سەرۆکی چین شی جینگپینگ لە وتارى دانیشتنی یەکەمی ١٨یەمین لووتکەی بریکس لە نیودەلی، وتى: ئەمساڵ یادکردنەوەی ٢٠ ساڵەی هاوکاریی بریکسە، لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، میانیزمی هاوکاریی بریکس بەردەوام گەشەی کردووە و فراوانتر بووە، و گوڕوتین و توانایەکی بەرچاوی نیشان داوە،شی وتی: ئەمە ٢٠ ساڵ لە پشتبەستن بە خۆ و بەهێزکردنی خۆ بووە، وڵاتانی بریکس بە شێوەیەکی سەربەخۆ و چالاکانە گەڕاون بەدوای ڕێگاکانی گەشەپێدان کە گونجاون لەگەڵ بارودۆخی نیشتمانیی خۆیاندا، و بوونەتە نموونەی بەهێزکردنی خۆ لە ڕێگەی یەکێتیی نێوان بازاڕە تازەدەرکەوتووەکان و وڵاتانی لە حاڵی گەشەسەندندا،شی ئاماژەی بەوەش کرد کە ئەمە هەروەها ٢٠ ساڵ وەستان بووە لەگەڵ یەکتردا لە خۆشی و ناخۆشیدا.
وتیشی وڵاتانی بریکس پێکەوە کاریان کردووە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەدییەکان، لە قەیرانی دارایی جیهانی و پەتاکەی کۆڤید-١٩وە تا دەگاتە گۆڕانی کەشوهەوا،وتیشی گرووپەکە بە نەگۆڕی ماوەتەوە لە پاراستنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی باشووری جیهانیدا ، لەکاتێکدا سەقامگیری و گوڕوتینی ئەرێنی بۆ جیهان دابین دەکات،شی وتی: وڵاتانی بریکس تووشی فراوانبوونێکی مێژوویی بوون، چوارچێوەیەکی گشتگیر و فرە ئاستیان بۆ هاوکاری دامەزراندووە، و قۆناغێکی نوێیان لە گەشەپێدانی کوالێتی بەرز بۆ هاوکاریی فراوانتری بریکس دەستپێکردووە،شی جەختی لەوە کردەوە کە جیهان تێپەڕ دەبێت بە گۆڕانکاریی خێرا کە لە سەدەیەکدا نەبینراوە، باشووری جیهانی بە خێرایی بەهێزتر دەبێت، و ئاراستەی بەرەو جیهانێکی فرەجەمسەر ڕانەگیراوە،لە هەمان کاتدا، شەپۆلی دژە-ئاراستەی تاکلایەنەگەری و سیاسەتی هێز لە هەڵکشاندا بەدی دەکرێت، فرەلایەنەگەری و نەزمی نێودەوڵەتی کەوتوونەتە ژێر گوشارەوە، و کورتهێنانی ئاشتی، گەشەپێدان، ئاسایش و حوکمڕانی بەردەوام بەرفراوانتر دەبێتەوە، وتیشی:
وڵاتانی بریکس دەبێت بە توندی لە لای دروستی مێژوودا بوەستن، هەوڵبدەن ببنە پێشەنگی سەردەم، نەزمی نێودەوڵەتی بەرەو دادپەروەری و یەکسانی زیاتر ئاراستە بکەن، و پێکەوە کاربکەن بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەک بە ئایندەیەکی هاوبەش بۆ مرۆڤایەتی،شی داوای لە بریکس کرد کە بێتە پێشەنگ لە بەرەوپێشبردنی گەشەپێدانی لەسەر بنەمای داهێنان. وتیشی:، وڵاتانی بریکس دەبێت بە توندی دەستپێشخەرییەکە بگرنە دەست، هاوکاری لە ژیریی دەستکرددا بەهێزتر بکەن، هانی گەشەپێدانی سەرچاوەکراوە ، کراوەیی، هاوکاری و بەشداریکردن بدەن، و هاوکاریی کرداری بەرەو بوار و ئاستی نوێ بەرن،وتیشی بەخێرهاتنی وڵاتانی بریکس دەکرێت بۆ بەشداریکردنی چالاکانە لە ڕێکخراوی جیهانیی هاوکاریی ژیریی دەستکرددا،ئاماژەی بەوەش کرد کە چین پێشنیازی دەستپێشخەرییەکی کردووە بۆ بەرەوپێشبردنی پیشەسازیی نوێ لە ڕێگەی ژیریی دەستکردەوە لەنێوان وڵاتانی بریکسدا، و ئامادەیە لەگەڵ هەموو لایەنەکاندا کاربکات بۆ بەدەستهێنانی ئەنجامی زیاتر لە توێژینەوە، گەشەپێدان و جێبەجێکردندا، و قووڵکردنەوەی هاوکاری لە زنجیرەی پیشەسازی و دابینکردندا،شی داوای لە بریکس کرد ببێتە پێشەنگ لە پاراستنی ئاشتی و سەقامگیریدا.
وتیشی، وڵاتانی بریکس دەبێت دیدگایەکی هاوبەش، گشتگیر، هاوبەشکارانە و بەردەوام بۆ ئاسایش بپارێزن، دژایەتی بیرکردنەوەی جەنگی سارد و ڕووبەڕووبوونەوەی بلۆکەکان بکەن، پێشێلکاریی سەروەریی وڵاتانی دیکە و دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆییان ڕەتبکەنەوە، و ڕۆڵێکی دروستکەر بگێڕن لە چارەسەرکردنی کێشە گەرمەکاندا، بەمەش بەشدارییەکی بەرچاوی بریکس دابین بکەن بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک کە چارەسەری هۆکارە ڕووکار و بنەڕەتییەکان بکات،بە ئاماژەدان بەوەی کە بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ئاڵۆزی و لە گۆڕانکاریدا دەمێنێتەوە، شی وتی ئەم جەنگە زیانی گەورەی بە گەلانی هەموو وڵاتانی ناوچەکە گەیاندووە، و بە پێچەوانەی بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوەیە،شی وتی چوار پێشنیازی بۆ پاراستن و بەرزکردنەوەی ئاشتی و سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خستووەتەڕوو، کە ئامانجیان هێورکردنەوەی بارودۆخەکە، کۆتاییهێنان بە دوژمنکارییەکان و بەرزکردنەوەی ئاشتییە،شی داوای لە لایەنە پەیوەندیدارەکان کرد کە پابەند بن بە ئاراستەی چارەسەری سیاسی، و کاربکەن بۆ ئاگربەستێکی هەمیشەیی و گشتگیر،وتیشی چین لەگەڵ ئەندامانی دیکەی بریکسدا کاردەکات بۆ گێڕانی ڕۆڵی شایستەی خۆی لە ئاوریکردنەوە و هێنانی ئاشتی و ئارامی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست،شی داوای لە بریکس کرد ببێتە پێشەنگ لە ئاسانکاری بۆ فێربوونی بەرهەمداری یەکتر لە نێوان شارستانیەتەکاندا.
وتیشی، وڵاتان دەبێت داكۆكی لە بەها هاوبەشەکانی مرۆڤایەتی بکەن و داوای ئاڵوگۆڕ و فێربوونی یەکتر لە نێوان شارستانیەتەکان و پێکەوەژیانی ئاشتییانە بکەن. دەبێت سەرکەوتنی فورمای بریکس بۆ ئاڵوگۆڕی کلتوری و جەماوەری دڵنیا بکەنەوە، ئەزموونی حوکمڕانی دەوڵەت بەش بکەن، و گوڕوتینی ئەرێنی بۆ گەشەپێدانی بەردەوامی پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتان دروست بکەن،شی داوای هەوڵدانی کرد بۆ قووڵکردنەوەی هاوکاری لە کلتور، گەشتوگوزار و پەروەردەدا، بەهێزکردنی ئاڵوگۆڕی گەنجان، و بەرزکردنەوەی کارلێکی زیاتر و پەیوەندی نزیکتر لە نێوان گەلاندا،شی داوای لە بریکس کرد ببێتە پێشەنگ لە چاکسازی و باشترکردنی حوکمڕانی جیهانیدا،داوای لە گرووپەکە کرد کە هاوڕەوت بێت لەگەڵ ئاراستەی دیموکراتیی زیاتر لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، سیستەمێکی حوکمڕانی جیهانیی دادپەروەرانەتر و یەکسانتر بەرز بکاتەوە، و دەسەڵاتی نەتەوە یەکگرتووەکان بپارێزێت.
شی وتی: بریکس دەبێت پشتیوانی لە سیستەمی بازرگانی فرەلایەنە بکات بە ناوەندێتی ڕێکخراوی بازرگانی جیهانی ،و هەموو جۆرە ڕێکارێکی پارێزگاریخوازی ڕەتبکاتەوە،زیادی کرد کە گرووپەکە دەبێت حوکمڕانی جیهانی لە بوارە تازەدەرکەوتووەکانی وەکو بۆشایی ئەلیکترۆنی ، بۆشایی ئاسمان و دەریای قووڵدا سەرکردایەتی بکات، و دەنگی وڵاتانی باشووری جیهانی بەرزتر بکاتەوە،شی جەختی لەوە کردەوە کە لە ماوەی گەشتێکی ناوازەی دوو دەیەییدا، پشدبەستن بە یەکتر و هاوکاری هەمیشە هێزی بزوێنەری پشتی دۆزی بریکس بوون.
شی داوای لە ئەندامانی بریکس کرد کە بەرامبەر یەکتر دڵسۆز و ڕاستگۆ بن، بەدوای زەمینەی هاوبەشدا بگەڕێن لەکاتێکدا ڕێز لە جیاوازییەکان دەگرن، و ڕێز لە نیگەرانییە سەرەکییەکانی یەکتر بگرن،هەروەها داوای لە گرووپەکە کرد کە لە ڕێگەی پەیوەندی و دیالۆگەوە لێکتێگەیشتنی دوو لایەنە قووڵتر بکەنەوە، بە شێوەیەکی گونجاو مامەڵە لەگەڵ جیاوازییەکاندا بکەن، دڵنیا ببنەوە لەوەی هاوکاریی بریکس بە بەردەوامی بەرەو پێشەوە دەچێت،شی وتی: چین سەرۆکایەتی خولیی بریکس دەگرێتە دەست و ساڵی داهاتوو میوانداری ١٩یەمین لووتکە دەکات،شی زیادی کرد کە لایەنی چینی ئامادەیە کار لەگەڵ هەموو لایەنەکان بکات بۆ دروستکردنی سازان، دروستکردنی ئایندەیەکی باشتر، و دەستپێکردنی سێیەم “دەیەی زێڕین”ی بریکس، تا بە هاوبەشی ئایندەیەکی گەش لە خۆشگوزەرانی و پێشکەوتن بکەنەوە.

و/هەڵۆ حەسەن
سەرچاوە:
Xi says BRICS world’s most influential platform for emerging markets cooperation
https://english.www.gov.cn/news/202609/12/content_WS6aa54b8ac6d00ca5f9a0d292.html

ڕۆژی سێشەممە، سەرۆك شی جینپینگ داوای لە ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای،كرد گەشەپێدان و ئاسایش بخاتە سەرووی كارەكانییەوە بۆ چوونە ناو داهاتوویەكی خۆشگوزەرانیی هاوبەش و ڕەخساندنی ژینگەیەك بۆ ئاسایشی گشتگیر،شی ئەم وتانەی لە میانی پێشكەشكردنی وتارێكدا لە ٢٦ەمین كۆبوونەوەی ئەنجومەنی سەرۆكی دەوڵەتانی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای لە بیشكێكی پایتەختی قیرغیزستان ڕاگەیاند. ناوبراو جەختی لەسەر پێویستیی پابەندبوونی ڕێكخراوەكە كردەوە بە دیالۆگ و ڕاوێژكاری بۆ بەڕێوەبردنێكی دادپەروەرانەتر و ڕێكخراوتر،لە وتارەكەیدا، شی ستایشی گەشتی سەرنجڕاكێشی ئەم ڕێكخراوە هەرێمییەی كرد لە ماوەی ٢٥ ساڵی ڕابردوودا و گوتی، ڕێكخراوەكە گەشەی كردووە بۆ جۆرێكی نوێ لە گرووپی هاوكاریی هەرێمی بە گەورەترین ڕووبەری زەوی و ژمارەی دانیشتووان و توانایەكی گەشەپێدانی زەبەلاحەوە،ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای لە ساڵی ٢٠٠١ لەلایەن چین، ڕووسیا، كازاخستان، قیرغیزستان، تاجیكستان و ئۆزبەكستانەوە دامەزراوە، و ئێستا لە ١٠ وڵاتی ئەندام، دوو وڵاتی چاودێر و ١٥ هاوبەشی دیالۆگ پێكهاتووە،شی وت:بەنرخترین سەرمایەی مەعنەویی ئەم گرووپە هەرێمییە ئەوەیە كە پێشەنگ بووە و لەو كاتەوە بە بەردەوامی پەیڕەوی لە “ڕۆحی شەنگهای” كردووە، كە خاوەنی تایبەتمەندییەكانی بڕوابوونی یەكتر، دەستكەوتی هاوبەش، یەكسانی، ڕاوێژكاری، ڕێزگرتن لە هەمەجۆریی شارستانیەتەكان و هەوڵدان بۆ گەشەپێدانی هاوبەشە،ئەوەشی زیات كرد، گرنگترین ئەزموونی هاوكاریی ڕێكخراوەكە ئەوەیە كە ڕێگەیەكی ڕاستی بۆ پێكەوەژیان دۆزیوەتەوە، كە بریتییە لە بێلایەنی، ڕووبەڕوونەبوونەوە و ئامانج نەگرتنی هیچ لایەنێكی سێیەم، كە ئەمەش ڕێگەی بە وڵاتانی هەرێمەكە داوە بەیەكەوە ماڵێكی هاوبەش بنیاد بنێن،لە كاتێكدا جیهان بەدەست گۆڕانكارییە خێراكانەوە دەناڵێنێت كە لە سەدەیەكدا نەبینراون، لەگەڵ توندبوونەوەی ململانێی نێوان دیالۆگ و ڕووبەڕووبوونەوە، بەدەستهێنانی قازانجی هاوبەش و فرەلایەنی و تاكلایەنی، شی داوای لە ڕێكخراوەكە كرد هەنگاو بنێت بۆ لەئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتییە مێژووییەكەی و بە شێوەیەكی چالاكانە ئاراستەی داهاتوو دیاری بكات،دەستنیشانیشی كرد كە ڕێكخراوەكە داكۆكی لە بە جیهانیبوونی ئابووریی سوودبەخش و گشتگیر بكات، هاوكارییەكان لە بواری نەریتی وەكو بازرگانی، وەبەرهێنان، پەیوەندییە دوولایەنەكان، وزە و سەرچاوەكان بەهێزتر بكات، و هاوكاری لە بوارە نوێیەكاندا بەرفراوانتر بكات وەكو ژیریی دەستكرد، ئابووریی دیجیتاڵی، پیشەسازیی سەوز و كانزاگەریی سەوز بە مەبەستی قووڵكردنەوە و بەرزكردنەوەی ئاستی هاوكاریی هەرێمی،وتیشی، چین ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای وەك بوارێكی لەپێشینە دەبینێت بۆ بەرەوپێشبردنی هاوكاریی كوالیتی بەرز لە دەستپێشخەریی پشتێن و ڕێگا و جێبەجێكردنی دەستپێشخەریی گەشەپێدانی جیهانی،بەپێی ئامارەكانی وەزارەتی بازرگانی، لە ساڵی ٢٠٢٥دا ئاڵوگۆڕی بازرگانیی چین لەگەڵ ئەندامانی دیكەی ڕێكخراوەكە گەیشتووەتە ٥٢٣.٥ ملیار دۆلار، كە ٨٪ی كۆی بازرگانیی دەرەكیی وڵاتەكەی پێكهێناوە، لە كاتێكدا لە ساڵی ٢٠٠١دا تەنها ١٢.١ ملیار دۆلار بووە،شی داوای لە وڵاتانی ڕێكخراوەكە كرد ڕێكاری هەماهەنگ بگرنە بەر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە ئاسایشییە نەریتی و هەروەها نانەریتییەكان، و داوای هەوڵدانی كرد بۆ ڕێگریكردن لە دەستوەردانی هێزە دەرەكییەكان لە كاروباری ناوخۆییان و مەترسی دروستكردن لەسەر ئاسایشی سیاسییان و تێكدانی سەقامگیریی هەرێمەكە،ئەوەشی زیاد كرد، چین ئامادەیە لەگەڵ هەموو لایەنەكاندا كار بكات بۆ جێبەجێكردنی چەمكێكی ئاسایشی هاوبەش، گشتگیر، هاوكارانە و بەردەوام، و كردنی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای بە سەكۆیەكی گرنگ بۆ جێبەجێكردنی دەستپێشخەریی ئاسایشی جیهانی،هەروەها شی جەختی لەسەر پێویستیی وڵاتانی ئەندام كردەوە بۆ پەیڕەوكردنی ڕوانگەیەك كە سەرنجی لەسەر خەڵك بێت و بنەمای دۆستایەتییەكی هەتاهەتایی دابمەزرێنن. ئاماژەی بەوەش دا چین ئامادەیە لەگەڵ هەموو لایەنەكان كار بكات بۆ جێبەجێكردنی دەستپێشخەریی شارستانیەتی جیهانی،لوتكەكە بە سەرۆكایەتیی سادیر جەبارۆڤ، سەرۆكی قیرغیزستان بەڕێوەچوو، كە وڵاتەكەی خاوەنی سەرۆكایەتیی خولیی ڕێكخراوەكەیە،سەركردەكانی وڵاتانی ئەندامی ڕێكخراوەكە بە تەواوی دەستكەوتەكانی گەشەپێدانی ڕێكخراوەكەیان لە ٢٥ ساڵی ڕابردوودا پەسەند كرد، و دانیان بەوەدا نا كە ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای زامنی گرنگ بۆ ئاسایش و خۆشگوزەرانیی هەرێمەكە دابین دەكات و بووەتە یەكێك لە بەردی بناغەكانی سەقامگیریی جیهانی و گەشەپێدانی ئابووری،ئەوان ستایشی بەشدارییە گرنگەكانی چینیان كرد وەك وڵاتێكی دامەزرێنەر لە بەرەوپێشبردنی گەشەی ڕێكخراوەكەدا و ڕێككەوتن لەسەر جێبەجێكردنی چالاكانەی نەخشەڕێگای ستراتیژیی لوتكەی تیانجینی ڕێكخراوەكە ،ئاماژەیان بەوەش كرد، لە بەرامبەر بارودۆخە ئاڵۆزە نێودەوڵەتییەكاندا، وڵاتانی ئەندام دەبێت بەیەكەوە كار بكەن بۆ بەرزكردنەوەی كاریگەریی ڕێكخراوەكە، پێشخستنی دروستكردنی سیستەمێكی بەڕێوەبردنی جیهانیی دادپەروەرانەتر و لۆجیكیتر، و گێڕانی ڕۆڵێكی گەورەتر لە پاراستنی ئاشتی، سەقامگیری و خۆشگوزەرانیی هەرێمەكە و جیهان،سەركردەكانی وڵاتانی ئەندام، بەڵگەنامەی “ڕاگەیەندراوی بیشكێك”یان بەبۆنەی ٢٥ەمین ساڵیادی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای ئیمزا و بڵاوكردەوە، و پەسەندیان كرد بۆ: پرۆتۆكۆلی هەمواركردن و تەواوكردنی پەیماننامەی ڕێكخراوەكە، پەیڕەوی ناوخۆی مەڵبەندی گشتگیری ڕێكخراوەكە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تەحەدیات و هەڕەشە ئاسایشییەكان، و پەیڕەوی مەڵبەندی دژە ماددە هۆشبەرەكان. هەروەها ٢٨ بەڵگەنامەی دەرئەنجامیان وەرگرت كە بوارەكانی ئاسایش، ئابووری، پەیوەندییە جەماوەرییەكان، هاوكاریی بەرهەمداری كولتووری و گەشەپێدانی ڕێكخراوەیی دەگرێتەوە،لە لوتكەكەدا بڕیار درا كە پاكستان سەرۆكایەتیی خولیی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای بۆ ساڵانی ٢٠٢٦-٢٠٢٧ بگرێتە دەست.

و/ هەڵۆ حەسەن
سەرچاوە:
Xi: Development, security key to SCO
https://www.chinadaily.com.cn/a/202609/02/WS6a96fe58e4b06d4aa055bc58.html

لە ١ی تەممووزی ٢٠٢٦دا،”یاسای پێشخستنی یەکێتی و پێشکەوتنی نەتەوەیی لە کۆماری میللی چین” بە فەرمی چووە بواری جێبەجێکردنەوە، ئەمەش بۆ یەکەمجارە چین چوارچێوەیەکی یاسایی نیشتمانیی گشتگیر تایبەت بە بەهێزکردنی یەکێتیی نەتەوەیی دابمەزرێنێت. یاساکە لە ١٢ی ئاداری ٢٠٢٦ لە چوارەمین کۆبوونەوەی ١٤یەمین کۆنگرەی نیشتمانیی نوێنەرانی گەل پەسەند کرا، و گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە سیستەمی حوکمرانیی چین نیشان دەدات، بەوپێیەی یەکێتیی نەتەوەیی لە ئامانجێکی سیاسیی درێژخایەنەوە دەکاتە چوارچێوەیەکی نیشتمانیی بەپێی یاسا پابەندکەر. بە داپۆشینی بواری پەروەردە، کلتور، حوکمرانی، گەشەپێدانی ئابووری، فەزای ئەلیکترۆنی (سایبەر)، ئیدارەی گشتی و بەشداریی کۆمەڵایەتی، یاساکە ڕەنگدانەوەی هەوڵەکانی پەکینە بۆ دامەزراوەییکردنی تەبایی نیشتمانی لە ڕێگەی یاسادانانەوە، لەبری ئەوەی تەنها پاشکۆی ڕێنماییە ئیدارییەکان بێت. چین بە فەرمی دان بە ٥٦ گرووپی نەتەوەیی (ئەتنیکی) جیاوازدا دەنێت، کە تێکەڵاوییان لەگەڵ یەکتردا لە سەدەکاندا شێوەی بە گەشەسەندنی مێژوویی و کلتوریی وڵاتەکە بەخشیوە. پێشەکیی یاسا نوێیەکە، نەتەوەی چین وەک کۆمەڵگەیەکی یەکگرتوو دەخاتە ڕوو کە لە ڕێگەی ئاڵوگۆڕ، هاوکاری و تێکەڵاوبوونی بەردەوامی نێوان ئەم گرووپە نەتەوەییانە دروست بووە. لە پاشخانی ئەم مێژووەوە، یاسادانانەکە بەهێزکردنی ناسنامەی نیشتمانیی هاوبەشی چینیی وەک ئامانجی سەرەکیی کاروباری نەتەوەیی دیاری دەکات، هاوکات جەخت لەسەر یەکسانیی نێوان هەموو نەتەوەکان و گەشەپێدانی هاوبەشیان دەکاتەوە. بنەمای یاسایی ئەم یاسایە، بە قووڵی لە دەستووری کۆماری میللی چین و چەمکی دروستکردنی هەستێکی بەهێزی کۆمەڵایەتی بۆ نەتەوەی چین ڕەگی داکوتاوە. یاساکە جەخت دەکاتەوە کە هەموو هاووڵاتییان و هەموو گرووپە نەتەوەییەکان لە بەرامبەر یاسادا یەکسانن و جیاکاری و چەوساندنەوەی نەتەوەیی قەدەغە دەکات. لە هەمان کاتدا، دەقەکە دەڵێت کە پاراستنی یەکێتیی نیشتمانی و پێشخستنی تەبایی نەتەوەیی، بەرپرسیارێتییەکی هاوبەشە لە ئەرکی دامەزراوە دەوڵەتییەکان، ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان، کۆمپانیاکان، دامەزراوە پەروەردەیییەکان و تاکە هاووڵاتییاندا. هەروەها ڕەوایەتی بە سەرکردایەتی گشتیی حزبی کۆمۆنیستی چین لە کاروباری نەتەوەییدا دەدات و ئەرکی هەماهەنگیکردن دەسپێرێت بە فەرمانگەی کاری بەرەی یەکگرتوو و دەسەڵاتدارانی کاروباری نەتەوەیی لە ئەنجومەنی دەوڵەتدا. بواری پەروەردە پێگەیەکی ناوەندی لە تەواوی یاساکەدا دەگرێت. قوتابخانەکان لە هەموو ئاستەکاندا پابەند کراون بە تێکەڵکردنی پەروەردەی کۆمەڵگەی هاوبەشی نەتەوەی چین لەناو وانەکانی پۆل، ڕاهێنانی کۆمەڵایەتی و فێربوونی ئۆنلاین. یاساکە هەروەها هانی بەکارهێنانی پەرتووکی خوێندنی ئامادەکراوی نیشتمانی و پەرەپێدانی زمانی هاوبەشی نیشتمانی (مانیفێستی نیشتمانی) لە سەرانسەری وڵاتدا دەدات، هاوکات دان بە مافی یاسایی فێربوون و بەکارهێنانی زمان و ڕێنووسی کەمینە نەتەوەییەکاندا دەنێت و دەپارێزێت. لە ڕێگەی چاندنی یەکێتیی نەتەوەیی لە پرۆسەی پەروەردەدا، یاسادانەران هەوڵ دەدەن ناسنامەی هاووڵاتیبوون لەلای نەوەی نوێ بەهێز بکەن، هاوکات کلتور و کەلەپووری کۆمەڵگە ئەتنییە جیاوازەکانی چین بپارێزن.
لەسەر ئاستی جیاواز لە پەروەردە، یاسادانانەکە یەکێتیی نەتەوەیی بە قووڵی دەبەستێتەوە بە گەشەپێدانی هەرێمەکان و بەمۆدێرنکردنی ئابووری. حکومەتە خۆجێییەکان ئاڕاستە کراون کە ئاوێتەی تەبایی نەتەوەیی بکەن لە ناو پلانسازیی شار، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، سیاسەتی نیشتەجێبوون، دامەزراندن و حوکمرانی کۆمەڵایەتیدا. یاساکە هانی ئاڵوگۆڕی نێوان هەرێمەکان دەدات لە نێوان خوێندکاران، مامۆستایان، پسپۆڕان و خۆبەخشاندا، هاوکات پشتگیری لە بەستنەوەی ژێرخانی گواستنەوە، لۆجستیک، سەرچاوەکانی ئاو، وزە و تۆڕەکانی زانیاری دەکات. گرنگییەکی تایبەت دراوە بە ناوچەکانی کەمینە نەتەوەییەکان لە ڕێگەی سیاسەتێکەوە کە بۆ باشترکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، خێراکردنی بوژاندنەوەی گوندەکان، بەهێزکردنی گەشەپێدان و ئاوێتەبوونی قووڵتر لە ئاستی ستراتیژییەکانی گەشەپێدانی نیشتمانیدا داڕێژراوە، لەوانەش دەستپێشخەریی (پشتێن و ڕێگا)، لەم چوارچێوەیەدا، گەشەپێدانی ئابووری تەنها وەک ئامانجێکی گەشەکردن سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک میکانیزمێکی گرنگ بۆ بەهێزکردنی تەبایی نیشتمانی و ڕەخساندنی خۆشگوزەرانی هاوبەش دادەنرێت. کلتور تەوەرێکی دیکەی گرنگی ئەم چوارچێوە یاساییە نوێیەیە. یاساکە هانی حکومەتەکان لە هەموو ئاستەکاندا دەدات بۆ پاراستنی شوێنە مێژووییەکان، کەلەپووری کلتوری، موزەخانەکان، پەرتووکخانەکان، جەژنە نەریتییەکان و ئاڵوگۆڕی هونەری کە ڕەنگدانەوەی دروستبوون و گەشەکردنی نەتەوەی چینن. یاساکە پشتگیری لە ڕێزگرتنی یەکتر لە نێوان گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکاندا دەکات و هاوکات کار بۆ بڵاوکردنەوەی ئەوە دەکات کە بە “هێما هاوبەشەکانی شارستانیەتی چین” ناو زەد دەکرێن. گەشتیاری، پێشانگە کلتورییەکان، بەرنامەکانی ئاڵوگۆڕی گەنجان و چالاکییە خۆبەخشییەکان گشتیان هاندەدرێن وەک کەناڵی کرداری بۆ زیادکردنی کارلێک و لێکتێگەیشتنی نێوان کۆمەڵگەکان لە سەرانسەری وڵاتدا. یاسادانانەکە هەروەها بایەخێکی بەرچاو بە حوکمرانی لە سەردەمی دیجیتاڵدا دەدات. بە درککردن بە کاریگەرییە گەشەسەندوەکانی پلاتفۆرمە ئۆنلاینەکان، یاساکە دروستکردن یان بڵاوکردنەوەی هەر زانیارییەک کە رق و کینەی نەتەوەیی، جیاکاری ئەتنیکی، یان ناوەرۆکێک کە زیانبەخش بێت بۆ یەکێتی نیشتمانی تێدابێت قەدەغە دەکات.
بەڕێوەبەرانی تۆڕەکان (سۆشیال میدیا و ئینتەرنێت) پابەند کراون بە لادانی ناوەرۆکی قەدەغەکراو، پاراستنی تۆمارە پەیوەندیدارەکان و ڕاپۆرتکردنی سەرپێچییەکان بە دەسەڵاتدارە تایبەتمەندەکان. ئەم بڕگانە حوکمرانی فەزای ئەلیکترۆنی دەکەنە بەشێک لە چوارچێوە یاساییە فراوانەکەی چین بۆ پاراستنی تەبایی کۆمەڵایەتی و ڕەنگدانەوەی زیادبوونی جەختی حکومەتە لەسەر حوکمرانی دیجیتاڵی وەک بەشێک لە ئاسایشی نیشتمانی و ئیدارەی گشتی. جێبەجێکردنی دامەزراوەیی زۆر لەوانە دوورتر دەڕوات کە تەنها ئاژانسەکانی حکومەتی ناوەندی بگرێتەوە. یاساکە بەرپرسیارێتی دەسپێرێت بە حکومەتە خۆجێییەکان، کۆمپانیاکان، سەندیکاکان، قوتابخانەکان، ڕێکخراوە ئاینییەکان، کۆمەڵگە مەدەنییەکان، لیژنەکانی گەڕەک و لیژنەی گوندەکان بۆ ئەوەی یەکێتیی نەتەوەیی تەواو بکەن لەناو کارەکانی ڕۆژانەیاندا. هەروەها هەفتەی چوارەمی مانگی ئەیلوولی هەر ساڵێک دیاری دەکات وەک “هەفتەی ڕاگەیاندنی پێشکەوتن و یەکێتیی نەتەوەیی”، بەمەش میکانیزمێکی نیشتمانی بۆ پەروەردەی گشتی و هەڵمەتی هۆشیاری دروست دەکات. لە هەمان کاتدا، ماف بە هاووڵاتییان دراوە کە زانیاری بدەن لەسەر پێشێلکارییەکانی یاساکە، و دەسەڵاتدارانی گشتی ڕووبەڕووی ڕێکاری سزادان یان یاسایی دەبنەوە ئەگەر ئەرکە یاساییەکانی خۆیان ئەنجام نەدەن. لەبەر ئەوە، یاسادانانەکە بەشداریی گشتی لەگەڵ لێپرسینەوەی دامەزراوەییدا وەک دوو میکانیزمی تەواوکار بۆ جێبەجێکردن تێکەڵ دەکات. لە ڕوانگەی حوکمرانییەوە، یاسای پێشخستنی یەکێتی و پێشکەوتنی نەتەوەیی وەک وەستانگەیەکی دامەزراوەیی گرنگ لە گەشەسەندنی یاسایی چیندا هەژمار دەکرێت. لەبری مامەڵەکردن لەگەڵ کاروباری نەتەوەییدا تەنها وەک سیاسەتێکی ئیداری، یاساکە پێکهاتەیەکی یاسایی گشتگیر دادەمەزرێنێت کە پەروەردە، گەشەپێدانی ئابووری، پاراستنی کلتوری، حوکمرانی دیجیتاڵی، ئیدارەی گشتی و ئاسایشی نیشتمانی لەژێر چوارچێوەیەکی یاسایی یەکگرتوودا بەیەکەوە دەبەستێتەوە. چ بە سەنگاندنی لە ڕوانگەی گەشەسەندنی دەستوورییەوە، چ ئیدارەی گشتی، یان بەراوردکاری حوکمرانیی نەتەوەیی، یاساکە هەوڵدەدات لەسەر ئەوەی چۆن چینی هاوچەرخ ئیدارەی فرە نەتەوەیی بدات لە ڕێگەی دامەزراوە یاساییەکانەوە لەکاتێکدا بەدوای ئامانجە فراوانەکانی مۆدێرنکردنی نیشتمانی، سەقامگیری کۆمەڵایەتی و گەشەپێدانی درێژخایەندایە.

هەڵۆ حەسەن

سەرچاوە:
Ethnic Unity and Progress Law
https://www.chinalawtranslate.com/en/ethnic-unity-and-progress-law/

بنبڕکردنی هەژاری و بووژاندنەوەی گوندەکان بوونەتە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەزموونی گەشەپێدانی چین لە چەند دەیەی ڕابردوودا. لە نێوان چەندین چیرۆکی گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا، ئەزموونی ناوچەی ئۆتۆنۆمی نینگشیا هوی،وەک یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین نموونەکان دەردەکەوێت، کە نیشانی دەدات چۆن پلاندانانی درێژخایەن، سیاسەتە ئاڕاستەکراوەکان و هاوکاری ناوچەیی دەتوانن داهاتووی ناوچەیەکی بێبەش لە ڕووی ئابوورییەوە سەرلەنوێ دابڕێژنەوە، نینگشیای دوێنێ کە بە وشکیی خاک و قورسیی ژیان دەناسرایەوە، نینگشیای ئەمڕۆ بە وەرچەرخانی ئابووری و کۆمەڵایەتیی خۆی، سەرنجی جیهانی ڕاکێشاوە. ئەم ڕاپۆرتە شی شی دەکاتەوە کە چۆن ڕووبەڕووی ئەو ڕابردووە پڕ لە تەحەددییە بوونەتەوە و چ ستراتیژێک بەکارهاتووە، هاوکات ئەو ڕێچکە سەرکەوتووە دەخاتە ڕوو کە دەبێتە ئیلهامبەخش بۆ وڵاتانی تر لە پێناو گەشەپێدانی بەردەوامدا.

شیهایگۆ

بۆ چەندین دەیە، شیهایگۆ هاوواتای هەژاری و سەختی ژینگە بوو. ئەم ناوچەیە بە شاخی سەخت، دۆڵی قووڵ و سروشتێكی بێبەر و وشك دەورەدراوە. بارانبارینی ساڵانە كەمترە لە 200 ملیمەترە، لە كاتێكدا ڕێژەی بەهەڵمبوون لە 1000 ملیمەتر زیاترە، ئەمەش كشتوكاڵی زۆر قورس كردبوو. ناوە خۆجێییەكانی وەك “هانجیاوشوی” و “هانتینلینگ” (تەپۆڵكەی وشكەساڵی) ڕەنگدانەوەی ململانێی چەندین نەوە بوون لە دژی وشكەساڵی و كەمیی ئاو،لە ساڵی 1972، ڕێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵی نەتەوە یەكگرتووەكان (فاو) و بەرنامەی جیهانی خۆراك ، شیهایگۆیان وەك یەكێك لەو شوێنانەی جیهان دەستنیشان كرد كە كەمترین شیاوی بۆ ژیانی مرۆڤ هەیە.

سەرەتای گۆڕانكارییەكی مێژوویی

وەرچەرخانێكی مێژوویی لە ساڵی 1996دا هاتە كایەوە لە ڕێگەی ستراتیژی هاوكاری هەرێمی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوای چین، كە هاوبەشییەكی درێژخایەنی لە نێوان پارێزگای فوجیان و نینگشیا لە مەودای زیاتر لە 2000 كیلۆمەترەوە دامەزراند،لە تەممووزی 1997دا، لە ژێر ڕێنمایی شی جینپینگ كە ئەو كاتە بەرپرسێكی باڵای فوجیان بوو، هەردوو ناوچەكە بە هاوبەشی گوندی میننینگ – لە قەزای یۆنگنینگ لە نزیك ینچوان دامەزراند. زیاتر لە 8000 دانیشتووی شیهایگۆ لە چیاكانەوە گوازرانەوە بۆ بیابانی گۆبی بەدوای دەرفەتی باشتردا.ساڵانی سەرەتایی زۆر قورس بوون. ناوچەكە بە لمی بیابان دەورەدرابوو، سەوزایی تێدا نەبوو، و تێكڕای داهاتی ساڵانەی خێزانە گواستراوەكان كەمتر بوو لە 500 یوان. بەڵام بە پشتیوانی بەردەوامی بەرپرسان، پسپۆڕانی تەكنیكی و بەرنامەكانی وەبەرهێنانی فوجیان، ئەم كۆمەڵگە نوێیە قۆناغ بە قۆناغ ژێرخان، كشتوكاڵ، نیشتەجێبوون و پیشەسازی خۆی گەشەپێدا.

لە یارمەتی دەرەكییەوە بۆ گەشەپێدانی بەردەوام

دوای نزیكەی سێ دەیە، هاوبەشیی نێوان فوجیان و نینگشیا لە یارمەتی دارایی سادەوە گۆڕاوە بۆ مۆدێلێكی گەشەپێدانی گشتگیر كە بوارەكانی هاوكاری پیشەسازی، پەروەردە، چاودێری تەندروستی، گەشەپێدانی بەهرەمەندان، ئابووری دیجیتاڵی و بەڕێوەبردنی گوندەكان دەگرێتەوە،ئەم مۆدێلە كە بە “مۆدێلی میننینگ” ناسراوە، بووەتە یەكێك لە دیارترین نموونەكانی چین لە هاوكاری دووقۆڵی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا و گەشەپێدانی هەرێمی هەماهەنگ،خودی شیهایگۆ تووشی گۆڕانكارییەكی سەرنجڕاكێش بووە. زیاتر لە پەنجا ساڵ دوای ئەوەی وەك ناوچەیەكی نەشیاو بۆ ژیان وەسفكرا، ئێستا ناوچەكە بەهۆی دەستكەوتەكانی لە كەمكردنەوەی هەژاری و گەشەپێدانی بەردەوامدا دانپێدانانی نێودەوڵەتی بەدەستهێناوە.

ئەزموونی چین لە كەمكردنەوەی هەژاریدا

كەمپەینی فراوانتری چین بۆ كەمكردنەوەی هەژاری، زەمینەی نیشتمانی بۆ سەركەوتنی شیهایگۆ دابین دەكات،لە ساڵی 2012دا، نزیكەی 99 ملیۆن هاووڵاتی گوندنشینی چین هێشتا لەژێر هێڵی هەژاریدا دەژیان. لە ڕێگەی سیاسەتە ئاڕاستەكراوەكانی كەمكردنەوەی هەژارییەوە — بە بەرنامەكانی گواستنەوەی نیشتەجێبوون، گەشەپێدانی پیشەسازی، پشتیوانی پەروەردەیی، پاراستنی تەندروستی وەبەرهێنانی ژێرخان — چین ڕایگەیاند كە تا كۆتایی ساڵی 2020 هەژاری ڕەهای لە گوندەكاندا بەپێی پێوەرە نیشتمانییەكانی خۆی بنبڕ كردووە.
بەپێی زانیارییەكانی بانكی جیهانی، لەم دەیان ساڵەی دواییدا نزیكەی 100 ملیۆن كەس لە هەژاریی ڕەها ڕزگاركراون، و چین پشكی زیاتر لە 70٪ی كەمكردنەوەی هەژاری لەسەر ئاستی جیهان لەم ماوەیەدا بەركەوتووە. هەروەها وڵاتەكە 10 ساڵ پێش وادەی دیاریكراو، گەیشتە ئامانجی كەمكردنەوەی هەژاری لە ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوامی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ساڵی 2030.

بووژاندنەوەی گوندەكان بنبڕكردنی هەژاریی

ئەمڕۆ، ستراتیژی چین لە بنبڕكردنی هەژاری تێپەڕیوە و بەرەو بووژاندنەوەی درێژخایەنی گوندەكان و خۆشگوزەرانی هاوبەش هەنگاو دەنێت،نموونەیەكی دیار لەم بوارەدا، دامەزراندنی گوندێكی شانۆیی ناوازەیە بۆ یادكردنەوەی 30 ساڵەی هاوكارییەكانی نێوان فوجیان و نینگشیا. ئەم پڕۆژەیە مێژووی ناوخۆیی دەگۆڕێت بۆ گەشتوگوزاری ڕۆشنبیری، ئەمەش ڕێگەی بە زیاتر لە 100 دانیشتووی ناوچەكە داوە ببنە ئەكتەر و نمایشكار، لە هەمان كاتدا دەرفەتی كاری نوێ لە ڕێگەی گەشتوگوزار، بەرهەمە خۆماڵییەكان و كەلەپووری كولتوورییەوە دەڕەخسێنێت،مەزندە دەكرێت نزیكەی 2500 دانیشتووی ناوچەكە لە ڕێگەی زیادبوونی داهاتیانەوە سوودمەند بن لەم دەستپێشخەرییە هاوبەشەی كولتوور و گەشتوگوزار.

چیرۆكی گەشەپێدان

گۆڕانكارییەكانی شیهایگۆ دەیسەلمێنن كە نەهێشتنی هەژاری پێویستی بە پلاندانانی درێژخایەن، گەشەپێدانی ژێرخان، سیاسەتی گشتیی ئاڕاستەكراو، هاوكاری ناوچەیی و وەبەرهێنانی بەردەوام هەیە لە سەرمایەی مرۆییدا،بۆ زۆرێك لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو كە هەوڵی مۆدێرنەكردن دەدەن لەگەڵ پاراستنی ڕێڕەوی سەربەخۆی گەشەپێدانی نیشتمانی خۆیان، ئەزموونی نینگشیا وانەی بەنرخ پێشكەش دەكات لەسەر چۆنیەتی تێكەڵكردنی پلاندانانی حكومی، هاوبەشیی هەرێمی، گەشەپێدانی پیشەسازی و بەشداری كۆمەڵگەی ناوخۆیی،چیرۆكی شیهایگۆ تەنها سەركەوتنێكی ناوچەیی نییە؛ بەڵكو نوێنەرایەتی یەكێك لە گرنگترین نموونەكانی كەمكردنەوەی هەژاری لەسەر ئاستی بەرفراوان و گۆڕینی گوندەكان دەكات لە سەدەی بیست و یەكەمدا.

هەڵۆ حەسەن

نووسینگەی ڕاگەیاندنی ئەنجومەنی دەوڵەتی كۆماری گەلی چین، بەڵگەنامەیەكی فەرمی و گشتگیری (نیازنامە / ڕاپۆرتی سپی) لەژێر ناونیشانی “حوكمرانیی جیهانیی دادپەروەرانەتر و یەكسانتر؛ بنەماكان، پێشنیارەكان و هەنگاوەكانی چین (حوزەیرانی ٢٠٢٦)” بڵاوكردەوە. ئەم بەڵگەنامە ستراتیژییە تیشك دەخاتە سەر دیدگای فەرمی پەكین بۆ چاكسازی لە سیستەمی نێودەوڵەتی و چەسپاندنی بنەماكانی فرەجەمسەری لە جیهاندا،هاوكات لەگەڵ بڵاوبوونەوەی نێودەوڵەتیی ئەم بەڵگەنامەیەمدا، تەواوی ناوەڕۆكی ئەم كتێبە فەرمییە لەلایەن “هەڵۆ حەسەن”ەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی كوردی، بە ئامانجی ئاشناكردنی خوێنەر و توێژەرانی كورد بە پڕۆژە و تێڕوانینە جیۆپۆلەتیكییەكانی چین لە ناوچەكە و جیهاندا. ناوەڕۆكی بەڵگەنامە فەرمییەكە چییە؟.
ئەم بەڵگەنامە گشتگیرە نێودەوڵەتییە لە سێ تەوەری سەرەكیدا كورت دەبێتەوە:
بنەماكان: تێڕوانینەكانی چین بۆ بنیاتنانی حوكمرانییەكی جیهانی كە لەسەر بنەمای دادپەروەری، هاوسەنگی و ڕێزگرتنی هاوبەش بێت.
پێشنیارەكان: پێشكەشكردنی دەستپێشخەریی كرداری بۆ چارەسەركردنی قەیرانە ئابووری و گەشەپێدانییەكان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.
هەنگاوەكان: ئەو كارنامە، پڕۆژە و هەوڵە دیپلۆماسییانەی كە پەكین بۆ پاڵپشتیكردنی وڵاتانی گەشەسەندوو و هێزەكانی باشووری جیهانی -گرتوویەتیە بەر.
گرنگی وەرگێڕانی ئەم بەڵگەنامە فەرمییە بۆ زمانی كوردی لەوەدایە كە دەبێتە سەرچاوەیەكی یەكەمین، ڕاستەوخۆ و باوەڕپێكراو بۆ ناوەندەكانی توێژینەوە، زانكۆكان و خولیایانی بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە هەرێمی كوردستان. ئەم بەرهەمە یارمەتیدەر دەبێت تا خوێنەری كورد بە قووڵی لە داینامیكی نوێی هێزە جیهانییەكان و ڕۆڵی ستراتیژیی پەكین لە داڕشتنەوەی داهاتووی حوكمرانیی جیهانیدا تێبگات.

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كەبە یەكێك لە ناوچە ئاڵۆزەكانی جیۆپۆلیتیكی و ناجێگیرترین ناوچەی سیستەمی نێودەوڵەتیە،لەم چوارچێوەیەدا ئەو پرۆژەیەی كە شی جینپینگ سەرۆكی چین پێشنیاری كردووە،چوارچێوەیەكی دیپلۆماسی ڕوون بۆ چارەسەركردنی هەردوو قەیرانی دەستبەجێ و هۆكارە بنەڕەتییەكانی ناسەقامگیرییە،پرۆژەی شی جینپینگ لەسەر بنەمای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و ئاسایشی گەشەپێدان دامەزراوە، ڕەنگدانەوەی ڕێبازێكی بەدیل بۆ چارەسەركردنی ناكۆكییەكان و حوكمڕانی ناوچەییە،لە ناوەڕۆكی ئەم چوارچێوەیەدا بنەمای پێكەوەژیانی ئاشتیانە هەیە، كە جەخت لەسەر پێویستی گفتوگۆ و ڕێزگرتنی یەكتر و هاوكاری دەكاتەوە. سروشتی یەكتر گرێدراوی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وا دەكات ستراتیژییە ئەمنییەكانی تاكلایەنە بێكاریگەر بن،ئەزموونە مێژووییەكان دەریانخستووە كە پەرەسەندنی ململانێكان- چ سیاسی، ئابووری، یان مرۆیی- بە ناچاری سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنێت،بەم پێیە پەروەردەكردنی متمانە و پێشخستنی ئاشتەوایی پێكهاتەی سەرەكین بۆ بنیاتنانی نەزمێكی ناوچەیی هاوبەش،بە هەمان شێوە ناوەندییە بنەمای “ڕێزگرتن لە سەروەری نەتەوەیی”، كە بەردێكی بناغەی یاسای نێودەوڵەتی هاوچەرخ پێكدەهێنێت،ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چەندین جار شاهیدی دەرئەنجامەكانی دەستێوەردانەكانی دەرەكی و سەپاندنی مۆدێلی سیاسی بووە، لە ئەنجامدا بۆتە هۆی ناسەقامگیری درێژخایەن بە داكۆكیكردن لە دەستوەرنەدان و ڕێزگرتن لە ڕێڕەوی سیاسی و گەشەپێدانی هەڵبژێردراوی هەر دەوڵەتێك، دیدگای چوار خاڵی چین جەخت لەسەر گرنگی چارەسەری ناوخۆیی بۆ ئاڵنگاریی ناوچەیی دەكاتەوە،ڕەهەندی سێیەم،”پابەندبوون بە یاسای نێودەوڵەتی”، كە لەسەر پێویستی نەزمێكی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای یاسا كە لەسەر بنەمای دادپەروەری و یەكدەنگی بێت. جێبەجێكردنی هەڵبژێردراوی نۆرمەكانی یاسایی و ڕێوشوێنی تاكلایەنە، پێكهاتەكانی حوكمڕانی جیهانی تێكدەدەن و متمانە لە نێوان دەوڵەتەكاندا دەشێوێنن،بۆیە پشتگیریكردنی جاڕنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان و بەهێزكردنی میكانیزمە فرەلایەنەكان بۆ دڵنیابوون لە شەرعیەت و ڕێگریكردن لە پەرەسەندنی ململانێكان،لە كۆتایی پرۆژەكەی شی جینپینگ یەكخستنی “گەشەپێدان و ئاسایش” ستراتیژییەكی درێژخایەن بۆ ئاشتی بەردەوام دەخاتە ڕوو. ڕێوشوێنە ئەمنییەكان بە تەنیا ناتوانن چارەسەری ڕەگ و ڕیشەی هۆكارەكانی ناسەقامگیری بكەن، وەك نایەكسانی ئابووری، بێكاری ئەم ڕێبازە بە بەستنەوەی گەشەی ئابووری بە چوارچێوە ئەمنییەكانەوە لەگەڵ تیۆرییە فراوانەكانی ئاسایشی مرۆیی و گەشەسەندنی بەردەوامدا هاوتەریب دەبێت. وەبەرهێنان لە ژێرخانی ئابووری، بازرگانی و هاوكاری ناوچەیی دەتوانێت بەشداربێت لە كەمكردنەوەی گرژییەكان و پەروەردەكردنی خۆڕاگری لە سەرانسەری كۆمەڵگاكاندا،لە چوارچێوەی چوار خاڵی شی جینپینگ ڕێڕەوێكی ستراكتۆر و پراگماتیك بەرەو ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێشنیار دەكات لە كاتێكدا جێبەجێكردنی پەیوەستە بە ئامادەیی ئەكتەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان، بەڵام مۆدێلێكی چەمكی بەنرخ بۆ چارەسەركردنی یەكێك لە ئاڵنگارییە هەمیشەییەكان لە سیاسەتی جیهانیدا دابین دەكات.

هەڵۆ حەسەن

كۆبوونەوەی نێوان شی جینپینگ،سەرۆكی چین و چێنگ لی ون، سەرۆكی ئۆپۆزسیۆنی تایوان-“كوومیتانگ”،زیاتر لە پەیوەندییەكی هێماداری نێوان دوو هێزی سیاسی مێژوویی ساتێكی ستراتیژییە كە تێیدا پەكین بە ڕوونی و متمانەوە دیدگای درێژخایەنی خۆی بۆ پەیوەندییەكانی نێوان گەرووەكان تایوان – چین خستەڕوو. لێدوانەكانی شی لە كاتی كۆبوونەوەكەدا تەنیا زمانی دیپلۆماسی نەبوو،بەڵكو ناسنامەی نەتەوەیی و گۆڕانكاری جیهانی بە چوارچێوەیەكی ستراتیژی یەكگرتوو دەبەستێتەوە،لە گوتاری شی جینپینگدا چەمكی “گەنجبوونەوەی گەورەی نەتەوەی چین” هەیە. شی بە جەختكردنەوە لەوەی كە ئەم پرۆسەیە “ناگۆڕێت” بەبێ گوێدانە گۆڕانكارییەكانی دیمەنی نێودەوڵەتی، پرسی تایوانی لە ناكۆكییەكی سیاسییەوە بەرزكردەوە بۆ بابەتی حەتمییەتی مێژوویی لەم چوارچێوەیەدا، تایوان بەشێكی دانەبڕاوە لە بوژانەوەی شارستانییەتی فراوانتری چین،یەكگرتنەوە وەك ئامانجێكی كورتخایەن مامەڵەی لەگەڵدا ناكرێت، بەڵكو وەك ئەركێكی درێژخایەن كە لە سەرهەڵدانی چین وەك زلهێزێكی جیهانیدا چەسپاوە،وەسفكردنی گەشەسەندنی یەكگرتن لە نێوان هەردوو دیوی گەرووەكە. لەبری ئەوەی یەكگرتنەوە وەك دەرئەنجامێكی كێبڕكێكار یان نادیار وێنا بكرێت، وەك پرۆسەیەكی سروشتی و نەبڕاوە بەهۆی كولتووری هاوبەش و وابەستەیی ئابووری و پەیوەندییە مێژووییەكانەوە دەجووڵێت. پەكین بە بنیاتنانی ئەم هەستە حەتمییە، هەوڵدەدات تێڕوانینەكان دابڕێژێتەوە،چ لە ئاستی ناوخۆیی و چ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا – بەجۆرێك كە یەكگرتنەوە نەك هەر خوازراو بەڵكو شتێكی حەتمی دەربكەوێت،جەختكردنەوەی شی لەسەر ناسنامەی هاوبەش زیاتر ئەم گێڕانەوەیە بەهێز دەكات، بە وەسفكردنی خەڵكی هەردوو دیوی گەرووەكە- تایوان – چین وەك “یەك خێزان”، بەردەوامی كولتووری و مێژوویی وەك بناغەیەك بۆ یەكێتی سیاسی ئەمە ئامرازێكی ستراتیژییە كە ئامانجی بەرپەرچدانەوەی ئەو هەوڵانەیە كە پەرە بە دابەشبوون یان ناسنامەی جیابوونەوەی تایوان لە چین دەدەن. لە چوارچێوەی كێبڕكێی ئایدیۆلۆژی جیهانی ئەمڕۆدا، كە زۆرجار سیاسەتی ناسنامە ڕۆڵێكی سەرەكی دەگێڕێت، ئەم چوارچێوەدانانە ڕێبازی چین وەك ئەوەی كە ڕەگ و ڕیشەی لە یەكێتی و میرات و داهاتووی بەكۆمەڵدا هەیە،دادەنێت،لە كۆبوونەوەكەدا شی بە گرنگی دان بە كۆدەنگی ساڵی 1992 وەك بنەمایەكی سیاسی بە دووپاتكردنەوەی ئەم بنەمایە بە ڕوونی ئەو سنوورانە دیاری دەكات كە دیالۆگ لە چوارچێوەیاندا ڕووبدات. ئەمەش ڕەنگدانەوەی نەخشێكی فراوانترە لە ستراتیژی چینیدا: بڕیاری پەیوەندیكردن لەگەڵ” كوومیتانگ” نەك هێزەكانی داكۆكی لە “سەربەخۆیی تایوان”- ڕێبازێكی هەڵبژێردراو و پراگماتیك بۆ دیپلۆماسی نیشان دەدات. ئەو ئەكتەرانە بەهێز دەكات كە ئامادەن لە چوارچێوەی یەك چیندا كاربكەن لە هەمان كاتدا ئەو كەسانە پەراوێز دەخات كە تەحەدای دەكەن،لە لایەكی دیكەوە لێدوانەكانی چێنگ لی-ون ڕەهەندێكی تەواوكەری گرنگ دەخەنە ڕوو. بانگەوازەكەی بۆ “چارەسەرێكی سیستماتیكی بۆ ڕێگریكردن و دووركەوتنەوە لە شەڕ” و كردنی گەرووی تایوان بە “مۆدێلێك بۆ چارەسەركردنی ئاشتیانەی ململانێكان” لە نزیكەوە هاوتەریبە لەگەڵ گێڕانەوەی پەسەندكراوی پەكین بۆ گەشەپێدانی ئاشتیانە. چێنگ لی-ون زیاتر لەوە وتی:ناتوانین ڕێگە بدەین تایوان و گەرووی تایوان ببنە گۆڕەپانی شەڕ وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست،ئەمە هەڵبژاردنە لە نێوان ئاشتی و شەڕدا”، چێنگ بە دووپاتكردنەوەی پشتگیری لە كۆدەنگی “یەك چین”ی ساڵی 1992 و دژایەتیكردنی ڕوونی بۆ سەربەخۆیی تایوان، بە شێوەیەكی كاریگەر كوۆمینتانگ لە چوارچێوەی سیاسی قبوڵكراوی پەكیندا دادەنێت. ئەمە لە ڕووی ستراتیژییەوە ئەوە نیشان دەدات كە هێزێك لە ناو تایواندا هەن كە ئامادەن لە ژێر بنەمای یەك چیندا بە شێوەیەكی بنیاتنەر بەشداری بكەن، ئەمەش ستراتیژی بەشداریكردنی هەڵبژێردراوی چین بەهێز دەكات،لە ڕوانگەیەكی ستراتیژییەوە، كۆبوونەوەی شی-چێنگ ڕێبازی دوو ڕێڕەوی چین دەخاتە ڕوو كە بریتییە لە تێكەڵكردنی بەشداریكردنی ئاشتیانە لەگەڵ ڕێگرییەكی پتەو. لە كاتێكدا پەكین بەردەوامە لە پەرەپێدانی توانا سەربازییەكانی و ئاماژەیە بۆ ئیرادەی خۆی، لە هەمان كاتدا پەرە بە گفتوگۆ و یەكگرتنی ئابووری دەدات. بانگەوازی شی بۆ باشتركردنی خۆشگوزەرانی خەڵكی هەردوو دیوی گەرووەكە”تایوان – چین” و فراوانكردنی دەرفەتەكان- بەتایبەتی بۆ گەنجانی تایوان- جەخت لەسەر گرنگی هێزی نەرم لە ستراتیژی چین دەكاتەوە. ئەم تێكەڵە ئامێرە ڕەق و نەرمە ڕەنگدانەوەی تێگەیشتنێكی ئاڵۆزە لە دەوڵەتسازی مۆدێرن، كە كاریگەری لە ڕێگەی چەندین كەناڵەوە لە یەك كاتدا بەكاردەهێنرێت،لە چوارچێوەی فراوانتری سیاسەتی جیهانیدا، لێدوانەكانی شی پەیامێكی ڕوونیشیان هەیە سەبارەت بە بەشداریكردنی دەرەكی. بە ڕاگەیاندنی ئەوەی كە داهاتووی پەیوەندییەكانی نێوان گەرووەكان دەبێ “لە دەستی گەلی چیندا” بمێنێتەوە، هەڵوێستی درێژخایەنی چینی دووپاتكردەوە كە پرسی تایوان پرسێكی ناوخۆییە. ئەم هەڵوێستە بە تایبەتی لە نێوان چڕبوونەوەی كێبڕكێی نێوان چین و ئەمەریكادا گرنگە. لەگەڵ قووڵبوونەوەی ڕكابەرییە جیۆپۆلیتیكییەكان، تایوان بووەتە خاڵی سەرەكی گرژی ستراتیژی. بۆیە پەیامی شی تەنها ئاراستەی تایوان نییە بەڵكو ئاراستەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش دەكات، چین بەدوای چارەسەركردندا دەگەڕێت لە ڕێگەی داینامیكی ناوخۆییەوە نەك دەستوەردانی دەرەكی،جگە لەوەش دیدگای شی لەگەڵ سروشتی پەرەسەندنی سیستەمی نێودەوڵەتیدا هاوتەریبە. لە سەردەمێكدا كە زیاتر بە فرە جەمسەری و وابەستەیی ئابووری و گۆڕانی هاوسەنگی هێز پێناسە دەكرێت، چین خۆی وەك هێزێكی سەقامگیركەر كە بانگەشە بۆ گەشەپێدانی ئاشتیانە دەكات، جێگیر دەكات. پەكین بە جەختكردنەوە لەسەر گفتوگۆ و هاوكاری و خۆشگوزەرانی هاوبەش، بەدیلێك بۆ گێڕانەوەی ململانێ-بزوێنەر دەخاتە ڕوو. پرسی تایوان، لەم چوارچێوەیەدا، دەبێتە كەیسێكی تاقیكردنەوە بۆ ئەوەی كە ئایا دەتوانرێت ناكۆكییە جیۆپۆلیتیكییە گەورەكان لە ڕێگەی ستراتیژی درێژخایەنەوە بەڕێوەببرێن نەك ڕووبەڕووبوونەوەی دەستبەجێ،دیداری نێوان شی جینپینگ و چێنگ لی ون وەك ڕووداوێكی ستراتیژی كاریگەرییەكی دوور مەودای هەیە. ڕێبازی چین بۆ پرسی تایوان لەخۆدەگرێت: لە بنەڕەتدا نەگۆڕ، لە تاكتیكدا نەرم و نیان و لە گێڕانەوەی حەتمییەتی مێژووییدا زەمینەسازی كراوە. شی لە ڕێگەی زمانی “ناسنامەی هاوبەش” و “گەنجبوونەوەی نیشتمانی”، وتی: یەكگرتنەوەی ئاشتیانە نەك هەر مومكینە بەڵكو لەگەڵ ڕێڕەوی فراوانتری سەرهەڵدانی چین هاوتەریبە. ئایا ئەم دیدگایە بەدی دێت یان نا، بەندە بە یارییەكی ئاڵۆزی داینامیكی ناوخۆیی، پێشهاتە ناوچەییەكان و گۆڕانكارییەكانی دەسەڵاتی جیهانی- بەڵام ئاراستەی ستراتیژی پەكین ڕوونە، یەكگرتووە و ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە تێگەیشتنی لە مێژوو و داهاتوودا هەیە.

شیکارییەک بۆ کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەی وانگ یی

لە ئێستادا سیستەمی نێودەوڵەتی نادڵنیایی قووڵی بەخۆیەوە بینیوە، چین هەوڵدەدات خۆی وەک هێزێکی سەقامگیرکەر لە سیاسەتی جیهانیدا جێگیر بکات. لە میانی کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا کە لە 8ی ئازاری 2026 لە پەراوێزی دانیشتنی چوارەمی 14ەمین کۆنگرەی نیشتمانی گەل لە پەکین بەڕێوەچوو، وەزیری دەرەوەی چین وانگ یی هێڵکارییەکی گشتگیری لەبارەی ئەولەویەتەکانی سیاسەتی دەرەوەی چین و دیدگای چین بۆ نەزمی جیهانی پەرەسەندوو خستەڕوو،پەکین چۆن گێژاوی جیۆپۆلەتیکی ئەمڕۆ لێکدەداتەوە و چۆن بەنیازە وەڵامی ئاڵۆزییە پەرەسەندووەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان بداتەوە؟،وانگ یی ژینگەی نێودەوڵەتیی ئێستای بە ژینگەیەک وەسف کرد کە بە “گۆڕانکارییەکانی سەدەی نەبینراو” دیاری کراوە. شەڕەکان، ناسەقامگیری سیاسی و پەرەسەندنی کێبڕکێی ستراتیژی کەشێکی نادڵنیایی لە سەرانسەری چەندین ناوچەدا دروستکردووە- لە ئەوروپاوە تا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هیندستان-ئاسیا،لەم چوارچێوەیەدا چین بەدوای سەقامگیریدا دەگەڕێت نەک ڕووبەڕووبوونەوە. پەکین ستراتیژی دیپلۆماسی وڵاتەکەی لە ڕێزگرتن لە سەروەری و دژایەتیکردنی تاکلایەنە و پشتیوانی لە هاوکاری نێودەوڵەتیدا سەرچاوەی گرتووە. بە گوتەی وانگ یی، چین بەنیازە بەردەوام بێت لە بەرەوپێشبردنی دیپلۆماسی فرەلایەنە و بەرەنگاربوونەوەی ئەوەی کە بە سیاسەتی دەسەڵات وەسفی دەکات لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا،سەرکردایەتی چین پێیوایە کە گەشەسەندنی کاریگەرییە جیهانییەکەی مەبەست لێی تەحەدای سیستەمی نێودەوڵەتی نییە بەڵکو چاکسازییە بە ئاراستەیەکی هاوسەنگتر و گشتگیرتر

دیپلۆماسی سەرۆکی دەوڵەت وەک ئامرازێکی ستراتیژی

یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکە گرنگی ئەو شتە بوو کە بەرپرسانی چین پێی دەڵێن: “دیپلۆماسی سەرۆکی دەوڵەت”، کۆبوونەوە و سەردانەکانی سەرۆک شی جینپینگ بۆ وڵاتانی جیاواز لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا وەک میکانیزمێکی سەرەکی پێشکەشکرا کە لە ڕێگەیەوە چین هاوبەشییەکان بەهێز دەکات و پەیوەندییە جیهانییەکان بەڕێوەدەبات،لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ئاسیای ناوەڕاستەوە تا ڕووسیا و ئەوروپا، چین پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ سەرکردەکانی جیهان چڕتر کردۆتەوە. هەروەها پەکین بەنیازە لە ساڵی 2026دا چەندین بۆنەی گەورەی نێودەوڵەتی میوانداری بکات، لەوانە کۆبوونەوەی سەرکردە ئابوورییەکانی ئاپێک و دووەمین لوتکەی چین و وڵاتانی عەرەبی،ئەم دەستپێشخەرییانە ڕەنگدانەوەی خواستی چینە بۆ فراوانکردنی دەستڕاگەیشتنە دیپلۆماسییەکانی لە هەمان کاتدا خۆی وەک ئەکتەرێکی ناوەندی لە حوکمڕانی جیهانیدا پیشان دەدات،پەیوەندی نێوان چین و ڕووسیا لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەدا گرنگییەکی تایبەتی پێدرا. وانگ یی هاوبەشییەکەی بە جێگیر و خۆڕاگر وەسف کرد سەرەڕای گرژییە نێودەوڵەتییەکان،بەگوێرەی پەکین، پەیوەندی چین و ڕووسیا لەسەر ڕێزگرتنی یەکتر و هەماهەنگی ستراتیژی بنیات نراوە نەک پێکهاتەی هاوپەیمانی فەرمی. هەردوو وڵات زۆرجار لە پرسە نێودەوڵەتییە گەورەکاندا هاوکاری دەکەن و زۆرجار هەڵوێستی هاوشێوەیان هەیە لە بارەی حوکمڕانی جیهانی و ئەمنییەوە،لە ڕوانگەی چینەوە، ئەم هاوبەشییە بەشێکە لە هەوڵێکی فراوانتر بۆ هاندانی سەرهەڵدانی جیهانێکی فرە جەمسەری، کە دەسەڵات بە شێوەیەکی یەکسانتر لە نێوان گەلاندا دابەش دەکرێت نەک لە یەک بلۆکی باڵادەستدا چڕببێتەوە.

هەڵوێستی چین لەبارەی ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
یەکێکی دیکە لە سەرنجە سەرەکییەکانی لێدوانەکانی وانگ یی، پەرەسەندنی گرژییەکان بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەتی ئەو ململانێیەی کە ئێرانی تێدابوو و ناسەقامگیری بەرفراوانی ناوچەکە،چین داوای ئاگربەستی دەستبەجێی کرد و داوای لە هەموو لایەنەکان کرد خۆیان لە پەرەسەندنی زیاتری سەربازی بەدوور بگرن. پەکین جەختی لەوە کردەوە کە بەکارهێنانی هێز بە دەگمەن دەبێتە هۆی چارەسەری درێژخایەن و گفتوگۆی سیاسی تاکە ڕێگای بژاردەیی بۆ سەقامگیری بەردەوام دەمێنێتەوە،ڕێبازی دیپلۆماسی چین بۆ ناوچەکە لەسەر چەند بنەمایەکە: ڕێزگرتن لە سەروەری نیشتمانی، ڕەتکردنەوەی دەستێوەردانی دەرەکی و پشتگیریکردن لە چارەسەرکردنی دانوستان. پەکین تادێت خۆی وەک ناوبژیوانێک جێگیر کردووە کە توانای پەیوەندیکردن لەگەڵ چەندین ئەکتەر لە ناوچەکەدا هەبێت،لە دەرەوەی ململانێ ناوچەییەکان، چین بانگەشە بۆ چاکسازی فراوانتر لە دامەزراوەکانی حوکمڕانی جیهانیش دەکات. بەرپرسانی چین تیشکیان خستە سەر گرنگی دەستپێشخەرییەکان کە ئامانجیان ئەوەیە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان زیاتر نوێنەرایەتی وڵاتانی تازەپێگەیشتو بکەن،چین دەڵێت کە سیستەمی نێودەوڵەتی ئێستا بە شێوەیەکی گونجاو ڕەنگدانەوەی گەشەسەندنی کاریگەری ئابووری و سیاسی باشووری جیهانی نییە. لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا وڵاتانی تازەپێگەیشتو بە شێوەیەکی بەرچاو پشکی خۆیان لە ئابووری جیهانی زیاد کردووە، ئەمەش وایکردووە ببنە ئەکتەرێکی ناوەندی لە گەشەپێدانی جیهانیدا،لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکانی وەک برێکس و ڕێکخراوی هاوکاری شەنگەهای، پەکین هیوادارە هاوکارییەکانی نێوان وڵاتانی ئابووری تازەپێگەیشتووی بەهێزتر بکات و کاریگەرییان لە داڕشتنی یاسا جیهانییەکان زیاد بکات.

چین و ئەمریکا

سەرەڕای زیادبوونی کێبڕکێی نێوان چین و ئەمریکا، وانگ یی جەختی لەسەر گرنگی پاراستنی پەیوەندیی سەقامگیری نێوان ئەو دوو زلهێزە کردەوە،ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان دوو گەورەترین ئابووری جیهان دەتوانێت لێکەوتەی جددی بۆ سەقامگیری جیهانی هەبێت،هەڵوێستی فەرمی چین لە سێ بنەمادا دەمێنێتەوە: ڕێزگرتنی یەکتر، پێکەوەژیانی ئاشتیانە و هاوکاریی بردنەوە-بردنەوە. پەکین پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە لە کاتێکدا ڕەنگە دوو وڵات جیاوازییان هەبێت، بەڵام پێویستە ئەم ناکۆکییانە لە ڕێگەی وتووێژەوە بەڕێوەببرێن نەک ململانێ،ئایا دەتوانرێت هاوسەنگییەکی لەو شێوەیە بپارێزرێت یان نا، هێشتا یەکێکە لە پرسیارە هەرە گرنگەکان لە سیاسەتی نێودەوڵەتی هاوچەرخدا،وانگ یی تیشکی خستە سەر خواستی چین بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی گەورەتر بگێڕێت لە داڕشتنی داهاتووی سیستەمی نێودەوڵەتی. پەکین بەردەوامە لە پێشخستنی بیرۆکەی جیهانێکی فرە جەمسەری، کە هیچ وڵاتێک زاڵ نەبێ بەسەر بڕیاردانی جیهانیدا،ئەم دیدە پەیوەندییەکی نزیک بە گێڕانەوەی دیپلۆماسی فراوانتری چینەوە هەیە: جیهانێک کە لەسەر هاوکاری، پەیوەندی ئابووری و گەشەپێدانی هاوبەش بنیات نراوە. بەڵام سەرکەوتنی ئەم ڕێبازە نەک تەنها بەندە بە سیاسەتەکانی چین بەڵکو بەندە بە چۆنیەتی لێکدانەوەی ئەکتەرە جیهانییەکانی دیکە بۆ کاریگەرییە گەشەسەندووەکانی پەکین.

سەرچاوە:
Member of the Political Bureau of the CPC Central Committee and Foreign Minister Wang Yi Meets the Press
https://www.fmprc.gov.cn/eng/wjbzhd/202603/t20260308_11870805.html

لە سەرەتای ساڵی 2026ەوە،جیهان چووەتە قۆناغێكی نوێ لە نادڵنیایی و ڕكابەری ئابووری و گۆڕانی هاوپەیمانییەكان خێرایی ، یەكێك لە پێشهاتە سەرنجڕاكێشەكان لەم دیمەنە پەرەسەندووەدا گەشەسەندنی دیپلۆماسی چینە، بەتایبەتی لە كاتێكدا هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی ئەمەریكا هەڵوێستە ستراتیژییەكانیان لەگۆراندایە بەرەو چین،لەم نێوەدا پەكین شایەتی شەپۆلێكی نائاسایی سەردانی دیپلۆماسی ئاست بەرزی وڵاتانی جیهان بوو كە ماوەیەكی زۆرە لەگەڵ ئەمریكادا هاوپەیمان بوون، لەوانە كۆریای باشوور، ئێرلەندا، كەنەدا، فینلاند و بەریتانیا. ئەم هەڵكشانە دیپلۆماسییە بە ڕێكەوت نەبوو. بەڵكو ڕەنگدانەوەی گەشەسەندنی نائارامی لەنێو هاوبەشەكانی ئەمەریكا بوو دوای گەڕانەوەی دۆناڵد ترەمپ بۆ كۆشكی سپی و زیندووكردنەوەی كارنامەی “ئەمریكا یەكەم” – بەتایبەتی هەڕەشەی نوێبوونەوەی باجی بازرگانی، تەنانەت لە دژی هاوپەیمانە نزیكەكانی ئەمەریكاش،زۆرێك لە چاودێران سەرەتا پێشبینیان دەكرد كە سەرۆكایەتی دووەمی ترەمپ فشارە ئابووری و سیاسییەكان لەسەر چین چڕتر بكاتەوە. بەڵام پێشهاتەكانی ئەم دواییە دەرئەنجامی پێچەوانە پیشان دەدەن. لەبری گۆشەگیری، پەكین “سوڕانەوە بەرەو چین”ی نوێبوونەوەی بەخۆیەوە بینیوە كە بەدوای سەقامگیری و دەستڕاگەیشتن بە بازاڕ و پێشبینیكردنی ستراتیژیدا دەگەڕێن،ئەم گۆڕانكارییە بە ڕوونی لە ڕاپۆرتێكی ڕۆیتەرزدا ، بە ناونیشانی “ساڵێك دوای سەرۆكایەتی ترەمپ، سوڕانەوە بۆ چین‌”، لە ڕاپۆرتەكەدا ئاماژە بەوە كراوە كە لە كاتێكدا واشنتۆن ڕێوشوێنی بازرگانی تاكلایەنەی پەیڕەو كردووە، زۆرێك لە وڵاتان هەوڵەكانیان خێراتر كردووە بۆ هەمەچەشنكردن دوور لە وابەستەیی ئابووری كە سەنتەری ئەمەریكایە،لە ئەنجامدا چین نەك تەنها پەیوەندییەكانی لەگەڵ هاوبەشە بازرگانییە گەورەكان بەهێزتر كردووە بەڵكو زیادەیەكی بازرگانی تۆماركردووە، ئەمەش پێگەی خۆی وەك پایەیەكی ناوەندی ئابووری جیهانی بەهێزتر كردووە،توخمێكی سەرەكی پشت سەركەوتنی دیپلۆماسی چین لە یەكدەنگی سیاسەتەكانیدایە. بە پێچەوانەی ستراتیژییەكانی ڕۆژئاوا كە زۆرجار بەهۆی خولەكانی هەڵبژاردن و جەمسەرگیری سیاسی ناوخۆییەوە داڕێژراون، چین ئەولەویەتەكانی دیپلۆماسی درێژخایەنی پاراستووە – بەتایبەتی پەیوەندییەكانی لەگەڵ باشووری جیهان.
ئەم ڕێبازە جارێكی دیكە بە بڕیاری ساڵانەی وەزیری دەرەوەی چین نیشاندرا كە ئەفریقا بكاتە یەكەم شوێنی سەردانی دەرەوەی وڵات – نەریتێكی دیپلۆماسی كە هەڵگری هێمایەكی سیاسی بەهێزە.لە ڕێگەی وەبەرهێنانی ژێرخانی ئابووری و هاوبەشی بازرگانی و دارایی پەرەپێدان، چین پەیوەندییە ئابوورییەكانی لەگەڵ وڵاتانی ئابووری تازەپێگەیشتودا چەسپاندووە، ئەم پەیوەندیانە ڕۆڵێكی بەرچاویان هەبوو لە پشتگیریكردنی وڵاتەكە بۆ گەیشتن بە ئامانجی گەشەی بەرهەمی ناوخۆیی 5%ی چین لە ساڵی 2025،لە سیستەمێكی نێودەوڵەتیدا كە تادێت پارچە پارچە دەبێت – كە بەهۆی شەڕ و سزاكان و بەرزبوونەوەی ناسیۆنالیزمی ئابوورییەوە – چین بەردەوامە لە جێگیركردنی خۆی وەك هێزێكی سەقامگیركەر بۆ گەشەی جیهانی. بۆ زۆرێك لە وڵاتان، پەیوەندی لەگەڵ پەكین چیتر بەهۆی ئایدۆلۆژیاوە بەڵكو بە پراگماتیزمەوە دەجووڵێتەوە،دەستڕاگەیشتن بە بازاڕی چین، بەشداریكردن لە زنجیرەكانی دابینكردنی جیهانی و هاوكاری لە چوارچێوەی فرەلایەنەدا بوونەتە پێكهاتەی سەرەكی پلاندانانی ئابووری نیشتمانی – بەتایبەتی بۆ ئەو دەوڵەتانەی كە بەدوای دەربازبووندا دەگەڕێن لە گێژاوی جیۆپۆلەتیكی،ئەو پێشهاتانەی لە سەرەتای ساڵی 2026دا بینران، جەخت لەسەر واقیعێكی فراوانتر دەكەنەوە: پەیوەندییەكانی دەسەڵاتی جیهانی چیتر بە پلەی یەكەم بە هاوپەیمانییە سەربازییەكان پێناسە ناكرێت، بەڵكو بە خۆڕاگری ئابووری، پێشبینیكردنی دیپلۆماسی و دیدگای ستراتیژی درێژخایەن پێناسە دەكرێن،مەرج نییە شوێنپێی دیپلۆماسی فراوانبوونی چین ئاماژە بێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوە، بەڵكو گونجاندن بێت – پڕكردنەوەی بۆشاییە سیاسی و ئابوورییەكان كە بەهۆی نادڵنیایی لە شوێنەكانی دیكەدا دروستكراون. لەگەڵ بەردەوامبوونی پەرەسەندنی سیستەمی نێودەوڵەتی، پێدەچێت ڕۆڵی پەكین وەك بزوێنەری چالاكییە ئابوورییە جیهانییەكان بە شێوەیەكی بەردەوام بەهێزتر بێت.

شرۆڤەكانی ئەم دواییە لەسەر بوونی چین لە هەرێمی كوردستان، چین وەك ئەوەی بە هێمنی فەزا داگیركەر و كاریگەریی بە شێوەیەكی نەبینراو فراوانتر دەكات و وەك هەڕەشەیەكی بێدەنگ و نزیك پێشڕەوی دەكات وێنا دەكرێت. لەم چوارچێوەدانەدا، چین چیتر وەك دەوڵەتێك دەرناكەوێت كە لە ڕێگەی بەرژەوەندییە ناسراوەكان و سیاسەتی شەفافەوە كاردەكات، بەڵكو وەك هێزێكی سێبەر دەردەكەوێت- كە هەموو ئەنجومەنێك تەڵەیە، هەموو ئاڵوگۆڕێك فۆرمێكە لە كۆكردنەوە و هەموو دەستپێشخەرییەكی كولتووری ستراتیژییەكی شاراوەیە،لە ڕووی شیكارییەوە ئەم وێناكردنە چەواشەكارییە. تا ڕادەیەكی زۆر لە گوتاری ڕكابەریی زلهێزەكانی ڕۆژئاوا قەرزكراوە،نەك لە واقیعی هەرێمی كوردستان یان لە ڕەفتاری ڕاستەقینەی چین لەسەر زەویدا.

كۆمەڵەی شورای مەزن

سەرچاوەیەكی ناوەندیی هەڵە تێگەیشتن پەیوەندی بە كۆمەڵەی ” شورای مەزن “ەوە هەیە.كە نە ئەنجومەنێكی سیاسییە و نە دەزگایەكی بڕیاردەرە، نە وەك قۆڵێكی دامەزراوەیی هیچ دەوڵەتێكی بیانی كاردەكات. تۆڕێكە لەسەر شێوازی خوێندكارانی پێشوو كە لە تاكەكانی هەرێمی كوردستان پێكهاتووە كە پێشتر بەشدارییان لە بەرنامەی ڕاهێنان، سیمینار، یان سەردانی ئاڵوگۆڕكردن لە چین كردووە،ناوی كۆمەڵەكە لە “شورای مەزن” وە وەرگیراوە كە یەكێكە لە هێما مێژوویی و كولتوورییە ناسراوەكانی چین و جیهان. سەرلێشێواوی بەشێكی بەهۆی سەریەككەوتنی زمانەوانییەوە سەریهەڵداوە: كۆمەڵەكە “شورای مەزن”دەتوانرێت بە هەڵە پەیوەست كراوە بە “ئەنجومەن” یان دەسەڵاتی فەرمی. ئەم ڕێكەوتە ماناسازییە بووەتە هۆی ئەوەی كە لێكدانەوەی زیادەڕەوی تێدا بكرێت كە هێمای كولتووری هەڵئاوسێنێت بۆ مەبەستی سیاسی،ئەم جۆرە هەڵاوسانە چەواشەكارانەیە. تۆڕە كولتوورییەكان دەبێ بەو شێوەیە هەڵسەنگێندرێن كە هەن، نەك بگۆڕدرێن بۆ ناوەندی دەسەڵاتی خەیاڵی.

چین لە هەرێمی كوردستان

زۆرێك لەو ڕەخنانەی كە ئاراستەی چین دەكرێن، لەسەر تەماحە سیاسی یان ئەمنییەكانی چەواشەكارین و چاوپۆشی لەوە دەكەن كە بە شێوەیەكی بەرجەستە لەسەر زەوی ڕوویانداوە. لە واقیعدا، بەشداریكردنی چین لە هەرێمی كوردستاندا بە شێوەیەكی سەرسەختانە مەدەنی و گەشەپێدان و خەڵك سەنتەری بووە- نەك ستراتیژی و سەربازی
بوارە كۆنكرێتیەكانی بەشداریكردنی چین بریتین لە:
پڕۆگرامی ڕاهێنان و سكۆلەرشیپ بۆ خوێندكاران و ڕۆژنامەنوسان، و پیشەگەرەكانی هەرێمی كوردستان.
ئاڵوگۆڕی گەنجان و ئەكادیمی و كولتووری بە ئامانجی لێكتێگەیشتنی یەكتر.
پاركی دۆستایەتی چین كە لە ڕێگەی بەخشینەكانی كۆمپانیا چینییەكانەوە وەك فەزای گشتی بۆ كۆمەڵگا ناوخۆییەكان دروستكراوە.
بەشداریكردنی كۆمپانیا چینییەكان لە پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری، بەرهەمهێنانی چیمەنتۆ، و پڕۆژەكانی وزەی نوێبووەوە، كە هەموویان لە چوارچێوەی یاسایی و ڕێكخراوەیی ناوخۆییدا ئەنجام دەدرێن.
ئەم چالاكییانە مەرجدارێتی سیاسی و هەناردەكردنی ئایدیۆلۆژی و دەستوەردان لە حوكمڕانی ناوخۆیی لەگەڵدا نەبووە. ئەوان ڕەنگدانەوەی هاوكارین نەك كۆنترۆڵكردن.
چین چەتری ئەمنی لە هەرێمی كوردستان دابین ناكات. سەربازەكان جێگیر ناكات و پێكهاتەی هەواڵگری بەڕێوە نابات و بیناسازی ئەمنی ناوچەیی لە داناریژیت. ئاسایش لە هەرێمدا لە بنەڕەتدا گەرەنتیكراوە لەلایەن ئەمریكا و هاوپەیمانەكانیەوە. ئەم واقیعە بەهۆی بەشداریكردنی كولتووری و ئابووری چینەوە مەترسی لەسەر نییە،هیچ شتێكی مشتومڕاوی لەبارەی داننان بە كێبڕكێی ستراتیژی نێوان ئەمریكا و چین نییە؛ ڕاستییەكی دامەزراو و جێگیرە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییە هاوچەرخەكاندا. هەڵەكە لە هەڵئاوسانی ئەم ڕكابەرییە لە سەرانسەری هەموو دۆمەینەكاندا و پرۆژەكردنی میكانیكی لەسەر هەرێمی كوردستان- گۆڕینی هەموو ئاڵوگۆڕێكی ئەكادیمی یان پڕۆژەیەكی ئابووری بۆ سەنگەرێكی گریمانەكراو.
بەشداریكردنی چین بە شێوەیەكی بەرچاو لە ڕێگەی هێزی نەرمەوە كاردەكات: گفتوگۆ، بازرگانی، ئاڵوگۆڕی پیشەیی و كارلێكی كولتووری. هێزی نەرم لە ڕێگەی ڕاكێشان و بەشداری خۆبەخشانە كاردەكات نەك ناچاركردن،ئەگەر دەسەڵاتی نەرم بە تەنیا بەس بووایە بۆ بەرهەمهێنانی هەژموونی سیاسی، دەیان ساڵ بەشداریكردنی ڕۆژئاوایی لە بواری پەروەردەیی، كولتووری، میدیایی و كۆمەڵگەی مەدەنیدا لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەژموونێكی بێ ڕكابەری لە هەموو شوێنێكدا بەدوای خۆیدا دەهێنا. واقیع بە ڕوونی ئەم گریمانەیە پووچەڵ دەكاتەوە. كوردستان خۆی وەك بەڵگە وەستاوە: سەرەڕای بەركەوتنی قووڵی بە هێزی نەرمی ڕۆژئاوایی- ڕاگەیاندن، پەروەردە، بودجە، سكۆلەرشیپ و هاوبەشی- لە ڕووی سیاسییەوە نەبووەتە ژێردەستەی ڕۆژئاوا،پێشنیاری ئەوەی كە كۆمەڵگای كوردی لەناكاو لە ڕێگەی پەیوەندی لەگەڵ چین بێ بەرگری دەبێت،هۆشدارییەك نییە سەبارەت بە چین؛ دەربڕینی بێمتمانەییە بە توانای فیكری و سیاسی و دامەزراوەیی كورد،تایبەتمەندییەكی دیاریكەری نووسینی ئەم دواییەی دژە چین، وێناكردنی چینە نەك وەك ئەكتەرێكی كۆنكرێتی خاوەن بەرژەوەندییە دیارەكان، بەڵكو وەك هەڕەشەیەكی جنۆكەیی- لە هەموو شوێنێكدا، نەبینراو و لێپرسینەوە نەكراو. ئەمە شیكاری نییە؛ ئەوە ئەفسانەسازییە،ئەو دەوڵەتانەی كە بەدوای زاڵبووندا دەگەڕێن، بە شێوەیەكی نەبینراو كار ناكەن. مەرجەكان دەسەپێنن، دەرئەنجامەكان دیكتە دەكەن، هێز بڵاودەكەنەوە و پەنجەمۆرێكی هەڵە نەكراو بەجێدەهێڵن. چین لە هەرێمی كوردستان هیچ كام لەمانە ناكات. چالاكییەكانی گشتین، دامەزراوەكانی دەناسرێنەوە و ڕێككەوتنەكانی فەرمین. ئەم خەریكبوونانە دەتوانرێت مشتومڕیان لەسەر بكرێت، ڕێكبخرێن، یان ڕەتبكرێنەوە- بەڵام وێناكردنیان وەك هەڕەشەیەكی نەبینراو واقیع دەشێوێنێت،ئەم گێڕانەوەیەی “چین وەك جنۆكە” ڕاستەوخۆ لە دڵەڕاوكێ ستراتیژییەكانی ڕۆژئاوا سەبارەت بە گۆڕانكارییەكانی دەسەڵاتی جیهانی هاوردە دەكرێت. گوزارشت لە ترسی دەرەكی دەكات نەك واقیعی سەرزەوی لە هەولێر یان سلێمانی،بنەمایەكی سەرەكی سیاسەتی دەرەوەی چین دەستوەرنەدانە لە كاروباری سیاسی ناوخۆیی. چین پارە بۆ بزووتنەوەكانی ئۆپۆزسیۆن نادات و داوای چاكسازی سیاسی ناكات و مۆدێلی ئایدیۆلۆژی هەناردە ناكات. پێویست ناكات هاوبەشەكان سیستەمی سیاسی یان جیهانبینی خۆی بگرنەبەر،ئەوەی چین پێشكەشی دەكات- بە تایبەتی لە ڕێگەی بەرنامەكانی ڕاهێنان و ئاڵوگۆڕەوە- هاوبەشكردنی ئەزموونە نەك گۆڕانكاری ئایدیۆلۆژی. ستراتیژییەكانی گەشەپێدان، مۆدێلی كەمكردنەوەی هەژاری و پراكتیكەكانی كارگێڕی وەك وانە دەخرێنەڕوو نەك وەك عەقیدە..

تایوان و شینجیانگ و تبت

زۆرجار مشتومڕەكان فراوان دەبن بۆ پرسە نێودەوڵەتییە هەستیارەكان، كە پێویستیان بە ڕوونكردنەوە هەیە نەك دروشم

یەك چین وەك بنەمای یاسایی

لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، بنەمای یەك چین دروشم و پەسەندكردنی سیاسی نییە؛ ئەو بنەما یاساییە پێكهاتەییەیە كە سەروەری چین لەسەری دانپێدانراوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا،سیستەمی نەتەوە یەكگرتووەكان ناوەندی ئەم بناغەیە. بڕیارنامەی كۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان 2758 (1971) دووپاتی كردەوە كە كۆماری گەلی چین تاكە نوێنەری شەرعی چینە لە نەتەوە یەكگرتووەكان. ئەم بڕیارنامەیە پێگەیەكی نوێی دروست نەكرد؛ هەڵوێستی یاسایی نێودەوڵەتی پشتڕاستكردەوە كە یەك چین و یەك حكومەتی دانپێدانراوی نێودەوڵەتی نوێنەرایەتی دەكات. لەو كاتەوە تایوان نە ئەندامێتی نەتەوە یەكگرتووەكانی هەبووە و نە پێگەی سەروەری دانپێدانراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، زۆرینەی ڕەهای دەوڵەتەكان پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ پەكین دەپارێزن- بە ڕوونی دان بەوەدا دەنێن كە كۆماری گەلی چین تاكە نوێنەری شەرعی چینە. یاسای نێودەوڵەتی قورسایی یەكلاكەرەوە دەخاتە سەر ئەو جۆرە دانپێدانانە بەكۆمەڵانە، لە چوارچێوەی ئەم چوارچێوە یاساییەدا:
تایوان بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەكان وەك بەشێك لە چین مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت،تبت و شینجیانگ ناوچەكانی ناوخۆی چینن كە هیچ پێگەیەكی یاسایی نێودەوڵەتییان وەك قەوارەی جیاواز نییە. هیچ دەزگایەكی نەتەوە یەكگرتووەكان، دادگایەكی نێودەوڵەتی، یان دەوڵەتێكی دانپێدانراو ،بە هەمان شێوە، باسەكانی شینجیانگ و تبت زۆرجار تەنیا لەسەر تۆمەتەكانە و لە هەمان كاتدا دەرئەنجامە پێوانەكراوەكانی گەشەپێدان پشتگوێ دەخەن. لە ماوەی دەیەكانی ڕابردوودا هەردوو هەرێمەكە پێشكەوتنی بەرچاویان لە ژێرخانی ئابووری، پەروەردە، چاودێری تەندروستی، كەمكردنەوەی هەژاری و تەمەنی چاوەڕوانكراودا بەخۆیەوە بینیوە. داننان بەم پێشهاتانە، مشتومڕ بێدەنگ ناكات؛ هاوسەنگی دەگەڕێنێتەوە،بۆیە پرەنسیپی یەك چین وەك لەنگەری یاسایی كاردەكات كە تایوان و تبت و شینجیانگ لە چوارچێوەی یەك چوارچێوەی سەروەریدا یەكدەخات. هەر شیكارییەكی جددی كە بە جیا مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسانەدا بكات لە كاتێكدا ئەم بناغەیە پشتگوێ بخات، لە یاسای نێودەوڵەتی جیا دەبێتەوە و بە گێڕانەوەی سیاسی و چەواشەكاری جێگەی دەگرێتەوە،لە ڕووی یاساییەوە یەك چین هەیە، كە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا كۆماری گەلی چین نوێنەرایەتی دەكات. هەموو مشتومڕەكانی تر لە چوارچێوەی ئەو چوارچێوە دامەزراوەدا ڕوودەدەن- نەك لە دەرەوەی ئەوەی لە زۆرێك لە نووسینە هاوچەرخەكانی دژە چینەوە سەرهەڵدەدات، تەقلیدییە نەك شیكاری سەربەخۆ. زمانی “چین داگیرمان دەكات” ڕاستەوخۆ لە ئەدەبیاتی ستراتیژی ڕۆژئاواوە هەڵدەگیرێت كە بۆ ڕكابەریی دەسەڵاتە گەورەكان داڕێژراون، نەك لە بیركردنەوەی ستراتیژیی كوردییەوە،ستراتیژی ڕاستەقینە پێویستی بە دوورییەكی ڕەخنەگرانە هەیە لە هەموو هەژموونەكان- سەربازی، ئابووری و ڕۆشنبیری بە هەمان شێوە. دووبارەكردنەوەی گێڕانەوەی هەڕەشەی قەرزكراو، كوردستان ناپارێزێت؛ تەنها عەدەسەیەكی دەرەكی بە عەدەسەیەكی تر دەگۆڕێت،چین جنۆكە نییە. زلهێزێكی جیهانییە كە لە ڕێگەی دیپلۆماسی و خەریكی ئابووری و هێزی نەرمەوە بەدوای بەرژەوەندییەكانیدا دەگەڕێت- بەبێ ئامادەیی سەربازی، هەناردەكردنی ئایدیۆلۆژی، یان مەرجی سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا. ئەم واقیعە لە ڕێگەی ڕێكخستن و چاودێری دامەزراوەییەوە بەڕێوەبچێت نەك لە ڕێگەی ترس و دڵەڕاوكێ و پارانۆیا،ئایندەی كوردستان بە ئاڵوگۆڕی كولتووری یان ئەنجوومەنی ئەكادیمی یەكلایی نابێتەوە، بەڵكو بە بەهێزی دامەزراوەكانی و كوالیتی حوكمڕانییەكەی و متمانەی بە حوكمدانی ستراتیژی خۆی یەكلایی دەبێتەوە.

هەڵۆ حەسەن

پرسی گەروویی تایوان وەك یەكێك لە هەستیارترین پرسە جیۆپۆلیتیكییەكانی سەردەمی ئەمڕۆ، بۆ كۆماری گەلی چین، ئەمە بابەتی مشتومڕ نییە بەڵكو دڵنیاییەكی مێژوویی و یاساییە كە: ” تایوان بەشێكی بێبەشنەكراوی چینە و یەكگرتنەوەی لە كۆتاییدا هەم حەتمییە و هەم بە شێوەیەكی ئایدیاڵ ئاشتیانە”، ئەم هەڵوێستە بە بەردەوامی لە ڕێگەی لێدوانی دیپلۆماسی و ئامرازە یاساییەكان و هەڵوێستی سەربازییەوە بەهێزتر بووە، بەتایبەتی لە وەڵامی لێدوانەكانی بەرپرسانی ژاپۆن،كاتیك سەرۆكوەزیرانی ژاپۆن “سانای تاكایچی” لە پەرلەمانی ژاپۆن (دایت) وتی: هەنگاوێكی سەربازی چینی – بۆ نموونە، بەكارهێنانی كەشتی جەنگی و هێز دژی تایوان – دۆخێكی مەترسیدار بۆ مانەوەی ژاپۆن پێكدەهێنێت، لە ناوەڕۆكی هەڵوێستی پەكین بنەمای یەك چین هەیە كە جەخت لەوە دەكاتەوە كە تەنها یەك چین لە جیهاندا هەیە و تایوان بەشێكی دانەبڕاوە لەو چینە. حكومەت لە پەكین وەك تاكە نوێنەری شەرعی چین ناسراوە، هەڵوێستێك كە بە بڕیارنامەی 2758ی كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان (1971) دووپاتكرایەوە. لەم ڕوانگەیەوە چەمكی “سەربەخۆیی تایوان” تەنیا خواستێكی سیاسی نییە بەڵكو هەڵەیەكی مەترسیدارە، خیانەتێكە لە نەتەوەی چین و هەڕەشەیەكی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر یەكپارچەیی خاكەكەی. یاسای بەرگری نیشتمانی چین بە ڕوونی فەرمانی ئەوە دەكات كە سوپای ڕزگاریخوازی گەل سەروەری و یەكێتی و یەكپارچەیی خاكی وڵاتەكە بپارێزێت، لە كاتێكدا یاسای دژە جیابوونەوە لە ساڵی 2005 ڕێگە بە ڕێوشوێنی نائاشتیانە دەدات ئەگەر تایوان هەوڵی جیابوونەوە بدات،گێڕانەوەی حەتمییەت بە تایبەتی كاتێك كە تەحەدای دەكرێت، بەرپرسانی ژاپۆن، بە تایبەت دوای ململانێی ڕووسیا و ئۆكرانیا، زیاتر ئاسایشی تایوانیان وەك بابەتی نیگەرانی ڕاستەوخۆ بۆ ژاپۆن لە چوارچێوەیەكدا داناوە و زۆرجار جەخت لەوە دەكەنەوە كە “باری نائاسایی تایوان حاڵەتێكی نائاسایی ژاپۆنە”.
ئەم لێدوانانە ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی ترسی ژاپۆنن لە مۆدێرنیزاسیۆنی سەربازی چین و هەڵوێستی جەختكردنەوە لە دەریاكانی ڕۆژهەڵات و باشووری چین. وەزارەتی بەرگری ژاپۆن بە ڕوونی ئاماژە بە نیگەرانییەكان دەكەن سەبارەت بە هاوسەنگی سەربازی لە گەرووی تایوان، ئەمەش ئاماژەیە بۆ گۆڕانكاری بەرەو بەشداریكردنی چالاكانەی نێودەوڵەتی لە داهاتووی تایوان و تەحەدایەك بۆ گێڕانەوەی پەكین سەبارەت بە كاروباری تەواو ناوخۆیی،وەڵامی چین بۆ ئەم تەحەددایانە خێرا و یەكلاكەرەوە و فرەلایەنە بووە. لە ڕووی دیپلۆماسییەوە، پەكین چەندین جار دیپلۆماتكارانی ژاپۆنی بانگهێشتكردووە بۆ تۆماركردنی ناڕەزایەتی فەرمی و لێدوانەكانی بە “نابەرپرسیارانە” و پێشێلكردنی ئەو بنەمایانەی كە لە بەیاننامە هاوبەشەكانی ژاپۆن و چیندا جێگیركراون، كە كۆماری گەلی چین وەك تاكە حكومەتی یاسایی چین دەناسێت، ئیدانە دەكات. سەروەری لە بەیاننامە فەرمییەكاندا دووپاتكرایەوە كە جەخت لەوە دەكاتەوە كە تایوان بەشێكی جیانەكراوەی چینە و كاروباری ناوخۆی وڵاتەكەی كراوە نییە بۆ دەستوەردانی دەرەكی. زۆرجار چوارچێوەی مێژوویی بانگەشە دەكرێت، كە تێبینییە هاوچەرخەكانی ژاپۆن بە ڕابردووی سەربازییەوە دەبەستێتەوە، بەتایبەتی داگیركردنی تایوان لە ساڵانی 1895-1945.
نمایشە سەربازییەكانی سوپای ئازادی گەلی چین، لەوانەش مەشقەكانی نزیك هێڵی ناوەڕاستی گەرووی تایوان، وەك بەڵگەیەكی بەرجەستە بۆ ئامادەیی چین بۆ بەرگریكردن لە سەروەری وڵاتەكەی، بەپێی یاسای دژە جیابوونەوە. ئەم ڕێوشوێنە یەكگرتووانە پەیامێكی ڕوون دەگەیەنن: “یەكگرتنەوە جێگەی دانوستان نییە و كۆماری گەلی چین لەوەدا جدییە”،جەختكردنەوەی چین لەسەر حەتمی یەكگرتنەوە خزمەت بە چەندین ئامانجی ستراتیژی دەكات. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ئامانجی ئەوەیە گەلانی دیكە لە پشتیوانیكردن لە ناسنامەی جیاوازی تایوان ڕابگرێت، ئەمەش وا دەكات پێشێلكردنی بنەمای یەك چین هەم لە ڕووی دیپلۆماسی و چ لە ڕووی ئابوورییەوە تێچووی زۆری هەبێت. لە ناوخۆدا، گێڕانەوەكە ڕای گشتی لە پشت دیدگای حكومەتەوە بۆ یەكگرتنەوەی نەتەوەیی، بەهێزكردنی شەرعیەت و كۆكردنەوەی هەستی نیشتمانپەروەرانە یەكدەخات. لە تایوان بۆ ئەوە داڕێژراوە كە پشتگیری لە سەربەخۆیی فەرمی بێهیوا بكات، وەك ڕێگایەكی بێهودە وێنا دەكات كە مەترسی ململانێی لەسەرە، لە هەمان كاتدا یەكگرتنی ئاشتیانە لە ژێر سەروەری چین وەك سوودبەخشترین ڕێگا دەخرێتەڕوو،ململانێكانی نێوان بەرپرسانی ژاپۆن و پەكین، كێبڕكێی جیهانی فراوانتر لەسەر داهاتووی تایوان دەخاتە ڕوو.
ژاپۆن و هاوپەیمانەكانی سەرنجیان لەسەر پاراستنی “هیندۆ-ئاسیای ئازاد و كراوە” ، لە كاتێكدا چین ئەم دەستێوەردانانە وەك ئیستفزازییەك لێكدەداتەوە كە ئامانج لێی دابەشكردنی میللەت و تێكدانی چارەنووسی مێژوویی خۆیەتی. ڕێبازی پەكین ئارگومێنتی یاسایی، سكاڵای مێژوویی، فشاری دیپلۆماسی و ئامادەیی سەربازی تێكەڵ دەكات بۆ پێكهێنانی گێڕانەوەیەكی یەكگرتوو: گەڕانەوەی تایوان بۆ وڵاتی دایك نەك هەر خوازراوە بەڵكو حەتمییە،پرسی تایوان تەنیا پرسێكی ناوچەیی نییە- پرسێكی بنەمای قووڵی نیشتمانییە بۆ چین. لە كاتێكدا یەكگرتنەوەی ئاشتیانە وەك دەرئەنجامێكی پەسەندكراو دەمێنێتەوە، ئیرادەی كۆماری گەلی چین بۆ گەیشتن بەم ئامانجە بە هەر شێوەیەك بێت جدیە. گەرووی تایوان وەك لە یەكێك لە هەستیارترین خاڵە ستراتیژییەكانی جیهان، كە ناڕەزایەتییە مێژووییەكان، ئیدیعای یاسایی، مانۆڕی دیپلۆماسی و دۆخی سەربازی تێیدا كۆدەبنەوە. لە ڕوانگەی پەكینەوە، گەڕانەوەی تایوان بۆ وڵاتی دایك پرسیارێك نییە كە ئەگەر، بەڵكو كەی- پرسیارێكی مێژووییە لە ڕزگاربوون كە هیچ دەستێوەردانێكی دەرەكی ناتوانێت بیگۆڕێت.

نامیلكەی: “تایوان: بەشێكی دانەبڕاو لە چین – دیدگا مێژوویی و یاساییەكان”، لە نووسینی هەڵۆ حەسەن بڵاوكرایەوە،كە شیكارییەكی ورد بە زمانی كوردی بۆ پرسی تایوان دەكات ،لە ڕێگەی شیكاری مێژوویی و بەڵگەنامەی یاسایی و هەڵسەنگاندنی جیۆپۆلەتیكییەوە،كە یاسای نێودەوڵەتی بە ڕوونی تایوان وەك بەشێك لە چین دەناسێت، بۆچوونێك كە بە شێوەیەكی زۆر لەلایەن ڕێكخراوە جیهانییەكان و نزیكەی هەموو دەوڵەتەكانی جیهانەوە پشتگیری دەكرێت. نامیلكەكە بەشێكی تەواو تەرخان دەكات بۆ تێڕوانینێكی هەڵە كە لە گوتاری بەشێكی كورددا پەرەی سەندووە، ئەویش مەیلی بەراوردكردنی پرسی تایوان لەگەڵ پرسی كورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا،ڕوونكردنەوەی لێكدانەوە هەڵەكانی پرسی تایوان و كورد، نامیلكەی “تایوان: بەشێكی دانەبڕاو لە چین – دیدگا مێژوویی و یاساییەكان”، سەرچاوەیەكی ئەكادیمی جێی متمانە بۆ داڕێژەرانی سیاسەت و خوێندكار و ڕۆژنامەنووسانی كوردە،روونكردنەوەی ئەوەی زلهێزەكان بە تایبەتی چین و ئەمەریكا چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسە دەكەن،بەراوردكاری لە نێوان تایوان و پرسی كورد،نامیلكەكە پاشخانی مێژوویی تایوان رووندەكاتەوە كە تایوان بۆ چەندین سەدە پەیوەندی كولتووری و دیمۆگرافیای لەگەڵ چین پاراستووە،لە ژێر دەسەڵاتی شانشینی چینگ لە ساڵی 1683 بۆ جاڕنامەكانی قاهیرە و پۆتسدام ،نامیلكەكە بنەما یاساییە نێودەوڵەتییەكان و بڕیارنامەی 2758ی نەتەوە یەكگرتووەكان (1971)،كە كۆماری میللی چین وەك تاكە نوێنەری چین دەناسێت و تایوان وەك بەشێك لە خاكی چین دووپات دەكاتەوە و بنەمای یەك چین لە ئاستی جیهانیدا،بەشێكی نامیلكەكە تەرخانكراوە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیاری بۆچی ناتوانرێت پرسی تایوان و كورد بەراورد بكرێت؟،لێكۆڵینەوە لە دۆخی یاسایی و زەمینەی مێژوویی و دانپێدانانی نێودەوڵەتی و پێكهاتەی جیۆپۆلەتیكی پرسی تایوان و كورد دەكات،تایوان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەك بەشێك لە چین ناسراوە؛ بەپێچەوانەی پرسی كورد،زەمینەی مێژوویی: تایوان بە هۆی شەڕی ناوخۆ جیا بووەوە؛ كورد هەرگیز بەشێك نەبووە لە دەوڵەتێكی یەكگرتووی مۆدێرن،دانپێدانانی نێودەوڵەتی: ئیدیعای سەروەری تایوان دانپێدانانیان نییە،پێكهاتەی جیۆپۆلەتیكی: تایوان پەیوەندی بە یەك دەوڵەتەوە هەیە؛ پرسی كورد چوار دەوڵەت دەگرێتەوە،نامیلكەكە بەو ئەنجامە گەیشتووە كە تایوان بەشێكی جیانەكراوەی چینە لەژێر مێژوو و یاسا نێودەوڵەتییەكان.

چوارەمین دانیشتنی پلینۆمی بیستەمین كۆمیتەی ناوەندی پارتی كۆمۆنیستی چین كە لە 20 تا 23ی تشرینی یەكەمی 2025 لە پەكین بەڕێوەچوو، ساتێكی گرینگی یەكلاكەرەوەیە لە حوكمڕانی و پلاندانانی ستراتیژی چین. لە كۆتاییدا بە پەسەندكردنی “پێشنیارەكان بۆ داڕشتنی پلانی پێنج ساڵەی 15 بۆ گەشەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی”، دانیشتنەكە هەم وەك پێداچوونەوەیەكی گشتگیر بە دەستكەوتەكانی ژێر پلانی پێنج ساڵەی 14 (2021-2025) و هەم وەك نەخشەیەكی پێشبینیكراو بۆ هەوڵی مۆدێرنكردنی چین بەرەو ساڵی 2035 پەسندكرد،بەیاننامەی پلینۆم “گرنگی یەكلاكەرەوە”ی دامەزراندنی پێگەی سەرەكی شی جینپینگ و ڕۆڵی ڕێنماییكاری بیری شی جینپینگ لەسەر سۆسیالیزم بە تایبەتمەندییە چینییەكان بۆ سەردەمێكی نوێ دووپات دەكاتەوە. ئەم جەختكردنەوە لە دانپێدانانی ئیداری تێدەپەڕێت- نوێنەرایەتی چەسپاندنی سەركردایەتی ئایدیۆلۆژی دەكات كە دید و ئاراستە و دەسەڵاتی ئەخلاقی حیزب بەیەكەوە دەبەستێتەوە،دەقەكە جەخت لەوە دەكاتەوە كە هەموو ئەندامانی پارتی كۆمۆنیستی چین دەبێ “متمانەیان بە ڕێباز و تیۆری و سیستەم و كولتووری سۆسیالیزم بە تایبەتمەندی چینییەوە بمێنێتەوە” و دڵسۆزی سیاسی ڕەها بۆ كۆمیتەی ناوەندی بپارێزن. ئەم جۆرە زمانە سەركردایەتی ناوەندی و یەكگرتووی پارتی كۆمۆنیستی چین وەك ناوكی سیاسی حوكمڕانی نیشتمانی دووپات دەكاتەوە،ئەم یەكێتییە ئایدیۆلۆژییە خزمەت بە دوو ئامانج دەكات. لە ناوخۆدا، یەكدەنگی لە ڕێڕەوی مۆدێرنیزاسیۆنی چیندا مسۆگەر دەكات؛ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، ئاماژەیە بۆ ئەوەی سەقامگیری و گەشەسەندنی سیاسی چین لە سەركردایەتی شی جیاناكرێتەوە. تا ئێستا ڕوونترین دەربڕینی باوەڕی پارتی كۆمۆنیستی چینە كە بەردەوامی لە سەركردایەتیدا مەرجێكی پێشوەختەیە بۆ گەیشتن بە ئامانجە درێژخایەنەكانی مۆدێرنیزاسیۆن،بەیاننامەكە مۆدێرنیزاسیۆنی چینی نەك تەنیا وەك پێشكەوتنی ئابووری، بەڵكو وەك نوێبوونەوەی شارستانی كە ڕەگ و ڕیشەی لە سۆسیالیزم و متمانەی نەتەوەییدایە، چوارچێوەی بۆ دادەنێت. جەخت لەوە دەكاتەوە كە مۆدێرنیزاسیۆن لە ژێر سەركردایەتی پارتی كۆمۆنیستی چین و لە ڕێگەی “كاری سەختی بێوچانی نەوەیەك لە دوای نەوەیەكی دیكە” بەدی دێت. ئەم دیدە درێژخایەنە گەشەپێدان لە چوارچێوەیەكی ئایدیۆلۆژی چینیدا دادەنێت كە پراگماتیزمی ئابووری و متمانە بەخۆبوونی كولتووری و ئەخلاقی سۆسیالیستی تێكەڵ دەكات،بە پێچەوانەی مۆدێلەكانی مۆدێرنیزاسیۆنی ڕۆژئاوایی كە ئازادكردنی بازاڕ و سیاسەتی فرەیی لە پێشینەدان، مۆدێلی چین سەركردایەتی شی و خەڵك سەنتەری و چاكسازییە. هەوڵدەدات پێشكەوتنی ماددی لەگەڵ یەكگرتوویی ئەخلاقی و كۆمەڵایەتی هاوسەنگ بكات. ڕاگەیاندنی بەیاننامەكە كە دەڵێت “بۆ ئەوەی وڵات بە باشی بەڕێوەببەین، سەرەتا دەبێت حیزب بە باشی بەڕێوەببەین” باوەڕێكی بنەڕەتی ئاشكرا دەكات: مۆدێرنیزاسیۆنی سیاسی لە مۆدێرنیزاسیۆنی حوكمڕانی لەناو خودی حیزبدا دەست پێدەكات.

پلانی پێنج ساڵە بەستنەوەی ئێستا و داهاتوو

دانیشتنەكە ئاراستەی ئایدیۆلۆژی و سیاسەتی بۆ پلانی پێنج ساڵەی (2026-2030) دادەنێت، كە وەك “پەیوەندییەكی سەرەكی نێوان ڕابردوو و داهاتوو” پێناسە كراوە لەسەر ڕێگای چین بەرەو مۆدێرنیزاسیۆنی بنەڕەتی سۆسیالیستی تا ساڵی 2035
بنەما ڕێنماییەكان جەخت لەسەر شەش ئەولەویەت دەكەنەوە: بەرزڕاگرتنی سەركردایەتی ، دانانی خەڵك لە پێشەوە، بەدواداچوون بۆ گەشەپێدانی كوالیتی بەرز، قووڵكردنەوەی چاكسازی، هاوسەنگكردنی كارایی بازاڕ لەگەڵ كاریگەری حكومەت، و دڵنیابوون لە هاوكاری گەشەپێدان و ئاسایش. ئەم بنەمایانە چوارچێوەی سیاسی و فەلسەفی مۆدێلی حوكمڕانی شی جینپینگ پێكدەهێنن، كە هەوڵدەدات دینامیزمی ئابووری لەگەڵ بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی و ژینگەیی تێكەڵ بكات
لە ئامانجە ناوەندییەكان بریتین لە:
بەهێزكردنی پشت بەخۆبەستنی زانستی و تەكنەلۆژی وەك پارێزبەندییەك لە بەرامبەر خۆگرتنی دەرەكی
بەرزكردنەوەی ئابووری ڕاستەقینە و سیستەمی پیشەسازی، بە بەرهەمهێنانی پێشكەوتوو و گۆڕینی سەوز وەك پایە
فراوانكردنی خواستی ناوخۆیی و پێكهێنانی “شێوازێكی نوێی گەشەپێدان” كە سووڕانەوەی ناوخۆیی لە پێشینەدا بێت و لە هەمان كاتدا كراوەیی جیهانی بپارێزێت
پێشخستنی هاوكاری پشتێن و ڕێگا بە كوالیتی بەرز، كە ڕەنگدانەوەی تێكەڵبوونی مۆدێرنكردنی ناوخۆیی چین و بەشداریكردنی جیهانییە
هەروەها پلانەكە پێشبینی بنیاتنانی ئابوورییەكی بازاڕی سۆسیالیستی مۆدێرن و باشتركردنی حوكمڕانی ئابووریی گەورە و پەرەپێدانی گەشەسەندنی داهێنان دەكات ئەمەش ئەوە دەردەخات كە قۆناغی داهاتووی گەشەپێدانی چین بە شێوەیەك داڕێژراوە كە هەم بەردەوام بێت و هەم خۆبژێو بێت
تەوەری بەرچاو لە بەیاننامەكەدا، خۆچاكسازیی پارتی كۆمۆنیستی چین وەك بناغەی ئەخلاقی و سیاسی حوكمڕانی. دەقەكە جەخت لەوە دەكاتەوە كە “تەنها حزبێك كە گەشە دەكات دەتوانێت وڵاتەكەمان بەهێز بكات”، تیشك دەخاتە سەر پەیوەندی نێوان خۆدیسیپلین و هێزی دەوڵەت،دەركردنی چەند بەرپرسێكی پلە باڵا بەهۆی “پێشێلكارییە قورسەكانی دیسیپلین و یاساكانی دەوڵەت” جەخت لەسەر بەردەوامبوونی هەڵمەتی دژە گەندەڵی شی دەكاتەوە- نەك تەنها وەك پرسێكی ڕاستگۆیی ئەخلاقی، بەڵكو وەك میكانیزمێك بۆ پاككردنەوەی سیاسی و خۆڕاگری دامەزراوەیی. توانای پارتی دەسەڵاتدار بۆ خۆڕاستكردنەوە دەخرێتەڕوو ئا كلیلی بەردەوامبوونی شەرعیەتی مێژوویی و ڕۆڵی وەك پێشەنگی مۆدێرنیزاسیۆنی چینییە،بانگەوازی بەیاننامەكە بۆ “كۆبوونەوە لە نزیكەوە لە دەوری كۆمیتەی ناوەندی و شی جینپینگ لە ناوەڕۆكەكەیدا” حوكمڕانی دەگۆڕێت بۆ كارگەیەكی ئەخلاقی بەكۆمەڵ- كە دڵسۆزی، یەكێتی و دیسیپلین وەك فەزیلەتی نیشتمانی سەیر دەكرێت.

مۆدێرنیزاسیۆنی چین و فرە جەمسەری

هەروەها ئەم بەیاننامەیە گۆڕانكاری ناوخۆیی بە ستراتیژی جیهانی پەرەسەندووی چینەوە دەبەستێتەوە. داوای “كردنەوەی ستانداردی بەرز” و پێشخستنی “كۆمەڵگەیەك كە داهاتوویەكی هاوبەشی هەبێت بۆ مرۆڤایەتی” دەكات، كە مۆدێرنیزاسیۆنی چینی وەك بەدیلێكی جیهانی بۆ مۆدێلەكانی گەشەپێدانی ڕۆژئاوایی-سەنتەری جێگیر دەكات،چین بە بەستنەوەی پلانی پێنج ساڵەی پازدەهەم بە هاوكاریی كوالیتی بەرزی پشتێن و ڕێگا، پابەندبوونی خۆی بە جیهانگیری گشتگیر و گەشەپێدانی هاوبەش دووپات دەكاتەوە. ئەمەش ڕەنگدانەوەی دیدگای مۆدێرنیزاسیۆنی فرە جەمسەرییە، كە تێیدا سەرهەڵدانی چین بەشدارە لە نەزمێكی نێودەوڵەتی هاوسەنگتر و خۆشگوزەرانی هاوبەش،دانیشتنی پلینۆمی چوارەم ئاماژەیە بۆ پێگەیشتنی سەردەمی شی جینپینگ، كە بە كۆكردنەوەی ڕوونی ئایدیۆلۆژی، دیسیپلینی دامەزراوەیی و پلاندانانی ستراتیژی درێژخایەن تایبەتمەندە. چینێك ئاشكرا دەكات كە متمانەی بە ڕێبازی سۆسیالیستی و سیستەمی حوكمڕانی و توانای مۆدێرنیزاسیۆنی هەیە بەبێ ئەوەی ڕۆحی ئایدیۆلۆژیی خۆی لەدەست بدات،بە بەستنەوەی خۆبەڕێوەبەریی بە گەنجبوونەوەی نەتەوەییەوە، بەیاننامەكە مۆدێرنیزاسیۆن وەك گەشتێكی ئەخلاقی، سیاسی و بەكۆمەڵ لە چوارچێوەیەكدا دادەنێت. وێنەیەكی نەتەوەیەك دەخاتە ڕوو كە بە شێوەیەكی بەردەوام بەرەو ساڵی 2035 پێشدەكەوێت- لە ڕووی تەكنەلۆژیاوە پێشكەوتوو، هاوسەنگی كۆمەڵایەتی، لە ڕووی ئیكۆلۆژییەوە تەندروست و لە ڕووی سیاسییەوە یەكگرتووە لە ژێر سەركردایەتی شی،لە بنەڕەتدا، بەیاننامەكە قۆناغی داهاتووی سەرهەڵدانی چین پێناسە دەكات: سۆسیالیزمێكی مۆدێرن و دیسپلینكراو و جیهانی لە ڕوانگەیەوە- بە سەرۆكایەتی پارتێك و سەركردەیەك كە بڕیاریانداوە داهاتوو لەسەر مەرجەكانی خۆیان دابڕێژن.

ژێدەر:
Communique of the Fourth Plenary Session of the 20th Central Committee of the Communist Party of China
https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/zyxw/202510/t20251023_11739505.html

لە کاتێکدا جیهان یادی 80 ساڵەی سەرکەوتن لە شەڕی بەرخۆدانی گەلی چین لە دژی دەستدرێژی ژاپۆن و جەنگی جیهانی دژە فاشیست دەکاتەوە، ئەوەمان بیردەكەوێتەوە کە کارەساتەکانی ڕابردوو هێشتا قسە لەگەڵ ئێستا دەکەن. چیرۆکی شەڕی درێژخایەنی چین دژی فاشیزم تەنیا چیرۆکێکی چینی نییە- هۆشدارییەکی گشتگیرە و یادەوەرییەکی هاوبەشی مرۆڤە. لە کۆمەڵکوژی نانجینگ لە ساڵی 1937 تا دەگاتە كارەساتی هەڵەبجە لە ساڵی 1988، ئازارەكان وەک یەکن،لە نێوان ساڵانی 1931 بۆ 1945 زیاتر لە 35 ملیۆن چینی لە شەڕەکەدا کوژران کۆمەڵکوژی نانجینگ كە زیاتر لە 300 هەزار هاوڵاتی مەدەنی چینی لەلایەن ژاپۆنیەكانەوە سەربڕدران ،دوای ڕووداوی 7ی تەمموزی ساڵی 1937، چین بوو بە یەکەم وڵاتی گەورە کە بەرخۆدانی تەواوەتی لە دژی لەشکرکێشی فاشیستەکان دەستپێکرد. چینیەكان بەدریژایی 14ساڵ ئازایەتییەکی نائاسایییان نیشان دا و قوربانیدانی چین خاکەکەی کردە بەرەیەکی یەکلاکەرەوەی جەنگی جیهانی دژە فاشیست،بۆ گەلی کورد كە بەو ئازارە ئاشنایە. لە كارەساتی هەڵەبجە (1988)دا ، هەزاران هاوڵاتی مەدەنی لە هێرشێکی کیمیاییدا کوژران- تاوانێک کە بە هەمان دڕندەیی و بێبایەخکردنی ژیانی مرۆڤ ئەنجامدرا ،كۆمەڵكوژی نانجینگی چین هەڵەبجەی كورد، غەززەی فەڵەستین هەموو ئەو شوێنانەی کە خەڵکی سڤیل باجی شەڕ و ڕق و کینەمان بیردێنێتەوە. ئەم دەنگدانەوەی ئازارەکان ئەوەمان بیردەخەنەوە کە یادکردنەوەی سەرکەوتنی چین تەنها پەیوەندی بە ڕابردووەوە نییە- پەیوەندی بە بەرپرسیارێتییەکی گشتگیرەوە هەیە بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی تاریکترین بابەتەکانی مێژوو،دوای هەشتا ساڵ، یادەوەری سەرکەوتنی چین شەڕەکە خەڵکی چینی فێرکرد کە یەکگرتوویی و قوربانیدان و خۆڕاگری لە هەموو شەڕانگێزییەک بەهێزترە. ئەمەش بۆتە میراتێك بۆ بانگەوازی چین بۆ ئاشتی و دژایەتیکردنی فۆرمەکانی نوێی فاشیزم و ستەم و هەژموون،بۆ کوردستان، خەباتی چین وانەیەکی بەهێزمان پێدەدات كە تەنانەت لە تاریکترین ساتەكانیشدا، ئەو گەلانەی بە ئیرادە بەرەنگاری ستەم دەبنەوە دەتوانن کاریگەرییان لەسەر ڕەوتی مێژووی جیهان هەبێت،ڕەنگە ئەمڕۆ فاشیزم دەمامکی نوێی پۆشی بێت، بەڵام جەوهەرەکەی وەک خۆی دەمێنێتەوە لەناوچوون و ڕق و بێبایەخکردنی ژیانی مرۆڤ،بەرخۆدانی گەلی چین تەنیا خەباتێکی نەتەوەیی نەبوو بەڵکو بەردی بناغەی هەڵوێستی بەکۆمەڵ بوو لە دژی ستەمکاری. یادەوەرییەکەی هی هەموو ئەوانەن کە باوەڕیان بە ئاشتی و کەرامەت و خۆڕاگری مرۆڤە ، هەرچەندە بۆمبەکان لە ساڵی 1945 وەستان، بەڵام میکانیزمەکانی کۆنترۆڵکردن پەرەیان سەند،ئەزموونی چین لە کاتی جەنگدا بوو بە نەخشەی بزووتنەوەکانی ڕزگاریخوازی – لە سەربەخۆیی ڤێتنامەوە تا ئازادی جەزائیر. ئەمڕۆش مۆدێلی گەشەپێدانی چین بەردەوامە لە ئیلهامبەخشین بەو گەلانەی کە بەدوای مۆدێرنیزاسیۆندا دەگەڕێن بەبێ ئەوەی سەروەری خۆیان لەدەست بدەن،لە سەدەی بیست و یەکەمدا، شەڕ لە بەرەکانی شەڕدا سنووردار نەماون- لە ڕێگەی ئەلگۆریتم، سیستەمی دراو و کەشوهەوا بەڕێوەدەچێت. ئامرازەکان جیاوازن، بەڵام ئامانجەکە وەک یەکە: زاڵبوون، سزای بەکۆمەڵ بە ناوێکی دیکە،یوانی دیجیتاڵی چین، دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا, و برێكس ڕێڕەوی نوێ بۆ سەروەری دارایی و تەکنەلۆژی بۆ باشووری جیهانی دروست دەکەن، ئەوەی پێی دەوترێت “یارمەتییە سەوزەکان” زۆرجار کۆلۆنیالیزمی کەشوهەوا دەشارێتەوە، چونکە قەرزەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی پشتگیری ژینگەیی دەبەستنەوە بە قەرز و وابەستەیی پەکخستن- کە دەنگدانەوەی پەیماننامە نایەکسانەکانە،چین ڕێگای بەدیل بۆ سەروەری دارایی و تەکنەلۆژی دروست دەکات. ئەم هەوڵانە تەحەدای نەزمێکی جیهانی دەکەن کە چەند زلهێزێک زاڵن بەسەریدا و هیوایەک بە نەتەوە بچووکەکان دەبەخشن بەبێ ئەوەی سەربەخۆیی خۆیان تەسلیم بکەن،ئەمڕۆ کە ئازار لە غەززە دەبینین، ئاوارەبوون لە ئۆکرانیا، یان زۆرەملێی ئابووری لە گەلانی لاوازدا دەبینین، دەبێت ئەم وانانە بەبیر بهێنینەوە. یادکردنەوەی نانجینگ و هەڵەبجە تەنها ماتەمینی ڕابردوو نییە؛ پەیوەندی بە دۆزینەوەی بوێری بەرەنگاربوونەوە لە ئێستادا.

هەڵۆ حەسەن

چین بەپێچەوانەی هەندێك وڵاتی ڕۆژئاواییەوە جەخت لەسەر دەستوەرنەدان لە كاروباری ناوخۆی دەوڵەتانی دیكە دەكاتەوە و بەشداری دیپلۆماسی و ئابووری لەبری دەستێوەردانی سەربازی بەرەوپێش دەبات. ئەم ڕێبازە لەگەڵ بنەما فراوانەكانی سیاسەتی دەرەوەی چین هاوتەریبە، كە جەخت لەسەر ڕێزگرتنی یەكتر و دەستوەرنەدان وهاوكاری دەكاتەوە،چین سەرەڕای ئەوەی دەوڵەتێكی خاوەن چەكی ئەتۆمییە، بەردەوام بانگەشە بۆ چارەسەركردنی ئاشتیانەی ململانێكان كردووە و جەختی لە گرنگی دیپلۆماسی و وتووێژ كردووەتەوە.ئەم هە ڵوێستە لە پەیوەندییە كانی لەگەڵ هەڕێمی كوردستان وڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی فراوانتردا دیاربووە ، كە چین هە وڵیدا پەیوەندی ئابووری و دیپلۆماسی دروست بكات بەبێ ئەوەی لە ململانێ ئاڵۆزە وزۆرجار توندوتیژانەی ناوچەكەتێكەوتوو بێت-بڕیاری چین بۆ كردنەوەی كونسوڵخانە لە هەرێمی كوردستان لە سەردەمی بەرزبوونەوەی ململانێ و نادڵنیایی، ئاماژەیەكی ستراتیژی و پەیامدار بوو. ئەم هەنگاوە ئامانجی گەیاندنی پەیامی هاوپشتی و پشتیوانی بوو بۆ دەسەڵات و گەلی كورد. چین بە پاراستن و تەنانەت فراوانكردنی ئامادەیی دیپلۆماسی خۆی،کونسوڵخانەی گشتی چین لە هەولێر بووە بەردێکی بناغەی پەیوەندییە دیپلۆماسی و مرۆییەکانی نێوان کۆماری گەلی چین و هەرێمی کوردستانی عێراق. لە ڕێگەی دەستپێشخەرییە ستراتیژییەکان لە بواری پەروەردە، ڕۆشنبیری، گەشەپێدانی ئابووری و هاوکاری مرۆیی، کونسوڵخانە نەک هەر پەیوەندییە دوولایەنەکانی بەهێزکردووە بەڵکو کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر کۆمەڵگە ناوخۆییەکان هەبووە بە شێوەیەکی مانادار،لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٢٣ کونسوڵخانە بە هاوکاری ڕێکخراوی خێرخوازی عەلی بابا و دەزگای چین بۆ گەشەپێدانی گوندەکان دەستپێشخەریی پڕۆژەی پاندا پاک لە کەمپی ئاوارەی هەرشەم لە هەولێر دەستپێکرد. پڕۆژەکە پێداویستییە سەرەکییەکانی بەسەر خوێندکارانی ئاوارەدا دابەشکرد، هەم یارمەتی پراکتیکی و هەم پەیامی هاودەنگی پێشکەش کرد. لیو جون کونسوڵی گشتی بە شێوەیەکی شەخسی بەشداری لە مەراسیمی دابەشکردنەکەدا کرد و جەختی لە پابەندبوونی درێژخایەنی چین بە پەروەردە و چاودێری کۆمەڵایەتی لە کوردستان کردەوە.
بەشداری چالاکانەی ئەو ڕەنگدانەوەی ڕێبازی کونسوڵخانە بوو کە خەڵک سەنتەری بوو بۆ دیپلۆماسی،کونسوڵخانەی گشتی چین بە داننان بە پەروەردە وەک پردێک لە نێوان کولتوورەکاندا، هەنگاوی کۆنکرێتی ناوە بۆ پێشخستنی فێربوونی زمانی چینی لە ناوچەکەدا،بەشی چینی لە زانکۆی سەڵاحەدین: بەبۆنەی 5 ساڵەی دامەزراندنی لە تشرینی دووەمی 2024، بەشەکە بووەتە ناوەندێکی ئاڵوگۆڕی کولتووری. لیو جون کونسوڵی گشتی ڕێزی لە خوێندکارە سەرکەوتووەکان گرت، وەبەرهێنانی چینی لە گەنجانی کوردستان دووپاتکردەوە،فراوانکردنی پلان بۆ داڕێژراو بۆ زانکۆی سلێمانی:
هەوڵی کارا هەیە بۆ دامەزراندنی بەشی نوێی زمانی چینی، زیاتر قووڵکردنەوەی هاوکاری ئەکادیمی،بۆ یادی ٧٥ ساڵەی دامەزراندنی کۆماری گەلی چین، کونسوڵخانە هەفتەی فیلمی چینی لە شاری سلێمانی سازکرد. لە چالاکییەکەدا فیلمە گرنگەکان نمایشکران کە بینەرانی کوردیان بە مێژوو و بەهاکانی چین و کۆمەڵگەی مۆدێرن ئاشنا کرد، کە نیشانی دا کە چۆن پێزانینی هاوبەش بۆ هونەر و چیرۆکگێڕان دەتوانێت پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان بەهێزتر بکات،هەروەها لیو جون کونسوڵی گشتی ڕۆڵی سەرەکی هەبووە لە بەرەوپێشبردنی هاوکارییە ئابوورییەکانی نێوان چین و هەرێمی کوردستان. بەشداری لە گفتوگۆ ئاست بەرزەکاندا کردووە کە تیایدا تیشک خراوەتە سەر-پڕۆژەی وزەی پاک و ئابووری دیجیتاڵی-بەرنامەکانی بنیاتنانی توانا بۆ پشتگیریکردن لە پەرەپێدانی هێزی کاری ناوخۆیی،ئەم دەستپێشخەرییانە لەگەڵ ئامانجە درێژخایەنەکانی گەشەپێدانی کوردستان هاوتەریبن و دەرفەتی نوێ بۆ وەبەرهێنانی چینی لە ناوچەکەدا دەکەنەوە،لیو جون بە تێگەیشتن لە گرنگی میدیا و دیپلۆماسی گشتی، کەناڵی کراوەی لەگەڵ دەزگاکانی ڕاگەیاندنی کوردی و عێراقی پاراستووە. لە مانگی ئازاری ٢٠٢٥، میوانداری کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی کرد سەبارەت بە “دوو دانیشتن”ی چین (کۆنگرەی نیشتمانی گەل و کۆنفرانسی ڕاوێژکاری سیاسی گەلی چین)، کە تێیدا باسی لەوە کرد:دوایین ئاراستەکانی سیاسەتی ئابووری و دەرەوەی چین،پۆتانسێلی هاوکاری چین و حکومەتی هەرێم لە بواری گەشتیاری و پەروەردە و ژێرخانی ئابووریدا،ئەم کراوەییە متمانەی دروستکردووە و هۆشیاری گشتی سەبارەت بە ڕۆڵی بنیاتنەری چین لە ناوچەکەدا بەرزکردووەتەوە،بەشداریکردنی چین لە هەرێمی کوردستان زۆر لە دیپلۆماسی تەقلیدی زیاترە. ڕەنگدانەوەی پابەندبوونێکی ڕاستەقینەیە بە گەشەپێدانی بەردەوام و ئاڵوگۆڕی خەڵک بە خەڵک. لەگەڵ بەردەوامی فراوانبوونی ئەم هەوڵانە، پێدەچێت لە ساڵانی داهاتوودا بوار بۆ هاوبەشییەکی بەهێزتر و قووڵتر لە نێوان چین و هەرێمی کوردستان خۆش بکەن.

هەڵۆ حەسەن

لە کاتێکدا پارتی کۆمۆنیستی چین لە یەکی تەمموزی 2025 یادی 104 ساڵەی خۆی دەکاتەوە، وەک تەلارسازێکی گۆڕانکاری نەتەوەیەک ئەو کارە دەکات. لە کاتێکدا کە سەرهەڵدانی جیهانی چین بە شێوەیەکی بەرفراوان دانپێدانراوە، چیرۆکی قووڵتر لە پەرەسەندنی نائاسایی ناوخۆییدایە- لە گوندەکانەوە بۆ شارە گەورەکان، لە بژێوی ژیانەوە بۆ بەردەوامیی، لە دواکەوتووییەوە بۆ داهێنان،کاتێک کۆماری گەلی چین لە ساڵی 1949 لە ژێر سەرکردایەتی حزبی کۆمۆنیستی چین دامەزرا، ڕووبەڕووی هەژاریی لە ڕادەبەدەر و ژێرخانی پارچەپارچە و وێرانکارییەکانی دوای جەنگ بووەوە. لە دەیەکانی دواتردا، چین نزیکەی 800 ملیۆن کەسی لە هەژاری دەرهێنا- گەشەپێدانی مرۆیی بە قەبارەیەکی بێهاوتای لە ڕێگەی دەستپێشخەرییەکانی وەک هەڵمەتی کەمکردنەوەی هەژاری بە ئامانج و ستراتیژی بوژاندنەوەی گوندەکان، کۆمەڵگە گوندنشینەکان ، خزمەتگوزارییەکانی چاودێری تەندروستی، قوتابخانەکان، و دەستڕاگەیشتن بە دیجیتاڵی. ئەم سیاسەتانە پابەندبوونی پارتی کۆمۆنیستی چین بەرجەستە دەکەن بەوەی کەس لەدوای خۆی جێنەهێڵێت
لە 1ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1949، ماوتسیتۆنگ دامەزراندنی کۆماری گەلی چینی ڕاگەیاند، بەمەش کۆتایی بە دەیان ساڵ ناکۆکی ناوخۆیی و دەستوەردانی دەرەکی هێنا. ئەمەش ساتێکی بەرچاوە بۆ بیرکردنەوە لە گۆڕانکارییەکانی چین، پەرەسەندنی چین لە کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی هەژارەوە بۆ هێزێکی ئابووری و تەکنەلۆژیا لە ماوەی تەنها حەوت دەیەدا چیرۆکێکی خۆڕاگری و گونجاندن و داهێنانە، ئەمڕۆ چین دووەم گەورەترین ئابووری جیهانە و یاریزانێکی سەرەکییە لە حوکمڕانی جیهانی و بازرگانی و دیپلۆماسی
دوای ئەوەی پارتی کۆمۆنیستی چین هاتە سەر دەسەڵات، سیاسەتەکانی ماو ئامانجیان چەسپاندنی کۆنترۆڵ و داڕشتنەوەی کۆمەڵگەی چین بوو. چاکسازییەکانی زەوی زەویەکانیان لە خاوەن زەویەکانەوە دابەشکردەوە بۆ جووتیاران، ئەمەش گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە دیمەنی كشتوكاڵیدا هێنا و دەستپێشخەرییەکانی ماو بووبە بازدانیكی گەورە بۆ پێشەوە، دوای ماو، دێنگ شیاوپینگ لە ساڵی 178 چاکسازی ئابووریی هێنایە ئاراوە، لە ڕەقبوونی ئایدیۆلۆژییەوە گۆڕا بۆ گەشەی ئابووری پراکتیکی. “سیاسەتی دەرگای کراوە” چینی بەڕووی وەبەرهێنانی بیانی و بازرگانی و مۆدێرنیزاسیۆندا کردەوە و “موعجیزە ئابوورییەکەی” چینی ئازاد کرد
چین گەشەیەکی بێ وێنەی بەرهەمی ناوخۆیی بەخۆیەوە بینی و گۆڕینی بۆ ناوەندێکی پیشەسازی. بە “کارگەی جیهان” ناسرا، کە هێزی کار و کاڵای هەرزان دابین کرد، ئێستا چین پێشەنگە لە بواری تەکنەلۆژیای پێشکەوتوودا، لەوانە زیرەکی دەستکرد و پەیوەندییەکان (وەک هواوی) و سیستەمی شەمەندەفەری خێرا. بەرنامەی بۆشایی ئاسمانی چین، لەوانەش سەرکەوتنی ئەرکەکانی چانگێ، ڕەنگدانەوەی خواستەکانی چینە لە دەرەوەی زەوی، دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا لەلایەن سەرۆک شی جینپینگەوە لە ساڵی 2013 دەستیپێکردووە و ئامانجی بەرزکردنەوەی پەیوەندی بازرگانی و وەبەرهێنانە لە سەرانسەری ئاسیا و ئەفریقا و ئەوروپا. دەستپێشخەرییەکە ڕەنگدانەوەی دیدگای چینە بۆ خۆشگوزەرانی هاوبەش لە ڕێگەی وەبەرهێنانی ژێرخانی، بە زیاتر لە 140وڵاتی بەشداربوو، دەستپێشخەرییەکە کاریگەریی جیۆپۆلەتیکی چین بەرز دەکاتەوە لە هەمان کاتدا یارمەتی وڵاتانی تازەپێگەیشتوو دەدات بۆ بنیاتنانی ژێرخانی بنەڕەتی.
چین پەیوەندییەکی بەهێزی لەگەڵ وڵاتانی تازەپێگەیشتودا دروستکردووە لەڕێگەی دەستپێشخەرییەکانی وەک دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا، یارمەتی دارایی و پشتیوانی تەکنەلۆژی. سیاسەتی دەرەوەی “بێ مەرج”ی چین وایکردووە ببێتە هاوبەشێکی پەسەندکراو بۆ زۆرێک لە وڵاتانی جیهان، لە ئەفریقا چین هاوبەشێکی سەرەکییە لە پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووریدا، لەکاتێکدا وەبەرهێنانەکانی لە ئەمریکای لاتین لەسەر وزە و کانگا و پەیوەندییەکانە، پابەندبوونی چین بە بنبڕکردنی هەژاری بەردێکی بناغەی سەرکردایەتی شی جینپینگ بوو. لە ساڵی 2020 چین ڕایگەیاند کە هەژاری لە ڕادەبەدەر لەناوبردووە و تەنها لە ماوەی چوار دەیە زیاتر لە 800 ملیۆن کەسی لە هەژاری دەرهێنا، سەرەڕای مۆدێرنیزاسیۆنی خێرا، چین بەردەوامە لە پێشخستنی میراتی کولتووری خۆی، پارێزگاری لە هونەرە نەریتییەکان و فێستیڤاڵەکان و بەها کۆنفۆشیۆسییەکان دەکات. لە هەمان کاتدا تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو و شارنشینی و شێوازی ژیانی مۆدێرن لەخۆدەگرێت لە ڕێگەی دیپلۆماسی کولتووری و دامەزراوەکانی کۆنفۆشیۆس و گەیاندنی میدیاوە، چین هێزی نەرم بەکاردەهێنێت بۆ بڵاوکردنەوەی بەها و کولتوورەکەی لەسەر ئاستی جیهانی. وێنەی جیهانییەکەی لە ڕێگەی ئاڵوگۆڕی کولتووری و وەرزش و هونەر
دیدگای سەرۆک شی جینپینگ بۆ “خەونی چینی” جەخت لەسەر گەنجکردنەوەی نیشتمانی و سەرکردایەتی تەکنەلۆژی و ڕۆڵی بەهێزتر لە حوکمڕانی جیهانی دەکاتەوە، چەمکی شی بۆ “کۆمەڵگەی چارەنووسی هاوبەش بۆ مرۆڤایەتی” هەوڵدەدات ئاشتی و گەشەپێدان و هاوکاری لەسەر ئاستی جیهانی بەرەوپێش ببات. چین ئامانجی ئەوەیە کە حوکمڕانی جیهانی دووبارە دابڕێژێتەوە و مۆدێلی نوێی گەشەپێدان پێشکەش بە جیهان بکات،بڕیارە تا كۆتایی ساڵی 2025 چین ببێتە پێشەنگی جیهانی لە توانای وزەی نوێبووەوە، گەشەپێدان لەگەڵ بەردەوامیدا هاوتەریب دەکات،یادی 104 ساڵەی حیزبی کۆمۆنیستی چین تەنیا بڕگەیەکی مێژوویی نییە- دووپاتکردنەوەی دیدگایەکی ئایندەئاڕاستەیە. لە ڕێگا قوراوییەکانەوە بۆ ڕێگاوبانی دیجیتاڵی، لە برسێتیەوە تا شەمەندەفەری خێرا، پارتی کۆمۆنیستی چین پێناسەی کردووەتەوە کە حوکمڕانی بەرفراوان دەتوانێت چی بەدەستبهێنێت،لەگەڵ پێشکەوتنی چین بەرەو ئامانجی سەدەی دووەمی خۆی- بوون بە نەتەوەیەکی سۆسیالیستی تەواو مۆدێرن تا ساڵی 2049- پایەکانی پارتی کۆمۆنیستی چین بۆ گەشەی گشتگیر، سەربەخۆیی تەکنەلۆژی و گەشەپێدانی بەردەوام لە جاران بەهێزتر دەمێننەوە.

هەڵۆ حەسەن

لەگەڵ هەڵكشانی زیاتری گرژییەکانی نێوان ئیسرائیل و ئێران، شی جینپینگ، سەرۆکی چین لە میانەی پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ ڤلادیمێر پوتین، سەرۆکی ڕووسیا، دەستپێشخەرییەکی چوار خاڵی بۆ ئاشتی و چارەسەرکردنی قەیرانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێشنیار کرد. كە جەخت لە:
ئاگربەستێکی بەپەلە
پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی
دیالۆگ و دانوستانی سیاسی
بەهێزکردنی هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بەرەو ئاشتی
ئەم دەستپێشخەرییە لە ساتێکی ناجێگیردا دێت هێرشەکانی ئیسرائیل دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێرانی کردە ئامانج، لە کاتێکدا مووشەکەکانی ئێران چەندین پێگەی ئیسرائیلی كردۆتە ئامانج. هەردوولا بەڵێنی تۆڵەسەندنەوەیان داوە و مەترسییەکانی قەیرانەکە لە ژێر کۆنتڕۆڵ دەرچوون

دەستپێشخەری چوار خاڵیەكەی شی جینپینگ

ئاگربەستی دەستبەجێ
دەبێت هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکان دەستبەجێ دوژمنایەتییەکان بوەستێنن. ئاگربەست بەپەلەترین ئەولەویەتە بۆ ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی زیاتر و لەدەستدانی ژیان.

پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی
سەلامەتی و خۆشگوزەرانی هاوڵاتیانی مەدەنی بێتاوان دەبێت بە هەر نرخێک بێت پشتڕاست بکرێتەوە. پێویستە هەموو لایەک بە توندی پابەندی یاسا مرۆییە نێودەوڵەتییەکان بن و خۆیان لە بەئامانجگرتنی ژێرخانی مەدەنی بپارێزن.

گفتوگۆ و دانوستان
دیالۆگی سیاسی و دانوستانی دیپلۆماسی تاکە ڕێگای بنەڕەتی و بەردەوامن بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکیەکان. کردەوە سەربازییەکان ناتوانن ئاشتییەکی هەمیشەیی بهێنن.

بەهێزکردنی هەوڵە نێودەوڵەتییەکان
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی- بە تایبەتی ئەو وڵاتانەی کە کاریگەرییان لەسەر لایەنەکانی ململانێ هەیە- دەبێت پێکەوە کاربکەن بۆ پێشخستنی کەمکردنەوەی پەرەسەندن و یارمەتی گەڕانەوەی ناوچەکە بۆ ئاشتی و سەقامگیری لە ڕێگەی هەوڵە هاوئاهەنگەکانی ئاشتیسازییەوە.

هەڵوێستی چین

پێشنیارە چوار خاڵیەكەی شی جینپینگ هەم پێداویستییە دەستبەجێیەکان و هەم ئاشتی درێژخایەن دەکاتە ئامانج،نێوەندگیری چین لە ئاشتەوایی سعودیە و ئێران و دانوستانەکانی یەکێتی فەلەستین (رێککەوتنی پەکین و جاڕنامەی پەکین) ڕۆڵی بێلایەن و متمانەپێکراوی چین دەسەلمێنێت،چین پێی وایە ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ ئاشتی جیهانی پێویستە و داوای لە زلهێزەکان دەکات- بەتایبەتی ئەمریکا- بەرپرسیارانە مامەڵە بکەن.
قەیرانی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر لە بازنەی ململانێیەکی ئاسایی تێپەڕیوە.هاوکات، ئەمریکا وەک زلهێزێکی گەورە کە کاریگەری تایبەتی بەسەر ئیسرائیلدا هەیە، ڕۆڵێکی بنیاتنەری نەگێڕاوە. بەڵکو بەردەوام بووە لە خۆشکردنی بڵێسەی ئاگرەکە، تەنانەت ئاماژەیە بۆ ئامادەیی “ڕاستەوخۆ بەشداریکردن”، ئەمەش بە شێوەیەکی جددی چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ كەمكردنەوەی قەیرانەکە تێکدەدات. لەگەڵ ئەوەی ئێستا ململانێکان گەیشتوەتە ئاستێک کە، پەنجەرەی دەرفەتەکان لەڕادەبەدەر تەسکە.
کاتێک دۆخەکە لە ژێر کۆنتڕۆڵ دەرچوو، زۆر قورستر دەبێت ڕێڕەوی خۆی پێچەوانە بکاتەوە. لەم کاتە گرنگەدا، چین پێشنیارێکی گشتگیر و پێشبینیکراوی خستۆتە ڕوو – پێشنیارێک کە هەم پێداویستییە دەستبەجێیەکان و هەم چارەسەری درێژخایەن دەگرێتەوە. لە نێو زلهێزە گەورەکاندا، چین یەکەم وڵاتە کە ئەو کارە دەکات و هەستێکی بەهێزی بەرپرسیارێتی نیشان دەدات
پێشنیاری چوار خاڵی زۆر ئامانجدارە و باس لە ناوەڕۆکی پرسە هەنووکەییەکان دەکات. داوا لە لایەنە تێوەگلاوەکانی ململانێ و بە تایبەت ئیسرائیل دەکات بە زووترین کات ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکان ڕابگرن، بۆ ئەوەی خۆیان لە زیان بە خەڵکی سڤیلی بێتاوان بپارێزن، بە توندی پاڵپشتی چارەسەری سیاسی بۆ پرسی ئەتۆمی ئێران بکەن و داوا لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەتایبەت وڵاتانی گەورە کە کاریگەری تایبەتیان لەسەر لایەنەکانی ململانێ هەیە، هەوڵ بدەن بۆ ساردکردنەوەی دۆخەکە. ئەمانە هەموویان خاڵە سەرەکییەکانن کە دەتوانرێت گۆڕانکاری بەرچاو لە ژێر بارودۆخی ئێستادا ڕووبدات.
پێشنیاری چوار خاڵی چارەسەرە بنەڕەتییەکانی قەیرانەکە دەستنیشان دەکات و ڕێگا کاریگەرەکانی کەمکردنەوەی ململانێکانیش دەخاتە ڕوو. گرنگی بە ئاشتی و ئاسایشی بەکۆمەڵ دەدات و لە هەمان کاتدا نەزم و دادپەروەری نێودەوڵەتی دەپارێزێت. ڕەنگدانەوەی هەڵسەنگاندنی وردی چینە بۆ دۆخەکە و هاوتەریبە لەگەڵ بانگەوازە بەربڵاوەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. ئەمە چوارچێوەیەکی گشتگیرە بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان کە هەم دەتوانرێت جێبەجێ بکرێت و هەم دەتوانرێت کاری لەسەر بکرێت،بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە جیهان چووەتە ناو “قۆناغێکی نوێی گێژاو و گۆڕانکاری” و “پێشنیارە چوار خاڵییەکە” گوزارشت لە دیدگای ئەمنی بەردەوامی چین دەکات. لە ململانێی ڕووسیا و ئۆکراینەوە تا پرسی ئیسرائیل و فەلەستین و ئیسرائیل و ئێران.

و/هەڵۆ حەسەن

پێشنیاری چوار خاڵیی شی جینپینگ بۆ چارەسەرکردنی قەیرانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست https://www.globaltimes.cn/page/202506/1336566.shtml

لە ساڵی 2001ەوە “جەنگی تیرۆر”ی ئەمریکا ، زیاتر لە 800 هەزار کەسی کوشتووە و زیاتر لە 38 ملیۆن کەسی ئاوارە کردووە و زیاتر لە 8 تریلیۆن دۆلاری تێچووە.

بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا دێت ئاڵۆزتر دەبێت. “ئایا ئەمریکا خۆی بۆ شەڕ ئامادە دەکات؟” – نیگەرانیی قووڵ سەرتاسەری ناوچەکە و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گرتۆتەوە سەبارەت بە ئەگەری دەستێوەردانی سەربازی ئەمریکا لە ململانێی ئێران و ئیسرائیل، کە ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی دۆخەکە لە ژێر کۆنتڕۆڵ دەربچێت. لە کاردانەوە بە هەڕەشەکانی ئەمریکا بۆ شەڕ، ئایەتوڵڵا خامنەیی، ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامیی ئێران ڕایگەیاند: ئێران “تەسلیم نابێت” و هۆشداریشی دا کە هەر دەستێوەردانێکی سەربازیی ئەمریکا “زیانێکی قەرەبوو نەکراو”ی لێدەکەوێتەوە. ئایا ئەمریکا تاقیکردنەوەیەکی توند ئەنجام دەدات یان ڕای گشتی بۆ شەڕ کۆدەکاتەوە؟ هەر دوو ڕێگاکە، تەنیا ئەوەی کە ئەمریکا بیر لە بەشداریکردن دەکاتەوە، خۆی ئاماژەیەکی زۆر مەترسیدارە،ئامرازە دیپلۆماسییەکان سەبارەت بە پرسی ئەتۆمی ئێران تەواو نەبوون و هێشتا چارەسەری ئاشتیانە ئەگەری هەیە.

کۆدەنگی هاوبەش لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا ئەوەیە کە هێزی سەربازی ناتوانێت ئاشتی بۆ ناوچەکە بهێنێت – تەنها بە بەرزڕاگرتنی دیدگای ئاسایشی هاوبەش دەتوانرێت نیگەرانییە ڕەواکانی هەموو لایەنەکان بە تەواوی چارەسەر بکرێت. پێش ململانێی ئێستای ئێران و ئیسرائیل، پێشتریش ئەمریکا و ئێران پێنج خولی دانوستانیان لەسەر پرسی ئەتۆمی ئەنجامدابوو. لە کاتێکدا جیاوازییەکی بەرچاو مابووەوە و هیچ پێشکەوتنێکی بەرچاو بەدەست نەهات، دانوستانەکان بەردەوام بوون. ئەگەر هێرشە سەربازییە کتوپڕەکەی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران نەبوایە، خولی شەشەمی دانوستانەکان ئەنجام دەدرا.
دیارە ئەوەی کە ململانێی دەستپێکرد، داڕمانی دیپلۆماسی نەبوو، بەڵکو سەرگەرمییەکی سەربازی بوو،پرسی ئەتۆمی ئێران زیاتر لە 20 ساڵە درێژەی هەیە. گرنگترین وانەی فێربوو ئەوەیە کە هەوڵی سیاسی و دیپلۆماسی تاکە ڕێگای دروستە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە بە شێوەیەکی دروست. قووڵترین وانەی مێژوویی ئەوەیە کە ڕووبەڕووبوونەوەی بێوچان و فشار و تێکدانی ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان تەنیا خزمەت بە ئاڵۆزکردنی زیاتری دۆخەکە دەکات. ئەمریکا بەرپرسیارێتی پرسی ئەتۆمی ئێران لە ئەستۆ دەگرێت. ئەگەر واشنتۆن بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە پلانی کاری گشتگیری هاوبەش ، نەکشابایەوە و ئەگەر ڕێککەوتنەکە بە شێوەیەکی ڕێک و پێک و کاریگەر جێبەجێ بکرایە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە پرسەکە بەرەو دۆخی ئێستای خراپ نەدەبوو، هەر جۆرە بەکارهێنانێکی بێباکانە لە هێز دژی ئێران جێگەی قبوڵکردن نییە و پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسا نێودەوڵەتییەکانە،لە ئەفغانستانەوە تا عێراق، مێژوو لە مێژە سەلماندوویەتی کە دەستێوەردانەکانی سەربازی ئەمریکا هەرگیز ئاشتیی نەهێناوەتە ئاراوە. بەڵکو وێرانکارییان بەجێهێشتووە و تۆوی ڕق و کینەیان چاندووە، تەنانەت زیانێکی قووڵیان بە کۆمەڵگەی ئەمریکی گەیاندووە. بەپێی پڕۆژەی تێچووی جەنگ لەلایەن زانکۆی براونەوە، لە ساڵی 2001ەوە بەناو “جەنگی تیرۆر”ی ئەمریکا، زیاتر لە 800 هەزار کەسی کوشتووە و زیاتر لە 38 ملیۆن کەسی ئاوارە کردووە و زیاتر لە 8 تریلیۆن دۆلاری تێچووە. سی ئێن ئێن هۆشداری داوە لەوەی “ڕەنگە ئەمریکا بەرەو شەڕێکی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بڕوات”، واشنتۆنی بە “لە لێواری قومارێکی گەورە” وەسف کردووە، هاوکات جەختی لەوە کردووەتەوە کە “ئێران لیبیا و عێراق و ئەفغانستان نییە” و “مەرج نییە مێژوو خۆی دووبارە بکاتەوە”. ڕاپرسییەکی ئەم دواییەی ئیکۆنۆمیست دەریخستووە کە لەسەدا 60ی ئەمریکییەکان دژی تێوەگلانی سەربازی ئەمریکان لە ململانێکاندا و تەنها لەسەدا 16ی ئەمریکی پشتگیری لە کردەوەی سەربازی دەکەن. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە تێوەگلانی قووڵتر لە ململانێی ئێران و ئیسرائیلدا ڕەنگدانەوەی ئیرادەی ڕاستەقینەی گەلی ئەمریکا نییە.
بوونی سەربازی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئێستاوە بەرچاوە و گرژییەکانی ناوچەکەش بە ڕادەیەکی پێویست بەرزە. تەنانەت ئەگەر واشنتۆن تەنیا بۆ “ترساندنی” ئێران بێت، ئەوا تاکتیکی “زۆرترین فشار” هەوڵەکان بۆ گەیشتن بە ئاشتی ناوچەکە تێکدەدات و پێچەوانەی دادپەروەری نێودەوڵەتییە. ئەولەویەتی بەپەلەی ئێستا بەردەوامبوون نییە لە دووبارە تەرخانکردنی هێزەکان یان جێگیرکردنی فڕۆکە هەڵگر و فڕۆکە جەنگییەکانی زیاتر، بەڵکو پەرەپێدانی ئاشتی و وەستاندنی شەڕە.
پێویستە ڕێوشوێنی کاریگەر بگیرێتەبەر بۆ ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی ململانێکان و دوورکەوتنەوە لە گێژاوی زیاتر لە ناوچەکەدا. گەڕانەوە بۆ چارەسەری سیاسی دیالۆگ و دانوستان، چاوەڕوانییەکی هاوبەشی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە. پەرەسەندنی دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خزمەت بە بەرژەوەندی هیچ لایەنێک ناکات.
ئەمریکا وەک وڵاتێک کە کاریگەری تایبەتی لەسەر ئیسرائیل هەیە، پێویستە بە تایبەتی هەڵوێستێکی بابەتیانە و بێلایەنانە بگرێتە ئەستۆ و بەرپرسیارێتی پێویست لە ئەستۆ بگرێت و ڕۆڵێکی ئەرێنی و بنیاتنەر بگێڕێت لە کەمکردنەوەی گرژییەکان و ڕێگریکردن لە فراوانبوونی زیاتری ململانێکان. هێشتا خوێن لە غەززە دەڕژێت و پەنابەرانی سوریاش بەردەوامن لە سەرگەردانی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بەرگەی “جەنگی سەپێنراو”ی تر ناگرێت. ئەگەر ئەمریکا بەڕاستی هەوڵی “چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان بە شێوەیەکی ئاشتیانە” بدات، پێویستە ئاماژەیەکی ڕوونتر و چالاکتر بنێرێت سەبارەت بە پرسەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، واز لە سووتەمەنیکردنی ئامێری جەنگ بهێنن، و بەرپرسیارێتی بەرەوپێشبردنی ئاشتی و وەستاندنی شەڕ لە ئەستۆ بگرن، نەک کێشەکان زیاتر ئاڵۆز بکەن یان ببنە بەشێک لە کێشەکە.

گڵۆباڵ تایمزی چین- سەربە پارتی کۆمۆنیستی چین ولە ڕوانگەیەکی دیاریکراوی چینییەوە شرۆڤە لەسەر کاروباری جیهانی دەکات

گڵۆباڵ تایمزی چین
و/ هەڵۆ حەسەن
سەرچاوە:

https://www.globaltimes.cn/page/202506/1336473.shtml

لە 25ی تشرینی یەکەمی 1971دا، 26هەمین دانیشتنی کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بە زۆرینەی دەنگ بڕیاری 2758ی پەسەند کرد- 76 دەنگی بەڵێ، 35 دەنگی نەخێر و 17 دەنگی بێلایەن. ئەم بڕیارنامە مێژووییە مافە یاساییەکانی کۆماری گەلی چین لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا گەڕاندەوە و کۆماری گەلی چینی وەک تاکە نوێنەری شەرعی چین ناساند. لە هەمان کاتدا بەناو “نوێنەرانی چیانگ کای شێک”ی دەرکرد، کۆتایی بە داگیرکردنی درێژخایەن و ناڕەوا لە کورسی چین لە نەتەوە یەکگرتووەکان لەلایەن دەسەڵاتدارانی تایوانەوە هێنا،پەسەندکردنی بڕیارنامەی 2758 سەرکەوتنێکی دیپلۆماسی و سیاسی مۆنۆمێنتال بوو- نەک تەنها بۆ 1.4 ملیار خەڵکی چین بەڵکو بۆ هەموو ئەو نەتەوەوانەی کە یاسا نێودەوڵەتییەکان و سەروەری و دادپەروەری دەپارێزن. بڕیارنامەکە گەڕانەوەی تەواوی چین بوو بۆ سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێگەی پێدا بە مافی خۆی ڕۆڵی خۆی وەک ئەندامێکی دامەزرێنەری نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەندامێکی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان دەستپێبکاتەوە. هەروەها نوێنەرایەتی ئیرادەی بەکۆمەڵی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکرد و ڕەگ و ڕیشەی لە بناغە یاسایی و مێژووییە ڕوونەکاندا هەبوو،بنەمای یاسایی بۆ سەروەری چین بەسەر تایواندا لە مێژە پێش پەسەندکردنی بڕیارنامەکە دامەزراوە. لە سەردەمی جەنگی جیهانی دووەمدا، جاڕنامەی قاهیرەی ساڵی 1943- کە چین و ئەمریکا و بەریتانیا بە هاوبەشی واژۆیان کردبوو- باسی لەوە کرد کە ئەو خاکانەی ژاپۆن لە چین وەریگرتووە، لەوانە تایوان و دوورگەکانی پێنگو، “دەبێت بگەڕێندرێنەوە بۆ چین.” ئەمەش لە جاڕنامەی پۆتسدام لە ساڵی 1945دا دووپاتکرایەوە، کە ژاپۆن لە ئامرازی تەسلیمبوونیدا وەریگرت.
دوای شکستی ژاپۆن، چین سەروەری بەسەر تایواندا بە هەردوو شێوەی یاسایی و دیفاکتۆ دەستیپێکردەوە و بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان بابەتەکە یەکلایی بووەوە،بڕیارنامەی 2758 بنەمای یەک چینی دووپات کردەوە. ئەم بنەمایە پێی وایە کە تەنها یەک چین لە جیهاندا هەیە، تایوان بەشێکی جیانەکراوەی خاکی چینە و حکومەتی کۆماری گەلی چین تاکە حکومەتی یاساییە کە نوێنەرایەتی تەواوی وڵاتەکە دەکات. وشەسازی بڕیارنامەکە بە ئەنقەست زاراوەی وەک “کۆماری چین” یان “تایوان”ی بەدەر کرد، نەک بۆ پشتگوێخستنی پرسی تایوان بەڵکو لەبەر ئەوەی کە بەناو “کۆماری چین” وەک حکومەتێکی شەرعی لە دوای ساڵی 1949 بوونی نەمابوو، کە تەنها دەوڵەتە سەروەرەکان دەناسێت،سەرەڕای ئەم چوارچێوە یاساییە ڕوونە، هەندێک لە ئەکتەرەکان- بەتایبەتی لە ئەمریکا- لەم دواییانەدا هەوڵیان داوە مانای بڕیارنامەی 2758 تەحەدا بکەن یان بیشێوێنن. بە ئیدیعای کە بڕیارنامەکە باسی پێگەی سیاسی تایوانی نەکردووە، هەوڵدەدەن بیرۆکەکانی وەک “دوو چین” یان “یەک چین، یەک تایوان” بەرەوپێش ببەن، کە لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە لە ساڵی 1971 ڕەتکرانەوە پێچەوانەی ئەو بەڵێنانەن کە ئەمریکا لە سێ بەیاننامە هاوبەشەکەیدا لەگەڵ چین داویانە، کە تێیدا کۆماری گەلی چین وەک تاکە حکومەتی یاسایی چین ناساندووە و دان بەوەدا ناوە کە تایوان بەشێکە لە چین،بەڵگەنامە فەرمییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی 1971ەوە بە بەردەوامی ئاماژەیان بە تایوان کردووە وەك“تایوان، پارێزگایەكی چین”. هەروەها نووسینگەی کاروباری یاسایی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆچوونی یاسایی بڵاوکردەوە و ڕوونی کردەوە کە تایوان هیچ پێگەیەکی جیاوازی لە سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکاندا نییە و دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە هیچ جۆرە دانپێدانانێکی حکومەتیان نییە. ئەم ڕاستیانە بە ڕوونی ئەوە دەردەخەن کە بڕیارنامەی 2758ی ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بەڕاستی باس لە پێگەی تایوان دەکات و ڕەنگدانەوەی کۆدەنگییە درێژخایەنی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە،تەحەدای بڕیارنامەی 2758 تەنیا پرسیارێک نییە بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژوو- ئەوە هێرشێکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر نەزمی نێودەوڵەتی دوای جەنگی جیهانی دووەم. ئەم فەرمانە کە لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە سەروەری و یەکپارچەیی خاک و جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان دامەزراوە، بنەمای ئاشتی و سەقامگیری جیهانییە. تێکدانی ئەم بناغەیە هەڕەشە لە دەسەڵاتی خودی نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات و پێشینەی مەترسیدار دەخاتە ناو پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان،بۆ زیاتر لە پێنج دەیە، کۆماری گەلی چین چالاکانە بەشداری لە کارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا کردووە، پێشخستنی فرەلایەنی، گەشەپێدان، ئاشتیپارێزی و هاوکاری نێودەوڵەتی. بڕیارنامەی 2758ەوە یەکێکە لە گرنگترین دووپاتکردنەوەکانی دادپەروەری لە مێژووی دیپلۆماسی مۆدێرن. ئەوە تەنها بابەتی سەروەری چین نییە بەڵکو بابەتی پاراستنی ئەو نەزمە جیهانییەشە کە ڕەگ و ڕیشەی لە یاسای نێودەوڵەتی و کۆدەنگی بەکۆمەڵدا هەیە،دەستکاریکردنی سیاسی پرسی تایوان لەلایەن هەندێک وڵاتەوە بۆ دەستکەوتی ستراتیژی لە کۆتاییدا شکست دەهێنێت. ڕەوتی مێژوو و سەروەری یاسا و ئیرادەی گەل هەموویان پشتیوانی لە پرەنسیپی یەک چین دەکەن. بڕیارنامەی 2758 وەک هێمای ئەم ڕاستییە و پایەی دادپەروەری و سەقامگیری لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا دەمێنێتەوە.

لە هۆڵەکانی مۆزەخانەی شەنگەهای، زیاتر لە 70 هەزار پێشانگا چیرۆکی پیاوێک دەگێڕنەوە — پیاوێک کە لە چین بە “زانای خەڵک” ناسراوە و باوکی دامەزرێنەری بەرنامە بۆشایی و مووشەکییەکانی چینە. ناوی کیان شویسن،بەڵام لە ئەمریکادا، ئەو وڵاتەی کە بۆ یەکەمجار کیان شویسن تێیدا گەشەیسەند، ناوی “کیان” کاڵ بووەتەوە لەگەڵ ئەوەشدا، میراتە زانستیەکەی لە دوو وڵاتدا هەست پێدەکرێت – یەکێکیان زۆر درەنگ لە باوەشی گرت و یەکێکیان زۆر زوو دەربەدەری كرد

لە شەنگەهایەوە بۆ ئەستێرەکان

کیان شویسن لە ساڵی 1911 لە شاری هانگژۆی چین لەدایکبووە و خوێندکارێکی زیرەک و لە زانکۆی “شەنگەهای جیاو تۆنگ” لە بەپلەی یەكەم دەرچووە. سکۆلەرشیپێکی دەگمەنی بەدەستهێنا بۆ خوێندن لە ئەمریکا، لێکۆڵینەوەکانی لە بواری ئایرۆداینامیکدا بە خێرایی سەرنجی ئەمەریكیەكانی ڕاکێشا،هەر لە کالتێک بوو کە کیان بوو بە بەشێک لە گروپێکی بوێری زانای گەنج کە تاقیکردنەوەی موشەکسازی سەرەتایییان کرد. ئەوان ناویان لێنرا “كۆمەڵەی خۆکوژی- لەبەر ئەوەی تاقیکردنەوە تەقینەوەکانیان زۆرجار بە تۆپی ئاگرین و ترس و دڵەڕاوکێ کۆتاییان دەهات، تاقیکردنەوەکانیان بوونە بناغەی تاقیگەی پاڵنەری جێت ، کە تا ئێستاش وەک بەردی بناغەی گەڕان بەدوای بۆشایی ئاسمانی ئەمریکیدا ماوەتەوە،لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا، کیان شویسن پەیوەندی بە “پرۆژەی مانهاتن” کرد، بەشداری کرد لە پەرەپێدانی سیستەمی مووشەکی کە توانای گەیاندنی سەری ئەتۆمی هەبێت. ئەو کار لەسەر مووشەکی کۆرپۆرال کردووە – یەکەم مووشەکی ئەمریکی کە بۆ گەیاندنی ئەتۆمی دیزاین کراوە – و بە یەکێک لە پسپۆڕە پێشەنگەکان دادەنرا لە بواری پاڵنانی فڕۆکە و ڕێنماییکردنی مووشەک،ئەو ئەوەندە گرنگ بوو کە لە ساڵی 1945 لەگەڵ فیزیازانێکی پێشەنگ تیۆدۆر ڤۆن کارمان ڕەوانەی ئەڵمانیای دوای جەنگ کرا بۆ لێکۆڵینەوە لە زانایانی موشەکی نازی، لەنێویاندا وێرنهێر ڤۆن براون. ئامانجی ئەرکەکە: دڵنیابوون لەوەی ئەمریکا لێواری زانستی ئەڵمانیای بە میرات گرتووە،کیان شویسن بە هەموو پێوەرێک کەسایەتییەکی سەرەکی بوو لە سەرهەڵدانی ئەمریکا وەک زلهێزێکی تەکنەلۆژی،بەڵام لەگەڵ شەڕی سارددا دۆخەكە گۆڕا. دوای شۆڕشی پارتی كۆمۆنیستی چین لە ساڵی 1949، کەشوهەوای سیاسی واشنتۆن گومانی لە هەر کەسێک کرد کە پەیوەندی بە چینەوە هەبێت. کیان شویسن سەرەڕای ئەوەی هیچ بەڵگەیەک لەسەر سیخوڕیکردنی بۆ چین نەبوو، بوو بە ئامانج. بە تۆمەتی هاوسۆزی کۆمۆنیستەکان، مۆڵەتی ئەمنی لێسەندرایەوە و خرایە ژێر دەستبەسەری و زیندانیكردنی ماڵەوە،بۆ ماوەی پێنج ساڵ ، یەکێک لە درەوشاوەترین عەقڵەکانی کۆمەڵگەی زانستی ئەمریکا بێدەنگ کرا – بەهرەکانی نەک بەهۆی نەبوونی لێهاتووییەوە، بەڵکو بەهۆی ترس و سیاسەتەوە بەفیڕۆچوو،لە ساڵی 1955 لە ژێر فشارێکی پەرەسەندوو و سەرەڕای ناڕەزایەتی هاوکارەکانی، سەرۆک دوایت ئایزنهاوەر دیپۆرتکردنەوەی کیان شویسنی بۆ چین پەسەند کرد،کیان شویسن لە کاتی گەڕانەوەی بۆ چین سەرکردایەتی چین درکیان بەوە کرد کە چییان دەستکەوتووە: زانایەکی ئاستی جیهانی کە لەلایەن باشترین دامەزراوەکانی ڕۆژئاواوە ڕاهێنراوە،لە ماوەی پانزە ساڵدا، کیان شویسن سەرکردایەتی کرد بۆ ئەوەی یەکەم مانگی دەستکردی خۆی بەناوی “دۆنگ فانگ هۆنگ 1” لە ساڵی 1970 بۆ بۆشایی ئاسمان هەڵبدات، تەواوی نەوەیەکی ئەندازیار و زانای چینی ڕاهێنا. کارەکانی بناغەکانی سیستەمی مووشەکی چینیان دانا — لەوانە ئەوانەی کە دواتر لە جەنگی کەنداوی 1991دا بەکارهێنران، کاتێک هێزەکانی ئەمریکا ڕووبەڕووی ئەو تەکنەلۆژیایە بوونەتەوە کە یارمەتی پەرەپێدانی دا. وە دواترینیان ئەو مووشەكانەی حوسییەکانی یەمەن دژی كەشتیە بازرگانیەكانی ئەمەریكا لە دەریای سوور و ئیسرائیل بەكاریان هێنا،دوای چەند ساڵێک، دان کیمبۆڵ، وەزیری پێشووی هێزی دەریایی ئەمریکا و سەرۆکی کۆمپانیای موشەکی ئایرۆجێت، بە پەشیمانیەوە بیری لە ڕۆیشتنی زۆرەملێی کیان کردەوە ووتی: ئەوە گەمژەترین بڕیار بوو کە ئەمریکا داوویەتی،ئەمڕۆ کە واشنتۆن جارێکی دیکە بیر لە سنووردارکردنی خوێندکاران و زانایانی چینی دەکاتەوە، چیرۆکی کیان بیر ئەمەریكیەكان دێنێتەوە،کیان شویسن یارمەتی دا لە داڕشتنی بەرنامەکانی بۆشایی ئاسمانی دوو زلهێزی جیهانی ئەمەریكا و چین. بەڵام تەنها یەکێکیان وەك پاڵەوانێک هەڵیبژارد.

و/ هەڵۆ حەسەن

سەرچاوە:
How China Entered the Space Race
https://www.wired.com/2015/04/how-china-entered-the-space-race/?utm_source=chatgpt.com
The Two Lives of Qian Xuesen
https://www.newyorker.com/news/evan-osnos/the-two-lives-of-qian-xuesen?utm_source=chatgpt.com

گەشتی سەرۆکی چین شی جینپینگ لە گەنجێکی ئەشکەوتی نیشتەجێ لە گوندەکانی چینەوە بۆ سەرکردایەتیکردنی پڕ دانیشتووترین نەتەوەی جیهان تەنها گەشتێکی تاکەکەسی نییە،بەڵکو ڕەنگدانەوەی هەڵکشانی چینی مۆدێرنە. شی لە ساڵی 1953 لە بنەماڵەیەکی شۆڕشگێڕ لەدایک بووە و لە تەمەنی 15 ساڵیدا ڕەوانەی (لیانگجیاهێ) دەکرێت، گوندێکی هەژارنشین لە پارێزگای شانشی. لەوێ لە ئەشکەوتدا دەژیا و شانبەشانی جووتیاران کاری دەکرد. ئەم حەوت ساڵە لە لادێدا، زۆرجار بەبێ کارەبا لە ژیانی گوندنشینیدا زەمینەسازی کرد كە ژیانی تەواوی چینی گۆری،دوای گەڕانەوەی لە لیانگجیاهێ، شی لە ڕێگەی ڕیزەکانی پارتی کۆمۆنیستی چینەوە بە شێوەیەکی بەردەوام بەرزبووەوە. لە ساڵی 2013دا بە سکرتێری گشتی پارتی كۆمۆنیستی چین و سەرۆکی چین هەڵبژێردرا.

نەهێشتنی هەژاری و گەشەی ئابووری

لە ژێر سەرکردایەتی شی جینپینگ ، زیاتر لە 98.99 ملیۆن کەس لە نێوان ساڵانی 2012 بۆ 2020 لە هەژاری دەرهێنران. نزیکەی 832 پارێزگای هەژار و 128,000 گوند لە لیستی هەژاری دەرهێنران کە گەورەترین هەڵمەتی دژە هەژارییە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا.
لە دەیەی ڕابردوودا بەرهەمی ناوخۆیی چین لە 8.5 تریلیۆن دۆلارەوە لە ساڵی 2012 بۆ زیاتر لە 17.5 تریلیۆن دۆلار لە ساڵی 2024 گەشەی کردووە، بەمەش دەبێتە دووەم گەورەترین ئابووری لە جیهاندا. داهاتی سەرتاسەری دانیشتوانی گوندەکان زیاتر لە دوو هێندە زیادی کردووە، لە 1,165 دۆلار لە ساڵی 2012 بۆ 2,778 دۆلار لە ساڵی 2024. سەرەڕای ئاستەنگە ئابوورییە جیهانییەکان، چین تێکڕای ڕێژەی گەشەی بەرهەمی ناوخۆیی ساڵانەی بە نزیکەی 6.2% لە ماوەی سەرۆکایەتی شیدا پاراستووە، کە لە زۆربەی ئابوورییە گەورەکان زیاتر بووە.
هەڵمەتی دژە گەندەڵی: لە ساڵی 2012ەوە، هەڵمەتە بەرفراوانەکەی شی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لێکۆڵینەوەی لە زیاتر لە 4.7 ملیۆن بەرپرس کردووە، لەنێویاندا زیاتر لە 500 بەرپرسی پلەباڵا. ئەم هەوڵە یەکێک بووە لە بەرفراوانترین هەوڵەکانی مێژووی سیاسی مۆدێرن.
لەژێر سەرکردایەتی شیدا چین بۆتە هێزێکی تەکنەلۆژی جیهانی. ئێستا چین پێشەنگی جیهانە لە دانانی 5جی ، لەژێر سەرکردایەتی شیدا، چین بووەتە گەورەترین بازاڕی ئۆتۆمبێلی کارەبایی لە جیهاندا، لە ساڵی 2022دا زیاتر لە 6.8 ملیۆن ئۆتۆمبێلی کارەبایی بەرهەمهێناوە، کە دەکاتە 60%ی بەرهەمی جیهانی،لەژێر ڕێنمایی ئەودا چین بووەتە گەورەترین بەرهەمهێنەری وزەی خۆر و با لە جیهاندا. لە ساڵی 2023 چین زیاتر لە 100 گیگاوات توانای وزەی خۆری داناوە، کە زیاترە لە وڵاتانی جیهان بەیەکەوە. چین پابەند بووە بە بەدەستهێنانی بێلایەنی کاربۆن تا ساڵی 2060 لە ژێر سەرکردایەتی شی، لەگەڵ ئەوەی ئێستا وزەی نوێبووەوە زیاتر لە 50%ی کۆی توانای کارەبای دامەزراو لە وڵاتەکەدا پێکدەهێنێت،لەژێر سەرکردایەتی شیدا، چین دەستکەوتە سەرنجڕاکێشەکانی لە گەڕانی بۆشاییدا بەدەست هێناوە، لەنێویاندا سەرکەوتووانە نیشتنەوەی ڕۆبۆتی مەریخ (تیانوین)، چەندین ئەرکی مانگی، و تەواوکردنی وێستگەی بۆشایی تیانگۆنگ لە ساڵی 2022، کە چین کردووە بە سێیەم وڵات کە بە سەربەخۆیی وێستگەیەکی بۆشایی هەمیشەیی دروست بکات و بەڕێوەی ببات.

قسەیەكی شی جینپینگ هەیە كە دەڵێ: “من خۆنەویست دەبم و لە ئاست گەلدا دەژیم”، تەنها دروشم نیە ڕەنگدانەوەی پابەندبوونی تەواوی ژیانی بە خزمەتکردنی گشتیەوەیە. ئەمڕۆ وێنەی شی تەنها وێنەی سەرکردەیەکی بەهێز نییە بەڵکو وێنەی پیاوێکە کە لەناو جووتیاراندا و لە زانکۆی تسینگهوا فەلسەفەی خوێندووە و خەونی چینێکی سۆسیالیستی مۆدێرن دەبینێت
شێوازی سەرکردایەتی شی جەخت لەسەر “خۆشگوزەرانی هاوبەش” دەکاتەوە بۆ کەمکردنەوەی نایەکسانی لە هەمان کاتدا پاراستنی گەشەی ئابووری. ئەم ڕێبازە بووەتە هۆی ئەوەی کە ڕێسای نوێ لەسەر کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا، خانووبەرە و کەرتەکانی پەروەردە دابنرێت بۆ چارەسەرکردنی بۆشایی سامان و نیگەرانییە کۆمەڵایەتییەکان،بۆ گەلی کورد و ئەوانی دیکە لە سەرانسەری جیهاندا، چیرۆکی شی جینپینگ نموونەیەکی بەهێزە بۆ ئەوەی کە چۆن سەرکردایەتی کە ڕەگ و ڕیشەی لە خەڵکدا هەیە دەتوانێت گۆڕانکارییەکی دراماتیکی نەتەوەیی بباتە پێشەوە. ماوەی سەرۆکایەتییەکەی نوێنەرایەتی یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانی گۆڕانکاری دەکات لە مێژووی مۆدێرنی چیندا، کە کاریگەرییەکانی زۆر لە سنوورەکانی چین زیاتر درێژدەبنەوە لە جیهانێکدا کە تادێت بەیەکەوە گرێدراوە.

هەڵۆ حەسەن

سەرچاوەكان:

Early Life in Liangjiahe
https://www.bbc.com/news/magazine-34549744?utm_source=chatgpt.com
How President Xi Jinping is transforming China at home and abroad
https://www.pbs.org/newshour/show/how-president-xi-jinping-is-transforming-china-at-home-and-abroad?utm_source=chatgpt.com

گۆڕەپانی بازرگانی نێودەوڵەتی جارێکی دیکە بووەتە گۆڕەپانی شەڕ. دوایین پەرەسەندن سەپاندنی باج لەلایەن ئەمەریکاوە بە بیانووی جیاوازەوە- کە نزیکەی هەموو هاوبەشێکی بازرگانی سەرەکی دەکاتە ئامانج، لەنێویاندا چین.

پەکین بێدەنگ نەبوو

حکومەتی چین لە لێدوانێکی بوێر و پتەودا ئەو هەنگاوەی ئیدانە کرد و بە پێشێلکردنی ئاشکرای ڕێساکانی ڕێکخراوی بازرگانی جیهانی و پێشێلکارییەکی جددی بۆ سەر ماف و بەرژەوەندییە ڕەواکانی گەلانی خاوەن سەروەری ناوبرد. بەیاننامەکە لە ناڕەزایەتی دەربڕین تێدەپەڕێت- ڕەخنەیەکی فراوانتر لە ڕێڕەوی ئێستای سیاسەتی بازرگانی ئەمریکا دەخاتە ڕوو، ڕەخنەیەک کە چین دەڵێت بەهۆی ئیستیسنائیەتی ئەمەریكی “ئەمریکا یەکەم”ەوە دەجووڵێت نەک بەدواداچوونێکی ڕاستەقینە بۆ دادپەروەری یان بەرامبەرایەتی،حکومەتی چین ڕایگەیاند: “ئەمریکا باج وەک چەکێک بەکاردەهێنێت، بەشداری لە یارییەکی سفر کۆدا دەکات کە ڕێسای بازرگانی فرەلایەنە تێکدەدات”، جەخت لەوە دەكاتەوە “ئیستیسنائیەتی ئەمەریكی” تەنها خزمەت بە بەرژەوەندییە هەژموونییەکان دەکات و هەڕەشە لە سەقامگیری ئابووری جیهانی دەکات،وەڵامی چین لەسەر بنەمای باوەڕێکی بەهێزە بە فرەلایەنی و گەشەپێدانی دادپەروەرانە و خۆشگوزەرانی هاوبەش. پەکین وەک دووەم گەورەترین ئابووری جیهان، پابەندبوونی خۆی دووپات دەکاتەوە بۆ کردنەوەی فراوانتر بەڕووی جیهاندا، باشترکردنی ژینگەی بازرگانی لەسەر بنەمای یاساکان، و پێشخستنی ئازادکردنی بازرگانی ئاستی بەرز،بەڵام پەیامەکە قووڵترە لە زاراوەی ئابووری- ئەمە سەبارەت بە حوکمڕانی جیهانی و ڕۆڵی زلهێزە تازەپێگەیشتوەکانە،چین ناکۆکی بازرگانی وەک هێمای پێکدادانێکی ئایدیۆلۆژی فراوانتر لە چوارچێوەیەکدا دادەنێت: تاکلایەنە لە بەرامبەر فرەلایەنی، وەدەرنانی بەرامبەر بە گشتگیری و زۆرەملێ بەرامبەر هاوکاری. بە جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە “گەشەپێدان مافێکی گشتگیری هەموو وڵاتانە”، بەیاننامەکە هێڵێکی ڕوون دەکێشێت- چین خۆی وەک پارێزەرێکی یەکسانی جیهانی دەبینێت لە سەردەمێکدا کە تادێت غەریزەی پارێزگاریخوازانە زاڵ دەبێت،وە ئەمە تەنها قسە نییە. تۆماری چین لە بازرگانی و ژێرخانی جیهانیدا- بە تایبەتی لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکانی وەک دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا- ستراتیژییەکی درێژخایەن نیشان دەدات کە سەنتەری یەکگرتنی ئابووری و هاوکاری باشوور-باشوور. چین وەک پاڵەوانی جیهانگیری لە کاتێکدا دەمێنێتەوە کە هەندێک لە زلهێزەکانی ڕۆژئاوا بەرەو ناوەوە دەڕۆن،هێشتا لە پشت زمانی دیپلۆماسییەوە هۆشدارییەکی تیژ هەیە کە دەڵێت چین “کێشە دروست ناکات بەڵام لە کێشە ناترسێت.” چین بەم دەستەواژەیە ڕوونی دەکاتەوە فشار و هەڕەشە قبوڵ ناکات. ڕێوشوێنی بەرگری دەگیرێتەبەر، پێداگری دەکات، بۆ پاراستنی سەروەری و بەرژەوەندییەکانی.

ڕێگایەکی چەقبەستووی جیهانی

ئەوەی ئەم ساتەوەختە بە تایبەتی گرنگ دەکات ئەوەیە کە جیهان چاودێری دەکات- و لایەنەکان هەڵدەبژێرێت. لە کاتێکدا هەڵاوسان بەردەوامە گەڕانەوە بۆ شەڕە بازرگانییەکانی بنەمای گومرگی دەتوانێت جیهان بەرەو دابەشبوونی قووڵتر ببات،چین داوا لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکات کە فرەلایەنی ڕاستەقینە بپارێزێت و سەرهەڵدانەوەی ناسیۆنالیزمی ئابووری ڕەت بکاتەوە. لە ناوەڕۆکی ئەم پرسەدا پرسیارێکی جدی هەیە: ئایا داهاتووی بازرگانی جیهانی بەرەو هەژموون و دابەشبوون- یان هاوکاری و پێکەوەژیان دەروات؟،ئەگەر بەیاننامەکەی چین هەر ئاماژەیەک بێت، ئەوا پەکین ڕێگای خۆی هەڵبژاردووە. ئێستا، جیهان دەبێت بڕیار بدات کە ئایا دەیانەوێت دژایەتی ئەم ڕێبازە بكەن یان پێكەوە كاربكەن لەگەڵ چین بەرەو نەزمێكی ئابووری جیهانی هاوبەش

هەڵۆ حەسەن

سەرچاوە – بەیاننامەی حكومەتی چین سەبارەت بە بەکارهێنانی باج لەلایەن ئەمریکاوە
https://www.fmprc.gov.cn/zyxw/202504/t20250405_11588935.shtml

لەسەر تەختەی شەترەنجی جیۆپۆلەتیكی كە هەمیشە لە گەشەكردندایە، بازرگانی وەك یەكێك لە بەهێزترین چەكەكان سەریهەڵداوە. بڕیاری ئەم دواییەی كۆماری گەلی چین بۆ سەپاندنی باجی %34 لەسەر هەموو هاوردەكردنی ئەمریكا، خاڵی وەرچەرخانە لە ململانێیەكی ئابووریی لەمێژینەدا. بەڵام ئەم هەنگاوە كردەوەیەكی ئیستفزازی نییە – بەرگرییەكی پێویستە لە بەرامبەر هەڵمەتێكی بەردەوامی فشار و خۆگرتن و ئیستفزازی لە واشنتۆنەوە،ساڵانێكە ئەمریكا هێزی ئابووری خۆی بەكاردەهێنێت، نەك تەنها بۆ زاڵبوون بەسەر بازاڕە جیهانییەكان بەڵكو بۆ ناچاركردنی گەلانی سەربەخۆ بۆ پابەندبوون بە ئەجێندای سیاسی خۆیەوە. باج و سزا و قەدەغەكردنی بازرگانی نەك وەك ئامرازی كێبڕكێی دادپەروەرانە، بەڵكو وەكو ئامرازی سیاسی بەكارهێنراوە،پەكین بە سەپاندنی ئەم باجە %34 پەیامێك دەنێرێت كە چیتر بەرگەی مامەڵەی نادادپەروەرانە لەگەل ئەمەریكادا ناكات. ئابووری چین – خۆڕاگر و هەمەچەشنە – لە مێژە خۆی بۆ ئەم جۆرە سیناریۆیانە ئامادە كردووە. سیاسەتەكانی وەك وەبەرهێنانی “دوو سووڕانەوە” لە خۆبژێوی تەكنەلۆژی، و هاوبەشی لە ڕێگەی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا، وابەستەیی چینیان بە بازاڕەكانی ڕۆژئاوا كەمكردووەتەوە،چین گۆشەگیر نییە. بەیەكەوە گرێدراوە و كاریگەرە و ئامادەكراوە. لەبەرامبەردا ئەمریكا ئێستا خۆی لە دۆخێكی ناجێگیردا دەبینێتەوە. لەگەڵ بەرزبوونەوەی هەڵاوسان و ناسەقامگیری سیاسی و بچووكبوونەوەی متمانەی جیهانی، سیاسەتی شەری بازرگانی واشنتۆن كاردانەوەی دەبێت. بەكارهێنەرانی كاڵای ئەمەریكی كە لە ئێستاوە بارگرانییان لەسەرە بەهۆی تێچووی زۆرەوە، ئێستا ڕووبەڕووی نرخێكی بەرزتر دەبنەوە. كۆمپانیا ئەمەریكییەكان كە پشت بە بازاڕی چین دەبەستن – لە كۆمپانیا زەبەلاحەكانی تەكنەلۆژیاوە تا كشتوكاڵ – هەست بە تیژی ئەو چەقۆیەی چین دەكەن،لە ئاستی جیهانیدا وڵاتان دەست دەكەن بە گەران بە دوای هاوبەشێكی متمانەپێكراوی ئابووری جگە لەئەمەریكا. پسپۆرانی چینی پێیانوایە: “بڵێسەی ئەم شەڕە بازرگانییە لە كۆتاییدا دەستی دەستدرێژكارەكە دەسوتێنێ”، چین دەستپێشخەری ئەم ململانێیە نییە، بەڵكو بە ئیرادە و ڕوونی بەرگری لە سەروەری و داهاتووی ئابووری خۆی دەكات. چین پابەندە بە بازرگانی دادپەروەرانە و هاوكاری نێودەوڵەتی و گەشەپێدانی دوولایەنە،بەڵام ڕێگە نادات بەرژەوەندییەكانی لە قوربانگای سیاسەتی ناوخۆیی ئەمریكا یان تەماحی هەژموونی ئەمریكادا بكرێتە قوربانی. لەم شەرە ئابوورییەدا، تەنیا پەیوەندی بە باج و بازرگانییەوە نییە — پەیوەندی بە بەهاكان، دیدگا و داهاتووی سەركردایەتی جیهانییەوە هەیە. سەردەمی باڵادەستی تاكلایەنە لە كاڵبوونەوەدایە. ئەوەی جێگەی دەگرێتەوە دەبێت لەسەر ڕێزگرتنی یەكتر بنیات بنرێت نەك زۆرەملێ.

بۆچی چین بنبڕكردنی هەژاری وەك كارنامەی سەرەكی وڵاتەكەی لە پێشینەی كارەكانی داناوە؟،ئەم وێنەیە لە 19ی تەمموزی 1989 گیراوە، كاتێك سەرۆك شی جینپینگ، سكرتێری حزبی ئەوكاتەی شاری نینگدە (پارێزگایەكی دواكەوتووی شاخاوی) لە ناوچەی شونینگ لێكۆڵینەوەی ئەنجامدا،تەنها لە ماوەی 1 ساڵ و 11 مانگدا، سەردانی 123 لە كۆی 124 شارۆچكەی نینگدە كرد بۆ لێكۆڵینەوە لە بارودۆخی ناوچەكە. ئەمەش دەكاتە سەردانی شارۆچكەیەك هەر 6 ڕۆژ جارێك،ئەم ئەزموونە بەرفراوانە لە بنەڕەتدا توانی هەوڵی كەمكردنەوەی هەژاری لەسەر ئاستی وڵات ئەنجام بدات.چین 800 ملیۆن كەسی لە هەژاریی ڕەها دەرهێنا، هەروەها پێش وادەی دیاریكراو ئامانجی كەمكردنەوەی هەژاری لە كارنامەی 2030ی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ گەشەپێدانی بەردەوامی بەدیهێنا. ئەوەی چین كردوویەتی لە كۆمەڵێك داتادا:لە ساڵی 2014 تا 2023 بە گشتی 2.5 ملیۆن كیلۆمەتر ڕێگای گوندنشینەكان دروستكراون یان نۆژەنكراونەتەوە و 70 هەزار و 600 گوند بە ڕێگای قیرتاو بەستراونەوە؛ئێستا تۆڕی 5جی چین هەموو شار و شارۆچكەیەكی وڵاتەكە و هەروەها زیاتر لە 90%ی گوندەكانی دەگرێتەوە؛تا كۆتایی ساڵی 2021، چین زیاتر لە 40 هەزار وێستگەی ڕۆشنبیری لەسەر ئاستی شارۆچكەكان و 570 هەزار ناوەندی خزمەتگوزاری كولتووری لەسەر ئاستی گوندەكان پێگەیشت،لە ساڵی 2023دا 96.1%ی گوندەكان خزمەتگوزاری پزیشكییان پێگەیشت ، كە بە بەراورد بە ساڵی 2013 بە ڕێژەی 14.5% زیادیكردووە؛لە ساڵی 2013ەوە چین 108 هەزار قوتابخانەی نۆژەن كردووەتەوە بۆ بەهێزكردنی دابینكردنی خوێندنی ناچاری لە ناوچە هەژارەكاندا

پابەندبوونی مێژوویی و سیاسی
چین لە سەرەتای ڕۆژانی چاكسازی و كرانەوە نەك گەشەی ئابووری بە تەنیا بەڵكو كەمكردنەوەی هەژاری پێویست بوو بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیری و پێشكەوتنی نیشتمانی. سەرۆك شی جینپینگ بە سوودوەرگرتن لە ئەزموونی كەسیی خۆی لە” نینگدە “و ناوچە دواكەوتووەكانی دیكە، بنبڕكردنی هەژاری كردە بەشێكی سەرەكیی حوكمڕانییەكەی،دەرهێنانی خەڵك لە هەژاری، سەقامگیری كۆمەڵایەتی درێژخایەن و خۆشگوزەرانی ئابووری مسۆگەر دەكات. هەژاری دەتوانێت ببێتە هۆی سووتەمەنی نائارامی و نایەكسانی، كە چین هەوڵیدا بە تێكەڵكردنی ناوچە دوورەكان لە پلانەكانی گەشەپێدانی نیشتمانیدا نەهێڵێت،چین نزیكەی 10 ساڵ پێشتر ئامانجەكانی كەمكردنەوەی هەژاریی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ گەشەپێدانی بەردەوام بەدەستهێنا. ئەمەش ڕەنگدانەوەی پابەندبوونیەتی بە گەشەپێدانی نێودەوڵەتی و سەركردایەتیكردن لە هەوڵەكانی كەمكردنەوەی هەژاری جیهانیدا،لە ساڵی 2014 تا 2023 چین،دروستكردن یان چاككردنەوەی 2.5 ملیۆن كم ڕێگای گوندەكان، بەستنەوەی 70,600 گوند بە ڕێگای قیر،بۆ هەموو شار و شارۆچكەیەك، كە دەگاتە زیاتر لە 90%ی گوندەكان،پەرەپێدانی 570,000 ناوەندی خزمەتگوزاری ڕۆشنبیری لەسەر ئاستی گوند و ڕۆشنبیری لەسەر ئاستی شارۆچكە زیادكردنی دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزاری پزیشكی لە گوندەكاندا بۆ 96.1% تا ساڵی 2023،سەركەوتنی چین لە كەمكردنەوەی هەژاریدا وەك مۆدێلێك بۆ وڵاتانی دیكەی گەشەسەندوو سەیردەكرێ، ئەمەش دەیسەلمێنێت كە پلاندانانی ستراتیژی، وەبەرهێنان لە ژێرخانی ئابووری و سیاسەتی ئامانجدار دەتوانێت گۆڕانكارییەكی كۆمەڵایەتی بەرچاو بهێنێتە ئاراوە

هەڵۆ حەسەن

——————————–

سەرچاوەكان:

Ningde: Xi Jinpings Training Ground for Governing the Country
https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-16-0654-0_2?utm_source=chatgpt.com
Infrastructure, growth, and poverty reduction in China
https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/958211468770406497/infrastructure-growth-and-poverty-reduction-in-china?utm_source=chatgpt.com
Lifting 800 Million People Out of Poverty
https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/04/01/lifting-800-million-people-out-of-poverty-new-report-looks-at-lessons-from-china-s-experience?utm_source=chatgpt.com

وەک دەزانن ماوەیەکی باش بوو، بواری «زیرەکیی دەستکرد» لەلایەن کۆمەڵێک کۆمپانیای زەبەلاحی ڕۆژئاواییەوە قۆرخ کراوبوو. ئەم کۆمپانیایانە، کە خاوەنی سەرچاوەی دارایی زۆر گەورەن، ملیارەها دۆلاریان خستۆتە گەڕ بۆ لێکۆڵینەوە و پەرەپێدانی “زیرەکیی دەستکرد”.

ئەو نیشاندان و دەرکەوتنە گەورەیەی “دیپسیك” پەرەسەندنێکی بەرچاو بوو لە تێکشکاندنی قۆرخکاری و بزاوتێکی ئێجگار گەورە بوو لەو شەپۆلە گۆڕانکارییانەی لە دنیای تەکنەلۆژیای جیهانی و پنتە جیاوازەکانی دیکەی ژیاندا دێنەئاراوە. وەک دیپلۆماتکارێکی چینی، من ئەمە تەنها وەک هەنگاوێکی تەکنەلۆژیایی نابینم، بەڵکو وەها دەیبینم هەنگاوێکی بەرەوپێشبردن بێت بۆ سیستەمێک کە ژینگەی «زیرەکیی دەستکرد» لە دنیادا فراوانتر و دادپەروەرتر بکات.

ئاستەنگەکانی قۆرخکاری لە پەرەپێدانی “زیرەکیی دەستکرد”

ماوەیەکی باش بوو، بواری «زیرەکیی دەستکرد» لەلایەن کۆمەڵێک کۆمپانیای زەبەلاحی ڕۆژئاواییەوە قۆرخ کراوبوو. ئەم کۆمپانیایانە، کە خاوەنی سەرچاوەی دارایی زۆر گەورەن، ملیارەها دۆلاریان خستۆتە گەڕ بۆ لێکۆڵینەوە و پەرەپێدانی زیرەکیی دەستکرد،ئەو کۆمپانیا قۆرخکارانە، داتایەکی زۆریان کۆکردۆتەوە، باشترین بەهرەمەندەکانیان لە هەموو گۆشەیەکی جیهانەوە بۆخۆیان ڕاکێشاوە، ژێرخانێکی بەهێزی تەکنەلۆژییان دروست کردووە. ئەمانە بوونە هۆی دروستکردنی مۆدێلێکی پێشکەوتووی زیرەکیی دەستکرد، کە زۆرجار تەنانەت لە دەست زۆرینەی دامەزراوەکاندا نامێنێت، ئەمە چ لە وڵاتە پێشکەوتووەکان و چ لە وڵاتە گەشەسەندووکاندایشدا هەمان دۆخ هەیە.سروشتی قۆرخکاری ئەم پەرەپێدانە کاریگەرییەکی نەرێنی زۆری هەبووە. هەروەک ئەوەی لەنێو ئەم تۆڕەدا نوێکاری خنکێندراوە، چونکە خودی سیستەمەکە وەها داڕێژراوە کە کارمەند و توێژەرە باشەکان لە بازنەی دەرەوەی ناوەندە تەکنۆلۆژییە نەریتییەکان لە تێکۆشاندان وخەریکی ڕکابەرایەتین. ئەم سنووردارییەی ڕکابەری، خێرایی پێشکەوتنی دەستکردی هێواشتر کردووەتەوە، بەتایبەت لەوەدا کە دەبوو ڕێگە بە کۆمەڵێک بیرۆکە و ڕێبازی جۆراوجۆر بدرایە هەتا سیستەمەکە گەشە پێبدەن و کارەکە تەنها لەسەر یەک ڕێنباز و ئایدیا نەڕۆیشتایە. لەگەڵ ئەوەشدا، تێچووی زۆری دەستڕاگەیشتن بە تەکنەلۆژیای دەستکرد، کەلێنێکی دیکەی لە بواری پێشکەوتنی دیجیتاڵی دروست کردووە، ئەمەش هۆکارە بۆ ئەوەی وڵاتانی گەشەسەندوو و کۆمپانیا بچووک و مامناوەندەکان لە پێشبڕکێی زیرەکیی دەستکرد دوابکەون، هەر بۆیە ناتوانن سوود لە توانای گۆڕانکاری ئەم تەکنەلۆژیایە وەربگرن بۆ پەرەپێدانی خۆیان.

دیپسیك: وەک چرایەک بۆ گۆڕانکاری

“دیپسیك”،لەئێستادا وەک تێکدەرێکی ئەرێنیی بەهێز سەریهەڵداوە، کە بەرەنگاری پارادایمی هەنووکە و نوێترین پێشهات دەبێتەوە. لە ڕێگەی تەکنیکی داهێنەرانە و ڕێبازێکی بەرهەمهێنەرانەتر لە ڕووی سەرچاوەوە، توانیویەتی مۆدێلی پێشکەوتووی دەستکرد پەرە پێبدات. یەکێک لەو لایەنانەی کە ستایشی زۆری لێدەکرێت لە “دیپسیك”ئەوەیە کە بەردەوام سەرنجی لەسەر ئەوەیە کە تەکنەلۆژیای دەستکرد بەبێ جیاوازی و بۆ هەمووان بەردەست بخات.مۆدێلەکانی زیرەکیی دەستکردی “دیپسیك”بە شێوەیەک دیزاین کراون، کە لەسەر هاردیوێری کەمترین توانای نەرمەئامێرەکان کار بکەن، ئەمەش بە بەراورد بە هەندێک لە هاوتاکانی خۆی لەو بوارەدا. لەڕاستیدا ئەم پێشکەوتنە بۆ ئەوەیە کە ئێستا هەر تاکێکی کۆمەڵگە، یان کۆمپانیا بچووک و مامناوەندەکان، تەنانەت دامەزراوەکانیش لەو ناوچانەدا کەو ناوچانەدا کە خزمەتگوزارییەکانی بواری ئایتی تێیاندا سنووردارە، بتوانن سوود لە توانا پێشکەوتووەکانی زیرەکیی دەستکرد وەربگرن، کە هەرێمی کوردستانی عێراق، یەکێکە لەو ناوچانە، کە ڕەنگە ژێرخانی تەکنەلۆلۆژیای کۆمپیوتەری بەشێوەیەکی باڵا سنووردار بێت.تەکنەلۆژیای “دیپسیك”جیهانێکی سەرچاوەی زانیارییە بۆخۆی، ئێستا بازرگانییە ناوخۆییەکان دەتوانن چات بۆتی خزمەتگوزاری کڕیاری زیرەکیی دەستکرد بەکاربهێنن، کە پەرەپێدراوە و زۆر زیرەکانە کاردەکات، هەروەک دەتوانن بەڕێوەبردنی کۆگا و شوێنەکانیان لەڕێی هەمان سیستەمەوە باشتر بکەن، لەگەڵ ئەوەشدا شیکاری وردی بازاڕ ئەنجام بدەن، کە ئەو ئەرکانە پێشتر لە توانای ئەواندا نەبوون.

بەرەنگاری و ڕەتکردنەوە: سنووردارکردنە ناڕەواکان

لە ماوەی ڕابردوودا، هەندێک وڵات دەستیان کردووە بە سەپاندنی مەرجی سنووردارکردن لەسەر بەکارهێنانی “دیپسیك”ئەم کردارانە نەک تەنها کورتبینی و دەستەوەستانییە، بەڵکو بنەمایەکی باوەڕپێکەری لۆجیکیشییان نییە.یەکێک لەو مشتومڕە باوانەی لەلایەن بانگەشەکارانی سنووردارکردنی “دیپسیك”ەوە بەڕێوەدەچێ، ئەوەیە کە پێی دەوترێت “نیگەرانیی ئەمنی”. بەڵام تەکنەلۆژیای دەستکرد بەگشتی، لەوانە “دیپسیك”،تەنها ئامرازێکی سوودگەیاندنی زانیارییە، چۆنییەتی بەکارهێنانی ئامرازەکە، کاریگەرییەکەی دەردەخات، نەک خودی پلاتفۆڕمەکە. هەروەک چۆن چەقۆ دەتوانرێت بۆ چێشتلێنان یان زیانگەیاندن بەکاربهێنرێت، لەکاتێکدا تۆ بە خراپ بەکارتهێنا، تۆمەتبارکردنی خودی چەقۆکە کارێکی نالۆژیکییە.بەڕێوەبەرانی “دیپسیك”بە مۆدێلێکی وەها سەرچاوەمەندیان کردووە، کە زیان بە کەس نەگەیەنێت، میکانیزمەکانی لە شوێنی خۆیدایە بۆ دڵنیابوون لە ئاسایشی داتا و بەکارهێنانیان لە چێوەیەکی ڕەوشتبەرزیی باشدا. ئەم پلاتفۆڕمە بەردەوام وردبینی ئەمنیی توند و چاکسازی بەردەوامی تێدا دەکرێت لەپێناو پاراستنی داتای بەکارهێنەر و تایبەتمەندییەکان.مشتومڕێکی دیکە لەبارەی “دیپسیك”پەیوەستە بە “پاراستنی ئابووری”یەوە، کە وا دەردەکەوێت هەندێک وڵات نیگەرانن لەوەی کە هەڵکشانی “دیپسیك”زیان بە پیشەسازییە پەیوەندیدارەکانی کاری دەستیی نێوخۆییان دەگەیەنێت، بەڵام ئەم دیدگایە ناتوانێت وەڵامدەرەوەیەکی دڵپەسەندی سەردەمیانە بێت. لە سەردەمی جیهانگیریی ئێستادا، سنووردارکردنی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا و زیرەکیی دەستکردی پێشکەوتوو، بەنموونە وەک “دیپسیك”تەنها دەتوانێت خێرایی دەستگەیشتن بە پێشکەوتنە گشتییەکانی بواری پیشەسازی لە جیهاندا واڵا بکات، واتا لە جیاتی ئەوەی هانی نوێگەری بدات، ئەوەشمان بیرنەچێت ڕێوشوێنەکانی دەستگرتن بە شێوازە نەریتییەکانەوە، وا دەکات کە ژینگەیەکی بازاڕی کەمتر کارا و کەمتر ڕکابەرانە بێت.

تێکشکاندنی بەربەستەکانی بەردەم دەستپێگەیشتنی زیرەکیی دەستکرد
تێچوون و لایەنی ماددی بەربەستێکی سەرەکیین بۆ دەستگەیشتن بە زیرەکیی دەستکرد، “دیپسیك”هەنگاوی بەرچاوی لەم بوارەدا ناوە. بە ڕێکخستنی پرۆسەی پەرەپێدانێکی ستراتیژیی کاریگەر، خزمەتگوزارییەکانی زیرەکیی دەستکرد بە نرخێکی کەمتر لەو نرخەی کە لەلایەن دامەزراوە قۆرخکارەکانەوە دەخرێتە ڕوو پێشکەش دەکات. ئەم کەمکردنەوەی نرخە گۆڕانکارییەکی گەورەیە، بە تایبەتی بۆ باشووری جیهان،لە بواری پەروەردەدا، قوتابخانەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق ئێستا دەتوانن سوود لە ئامرازەکانی فێربوونی “دیپسیك”وەربگرن کە زمانەکەی پەرەپێدراو و پێشکەوتووە. ئەم ئامرازانە دەتوانن یارمەتی خوێندکاران بدەن لە باشترکردنی شارەزایی زمانیان، چ کوردی بێت، چ عەرەبی، چ ئینگلیزی. هەرزانی ئەم ئامرازانە ئەوە دەخاتە ڕوو کە ژمارەیەکی زیاتری خوێندکار دەتوانن چێژ لە ئەزموونی فێربوونی تایبەت وەربگرن، لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی باشتربوونی ئەنجامە پەروەردەییەکان،لە کەرتی تەندروستی، تەکنەلۆژیای “دیپسیك”دەتوانرێت بۆ شیکردنەوەی وێنەی پزیشکی بەکاربهێنرێت. بەتایبەت لەو ناوچانەدا کە خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان زۆر سنووردارن، دەستنیشانکردنی نەخۆشی بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد دەتوانێت هاوکاری پزیشکەکان بێت بە زوویی و وردی نەخۆشییەکان دەستنیشان بکەن. سروشتی هەرزانی چارەسەرەکانی “دیپسیك”،وا دەکات کە بۆ کلینیک و نەخۆشخانە نێوخۆییەکان گونجاو بێت کە ئەم تەکنەلۆژیایە وەربگرن، بەمەش کوالیتی خزمەتگوزارییەکانی تەندروستی بەرز دەکەنەوە.

پەرەپێدانی نوێگەری و هاوکاری جیهانی

هەروەها هەڵکشانی “دیپسیك”،بووەتە هۆی ئەوەی سیستەمێکی پەرەپێدانی دەستکردی هەمەجۆرتر و هاوکارانەتر بۆ مرۆڤایەتی بەردەست بێت، ئەمەش بە تێکشکاندنی ئاستەنگەکانی چوونە ژوورەوە، هانی بەشداری خەڵکی لە هەموو جیهان داوە. ئەم هەمەجۆریی بەشداربووان ڕازاوەییەکی دەوڵەمەندی بیرۆکە و دیدگە دەهێنێتە ئاراوە.لە هەرێمی کوردستانی عێراق، پەرەپێدان و توێژینەوە لەڕێی زیرەکیی دەستکرد ئێستا سەکۆیەکی باشە و زۆرێک بۆ پەرەپێدانی بەهرەکانیان سوودی لێ وەردەگرن. بەشداربوان دەتوانن لەسەر تەکنەلۆژیای “دیپسیك”،بینای ئاوات و دڵخوازییەکانی خۆیان دروست بکەن، بە خواستی خۆیان بیان دەستکاری دەکات، بەتایبەت بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییە ناوخۆییەکان و ڕۆڵیان هەبێت لە بەشداریکردنیان لە زەخیرەکردنی زانیارییەکان بۆ سەر زیرەکیی دەستکرد لە جیهاندا. ئەمەش نەک تەنها لێهاتووییە پەیوەندیدارەکانی زیرەکیی دەستکرد لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا پەرەپێدەدات، بەڵکو زیرەکیی دەستکردی جیهانییش دەوڵەمەند دەکات بە زانیار و گەڕان بۆ دۆزینەوەی گرفتە ناوچەییەکان،بۆ نموونە، پەرەپێدەرانی کورد دەتوانن چارەسەری بنەمادار بە زیرەکیی دەستکرد بەرهەم بهێنن، بەتایبەت لە بواری پاراستن و بەرزکردنەوەی زمانی کوردی و کلتوورەکەی. ئەوان دەتوانن ئامرازی وەرگێڕانی زمانیی وردتر بۆ زاراوەکانی کوردی پەرە پێبدەن یان دەستپێشخەری پرۆژەکانی پاراستنی میراتی کلتووری بکەن بە بەکارهێنانی زیرەکیی دەستکرد بۆ دیجیتاڵکردن و شیکردنەوەی شوێنەوە مێژووییەکان.

ڕوانین بەرەو داهاتوو: ئاستەنگەکان و دەرفەتەکان

لە کاتێکدا هەڵکشانی “دیپسیك”،هەنگاوێکی گەورەی بەرەو پێشچوونە، هەندێک ئاستەنگیش هەن کە دەبێت چارەسەر بکرێن. نیگەرانییەکان دەربارەی تایبەتمەندیی داتا، ئاسایش و کاریگەرییە ئەخلاقییەکانی زیرەکیی دەستکرد، هەموویان ڕەوان، پێویستیان بە سەرنجی هەموو کۆمەڵگەی بەڕێوەبەریی زیرەکیی دەستکرد هەیە، لەوانە دیپسیك. وەک دیپلۆماتکارێکی چینی، من بانگەشەی هاوکاری نێودەوڵەتی دەکەم لە داڕشتنی چوارچێوەیەکی ئەخلاقی ڕێکخراو بۆ دڵنیابوون لەوەی کە سوودەکانی زیرەکیی دەستکرد جێکەوتە دەبن، بەبێ سازشکردن لەسەر ئەم لایەنە گرنگانە،سەرباری ئەوەش، لەگەڵ ئەوەی بازاڕی زیرەکیی دەستکرد زیاتر و زیاتر ڕکابەری بۆ پەیدا دەبێت، پێویستە “دیپسیك”،بەردەوام بێت لە نوێگەری. ئەمەش بە بەرزکردنەوەی ئاستی کارایی مۆدێلەکانی، فراوانکردنی مەودای بەکارهێنانەکان، و بەهێزکردنی هاوبەشە جیهانییەکان لەخۆدەگرێت. چین، بە پابەندبوونی بۆ هەماهەنگیی لەگەڵ تەواوی جیهان، ئامادەیە پشتگیری “دیپسیك”و نوێگەری دیکەی زیرەکیی دەستکرد بکات لە هەوڵەکانیان بۆ داهاتوویەکی دەستکردی فراوانتر و پێشکەوتووتر،لە کۆتاییدا، هەڵکشانی “دیپسیك” پەرەسەندنێکی بەرچاوە کە توانای تێکشکاندنی قۆرخکارییەکانی ئێستای ئەم بوارەی هەیە، ئەم تەکنەلۆژیایە زیاتر بەردەست و هەرزان دەکات لە ئاستی جیهانیدا، ژینگەیەکی دەستکردی هەمەجۆرتر و نوێخوازتر پەرە پێدەدات،بۆ ناوچەکانی وەک هەرێمی کوردستانی عێراق و باقی جیهان دەرفەتی نوێ بۆ گەشەی ئابووری، پەرەپێدانی کۆمەڵایەتی و پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا دەڕەخسێنێت. لەکاتێکدا ئێمە بۆ داهاتوو دەڕوانین، من گەشبینم بەوەی کە لە ڕێگەی هاوکاری و نوێگەرییەوە، زیرەکیی دەستکرد دەتوانێت هێزێک بێت بۆ چاکە و خۆشگوزەرانی بۆ هەموو گۆشەیەکی جیهان.

دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا کە لە ساڵی 2013 لەلایەن شی جینپینگ سەرۆکی چینەوە ڕاگەیەندرا، ستراتیژییەکی گەورەی گەشەپێدانی جیهانییە و ئامانجی بەرزکردنەوەی پەیوەندییە ناوچەییەکان و جیهانگیریی ئابوورییە. ئەم پڕۆژەیە زیاتر لە 60 وڵات لە چینەوە تا ئەوروپا دەگرێتەوە، لەوانە ئەو ناوچانەی کە ژمارەی دانیشتووانێکی بەرچاوی کوردیان تێدایە. لە ڕووی مێژووییەوە ناوچە کوردنشینەکان ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ بوونەتەوە، لەوانە ناسەقامگیری سیاسی و سەختی ئابووری. بەڵام دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا بە باشترکردنی ژێرخانی ئابووری و ڕەخساندنی هەلی کار و هاندانی گەشەی ئابووری ئەم بوارانە زیندوو دەکاتەوە. زیادبوونی پەیوەندی و وەبەرهێنان دەبێتە هۆی بەهێزبوونی سەربەخۆیی ئابووری و کاریگەری سیاسی کورد. لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوە ئەم پڕۆژانە دەبێتە هۆی بەرەوپێشبردنی یەکڕیزی و ئاڵوگۆڕی زیاتر، ڕێگە بە کولتوری کوردی دەدات لەسەر شانۆیەکی جیهانی گەشە بکات و لە ڕووی ئابووریشەوە دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا یارییەکە دەگۆڕێت. ڕێڕەوی بازرگانی نوێ و پڕۆژەی ژێرخانی ناوچەکانی کوردستان بەڕووی بازاڕە نێودەوڵەتییەکاندا دەکاتەوە. ئەم بوومەلەرزە ئابوورییە پیشەسازییە ناوخۆییەکان دەگۆڕێت، لە کشتوکاڵەوە بۆ بەرهەمهێنان، و پەرەپێدانی پەیوەندییە بازرگانییەکان لەگەڵ چین و دەرەوەی وڵات، لە ڕووی بازرگانییەوە پڕۆژەکانی پشتێن و ڕێگا دەرفەتی بازرگانی نوێ دروست دەکەن. وەبەرهێنان لە بواری گواستنەوە و لۆجستیدا ئاسانکاری بۆ هاتنە ژوورەوە و دەرچوونی کاڵا لە ناوچە کوردستانییەکان دەکات، وەبەرهێنانی بیانی بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت و بازرگانی ناوخۆیی بەرەوپێش دەبات. بە کورتی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگای چین تەنها دروستکردنی ڕێگاوبان و هێڵی ئاسن نییە. پەیوەستە بە ڕەخساندنی دەرفەت بۆ سەقامگیری سیاسی و ئاڵوگۆڕی ڕۆشنبیری و گەشەسەندنی ئابووری و گەشەی بازرگانی لە ناوچە کوردستانییەکاندا. لە کاتێکدا ئەم بوارانە بەردەوام دەبن لە تێکەڵبوون بەم تۆڕە فراوانە، چین وەک یاریزانێکی سەرەکی کە ئامادەیی جیهانی و ناوچەیی دیارە، بەردەوام بانگەشە بۆ ئاشتیپارێزی و پێشخستنی گەشەپێدان و پەروەردەکردنی سیستەمێکی نێودەوڵەتی باشتر دەکات چۆن کورد دەتوانێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ چین بەڕێوەببات و لە هەمان کاتدا پارێزگاری لێدەکات پەیوەندییەکانیان لەگەڵ هاوپەیمانە تەقلیدییەکانی وەک ئەمریکا؟ ڕۆڵی کورد و پێگەی کوردستان لە ڕێگای ئاوریشمی کۆندا چی بوو؟ ،پڕۆژەی پشتێن و ڕێگا کە ئامانجی بەرزکردنەوەی بازرگانی جیهانی و هاندانی گەشەی ئابوورییە لە سەرانسەری ئاسیا و دەرەوەی ئاسیا لە ڕێگەی تۆڕێکی بەرفراوانی پڕۆژەکانی ژێرخانی. بۆ کورد کە دابەش بووە بەسەر تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا، کۆمەڵێک دەرفەتی ناوازە دەخاتە ڕوو کە دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر دیمەنی ئابووری کۆمەڵایەتی هەبێت. زۆرێک لە ناوچە کوردنشینەکان بەهۆی درێژخایەنی ململانێ و ناسەقامگیری سیاسییەوە بەدەست گەشەنەکردنەوە دەناڵێنن. بە بەشداریکردن لە پڕۆژەی پشتێن و ڕێگای چین ئەم ناوچانە دەتوانن سوود لە وەبەرهێنانی چینی وەربگرن بۆ دروستکردن و نوێکردنەوەی ڕێگاوبان و هێڵی ئاسن و ژێرخانی گرنگی دیکە. باشترکردنی ژێرخانی پەیوەندییەکان لە چوارچێوەی ناوچە کوردستانییەکان دەبێتە هۆی ئاسانکاری بازرگانی و جوڵەی کاڵا و خەڵک و پرۆژەی پشتێن و ڕێگا دەتوانێت یارمەتی ناوچە کوردستانییەکان بدات بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاریگەرتر تێکەڵ بە تۆڕە بازرگانییە جیهانییەکان ببن. بە بوون بە بەشێک لە پرۆژەی پشتێن و ڕێگا، ناوچە کوردنشینەکان دەتوانن ببنە خاڵی ترانزێتی گرنگ بۆ جوڵەی کاڵا لە نێوان ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا. ئەم پێگەی ستراتیژییە دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی چالاکیی بازرگانی و ڕەخساندنی هەلی کار و هەمەچەشنکردنی ئابووری.

کورد لەسەر ڕێگای ئاوریشمی کۆنی چین

ڕێگای ئاوریشمی کۆن کە تۆڕێکی بازرگانی مێژوویی بوو، چینی بە دەریای ناوەڕاستەوە بەستەوە. ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری ئەو ناوچانەی کە پێیدا تێدەپەڕی و خۆشگوزەرانی بۆ ناوچەکانی سەر ڕێگاکەی هێنا و دروستکردنی خانوو و خزمەتگوزاری و دامەزراندنی سیستەمێکی بازرگانی گەشەسەندوو لە کۆمەڵگاکاندا. وەک خاڵی کۆبوونەوەی خەڵک و بازرگانانی وڵاتانی جیاواز، ئاسانکاری بۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، موزایەدە، کارلێککردن و ئاڵوگۆڕی کولتووری دەکرد. بەدرێژایی ڕێگای ئاوریشمی کۆن، کارە هونەریەکان، کاری دەستی، تابلۆ، مۆسیقا و زانیاری لەسەر کولتوورە جیاوازەکان ئاڵوگۆڕ دەکران. دەرئەنجامێکی دیکەی بوونی ڕێگای ئاوریشمی کۆن بڵاوبوونەوەی ئایینەکانی وەک مەسیحی، ئیسلام، هیندۆسی و زەردەشتی بوو بۆ خاکە نوێیەکان، کە بەشداربوون لە فرەچەشنی ئایینی و سینکریتیزم بە درێژایی ڕێگاکەی. ڕێگای وشكانى: دابەشکراوە بەسەر ڕێگایەکی باکووری کە لە هاویندا بەکاردەهێنرێت و ڕێگایەکی باشووری کە لە زستاندا بەکاردەهێنرا، ئەم ڕێگایانە زۆرترین بازرگانییان پێدەکرا و بنەمای مێژووی قووڵیان پێکدەهێنا ریگای ئاوریشمی كۆن: لە سەردەمی شانشینی هان دامەزراوە، شۆڕشێکی گەورەی لە بازرگانی نێوان چین و ڕۆمادا کردووە، هیندستان و باشووری ئاسیا و باکووری ئەفریقا و دەریای سووری بەیەکەوە گرێدا. ڕێگای ئاوریشمی کۆن گرنگییەکی بێئەندازەی هەبوو بۆ کورد، ڕۆڵێکی بەرچاو وەک ڕێڕەوێکی بازرگانی و پردێکی کولتووری کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر گەشەسەندنی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری كورد هەبوو. ئەمەش بووە هۆی گەشەسەندنی ناوەند و بازاڕەکانی بازرگانی و ڕەخساندنی دەرفەتی ئابووری و خۆشگوزەرانی بۆ دانیشتوانی ناوچەکە و دامەزراندنی پێگەی ستراتیژی کوردستان بەدرێژایی ڕێگای ئاوریشم وەک ناوەندێکی بازرگانی چارەنووسساز. ئەمەش ئاسانکاری بۆ ئاڵوگۆڕی کاڵا و بیرۆکە لە نێوان شارستانییەتە جیاوازەکاندا کرد. خاکی کورد وەک پەیوەندییەکی ڕێڕەوی بازرگانی ڕێگەی پێدا کە سوود لە ڕەوتی کاڵا و کولتوورە جۆراوجۆرەکان وەربگرێت کە بە خاکەکەیدا تێدەپەڕین. ڕێگای ئاوریشم ڕۆڵێکی گەورەی هەبوو لە داڕشتنی دیمەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری کوردستان. ڕێگای ئاوریشمی کۆن سەرچاوەی داهات بوو بۆ میرنشینە کوردییەکان. دوای لاوازبوونی عەباسیەکان، خەلیفەکانیان نەیانتوانی کۆنترۆڵی ناوچە دوورەکان و بەتایبەت ناوچە شاخاوییەکانی باکور بکەن. لە ناوچەکانی باکووری (ورمێ) میرنشینێکی کورد بە ناوی “سدقیە” دامەزرا (770-827ز)، لە دەشتەکانی شارەزووریش ئیشانیەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت (912-961ز). ئەمەش دەرفەتی بە بنەماڵە کوردەکان دا کە خۆبەڕێوەبەری ڕابگەیەنن. لەگەڵ هاتنی سەلجوقەکان و شکستی بویدەکان ناوچە کوردنشینەکان زیاتر خۆسەر بوون و لەژێر دەسەڵاتی سەلجوقەکاندا چەند حکومەتێک دروست بوون. میرنشینە کوردییەکان لە باشووری دەریای خەزەرەوە تا دەریای عەرەبی درێژبووەوە. سێ ڕێگای سەرەکی بازرگانی بە ڕێگای ئاوریشمی کۆن تێپەڕین. کوردستان ناوچەیەکی ستراتیژی بوو بۆ ڕێگای ئاوریشمی چین.

کورد و پشتێن و ڕێگا
پرۆژەی پشتێن و ڕێگا، سەرەتای پەیوەندییە بەرفراوانەکانی چینە لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەرچەندە هەرچەندە ناوچە کوردییەکان خۆیان ڕاستەوخۆ بەشێک نین لە دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا، بەڵام پرۆژەی ژێرخانی و هاوبەشی ئابووری لە وڵاتانی دراوسێ کاریگەری لەسەر پێکهاتە کوردییەکان و داینامیکی جیۆپۆلیتیکی هەیە:
ژێرخان
دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا ئامانجی بەرزکردنەوەی پەیوەندییە لە ڕێگەی پڕۆژەکانی ژێرخانی وەک ڕێگاوبان، هێڵی ئاسن، بەندەر و بۆری وزە. لە کاتێکدا زۆربەی ئەم پڕۆژانە لە وڵاتانی وەک تورکیا، ئێران و عێراقدا چڕبوونەتەوە، بەڵام تەواوکردنیان دەتوانێت تۆڕەکانی گواستنەوە و ڕێڕەوی بازرگانی باشتر بکات کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ سوودی بۆ ناوچە کوردستانییەکان دەبێت
گواستنەوە: باشترکردنی ژێرخانی گواستنەوە ئاسانکاری دەکات بۆ جوڵەی کاڵا و خەڵک، ئەمەش دەتوانێت گەشەی ئابووری و یەکگرتنی ناوچەیی بەرز بکاتەوە.
گەیاندنی وزە: پڕۆژەکانی وزە، لەوانەش بۆری نەوت و گاز، ئاسایشی وزە بەرز دەکەنەوە و هاوکاری ئابووری بەرەوپێش دەبەن. یەدەگی گەورەی نەوت و غازی کوردستان سودمەندی ئەگەری لەم جۆرە پڕۆژانەن.

بازرگانی و وەبەرهێنان

دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا بە گرنگیدان بە بازرگانی و وەبەرهێنان، دەتوانێت دەرفەت بۆ گەشەپێدانی ئابووری و وەبەرهێنانی دەرەکی لە ناوچە کوردستانییەکان دروست بکات، بەتایبەتی لە کەرتەکانی وەک وزە، بیناسازی، و پەیوەندییەکان
وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆی دەرەکی: کۆمپانیا چینییەکان کە بەشدارن لە پرۆژەکانی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا دەتوانن هەلی وەبەرهێنان لە ناوچە کوردنشینەکان دابین بکەن، کە بەشدارن لە ڕەخساندنی هەلی کار و پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری
ڕێگای بازرگانی: پەرەپێدانی ڕێگای بازرگانی نوێ لەژێر دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا ئاسانکاری دەکات بۆ زیادکردنی بازرگانی نێوان هەرێمە کوردییەکان و وڵاتانی دراوسێ، هەروەها لەگەڵ چین.

کاریگەرییە جیۆپۆلیتیکییەکان

سەقامگیری ناوچەیی: بەرزکردنەوەی پەیوەندی و گەشەپێدانی ئابووری کە لەلایەن دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگاوە بەرەوپێش دەچێت، دەتوانێت بەشداری بکات لە سەقامگیری ناوچەکە لەڕێگەی چارەسەرکردنی جیاوازییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان و بەرزکردنەوەی هاوکاری لە نێوان وڵاتان.
دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا هاندەری هاوکاریی ئابووری و یەکگرتنە، کە دەتوانێت گرژییەکان کەم بکاتەوە و هەوڵەکانی بنیاتنانی ئاشتی نێوان وڵاتان بە تایبەتی ئەو وڵاتانە بەرز بکاتەوە کە دانیشتوانی کوردیان هەیە.

پەیوەندی دیپلۆماسی
هاوسەنگکردنی بەرژەوەندییەکان و سیاسەتی دەستوەرنەدانى چین ڕێنمایی ڕێبازی خۆی دەکات بۆ پرسە سیاسییە هەستیارەکان کە پێکهاتە کوردییەکان تێیدا بەشدارن، بەو پێیەی هەوڵدەدات سەقامگیری و پەیوەندییە ئەرێنییەکان لەگەڵ وڵاتانی پشتێن و ڕێگادا بپارێزێت.
هێزی نەرم و کاریگەری: وەبەرهێنانە ئابوورییەکانی چین و پڕۆژەی ژێرخانی لەژێر دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگادا دەتوانێت هێزی نەرم و کاریگەری خۆی لە ناوچەکەدا بەرز بکاتەوە، کە ڕەنگە کاریگەری لەسەر داینامیکی سیاسەتی کوردی و جیۆپۆلەتیکی ناوچەیی هەبێت.

ئاڵوگۆڕی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی

لە کاتێکدا دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا بە پلەی یەکەم گرنگی بە پەرەپێدانی ئابووری و ژێرخانی دەدات، هەروەها کاردەکات بۆ پێشخستنی ئاڵوگۆڕی کولتووری و خەڵک بە خەڵک لە نێوان وڵاتانی بەشداربوودا. ئەو کارلێکە کولتووریانەی کە دەستپێشخەرییەکە ئاسانکاری بۆ دەکات، ڕەنگە بەشدار بن لە زیادبوونی لێکتێگەیشتن و هاوکاری نێوان پێکهاتەکانی چینی و کورد.
بەرنامەی پەروەردەیی و ڕۆشنبیری: دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا پاڵپشتی لە دەستپێشخەرییەکانی وەک ئاڵوگۆڕی ئەکادیمی، بەرنامەی زمان، و بۆنە ڕۆشنبیرییەکان دەکات، کە دەتوانن لێکتێگەیشتنی یەکتر بەرەوپێش ببەن و پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمەکانی چین و کوردی پتەوتر بکەن.
گەشتیاری و پاراستنی میرات: ڕەنگە شوێنە ڕۆشنبیرییەکان لە ناوچە کوردنشینەکان سوودمەند بن لە زیادبوونی گەشتیاری کە لە ئەنجامی باشتربوونی ژێرخانی و پەیوەندیکردن لە ژێر دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگادا دروست دەبێت، کە بەشدارە لە ئابوورییە ناوخۆییەکان و هەوڵەکانی پاراستنی کولتووری.
لە کاتێکدا ناوچە کوردنشینەکان خۆیان بەشێکی ڕاستەوخۆی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا نین، بەڵام پڕۆژە ئابووری و ژێرخانەکانی چین لە تورکیا، سوریا، ئێران، عێراق کاریگەری لەسەر پێکهاتە کوردییەکان و داینامیکی جیۆپۆلەتیکی فراوانتر لە ناوچەکەدا هەیە. ئایندەی پەیوەندییەکانی کورد و چین لە ژێر کاریگەری فاکتەرە جۆراوجۆرەکاندایە، لەوانە بەرژەوەندی ئابووری، داینامیکی جیۆپۆلەتیک، سەقامگیری ناوچەیی، ئاڵوگۆڕی کولتووری. لەکاتێکدا دەرفەتی هاوکاری لە نێوان پێکهاتەی کوردیدا هەیە.

———————–

سەرچاوەکان
ئەنجومەنی دەوڵەتی کۆماری گەلی چین. (٢٠١٥). دیدگا لەسەر بە هاوبەشی دروستکردنی پشتێنەی ئابووری ڕێگای ئاوریشم و ڕێگای ئاوریشمی دەریایی سەدەی بیست و یەکەم.
وەزارەتی دەرەوەی چین. (٢٠٢٢). وەرەقەی سیاسەتی چین-عەرەب. www.fmprc.gov.cn

شی، ج. (٢٠١٧). پێکەوە کارکردن بۆ دروستکردنی پشتێنەی ئابووری ڕێگای ئاوریشم و ڕێگای ئاوریشمی دەریایی سەدەی بیست و یەکەم. وتارێکی سەرەکی لە کۆڕبەندی پشتێن و ڕێگا، پەکین، چین

ڕۆڵی کوردستان لە دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگای چین: شیکارییەکی ئابووری و جیۆپۆلەتیکی. گۆڤاری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی کوردستان، 12(3)، 45-67

ئاژانسی هەواڵی شینهوا. (٢٠٢٣). چین و عێراق www.xinhuanet.com
ئەلجەزیرە. (٢٠٢٢). کوردستان و چین: پەرەسەندنی پەیوەندییە بازرگانییەکان لە گۆڕانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. www.aljazeera.com

وتارەکانی شی جینپینگ لەسەر دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا، تێڕوانینێک بۆ دیدگا و ئامانجەکانی چین
(http://www.xinhuanet.com/english/2017-05/14/c_136282982.htm)
طريق الحرير والحزام .. خطوط الرمال المتحركة .. هل يلامس كوردستان
https://almasra.iq/35657/
پەیوەندییەكانی چین و هەرێمی کوردستان و كاریگەریی لە سەر دۆزی كورد
د. ڕێبوار ڕەئووف ساڵح
https://www.centerfs.org/the-indian-language-the-hierarchy-of-kurdistan-and-the-language-of-the-kurdistan-region/
د. مۆردیچای چازیزەی
پرسی کورد لە سیاسەتی دەرەوەی چین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا”، و/ هاوڕێ حەسەن حەمە