(تێڕوانینێک بۆ داهاتووی ئێران لە قۆناغی دوای جەنگدا)

سەقامگیری ئێران تەنها بە پشتبەستن بە «هێزی ناوەند» بەدی نایەت، بەڵکو پێویستی بە بنیاتنانی «دادپەروەری لە هاوبەشییدا» لە نێوان پێکهاتەکانی کۆمەڵگەدا هەیە. پێویستە «رۆژی نوێ» دوای رووخانی ئایدۆلۆژیای کۆن لەسەر بنەماوەی ڕوون و ڕێککەوتوو دابمەزرێت، کە لەم خاڵانەی خوارەوەدا خۆی دەبینێتەوە:

بەردەوامیی هەر سیستمێکی نوێ دەوەستێتە سەر توانای گۆڕانکاری لە «حوکمی پێکهاتەی تاک» بۆ «دەوڵەتێک کە لەسەر بنەمای لێهاتوویی نیشتمانی دامەزرابێت». پێویستە «مافی هاووڵاتیبوون» بۆ سەرجەم تاکەکان دابین بکرێت، بە شێوازێک کە کورد، بلووچ، عەرەب و ئازەری بتوانن دەستیان بە پۆستە سیادییەکان بگات، جا چ مەدەنی بن یان سەربازی، بێ هیچ جیاکاری و بەربەستێک. چونکە هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە «سەمامی ئەمنی»یە، کە یەکپارچەیی خاکی و سەقامگیری دڵسۆزییەکان مسۆگەر دەکات.

دەبێت بڕیاردەری سیاسی لە ناوەنددا ئەوە بزانێت کە هێزی ئێران لە بنەڕەتدا لە فرەچەشنی نەژادی و کولتووریدا خۆی دەبینێتەوە. دانپێدانانی «فارس» بە براکەی «کورد» وەک بەشێکی ڕەسەنی کەلەپووری نیشتمانیی ایرانی، تەنها ئاماژەیەکی دەستخۆشی یان وتەیەک نییە کە بۆ مێژوو بوترێت، بەڵکو هەنگاوێکی ستراتیژییە کە ساڵانی دوورودرێژی ئەو نیگەرانییانە کۆتایی پێدەهێنێت کە پەیوەستن بە «فۆبیای جودابوونەوە». بەخشینی توانا بە هەموو پێکهاتەکان بۆ ئەوەی هەست بکەن خاوەنی خاکی خۆیانن و نامۆ یان ستەملێکراو نیین تیایدا، یەکڕیزی نیشتمانی بەهێزتر دەکات و هەموو هەوڵە دەرەکییەکان بۆ تێکدانی شانەی کۆمەڵایەتی دەوڵەت پووچەڵ دەکاتەوە.

لە سایەی ئەم ڕاستییانەدا، هەر سەقامگیرییەکی ڕوکەش کە ژەنەراڵەکانی سیستمەکە لە ڕێگەی ڕووکەشی مەدەنییەوە و بە پشتگیری هێزە ئابورییە گەورەکان بیسەپێنن، تەنها دەبێتە «ئاشتییەکی کاتی» و توانای خۆڕاگری نابێت ئەگەر دەوڵەت هەستانە چاکسازی گشتگیر لە سەرجەم ئاستەکاندا ئەنجام نەدات. خۆشگوزەرانی ئابوری و کراوەیی کۆمەڵایەتی ناتوانن ببنە جێگرەوەی «شکۆی سیاسی» و دادپەروەری کۆمەڵایەتی. سەرەڕای هەوڵەکانی بەلارێدابردنی هۆشیاری جەماوەری لە ڕێگەی ڕێگاکانی پڕۆپاگەندەی جۆراوجۆرەوە، ئەم هۆشیارییە وەک پاسەوانێکی کۆتایی دەمێنێتەوە کە دەوەستێت لە بەردەم هەر هەوڵێکدا بۆ کەمکردنەوەی سەروەری نیشتمانی یان قوربانیدان بە بەرژەوەندییە گشتییەکان بە مەبەستی بەدەستهێنانی دەسکەوتی تا تاکەکەسی.
ئەو مافانەی پەیوەستن بە زمانی دایک و خوێندن پێی، و بەرزنرخاندنی ناسنامەی کولتووری بۆ هەموو پێکهاتەکانی کۆمەڵگە، دەبێت وەکو ئەو توخمانە تێبگەین کە هێزی دەوڵەت بەهێز دەکەن و یەکڕیزییەکەی پتەو دەبەن، نەک ئەوەی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەیی یان سەقامگیرییەکەی سەیر بکرێن. چونکە ئەم مافانە تەنها ئیمتیازی تاکتیکی نیین کە وەک ڕێگەیەک بۆ مانۆڕی سیاسی بدرێن، بۆ ئەوەی دواتر کاتێک هێزی ناوەندی گەورە بوو لێیان بسەنرێتەوە، بەڵکو بنەمای سروشتی و بنچینەیین کە ئامانجیان چەسپاندنی پەیوەندییە لە نێوان سەرجەم هاووڵاتیان و لایەنە جیاوازەکان لەگەڵ ناوەنددا، بەپێی پەیمانێکی کۆمەڵایەتی بەردەوام و پێکبەستراو کە لەناوناچێت.

ئەو دیمەنەی کە خەونی پێوە دەبینین بۆ ئیرانی داهاتوو ناتوانێت تەنها لەسەر بنەمای هێز و ململانێ چەکدارییەکان بنیات بنرێت وەک «چەکوش»ی جەنگ کە بێوەستان لێدەدات، بەڵکو لە بەرامبەردا پێویستی بە «سندان»ی هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە هەیە کە یەکسانی مسۆگەر دەکات و پەیوەندی تاکەکان بە نیشتمانەکەیانەوە پتەو دەکات لە ڕێگەی بەهای هاوبەشی و دادپەروەرییەوە. ئەو ئێرانەیە کە تیایدا هەموو هاووڵاتییەک بە زمانی «برایەتی» و رێزگرتنی هاوبەش قسە دەکات، کە تیایدا هەوڵە جیاوازەکان لە هەر تاکێکەوە دەگەنە لوتکەی هاوسەنگی لە ژێر ئاڵای یەک ئاڵادا یان ئاڵاگەلێکی هاوئاهەنگ. لەم نیشتمانە خوازراوەدا، هیچ بوونێک بۆ بەربەستە دەستکردەکانی نێوان «ناوەند» و «پەراوێزەکان» نییە، بەڵکو یەکپارچەیی گشتگیرە کە هەموان لە چوارچێوەی بەرژەوەندی نیشتمانی هاوبەشدا کۆدەکاتەوە کە کەس لە بەرزنرخاندن و بەشداریکردن بێبەش ناکات.

لە سایەی سەرقاڵی بەردەوامی گۆڕەپانەکانی ڕاگەیاندن و سەکۆکانی شیکاری سیاسی بە ناوەڕۆکی دراماتیکی کە کۆتایی سیستمی ئێران وەک دیمەنێکی دووبارەبووەوەی «ڕووخانی بەرلین» وێنە دەکەن، وەک هەندێک لە لیبرالەکان لە وتارەکانیاندا پێشنیاری دەکەن، لایەنێکی تری ڕاستی لەبەر چاو ون دەبێت کە کەمتر باس دەکرێت بەڵام کەمتر گرنگ نییە. چونکە ئەو تێڕوانینانەی کە لایەنگری رووداوەکان دەکەن وەک یارییەکی دووانەیی کە تیایدا لایەنێک سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە بەدەستدەهێنێت لە کاتێکدا لایەنی تر تووشی شکستی ڕەها دەبێت، لە قوڵایی واقیعی جیۆپۆلەتیکی و ئاڵۆزییەکانی بێئاگان. لە ململانێکاندا وەک ئەوانەی ناوچەکە تێیدایە، هەرچەندە لایەنە ململانێکارەکان هەرچییەک بن، زەرەرەکان زۆرینە شێواز دەن و هەمووان دەگرنەوە، جا لە ئاستی سەربازی، ئابوری و تەنانەت لە پێکهاتەی سیستمی و پێکهاتە هەنووکەیییەکاندا بێت.

تێکشکاندنی خەیاڵی «سەرکەوتنی سفری»

چواندنی سیستمی ئێران بە ئەڵمانیای نازی لە رۆژە کۆتاییەکانیدا جۆرێک لە «پێوانەی هەڵە» نیشان دەدات کە رەنگە لە قوڵایی شیکاریدا کەموکوڕی هەبێت. کۆتایی پێشبینکراوی سیستمی ئێران، بەپێی ئەو دەرەنجامانەی کە لەسەر بنەمای خوێندنەوەیەکی قووڵ بنیادنراون، تەنها سنووردار نابێت بە شکستێکی سەربازی. بەڵکو پێدەچێت کۆتاییەک بێت کە تێکشکانی پێکهاتەی ئایدۆلۆژی لە بەرژەوەندی بەهێزکردنی بیرۆکەی «دەوڵەتی نیشتمانی» بگرێتەوە. ئەم کۆتاییە لە کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی رێبەردا دەردەکەوێت، و ناچارکردنی سیستمی بە کرانەوە بەرامبەر نەتەوە پەراوێزخراوەکان وەک کورد، ئەحواز و بلووچ، لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی سنووردارکردنە یاساییە تەنگەژەکان کە هۆکاری گۆشەگیربوونی ئێران بوون لە دەوروبەری ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا.

لە بەرامبەردا، لایەنەکانی تریش، جا لە ئاستی ناوچەیی یان نێودەوڵەتیدا بن، «سەرکەوتنی بەڕاشکاو» بەدەستناهێنن. زیانە ئابورییە بەرزەکان، تێکدانی ژێرخانی ئابوری، و هەڕەشەکردن لە سەقامگیری ئاسایشی وزە، دەکرێت هێزە نێودەوڵەتییەکان ناچار بکەن بە کشانەوەی قۆناغ بە قۆناغ لە ناوچەکە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ڤاکۆمێک کە تەنها بە عەقڵانییەتی سیاسی و پراگماتیزم لە بەڕێوەبردنی کاروباری ناوچەکەدا نەبێت، پڕ نابێتەوە.

ئێرانی نوێ: لە شۆڕشەوە بۆ فیدراڵیەت

گۆڕانکاری قوڵ لە ئێراندا تەنها لە گۆڕینی کەسایەتییەکان یان سەرکردەکاندا ناوەستێت، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ دووبارە دابڕشتنەوەی پەیمانی کۆمەڵایەتی بە شێوازێکی بنەڕەتی. کرانەوە بەڕووی نەتەوەکاندا، سەرەڕای ئاستەنگ و نیگەرانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەگەری «بەلقەنەبوون»، دەبێتە تاکە هەڵژاردن بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامیی دەوڵەتی ایرانی. ئەم گۆڕانکارییە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە گۆڕینی نەتەوەکان لەوەی ببەنە «بۆمبی چاوەڕوان» کە هەڕەشە لە سەقامگیری وڵات دەکەن، بۆ «پردی کولتووری و ئابوری» کە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ دراوسێ ناوچەیییەکاندا بەهێزتر دەکات، بەتایبەت لە ناوچەی کەنداو، جا بە فارسی ناوببرێت یان عەرەبی.

لەدایکبوونی «گەورە هێزی ئابوری» هاوبەش

واقیعی سیاسی و ئابوری ئاڵۆز لە ناوچەکەدا گۆڕانکاری بەپەلە و بنەڕەتی دەسەپێنێت، کە تێیدا بووەتە زۆرملێ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی سەردەم و تێپەڕاندنی بەربەستەکان لە ڕێگەی گرتنەبەری دیدگایەکی هاوکاری نوێوە. «شکستی دووانی»، کە زیان بە هەمووان دەگەیەنێت بێ جیاکاری، دژبەرەکان بە ناچاری دەباتە سەر مێزی گفتوگۆ بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان دوور لە حساباتی تەنگەژە یان دروشمە دەنگبڵندەکان کە بە درێژایی دەیان ساڵ تەنها قووڵکردنەوەی قەیرانەکانیان نەبێت، هیچی تریان بەدەست نەکەوتووە.

بنیاتنانی داهاتوویەکی بەردەوام بۆ ناوچەکە پێویستی بە دابڕشتنی «پەیماننامەی سەقامگیری» گشتگیر هەیە کە سنوورە کلاسیکییەکان و بەرچاوڕوونییە کورتخایەنەکان ببڕێت. ئەم پەیماننامەیە دەبێت لەسەر چەند بنەمایەک دابمەزرێت، کە یەکەمیان بەدیهێنانی ئاسایشی خۆییە لە جیاتی پشتبەستنی زیاد لە پێویست بە بنکە سەربازییە بیانییەکان. لەبەر ئەوە، پێشنیار دەکرێت کە ڕێڕەوڕە ئاوییە هەستیارەکان وەک گەرووی هورمز و باب ئەلمەندەب لە ڕێگەی هاوکاری ناوچەیی هاوبەشەوە مسۆگەر بکرێن، بە شێوازێک کە دەوڵەتانی ناوچەکە بەرپرسیار بن لە پاراستنیان و زامنکردنی سەلامەتییان.

جگە لەوەش، دەبێت یەکگرتنی وزە لە نێوان دەوڵەتانی ناوچەکەدا بەهێز بکرێت لە ڕێگەی بەستنەوەی سەرچاوەکانی وزە وەک کێڵگەکانی گاز و تۆڕەکانی کارەباوە لە سیستمی یەکگرتوودا. ئەم هەنگاوە نەک تەنها بەشداری دەکات لە بەدیهێنانی سوودی ئابوری بۆ هەمووان، بەڵکو گرنگی یەکگرتنی سەقامگیری پایتەختە گەورەکانی ناوچەکەش دەسەلمێنێت، بە شێوازێک کە سەقامگیری تاران دەبێتە بەشێکی دانەبڕاو لە سەقامگیری ریاز، دۆحە و سەرجەم دەوڵەتانی ناوچەکە.

پاڵپشت بەمەش، پێویستییەکی بەپەلە هەیە بۆ قبوڵکردنی چەمکی «دەوڵەتی نیشتمانی» بە شێوازە ڕاستەقینەکەی لە ڕێگەی یەکخستنی دەسەڵات لەناو سنووری هەر دەوڵەتێکدا، و سنووردارکردنی چەک بە دەست دەزگا سیادییەکانەوە تەنها. چونکە کەمکردنەوەی کاریگەری باڵە چەکدارەکان و کۆتاییهێنان بە بیرۆکەی جەنگ بە وەکیل، پایەی بنەڕەتین بۆ مسۆگەرکردنی ئاشتی و گەشەپێدانی هاوسەنگ لە نێوان گەلان ناوچەکەدا.

لە کۆتاییدا، ئەم «پەیماننامەیە» تەنها خەونێکی خەیاڵی نییە، بەڵکو پێویستییەکی واقیعییە بۆ دروستکردن داهاتوویەک کە تێیدا بەرژەوەندییەکان تێکەڵ دەبن و هێزەکان پاڵپشتی یەکتر دەکەن، لە جیاتی بەردەوامبوونی ململانێکان کە هەمووانی ماندوو کردووە و رێگری لە پێشکەوتنیان کردووە بۆ دەیان ساڵ.

لە نێوان گوشارەکانی هێزە گەورەکان و داواکارییەکانی سەروەری ناوچەییدا، دیمەنی ناوچەیی لەسەر دووڕیانێکی ئاڵۆز وەستاوە. چین ڕەنگە لە سەقامگیری ناوچەکەدا هەلی زێڕین بببینێت بۆ پێشڕەویکردن بە دەستپێشخەری «پشتێن و ڕێگا»، لە کاتێکدا نیگەرانییەکانی ئەمریکا لە پووکانەوەی پاساوەکانی بوونی سەربازی زیاد دەکەن، و ڕووسیا خۆی بۆ هاتنە ژوورەوەی گازی ایرانی ئامادە دەکات وەک گۆڕاوێکی نوێ کە دەتوانێت هەڕەشە لە کاریگەرییەکەی بکات لە بازاڕی وزەدا.

لە کۆتایی ئەم قەیرانەدا، چارەسەر بە تۆمارکردنی سەرکەوتن بۆ لایەنێک لەسەر حیسابی لایەنەکەی تر نابێت، بەڵکو لە دانپێدانانی بەکۆمەڵەوە دێت کە بەردەوامی ململانێ تێچووی زیاتر بە هەمووان دەدات لەوەی کە بەرگەی بگرن، و بوونەکەیان دەخاتە مەترسییەوە. ڕەنگە ئەنجامەکە وەک «شکست بۆ هەمووان» بێت، بەڵکو لە ناخیدا تۆوی هیوای بۆ ناوچەکە هەڵگرتووە ئەگەر وەبەرهێنانی باشی تێدا بکرێت. کاتێک زەبرەتەکانی جەنگ دەگۆڕدرێن بۆ خاڵی دەستپێک بەرەو رۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی نوێ، وەبەرهێنان دەبێتە سەردێڕی قۆناغەکە لە جیاتی داخوران، و سەروەری بەسەر شوێنکەوتووییدا بەرزدەبێتەوە.

قوداسی بەفر و پەڕەی زەرد

لە جیهانی فرانس کافکادا، دەمامکەکان لاناچن بۆ ئەوەی ڕوخسارەکان دەربخەن، بەڵکو لادەچن بۆ ئاشکراکردنی دەمامکگەلێکی تری بێڕەنگتر و کاڵتر. لە هەردوو ڕۆمانی “دادگاییکردن” و “قەڵا”دا، بیرۆکراسی لە سیستمێکی کارگێڕی سادەوە دەگۆڕێت بۆ “ئایینێکی ڕەش”ی خودانەناس، کە تێیدا کاغەز پیرۆزییە، چاوەڕوانی نوێژە، و گەندەڵیش ئەو گەوهەرە شاراوەیەیە کە لە بێدەنگیی هۆڵەکاندا خۆی کڕ کردوە.

خنکان لە نێو دیوارەکاندا و لوورەی بۆشایی

لە “دادگاییکردن”دا، دەسەڵات وەک قۆچەخۆرێک (دڕندەیەک) دەردەکەوێت کە لە ناو کۆڵان و ڕێڕەوە تەنگەکاندا ڕاوی نێچیرەکەی دەکات؛ چۆنکە گەندەڵی لێرەدا “ستوونی”یە، لە ئاسمانی دادوەرە تەمومژاوییەکانەوە بەسەرتا دەبارێت بۆ ئەوەی لە ژوورە داخراوە بێ پەنجەرەکاندا هەناسەت ببڕێت. بەڵام لە “قەڵا”دا، مۆتەکەکە بە شێوەیەکی “ئاسۆیی” تەشەنە دەکات؛ ئەوە “گەندەڵی مەودایە”. دەسەڵات لە پشتی تۆوە نییە، بەڵکو “لەوێیە”، لە پشتی تەمەکەوە، لەسەر گردەکە، لە ناو قەڵایەکدا کە چاو دەیبینێت و پێ نایگاتێ. ئەو بەفرەی گوندەکە دادەپۆشێت تەنها کەشوهەوا نییە، بەڵکو هێمایەکە بۆ ئەو ساردییە کارگێڕییەی کە ڕۆحی غەریبەکان دەیبەستێت، و هاوارەکانیان دەگۆڕێت بۆ چرپەیەک کە سپێتیی بەفرەکە دەیلووشێت.

بەڕناباسی” و ئەو نامانەی بە مردوویی لەدایک بوون

نێردراو “بەڕناباسی” وەک ئایکۆنێکی وێڵبوونی بوونیادی (ئێکزیستانسیالی) دەردەکەوێت؛ ئەو پردێک نییە لە نێوان “K” و قەڵاکەدا، بەڵکو “ئاوێنەی نەبوونە”. دەستپێوەگرتنی “K” بەو کابرایەوە لەبەر نەزانینی نییە بە گەوهەرە لەرزۆکەکەی، بەڵکو هاوشێوەی دەستپێوەگرتنی قومارچییەکە بە کۆتا وەرەقەی دەستیەوە، لە کاتێکدا دەزانێت دۆڕاوە، بەڵام یاریی پێدەکات تەنها بۆ دواخستنی چرکەساتی داننان بە شکستدا. گەندەڵی لە جیهانی کافکادا لەم “ئومێدە ژەهراوییە”دا بەرجەستە دەبێت؛ کە نامەیەکت پێبدرێت کە ناخوێندرێتەوە، و ژوانێکت لەگەڵ کەسێکدا بۆ دابنرێت کە نایەت، و بە “غەریبی” بمێنیتەوە لە شوێنێکدا کە پێداگری دەکات لەسەر ئەوەی خۆی بانگهێشتی کردوویت.

پرۆسەی وەرگەرانەوەی “K”.. لە مرۆڤەوە بۆ مەلەف

تراژیدیا گەورەکە لە ستەمەکەدا نییە، بەڵکو لە “توانەوە”دایە. لە کۆڵانە تاریکەکانی بیرۆکراسیی کافکاییدا، مرۆڤ لە بوونی وەک گۆشت و خوێن دەوەستێت بۆ ئەوەی ببێت بە “ڕێکارێکی کارگێڕی”. گەندەڵی ڕاستەقینە ئەم ئامێریەیە کە لە خولانەوە ناکەوێت بۆ بەرهەمهێنانی “هیچ. “K” شەڕی مرۆڤەکان ناکات، بەڵکو شەڕی “شەبەنگە” یاسایی و کۆمەڵایەتییەکان دەکات، کە تێیدا بەرپرسەکە تەنها دەنگدانەوەی بەرپرسێکی ترە، و ڕاستیش ئەوەیە کە ئەرشیف بڕیاری لەسەر دەدات، تەنانەت ئەگەر واقیعیش پێچەوانەی ئەوە بڵێت.

کافکا تراژیدیای مرۆڤی هاوچەرخی کێشاوە کە لە دەرگای “دادپەروەری” دەدات و بە دادگایەکی داخراوی دەبینێتەوە، و لە دەرگای “ئینتیما و سەرپشکبوون” دەدات و بە گوندێکی بەستەڵەک دەیزانێت. ئەمە بیرۆکراسییە کاتێک دەبێتە چارەنووس؛ کە تێیدا سزاکە پێش تاوانەکە دەست پێدەکات، و گەیشتنیش مەحاڵە چونکە ڕێگاکە خۆی لە ژێر پێی ڕێبوارەکاندا دادەڕمێت و دەخورێت.

خەیاڵی کافکا مەکە وەک ئەدیبێکی دەستبەتاڵ لە قاوەخانەیەکی بۆهیمیدا، بەڵکو وەک فەرمانبەرێک کە پێشبڕکێ لەگەڵ کاتدا دەکات. کافکا لە “دامەزراوەی بیمەی قەزاکانی کرێکاران” لە پراگ کاری دەکرد، کە خۆی بە بۆڵەبۆڵەوە نازناوی “نووسینگەی بەدبەختی” لێنابوو.
لێرەوە دەزانین کە “مۆتەکەی کافکایی” لە خۆڕا و تەنها لە خەیاڵێکی پەتییەوە نەهاتووە، بەڵکو ڕاپۆرتێکی ڕۆژانە بووە کە بە جەستە و دەماری خۆی دەینووسییەوە.

لە رۆمانی “دادگاییکردن”دا، مردن بڕاوە و یەکلاکەرەوە بوو، وەک شمشێر تیژ بوو، کۆتایی بە ئازارەکان دەهێنا. بەڵام لە “قەڵا”دا، دڵڕەقییەکە لەوەدایە کە دەسەڵات تۆ ناکوژێت، بەڵکو دەتهێڵێتەوە تا بە چاوەڕوانی “خۆت خۆت بکوژیت”. ئەو تەنها ئومێدت پێدەبەخشێت بۆ ئەوەی مانەوەت لە ناو یارییەکەدا مسۆگەر بکات، پاشان ئەوەت پێدەدات کە دەتەوێت لەو چرکەساتەی کە چیتر خۆت بوونت نەماوە بۆ ئەوەی چێژی لێببینیت.

ئەمەیە سەرکەوتنی تەنزئامێز و لۆشمەی بیرۆکراسی: ئەوەی “کاغەزەکە”ت دەستبکەوێت و “ژیان” بەخت بکەیت.

مالمۆ

05-06-2026

ئێمە ئەمڕۆ لە چارەکی دووەمی هەزارەی دووەمداین، قۆناغێک کە پێویستی بە وەستانێکی قووڵ و تێڕامان هەیە بۆ پێداچوونەوە بە ڕووداوە وەرچەرخانەکان و ئەو ڕژێمە نائاساییانەی کە ناوچەی عەرەبیمان بەخۆیەوە بینیونی. لە نێوان مشتومڕاوییترین ئەزموونەکاندا، “لیبیای قەزافی” وەک مۆدێلێکی ئابووری-سیاسیی بێهاوتا سەرنج ڕادەکێشێت، کە لە کاتی بەراوردکردنیدا لەگەڵ “مۆدێلی بەلشەفی”ی سۆڤێتی، کۆمەڵێک پرسیاری بنەڕەتی دەورووژێنێت. جیاوازیی نێوان ئەم دوو ڕێچکەیە نەک تەنها ناکۆکییە ئایدۆلۆژییەکان، بەڵکو تێڕوانینی دژبەیەکیش سەبارەت بە بەڕێوەبردنی دەوڵەت، سەرچاوەکان، و پەیوەندیی کرێکار بە ئامرازی بەرهەمهێنانەوە دەخاتە ڕوو.

قەزافی ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی دژبەیەک بوو لە سیاسەتی ئابووریدا؛ لە لایەکەوە خاوەنی مەیلی شۆڕشگێڕانەی ڕۆمانسی بوو بەرامبەر بە ئابووریی ناوخۆیی، لە لایەکی تریشەوە پەیڕەوی لە پراگماتیزمێکی سەرمایەداری دەکرد لە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوتدا. لە کاتێکدا بەلشەفییەکان هەوڵیان دەدا کۆمەڵگە بگۆڕن بۆ دەزگایەکی زەبەلاح کە بە سیستمێکی توند و ڕێکخراو کار بکات، قەزافی هیوای دەخواست ئەم پێکهاتەیە هەڵبوەشێنێتەوە و بەرەو تۆڕێک لە یەکە سەربەخۆکان بیبات کە تەنها لە ڕێگەی لێشاوی سەرچاوە داراییەکانی ناوەندەوە (کە خێوەتەکە هێمای بوو) بەستراونەتەوە. بەهۆی ئەم ستراتیژە جیاوازانەوە، پیشەسازیی سۆڤێتی میراتێکی لە دوای خۆی جێهێشت کە لە کارگەی زەبەلاح و پیشەسازیی سەربازیی پێشکەوتوودا کورت دەبووەوە، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی بووە هۆی دروستبوونی پێکهاتەیەکی پیشەسازیی لاواز کە لەگەڵ ڕاوەستانی پشتیوانیی حکوومەت یان پەککەوتنی هەناردەی نەوت، خێرا داڕما.

پارادۆکس و دژایەتییەکی ڕوون لە نێوان سەرمایەداریی دەوڵەت لە مۆدێلی سۆڤێتیدا و سۆسیالیزمی ئۆتۆپی-ئەنارکی (خەیاڵی-ئاژاوەگێڕی) لە مۆدێلەکەی قەزافیدا دەبینرێت. هەرچەندە ئەمەی دواییان هەوڵی دەدا کێشەی “نامۆبوونی کرێکار” چارەسەر بکات — کە تەوەرێکی سەرەکیی ڕەخنەکانی کارڵ مارکس بوو بۆ سەر سەرمایەداری — بەڵام لە کۆتاییدا بە شێوازێکی ناڕاستەوخۆ سیستەمێکی بنیات نا کە بە ڕێژەیەکی زۆر پشتی بە دەسەڵاتی دەوڵەت دەبەست، تەنانەت ڕەنگە بە ئاستێک کە لە خودی سۆڤێتییەکانیش تێپەڕی کردبێت.

لە شیکردنەوەی ئەزموونی قەزافیدا بەراورد بە ڕێچکەی بەلشەفییەکان، کۆمەڵێک جیاوازیی بنەڕەتی دەردەکەون کە سەرەڕای سرووشتە ئاژاوەییەکەی، تایبەتمەندیی زیاتریان پێبەخشیوە. یەکێک لە دیارترینیان چەمکی پەیوەندیی ئابووریی نێوان “کرێگرتە” و “شەریک” بوو. ڕژێمی سۆڤێتی پێکهاتەی کرێی نەریتی هێشتبووەوە، کە تێیدا ڕۆڵی کرێکار کورت دەبووەوە لە فرۆشتنی ماندووبوونی خۆی بە دەوڵەت لەبەرامبەر کرێیەکی مانگانەی جێگیردا. لێرەوە، دەوڵەت خۆی “سەرمایەداری هەرە گەورە” بوو کە زیادەی بەرهەمی کۆدەکردەوە و دووبارە دەیخستەوە گەڕ بۆ لێخوڕینی چەرخی پیشەسازیی قورس.

بەلشەفیزم: پیرۆزکردنی پێکهاتە و بیرۆکراسی
ڕێچکەی بەلشەفی لەسەر بیرۆکەی سڕینەوەی چینی سەرمایەدار و جێگرتنەوەی لەلایەن دەوڵەتەوە دامەزرا بوو. سەرەڕای بەرزکردنەوەی دروشمە سۆسیالیستییەکان، سیستەمەکە پێکهاتەی “کرێ”ی پاراست، بە جۆرێک دەوڵەت گۆڕا بۆ “سەرمایەداری هەرە مەزن” کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان بوو و کرێی دابەش دەکرد. بۆ بەڕێوەبردنی ئەم قەبارە زەبەلاحە، سۆڤێتییەکان دەزگای “گۆسپڵان” (Gosplan)یان دامەزراند، کە بیرۆکراسییەکی هەرەمیی ئێجگار ئاڵۆز بوو؛ بە جۆرێک کە هەموو بزمارێک لە سیبریا بەرهەم بهێنرایە، بە پلانێکی ناوەندییەوە لە کرملین دەبەسترایەوە. سەرەڕای ئەو چەقبەستووییەی هاوشانی ئەم سیستەمە بوو، بەڵام توانی ئاستێکی بەرزی ڕێکخستن، هەماهەنگی، و کەڵەکەبوونی ئەزموونی تەکنۆکراتی بەدەست بهێنێت.

“زەحف” و شۆڕش دژی کارگێڕی

لە بەرامبەردا، موعەمەر قەزافی لە “پەرتووکی سەوز”دا لە خۆماڵیکردنی نەریتی تێپەڕی و هەوڵیدا “خاوەنکار” و “کرێ” پێکەوە بسڕێتەوە، و کرێی بە کۆیلایەتیی هاوچەرخ دادەنا. قەزافی بنەمای “خانوو بۆ دانیشتووانەکەی و کارگە بۆ بەرهەمهێنەرانی” خستە ڕوو، کە ناوی نابوو “التزحيف” (کۆنترۆڵکردنی کارگەکان لەلایەن کرێکارانەوە)، کە تێیدا پێکهاتە کارگێڕییە نەریتییەکان هەڵوەشێنرانەوە و وەزارەتەکان لەبەرژەوەندیی “لیژنە گەلییەکان” داخران. ئامانجی ئەم ڕێچکەیە بنیاتنانی ڕێکخستنێکی دامەزراوەیی نەبوو، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی بوو، بەو پێودانگەی کە هەر نێوەندگیرێکی کارگێڕی ئامرازێکی زۆردارییە. ئەنجامەکەش ئەوە بوو کە دامەزراوەکان گۆڕان بۆ “دوورگەی دابڕاو” کە کەمبوونی ئەزموونی هونەری و لێپرسینەوەیان پێوە دیار بوو، ئەمەش بووە هۆی دژایەتی لە بڕیارەکان و شکستی یەکگرتوویی پیشەسازیی نیشتمانی.

پارادۆکسی نەوت: دووفاقی ناوەندێتی و ناماوەندێتی

پارادۆکسە گەورەکە لەوەدا بوو کە قەزافی، لە کاتێکدا ڕیکلامی بۆ “سۆسیالیزمێکی ئاژاوەگێڕانە” لە کەرتە بچووک و مامناوەندەکاندا دەکرد، لە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوتدا لە ڕێگەی دامەزراوەی نیشتمانیی نەوتەوە، پەیڕەوی لە پراگماتیزمێکی سەرمایەداریی توند دەکرد. نەوت ئەو “زمانەی دڵنیایی” بوو کە وای لەم ڕژێمە کرد خۆڕاگر بێت؛ لە کاتێکدا ئابووریی سۆڤێتی پشتی بە توانای بەرهەمهێنانی کارگەکانی دەبەست بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامیی دەوڵەت، کارگەکان لە لیبیا تەنها سەرچاوەکانیان بەفیڕۆ دەدا و هیچ قازانجێکیان بەرهەم نەدەهێنا، چونکە بە تەواوی لەلایەن داهاتی نەوتەوە پاڵپشتی دارایی دەکران. بە دەستەواژەیەکی تر، ناماوەندێتی لە لیبیا تەنها “ڕوکارێکی بینراو” بوو، کە لە پشتییەوە ناوەندێتییەکی دارایی ڕەها لەژێر دەستی دەسەڵاتدا شارابووەوە.

دیالێکتیکی “بەرهەمهێنەر” و “بەکارهێنەر”

لە کاتێکدا سۆڤێتییەکان هەوڵیان دەدا کۆمەڵگە بگۆڕن بۆ “یەک کارگەی گەورە” و کرێکار بکەنە ددانەیەک لە ئامێری دەوڵەتدا، قەزافی دەیویست کۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ کۆمەڵێک لە “خێوەتی سەربەخۆ” کە تەنها بە پەیوەندیی دەمارگیریی نەوتەوە بەستراونەتەوە. مۆدێلی سۆڤێتی لە کۆتاییدا بووە هۆی دروستبوونی چینێکی تەکنۆکراتی بەهێز و سوپایەک لە ئەندازیاران، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی گەلی لە “بەرهەمهێنەر”ەوە گۆڕی بۆ “بەکارهێنەر” کە مووچەکانیان لە داهاتی نەوتەوە وەردەگرت نەک لە بەرهەمی ڕەنجی خۆیان.

ئایا ئاژاوەکە ستراتیژ بوو؟

دەکرێت بڵێین مۆدێلەکەی قەزافی بە هەمان ئەندازە کە “خۆماڵیکردنێک بوو دژی سەرمایەداری”، بەشێوازێکیش “خۆماڵیکردن بوو دژی دەوڵەت”. پێدەچێت هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەیی بەئەنقەست و دژایەتیکردنی کارگێڕی نەریتی تەنها خەونی ئایدۆلۆژی نەبووبێتن، بەڵکو ئامرازێکی سیاسیی مەبەستدار بووبێتن بۆ ڕێگریکردن لە سەرهەڵدانی هەر چینێکی تەکنۆکراتی (بەڕێوەبەران و ئەندازیاران) کە پێدەچوو خاوەنی دەسەڵات یان سەربەخۆییەک بن کە ببێتە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر بەردەوامیی دەسەڵاتی قەزافی.

لە کۆتاییدا، سۆڤێتییەکان کۆچی دواییان کرد و میراتێکی پیشەسازی و سەربازیی زەبەلاحیان لە دوای خۆیان جێهێشت، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی پێکهاتەیەکی ئابووریی لەرزۆکی جێهێشت، کە خێرا لەگەڵ وەستانی لێشاوەکانی نەوت یان نەبوونی ئەو دەستە ناوەندییەی کە هەموو دەزووەکانی گرتبوو، داڕما. ئەزموونی لیبیا وانەیەک بوو لەسەر ئەوەی چۆن دروشمە شۆڕشگێڕییەکان دەکرێت وەک پەردەیەک بەکاربهێنرێن بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتێکی ناوەندیی ڕەها، لە ڕێگەی سەرقاڵکردنی کۆمەڵگە بە ئاژاوەیەکی کارگێڕییەوە کە ڕێگر بێت لە گەشەپێدانی ڕاستەقینە.

فریدریش نیتچە و کارڵ مارکس دوو بیرمەندی کاریگەرن لە مێژووی فەلسەفە و تیۆری کۆمەڵایەتیدا. سەرەڕای جیاوازی ڕوانگەکانیان لەسەر دەسەڵات، ئایدۆلۆژیا و گۆڕانی کۆمەڵایەتی، هەردوو فەیلەسووفەکە بەشدارییەکی گەورەیان کردووە لە تێگەیشتنمان بۆ کۆمەڵگا، سیاسەت و سروشتی مرۆڤ. ڕەخنەکانی نیتچە بۆ بەها باوەکان و چەمکی “ویستی دەسەڵات” جەخت لەسەر گرنگی تاکگەرایی و خۆدیاریکردن دەکەنەوە، لە کاتێکدا جەختکردنەوەی مارکس لەسەر ململانێی چینایەتی و نایەکسانی ئابووری لە ناو جەرگەی مشتومڕە بەردەوامەکانی پەیوەست بە نایەکسانی داهات و مافەکانی کارگەراندایە.

فەلسەفەی نیتچە کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر بوونگەرایی (ئێکزیستانسیالیزم) و تاکگەرایی هەبووە، تەنانەت لەو کۆمەڵگایانەی کە بیری ئازاد تێیاندا سنووردارە. جەختکردنەوەی ئەو لەسەر “ویستی دەسەڵات” و گرنگی دروستکردنی بەها تایبەتەکانی خودی تاک، دەنگدانەوەی هەیە لای ئەو کەسانەی لە ژینگەی سەرکوتکەردا بەدوای سەربەخۆییدا دەگەڕێن. لە هەمان کاتدا، بیرۆکەکانی مارکس بە شێوەیەکی بەرفراوانتر لە بزووتنەوە سۆسیالیستی و کۆمۆنیستییەکاندا پەسەند کران، بەڵام جێبەجێکردنیان بەپێی کەشوهەوای سیاسی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانی بەسەردا هات.

هەردوو فەیلەسووفەکە تێڕوانینی بەنرخیان دەربارەی ئاڵۆزییەکانی بوونی مرۆڤ و ئەو پێکهاتانەی کۆمەڵگا بنیاد دەنێن پێشکەش کردووە، کە شوێنەواری بەردەوامیان لەسەر شێوازی بیرکردنەوەمان دەربارەی دەسەڵات، یەکسانی و هەوڵدان بۆ جیهانێکی باشتر جێهێشتووە. بۆ نموونە، بیرۆکەی نیتچە دەربارەی “مرۆڤی باڵا” (Superhuman) هاندەر بووە بۆ تاکەکان تا لە نەریتی کۆمەڵایەتی ڕزگاریان بێت و ڕێگەی تایبەتی خۆیان بەرەو بەدیهێنانی خود بدۆزنەوە.

بەڵام گرنگە ئەوە درک پێ بکەین کە بیرۆکەکانیان لە مێژوودا بە هەڵە لێکدراونەتەوە و بۆ پاساودانی کردەوە و ئایدۆلۆژیا سەرکوتکەرەکان بەکارهێنراون. شیکردنەوەی ڕەخنەگرانە و تێگەیشتن لە کارەکانیان لە ناو چوارچێوەی مێژوویی خۆیاندا، کارێکی یەکجار گرنگە بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕووکەشگەرایی و دڵنیابوون لە تێگەیشتنێکی وردتر بۆ فەلسەفەکەیان. بە کۆڵینەوە لە دەقە ڕەسەنەکان و ڕەچاوکردنی بارودۆخی مێژوویی و کولتووریی سەردەمەکەیان، دەتوانین لە داوی لێکدانەوەی دەمارگیرانە ڕزگارمان بێت و تێڕوانینەکانیان بۆ ڕێنوێنیکردنی هەوڵە بەردەوامەکانمان لە پێناو دروستکردنی کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و گشتگیرتر بەکاربهێنین.

تەواوکاری و جیاوازی نێوان نیتچە و مارکس

لەم بابەتەدا دەمەوێت لێکۆڵینەوە لە تەواوکاری و جیاوازی نێوان ئایدۆلۆژیاکانی نیتچە و مارکس بکەم، بە جەختکردنەوە لەسەر بیروباوەڕ و بنەما سەرەکییەکانیان. نیتچە کە بە چەمکی “ویستی دەسەڵات” و ڕەخنەگرتن لە ئەخلاقی باو ناسراوە، ڕوانگەیەکی بێوێنە دەربارەی تاکگەرایی و تێپەڕاندنی خود پێشکەش دەکات. لە لایەکی دیکەوە، جەختکردنەوەی مارکس لەسەر ململانێی چینایەتی و ماددیەتی دیالێکتیکی، چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە مێژووییەکان و داینامیکی سەرمایەداری دابین دەکات.

جەختکردنەوەی نیتچە لەسەر توانای تاک بۆ تێپەڕاندنی نەریتە کۆمەڵایەتییەکان و دروستکردنی بەهاکانی خۆی، بە توندی پێچەوانەی جەختکردنەوەی مارکسە لەسەر کاری دەستەجەمعی و پێکدادانی حەتمی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان. هەردوو فەیلەسووفەکە پرسیاری گرنگ دەربارەی داینامیکی دەسەڵات و سروشتی بوونی مرۆڤ دەورووژێنن، و تەحەدای ئێمە دەکەن کە بەسەر ئاڵۆزییەکانی جیهانێکی خێرا گۆڕاودا زاڵ بین، لە کاتێکدا هەوڵ بۆ کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و یەکسانتر دەدەین.

لە کۆمەڵگایەکی سەرمایەداریدا، ڕەنگە تاک هەوڵ بۆ کۆکردنەوەی سەروەت و سامان و دارایی بدات وەک پێوەرێک بۆ سەرکەوتن، لە کاتێکدا لە کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستیدا ڕەنگە جەختکردنەوە لەسەر خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و دابەشکردنەوەی سەرچاوەکان بێت بۆ بەرژەوەندی گشتی. ئەم ڕوانگە جیاوازانە تیشک دەخەنە سەر گرژی نێوان ویستی تاکەکەسی و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی، کە لە ناو جەرگەی زۆربەی گفتوگۆ سیاسییەکانی ئەمڕۆدایە.

بیرۆکەکانی مارکس کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر گەشەکردنی بزووتنەوە کۆمۆنیستی و سۆسیالیستییەکان لە سەرانسەری جیهاندا هەبوو. ئەو مێژووی وەک زنجیرەیەک لە ململانێی چینایەتی دەبینی کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی ڕووخانی چینی دەسەڵاتدار. هەرچەندە نیتچە و مارکس ڕوانگەی جیاوازیان هەبوو دەربارەی باشترین ڕێگە بۆ بەدیهێنانی ئازادی تاکەکەسی و یەکسانی، بەڵام هەردووکیان شوێنەواری قووڵیان لەسەر بیری سیاسی و کۆمەڵایەتی جێهێشتووە.

جێبەجێکردنی پراکتیکی و ئاڵۆزییەکان

ئەنجامە جیاوازەکانی جێبەجێکردنی بنەما مارکسییەکان لە وڵاتە جیاوازەکاندا، گرنگی ڕەچاوکردنی بارودۆخی تایبەت و شێوازی سەرکردایەتی نیشان دەدات. لە کاتێکدا هەندێک وڵات توانیویانە بیرۆکە مارکسییەکان بۆ دروستکردنی کۆمەڵگای یەکسانتر بەکاربهێنن، هەندێکی تر بەهۆی سەرکردە دەسەڵاتخوازەکان و سیستمە گەندەڵەکانەوە تووشی دەرئەنجامی کارەساتبار بوون. ڕوونە کە سەرکەوتنی جێبەجێکردنی مارکسیزم بەندە بە کۆمەڵێک هۆکارەوە، لەوانە هەبوونی ژێرخانێکی ئابووری پتەو لە سایەی سەرمایەدارییەکی پێشکەوتوو، سەقامگیری سیاسی، ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ و حوکمڕانییەکی کارا.

سەرکەوتنی بنەما مارکسییەکان لە ژێر کاریگەری هۆکاری جۆراوجۆردایە، وەک کاریگەرییە دەرەکییەکان، پاڵپشتی جەماوەری، پاشخانی مێژوویی و هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان. ئەو وڵاتانەی مێژوویەکی درێژیان لە سەرمایەداری هەیە یان کاریگەرییەکی توندی سەرمایەدارییان لەسەرە، ڕەنگە لە کاتی گۆڕان بەرەو سیستمی مارکسی تووشی ئاستەنگی زیاتر ببن، لە کاتێکدا ئەو وڵاتانەی سەرمایەدارییەکی بەهێزیان هەیە کە هۆکارەکانی بەردەوامی و ژیانێکی شاهانەیان بۆ کۆمەڵگا دابین کردووە، ڕەنگە نەیانەوێت یان نەتوانن سیاسەتە مارکسییەکان بە سەرکەوتوویی جێبەجێ بکەن.

تیۆرییەکانی مارکس دەربارەی سەرمایەداری، ململانێی چینایەتی و دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە ئاستەنگ و ئەگەرەکانی وەرچەرخان بۆ سیستمی مارکسی دابین دەکات. سەرمایەداری بە چەوساندنەوە و نایەکسانی دەناسرێتەوە، کە تێیدا چینێکی بچووکی سەرمایەدار خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانن و سوود لە ڕەنجی چینی کرێکار وەردەگرن. ئەم دابەشکردنە نادادپەروەرانەی سامان و دەسەڵات دەبێتە هۆی ململانێیەکی چینایەتی کە تێیدا چینی کرێکار هەوڵی ڕووخاندنی سیستمی سەرمایەداری و دامەزراندنی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا دەدات.

لە کاتی شۆڕشی ڕووسیای ساڵی ١٩١٧دا، پرۆلیتاریا بە سەرکردایەتی پارتی بۆلشەویک توانی حکومەتی سەرمایەداری بڕووخێنێت و دەوڵەتی “سەرمایەداری دەوڵەت” وەک پێشەکییەک بۆ بنیادنانی سۆسیالیزم دابمەزرێنێت. ئەم وەرچەرخانە بووە هۆی گۆڕانکاری گەورە لە ئابووری و پێکهاتەی کۆمەڵایەتیدا، بەڵام لە کۆتاییدا بووە هۆی سەرهەڵدانی سیستمێکی تۆتالیتار (گشتگیر) لە سەردەمی جۆزێف ستالیندا. ئەمە ئەوە نیشان دەدات کە هەوڵدان بۆ سامان و دەسەڵات هەندێک جار دەتوانێت ببێتە هۆی دەرئەنجامی نەخوازراو و بەردەوامبوونی نایەکسانی و سەرکوتکردن.

جیاوازی لە ڕێبازە فەلسەفییەکاندا

جیاوازییە سەرەکییەکانی نێوان وڵاتانی سۆسیالیست و سەرمایەدار دەکرێت لە هەڵوێستیان بەرامبەر مافەکانی تاک و ڕۆڵی حکومەت لە کۆمەڵگادا ببینرێت. دەوڵەتە سۆسیالیستییەکان بەزۆری ئەولەویەت دەدەنە خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوەکان، لە کاتێکدا دەوڵەتە سەرمایەدارەکان جەخت لەسەر ئازادییە تاکەکەسییەکان و گرنگی کێبڕکێ و هێزەکانی بازاڕ دەکەنەوە بۆ برەودان بە گەشەی ئابووری.

سەرکەوتن یان شکستی دەوڵەتێکی سۆسیالیست یان سەرمایەدار بەندە بەوەی تا چەند دەتوانێت هاوسەنگی لە نێوان پێویستییەکانی تاک و داخوازییەکانی کۆمەڵدا دروست بکات، و تا چەند لە ڕووبەڕووبوونەوەی نایەکسانی و دیکتاتۆریەتدا سەرکەوتوو دەبێت. وڵاتانی وەک سوید و دانیمارک بە سەرکەوتوویی سیستمی سەرمایەدارییان جێبەجێ کردووە کە خاوەنی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی بەهێزن و خزمەتگوزاری تەندروستی و پەروەردەیی گشتگیر پێشکەش دەکەن، بێ ئەوەی گەشەی ئابووری یان ئازادییە تاکەکەسییەکان بکەنە قوربانی.

هەردوو نیتچە و مارکس ڕەخنەیان لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان هەبوو و پێیان وابوو کە سەرکوتکەرن. ئەوان داوای هەڵسەنگاندنەوەی بەهاکان و دووبارە وێناکردنەوەی کۆمەڵگایان دەکرد بۆ دروستکردنی سیستمێکی دادپەروەرتر. بە تێکەڵکردنی بیرۆکەکانیان، دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵترمان دەربارەی کەموکوڕییەکانی سیستمەکانی ئێستامان هەبێت و هەوڵ بدەین بۆ دروستکردنی کۆمەڵگایەکی یەکسانتر بۆ هەمووان. ئەم یەکگرتنە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە چارەسەرکردنی کێشەکانی دەسەڵات، نایەکسانی و چەوساندنەوە کە تا ئێستاش لە کۆمەڵگاکەماندا ماونەتەوە.

مارکس و نیتچە هەر یەکەیان لە ڕوانگەی جیاوازەوە مامەڵە لەگەڵ چەمکی دەسەڵات و زاڵبوون لە کۆمەڵگادا دەکەن. مارکس تیشک دەخاتە سەر چڕبوونەوەی دەسەڵات لە دەستی بۆرژوازیدا، کە پرۆلیتاریا بۆ بەرژەوەندی خۆی دەچەوسێنێتەوە. ئەو داوای خەباتی دەستەجەمعی دەکات بۆ ڕووخاندنی ئەم پێکهاتە سەرکوتکەرانە. لە لایەکی ترەوە، ڕەخنەی نیتچە بۆ ئەخلاقی باو و جەختکردنەوەی لەسەر “ویستی دەسەڵات” دەکرێت وەک تەحەدایەک بۆ داینامیکی دەسەڵاتی ئێستا ببینرێت، کە هانی تاکەکان دەدات پرسیار لە سیستمە سەرکوتکەرەکان بکەن و بەرەنگاریان ببنەوە.

تیۆرییەکانی مارکس و نیتچە چوارچێوەیەکی گشتگیر بۆ تێگەیشتن لە کێشە کۆمەڵایەتییە نوێیەکان، لە نایەکسانی داهاتەوە تا دەگاتە جیاکاری ڕێکخراو (سیستماتیک)، پێشکەش دەکەن. بە ناسینی یەکتربڕینی هۆکارە ئابووری، دەروونی و کولتوورییەکان، دەتوانین چارەسەری گشتگیرتر بدۆزینەوە. ئەم ڕێبازە ڕێگەمان پێ دەدات تەحەدای دۆخی باو (Status Quo) بکەین و داوای سیاستێک بکەین کە یەکسانی و دادپەروەری بۆ هەموو ئەندامانی کۆمەڵگا دابین بکات.

ئاسۆکانی داهاتوو و توێژینەوەی زیاتر

چەمکی نیتچە بۆ “مرۆڤی باڵا” و جەختکردنەوەی لەسەر ئیرادەی تاک و کۆنتڕۆڵی خود، بە توندی پێچەوانەی جەختکردنەوەی مارکسە لەسەر خەباتی بەکۆمەڵ و دابەشکردنەوەی دەسەڵات و سەرچاوەکان. نیتچە داوای هەڵسەنگاندنەوەی بنەڕەتی بەهاکان و ڕەتکردنەوەی ڕێسا ئەخلاقییە باوەکان دەکات، لە کاتێکدا مارکس داوای شۆڕشی پرۆلیتاریا دەکات بۆ کۆتاییهێنان بە چەوساندنەوەی سەرمایەداری.

هەروەها دەتوانرێت ڕوانگەی بیرمەندانی تریش وەک ماکس ڤێبەر و میشێل فوکۆ بۆ ئەم باسە زیاد بکرێت. ڤێبەر پێی وابوو ئایین و بەها ئەخلاقییەکان کارلێکی ئاڵۆزن لە نێوان تاک و کۆمەڵگا، لە کاتێکدا فوکۆ تیشکی دەخستە سەر سروشتی دەسەڵات و ئاڵۆزییەکانی ئارەزووی مرۆڤ. تێکەڵکردنی ئەم ڕوانگانە یارمەتیمان دەدات باشتر مامەڵە لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی وەرچەرخانی کۆمەڵایەتیدا بکەین.

لە کۆتاییدا، کۆڵینەوە لە کارەکانی نیتچە و مارکس لە جیهانی هاوچەرخدا دەتوانێت تێڕوانینی بەنرخمان دەربارەی داینامیکی دەسەڵات و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان پێ ببەخشێت. بە تێکەڵکردنی بیرۆکەکانی نیتچە دەربارەی دەسەڵات و تیۆرییەکانی مارکس دەربارەی پێکهاتە ئابوورییەکان، دەتوانین چوارچێوەیەکی گشتگیرتر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چەوساندنەوە و نایەکسانی دابڕێژین. لێکۆڵینەوە لەوەی چۆن چەمکەکانی تاکگەرایی و کۆمەڵگەرایی لە بیری ئەم دوو بیرمەندەدا یەکدەبڕن، دەتوانێت ڕێگەی نوێ بۆ بەدیهێنانی دادپەروەری و یەکسانی نیشان بدات. بەڵام پێویستە ئەوەش بزانین کە تەنها ململانێی چینایەتی هۆکاری گۆڕانکارییەکان نییە، بەڵکو کاری دەستەجەمعی، هاوپشتی و دامەزراوەکانیش ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن.

حەمید کورەچی

نیوولیبرالیزم چۆن کۆتایی بە پاشماوەکانی ئازادی هێنا؟

لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا، سانسۆر و پڕوپاگەندە مەرج نییە تەنیا پشت بە سەرکوتکردنی ڕاستەوخۆ وەک سڕینەوە یان زیندانیکردن ببەستن، بەڵکو پەنا دەبەنە بەر شێوازی فێڵبازانەتر وەک “تەقینەوەی زانیاری” و پەراوێزخستن.
زۆربەی کات سانسۆر لەم کۆمەڵگایانەدا “ئاسۆییە”، واتە تاکەکان لە دژی یەکتر بەکاری دەهێنن، نەک تەنیا “ستوونی” بێت لە حکومەتەوە بۆ هاووڵاتیان. یەکێک لە نموونە دیارەکان لێرەدا ئەوەیە کە بە “سڕینەوەی کولتووری” (Cancel Culture) یان هێرشە دیجیتاڵییەکان دەناسرێت؛ لێرەدا بە یاسا ڕێگریت لێ ناکرێت قسە بکەیت، بەڵکو وات لێ دەکرێت پەراوێز بکەویت یان ناوزڕاو بیت، بەجۆرێک کە خۆت ناچار بیت پاشەکشە بکەیت. لە هەمان کاتدا، خوارزمیتەکانی (Algorithms) سۆشیاڵ میدیا ڕۆڵی سانسۆرچییەکی شاراوە دەگێڕن، ئەوەش لە ڕێگەی زیندانیکردنی بەکارهێنەران لەناو “بڵقە فکرییەکان” کە تەنیا قەناعەتە کەسییەکانی خۆیان بەهێز دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی دابڕانێکی فکری کە وادەکات ڕاکانی بەرامبەر وەک هەوڵێکی دوژمنکارانە بۆ چەواشەکاری بێنە بەرچاو.

نائووم چۆمسکی، یەکێک لە دیارترین بیرمەندە هاوچەرخەکان، ئاماژە بەوە دەدات کە پڕوپاگەندە لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا بریتییە لە دیاریکردنی چوارچێوەیەکی تەسک بۆ گفتوگۆی گشتی؛ تەنیا لەناو ئەم چوارچێوەیەدا ڕێگە بە مشتومڕ و ناکۆکی توند دەدرێت، لە کاتێکدا گومانکردن لە بنەما گەورەکانی سیستمەکە لە دەرەوەی بازنەی لێکۆڵینەوە و گفتوگۆ دەمێنێتەوە. جیاوازی بنەڕەتی لێرەدا لەچاو سیستمە تۆتالیتارەکاندا (گشتگیرەکان) ئەوەیە کە تاکەکان لەژێر دەسەڵاتی تۆتالیتاردا دەزانن کە ڕووبەڕووی چەواشەکاری و پڕوپاگەندەی ئاشکرا دەبنەوە، بۆیە هەوڵ دەدەن لە نێوان دێرەکاندا ڕاستی بدۆزنەوە. بەڵام لە دیمۆکراسییەکاندا، قەناعەتی خەڵک بەوەی کە گوایە تەواو ئازادن، وایان لێ دەکات زیاتر بکەونە ژێر کاریگەری پڕوپاگەندە، چونکە بە شێوەیەکی شاراوە و نادیار کار دەکات.

لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا، میدیا باوەڕپێکراوەکانی وەک (نیویۆرک تایمز) یان (بی بی سی) مەیلیان بەرەو وردبینی و خستنەڕووی ڕاستییەکان هەیە، بەڵام جۆرێک لە “بژاردەکردن” پەیڕەو دەکەن لە دیاریکردنی ئەوەی کام ڕاستی تیشکی بخرێتە سەر و کامەیان پشتگوێ بخرێت. دەکرێت ئەم بژاردەکردنە وەک جۆرێک لە پڕوپاگەندەی ناڕاستەوخۆ یان “نەرم” هەژمار بکرێت. لە بەرامبەردا، میدیا لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا وردبینی قوربانی دەکات لەپێناو دڵسۆزی سیاسی یان ئایدیۆلۆژی. کێشەکانی پەیوەست بە سیستمە سەرکوتکەرەکان، وەک مۆدێلی ڕووسی، لەوەدایە کە ئەوان لە ڕوانگەی پێوەرە تایبەتەکانی خۆیانەوە سەیری جیهان دەکەن؛ بەوپێیەی میدیاکانیان لەژێر کۆنترۆڵ و ئاڕاستەکردنی تونددایە، وادەزانن ئەو فرەییەی لە سیستمە دیمۆکراتییە ڕۆژئاواییەکاندا هەیە تەنیا “شانۆگەرییەکەی” بەڕێوەبراوە لە ناوەندێکی یەکگرتووەوە، ئەمەش نیشانەی تێنەگەیشتنی ڕاستەقینەیە لە فرەیی میدیایی لەو کۆمەڵگایانەدا.

لە سەدەی ڕابردوودا، ململانێکان ڕوون بوون؛ بەرەیەک ستایشی “ئازادی” و دیمۆکراسی بۆرژوازی دەکرد، و بەرەیەکی تۆتالیتار کە بە “مەقەس” و زیندان سانسۆری پەیڕەو دەکرد. بەڵام ئەمڕۆ دەمامکەکان کەوتوون و شێوازەکان تێکەڵ بوون، تاوەکو نیوولیبرالیزم ڕووە هەرە دڵڕەقەکەی خۆمان نیشان بدات: سیستمێک کە پێویستی بە زیندانیکردنی جەستەت نییە تا ئەو کاتەی توانای “سڕینەوەی” ئابووری و کۆمەڵایەتیتی هەبێت تەنیا بە فشارخستنە سەر دوگمەیەک.

لیبرالیزمی کلاسیک هەمیشە شانازی بە پیرۆزی تاک و مافە سیاسییەکانی دەکرد، بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی نیوولیبرالیزم، ئەم تاکە لە “هاووڵاتییەک” کە خاوەن مافی پارێزراو بێت بە دەستوور، گۆڕا بۆ تەنیا “سەرمایەی مرۆیی” یان “بەکارهێنەرێکی” بێ بەرگری. لیبرالیزم لە ناوەوە گنی و داڕما، لەبری شارستانییەت و گفتوگۆ، ئێستا لەژێر سێبەری “دەرەبەگایەتییەکی تەکنیکی” (Techno-feudalism) ی نێوان کیشوەرەکاندا دەژین، کە تێیدا هیچ دەنگێک لە سەرووی دەنگی قۆرخکارییەوە (Monopoly) نییە.

ئەگەر بەراوردێک بکەین لەنێوان ئامرازەکانی کۆنترۆڵ لە سیستمە تۆتالیتارەکان و دیمۆکراسییە نیۆلیبرالەکاندا، دەبینین دڵڕەقی کەم نەبووەتەوە، بەڵکو “تەکتیکەکانی” گۆڕاون. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا سانسۆر بە “ستوونی” و ئاشکرا دەمێنێتەوە. دەوڵەت نەیارەکەیە و زیندان ئامرازەکەیە. سەرەڕای ناشیرینییەکەی، بەڵام “ڕوونە” و هۆشیارییەک بۆ بەرگری و گەڕان بەدوای ڕاستیدا لە نێوان دێرەکاندا دروست دەکات. بەڵام لە دیمۆکراسییە نیۆلیبرالەکاندا سانسۆر “ئاسۆیی” و پیسە. نەیارەکەت پۆلیس نییە، بەڵکو “خوارزمیت” و “دەستەی کارگێڕی کۆمپانیاکانە”. لێرەدا زیندانی ناکرێیت چونکە ڕەخنەت لە دەسەڵات گرتووە، بەڵکو لە کارەکەت دەردەکرێیت، هەژمارە بانکییەکانت دادەخرێن، و لە فەزای دیجیتاڵی دەردەکرێیت بە بیانووی “پێشێلکردنی مەرجەکانی خزمەتگوزاری”.

سەروەری کۆمپانیاکان لە سەرووی سەروەری دەستوورەکانەوە
نیوولیبرالیزم گەیشتووەتە قۆناغی “خۆماڵیکردنی” کایەی گشتی بۆ بەرژەوەندی قۆرخکارە گەورەکان. پەرلەمانەکان کە ڕۆژێک گۆڕەپانی یاسادانان بوون، ئەمڕۆ بوونەتە تەنیا نووسینگەیەک بۆ پەسەندکردنی ئەوەی “لۆبییە” داراییەکان دەیسەپێنن. چیتر یاساکان بۆ پاراستنی ئازادی ڕادەربڕین نانووسرێن، بەڵکو بۆ پاراستنی “مۆدێلی قازانجخوازانەی” کۆمپانیاکانن.
مەترسیدارترین شت لەم سیستمەدا “تایبەتکردنی سەرکوتە” (Privatization of Repression). کاتێک پلاتفۆرمێکی تەکنەلۆژی زەبەلاح یان کارتێلێکی دارایی بڕیاری “سڕینەوەی” کەسێک دەدات، ئەوا جۆرێک لە “لە سێدارەدانی نەرم” پەیڕەو دەکات. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا، ڕەنگە زیندانی وەک پاڵەوان بێتە دەرێ، بەڵام لە نیوولیبرالیزمدا، بڕینی بژێوی و تێکدانی ناوبانگی دیجیتاڵی، مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ “تەرمێکی مەدەنی” کە لە کۆمەڵگایەکدا دەجووڵێتەوە کە دان بە بوونی کەسێکدا نانێت ئەگەر خاوەنی “ئیعتیبار” یان “پلاتفۆرم” نەبێت.

لەو دیمۆکراسییانەی لەسەر بنەمای سەرمایەداری دامەزراون، “بازاڕ” وەک بزوێنەری سەرەکی سانسۆر دادەنرێت. میدیاکان، وەک دامەزراوەی بازرگانی، زۆربەی کات ئاڕاستەکانیان بەستراوەتەوە بە سەرچاوەی داراییانەوە. ئەمە بە ڕوونی لەو کۆنترۆڵەدا دەردەکەوێت کە ڕیکلامکەران هەیانە؛ ڕەنگە کەناڵێکی هەواڵ خۆی بەدوور بگرێت لە ڕووماڵکردنی لێکۆڵینەوەیەکی بنکۆڵکاری دەربارەی پیسبوونی ژینگەیی کە کۆمپانیایەکی گەورە دروستی کردووە، ئەگەر ئەو کۆمپانیایە سەرچاوەی سەرەکی دارایی ڕیکلامەکانی بێت. هەروەها دەبینرێت کە گەیشتن بە زانیاری هەندێکجار بەستراوەتەوە بە جۆرێک لە دڵسۆزی؛ ئەو سیاسییەی زانیاریی لایە، زانیاری دەداتە ئەو ڕۆژنامەنووسەی کە پەیوەندییەکی دۆستانەی لەگەڵ دەپارێزێت. لە بەرامبەردا، ئەو ڕۆژنامەنووسەی پرسیاری سەخت دەکات، ڕەنگە خۆی لە چاوپێکەوتنە تایبەتەکاندا بێبەش کراو ببێنێتەوە، ئەمەش کاریگەری نەرێنی دەبێت لەسەر پێگەی پیشەیی و توانای کێبڕکێی لە جیهانی میدیادا.
جیاوازی جەوهەری لێرەدا ئەوەیە کە سانسۆر لە دیمۆکراسیدا هەمیشە پێویستی بە “پۆلیسێک” نییە لە پشت نووسەرەوە بوەستێت، بەڵکو تەنیا پێویستی بە “سیستمێکی هاندان” (Incentive system) هەیە کە بێدەنگی بکاتە بژاردەیەکی ئارامتر و پڕقازانجتر لە قسەکردن.

دڕندەیی بێ شیشەکانی زیندان

ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین “داڕووخانی” ئەو بەهایانەیە کە شارستانییەتی مۆدێرنی لەسەر بونیاد نراوە. “داروینیزمی کۆمەڵایەتی” شوێنی شارستانییەتی گرتووەتەوە؛ بەهێز ئەوەیە کە خاوەنی داتا و پارەیە، و لاوازیش بە بێدەنگی دە پان دەکرێتەوە.
لە کاتێکدا هاووڵاتی لە سیستمی تۆتالیتاردا چاودێری دیوارەکانی زیندانەکەی دەکات، هاووڵاتی لە “دیمۆکراسی نیۆلیبرال”دا وا دەزانێت ئازادە، لە کاتێکدا بە زنجیرە نادیارەکانی قەرز، پاشکۆیەتی وەزیفی، و سانسۆری خوارزمیتەکان بەستراوەتەوە. سەردەمی “ئازادی” وەک مافێکی مرۆیی کۆتایی هات، تا ببێتە تەنیا “ئیمتیازێک” کە دەبەخشرێتە ئەوانەی گوێڕایەڵن و لە یاخیبووەکان دەسەنرێتەوە. ڕەنگە شێوازەکان جیاواز بن، بەڵام جەوهەرەکە یەکە: توندکردنی کۆنترۆڵ بەسەر مێشکدا لە ڕێگەی هەڕەشەکردن لە گەدە و بوونی مرۆڤەوە.

لە ساڵی ١٦٠٥دا، “شایلۆک” لە دادگای ڤینیسیا بە چەقۆکەیەوە وەستابوو، داوای “پاوەندێک لە گۆشتی مرۆڤ”ی دەکرد وەک وەفایەک بۆ ئەو گرێبەستەی کە بازرگان “ئەنتۆنیۆ” بە ویستی خۆی واژۆی کردبوو. ئەمڕۆ، لە ساڵی ٢٠٢٦دا، هەموومان لەبەردەم شاشەکانماندا وەستاوین و بە ساردییەوە کلیک لەسەر دوگمەی “لەسەر مەرج و ڕێساکان ڕازیم” دەکەین، بۆ ئەوەی مافگەلێک بدەین بە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا و دارایی کە ڕەنگە لە چەقۆکەی شایلۆک کەمتر دڕندە نەبن، بەڵام بە زمانێکی یاسایی شیکتر پێچراونەتەوە.
کاتی ئەوە هاتووە دووبارە سەیری شێوازی وانەگوتنەوەی شانۆگەری “بازرگانی ڤینیسیا” بکەینەوە و لەو گێڕانەوە سوننەتییە تێپەڕین کە وەک چیرۆکێکی سەرکەوتنی چاکە بەسەر خراپەدا نیشانی دەدات. پێویستە ئەمڕۆ وەک وۆرک شۆپێکی پراکتیکی سەیری بکەین کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن یاسا دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ تیرۆرکردنی قوربانی بە شێوازێکی دەمامکدراو و لەژێر پەردەی شەرعییەتە ڕواڵەتییەکەیەوە.
دەست هەڵبگرن لە لۆمەکردنی “شایلۆک”. ئەو سوودخۆرە دەرکراوەی ناو کۆڵانەکانی ڤینیسیا، تەنها ئاماتۆرێکی سەرەتایی بوو بە بەراورد لەگەڵ “دڕندەکانی گرێبەست” کە ئەمڕۆ لەناو هەوربڕەکانەوە ژیانمان بەڕێوە دەبەن. لە شانۆگەرییەکەی شکسپیردا، ململانێکە خوێناوی و ڕوون بوو، بەڵام ئەمڕۆ چەوسانەوە بەرگی “بەزەیی” پۆشیوە و جانتایەکی پارێزەری لوکسی بەدەستەوەیە. یاساش – وەک هەمیشە – بەزەیی بە گەوجەکاندا نایەتەوە، بەڵکو مۆڵەت دەداتە فێڵبازەکان بۆ ئەوەی پێستیان بە شێوەیەکی یاسایی دابماڵن.
ئەوەی “پۆورشیا” لە دادگای ڤینیسیادا ئەنجامی دا، بەرجەستەکردنی دادپەروەری نەبوو وەک ئەوەی وێنا دەکرێت، بەڵکو جۆرێک بوو لە تیرۆری یاسایی نەرم و شاراوە، کە دەنگدانەوەکەیمان لە واقیعی هاوچەرخماندا دەبینینەوە؛ ئەو شوێنەی یاساکان بە خوێنێکی ساردەوە بەکاردێن بۆ ناچارکردنی تاکە سادەکان تا واژۆی گرێبەستە ئەلیکترۆنییە درێژ و ئاڵۆزەکان بکەن، پاشان یەکەم هەڵە یان دواکەوتن دەقۆزرێتەوە بۆ هەڵمژینی بەشێکی گەورە لە ژیان و شکۆیان.
ئەو ئازارە ڕاستەقینەیەی ئەم شانۆگەرییە دەری دەخات، تەنها لە وێنەی “شایلۆک” وەک جێبەجێکارێکی توندی سەختترین جۆری تۆڵەسەندنەوەدا نییە، بەڵکو لەو دووڕووییەدا کورت دەبێتەوە کە دەوری ئەو کۆمەڵگەیەی داوە کە چەپڵە بۆ سەرکەوتنەکەی پۆورشیا لێ دەدەن و چاو لە ئاکامە نەرێنییەکانی گوتارەکەی دەپۆشن. “پۆورشیا” تەنها بەرجەستەکردنێکی پێشوەختەی نموونەی “پارێزەری کۆمپانیاکانە”؛ ئەو پیشەگەرەی کە هونەری قایلکردن بە لای ڕاستدا دەزانێت بە بەکارهێنانی زمانێک کە پڕە لە بەزەیی و میهرەبانی، لە کاتێکدا بە لای چەپدا کار لەسەر یاری کردن بە کەلێنە یاساییەکان دەکات بۆ وەشاندنی گورزی کەمەرشکێن.
ئێمە ئێستا لە جیهانێکداین کە هێشتا نموونەی پۆورشیا تێیدا پیرۆز دەکرێت؛ جیهانێک کە ڕێگە بە دەسەڵات و پارە دەدات ئیمتیازی دووبارە ئاراستەکردنەوەی وشەکان بۆ بەرژەوەندی خۆیان و ڕزگارکردنی هاوبەشەکانیان هەبێت، لە کاتێکدا یاسا دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی سەرکوتکردن بۆ ئەوانەی سەر بەم بازنەی ئیمتیازاتە نین.
ئەمە تەنها چیرۆکێکی کۆن نییە کە لاپەڕەکانی ئەدەب دەیگێڕنەوە، بەڵکو ڕەنگدانەوەیەکی زیندووی ئەو واقیعەیە کە پێوەی دەناڵێنین کاتێک یاسا دەبێتە چەکێک دژی چینە لاوازەکان، و بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە کەسی و بژاردەکان (نوخبە) لەژێر پەردەی شەرعییەت و دادپەروەریدا بەکاردێت. دەبێت واز لە پیرۆزکردنی پۆورشیا وەک پاڵەوان بهێنین و قووڵتر سەیری چینەکانی ئەم دووڕووییە کۆمەڵایەتی و یاساییە بکەین کە هێشتا شانۆگەرییەکەی شکسپیر بە ڕەوانبێژییەک دەری دەخات کە لەگەڵ سەردەمی ئێمەشدا دەگونجێت.
هاوڕێیان، دەستەواژە بەناوبانگەکەی “یاسا ناتوانێت پارێزگاری لە گەوجەکان بکات” تەنها بەرجەستەکردنێکی ئاشکرای بێشەرمی مرۆڤە؛ ئەو دەستەواژەیەی کە لە ناخیدا دانپێدانانێکی ناڕاستەوخۆی تێدایە کە “یاسا لە کرداردا، نەک لە گفتاردا، بۆ ئەوە دانراوە کە پارێزگاری لە فێڵبازەکان بکات بەرامبەر ئەوانەی ژیرییان کەمترە”. ئەمەش وامان لێ دەکات بپرسین: ئایا جیاوازییەکی جەوهەری هەیە لە نێوان چەمکی موجەڕەدی “پاوەندێک گۆشت” – کە چەقی یەکێک لە خەمناکترین هەڵوێستەکانی ئەدەبی شکسپیر بوو – و ئەو سوودە بانکییە مەحاڵانەی کە مووچەی ڕەنجدەران بێ بەزەیی دەخۆن؟ یان لە نێوان ئەو چەقۆ تیژەی جاران گۆشتی دەبڕی و ئەو ئەلگۆریتمە چاودێرییە نوێیانەی کە تایبەتمەندییەکانمان لە ڕۆژی ڕووناکدا دەدزن، لە بەرامبەر وەهمی ئەپڵیکەیشنە بێبەرامبەرەکاندا؟
تاکە ڕاستییەک کە خۆی دەسەپێنێت ئەوەیە کە ئێمە شایەتی سەردەمێکی نوێی سەرکوتکردنین؛ کە تێیدا ئامرازەکان گۆڕاون، “ئەلگۆریتمە ساردەکان” جێگەی “چەقۆی هەڵکێشراویان” گرتووەتەوە، بەڵام ئەنجامەکە هەر یەکە: قوربانییەک کە لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە خوێنی لێ دەچۆڕێت.
لەو چوارچێوەیەدا، وادیارە ئێمە لە سەردەمێکی سەیردا دەژین کە نەوەیەک پەروەردە دەکەین پێیان وابێت زیرەکی بریتییە لە توانای ڕاوکردنی “کەلێنەکان” لەبری بونیادنانی پایەکانی “دادپەروەری”. هەموومان بە پلەی جیاواز بووینەتە وەک ئەنتۆنیۆ؛ ئەو سەرکێشە سادانەی کە واژۆیان لەسەر کاغەزێکی سپی کردووە کە کۆنترۆڵی تەواو دەداتە کۆمپانیا چاوچنۆکەکان، کە نەک هەر مەیخانە و مەیەکەیان هەیە، بەڵکو دادوەر و جەلادەکەش هیی ئەوانن.
ئەمە واقیعێکی تاڵە، چونکە شایلۆک جاران کەیسەکەی دۆڕاند چونکە جوولەکە بوو لە کۆمەڵگەیەکدا کە دەمارگیری مەسیحی هەبوو. بەڵام ئەمڕۆ، تاک مافەکانی لەدەست دەدات چونکە مرۆڤێکە لەناو کۆمەڵگەیەکی دیجیتاڵیدا دەژی کە تینووی داتا و کۆدەکانە؛ کۆمەڵگەیەکی وشک کە دان بە هیچدا نانێت جگە لە هێما موجەڕەدەکان و ژمارە ڕەقەکان.
با چیتر بە بریقەی جەلادەکان و وێنە دەستکردەکانیان هەڵنەخەڵەتێین. پۆورشیا هەرگیز ئەو پیرۆزە نەبووە کە هەندێک کەس وێنایان کردووە، بەڵکو چەرخێکی هەمیشەیی بووە لە ماشێنی چەوسانەوە کە تەنها خزمەتی بەرژەوەندی بژاردە دەوڵەمەندەکان دەکات کە دەستیان بەسەر ساماندا گرتووە.
تۆش، هەرجارێک کە بێ وردبوونەوە کلیک لەسەر بژاردەی “هاوڕام” دەکەیت، دەرگایەک بەرەو جیهانێکی ئارام و پڕ لە خزمەتگوزاری ناکەیتەوە وەک ئەوەی بۆت وێنا کراوە، بەڵکو بە ویستی خۆت دەچیتە ناو مەیدانی چەوسانەوەیەکی سیستماتیک لەژێر ناوی یاسا چەواشەکارەکاندا.
ئەم ڕەزامەندییە تەنها دەروازەیەکە بۆ چوونە ناو “سەربڕخانەیەکی یاسایی”، کە تێیدا دادپەروەری چەمکێکی ڕێژەییە و بەزەیی بووەتە تەنها دروشمێکی بازاڕکردنی بێ ناوەرۆک. تەنها ئەو دەقە چڕ و وردەی کە هەرگیز خۆت ماندوو نەکردووە بە خوێندنەوەی، چەقۆ شاراوەکەی تێدایە؛ ئەو چەقۆیەی بە ئەنقەست وا دروست کراوە کە لەبەرچاوت نەبێت و نەیخوێنیتەوە، لە کاتێکدا دروستکەرانی، یاری بێدەسەڵاتکردنی تۆ بە شارەزایی و توندیی ئەو دەقە بەڕێوە دەبەن.

حەمید کورەچی (Hamid Koorachi)
١٥-٠١-٢٠٢٥
مالمۆ

لە زانستە جیاوازەکاندا، لە بیرکارییەوە تا زانستە مرۆییەکان، تێگەیشتن لە کێشەکە بە نیوەی چارەسەر دادەنرێت. ئەم بنەما سەرەکییە لە کاتی شیکردنەوەی دیاردە سیاسییە ئاڵۆزەکاندا گرنگییەکی دوو هێندە پەیدا دەکات. لە فەزای فیکریی ئێراندا، “چەپ” وەک بزووتنەوەیەک کە تەمەنی زیاتر لە سەدەیەکە، لە ڕووی مێژووییەوە بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتن لە سەرمایەدارییەوە بەستراوەتەوە. سەرەڕای ئەوەش، ئەم بزووتنەوەیە ئەمڕۆ لە ناو دۆخێکی بنبەستی فیکری و دەروونیدا دەژی کە دەرەنجامی ئاوێتەبوونی شکستە مێژووییەکان و پابەندبوونە بە چوارچێوە ئایدۆلۆژییە داخراوەکان. ئەم وتارە هەوڵ دەدات ئەم قەیرانە لە ڕێگەی سێ تەوەرەوە هەڵبوەشێنێتەوە: سروشتی چەمکە سیاسییەکان، دەروونناسیی شۆکە بەکۆمەڵەکان، و میکانیزمەکانی چوونە دەرەوە بەرەو عەقڵانییەتێکی دیموکراسی.

گۆڕینی چەمکەکان بۆ بتی ئایدۆلۆژی

١. سروشتی چەمکە سیاسییەکان
چەمکەکانی وەک “چەپ” و “ڕاست” ڕاستی گەردوونی نین کە بوونێکی سەربەخۆیان هەبێت، بەڵکو ئامرازێکی بژاردەن کە عەقڵی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە واقیعی کۆمەڵایەتی دایتاشیوون. قەیرانەکە لەوێوە دەست پێدەکات کاتێک ئەم “ئامرازە شیکارییانە” دەگۆڕدرێن بۆ “قالبێکی ئایدۆلۆژی” ڕەق. ئایدۆلۆژیا هەستێکی ساختە بە ئاسایشی مەعریفی بە تاک دەبەخشێت لە ڕێگەی سادەکردنەوەی جیهان و دابەشکردنی بۆ دوو جەمسەری توند (چاکە/خراپە، شۆڕشگێڕ/کۆنەپەرست)، ئەمەش توانای بڕیاردانی سەربەخۆ و عەقڵانی لاواز دەکات.

٢. ژینگەی کولتووری و خۆماڵیکردنی ستەمکاری
چەپی ئێرانی لە بۆشاییدا دروست نەبووە، بەڵکو لە ژینگەیەکدا ڕووی کێشاوە کە تێربووە لە باوکسالاری و ستەمکاریی نەریتی. ئەم سێیاقە بووەتە هۆی بەرهەمهێنانەوەی شێوازە عەقڵییە کۆنەکان لە ژێر توێژاڵێکی “مۆدێرن”دا؛ سەرکردەکان بوون بە کەسایەتیی کاریزماتیکی پیرۆز، تیۆرەکان بوون بە “دەقی پیرۆز”، و جیاوازیی بیروڕاش بوو بە “خیانەت”. چەپی ئێرانی ئایدۆلۆژیا جیهانییەکانی هەڵمژی، بەڵام بەپێی “بەرنامەسازی” کولتوورە سیاسییە ناوخۆییەکە دووبارە ڕاڤەی کردنەوە، کە ئەو کولتوورەش فاقیدی نەریتی گفتوگۆ و دامەزراوەییە.

شۆکی بەکۆمەڵ و بە میراتگرتنی ئازار

١. یادەوەری وەک برینێکی بوونگەرایی
ناسنامەی چەپی ئێرانی لە ڕێگەی زنجیرەیەک شۆکەوە داڕژا: سەرکوتکردنی حیزبی توودە، شکستی بزووتنەوە چەکدارییەکان، و لە سێدارەدانە گەورەکانی دەیەی هەشتاکان (ساڵانی شەستەکانی کۆچیی هەتاوی). ئەم ڕووداوانە تەنها “دۆڕانی جەنگێک” نەبوون، بەڵکو گۆڕان بۆ “شۆکی بەکۆمەڵ” (Collective Trauma) کە کارگەریی کردە سەر ناسنامە، یادەوەری و پێکهاتەی تێگەیشتنی گروپەکە.

٢. میکانیزمەکانی بەرگریی دەروونی و بنبەست
بەپێی تیۆری “شۆکی هەڵبژێردراو”ی ڤامیک ڤۆڵکان، گروپە شۆکخواردووەکان مەیلی ئەوەیان هەیە ڕووداوەکانی شکست وەک هێمایەکی سەرەکی بۆ مەینەتییەکانیان بپارێزن. لە دۆخی ئێراندا، ئەم بنبەستە شێوازە تێگەیشتنێکی پەککەوتەی بەرهەمهێناوە:
• بینینی جیهان لە ڕێگەی دوژمن و دۆستەوە: لەدەستدانی نەرمی سیاسی لە بەرژەوەندیی ململانێیەکی سفر-سفریدا.
• گێڕانەوەی بەردەوامی قوربانیبوون: ڕاکردن لە پێداچوونەوەی ڕەخنەیی لە ڕێگەی پەنابردن بۆ ستەملێکراویی ئەخلاقی.
• گواستنەوەی شۆک لە نێوان نەوەکاندا: گواستنەوەی هەستی تووڕەیی و بێمتمانەیی بۆ نەوەی گەنج، کە ئایدۆلۆژیا دەگۆڕێت بۆ “یادەوەرییەکی سۆزداری” دابڕاو لە واقیعی گۆڕاو.

ڕێگای چوونە دەرەوە.. بەرەو “دیموکراتی ڕەسەن”

١. دابڕان لە چوارچێوە ئایدۆلۆژییەکان
یەکەم هەنگاو بۆ ڕزگاری، هۆشیارییە بە ڕێژەییبوونی چەمکەکان. کاتێک تاک تێدەگات کە ئایدۆلۆژیا بەرهەمێکی مرۆیی و بارودۆخێکی مێژووییە، دەرفەتی “دوورکەوتنەوەی ڕەخنەیی” بۆ دەڕەخسێت. ئەم چوونە دەرەوەیە زۆرجار هەستکردن بە بۆشایی و نەبوونی دڵنیایی لەگەڵدایە، کە ئەمەش قۆناغێکی بەرزەخی پێویستە بۆ دروستبوونی سەربەخۆیی فیکریی ڕاستەقینە.

٢. عەقڵ وەک ئامرازێک بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی جیهانبینی
لە نەبوونی وەڵامی ئامادەکراودا، تاک ناچار دەبێت “عەقڵ”ی خۆی وەک میکانیزمێک بۆ پشکنینی بەڵگەکان و بەراوردکردنی ڕوانگە جیاوازەکان بەکاربهێنێت. عەقڵ لێرەدا عەقیدە نییە، بەڵکو “پرۆسەیەکە” کە دان بە ئاڵۆزیی جیهان و فرەچەشنییدا دەنێت، و جەخت لەسەر گەڕان بەدوای ڕاستیدا دەکاتەوە لە ڕێگەی گفتوگۆ و ئەزموونەوە.

٣. دروستبوونی لێبووردەیی (ڕۆاداری) و دیموکراسی
تێگەیشتن لەوەی کە هیچ چوارچێوەیەکی فیکری ناتوانێت دەورە بە هەموو ئاڵۆزییەکانی جیهان بدات، جەوهەری لێبووردەییە. لێبووردەیی لێرەدا سازشکردن نییە، بەڵکو دانپێدانانە بەوەی کە جیاوازی سروشتێکی مرۆییە. ئەم وەرچەرخانە دەبێتە هۆی لەدایکبوونی “دیموکراتی ڕەسەن”؛ ئەو تاکەی کە پابەندە بە بەهاکانی عەقڵانییەت و لێبووردەیی، و جۆراوجۆریی ڕاوبۆچوونەکان وەک هەڕەشە بۆ سەر ناسنامەکەی نابینێت، بەڵکو وەک مەرجێکی بنەڕەتی بۆ کۆمەڵگەیەکی ئازاد دەیناسێت.

لە زیندانی یادەوەرییەوە بەرەو ئاسۆی ئازادی

تێپەڕاندنی بنبەستی فیکریی چەپی ئێرانی تەنها خۆشبەختییەکی تیۆری نییە، بەڵکو پێویستییەکی سیاسییە بۆ بنیاتنانی داهاتوویەکی دیموکراسی. گواستنەوە لە “تێکۆشەرێکی شۆکخواردوو” کە لە ژێرزەمینەکانی ڕابردوودا دەژی، بۆ “هاوڵاتییەکی عەقڵانی” کە ڕووبەڕووی ئاڵۆزییەکانی ئێستا دەبێتەوە، تەنها پردە بۆ شکاندنی بازنەی ستەمکاری. دیموکراسی سەرەتا لە ناو عەقڵەوە دەست پێدەکات؛ بە کردنەوەی پەنجەرەکان بۆ باوبۆری شک و گومان، بە قبوڵکردنی “ئەویتر” وەک شەریک لە ڕاستیدا، و بە گۆڕینی کارەساتەکانی مێژوو لە “کۆت و زنجیر”ەوە بۆ “وانە” لە پێناو پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ.

نووسینی: حەمید کورەچی

جارێک خانم بۆڤاریم بە “قەحبەی ئەدەبیاتی جیهانی” وەسف کرد، بەڵام دوای ئەوەی بە قووڵی بیرم لێکردەوە، بۆم دەرکەوت کە ئەم وەسفە ئەو کارەکتەرە دەوڵەمەند و ئاڵۆزە کە گوستاڤ فلۆبێرت بە شێوەیەکی وەستایانە دروستی کردووە، زۆر ئاسان دەکات و لە ئاستی دادەبەزێنێت. لە کاتێکدا ڕەنگە ڕەفتارەکانی بکەوێتە ناو کایەی پەیوەندییە ناشەرعییەکان، بەڵام بچووککردنەوەیان بۆ تەنیا ئەم لایەنە، تێگەیشتنمان لە ئازارەکانی و ڕۆڵی ئەو وەک ئایکۆنێکی کولتووری گرنگ زۆر کەمدەکاتەوە.

هەوڵی ڕاستەقینەی ئێما لە دەوری خەونە ئایدیالیستەکانی و واقیعی سەختی خۆی دەسوڕێتەوە. هەر لە تەمەنی گەنجیەوە خۆی دەبینێتەوە سەرسام بووە بە ڕۆمانە هەستبزوێنەکان کە خۆشەویستی و سۆزیان بەرز دەکردەوە، بۆ وێنەیەکی فەنتازی و خەیالیی ژیانی هاوسەرگیری. لەگەڵ هاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ چارڵز بۆڤاری، شۆکەکە کاتێک ڕوویدا کە ڕووبەڕووی ژیانێکی یەکدەنگ و یەکڕەنگ بووەوە کە خاڵی بوو لە وروژاندن و حەماسەت، ئەمەش وای لێکرد لە ڕێگەی پەیوەندییە ناشەرعییەکانەوە بەدوای هەڵهاتندا بگەڕێت.

بەڵام ناکامییەکانی ئێما تەنیا جەستەیی نەبوون؛ هەروەها ڕۆحییش بوون. ئەو بەردەوام بوو گرفتار بوو بەدەست بۆشایییەکی قووڵی سۆزداری و ڕۆحی کە نەیتوانی پڕیبکاتەوە، جا چ بە سەرگەرمی ڕۆمانسی بێت، پارە بێت، یان تەنانەت چێژە جەستەییەکان. هەستی بە گۆشەگیری و بێهیوایی دەکرد و ئەم بۆشاییە یەکێک بوو لەو هۆکارە سەرەکیانەی کە دواجار وای لێکرد خۆی بکوژێت.

لە ڕاستیدا ئازارەکانی ئێما دوور نییە لە ئەزموونی زۆرێک لە ئێمە. هەموومان مانای ژیان دەخەینە ژێر پرسیارەوە و بەدوای بەختەوەریدا دەگەڕێین، کە هەندێکجار پێدەچێت زەحمەت بێت. ئێمە ڕووبەڕووی قەیرانی بۆشایی ناوەوە دەبینەوە و لە ڕێگەی جۆراوجۆرەوە هەوڵی پڕکردنەوەی دەدەین؛ بۆ هەندێک، ڕەنگە بە ئامرازی ماتریالیستی بێت، یان پەیوەندییەکی زوو تێپەڕ بۆ هەندێکی تر.

ئیما لە بنەڕەتدا گەشتە ئەبەدییەکەی مرۆڤ بەرەو خۆڕازیکردن و بەختەوەری بەرجەستە دەکات. چیرۆکە بە ئازارەکەی ئەو ڕاستییە قووڵەمان بیردەخاتەوە کە بەختەوەری ڕاستەقینە لە دەرەوە نایەت، بەڵکو لە ناوەوە دێت. فلۆبێرت کارەکتەری خانم بۆڤاری بۆ سەرکۆنەی رەفتارەکانی دروست نەکردووە، بەڵکو بۆ کردنەوەی باسێک لەسەر سروشتی بەختەوەری مرۆڤ و ئەو تەحەددیانەی کە لە بەدیهێنانیدا ڕووبەڕوومان دەبێتەوە.

خانم بۆڤاری وەک کارەکتەری ئەدەبی دوای کۆچی دوایی بەردەوام بووە لە وروژاندنی سۆز و گفتوگۆ، گرنگی پەیامەکەی وەک سیمبولێکی مرۆیی سەلماندووە کە ڕەنگدانەوەی ئەو ململانێ و دژایەتیانەی بەردەم مرۆڤایەتی بە درێژایی سەدەکانە.

خانم بۆڤاری تەنیا گێڕانەوەی خیانەتی ژنێک نییە لە هاوسەرەکەی، وەک ئەوەی مرۆڤ لە یەکەم نیگادا بیری لێدەکاتەوە. بەڵکو بەرهەمێکی ئەدەبی هەمەلایەنەیە کە ڕەخنەیەکی توند لە کۆمەڵگەی بۆرژوازی فەرەنسی سەدەی نۆزدەهەم پێکدەهێنێت، کۆمەڵگایەک کە لەگەڵ دژایەتییەکان خەباتی دەکرد و لەژێر قورسایی سنووردارکردنی تەقلیدیدا گریای کە ژیانیان وشک و بێزارکەر دەکرد. فلۆبێرت لە ڕێگەی کارەکتەری ئیما بۆڤارییەوە تیشکی خستە سەر ململانێی قووڵی نێوان تەماحە تاکەکەسییەکان و دامرکاندنەوە و سنووردارکردندیان بەدەستی کۆمەڵگا. ئیما قوربانی کۆمەڵگایەکە کە خەونە ڕۆمانسییە ئایدیالیزەکراوەکانی چاندووە، تەنها بۆ ئەوەی جێی بهێڵێت ڕووبەڕووی واقیعێک بێتەوە کە خاڵی بێت لە هیچ هەست وروژاندنێک یان ڕەزامەندییەکی دەروونی.

ئەم ململانێیەی کە ئێما ئەزموونی دەکات، وێنەیەکی ڕەمزی خەباتێکی مرۆڤایەتییە کە تەمەنەکان دەگرێتەوە. بە تامەزرۆییەوە بەدوای خۆشەویستی ڕاستەقینە و بەختەوەرییەکی قووڵ و مانایەکدا دەگەڕێت بۆ بوونی خۆی لە جیهانێکدا کە پێدەچێت ئەم بەهایانەی لەدەست دابێت . ئەو بۆشاییە ڕۆحییەی کە لەیەکتر جیای دەکاتەوە، لە ڕاستیدا ڕەنگدانەوەی بۆشایییەکی گەورەترە کە کۆمەڵگاکەی تووشی ئازار دەکات؛ کۆمەڵگایەکی ماتریالیست کە لەسەر چێژە ڕووکەش و دەستبەجێییەکان گەشە دەکات و قووڵایی ڕۆحی مرۆڤ پشتگوێ دەخات.

زۆرێک وەک ئێما خەون بە ژیانێکی باشترەوە دەبینن کە پڕ بێت لە سۆز و سەرگەرمی، تەنها بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی واقیعێک ببنەوە کە سنووردارکردنی سەخت دەسەپێنێت کە زاڵبوون بەسەریاندا ئەستەمە. ناتەبایی نێوان خەون و واقیع کارەساتێکی ئاشنای مرۆڤە کە لە ژیانی ڕۆژانەماندا بەردەوام دەبێتەوە. ئێمە بە سۆزەوە هەوڵدەدەین بۆ گەیشتن بە خەونەکانمان تەنها بۆ ئەوەی خۆمان ببینین کە لەناو ئاڵۆزییەکانی ژیانی پراکتیکیدا گیرمان خواردووە، لەگەڵ تەحەددیات و بێزارییەکانیدا.

ئەم ڕۆمانە بە یەکێک لەو بەرهەمە پێشەنگانە دادەنرێت کە بەشدارییەکی بەرچاوی لە دامەزراندنی ئەدەبیاتی واقیعیدا کردووە. بە ناسکی و بە قووڵی لە کاراکتەری دەروونی ژنێکی بێزار کە بەدوای خۆشەویستیدا دەگەڕێت و مانای بوونی خۆی لە جیهانێکدا دەکۆڵێتەوە کە نە هەستیارییەکەی بەرز دەنرخێنێت و نە پێویستییە سۆزدارییەکانی لەخۆدەگرێت. ڕۆمانەکە جگە لە لێکۆڵینەوە لە هەستە کەسییەکان، تیشک دەخاتە سەر ڕەخنەیەکی کۆمەڵایەتی تیژ لە کاریگەرییە نەرێنییەکان کە لەو سەردەمەدا زاڵ بوون بەسەر کۆمەڵگا بۆرژوازییەکاندا. گرنگییەکەی تەنیا بەو زمانە سنووردار نەبووە کە پێی نووسراوە؛ ڕۆمانەکە دوای وەرگێڕانی بۆ زیاتر لە پەنجا زمان، ناوبانگێکی جیهانی بەدەستهێنا، ئەمەش وایکرد بگاتە کولتوورە جیاوازەکان و ئەدەبیاتی جیهانی دەوڵەمەندتر کرد. جگە لەوەش، ڕۆمانەکە ئیلهامبەخش بوو بۆ چەندین بەرهەمی سینەمایی و تەلەفزیۆنی کە هەوڵیاندا قووڵایی و زیندوویی چیرۆکەکە بگەیەننە ڕەهەندە بینراوەکان.
کارەکتەری خانم بۆڤاری وەک یەکێک لەو وێنە ئەدەبییهنەیە کە لە دەرەوەی کات دەمێنێتەوە و لە یەک کاتدا هەستی هاوسۆزی و بەزەیی دەوروژێنێت، خوێنەرەکەی ناچار دەکات ڕووبەڕووی پرسیارە قووڵەکان بێتەوە سەبارەت بە سروشتی بەختەوەری مرۆڤ و مانای ژیان و چارەنووسی تاک. هانمان دەدات بیر لە ناکۆکییەکانی مرۆڤی مۆدێرن و خراپ بەکارهێنانی هاوسەنگی نێوان ڕۆح و ماددە بکەینەوە، ڕۆمانەکە زیاتر لە چیرۆکێکی تراژیدی دەچێت؛ بانگهێشتێکە بۆ ڕەنگدانەوەی و سەرلەنوێ سەیرکردنەوەی ئەو بەها و بژارانەی کە ژیانی ڕۆژانەمان ڕێنمایی دەکەن.