیەکی کەم بڵاو دەکەنەوە چونکە ئەگەر رێژە راستەکە بڵاو بکەنەوە دوور نییە کە جەڵەوی ئاشتی و ئاسایش لەدەست دەربجێت و نەژادپەرستەکان کاردانەوەی توند پیشان بدەن .بەڵام سەرەرای ئەمەش زۆر جار ئەوروپیەکان گلەیی دەکەن و دەڵێن کاتێک دەڕۆن بۆ گەرەکەکانی دەوروبەری شارە گەورەکانی ئەوروپا زۆربەی زۆری دانیشتوانی ئەم شوێنانە پەنابەرەکانن و خەڵکی ئەوروپی بەدەگمەن دەبیندرێن . تەنانەت ئێستا لە سەنتەری شارە گەورەکانی ئەوروپاش ئەگەر لە شوێنێک دابنیشین و سەیری ئەو کەسانە بکەین کە بە پێشماندا تێدەپەڕن سەرنج دەدەین بۆ نموونە ئەگەر بیست کەس ببینین ئەوا دە کەسیان ئەوروپین و دە کەسیان پەنابەرن ، واتە لە راستیدا رێژەی پەنابەران و ئەوروپیەکان زۆر لەیەکتر نزیکە ئەگەرچی ئەم مێتۆدە زۆر سادەیە و سەد لەسەد راست نییە بەڵکو زانینی ژمارەی وورد و تەواو لەلایەن دامودەزگای گشتی ئامار پارێزراوە هەر ئەوان بەتەواوی رێژەکان دەزانن .

تێبینی من سەبارەت بەم پرسە :

بۆ تێگەیشتن لەم پرسە گرینگە کە ژیانی هەموومانی پیوە گرێدراوە پێویستە زۆر بە قوڵی و فراوانی هەڵسەنگاندن بکەین و فاکتەرە گرینگەکان دەست نیشان بکەین کە رووداوەکان بە کام ئاراستەدا دەبەن .
یەکێک لە ئاکامە کارەساتبارەکانی مۆدێرنیزم کە هەموو کۆمەڵگە جیهانیەکان ناتوانن خۆیان لێی دەرباز بکەن لێکەوتە نێگەتیڤەکانی مۆدێرنیزمە کە بۆتە هۆی سەرهەڵدانی هەندێک کێشە کە لە مێژووی نوێی مرۆڤایەتیدا بەرچاو نەکەوتووە . لەوانە کێشە دیموگرافی ، واتە کێشەی دانیشتووان .
کێشەکانی دانیشتوان دەشێت بە زۆر شێواز خۆیان دەربخەن بۆ نموونە :
١- نەبوونی هاوسەنگی لە نێوان رووبەری خاکی ووڵاتێک لەگەل ژمارەی دانیشتوان . بۆ نموونە ووڵات هەیە خاکەکەی زۆر فراوانە بەڵام دانیشتوانی کەمە ( وەکو روسیا ) بە پێچەوانەوە ووڵات هەیە خاکەکەی بچوکە و ژمارەی دانیشتوانی زۆرە ( وەکو بەنگلادیش ) .
٢- زۆر بوونی ژمارەی پیرەکان بەبەراوورد بە ژمارەی گەنجەکان ( کە لە زۆربەی ووڵاتانی ئەوروپا دەبیندرێت )
٣- کەمبوونەوەی رێژەی وەچە خستنەوە بەهۆی کەمبوونەوەی زەواج بەهۆی گۆڕانی شێوازی ژیانکردن یان لایفستایل .
٤- بارودۆخی کۆمەلایەتی نەگونجاو کە دەبێتە هۆکاری کەمبوونەوەی پرۆسەی هاوسەرگیری کردن کە ئەمەش وا دەکات ژمارەی کوڕی سینگل و کچی قەیرە زیاد بێت ( بۆ نموونە کوردستان ) .
٥- بڵاو بوونەوەی هەندێک نەخۆشی گەورە بە رێژەیەکی فراوان وەکو ئایدز و نەخۆشیە دەروونیەکان یان نەخۆشییە جەستەییەکان وەکو سەرەتان و شەکرەو دڵ و پاڵەپەستۆی خوێن بەتایبەتی ئەگەر لاوەکانی کۆمەلگەش بگرێتەوە یان ئەو کەسانەی کە لە سەرەتای تەمەنی هوسەرگیری کردندان .
٦- دابەزینی ئاستی گوزەرانی خەڵک و نەبوونی سەرچاوە ئابووریەکان کە دەبنە مایەی دابین کردنی بژێوی بۆ دانیشتوانی وولات و لە ئەنجامدا زۆربەی تاکەکانی کۆمەلگە خۆیان لە پرۆسەی هاوسەرگیری لادەدەن و ئەمەش کاردەکاتە سەر ژمارەی دانیشتووان .
دیارە زۆردیاردەی نێگەتیڤی تریش هەن کە دەچنە چوارچێوەی کێشە دیمۆگرافیەکان .

خاڵێکی گرینگی ئەم پرسە ئەوەیە کە هەروەک لە واقیع و لە ئەنجامی ژیانی رۆژانەمان لە ئەوروپا دەیبینین ئەوەیە کە بەداخەوە سیستەمی سەرمایەداری زۆر پەرەی بە دیاردەی تاکگەرایی یان ئیندیڤیدوالیزم داوە . واتە هەر کەس بۆخۆی دەژیت و لە ئەنجامدا پەیوەندیە کۆمەلایەتیەکان زۆر کاڵ بوونەتەوە و پرۆسەی هاوسەرگیری و وەچە خستنەوە بەدەگمەن روو دەدات .
جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم گورزی زۆر گەورەیان لە ئەوروپا دا کە ئاکامەکانی هەرگیز لەیاد ناکرێن و برینە کۆمەلایەتی و دەروونیەکانی هەرگیز نەتواندرا ساڕێژ بکرێن چونکە ژمارەی قوربانیەکان لە هەموو سنوورە مەعقولەکان دەرچوون . بۆ نموونە کوژرانی نزیکەی نۆ ملیۆن سەربازی ئەلمانی لە جەنگی جیهانی دووەم کە زۆربەیان لە تەمەنی لاویدا بوون زیانێکە هەرگیز قەرەبوو ناکرێتەوە چونکە ئەم لاوانە توانا و هێزی بەرهەمهێن و سەرمایەی مرۆیی ئایندەی ئەلمانیا بوون و دەیانتوانی لە هەموو رووێکەوە کاریگەری گەورەیان هەبێت و توانای جەستەییشیان زۆر بوو بۆ هاوسەرگیری کردن و وەچە خستنەوە . هەمان زیان وبگرە زیاتریش بەر ووڵاتانی تری ئەوروپا کەوت وەکو پۆلەندا و روسیا و فەرەنسا و هتد .

لەرۆژگاری ئەمڕۆماندا پێویستە زۆر فراوانتر بڕوانین و نەخشەی هەموو جیهان بهێنینە پیش چاومان بۆ ئەوەی رۆڵی گەورە و کاریگەری ووڵاتانی یابان و چین و کوریا لەبیر نەکەین کە چۆن خەریکە پێشبڕکی و بەربەرەکانی ووڵاتانی ئەوروپا وئەمەریکا دەکەن لە هەموو بوارەکان و تەنانەت باڵادەستی خۆیان رۆژ بەرۆژ زیاتر دەسەلمێنن و لە بەرامبەریشدا ووڵاتانی ئەوروپا و ئەمەریکا لە پاشەکشێیەکی بەرچاو دان .
ئەم ووڵاتە زلهێزانەی ئاسیا لە رووی ئابووری و سیاسی و سەربازی و تەکنۆلۆجیەوە جێگەیان بە ئەمەریکا و ئەوروپا لەقکردووە بۆیە دەبینین کە کەلوپەلی یابانی و چینی و کۆری بازارەکانی جیهانیان تەنیوە و بەڵام بەبەراوورد بەمان کەلوپەل و بەرهەمی پیشەسازی ووڵاتانی ئەوروپا رووی لە کزی کردووە .

تەنانەت ووڵاتی چین خەریکی داهێنانی تۆڕیکی ئینتەرنێتی نوێیە بۆ ئەوەی سەروەری ئەمەریکا لەم بوارەشدا سەراوژێر بکات و ئەمانە و چەندین پرۆژەی ستراتیژی تر کە ووڵاتی چین دەستی داوەتی بۆ کۆنترۆل کردنی هەموو جیهان .

ئەم روونکردنەوەی سەرەوە بۆ ئەمەیە کە تێبگەین کە ووڵاتانی ئەوروپا لەزۆر رووەوە توشی قەیرانی کەمەرشکێن هاتوون کە پێویستیان بە هەندێک رێکارە بۆ ئەوەی قەیرانەکان لەمە زیاتر تەشەنە نەکەن . ئێمەی پانابەران بەگشتی خەڵکانێکی کراوە و عاتیفین و لە دڵەوە خەڵکی ئەوروپیمان خۆش دەوێت و رقمان لە هیچ نەژادێک نابێتەوە و کاتێک دەست لەسەر خاڵەکان دادەنێین پاڵنەرەکانمان تەنیا روونکردنەوەی راستیەکانە بە نیازێکی پاکەوە نەک بە مۆتیڤێکی داخ لە دڵانە .

باشترین ئەلتەرناتیڤ بۆ خەڵکی پەنابەر و ئەوروپی ژیانێکی هاوبەشە شان بەشانی یەکتر دوور لە یەکتر شکاندنەوە . ژیانێک کە تیایدا رێز لە تایبەتمەندی یەکتر بگرین تەنانەت ئەگەر لە سەر هەندێک خاڵ هاوڕاش نەبین . با ناکۆکی نەوروژێنین و گالتە بە کولتوری یەکتر نەکەین بەڵکو زیاتر جەخت لەسەر پرینسیپە ئینسانیەکان بکەینەوە . با رەنگی ئەسمەری ئێمە و ئاینی ئیسلام نەبن بە کۆسپ بۆ ژیانی ئێمە لە ئەوروپا کە هەرکەس رێز لە سنووری ئەوی بەرامبەر بگرێت .

راستیەک هەیە کە ناکرێت نکوڵی لێ بکرێت ئەویش ئەمەیە کە پەنابەران و خەڵکی ئەوروپی پێویستیان بە یەکتر هەیە . پەنابەران بەهۆی زۆری کێشەی سیاسی و ئابووری و کۆمەلایەتی لە نیشتیمانی خۆیان پەنایان بۆ ئەوروپا هێناوە و ئەوروپاش بەهۆی کێشەی دیموگرافی و رێژەی بەرزی پیرەکان و کەمبوونەوەی پرۆسەی هاوسەرگیری و وەچە خستنەوە تووشی قەیرانی دانیشتوان هاتوون و پێویستیان بە پەنابەرە . ئەوروپیەکان ژیانێکی شایستەی پێشکەوتوو بۆ پەنابەران دابین دەکەن و پەنابەرانیش بەهۆی زۆری رێژەی وەچە خستنەوە یارمەتی ئەوروپا دەدەن و دەبن بە چارەسەر بۆ قەیرانی دانیشووان لە ئەوروپا کە بەراوورد بە ووڵاتانی چین و یابان و کۆریا تای تەرازوو بە زیانی ووڵاتانی ئەوروپایە چونکە چین بە تەنیا نزیکەی یەک و نیو ملیار مرۆڤی تیا دەژیت لە کاتێکدا سەرجەمی دانیشتوانی هەموو ووڵاتانی ئەوروپا ناگەن بە نیوەی دانیشتوانی ووڵاتی چین . کەواتە پەنابەران رۆڵی پارسەنگ دەبینن بە قازانجی ئەوروپا بۆ هاوسەنگ کردنی تەرازووی لاری دانیشتوان لە نێوان ئەوروپا و ووڵاتانی چین و یابان و کۆریا .

راستە پەنابەران و ئەوروپیەکان زۆر جیاوازن لە رووی پێکهاتەی دەروونی و کۆمەلایەتی و میزاجەوە و ئاوێتە بوون یان ئینتیگرەیشن لە نێوان ئەم دوو گروپە گەورەیەدا کارێکی ئاسان نییە بەڵام دەشێت لە ئایندەدا زیاتر لە یەکتر نزیک ببینەوە . سەرەتا وەکو هەنگاوی یەکەم زۆر گرینگە کە هەموو بیڕیزی و شکاندنەوەیەک دژی یەکتر رابگیرێت و بۆ نموونە پەنابەران چیتر نەڵێن ئەوروپی بێ هەست و سۆزن یان نازانن کێ باوکیانە و لەگەل چەندین پێشداوەری تر . هەروەها ئەوروپیەکانیش چیتر نەڵێن پەنابەران تاونبار و دواکەتوون و تیرۆریستن و ژنکوژن چونکە ئەم پێشداوەریانە کە هەردوو لا دژی یەکتر دەیڵێن هەرگیز خزمەت بە پێکەوە ژیانێکی ئاشتیانە ناکات بەڵکو دەبێتە کەڵەکە بوونی رق و تووڕەیی دژی یەکتر و دوور نییە رۆژێک بێت کە کۆنترۆل و جەڵەو لەدەست دەربچن و ئاژاوەی زۆر گەورە دروست بێت و لە ئاکامدا هەموو لایەکمان تیایدا زیان دەکەین و براوە و دۆراو بوونی نابێت بەڵکو گۆڕەپان بەتەواوی چۆڵ دەبێت بۆ ووڵاتانی چین و یابان و کۆریا و هاونەژادەکانیان تا بەتەوای ببن بە سەروەری بێ رکابەر لە جیهاندا .

https://fr.wikipedia.org/wiki/Grand_remplacement
https://fr.wikipedia.org/wiki/Renaud_Camus

ئیمانوێل کانت Emanuel Kant لە ساڵانی نێوان (1724-1804 ) لە ئەڵمانیا ژیاوە کە خاوەنی رووانگەی تایبەتی خۆیەتی لە زۆربەی بوارە فەلسەفیەکاندا . تێزەکانی سەبارەت بە مەعریفەتناسی چەند تەوەرەیەک لەخۆ دەگرێت . هەر دوو رووانگەی ژیرگەرایی Rationalism و رووانگەی ئەزموونگەرایی Empiricism لای کانت وەکو دووتای هاوسەنگی یەک تەرازوون و تەواوکەری یەکدین . ئەم رووانگەیەی کانت تەواو پێچەوانەی فەیلسووفەکانی پێشی خۆی بوو کە پێیان وابوو کە ئەم دوو رووانگەیە بەیەکەوە ناگونجێن و بۆ بەدەستهێنانی مەعریفە پێویستە تەنیا پشت بە رووانگەیەکیان ببەسترێت . بۆیە کانت پێیوابوو کە شۆڕشێکی کۆپەرنیکۆسیانە Copernican Revolution کردووە بە پێکەوە گونجاندنی ئەم دوو رووانگەیە . ئەو هەردوو رووانگەکەی وەکو یەک بە گرینگ دەزانی کە پێویستن بۆ بەدەستهێنانی مەعریفە چونکە سروشتی پرۆسەی تێگەیشتن لای مرۆڤ بەندە بەو کەرەستانەی کۆی دەکاتەوە لە رێگەی ئەزموونەوە و ئینجا بەهۆی کارکردنی ژیرمەندانەوە هەوڵی تێگەیشتن و دەرەنجامگیری دەدات .

جۆرەکانی مەعریفە لای کانت Kant and the Kinds of Knowledge
کانت باوەڕی وابوو کە مەعریفەت لای مرۆڤ سێ جۆرن :
یەکەم : پێشەنی شیتەڵکارانە Analytic a priori
کاتێک خەسڵەتێك لەناو جەوهەری ووشەکە هەڵگیراوە ئەوکات چەمکی شیتەڵکارانە Analytic بەکاردێت .

بۆ نموونە کە دەڵێین:
– هەموو جەستەکان قەبارەیان هەیە . یان
– هەموو پشیلەکان ئاژەڵن
لە نموونەی یەکەمدا هەبوونی قەبارە خەسڵەتێکی پێویست و جەوهەری جەستەکانە چونکە جەستەیەک نییە بێ قەبارە .
لە نموونەی دووەمدا پشیلەیەک نییە کە ئاژەڵ نەبێت .

دووەم : پێشەنی دەستکردانە Synthetic a priori

دەستکرد واتە ئێمە دامانهێناوە لەسەر بنەمای مەعریفەیەکی پێشینی رێکەوتووین لەسەر حاڵەتێکی تایبەت جێبەجێکراوە و پێویست بە ئەزموون کردن ناکات ، بۆ روونکردنەوەی ئەمە سێ نموونە دەهێنینەوە:
1- ئەم ژوورە سێ رەهەندی هەیە . یان
2- 5+7 = 12 یان
3- کورترین دووری لە نێوان دوو خاڵدا هێڵێکی راستە .
لە نموونەی یەکەمدا ئاشکرایە کە هەموو تەنێک یان جەستەیەک سێ رەهەندی Dimension هەیە کە درێژی و پانی و بەرزییە ( 3D ( و ئەم مەعریفەیە لەرێگەی دەرەنجامگیری ژیرگەراییەوە بەدەست هاتووە , هەروەها لەم نموونەیەکدا ژوورەکە حاڵەتێکی دەستنیشانکراوە لەلایەن ئێمەوە .
لە نموونەی دووەمدا 5+7 = 12 ئاشکرایە کە ماتماتیک مەعریفەیەکی نائەزمووە و لە رێگەی دەرەنجامگیری ژیرگەراییەوە بەدەست هاتووە ، واتە پێویستە بە ئەزموون کردن ناکات . ئەم حاڵەتەش لەلایەن ئێمەوە دەستنیشان کراوە ئەگینا 10+2 , 9+3 ,6+6 , و هتد بەهەمان شێوە دەرەنجامەکانیان یەکسانە بە 12 .
نموونەی سێیەم بەڵگەنەویستێکی ئەندازەییە بەڵام هەردوو چەمکی خاڵ و هێڵی راست هەڵگری دەستەواژەی کورتترین دووری نین بەڵكو ئەم دەستەواژەیە لەلایەن مرۆڤەوە داهێنراوە واتە دەستکردە Synthetic .
سێیەم : پاشەنی دەستکردانە Synthetic aposteriori
دەستکرد واتە ئێمە چەمکێکمان داهێناوە ئینجا لە رێگەی ئەزموونەوە مەعریفەیەکمان بەدەستهێناوە .

بۆ نموونە کە دەڵێین :

– خێرایی دەنگ ٣٣٣ مەترە لە چرکەیەکدا ،
لێرەدا مەتر و چرکە بەشێک نین لە جەوهەری دەنگ بەڵكو مرۆڤەکان رێککەوتوون کە ئەم دوو چەمکە بۆ پێوانی خێرایی و کات بەکاربهێنن واتە دەستکردن .ئینجا دوای داهێنانی ئەم چەمکانە بە ئەزموون دەرکەوتووە کە خێرایی دەنگ ٣٣٣ مەترە لە چرکەیەکدا .
دیدی کانت بۆ واقیع Kant’s View on Reality
کانت پێیوایە کە بوونی شتەکان لە سروشتدا دوو رەهەندیان هەیە سەبارەت بە دەرفەتی بەدەستهێنانی مەعریفە .
# ( شتەکە -لەناو-خۆی) : (The Thing -in- Itself) یان (noumena),واتە بوونی شتەکان پشت نەبەستوو بە ئێمە و لێکدانەوەکانی ئێمە سەبارەت بەم شتانە . لەم رەهەندەدا مرۆڤ دەرفەتی بەدەستهێنانی مەعریفە ی نییە سەبارەت بە جەوهەر یان خودی شتەکان لەناو خۆیاندا .
کانت ئەو شتانەی کە ناکەونە بەر هەستەوەرەکانمان یان لەدەرەوەی مەودای ئاگایی Consciousness ئێمەدان ناودەنێت ترانسدێنت ( یان مەودابەدەر) Transcendent ،وەک نموونە بۆ ترانسدێنت یان مەودابەدەر دەتوانین ئاماژە بە خودا بکەین چونکە خودا لەدەرەوی مەودای ئاگایی ئێمەدایە و ناکەوێتە بەر هەستەوەرەکانمان وەک بینین و بیستن و هتد .

# (شتەکە-بۆ-ئێمە) : ( The Thing – for – Us) ، یان چۆنیەتی بەدیارکەوتنی شتەکان بۆ مرۆڤ (phenomena). لەم حاڵەتە مرۆڤ دەرفەتی بەدەستهێنانی مەعریفەی هەیە سەبارەت بە شتەکان کە چۆن بۆ ئێمە دەردەکەون . ئەو مەعریفەیەی کە مرۆڤ دەتوانێت بەدەستی بهێنێت سەبارەت بەو شتانەی کە دەکەونە بەر هەستەوەرەکانمان و لە مەودای ئاگایی ئێمەدان کانت ناویان دەنێت ئیمانێنت Immanent . نموونە بۆ ئیمانێنت ، مەعریفەی مرۆڤە سەبارەت بە کەرەستە بەکارهاتووەکانی رۆژانەمان ، دەریاکان ، شاخەکان ، ئاژەڵان و هتد .

کاتیگۆریەکانی کانت Kant`s Categories
پۆلبەندی (یان کاتیگۆری) Category لای کانت واتە چەمکێکی پاراویPure Concept تێگەیشتن و خەسڵەتەکانی دەرکەوتنی شتەکان بە گشتی پێش ئەزموونکران .

کانت دوازدە کاتیگۆری دەستنیشان کردووە بەم شێوەیەی خوارەوە :
1- چۆنایەتی (Quality ) کە ئەمانە دەگرێتەوە :
واقیع Reality ، نەفی Negation ، سنوورداریەتی Limitation.

ئەم سێ کاتیگۆریە بۆ دەستنیشان کردنی هەبوون یان نەبوونە لە واقیعدا یان هەبوونێکی سنووردار لە واقیعدا .

2- چەندایەتی ‌(Quantity ) کە ئەمانە دەگرێتەوە :
یەکتایی Unity ، فرەیی Plurality ، گشتگیریەتی Totality.

ئەم سێ کاتیگۆریە بۆ دەستنیشانکردنی بڕی شتەکانە ، یەک یەکە یان زۆر یان گشت
3- شێواز ( Modality) کە ئەمانە دەگرێتەوە :
بوون Existence ، شیان Possibility ، پێویست کردن Necessity
ئەم سێ کاتیگۆریە بۆ دەستنیشانکردنی بوون یان نەبوون ، شیان و نەشیان ، پێویستکردن و پێویست نەکردنە.

4- پەیوەندی (Relation ) کە ئەمانە دەگرێتەوە :
جەوهەر و خەسڵەت Inherence and Subsistence ، هۆکاریەتی و کاریگەریەتی
Causality and Dependence ، هاوبەشیەتی Community .

ئەم سێ کاتیگۆریە بۆ دەستنیشانکردنی پەیوەندی نێوان جەوهەر و خەسەڵەت ، هۆکاریەتی و کاریگەریەتی ، هاوبەشیەتی نێوان دوو بژاردە .

پیێر بۆردیۆ کۆمەڵناس و فەیلەسووفێکی فەرەنسی بوو کە لە نێوان ساڵانی (1930-2002 ) دا ژیاوە . وەکو پرۆفیسۆر لە کۆلیجی دو فرانس کاری کردووە .
کارەکانی / بۆچونەکانی
پیێر بۆردیۆ وەک کۆمەڵناسێک لە رووانگەیەکی مارکسییەوە رەخنەی لە سیاسەتەکانی سیستەمی سەرمایەداری دەگرت بەڵام سەبارەت بە ناکۆکی کۆمەڵایەتی و چینایەتی بە پێویستی دەزانی کە رۆڵی کولتوریش (یان رۆشنبیریش ) لەبەرچاو بگیرێت نەک بەتەنیا رۆڵی ئابووری .
بۆردیۆ زۆر بایەخی بە کۆمەڵناسی پەروەردەو فێرکردن Educational Sociology دەدا و قوتابخانە یان خوێندنگە بە فەزایەکی کێبڕکێ و بەربەرەکانی و نایەکسانی کۆمەڵایەتی و چینایەتی دەزانێت .
بۆردیۆ لەخستنە بەرچاوی تێزەکانی سوودی لە چەندین چەمک وەرگرتووە کە لای ئەم ناوەڕۆکێکی تایبەتیان هەیە .لێرەدا ئاماژە بە چەند چەمکێکی گرینگ دەدەین کە بریتین لە :

١- هابیتۆس Habitus

ئەم چەمکە پێشتر لەلایەن هەندێک فەیلەسوفەوە بەکار هاتووە بەڵام لای بۆردیۆ ئەم چەمکە ئاماژەیە بە کۆمەڵە خەسڵەتێک کە لە عەقڵ و جەستەی مرۆڤدا ریشەیان داکوتاوە . بەدەربڕینێکی دیکە هابیتۆس واتە کۆمەڵێک بەهرەی هەمیشەیی و لێهاتوویی کە مرۆڤ بە دەستی دەهێنێت بە درێژایی گەشەکردنی کۆمەڵایەتی .
هابیتۆس هەروەک چۆن لەسەر ئاستی تاکەکەسدا هەڵوێست و تێروانین و بەهرەکان و ئارەزووەکان دیاریدەکات ئەوا لەسەر ئاستی دەستەجمعیش شێوازەکانی بیرکردنەوە و هەست و رەفتارەکان ئاراستە دەکات کە لە ژیانی رۆژانەدا بە شێوەی دابونەریت ، هونەر ، جلو بەرگ و هتد خۆیان دەردەخەن . بۆردیۆ پێیوایە کە بونیادی خود و بونیادی دەستەجەمعی هاوشێوەو هاوجووتن و هەردووکیان لەلایەن هابیتۆسەوە ئاراستە دەکرێن . بە دەربڕینێکی دیکە بونیادی ناخەکی تاکەکەسەکان ( خۆیی ) تا راددەیەکی زۆر هاوجووت و هاوئاهەنگە لەگەل رێکخستنی کۆمەڵایەتی و دینامیکیەتی جیهانی دەرەوە ( بابەتی ) .

٢- بەرهەمهێنانەوە Reproduction

بۆردیۆ لەگەل کۆمەڵناسی فەرەنسی جان کلاود پاسیرۆن ئەم چەمکە لە بواری کۆمەڵناسی پەروەردە بەکاردەهێنن و پێیانوایە کە ئەو رۆشنبیریەی کە قوتابیان یان فێرخوازان وەریدەگرن لە قوتابخانەکانی فەرەنسای سەرمایەداری رۆشنبیریەکی بابەتی و بێلایەن و پاراو نییە بەڵکو دەربڕی رۆشنبیری چینی دەسەڵاتدار و خۆسەپێنە ، بۆیە پەروەردەی کۆمەڵایەتی قوتابی رزگار ناکات بەڵكو گرێیدەدات بە کۆمەڵگەوە لە چوارچێوەی هەلومەرجی سەپاودا و پابەندیەتی کۆمەڵایەتییەوە . بۆ نموونە منداڵێک لە چینی بۆرژوازی لە قوتابخانە لە هەمان فەزای رۆشنبیریدا دەژیت کە لەماڵەوە هەیەتی کە بێگومان بۆ ئەو ئاسانترە کە تیایدا باڵادەست بێت بەڵام بۆ منداڵێک لە چینی کرێکار هەمان بارودۆخ نییە سەرەرای ئەوەی کە بەهرەی تاکەکەسیش فاکتەرێکە کە پێویستە لەبەرچاو بگیرێت .لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت کە بۆردیۆ باوەڕی وابووە کە سیستەمی پەروەردە هەمان دابەشبوونی چینایەتی لە کۆمەڵگەدا بەرهەم دەهێنێتەوە .

٣- توندوتیژی سیمبۆلی Symbolic Violence

ئاشکرایە کە توندوتیژی دوو جۆری هەیە یەکەمیان توندوتیژی جەستەییە کە بەمانای ئازارگەیاندن دێت لە رووی جەستەیی و ماددی . دووەمیان توندوتیژی سیمبۆلی ( یان هێمایی ) دێت کەبەمانای ئازارگەیاندن دێت لە رووی دەروونی هەستوسۆز و بیرەوە کە پیادە دەکرێت لە رێگەی جوێندان ، بێڕێزی کردن ، خۆسەپێنی ، ئایدیۆلۆجیا و هتد .
بۆردیۆ پێیوایە کە توندوتیژی سیمبۆلی توندوتیژیەکی نەرم و هەست پێنەکراوە لەلایەن قوربانیەکانەوە و هەروەها بەستراوەتەوە بە دەسەڵاتداریەتی و خۆسەپێنی و بوارە کۆمەڵایەتیەکان . ئەو دەڵێت کە دەوڵەت ئەم جۆرە توندوتیژییە دژی تاکەکان و گروپەکان پیادە دەکات لە رێگەی کۆمەڵێک دامودەزگای فەرمی و رەوادارەوە (یان شەرعیەوە ) وەکو دەزگاکانی راگەیاندن ، پەروەردە ، ئاین ، هونەر و هتد .
بۆردیۆ ئەم جۆرە توندوتیژییە بە کاریگەرتر دەزانێت لەو توندوتیژیانەی کە بۆ نموونە پۆلیس بەکاری دەهێنێت چونکە توندوتیژی سیمبولی سادە و ئاساییە و کار لە نائاگایی ( یان نەستی ) مرۆڤ دەکات و لەلایەن کۆمەڵگەوەش بە توندوتیژی لە قەڵەم نادرێت چونکە خەڵک لێی راهاتوون .

٤- بوار / کێڵگە Field

بۆردیۆ پێیوایە کە لە کۆمەڵگە هاوچەرخەکاندا دابەشکردنی کار جیهانی کۆمەڵایەتی دابەش کردۆتە سەر کۆمەڵێک بوار و فەزای کۆمەڵایەتی لاوەکی وەکو بواری سیاسی ، بواری ئابووری ، بواری رۆشنبیری و هتد .، هەریەک لەم بوارانەش نیمچە سەربەخۆییەکیان هەیە بەگوێرەی کۆی کۆمەڵگە . لەناو هەر بوارێكیش کێبڕکی و بەربەرەکانی توند هەیە لەنێوان تاکەکان و گروپەکان هەروەها لەنێوان نەوەی نوێ و نەوەی کۆن بۆ بەدەستهێنانی ئیمتیازی ماددی و مەعنەوی .

٥- سەرمایە Capital

بەڕای بۆردیۆ بنچینەی ناکۆکی چینایەتی بەتایبەت ناکۆکی نێوان چینی بۆرژوازی و چینی پرۆلیتار مەرج نییە هەمیشە و بەتەنیا مۆرکێکی ئابووری هەبێت بەڵكو فاکتەری رۆشنبیریش رۆڵی هەیە . ئەو پێیوایە کە ئێستا دوو جۆر سەرمایە هەن کە کۆمەڵگە هاوچەرخەکان دەجوڵێنن کە بریتین لە سەرمایەی رۆشنبیری و ١- سەرمایەی ئابووری . بەگشتی بۆردیۆ چوارجۆر سەرمایەی دەستنیشان کردووە کە بریتین لە :
٢- سەرمایەی ئابووری : واتە سامانی ماددی و دارای تاکەکەس لەگەل داهاتی مانگانەو ساڵانەی .
٣- سەرمایەی رۆشنبیری : واتە سامانی رۆشنبیری تاکەکەس وەکو بڕاونانە و پلەی زانستی و پیشەیی ، بەرهەم و داهێنانە ئەدەبی و رۆشنبیری و هونەریەکان ، بەهرەو شارەزایی و تواناکان لەرووی رۆشنبیری و پیشەییەوە .
٤- سەرمایەی کۆمەڵایەتی : واتە پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان و هاوڕێیەتی و ناسیاوی و هتد کە تاکەکەسێک هەیەتی لەفەزای کۆمەڵایەتیدا کە ئەمەش وەستاوەتە سەر توانا و لێهاتوویی تاکەکەسەکە .
سەرمایەی سیمبولی : ئەمەش هەر سێ جۆرە سەرمایەکان دەگرێتەوە کە تاکەکەسێک هەیەتی و بەم هۆیەوەش لە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگە جیا دەکرێتەوە .

٦- چێژ / زەوق Taste

بۆردیۆ پێیوایە کە توانای چێژوەرگرتن ( یان زەوق ) بەهرەیەکی غەریزی نییە یان پێدراوێکی سروشتی نییە لە مرۆڤدا بەڵکو زەوق پەیوەندی هەیە بە ژینگە و پێگەی کۆمەڵایەتی مرۆڤ . ئەو ڕای وایە کە کە فاکتەری ئابووری رۆڵی سەرەکی هەیە لە دیاریکردنی زەوقی تاکەکەس چونکە ئەم فاکتەرە پێگەی تاکەکان دیاریدەکات لە کۆمەڵگەدا . رۆڵی فاکتەری ئابووریش وەستاوەتە سەر ئەمانەی خوارەوە :
١- قەبارەی ئەو سەرمایەی کە تاک هەیەتی .
٢- رێژەی سەرمایەی رۆشنبیری و سەرمایەی ئابووری لەکۆی ئەم سەرمایەیە .
٣- چۆنیەتی گۆڕانکاری لەم دوو جۆرە سەرمایەی سەرەوە و چۆنیەتی بە گەڕخستنیان لەکۆمەڵگەدا لەلایەن تاکەوە .
بۆ نموونە چێژوەرگرتن لە گۆرانی و موزیک ، وەرزش ، شانۆگەری ، جلوبەرگ ، چێشت لێنان و هتد لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بە پلەی جیاواز دەگۆڕێت هەروەها لە چینێکەوە بۆ چینێکی دیکە و لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی دیکە.

ئۆگۆست کۆنت فەیلەسوف و کۆمەڵناسێکی فەرەنسییە بوو کە لەنێوان ساڵانی ( 1798-1857 ) ژیاوە . کۆنت بە دامەزرێنەری زانستی کۆمەڵناسی دادەندرێت .

کارەکانی / بۆچونەکانی

کۆنت زانستێکی نوێی داهێنا بەناوی کۆمەڵناسی Sociology . کە بەرای ئەو پێویستە پشت ببەستێت بە سەرنجدان و توێژینەوە لە ئامارەکان لەبارەی رەفتارەکانی مرۆڤەوە .ئەم زانستە نوێیە پێویستە تەنیا وەسف بکات نەک لێکدانەوە یان تەفسیر بکات . مەبەست لە کۆمەڵناسی ئەوەیە کە پێشبینی و کۆنترۆل بکات و پێویستە وەک ئەندازیاری کۆمەڵایەتی بونیادی کۆمەڵگە دابڕێژێت .
کۆنت کۆمەڵگە دابەش دەکات بەسەر دووبەشی بەسەر دوو بەشی سەرەکی کە بریتین لە :
١- ستاتیکای کۆمەڵایەتی ) یان نەجووڵاوە کۆمەڵایەتیەکان ) Social Statics
ئەم بەشە بایەخ دەدات بە شتە نەجووڵاوەکانی کۆمەڵگە کە بریتین لە زمان ، ئاین و دابەشبووی کار .
٢- دینامیکای کۆمەڵایەتی ( یان جووڵاوە کۆمەڵایەتیەکان ) Social Dynamics
بایەخ دەدات بە جووڵاوەکانی کۆمەڵگە ، واتە پێشکەوتنی کۆمەڵگە دەگرێتەوە چونکە کۆمەڵگە هەمیشە لە گۆڕاندایە .
کۆنت لە بیردۆزێکیدا بەناوی یاسای سێ قۆناغ Law of Three Stages رووانگەی خۆی دەخاتە روو لەسەر بنەمایەکی مێژووییانە بۆ پرۆسەی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی Social Evolution. ئەوهەروەک هیگل و مارکس پێیوابوو کە گەشەی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بەستراوەتەوە بە حەتمیەتگەرایی مێژووییانە Historical Determinism . کە تێیدا بیرۆکەکان و دامەزراوەکان هاوشانی یەکترن و هەر قۆناغێکیش بە شیوەیەکی زەروری بەندە بە قۆناغی پێش خۆی .
کۆنت هەر لەم رووانگەشەوە بۆچوونی خۆی دەردەبڕێت سەبارەت بە پرۆسەی گەڕان بەدوای مەعریفەدا ، بێگومان لەم بوارەشدا رەهەندی مێژوویی ئامادەیە ولە هەر قۆناغێکدا بیروبۆچوون و باوەڕەکان رەنگدانەوەی هەمەلایەنەو راستەوخۆیان هەبووە لەسەر چۆنیەتی و ئاستی مەعریفەی مرۆڤ سەبارەت بە دیاردەکانی سروشت و کۆمەلگەدا .

یاسای سێ قۆناغی کۆنت هەروەک بەناوەکەیەوە دیارە بەسەر سێ قۆناغدا دابەش دەکرێت کە ئەمانەی خوارەوەن :

یەکەم : قۆناغی ئاینناسی The Theological stage

لەم قۆناغەدا مرۆڤ هەموو جۆرە دیاردەیەکی سروشتیان بە دروستکراوی خوداکان یان هێزەکانی سەرووی سروشت دەزانی و هەموو مەعریفە و روونکردنەوەکانیش هەر لەسەر ئەم بنچینەیە دامەزرابوون .

کۆنت ئەم قۆناغەشی کردبوو بە سەر سێ قۆناغی کورتتر کە ئەمانەی خوارەوەن :
1- بتپەرستی Fetishism ، لەم قۆناغە سەرەتاییەدا مرۆڤەکان ساکاربوون و باوەڕیان وابوو کە ماددە مردووەکان گیانیان هەیە و هێز و دەسەڵاتیان هەیە بەسەر دیاردەکانی سروشت و گیاندارەکاندا .بۆیە ئەوان ماددە مردووەکانیان دەپەرست بۆ نموونە دار و بەرد و ئاگر و هتد .
2- فرەخودایی Polyteism , لەم قۆناغەدا مرۆڤەکان لە یەک کاتدا باوەڕیان بە زۆر خودا هەبوو چونکە پێێان وابوو کە هەر خودایەک لێپرسراوە یان دەسەڵاتی بەسەر دیاردەیەکی دیاریکراودا هەیە لە سروشتدا . بۆ نموونە ، خودای باران ، خودای دەریا ، خودای هەوا و هتد .
3- یەکتاپەرستی Monotheism ، واتە باوەڕبوون بە یەک خودا .لەم قۆناغەدا مرۆڤەکان باوەڕیان وایە کە تەنیا خودایەک لێپرسراوە و دەسەڵاتی بەسەر هەموو گەردووندا هەیە .

دووەم : قۆناغی میتافیزیک The Metaphysical stage

لەم قۆناغەدا چەمکە میتافیزیکیەکان برەویان پەیدا کرد بەتایبەتی ئەو چەمکانەی کە لە رۆژگارە کۆنەکانی یۆنان و رۆمانەکان لەلایەن فەیلەسوفەکانەوە بەکار دەهێنران بۆ نموونە چەمکەکانی ( مافی سروشتی ) و (دیموکراتی) و (جەوهەر) و هتد . بەجۆرێک کە ئەم چەمکە داماڵراوانە Abstract Terms زیاتر لە چەمکە ئاینیەکان بە کاردەهێنران لە توێژینەوە و دەربڕینەکان سەبارەت بە پرسگەلێکی جیاواز لە بوارەکانی مەعریفە سەبارەت بە سروشت و کۆمەڵگە . بەڵام کۆنت پێیوابوو کە ئەم چەمکانە مانایەکی بابەتیان نییە بەڵکو هۆکار بوون کە گریمانەی هەڵە لەبەرچاو بگیرێن . ئەم قۆناغە لە رۆژگاری رۆشنگەرایی Enlightenment دەستی پێکرد و دواتریش بەردەوام بوو.

سێیەم : قۆناغی پۆزیتیڤیەتی The Positivity stage

ئەم قۆناغە بە دوا قۆناغ و دەژمێردرێت و کۆنت وەکو بەرزترین قۆناغ و پشت بەستوو بە زانستی دەزانێت چونکە زانست لەم قۆناغەی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی لە ئاستێکدایە کە مرۆڤ دەتوانێت لە رێگەی چاودێریکردن Obseravtion ، تاقیکردنەوە Experiment و بەراووردکردن Comparison روونکردنەوە و پاساوی زانستیانە بەدەست بهێنێت بۆ رووانگە مەعریفیەکانی لە هەموو بوارەکاندا .
بیردۆزی دووەمی کۆنت بریتیە لە هەرەم یان پایەبەندی زانستەکان Hierarchy of the Sciences The . ئەو لەم بیردۆزەیدا زانستەکان بەشێوەیەکی هەرەمی لە خوارەوە بۆ سەرەوە دابەش دەکات بە سەر چەند پایەیەک ، لە خوارەوە ماتماتیک ،ئینجا ئەستێرەناسی ، فیزیک ، کیمیا ، زیندەوەرزانی و لە کۆتاییدا کۆمەڵناسی .ئاشکرایە کە کۆنت یەکەم کەس بوو زانستی کۆمەڵناسی داهێنا .
ئەم جۆرە رێکخستنە یان دابەشکردنە هەرەمیەی زانستەکان پەیوەندیەکی نزیکی هەیە بە یاسای سێ قۆناغەکە چونکە هەروەک چۆن هەریەک لەو قۆناغانەی مرۆڤایەتی پێیدا تێدەپەڕێت لەسەر قۆناغی پێشتر بنیات نراوە بەهەمان شێوە هەر زانستێکیش لەسەر زانستەکەی پێش خۆی بنیات نراوە ، بەڵام زانستە جیاوازەکان بە تەووژمی جیاواز گەشە دەکەن . هەرفۆرمێکی مەعریفەش دەگاتە قۆناغی پۆزیتیڤیەتی بەگوێرەی گشتگیری ، ئاسانی و پشت نەبەستن بە بەشەکانی دیکە .
کۆنت پێیوایە کە لە قۆناغی پۆزیتیڤیەتی پێویستە پایەبەندی زانستەکان جێگەی ئاینناسی و میتافیزیک بگرێتەوە ..
هەروەک لەم رێکخستنەی کۆنت بۆ زانستەکان دیارە هەر زانستێک لەسەر زانستەکانی پێش خۆی بنیات نراوە ، بۆ نموونە کیمیا لەسەر زانستەکانی فیزیک ، ئەستێرەناسی و ماتماتیک بنیات نراوە . کۆمەڵناسیش لەسەر هەموو زانستەکانی ژێر خۆی بنیات نراوە .هەروەها لە بنکەی هەرەمەکەوە کە بە ماتماتیک دەست پێدەکات تا بەرەو باڵاتر بڕۆین گشتگیریەتی زانستەکان کەمتر دەبێت و هەر زانستێکیش تایبەتمەندتر و ئاڵٶزتر دەبێت .بۆیە بەڕای کۆنت زانستی کۆمەڵناسی کە دەکەوێت بەرزترین ئاستی هەرەمەکە تایبەتمەندترین و ئاڵۆزترین زانستە.

خودی رووانگەی پۆزیتیڤیزم Positivism کە رووانگەی کۆنتە لەسەر چەند پرینسیپ ( یان بنەما) Principle و چەند رووانگەیەکی فەلسەفی دیکە دامەزراوە کە دەتوانین لە چەند خاڵێکدا ئاماژە بە گرینگترینیان بدەین :

1- سروشتگەرایی Naturalism:

واتە پێویستە پرینسیپەکانی زانستە سروشتیەکان پەیڕەو بکرێت لە بواری زانستە کۆمەڵایەتیەکان .

2- دیاردەگەرایی Phenomenalism :

تەنیا ئەو دیاردانەی کە مایەی چاودێری کردنن دەتوانن زانیاری برەودارمان پێ ببەخشن .

3- ناوگەرایی Nominalism:

ئەو ووشانەی هەڵگری بایەخی زانستین پێویستە بچەسپێنرێن و مەرج نییە بوونی ووشەیەک بەڵگە بێت بۆ بوونی ئەو شتەی کە وەسفی دەکات یان ئاماژەی پێ دەکات .

4- ئەتۆمگەرایی Atomism :

دەتوانرێت کە شتەکان بۆبچوکترین پارچە پێکهێنەرەکانی ووردبکرێن یان شی بکرێنەوە ئینجا لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت (چونکە گشت بریتیە لەسەرجەمی پارچەکانی).

5- قانوونە زانستیەکان Scientific Laws :

مەبەستی زانست خولقاندنی یاسای گشتێنراوە کە لە خزمەت پێشبینیەکاندا بێت .

6- فاکتەکان و بەهاکان Facts and Values :

گەڕان بەدوای فاکتەکان Facts پێویستە . بەهاکان Values هیچ بایەخی زانستیان نییە .

تیۆدۆر ئادۆرنۆ فەیلەسووف و کۆمەڵناسێکی ئەڵمانی بوو کە لە ساڵانی نێوان ( 1903-1969 ) دا ژیاوە . ئادۆرنۆ یەکێک بوو لە پێشڕەوانی قوتابخانەی فراکنفۆرت Frankfurt School .
کارەکانی / بۆچونەکانی
ئادۆرنۆ لەگەڵ ماکس هۆرکهایمەر Max Horkheimer خاوەنی ئاراستەیەکی تایبەت بوون لە قوتابخانەی فراکفۆرت .
ئادۆرنۆ لە کتێبی دیالێکتیکی رۆشنگەریدا Dialectic of Enlightenment کە بەهاوبەشی لەگەڵ ماکس هۆرکهایمەردا نووسیویەتی رەخنە دەگرێت لە فاشیزم Fascism و پیشەسازی کولتوری ( یان پیشەسازی رۆشنبیری ) Culture industry . ئادۆرنۆ پێیوایە کە ئازادبوونی عەقڵ لە ئەفسانە لە سەردەمی رۆشنگەریدا مەرج نییە هەمیشە ئاکامی باشی لێکەوتبێتەوە چونکە خودی عەقڵ بۆتە هێزێکی ناعەقڵانی کە بەردەوام هەوڵی کۆنترۆڵی سروشت و مرۆڤ دەکات کە ئەمەش بۆتە هۆکاری ئازار چەشتن و مەینەتی .
ئادۆرنۆ بە پێچەوانەی بۆچونی باوی کۆمەڵناسانەدا فاشیزم بە ئەنجامێکی سروشتی سیستەمی سەرمایەداری دەبینێت .

لە چەمکی پیشەسازی کولتوردا ئادۆرنۆ رەخنە لە راگەیاندنی گشتی و کولتوری جەماوەری دەگرێت و پێیوایە کە رۆڵی چەواشەکارانەی دەستەجەمعی پیادە دەکەن لە کۆمەڵگەدا چونکە کولتوری جەماوەری وەکو سینەما و بەرنامە تەلەفزیۆنیەکان و گۆڤارەکان و هتد کاڵای کولتوری بەرهەم دەهێنن کە مەبەستیان یاریکردنە بە کۆمەڵگە و راکێشانیەتی بەرەو سلبیەت . لە رووانگەی ئادۆرنۆوە ئەم جۆرە کولتورە یان رۆشنبیرییە جەماوەرییە پێداویستییە دەروونیەکان تێر ناکات بەڵکو هەڕەشەیە بۆ سەر هونەری بەرزی خاوەن جەوهەرێکی هزری و لە راستیدا پێداویستییە دەروونیە راستەقینەکان بریتین لە ئازادی ، داهێنان و بەختەوەری راستەقینە .

ئادۆرنۆ لە کتێبی دیالێکتیکە نێگەتیڤەکان Negative Dialectics بۆچونەکانی خۆی سەبارەت بە مرۆڤ و گەردوون و چاخی نوێ دەردەبڕیت و لە ژێر کاریگەری دیالێکتیکی هیگلی باسی ناکۆکیە دیالێکتیەکان دەکات بەڵام لای ئادۆرنۆ تێز و ئەنتی تێز هەرگیز ئاشتی ناکەن بۆ پێکهێنانی سینتێز . ئادۆرنۆ رەهاگەرایی رەت دەکردەوە و ئەگەرچی بیردۆزەکانی لەسەر بنەمای ماددیەت و دیالێکتیک دامەزرابوون بەڵام بیردۆزەکانی مارکسی سەبارەت بە ناکۆکی چینایەتی و ئابووری رەت دەکردەوە .
کتێبێکی دیکەی ئادۆرنۆ بریتییە لە تیۆری جوانیناسی Aesthetic Theory کە تێیدا باسی کارکردەکانی Functions جوانی دەکات لە هونەردا هەروەها پەیوەندیەکانی نێوان هونەر و کۆمەڵگە پێیوایە کە پێویستە هونەر سەربەخۆ بێت و بەرگری لە حەق بکات .
ئادۆرنۆ چەندین کتێبی دیکەی هەیە .