بۆ 31 ـه‌مین ساڵیادی كۆچكردنی پاشای حه‌یران ره‌سوڵ بێزار گه‌ردی.. هه‌ندرێن خۆشناو

له‌م رۆژانه‌ و به‌تایبه‌تی له‌ رۆژی 17 / 10 شنه‌ بای یادی سی ساڵه‌ی ماڵئاوایی مامۆستای هونه‌رمه‌ند ره‌سوڵ بێزار گه‌ردی به‌سه‌ر كوردستان و هه‌ولێری لاوك و حه‌یران و هونه‌ر و موزیك و هۆنراوه‌ گوزه‌رده‌كات، و كه‌ڵه‌ هونه‌رمه‌ندی ره‌سه‌ن مامۆستا بێزار گه‌ردیمان دێنێته‌وه‌ یاد، و ده‌نگه‌ به‌ سۆز و ئاوازه‌ دڵرفێنه‌كانی به‌ گوێمان ده‌چرپێنێت، و هه‌ستی پڕ عه‌شق و خۆشه‌ویستیمان ده‌وڕوژێنێت، و پێمان ده‌ڵێ مامۆستا (ره‌سوڵ) تان بێته‌وه‌ یاد، كه‌ سیمبول و نیشانه‌یه‌كی دیاری شاری هه‌ولێره‌، رۆحی پاكی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ مه‌زنه‌ قبوڵناكات كوچه‌ و كۆڵانه‌كانی هه‌ولێری دێرین جێبێڵێت، و وه‌ك كزه‌ بایه‌كی فێنك رۆژانه‌ به‌سه‌ریاندا تێپه‌ڕده‌بێت، هه‌ر كه‌ لاوكێك یان حه‌یرانێك یان گۆرانیه‌كی ره‌سه‌نی كوردی دێته‌ به‌ر گوێچكه‌ی رۆڵه‌ به‌وه‌فاكانی ئه‌م شاره‌.

ئه‌وڕۆ ئێوارێ له‌دوم هه‌ناردی لۆچی نه‌هاتی ..
حه‌یران ئه‌وڕۆكه‌ سێ رۆژه‌ زانیتم بازن و خڵخاڵت له‌كن وه‌ستا شه‌ریفی زێڕینگره‌، جلكی بوكێنیت له‌سه‌ر خه‌یاتی..
خزم و براده‌ر هه‌موو ده‌زانن ئه‌توو سه‌ری چه‌ند ساڵانه‌ دۆست و گراوی من بووی.. حه‌یف و سه‌د مخابنی دنیایێم
ده‌مینی شه‌و ساڵه‌كه‌ هاوینێ به‌ قسه‌ی دوژمنان و ناكه‌سان له‌گه‌ڵ من خایه‌ن ده‌رهاتی..

ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ توانی به‌ درێژایی نیو سه‌ده‌ له‌ داهێنان و خزمه‌تكردنی هونه‌ر و ئه‌ده‌ب و فۆلكلۆری كوردی بچێته‌ دڵی هه‌موو هونه‌ردۆستێك، و بچێته‌ كاروانی نه‌مران و مامۆستایان له‌م بواره‌دا، و سه‌رمه‌دیانه‌ له‌ دڵ و سۆزی خه‌ڵك بمێنێته‌وه‌. هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ خولیای هونه‌ر و كولتور و فۆلكلۆری نه‌ته‌وه‌كه‌ی بووه‌، و هه‌ر له‌ زووه‌كه‌وه‌ ده‌وروبه‌ری هه‌ستیان به‌ به‌هره‌مه‌ندی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ كردووه‌، و له‌ ده‌نگخۆشی و شاره‌زایی له‌ مه‌قام و لاوك و حه‌یران، هه‌روه‌ها له‌ شیعر هۆنینه‌وه‌ و ئاوازداناندا، كه‌ ئاوازی بۆ هه‌موو به‌رهه‌مه‌كانی خۆی داناوه‌.

به‌ تۆ یار په‌یدا نابێ
په‌یداش بێ فایده‌ی نابێ
سه‌د ساڵ خونچه‌ بشكوێ
بێ بولبول به‌هار قه‌ت نابێ
بریندارم بریندارم

⃰ ئه‌م گۆرانیه‌ دوای چه‌ند ساڵێك له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌ند (عومه‌ر دزه‌یی) به‌ ناوی (گه‌ڕان) دووباره‌ تۆماركراوه‌ته‌وه‌، به‌ ده‌ستكاری هۆنراوه‌كه‌ی، به‌ڵام ئاوازه‌كه‌ی هه‌ر وه‌ك خۆی، كه‌ هی هونه‌رمه‌ند ره‌سوڵ بێزار گه‌ردییه‌.

ره‌سوڵ بێزار گه‌ردی له‌ چله‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو روویكردۆته‌ رادیۆ و ئێزگه‌ی كوردی، به‌ هه‌گبه‌یه‌كی پڕ له‌ داهێنان و هونه‌ری ره‌سه‌ن و شیعر و ئاواز و لاوك و حه‌یران، یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ كه‌ حه‌یرانی كوردی له‌ رادیۆ گووتوه‌ و به‌ راسته‌خۆیی په‌خشكراوه‌، و هه‌روه‌ها یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ كه‌ حه‌یرانی نووسیوه‌ته‌وه‌، و به‌تایبه‌تی ئه‌و حه‌یرانانه‌ی كه‌ گووتویه‌تیه‌وه‌ و بۆخۆی دایناوه‌ و دایڕشتووه‌ و له‌ دوو توێی چه‌ند كتێبێكدا تۆماریكردوون، یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ كه‌ حه‌یرانی له‌گه‌لأ موزیكدا چڕیوه‌، بۆخۆشی شیعری بۆ زۆربه‌ی گۆرانیه‌كانی داناوه‌ و ئاوازی بۆ هه‌موو به‌رهه‌مه‌كانی خۆی داناوه‌، بووه‌ یه‌كه‌م كه‌س كه‌ ئاواز بۆ سه‌رجه‌م به‌رهه‌مه‌كانی خۆی دابنێت، بۆیه‌ به‌ ئاسانی جێگه‌ی خۆی كردۆته‌وه‌ له‌ نێو مامۆستا و پێشه‌نگانی هونه‌ری كوردی. مامۆستا ره‌سوڵ سیمبولی هونه‌ری ره‌سه‌نی كوردی بوو، چونكه‌ لاوك و حه‌یران هونه‌رێكی تایبه‌ت به‌ گه‌لی كوردن، و گه‌له‌كانی تر خاوه‌نی ئه‌م هونه‌ره‌ ره‌سه‌نه‌ نین، و ئه‌م هونه‌ره‌ به‌ یه‌كێك له‌ بنه‌ما سه‌ره‌كیه‌كانی ناسنامه‌ی گه‌لی كورد داده‌نرێت.
مامۆستا ره‌سوڵ بێزار گه‌ردی پێشمه‌رگه‌یه‌كی ئازا و نیشتمان په‌روه‌ر بووه‌، نه‌ك هه‌ر به‌ هونه‌ر و نووسین به‌ڵكو به‌ گیانیش خزمه‌تی كوردستانی كردووه‌، به‌شدارییه‌كی به‌رچاوی هه‌بووه‌ له‌ شۆرشی ئه‌یلولدا، و یه‌كێك بووه‌ له‌و كه‌ڵه‌ پیاوانه‌ی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاكانی دامه‌زراندنی ئێزگه‌ی ده‌نگی كوردستان به‌شداری تێداكردووه‌ به‌ گوتنی چه‌ندین سروودی له‌ یادنه‌كراو و هه‌روه‌ها دانانی چه‌ندین سروودی نیشتمانی، بۆته‌ یه‌كه‌م كه‌س كه‌ سروودی نیشتمانی و به‌رگری به‌ شێوازی حه‌یران و مه‌قام بچڕێت.

كاروانی ئێمه‌ كه‌وتۆته‌ رێگا
به‌ ئامانجی كورد هه‌ر ئه‌بێ بگا
ئه‌گه‌رچی شه‌وی خه‌باتی ژیان
گیانی زۆر لاوی وه‌ك گوڵ هه‌ڵوه‌ران
به‌ڵام هه‌ر ئه‌بێ شه‌فه‌ق ده‌ركه‌وێ
كورد له‌و هه‌ورازه‌ سه‌خته‌ سه‌ركه‌وێ

ماڵئاوایی كردنی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ مه‌زنه‌، كه‌لێنێكی گه‌وره‌ی كرده‌وه‌ له‌ هونه‌ری كوردی، به‌ تایبه‌تی له‌ بواری لاوك و حه‌یراندا، كه‌ زۆر ئاشكرا هه‌ست به‌و كه‌لێنه‌ ده‌كرێت، و كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی كرده‌ سه‌ر هونه‌ری گۆرانی و موزیكی كوردی، چونكه‌ ره‌سوڵ بێزار گه‌ردی به‌مانای وشه‌ پاشای حه‌یران و حه‌یرانبێژان بوو، و رێباز و رێچكه‌یه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌بوو، و جێپه‌نجه‌ی له‌ هونه‌ری كوردیدا دیار و به‌رچاوه‌. ئه‌و بلیمه‌ته‌ به‌ ده‌نگه‌ خۆش و به‌سۆزه‌كه‌ی سه‌دان گۆرانی و لاوك و حه‌یران و مه‌قام و سروودی چریوه‌ و مه‌حاڵه‌ له‌ یادبكرێن، كه‌ وه‌ك گه‌نجینه‌یه‌ك بۆی به‌جێهێشتین.
مامۆستا ره‌سوڵ بێزار گه‌ردی دوایی چه‌ندین ساڵ له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی دڵ، بێنازانه‌ دڵه‌ ماندووبوه‌كه‌ی له‌ 17 / 10 / 1994 توانای ترپه‌كردنی نه‌ما و كز و بێده‌نگ بوو، له‌ رۆژێكی وه‌ك ئه‌مڕۆدا و سی ساڵ له‌مه‌وبه‌ر رۆڵه‌ به‌وه‌فاكانی هه‌ولێری دێرین له‌ ئه‌دیبان و نووسه‌ران و هونه‌رمه‌ندان و خزم و براده‌ران، ته‌رمی پاكی ئه‌و زاته‌ مه‌زنه‌یان به‌ خاكی كوردستان سپارد، دوای ئه‌وه‌ی به‌ گشت كۆڵان و شه‌قامه‌كانی هه‌ولێردا دوایین گه‌شت و گه‌ڕانی كرد، و ماڵئاوایی و خواحافیزی له‌ هه‌موو خه‌ڵكی هه‌ولێر و كوردستان كرد. یاخوا له‌ باوه‌شی خاكدا هه‌ر شاد و سه‌ربه‌رز بیت.




(30) چرا بۆ یادی پاشای حەیران رەسوڵ بێزار گەردی دادەگیرسێنین.. هەندرێن خۆشناو

ئەمڕۆ پێنج شەممە 17/10/2024 شنە بای یادی سی ساڵەی ماڵئاوایی مامۆستای هونەرمەند رەسوڵ بێزار گەردی بەسەر كوردستان و هەولێری لاوك و حەیران و هونەر و موزیك و هۆنراوە گوزەردەكات، و كەڵە هونەرمەندی رەسەن مامۆستا بێزار گەردیمان دێنێتەوە یاد، و دەنگە بە سۆز و ئاوازە دڵرفێنەكانی بە گوێمان دەچرپێنێت، و هەستی پڕ عەشق و خۆشەویستیمان دەوڕوژێنێت، و پێمان دەڵێ مامۆستا (رەسوڵ) تان بێتەوە یاد، كە سیمبول و نیشانەیەكی دیاری شاری هەولێرە، رۆحی پاكی ئەم هونەرمەندە مەزنە قبوڵناكات كوچە و كۆڵانەكانی هەولێری دێرین جێبێڵێت، و وەك كزە بایەكی فێنك رۆژانە بەسەریاندا تێپەڕدەبێت، هەر كە لاوكێك یان حەیرانێك یان گۆرانیەكی رەسەنی كوردی دێتە بەر گوێچكەی رۆڵە بەوەفاكانی ئەم شارە.
ئەوڕۆ ئێوارێ لەدوم هەناردی لۆچی نەهاتی ..
حەیران ئەوڕۆكە سێ رۆژە زانیتم بازن و خڵخاڵت لەكن وەستا شەریفی زێڕینگرە، جلكی بوكێنیت لەسەر خەیاتی..
خزم و برادەر هەموو دەزانن ئەتوو سەری چەند ساڵانە دۆست و گراوی من بووی.. حەیف و سەد مخابنی دنیایێم
دەمینی شەو ساڵەكە هاوینێ بە قسەی دوژمنان و ناكەسان لەگەڵ من خایەن دەرهاتی..

ئەو هونەرمەندە توانی بە درێژایی نیو سەدە لە داهێنان و خزمەتكردنی هونەر و ئەدەب و فۆلكلۆری كوردی بچێتە دڵی هەموو هونەردۆستێك، و بچێتە كاروانی نەمران و مامۆستایان لەم بوارەدا، و سەرمەدیانە لە دڵ و سۆزی خەڵك بمێنێتەوە. هەر لە منداڵیەوە خولیای هونەر و كولتور و فۆلكلۆری نەتەوەكەی بووە، و هەر لە زووەكەوە دەوروبەری هەستیان بە بەهرەمەندی ئەو هونەرمەندە كردووە، و لە دەنگخۆشی و شارەزایی لە مەقام و لاوك و حەیران، و هەروەها لە شیعر هۆنینەوە و ئاوازدانان.
بە تۆ یار پەیدا نابێ
پەیداش بێ فایدەی نابێ
سەد ساڵ خونچە بشكوی
بێ بولبول بەهار قەت نابێ
بریندارم بریندارم

رەسوڵ بێزار گەردی لە چلەكانی سەدەی رابردوو روویكردۆتە رادیۆ و ئێزگەی كوردی، بە هەگبەیەكی پڕ لە داهێنان و هونەری رەسەن و شیعر و ئاواز و لاوك و حەیران، یەكەم كەس بووە كە حەیرانی كوردی لە رادیۆ گووتوە و بە راستەخۆیی پەخشكراوە، و هەروەها یەكەم كەس بووە كە حەیرانی نووسیوەتەوە، و بەتایبەتی ئەو حەیرانانەی كە گووتویەتیەوە و بۆخۆی دایناوە و دایڕشتووە و لە دوو توێی چەند كتێبێكدا تۆماریكردوون، یەكەم كەس بووە كە حەیرانی لەگەڵ موزیكدا چڕیوە، بۆخۆشی شیعری بۆ زۆربەی گۆرانیەكانی داناوە و ئاوازی بۆ هەموو بەرهەمەكانی خۆی داناوە، بووە یەكەم كەس كە ئاواز بۆ سەرجەم بەرهەمەكانی خۆی دابنێت، بۆیە بە ئاسانی جێگەی خۆی كردۆتەوە لە نێو مامۆستا و پێشەنگانی هونەری كوردی. مامۆستا رەسوڵ سیمبولی هونەری رەسەنی كوردی بوو، چونكە لاوك و حەیران هونەرێكی تایبەت بە گەلی كوردن، و گەلەكانی تر خاوەنی ئەم هونەرە رەسەنە نین، و ئەم هونەرە بە یەكێك لە بنەما سەرەكیەكانی ناسنامەی گەلی كورد دادەنرێت.
مامۆستا رەسوڵ بێزار گەردی پێشمەرگەیەكی ئازا و نیشتمان پەروەر بووە، نەك هەر بە هونەر و نووسین بەڵكو بە گیانیش خزمەتی كوردستانی كردووە، بەشدارییەكی بەرچاوی هەبووە لە شۆرشی ئەیلولدا، و یەكێك بووە لەو كەڵە پیاوانەی هەر لە سەرەتاكانی دامەزراندنی ئێزگەی دەنگی كوردستان بەشداری تێداكردووە بە گوتنی چەندین سروودی لە یادنەكراو و هەروەها دانانی چەندین سروودی نیشتمانی، بۆتە یەكەم كەس كە سروودی نیشتمانی و بەرگری بە شێوازی حەیران و مەقام بچڕێت.
كاروانی ئێمە كەوتۆتە رێگا
بە ئامانجی كورد هەر ئەبێ بگا
ئەگەرچی شەوی خەباتی ژیان
گیانی زۆر لاوی وەك گوڵ هەڵوەران
بەڵام هەر ئەبێ شەفەق دەركەوێ
كورد لەو هەورازە سەختە سەركەوێ

ماڵئاوایی كردنی ئەم هونەرمەندە مەزنە، كەلێنێكی گەورەی كردەوە لە هونەری كوردی، بە تایبەتی لە بواری لاوك و حەیراندا، كە زۆر ئاشكرا هەست بەو كەلێنە دەكرێت، و كاریگەرییەكی گەورەی كردە سەر هونەری گۆرانی و موزیكی كوردی، چونكە رەسوڵ بێزار گەردی بەمانای وشە میری حەیران و حەیرانبێژان بوو، و رێباز و رێچكەیەكی تایبەتی خۆی هەبوو، و جێپەنجەی لە هونەری كوردیدا دیار و بەرچاوە. ئەو بلیمەتە بە دەنگە خۆش و بەسۆزەكەی سەدان گۆرانی و لاوك و حەیران و مەقام و سروودی چریوە و مەحاڵە لە یادبكرێن، كە وەك گەنجینەیەك بۆی بەجێهێشتین.
مامۆستا رەسوڵ بێزار گەردی دوایی چەندین ساڵ لە بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشی دڵ، بێنازانە دڵە ماندووبوەكەی لە 17/10/1994 توانای ترپەكردنی نەما و كز و بێدەنگ بوو، لە رۆژێكی وەك ئەمڕۆدا و سی ساڵ لەمەوبەر رۆڵە بەوەفاكانی هەولێری دێرین لە ئەدیبان و نووسەران و هونەرمەندان و خزم و برادەران، تەرمی پاكی ئەو زاتە مەزنەیان بە خاكی كوردستان سپارد، دوای ئەوەی بە گشت كۆڵان و شەقامەكانی هەولێردا دوایین گەشت و گەڕانی كرد، و ماڵئاوایی و خواحافیزی لە هەموو خەڵكی هەولێر و كوردستان كرد. یاخوا لە باوەشی خاكدا هەر شاد و سەربەرز بیت.




گرنگی هونه‌ر له‌ كۆمه‌ڵگادا به‌شی -2-.. هه‌ندرێن خۆشناو

هونه‌ر یه‌كێكه‌ له‌ چاره‌سه‌ره‌ سوودبه‌خشه‌كانی رێگریكردن‌ له‌ تاوان، ئه‌ویش له‌ رێگای دابینكردنی هونه‌ر بۆ هه‌مووان، کە واده‌كات خه‌ڵكانێكی زۆر دوور‌كه‌ونه‌وه‌ له‌ شه‌قامه‌كان، و خه‌ریكی كارێكی وابن كه‌ ئه‌رێنیانه‌ خۆیانی پێ ده‌رببڕن، بۆ نمونە بەشداریکردن لە کارە درامیەکان و گۆرانی گوتن و شاییکردن و هونەرەکانی شێوەکاری و ئەوانی تر، کاریگەری خۆیان سەلماندووە لە رێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی تاوان، بەهۆی زۆریی و بڵاوبوونەوەی دەزگاکانی راگەیاندن وەکو تەلەڤزیۆن و رادیۆ و رۆژنامەگەریی و تۆڕەکانی ئینتەرنێتیشەوە، کارە هونەرییەکان و بیرۆکەی هونەرمەندەکانی سەردەم لەبەردەستی هەمووانە، بێجگە لە گرنگی هونەر لە هۆکارەکانی بەیەکگەیشتنی کۆمەڵایەتی، کە وایکردووە نمایشکردنی کارە هونەرییەکان و بەبازاڕکردنیان لەرێی تۆڕەکانی فەیسبوک و تویتەر و ئینستیگرامەوە ئاسانتر و بڵاوتربێت.

یەکێک لە ئامراز و هۆکارەکانی زانین هونەرە، هونەر یەکێکە لە گرنگترین هۆکارەکانی دەوڵەمەندکردنی مێشکی مرۆڤ، چونکە هونەر ئەنجام و ئاکامی هزر و بیرکردنەوەیەکی بە پیتی داهێنەرانەیە، رۆشنبیری و کولتور و دابونەریتی گەلان نمایش دەکات، یان زمان و رووداو و ئەزموونی مێژوویی کۆنی گەلانی دەگێڕێتەوە، لە دیارترین هونەرەکانی زانین هونەری ئەدەبە، کە چەندین بواری فراوانی زانین لەخۆدەگرێت، وەک شیعر و دراما و چیرۆکی خەیاڵی و واقیعی و پەند و ئیدیۆم و رۆژنامە و گۆرانی…هتد، هەروا کاری هونەری بەهایەکە و بەپێی مێژوو و جیاوازی کولتورەکانەوە گۆڕانکاری بەسەردادێت، هونەرمەندێکی زۆری وەکو پاپلۆ پیکاسۆ و ڤان گۆخ و مۆنیێ و بیتهۆڤن و شێکسپیەر، هەریەک لەمانە جێی پەنجەیان بەسەر مێژووی کۆمەڵگاوە دیارە، کە بە چەندین شێوە لە شێوەکانی داهێنانی هونەرمەندانەوە بە روونی بەدەردەکەون، لە شانۆ و سینەما و ئەدەب و هونەرەکانی شێوەکاری و گۆرانی، هەندێک پێیانوایە کە هونەر بریتیە لە پارچە قوماشێک کە بە دیواری مۆزەخانەیەکەوە هەڵواسراوە، بەردەوام وەکو هۆکارێکای زانین دەمێنێتەوە.

پتەوکردنی کولتور، هونەر بە پەیوەندیەکی توندوتۆڵەوە بەستراوەتەوە بە کولتورەوە، پارچە شوێنەواریەکان و جێماوەکان وەکو کەڤاڵ و وێنەکێشراوەکان و چاپەمەنییەکان و داتاشراوەکان و وێنە فۆتۆگرافیەکان و دۆکیۆمێنتەکان و پەرتوک و دەستنووسەکان و ئامرازەکان، هەموویان ئاماژەن بۆ داهێنانی مرۆڤایەتی، ئەو کولتورە تەنیا کۆمەڵێک پارچەی رۆشنبیری و هونەری یان کلاسیکی رابردوو نین، بەڵکو نیشانەی جیاکاری هەر کۆمەڵگایەکن لەگەڵ ئەوەی تریاندا.
پتەوکردنی تەندروستی دەروونی، هەڵبەتە هونەر کاریگەری لەسەر دەروون هەیە، بۆ زۆرەکان هونەر بریتیە لە چالاکیەک بۆ حەوانەوە و ئیلهام بەخشین، چ ئەو کارە هونەرییە لە داهێنانی خۆی بێت یان یەکێکی دیکە، دەربڕینی هونەری زۆر قوڵترە لە حەوانەوە حەسانەوە و چێژوەرگرتنێک، بەڵکو دەگاتە قۆناغی چارەسەرکردن بە هونەر، چونکە هونەر رێگایەکی نایابە بۆ دەربازبوون لە خەمۆکی و ڕاڕایی و دردۆنگی، هونەر بریتیە لە دەربڕینی هەستەکانمان بەبێ وشە، یان رووبەڕووبونەوەی هەستە ئاڵۆزەکان بۆ گەیشتن بە حەسانەوە.
پتەوکردنی لایەنی ئابووری، دەتوانین زۆربەی هونەرەکان وەکو کاڵایەک سەیربکەین، چونکە هونەر بریتیە لە هەست و نست و ئیلهام و داهێنان و سۆزەکانی مرۆڤ، ئەمانەش سەرنجی زۆرێک لە ئارەزوومەندانی هونەر و کۆکردنەوەی کارە هونەرییەکان هەروەها پیاوانی کار و سەرمایەدارانیش رادەکێشن، زۆرجار کۆمێنتێکی هونەرمەندان و ناودار و بەناوبانگان کاریگەری لەسەر بازاڕ و نرخی کارەکان هەبووە، بەتایبەتی کارە هونەریی و مێژوویی و هزری و کولتورییەکان، هەروا پەیوەندی نێوان هونەرمەندان و کڕیاران و نمایشکاران و بینەران کە کاریگەری لە بواری ئابووریدا هەیە.

پتەوکردنی پیشەسازی، هونەر بەشدارە لە زۆرێک لە بوارەکان لە پتەوکردنی پیشەسازییەوە، زۆرێک لە هونەرمەندانی کارە دەستیەکان و بەهۆی ئەو شارەزاییەی کە هەیانە لەم بوارانەدا، دەتوانن دەستکەوتی دارایی بەدەست بێنن، لە رێی فرۆشتنی کەڤاڵ و تابلۆ و وێنە و دیزانین و دیکۆرەکانیان، ئەمەش پتەوکردنێکی بەرچاوی پیشەسازییە دەستیەکانە، هەروا هونەر دەستێکی باڵای هەیە لە دیزانکردنی لۆگۆ و مارکە و تەنانەت جلوبەرگیشەوە، هونەر لە بواری پیشەسازیدا تەنیا پەیوەست نیە بە شارەزایی لە کارە دەستیەکانەوە، بەڵکو هونەرە دیگیتاڵی و کۆمپیوتەرەکانیش لەم سەردەمەدا رۆڵێکی بەرچاویان هەیە، بۆیە هونەرە شێوەکارییەکان و میللیەکان و ئەدەب و مۆسیقا و شانۆ، هەر هەموویان بەشدارن لە بیناکردن و بەرەوپێشوەچونی کۆمەڵگا لە هەموو بوارەکانەوە.

هه‌ندرێن خۆشناو




مه‌رجی رۆشنيی بۆ کاریگەربوونی کاریکاتێر.. هەندرێن خۆشناو

ئایا كاریكاتێر ده‌بێت رۆشن بێت یان پۆشراو و نادیار بێت، ئه‌م پرسیاره‌ زۆر سه‌رسوڕمانی و سه‌رگه‌ردانی ده‌ورووژێنێت، ئه‌گه‌ر كاریكاتێر ئاراسته‌ی فراوانترین به‌شی خوێنه‌ران ده‌كرێت، ده‌بێت رۆشن و تێگه‌یشتوو بێت له‌لای هه‌مووانه‌وه‌، به‌ڵام له‌م حاڵه‌ته‌دا توانای ورووژاندنی هزر و بیری خوێنه‌ری نابێت، كه‌ هه‌موو شتێكی به‌ ئاماده‌كراوی له‌سه‌ر قاپێك پێشكه‌ش كرابێت، هیچ ماوه‌ی بۆ ئامانج هه‌ڵێنجان و گه‌ڕاندا ناهێڵێته‌وه‌، كه‌ به‌شێك له‌ خوێنه‌ران وا ده‌ڵێن، له‌مه‌شدا زۆرجار له‌سه‌ر حه‌قن، و هه‌ندێك جاریش حه‌ق لایه‌نگیریان نابێت.
به‌ بیروڕای ئێمه‌ رۆشنی و نادیاریی له‌ كاریكاتێردا به‌ زۆرشتی تر به‌ستراوه‌ته‌وه‌، بۆ نمونه‌ له‌ كاریكاتێری گاڵته‌ و قۆشمه‌دا ده‌بێت كاریكاتێر به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی رۆشن و تێگه‌یشتوو بێت له‌لای خه‌ڵكه‌وه‌، تا ببێته‌ هۆی پێكه‌نین، چونكه‌ ئه‌گه‌ر كاریكاتێره‌كه‌ رۆشن نه‌بێت، ئه‌وا خوێنه‌ر پێناكه‌نێت، به‌مه‌ش كاریكاتێر ئامانجی خۆی به‌ده‌ست ناهێنێت، به‌ڵام له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تدا له‌وانه‌یه‌ نادیاریی و شاراوه‌یی ببنه‌ هۆی پێكه‌نین، به‌ گوێره‌ی ئه‌و پارادۆكسه‌ی كه‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ هه‌ڵیبژاردووه‌، له‌وانه‌یه‌ رێگا بۆ پێكه‌نین به‌هۆی پێشكه‌شكردنی شتێكی نا پێكه‌نیناوی بێت له‌سه‌ره‌تادا، هه‌ڵبه‌ته‌ خوێنه‌ر تووشی هه‌ژان ده‌بێت له‌ سه‌ره‌تادا كه‌ ده‌بینێت ئه‌و كاریكاتێره‌ پێكه‌نیناوی نیه‌، زۆرجاریش به‌دوای هۆیه‌كه‌دا ده‌گه‌ڕێت، هه‌تا له‌ دواییدا پارادۆكسه‌ ناڕۆشنه‌کە ده‌بینێته‌وه‌، كه‌ له‌سه‌ره‌تادا دیارنه‌بوو، ئه‌وكاتیش زۆر پێده‌كه‌نێت، هه‌روه‌ك چۆن كاریكاتێره‌كه‌ رۆشن بێت، یان هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ وابێت كه‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ تیرێكی ئاماژه‌پێكراوی له‌سه‌ر پارادۆكسه‌كه‌ دانابێت، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌و پارادۆكسه‌ به‌ كه‌ڵه‌كه‌یه‌ك پووشكه‌ دانه‌پۆشرابێت، هه‌تا خوێنه‌ر چه‌ند كاتژمێرێك به‌دوایدا بگه‌رێت، كه‌ زۆرجاریش خوێنه‌ر واناكات، ته‌نیا ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كه‌ به‌ گره‌وكردن دابنێت، و بڕیاری گه‌ڕان و راڤه‌كردنی بێ كۆتایی بدات، چونكه‌ كاریكاتێری گاڵته‌ و قۆشمه‌ واباوه‌ كه‌ بۆ مه‌به‌سته‌كانی كات به‌سه‌ربردن و خۆشخوانی بڵاوبكرێته‌وه‌، زۆرجاریش له‌و لاپه‌ڕانه‌دا بڵاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌ستانه‌ ته‌رخانكراون، بۆیه‌ ئه‌و خوێنه‌ره‌ی كه‌ به‌دوای كات به‌سه‌ربردندا ده‌گه‌ڕێت، خۆی ماندووناكات به‌ گه‌ڕان به‌ دوای پارادۆكسه‌كاندا، بۆیه‌ رووی وه‌رده‌گێڕێته‌ بابه‌ته‌كانی تر، بێ ئه‌وه‌ی خۆشی ده‌ست بكه‌وێت، به‌مه‌ش نقومبوون له‌ شاراوه‌ییدا كاریكاتێری بێبه‌شكرد له‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كه‌ی.

بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ ده‌بێت كاریكاتێری قۆشمه‌ رۆشن بێت به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ببێته‌ هۆی پێكه‌نین، به‌ڵام ئه‌گه‌ر رۆشنی ئه‌و كرداره‌ تێكبدات، ئه‌وا ده‌بێت كاریكاتێر به‌ شێوه‌یه‌ك شاراوه‌ بێت كه‌ ببێته‌ هۆی پێكه‌نین، به‌ڵام له‌ كاریكاتێری پۆرترێتدا نه‌بوونی بیرۆكه‌ تێیدا واده‌كات كه‌ كرداری رۆشنی زۆر گرنگ نه‌بێت، چونكه‌ شتێك نیه‌ پێویست به‌ رۆشنی بكات، ته‌نیا ئه‌گه‌ر كاریكاتێره‌كه‌ هانا بۆ سیمبول زێده‌كردنه‌ ئاماژه‌ییه‌كان ببات، هه‌روه‌ك له‌ نمونه‌كانی هه‌رمێكه‌ی (دۆمیێ) و (شارل فیلیپۆن) و هونه‌رمه‌نده‌ فه‌ره‌نساییه‌كانی دیكه‌دا، كه‌ تێیاندا وێنای پاشای فه‌ره‌نسا (لویس فیلیپ)یان كردبوو، له‌ حاڵه‌تی به‌كارهێنانی سیمبول و ئاماژه‌، ده‌بێت ره‌گه‌زی په‌یوه‌ند له‌ نێوان ئاماژه‌ و ئاماژه‌پێدراودا رۆشن بێت، كه‌ خوێنه‌ر بتوانێت له‌ مه‌به‌ستی ئاماژه‌كه‌دا بگات، له‌م حاڵه‌ته‌شدا كاریكاتێری پۆرترێت ده‌گۆڕێت بۆ كاریكاتێری سیاسی یان كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ گوێره‌ی ئه‌و ناوه‌ڕۆكه‌ی كه‌ به‌هۆی زێده‌كردنه‌‌ ئاماژه‌ییه‌كاندا دروست ده‌بێت، بۆیه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا چاكتر وایه‌ به‌ كاریكاتێری سیاسی یان كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌ژمار بكرێت.‌

هه‌روه‌ها له‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تیدا رۆشنی په‌یوه‌نده‌ به‌ پارادۆكسه‌وه‌، هه‌روه‌ك له‌ كاریكاتێری گاڵته‌ و قۆشمه‌دا، به‌ڵام له‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تیدا زۆرجار دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی یان رووداوانێكی كۆمه‌ڵایه‌تی دیاركراو به‌كاردێت، له‌م حاڵه‌ته‌دا ده‌بێت ئه‌و بابه‌ته‌ یان ئه‌و رووداوه‌ رۆشن بێت بۆ خوێنه‌ران، بۆ نمونه‌ ئه‌گه‌ر كاریكاتێره‌كه‌ باسی ئاڵووده‌بوون بكات، ده‌بێت هونه‌رمه‌ند ئه‌و توخم و ره‌گه‌زانه‌ بخاته‌ نێو كاریكاتێره‌كه‌وه‌ كه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌و دیارده‌یه‌ ده‌كه‌ن، وه‌كو شوشه‌ یان په‌رداخی مه‌ی، بۆ نمونه‌ گوته‌یه‌ك هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ مه‌ی خواردنه‌وه‌ ده‌ڵێت: مه‌یخۆر له‌ كاتی خواردنه‌وه‌دا به‌سێ قۆناغ تێپه‌ڕ ده‌بێت، له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا وه‌كو بولبول ده‌چریكێنێت، و له‌ قۆناغی دووه‌میشدا وه‌كو شێر راده‌په‌ڕێت، له‌ قۆناغی سێیه‌میشدا به‌ده‌مدا ده‌كه‌وێت به‌سه‌ر زه‌ویدا وه‌كو به‌راز، ئه‌گه‌ر كاریكاتێریستیش بیه‌وێت ئه‌م سێ قۆناغه‌ وێنابكات، وێناكردنی ئه‌م سێ قۆناغه‌ به‌س نیه‌، به‌بێ زیادكردنی ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ كه‌ ماناكه‌ رۆشن ده‌كه‌نه‌وه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ خوێنه‌ر بزانێت بۆ ئه‌و مه‌یخۆره‌ له‌ بولبوله‌وه‌ بووه‌ شێر و بۆ وه‌كو به‌راز به‌ده‌مداكه‌وت، ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر شوشه‌ی مه‌ی نه‌بینێت، یان هه‌ر ئاماژه‌یه‌كی دیكه‌ بۆ مه‌ی خواردنه‌وه‌، بیرۆكه‌كه‌‌ رۆشن نابێت، كه‌وابێت نازانێت رووداوه‌كه‌ چیه‌.




مه‌رجی زیندوویی بۆ کاریگەربوونی کاریکاتێر.. بەشی -2- هەندرێن خۆشناو

زینده‌گیش له‌ كاریكاتێری پۆرترێتدا له‌ هه‌ڵبژاردنی كه‌سایه‌تیه‌كان به‌ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ ده‌بێت كه‌سایه‌تیه‌ك هه‌ڵبژێرێت كه‌ هێشتا به‌رده‌وامه‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكیدا، كاریكاتێریست بۆ نمونه‌ نابێت وه‌زیرێكی ده‌ست له‌كاركێشاوه‌ی چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر بژارده‌بكات، و پێشكه‌شی خه‌ڵكی بكات، ته‌نیا ئه‌گه‌ر بیانوو و هۆی خۆی هه‌بێت، یان هه‌ڵبژاردنی هونه‌رمه‌ندێك كه‌ رۆڵی زۆر لاوه‌كی ده‌گێڕێت له‌ شانۆ یان سینه‌مادا، یان وه‌رزشوانێك كه‌ هیچ ده‌ستكه‌وتێكی گرنگی نیه‌، هه‌روه‌ها كه‌سایه‌تیه‌كانی بواره‌كانی تری ژیاندا، هۆی ئه‌وه‌ش له‌ خۆبه‌زلزانین و نكۆڵیكردن نیه‌ له‌ گرنگی ئه‌و كه‌سانه‌دا، به‌ڵكو سه‌روسیمای ئه‌و كه‌سانه‌ ناسراو نیه‌ لای خوێنه‌ردا، كه‌چی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پێشه‌نگن له‌ بواری چالاكی خۆیاندا له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێستادا، سه‌روسیمایان ناسراوه‌ لای خوێنه‌رانه‌وه‌، كاریكاتێری پۆرترێتیش به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی پشت به‌ به‌راوردكردنی خوێنه‌ر ده‌به‌ستێت، له‌ نێوان وێنه‌ی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ و ئه‌و كاریكاتێره‌‌ی كه‌ بۆی كێشراوه‌، ئه‌گه‌ر وێنه‌ راسته‌قینه‌كه‌ له‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ردا بوونی نه‌بێت، ئه‌وا ئه‌و به‌راوردكردنه‌ش بوونی نابێت، و كه‌وابێت كاریكاتێره‌كه‌ش كاریگه‌ریه‌كه‌ی وون ده‌كات، بۆیه‌ كاریكاتێریست كاتێك كه‌ كاریكاتێره‌كه‌ی پێشكه‌شی جه‌ماوه‌ر ده‌كات، ده‌بێت ناسراويی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ لای جه‌ماوه‌ر ره‌چاوبكات، یان به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ لای ناوه‌ندێكی دیاركراودا، واته‌ ده‌بێت ئه‌و به‌راوردكردنه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ هۆی كاریگه‌ری كاریكاتێره‌كه‌ فه‌راهه‌م بێت، ئه‌و به‌راوردكردنه‌ش زیاتر فه‌راهه‌م ده‌بێت، به‌قه‌د په‌یوه‌ندی ئه‌و كه‌سه‌وه‌ به‌ بابه‌تی سه‌رده‌مه‌وه‌.
به‌ڵام له‌ كاریكاتێری گاڵته‌ و قۆشمه‌، مه‌رجی زینده‌گی له‌و ئاسته‌ی گرنگی و بایه‌خدانه‌ نابێت، چونكه‌ كاریكاتێری گاڵته‌ ئامانجی به‌ پێكه‌نین هێنان و كات به‌سه‌ربردنه‌ به‌ پله‌ی یه‌ك، بۆیه‌ لێره‌دا گرنگ هه‌ڵبژاردنی ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆی به‌ پێكه‌نین هێنان، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش هاته‌دی، واته‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ گه‌یشته‌ مه‌به‌ستی خۆی، له‌لای جه‌ماوه‌ریشه‌وه‌ گرنگ نیه‌ ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كه‌ زیندوو بێت یان نا.




مه‌رجی زیندوویی بۆ کاریگەربوونی کاریکاتێر.. هەندرێن خۆشناو

له‌و مه‌رجانه‌ی كه‌ پێویسته‌ بوونیان هه‌بێت له‌ كاریكاتێردا مه‌رجی زیندووییه‌، ئه‌مه‌ش به‌ هه‌ڵبژاردنی بابه‌تێك ده‌بێت كه‌ بڵاوه‌ و ده‌ستاوده‌ستی پێده‌كرێت له‌ نێو خه‌ڵكیدا، و جێگای بایه‌خی خوێنه‌رانه‌، نه‌ك ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ به‌سه‌رچووه‌ و بایه‌خدار و گرنگ نه‌ماوه‌، بۆ نمونه‌ باسكردنی بابه‌تی به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخه‌كان، ده‌بێت راسته‌وخۆ له‌ ماوه‌ی به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخه‌كان باس بكرێت، نه‌ك دوای به‌سه‌رچوونی ماوه‌یه‌كی درێژدا، چونكه‌ خه‌ڵكی كارلێك له‌گه‌ڵ كاریكاتێره‌كه‌دا ده‌كه‌ن و لێی تێده‌گه‌ن، چونكه‌ هێشتا له‌ قۆناغی خورپه‌دایه‌ به‌هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخه‌كان، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ماوه‌یه‌كی درێژی به‌سه‌رداچوو، ئه‌وا كاریكاتێره‌كه‌ له‌ كاروانه‌كه‌ به‌جێده‌مێنێت، چونكه‌ كارلێكی كۆمه‌ڵایه‌تی گشتی دامركاوه‌ته‌وه‌، و نرخه‌ تازه‌كان گۆڕاون بۆ نرخی ئاسایی له‌لای خه‌ڵكه‌وه‌، بۆیه‌ كاریكاتێره‌كه‌ش ئاكامی خوازراوی ده‌ستناكه‌وێت.
زیندوویی بۆ كاریكاتێری سیاسی رۆڵێكی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ له‌ به‌جێگه‌یاندنی كار و ئه‌ركه‌كانیدا، چونكه‌ كاریكاتێری سیاسی ده‌بێت بابه‌تی سه‌رده‌م چاره‌سه‌ربكات، ئه‌و بابه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی چاره‌سه‌ری ده‌كات، واباوه‌ كه‌ سیفه‌تی به‌رده‌وامبوونی درێژتری هه‌یه‌ له‌ كاریكاتێری سیاسی، كه‌ زۆرجار رووداوێكه‌ ته‌مه‌نی دیاركراو و كورته‌، یان ته‌مه‌نی كارلێكردنی جه‌ماوه‌ر له‌گه‌ڵیدا چه‌ند رۆژێك تێپه‌ڕناكات، بۆیه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر كاریكاتێریست كه‌ له‌ په‌یوه‌ندیدا بێت له‌گه‌ڵ رووداوه‌كاندا، و به‌رده‌وام ئاگاداری رووداوه‌كان بێت كه‌ له‌ جیهانی سیاسیدا رووده‌ده‌ن، ئه‌وانه‌ش هه‌ڵبژێرێت كه‌ جێگای بایه‌خی خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌ی ئه‌ون، به‌ڵام ئه‌گه‌ر كاریكاتێریست رووی له‌ رووداوێكی سیاسی نازیندوو یان پله‌دوو كرد، ئه‌وا كاریكاتێره‌كه‌ی ئه‌و وه‌رامدانه‌وه‌ و به‌ده‌نگه‌وه‌چوونی پێویست به‌ده‌ست ناهێنێت، كه‌ ئه‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ باسی بابه‌تێكی تازه‌، یان چه‌ند رۆژێك پێشتر یان بابه‌تێكی پله یه‌كی جێی بایه‌خی جه‌ماوه‌ر به‌ده‌ستی ده‌هێنێت.
بۆیه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌بێت هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست كاتێك كه‌ كاریكاتێرێك ده‌كێشێت، بیر له‌وه‌ بكاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و په‌نده‌ پێشینانه‌ی كه‌ ده‌ڵێت (ده‌چێته‌ حه‌جكردن، كاتێك كه‌ خه‌ڵكی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌) به‌سه‌ردا جێبه‌جێ نه‌كرێت، واته‌ نابێت له‌ بابه‌تی سه‌رده‌م دوابكه‌وێت، و بابه‌تی كۆن بۆ به‌رهه‌مه‌كانی هه‌ڵبژێرێت، كه‌ خه‌ڵكی به‌پێی پێویست چاره‌سه‌ر و باسیان لێوه‌كردووه‌.
زینده‌گیش له‌ كاریكاتێری پۆرترێتدا له‌ هه‌ڵبژاردنی كه‌سایه‌تیه‌كان به‌ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ ده‌بێت كه‌سایه‌تیه‌ك هه‌ڵبژێرێت كه‌ هێشتا به‌رده‌وامه‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكیدا، كاریكاتێریست بۆ نمونه‌ نابێت وه‌زیرێكی ده‌ست له‌كاركێشاوه‌ی چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر بژارده‌بكات، و پێشكه‌شی خه‌ڵكی بكات، ته‌نیا ئه‌گه‌ر بیانوو و هۆی خۆی هه‌بێت، یان هه‌ڵبژاردنی هونه‌رمه‌ندێك كه‌ رۆڵی زۆر لاوه‌كی ده‌گێڕێت له‌ شانۆ یان سینه‌مادا، یان وه‌رزشوانێك كه‌ هیچ ده‌ستكه‌وتێكی گرنگی نیه‌، هه‌روه‌ها كه‌سایه‌تیه‌كانی بواره‌كانی تری ژیاندا، هۆی ئه‌وه‌ش له‌ خۆبه‌زلزانین و نكۆڵیكردن نیه‌ له‌ گرنگی ئه‌و كه‌سانه‌دا، به‌ڵكو سه‌روسیمای ئه‌و كه‌سانه‌ ناسراو نیه‌ لای خوێنه‌ردا، كه‌چی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پێشه‌نگن له‌ بواری چالاكی خۆیاندا له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێستادا، سه‌روسیمایان ناسراوه‌ لای خوێنه‌رانه‌وه‌، كاریكاتێری پۆرترێتیش به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی پشت به‌ به‌راوردكردنی خوێنه‌ر ده‌به‌ستێت، له‌ نێوان وێنه‌ی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ و ئه‌و كاریكاتێره‌‌ی كه‌ بۆی كێشراوه‌، ئه‌گه‌ر وێنه‌ راسته‌قینه‌كه‌ له‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ردا بوونی نه‌بێت، ئه‌وا ئه‌و به‌راوردكردنه‌ش بوونی نابێت، و كه‌وابێت كاریكاتێره‌كه‌ش كاریگه‌ریه‌كه‌ی وون ده‌كات، بۆیه‌ كاریكاتێریست كاتێك كه‌ كاریكاتێره‌كه‌ی پێشكه‌شی جه‌ماوه‌ر ده‌كات، ده‌بێت ناسراويی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ لای جه‌ماوه‌ر ره‌چاوبكات، یان به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ لای ناوه‌ندێكی دیاركراودا، واته‌ ده‌بێت ئه‌و به‌راوردكردنه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ هۆی كاریگه‌ری كاریكاتێره‌كه‌ فه‌راهه‌م بێت، ئه‌و به‌راوردكردنه‌ش زیاتر فه‌راهه‌م ده‌بێت، به‌قه‌د په‌یوه‌ندی ئه‌و كه‌سه‌وه‌ به‌ بابه‌تی سه‌رده‌مه‌وه‌.
به‌ڵام له‌ كاریكاتێری گاڵته‌ و قۆشمه‌، مه‌رجی زینده‌گی له‌و ئاسته‌ی گرنگی و بایه‌خدانه‌ نابێت، چونكه‌ كاریكاتێری گاڵته‌ ئامانجی به‌ پێكه‌نین هێنان و كات به‌سه‌ربردنه‌ به‌ پله‌ی یه‌ك، بۆیه‌ لێره‌دا گرنگ هه‌ڵبژاردنی ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆی به‌ پێكه‌نین هێنان، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش هاته‌دی، واته‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ گه‌یشته‌ مه‌به‌ستی خۆی، له‌لای جه‌ماوه‌ریشه‌وه‌ گرنگ نیه‌ ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كه‌ زیندوو بێت یان نا.




مه‌رجی بابه‌تيانە بۆ کاریگەربوونی کاریکاتێر.. هەندرێن خۆشناو

فه‌راهه‌مكردنی گاڵته‌جاڕیی له‌ كاریكاتێردا به‌س نیه‌ بۆ سه‌ركه‌وتنی ئه‌و كاریكاتێره‌، بۆیه‌ ده‌بێت چه‌ندین مه‌رجی تریشی تێدابێت، وه‌كو مه‌رجی بابه‌تیانه‌، به‌چی ئه‌م بابه‌تیانه‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێت؟ كاتێك كه‌ كاریكاتێریست به‌دوای دژ‌به‌یه‌كه‌كاندا ده‌گه‌ڕێت، ده‌بێت له‌نێو بابه‌تی كاریكاتێره‌كه‌دا بگه‌ڕێت، نه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌، به‌ واتایه‌كی تر ده‌بێت ئه‌و دژبه‌یه‌كانه‌ ببینێته‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ جێبه‌جێ ده‌كرێن، بۆ نمونه‌ كاتێك كاریكاتێرێك له‌سه‌ر كه‌سایه‌تیه‌كی سیاسيه‌وه‌ ده‌كێشێت، ده‌بێت خاڵه‌ لاوازه‌كانی ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ ببینێته‌وه‌، نه‌ك خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی، بۆ زیاتر روونكردنه‌وه‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ بێلایه‌نانه‌، نمونه‌یه‌ك دێنینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر كاریكاتێریستێك ویستی باس له‌ (حاته‌م ئه‌لتائی) بكات، ئه‌م كاریكاتێره‌ هه‌رچه‌ند سه‌ركه‌وتوو و گاڵته‌جاڕ بێت، كارلێكردنی ویستراو به‌ده‌ست ناهێنێت له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا، ئه‌گه‌ر (حاته‌م ئه‌لتائی) وه‌كو كه‌سێكی قرچۆك وێنابكات، چونكه‌ سه‌خاوه‌تی ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ وه‌ك نمونه‌ ده‌هێنرێته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌م كاریكاتێره‌ به‌ نادادپه‌روه‌ر و تاوان هه‌ڵبه‌ستن له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت، چونكه‌ بێ توانایه‌ له‌ گۆڕینی ئه‌و هه‌سته‌ی لای خه‌ڵكی به‌رانبه‌ر به‌ سه‌خاوه‌تی حاته‌م، كاتێك ئه‌مه‌ خاڵی به‌هێزی ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌یه‌ نه‌ك خاڵی لاوازی، ئه‌م خاڵه‌ش به‌هێزتره‌ له‌ به‌هێزیی كاریگه‌ری كاریكاتێره‌كه‌، ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ كاریكاتێریسته‌كه‌ توانای هێرشكردنه‌ سه‌ر كه‌سایه‌تی (حاتم ئه‌لتائی) نیه‌، به‌ڵكو ده‌گه‌یشته‌ ئامانجی خۆی ئه‌گه‌ر خاڵێكی تری ده‌ستنیشان بكردبایه‌، نه‌ك خاڵی قرچۆكی و سه‌خاوه‌تی، ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ به‌ ئه‌رێنی ناسراوه‌ چونكه‌ به‌ سه‌خاوه‌ت ناونراوه‌، له‌وانه‌یه‌ به‌ ناوێكی تر ناوبنرێت و ده‌بێته‌ نه‌رێنی، كاتێك كه‌ ناوی نانێین سه‌خاوه‌ت، به‌ڵكو ده‌ست بڵاوی و باده‌ستی، ده‌ست بڵاویش له‌ نه‌ریته‌ نه‌رێنیه‌كانه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ سه‌خاوه‌تدا له‌یه‌ك نزیكن، له‌ هه‌ندێك شتدا له‌یه‌ك جیاوازن، به‌خشنده‌ سامانی خۆی پێشكه‌شی خه‌ڵكی ده‌كات، ده‌ست بڵاویش له‌وانه‌یه‌ بۆ خه‌ڵكی یان بۆخۆی خه‌رجی بكات، و جۆرێكه‌ له‌ خه‌رجی نا پێویست، له‌مه‌دا كاریكاتێریست ده‌توانێت حاته‌می پێ تاوانبار بكات، بۆ نمونه‌ چ پێویست ده‌كات حوشترێك سه‌رببڕی، كاتێك كه‌ سه‌ره‌ مه‌ڕێك زۆریشه‌ بۆ زگ ئاوسانی میوانه‌كه‌؟ لێره‌دا پارادۆكسه‌كه‌ له‌ نێوان خه‌سڵه‌تی به‌خشنده‌یی و قرچۆكی نیه‌، به‌ڵكو له‌ نێوان به‌خشنده‌یی و ده‌ست بڵاوییه‌، بۆیه‌ كاتێك كاریكاتێریسته‌كه‌ پارادۆكسی یه‌كه‌م هه‌ڵبژێرێت، ئه‌وا خۆی تووشی هاڵاوی ده‌كات، به‌ڵام كه‌ پارادۆكسی دووه‌م هه‌ڵبژێرێت، ئه‌وا ئامانجه‌كه‌ی ده‌پێكێت، بۆیه‌ ده‌بێت كاریكاتێریست له‌و خه‌سڵه‌ته‌ی كه‌ پاڵه‌وانه‌كه‌ی پێ ناسراوه‌ له‌ پارادۆكسدا بگه‌ڕێت، نه‌ك له‌ پێچه‌وانه‌كه‌یدا، بۆ هه‌ر خه‌سڵه‌تێكی ئه‌رێنی، هاوواتای نه‌رێنی هه‌یه‌، پێچه‌وانه‌كه‌شی راسته‌، به‌خشنده‌یی ده‌ست بڵاوییه‌، قرچۆكیش داراییه‌، ئازایه‌تی و نه‌به‌زیش خۆكۆشتنه‌، پاشه‌كشه‌ش مانۆڕه‌، هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی تریش.

بۆ زیاتر رۆشنیش نمونه‌یه‌كی تریش ده‌هێنینه‌وه‌، كاتێك كه‌ كاریكاتێریستێك زێده‌ڕۆیی له‌ وێنه‌كێشانی كه‌سێكی باڵابه‌رز بكات، ده‌بێت زێده‌ڕۆیی له‌ درێژی بكات، نه‌ك كورته‌ باڵای بكێشێت، كاتێك كه‌ بینه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ ده‌بینێت و ده‌زانێت به‌ژنی درێژه‌، پێده‌كه‌نێت ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ ببینێت به‌ده‌ست قه‌سپ له‌سه‌ر دارخورمایه‌ك لێده‌كاته‌وه‌ كاتێك به‌خۆی له‌سه‌ر زه‌وی وه‌ستاوه‌، به‌ڵام پێناكه‌نێت ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ ببینێت مێرۆله‌یه‌ك بدۆشێت، به‌ڵام پێده‌كه‌نێت ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ی مێرۆله‌كه‌ ده‌دۆشێت، له‌ ئه‌سڵدا به‌خۆی كورته‌باڵا بێت، چونكه‌ كاریكاتێریسته‌كه‌ زێده‌ڕۆیی له‌ سیفه‌تی ئه‌و پیاوه‌دا كردووه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر كاریكاتێریسته‌كه‌ ویستی پارادۆكسی كورت و درێژی به‌كاربێنێت، ده‌بێت گوزه‌رێكی سه‌ركه‌وتوو بۆ بابه‌ته‌كه‌ ببینێته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی سێبه‌رێكی كورت بۆ باڵابه‌رزه‌كه‌، و سێبه‌رێكی درێژ بۆ كورته‌باڵاكه‌ بكێشێت، له‌لایه‌ك پارێزه‌ری له‌ بابه‌تیانه‌كه‌ی ده‌كات، و له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌سته‌ی كه‌ له‌لای جه‌ماوه‌ره‌وه‌ دروست بووه‌ به‌ریه‌كناكه‌ون، له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ سیفه‌تێكی تری خستۆته‌ سه‌ر كه‌سه‌كه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی لای جه‌ماوه‌ر بینراو بێت، كاریكاتێریسته‌كه‌ په‌نای بردۆته‌ به‌ر سیمبول و سوڕانه‌وه‌ له‌ ده‌وری هه‌سته‌ راسته‌قینه‌كه‌ی جه‌ماوه‌ره‌وه‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌، و به‌ كورتی وێنای كردووه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ پارێزگاری له‌ درێژی كردووه‌، ئه‌وه‌كه‌ی تریشی به‌ درێژی وێناكردووه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ پارێزگاری له‌ كورتی كردووه‌، په‌نده‌ پێشینانه‌كانیش پڕیه‌تی له‌م پارادۆكسانه‌، وه‌كو (هه‌موو درێژێك عه‌قڵی له‌ چۆكیه‌تی) و (هه‌موو كورته‌باڵایه‌ك ئاژاوه‌گێڕه‌) و (توندی ده‌ست له‌ شلی زمانه‌وه‌یه‌) و چه‌ندین نمونه‌ی تر، ئه‌و پارادۆكسانه‌ زۆر له‌ شیعری كۆنی عه‌ره‌بیشدا به‌كارهاتوون، وه‌كو ئه‌و گوته‌یه‌ی شاعیر، سه‌باره‌ت به‌ هۆزێك كه‌ خه‌ڵكی شه‌رمه‌زاریان ده‌كردن به‌ ناوه‌كه‌یانه‌وه‌ كه‌ (انف الناقة‌) واته‌ لووتی حوشتر بوو، كه‌ ده‌ڵێت:

گه‌لێك كه‌ لووتن و خه‌ڵكی دیكه‌ش كلك، ئایا لووتی حوشتر و كلك وه‌ك یه‌كن؟ لێره‌دا شاعیر ئه‌و سیفه‌ته‌ی به‌كارهێنا كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ پێوه‌ی شه‌رمه‌زاربوون، بۆ ستایشكردن و پێداهه‌ڵدانیان، به‌مجۆره‌ش ئه‌م سیفه‌ته‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی شه‌رمه‌زارییه‌وه‌ گۆڕا بۆ سه‌رچاوه‌ی شانازی، و چه‌ندین نمونه‌ی تریش.
مه‌به‌ستیش له‌م نمونانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند ده‌توانێت پارێزگاری له‌ بابه‌تیانه‌ی كاریكاتێره‌كه‌ی بكات، به‌ وێناكردنی ئه‌و پارادۆكسانه‌ی له‌ بابه‌ته‌كه‌دا هه‌ن، هه‌رچه‌ند كاره‌كه‌ ئاڵۆزیش بێت، به‌بێ داهێنان و هه‌ڵبه‌ستن و هه‌ڵه‌كاریی، تاوانباركردنی پیاوێكی سیاسه‌ت كه‌ به‌ ده‌ستپاكی ناسراوبێت، بۆ نمونه‌ به‌ دزینی موڵكی گشتی كارێكی هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌گه‌ر كاریكاتێریستیش ده‌یه‌وێت ره‌خنه‌ له‌و كه‌سه‌ بگرێت، ده‌بێت به‌دوای پارادۆكسه‌كان له‌ هه‌ڵسوكه‌وت و سروشتی ئه‌و كه‌سه‌دا بگه‌ڕێت، نه‌ك پارادۆكسانێكی بۆ دروست بكات كه‌ له‌ كه‌سه‌كه‌دا بوونی نیه‌، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌كه‌وێته‌ هه‌ڵه‌ و له‌ ره‌فتار و ره‌وشت ده‌رنه‌چێت، ئه‌گه‌ر كاریكاتێریستیش پابه‌ند بێت به‌مه‌، ئه‌وا كاریكاتێره‌كانی ناوبانگی خۆیان ده‌ستده‌كه‌وێت له‌نێو خوێنه‌راندا، هه‌رچه‌ند جه‌ماوه‌ریی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ش زۆر بێت، هه‌مان شت حزب و لایه‌ن و گروپه‌ سیاسیه‌كانیش ده‌گرێته‌وه‌، بابه‌تیانه‌ ته‌نیا په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ كاریكاتێری سیاسیه‌وه‌، به‌ڵكو به‌ رێژه‌ی جیاواز جۆره‌كانی تری كاریكاتیریش ده‌گرێته‌وه‌، باسكردن و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ دیارده‌یه‌ك كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كدا بوونی نیه‌، ده‌رچوونه‌ له‌ بابه‌تیانه‌ی كاریكاتێر، بۆ نمونه‌ بایه‌خدان به‌ دیارده‌ی ئاڵوده‌بوون له‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك كه‌ ئه‌م دیارده‌یه‌ی تێدانیه‌، ئه‌م كێشه‌یه‌ش په‌یوه‌نده‌ به‌ مه‌رجێكی تر له‌ مه‌رجه‌كانی كاریگه‌ری كاریكاتێر، كه‌ هۆكاری كاریگه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌، كه‌ دواتر به‌ درێژی باسی ده‌كه‌ین.




ئه‌و مه‌رجانه‌ی کە پێویستن‌ بۆ كاریگه‌ربوونی كاریكاتێر به‌شی – 5 و کۆتایی- هه‌ندرێن خۆشناو

به‌م شێوه‌یه‌ پێكه‌نین به‌نده‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو به‌ مرۆڤه‌وه‌، كه‌واته‌ مرۆڤ كه‌ره‌سته‌ و بابه‌تی پێكه‌نینه‌، هه‌ر ئه‌ویش ئاڕاسته‌كار و ئامانجه‌كه‌یه‌تی، مرۆڤ پێده‌كه‌نێت و هه‌ربه‌خۆی ئه‌و پێكه‌نینه‌ به‌رهه‌مدێنێت، و به‌ حاڵه‌تێكی مرۆڤایه‌تی پێده‌كه‌نێت، مرۆڤ به‌ مه‌یمون پێناكه‌نێت وه‌كو مه‌یمون، به‌ڵكو مرۆڤ ئه‌و مه‌یمونه‌ به‌راورد ده‌كات به‌ مرۆڤێك، ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵێكی سێ بوونه‌وه‌ریمان هه‌بێت، دوو مه‌یمون و مرۆڤێك، ئه‌گه‌ر یه‌كێك له‌و مه‌یمونانه‌ چه‌ند جوڵه‌یه‌كی پێكه‌نیناوی بكات، ئه‌وا ئه‌وه‌ی به‌م جوڵانه‌ پێده‌كه‌نێت له‌هه‌ر سێ بوونه‌وه‌ردا ته‌نیا مرۆڤه‌كه‌یه‌، كه‌چی مه‌یمونی دووه‌م بایه‌خ به‌م جوڵانه‌ نادات، یان به‌ چه‌ند شتێكی دیكه‌ی تێده‌گات، چونكه‌ مه‌یمونی یه‌كه‌م ئه‌م جوڵانه‌ی ئه‌نجام نه‌دا به‌ مه‌به‌ستی پێكه‌نین، به‌ڵكو چه‌ند جوڵه‌یه‌كی سروشتی بوون، به‌ڵام مرۆڤ پێده‌كه‌نێت، به‌هۆی هاوشێوه‌كردنی ئه‌م مه‌یمونه‌ به‌ مرۆڤه‌وه‌، چونكه‌ هه‌ر مرۆڤێك ئه‌م جوڵانه‌ ئه‌نجام بدات، شتێكی پێكه‌نیناوی ده‌بێت، له‌ تابلۆیه‌كی كاریكاتێریشدا مرۆڤ به‌ سه‌گێك پێده‌كه‌نێت، چونكه‌ ئه‌و سه‌گه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی مرۆڤانه‌ ئه‌نجام ده‌دات، ده‌توانین هه‌مان شت له‌سه‌ر بابه‌ته‌كانی تریش بڵێین كه‌ له‌ كاریكاتێردا وێنا ده‌كرێت.
له‌وانه‌یه‌ ئه‌و بابه‌ته‌ی پێكه‌نین هه‌ر هه‌ڵوێستێك له‌ هه‌ڵوێسته‌ مرۆڤایه‌تیه‌كان بێت، به‌بێ ره‌چاوكردنی تراجیدیایی ئه‌و هه‌ڵوێسته‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ندێك مكوڕن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بابه‌ته‌ تراجیدیاییه‌كانی وه‌كو مردن ناكرێت بكرێته‌ بابه‌تێك بۆ پێكه‌نین، ته‌نانه‌ت ئه‌و بابه‌ته‌ش ده‌كرێت بكرێته‌ بابه‌تێك بۆ پێكه‌نین، به‌ڵام واباوه‌ كه‌ مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌ تراجیدیاییه‌كان به‌شێوه‌یه‌ك ده‌كرێت كه‌ نابێته‌ هۆی به‌كه‌م سه‌یركردن و تیزپێوه‌كردنی ئه‌و بابه‌تانه‌، كاتێك كه‌ كاریكاتێر بابه‌تێكی وه‌كو مردن یان هه‌ر بابه‌تێكی تراجیدی تر به‌كاردێنێت، یان بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ستێكی دژ به‌ تراجیدیاكه‌ لای خوێنه‌ر بێنێته‌كایه‌وه‌، یان وه‌كو بابه‌تێك بۆ گاڵته‌جاڕی ره‌ش، ئه‌میش خۆی له‌ خۆیدا ئه‌گه‌ر له‌ خانه‌ی كۆمیدیاش بێت، له‌ ترۆپكی جیدیه‌ت و دڵكاریدایه‌، ته‌نانه‌ت ده‌توانین ئه‌م گاڵته‌جاڕییه‌ له‌ خانه‌ی تراجیدیادا بژمێرین، به‌هه‌مان ئه‌و بڕه‌ی كه‌ له‌ خانه‌ی كۆمیدیاوه‌ ده‌ژمێردرێت، ئه‌و ناوبڕه‌ی نێوان كۆمیدیا و تراجیدیا كه‌ڵه‌مووه‌كی ورده‌، له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك جار پێش تراجیدیای كلاسیكی بكه‌وێت، له‌ هێنانه‌كایه‌ی كاردانه‌وه‌ی نه‌رێنی دژه‌ئاڕاسته‌، له‌ مامه‌ڵه‌كردنیدا بۆ زۆرێك له‌ بابه‌ته‌كاندا، چونكه‌ دانانی چه‌ندین دژبه‌یه‌كه‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كدا، له‌وانه‌یه‌ هه‌ستێكی گه‌وره‌تر دروست بكات به‌رانبه‌ر به‌ تراجیدیاوە، له‌وانه‌یه‌ بیگه‌یه‌نێته‌ حاڵه‌تی هستیریای خپكراو یان هستیریای شاراوه‌، كه‌چی تراجیدیای كلاسیكی زۆرجاران ده‌تگه‌یه‌نێته‌ حاڵه‌تێكی رۆمانسیانه‌، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی كارلێكردنت له‌گه‌ڵ تراجیدیاكه‌دا، نه‌ك بۆ دژه‌ كاردانه‌وه‌یه‌ك، به‌ڵام گاڵته‌جاڕی ره‌ش ده‌بێته‌ هۆی دژه‌ كاردانه‌وه‌، كه‌ زۆرجار ده‌گاته‌ پله‌ی هاندان و وروژاندن، به‌مه‌ش گاڵته‌جاڕی ره‌ش به‌سه‌ر تراجیدیادا سه‌رده‌كه‌وێت له‌ تراجیدیایه‌تیدا.
بۆیه‌ كاریكاتێر له‌هه‌ر جۆرێكیدا بێت و مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر بابه‌تێكدا بكات، ده‌بێت توخمی كۆمیدیای تێدابێت، له‌ كاتی جێبه‌جێكردنی كاریكاتێره‌كه‌شدا، ده‌بێت هونه‌رمه‌نده‌كه‌ له‌ كۆمیدیادا بگه‌ڕێت له‌نێو بابه‌ته‌كه‌دا، له‌م خاڵه‌شدا ده‌بێت ده‌ست به‌ كێشانی كاریكاتێره‌كه‌یدا بكات.
بۆ گه‌یشتن و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و كۆمیدیایه‌ له‌ بابه‌ته‌كه‌دا، هونه‌رمه‌ند ده‌بێت له‌ناو بابه‌ته‌كه‌دا به‌دوای دژبه‌یه‌كه‌ رێتێچووه‌كاندا بگه‌ڕێت، یان له‌ هه‌ر بابه‌تێك كه‌ خزمه‌تی ئه‌م بابه‌ته‌ بكات، یان له‌هه‌ر دۆخێك كه‌له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ جێبه‌جێ بكرێت، و دژبه‌یه‌كه‌كان له‌خۆده‌گرێت، وه‌كو په‌ندی پێشینان، و ئه‌و كێشانه‌ی كه‌ خه‌ڵكی ده‌یزانن، لێره‌دا ناتوانین راوێژێك یان ره‌چه‌ته‌یه‌كی ئاماده‌كراوتان پێشكه‌ش بكه‌ین، ده‌نا هه‌موو كه‌سێك، یان لایه‌نی كه‌م هه‌موو شێوەكارێك ده‌یتوانی ببێته‌ كاریكاتێریست، چونكه‌ ئه‌م كاره‌ به‌ پله‌ی یه‌ك پشت به‌ به‌هره‌ و سروشی خوایی ده‌به‌ستێت، له‌كاتی فه‌راهه‌مبوونی ئه‌م دووانه‌، دۆزینه‌وه‌ی ئه‌م دژبه‌یه‌كانه‌ له‌ بابه‌ته‌كاندا له‌ توانادا ده‌بێت.




ئه‌و مه‌رجانه‌ی کە پێویستن‌ بۆ كاریگه‌ربوونی كاریكاتێر به‌شی -4-.. هه‌ندرێن خۆشناو

له‌و نمونانه‌ش كه‌ ده‌توانین بیهێنینه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ گاڵته‌جاڕی ره‌شدا، ئاماژه‌ به‌ كاریكاتێره‌كه‌ی هونه‌رمه‌ند (ناجی ئه‌لعه‌لی) ده‌كه‌ین، كه‌ باس له‌ نیشان به‌خشینه‌وه‌ ده‌كات، یان كاریكاتێره‌كه‌ی هونه‌رمه‌ند (عه‌لی فه‌رزات) كه‌ باس له‌ خاڵی پشكنین له‌سه‌ر سنووره‌كان ده‌كات، یان ئه‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ باس له‌ كورسی له‌ سێداره‌دان ده‌كات. له‌ كاریكاتێری یه‌كه‌مدا جیاوازی نێوان ترۆپكی تراجیدیا (مردن) و ترۆپكی ئاهه‌نگ گێڕان (نیشان به‌خشینه‌وه‌) به‌كاردێت، و هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌ش ئاوه‌ژوو ده‌كرێنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ كاریكاتێری كورسی له‌ سێداره‌داندا رووده‌دات، كه‌ كرداری له‌ سێداره‌دان ترۆپكی تراجیدیایه‌، و بڕینی قه‌یتانی ئاوریشمیش ترۆپكی ئاهه‌نگ گێڕانه‌.
ده‌توانین بڵێین كه‌ گاڵته‌جاڕی ره‌خنه‌گر چاره‌سه‌رێكی كۆمیدیانه‌ی تراجیدیا ده‌كات، كه‌چی گاڵته‌جاڕی ره‌ش چاره‌سه‌رێكی تراجیدیانه‌ی كۆمیدیا ده‌كات.
به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بێت كۆمیدیا توخمێكی سه‌ره‌كی بێت له‌ كاریكاتێردا، به‌بێ كۆمیدیاش كاریكاتێر زۆرێك له‌ خه‌سڵه‌ت و تواناكانی له‌ گه‌یشتن به‌ جه‌ماوه‌ر وون ده‌كات، و ده‌كه‌وێته‌ ته‌ڵه‌ی دووركه‌وتنه‌وه‌ له ‌كۆمیدیاوە، زۆرجار هونه‌رمه‌ندانی كاریكاتێری سیاسی ده‌كه‌ونه‌ ئه‌م ته‌ڵه‌وه‌، دروشمخوازی هانیانده‌دات بۆ جدیبوون و دڵكاری یان نزمكردنه‌وه‌ی ئاستی كۆمیدیا بۆ نزمترین ئاسته‌كانی له‌ كاره‌كانیاندا، زۆرجاریش كۆمیدیا ته‌نیا له‌ لایه‌نه‌ شێوه‌كارییه‌كه‌‌دا بوونی هه‌یه‌، كه‌ پێشتر له‌ خانه‌ی كاریكاتێر و پۆسته‌ردا باسمان لێوه‌كردووه‌، زۆریش باسیان له‌ كۆمیدیاوه‌ كردووه‌، هه‌مووشیان سووڕن له‌ نێویشیاندا (هێنری بێرگسۆن) له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كۆمیدیا ته‌نیا له‌ بابه‌ته‌ مرۆڤایه‌تیه‌كاندا هەیە، ئه‌مه‌ش قسه‌ی ئه‌وه‌، دیمه‌نه‌كه‌ له‌وانه‌یه‌ جوان و په‌سه‌ند و ناوازه‌ بێت، له‌وانه‌شه‌ ناشیرین و كرچوكاڵ بێت، به‌ڵام قه‌ت كۆمیدیایی نابێت.
ئه‌گه‌ر به‌ ئاژه‌ڵێك پێبكه‌نین، له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ كه‌ حاڵه‌تێكی مرۆڤانه‌ یان ده‌ربڕینێكی مرۆڤانه‌مان لێبه‌دیكردووه‌، له‌وانه‌شه‌ به‌ شه‌پقه‌یه‌ك پێبكه‌نین، به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌ پێكه‌نینمان دێنێت پارچه‌ خورییه‌كه‌ یان پوشه‌كه‌ نیه‌، به‌ڵكو ئه‌و شێوه‌یه‌تی كه‌ مرۆڤ بەبەریدا بڕیوە‌.
پێشینانیش هۆشه‌نگه‌كان دركیان به‌و راستییه‌ ساده‌یه‌ كردووه‌، زۆریان مرۆڤیان به‌وه‌ ناساندووه‌ كه‌ گیانله‌به‌رێكه‌ پێده‌كه‌نێت، له‌ تواناشیاندا هه‌بوو به‌ گیانله‌به‌رێكی بناسێنن كه‌ خه‌ڵكی به‌ پێكه‌نێن دێنێت، ئه‌گه‌ر هه‌ر گیانله‌به‌رێكی تر توانی ئه‌مه‌ بكات، له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوشێوه‌یه‌كی ‌مرۆڤانه‌ی هه‌یه‌، یان له‌ خه‌سڵه‌تێك كه‌ مرۆڤ ده‌یخاته‌سه‌ری، یان بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ی كه‌ مرۆڤ به‌كاریدێنێت، (بۆگۆمێڵ راینۆف)یش ده‌ڵێت: خه‌سڵه‌ته‌كانی ترس و دڵكاری و ئازار ئاژه‌ڵه‌كانیش هه‌یانه‌، به‌ڵام خه‌سڵه‌تی پێكه‌نین ته‌نیا مرۆڤ هه‌یه‌تی، له‌وانه‌یه‌ ده‌ربڕی به‌كه‌م ته‌ماشاكردن بێت، یان كاردانه‌وه‌یه‌كی ناخه‌ سه‌باره‌ت به‌ سۆزداری یان به‌ربه‌ره‌كانی، یان هه‌ستكردن به‌ به‌رزڕوانین بێت، له‌ هه‌موو حاڵه‌ته‌كانیشدا مرۆڤی ده‌م به‌پێكه‌نین كه‌متر تووشی برین و ئازارده‌بێت له‌ رووبه‌ڕووه‌كانی ژیاندا.




ئەو مەرجانەی کە پێویستن بۆ کاریگەربوونی کاریکاتێر.. به‌شی -3- هه‌ندرێن خۆشناو

ب- پێكه‌نیناوی(كۆمیدیا)ئاوێته‌‌: به‌ڵام پێكه‌نیناوی ئاوێته‌، له‌ پێكهاته‌كه‌یدا زێتر له‌ ره‌گه‌زێك ده‌بینرێت، كاریكاتێر له‌ كۆمیدیای ئاوێته‌دا چه‌ند ره‌گه‌زێكی ده‌ره‌وه‌ی كۆمیدیا له‌ بابه‌ته‌كه‌یدا به‌كاردێنێت، و چه‌ندین جۆر له‌ جۆره‌كانی كۆمیدیا به‌كاردێنێت، به‌تایبه‌تی گاڵته‌جاڕی و هه‌جوو، به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی ده‌توانین ئاماژه‌ بۆ دوو جۆر له‌ جۆره‌كانی كۆمیدیای ئاوێته‌ بده‌ین، ئه‌وانیش یه‌كه‌میان گاڵته‌جاڕی ره‌خنه‌گر، كه‌ هاوكێشه‌كه‌ی له‌م ره‌گه‌زانه‌ی خواره‌وه‌ پێكدێت:
كۆمیدیا + تراجیدیا + هه‌جوو = گاڵته‌جاڕی ره‌خنه‌گر
دووه‌میشیان گاڵته‌جاڕی ره‌ش، كه‌ هاوكێشه‌كه‌ی له‌م ره‌گه‌زانه‌ی خواره‌وه‌ پێكدێت:
تراجیدیای چڕ + كۆمیدیا = گاڵته‌جاڕی ره‌ش
له‌ گاڵته‌جاڕی ره‌خنه‌گردا ده‌بینین كه‌ هه‌جوو پێویسته‌، به‌ڵام له‌ گاڵته‌جاڕی ره‌شدا، له‌وانه‌یه‌ هه‌جوو هه‌بێت، به‌ڵام پێویست نیه‌، هه‌روه‌ها تراجیدیا له‌ گاڵته‌جاڕی ره‌خنه‌گردا، له‌ ئاستی‌ سروشتی یان نزمدایه‌، به‌ڵام له‌ گاڵته‌جاڕی ره‌شدا، تراجیدیا له ترۆپكدایه‌، ده‌توانین ئه‌م هاوكێشانه‌ به‌ چه‌ندین شێوه‌ی دیكه‌دا دابڕێژین، به‌ڵام ئاماژه‌مان به‌ هاوكێشه‌ سه‌ره‌كیه‌كان كرد، ده‌توانین چه‌ندین ره‌گه‌زی تریش زیاد بكه‌ین، له‌ چه‌ند حاڵه‌تێكی تاكانه‌دا.
له‌ گاڵته‌جاڕی ره‌خنه‌گردا واباوه‌ كه‌ بابه‌ته‌كه‌ی دیارده‌یه‌كی گشتی بێت، له‌ دیارده‌ نه‌رێنیه‌كانی كۆمه‌ڵگادا، لێره‌دا ره‌گه‌زی تراجیدیا دێته‌ناو پێكهاته‌ی هاوكێشه‌كه‌دا، ئه‌م دیارده‌ نه‌رێنیانه‌ش زۆرن، وه‌كو له‌شفرۆشی و ئاڵوده‌بوون و به‌رتیل و دزین و تاوانكردن و چه‌ندین دیارده‌ نه‌خۆشیه‌كانی تری كۆمه‌ڵگا، له‌وانه‌شه‌ بابه‌ته‌كه‌ دیارده‌یه‌كی نه‌خۆشی بێت له‌ سروشتدا، كه‌ له‌ ئه‌نجامی مامه‌ڵه‌كردنی نادروستی مرۆڤ له‌گه‌ڵ سروشتدا هاتۆته‌كایه‌وه‌، وه‌كو پیسبوونی ژینگه‌ و وشكی و ئاگركه‌وتنه‌وه‌ گه‌وره‌كان و ئه‌وانی تر.
له‌و نمونانه‌ش كه‌ ده‌توانین بیهێنینه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌و‌ كاریكاتێره‌ی كه‌ گاڵته‌جاڕی ره‌خنه‌گر به‌كاردێنێت، كاریكاتێری هونه‌رمه‌ند (هەندرێن خۆشناو) کە باس لە کێشەی کرێچی و نیشتەجێبوون دەکات, و کاریکاتێری هونەرەندی میسری (مسته‌فا حوسێن)ـه‌ كه‌ باس له‌ گه‌نده‌ڵی هه‌ڵبژاردن و ده‌نگدانی سه‌ربازان و چه‌كداران ده‌كات، كه‌ له‌ سه‌رووی خۆیانه‌وه‌ فه‌رمانیان پێده‌كرێت، ده‌نگ به‌ كێ بده‌ن، كاریكاتێری هونه‌رمه‌ندی روسیاییش (كاپوستین) باس له‌ دیارده‌ی ئاڵوده‌بوون به‌ ئه‌لكوڵ ده‌كات، چه‌ندین كاریكاتێریش تریش له‌و نمونانه‌ی له‌ به‌شه‌كانی پێشوو باسكراون.




ئەو مەرجانەی کە پێویستن بۆ کاریگەربوونی کاریکاتێر.. به‌شی -2- هه‌ندرێن خۆشناو

ئه‌گه‌ر بێینه‌ سه‌ر جۆره‌كانی پێكه‌نین له‌ كاریكاتێردا ئه‌وا له‌ ژمارنایه‌ن، بۆیه‌ باشتروایه‌ جۆره‌كانی پێكه‌نین له‌ كاریكاتێردا دابه‌ش بكه‌ین به‌سه‌ر دوو جۆردا:

أ- پێكه‌نیناوی(كۆمیدیا)ساده‌: ئه‌و خاڵه‌ی كه‌ لێیه‌وه‌ ده‌ستمان پێكرد بۆ دابه‌شكردنی پێكه‌نیناوی ساده‌ و ئاڵۆز، ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ن كه‌ پێكه‌نیناوی (كۆمیدیا) پێكدێنن، بۆ نمونه‌ ئه‌گه‌ر پێكه‌نیناوی ساده‌ به‌ هاوكێشه‌یه‌ك داڕێژین، ئه‌وا به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بێت:
گاڵته‌ + گاڵته‌ = پێكه‌نیناوی(كۆمیدیا)
گاڵته‌ لێره‌دا له‌ ناوه‌ڕۆكدایه‌ (ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ی كه‌ كاریكاتێره‌كه‌ باسی ده‌كات) و له‌ شێوه‌دایه‌ (زێده‌ڕۆیی له‌ شێوه‌كاریدا)، له‌م حاڵه‌ته‌شدا كاریكاتێر له‌م دوو توخمه‌ پێكدێت.
گاڵته‌ش جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی كۆمیدیا، به‌وه‌ش جیاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ هیچ ره‌خنه‌یه‌ك له‌خۆناگرێت، واته‌ به‌ ئه‌رێنی ڕه‌هایی ده‌ناسرێته‌وه‌، و جۆره‌ سه‌ره‌تاییه‌كه‌ی جۆره‌كانی كۆمیدیایه‌، به‌وه‌ له‌ جۆره‌كانی تر جیاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ ئامانج لێیه‌وه‌ ته‌نیا به‌ پێكه‌نینهێنانه‌ نه‌ زۆر نه‌ كه‌م، به‌ڵام به‌ پێكه‌نینهێنان له‌ جۆره‌كانی تری وه‌كو‌ گاڵته‌جاڕیی و هه‌جوو بۆ چه‌ندین مه‌به‌ستی تر به‌كارده‌هێنرێت.
پێكه‌نیناوی ساده‌ به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی له‌ كاریكاتێری گاڵته‌ و قۆشمه‌ و له‌ كاریكاتێری پۆرترێتی بێلایه‌ن به‌كاردێت، له‌ كاریكاتێری گاڵته‌ و قۆشمه‌دا واباوه‌ كه‌ كاریكاتێر بابه‌تێكی نازینده‌گی به‌كاربێنێت، واتا كه‌لێنێك له‌ چالاكی هزری ژیانی مرۆڤدا داگیرناكات، له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ هۆی چه‌ند ئاكامێك، كه‌ خه‌سڵه‌تی توانای گۆڕینی ئاڕاسته‌ی هزری مرۆڤ یان چالاكی كۆمه‌ڵایه‌تی یان هه‌ر بوارێكی تری چالاكیدا هه‌بێت، ئه‌و جۆره‌ بابه‌تانه‌ش له‌وانه‌یه‌ وه‌رزش، یان په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ خێزانیه‌كان، وه‌كو په‌یوه‌ندی نێوان خه‌سوو و زاوا، یان خه‌سوو و بووك، یان نه‌خۆش و پزیشك، و له‌م جۆره‌ بابه‌تانه‌ بن. له‌وانه‌شه‌ ئه‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ پشت به‌ كۆمیدیای ساده‌ ده‌به‌ستێت، له‌سه‌ر بابه‌تی خه‌یاڵیش بونیات بنرێت، كه‌ چه‌ند جیاوازییه‌كی پێكه‌نیناوی تێدایه‌، وه‌كو كاریكاتێری ئه‌و دایكه‌ی كه‌ كوڕه‌كه‌ی له‌ وانه‌ی مۆسیقا ده‌هێنایه‌وه‌، یان ئه‌و شێوه‌كاره‌ی كه‌ دیمه‌نێكی سروشتی ده‌كێشا، و چه‌ندین كاریكاتێری تریش‌.

به‌ڵام له‌ كاریكاتێری پۆرترێتی بێلایه‌ندا، ده‌توانین بڵێین ئه‌ویش پشت به‌ كۆمیدیای ساده‌وه‌ ده‌به‌ستێت، كه‌ واباوه‌ بابه‌تێك له‌خۆ ناگرێت، و ته‌نیا له‌ گاڵته‌ی شێوه‌كاری پێكدێت، كارلێكردنیشی له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا، له‌ رێگای ئه‌و هه‌ڵوێست و دژه‌یه‌كانه‌وه‌ ده‌بێت كه‌ له‌ هزر و خه‌یاڵی خوێنه‌ر یان بینه‌ر دروست ده‌بێت، كاتێك كه‌ به‌راوردێك له‌نێوان وێنه‌ راسته‌قینه‌كه‌ی كه‌سایه‌تیه‌كه‌ و وێنه‌ كاریكاتێریه‌كه‌یدا ده‌كات، هه‌ڵبه‌ته‌ كاریكاتێری پۆرترێت (له‌ زۆربه‌ی وڵاتاندا) به‌ جۆرێك له‌ هه‌جوو ناژمێردرێت، ته‌نیا ئه‌گه‌ر چه‌ند توخم و ره‌گه‌زێكی زیاد له‌ روخساری كه‌سایه‌تیه‌كه‌ له‌ خۆب‌گرێت، بۆ نمونه‌ كاریكاتێریسته‌كه‌ چه‌ند ره‌گه‌زێكی شه‌رمه‌زاركار بۆ كاریكاتێركه‌ زیادبكات، بۆ نمونه‌ دوو قۆچ، كه‌ به‌مانای ئه‌و پیاوه‌ بێ هه‌ڵوێسته‌ دێت، كه‌ ژنه‌كه‌ی ناپاكی لێده‌كات، یان زیادكردنی سمێڵ بۆ ژنێك، كه‌ به‌ مانای ئه‌وه‌ دێت ژنه‌كه‌ نێره‌كوڕكه‌یه‌، یان وێناكردنی گوێچكه‌كان وه‌كو گوێچكه‌ی گوێ درێژ، كه‌ به‌ مانای گێلی و نه‌زانی دێت، و چه‌ندین زیادكردنی هاوشێوه‌ی ئه‌مانه‌، له‌ كاریكاتێره‌ ناوبانگه‌كانیش له‌ مێژوودا، ده‌توانین باسی كاریكاتێری هه‌رمێیه‌كه‌ی پاشا لویس فیلیپ بكه‌ین‌، كه‌ له‌م كاریكاتێره‌دا هیچ شتێك نیه‌ ببێته‌ مایه‌ی توڕه‌بوون، جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ هه‌رمێ له‌ زمانی فه‌ره‌نسیدا به‌ مانای گه‌مژه‌ و ده‌به‌نگ دێت، یان ئه‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ وێنای ئه‌ندامێكی ئه‌نجومه‌نی نیشتیمانی فه‌ره‌نسایی ده‌كرد، كه‌ چڵم له‌ لوتیه‌وه‌ ده‌هاته‌ خوارێ، ئه‌م كاریكاتێرانه‌ به‌بێ گومان ناچنه‌ خانه‌ی كۆمیدیای ساده‌وه‌، چونكه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ كۆمیدیاوه‌ چه‌ند توخم و ره‌گه‌زێكی تری بێجگه‌ له‌ گاڵته‌ به‌كاردێت، وه‌كو هه‌جوو، كه‌چی كاریكاتێری پۆرترێتی بێلایه‌ن، ته‌نیا روخساره‌كانی ده‌موچاوی كه‌سایه‌تیه‌كه‌ به‌كاردێنێت، به‌بێ ئاماژه‌كردن بۆ چه‌ند خه‌سڵه‌ت و سیفه‌تێكی دیاركراو یان ژیانی یان چالاكیه‌كانی ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌، له‌ رێی ئاماژه‌پێدانی راسته‌وخۆ یان به‌ سیمبول بۆ ئه‌و سیفه‌تانه‌، بۆ نمونه‌ كاریكاتێره‌كه‌ی (ماریلین مۆنرۆ)ی هونه‌رمه‌ند (سباستیان كروگه‌ر)، كه‌ له‌م كاریكاتێره‌دا جگه‌ له‌ زێده‌ڕۆییكردن له‌ نیگاركێشانی روخساره‌كانی ده‌موچاوی ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌، و زێده‌ڕۆیی له‌ هێڵ و سێبه‌ردا، هیچی تر نابینینه‌وه‌، به‌بێ زیادكردنی ره‌گه‌زی تر بۆ كاریكاتێری كه‌سایه‌تیه‌كه‌.




ئه‌و مه‌رجانه‌ی کە پێویستن‌ بۆ كاریگه‌ربوونی كاریكاتێر.. به‌شی -1- هه‌ندرێن خۆشناو

ئه‌و هێڵانه‌ی كه‌ زێده‌ڕۆیی له‌ هه‌ڵبه‌زین و دابه‌زینیاندا ده‌كرێت و زێده‌ڕۆیی شێوه‌كاری به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، ئه‌گه‌ر له‌ كاریكاتێری پۆرترێتدا سه‌ركه‌وتووبێت، ئه‌وا بۆ جێبه‌جێكردنی كاریگه‌ریه‌كی به‌رز له‌ كاریكاتێردا، له‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌رك و كاره‌كانی، به‌بێ دابینكردنی چه‌ند مه‌رجێكی دیكه‌ به‌دینایه‌ت، به‌ تایبه‌تی له‌ هه‌ردوو جۆره‌ كاریكاتێره‌ سه‌ره‌كییه‌كان كه‌ كاریكاتێری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تین، چونكه‌ هێڵ و سێبه‌ر و رووبه‌ره‌ ره‌نگاوڕه‌نگه‌كان تاكه‌ كۆڵه‌گه‌ نین له‌ كاریكاتێردا، به‌ڵكو شێوه‌ی ده‌ره‌وه‌ی كاریكاتێر پێكدێنن، خوێنه‌ریش ته‌نیا به‌ شێوه‌ی ده‌ره‌وه‌ كارلێك له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا ناكات، ده‌نا هه‌موو كاریكاتێره‌كان له‌ ئاستدا له‌یه‌ك نزیك ده‌بوون، كاریكاتێری سه‌ركه‌وتوو و كاریكاتێری ناسه‌ركه‌وتوو نه‌ده‌بوون، به‌ڵام وه‌كو ده‌زانین كاره‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ نیه‌، چونكه‌ زۆرێك له‌ كاریكاتێره‌كان كه‌ كارزانانه‌ نه‌كێشراون، و له‌ ڕووی ‌ هونه‌ری و شێوه‌كارییه‌وه له‌ ئاستێكی نزمدان، یان له‌ ئاستی ئه‌وانه‌ نین كه‌ به‌ كارزانی و ده‌ستڕه‌نگینیه‌وه‌ كێشراون، كه‌چی ڕای خوێنه‌ران و بایه‌خده‌رانی بواری كاریكاتێر به‌لای خۆیانه‌وه‌ راده‌كێشن، له‌ هه‌ندێك له‌ پێشانگا و پێشبڕكێ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانیش له‌ بواری كاریكاتێردا ته‌كنیك و داڕشتنی هونه‌ری به پله‌ی دووه‌م دێت، چونكه‌ ته‌كنیك به‌ته‌نیا به‌س نیه‌، پێویسته‌ چه‌ند مه‌رجێكی گرنگی تریش فه‌راهه‌م بكرێت، هه‌وڵده‌دین به‌ شێوه‌یه‌كی رێژه‌یی له‌ خواره‌وه‌ باسیان لێوه‌بكه‌ین:

1- مه‌رجی پێكه‌نیناوی (كۆمیدی):
ده‌سته‌واژه‌ی كۆمیدیا ده‌سته‌واژه‌یه‌كی گریكیه‌ (یۆنانی)، ‌به‌ شانۆی دژه‌ تراجیدیا ده‌وترا، هه‌ردوو ده‌سته‌واژه‌ش وه‌رگێڕدرانه‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی، تراجیدیا ناونرا (مه‌ئسات) و كۆمیدیاش ناونرا (مه‌لهات)، بووه‌ نه‌ریتێك له‌ناو خه‌ڵكیدا كه‌ كۆمیدیا ئه‌و هونه‌ره‌یه‌ كه‌ ئامانجی به‌ پێكه‌نینهێنان‌، یان پشت به‌ پێكه‌نینهێنان ده‌به‌ستێت، به‌بێ ڕه‌چاوكردنی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و هونه‌ره‌ شانۆ بێت یان نا، ئه‌و ده‌ربڕینه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت گواسترایه‌وه‌ بۆ سینه‌ماش، ئێمه‌ لامان په‌سه‌ندتره‌ به‌كارهێنانی وشه‌ی (كۆمیدی) له‌ جیاتی (پێكه‌نیناوی)‌، وشه‌ی كۆمیدی بۆ مه‌رجه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام پێكه‌نیناوی وه‌رگێڕدراوه‌كه‌یه‌تی، كه‌ له‌وانه‌یه‌ پڕ به‌ پێستی ماناكه‌ی نه‌بێت، به‌ڵام نزیكترین وشه‌یه‌ بۆ مه‌به‌سته‌كه‌مان، توێژینه‌وه‌ له‌ ده‌سته‌واژه‌كان باسی ئێمه‌ نیه‌ لێره‌دا، بۆیه‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر باسه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كه‌ی خۆمان كه‌ مه‌رجه‌كانی كاریگه‌ری كاریكاتێره‌.
فه‌راهه‌مكردنی مه‌رجی كۆمیدیا له‌ كاریكاتێردا شتێكی گرنگه‌ و له‌ مه‌رجی شێوه‌كاری كه‌مترنیه‌، چونكه‌ كاریكاتێر له‌سه‌ر دوو ره‌گه‌زی بنه‌ڕه‌تی بونیات ده‌نرێت، ئه‌وانیش شێوه‌كاری و كۆمیدیایه‌، ئه‌گه‌ر شێوه‌كاری نه‌بوو ئه‌وا كاریكاتێر نابێت، ئه‌گه‌ر كۆمیدیاش نه‌بوو هه‌ر كاریكاتێر نابێت، ده‌توانین ناو له‌ كاریكاتێر بنێین‌ (كۆمیدیای شێوه‌كاری)، له‌ حاڵه‌تی ونبوونی ئه‌م مه‌رجه‌ كه‌ كۆمیدیایه‌ له‌ كاریكاتێردا، ئه‌وكات ده‌توانین ناوی بنێین (نیگاری كاریكاتێری) له‌و خانه‌یه‌ی كه‌ ستایلی كاریكاتێری به‌كارهاتووه‌ له‌ نیگاركێشاندا، به‌ڵام كاریكاتێرێكی ته‌واو نیه‌ له‌ هه‌ر حاڵه‌تێكدا.
مه‌به‌ستمان چیه‌ له‌ كۆمیدیایی، هه‌موو جۆره‌كانی هونه‌ر كه‌ ده‌بنه‌ هۆی پێكه‌نین، له‌ گاڵته‌جاڕی و هه‌جوو و گاڵته‌وگه‌پ و قۆشمه‌یی، ده‌چنه‌ ژێرباری ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌وه‌، هه‌موو ئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ هۆی پێكه‌نین كۆمیدیایه‌، جا چ پێكه‌نینێكی بێنیاز یان هه‌ڕه‌شه‌ئامێز یان ڕق و كیناوی یان زه‌رد یان پێكه‌نێكی ره‌ش بوو.




كاری خه‌م لابه‌ری هونه‌ری كاریكاتێر.. هه‌ندرێن خۆشناو

رۆژنامه‌ی خولاو به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی و رۆژنامه‌ی گشتگیر به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت، هه‌روه‌ك رۆژانی هه‌فته‌ وایه‌، شه‌ش رۆژ ئیشكردنه‌ و رۆژێك پشووه‌، واباوه‌ كه‌ رۆژنامه‌ له‌ چه‌ندین لاپه‌ڕه‌ی پڕ له‌ بابه‌تی دڵكاری جیاواز، و یه‌ك لاپه‌ڕه‌ی خه‌م لابه‌ر پێكدێت، كه‌ دوالاپه‌ڕه‌یه‌، كه‌ چه‌ندین هه‌واڵی سوكی ناوه‌ڕۆك خۆش، یان چه‌ندین گه‌مه‌ی جیاوازی وه‌كو وشه‌ یه‌كتربڕه‌كان و وشه‌ ونبووه‌كان و یارییه‌ هاوشێوه‌كانی تر، یان چه‌ندین نیگاری كاریكاتێری پێكه‌نیناوی له‌خۆده‌گرێت، له‌م لاپه‌ڕه‌ كاریكاتێرییه‌، ئه‌و كاریكاتێرانه‌ تێیدا بڵاوده‌كرێنه‌وه‌ كه‌ مه‌به‌ست لێیانه‌وه‌ پێكه‌نینه‌ و هیچی تر نا.

كاریكاتێری بڵاوكراوه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی كات به‌سه‌ربردن و خه‌م لابردن، ده‌بێت بابه‌ته‌كه‌ی وا نه‌بێت گران بێت له‌سه‌ر خوێنه‌ران، هه‌تا خوێنه‌ر خۆشی به‌ده‌ست بێنێت، نه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی دیكه‌ بۆ هزر ماندووكردن، ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ رۆژنامه‌گه‌ریی نابێت كاریكاتێری دڵكاریی بڵاوبكاته‌وه‌، كه‌ هه‌ندێك وا به‌ هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتوون، ئه‌م كاریكاتێرانه‌ شوێنی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌ له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا، به‌ڵام ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له‌ كاریكاتێره‌كه‌ پێكه‌نین و خه‌م لابردن بێت، نابێت بابه‌ته‌كه‌ی دڵكار و ئاڵۆز بێت، چونكه‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ جێگایان له‌م لاپه‌ڕه‌یه‌ نیه‌، كات به‌سه‌ربردن و گوزه‌رانی كاتێكی خۆش شتێكی لاوه‌كی نیه‌ له‌ ژیانی مرۆڤدا، به‌ڵكو شوێنێكی گرنگی هه‌یه‌ له‌ كاتی مرۆڤدا، مرۆڤ هه‌رچه‌ند كاته‌كانی پڕ بن له‌ كار، پێویستیشی به‌ حه‌وانه‌وه‌ و حه‌سانه‌وه‌ و رابواردن و خه‌م لابردن هه‌یه‌، كه‌ مرۆڤ له‌ كاریكاتێری پێكه‌نیناوی ده‌ستی ده‌كه‌وێت، ئه‌مه‌ نابێته‌ هۆی كات به‌فیڕۆدانی و گه‌مه‌ و كات به‌سه‌ربردن ببێته‌ سیفه‌تی ژیانی، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ وایلێده‌كات ژه‌مێكی نوێ له‌ چالاكی ده‌ست بكه‌وێت له‌ كاتی ده‌ست به‌تاڵیدا، به‌مه‌ش له‌لایه‌ك كاته‌ ده‌ست به‌تاڵیه‌كه‌ی كوشت و له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ تاموچێژێكی ده‌روونی ده‌ستكه‌وت، له‌لای سێیه‌میشه‌وه‌ حه‌وانه‌وه‌یه‌كی هزری ده‌ستكه‌وت، بۆیه‌ ته‌ماشاكردنی خه‌ملابه‌ری وه‌كو شتێكی لاوه‌كی به‌ڕای ئێمه‌وه‌ دیدگه‌یه‌كی هه‌ڵه‌یه‌.

سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ كاریكاتێری پێكه‌نین له‌ لاپه‌ڕه‌كانی خه‌ملابه‌ریدا، له‌ جۆره‌كانی تری یارییه‌ خه‌ملابه‌ره‌كاندا به‌كاردێت، وه‌كو یاری دۆزینه‌وه‌ی جیاوازییه‌كان، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كرداری خه‌م لابردن، یارمه‌تی تاقیكردنه‌وه‌ی خێرایی بیركردنه‌وه‌ و به‌هێزی تێبینیكردن ده‌دات، به‌مه‌ش كارێكی دیكه‌ بێجگه‌ له‌ خه‌ملابردن جێبه‌جێ ده‌كات، ئه‌ویش تیژكردنه‌وه‌ی زیره‌كی و راهێنانی هزر و چه‌ندین شتی تر.

چه‌ندین شێوه‌ی یاری دۆزینه‌وه‌ی جیاوازییه‌كان هه‌یه‌، به‌ناوبانگترینیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دوو نیگاری به‌ته‌واوه‌تی هاوشێوه‌ی یه‌كن، له‌ چه‌ندین ورده‌كاری ورد نه‌بێت، كه‌ ده‌بێت خوێنه‌ر له‌ ماوه‌یه‌كی دیاركراودا له‌ خوله‌كێك یان دوو خوله‌ك ئه‌و جیاوازیانه‌ بدۆزێته‌وه‌، به‌ گوێره‌ی ژماره‌ی جیاوازییه‌كان له‌ نێوان هه‌ردوو نیگاره‌ هاوشێوه‌كاندا، یان چه‌ند وێنه‌یه‌ك بڵاوده‌كرێته‌وه‌ له‌ هه‌ندێك شت به‌یه‌كده‌چن، به‌ڵام دووانیان به‌ته‌واوه‌تی به‌یه‌كده‌چن، و خوێنه‌ریش ده‌بێت ئه‌و دووانه‌ بدۆزێته‌وه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی كورتی دیاركراودا، چه‌ندین یاری خه‌ملابه‌ر و تاقیكردنه‌وه‌كانی خێرایی تێبینی تریش، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی فراوان له‌ رۆژنامه‌كاندا بڵاون.

دووباره‌ دڵنیاتان ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌وا ئه‌و ئه‌رك و كارانه‌ی كاریكاتێر، به‌ته‌نیا په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ كاریكاتێره‌وه‌، به‌ڵكو هاوبه‌شه‌ له‌ نێوان كاریكاتێر و جۆره‌كانی تری هونه‌ریی و ئه‌ده‌بی و شێوه‌كاریدا، جێبه‌جێ ناكرێن به‌بێ ئه‌م جۆرانه‌ی تر، بۆیه‌ ئه‌م دابه‌شكردنه‌ی ئه‌رك و كارانه‌ ڕێژه‌ییه‌، له‌وانه‌یه‌ چه‌ندین ئه‌رك و كاری دیكه‌ش هه‌بن كه‌ به‌لاوه‌مان ناوه‌، چونكه‌ پێمان وابووه‌ كه‌ گرنگ نین، یان له‌وانه‌یه‌ ره‌گه‌زه‌كانی ئه‌رك و كارمان تێدا نه‌دیتوون.




كاری كات به‌سه‌ربردنی هونه‌ری كاریكاتێر.. هه‌ندرێن خۆشناو

كاری كات به‌سه‌ربردنی كاریكاتێر جیاوازه‌ له‌ كاری خه‌م لابه‌ری، خه‌م لابه‌ری كارێكی سه‌ربه‌خۆی كاریكاتێره‌، كه‌ دواتر باسی ده‌كه‌ین، كاریكاتێر به‌ مه‌به‌ستی دڵكاریی هه‌ڵده‌ستێت به‌ كاری كات به‌سه‌ربردن، زۆرجاریش مه‌به‌ست لێیوه‌ ماوه‌دانه‌ به‌ خوێنه‌ر بۆ تێگه‌یشتن و وه‌رگرتنی زیاتر، كاتێك خوێنه‌ر به‌شێكی گرنگی بابه‌ته‌ رۆژنامه‌وانیه‌ دڵكاره‌كان ده‌خوێنێته‌وه‌، واباوه‌ كه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ وشكانه‌ خوێنه‌ر توانای تێگه‌یشتنی به‌ پله‌یه‌كی زۆر كه‌م ده‌بێته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ كۆتایی بابه‌ته‌كه‌ به‌ته‌واوه‌تی بێزار ده‌بێت و چیدیكه‌ توانای تێگه‌یشتنی نامێنیت، لێره‌دا ڕۆڵی چالاككاری كاریكاتێر دێته‌ پێشێ، كه‌ خوێنه‌ر له‌ كاتی دیتنی كاریكاتێره‌كه‌ خۆڕسكانه‌ حه‌وانه‌وه‌ و ئاسوده‌یی ده‌ستده‌كه‌وێت، كه ‌وای لێده‌كات چالاكانه‌تر بتوانی له‌ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كانی دیكه‌ش به‌رده‌وام بێت، ئه‌و نیگاره‌ كاریكاتێریانه‌ش به‌ قه‌باره‌یه‌كی مام ناوه‌ندی له‌نێو ستونه‌كانی بابه‌ته‌ نووسراوه‌كاندا بڵاوده‌كرێته‌وه‌، خوێنه‌ر له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م بابه‌تانه‌ كاریكاتێره‌كانیش ده‌بینێت، نه‌ك له‌ پێش یان له‌ دواوه‌ی بابه‌ته‌كانه‌وه‌، له‌ بابه‌ته‌ درێژه‌كانیشدا ده‌توانرێت چه‌ند كاریكاتێرێك بڵاوبكرێته‌وه، كه‌ ده‌بنه‌ چه‌ندین وێستگه‌ی حه‌وانه‌وه‌ بۆ خوێنه‌ره‌كانه‌وه‌، حه‌وانه‌وه‌ش لێره‌دا ته‌نیا حه‌وانه‌وه‌ی ده‌روونی نیه‌، به‌ڵكو حه‌وانه‌وه‌ی بینینیشه‌، چونكه‌ چاوی خوێنه‌ریش ماندوو ده‌بێت، شان به‌شانی بارگرانی ده‌روونیه‌وه‌، كه‌ له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌ نووسراوه‌كان تووشی ده‌بێت، كه‌ ناوه‌ڕۆكێكی وشك و سه‌ختیان هه‌یه‌، بۆیه‌ توانای خوێندنه‌وه‌ی خوێنه‌ر به‌ بوونی كاریكاتێره‌وه‌ زیاتر ده‌بێت، كه‌ ده‌بنه‌ هۆی كۆكردنه‌وه‌ی توانا و به‌رده‌وامبوونی له‌ خوێندنه‌وه‌دا، بۆ ئه‌وه‌ی كاریكاتێره‌كانیش ئامانجی پێویست به‌ده‌ست بێنن، ده‌بێت ئه‌وانیش جێی حه‌وانه‌وه‌ی چاوی خوێنه‌ر و رۆشن بن، هه‌تا واز له‌ بابه‌ته‌ نووسراوه‌كه‌ نه‌هێنێت، و خه‌ریكی لێكدانه‌وه‌ی ناوه‌ڕۆكی كاریكاتێره‌كان بێت، له‌وانه‌یه‌ باشتریش بێت كه‌ كاریكاتێره‌كان له‌ ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌كانه‌وه‌ هه‌ڵێنجرابێت یان نزیكی بابه‌ته‌كانه‌وه‌ بن، هه‌تا رێڕه‌وی بیركردنه‌وه‌ی خوێنه‌ر نه‌گۆڕن، له‌و هێڵه‌ی كه‌ بابه‌ته‌ نووسراوه‌كان له‌سه‌ریه‌وه‌ ده‌ڕۆن.
ده‌توانرێت وێنای كاریگه‌ری كاریكاتێر له‌سه‌ر تواناكانی تێگه‌یشتن و وه‌رگرتنی خوێنه‌ران، به‌م هێلكارییه‌ی خواره‌وه‌ بكرێت:
به‌م شێوه‌یه‌ش توانای تێگه‌یشتنی خوێنه‌ر له‌وپه‌ڕی ده‌بێت كاتێك ده‌ست به‌ خوێندنه‌وه‌ ده‌كات، دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م له‌ خوێندنه‌وه‌ هه‌ندێك كه‌م ده‌بێته‌وه، دوای ماوه‌یه‌كی درێژتر كه‌متر ده‌بێته‌وه‌ و به‌م شێوه‌یه‌، كاتێك چاوی خوێنه‌ر ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر كاریكاتێرێك ئه‌م توانایه‌ی سه‌رله‌نوێ به‌رز ده‌بێته‌وه‌، دوای خوێندنه‌وه‌ش سه‌برسه‌بر نزم ده‌بێته‌وه‌، كاتی دیتنی كاریكاتێرێكی دیكه‌ سه‌رله‌نوێ به‌رز ده‌بێته‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت، بێ گومان كاریكاتێر توانای تێگه‌یشتنی خوێنه‌ر ناگه‌ڕێنێته‌وه‌ ئاستی سه‌ره‌تای ده‌ستكردن به‌ خوێندنه‌وه‌، به‌ڵام به‌رزتری ده‌كاته‌وه‌ له‌و ئاسته‌ی كه‌ تێیدابوو پێش دیتنی كاریكاتێره‌كه‌، له‌خراپترین حاڵه‌تیشدا كاریكاتێر ئه‌گه‌ر نه‌توانێت ئاستی تێگه‌یشتنی خوێنه‌ر به‌رزتر بكاته‌وه‌، ئه‌وا ده‌یپارێزێت له‌ دابه‌زین بۆ ئاستێكی نزمتر.
‌گرنگ پاراستنی هاوسه‌نگیه‌، كه‌وا كاریكاتێر له‌ ژێره‌وه‌ی بابه‌ته‌كان دانه‌نرێت، یان زۆریی نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌كان زاڵ بن به‌سه‌ر بابه‌ته‌ نووسراوه‌كاندا، ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌كی وا كاریكاتێر و وێنه‌كان دابه‌ش بكرێن، كه‌ له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌ نووسراوه‌كان یه‌كه‌یه‌كی ته‌واوكار پێكبهێنن.




گرنگی هونه‌ر له‌ كۆمه‌ڵگادا.. به‌شی -1- هه‌ندرێن خۆشناو

هونه‌ر‌ شێوازێكه‌ له‌ شێوازه‌كانی ده‌ربڕینی مرۆڤایه‌تی، و هۆكارێكه‌ بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی ئه‌زموونی مرۆڤایه‌تی، و خۆشگوزه‌رانی و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی رۆشنبیریی و چاكتركردنی كه‌سایه‌تی، و ته‌نانه‌ت گۆڕانكاریی كۆمه‌ڵایه‌تیش، چونكه‌ هونه‌ر به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان كاریگه‌ری له‌سه‌ر ژیانی مرۆڤ و كۆمه‌ڵگادا هه‌یه‌.
هونه‌ر رۆڵێكی بنه‌ڕه‌تی له‌ په‌روه‌رده‌كردن و فێركردن ده‌بینێت، چونكه‌ هونه‌ر كارلێكردنی نێوان تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا زێترده‌كات، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێی ده‌ربڕین له‌ خۆیان به‌ شێوازێكی ناباو، كه‌ متمانه‌ و بیركردنه‌وه‌یه‌كی ئه‌رێنیان پێده‌به‌خشێت، هه‌روا هونه‌ر رۆڵێكی دیكه‌ ده‌بینێت له‌ پته‌وكردنی ئه‌فراندن له‌ نێو تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگادا، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێی گه‌شه‌پێكردنی سینگ فراوانی، و توانای هزری ره‌خنه‌گرتن و ره‌خنه‌ قبوڵكردن، هه‌روا له‌ گه‌شه‌پێكردنی هه‌ڵسوكه‌وت و دابونه‌ریته‌ ئه‌رێنیه‌كاندا، چونكه‌ بۆ نمونه‌ فێربوونی كێشانی تابلۆیه‌كی شێوه‌كاری یان ژه‌نینی ئامێرێكی مۆسیقایی، راهێنانن بۆ چاكتركردن و به‌رده‌وامبوون و كۆڵنه‌دان و ئارامگرتن، ئه‌مه‌ش گرنگی خۆی هه‌یه‌ له‌ گه‌شه‌كردنی هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی تاك، كه‌ متمانه‌به‌خشن، كاتێك كه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن ئه‌ركێكی ئه‌سته‌م جێبه‌جێ بكه‌ن، ئه‌مه‌ش فێره‌ دیسپلینیان ده‌كات، كه‌ هاوكاره‌ بۆ گه‌شه‌كردنی كه‌سایه‌تیان، و فێربوونی هه‌ڵوێست وه‌رگرتنی پێویست بۆ سه‌ركه‌وتن، له‌ هه‌ر بوارێك له‌ بواره‌كانی ژیاندا.

هونه‌ر چه‌ندین پته‌وكاری هه‌یه‌ له‌ كۆمه‌ڵگادا، له‌وانه‌ش پته‌وكاری هه‌ڵسه‌نگاندن، له‌ ڕێی نرخاندنی شته‌كان، به‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی بایه‌خدان و به‌هادانان بۆ شته‌كانی ده‌وروبه‌رمان، و پته‌وكردنی بیره‌وه‌ری، له‌ ڕێی تۆماركردن و پاراستنی مه‌به‌ست و ئامانجه‌كانی كارێكی هونه‌ریی، به‌ شێوه‌ی كۆمه‌ڵێك هه‌ستی مرۆڤایه‌تی، و پته‌وكردنی خۆشی و خه‌م، هونه‌ر دیدێكی جیاواز به‌ هه‌سته‌كان ده‌به‌خشێت، هونه‌ر ته‌نیا خۆشی و دڵشادی نابه‌خشێت به‌ مرۆڤه‌وه‌، به‌ڵكو دۆزینه‌وه‌ی رێگایه‌ك بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ خه‌مه‌كانیشدا پێده‌به‌خشێت.

هونه‌ر شێوه‌یه‌كه‌ له‌ شێوه‌كانی سه‌ربه‌ستی، رێگایه‌كه‌ بۆ ده‌ربڕین له‌ خود و ئازادی كه‌سایه‌تی، كارێكه‌ كه‌ ده‌ربڕی بڕوا به‌خۆبوونه‌، و ئاوێنه‌ی ره‌نگدانه‌وه‌ی رۆح و ئاره‌زووه‌كانی مرۆڤه‌، هونه‌ر له‌هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا تایبه‌تمه‌ندی خۆی هه‌یه‌، كه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ندی كۆمه‌ڵگایه‌، هونه‌ری هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك جیایه‌ له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی تره‌وه‌، له‌ شێوازی ده‌ربڕین له‌ بارودۆخه‌ رامیاری و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی كۆمه‌ڵگاكه‌وه‌، زۆرێك له‌ هونه‌رمه‌ندانی شێوه‌كار ته‌نیا به‌ مه‌به‌ستی گۆڕان به‌ره‌و چاكتر تابلۆ ده‌كێشن، نه‌ك بۆ پاره‌ په‌یداكردن، چونكه‌ هونه‌ر شێوازێكه‌ له‌ شێوازه‌كانی ده‌ربڕین به‌بێ به‌كارهێنانی قسه‌ و زمان.

هونه‌ر هۆكارێكی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ هۆكاره‌كانی ئه‌خلاق، چونكه‌ هونه‌ر له‌ خودی خۆیدا زیانبه‌خش نیه‌ (له‌وانه‌یه‌ به‌كارهێنانه‌كانی زیانبه‌خش بن)، به‌ڵكو ده‌بێت سوودبه‌خش بێت، له‌ خزمه‌تكردنی مرۆڤ و به‌خشینی چێژ و بیركردنه‌وه‌ و ئاسوده‌یی، زۆرێك له‌ كاره‌ هونه‌رییه‌كان بیروڕاكان و هه‌ڵوێسته‌ ئه‌خلاقیه‌كان پته‌وترده‌كه‌ن، چونكه‌ كاریگه‌رییه‌كی كارای هه‌یه‌ له‌سه‌ر ره‌فتاری تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا، ئه‌ویش له‌ رێی وه‌رگرتن و هه‌ڵچنینی ئه‌و مه‌به‌ست و بنه‌ما و رێنماییانه‌ی كه‌ هونه‌رمه‌ند مه‌به‌ستیه‌تی پێشكه‌شی بكات و بیبه‌خشێت.




كاری رۆشنكاریی هونه‌ری كاریكاتێر.. هه‌ندرێن خۆشناو

زۆرجار ده‌سته‌ی نووسه‌ران داوا له‌ هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریستی رۆژنامه‌كه‌یان ده‌كه‌ن، كاریكاتێرێكی تایبه‌ت به‌ بابه‌تێكی دیاركراو بكێشێت، واباوه‌ كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ش تاڕاده‌یه‌ك ئاڵۆز بێت، ئاڕاسته‌ی به‌شێكی فراوانی خوێنه‌ران بكرێت، ئه‌گه‌ر ته‌نیا ئاڕاسته‌كراو بوایه‌ بۆ به‌شێكی پسپۆر له‌ بابه‌ته‌كه‌، له‌وانه‌یه‌ پێویستی به‌ نیگارێكی رۆشنكار نه‌بوایه‌، به‌ڵام به‌شه‌ فراوانه‌كه‌ی خوێنه‌رانی تر توانای كردنه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی ئاماژه‌كانی بابه‌ته‌كه‌یان نیه‌، به‌بێ هاوكاری و یارمه‌تی رۆشنكاریی، بۆیه‌ ده‌سته‌ی نووسه‌ران بڕیاری پشتگیریكردنی بابه‌ته‌ رۆژنامه‌وانیه‌كه‌ ده‌ده‌ن، به‌ نیگارێكی كاریكاتێریی، یان گرافیكی یان هێلكاری یان هاوشێوه‌كانی تری رۆشنكاریی، زۆرجاریش كاریكاتێریسته‌كه‌ هه‌مان ئه‌و زانیاریانه‌ی بابه‌ته‌كه‌ ده‌خاته‌ نێو كاریكاتێره‌كه‌یه‌وه‌، هه‌روه‌ها زۆرجار هێلكارییه‌ به‌یانیه‌كانیشی ده‌خاته‌ناو، كاریكاتێره‌كه‌ش فاكته‌رێكی هاوكار ده‌بێت بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و هێلكاری و نیگارانه‌ی بابه‌ته‌كه‌.
هه‌ندێك جار كاریكاتێره‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ جێبه‌جێكراوه‌، و به‌ رێكه‌وت بابه‌ته‌كه‌ی له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌ رۆژنامه‌وانییه نووسراوه‌كه‌ له‌یه‌ك ده‌چن، له‌ ئاكامی ئه‌و له‌یه‌كچوونه‌ش ده‌سته‌ی نووسه‌ران بڕیارده‌ده‌ن كه‌ كاریكاتێره‌كه‌ له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌كه‌دا بڵاوبكه‌نه‌وه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی ئه‌و كاریكاتێره‌ رۆشنكارانه‌ له‌سه‌ر داوای ده‌سته‌ی نووسه‌رانه‌وه‌ دروست ده‌كرێن، بۆیه‌ كاریكاتێریسته‌كه‌ش باش خوێندنه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ بابه‌ته‌كه ده‌كات، له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ش كاریكاتێره‌كه‌ی خۆی ده‌كێشێت.

نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌ رۆشنكاره‌كان به‌ته‌نیا په‌یوه‌ست نین به‌ رۆشنكاریی بابه‌ته‌ رۆژنامه‌وانیه‌كان، زۆرجار شتێكی دیكه‌ش روون و رۆشن ده‌كه‌نه‌وه‌، وه‌كو رێكارییه‌كانی خۆپاراستن له‌ په‌تایه‌ك یان نه‌خۆشیه‌ك، یان چۆنیه‌تی ده‌نگدان له‌ هه‌ڵبژاردنێكی دیاركراودا و چه‌ندین شتی تریش، له‌م حاڵه‌ته‌دا زۆرجار كاریكاتێر به‌ شێوه‌ی پۆسته‌ر بڵاوده‌كرێته‌وه‌، كه‌ مه‌به‌ست لێیدا بانگكردنه‌ بۆ شتێكی دیاركراو، بۆیه‌ ده‌چێته‌ خانه‌ی پۆسته‌ری كاریكاتێریی، بۆ نمونه‌ ئه‌و پۆسته‌ره كاریكاتێرییه‌ی كه‌ له‌ باشووری ئه‌فریقیا بڵاوكرایه‌وه‌، كه‌ رۆشنكاریی بۆ رێكاره‌كانی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی ده‌كات، له‌ كۆماری باشووری ئه‌فریقیا.

ئه‌وه‌ی جێی باسه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ كاریكاتێرانه‌ دیارده‌یه‌كی زۆر به‌ربڵاونیه‌ له‌ رۆژنامه‌كاندا، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌م دیارده‌یه‌ توانای بڵاوبونه‌وه‌ و پێشكه‌وتنی نیه‌، چونكه‌ داتا سه‌رژمێرییه‌كان زیاتر توانای تێگه‌یشتنیان هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر هاوپێچ بكرێن له‌گه‌ڵ چه‌ند كاریكاتێرێكدا، بۆیه‌ زۆرێك له‌ رۆژنامه‌كان هانا بۆ ئه‌م شێوازه‌ ده‌به‌ن، پێمانوایه‌ كه‌ له‌ دواڕۆژدا ئه‌م دیارده‌یه‌ پله‌وپایه‌كی گرنگی ده‌بێت له‌ كاری رۆژنامه‌وانیدا.




كاری رێكلامی هونه‌ری كاریكاتێر- به‌شی -2- كۆتایی.. هه‌ندرێن خۆشناو

رێكلام خۆی له‌ خۆیدا بۆته‌ شتێكی پێویست بۆ رۆژنامه‌گه‌ریی، پشتگیرییه‌كی دارایی بۆ دابین ده‌كات بۆ به‌رده‌وامبوون و پێشكه‌وتن، سه‌ره‌ڕای بوونی تێبینیه‌كی زۆر له‌سه‌ر ئه‌و رێكلامانه‌ی له‌ رۆژنامه‌كاندا بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، به‌ڵام له‌ حاڵه‌تی پابه‌ندبوونی وه‌شانكاره‌كانی رێكلامه‌كان به‌ ئیتیك و ڕه‌وشتی رێكلام، ئه‌م تێبینیانه‌ راست نابن، بوونی رێكلام له‌ رۆژنامه‌كاندا بوونێكی شه‌رعیه‌، چونكه‌ رۆژنامه‌گه‌ریی ئامرازێكی په‌یوه‌ندی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ نێوان مرۆڤاندا، بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی ئه‌و كاڵا بازرگانیانه‌ به‌رهه‌مدێنن، مافی ئاگاداركردنه‌وه‌ی خه‌ڵكیشیان هه‌یه‌ به‌و كاڵایانه‌ی كه‌ به‌كاریاندێنن، مافی رێكلام كردنیشیان هه‌یه‌ بۆ كاڵاكانیان بۆ دۆزینه‌وه‌ی رێگایه‌ك بۆ به‌كاربه‌ران، لێره‌شدا شوێنی ئه‌وه‌ نیه‌ باسی ئه‌و تێبینیانه‌ بكه‌ین كه‌ له‌سه‌ر رێكلام له‌ رۆژنامه‌كاندا هه‌یه‌.

ئێمه‌ لێره‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی باسی رێكلامی بازرگانیمان كرد له‌ نێو رێكلامه‌كاندا، چونكه‌ رێكلامی بازرگانی به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ هه‌موو جۆره‌كانی تری رێكلامدا زیاتر په‌یوه‌ندیان به‌ رۆژنامه‌گه‌رییه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر پشت به‌ رۆژنامه‌گه‌ریشه‌وه‌ ببه‌ستن، ئه‌وا به‌ شێوه‌یه‌كی ساده‌ ده‌بێت، زۆرجاریش هه‌ر هه‌مان شێوازی بازرگانی ده‌بێت، بۆ نمونه‌ رێكلامی شانۆیی له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌ی هه‌واڵ نه‌بێت، ئه‌وا جیاوازیه‌كی ئه‌وتۆی نابێت له‌گه‌ڵ رێكلامكردن بۆ كاڵایه‌ك، ئامانج تێیدا بره‌ودان و بازاڕگه‌رمییه‌ بۆ شانۆكه‌، له‌ ڕێی به‌كارهێنانی چه‌ندین شێوازی جۆراوجۆره‌وه‌، وه‌كو به‌كارهێنانی پاڵه‌وانی شانۆكه‌ و ناوی نووسه‌ره‌كه‌ و سیفه‌ت و چاكه‌كانی شانۆكه‌ (كۆمیدی، گاڵته‌جاڕی، ره‌خنه‌كاری، مێژوویی ..هتد)، به‌مه‌ش رێكلامه‌كه‌ مه‌به‌ستی بره‌ودانه‌ به‌ فرۆشتنی پلیتی چوونه‌ژووره‌وه‌ بۆ شانۆكه‌، بۆیه‌ رێكلامێكی بازرگانیه‌، هه‌ر رێكلامێكیش سیفه‌تی هه‌واڵی رۆژنامه‌وانی نه‌بێت، ئه‌وا رێكلامێكی بازرگانیه‌، ته‌نیا ئه‌گه‌ر رێكلامێكی پزیشكی بۆ كوتان دژی نه‌خۆشیه‌ك هه‌ڵاوێژكه‌ین، یان رێكلامی رێنماییه‌كانی خۆپاراستن له‌ نه‌خۆشیه‌كی دیاركراو، ئه‌مانه‌ ناتوانرێت به‌ رێكلامی بازرگانی دابنرێن، چونكه‌ بۆ بره‌ودان و بازاڕگه‌رمی نیه‌، به‌ڵكو بۆ بانگهێشتكردن و ئاگاداركردنه‌وه‌ و وریاكردنه‌وه‌یه‌، هیچ هۆیه‌كی بازرگانی یان وه‌به‌رهێنانی له‌دواوه‌ نیه‌، هه‌تا ئه‌م جۆره‌ رێكلامانه‌ش ده‌توانین باسی ڕۆڵی كاریكاتێریان له‌ نێودا بكه‌ین، چونكه‌ له‌ ڕووی ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ جیاوازی له‌گه‌ڵ رێكلامه‌كانی دیكه‌دا نیه‌، له‌ گه‌یشتن به‌ زۆرترین ژماره‌ی‌ خوێنه‌رانه‌وه‌، له‌ ڕووی خواستیشه‌وه‌ بۆ به‌دیهێنانی كاریگه‌رییه‌كی زۆر، بۆیه‌ به‌كارهێنانی كاریكاتێر تێیدا زۆر پێویسته‌ له‌ زۆر حاڵه‌تدا، له‌به‌ر هه‌مان ئه‌و هۆیانه‌ی‌ كه‌ پێشتر باسمان كرد له‌ رێكلامی بازرگانیدا، بۆیه‌ پێمانوایه‌ كه‌ پێویست ناكات به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت قسه‌ له‌سه‌ر رێكلامی پزیشكی و جۆره‌كانی تری رێكلام كردندا بكه‌ین، چونكه‌ پێویستی به‌ كاریكاتێر له‌ هه‌موویاندا وه‌كو یه‌ك وایه‌.




كاری رێكلامی هونه‌ری كاریكاتێر.. هه‌ندرێن خۆشناو

كاریكاتێر له‌ رێكلامدا و به‌تایبه‌تی له‌ رێكلامی بازرگانیدا به‌ شێوه‌یه‌كی فراوان به‌كاردێت، له‌وانه‌یه‌ زۆربه‌ی رێكلامه‌كان له‌ رۆژنامه‌كاندا كاریكاتێریان له‌گه‌ڵدا بێت، كاری رێكلامكردن و ئه‌ركی به‌كاربردن له‌یه‌ك جیاوازن، به‌وه‌ی كه‌ كاریكاتێر به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌ركێكی به‌كاربردن جێبه‌جێ ده‌كات، به‌ڵام ئه‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ كاری رێكلامكردن ده‌كات، كاریكاتێرێكه‌ تایبه‌ت بۆ رێكلامه‌كه‌ دروستكراوه‌، كاریكاتێریش له‌ رێكلامی بازرگانیدا هه‌روه‌ك كاریكاتێری فێركاری وایه‌، ناتوانین به‌ كاریكاتێری دابنێین به‌مانای وشه‌، چونكه‌ بێبه‌شه‌ له‌ زۆرێك له‌ بنه‌ماكانی كاریكاتێره‌وه‌، ناوه‌ڕۆكه‌كه‌شی به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی په‌یوه‌سته‌ به‌ ناوی ئه‌و كاڵا بازرگانیه‌ی كه‌ رێكلامه‌كه‌ی بۆ ده‌كرێت.
هۆیه‌كانی به‌كارهێنانی كاریكاتێر له‌ رێكلامدا زۆرن، یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رێكلام هه‌وڵی ناوبانگ ده‌ركردنی ناوی كاڵایه‌ك ده‌دات، بۆیه‌ به‌كارهێنانی گاڵته‌جاڕی و هێنانه‌كایه‌ی كه‌سایه‌تی و چیرۆكه‌‌ گاڵته‌جاڕییه‌كان سه‌باره‌ت به‌ ناوی كاڵایه‌كی بازرگانی، ده‌بنه‌ هۆی پاراستنی ناوی كاڵاكه‌ له‌ یاده‌وه‌ری خوێنه‌راندا، به‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ناوبانگ ده‌ركردنی ئه‌و كاڵایه‌، له‌ هۆیه‌كانی تریش سوودی كاریكاتێره‌ له‌ فێركردنی خوێنه‌ر له‌ چۆنیه‌تی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و كاڵایه‌، واتا كاریكاتێر له‌ رێكلامی بازرگانیدا هه‌ندێك جار كاری فێركاریش ده‌كات، له‌ هۆیه‌كانی تریش سانایی گه‌یاندنی زانیارییه‌ ده‌رباره‌ی كاڵایه‌ك به‌ به‌كارهێنانی كاریكاتێره‌وه‌، و ئاسانی قبوڵكردنی رێكلام له‌لایه‌ن خوێنه‌رانه‌وه‌ به‌هۆی كاریكاتێره‌وه‌، و چه‌ندین هۆی تریش.
خولی رێكلام له‌ بازاڕدا به‌ سێ قۆناغ دیاریده‌كرێت:
1- قۆناغی فێركردنی جه‌ماوه‌ر
2- قۆناغی كێبڕكێ
3- قۆناغی پاراستنی ناوبانگی، هه‌ر قۆناغێك له‌م قۆناغانه‌ شێوازی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ تایبه‌تمه‌ندی ده‌به‌خشێته‌ كاریكاتێر، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ هه‌ر سێ قۆناغ گونجاو و شیاوه‌، ده‌توانرێت به‌ كاریگه‌رییه‌وه‌ له‌ هه‌ر سێ قۆناغه‌كاندا به‌كاربێت، له‌وانه‌یه‌ كاریگه‌ریه‌كه‌شی له‌ قۆناغی فێركردنی جه‌ماوه‌ر به‌رزتربێت، كه‌ باس له‌ دابه‌زینی كاڵایه‌ك ده‌كرێت له‌ بازاڕه‌كاندا، ئاماژه‌ به‌ جیاكاریی و باشیه‌كانی ئه‌و كاڵایه‌ ده‌كرێت، و باس له‌ چۆنیه‌تی به‌كارهێنانیشی ده‌كرێت، له‌وانه‌یه‌ كاریكاتێر لێره‌دا رۆڵێكی دیكه‌ش ب‌گێڕێت، ئه‌ویش راكێشانی سه‌رنجی خوێنه‌رانه‌ بۆ رێكلامه‌كه‌، بێجگه‌ له‌ رێنیشانده‌ری بۆ سیفه‌ته‌كان و رێگاكانی به‌كارهێنانیشی، كاریكاتێر سروشتیانه‌ سه‌رنج بۆ لای خۆی راده‌كێشێت، و ئه‌گه‌ر رێكلام ته‌نیا به‌ ده‌قی نووسراو قایل بێت، له‌وانه‌یه‌ خوێنه‌ر هه‌ر سه‌رنجی نه‌داتێ، به‌ڵام له‌ كاتی بوونی كاریكاتێر، ئه‌وا جیاوازی لاپه‌ڕه‌كه‌ خۆڕه‌سانه‌ سه‌رنجی خوێنه‌ر راده‌كێشێت، و ته‌ماشای رێكلامه‌كه‌ ده‌كات، له‌ قۆناغی كێبڕكێشدا رێكلام پێویستی به‌ چه‌ندین شت ده‌بێت، بێجگه‌ له‌ كاریكاتێر، نه‌خشه‌سازه‌كه‌ ده‌بێت ره‌چاوی چه‌ندین شت بكات، بۆ قایلكردنی خوێنه‌ر به‌ به‌رزی ئه‌و كاڵایه‌ی كه‌ رێكلامی بۆ ده‌كرێت، كاریكاتێر یه‌كێك له‌و ئامرازه‌ سه‌ركه‌وتووانه‌یه‌ له‌م قۆناغه‌دا، به‌ڵام به‌ته‌نیا له‌وانه‌یه‌ ئامانجه‌كه‌ نه‌پێكێت، له‌ قۆناغی پاراستنی ناوبانگیش، پشت به‌ستن به‌ كاریكاتێر و هێنانه‌كایه‌ی كاره‌كته‌ره‌ كاریكاتێرییه‌كان، ئامرازێكی سه‌ركه‌وتووه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجی ویستراو، له‌وانه‌یه‌ به‌كارهێنانی كاریكاتێر له‌م قۆناغه‌دا، چاكترین شێوازه‌كانی به‌كارهێنانی كاریكاتێر بێت‌ له‌ رێكلامدا، چونكه‌ هێنانه‌كایه‌ی كاره‌كته‌ری كاریكاتێریی كه‌ دووباره‌ دێته‌به‌رچاوی خوێنه‌ر، رۆژبه‌ڕۆژ ناوی كاڵاكه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ كاره‌كته‌ره‌ كاریكاتێرییه‌كه‌، زۆرێك له‌ خه‌رجی رێكلامكردن كه‌م ده‌كاته‌وه‌، چاكتریش وایه‌ كه‌ كاره‌كته‌ره‌ كاریكاتێرییه‌كه‌ به‌بێ هیچ ده‌قێكی نووسراو بڵاوبكرێته‌وه‌، یان ده‌قێكی بچوك ته‌نیا كاڵاكه‌ به‌بیر خوێنه‌ر بێنێته‌وه‌، به‌مه‌ش رووبه‌رێكی فراوان ناگرێت له‌ لاپه‌ڕه‌كانی رۆژنامه‌كاندا، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی كه‌مكردنه‌وه‌ی خه‌رجی، و هه‌روا بواردان به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی زۆرترین ژماره‌ی رێكلامی‌ هاوشێوه‌ له‌ رۆژنامه‌ جیاوازه‌كانی تریشدا، به‌مه‌ش رێكلامه‌كه‌ ده‌گاته‌ زۆرترین جه‌ماوه‌ر، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئاستی كاریگه‌رییه‌كه‌ی به‌رزتر ده‌بێت.




كاری فێركاریی هونه‌ری كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا.. هه‌ندرێن خۆشناو

له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێستاماندا كاریكاتێر له‌ بواری فێركاریدا به‌ شێوه‌یه‌كی فراوان به‌كاردێت، هۆی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی، له‌ كاتی به‌كارهێنانی كاریكاتێردا زانیارییه‌كان سه‌ركه‌وتووانه‌تر ده‌چنه‌ یاده‌وه‌ری خوێنه‌ر و تێیدا جێگیرده‌بن، له‌ به‌كارهێنان و پشت به‌ستن به‌ ده‌قی نووسراوه‌وه‌، تاوكو خوێنه‌ر بتوانێت زانیارییه‌ك له‌ یاده‌وه‌ری خۆیدا بپارێزێت، پێویسته چه‌ندین جار ئه‌و زانیارییه‌ بخوێنێته‌وه‌، واته‌ چوونه‌ نێو یاده‌وه‌ری و جێگیربوون تێیدا، پشت به‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ی ته‌ماشاكردنی ده‌به‌ستێت، به‌ڵام دووباره‌كردنه‌وه‌ پێویسته‌ ئه‌گه‌ر وه‌رگرتنی زانیاری له‌ ڕێی خوێندنه‌وه‌ بێت به‌ته‌نیا، ئه‌گه‌ر وه‌رگرتنی زانیاری له‌ ڕێی خوێندنه‌وه‌ و دیتن بێت، ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زانیارییه‌كه‌ دووجار چۆته‌ نێو یاده‌وه‌ری خوێنه‌ره‌وه‌، یه‌كێك له‌ ڕێی په‌یوه‌ندی بینراوی خوێندراو و ئه‌وه‌كه‌ی دیكه‌یان له‌ ڕێی په‌یوه‌ندی بینراوی وێنه‌وه‌، واته‌ دووباره‌بوونه‌وه‌كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا رووده‌دات، ئه‌گه‌ر نیگاره‌كه‌ش داڕشتنێكی كۆمیدیانه‌ی له‌گه‌ڵدا بێت، ئه‌وا رێیه‌كی دیكه‌ ده‌كرێته‌وه‌ له‌ به‌رده‌م زانیاری بۆ چوونه‌ژووه‌روه‌ی یاده‌وه‌رییه‌وه‌، له‌ رێی په‌یوه‌ندی سایكۆلۆجیه‌وه‌، به‌مه‌ش زانیاریه‌كه‌ سێ باره‌ ده‌بێته‌وه‌ له‌ یاده‌وه‌ری خوێنه‌ردا، له‌ رێی خوێندنه‌وه‌ و دیتن و حاڵه‌تی ده‌روونیه‌وه‌، بۆیه‌ جێگیر ده‌بێت له‌ یاده‌وه‌ری خوێنه‌ردا، چونكه‌ به‌ سێ دیوار ده‌وره‌ دراوه‌، رێگری له‌ ده‌رچوونیه‌وه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وانیش وشه‌ و وێنه‌ و حاڵه‌تی كرانه‌وه‌ی ده‌روونین، كه‌ هاوشانی زانیاریه‌كه‌ بوون، ده‌توانین كرداره‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ روون بكه‌ینه‌وه‌: ‌
به‌م شێوه‌یه‌، وشه‌ ئه‌و كۆڵه‌كه‌یه‌یه‌ كه‌ زانیاری پشتی پێداده‌دات، نیگاریش هۆكاری جێگیربوونیه‌تی، و كۆمیدیا و ئه‌و حاڵه‌ته‌ كرانه‌وه ده‌روونیه‌ش كه‌ به‌ هۆی كۆمیدیاوه‌ دێته‌كایه‌وه‌، هۆكاری به‌بیرهاتنه‌وه‌ی زانیاریه‌كه‌یه‌،
له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و حاڵه‌ته‌ ده‌روونیه‌ی كه‌ مرۆڤ تێیدایه‌تی له‌ كاتی زانیاری وه‌رگرتنه‌كه‌، ڕۆڵێكی گه‌وره‌ ده‌بینێت له‌ پاراستنی ئه‌و زانیارییه‌ له‌ یاده‌وه‌ری مرۆڤدا، بۆیه‌ به‌كارهێنانی كۆمپیوته‌ر له‌ بواری فێركاریدا ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌نجامی چاكتر، بێجگه‌ له‌و خۆشیه‌ی كه‌ له‌ به‌كارهێنانی ئامێره‌كه‌ وه‌رده‌گیرێت، هه‌روا زۆرێك له‌ نیگاره‌ كاریكاتیرییه‌كان و فیلمه‌ كارتۆنیه‌كان به‌كاردێنێت. پێش پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆجیا، وه‌رگرتنی سایكۆلۆجی زانیارییه‌كان له‌ ڕێی به‌كارهێنانی دار (لێدان)ه‌وه‌ بوو، زانیاریه‌كه‌ هاوپێچی حاڵه‌تی ئازاردانه‌كه‌ ده‌بوو، كه‌ زانیاریه‌كه‌ی به‌بیردێناینه‌وه‌، یان حاڵه‌تی ترس له‌ تووشبوونی سزادان، له‌به‌رئه‌وه‌ی ته‌كنه‌لۆجیا پێشكه‌وت، و فێرخواز توانی زانیاری به‌ده‌ست بێنێت هاوشان به‌ حاڵه‌تی ده‌روونی ئه‌رێنیه‌وه‌، دار (لێدان) ورده‌ ورده‌ وه‌كو ئامرازێكی به‌كارهاتوو له‌ بواری فێركردندا بزربوو، هه‌تا به‌ ته‌واوه‌تی هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌.
كاریكاتێر به‌ته‌نیا له‌ بواری فێركاریی خوێندنگاكاندا به‌كارنایه‌ت، به‌ڵكو له‌ بواری فێركاری گه‌وره‌كانیشدا به‌كاردێت، كاریكاتێر له‌ بواره‌ فێركارییه‌ ئاڵۆزتره‌كانیشدا به‌كاردێت، بۆ نمونه‌ له‌ په‌ڕتوكه‌كانی فێركردنی به‌كارهێنانی كۆمپیوته‌ردا كاریكاتێر جێگایه‌كی فراوان ده‌گرێت، هه‌روه‌ها له‌ بواری ماتماتیك و فیزیا و ئه‌وانی تریشدا، مه‌به‌ستیش لێره‌دا پێكه‌نین نیه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی به‌ستنه‌وه‌ی زانیارییه‌ سه‌خته‌كانه‌ كه‌ له‌بیر ده‌كرێن، به‌ حاڵه‌تێكی كۆمیدیایی، كه‌ بتوانرێت له‌ كاتی پێویست به‌بیربێته‌وه‌، كاریكاتێر بایه‌خێكی تایبه‌تی هه‌یه‌ له‌ بواری فێربوونی زمانه‌ بیانیه‌كانیشدا، كه‌ زۆرجار گفتوگۆكان هاوشان له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا داده‌ڕێژرێن، كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ وه‌رگرتنی زانیاری چێژ و خۆشیش وه‌رده‌گیرێن، وه‌رگرتنی زانیاریه‌كانیش ئاسانتر ده‌كات.
به‌كارهێنانی كاریكاتێر له‌ بواری فێركاریدا، زۆرێك له‌ كۆشش و ماندووبوون كه‌مده‌كاته‌وه‌، بۆ فێركار و فێرخوازیش له‌ هه‌مان كاتدا، فێركار پێویستی به‌ شیكار و راڤه‌كردنی زیاد نیه‌، چونكه‌ كاریكاتێره‌كه‌ ئه‌وه‌ بۆ فێرخواز دابین ده‌كات، فێرخوازیش پێویستی به‌ په‌ستانی زانیاریه‌كان نیه‌ له‌ مێشكیدا، چونكه‌ كاریكاتێر ڕێی زانیاریه‌كان بۆ یاده‌وه‌ری مرۆڤ ئاسانتر ده‌كات، به‌مه‌ش زۆرترین زانیاری به‌ كه‌مترین ماندووبوون له‌ كاتێكی كه‌متردا ده‌ست ده‌كه‌وێت.
ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ كاری فێركاری كاریكاتێر جیاوازه‌ له‌ كاره‌كانی تره‌وه‌، چونكه‌ كاریكاتێر‌ له‌ په‌ڕتوكه‌ فێركارییه‌كان زیاتر به‌كاردێت له‌وه‌ی له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا، كه‌ شێوه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی رۆژنامه‌گه‌ریی بێبه‌شه‌ له‌ گۆشه‌ فێركارییه‌كاندا، ئه‌گه‌ر هه‌شبوو ئه‌وا گۆشه‌ی لاوه‌كی و گرنگ نین، له‌وانه‌یه‌ كاری فێركاری كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵدا خۆی ببینێته‌وه‌، هه‌روا له‌ رۆژنامه‌گه‌ری تایبه‌ت به‌ بواره‌كانی ته‌كنه‌لۆجیادا، كه‌چی له‌ رۆژنامه‌گه‌ری ئه‌ده‌بی و ئابووری و گشتگیری و گاڵته‌جاڕیدا، به‌ده‌گمه‌ن كاریكاتێر كاری فێركاری ده‌كات، ته‌نانه‌ت ئه‌و نیگارانه‌ی له‌ بواری فێركاریشدا به‌كاردێت، ناتوانین به‌ كاریكاتێری بژمێرین به‌ مانای وشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند هه‌ڵاوێژنێك لێره‌ و له‌وێدا، بۆیه‌ ئێمه‌ ناوی سیفه‌تی نیگاری كاریكاتێری لێده‌نێین، نه‌ك سیفه‌تی كاریكاتێر.




كاره‌كانی كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ری خولاودا- به‌شی 4 و كۆتایی.. هه‌ندرێن خۆشناو

كاری سیاسی

هۆی سه‌ره‌كیش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ زایۆنیزمی جیهانی بایه‌خی خسته‌ سه‌ر عه‌ره‌ب له‌ رۆژنامه‌ جیهانیه‌كاندا، و سیمبولێكیان بۆ دروستكردن، ئه‌ویش حوشتر و عه‌گال بوو، كه‌ چوارده‌وره‌ی چه‌فیه‌ سه‌رپۆشه‌كه‌یان ده‌دات، ئه‌و دوو سیمبوله‌یان كرده‌ دروشمی دواكه‌وتن، وه‌ڵامی عه‌ربه‌كانیش به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی هێرشه‌كردنه‌ سه‌ر ئیسرائیل بوو له‌ لاپه‌ڕه‌كانی رۆژنامه‌ عه‌ره‌بیه‌كاندا، واته‌ ته‌یاركردنی رای گشتی عه‌ره‌بی بوو دژی ئیسرائیل، ئه‌مه‌ش هۆی هاوكوف نه‌بوونی یه‌ك بوو، چونكه‌ رای گشتی عه‌ره‌بی هه‌ر پێشوه‌خته‌ ته‌یاربوو دژی ئیسرائیل، بۆیه‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌م جه‌ماوه‌ره‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ جه‌ماوه‌ری عه‌ره‌بی نابێت ته‌ماشای ئه‌م كاریكاتێرانه‌ بكات، به‌ڵكو نابێت ته‌نیا بۆ خوێنه‌ری عه‌ره‌بی بێت، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ زایۆنیست و لایه‌نگرانیان سیمبولێكیان بۆ عه‌ره‌ب، له‌ مێشكی ڕای گشتی جیهانی دروستكرد، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ حوشتر سیمبولێك نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وان به‌كاریان ده‌هێنا، به‌ڵكو سیمبولی هێز و دانبه‌خۆداگرتن و سه‌ربه‌رزییه‌، ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خۆیدا شه‌رمه‌زارییه‌ك نیه‌ وه‌كو سیمبولێك، كاتێك كه‌ زۆربه‌ی گه‌لان سیمبولی ئاژه‌ڵیان بۆخۆیان داناوه‌، وه‌كو ورچ سیمبولی روسه‌كان، شێر سیمبولی ئینگلیزه‌كان، كه‌ر و فیل سیمبولی هه‌ردوو حزبی سه‌ره‌كی ده‌سه‌ڵاتی وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، كه‌ڵه‌شێر سیمبولی فه‌ره‌نساییه‌كان، چه‌ندینی تر، به‌ڵام هه‌ڵبژاردنی حوشتر بۆ عه‌ره‌ب، مه‌به‌سته‌كه‌ی ئاماژه‌ بوو بۆ گۆشه‌گیربوون له‌ بیابان و دواكه‌وتن، هه‌روا عه‌گالیش به‌كارهات وه‌ك سیمبولێك بۆ مانه‌وه‌ له‌ جلوبه‌رگی چه‌رخه‌كانی ناوه‌ڕاستدا، كه ‌مانای دواكه‌وتوویی ده‌به‌خشێت، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی كه‌ هونه‌رمه‌نده‌ عه‌ره‌به‌كان به‌هه‌مان شێوه‌ی چه‌ك وه‌ڵام بده‌نه‌وه‌، قایلبوون به‌ به‌كارهێنانی بابه‌ته‌كانی شه‌ڕ و ئاشتی، كه‌ ئیسرائیل نكۆڵی لێده‌كات، و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی ئاشتی داده‌په‌روه‌رانه‌، به‌ به‌‌هێزی ده‌ژمێرێت، كه‌ ئه‌مه‌ روون و ئاشكرایه‌ بۆ ڕای گشتی جیهانی، له‌ شوێنی ئه‌مه‌دا ده‌بوا كاریكاتێریسته‌ عه‌ره‌به‌كان سیمبولێك بۆ ئیسرائیل و زایۆنیزم دروست بكه‌ن، و ئاژه‌ڵێكیان وه‌كو سیمبول بۆ دابنێن كه‌ ببێته‌ هۆی رق لێبوونه‌وه‌ و گاڵته‌جاڕی جیهان، وه‌كو به‌راز بۆ نمونه‌، و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی سیفه‌ت و خه‌سڵه‌ته‌ ناشیرنه‌كانیان به‌كاربێنن، وه‌كو ره‌زیلی و مه‌رایی و سووخواردن و خۆویستی، و بۆ نمونه‌ فۆكه‌س بخه‌نه‌ سه‌ر له‌خاچدانی پێغه‌مبه‌ر عیسا له‌لایه‌ن جوله‌كه‌كانه‌وه‌، و شته‌ شه‌رمه‌زاره‌كانی دیكه‌ی هاوشێوه‌‌، كاریكاتێر له‌م بواره‌دا ده‌بێت بێبه‌زه‌ییانه‌ بێت، چونكه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ دوژمندا ده‌كات، نه‌ك له‌گه‌ڵ نه‌یارێكی سیاسیدا، كاریكاتێر ده‌بێت له‌م بواره‌دا بابه‌تیانه‌ نه‌بێت، به‌ڵكو ده‌بێت وێنه‌كه‌ بشێوێنێت، نه‌ك ره‌خنه‌ی لێبگرێت، چونكه‌ ره‌خنه‌ لێره‌دا شوێنی نابێته‌وه‌ له‌ چاكسازیدا، ئامانجیش لێره‌دا چاكسازی نیه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی سه‌ركه‌وتنه‌ له‌م ململانێیه‌دا، كه‌ شێوه‌ی شه‌ڕی كراوه‌ ده‌بینێت، ئه‌و كاریكاتێرانه‌ش كه‌ ئاڕاسته‌ی رای گشتی عه‌ره‌بی ده‌كرێن، ده‌بێت هێرش بكه‌نه‌ سه‌ر ئه‌و هێزه‌ ده‌ره‌كیانه‌ی كه‌ پشتگیری ئیسرائیل ده‌كه‌ن، كه‌ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ پشتگیریانه‌یان بۆ ئیسرائیل رۆشن نیه‌ بۆ رای گشتی عه‌ره‌بی، لێره‌دا ده‌كرێت ئاماژه‌ به‌ ئه‌زموونی كاریكاتێریستی تیرۆركراو (ناجی ئه‌لعه‌لی) بده‌ین، كه‌ ناسراوبوو به‌ توندی ره‌خنه‌ و گاڵته‌جاڕییه‌كانی، كه‌ بوونه‌ هۆی به‌خشینی سروشتێكی میللیانه‌ به‌ كاره‌كانی، له‌ كۆتاییشدا بوونه‌ هۆی تیرۆركردنی، ناجی ئه‌لعه‌لی له‌ كاره‌كانیدا پێده‌كه‌نی و گاڵته‌جاڕیی و شه‌رمه‌زاریی ده‌كرد، خوێنه‌ری به‌ پێكه‌نین ده‌هێنا، و كاره‌كته‌ره‌ پاڵه‌وانه‌كانی كاریكاتێره‌كانیشی شه‌رمه‌زار و ریسوا ده‌كرد، ئه‌مه‌ش داواكراو و ویستراوه‌ له‌ كاریكاتێری سیاسیدا.




كاره‌كانی كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ری خولاودا كاری سیاسی -3- هه‌ندرێن خۆشناو

به‌شی -3-
هه‌ندرێن خۆشناو

له‌وانه‌یه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی باسكران له‌سه‌ر بواری ململانێیه‌ سیاسیه‌ ناوه‌خۆییه‌كاندا جێبه‌جێ بكرێن، بۆیه‌ به‌س نیه‌، چونكه‌ چه‌ندین شێوه‌ی زۆر گرنگ هه‌ن له‌ شێوه‌كانی ململانێی سیاسی، ئه‌ویش شێوه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی ململانێیه‌ سیاسیه‌كانن، له‌وانه‌یه‌ چاكترین نمونه‌ش بارودۆخی وڵاته‌ عه‌ره‌بیه‌كان بێت بۆ ئه‌و ململانێیانه‌، عه‌ره‌به‌كان له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی پێشوودا له‌ ململانێیه‌كی سیاسی راسته‌وخۆدان له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ئه‌و ململانێیه‌شدا چه‌كی گاڵته‌جاڕیی به‌ شێوه‌یه‌كی فراوان تێیدا به‌كارهاتووه‌، به‌ڵام له‌لایه‌ن ئیسرائیلیه‌كان و زایۆنیزمی جیهانی زۆر كاریگه‌رانه‌تر به‌كارهاتووه‌، ئه‌گه‌ر به‌ دیدگایه‌كی بابه‌تیانه‌ ته‌ماشای ئه‌م ململانێیه‌ بكه‌ین، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ گۆڕه‌پانی ئه‌م ململانێیه‌ ته‌نیا له‌ ناوچه‌ عه‌ربیه‌كه‌دا قه‌تیس نیه‌، به‌ڵكو تێیپه‌ڕاندووه‌ بۆ هه‌موو جیهان، و شێوازێكی ته‌وه‌ریی وه‌رگرتووه‌ له‌ ململانێیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا، له‌وانه‌شه‌ له‌ هه‌موویان گرنگتر بێت.

به‌مجۆره‌ش پروپاگه‌نده‌ی به‌هێزی زایۆنیزم له‌ جیهاندا سه‌ركه‌وتووبوو له‌ گۆڕینی وشه‌ی عه‌ره‌بی بۆ سیمبولی دواكه‌وتن و ریسوابوون، ئه‌گه‌ر نكۆڵیش له‌وه‌ نه‌كرێت كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ی ئێستاماندا عه‌ره‌ب له‌سه‌ر ته‌ختی شارستانیه‌ت چوارمه‌شقی لێی دانه‌نیشتوون، به‌ڵام له‌ كۆتایی پێبلیكانه‌كه‌ی شارستانیه‌تیش نین، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رده‌مانێكی دوور و درێژ ئاڵای شارستانیه‌تیان به‌رزكرده‌وه‌ (به‌سایه‌ی ئیسلامه‌وه‌)، چه‌ندین خشتی گرنگیشیان خسته‌ سه‌ر شارستانیه‌تی جیهانی و مرۆڤایه‌تی، ئه‌وانیش شارستانیه‌تی یۆنانیان گواسته‌وه‌ بۆ ئه‌وروپا، ئه‌وه‌ به‌سه‌ كه‌ بڵێین ئه‌ورپاییه‌كان له‌ چه‌رخه‌ ناوه‌ڕاسته‌كاندا له‌ ئاستی پێشكه‌وتنی عه‌ره‌به‌كاندا نه‌بوون، له‌ میانه‌ی شه‌ڕی خاچ په‌رسته‌كاندا ئه‌وروپاییه‌كان زۆرێكیان له‌ عه‌ره‌به‌كان وه‌رگرت، شتێكی كه‌میش له‌م زۆره‌ بۆ نمونه‌ پیشه‌سازی دروستكردنی سابون بوو، كه‌ ئه‌وروپاییه‌كان پێی ئاشنا نه‌بوون، هه‌تا دوای هه‌ڵمه‌ته‌كانی خاچ په‌ره‌سته‌كاندا، كاتێك كه‌ جه‌نگاوه‌ره‌كان له‌ كاتی گه‌ڕانه‌وه‌یاندا چه‌ندین پارچه‌ سابونیان بۆ خۆشه‌ویستانیان ده‌برده‌وه‌، وه‌ك سیمبولێكی پاكوخاوێنی و داوێن پاكی، هه‌روه‌ها دیارده‌ی سه‌رپۆشی كه‌ زۆرجار رۆژئاواییه‌كان دژی عه‌ره‌ب (موسڵمان) به‌كاریدێنن، به‌راورد ناكرێت به‌ پشتێنه‌ی داوێن پاكی ئه‌وروپاییه‌كان، كه‌ له‌ چاخه‌ ناوه‌ڕاسته‌كاندا باوبوو، كاتێك جه‌نگاوه‌رێك ده‌چووه‌ شه‌ڕ له‌و هه‌ڵمه‌تانه‌دا، ناوه‌قه‌دی ژنه‌كه‌ی به‌ پشتێنه‌یه‌كی دار و پێست ده‌به‌ست، هه‌تا له‌ ماوه‌ی دووركه‌وتنه‌وه‌كه‌‌ی داوێن پیسی و ناپاكی لێ نه‌كات، ئه‌و پشتێنه‌ش به‌ كلیلێك قفڵ ده‌درا، و كلیله‌كه‌ی له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌برد، هه‌تا ده‌هاته‌وه‌ ئنجا ئه‌و پشتێنه‌یه‌ ده‌كرایه‌وه‌، بێننه‌ پێش چاوتان! كاتێك باسی ئه‌مه‌ ده‌كه‌ین، ته‌نیا بۆ به‌راوردكردنه‌ له‌ نێو گه‌لاندا له‌ سه‌رده‌مێكی مێژووی دیاركراودا، بۆ زیاتر نزیكبوونه‌وه‌ له‌ بابه‌ته‌كه‌، ئاماژه‌ بۆ یۆنانییه‌كان ده‌كه‌ین، كه‌ سه‌رده‌مانێك هه‌ڵگری ئاڵای شارستانیه‌ت بوون، له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێستاشماندا حاڵیان له‌ حاڵی وڵاته‌ عه‌ره‌بیه‌كان زۆر باشتر نیه‌، ئه‌دی بۆ به‌ ڕێزه‌وه‌ ته‌ماشایان ده‌كرێت، كاتێك وێنه‌ی‌ عه‌ره‌بیش ده‌شێوێنرێت؟.




كاره‌كانی كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ری خولاودا كاری سیاسی – به‌شی -2- هه‌ندرێن خۆشناو

كاری سیاسی
به‌شی -2-

بۆ ئه‌وه‌ی كاریكاتێر كاری سیاسیانه‌ی خۆی به‌ شێوه‌یه‌كی نمونه‌یی به‌جێ بگه‌یه‌نێت ده‌بێت ره‌چاوی چه‌ندین شت بكات، گرنگترینیان روون و راشكاویی، و شوێنی گونجاوی له‌سه‌ر رووپه‌ڕی رۆژنامه‌كان، و چه‌ندین شتی تریش كه‌ دواتر به‌ ووردتر باسیان لێوه‌ ده‌كه‌ین، كاریكاتێری سیاسی ده‌بێت روون و راشكاو بێت و بوار نه‌دات به‌ راڤه‌كردن، خوێنه‌ر كاتێك ته‌ماشای كاریكاتێرێكی سیاسی بكات، ده‌بێت له‌ مه‌به‌سته‌كه‌ی بگات، له‌ بیرۆكه‌ی كاریكاتێره‌كه‌ بگات به‌بێ بیركردنه‌وه‌یه‌كی قووڵ، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌گه‌ر شێواز و ستایلی به‌كارهێنراوی كاریكاتێریسته‌كه‌ هاندان نه‌بێت بۆ ده‌ره‌نجام هه‌ڵهێنان له‌ كاریكاتێره‌كه‌دا، هه‌روه‌ها كاریكاتێری سیاسی بۆ وه‌ده‌ستهێنانی ئه‌نجامی سیاسییانه‌، ده‌بێت له‌ شوێنێكی روون و به‌رچاوی لاپه‌ڕه‌كانی رۆژنامه‌كان بڵاوبكرێته‌وه‌، بۆ نمونه‌ له‌ رۆژنامه‌ رۆژانه‌كاندا پێویسته‌ له‌ یه‌كێك له‌ لاپه‌ڕه‌كانی ده‌ره‌وه‌ (یه‌كه‌م و دوالاپه‌ڕه‌) بڵاوبكرێته‌وه‌، هه‌تا خوێنه‌ر به‌بێ گه‌ڕان چاوی پێبكه‌وێت، به‌ مانایه‌كی دیكه‌ ده‌بێت بكه‌وێته‌ به‌رچاوی خوێنه‌ر، كه‌ هه‌ر چۆنێك ته‌ماشای رۆژنامه‌كه‌ بكات، چاكتر وایه‌ له‌ شوێنێكی نزیك له‌ ناونیشان (مانشێت) و له‌ به‌شی سه‌ره‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌م بێت، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ خوێنه‌ر بیبینێت كاتێك ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ نمایشكراوه‌ له‌ دوكانه‌كانی رۆژنامه‌فرۆشاندا، به‌مه‌ش رۆژنامه‌كه‌ گه‌یاندنی كاریكاتێره‌كه‌ به‌ زۆرترین ژماره‌ی جه‌ماوه‌ر فه‌راهه‌م ده‌كات، له‌مه‌ش زیاتر پشت به‌ستن به‌ دانه‌ كاریكاتێرێك هه‌روه‌ها پشت به‌ستن به‌ كاری یه‌ك كاریكاتێریست، به‌س نیه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجی ویستراو، چونكه‌ توانای كاریكاتێر به‌راورد ناكرێت به‌ تواناكانی پیاوانی سیاسه‌ت و گروپه‌ سیاسیه‌كانه‌وه‌، نمونه‌ی كاریكاتێر و سیاسه‌تیش وه‌ك دڵۆپی ئاو و تاشه‌ به‌ردێك وایه‌، كه‌ دڵۆپه‌ ئاوێك له‌كاتی به‌ركه‌وتنی به‌ تاشه‌ به‌ردێكه‌وه‌ ته‌فروتونا ده‌بێت بۆ پڕوشك، به‌ڵام ئه‌گه‌ر دوابه‌دوای ئه‌م دڵۆپه‌ ئاوه‌، دڵۆپی دووه‌م و سێیه‌م و چوارمی به‌دواداهات، ئه‌وا ئه‌م به‌دواداهاتنه‌ رۆژ له‌دوای رۆژ ده‌بێته‌ دروستكردنی قۆرتێك له‌ تاشه‌ به‌رده‌كه‌دا، ئه‌گه‌ر رۆژگار درێژتریش بوو ئه‌وا ده‌بنه‌ هۆی كونكردنی تاشه‌به‌رده‌كه‌، ئه‌گه‌ر رۆژگار زیاتر درێژبۆوه‌ ئه‌وا به‌رده‌كه‌ ده‌كه‌نه‌‌ دوو پارچه‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ش ئاو به‌هێزتر ده‌بێت له‌ تاشه‌ به‌رد، هه‌مان شتیش به‌رانبه‌ر كاریكاتێر ده‌گوترێت كه‌ تواناكه‌ی به‌رزتره‌ له‌ سیاسه‌ت، هه‌روه‌ك توانای ئاو به‌سه‌ر به‌رددا، و ئاكامه‌كه‌شی خێراتره‌ له‌ ئاكامی دڵۆپه‌ ئاوه‌كه‌، بۆیه‌ له‌ كاتی به‌كارهێنانی كاریكاتێر له‌ ململانێی سیاسیدا په‌سندتره‌ زۆرترین كاریكاتێر به‌كاربێت، كه‌ وێنای هه‌مان بابه‌ت ده‌كه‌ن، چونكه‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ ئه‌گه‌ر واقیعیش نه‌بێت، ئه‌وا وێنه‌یه‌كی دیاركراو له‌ نه‌ستی خوێنه‌ر دروست ده‌كات بیه‌وێت و نه‌یه‌وێت، كه‌چی به‌كارهێنانی كاری زیاتر له‌ هونه‌رمه‌ندێك، ئامانجه‌كه‌ی هه‌ر ده‌روونیه‌، كه‌ زۆری ژماره‌ی كاریكاتێریستان و هه‌مه‌جۆری ناوه‌كان، ده‌بنه‌ هۆی پێكهێنانی بیرۆكه‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ فراوانی به‌ره‌ی ئوپۆزسیۆنی ئه‌و لایه‌نه‌ی كه‌ كاریكاتێره‌كان هێرش ده‌كه‌نه‌سه‌ری، و زۆری ئه‌و جه‌نگاوه‌رانه‌ی كه‌ له‌ به‌ره‌كه‌دان، به‌مه‌ش خوێنه‌ر به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانێت، بیرۆكه‌یه‌كی له‌لا گه‌ڵاڵه‌ ده‌بێت، كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ یان ئه‌و گروپه‌ سیاسیه‌ نه‌یاری زۆره‌، ئه‌مه‌ش بانگه‌شه‌ نیه‌ بۆ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی خوێنه‌ر، چونكه‌ كاریكاتێر پابه‌نده‌ به‌ زۆر شتی تره‌وه‌، كه‌ رێگری لێده‌كه‌ن له‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن و فریودان، گرنگترینیان بابه‌تیانه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ باسكرا گرنگه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئاكامێكی دیاركراو، كاتێك ئامانج داده‌نرێت، ده‌بێت پلانێك بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ دابنرێت.

هه‌ندرێن خۆشناو




كاره‌كانی كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ری خولاودا -1- هه‌ندرێن خۆشناو

به‌شی -1-

ئه‌رك، ئه‌و رۆڵه‌یه‌ كه‌ كاریكاتێر ده‌یگێڕێت بێ پلاندانێكی پێشوه‌خته‌، به‌ڵام كار ئه‌و رۆڵه‌یه‌ كه‌ پێشتر پلانی بۆ داندراوه‌، ئه‌و رۆڵه‌ی كه‌ بۆ كاریكاتێر داڕێژراوه‌، و داوای لێده‌كرێت كه‌ بیگێڕێت، كه‌ بڵاوكراوه‌یه‌ك كاریكاتێرێك بڵاوده‌كاته‌وه‌ به‌ ئامانجی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ره‌نجامێكی دیاركراوی ده‌ست بكه‌وێت. هه‌روه‌ك كاریكاتێر چه‌ندین ئه‌ركی هه‌یه‌، چه‌ندین كاریشی هه‌یه‌ له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا، ئه‌وانیش كاری سیاسی، كاری فێركاری، كاری رێكلامی، كاری كات به‌سه‌ربردن (رابواردن)، هه‌روه‌ها كاری روونكردنه‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ گرنگترینیشیان كاری سیاسی بێت:

  • كاری سیاسی:

هه‌ندێكیش حه‌زده‌كات به‌ كاری پروپاگه‌نده‌ و ورووژاندن و ئایدیۆلۆجی یان بیروباوه‌ڕیی ناوی بنێت، یان چه‌ند ده‌سته‌واژه‌یه‌كی دیكه‌ كه‌ هه‌ر هه‌موویان له‌ سیاسه‌تدا یه‌كده‌گرنه‌وه‌، بۆیه‌ دیتمان راستر وایه‌ به‌ كاری سیاسی ناوبنرێت.

كاریكاتێر هه‌ڵگری ترسناكترین چه‌كه‌، ئه‌ویش چه‌كی ره‌خنه‌ی گاڵته‌جاڕییه‌، ترسناكترین چه‌كه‌ به‌هۆی ئه‌و توانا وێرانكارییه‌ی كه‌ گاڵته‌جاڕیی هه‌یه‌تی، بۆیه‌ ئاساییه‌ سیاسه‌ت كه‌ دڵكارترین جۆری چالاكی مرۆڤایه‌تییه‌، هانا بۆ ئه‌و چه‌كه‌ كارایه‌ ببات، به‌تایبه‌تی كه‌ سیاسه‌ت به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ چالاكییه‌كه‌ پشت به‌ كێبڕكێی به‌گژیه‌كداچوون ده‌به‌ستێت، ئه‌و سروشته‌ به‌گژیه‌كداچوونه‌ش پێشڕه‌وی ده‌كات بۆ گه‌ڕان به‌دوای چه‌كێكی وێرانكار، له‌به‌رئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا و ره‌وشتی گشتی و یاساكان، رێگرن له‌ به‌كارهێنانی شێوازه‌ وێرانكارییه‌ فسیۆلۆجیه‌كاندا، هه‌روه‌ها ئه‌و شێوازانه‌ش له‌ سیاسه‌تدا ده‌بنه‌ هۆی ده‌ره‌نجامی پێچه‌وانه‌یی، بۆیه‌ كاریكاتێر گونجاوترین چه‌كه‌ له‌م ململانێیانه‌دا، كه‌ نابێته‌ هۆی خوێن ڕشتن، به‌ڵام توانای وێرانكردنی په‌یكه‌ره‌كانی شكۆ و خۆبه‌زلزانین و گه‌وره‌یی هه‌یه‌، چونكه‌ توانای گۆڕینی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ی هه‌یه‌ (كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگا لێی ده‌ترسن) بۆ گاڵته‌جاڕیی هه‌مووان، كاریكاتێر توانای ئاشكراكردن و ئابڕووبردن و تێكدان و دژه‌هاندانی هه‌یه‌، و چه‌ندین توانای تریش كه‌ ده‌بنه‌ هۆی تێكشكاندنی مه‌عنه‌وی دوژمن و نه‌یاره‌كان، و ئاشكراكردنی كه‌موكوڕییه‌كانی به‌ شێوه‌یه‌كی ره‌خنه‌گرانه‌ی گاڵته‌جاڕانه‌، كه‌ ئاستی جه‌ماوه‌ریی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ نز‌متر ده‌بێته‌وه‌ و پشكه‌كانیشی داده‌به‌زێت، یان هه‌ر له‌ناویده‌بات له‌ كاتی ململانێیه‌ سیاسیه‌كاندا، له‌ناوبردنی سیاسه‌تمه‌دارێك وه‌كو پیاوێكی سیاسه‌ت، هه‌روه‌ك كوشتنی وایه‌، لێره‌وه‌ كاریكاتێر و ره‌خنه‌ی گاڵته‌جاڕیی به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌ڵگری ئه‌و سروشته‌ وێرانكاریه‌ن، كاریكاتێریش له‌نێو جۆره‌كانی تری گاڵته‌جاڕیدا به‌وه‌ جیاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ توانای له‌ هه‌مووان زیاتره‌ بۆ گه‌یشتن به‌ جه‌ماوه‌ره‌وه‌، توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ بگات به‌ كه‌سێكی نه‌خوێنده‌وار و كاریگه‌ری تێبكات، وه‌ك ئه‌وه‌ی توانای هه‌یه‌ بگات به‌ زانایه‌كی فیزیای ناوه‌كی، ساده‌ و سانایه‌، و خێرا ده‌خوێندرێته‌وه‌، پێویستی به‌ كۆششێكی زۆر نیه‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی، خوێنه‌ر پێویستی به‌ كاتێكی زۆر نیه‌ بۆ زانینی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی، و ته‌ماشاكردنێكی خێرا به‌سه‌ بۆ تێگه‌یشتنی كاریكاتێرێك، جا ئه‌گه‌ر له‌ كاركردن بوو یان له‌ ماڵه‌وه‌ یان له‌ناو ئوتومبێڵه‌كه‌ی، ته‌نانه‌ت به‌بێ ئه‌وه‌ی رۆژنامه‌یه‌كیش بكڕێت، له‌ زۆربه‌ی رۆژنامه‌كاندا خوێنه‌ر هه‌ر له‌ كاتی هه‌ڵواسینی رۆژنامه‌كان له‌ دوكانی رۆژنامه‌فرۆشه‌كاندا ده‌توانێت ته‌ماشای كاریكاتێره‌ بڵاوكراوه‌كان بكات، و چه‌ندین تایبه‌تمه‌ندی و جیاكاری تریش كه‌ پێشه‌نگی ده‌به‌خشێته‌ كاریكاتێر له‌م بواره‌دا.

هه‌ندرێن خۆشناو




ئه‌ركی ورووژاندنی ئه‌فراندنی هونه‌ری كاریكاتێر … هه‌ندرێن خۆشناو

ئه‌م ئه‌ركه‌ له‌وه‌دا كورت ده‌بێته‌وه‌، كه‌ نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی پێكدێن له‌ چه‌ندین نیگار، كه‌ بابه‌تێك له‌چه‌ندین گۆشه‌نیگاوه چاره‌سه‌رده‌كه‌ن ‌، له‌نێو ئه‌م نیگارانه‌شدا نیگارێك یان زیاتر ده‌ستپێشخه‌ربوون له‌ ورووژاندنی ئه‌م بابه‌ته‌، مه‌سه‌له‌كه‌ش ته‌نیا له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ ناوه‌ستێت، به‌ڵكو ئه‌و نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌ زۆرانه‌ له‌سه‌ر چه‌ندین شتی تر یه‌كانگیرن، بۆ نمونه‌ شێوازی نیگاركێشان و ئه‌و ئامرازانه‌ی به‌كاردێن له‌ نیگاركێشاندا و كه‌سایه‌تیه‌كان و ئاماژه‌ و سیمبوله‌ به‌كارهاتووه‌كان له‌ كاریكاتێره‌كاندا و چه‌ندین شتی هاوشێوه‌ی تریش، كه‌ كۆمه‌ڵێك نیگاری كاریكاتێریی كۆده‌كه‌نه‌وه‌، بۆ نمونه‌ به‌كارهێنانی(حه‌نزه‌ڵه)ی پاڵه‌وان وه‌كو سیمبولێك له‌لایه‌ن (ناجی ئه‌لعلی) كاریكاتێریسته‌وه‌، وایكرد زۆرێك له‌ هونه‌رمه‌ندانی كاریكاتێریست به‌دوای كه‌سایه‌تیه‌كی هاوشێوه‌ بگه‌ڕێن، بۆ به‌كارهێنانیان وه‌كو سیمبولێك له‌ كاره‌كانیاندا، كاریكاتێره‌كه‌ی پاشا (لویس فیلیپ)ی هونه‌رمه‌ند (هێنری دۆمیێ) كه‌ له‌سه‌ر شێوه‌ی هه‌رمێ كێشابووی، هانی زۆرێك له‌ هونه‌رمه‌ندانی دا كه‌ هه‌مان بیرۆكه‌ له‌خۆبگرن، و ئه‌و كاریكاتێرانه‌ی كه‌ وێنای پاشایان ده‌كرد
له‌سه‌ر شێوه‌ی هه‌رمێ رۆژ به‌رۆژ له‌ زیادبووندابوون، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه‌ بووه‌ هۆی ڕق و تووڕه‌بوونی پاشا، هه‌روه‌ها به‌خشینی ئێسكه‌ كه‌لله‌ی ئاژه‌ڵێكی دیاركراو بۆ مرۆڤێك، كه‌ له‌ ده‌ستپێشخه‌ری هێنرێ دۆمیێ بوو، كه‌ كه‌لله‌ی سه‌ری هه‌ندێك له‌ ناوداره‌كانی كرده‌ ئێسكه‌ كه‌لله‌ی مه‌یمون، ئه‌م نمونانه‌ش ئاشكران له‌ مێژوودا، چونكه‌ یان خاوه‌نی جێكاری دیارن وه‌كو حاڵه‌تی (هه‌رمێ)یه‌كه‌، یان له‌ قۆناغه‌ سه‌ره‌تاكانی پێشكه‌وتنی كاریكاتێرن، وه‌كو حاڵه‌تی ئێسكه‌ كه‌لله‌ی مه‌یمونه‌كه‌، یان چه‌ند هۆیه‌كی تر، ئه‌و بابه‌تانه‌ش كه‌ ناتوانرێت خاوه‌نه‌ ده‌ستپێشخه‌ره‌كانیان دیاریبكرێن نایه‌نه‌ژماردن.
ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بابه‌تێك به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر به‌كاربێت، ئه‌وا هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست كاتی دیتنی بابه‌تی كاریكاتێرێك، ئه‌وا به‌ شێوه‌یه‌كی خۆڕسكانه‌ به‌دوای ئه‌گه‌ره‌كانی تری بابه‌ته‌كه‌دا ده‌گه‌ڕێت، زۆرجاریش له‌ هه‌مان بابه‌ت به‌ بابه‌تێكی دیكه‌ ده‌رده‌چێت، هه‌تا كاتێك كاریكاتێریست به‌رهه‌مێكی خۆی ده‌بینێت، بابه‌ته‌كه‌ پێشده‌خات و هه‌ڵگێڕ و وه‌رگێڕی ده‌كات، و هه‌وڵ ده‌دات تیشك بخاته‌ سه‌ر هه‌موو گۆشه‌كانی بابه‌ته‌كه‌، بۆیه‌ كاتێك كه‌ كاریكاتێرێك ده‌كێشێت، نیازی ئه‌وه‌ی نیه‌ كه‌ كاریكاتێرێكی دیكه‌ له‌سه‌ر هه‌مان بابه‌ت بكێشێت، ده‌بینیت بێ ئه‌وه‌ی هه‌ستی پێبكات چه‌ندین هێڵ ده‌خاته‌ سه‌ر كاغه‌زه‌كه‌، ئه‌نجام چه‌ندین كاریكاتێر دێنه‌ به‌رهه‌م، كه‌ زۆرجار كاریكاتێری یه‌كه‌میان باشترینیان نیه‌.
به‌ مانایه‌كی تر ئه‌ركی ورووژاندنی ئه‌فراندن، ده‌توانرێت به‌ ئه‌ركی سروشكاریی ناوبنرێت، كاتێك كه‌ كاریكاتێرێك سروش به‌ كاریكاتێریست ده‌به‌خشێت بۆ به‌رهه‌مهێنانی كاریكاتێرێكی دیكه‌، ئه‌و كاریكاتێره‌ نوێیه‌ش سروش ده‌به‌خشێت بۆ كاریكاتێرێكی دیكه‌ و هتد. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌مه‌ شتێكی باوه‌، و له‌سه‌ر زۆربه‌ی كاریكاتێره‌كان جێبه‌جێ ده‌بێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ هه‌موو كاریكاتێرێك كرداری سروش به‌خشین ده‌كات، یان هه‌موو كاریكاتێره‌كان له‌ كاریكاتێری تره‌وه‌ وه‌رگیراون.




ئه‌ركی گه‌یاندن و زانیاری به‌خشینی هونه‌ری كاریكاتێر … هه‌ندرێن خۆشناو

  • ئه‌ركی گه‌یاندن: كاریكاتێر وه‌كو نیگار بریتیه‌ له‌ یه‌كێك له‌ شێوه‌كانی زمانی شێوه‌كاری، به‌مه‌ش ده‌بێته‌ ئامرازێكی گه‌یاندن له‌ نێوان هونه‌رمه‌ند و جه‌ماوه‌ر له‌ لایه‌ك، و له‌ نێوان رۆژنامه‌ و خوێنه‌ر له‌لایه‌كی تر، و سێیه‌میش له‌ نێوان كۆمه‌ڵه‌ مرۆڤایه‌تیه‌ جیاوازه‌كاندا.
    هونه‌رمه‌ند به‌هۆی ئه‌و هێڵ و شێوانه‌ی كه‌ پێشكه‌شی خوێنه‌ریان ده‌كات، باس له‌ هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك و كارلێكردنێك و رووداوێك و دیارده‌یه‌ك ده‌كات، شتێكیان پێده‌ڵێت به‌ڵام به‌ زمانی كاریكاتێره‌وه‌، به‌مه‌ش له‌ په‌یوه‌ندیدا ده‌بێت له‌ گه‌ڵیاندا به‌ زمانی تایبه‌تی خۆی، رۆژنامه‌ش له‌ رێی كاریكاتێره‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندیدا ده‌بێت له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ردا، ئه‌گه‌ر هه‌ندێكیش ناڕازیبوون و پێیانوایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی هونه‌رمه‌ند له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ردا، هه‌ر هه‌مان په‌یوه‌ندی نێوان رۆژنامه‌ و جه‌ماوه‌ره‌، ئێمه‌ دڵنیایان ده‌كه‌ینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كه‌ش له‌ یه‌كه‌م ته‌ماشاكردنه‌وه‌ وادیاره‌، كه‌چی له‌ راستیدا وانیه‌، زۆرێك له‌ رۆژنامه‌كان زۆرجار له‌ رێی كاریكاتێره‌وه‌ به‌تایبه‌ت په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ردا ده‌به‌ستن، به‌ تایبه‌تی كاتێك له‌ رێی بابه‌ته‌كانی تره‌وه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ئه‌سته‌م ده‌بێت، له‌كاتێكدا كه‌ بابه‌ته‌ ئه‌ده‌بیه‌كان زۆر جار ناتوانن مه‌قه‌ستی چاودێر تێپه‌ڕێنن، كه‌چی كاریكاتێر به‌ زمانی تایبه‌تی خۆیه‌وه‌، ده‌توانێت ئه‌و مه‌قه‌سته‌ تێپه‌ڕێنێت و بگات به‌ خوێنه‌ر، بۆیه‌ زۆرجار رۆژنامه‌كان هانا بۆ كاریكاتێر ده‌به‌ن وه‌كو ئامرازێكی په‌یوه‌ندی و گه‌یاندن له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا.
    گه‌یاندنیش له‌ نێوان گه‌لان و كۆمه‌ڵه‌ مرۆڤایه‌تیه‌كانی تره‌وه‌ له‌ رێی كاریكاتێره‌وه‌، له‌ رێگای ناساندنی ئه‌و گه‌لانه‌ به‌ یه‌كتریه‌وه‌ ده‌بێت، چونكه‌ كاریكاتێر ده‌ربڕی په‌یكه‌ربه‌ندی ده‌روونی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و گه‌لانه‌یه‌، زۆرێك له‌ نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌كان ئه‌و په‌یكه‌ربه‌ندییه‌ به‌كاردێنن بۆ گه‌یشتن به‌ گه‌لانه‌وه‌، ئه‌گه‌ر چه‌ند هه‌ڵوه‌سته‌یه‌كی گشتی هاوبه‌ش هه‌بێت له‌ نێوان گه‌لاندا بۆ ورووژاندنی پێكه‌نین، ئه‌وا تایبه‌تمه‌ندی زیاتری هه‌یه‌، ئه‌و هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ی كه‌ پێكه‌نین دێنێته‌كایه‌وه‌ له‌ به‌رازیل، له‌ به‌نگلادیش وانیه‌، زۆرێك له‌ كاریكاتێره‌كان چیرۆكی میللی و په‌ندی پێشینان و دابونه‌ریت وه‌كو پاڵه‌وان و بابه‌تی خۆی به‌كاردێنێت، ئه‌مه‌ش رێ به‌ كاریكاتێر ده‌دات بۆ تێڕوانینی به‌رهه‌می ده‌وڵه‌مه‌ند و ئه‌فراندنی گه‌لانی تر.
  • ئه‌ركی زانیاری به‌خشین: واباوه‌ كه‌ زۆرێك له‌ كاریكاتێره‌كان زانیاریه‌ك به‌كاربێنن له‌وانه‌یه‌ بۆ خوێنه‌ر نوێ‌ بن، له‌وانه‌شه‌‌ كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی نوێ بن، یان بۆ خوێنه‌رێكی دیاركراو نوێ بن، كه‌ به‌هۆی ئه‌م كاریكاتێره‌وه‌ زانیاریه‌كی نوێی ده‌ست ده‌كه‌وێت، بۆ نمونه‌ ئه‌و خوێنه‌ره‌ی كه‌ گوێی له‌ چیرۆكی سێ مه‌یمونه‌كه‌ نه‌بووه‌ (گوێم لێ نه‌بوو، نه‌مدیت، نه‌مگوت)، كاتێك كه‌ خوێنه‌ره‌كه‌ كاریكاتێری سێ پۆلیس ده‌بینێت، په‌نجه‌ مۆری كه‌سێكیان دۆزیوه‌ته‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ كه‌سێكی گرنگیش بێت، دوای دیتنی كاریكاتێره‌كه‌، له‌ مانای كاریكاتێره‌كه‌ ده‌پرسێت، و ده‌زانێت كه‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ ئه‌و چیرۆكه‌ی به‌كارهێناوه‌ وه‌كو سیمبولێك، دوایی چیرۆكه‌كه‌‌ ده‌زانێت، هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ كاریكاتێری (سه‌ندرێلا)، كه‌ كاریكاتێریسته‌كه‌ چیرۆكی سه‌ندرێلای به‌كارهێناوه‌ بۆ ناساندنی كه‌سایه‌تیه‌ سیاسه‌توانه‌كان، مه‌رجیش نیه‌ كه‌وا ئه‌و زانیاریه‌ی كه‌ خرایه‌ سه‌ر زانیاریه‌كانی خوێنه‌ره‌وه‌ له‌ بواری ئه‌ده‌ب یان چیرۆكی میللی یان له‌ بواری ئه‌فراندنه‌وه‌ بێت به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، له‌وانه‌یه‌ له‌ بواری مێژوو یان پزیشكی یان ماتماتیك یان بوارێكی تر بێت، چونكه‌ له‌وانه‌یه‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ چه‌ند سیمبولێكی جیاواز له‌ كاریكاتێره‌كانیدا به‌كاربێنێت، له‌هه‌ر بوارێك له‌ بواره‌كانی چالاكی مرۆڤایه‌تی زانستی یان ئه‌فراندن یان بوارێكی دیكه‌ بێت، ده‌توانین چه‌ندین نمونه‌ی دیكه‌ش بێنینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و زانیاریانه‌ی كه‌ خوێنه‌ر له‌ دیتنی كاریكاتێره‌وه‌ ده‌ستی ده‌كه‌وێت.
    ئێمه‌ لێره‌دا قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و زانیاریانه‌ ناكه‌ین كه‌ كاریكاتێریان تێدا به‌كاردێت وه‌ك ئامرازێكی گه‌یاندن، وه‌كو بواری وانه‌گوتنه‌وه‌ و فێركاری، كه‌ ئه‌و زانیاریانه‌ ده‌چنه‌ خانه‌ی ئه‌ركه‌كانی كاریكاتێره‌وه‌، به‌ڵكو قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و زانیاریانه‌ ده‌كه‌ین كه‌ خوێنه‌ر به‌ رێكه‌وت له‌ كاریكاتێرێكدا ده‌ستی ده‌كه‌وێت، كه‌ زۆرجار له‌ باكگراوندی كاریكاتێرێكه‌وه‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێت، بۆ نمونه‌ ناوی كه‌شتیه‌ ئه‌مریكاییه‌ به‌شداربووه‌كانی یه‌كێك له‌ شه‌ڕه‌ ده‌ریاییه‌كانی نێوان كه‌شتگه‌لی به‌ریتانیایی و ئه‌مریكایی، ئامانجی سه‌ره‌كی له‌م كاریكاتێره‌دا گه‌یاندنی ئه‌و زانیارییه‌یه‌ بۆ جه‌ماوه‌ر، به‌ڵكو له‌وانه‌شه‌ كه‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌‌ بیری له‌م شته‌ نه‌كردبێته‌وه‌، و ناوی كه‌شتیه‌كانی وه‌كو ئاماژه‌یه‌ك به‌كارهێناوه‌، به‌ڵام خوێنه‌ر ناوی كه‌شتیه‌كانی به‌هۆی كاریكاتێره‌كه‌وه‌ زانی.

هه‌ندرێن خۆشناو




ئه‌ركی په‌روه‌رده‌كاریی هونه‌ری كاریكاتێر … هه‌ندرێن خۆشناو

كاریكاتێر به‌ سروشته‌ ره‌خنه‌گرانه‌كه‌ی، دیارده‌یه‌كی نه‌رێنی چاره‌سه‌رده‌كات، ئه‌گه‌ر هه‌ردوو جۆری كاریكاتێری گاڵته‌جاڕی و پۆرترێت به‌لاوه‌نێین، كه‌ به‌ دوو جۆری بنه‌ڕه‌تی له‌ جۆره‌كانی كاریكاتێر ناژمێردرێن، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش هه‌ردوو جۆره‌كه‌ له‌وانه‌یه‌ چه‌ندین نیگار له‌خۆبگرن كه‌ سروشتی ره‌خنه‌گرانه‌یان هه‌یه‌. ئه‌و سروشته‌ ره‌خنه‌گرانه‌ی كاریكاتێر ده‌بێته‌ هۆی به‌راوردكردنێك له‌نێوان دیارده‌ نه‌رێنیه‌كان و پێچه‌وانه‌كه‌یاندا، به‌رده‌وام هه‌ڵسه‌نگاندنی دیارده‌یه‌كی نه‌رێنی، نه‌رێنی ده‌بێت، واته‌ كاریكاتێر ره‌خنه‌ له‌و دیارده‌یه‌ ده‌گرێت و به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ داوای وه‌ستان له‌ دژیدا ده‌كات، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی په‌روه‌رده‌كردنی جه‌ماوه‌ر له‌سه‌ر دژایه‌تیكردنی دیارده‌ی نه‌رێنی، ئه‌م په‌روه‌رده‌یه‌ش له‌وانه‌یه‌ دژ به‌ كه‌سێكی دیاركراو بێت، وه‌كو زنجیره‌ كاریكاتێره‌كانی (ناست) (پاشا توید)، كه‌ كاریكاتێریسته‌كه‌ تێیاندا ئابڕووی پارێزگاری نیویۆرك ده‌بات، كه‌ به‌ گه‌نده‌ڵی ناسراوبوو، هه‌روه‌ها له‌ كاریكاتێره‌كانی (دۆمیێ) (پاشا لویس فیلیپ)، هه‌روه‌ها له‌ زنجیره‌ی (ناوداره‌كان)دا، و له‌و كاریكاتێره‌ زۆرانه‌ی دژ به‌ (ناپلیۆن بۆناپارت) و (ناپلیۆنی سێیه‌م) و (هتله‌ر) و (ستالین) و (ریگان) و زۆرێك له‌ سه‌ركرده‌كانی جیهان له‌ چه‌ندین ماوه‌ی مێژوویی جیاوازدا، له‌وانه‌یه‌ په‌روه‌رده‌كه‌ش ئاڕاسته‌كراو بێت دژ به‌ كۆمه‌ڵێك، وه‌كو حزبێكی سیاسی، یان جۆرێكی تری گروپ و گردبوونه‌وه‌، یان نه‌ژادێكی دیاركراو، یان دژ به‌ ده‌وڵه‌تێك، یان دیارده‌یه‌كی دیاركراودا.
ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ له‌ كاریكاتێری سیاسیدا چه‌ندین وریاكه‌ره‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ جێگای پرسیارن، ئایا هه‌موو نیگاره‌ كاریكاتێریه‌كان په‌روه‌رده‌ی ئه‌رێنی به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌، پێویست به‌ شیكردنه‌وه‌یه‌ك و هاوكێشه‌یه‌كی ساده‌ ده‌كات ئه‌ویش، ئایا له‌ سیاسه‌تدا ئه‌وه‌ی ئه‌رێنییه‌ بۆ من، ئه‌رێنییه‌ بۆ تۆ؟ بۆ نمونه‌ ململانێی دوو حزب له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات له‌ وڵاتێكی دیاركراودا، هه‌ردوو حزبه‌كه‌ هێرش ده‌كه‌نه‌ سه‌ریه‌كتری، ئه‌مه‌ لایه‌نگری خۆی هه‌یه‌، و ئه‌وی تریش لایه‌نگری خۆی، ئه‌مه‌ له‌سه‌ر حه‌قه‌، و ئه‌وی تریش له‌وانه‌یه‌ له‌سه‌ر حه‌ق بێت، لێره‌دا ئه‌رێنی و نه‌رێنی دیاركراوه‌، به‌ پشت به‌ستن به‌ بیروڕای جیاوازه‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ ڕاست بێت و له‌وانه‌شه‌ چه‌وت بێت، زۆرجاریش راستی و ناڕاستیمان بۆ به‌ده‌رناكه‌وێت، ته‌نانه‌ت دوای ماوه‌یه‌كی زۆریش، نه‌ك به‌ پشتبه‌ستن به‌ پێوه‌ری جێگیر و گشتی، بۆیه‌ كاریكاتێر ئامرازێكی په‌روه‌رده‌ییه‌ له‌وانه‌یه‌ به‌ دوو ئاڕاسته‌ی دژ به‌یه‌كدا به‌كاربێت. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ری په‌روه‌رده‌كرابێت ئه‌رێنی بێت یان نه‌رێنی، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كاریكاتێر ئه‌ركێكی په‌روه‌رده‌یی جێبه‌جێ ده‌كات، له‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تیش كاره‌كه‌ رۆشنتره‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و بنه‌مایانه‌ی كه‌ هه‌ڵوه‌سته‌كانیان له‌سه‌ر بونیات ده‌نرێن، له‌ دیارده‌یه‌ك یان دیارده‌یه‌كی تر، بنه‌مای جێگیرتر و گشتگیرترن، زۆرجاریش هه‌ڵوه‌سته‌ی زۆرینه‌ی هه‌ر زۆری جه‌ماوه‌ره‌، ئه‌و دیاردانه‌ی كه‌ كاریكاتێر ره‌خنه‌یان لێده‌گرێت، ئه‌و دیاردانه‌ن كه‌ له‌ڕێ لاده‌رن له‌و بنه‌ما ئه‌خلاقیانه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگا به‌ درێژایی هه‌زاران ساڵ دایناون، كه‌ هه‌تاهه‌تایه‌ به‌ دیارده‌ی نه‌رێنی ده‌مێننه‌وه‌، چونكه‌ ده‌بنه‌ هۆی زه‌ره‌ر و زیانێكی زۆر بۆ كۆمه‌ڵگا، له‌و دیاردانه‌ش بۆ نمونه‌ به‌رتیل، تاوانكاری، له‌شفرۆشی، ئاڵوده‌بوونی خواردنه‌وه‌ی مه‌ی و ماده‌ هۆشبه‌ره‌كان، هه‌ڵئاوسان و گرانیی، زوڵم و زۆرداری، چه‌ندین دیارده‌ی دیكه‌ش. به‌مه‌ش كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ بواری جێبه‌جێكردنی ئه‌ركی په‌روه‌رده‌ییدا پله‌ی یه‌كه‌م ده‌گرێت، له‌ نێو جۆره‌كانی تری كاریكاتێردا، له‌به‌ر رۆشنی ئه‌و ئاماژانه‌ی كه‌ هه‌ڵوه‌سته‌ ره‌خنه‌ییه‌كانی خۆی له‌سه‌ر بونیات ده‌نێت هه‌روه‌ك باسمان كرد.
به‌ڵام له‌ كاریكاتێری پۆرترێت و گاڵته‌جاڕیدا ئه‌ركی په‌روه‌رده‌یی نیمچه‌ وونه‌، له‌به‌ر ئه‌و بێلایه‌نیه‌ی كه‌ ئه‌و دوو جۆره‌ كاریكاتێره‌ی پێده‌ناسرێت به‌رانبه‌ر به‌ كێشه‌ گشتیه‌كاندا، ته‌نیا ئه‌گه‌ر چه‌ند زیادكردنێكی تریان هاته‌ سه‌ر، وه‌كو كاریكاتێره‌كانی هونه‌رمه‌ندی فه‌ڕه‌نسایی (دۆمیێ) كه‌ باس له‌ ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی نیشتیمانی ده‌كات، ئه‌و زیادكردنانه‌ی كه‌ دۆمیێ خستویه‌تیه‌ سه‌ر كاریكاتێره‌كه‌، له‌ ڕه‌گه‌زه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی كاریكاتێر دانانرێت، خستنه‌ناوی ئه‌م زیادكردنانه‌ش شێوازێكی سیاسیانه‌ به‌ كاریكاتێری پۆرترێت ده‌به‌خشێت، به‌م شێوه‌یه‌ش ئه‌م جۆره‌ی كاریكاتێر ده‌توانێت رۆڵێكی په‌روه‌رده‌یی بگێڕێت، ئه‌گه‌ر چه‌ند زیادكردنێكی بخرێته‌سه‌ر، نزیكی بكه‌نه‌وه‌‌ له‌ جۆره‌كانی تری كاریكاتێری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی.




ئه‌ركی به‌كاربردنی هونه‌ری كاریكاتێر … هه‌ندرێن خۆشناو

ئه‌ركی به‌كاربردنیش له‌ ئه‌ركه‌ گرنگه‌كانی رۆژنامه‌گه‌رییه‌، چونكه‌ رۆژنامه‌گه‌ریی به‌ دابینكردنی سه‌رچاوه‌ داراییه‌كانی، به‌ پشت به‌ستن به‌خۆی، بنه‌مای سه‌ربه‌خۆبوون و به‌رده‌وامبوونی خۆی داده‌ڕێژێت، چۆن كاریكاتێریش ئه‌م ئه‌ركه‌ جێبه‌جێ ده‌كات؟ ده‌توانین بڵێین به‌ بوونی كاریكاتێر له‌لاپه‌ڕه‌كانی رۆژنامه‌ خولاوه‌كاندا به‌ شێوه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی جه‌ماوه‌رێكی فراوان بۆ رۆژنامه‌كه‌ دابین ده‌كات، به‌مه‌ش داهاتی رۆژنامه‌كه‌ زیاتر ده‌بێت، له‌ ڕێی زیاتركردنی ژماره‌ی فرۆشراوه‌كانیدا، له‌وانه‌یه‌ بڵێن نرخی رۆژنامه‌كه‌ خه‌رجیه‌كانی تێچوونی ده‌رناكات، بۆیه‌ زیادكردنی ژماره‌ی رۆژنامه‌كه‌ نابێته‌ هۆی زیادكردنی داهاته‌ داراییه‌كانی، له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك جار ئه‌مه‌ راست بێت، چونكه‌ له‌وانه‌یه‌ كاریكاتێر ئه‌و رۆڵه‌ به‌كاربردنه‌ نه‌گێڕێت، كاتێك نرخی رۆژنامه‌كه‌ به‌رزبێت، له‌ سه‌رووی توانای زۆرینه‌ی خوێنه‌ران بێت، به‌ڵام به‌هۆی كاریكاتێره‌وه‌ جه‌ماوه‌ری رۆژنامه‌كه‌ فراوانتر ده‌بێت، و به‌دیهێنانی ناوبانگی بۆ رۆژنامه‌كه‌، وا ده‌كات رێكلام كردن بڕژێته‌ سه‌ر رۆژنامه‌كه‌، و نرخی رێكلامه‌كانیش به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی به‌رزكردنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ داراییه‌كانی رۆژنامه‌كه‌، هه‌روه‌ها ژماره‌ی به‌شداربووان، و به‌ڵانسی فرۆشتنی رۆژنامه‌كه‌، به‌شێكی گرنگی خه‌رجی تێچوونی بڵاوكراوه‌كه‌ پڕده‌كه‌نه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ی كه‌ ده‌ڵێت به‌ڵانسی دارایی دابینكراو له‌ ڕێی فرۆشتنه‌وه‌، رۆڵێكی گرنگی نیه‌ له‌ پشتگیریی كردنی بڵاوكراوه‌كاندا، قسه‌یه‌كی هه‌ڵه‌یه‌.

هه‌ندێك له‌وانه‌یه‌ بپرسن ئایا كاریكاتێر به‌ته‌نیا ئه‌و رۆڵه‌ ده‌گێڕێت؟ له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێین هه‌ڵبه‌ته‌ نا، كاریكاتێر به‌شێكه‌ له‌ هه‌مووان، رۆڵی خۆی له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌كانی تری بڵاوكراوه‌كه‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی هارمۆنی ده‌گێڕێت، به‌ته‌نیاش رۆڵی ویستراو نابینێت، به‌ڵام به‌كارهێنانی كاریكاتێر نیشانه‌ی پشت به‌ستنی بڵاوكراوه‌كانه‌ به‌ دیدگای نوێكاری له‌ كاره‌كانیاندا، و نیشانه‌ی بوێری و دڵكاری ئه‌و بڵاوكراوانه‌یه‌، چونكه‌ كاریكاتێر زۆرجار بابه‌تێكی ره‌خنه‌گره‌، ئه‌مه‌ش لای جه‌ماوه‌ر په‌سنده‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ره‌خنه‌گریش نه‌بێت، سروشته‌ كۆمیدیاكاره‌‌كه‌ی خۆشه‌ویستیه‌كی زۆری جه‌ماوه‌ری بۆلای خۆی راكێشاوه‌، ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڵاوكراوه‌كه‌ هه‌وڵی دروستكردنی په‌یوه‌ندیه‌كی به‌هێزتر ده‌دات له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ردا، كاتێك ئه‌م مه‌رجه‌ش (بوونی كاریكاتێر له‌ بڵاوكراوه‌كه‌دا) به‌دیبێت، واباوه‌ كه‌ ئه‌م ئه‌ركه‌ش (به‌كاربردن)به‌دیدێت.

هه‌ندرێن خۆشناو




ئه‌ركی جوانیی (ئیستاتیكی) هونه‌ری كاریكاتێر …هه‌ندرێن خۆشناو

كاریكاتێر به‌هۆی بوونی به‌ یه‌كێك له‌ هونه‌ره‌ شێوه‌كارییه‌كان، ده‌بێت ئه‌م ئه‌ركه‌ جێبه‌جێ بكات، چونكه‌ پشت به‌ ته‌كنیكه‌ شێوه‌كارییه‌كان ده‌به‌ستێت. ئه‌میش ئه‌م ئه‌ركه‌ به‌ دوو ئاڕاسته‌ جێبه‌جێ ده‌كات، ئاڕاسته‌ی ده‌ره‌كی و ئاڕاسته‌ی ناوه‌خۆ. ئاڕاسته‌ی ناوه‌خۆ كورت ده‌بێته‌وه‌ له‌ ڕۆڵی كاریكاتێر له‌ زیادكردنی كه‌ره‌سته‌ی جوانكاری به‌سه‌ر ڕووی لاپه‌ڕه‌كانی رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كاندا، كه‌ بونیاتی لاپه‌ڕه‌ ئه‌ندازه‌ی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، كه‌ له‌وانه‌یه‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌بێت تێیدا و جوانی نه‌به‌خشێت، بونیاتی لاپه‌ڕه‌ پشت به‌ چه‌ندین ره‌گه‌ز ده‌به‌ستێت، وه‌كو ناونیشان و جۆره‌كانی ڕێنووس و چوارچێوه‌كان و دابه‌ش و بڵاوكردنه‌وه‌ی گۆشه‌ و ستوونه‌كان هه‌روه‌ها وێنه‌ و تابلۆكان، ئه‌گه‌ر ئه‌و بونیاته‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌بێت، ئه‌وا ده‌بێته‌ هۆی ده‌ره‌نجامی نه‌رێنی، و ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتووش بوو و بونیاتنرابوو له‌سه‌ر بنه‌مای ڕاست و دروست، ئه‌وا ده‌بێته‌ هۆی ده‌ره‌نجامی ئه‌رێنی، به‌بێ گومان كاریكاتێریش ڕۆڵێكی گرنگی هه‌یه‌ له‌و بونیاته‌دا، كاتێك كه‌ وێنه‌ و تابلۆ له‌ بونیاتی لاپه‌ڕه‌ی رۆژنامه‌دا، وه‌كو په‌نجه‌ره‌یه‌ك وان له‌ بونیاتی ئاساییدا، به‌بێ گومانیش ئه‌وه‌ی بچێته‌ ژوورێكه‌وه‌ كه‌ زیاتر له‌ په‌نجه‌ره‌یه‌كی تێدایه‌، هه‌ست به‌ حه‌سانه‌وه‌ ده‌كات، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌چێته‌ ژوورێكه‌وه‌ كه‌ هیچ په‌نجه‌ره‌ی تێدا نیه‌، یه‌كه‌میان ده‌توانێت بڕوانێته‌ چه‌ندین لاوه‌، ئه‌وه‌ی دووه‌میش وا هه‌ست ده‌كات كه‌ چۆته‌ زیندانه‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ كاریكاتێر ڕۆڵێكی جوانكاری گرنگ ده‌بینێت، به‌ پشت به‌ستن به‌ په‌رچدانه‌وه‌ی بینین، كه‌ له‌ دیتنی لاپه‌ڕه‌یه‌كی رۆژنامه‌ یان گۆڤارێكه‌وه‌ دێته‌كایه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر لایه‌نی بینینیش وه‌لانێین، كاریكاتێر بابه‌تێكی جیا له‌ بابه‌ته‌كانی دیكه‌ی لاپه‌ڕه‌كه‌‌ پێشكه‌ش ده‌كات له‌ ڕووی شێوازی پێشكه‌شكردنه‌وه‌ كه‌ پشت به‌ گاڵته‌جاڕییه‌وه ده‌به‌ستێت‌، بابه‌ته‌كانی دیكه‌ش پشت به‌ شێوازی دیكه‌وه‌ ده‌به‌ستن، به‌مه‌ش كاریكاتێر زامنی فره‌یی و هه‌مه‌جۆرییه‌ له‌ ناوه‌ڕۆكدا، له‌ ئاڕاسته‌ی ده‌ره‌كیشدا كورت ده‌بێته‌وه‌ له‌ گه‌شه‌كردنی هه‌ستی جوانكاریی له‌لای خوێنه‌راندا، كه‌ خوێنه‌رانی رۆژنامه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی چه‌ند به‌شێكی فراوانی ئاڕاسته‌ جیاواز و هه‌وه‌سه‌كانن، مه‌رجیش نیه‌ له‌ چێژوه‌رگرانی هونه‌ره‌ شێوه‌كارییه‌ جیاوازه‌كان بن، ئه‌گه‌ر نه‌شڵێین كه‌وا زۆرینه‌ی خوێنه‌ران له‌ بایه‌خده‌رانی هونه‌ره‌ شێوه‌كارییه‌كان نین، هونه‌ری كاریكاتێری لێده‌رچێت، كه‌ كاریكاتێر به‌ نزیكی بابه‌ته‌كانیه‌وه‌ له‌ جه‌ماوه‌ر، ده‌توانێت بگاته‌ ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌، به‌مه‌ش خۆی وه‌كو هونه‌رێك له‌ هونه‌ره‌كانی شێوه‌كاری به‌سه‌ر ئه‌م جه‌ماوه‌ره‌‌ ده‌سه‌پێنێت، به‌مه‌ش نزمترین ئاستی په‌یوه‌ندی به‌ هونه‌ره‌ شێوه‌كارییه‌كانه‌وه‌ له‌لایه‌ن ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ فراوانه‌وه‌ دێنێته‌كایه‌وه‌، له‌گه‌ڵ به‌سه‌رچوونی كاتدا، زۆرینه‌ی ئه‌و خوێنه‌رانه‌ی كه‌ بایه‌خ به‌ هونه‌ری كاریكاتێره‌وه‌ ده‌ده‌ن و چێژی لێوه‌رده‌گرن، ده‌ست به‌ چێژوه‌رگرتن له‌ جۆره‌كانی تری هونه‌ره‌ شێوه‌كارییه‌كانه‌وه‌ وه‌رده‌گرن و ده‌توانن تێیانبگه‌ن، به‌مه‌ش كاریكاتێر ئه‌ڵقه‌ی گه‌یاندنی نێوان هونه‌ره‌كانی شێوه‌كاری و جه‌ماوه‌رێكی فراوانی خوێنه‌رانه‌وه‌ پێكدێنێت، چونكه‌ كاریكاتێر به‌ پێشكه‌شكردنی ته‌كنیكه‌ جیاوازه‌كانی گرافیكه‌وه‌، بینه‌ری ڕاهێناوه‌ له‌ قبوڵكردنی ئه‌و هێڵانه‌ و هه‌ستكردن به‌ جوانیه‌كانیه‌وه‌، و وای له‌ خوێنه‌ر كردووه‌ ده‌رچوون له‌ باوه‌كانی لا قبوڵ بێت، و به‌ چاوێكی پشكنه‌ره‌وه‌ ته‌ماشای ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ بكات، كه‌ له‌ چه‌مكه‌ باوه‌ ڕه‌گداكوتاوه‌كانی مێشكی خوێنه‌ره‌وه‌‌ ده‌رده‌چن. ‌ ‌
به‌مه‌ش كاریكاتێر ئه‌ركی جوانكاریی بۆ خوێنه‌ر و بۆ بڵاوكراوه‌كه‌ش جێبه‌جێ ده‌كات، كه‌ بونیاتێكی هاوسه‌نگ و شێوه‌یه‌كی سه‌رنجڕاكێشی پێده‌به‌خشێت، و جه‌ماوه‌ری بۆ ڕاده‌كێشێت، و بۆ جه‌ماوه‌ریش به‌تایبه‌تی جه‌ماوه‌ری ساده‌، په‌یوه‌ندییه‌كی سه‌ره‌تایی له‌گه‌ڵ هونه‌ره‌ شێوه‌كارییه‌كانه‌وه‌ دابین ده‌كات.




ئه‌ركی هه‌واڵیی هونه‌ری كاریكاتێر به‌شی -2- هه‌ندرێن خۆشناو

ئێستاش ده‌وه‌ستین بۆ دیاركردنی گه‌وهه‌ری ئه‌و هه‌واڵه‌ی كه‌ كاریكاتێر هه‌ڵیگرتووه‌، هه‌روه‌ك دیتمان كه‌وا بنه‌ماكانی هه‌واڵ له‌ كاریكاتێردا به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ چڕ ده‌بێته‌وه‌ له‌ كاریكاتێری سیاسیدا، به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ی باس له‌ رووداوێكی دیاركراو ده‌كات، به‌ڵام زیاتر گشتگیرتر و به‌رفراوانتر ده‌رده‌كه‌وێت له‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ باس له‌ دیارده‌یه‌ك ده‌كات، ئێمه‌ باسی كاریكاتێر ده‌كه‌ین، بۆیه‌ به‌كارهێنانی ئاماژه‌ ده‌ره‌كییه‌ هاوكاره‌كان، وه‌كو كاتی ده‌رچوونی ژماره‌ی رۆژنامه‌كه‌ و شته‌كانی تریش به‌ ته‌واوی رێگه‌پێدراوه‌، ته‌نانه‌ت هه‌واڵێكی ئاساییش ناتوانرێت كاته‌كه‌ی دیاری بكرێت به‌بێ زانینی رێكه‌وته‌كه‌ی، زۆرێك له‌ هه‌واڵه‌كانی رۆژنامه‌كان رێكه‌وتی بۆ دانانرێت، له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ خوێنه‌ر رێكه‌وتی ده‌رچوونی رۆژنامه‌كه‌ ده‌زانێت، بۆیه‌ كاریكاتێریش ئه‌و مافه‌ی هه‌یه‌ وه‌كو هه‌واڵێكی ئاسایی. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ كاریكاتێر له‌ بنه‌ڕه‌تدا پشت به‌ هه‌واڵی ناڕاسته‌وخۆ ده‌به‌ستێت، كاتێك كه‌ باسی كارێكی ناڕاسته‌قینه‌ ده‌كات، هه‌روه‌ك له‌ كاریكاتێره‌كه‌ی هونه‌رمه‌ندی سوریایی (عه‌بدوڵڵا به‌سمه‌گی) بۆ نمونه‌، ده‌یه‌وێت شتێكی دیكه‌مان پێ بڵێت، له‌ كاریكاتێره‌كه‌دا هه‌واڵی راسته‌وخۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جیهانی یه‌كه‌م و دووه‌م و سێیه‌م هه‌موویان جێگایه‌كیان داگیركردووه‌ له‌سه‌ر ته‌خته‌ی وه‌رزشدا، و جیهانی سێیه‌میش ده‌خنكێت، هه‌واڵه‌ ناڕاسته‌وخۆكه‌ش‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی ده‌یه‌وێت بیگه‌یه‌نێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جیهانی سێیه‌م به‌ده‌ست كێشه‌یه‌كی زۆره‌وه‌ ده‌ناڵێنێت، سه‌باره‌ت به‌ كاریكاتێره‌كانی تریش به‌هه‌مان شێوه‌.
بێجگه‌ له‌مانه‌ ئێمه‌ ناتوانین حساب له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا بكه‌ین، هه‌روه‌ك چۆن حساب له‌گه‌ڵ هه‌واڵێكی ئاساییدا ده‌كه‌ین، هه‌واڵی ئاسایی ڕۆڵی له‌ ئه‌ركه‌ هه‌واڵییه‌كه‌یدا قه‌تیس ده‌بێت، به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ پشت به‌ چه‌ندین وه‌ده‌رچه‌ی دیاركراو ده‌به‌ستێت بۆ بونیاتنانی خۆی، به‌ڵام كاریكاتێر بابه‌تێكی هونه‌ری ئه‌فراندنه‌، پشت به‌ ناواقیع ده‌به‌ستێت بۆ وێناكردنی واقیع، بۆیه‌ ئه‌ركی هه‌واڵیی تاكه‌ ئه‌ركی كاریكاتێر نیه‌، ئه‌و وه‌ده‌رچانه‌ی كه‌ كاریكاتێریش پشتی پێده‌به‌ستێت له‌ هه‌واڵدا، له‌وانه‌یه‌ وه‌ده‌رچه‌ی خه‌یاڵی بێت و كات و شوێنی دیاركراوی نه‌بێت، بۆیه‌ ونبوونی هه‌ندێك له‌ بنه‌ماكانی هه‌واڵ هه‌ندێك جار مانای ونبوونی هه‌واڵ نیه‌ له‌ كاریكاتێردا.
له‌به‌رئه‌وه‌ی وه‌ده‌رچه‌ واقیعیانه‌كان له‌ ناوه‌ڕۆكی كاریكاتێردا دوورده‌كه‌ونه‌وه‌، هه‌رچه‌ند كاریكاتێر دووربكه‌وێته‌وه‌ له‌ سیاسه‌ته‌وه‌، هه‌واڵ له‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تیدا ووردبینی و ڕۆشه‌نی كه‌مترده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ وه‌ده‌رچه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی فراوانتر و گشتگیرترن، هه‌روا سه‌باره‌ت به‌ كاریكاتێری گاڵته‌جاریشدا، هه‌موو وه‌ده‌رچه‌كان له‌ خه‌یاڵی هونه‌رمه‌ندا له‌ دایك ده‌بن، ئه‌گه‌ر كاریكاتێری سیاسی رووداوێكی وێناكرد، و كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تیش دیارده‌یه‌كی وێناكرد، رووداوه‌كه‌ و دیارده‌كه‌ بنه‌مایه‌كی واقیعیانه‌یان هه‌یه‌، به‌ڵام كاریكاتێری گاڵته‌جاڕی جیاكارییه‌كی خه‌یاڵی وێناده‌كات كه‌ بنه‌مایه‌كی واقیعی نیه‌، بۆیه‌ هه‌واڵ تێیدا له‌ چوارچێوه‌ی وێنه‌كه‌دا قه‌تیس ده‌بێت، نمونه‌ی كاریكاتێره‌كه‌ش كه‌ باس له‌ دایك و كوڕه‌كه‌ی كه‌ له‌ وانه‌ی مۆسیقادا دێنه‌وه‌ ده‌كات، ناچاربووین هه‌ر له‌ خودی وێنه‌كه‌دا له‌ بنه‌ماكانی هه‌واڵدا بگه‌ڕێین، وامان دانا كه‌ كاته‌كه‌ ده‌مه‌و ئێواره‌یه‌ و شوێنه‌كه‌ش ڕێی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ماڵه‌وه‌، رووداوه‌كه‌ش گه‌ڕانه‌وه‌ و چاوگرتنی منداڵه‌كه‌یه‌…هتد، به‌م شێوه‌یه‌ ئێمه‌ هه‌واڵه‌كه‌مان له‌ واقیعدا ده‌ستنه‌كه‌وت، بۆیه‌ ئه‌ركی هه‌واڵیی له‌ كاریكاتێری گاڵته‌جاڕیدا كه‌م ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ هه‌واڵی پێشكه‌شكراو هیچ له‌ كاریكاتێره‌كه‌ زیادناكات، ده‌توانین له‌ ڕووی تیۆرییه‌وه‌ به‌ هه‌واڵی بژمێرین، ته‌نیا له‌به‌ر بوونی هه‌ندێك بنه‌ما تێیدا، به‌ڵام له‌ ڕووی پراكتیكه‌وه‌ هه‌واڵ نیه‌، بۆیه‌ ئه‌ركی هه‌واڵیی به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی به‌ پله‌ی یه‌ك له‌ كاریكاتێری سیاسیدا به‌ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ پله‌ی دووش له‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تیدا، به‌ڵام له‌ كاریكاتێری گاڵته‌جاڕیدا ئه‌و بایه‌خه‌ی له‌ده‌ست ده‌دات، و له‌ كاریكاتێری پۆرترێتدا به‌ ته‌واوه‌تی وون ده‌بێت.
ئه‌م بیروبۆچوونانه‌ش له‌سه‌ر هه‌موو تابلۆ كاریكاتێرییه‌كان به‌هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه‌ جێبه‌جێ ده‌بێت، له‌ كاتی چاره‌سه‌ركردنی ئه‌ركی هه‌واڵیی له‌ هه‌ر تابلۆیه‌كی كاریكاتێریی به‌جیا، واته‌ له‌ حاڵه‌تی جێبه‌جێكردنی ئه‌م ئه‌ركه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تاكی، به‌ڵام كاتێك كه‌ وا دابنێین كاریكاتێر بێجگه‌ له‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌م ئه‌ركه‌ هه‌واڵییه‌ به‌شێوه‌یه‌كی تاكی، به‌ شێوه‌یه‌كی كۆمه‌ڵیش جێبه‌جێی ده‌كات، ئه‌وا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ كاریكاتێری پۆرترێتیش به‌م ئه‌ركه‌ هه‌واڵییه هه‌ڵده‌ستێت.
كاریكاتێر ئه‌ركی هه‌واڵی به‌ كۆمه‌ڵ جێبه‌جێ ده‌كات به‌هه‌ر سێ جۆره‌كانیه‌وه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و پۆرترێت، كاتێك كه‌ وێنه‌ كاریكاتێرییه‌كان باس له‌ یه‌ك بابه‌ت ده‌كه‌ن دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌، ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ بابه‌تێكی زینده‌گی بووه‌ له‌و كاته‌دا، ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ك، له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ وێنه‌ كاریكاتێریه‌كانی یه‌ك به‌دوای یه‌كدا ده‌توانن به‌ره‌وپێشوه‌چوونی رووداوێكی دیاركراو پێشكه‌ش به‌ بینه‌ر بكه‌ن، ئه‌مه‌ له‌ بواری سیاسیدا، له‌ بواری كۆمه‌ڵایه‌تیشدا كاریكاتێر وێنه‌یه‌كی دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ باوه‌كان له‌ سه‌رده‌مێكی دیاركراودا پێشكه‌ش ده‌كات، بۆ نمونه‌ وێناكردنی دیارده‌ی به‌رتیل وه‌رگرتن له‌ چه‌ندین كاریكاتێری بڵاوكراوه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی دیاركراودا، نیشانه‌ی به‌ربڵاوی ئه‌و دیارده‌یه‌یه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا، ده‌نا بۆ ئه‌م گرفته‌ هونه‌رمه‌نده‌ كاریكاتێرییه‌كانی نیگه‌ران ده‌كرد و سه‌رنجی راده‌كێشان؟. له‌ كاریكاتێری پۆرترێتیشدا دووباره‌بوونه‌وه‌ی هه‌مان ده‌موچاو و روخسار، نیشانه‌ی گرنگی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌یه‌‌ له‌ سه‌رده‌می بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و كاریكاتێرانه‌دا‌، لێره‌دا گوته‌یه‌كی چارڵ دیگۆلمان (سه‌رۆكی پێشووی فه‌ره‌نسا) به‌بیردێته‌وه، كه‌ رۆژێك به‌ كه‌سه‌ نزیكه‌كانی گوتبوو ئاستی جه‌ماوه‌ریی دابه‌زیوه‌، كاتێك كه‌ له‌ هۆی ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌‌ ده‌پرسن، دیگۆل ده‌ڵێت: ژماره‌ی ئه‌و كاریكاتێرانه‌ی كه‌ باسم ده‌كه‌ن له‌ رۆژنامه‌كاندا كه‌مبۆته‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ دیگۆل له‌مه‌دا راست بێت، چونكه‌ ناوبانگی مرۆڤ وایلێده‌كات ببێته‌ ئامانجی كاریكاتێری پۆرترێتدا، ده‌نا هۆ چیه‌ كاریكاتێری كه‌سێك پێشكه‌ش بكه‌یت كه‌ كه‌س نایناسێت؟. كاریكاتێری پۆرترێت وێنه‌یه‌ك به‌بێ بابه‌ت، ئه‌گه‌ر كه‌سایه‌تی پۆرترێته‌كه‌ نه‌ناسراو بوو، ئه‌وا بینه‌ر‌ هیچی ده‌ست ناكه‌وێت، چونكه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا واباوه‌ كه‌ بینه‌ر به‌راوردێك له‌ نێوان روخساره‌ راسته‌قینه‌كه‌ و كاریكاتێره‌كه‌دا بكات، و كارلێك له‌گه‌ڵ كاریكاتێره‌كه‌دا بكات.
هه‌روه‌ك دیتمان كاریكاتێر هه‌واڵێكمان پێشكه‌ش ده‌كات به‌ شێوه‌ی كۆمه‌ڵ، هه‌روه‌ها هه‌واڵمان پێشكه‌ش ده‌كات له‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ تێیدا بڵاوده‌بێته‌وه‌، به‌ شێوه‌ كۆمه‌ڵه‌كه‌ی هه‌واڵێكی دۆكیومێنتاریمان پێشكه‌ش ده‌كات، كه‌ ئاماژه‌ی رووداو و دیارده‌ و نه‌ریته‌كانی قۆناغێكی مێژوویی پێشوون. بۆ نمونه‌ زۆریی ئه‌و كاریكاتێرانه‌ی كه‌ باسی (ناپلیۆن پۆناپێرت)یان ده‌كرد له‌ سه‌رده‌می سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا.

هه‌ندرێن خۆشناو




ئه‌ركی هه‌واڵیی هونه‌ری كاریكاتێر – به‌شی -1- … هه‌ندرێن خۆشناو

بۆ دیاركردنی بوونی یان نه‌بوونی ئه‌م ئه‌ركه‌ی كاریكاتێر، پێشتر به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی بنه‌ماكانی هه‌واڵ دیارده‌كه‌ین، هه‌واڵ چیه‌؟ هه‌واڵ بابه‌تێكی رۆژنامه‌وانیه‌ پێكدێت له‌ چه‌ندین زانیاری، كه‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌: چی روویدا؟ له‌ كوێ روویدا؟ كه‌ینێ روویدا؟ كێ پاڵه‌وانی رووداوه‌كه‌یه‌؟ به‌م شێوه‌یه‌ هه‌واڵ هه‌ڵده‌ستێت به‌ پێشكه‌شكردنی چه‌ند زانیاریه‌ك سه‌باره‌ت به‌ رووداوێكی دیاركراو، كات و شوێن و پاڵه‌وانه‌كانی دیاركراون، ئه‌مه‌ش هه‌واڵی ساده‌یه‌، بێ توانج و شیكار و زێده‌كردن، ئایا كاریكاتێر ده‌توانێت ئه‌م ئه‌ركه‌ به‌جێ بگه‌یه‌نێت، و له‌ نێو قه‌ده‌كانیدا بنه‌ماكانی هه‌واڵی تێدایه‌؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌، چه‌ندین كاریكاتێر وه‌كو نمونه‌ ده‌خه‌ینه‌ڕوو بۆ شیكردنه‌وه‌، له‌ جۆره‌كانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و بۆ پێكه‌نین و پۆرترێتی كاریكاتێری.
پێشتر با چه‌ندین كاریكاتێری سیاسی وه‌رگرین، سه‌ره‌تا كاریكاتێرێك سه‌باره‌ت به‌ سه‌ردانه‌كه‌ی (شولتز) وه‌زیری پێشووی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا بۆ ئیسرائیل، (شولتز) (شامێر)ی نقووم بوو له‌ كه‌ڵه‌كه‌یه‌ك به‌رد ڕاده‌كێشێت، پێشتر با رووداوه‌كه‌ دیاربكه‌ین، رووداوه‌كه‌ سه‌ردانی (شولتز)ـه‌ بۆ ئیسرائیل، ئه‌مه‌ش له‌ ده‌قه‌ نووسراوه‌كه‌ی هاوشان له‌گه‌ڵ كاریكاتێره‌كه‌‌وه‌ دیاره‌، ته‌نانه‌ت به‌بێ ئه‌و ده‌قه‌ش ده‌توانین ئه‌مه‌ هه‌ڵێنجین، چونكه‌ كاریكاتێره‌كه‌ وێنای (شولتز) ده‌كات، نه‌ك (بوش) یان (ریگان)، بۆ دیاركردنی شوێنی رووداوه‌كه‌ش، دیاره‌ كه‌ (شولتز) له‌ سه‌ردانێكدایه‌ بۆ ئیسرائیل، و شوێنه‌كه‌ فه‌ڵه‌ستینه‌، چونكه‌ (شامێر) نقوومه‌ له‌ نێو به‌رددا نه‌ك (ئه‌مریكا)، چونكه‌ كه‌س له‌وێ به‌ردهاوێژی ناكات، با پاڵه‌وانه‌كانیش دیاربكه‌ین، ئه‌وانیش (شولتز) و (شامێر)ن، و پاڵه‌وانێكی ناڕاسته‌وخۆش ئه‌ویش ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌رده‌كانیان هاوێشتووه‌، ئه‌وه‌ی ئاگاداری بارودۆخه‌كه‌ش بێت ده‌زانێت، كه‌ منداڵانی فه‌ڵه‌ستینن، به‌مه‌ش ره‌گه‌زی سێیه‌م دابینكرا، بۆ زانینی كاتی رووداوه‌كه‌ش، ده‌توانین له‌ ژماره‌ی رۆژنامه‌كه‌وه‌ دیاربكه‌ین كه‌ كاریكاتێره‌كه‌ی تێدا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، یان له‌ ئیمزای كاریكاتێریسته‌كه‌ و رێكه‌وتی كاریكاتێره‌كه‌، ئه‌گه‌ر نه‌بوو، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئێمه‌دا روویدا، كه‌ كاریكاتێره‌كه‌مان له‌ په‌ڕتووكێك ده‌ستكه‌وت، نه‌ك له‌ رۆژنامه‌یه‌ك، به‌ڵام دیاركردنی كاتی رووداوه‌كه‌ هه‌نده‌ ئه‌سته‌م نیه‌، له‌ نێو كاریكاتێره‌كه‌دا سێ ئاماژه‌ هه‌ن، یاریده‌ده‌رن بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، یه‌كه‌میان ئه‌و ماوه‌یه‌ی كه‌ (شولتز) تێیدا وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا بووه‌، دووه‌میان ئه‌و ماوه‌یه‌ی كه‌ (شامێر) تێیدا سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل بووه‌، سێیه‌میشان ئه‌و ماوه‌یه‌ كه‌ تێیدا راپه‌ڕینی فه‌ڵه‌ستینیان به‌رپابووه‌، به‌مجۆره‌ش ره‌گه‌زی چواره‌ممان ده‌ستده‌كه‌وێت، به‌مه‌ش ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ی كه‌ دڵنیا ده‌بینه‌وه‌ له‌ بوونی هه‌واڵ له‌ كاریكاتێردا، به‌ڵام ئه‌م كاریكاتێره‌ رووداوێكی دیاركراو وێناده‌كات، ئه‌مه‌ له‌سه‌ر هه‌موو كاریكاتێره‌كاندا به‌جێنایه‌ت، كه‌ زۆربه‌ی كاریكاتێره‌كان خه‌سڵه‌تێكی گشتییان هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش پرسیارێكی به‌جێیه‌، بۆیه‌ نمونه‌یه‌كی دیكه‌ وه‌رده‌گرین‌، ئه‌ویش كاریكاتێرێكی هونه‌رمه‌ند (عه‌لی فه‌رزات)ـه‌ سه‌باره‌ت به‌ قه‌ردی وڵاتانی جیهانی سێیه‌م، رووداوه‌كه‌ قه‌ردی قورسی وڵاتانی جیهانی سێیه‌مه‌، پاڵه‌وانه‌كانیش حكومه‌ته‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌ن، شوێنه‌كه‌ش وڵاتانی جیهانی سێیه‌مه‌‌، كاته‌كه‌ش ئه‌و ماوه‌یه‌یه‌ كه‌ ده‌سته‌واژه‌ی جیهانی سێیه‌می لێ په‌یدابوو، هه‌واڵه‌كه‌ش ئه‌و قه‌ردانه‌ن كه‌ سه‌رشانی جیهانی سێیه‌میان قورس كردووه‌، له‌ نیگاری هونه‌رمه‌ند (عه‌بدوڵڵا به‌سمه‌گی)یش سه‌باره‌ت به‌ جیهانی یه‌كه‌م و دووه‌م و سێیه‌م، هه‌واڵه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جیهانی یه‌كه‌م كه‌ رۆژئاوایه‌، پله‌ی یه‌كه‌می گرتووه‌ له‌سه‌ر ته‌خته‌ی وه‌رزشی، و جلوبه‌رگێكی به‌نرخ و سیگار ده‌كێشێت، كه‌ دۆخه‌ بێخه‌م و ئاسوده‌كه‌ی پیشان ده‌دات، پله‌ی دووه‌میش كه‌ رۆژهه‌ڵات داگیریكردووه‌، ئه‌گه‌ر وه‌كو پله‌ی یه‌كه‌میش نه‌بێت له‌ خۆشگوزه‌رانی و بێخه‌می، ئه‌ویش ئاسوده‌ و بێخه‌مه‌ و پێده‌كه‌نێت، نیشانه‌كانی رازیبوون به‌ روخساریه‌وه‌ دیاره‌، كه‌چی وڵاتانی سێیه‌م ته‌نیا ناوله‌پی ده‌ستی هانابه‌ری دیاره‌، چونكه‌ نقووم بووه‌ له‌ قه‌رد و كێشه‌كانیه‌وه‌، لێره‌شدا ده‌توانرێت رووداوه‌كه‌ به‌ بارودۆخی جیهانی سێیه‌مه‌وه‌ دیاریبكرێت، و پاڵه‌وانه‌كانیش به‌ لایه‌نه‌ ململانێكاره‌كانی جیهان، و شوێنه‌كه‌ش زه‌وییه‌، و كاته‌كه‌ش سه‌رده‌می بوونی ده‌سته‌واژه‌ی (جیهانی سێیه‌م) ـه‌، بۆ زیاتر دیاركردنی كاته‌كه‌ش پێش ساڵی 1991یه‌، چونكه‌ جیهانی دووه‌م پاش ئه‌و ساڵه‌ بارودۆخه‌كانی وه‌ك جیهانی سێیه‌می لێهات، به‌ڵكو خراپتریش، به‌مجۆره‌ هه‌واڵ له‌م كاریكاتێره‌شدا بوونی هه‌یه‌.
له‌ بواری كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تیشدا، ده‌توانرێت باسی كاریكاتێری هونه‌رمه‌ندی میسری (به‌هجه‌ت عوسمان) بكرێت، كه‌ تێیدا پولیسێك هاوڵاتیه‌كی ئاسایی ڕاوده‌نێت بۆ ئه‌وه‌ی نیشانه‌یه‌كی (مه‌دالیا) پێببه‌خشێت، و هاوڵاتیه‌كه‌ش له‌ ده‌ستی هه‌ڵدێت و ده‌ڵێت: مامه‌ من پیاوێكی شه‌ریفم .. بۆ نیشانه‌م ده‌ده‌یتێ!!!؟.
له‌م كاریكاتێره‌دا ده‌توانین هه‌واڵه‌كه‌ به‌ به‌خشینی نیشانه‌ (مه‌دالیا) به‌ كه‌سه‌ نه‌شیاوه‌كان دیاربكه‌ین، تا ئه‌و راده‌یه‌ی كه‌ وه‌رگرتنی نیشان بۆته‌ ئاماژه‌ی نه‌بوونی شه‌ڕه‌ف نه‌ك پێچه‌وانه‌كه‌ی، له‌ كاریكاتێره‌كه‌ی هونه‌رمه‌ندی شه‌هید (ناجی ئه‌لعه‌لی)یشدا، كرداری نیشان به‌خشین به‌ كوشتن لێكده‌چووێنێت، هه‌واڵه‌كه‌ش ده‌توانین له‌وه‌دا‌ كورت بكه‌ینه‌وه‌، كه‌ ئه‌وانه‌ی نیشان ده‌به‌خشن، له‌ خۆشه‌ویستی ئه‌وانه‌ی وه‌ریده‌گرن نایبه‌خشن، به‌ڵكو بۆ فریودان و هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنیان ده‌یبه‌خشن.
له‌ بواری كاریكاتێری گاڵته‌جاڕیشدا، له‌ كاریكاتێره‌كه‌‌ی دایك و كوڕه‌كه‌ی، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ بابه‌تێكی دیاركراو هه‌ڵناگرێت، به‌ڵام ده‌توانرێت هه‌واڵی تێدا بدۆزینه‌وه‌، ژنه‌كه كوڕه‌كه‌ی خۆی له‌ وانه‌ی مۆسیقا ده‌هێنێته‌وه‌، و چاوه‌كانی به‌ده‌ست ده‌گرێت بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و منداڵانه‌ نه‌بینێت كه‌ یاری تۆپی پێ ده‌كه‌ن، شوێنه‌كه‌ رێگای هاتنه‌وه‌یه‌ له‌ وانه‌ی مۆسیقا بۆ ماڵه‌وه‌، كاته‌كه‌ش ئێوارانه‌ و كه‌ له‌دوای ده‌وامی خوێندنگا یاری ده‌كه‌ن، پاڵه‌وانه‌كانیش هه‌موو ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ كاریكاتێره‌كه‌دا ده‌ركه‌وتوون، به‌تایبه‌تی دایك و كوڕه‌كه‌ی، كه‌ دوو پاڵه‌وانی بنه‌ڕه‌تین له‌ كاریكاتێره‌كه‌دا، به‌مجۆره‌ ده‌ستكه‌وتنی هه‌واڵ له‌ هه‌موو كاریكاتێره‌كاندا به‌دیدێت، كه‌وابێت كاریكاتێر ئه‌ركی هه‌واڵیی به‌جێده‌گه‌یه‌نێت، دواییش باس له‌ هه‌واڵ له‌ كاریكاتێری پۆرترێتدا ده‌كه‌ین.




نیگاری كاریكاتێری له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا …. به‌شی -3- هه‌ندرێن خۆشناو

چه‌ندین شت هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵانه‌وه‌ ره‌چاویان بكات له‌وانه‌ش:

1- وێناكردنی شته‌كان:

2- جێبه‌جێكردنی نیگاره‌كان:
چه‌ند شتێك هه‌یه‌ له‌م بواره‌دا كه‌ نیگاركێش له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا ده‌بێت پابه‌ند بێت پێیانه‌وه‌، ئه‌مانیش:

روونی و نیشانكردنی سنووره‌كان، هه‌ڵبژاردنی ره‌نگه‌كان كه‌ هه‌موویان په‌یوه‌ستن به‌یه‌كه‌وه‌، ئامانجی سه‌ره‌كی له‌ نیگاره‌كان له‌ رۆژنامه‌كانی منداڵاندا گه‌یاندنی بیرۆكه‌كه‌یه‌، نه‌ك پیشاندانی كارزانی و ده‌ستڕه‌نگینی، بۆیه‌ هێڵ و هێڵكارییه‌كان له‌ نیگاره‌كاندا ده‌بێت روون و دیار بن، ئه‌و ره‌نگانه‌ی كه‌ به‌كاردێن له‌ نیگاره‌كان ده‌بێت جیاواز بن له‌و ره‌نگانه‌ی كه‌ له‌ باكگراونده‌كان به‌كارهاتوون، هه‌روه‌ها ئه‌و ره‌نگه‌ به‌كارهاتووانه‌ ده‌بێت ره‌نگی كراوه‌بن بۆ حه‌سانه‌وه‌ی چاوه‌كان و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ڵێڵی و چوونه‌ناویه‌كی ره‌نگه‌كان، بۆ ئه‌وه‌ی منداڵ به‌ ئاسانی بتوانێت شته‌ نیگاركێشراوه‌كان له‌یه‌ك جیابكاته‌وه‌، هه‌روه‌ها واباشتره‌ هێڵی ره‌ش به‌كاربێت بۆ دیاریكردنی سنوری ورده‌كاری شته‌كان، بۆ نمونه‌ گوێ و چاو و لووت و كراس و پانتۆڵ و كاتژمێر و قۆپچه‌ و شته‌كانی تر دیار و ئاشكرابن، ورده‌كارییه‌كانی دیكه‌ش به‌هه‌مان شێوه‌، وا په‌سندتره‌ كه‌ هه‌موو ورده‌كارییه‌كان به‌ هێڵێكی ره‌ش دیاربكرێت، هه‌تا منداڵ كۆششێكی زۆر نه‌كات بۆ ناسینه‌وه‌ی گه‌وهه‌ری شته‌كان، په‌سه‌ندیش نیه‌ كه‌ نیگاره‌كان به‌ ره‌ش و سپی پێشكه‌ش به‌ منداڵان بكرێن، چونكه‌ چاوی منداڵ تام و چێژ له‌م ته‌كنیكه‌ وه‌رنارگرێت، و به‌رده‌وام وێنه‌ی ره‌نگاوڕه‌نگی لا په‌سه‌ندتره‌ له‌ ره‌ش و سپی، شتێكی تریش كه‌ ده‌بێت باسی بكه‌ین له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا كێشه‌ی هاوسه‌نگی نێوان نیگار و وشه‌یه‌، كه‌ كێشه‌یه‌كی گرنگه‌ و ده‌بێت باسی بكرێت، قۆناغی منداڵی له‌ نێوان چوار پێنج ساڵیدا تا پازده‌ ساڵی درێژه‌ ده‌كێشێت، بۆیه‌ ئاڕاسته‌كردن به‌ره‌و منداڵان له‌م بواره‌دا زۆر مه‌ترسی له‌خۆده‌گرێت، و پێویستی به‌ وریابوونه‌وه‌ هه‌یه‌، كاتێك كه‌ ئه‌و چیرۆكانه‌ی ئاڕاسته‌كراون بۆ منداڵانی ته‌مه‌ن پێنج ساڵی بۆ نمونه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو پشت به‌ شێوه‌كاری ده‌به‌ستن، كه‌چی ئه‌و چیرۆكانه‌ی كه‌ ئاڕاسته‌كراون بۆ منداڵانی ته‌مه‌ن حه‌وت ساڵی، ده‌بێت چه‌ند رسته‌یه‌كی ساده‌ی هاوشان بێت، كه‌ به‌ ئاسانی تێیبگه‌ن و بخوێندرێنه‌وه‌، و له‌ ته‌مه‌نی ده‌ ساڵیشدا، ده‌بێت رسته‌كان قورستربن، و له‌ ته‌مه‌نی پازده‌ ساڵیشدا ده‌بێت ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ ته‌واو و كامڵ بێت، و پشت به‌ گفتوگۆی پچڕپچڕ و تاكه‌ رسته‌ نه‌به‌ستێت، و شێوه‌كاریش ماوه‌ی ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ بدات و نه‌ختێك بچێته‌ دواوه‌، لێره‌دا باس له‌سه‌ر گرنگترین جۆره‌كانی هونه‌ر نیه‌، به‌ڵكو رۆژنامه‌گه‌ری منداڵان به‌ پله‌ی یه‌كه‌م كار بۆ پێشخستنی عه‌قڵ و هزری منداڵان ده‌كات، ئامرازه‌ پێویسته‌كانیش بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ به‌كارده‌هێنێت، كاتێك له‌و چیرۆكانه‌ی كه‌ ئاڕاسته‌ی منداڵانی ته‌مه‌ن پێنج ساڵی ده‌كرێن، وشه‌ تێیاندا وه‌لا ده‌نرێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م منداڵانه‌ هێشتا توانای خوێندنه‌وه‌یان نیه‌‌، له‌و چیرۆكانه‌ش كه‌ ئاڕاسته‌ی ته‌مه‌ن پازده‌ ساڵیدا ده‌كرێن، نیگار دێته‌ دواوه‌، مانای بێ بایه‌خی نیگار نیه‌، به‌ڵكو بواردانه‌ به‌م منداڵانه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی هزر و خه‌یاڵیان و پشت به‌خۆ به‌ستن، كاتێك كه‌ نیگار كولێره‌یه‌كی ئاماده‌كراو پێشكه‌ش به‌ منداڵان ده‌كات، ده‌قی ئه‌ده‌بی ته‌نیا هه‌ویره‌كه‌ی پێشكه‌ش ده‌كات، و بواری ده‌دات به‌خۆی كولێره‌كه‌ ئاماده‌بكات، نیگار پاڵه‌وانێك پێشكه‌ش به‌ منداڵان ده‌كات به‌ هه‌موو ورده‌كارییه‌كانیه‌وه‌ جلوبه‌رگ و ره‌نگی چاو، ده‌وروبه‌ری پاڵه‌وانه‌كه‌ و ئه‌و باكگراوندانه‌ی كه‌ رووداوه‌كان باسی لێوه‌ده‌كه‌ن، بوار به‌ منداڵ نادات كه‌ له‌ هزری خۆیدا وێنه‌كه‌ دروست بكات، ده‌قی ئه‌ده‌بیش وێنه‌ گشتیه‌كه‌ پێشكه‌ش به‌ منداڵ ده‌كات، بۆ نمونه‌ ئه‌و داره‌ی كه‌ پاڵه‌وانه‌كه‌ له‌ ژێریه‌وه‌ دانیشتووه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌ هزری منداڵێكدا داری سنۆبه‌ر بێت و له‌ هزری یه‌كێكی دیكه‌ داری به‌ڕوو بێت، له‌ یه‌كێكی دیكه‌شدا داری سێو بێت و به‌مجۆره‌، پاڵه‌وانه‌كه‌ش له‌وانه‌یه‌ به‌ كراسێكی شین یان سوور بێت، منداڵه‌كه‌ زیاتر هزر و خه‌یاڵی خۆی به‌كاردێنێت، هۆیه‌كه‌ش لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ منداڵ له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌دا پێشوازی خه‌یاڵكردن به‌كاردێنێت، كه‌چی له‌ رێگای نیگاره‌كانه‌وه‌ پێشوازی بینین به‌كاردێنێت، ئه‌وه‌ی كه‌ زانراویشه‌ له‌ رێگای پێشوازی بینینه‌وه‌، شته‌كان وه‌كو خۆی له‌ هزردا ده‌مێننه‌وه‌، و ئه‌سته‌مه‌ گۆڕانكارییان به‌سه‌ردابێت، ئه‌گه‌ریش بوو ئه‌وا گۆڕانكارییه‌كی زۆر ساده ده‌بێت، بۆیه‌ له‌ ته‌مه‌ن پێنج ساڵیدا پشت به‌ستن به‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ ده‌بێت، هه‌روا له‌ ته‌مه‌نی پازده‌ ساڵیشدا پشت به‌ستن به‌ نیگار، ده‌بێته‌ هۆی نانه‌وه‌ی زیانێكی زۆر، له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ده‌بێت هاوسه‌نگی له‌ نێوان وشه‌ و نیگاردا هه‌بێت له‌ بابه‌تی پێشكه‌ش كراودا، به‌ گوێره‌ی ئه‌و ته‌مه‌نه‌ی كه‌ بابه‌ته‌ رۆژنامه‌وانییه‌كه‌ی ئاڕاسته‌ ده‌كرێت، له‌ ساڵانی دوایی ته‌مه‌نی منداڵیشدا، نیگار ده‌توانێت ببێته‌ هۆكارێكی یاریده‌ده‌ر بۆ تێگه‌یشتن و پێكهێنانی وێنایه‌كی سه‌ره‌تایی بابه‌ته‌كه له‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ردا، بۆ بواردانی بۆ سه‌ره‌تایه‌ك، و دواییش بۆ ده‌رچوون به‌ تواناكانی خۆیه‌وه‌.

له‌م روانگه‌یه‌وه‌ش نیگاری كاریكاتێری له‌وانه‌یه‌ به‌شێك بێت له‌ كاریكاتێری زنجیره‌یی، له‌ ساڵانی سه‌ره‌تای قۆناغی منداڵیدا، به‌شێكیش بێت له‌ كاریكاتێری كۆمیكس، له‌ ساڵانی دوایی قۆناغی منداڵیدا هه‌روه‌ك باسمان كرد، واته‌ له‌ یه‌كه‌میان واز له‌ وشه‌ دێنێت، و له‌ دووه‌میشدا به‌ شێوه‌یه‌كی ساده‌ وشه‌ به‌كاردێنێت، له‌ ساڵانی پێشكه‌وتووی قۆناغی منداڵیشدا كاریكاتێر ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ كاریكاتێری هاوشان، كه‌ ڕۆڵی یاریده‌ده‌ر ده‌بینێت، نه‌ك بنه‌ڕه‌تی له‌ بابه‌تی رۆژنامه‌وانیدا، له‌وانه‌شه‌ به‌ شێوه‌ی دیكه‌ش بوونی هه‌بێت وه‌كو كاریكاتێری سه‌ربه‌خۆ، كه‌ جیاوازی له‌گه‌ڵ كاریكاتێرێكی ئاساییدا نیه‌، ته‌نیا له‌ ساده‌یی و روونی گونجاو بۆ تێگه‌یشتنی منداڵان، ئه‌م جۆره‌ نیگارانه‌ش ده‌توانرێت له‌ زۆرێك له‌ گۆڤاری منداڵاندا ببینرێن، تاكه‌ شت كه‌ ده‌بێت ره‌چاوی بكرێت كاتی پێشكه‌شكردنی ئه‌م جۆره‌ نیگارانه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت گونجاو بێت له‌گه‌ڵ پێكهاته‌ی ده‌روونی منداڵ و ئاستی وه‌رگرتنی بۆ شته‌كان، هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌بێت توانای به‌ پێكه‌نینهێنانی منداڵیشیان هه‌بێت، بۆیه‌ ده‌بێت ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ پێشكه‌ش ده‌كرێن له‌و نێوه‌ندانه‌ بن كه‌ منداڵ تێیاندا ده‌ژیت، وه‌كو ماڵ و خوێندنگا و ئه‌و یاری و وازیانه‌ی‌ كه‌ منداڵ ده‌یانكات و هاوشێوه‌كانیان، بۆ نمونه‌ ئه‌و نیگاره‌ كه‌ وێنای چۆنیه‌تی فڕینی پێڵاوی یاریزانێكی تۆپی پێ ده‌كات، و به‌ربوونه‌وه‌ی به‌سه‌ر سه‌ری ناوبژیوانه‌كه‌، له‌وانه‌یه‌ وێنه‌یه‌كی بێ بایه‌خ بێت بۆ كه‌سێكی پێگه‌یشتوو، به‌ڵام بۆ منداڵێك له‌وانه‌یه‌ بابه‌تێكی پڕ له‌ پێكه‌نین بێت، بۆیه‌ كاتی ڕوو له‌ منداڵ كردن نابێت نیگاركێشه‌كه‌ خۆی ماندووبكات له‌ گه‌ڕان به‌دوای بابه‌ته‌كه‌ی له‌نێو سیاسه‌ت و ئابووری و هاوشێوه‌كانیاندا، چونكه‌ عه‌قڵی منداڵ هێشتا توانای تێگه‌یشتنی ئه‌م جۆره‌ شتانه‌ی نیه‌، به‌ڵكو ده‌بێت بگه‌ڕێت به‌دوای مێشێك كه‌ له‌سه‌ر لووتی مامۆستایه‌ك نیشتۆته‌وه‌، په‌ڕاوه‌كانی خوێندنگای منداڵان و بابه‌ته‌ هاوشێوه‌كانی تر، كه‌ گونجاون بۆ عه‌قڵ و هزری منداڵ، بابه‌تی پێشكه‌شكراویش له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌نده‌وه‌، ده‌كرێت ساده‌تر بێت یان ئاڵۆزتر، به‌پێ ته‌مه‌نی منداڵه‌كه‌.

پێویسته‌ ئه‌وه‌ بگوترێت كه‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵان پێویستی به‌ پسپۆریی هه‌یه‌، چونكه‌ كرداری گه‌یشتن وگه‌یاندن له‌گه‌ڵ منداڵاندا، به‌ یه‌كێك له‌ ئاڵۆزترین كرداره‌كانی گه‌یاندنی نێوان مرۆڤه‌كان ده‌ژمێردرێت، له‌به‌ر ئه‌و جیاوازییه‌ زۆره‌ی رێگای تێگه‌یشتن له‌ شته‌كان‌، و په‌یدابوونی به‌رده‌وامی پێوه‌ری نوێ له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌ نه‌وه‌یه‌ك بۆ نه‌وه‌یه‌كی تره‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌لای نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ چێژی لێوه‌رده‌گیرا، له‌وانه‌یه‌ له‌لای نه‌وه‌ی داهاتوو بێزاركه‌ر و نا تێگه‌یشتوو بێت، ئه‌و شێوازانه‌ی بۆ په‌روه‌رده‌كردنی ئه‌و نه‌وه‌یه‌ به‌كارده‌هات، له‌وانه‌یه‌ بۆ نه‌وه‌ی داهاتوو كۆن بێت، چونكه‌ مرۆڤ له‌ پێشكه‌وتنی به‌رده‌وامدایه‌، و ئامرازه‌كانی گه‌یاندنیش هه‌روا، نه‌وه‌ گه‌نجه‌كانیش ئاستی زانینیان زیاتره‌، له‌چاو هاوته‌مه‌نه‌كانی خۆیان له‌ نه‌وه‌كانی پێشووتر، بۆیه‌ پێویستیان به‌ به‌ڵگه‌ی زیاتر و به‌هێزتر هه‌یه‌ بۆ قایلبوون، له‌ نه‌وه‌كانی پێشووتر، بۆیه‌ ململانێی نێوان باوكان و كوڕان جێگایه‌كی گرنگی هه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بی جیهانیدا، له‌به‌رئه‌وه‌‌ پێویسته‌ تووشی سه‌رسوڕمان نه‌بین، كاتێك منداڵێك پێكه‌نینی به‌ رووكه‌شیانه‌ی زانیاریه‌كانی باوكی بێته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێت شێوازی خۆمان په‌ره‌پێبده‌ین تاوه‌كو له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی منداڵه‌كانمان گونجاو بێت، سه‌ختی و دژواریه‌كه‌ش لێره‌دایه‌.




نیگاری كاریكاتێری له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا‌ به‌شی -2- …هه‌ندرێن خۆشناو

چه‌ندین شت هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا‌ ره‌چاویان بكات له‌وانه‌ش:

  • وێناكردنی شته‌كان: هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست ده‌بێت پابه‌ندی ئه‌و زانیاریانه‌ بێت كه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌وه‌ پێشكه‌ش كراوه‌، بۆ نمونه‌ كاتێك ده‌قه‌كه‌ باس له‌ ده‌ سه‌ربزن ده‌كات، ده‌بێت كاریكاتێریسته‌كه‌ ده‌ سه‌ربزن وێنابكات، نه‌ك هه‌شت یان دوازده‌، چونكه‌ منداڵ زۆر حه‌ز به‌ به‌راوركردنی نیگار و ده‌قه‌كان ده‌كات، كاتی خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ ئاره‌زووی زانینی هه‌موو ورده‌كاریه‌كان ده‌كات، به‌ دوای هه‌موو سه‌ره‌ بزنه‌كاندا ده‌گه‌ڕێت، و به‌ شوێنی شوانه‌كه‌ و لێكچوونی بزنه‌كان له‌م وێنه‌یه‌ و له‌ وێنه‌كه‌ی دوای ئه‌و، و له‌ دیمه‌نه‌ سروشتیه‌كه‌ كه‌ كراوه‌ته‌ باكگراوندی وێنه‌كان، و چه‌ندین شتی تریشدا ده‌گه‌ڕێت، له‌وانه‌یه‌ به‌دوای شمشاڵی شوانه‌كه‌شدا بگه‌ڕێت، چونكه‌ له‌ خه‌یاڵیدا شمشاڵ و شوان پێكه‌وه‌ به‌ندن، بۆیه‌ له‌وانه‌یه‌ نه‌بوونی شمشاڵ له‌گه‌ڵ شوانه‌كه‌دا، هه‌تا ئه‌گه‌ر له‌ ده‌قه‌كه‌شدا بوونی نه‌بێت، ببێته‌ هۆی نانه‌وه‌ی پرسیار و سه‌رسوڕمانه‌وه‌ له‌لای منداڵه‌وه‌، رووداوێكی خۆشم به‌بیردادێته‌وه‌ به‌سه‌ر هونه‌رمه‌ندێكی شێوه‌كاری سوریاییدا هاتبوو، كه‌ له‌ گۆڤارێكی منداڵاندا كاری ده‌كرد، منداڵێكی له‌ (باب توما) له‌ دیمه‌شق دیتبوو گۆڤارێكی به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، كه‌ ئه‌و وێنه‌كانی كێشا بوو، له‌منداڵه‌كه‌ نزیك بووه‌وه‌ و لێی پرسی بوو: ‌ ‌
  • ڕات چۆنه‌ به‌ چیرۆكه‌كه‌؟ ئه‌ویش له‌ وه‌ڵامدا گوتبووی:
  • چیرۆكه‌كه‌ خۆشه‌، به‌ڵام نیگاركێشه‌كه‌ گێله‌، مشكه‌كه‌ی به‌بێ كلك دروست كردووه‌. ئه‌و مشكه‌‌ش یه‌كێك بوو له‌ كۆمه‌ڵه‌ مشكێك، نیگاركێشه‌كه‌ له‌بیری كردبوو كلكی بۆ دروست بكات، سه‌ره‌ڕای پابه‌ندبوون به‌ ژماره‌ و سیفه‌ته‌كانه‌وه‌، پابه‌ندبوون به‌ وێناكردنی شته‌كان له‌سه‌ر‌ حه‌قیقه‌تی خۆیانه‌وه‌ش پێویسته‌، كاتێك باسه‌كه‌ له‌سه‌ر گورگێكه‌، ده‌بێت هونه‌رمه‌نده‌كه‌ گورگێك وێنه‌ بكێشێت نه‌ك پڵینگێك، چونكه‌ كاتێك منداڵێك له‌سه‌ر گورگێك ده‌خوێنێته‌وه‌، و پڵینگێك ده‌بینێت، تووشی سه‌رلێشێوان ده‌بێت، چونكه‌ له‌دوای خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌، په‌رۆشێكی لا دروست ده‌بێت بۆ دیتنی ئه‌و گورگه‌ی له‌ ده‌قه‌كه‌ باسی كراوه‌، سه‌ری لێده‌شێوێت كاتێك گورگه‌كه‌ نابینێت و ناتوانێت ئه‌مه‌ شیبكاته‌وه‌، ته‌نانه‌ت یه‌كێكی پێگه‌یشتووش ناتوانێت ئه‌مه‌ شیبكاته‌وه‌، كه‌سه‌ پێگه‌یشتووه‌كه‌ ده‌توانێت به‌سه‌ریدا گوزه‌ربكات و له‌سه‌ری نه‌وه‌ستێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ چه‌ندین پرسیار له‌لای منداڵه‌كه‌وه‌ و بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ ده‌وروژێنێت، له‌م باریه‌وه‌ نمونه‌یه‌كی ساده‌ ده‌هێنینه‌وه‌، ئه‌ویش چیرۆكێكه‌ له‌ گۆڤاری (سامر)ی منداڵان بڵاوكرابۆوه‌، مێشوله‌یه‌ك له‌سه‌ر دارخورمایه‌ك ده‌نیشێته‌وه‌، و كاتێك ده‌یه‌وێت بفڕێت، ده‌ڵێت دارخورما جێگیربه‌، دارخورماكه‌ش ده‌ڵێت من هه‌ستم پێت نه‌كرد كاتێك نیشتیه‌وه‌، چۆن هه‌ستت پێده‌كه‌م كاتێك ده‌فڕیت، لای ئێمه‌ ناوه‌ڕۆكی چیرۆكه‌كه‌ گرنگ نیه‌، به‌ڵكو نیگاركێشه‌كه‌ وێنه‌ی چۆله‌كه‌یه‌كی كێشابوو له‌ جیاتی مێشوله‌كه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی قه‌باره‌ی چۆله‌كه ‌گه‌وره‌تره‌ له‌هی مێشوله‌، یان له‌به‌ر چه‌ندین هۆی دیكه‌ كه‌ ئێمه‌ نایزانین، ئه‌گه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ بێت، ده‌بوایه‌ نیگاركێشه‌كه‌ وێنه‌ی مێشوله‌یه‌كی كێشابوایه‌ به‌ قه‌باره‌ی چۆله‌كه‌كه‌، ناچار نه‌بوو به‌ گۆڕینی پاڵه‌وانی چیرۆكه‌كه‌، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی به‌هه‌ڵه‌دابردنێكی زۆر كه‌ پێشتر باسمان كردووه‌، منداڵ سه‌ری سوڕده‌مێنێت له‌ بوونی چۆله‌كه‌ له‌ جێگای مێشوله‌كه‌وه‌، ئه‌گه‌ر نه‌زانێت مێشوله‌ش چیه‌، ئه‌وا وا ده‌زانێت كه‌ چۆله‌كه‌كه‌ مێشوله‌یه‌، بۆیه‌ به‌ بیروڕای ئێمه‌وه‌ نابێت نیگاركێش منداڵ بخاته‌ ئه‌م سه‌رلێشێواوی و به‌هه‌ڵه‌دابردنه‌دا.



نیگاری كاریكاتێری له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا به‌شی -1- … هه‌ندرێن خۆشناو

سه‌ره‌تا پێمان باشه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌‌كان له‌ گۆڤاری منداڵاندا به‌ هونه‌ری كاریكاتێره‌‌وه‌ دیاری بكه‌ین، ئایا ده‌توانرێت به‌ كاریكاتێر دابنرێت یان نا؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ ده‌بێت به‌راوردێك له‌ نێوان پێكهاته‌ی ئه‌م نیگارانه‌ و پێكهاته‌ی كاریكاتێردا بكه‌ین، كاریكاتێر پێكدێت له‌ شێوه‌كاری و كۆمیدیاوه‌، زێده‌ڕۆییش به‌كاردێنێت له‌ وێناكردنی ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ باسیان لێوه‌ده‌كات، زۆرجاریش ئه‌و زێده‌ڕۆییه‌، زێده‌ڕۆییه‌كی توێكاریانه‌یه‌، له‌ وێناكردنی به‌شه‌كانی له‌شی مرۆڤه‌وه‌، نیگاره‌ كاریكاتێریه‌كانیش له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا پێكدێت له‌ شێوه‌كاری و زۆرجار زێده‌ڕۆییش به‌كاردێنێت، به‌ڵام كۆمیدیا تێیدا مه‌رجی پێویست نیه‌، بۆیه‌ پێمانوایه‌ كه‌ ناتوانرێت به‌ كاریكاتێر دابنرێت، په‌یوه‌ندیشی به‌ كاریكاتێره‌وه‌ له‌ به‌كارهێنانی شێوازی زێده‌ڕۆییكردن ده‌بینێته‌وه‌ و زیاتر نا، ئه‌گه‌ر ناوه‌ڕۆكێكی كۆمیدیانه‌شی هه‌بێت، ئه‌م كۆمیدیایه‌ واباوه‌ كه‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ كه‌ نیگاره‌كان هاوشانی بڵاده‌بنه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ندێك چیرۆك له‌ گۆڤاری منداڵاندا پشت به‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی نابه‌ستێت و نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌كان به‌سیه‌تی، ناوه‌ڕۆكێكی كۆمیدیانه‌شی هه‌یه‌، ئه‌دی ئه‌م جۆره‌ چیرۆكانه‌ ده‌چنه‌ خانه‌ی چ هونه‌رێكه‌وه‌؟ به‌بێ گومان ده‌چنه‌ خانه‌ی كاریكاتێره‌وه‌، ده‌توانرێت بخرێته‌ خانه‌ی كاریكاتێری كۆمیكس یان كاریكاتێری زنجیره‌یی، به‌مجۆره‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ زۆربه‌ی ئه‌و چیرۆكانه‌ی كه‌ نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌كان به‌كاردێنن له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا به‌ شێوه‌یه‌كی روون ناچنه‌ خانه‌ی كاریكاتێره‌وه‌، به‌ڵام زۆرێكی تر له‌م چیرۆكانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی روون به‌شێكن له‌ هونه‌ری كاریكاتێره‌وه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ و ئه‌وه‌شه‌وه‌ ئه‌و چیرۆكانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی روون ئینتیمابوونیان دیارنیه‌، كه‌چی په‌یوه‌ندییه‌كی به‌تین به‌ هونه‌ری كاریكاتێره‌وه‌ی ده‌به‌ستێته‌وه‌، كه‌ ته‌نیا زێده‌ڕۆییكردن خۆی له‌ خۆیدا بریتیه‌ له‌ به‌لادانێك به‌ره‌و كۆمیدیاوه‌.
پرسیاری یه‌كه‌میش كه‌ خۆی ده‌خاته‌ به‌رده‌ممانه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵان شێوازی كاریكاتێری به‌كارده‌هێنێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌كانیشی كۆمیدیایی نه‌بن؟ به‌بیروڕای ئێمه‌شه‌وه‌ وه‌ڵامه‌كه‌ روونه‌، ئه‌ویش شێوازی كاریكاتێریی نزیكتره‌ له‌ هزر و خه‌یاڵی منداڵه‌وه‌، له‌ شێوازی نیگاركێشانی واقیعیه‌وه‌، له‌ وێناكردنی پاڵه‌وانه‌كاندا، له‌مه‌ش زیاتر به‌كارهێنانی شێوازی زێده‌ڕۆییكردن رێ به‌ زیادكردنی ده‌ربڕینی زیاتر ده‌دات بۆ روخساری پاڵه‌وانه‌كان، چ ئه‌رێنی بێت یان نه‌رێنی، پیرێژنه‌ جادوكاره‌كه‌ ده‌توانرێت وێنابكرێت به‌ شێوه‌یه‌كی ناشیرین، و خراپه‌كارێكیش له‌ رێی زێده‌ڕۆییه‌وه‌ ده‌توانرێت كڵپ و چڕنوك و كلك و قۆچ و چه‌ند شتێكی تریشی بۆ زیادبكرێت، كه‌ خزمه‌تی ده‌قه‌كه‌ ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ پاڵه‌وانی ئه‌رێنیشه‌وه‌، ده‌توانرێت خه‌سڵه‌ته‌كانی دڵنه‌رمی و چاكی و به‌هێزی و پیاوه‌تی، به‌ چه‌ند هێڵێكی شێوه‌كاریانه‌ی كاریكاتێریانه بخرێته‌ به‌رچاو، كه‌ شێوه‌كاری واقیعی له‌ توانایدا نه‌بێت. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش زێده‌ڕۆییكردن زیاتر سه‌رنجڕاكێشتره‌ و تێنویتی خه‌یاڵی منداڵان ده‌شكێنێت، ئه‌ندێشه‌ و خه‌یاڵكردنه‌وه‌ی منداڵ گه‌شه‌پێده‌دات، كه‌ هێشتا شته‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی كامڵ پێكنه‌هاتوون تێیدا، ئامانج و ئه‌و ئه‌ركانه‌ی كه‌ كاریكاتێریش جێبه‌جێیان ده‌كات له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا، له‌ شوێنێكی دیكه‌ باسیان لێوه‌ده‌كه‌ین، پێویسته‌ لێره‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی باس له‌ تایبه‌تمه‌ندی كاركردن بكه‌ین له‌ گۆڤاره‌كانی منداڵاندا، منداڵ بوونه‌وه‌رێكه‌ له‌ رووی عه‌قڵه‌وه‌ پێكهاته‌كه‌ی ناته‌واوه‌، توانایی هه‌ڵهێنجان و ده‌رخستنی تا راده‌یه‌كی زۆر لاوازه‌، هه‌روا قبوڵكردنی شته‌كان له‌لایه‌وه‌ به‌ راستگۆیی و متمانه‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌، بۆیه‌ چه‌ندین شت هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا‌ ره‌چاویان بكات له‌وانه‌ش: 1- وێناكردنی شته‌كان. 2- جێبه‌جێكردنی نیگاره‌كان.

هه‌ندرێن خۆشناو




كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ریی گاڵته‌جاڕدا … هه‌ندرێن خۆشناو

رۆژنامه‌ی گاڵته‌جاڕ ئه‌و بڵاوكراوه‌ خولاوانه‌یه‌ كه‌ جۆره‌ها بابه‌تی جیاواز له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیاندا چاره‌سه‌ر ده‌كات، ته‌نیا له‌ لایه‌نێكیشه‌وه‌ جیاوازی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌گه‌ری گشتگیردا، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌رده‌وام له‌ چاره‌سه‌ركردنی بابه‌ته‌كانیدا ستایلی گاڵته‌جاڕیی به‌كاردێنێت، له‌وانه‌یه‌ پله‌وپایه‌ی یه‌كه‌م تێیدا بۆ بابه‌ته‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی وه‌كو چیرۆك و هۆنراوه‌ بێت، له‌ جیاتی بابه‌ته‌ هه‌واڵیه‌كانی وه‌كو هه‌واڵ و راپۆرت و ریپۆرتاج، به‌داخه‌وه‌ له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بیه‌كاندا بێبه‌شن‌ له‌‌م جۆره‌ رۆژنامه‌گه‌رییه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م هه‌تا ساڵانی په‌نجاكان و شه‌سته‌كانیش بوونیان هه‌بووه‌، له‌م رۆژنامانه‌ش بۆ نمونه‌ رۆژنامه‌ی (الكشكول) له‌ میسر و رۆژنامه‌ی (المضحك المبكی) له‌ سوریا، به‌ڵام ئێستا ده‌توانین له‌نێو ناونیشانه‌كاندا چه‌ندین رۆژنامه‌ی كات به‌سه‌ربردن ببینینه‌وه‌، كه‌ ستایلی به‌پێكه‌نین هێنان به‌كاردێنن نه‌ك گاڵته‌جاڕی، و به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی پشت به‌ نوكته‌ و ئه‌ده‌بی كات به‌سه‌ربردن وه‌كو وشه‌ یه‌كتربڕه‌كان و شتی دیكه‌ ده‌به‌ستن، هه‌تا كاریكاتێریش له‌م جۆره‌ رۆژنامه‌گه‌ریانه‌دا واباوه‌ كه‌ له‌ رۆژنامه‌ بیانیه‌ هاوشێوه‌كان ده‌گوازنه‌وه‌، بۆیه‌ ناتوانرێت ئه‌م جۆره‌ رۆژنامه‌گه‌رییه‌ به‌ رۆژنامه‌گه‌ریی گاڵته‌جاڕ دابنرێن، چونكه‌ خاڵی بنه‌ڕه‌تی له‌ رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ ره‌خنه‌گرتنه‌، ئه‌م خاڵه‌ش له‌ رۆژنامه‌گه‌ریی كات به‌سه‌ربردن وونه‌ و بوونی نیه‌‌.
واباوه كه‌ كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕدا پله‌وپایه‌كی بنه‌ڕه‌تی هه‌بێت، و له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بی گاڵته‌جاڕدا تای یه‌كه‌م و دووه‌می ته‌رازووه‌كه پێكدێنن، بۆیه‌ كاریكاتێر پێویستی به‌ رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ هه‌یه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی هه‌ناسه‌ده‌رێكی پێویست، له‌ كاتێكدا ئه‌گه‌ر رۆژنامه‌گه‌ری گشتگیر بیه‌وێت زێده‌ڕۆیی بكات ده‌توانێت ده‌ كاریكاتێر بڵاوبكاته‌وه‌، ئه‌وا رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ ئه‌گه‌ر بیه‌وێت كه‌مڕه‌ویی بكات ده‌توانێت بیست كاریكاتێر بڵاوبكاته‌وه‌، بۆیه‌ پێمانوایه‌ كه‌ رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ رۆڵێكی گه‌وره‌ ده‌گێڕێت له‌ به‌ره‌وپێشبردنی كاریكاتێر، و رێخۆشكردن بۆ به‌هره‌ نوێیه‌كان و هه‌ل ره‌خساندن بۆیان، و كردنه‌وه‌ی ده‌رگای كێبڕكێی هونه‌ری له‌ نێوان ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ خاوه‌ن به‌هره‌كان، چونكه‌ توانای له‌خۆگرتنی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ نیگاره‌ كاریكاتێریه‌كانی هه‌یه له‌سه‌ر رووپه‌ڕی لاپه‌ڕه‌كانیدا.
گاڵته‌جاڕی له‌ رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕیدا له‌ ناوه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، هه‌ر له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنی ناوی رۆژنامه‌كه‌، ده‌بێت ره‌چاوی ئه‌وه‌ بكرێت كاتێك خوێنه‌ر چاوی به‌ ناوی رۆژنامه‌ یان گۆڤاره‌كه‌ ده‌كه‌وێت یه‌كسه‌ر بزانێت كه‌ ئه‌م گۆڤاره‌ گاڵته‌جاڕه‌، ئه‌مه‌ش به‌دیده‌كه‌ین له‌ زۆربه‌ی رۆژنامه‌ گاڵته‌جاڕه‌كان له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بیه‌كاندا، له‌نێو ناونیشانه‌كاندا ئه‌م ناوانه‌مان به‌رچاو ده‌كه‌وێت وه‌كو (الطبل) و (المزمار) و (الحمارة) و (الخازوق) و (الثعبان) و ئه‌وانی تر له‌و ناوانه‌ی كه‌ ئاماژه‌ن بۆ ناوه‌ڕۆكی بڵاوكراوه‌كان، هه‌ر كه‌ خوێنه‌ر چاوی به‌ ناوێكی وه‌كو (الخازوق) ده‌كه‌وێت، یه‌كسه‌ر ده‌زانێت كه‌ گۆڤاره‌كه‌ سروشتێكی گاڵته‌جاڕانه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ناونیشانه‌كه‌ له‌ ناونیشانه‌ كلاسیكیه‌كان بێت وه‌كو (الاخبار) و (النهار) و (مساء الخیر) و (الرایة) و (الوطن) و ناوه‌كانی تر، ئه‌وا خوێنه‌ر قه‌ت ئه‌وه‌ ناخه‌مڵێنێت كه‌ گۆڤاره‌كه‌ سروشتێكی گاڵته‌جاڕانه‌ی هه‌بێت.

رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ له‌هه‌ر وڵاتێكدا به‌ گرنگترین جۆره رۆژنامه‌كانی ئه‌و وڵاته‌‌ داده‌نرێت، چونكه‌ سروشتێكی ره‌خنه‌گرانه‌ی هه‌یه‌ له‌ هه‌موو بابه‌ته‌كانیدا، كه‌وابێت له‌ ئامرازه‌ گرنگه‌كانی ئاماژه‌دان به‌ هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕی و شه‌رمه‌زارییه‌‌كانی، ده‌توانین بڵێێن كه‌ رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ ئاوێنه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌، له‌ كاتێكدا كه‌ رۆژنامه‌گه‌ری گشتگیر به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی خۆی ته‌رخانكردووه‌ بۆ بابه‌ته‌ هه‌واڵیه‌كان و توێژینه‌وه‌ دڵكاره‌كان (جیدیه‌كان)، و رۆژنامه‌گه‌ری پسپۆریش بۆ چاره‌سه‌ركردنی لایه‌نه‌كانی چالاكی مرۆڤایه‌تی، ئه‌وا رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕی تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك پێوه‌یان ده‌ناڵێنێت، كه‌وای لێده‌كات وه‌ك ئه‌و گونده‌ وابێت كه‌ دكتۆری تێدانیه‌، ستایلی كاركردنی رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕیش جیایه‌ له‌گه‌ڵ ستایلی كاركردنی رۆژنامه‌كانی دیكه‌وه‌‌، واباوه‌ كه‌ ده‌سته‌ی نووسه‌رانیش له‌ رۆژنامه‌ی گاڵته‌جاڕدا له‌ دوو ده‌سته‌ پێكبێت یه‌كێكیان ده‌سته‌یه‌ك له‌ نووسه‌رانن و ئه‌وی دیكه‌یان ده‌سته‌یه‌ك له‌ كاریكاتێریستانن، له‌ رۆژنامه‌گه‌ریه‌كانی دیكه‌ به‌ش و لقی جیاواز و په‌یامنێر و نووسینگه‌ی ناوچه‌ جیاوازه‌كان و ئه‌و شته‌ پێویستیانه‌ی دیكه‌ش هه‌ن، هۆی ئه‌و جیاوازیه‌ش ئه‌و خه‌سڵه‌ته‌ هه‌واڵگه‌یاندنه‌یه‌‌ كه‌ رۆژنامه‌گه‌ری گشتگیر هه‌یه‌تی، كه‌چی رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ پشت به‌ هه‌واڵ نابه‌ستێت وه‌كو ره‌گه‌زێكی گرنگ له‌ كاركردنیدا، بۆیه‌ ئه‌و ستایلێكی جیاوازی هه‌یه‌ له‌ كاركردندا.
سه‌باره‌ت به‌ كاریكاتێر زۆربه‌ی رۆژنامه‌ گاڵته‌جاره‌كان كه‌ هه‌ره‌زۆر‌یان وه‌كو گۆڤاری هه‌فتانه‌ یان مانگانه‌ ده‌رده‌چن، له‌ به‌رگی یه‌كه‌میان كاریكاتێرێكی گه‌وره‌، و له‌ به‌رگی دواوه‌ش چه‌ند كاریكاتێرێك سه‌باره‌ت به‌ یه‌ك بابه‌ت یان هه‌مان كاریكاتێریست یان له‌ ژێر ناونیشانێكی دیاریكراو بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ لاپه‌ڕه‌كانی ناوه‌وه‌ش چه‌ندین كاریكاتێری سه‌ربه‌خۆی جیاواز و له‌ ژێر ناونیشانی جیاوازه‌وه‌، و چه‌ندین كاریكاتێری هاوشان له‌گه‌ڵ كاره‌ ئه‌ده‌بیه‌ گاڵته‌جاڕه‌كاندا بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ زۆرجار ئه‌و نووسه‌ره‌ گاڵته‌جاڕه‌ له‌گه‌ڵ كاریكاتێریستێك رێكده‌كه‌ون بۆ كێشانی كاریكاتێرێك كه‌ هه‌ماهه‌نگ بێت له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌كه‌، زۆربه‌ی ئه‌و رۆژنامانه‌ش گۆشه‌یه‌ك یان چه‌ند گۆشه‌یه‌كیان هه‌یه‌ بۆ كاریكاتێر(پۆرترێت)ی كه‌سایه‌تیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و هونه‌ری و وه‌رزشییه‌ دیاره‌كان، ناونیشانی ئه‌و گۆشه‌ جێگیره‌ش وه‌كو (میوانی ژماره‌) یان (كه‌سایه‌تی هه‌فته‌) یان (ئه‌مه‌ بناسن …) یان ناونیشانی گونجاوی هاوشێوه‌ی‌ ده‌بێت.
له‌ كاره‌ ئه‌رێنیه‌كانی رۆژنامه‌ گاڵته‌جاره‌كان ئه‌وه‌یه‌ كاری كاریكاتێریستان پێشكه‌ش به‌ خوێنه‌ر ده‌كه‌ن، كاریكاتێریستانیش به‌ خوێنه‌ر ده‌ناسێنن، له‌ زۆربه‌ی ئه‌م رۆژنامانه‌ واباوه‌ گۆشه‌یه‌كی به‌رده‌وام هه‌بێت‌، كه چه‌ند كاریكاتێرێكی هونه‌رمه‌ندێكی دیاریكراوی تێدا بڵاوبكرێته‌وه‌، بۆ ناساندنی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌، به‌م شێوه‌یه‌ش ده‌بنه‌ جێ هه‌ناسه‌یه‌ك بۆ هونه‌رمه‌ندان كه‌ لێیانه‌وه‌ خوێنه‌ر بیانبینن، له‌ هه‌مان كاتدا زۆریی كاریكاتێر رێگرنابن له‌به‌رده‌م بابه‌ته‌كانی تردا، هه‌روه‌ك له‌ رۆژنامه‌گه‌ری گشتگیر و پسپۆردا، رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ نیشتیمانی دایكی كاریكاتێره‌، بۆیه‌ توانای له‌ خۆگرتنی ژماره‌یه‌كی زۆری كاریكاتێری هه‌یه‌، به‌ڵكو پێویستیشی پێیانه‌، كاتێك كه‌ گۆڤاره‌ گاڵته‌جاڕه‌كان كاری هونه‌رمه‌نده‌ به‌ناوبانگه‌كان به‌ خوێنه‌ر ده‌ناسێنن، له‌به‌ر هه‌مان هۆ هونه‌رمه‌نده‌ تازه‌ پێگه‌یشتووه‌كانیش به‌ خوێنه‌ران ده‌ناسێنن، به‌ بوونی گۆشه‌یه‌كی گونجاوی جێگیر بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ له‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌كانی گۆڤاره‌كه‌دا‌، كه‌ كاری چه‌ند هونه‌رمه‌ندێكی گه‌نج پێشكه‌ش ده‌كه‌ن، به‌مه‌ش هانی به‌هره‌مه‌ندان ده‌ده‌ن و به‌رده‌وام بواریان بۆ ده‌ڕه‌خسێنن. تایبه‌تمه‌ندیش له‌ نێو لاپه‌ڕه‌كانی ئه‌م رۆژنامانه‌دا له‌وانه‌یه‌ وه‌كو رۆژنامه‌كانی تر كلاسیكیانه‌ بێت، له‌وانه‌یه‌ به‌ بابه‌ته‌ گرنگه‌كانی سیاسه‌ت و كۆمه‌ڵگا و كات به‌سه‌ربردن ده‌ست پێبكه‌ن، له‌ ده‌ستپێكی لاپه‌ڕه‌كانیدا به‌ بابه‌ته‌ سیاسیه‌كان ده‌ست پێبكه‌ن، و دوایی بچنه‌ سه‌ر بابه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، دوایی بابه‌ته‌ ئه‌ده‌بیه‌كان، له‌ دوالاپه‌ڕه‌كانیشیدا بابه‌ته‌كانی كات به‌سه‌ربردن و پێكه‌نین بێت. به‌م شێوه‌یه‌ش رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ رۆژنامه‌گه‌ری پێكه‌نین نیه‌، وه‌كو هه‌ندێك وای تێده‌گه‌ن، پێكه‌نین له‌م رۆژنامه‌گه‌ریه‌دا مه‌به‌ست نیه‌ به‌ڵكو ئامرازه‌، ئه‌گه‌ر به‌ مێژووی رۆژنامه‌گه‌ریدا بچینه‌وه‌ له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی جیهاندا، ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جاڕ له‌ هه‌موو جۆره‌كانی تری رۆژنامه‌گه‌ری دڵكار (جدی) تره‌، زۆرترین رۆژنامه‌ن كه‌ دووچاری سزا و پێبژاردن و داخستن ده‌بنه‌وه‌، زۆرترینیانن كه‌ دووچاری پێكدادان ده‌بنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ چاودێریدا، و زۆرترینیانن كه‌ دووچاری چه‌وسانه‌وه‌ و پێوه‌تلانه‌وه‌ی چاودێری ده‌بنه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌ڵه‌یه‌ كه‌ وابزانین رۆژنامه‌گه‌ری گاڵته‌جار خاوه‌ن پله‌وپایه‌كی لاوه‌كییه‌، كاتێك كه‌ له‌ لایه‌نی جێبه‌جێكردنیشدا زۆر ئاڵۆزتره‌ له‌ رۆژنامه‌گه‌رییه‌كانی تره‌وه‌، بابه‌ته‌كانی به‌نرختر و به‌هادارترن، چونكه‌ زۆربه‌ی بابه‌ته‌كانی ده‌چنه‌ خانه‌ی ئه‌فراندنه‌وه‌ له‌ كاریكاتێر و چیرۆك و شیعره‌وه‌، ته‌نانه‌ت هه‌واڵێكی خۆشیش پێویستی به‌ كارزانیه‌كی زۆرتر هه‌یه‌، له‌ داڕشتنی هه‌واڵێكی ئاسایی.




كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ری پسپۆردا … هه‌ندرێن خۆشناو

رۆژنامه‌گه‌ری پسپۆر ئه‌و بڵاوكراوه‌ خولاوه‌یه‌ كه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌كانیدا بابه‌تێكی دیاریكراو چاره‌سه‌ر ده‌كات، وه‌كو رۆژنامه‌گه‌ری ئه‌ده‌بی، كه‌ له‌ پێشه‌نگی رۆژنامه‌ پسپۆره‌كانه‌وه‌ دێت له‌ ڕووی ژماره‌وه‌، هیچ وڵاتێك له‌ جیهاندا بێبه‌ش نیه‌ له‌م رۆژنامه‌گه‌رییه‌، هه‌روا رۆژنامه‌گه‌ری ئابووری هاویه‌كی رۆژنامه‌گه‌ری ئه‌ده‌بیه‌ له‌ ژماره‌دا، نزیكه‌ به‌سه‌ریشدا زاڵ بێت، هه‌روا رۆژنامه‌گه‌ری وه‌رزشی و رۆژنامه‌گه‌ری سه‌ربازی و پیشه‌سازی، و چه‌ندین كه‌یسی تریش كه‌ له‌ ژمار نایه‌ن، له‌و‌ بڵاوكراوانه‌‌ش بۆ نمونه‌ باسی گۆڤار‌ی به‌ناوبانگ وه‌كو (الناقد – ره‌خنه‌گر) و (الوحدة‌ – یه‌كگرتن) و (استراتیج – ستراتیج) و چه‌ندینی تر له‌ بڵاوكراوه‌ ناسراوه‌كانی لای خوێنه‌ر، ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ كاتێك كه‌ گۆڤارێكی وه‌كو (الناقد) بایه‌خێكی تایبه‌تی به‌ كاریكاتێر دا، و چه‌ندین شوێنی له‌ لاپه‌ڕه‌كانیدا بۆ ته‌رخانكرد، گۆڤاری دیكه‌ی وه‌كو (الوحدة‌) هیچ بایه‌خێكی به‌ هونه‌ری كاریكاتێر نه‌ده‌دا، ئه‌م دوو گۆڤاره‌شمان به‌ نمونه‌ هێنایه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ گۆڤاره‌ پسپۆره‌كان دابه‌ش ده‌بن به‌سه‌ر دوو به‌شدا له‌ په‌یوه‌ندیان به‌ كاریكاتێره‌وه‌، به‌شێك بایه‌خی پێده‌دات و به‌شێكیش ئاگاداریشی نیه‌، هۆیه‌كه‌شی بۆ ئه‌وه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ڕای ئێمه‌ كه‌ زۆرێك له‌و بڵاوكراوه‌ پسپۆڕانه‌، وا ده‌ڕواننه‌ كاریكاتێر وه‌كو ماده‌یه‌كی گاڵته‌ و قۆشمه‌ و ناگونجێت له‌گه‌ڵ ماده‌ دڵكاره‌‌كانی (جدی) گۆڤاره‌كانیاندا، ئه‌مه‌ش گه‌وره‌ترین هه‌ڵه‌یه‌ كه‌ تێیكه‌وتوون، چونكه‌ كاریكاتێر ده‌توانێت ئه‌و شته‌ بڵێت كه‌ وتار ناتوانێت بیڵێت، بۆیه‌ كاریكاتێر ماده‌یه‌كی قۆشمه‌ نیه‌ و شایانی دڵكاری نه‌بێت، ئه‌گه‌ر كار له‌سه‌ر پێكه‌نینیش بكات، ئه‌وا لوتكه‌ی دڵكاری ده‌پێكێت به‌تایبه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌كه‌ی، بۆیه‌ ئه‌و دیدگا لووت به‌رزه‌ی ئه‌م بڵاوكراوانه‌ دیدگایه‌كی هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین دواكه‌وتووشه‌، به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌مه‌ زۆرێك له‌و رۆژنامانه‌ی كه‌ بابه‌تی زۆر دڵكار له‌ جیهاندا چاره‌سه‌ر ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ك كێشه‌كانی دراو و بانك و بۆرسه‌ و هاوشێوه‌كانیان، پشت به‌ كاریكاتێر ده‌به‌ستن، و زۆرجار تاكڕه‌وانه‌ جێگای سه‌روتار وه‌رده‌گرێت، له‌ گۆشه‌ و ستونه‌كانیش كارێكاتێر له‌ نێو بابه‌ته‌ ئابوریه‌كانیدا جێگای خۆیان ده‌كه‌نه‌وه‌‌، ده‌توانین بڵێین كه‌ ئه‌م كاریكاتێرانه‌ له‌م جۆره‌ رۆژنامه‌ پسپۆرانه‌ بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، به‌رده‌وام په‌یوه‌ندیدارن به‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ له‌م رۆژنامانه‌دا بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، بۆ نمونه‌ له‌ رۆژنامه‌ی ئه‌ده‌بیدا، كاریكاتێر بابه‌ته‌كانی بڵاوكردنه‌وه‌ و په‌ڕتوك و په‌یوه‌ندی نێوان نووسه‌ر و خوێنه‌ر و رۆژنامه‌نووس و چاپخانه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كات، هه‌روا كێشه‌ی چاودێری و ئازادی رۆژنامه‌گه‌ریی و ئه‌و بابه‌تانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ ئه‌ده‌به‌وه‌ كاریكاتێر ده‌توانێت له‌وێدا چاره‌سه‌ریان بكات، له‌ رۆژنامه‌گه‌ری ئابووریشدا كاریكاتێر ده‌توانێت بابه‌ته‌كانی مایه‌پوچی و هه‌ڵئاوسان و به‌رتیل و به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخه‌كان و شتی دیكه‌ش چاره‌سه‌ر بكات، ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ كاریكاتێر ده‌توانێت له‌ پسپۆرییه‌ جیاجیاكانی رۆژنامه‌كاندا چاره‌سه‌ریان بكات له‌ژمار نایه‌ن، چونكه‌ كاریكاتێر له‌ هه‌موو هونه‌ره‌كانی دیكه‌ ئازادتره‌، ده‌توانێت له‌ ده‌رگای وردترین و به‌رفراوانترین بابه‌ت بدات له‌هه‌مان كاتدا، به‌ڵام هه‌ندێك نمونه‌مان هێنایه‌وه‌ وه‌كو به‌ڵگه‌ بۆ سه‌لماندنی ئه‌وه‌ی كه‌ هیچ بابه‌تێك داخراو نیه‌ له‌ رووی كاریكاتێردا.

به‌گوێره‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ باسمان كرد ده‌بێت بڵێین كه‌ رۆژنامه‌ پسپۆره‌كان پێویسته‌ بایه‌خێكی تایبه‌ت به‌ هونه‌ری كاریكاتێر بده‌ن، گۆشه‌ی به‌رده‌وامیشیان بۆ ته‌رخان بكه‌ن، ئه‌مه‌ش له‌ پله‌وپایه‌یان به‌رزده‌كاته‌وه‌ نه‌ك كه‌م، جه‌ماوه‌ری خوێنه‌رانیشی فراوانتر ده‌كات، وشكاتی ئه‌م جۆره‌ رۆژنامانه‌ش كه‌مترده‌كاته‌وه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش رۆژنامه‌گه‌ری پسپۆریی زیاتر له‌ رۆژنامه‌گه‌ریی گشتگیر پێویستی به‌ كاریكاتێر هه‌یه‌، چونكه‌ بابه‌ته‌كانی رۆژنامه‌گه‌ری گشتگیر گونجاوه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو ئاره‌زوو و هه‌وه‌سێكدا، به‌ڵام رۆژنامه‌گه‌ری پسپۆر زیاتر به‌ وشكی و به‌رته‌سكی جه‌ماوه‌ری ناسراوه‌، بۆیه‌ ده‌بێت لاپه‌ڕه‌كانی به‌ بابه‌تی په‌رۆشبه‌خش و ده‌روون ئاسوده‌كار موتربه‌ بكات، ئه‌م رۆڵه‌ش ته‌نیا به‌ كاریكاتێر ده‌گێڕدرێت، چونكه‌ له‌ رۆژنامه‌یه‌كی ئابووریدا نائاساییه‌ هۆنراوه‌یه‌كی خۆشه‌ویستی یان هه‌ر هۆنراوه‌یه‌كی دیكه‌ بڵاوبكه‌یته‌وه‌، به‌ڵام ده‌كرێت كاریكاتێرێك بڵاوبكه‌یته‌وه‌، چونكه‌ كاریكاتێر له‌ هه‌مان كاتدا چێژوه‌رگرتن و سه‌رنج ڕاكێشی ده‌به‌خشێت، له‌ بابه‌تی رۆژنامه‌ خولاوه‌كه‌شدا ده‌رناچێت، كه‌ توانای خستنه‌ڕووی بابه‌تی دڵكاریشی هه‌یه‌، به‌مه‌ش ئه‌م نه‌رمونۆڵییه‌ی له‌ كاریكاتێردا هه‌یه‌، رێی پێده‌دات له‌ لاپه‌ڕه‌كانی هه‌موو رۆژنامه‌كاندا بوونی هه‌بێت، و ئه‌و رۆژنامانه‌ش ناچار نیه‌ له‌ رێی خۆی لابدات بۆ به‌ده‌ستهێنانی چه‌ند ئامانجێكی دیكه‌، كاتێك ده‌توانێت به‌ هاوكاری كاریكاتێر بگاته‌ ئه‌و ئامانجانه‌، و پارێزگاریش له‌ ئاڕاسته‌ی بابه‌ته‌كانیدا بكات.




كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ریی گشتگیردا … هه‌ندرێن خۆشناو

رۆژنامه‌گه‌ریی گشتگیر به‌ جه‌ماوه‌ریترین و ته‌شه‌نه‌ترین بڵاوكراوه‌ی خولاو ده‌ژمێردرێت، و له‌ هه‌موویان كاریگه‌ری زیاتره‌ له‌سه‌ر توێژه‌كانی خوێنه‌راندا، له‌به‌ر هه‌مه‌جۆری بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی له‌ گاڵته‌ و سیاسه‌ت و ئابوری و ئه‌ده‌ب و وه‌رزش و كشتوكاڵ و زۆربه‌ی بواره‌كانی تری ژیاندا، بابه‌تێك نیه‌ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی چوارچێوه‌ی گۆشه‌كانی رۆژنامه‌گه‌ری گشتگیردا بێت. بۆیه‌ خوێنه‌ر ئاره‌زوو و هه‌وه‌سی هه‌رچیه‌ك بێت، مه‌به‌ستی خۆی له‌ لاپه‌ڕه‌كانی ئه‌م رۆژنامانه‌دا ده‌بینێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی به‌دوای كات به‌سه‌ربردندا وێڵه‌ گۆشه‌ی خۆی ده‌بینێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی به‌دوای دوایین هه‌واڵدا ده‌گه‌ڕێت به‌ده‌ستی ده‌كه‌وێت، ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی شیعر خوێندنه‌وه‌یه‌ ده‌توانێت بیبینێته‌وه‌، ئه‌وه‌شی حه‌زی له‌ وه‌رزشه‌ لاپه‌ڕه‌ی خۆی هه‌یه‌، و هه‌روه‌ها كێشه‌ و كاروباره‌كانی تریش.
له‌و روانگه‌یه‌وه‌ رۆژنامه‌ی گشتگیر له‌ بواره‌ هه‌ره‌ ئازاده‌كانی كاریكاتێر داده‌نرێت، كه‌ ده‌توانێت بابه‌تی خۆی له‌هه‌ر لاپه‌ڕه‌یه‌ك له‌ لاپه‌ڕه‌كاندا ببینێته‌وه‌، و ده‌توانێت بوارێك و جێگه‌یه‌كی ده‌ست بكه‌وێت له‌ هه‌ر لاپه‌ڕه‌یه‌كدا، واباوه‌ له‌م رۆژنامه‌گه‌رییه گشتگیره‌‌دا گۆشه‌یه‌ك یان چه‌ند گۆشه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ كاریكاتێر هه‌بێت‌، زۆربه‌ی ئه‌م رۆژنامانه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌كانی ده‌ره‌وه‌یدا (یه‌كه‌م و دواوه‌) گۆشه‌یه‌كی به‌رده‌وامیان بۆ كاریكاتێر ته‌رخان كردووه‌، هه‌روه‌ها گۆشه‌ی به‌رده‌وام له‌ لاپه‌ڕه‌كانی ناوه‌وه‌شدا هه‌یه‌ بۆ كاریكاتێر، كه‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ تایبه‌تمه‌ندی لاپه‌ڕه‌كه‌، وه‌كو لاپه‌ڕه‌ی وه‌رزش و نێوده‌وڵه‌تی و لاپه‌ڕه‌كانی تر، سه‌باره‌ت به‌ گۆشه‌ به‌رده‌وامه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كه‌ش، واباوه‌ كه‌ كاریكاتێریست ئازادییه‌كی هه‌بێت‌ له‌ بژاردنی بابه‌تی كاریكاتێره‌كه‌ی، كه‌ زۆرجار بابه‌تێكی زیندوو هه‌ڵده‌بژێرێت، كه‌ پێیده‌گوترێت بابه‌تی رۆژ، و كاریكاتێریانه‌ چاره‌سه‌ری ده‌كات، ئه‌م بنه‌مایه‌ش زۆر جار ملكه‌چی هه‌ڵاوێژكردن ده‌بێت، كه‌ كاریكاتێریست زۆرجار بابه‌تێكی زیندووی گشتی هه‌ڵده‌بژێرێت كه‌ په‌یوه‌سته‌ به دیارده‌یه‌ك نه‌ك رووداوێك، كه‌ ئه‌مه‌ش وای لێده‌كات پارێزگاری له‌ كارایی كاریكاتێره‌كه‌ی بكات، له‌ گۆشه‌ كاریكاتێریه‌كه‌ی دووه‌میشدا، وا باوه‌ كه‌ كاریكاتێره‌كه‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ بابه‌تی لاپه‌ڕه‌كه‌ خۆی، له‌ لاپه‌ڕه‌ی وه‌رزش بابه‌تی كاریكاتێره‌كه‌ وه‌رزشی ده‌بێت، له‌ لاپه‌ڕه‌ی ئه‌ده‌بیش ئه‌ده‌بی ده‌بێت، له‌ لاپه‌ڕه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانیش سیاسی ده‌بێت و به‌م شێوه‌یه‌.
له‌ زۆرێك له‌ رۆژنامه‌كان ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ كاریكاتێر بڵاوده‌كرێته‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ بگاته‌ ده‌ كاریكاتێر له‌هه‌ر ژماره‌یه‌كدا، گۆشه‌ به‌رده‌وامه‌كانیش له‌ چه‌ندین كاریكاتێر پێكدێن، له‌م بواره‌دا ده‌توانین ئاماژه‌ بۆ رۆژنامه‌ میسرییه‌كان بكه‌ین، كه‌ كاریكاتێر زۆر به‌ فراوانی به‌كاردێنن له‌ كاره‌كانیاندا.
هه‌روه‌ها وا باوه‌ كه‌ ‌رۆژنامه‌كان له‌ گۆشه‌ به‌رده‌وامه‌كان وێنه‌ی كارمه‌ندانی خۆشیان بڵاوده‌كه‌نه‌‌وه‌ له‌ هونه‌رمه‌ندانی كاریكاتێر، له‌ گۆشه‌ ناجیگێره‌كانیش زۆرجار كاریكاتێرێكی بڵاوكراوه‌ له‌ رۆژنامه‌كانی ده‌ره‌وه‌، دووباره‌ بڵاوده‌كه‌نه‌وه ‌(به‌بێ ده‌ستكاری و ناو قوتكردنی خاوه‌نه‌كه‌ی)،
به‌ڕای ئێمه‌ش ده‌بێت رۆژنامه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی فراوان پشت به‌ كاریكاتێره‌وه‌ ببه‌ستن له‌ كاره‌كانیاندا، چونكه‌ كاریكاتێر خاوه‌نی چه‌ندین سیفه‌تی جیاكارییه‌، له‌وانه‌ سه‌رنجی خوێنه‌ران راده‌كێشێت، له‌ ناخیاندا حاڵه‌تی ده‌روونی ئه‌رێنی ده‌ژیێنێته‌وه‌، هزر و بیریان هانده‌دات و ده‌وروژێنێت، و ماده‌یه‌كی ئاسان و خوێنده‌وه‌شی خێرایه‌، و چه‌ندین سیفه‌تی تریشی هه‌یه‌ كه‌ بابه‌ته‌ رۆژنامه‌وانیه‌كانی تر نیتیان، هه‌ڵبه‌ته‌ وا په‌سندتره‌ كه‌ گۆشه‌ به‌رده‌وامه‌كان له‌ لاپه‌ڕه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی رۆژنامه‌كاندا بڵاوبكرێنه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ر به‌بێ ماندووبوونێكی زۆر چاویان به‌ كاریكاتێره‌كان بكه‌وێت، كاتی خۆی زۆرێك له‌ رۆژنامه‌كان كاریكاتێریان له‌ دوالاپه‌ڕه‌كاندا بڵاوده‌كرده‌وه‌، ئێستا كه‌ دركیان به‌ گرنگی و بایه‌خی كاریكاتێر كردووه‌، كاریكاتێره‌كان له‌ لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌مدا بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌ندێكیشیان هه‌ر راسته‌وخۆ دوای ناوی رۆژنامه‌كه‌، ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی دركپێكردنی گرنگی كاریكاتێره‌ له‌لایه‌ن رۆژنامه‌كانه‌وه‌، جێ و شوێنی شیاوی خۆی ده‌ده‌نێ وه‌ك هونه‌ر به‌ پله‌ یه‌ك، و به‌ پله‌ دووش وه‌ك ماده‌یه‌كی كارای رۆژنامه‌وانی.

هه‌ندرێن خۆشناو




كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ری خولاودا … هه‌ندرێن خۆشناو

ناتوانین كاریكاتێر به‌بێ رۆژنامه‌گه‌ری بێنینه‌به‌رچاومان، هه‌روا رۆژنامه‌گه‌ریش به‌بێ كاریكاتێر، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ كاریكاتێر په‌یوه‌ندیه‌كی ئامێرانه‌ی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌گه‌ریدا، رۆژنامه‌گه‌ری بوارێكی فراوانه‌ و فره‌جۆریی له‌‌ نێویدا هه‌یه‌، به‌پێی ئه‌م فره‌جۆریه‌ش كاریكاتێر تووشی چه‌ندین كاریگه‌ری ده‌بێته‌وه‌.
بۆ دیاریكردنی ئه‌م كاریگه‌ریانه‌ش ده‌بێت پێشتر ئه‌و فره‌جۆرییه‌ نێوخۆیانه‌ی رۆژنامه‌گه‌ری خولاودا دیاری بكه‌ین، یه‌كه‌م دابه‌شكردنیش كه‌ ده‌بێت باسی بكه‌ین، له‌و ماوه‌ كاتیه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات، كه‌ كاتی نێوان ده‌رچوونی دوو چاپی بڵاوكراوه‌كه‌یه‌، به‌ گوێره‌ی ئه‌مه‌ش ده‌توانین دوو جۆر له‌ بڵاوكراوه‌ دیاری بكه‌ین، گۆڤار و رۆژنامه‌، پێش ئه‌وه‌ی بچینه‌ سه‌ر باسی جۆری دووه‌م كه‌ رۆژنامه‌یه‌، هه‌وڵده‌ده‌ین خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ كاریگه‌ری ئه‌و دوو جۆره‌ له‌سه‌ر كاریكاتێردا، و جیاوازی نێوان كاریكاتێر له‌ گۆڤار و كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌دا بكه‌ین. ‌ ‌
به‌ڕای ئێمه‌ هۆ بنه‌ڕه‌تیه‌كه‌ له‌ بوونی ئه‌م جیاوازیانه‌ ئه‌و ماوه‌ كاتیه‌ درێژه‌ی له‌ نێوان دوو ژماره‌ چاپكراوی گۆڤارێكدایه‌، كه‌ زۆربه‌ی گۆڤاره‌كان له‌ جیهاندا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌فتانه‌ یان مانگانه‌ یان وه‌رزانه‌ یان ساڵانه‌ چاپده‌كرێن و بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ندێك رۆژنامه‌ هه‌فتانه‌ ده‌رده‌چن و بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی رۆژنامه‌كان به‌ رۆژانه‌ ده‌ژمێردرێن، بۆیه‌ كاتێك ئێمه‌ رۆژنامه‌ له‌ گۆڤار جیاده‌كه‌ینه‌وه‌، مه‌به‌ستمان رۆژنامه‌ی رۆژانه‌یه‌.
ئه‌و ماوه‌ درێژه‌ی له‌ نێوان دوو ژماره‌ی گۆڤارێكدا هه‌یه‌، ماوه‌ ده‌ڕه‌خسێنێت بۆ ئاماده‌كارییه‌كی باشتر بۆ كاریكاتێر، نیگاركێشی كاریكاتێر له‌ ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌كدا ده‌توانێت ژماره‌یه‌كی زۆرتر له‌ رووداوه‌كان هه‌ڵبژێرێت بۆ ئه‌وه‌ی ببنه‌ بابه‌ت بۆ كاریكاتێره‌كانی، هه‌روه‌ها ده‌توانێت بیرۆكه‌ داهێنراوه‌كه‌ی په‌ره‌پێبسێنێت و به‌ شێوه‌یه‌كی شیاوتر به‌رهه‌مبهێنێت، به‌ڵام كاریكاتێریست له‌ رۆژنامه‌دا ناچاره‌ به‌ گه‌یشتن به‌ ره‌وڕه‌وه‌ی په‌له‌په‌لی چاپخانه‌، كه‌ چاوه‌ڕێی ناكات بۆ ئه‌وه‌ی بیربكاته‌وه‌ و بیرۆكه‌كه‌ی پێشبخات و چه‌ندین پرۆسه‌ی تر ئه‌نجام بدات، بۆ ئه‌وه‌ی كاریكاتێره‌كه‌ی به‌ نمونه‌ترین شێوه‌ پێشكه‌ش بكات. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش ئه‌و كاته‌ پێویسته‌ی له‌به‌رده‌سته‌ له‌ گۆڤاردا، رێ به‌ كاریكاتێریست ده‌دات به‌ به‌كارهێنانی ته‌كنیكی زیاتر له‌وه‌ی له‌ رۆژنامه‌دا، بۆ نمونه‌ له‌ گۆڤاردا ده‌توانرێت كاریكاتێر به‌ ڕه‌نگی ئاوی یان رۆنی ئه‌گه‌ر هونه‌رمه‌ند بیه‌وێت جێبه‌جێی بكات، یان جۆره‌ها ته‌كنیكی تر، به‌ڵام له‌ رۆژنامه‌دا كاریكاتێریست ناچاره‌ به‌په‌له‌ هێڵه‌ ره‌شه‌كانی بخاته‌ سه‌ر كاغه‌زه‌ سپیه‌كه‌ی و پێشكه‌شی ده‌سته‌ی نووسینی رۆژنامه‌كه‌ی بكات، به‌م جۆره‌ كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاردا كاریگه‌ریش ده‌بێت به‌ ته‌كنیكه‌كانی جێبه‌جێكردن.
هه‌روه‌ها هۆكاری ده‌روونی خوێنه‌ریش ڕۆڵی هه‌یه‌ له‌ كاریگه‌ری كاریكاتێردا، خوێنه‌ر كاتێك لاپه‌ڕه‌كانی رۆژنامه‌كه‌ هه‌ڵده‌داته‌وه‌، پێشتر ئاماده‌یه‌ بۆ دیتنی رووداوه‌كانی دوێنێ یان پێرێ یان چه‌ند زانیارییه‌كی نوێ سه‌باره‌ت به‌ رووداوه‌ كۆنه‌كان، واته‌ ده‌بێت كاریكاتێره‌كه‌ (مه‌به‌ست له‌ كاریكاتێری سیاسیه‌) په‌یوه‌ست بێت به‌ رووداوێكی نزیك، چونكه‌ ئه‌گه‌ر وێنای بابه‌تێكی كۆنی كرد بۆ نمونه‌ هی ده‌ رۆژی پێشتر بوو، ئه‌م بابه‌ته‌ش پارێزگاری له‌ زینده‌یی خۆی نه‌كردبوو، ئه‌وا كاریكاتێره‌كه‌ وه‌ك بنێشته‌ كۆنه‌ی لێدێت بۆ خوێنه‌ر، تام و چێژی نامێنێت، و كاریكاتێره‌كه‌ كارایی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، چونكه‌ ئه‌و خوێنه‌ره‌ی چاوه‌ڕێی نیگارێكی ده‌كرد كه‌ ده‌ربڕی بابه‌تێكی زیندوو بێت تووشی نائومێدی ده‌بێت، بۆیه‌ كاریكاتێر (كاریكاتێری سیاسی) له‌ رۆژنامه‌دا واباوه كه‌ وێنای بابه‌تێكی نوێ بكات، زۆرێك له‌ كاریكاتێره‌ نایابه‌كان چوونه‌ته‌ ئه‌رشیفه‌وه بێ ئه‌وه‌ی رێی بڵاوكردنه‌وه‌ ببینن، ته‌نیا له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ چاره‌سه‌ری بابه‌تێكی نوێ و زیندوویان نه‌كردووه‌.
به‌ڵام له‌گۆڤاردا (هه‌فتانه‌) خوێنه‌ر پێشتر ئاماده‌یی تێدایه‌ كه‌ بابه‌ته‌كانی هه‌فته‌یه‌كی ته‌واو ببینێت، بۆیه‌ سه‌باره‌ت به‌ خوێنه‌ره‌وه‌ بابه‌تێكی ده‌ رۆژی له‌مه‌وبه‌ر كۆن نیه‌، چونكه‌ گۆڤاره‌كه‌ هه‌فته‌یه‌كه‌ ده‌رنه‌چووه‌، كه‌واته‌ ئه‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ بۆ رۆژنامه‌ به‌ كۆن هه‌ژماركرا، له‌ گۆڤاره‌كه‌دا نوێیه‌، چونكه‌ بابه‌تی زیندوو‌ له‌ گۆڤاره‌كه‌دا، له‌وانه‌یه‌ ئه‌و بابه‌ته‌ بێت كه‌ پێش هه‌فته‌یه‌ك روویدابێت، به‌ڵام له‌ رۆژنامه‌دا بابه‌تی دوو رۆژ پێشتر له‌وانه‌یه‌ زیندوویه‌تی تێدا نه‌مابێت. كه‌وابێت له‌وانه‌یه‌ كاریكاتێر له‌ گۆڤاردا زینده‌گی بۆ ماوه‌یه‌كی درێژتر بێت له‌ كاریكاتێری رۆژنامه‌دا، ئه‌مه‌ش وا له‌ كاریكاتێریست ده‌كات له‌ رۆژنامه‌دا خۆ بگه‌یه‌نێته‌ ره‌وڕه‌وه‌ی رووداوه‌كان به‌ خێراییه‌كی زیاتر له‌ كاریكاتێریست له‌ گۆڤاردا، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر ته‌كنیكه‌كانی جێبه‌جێكردن و توانینی پێشخستنی نیگاره‌كه‌ و پێشكه‌شكردنی به‌ نمونه‌ترین شێوه‌ به‌ جه‌ماوه‌ر.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ رۆژنامه‌ی خولاو، به‌پێی ئه‌و ماوه‌ كاتیه‌ی نێوان ده‌رچوون و بڵاوكردنه‌وه‌ی دوو ژماره‌دا دابه‌ش ده‌كرێن به‌سه‌ر رۆژنامه‌ و گۆڤاردا، دابه‌شكردنێكی دیكه‌ش هه‌یه‌ به‌گوێره‌ی پسپۆریی هه‌ریه‌ك له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاردا، ده‌توانین چه‌ندین جۆر دیاری بكه‌ین وه‌كو: رۆژنامه‌گه‌ریی گشتگیر، رۆژنامه‌گه‌ریی پسپۆر، رۆژنامه‌گه‌ریی ئاڕاسته‌كراو بۆ به‌شێك یان گروپێكی دیاریكراو له‌ جه‌ماوه‌ر به‌ گوێره‌ی ته‌مه‌ن یان ره‌گه‌ز یان پیشه‌، و رۆژنامه‌گه‌ریی گاڵته‌جاڕ، ئه‌م رۆژنامه‌گه‌رییه‌ش ناوه‌ڕۆكێكی جیاوازی هه‌یه‌ به‌پێ پسپۆری خۆی، بۆیه‌ ئه‌میش كاریگه‌ری خۆی هه‌یه‌ له‌سه‌ر كاریكاتێره‌ بڵاوكراوه‌كانی نێو لاپه‌ڕه‌كانیدا، و وابه‌سته‌ی ئه‌م ناوه‌ڕۆكه‌ی خۆی ده‌كات، له‌وانه‌یه‌ گرنگترینی ئه‌م جۆرانه‌ش رۆژنامه‌گه‌ریی گشتگیر بێت.

هه‌ندرێن خۆشناو




ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ نیگاری كاریكاتێریدا – به‌شی (4) – هه‌ندرێن خۆشناو

له‌سه‌ر بناغه‌ی بوونی یان نه‌بوونی ده‌قی ئه‌ده‌بی (توانج) له‌ كاریكاتێردا ، ده‌توانرێت كاریكاتێر پۆڵێن بكرێت بۆ چه‌ند جۆرێك ئه‌وانیش: 1- كاریكاتێری بێ ده‌قی ئه‌ده‌بی. 2- كاریكاتێری به‌كارهێنه‌ری ده‌سته‌واژه‌ی ئه‌ده‌بی یان ئامرازه‌كانی ده‌ربڕی زمانه‌وانی.

3- كاریكاتێر له‌گه‌ڵ توانجدا:

ئه‌و نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌یه‌ كه‌ پشت به‌ توانجی ئه‌ده‌بی ده‌به‌ستێت بۆ روونكردنه‌وه‌ی ناوه‌ڕۆكی تابلۆكه‌، توانجه‌كه‌ش به‌ ره‌گه‌زی دووه‌می تابلۆكه‌ ده‌ژمێردرێت، نابێت تێكه‌ڵیه‌ك بكه‌ین له‌ نێوان ناولێنان و ئه‌و توانجه‌ی كه‌ بوونی كاریگه‌ری نابێت له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆكی تابلۆكه‌، وه‌كو ده‌سته‌واژه‌ی (سۆزه‌ گه‌رمه‌كان) له‌ نیگاره‌كه‌ی مه‌حمود ئه‌لزه‌واویدا، كه‌ سڕینه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ هیچ كاریگه‌رییه‌كی نابێت له‌سه‌ر گه‌یاندنی ناوه‌ڕۆكی نیگاره‌كه‌ به‌ بینه‌ران، به‌ڵام ئه‌و توانجه‌ی كه‌ ئێمه‌ مه‌به‌ستمانه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌بێی ئه‌و تابلۆكه‌ سه‌ری لێده‌رناكرێت، یان لێكدانه‌وه‌ی جیاوازی بۆ ده‌كرێت، بۆ نمونه‌ تابلۆكه‌ی‌ مه‌حمود كه‌حیل، سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی باشوری ئه‌فریقیا، كه‌ سندوقی هه‌ڵبژاردن دیاره‌ و له‌لای راستیه‌وه‌ كاغه‌زی ده‌نگدان و له‌ لای راستی سندوقه‌كه‌ش وشه‌ی (به‌ڵێ)، و له‌لای چه‌پیه‌وه‌ چه‌ند نارنجۆكێك و له‌ چه‌پی سندوقه‌كه‌ش‌ وشه‌ی (نه‌خێر) نووسراوه‌، و له‌ پێشه‌وه‌ی سندوقه‌كه‌ش نووسراوه‌ (هه‌ڵبژاردنی باشوری ئه‌فریقیا). ئه‌گه‌ر ئه‌م رسته‌یه‌ لابده‌ین، نازانین رووداوه‌كه‌ باسی چی ده‌كات، و نیگاره‌كه‌ش شێوه‌یه‌كی گشتی وه‌رده‌گرت، بۆیه‌ لێره‌دا توانج گرنگه‌، و خوێنه‌ر ناتوانێت بزانێت كه‌ مه‌به‌ست لێی تایبه‌ت ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ی‌‌ باشوری ئه‌فریقیایه‌.

4- كاریكاتێری هاوشان له‌گه‌ڵ ده‌قی ئه‌ده‌بی گاڵته‌جاڕدا:

ئه‌و كاریكاتێره‌یه‌ كه‌ بۆ ده‌رخستنی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی پشت به‌ دووجۆر ئامرازی ده‌ربڕ ده‌به‌ستێت، شێوه‌كاری و ئه‌ده‌بی. له‌م جۆره‌ كاریكاتێره‌دا ده‌قی ئه‌ده‌بی و نیگاری شێوه‌كاری دوو ئامرازی ته‌واوكاری یه‌كترین، و هه‌ردووكیان یه‌كه‌یه‌كی ته‌واو و پته‌و پێكدێنن، به‌ته‌نیا و به‌بێ یه‌كتری ناتوانن ده‌ربڕی خۆیان بن، له‌وانه‌یه‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی گفتوگۆیه‌ك بێت له‌ نێوان پاڵه‌وانانی كاریكاتێره‌كه‌، یان چه‌ند رسته‌یه‌ك بێت له‌سه‌ر زاری پاڵه‌وانێكی كاریكاتێره‌كه‌، یان ده‌قێكی دوور و درێژیش بێت، بۆ نمونه‌ كاریكاتێری هونه‌رمه‌ند (سێرگی ستیلماشونۆك) له‌ بێلاڕوسیا، كه‌ له‌ دوو نیگار پێكدێت، له‌ یه‌كه‌میاندا باوكه‌كه‌ كوڕه‌كه‌ی ناچارده‌كات به‌ خواردن و ده‌ڵێت (ده‌بێت بخۆی ئه‌گه‌ر نا …)، له‌ دووه‌میشدا كاتێك كوڕه‌كه‌ گه‌وره‌ ده‌بێت، بۆینباغی باوكی ده‌گرێت و هاوارده‌كات و ده‌ڵێت (ده‌مه‌وێت بخۆم ئه‌گه‌ر نا …)، ده‌توانین كاریكاتێره‌كه‌ی هونه‌رمه‌ندی میسری (جومعه‌) و كاریكاتێره‌كه‌ی هونه‌رمه‌ندی میسری (عادل سه‌عید) هه‌روا به‌ نمونه‌ بێنینه‌وه‌، كه‌ له‌ هه‌ردووكیاندا یه‌كێك له‌ پاڵه‌وانه‌كانی كاریكاتێره‌كه‌ رسته‌یه‌ك ده‌رده‌بڕێت. هونه‌رمه‌ندی فه‌ڵه‌ستینی تیرۆركراو (ناجی ئه‌لعه‌لی) به‌ به‌كارهێنانی ده‌قی ئه‌ده‌بی دوور و درێژ و هه‌ندێك جار هۆنراوه‌ی میللی ناوبانگی ده‌ركردبوو، له‌ زۆربه‌ی كاریكاتێره‌ میسریه‌كانیشدا واباوه‌ كه‌ گفتوگۆ و توانج هه‌یه‌، له‌ كاریكاتێری سوریایشدا زۆركه‌م گفتوگۆ و توانجی ئه‌ده‌بی ده‌بینین، ئه‌مه‌ش پۆلێنكردنی كاریكاتێره‌كان نیه‌، به‌ڵكو ڕاده‌ربڕینێكه‌ له‌سه‌ر دیتنی زۆرێك له‌ كاریكاتێره‌ به‌رده‌سته‌كانی ئه‌م دوو وڵاته‌.
ده‌بێت بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر قسه‌كردن له‌سه‌ر به‌كارهێنانی ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ كاریكاتێردا، ئه‌وه‌ به‌بیربێنینه‌وه‌ كه‌ نابێت ده‌ق به‌رده‌می شێوه‌كاری بگرێت و پاڵی پێوه‌بنێت بۆ پله‌ی دووه‌م، به‌ڵكو پێویسته‌ هاوسه‌نگیه‌ك له‌ نێوانیاندا هه‌بێت، كه‌ نابێت كاریكاتێره‌كه‌ گرنگی و بایه‌خی نه‌مێنێت، بوونی و نه‌بوونی وه‌ك یه‌ك وابێت، له‌ حاڵه‌تێك توانرا ده‌ست له‌ شێوه‌كاری به‌ربێت له‌ كاریكاتێردا، و قایلبوون به‌ ده‌قی ئه‌ده‌بیش بۆ گه‌یاندنی ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌كه‌ به‌س بێت، ئه‌و كات ئه‌و بابه‌ته‌ ناتوانرێت به‌ كاریكاتێر ناوبنرێت و نابێته‌ كاریكاتێر، چونكه‌ شێوه‌كاری تێیدا وه‌كو هۆكارێكی یاریده‌ده‌ر خراوه‌ته‌نێو، بۆ زێتركردنی كاریگه‌ری بابه‌ته‌كه‌، ده‌توانێن ئه‌و كات بڵێین كه‌ بابه‌ته‌كه‌ ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ هونه‌ره‌كانی ئه‌ده‌بی گاڵته‌جاڕ، زیاتر له‌وه‌ی كه‌ كاریكاتێر بێت، چونكه‌ قایلبوون به‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی به‌سیه‌تی بۆ گه‌یشتن به‌ جه‌ماوه‌ر به‌بێ شێوه‌كاری، ئه‌گه‌ر ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ش بسڕینه‌وه‌، ئه‌وا شێوه‌كاریه‌كه‌ چه‌ند هێڵێكی سه‌رلێشێواوی بێ مانا ده‌مێنێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ دڵنیاییه‌وه‌ كاریكاتێر نیه‌.
بۆیه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر‌ هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست پێشتر كاره‌كه‌ی خۆی شێوه‌كاریانه‌ و دواییش ئه‌ده‌بیانه بونیات بنێت، به‌مه‌ش هاوسه‌نگی پێویستی ده‌ست ده‌كه‌وێت، ئه‌گینا نیو كاریكاتێر و نیویش ئه‌ده‌ب به‌رهه‌مدێنێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ش ده‌گاته‌ خوێنه‌ر، كه‌چی دووره‌ له‌ شێوه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی ئه‌ده‌بی گاڵته‌جاڕه‌وه‌.




ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ نیگاری كاریكاتێریدا – به‌شی (3) — هه‌ندرێن خۆشناو

له‌سه‌ر بناغه‌ی بوونی یان نه‌بوونی ده‌قی ئه‌ده‌بی (توانج) له‌ كاریكاتێردا ، ده‌توانرێت كاریكاتێر پۆڵێن بكرێت بۆ چه‌ند جۆرێك ئه‌وانیش:

1- كاریكاتێری بێ ده‌قی ئه‌ده‌بی:

ئه‌و نیگاره‌یه‌ كه‌ له‌ وێناكردنی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی و گه‌یاندنی به‌ جه‌ماوه‌ره‌وه‌ ته‌نیا پشت به‌ ئامرازه‌ ده‌ربڕه‌ شێوه‌كارییه‌كان ده‌به‌ستێت، به‌بێ به‌كارهێنانی هیچ جۆرێك له‌ ئامرازه‌ ده‌ربڕه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان، ئه‌و نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌ واباوه‌ له‌ رۆژنامه‌كاندا به‌ یاوه‌ری ڕسته‌ی (به‌بێ توانج) بڵاوده‌كرێته‌وه‌، كه‌ هه‌ندێك پێیانوایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ توانجێكی ئه‌ده‌بی پێویسته‌، ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌مجۆره‌ كاریكاتێرانه‌ش، كه‌ له‌ راستیدا وانیه‌، چونكه‌ زۆرێك له‌ رۆژنامه‌كان ئه‌م رسته‌یه‌ به‌كارناهێنن له‌گه‌ڵ كاریكاتێره‌كه‌دا، له‌گه‌ڵ نه‌بوونیشی هیچ له‌ كاره‌كه‌ ناگۆڕێت، بۆ نمونه‌ له‌سه‌ر ئه‌م جۆره‌ كاریكاتێرانه‌، ئاماژه‌ به‌ دوو كاریكاتێری هونه‌رمه‌ندی لیبیایی محه‌مه‌د ئه‌لزه‌واوی ده‌ده‌ین، له‌گه‌ڵ بوونی توانجی (سۆزه‌ گه‌رمه‌كان) له‌گه‌ڵ كاریكاتێره‌كه‌دا‌، كه‌چی له‌گه‌ڵ لابردنیشی هیچ له‌ بابه‌ته‌كه‌ ناگۆڕێت، له‌كاریكاتێری دووه‌میشدا به‌ لابردنی رسته‌ی (به‌بێ توانج) به‌هه‌مان شێوه‌. شایانی باسه‌ كه‌ بوونی ده‌سته‌واژه‌ی (به‌بێ توانج) نه‌ریتێكه‌ له‌ رۆژنامه‌كاندا و هیچی تر نا.

2- كاریكاتێری به‌كارهێنه‌ری ده‌سته‌واژه‌ی ئه‌ده‌بی یان ئامرازه‌كانی ده‌ربڕی زمانه‌وانی:

ئه‌م كاریكاتێره‌ش له‌ بنه‌مادا جیاوازی نیه‌ له‌گه‌ڵ‌ جۆری یه‌كه‌م، چونكه‌ ئامرازه‌ ده‌ربڕه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان لێره‌دا ره‌گه‌زێكی زیادكراو نین له‌ نیگاره‌كه‌، بۆ روونكردنه‌وه‌ش نمونه‌ی كاریكاتێری هونه‌رمه‌ند عه‌لی فه‌رزات دێنینه‌وه‌ (بوه‌سته‌ بۆ پشكنین)، كاتێك له‌ نیگاره‌كه‌دا ده‌سته‌واژه‌ی (بوه‌سته‌ بۆ پشكنین) ده‌بینین، ئه‌م جۆره‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌ توانجێك نیه‌ یان تێخستنێك نیه‌ بۆ نیگاره‌كه‌، به‌ڵكو ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ به‌ڕاستی له‌سه‌ر به‌ربه‌سته‌كانی پشكنین نووسراوه‌، بۆ ئاگاداركردنه‌وه‌ی رێبواران، بۆیه‌ به‌خۆی به‌شێكه‌ له‌ نیگاره‌كه‌ و نابێته‌ ره‌گه‌زی دووه‌م شانبه‌شانی شێوه‌كارییه‌كه‌.
ده‌توانین بڵێین ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ی كه‌ هه‌ن له‌م جۆره‌ نیگارانه‌دا، ناوی ئه‌و شتانه‌ن كه‌ له‌ نیگاره‌كه‌دا هه‌ن، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر دوكانێك بنووسرێت (دوكانی به‌قاڵی) یان (قه‌سابخانه‌) و شتی تر له‌م بابه‌تانه‌، كاریكاتێریسته‌كه‌ش وێنه‌ی گرتوون وه‌كو شته‌كانی تری نێو بابه‌ته‌كه‌، له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ئه‌م جۆره‌ كاریكاتێرانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو پشت به‌ ئامرازه‌ ده‌ربڕه‌ شێوه‌كارییه‌كان ده‌به‌ستن، و نیگارێكی ئاوێته‌ نین.




ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ نیگاری كاریكاتێریدا … به‌شی (2) … هه‌ندرێن خۆشناو

به‌م شێوه‌یه‌ش بوونی كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا جێبه‌جێكردنی چه‌ند ئامانجێكی دیاریكراوی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت، به‌ به‌كارهێنانی چه‌ند ئامرازێكی دیاریكراو، له‌وانه‌ ئامرازی ده‌ربڕینی ئه‌ده‌بی(توانج یان هه‌ندێك جار ده‌قێكی ئه‌ده‌بی درێژ)، ئه‌مه‌ش هیچ له‌ گرنگی نیگاری كاریكاتێری كه‌م ناكاته‌وه‌، ده‌قی گالته‌جاڕیش پێویستی به‌ به‌هره‌ و كارزانی كه‌متر نیه‌ له‌ به‌هره‌ و كارزانی پێویست له‌ نیگارێكی شێوه‌كاری گاڵته‌جاڕیدا، كه‌واته‌ سه‌ركه‌وتنی نیگاری كاریكاتێری یان دابه‌زینی ئاسته‌كه‌ی، په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ بوونی یان نه‌بوونی توانج یان ده‌قێكی ئه‌ده‌بی تێیدا، به‌ڵكو زۆرێك له‌و كاریكاتێرانه‌ی‌ كه‌ به‌تاڵن له‌ هه‌ر توانج و ده‌قێك، كه‌چی سه‌ركه‌وتووش نین، چونكه‌ ناگه‌نه‌ ئاستی پێویست له‌ گاڵته‌جاڕیدا، به‌ده‌نگه‌وه‌چوونێكی گاڵته‌جاڕ یان كۆمیدیایی له‌لایه‌ن بینه‌ره‌وه‌ به‌ده‌ست ناهێنن، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ كارزانیه‌كی شێوه‌كاری به‌رزیشه‌وه‌ جێبه‌جێكرابن، بنه‌ڕه‌ته‌كه‌ له‌ كاریكاتێردا گاڵته‌جاڕییه‌، ئه‌گه‌ر گاڵته‌جاڕیش وونبوو كاریكاتێریش وون ده‌بێت، ئه‌مه‌ش به‌هه‌مان شێوه‌ له‌سه‌ر ده‌قی ئه‌ده‌بیش له‌ كاریكاتێردا جێبه‌جێده‌كرێت، ئه‌گه‌ر بوونی هه‌بوو، كاتێك هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست بیروڕای وابوو كه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی به‌ده‌نگه‌وه‌چوونی خه‌ڵكی، پێویستی به‌ ده‌قی ئه‌ده‌بیه‌ له‌ كاریكاتێره‌كه‌دا، ئه‌مه‌ش كه‌موكوڕی نیه‌، به‌ڵكو كارزانیه‌ له‌ دوو جۆر له‌ هونه‌ره‌ گاڵته‌جاڕییه‌كاندا، گاڵته‌جاڕی شێوه‌كاری و گاڵته‌جاڕی ئه‌ده‌بی، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاریكاتێریست ده‌قی گونجاو و داواكراو و سه‌ركه‌وتوو هه‌ڵبژێرێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م ده‌قه‌ ته‌نیا تێئاخنین بێت یان شیكردنه‌وه‌ی وێنه‌كه‌ بێت، ئه‌وا به‌ دڵنیاییه‌وه‌ گۆچانه‌، و ئه‌و گۆچانه‌ش ئه‌ركی داواكراوی خۆی جێبه‌جێ ناكات.

سه‌باره‌ت به‌ تاوانباركردنه‌ گشتیه‌كه‌ و دیدگا لووت به‌رزییه‌كه‌ش به‌رانبه‌ر به‌ ئه‌ده‌بی گاڵته‌جاڕ، پێمان وایه‌ ڕاست نیه‌، چونكه‌ هه‌موو هونه‌ره‌كان كاریگه‌ریان له‌سه‌ر یه‌ك هه‌یه‌، هه‌روه‌ك چۆن ئه‌ده‌بی گاڵته‌جاڕ هونه‌ری شێوه‌كاری به‌كارهێنا، هونه‌ری شێوه‌كاری گاڵته‌جاڕیش پێویست بوو ئه‌ده‌ب به‌كاربهێنێت. ئایا ده‌توانرێت بگوترێت نیگاره‌ گاڵته‌جاره‌كانی هاوپێچ، داره‌شه‌قه‌ی كاره ئه‌ده‌بیه‌‌كانی (سێرڤانتس) و (گوگۆل) و (دانتێ) و (به‌لزاك) و ئه‌وانی تر بوون؟ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ نه‌خێر.

به‌ڵكو كاره‌كانی ئه‌و ئه‌دیبانه‌ پاڵنه‌رێك بوون بۆ هونه‌ری كاریكاتێر خۆی، و به‌بێ نیگاره‌ هاوپێچه‌كانیش ده‌گه‌یشتنه‌ جه‌ماوه‌ر، به‌ڵام ئه‌و نیگارانه‌یان به‌كارهێنا بۆ كاریگه‌رتركردنی زیاتری ناوه‌ڕۆكه‌ كۆمیدیاییه‌كه‌یان، هه‌مان قسه‌ش له‌سه‌ر كاریكاتێر جێبه‌جێ ده‌كرێت. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و نیگاره‌ كاریكاتێریه‌ی كه‌ واز له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی دێنێت، لێهاتوویه‌كی به‌رزه‌ و له‌ به‌ری پێشه‌وه‌یه‌ له‌ نێو نیگاره‌ كاریكاتێریه‌كانی تردا، چونكه‌ بێجگه‌ له‌ پشت به‌ستنی به‌ تاكه‌ ئامرازێكی ڕاده‌ربڕ، ئه‌ویش شێوه‌كارییه‌، له‌ هه‌مان كاتدا خاوه‌ن جه‌ماوه‌رییه‌كی فراوانتره‌، كه‌ ده‌توانێت بگاته‌ زۆرترین چین و توێژه‌كانی خه‌ڵك به‌ جیاوازی زمانه‌كانیانه‌وه‌، ده‌رئه‌نجام جیهانیه‌، ئه‌گه‌ر ملكه‌چی چه‌ندین ره‌چاوكردنی تر بوو، وه‌كو پێكهاته‌ی ده‌روونی گشتی لای هه‌موو خه‌ڵك، و پشت نه‌به‌ستنی به‌ خه‌سڵه‌ته‌ كولتوورییه‌ نا تێگه‌یشتووه‌كان لای خه‌ڵكانی تره‌وه‌، ئه‌گه‌ر نه‌گه‌یشته‌ پله‌ی جیهانیش، ئه‌وا له‌ هه‌موو نێوه‌ند و چینه‌كانی خه‌ڵكی یه‌ك وڵاتدا تێیده‌گه‌ن، و توانای گه‌یشتنی هه‌یه‌ ته‌نانه‌ت به‌ توێژه‌ نه‌خوێنده‌واره‌كانیش.

كاتێك به‌رگری له‌بوونی ده‌قی ئه‌ده‌بی ده‌كه‌ین له‌ نیگاری كاریكاتێریدا، مانای هێرشكردنمان بۆ سه‌ر كاریكاتێری خاڵی له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی نیه‌، مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جیاوازیان نیه‌، ئه‌گه‌ر ده‌قێكی خاوه‌ن بونیاتێكی گاڵته‌جاڕی پوخت بوو، له‌لایه‌نی كاریگه‌رییه‌وه‌ش‌ نه‌ك له‌لایه‌نی بێ ده‌سه‌ڵاتی شاره‌زایانه‌ جێبه‌جێكرابوو، ئه‌مه‌ش خوێنه‌ر ده‌توانێت دیاری بكات به‌بێ كۆششێكی تایبه‌ت، ده‌نا ده‌قی ئه‌ده‌بی لاواز نابێته‌ گۆچانێك، كاریكاتێره‌كه‌ خۆی له‌سه‌ردا ڕاگرێت، به‌ڵكو ده‌بێته‌ بارگرانیه‌ك له‌سه‌ر پشتی كاریكاتێره‌كه‌.

رۆشنكاری سه‌باره‌ت به‌ كاریكاتێری هاوپێچ:
كاریكاتێری برسێتی له‌ كاتی شه‌ڕی ناوخۆی ئه‌مریكادا، ده‌زگایه‌گی خێرخوازی یارمه‌تی به‌سه‌ر كرێكاره‌ بێكاره‌كان دابه‌ش ده‌كات، یه‌كێك له‌ كاره‌كانی جۆن تێنیل 1862.




ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ نیگاری كاریكاتێریدا – به‌شی (1) -هه‌ندرێن خۆشناو

كاریكاتێر وه‌ك ئه‌وه‌ی ناسراوه‌ نیگارێكی شێوه‌كاری ره‌خنه‌گری گاڵته‌جاڕه‌، به‌ مانایه‌كی دیكه‌ جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی هونه‌ر پشت به‌ هێڵ و ره‌نگ و سێبه‌ر ده‌به‌ستێت بۆ بونیاتنانی په‌یكه‌ربه‌ندی خۆی و ده‌ربڕی بیرۆكه‌یه‌كی گاڵته‌جاڕه‌، زۆرێك له‌ نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌كان توانجی ئه‌ده‌بی و هه‌ندێك جار ده‌قی درێژیش به‌كاردێنن، ئه‌مه‌ش دیارده‌یه‌كی نوێ نیه‌، به‌ڵكو له‌ قۆناغه‌ سه‌ره‌تاییه‌ مێژووییه‌كانی هونه‌ری كاریكاتێره‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، له‌ كاری هونه‌رمه‌نده‌ دیاره‌كانی وه‌ك دۆمیێ و جۆرج ودوارد و ئه‌وانی تریش بوونیان هه‌بووه‌، هه‌روه‌ها دیارده‌یه‌كی بڵاوه‌ له‌نێو كاره‌كانی هونه‌رمه‌نده‌ كاریكاتێریسته‌كانی سه‌رده‌می نوێشدا، له‌وانه‌ش كاریكاتێریسته‌ عه‌ره‌به‌كان وه‌كو ناجی ئه‌لعه‌لی، كه‌ له‌ كاره‌كانیدا به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر پشتی به‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانه‌وه ده‌به‌ست.

‌ئه‌م دیارده‌یه‌ لای هه‌ندێك له‌ بایه‌خده‌ران به‌ هونه‌ری كاریكاتێر و به‌تایبه‌تی لای هه‌ندێك له‌ كاریكاتێریسته‌كان جۆرێك له‌ ناڕه‌حه‌تی و ناقایلبوونی وروژاندووه‌، بۆ نمونه‌ كاریكاتێریستی سوریایی عه‌لی فه‌رزات، كه‌ له‌ چه‌ند چاوپێكه‌وتنێكی رۆژنامه‌وانی جیاوازه‌وه‌ ناقایلبوونی خۆی به‌م دیارده‌یه‌ ده‌ربڕیوه‌، به‌ جۆرێك له‌ گۆچانی داناوه‌ كه‌ كاریكاتێریست پشتی پێده‌به‌ستێت بۆ گه‌یاندنی په‌یامه‌كه‌ی بۆ جه‌ماوه‌ر، جیا له‌ كه‌لوپه‌له‌ شێوه‌كارییه‌ ده‌ربڕه‌كانی تر، كانگای ئه‌و ناقایلبوونه‌ش ئه‌و گرفته‌یه‌ له‌ پێناسه‌ی هونه‌ری كاریكاتێردا، كه‌ ناڕازیبووان به‌ توانج و ده‌قی ئه‌ده‌بی، له‌و واقیعه‌ی كه‌ هونه‌ری كاریكاتێر هونه‌رێكی شێوه‌كارییه‌، و نابێت پشت به‌ كه‌لوپه‌لی نا شێوه‌كاریانه‌ ببه‌ستێت بۆ گه‌یاندنی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی بۆ خه‌ڵكی، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ زۆرینه‌ لاریان نیه‌ له‌ به‌ركارهێنانی ده‌قی ئه‌ده‌بی، پشت به‌ پێناسه‌ دووانه‌كه‌ی هونه‌ری كاریكاتێره‌وه‌ ده‌به‌ستن، كه‌ كاریكاتێر هونه‌رێكی شێوه‌كاری و رۆژنامه‌وانیشه‌، بۆیه‌ وه‌كو هونه‌رێكی رۆژنامه‌وانی بۆی هه‌یه‌ كه‌لوپه‌لی نا شێوه‌كاریش به‌كاربهێنێت بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی، كاریكاتێر نیگارێكی جێبه‌جێكراو نیه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ ئیستاتیكیه‌كان به‌ ته‌نیا، لایه‌نه‌ ئیستاتیكیه‌كه‌ تاكه‌ ئامانجی سه‌ره‌كی كاریكاتێر نیه‌، به‌ڵكو چه‌ندین ئامانجی تری هه‌یه‌، له‌وانه سیاسی و فێركاری و ره‌خنه‌یی و هی تر، بۆ گه‌یشتن پێیانه‌وه‌ ئاساییه‌ به‌كارهێنانی ئه‌وه‌ی شیاو و گونجاوه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌ستانه‌.

به‌م شێوه‌یه‌ش ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ كانگای جیاوازییه‌كه‌ له‌ پێناسه‌ و ئینتیمای هونه‌ری كاریكاتێره، بۆ دیاریكردنی هه‌ڵوێستێك سه‌باره‌ت به‌م دیارده‌یه‌، پێویست به‌ گه‌ڕانه‌ به‌دوای پێناسه‌ی كاریكاتێره‌وه‌، هه‌موو پێناسه‌كانی هونه‌ری كاریكاتێر له‌ ئینسكلۆپیدیا و فه‌رهه‌نگه‌كاندا جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ كاریكاتێر هونه‌رێكی شێوه‌كارییه‌، زێده‌ڕۆیی و گه‌وره‌كردن به‌كاردێنێت بۆ به‌ده‌ستهێنانی دژه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی كۆمیدیایی، بۆیه‌ كاریكاتێر به‌ پله‌ یه‌ك هونه‌رێكی شێوه‌كارییه‌، كه‌سیش له‌سه‌ر ئه‌مه‌ ناكۆك نیه‌، به‌ڵام ئایا پێناسه‌كان به‌ته‌نیا به‌سن بۆ بڕیارێكی كۆتا سه‌باره‌ت به‌ ئینتیمای كاریكاتێر؟ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ نه‌خێر.

كاریكاتێر بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌ هونه‌رێكی شێوه‌كارییه‌، چه‌ندین سیفاتی تری دیكه‌ی هه‌یه‌ كه‌ وایلێده‌كه‌ن په‌یوه‌ست نه‌بێت ته‌نیا به‌م پێناسانه‌، شوێنی بنه‌ڕه‌تی به‌یه‌كگه‌یشتنی هونه‌ری كاریكاتێر به‌ بینه‌رانه‌وه‌ رۆژنامه‌گه‌رییه‌ به‌ هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر پێشانگاكانیش شوێنێك بن بۆ ئه‌و به‌یه‌كگه‌یشتنه‌، زۆرجاران ئه‌و نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌ نمایشكراوانه‌ پێشتر له‌ رۆژنامه‌كاندا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ر بڵاویش نه‌كرابنه‌وه‌، له‌ ڕێی ئه‌م پێشانگایانه‌وه‌ رێگای خۆیان ده‌بیننه‌وه‌ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌كانی رۆژنامه‌یه‌كدا، ئه‌گه‌ر سه‌رژمێریه‌كیش بكه‌ین بۆ ژماره‌ی ئه‌و كاریكاتێرانه‌ی كه‌ نمایشكراون له‌ پێشانگاكاندا، و ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ رۆژنامه‌كاندا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌، ده‌بینین كه‌وا ژماره‌یان له‌ رۆژنامه‌كاندا به‌ پله‌یه‌كی زۆر زیاتره له‌وانه‌ی پێشانگاكان، زۆرجاریش ئه‌و پێشانگایانه‌ پێكدێن له‌ گوڵبژێرێك له‌ نیگاره‌كانی هونه‌رمه‌ندانی كاریكاتێر، و جێگای هه‌موو به‌رهه‌مه‌كانیان نابێته‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ش هیچ بوارێك نامێنێته‌وه‌ بۆ پرسیاركردن له‌ ئینتیمای كاریكاتێر بۆ رۆژنامه‌گه‌ریی، هه‌روه‌ك ئینتیمای بۆ هونه‌ری شێوه‌كاریشه‌وه‌، ده‌توانین دڵنیابین له‌وه‌ی كه‌ كاریكاتێر پێناسه‌یه‌كی دووانه‌ی هه‌یه‌ ئه‌ویش شێوه‌كاری و رۆژنامه‌گه‌رییه‌، و دژ به‌یه‌كیش نین.

رۆژنامه‌گه‌ری خۆی له‌ خۆیدا مه‌یدانێكه‌ بۆ چالاكی زۆرێك له‌ هونه‌ره‌كان، له‌ نێویشیاندا زۆرێك له‌ هونه‌ره‌ شێوه‌كاریه‌كان وه‌كو پۆسته‌ر و وێنه‌ و كاریكاتێر و جۆره‌كانی تر، ده‌توانین بڵێین كه‌ رۆژنامه‌گه‌ریی له‌ چالاكیه‌كانیدا پشت به‌ دوو جه‌مسه‌ر ده‌به‌ستێت، ئه‌وانیش ئامرازی ده‌ربڕینی شێوه‌كاری و ئامرازی ده‌ربڕینی ئه‌ده‌بین، لێره‌ ئه‌وه‌یان سه‌رده‌كه‌وێت و له‌ولاش ئه‌وه‌كه‌ی تر. ئه‌گه‌ر ئامرازه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ بنه‌ڕه‌تی بێت له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا له‌وه‌ته‌ی په‌یدابوونیه‌وه‌، ئامرازه‌ شێوه‌كاریه‌كه‌ له‌ هه‌ندێك رۆژنامه‌دا له‌ سه‌رده‌می ئێستاماندا سه‌ركه‌وتووه‌ به‌سه‌ر ئامرازه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌دا‌، بۆ نمونه‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵان، ئامرازی شێوه‌كاریی زاڵه‌ به‌سه‌ر ئامرازی ئه‌ده‌بیدا، بۆیه‌ هه‌روه‌ك باسمان كرد ئینتیمای كاریكاتێر بۆ رۆژنامه‌گه‌ریی به‌ریه‌كناكه‌وێت له‌گه‌ڵ ئینتیمای بۆ هونه‌ری شێوه‌كاری، ده‌توانرێت ناوی بنرێت به‌ (هونه‌ری شێوه‌كاری رۆژنامه‌گه‌ری).




كاریكاتێر و جۆره‌كانی تری هونه‌ری شێوه‌كاری له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا به‌شی (4) …هه‌ندرێن خۆشناو

بێجگه‌ له‌ كاریكاتێر ڕۆژنامه‌گه‌ری پشت به‌ جۆره‌كانی تری شێوه‌كاریش ده‌به‌ستێت، وه‌كو وێنه‌ و پۆسته‌ر و وێنه‌ی هاوپێچ یان باكگراوند، ئه‌م جۆرانه‌ش زۆرجار له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا به‌یه‌كده‌گه‌ن له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ گاڵته‌جاڕییه‌كانیاندا، كه‌ زۆرجار ته‌كنیكه‌كانی كاریكاتێر به‌كاردێنن له‌ جێبه‌جێكردنیاندا، یان ناوه‌ڕۆكێكی كۆمیدیانه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كه‌ن كه‌ وایان لێده‌كات تا ڕاده‌یه‌كی زۆر به‌ كاریكاتێر بچن. نزیكترینیان له‌ كاریكاتێر پۆسته‌ره‌ كاتێك كه‌ ڕه‌گه‌زی كۆمیدیای تێدابێت. 1- كاریكاتێر و پۆسته‌ر

2- كاریكاتێر و وێنه‌ی فۆتۆگرافی:
ستایلێكی دیكه‌ش هه‌یه‌ له‌ ستایله‌كانی وێنه‌گرتن له‌ شێوه‌كه‌یدا به‌ كاریكاتێر ده‌چێت، به‌تایبه‌تی كاریكاتێری پۆرترێت، ئه‌مجۆره‌ش له‌ جۆره‌كانی وێنه‌دا به‌ ده‌ستكاری ڕاسته‌وخۆی وێنه‌گره‌وه‌ دێته‌كایه‌وه‌، كه‌ وێنه‌كه‌ له‌سه‌ر نێگه‌تیڤه‌كه‌ (فیلم) ئاساییه‌، و له‌ كاتی چاپكردنی له‌سه‌ر كاغه‌زدا زێده‌ڕۆیی تێداده‌كرێت، بۆ نمونه‌ رۆناكی ئامێری چاپكردنی وێنه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕاست ده‌خرێته‌سه‌ر، له‌ نێگه‌تیڤه‌كه‌ بۆ سه‌ر كاغه‌زی چاپ، یان كاغه‌زه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی لار یان قوپاو یان چه‌ماوه‌ ده‌خرێته‌ به‌ر رۆناكیه‌كه‌، بۆ نمونه‌ كاتێك كاغه‌زه‌كه‌ به‌ چه‌ماوه‌یی ده‌خرێته‌به‌ر رۆناكی، وا ده‌كات رۆناكیه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی فراوانتر به‌ لێواری كاغه‌زه‌كه بكه‌وێت، كه‌ وا له‌ وێنه‌كه‌ ده‌كات له‌ ناوه‌ڕاستدا ئاسایی ده‌ربكه‌وێت و له‌ لێواره‌كانیش كۆتاییه‌كان وون بكات، ده‌توانین به‌م جۆره‌‌ چه‌ندین وێنه‌ی هاوشێوه‌ی ئه‌مه‌مان ده‌ست بكه‌وێت.
له‌ جۆره‌كانی تری وێنه‌ش ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ فۆتۆمۆنتاج بده‌ین، كه‌ جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی وێنه‌ و به‌ ده‌ستكاری وێنه‌گر یان هونه‌رمه‌ند به‌ چه‌ندین ستایلی جیاوازه‌وه‌ ده‌ستده‌كه‌وێت، ئه‌م جۆره‌ش له‌ نێوان پۆسته‌ر و كاریكاتێردایه‌، ئه‌گه‌ر گاڵته‌جاڕ بوو ئه‌وا له ‌كاریكاتێره‌وه‌ نزیكتره‌، ده‌توانین به‌ كاریكاتێریشی دابنێین، ئه‌گه‌ر خواستی پۆسته‌ریانه‌ی نه‌بێت، فۆتۆمۆنتاج زۆر له‌ كۆلاجیشه‌وه‌ نزیكه‌، ئه‌وه‌ش جیایده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ چه‌ندین پارچه‌ كاغه‌زی وێنه‌ی جۆراوجۆر پێكنایه‌ت، پشت به‌ گه‌وره‌ و قه‌به‌كردن ده‌به‌ستێت به‌ به‌كارهێنانی ته‌كنیه‌كه‌ جیاوازه‌كانی وێنه‌گرتنه‌وه‌، وێنه‌گر به‌ به‌كارهێنانی روتوش و زیادكردنی چه‌ندین هێڵی پێویست و چه‌ندین وێنه‌ی جیاوازه‌وه‌، و تێكهه‌ڵكێش كردنیان به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ بۆ بینه‌ر روون و ئاشكرا نه‌بێت، هه‌روه‌ك له‌و فۆتۆمۆنتاجه‌ی كه‌ گوبڵزی وه‌زیری راگه‌یاندنی ئه‌ڵمانیا له‌ سه‌رده‌می هیتله‌ر ده‌رده‌خات.

به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین وێنه‌ی گاڵته‌جاڕ به‌سه‌ر دوو جۆردا دابه‌ش بكه‌ین:
1- وێنه‌ی خۆڕه‌س (خۆڕسك): ئه‌م جۆره‌ وێنه‌یه‌یه‌ كه‌ به‌بێ هیچ ده‌ستكارییه‌كی وێنه‌گر و ده‌ره‌كی وه‌ده‌ست دێت.
2- وێنه‌ی هونه‌ریی : ئه‌و وێنه‌یه‌یه‌ كه‌ به‌ ده‌ستكاری وێنه‌گر یان هونه‌رمه‌ندی شێوه‌كاریی له‌ بونیاتنان و ده‌رهێنانیدا وه‌ده‌ست دێت. له‌ ژێر ئه‌م ناونانه‌شدا ده‌توانین ناوی وێنه‌ی پێشوه‌خته‌ سازكراو و كۆلاج و وێنه‌ی كاریكاتێریی و فۆتۆمۆنتاج بێنین.
له‌ نێوان جۆره‌كانی به‌شی دووه‌م، ئه‌وه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو ده‌گونجێت بۆ كاریكاتێر، كۆلاج و كاریكاتێری پۆرترێتی فۆتۆگرافیه‌، ئه‌مه‌ش بوونی جۆری تر ناگه‌یه‌نێت كه‌ بگونجێن بۆ گاڵته‌جاڕی و كاریكاتێر، كاتێك كه‌ ته‌كنیكه‌كانی وێنه‌گرتن به‌ شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ توانای دۆزینه‌وه‌ و نوێبوونه‌وه‌یان هه‌یه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ گه‌وره‌یه‌ی كه‌ له‌ بواری وێنه‌ی فۆتۆگرافیدا دێته‌پێشێ.

3- كاریكاتێر و باكگراوندی گرافیكی یان وێنه‌یی:
بێجگه‌ له‌ وێنه‌ و پۆسته‌ر، له‌سه‌ر ڕووپه‌ڕی رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كاندا وێنه‌ی گرافیكی هاوشان له‌گه‌ڵ بابه‌تی رۆژنامه‌وانی تری بڵاوكراوه‌كه‌‌ له‌ به‌شێك له‌ لاپه‌ڕه‌كه‌دا به‌ ره‌نگێكی كاڵ له‌ دواوه‌ی ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌دا‌ ده‌بینین.
ئه‌م جۆره‌ وێنانه‌ش واباوه‌ كه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ هه‌ڵێنجراون یان شیاو و گونجاون بۆی، ده‌كرێت وێنه‌كه‌ گاڵته‌جاڕ بێت ئه‌گه‌ر ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ گاڵته‌جاڕ بوو، ده‌كرێت نیگارێكی كاریكاتێری وه‌كو وێنه‌یه‌كی هاوپێچ یان باكگراوندێك بۆ ده‌قێكی ئه‌ده‌بی به‌كاربێت، ئه‌گه‌ر گونجاو بێت بۆ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌یه‌كچوونێكی زۆر له‌ نێوان ئه‌م جۆره‌ وێنه‌ به‌كارهاتووانه‌ له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا و كاریكاتێردا نیه‌، كه‌ واباوه‌ ئه‌م جۆره‌ وێنانه ته‌نیا بۆ مه‌به‌ستی جوانكاری بڵاوده‌كرێنه‌وه، ده‌گمه‌نه‌ كه‌ مه‌به‌ستی تری هه‌بێت، وه‌كو ئه‌و مه‌به‌ستانه‌ی كه‌ كاریكاتێر هه‌یه‌تی، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وێنه‌ بڵاوكراوه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌، نیگارێكی كاریكاتێری بوو، مانای وایه‌ كه‌ ده‌سته‌ی نووسه‌ران له‌ جیاتی وێنه‌ی هاوپێچ كاریكاتێری به‌كارهێناوه‌، پێویست ناكات به‌وێنه‌ی هاوپێچ یان باكگراوند بژمێردرێت.




كاریكاتێر و جۆره‌كانی تری هونه‌ری شێوه‌كاری له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا … به‌شی (3) هه‌ندرێن خۆشناو

به‌شی (3)

بێجگه‌ له‌ كاریكاتێر ڕۆژنامه‌گه‌ری پشت به‌ جۆره‌كانی تری شێوه‌كاریش ده‌به‌ستێت، وه‌كو وێنه‌ و پۆسته‌ر و وێنه‌ی هاوپێچ یان باكگراوند، ئه‌م جۆرانه‌ش زۆرجار له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا به‌یه‌كده‌گه‌ن له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ گاڵته‌جاڕییه‌كانیاندا، كه‌ زۆرجار ته‌كنیكه‌كانی كاریكاتێر به‌كاردێنن له‌ جێبه‌جێكردنیاندا، یان ناوه‌ڕۆكێكی كۆمیدیانه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كه‌ن كه‌ وایان لێده‌كات تا ڕاده‌یه‌كی زۆر به‌ كاریكاتێر بچن. نزیكترینیان له‌ كاریكاتێر پۆسته‌ره‌ كاتێك كه‌ ڕه‌گه‌زی كۆمیدیای تێدابێت. 1- كاریكاتێر و پۆسته‌ر

2- كاریكاتێر و وێنه‌ی فۆتۆگرافی:

وێنه‌ی فۆتۆگرافی به‌ یه‌كێك له‌ ڕه‌گه‌زه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی ڕۆژنامه‌گه‌ری داده‌نرێت، و به‌ ماده‌یه‌كی زیندوو ده‌ژمێردرێت، بێجگه‌ له‌ مه‌به‌سته‌ جوانییه‌كان وه‌كو به‌ڵگه‌یه‌كی مادی به‌كاردێت بۆ نووسینه‌كان، له‌ كاتی ئێستاماندا هیچ ڕۆژنامه‌یه‌ك به‌بێ وێنه‌ نیه‌، لێره‌دا مه‌به‌ستمان توێژینه‌وه‌ نیه‌ له‌سه‌ر وێنه‌ی فۆتۆگرافی، به‌ڵكو بۆ باسكردنی جیاوازیه‌كانیه‌تی له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا، كه‌ جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ كاریكاتێر له‌ ته‌كنیكی جێبه‌جێكردن و ئامانجه‌كان، وێنه‌ی فۆتۆگرافی ئه‌نجامی كردارێكی فیزیاوی و كیمیاویه‌، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی واقیعێكی زیندووه‌ به‌بێ هیچ ده‌ستكارییه‌كی ده‌ره‌كی، ناكرێت وێنه‌ چه‌ند شتێكی تێدابێت كه‌ له‌ واقیعدا بوونیان نه‌بێت، كه‌چی كاریكاتێر ئه‌نجامی كارێكی ده‌ستیه‌، زۆر جار چه‌ندین بابه‌ت له‌خۆده‌گرێت كه‌ له‌ جیهانی واقیعدا بوونیان نیه‌، چه‌ندین جیاوازی زۆری تریش له‌ نێوان كاریكاتێر و وێنه‌ی فۆتۆگرافیدا هه‌ن، به‌ڵام بابه‌ته‌كه‌ی ئێمه‌ لێره‌دا خاڵه‌كانی به‌یه‌كگه‌یشتنی وێنه‌ی فۆتۆگرافی و كاریكاتێره‌، ئه‌م خاڵانه‌ش ژماره‌یان كه‌م نیه‌، یه‌كه‌میان ناوه‌ڕۆكی گاڵته‌جاڕی یان كۆمیدییه‌، وێنه‌ی فۆتۆگرافی زۆرجار ناوه‌ڕۆكێكی كۆمیدیانه‌ له‌خۆده‌گرێت، له‌وانه‌شه‌ رێگای ده‌ستكه‌وتنی ئه‌و ناوه‌ڕۆكه‌، خۆڕسكانه‌ بێت یان پێشتر رێكخرابێت، وێنه‌ی خۆڕه‌س ئه‌و گرته‌یه‌یه‌ كه‌ وێنه‌گر ده‌ستكاری له‌ رێكخستنی ڕه‌گه‌زه‌كانی نه‌كردووه‌، و به‌ ڕێكه‌وت ده‌ستی كه‌وتووه‌، وه‌كو وێنه‌ی یاریزانی تۆپی پێیه‌كه‌، كه‌ دۆخی یاریزانه‌كه‌ له‌ هه‌وادا سروشتی نیه‌، به‌و سه‌ربازه‌ ده‌چێت كه‌ له‌ حاڵه‌تی ئاماده‌باشیدایه‌، ئه‌و گرته‌یه‌ش ئه‌سته‌مه‌ به‌ چاوی ئاسایی ببینرێت، ئه‌و حاڵه‌ته‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ یه‌كێك له‌ ده‌یان یان سه‌دان حاڵه‌تی تردا بێت كه‌ جوڵه‌ی سه‌ركه‌وتن و دابه‌زینی ئه‌و یاریزانه‌یان پێكهێناوه‌، هاوێنه‌ی كامێرا گرتوویه‌تی به‌بێ ئه‌وه‌ی وێنه‌گره‌كه‌ خواستی ئه‌و گرته‌یه‌ی بووبێت، ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی ته‌نیا وێنه‌گرتنی ڕووداوێكی وه‌رزشی بووه‌، ئه‌و گرته‌یه‌ش ته‌نیا ڕێكه‌وت بووه‌.

له‌وانه‌یه‌ گرته‌ خۆڕه‌سه‌كان به‌ هاوكاری وێنه‌گره‌وه‌ بێنه‌كایه‌وه‌، كاتێك وێنه‌گر بابه‌تێكی ئاماده‌ له‌به‌رده‌می پێكهاتووه‌ بۆ وێنه‌یه‌ك، وێنه‌گره‌كه‌ش ئه‌و تاوه‌ ده‌قۆزێته‌وه‌ و وێنه‌كه‌ ده‌گرێت، وه‌كو وێنه‌ی ئه‌و پشیله‌یه‌ی كه‌ له‌ تابلۆیه‌كی شێوه‌كاری ڕاماوه.
جیاوازیش له‌ نێوان وێنه‌ی یاریزانه‌كه‌ و پشیله‌كه‌ له‌وه‌دایه‌، كه‌ خۆڕه‌سی له‌ یه‌كه‌مدا كامڵ و ته‌واوه و وێنه‌گر هیچ ڕۆڵێكی تێدانه‌بووه‌‌، و له‌ دووه‌مدا خۆڕه‌سیه‌كه‌ ته‌نیا له‌ پێكهاتنی بابه‌تی وێنه‌كه‌یه‌، هه‌نگاوه‌كانی دیكه‌ وێنه‌گره‌كه‌ی ئه‌نجامیداوه‌.
وێنه‌ی سازكردنی پێشوه‌خته‌ش، ئه‌و وێنه‌یه‌یه‌ كه‌ وێنه‌گر پێشوه‌خته‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی وێنه‌كه‌ رێكده‌خات، به‌ هیوای ئه‌وه‌ی كه‌ بابه‌تێكی گاڵته‌جاڕی ده‌ست بكه‌وێت، لێره‌دا وێنه‌گر به‌خۆی پارچه‌ ئێسكێكی له‌ناو قاپێك داناوه‌ له‌گه‌ڵ چه‌قۆ و چه‌نگاڵێك‌، واته‌ وێنه‌گره‌كه‌ به‌خۆی ئه‌و وێنه‌یه‌ی به‌ هه‌موو ڕه‌گه‌زه‌كانیه‌وه‌ هێناوه‌ته‌كایه‌وه‌، بابه‌ته‌كه‌ سه‌ر به‌ واقیع یان ڕێكه‌وت نیه‌، به‌ڵكو پێشوه‌خته‌ له‌لایه‌ن وێنه‌گره‌وه‌ سازكراوه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا وێنه‌ی خۆڕه‌س یان پێشوه‌خته‌ رێكخراو و وێنه‌ی سازكراو كه‌ باسمان كردن، له‌ چوارچێوه‌ی وێنه‌دا ده‌مێننه‌وه‌ و ده‌توانین به‌ وێنه‌ی گاڵته‌جاڕ یان وێنه‌ی كۆمیدیایی ناوی لێ بنێین، یان هه‌ر ناونانێكی گونجاوی دیكه‌، به‌ڵام له‌ هه‌ندێك خاڵدا كاریكاتێر و جۆره‌كانی تری وێنه‌ به‌ریه‌كده‌كه‌ون، كاتێك كاریكاتێر په‌نا ده‌باته‌ به‌ر به‌كارهێنانی وێنه‌ له‌ چه‌ند به‌شێك له‌ به‌شه‌كانی پێكهاته‌كه‌یدا، و وێنه‌ و كاریكاتێر یان وێنه‌ و نیگار ئاوێته‌ی یه‌كترده‌بن، وه‌ك ئه‌وه‌ی ناوی ده‌نێن كۆلاج (كۆلاژ)، كه‌ تێیدا جێبه‌جێكردنی نیگاره‌كه‌ به‌ هۆی به‌كارهێنانی چه‌ندین ته‌كنیكی جیاوازی گرافیكی به‌ خستنه‌سه‌ری چه‌ند وێنه‌یه‌كی فۆتۆگرافی ئه‌نجامده‌درێت، هه‌ندێك جاریش ته‌نیا به‌ به‌كارهێنانی چه‌ندین وێنه‌ی فۆتۆگرافی و رێكخستنیان ئه‌نجامده‌درێت، ئه‌مجۆره‌ نیگارانه‌ش ئه‌گه‌ر هه‌ڵگری ناوه‌ڕۆكێكی گاڵته‌جاڕانه‌ بن، ده‌توانین به‌ كاریكاتێر ناویان بنێین، كه‌ وێنه‌ی فۆتۆگرافی به‌كاردێنن بۆ خزمه‌تكردنی مه‌به‌سته‌كانیان.




كاریكاتێر و جۆره‌كانی تری هونه‌ری شێوه‌كاری له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا به‌شی (2) …هه‌ندرێن خۆشناو

بێجگه‌ له‌ كاریكاتێر ڕۆژنامه‌گه‌ری پشت به‌ جۆره‌كانی تری شێوه‌كاریش ده‌به‌ستێت، وه‌كو وێنه‌ و پۆسته‌ر و وێنه‌ی هاوپێچ یان باكگراوند، ئه‌م جۆرانه‌ش زۆرجار له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا به‌یه‌كده‌گه‌ن له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ گاڵته‌جاڕییه‌كانیاندا، كه‌ زۆرجار ته‌كنیكه‌كانی كاریكاتێر به‌كاردێنن له‌ جێبه‌جێكردنیاندا، یان ناوه‌ڕۆكێكی كۆمیدیانه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كه‌ن كه‌ وایان لێده‌كات تا ڕاده‌یه‌كی زۆر به‌ كاریكاتێر بچن. نزیكترینیان له‌ كاریكاتێر پۆسته‌ره‌ كاتێك كه‌ ڕه‌گه‌زی كۆمیدیای تێدابێت، بۆیه‌ له‌ پۆسته‌ره‌وه‌ ده‌ست پێده‌كه‌ین.

1- كاریكاتێر و پۆسته‌ر:

بۆچی كرداری په‌نابردنی پۆسته‌ر بۆ كاریكاتێرمان هاوته‌ریب نه‌كرد له‌گه‌ڵ كرداری په‌نابردنی كاریكاتێر بۆ پۆسته‌ر، ئه‌م په‌نابردنه‌مان ناولێنا كه‌وتنه‌ (ته‌ڵه)‌ی پۆسته‌ره‌وه‌‌، چونكه‌ كاریكاتێر هونه‌رێكی ره‌خنه‌گری گاڵته‌جاڕه‌ یان كۆمیدیاییه‌، ئه‌مه‌ش جیاكاریه‌كه‌یه‌تی، له‌ حاڵه‌تی بێبه‌شی له‌ گاڵته‌جاڕیی و كۆمیدیا پێناسه‌ی ئه‌ندامیه‌تی كاریكاتێریی له‌ده‌ستده‌دات، له‌ هه‌مان كاتدا سه‌ر به‌ هونه‌ری پۆسته‌ریش نیه‌، كاریگه‌ریی داوكراو به‌ده‌ست ناهێنێت له‌ كاریكاتێردا، و ئامانجه‌ داواكراوه‌كانیش جێبه‌جێ ناكات له‌ پۆسته‌ردا، به‌مه‌ش زۆرێك له‌ تواناكانی له‌ ده‌ستده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ نیگارێكی كاریكاتێری سه‌ركه‌وتوو یان پۆسته‌رێكی سه‌ركه‌وتوو، زۆرترین ئه‌وانه‌ی ده‌كه‌ونه‌ ئه‌م ته‌ڵه‌وه‌ هونه‌رمه‌ندانی كاریكاتێری سیاسین، كاریكاتێری سیاسی خواستێكی به‌رزی هه‌یه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی بانگهێشت و هاندان، ئه‌مانیش خه‌سڵه‌تێكن له‌ خه‌سڵه‌ته‌ سه‌ره‌كیه‌كانی پۆسته‌ر، زێده‌ڕۆییكردنیش له‌ هه‌وڵدان بۆ ده‌ستكه‌وتنی یه‌كێك له‌م دووانه‌، وا له‌ كاریكاتێریسته‌كه‌ ده‌كات له‌ده‌ستدانی گاڵته‌جاڕی له‌ نیگاره‌ كاریكاتێریه‌كه‌یدا له‌بیربچێته‌وه‌، سه‌ره‌ڕای به‌كارهێنانی ستایلی زێده‌ڕۆییكردنی كاریكاتێریی، زۆرجاریش ئه‌م نیگارانه‌ هه‌ر به‌و سكێچه‌ سه‌ره‌تاییانه‌وه‌ ده‌چن كه‌ هونه‌رمه‌ند ده‌یخاته‌ سه‌ر كاغه‌ر، وه‌كو هێلكارییه‌كی ئه‌و پۆسته‌ره‌ی كه‌ ده‌یه‌وێت جێبه‌جێی بكات، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان به‌ پۆسته‌ر ناچێت، به‌ شێوه‌ ‌كۆتاییه‌كه‌ی كه‌ لای خه‌ڵكی ناسراوه‌، كه‌ پێویسته‌ وا ده‌رچێت، چونكه‌ پۆسته‌ر بێجگه‌ له‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی بانگهێشتكردن و هاندان، پێویستی به‌ ڕه‌گه‌زی گرنگی تر هه‌یه‌ وه‌كو هاوسه‌نگی، كه‌ دابه‌شكردنێكی نمونه‌یی بۆ ڕه‌گه‌زه‌كانی پۆسته‌ره‌كه‌ به‌دیدێنێت له‌سه‌ر ڕووپه‌ڕی كاغه‌زه‌كه‌، هه‌روه‌ها هه‌ڵبژاردنی ڕه‌نگ و هێڵه‌ گونجاوه‌كان و پێشخستنی ڕه‌گه‌زه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان له‌ ڕه‌گه‌زه‌ لاوه‌كییه‌كان، و رێكخستنی هه‌موو ئه‌م ڕه‌گه‌زانه‌ به‌پێی گرنگیان، زۆرجاریش پۆسته‌ر ئامانجێكی دیاریكراوی خۆی هه‌یه‌، پۆسته‌ری شانۆیی بابه‌ته‌كه‌ی شانۆیه‌كی دیاریكراوه‌، پۆسته‌ری بازرگانیش بابه‌ته‌كه‌ی كاڵایه‌كی دیاریكراوه‌، پۆسته‌ری سیاسیش هه‌روه‌ها بانگهێشت بۆ بژارده‌یه‌ك یان حزبێك یان كۆمه‌ڵه‌یه‌كی دیاریكراو، یان بۆ كێشه‌یه‌كی دیاریكراو ده‌كات، كاتێك زۆربه‌ی ئه‌و نیگاره‌ بزربووانه‌ی نێوان كاریكاتێر و پۆسته‌ر بێبه‌شن له‌م سیفه‌تانه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر كاریكاتێریست پێش ئه‌وه‌ی نیگاره‌كه‌ی پیشانی جه‌ماوه‌ر بدات، به‌دوای كۆمیدیاوه‌ بگه‌ڕێت تێیدا، ئه‌گه‌ر وون بوو ئه‌وا باشتروایه‌ نیگاره‌كه‌ له‌ ئه‌رشیفی تایبه‌تی خۆی بهێڵێته‌وه‌، و ئه‌گه‌ر ئاواته‌خوازی دروستكردنی پۆسته‌ریشه‌، ئه‌وا ده‌بێت هه‌وڵبدات پۆسته‌رێك به‌ مانای وشه‌ جێبه‌جێ بكات، پاڵنه‌ریش بۆ ئه‌م قسانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆرێك له‌ هونه‌رمه‌ندانی كاریكاتێر سواری ئه‌سپی سیاسه‌ت ده‌بن، به‌بێ ئه‌وه‌ی بتوانن ده‌سته‌مۆی بكه‌ن بۆ هونه‌ره‌كه‌یان، بۆیه‌ ده‌گه‌نه‌ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ پێشڕه‌ویان بۆ ده‌كه‌ن، نه‌ك ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ مه‌به‌ستیانه‌ بیگه‌نێ، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ش به‌مانای نه‌بوونی هه‌ڵاوێژی نیه‌ لێره‌ و له‌وێ، زۆرێك له‌م نیگارانه‌ بیرۆكه‌یه‌كی چاك و به‌ شێویه‌كی سه‌ركه‌وتوو جێبه‌جێ كراون، كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ژماره‌یه‌ك له‌ هونه‌رمه‌ندانی خاوه‌ن ئه‌زموونی گه‌وره‌ و شاره‌زایی به‌رز.
له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك ناڕه‌زایی ده‌رببڕن له‌ دیدگای ئه‌وه‌ی كه‌ هاوسه‌نگی هونه‌ریی له‌ كاریكاتێریشدا بوونی هه‌یه‌، له‌م لایه‌نه‌شه‌وه‌ له‌سه‌ر حه‌قن، به‌ڵام هاوسه‌نگی هونه‌ریی له‌ كاریكاتێردا هاوسه‌نگیه‌كی كلاسیكیانه‌ی ساده‌یه‌، دابه‌شكردنێكی دادوه‌رانه‌ بۆ ڕه‌گه‌زه‌كان و دروستكردنی هاوسه‌نگیه‌كی چوارینه‌ بۆ نیگاره‌كه‌ی به‌سه‌، ئه‌مه‌ش هاوسه‌نگی هه‌موو نیگاره‌ شێوه‌كارییه‌كانه‌، كه‌چی هاوسه‌نگی له‌ پۆسته‌ردا ئاڵۆزه‌ و پێویستی به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی پێشوه‌خته‌ هه‌یه‌، زۆرجاریش ئه‌م هاوسه‌نگیه‌ چوارینه‌ كلاسیكیه‌كه‌ هاوسه‌نگیه‌كی شیاو نابێت بۆ زۆرێك له‌ پۆسته‌ره‌كان، بۆئه‌وه‌ی نه‌چینه‌ نێو ورده‌كارییه‌كانه‌وه‌ نمونه‌یه‌ك ده‌هێنینه‌وه‌ بۆ روونكردنه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌كه‌مان، بۆ نمونه‌ له‌ وێنه‌یه‌كی كاریكاتێریدا بوونی ده‌ق (توانج) له‌نێو چوارچێوه‌ی وێنه‌كه‌دا یان له‌ ژێره‌‌وه‌ی له‌ هیچ ناگۆڕێت، ئه‌گه‌ر كاریگه‌ریشی هه‌بێت ئه‌وا زۆر گرنگ نابێت، به‌ڵام بۆ نمونه‌ له‌ پۆسته‌رێكی شانۆییدا، ئه‌گه‌ر ناوی شانۆگه‌ریه‌‌كه‌ له‌ شوێنێكی دیار و به‌رچاو نه‌بێت، ئه‌وا بینه‌ر گومڕا ده‌كات، یان گواستنه‌وه‌ی ناوی پاڵه‌وانه‌كه‌ بۆ ژێره‌وه‌ی پۆسته‌ره‌كه‌، له‌ حاڵه‌تێكی دیكه‌دا ناوی پاڵه‌وانه‌كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ستێره‌یه‌كی ناسراو بێت بۆ نمونه‌ (سعاد حسنی‌) ده‌توانێت له‌سه‌ره‌وه‌ی ناوی فیلمه‌ سینه‌ماییه‌كه‌وه‌‌ به‌ فۆنتێكی دیار و پیتی گه‌وره‌وه‌ بنووسرێت وه‌كو (سوعاد حوسنی له‌ فیلمی …)، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌كته‌ره‌كه‌ نه‌ناسراو و تازه‌پێگه‌یشتوو بوو، ئه‌وا نابیت فۆكه‌س بخرێته‌ سه‌ر ناویه‌وه‌ و ناوی بكه‌وێته‌ پێش ناوی شانۆگه‌ریه‌كه‌وه یان فیلمه‌كه‌وه‌‌، هه‌مان شت سه‌باره‌ت به‌ ناوی نووسه‌ر و ده‌رهێنه‌ره‌وه‌، له‌ حاڵه‌تی تردا پۆسته‌ر پشت به‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی شێوه‌كارییه‌وه‌ ده‌به‌ستێت، چونكه‌ مه‌به‌سته‌كه‌ زیاتر ده‌پێكن، له‌وانه‌شه‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی پێش شێوه‌كارییه‌وه‌ بخات، له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ زیاتر خزمه‌تی مه‌به‌ست و ئامانجه‌كه‌ بكات، و چه‌ندین نمونه‌ی تریش. ئه‌و شته‌ش بایه‌خێكی تایبه‌تی نیه‌ له‌ كاریكاتێردا.




كاریكاتێر و جۆره‌كانی تری هونه‌ری شێوه‌كاری له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا -1- … هه‌ندرێن خۆشناو

به‌شی (1)

بێجگه‌ له‌
كاریكاتێر ڕۆژنامه‌گه‌ری پشت به‌ جۆره‌كانی تری شێوه‌كاریش ده‌به‌ستێت، وه‌كو وێنه‌
و پۆسته‌ر و وێنه‌ی هاوپێچ یان باكگراوند، ئه‌م جۆرانه‌ش زۆرجار له‌گه‌ڵ
كاریكاتێردا به‌یه‌كده‌گه‌ن له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ گاڵته‌جاڕییه‌كانیاندا، كه‌ زۆرجار ته‌كنیكه‌كانی
كاریكاتێر به‌كاردێنن له‌ جێبه‌جێكردنیاندا، یان ناوه‌ڕۆكێكی كۆمیدیانه‌ چاره‌سه‌ر
ده‌كه‌ن كه‌ وایان لێده‌كات تا ڕاده‌یه‌كی زۆر به‌ كاریكاتێر بچن. نزیكترینیان له‌
كاریكاتێر پۆسته‌ره‌ كاتێك كه‌ ڕه‌گه‌زی كۆمیدیای تێدابێت، بۆیه‌ له‌ پۆسته‌ره‌وه‌
ده‌ست پێده‌كه‌ین.

1- كاریكاتێر و پۆسته‌ر:

جیاوازی له‌
نێوان كاریكاتێر و پۆسته‌ردا پرسیار لای كه‌س ناوروژێنێت، هه‌ریه‌كه‌یان
ڕه‌گه‌ز و خه‌سڵه‌تی جیاكاری خۆی هه‌یه‌، كه‌ بوار بۆ پرسیاركردن ناهێڵێته‌وه‌،
پۆسته‌ر جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی گرافیك له‌سه‌ر كاغه‌زێكی گه‌وره‌، زۆرجاریش ناوه‌ڕۆكێكی
روون و دیار و ده‌قێكی كورتی شیكاریی هه‌یه‌، مه‌به‌ستیشی پروپاگه‌نده‌ و هاندان و
رێكلامكردنه‌، له‌ بواره‌كانی سیاسه‌ت و بازرگانی و شانۆ و پزیشكی و فێركردن و چه‌ندین
بواری تریش.

كه‌چی
كاریكاتێر نیگارێكه‌ پشت به‌ زێده‌ڕۆییكردن و گه‌وره‌كردن ده‌به‌ستێت بۆ وه‌ده‌ستهێنانی
كاردانه‌وه‌یه‌كی كۆمیدیانه‌.

ئێمه‌ لێره‌دا
مه‌به‌ستمان توێژینه‌وه‌ نیه‌ له‌ هونه‌ری پۆسته‌ردا، مه‌به‌ستمان له‌ چوارچێوه‌ی
پۆسته‌ری گاڵته‌جاڕی خۆی ده‌بینێته‌وه‌، په‌یوه‌ندی نێوان پۆسته‌ری گاڵته‌جاڕی و
كاریكاتێر چیه‌؟ ئایا ده‌توانین به‌ كامه‌یان بژمێرین كاریكاتێر یان پۆسته‌ر؟ به‌ڕای
ئێمه‌ ئه‌م پرسیارانه‌ ڕه‌وان، له‌به‌ر هۆیه‌كی بنه‌ڕه‌تی، ئه‌ویش زۆرێك له‌ پۆسته‌ره‌كان
ته‌كنیكی كاریكاتێر به‌كاردێنن، و زۆرێك له‌ نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌كانیش ده‌كه‌ونه‌
ته‌ڵه‌ی پۆسته‌ره‌وه‌ (بۆیه‌ ناومان لێنا ته‌ڵه‌، پاش كه‌مێكی تر ده‌یزانین). پێش
ئه‌وه‌ی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌، پێمان باشه‌ نه‌ختێك له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی
پۆسته‌ر به‌ ڕۆژنامه‌وانیه‌وه‌ بوه‌ستین، ئایا پۆسته‌ر هونه‌رێكی ڕۆژنامه‌وانیه‌؟
بۆچی به‌ یه‌كێك له‌م هونه‌رانه‌مان دانا كه‌ هاوبه‌شی كاریكاتێر ده‌كه‌ن له‌
ڕۆژنامه‌گه‌ریدا؟ بێگومان پۆسته‌ر له‌ هونه‌ره‌كانی ڕۆژنامه‌وانیدا نیه‌، له‌گه‌ڵ
ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ یه‌كێك له‌و هونه‌رانه‌یه‌ كه‌ له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا بوونیان هه‌یه‌،
له‌ ناوه‌كه‌یڕا دیاره (ملصق: پێوه‌نووساو، پێوه‌لكاو) كه‌ ئاماده‌كراوه‌ بۆ پێوه‌نووسان
و پێوه‌لكان به‌ دیوار و ڕوو‌كار و شوێنه‌ گشتیه‌كانه‌وه، به‌ڵام هۆی بوونی له‌
ڕۆژنامه‌گه‌ریدا بۆ ئاسانكاری بڵاوبوونه‌وه‌ی پۆسته‌ره‌كه‌‌، و گه‌یشتنی به‌
فراوانترین چین و توێژه‌كانی جه‌ماوه‌ره‌، به‌مه‌ش كاریگه‌ری زیاتر ده‌ستده‌كه‌وێت،
هه‌ندێك جار پۆسته‌ر وه‌كو ماده‌یه‌كی هاوكار به‌كاردێت، به‌ڵام ئه‌م به‌كارهێنانه‌
لاوه‌كی ده‌بێت، زۆجاریش پۆسته‌ر بۆ ئه‌م به‌كارهێنانه‌ ئاماده‌نه‌كراوه‌، له‌وانه‌شه‌
به‌كاربێت بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ی كه‌ بۆی ئاماده‌كراوه‌، پۆسته‌ریش له‌م
حاڵه‌ته‌دا جێی بایه‌خی ئێمه‌ نیه‌ له‌م توێژینه‌وه‌دا.

له‌به‌ر ئه‌م
هۆیانه‌ی كه‌ باسمان كرد، واباوه‌ كه‌ پۆسته‌ر به‌ قه‌باره‌یه‌كی گه‌وره‌
بڵاوبكرێته‌وه‌ له‌ ڕۆژنامه‌كاندا، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ خوێنه‌ر بتوانێت له‌ ڕۆژنامه‌
یان گۆڤارێكدا بیبڕێت، بۆ هه‌ڵگرتن یان هه‌ڵواسینی، زۆرجار له‌ گۆڤاره‌كاندا له‌سه‌ر
یه‌كێك له‌ به‌رگه‌كان بڵاوده‌كرێته‌وه‌، له‌به‌ر ڕه‌نگاوڕه‌نگی به‌رگه‌كان، به‌مجۆره‌ش
شێوه‌ی پۆسته‌ره‌كه‌ هه‌روه‌ك جێبه‌جێكراوه‌ ده‌رده‌چێت، زۆربه‌ی گۆڤاره‌كانیش له‌
دیوی پشته‌وه‌ی به‌رگ ماده‌یه‌كی كه‌م بایه‌خ بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، به‌مجۆره‌ خوێنه‌ر
ده‌توانێت پۆسته‌ره‌كه‌ ببڕێت، به‌بێ ترسی فه‌وتان و له‌ ده‌ستدانی ماده‌ ڕۆژنامه‌وانیه‌كه‌ی
پشتی پۆسته‌ره‌كه‌.

به‌م شێوه‌یه
پۆسته‌ر جیاوازه‌ له‌ كاریكاتێر هه‌تا له‌ په‌یوه‌ندیه‌كه‌شی له‌گه‌ڵ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا،
به‌ڵام له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا بوونیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌كانی، بۆیه‌ ئێمه‌ش
باسی ده‌كه‌ین.

به‌كارهێنانی ته‌كنیكی كاریكاتێر له‌ پۆسته‌ردا دیارده‌یه‌كه‌ بره‌وی هه‌یه‌ و بازاڕی گه‌رمه‌، له‌به‌ر هۆیه‌كی بنه‌ڕه‌تی ئه‌ویش ستایلی كۆمیدیا سه‌رنجی بینه‌ر ڕاده‌كێشێت، ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ش به‌ نه‌رم و ڕه‌وانی ده‌گه‌یه‌نێت، پۆسته‌ریش به‌ هه‌موو شێوه‌كانیه‌وه‌ ئامانجی پروپاگه‌نده‌یی هه‌یه‌، كه‌ ده‌بێت بینه‌ر قبوڵی بكات و پشتی تێنه‌كات، بۆیه‌ ستایلی كاریكاتێریی سه‌ركه‌وتووترین ستایله‌ بۆ گه‌یشتن به‌م ئامانجه‌، له‌گه‌ڵ چه‌ندین ستایلی دیكه‌دا، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ پۆسته‌ر كاریكاتێر به‌كاردێنێت بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌و مافه‌مان ناداتێ كه‌ ناوی بنێین كاریكاتێر، بۆیه‌ نمونه‌ترین ناو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناوی بنێین (پۆسته‌ری كاریكاتێریی)، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وێنه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی سه‌ر به‌ هونه‌ری پۆسته‌ره‌، بۆیه‌‌ وێنه‌كه‌ به‌ پله‌ی یه‌ك پۆسته‌ره‌ و به‌ پله‌ی دوو كاریكاتێره‌، چونكه‌ كاریكاتێر ڕۆڵێكی هاوكار ده‌بینێت و ئه‌ڵقه‌یه‌ك له‌ ئه‌ڵقه‌كانی تری هۆكاره‌ هاوكاره‌كان پێكدێنێت، وه‌كو به‌كارهێنانی ڕه‌نگ و هێڵه‌كان و جاری واش هه‌یه‌ شێوه‌كانی تری هونه‌ری شێوه‌كاری جگه‌ له‌ كاریكاتێر به‌كاردێنێت وه‌كو وێنه‌ بۆ نمونه‌، نمونه‌ش بۆ پۆسته‌ری كاریكاتێریی، ئه‌و كاره‌ی هونه‌رمه‌ندی رۆسیایی كۆچكردوو (بۆریس یڤیمۆف)ـه‌، كه‌ دژ به‌ هیتله‌ر و له‌شكره‌كه‌ی كێشراوه‌، و له‌ به‌ره‌كانی جه‌نگی جیهانی دووه‌مدا به‌سه‌ر سه‌ربازه‌كاندا دابه‌شكراوه‌.

هه‌ندرێن خۆشناو




جۆر و شێوه‌كانی بوونی كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا (به‌شی 9) … هه‌ندرێن خۆشناو

وێنه‌ی كاریكاتێریی ده‌توانێت له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ری خولاودا به‌ چه‌ندین شێوه‌ی جیاوازه‌وه بوونی هه‌بێت‌، به‌ گوێره‌ی ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كانی یان ئاماژه‌ زۆره‌كانی تره‌وه‌، له‌ نێو ئه‌و شێوانه‌شه‌وه‌ ده‌توانین باس له‌م شێوانه‌ی خواره‌وه‌ بكه‌ین: 1- گۆشه‌ی سه‌ربه‌خۆ. 2- كاریكاتێری بڵاوكراوه‌ له‌ گۆشه‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانی تردا. 3- كاریكاتێری وه‌رگیراو له‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی دیكه. 4- كاریكاتێری به‌رگ له‌ گۆڤاره‌كاندا. 5- ئه‌و كاریكاتێره‌ی ده‌بێته‌ سیمبولێك (لۆگۆ) بۆ بڵاوكراوه‌كه.‌ 6- ئه‌و كاریكاتێره‌ی هاوشانه‌ له‌گه‌ڵ ناونیشانی گۆشه‌یه‌كی دیاریكراودا. 7- چیرۆكه‌ كاریكاتێر (كۆمیكس). 8- كاریكاتێری ئاوێته‌ (زنجیره‌).

9- كاریكاتێر له‌ رێكلامه‌ بازرگانیه‌كاندا:

زۆرجار له‌ ڕۆژنامه‌كاندا رێكلامی بازرگانی بۆ كه‌لوپه‌لی جیاواز بڵاوده‌كرێته‌وه‌، بۆ به‌ده‌ستهێنانی داهاتی دارایی زیاتر، زۆربه‌ی ئه‌و رێكلامانه‌ش وێنه‌ی كاریكاتێری به‌كاردێنن، كه‌ كاریگه‌ری خۆیان له‌م بواره‌دا سه‌لماندووه‌.
زۆربه‌ی ئه‌و كاریكاتێرانه‌ی له‌ رێكلامه‌ بازرگانیه‌كاندا بڵاوده‌كرێنه‌وه‌ ناچنه‌ قاڵبی هونه‌ری شێوه‌كاری گاڵته‌جاڕ، به‌ڵكو ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ به‌كارهاتوون له‌به‌ر توانایان له‌ ڕاكێشان و سه‌رنج ڕاكێشانی خه‌ڵكی، و زینده‌گی به‌خشین به‌ رێكلامه‌كه‌ و وا له‌ خوێنه‌ر ده‌كات خۆی لێ لانه‌دات.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زۆرێك له‌ ئاژانسه‌كانی رێكلامكردن له‌ بابه‌ته‌كانیاندا ناوه‌ڕۆكی گاڵته‌جاڕی به‌كاردێنن، و پاڵه‌وان بۆ رێكلامه‌ بازرگانیه‌كان دروست ده‌كه‌ن، وه‌كو كاره‌كته‌ری كاریكاتێری (فایدۆ دایدۆ) كه‌ له‌ رێكلامه‌ بازرگانیه‌كانی خواردنه‌وه‌ی سێڤن ئه‌پ به‌كاردێت، تا وایلێهاتووه‌ ئه‌م كاریكاتێره‌ ته‌نیا له‌ رێكلامه‌ ڕۆژنامه‌وانیه‌كاندا ده‌رناكه‌وێت، به‌ڵكو له‌ رێكلامه‌ ته‌له‌ڤزیۆنیه‌كانیشدا ده‌رده‌كه‌وێت، وێنه‌ی كاریكاتێری بۆ مه‌به‌سته‌كانی پروپاگه‌نده‌ی بازرگانی ته‌نیا به‌ رێكلام وازی نه‌هێنا، به‌ڵكو ئه‌وه‌شی به‌زاند تا ببێته‌ سیمبولێك بۆ كاڵایه‌كی دیاریكراوی بازرگانی، وه‌كو په‌نیری (لاڤاژ كیری – مانگا ده‌م به‌ پێكه‌نینه‌كه‌) بۆ نمونه‌، هه‌ر ناوه‌كه‌ی هه‌ڵگری ناوه‌ڕۆكێكی پێكه‌نیناویه‌، و زۆرێكیش له‌ كه‌لوپه‌لی تری بازرگانی، به‌تایبه‌تی خۆراكه‌كان.

10- كاریكاتێری ته‌له‌ڤزیۆنی:

كاریكاتێری ته‌له‌ڤزیۆنی جیاوازه‌ له‌ فیلمه‌ كارتۆنیه‌كان، ئه‌وه‌ی كه‌ مه‌به‌ستیشمانه‌ له‌ژێر ئه‌م ناونیشانه‌وه‌، ئه‌و به‌رنامه‌ تایبه‌تانه‌ن كه‌ بوونه‌ته‌ دیارده‌یه‌ك له‌ جیهانی ته‌له‌ڤزیۆندا له‌ ساڵانی هه‌شتاكانه‌وه‌، كه‌ چه‌ند به‌رنامه‌یه‌ك په‌یدابوون وه‌كو ( رووداوه‌كان به‌ كاریكاتێر) و (كه‌سایه‌تی ئه‌مڕۆ) و چه‌ند‌ هاوشێوه‌ی تریشیان، كه‌ كاریكاتێریستێك هه‌ڵده‌ستێت به‌ كێشانی كاریكاتێرێك سه‌باره‌ت به‌ رووداوێكه‌وه‌ یان وێناكردنی كه‌سایه‌تیه‌كه‌وه له‌به‌رده‌م هاوێنه‌ی كامێراوه‌، ئه‌م شێوه‌شمان خسته‌ لیستی شێوه‌كانی كاریكاتێره‌وه‌، له‌به‌رنه‌بوونی هیچ جیاوازییه‌ك له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی له‌ ڕۆژنامه‌كاندا بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، و ده‌شێت بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی له‌ ڕۆژنامه‌كانیشدا، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م شێوه‌یه‌ ناتوانێت شان له‌ شانی كاریكاتێری‌ بڵاوكراوه له‌ ڕۆژنامه‌كاندا بدات، چونكه‌ كاتی پێویست دابین ناكات بۆ بینه‌ران بۆ شیكردنه‌وه‌ی كاریكاتێره‌كه‌ و هه‌ڵهێنانی مه‌ته‌ڵه‌ شاردراوه‌كانی نێو كاریكاتێره‌كه‌ ئه‌گه‌ر بوونیان هه‌بوو، خه‌سڵه‌ته‌ ئه‌رێنیه‌كانیشی له‌وه‌دا خۆیان ده‌بیننه‌وه‌، كه سوودی فێركاری و ڕۆشنكردنه‌وه‌ی هه‌یه‌، و توانای بینینی هه‌نگاوه‌كانی دروستكردنی كاریكاتێره‌كه‌ بۆ بینه‌ر دابین ده‌كات، چێژتنی ئیستاتیكی گه‌شه‌پێده‌ده‌ن، هه‌روه‌ها لایه‌نه‌ ئه‌رێنیه‌كانی تری كاریكاتێر به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی.

هه‌ندرێن خۆشناو




جۆر و شێوه‌كانی بوونی كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا (به‌شی 8)… هه‌ندرێن خۆشناو

وێنه‌ی كاریكاتێریی ده‌توانێت له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ری خولاودا به‌ چه‌ندین شێوه‌ی جیاوازه‌وه بوونی هه‌بێت‌، به‌ گوێره‌ی ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كانی یان ئاماژه‌ زۆره‌كانی تره‌وه‌، له‌ نێو ئه‌و شێوانه‌شه‌وه‌ ده‌توانین باس له‌م شێوانه‌ی خواره‌وه‌ بكه‌ین: 1- گۆشه‌ی سه‌ربه‌خۆ. 2- كاریكاتێری بڵاوكراوه‌ له‌ گۆشه‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانی تردا. 3- كاریكاتێری وه‌رگیراو له‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی دیكه. 4- كاریكاتێری به‌رگ له‌ گۆڤاره‌كاندا. 5- ئه‌و كاریكاتێره‌ی ده‌بێته‌ سیمبولێك (لۆگۆ) بۆ بڵاوكراوه‌كه.‌ 6- ئه‌و كاریكاتێره‌ی هاوشانه‌ له‌گه‌ڵ ناونیشانی گۆشه‌یه‌كی دیاریكراودا. 7- چیرۆكه‌ كاریكاتێر (كۆمیكس).

8- كاریكاتێری ئاوێته‌ (زنجیره‌):

كاریكاتێری ئاوێته‌ ئه‌و كاریكاتێره‌یه‌ كه‌ له‌ چه‌ند وێنه‌یه‌كی كاریكاتێری پێكدێت، له‌ چوار پێنج وێنه‌ تێناپه‌ڕێت، هه‌ر هه‌موویان به‌ره‌وپێشوه‌چوونی ڕووداوێك پێكدێنن، له‌وانه‌یه‌ وا بێته‌پێش چاو كه‌ كاریكاتێری ئاوێته‌ جیاوازی نه‌بێت له‌گه‌ڵ كاریكاتێری كۆمیكس، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ته‌ماشای بكه‌ین جیاوازیه‌كی گه‌وره‌ ده‌بینینه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاریكاتێری كۆمیكس زۆرجار هاوشانه‌ له‌گه‌ڵ ده‌قی چیرۆكێكی ئه‌ده‌بیدا، ده‌گمه‌نیشه‌ ئه‌گه‌ر كاریكاتێرێكی پوختی تێدا ببینینه‌وه‌ وه‌كو ئه‌و نمونه‌یه‌ی كاریكاتێره‌كانی هونه‌رمه‌ند (هێرلۆف بیدسترپ) كه‌ باسمان كرد.

به‌ڵام كاریكاتێری ئاوێته‌ كاریكاتێرێكی پوخته‌. هۆنینه‌وه‌ چیرۆكیانه‌كه‌ی كورت و پوخته‌، بۆ‌ گه‌یاندنی بیرۆكه‌یه‌كی كۆمیدیانه‌ بۆ بینه‌ر، زۆرجاریش ده‌قی ئه‌ده‌بی تێدا به‌كارنایه‌ت و به‌تاڵه‌ له‌ سه‌ركه‌وتی درامایی، بۆ ‌به‌راوردكردن له‌ نێوان هه‌ردوو شێوه‌دا، تابلۆیه‌كی (هێرلۆف بیدسترپ) دێنینه‌وه‌ و به‌راوردی ده‌كه‌ین له‌گه‌ڵ كاریكاتێره‌كه‌ی پێشوو، له‌م‌ كاریكاتێره‌یدا هۆنینه‌وه‌ی چیرۆكیانه‌ وونه‌، كاریكاتێریسته‌كه‌ قایله‌ به تێبینیكردنی‌ بیرۆكه‌یه‌كی كۆمیدیانه‌ و پێشی ده‌خات له‌ قۆناغی ماقوڵه‌وه‌ بۆ ناماقوڵ، هونه‌رمه‌ند به‌ بیرۆكه‌یه‌كی زۆر ئاسایی ده‌ست پێده‌كات كه‌ شتێكی وای تێدانیه‌ كه‌ ببێته‌ هۆی وروژاندنی گاڵته‌جاڕی یان سه‌رسوڕمان، نیگاركێشێك كه‌لوپه‌لی خۆی هه‌ڵده‌گرێت و به‌دوای شتێكدا ده‌گه‌ڕێت كه‌ وێنه‌ی بكێشێت، له‌ باكگراوندی كاریكاتێره‌كه‌ش دیمه‌نێكی سروشتی هه‌یه‌ كه‌ وێنه‌ی خانوویه‌كی لادێی له‌خۆده‌گرێت، له‌ قۆناغی دووه‌م و سێیه‌میشدا، هیچ شتێكی سه‌رسوڕهێنه‌ریان تێدانیه‌، نیگاركێشه‌كه‌ به‌رده‌وامه‌ له‌ وێنه‌كێشانی خانووه‌كه‌‌ و چه‌ندی شتێكی بۆ زیادده‌كات له‌ تابلۆكه‌یدا، سه‌رسوڕمانه‌كه‌ كاتێك ڕووده‌دات كه‌ نیگاركێشه‌كه‌ له‌ نیگار‌كردنی خانووه‌كه‌ ته‌واوده‌بێت و تابلۆكه‌ی هه‌ڵده‌گرێت و ده‌ڕوات، خانووه‌كه‌ ده‌چێته‌ سه‌ر تابلۆكه‌ و له‌ شوێنی خۆیدا نامێنێت. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ر سێ كاریكاتێر كێشراون بۆ هێنانه‌دی پێشكه‌وتنێكی ئاسایی بۆ بیرۆكه‌یه‌ك، له‌ قۆناغی چواره‌م وكۆتاییدا له‌ناكاو ڕێڕه‌وێكی جیاوازی ده‌داتێ كه‌ ببێته‌ هۆی نانه‌وه‌ی سه‌رسوڕمان و پێكه‌نین.
به‌ڵام له‌ كاریكاتێری یه‌كه‌مدا ده‌توانین به‌ شێوه‌ی ده‌قێكی ئه‌ده‌بی دایڕێژینه‌وه‌ به‌م شیوه‌یه‌، قه‌شه‌یه‌كی ڕێبوار ژنێكی جوانی له‌به‌رانبه‌ردا دانیشتووه‌ و گۆڤارێك ده‌خوێنێته‌وه‌، قه‌شه‌كه‌ش‌ كتێبی ئینجیل ده‌خوێنێته‌وه‌، به‌ڵام چاوی به‌ قاچه‌كانی ژنه‌كه‌ ده‌كه‌وێت، بۆئه‌وه‌ی لاواز نه‌بێت به‌رانبه‌ر به‌م فریودانه‌، ڕووی وه‌رده‌گێڕێت و ده‌موچاوی به‌ كتێبه‌كه‌ داده‌پۆشێت، به‌ڵام به‌بێ ویستی خۆی چاوه‌كانی دووباره‌ به‌لای قاچی ژنه‌كه‌ وه‌رده‌گه‌ڕێن، كه‌ ئه‌مجاره‌ جله‌كه‌ی زیاتر له‌سه‌ر قاچه‌كانی لاچووه‌، له‌ دواییدا قه‌شه‌كه‌ ڕاده‌ستی ئه‌م فریودانه‌ ده‌بێت، كتێبه‌كه‌ له‌سه‌ر ده‌موچاوی لاده‌بات و ته‌ماشای قاچه‌كانی ژنه‌كه‌ ده‌كات، ژنه‌كه‌ش زیاتر جله‌كه‌ی له‌سه‌ر قاچه‌كانی لاده‌بات تا زیاتر به‌ده‌ركه‌ون، قه‌شه‌كه‌ش كتێبه‌كه‌ داده‌خات و وه‌لاوه‌ی ده‌نێت و به‌شه‌رمه‌وه‌ ته‌ماشای قاچه‌كانی ده‌كات، و ته‌ماشاكردنه‌كه‌ به‌دیقه‌تتر ده‌بێت، و ڕاده‌ست ده‌بێت و ڕێ به‌خۆی ده‌دات ده‌ستبازی به‌ قاچه‌كانی ژنه‌كه‌وه‌ بكات، كاتێك كه‌ ژنه‌كه‌ گۆڤاره‌كه‌ لاده‌دات كه‌ ده‌موچاوی پۆشیبوو، بۆ قه‌شه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌وه‌ی كه‌ گۆڤاره‌كه‌ی ده‌خوێنده‌وه‌ ژن نه‌بوو به‌ڵكو ئیبلیس بوو، بۆیه‌ ئه‌ویش ده‌ست به‌ پاڕانه‌وه‌ له‌ خوا ده‌كات و داوای لێخۆشبوون ده‌كات.

ئه‌م كاریكاتێره‌ بۆی هه‌یه‌ ببێته‌ ده‌قێكی ئه‌ده‌بی، به‌ڵام كاریكاتێره‌كه‌ی پێشتر‌ ته‌نیا یه‌ك بیرۆكه‌یه‌، وێنه‌ به‌كاردێنێت بۆ ئاماده‌كاری بۆ پێشوازیكردن له‌ بیرۆكه‌كه‌ به‌ كاریگه‌رییه‌كی زیاتر، به‌ڵام له‌ كاریكاتێری یه‌كه‌مدا چه‌ندین حاڵه‌تی مرۆڤایه‌تی ده‌بینین، كه‌ هۆنینه‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌ پێكدێنن، له‌ سه‌ره‌تادا بینینێكی سه‌ره‌ڕێ، بووه‌ هۆی بینینێكی وروژێنه‌ر دوایی ڕه‌تكردنه‌وه‌ و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ و دوودڵی و ڕاڕایی و چه‌ندوچۆنیكردن و ڕاده‌ستبوون و دوودڵی له‌ بڕیاردان و جێبه‌جێكردنی بڕیاره‌كه‌ و دوایی سه‌رسوڕمان و هه‌ژان و له‌ كۆتاییشدا په‌شیمانی و تۆبه‌كردن، كاریكاتێری ئاوێته‌ (زنجیره)‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ دوو وێنه‌ پێكبێت، له‌وانه‌شه‌ له‌ سێ وێنه‌ پێكبێت وه‌كو كاریكاتێره‌كه‌ی هونه‌رمه‌ند (عه‌لی فه‌رزات)، یان زیاتر وه‌كو كاریكاتێره‌كانی هونه‌رمه‌ند بیدسترپ. ئه‌م جۆره‌ كاریكاتێرانه‌ش گونجاون بۆ ماده‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانی سه‌ربه‌خۆ، له‌گه‌ڵ‌ كاریكاتێری گونجاو بۆ گۆشه‌ی سه‌ربه‌خۆ هیچ جیاوازییه‌كیان نیه‌، ته‌نیا ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ له‌ چه‌ند وێنه‌یه‌كی كاریكاتێریی پێكهاتوون.

هه‌ندرێن خۆشناو




جۆر و شێوه‌كانی بوونی كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا (به‌شی 7)… هه‌ندرێن خۆشناو

وێنه‌ی كاریكاتێریی ده‌توانێت له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ری خولاودا به‌ چه‌ندین شێوه‌ی جیاوازه‌وه بوونی هه‌بێت‌، به‌ گوێره‌ی ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كانی یان ئاماژه‌ زۆره‌كانی تره‌وه‌، له‌ نێو ئه‌و شێوانه‌شه‌وه‌ ده‌توانین باس له‌م شێوانه‌ی خواره‌وه‌ بكه‌ین: 1- گۆشه‌ی سه‌ربه‌خۆ. 2- كاریكاتێری بڵاوكراوه‌ له‌ گۆشه‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانی تردا. 3- كاریكاتێری وه‌رگیراو له‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی دیكه. 4- كاریكاتێری به‌رگ له‌ گۆڤاره‌كاندا. 5- ئه‌و كاریكاتێره‌ی ده‌بێته‌ سیمبولێك (لۆگۆ) بۆ بڵاوكراوه‌كه.‌ 6- ئه‌و كاریكاتێره‌ی هاوشانه‌ له‌گه‌ڵ ناونیشانی گۆشه‌یه‌كی دیاریكراودا.

7- چیرۆكه‌ كاریكاتێر (كۆمیكس):

زۆر له‌ ڕۆژنامه‌كان، به‌تایبه‌تی ڕۆژنامه‌كانی منداڵان و ڕۆژنامه‌ی چیرۆكه‌ پۆلیسیه‌كان، پشت به‌ ستایلی بڵاوكردنه‌وه‌ی وێنه‌ كاریكاتێریه‌كان ده‌به‌ستن هاوشان له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌ ئه‌ده‌بی و چیرۆكه‌كاندا، به‌ڵكو له‌ زۆرێك له‌ ڕۆژنامه‌كان گۆشه‌ی تایبه‌ت به‌ منداڵان ده‌بینین كه‌ پشت به‌هه‌مان ستایل ده‌به‌ستێت، وێنه‌ كاریكاتێریه‌كانیش ده‌ربڕی ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ن كه‌ هاوشان له‌گه‌ڵی بڵاوكراونه‌ته‌وه‌، كاریكاتێره‌ بڵاوكراوه‌كانیش له‌م چیرۆكانه‌دا له‌وانه‌یه‌ زۆرجار واز له‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ش بێنن، و ‌ببنه‌ چیرۆكی وێناكراو به‌بێ ده‌قی ئه‌ده‌بی، واته‌ ئه‌م كاریكاتێرانه‌ هۆنینه‌وه‌ و چنینی چیرۆكیانه‌یان ده‌بێت له‌گه‌ڵ سه‌ركه‌وتی درامایی، بۆ نمونه‌ ئه‌مه‌ له‌ كاره‌كانی هونه‌رمه‌ندی دانیماركی (هێرلۆف بیدسترپ) ده‌بینین، زۆرێك له‌ كاره‌كانی پشت به‌ ستایلی هۆنینه‌وه‌ی چیرۆكیانه‌ ده‌به‌ستن، ئه‌م كاریكاتێرانه‌ش بۆ منداڵان نه‌كرابوون، ده‌توانرێت به‌ كاریكاتێری ئاسایی بژمێردرێن كه‌ به‌ ستایلی كۆمیكس كێشراون، هه‌روه‌ها كاری هونه‌رمه‌ند (هه‌ندرێن خۆشناو) له‌ كاره‌كه‌یدا باس له‌ قۆناغه‌كانی رووخانی حوكمی دیكتاتۆری میسری حوسنی موباره‌ك ده‌كات، قۆناغی به‌رزڕوانینی موباره‌ك و گوێ نه‌دانه‌ داواكانی گه‌ل، قۆناغی دووه‌م به‌ره‌ به‌ره‌ رووخانی دیكتاتۆر و پشت تێكردنی له‌لایه‌ن ده‌زگاكانی زه‌بر و هێز له‌ میسردا، قۆناغی سێیه‌میش هونه‌رمه‌ند پێشبینی ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ یه‌كێكی تری جۆشكراو به‌ عه‌قڵیه‌تی عه‌سكه‌رتاریه‌ت، و هاوشێوه‌یه‌كی موباره‌كی دیكتاتۆر و گه‌نده‌ڵ جڵه‌وی ده‌سه‌ڵات ده‌گرێته‌ده‌ست له‌میسردا، ئه‌مه‌ش نمونه‌یه‌كی تری كاریكاتێری كۆمیكسه‌.
به‌ڵام ئه‌و كاریكاتێرانه‌ی كه‌ هاوشان له‌گه‌ڵ چیرۆكی منداڵان و چیرۆكه‌ پۆلیسیه‌كاندا بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، ناتوانرێت به‌ كاریكاتێر بژمێردرێن، چونكه‌ هه‌روه‌كو باسمان كرد وێنای ناوه‌ڕۆكێكی ماده‌یه‌كی ئه‌ده‌بی ده‌كات، به‌بێ ئه‌و ماده‌یه‌ش هیچ مانایه‌ك نابه‌خشێت، له‌ كاتێكدا كه‌ بزانین ئه‌م ماده‌یه‌ هیچ كۆمیدیایه‌كی تێدانیه‌.
ئه‌و وێنانه‌ش ته‌نیا به‌كاردێت بۆ سه‌رنج ڕاكێشانی منداڵان و خوێنه‌رانی تر و هیچی تر نا، چونكه‌ ستایلی وێنه‌ی كاریكاتێری به‌ زێده‌ڕۆییه‌كان و گه‌وره‌كردنه‌كانیه‌وه‌، منداڵان زیاتر ڕاده‌كێشن له‌ وێنه‌ ئاساییه‌كانی تره‌وه‌، هه‌روه‌ها وێنه‌ی كاریكاتێری هاوكاره‌ بۆ كاره‌ فێركاری و په‌روه‌رده‌ییه‌كان، له‌ به‌شێكی تایبه‌ت باس له‌مه‌ش ده‌كه‌ین.

هه‌ندرێن خۆشناو




جۆر و شێوه‌كانی بوونی كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا (به‌شی 6) … هه‌ندرێن خۆشناو

وێنه‌ی كاریكاتێریی ده‌توانێت له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ری خولاودا به‌ چه‌ندین شێوه‌ی جیاوازه‌وه بوونی هه‌بێت‌، به‌ گوێره‌ی ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كانی یان ئاماژه‌ زۆره‌كانی تره‌وه‌، له‌ نێو ئه‌و شێوانه‌شه‌وه‌ ده‌توانین باس له‌م شێوانه‌ی خواره‌وه‌ بكه‌ین: 1- گۆشه‌ی سه‌ربه‌خۆ. 2- كاریكاتێری بڵاوكراوه‌ له‌ گۆشه‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانی تردا. 3- كاریكاتێری وه‌رگیراو له‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی دیكه.

4- كاریكاتێری به‌رگ له‌ گۆڤاره‌كاندا:
زۆرێك له‌ گۆڤاره‌كان تابلۆیه‌كی كاریكاتێری له‌ به‌رگی یه‌كه‌میان بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ش مه‌به‌ستی ئێمه‌یه‌ له‌ باسكردنی ئه‌م شێوه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌م كاریكاتێره‌ی كه‌ له‌ هه‌ردوو به‌رگی ناوه‌وه‌ یان له‌ به‌رگی دواوه‌ بڵاوده‌كرێته‌وه‌، ده‌چێته‌ خانه‌ی شێوه‌ی یه‌كه‌مه‌وه‌ (گۆشه‌ی كاریكاتێری سه‌ربه‌خۆ) كه‌ له‌ پێشه‌وه‌ باسمان كردووه‌، به‌ڵام كاریكاتێری بڵاوكراوه‌ له‌ به‌رگی یه‌كه‌م به‌مه‌به‌ستی په‌رۆشبه‌خشین، یان زۆرجار بۆ ئاماژه‌كردن به‌ وتاری سه‌ره‌كی له‌ناو گۆڤاره‌كه‌دا‌، زۆرجار ئه‌م كاریكاتێره‌ش له‌ جۆری پۆرترێت ده‌بێت و وێنای پاڵه‌وانی وتاره‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌یه‌ به‌ تێڕوانینی ده‌سته‌ی نووسه‌رانه‌وه‌، جاری واش وایه‌ ئه‌م وێنه‌ كاریكاتێرییه‌ هاوپێچه‌ له‌گه‌ڵ ناونیشانی وتاره‌كه‌ و ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌كه‌شی. به‌ڕای ئێمه‌ ئه‌م شێوازه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ له‌به‌ر دوو هۆ، یه‌كه‌میان وا له‌ به‌رگی گۆڤاره‌كه‌ ده‌كات ببێته‌ تابلۆیه‌كی هونه‌ری، و بۆیه‌كی جوانی پێده‌به‌خشێت له‌ جیاتی پڕكردنه‌وه‌ی به‌ وشه‌ و ژماره‌كان، دووه‌میش رێنوێنی خوێنه‌ر ده‌كات بۆ ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ گرنگیه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌ له‌ گۆڤاره‌كه‌دا‌، خوێنه‌ریش له‌و بابه‌ته‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، به‌بێ ماندووبوون له‌ گه‌ڕان به‌ دوایدا.

5- ئه‌و كاریكاتێره‌ی ده‌بێته‌ سیمبولێك (لۆگۆ) بۆ بڵاوكراوه‌كه‌:

زۆرێك له‌ ڕۆژنامه‌كان پشت به‌ تابلۆی به‌رده‌وام ده‌به‌ستن له‌ به‌رگه‌كانیاندا، جاری واش هه‌یه‌ له‌ هه‌موو لاپه‌ڕه‌كانیاندا، زۆرێك له‌و ڕۆژنامانه‌ پشت به‌ تابلۆی به‌ده‌ستكێشراو به‌ ستایلی كاریكاتێری ده‌به‌ستن، لێره‌دا مه‌به‌ستمان ڕۆژنامه‌ ساتێر و ڕه‌خنه‌گره‌كان نیه‌، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسایی پشت به‌ كاریكاتێر ده‌به‌ستن وه‌كو شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی له‌ شێوه‌كانی چالاكییه‌كانیاندا، به‌ڵكو زۆرێك له‌ ده‌زگا جدییه‌كانی ڕاگه‌یاندن ئه‌م جۆره‌ كاریكاتێرانه‌ له‌خۆده‌گرن، بۆ نمونه‌ گۆڤاری (ژوژك) كه‌ له‌ بیلاڕوسیا ده‌رده‌چێت، له‌ته‌ك ناوی گۆڤاره‌كه و له‌ ژێره‌وه‌ی هه‌موو لاپه‌ڕه‌كانیدا‌، كاریكاتێری ژوژكێك كه‌ قه‌ڵه‌مێكی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌‌ بڵاوده‌كاته‌وه‌، هه‌روه‌ها رۆژنامه‌ی (یانه‌ی رۆژنامه‌) كه‌ كاریكاتێری منداڵێكی رۆژنامه‌فرۆش له‌ ناوه‌ڕاستی ناوی رۆژنامه‌كه‌ بڵاوده‌كاته‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ ئه‌مجۆره‌ كاریكاتێرانه‌ چه‌ند ئاماژه‌یه‌ك له‌خۆبگرن، و له‌وانه‌شه‌ ته‌نیا دروشمێك و لۆگۆیه‌كی گۆڤاره‌كه‌ بن و ئاماژه‌ به‌ شتێك نه‌ده‌ن، له‌ هه‌موو حاڵه‌ته‌كاندا ئه‌م كاریكاتێرانه‌ ده‌بنه‌ واژووی ئه‌مجۆره‌ گۆڤارانه‌ (بڕوانه‌ شێوه‌ی خواره‌وه‌‌ به‌شێك له‌ دروشم و لۆگۆی ڕۆژنامه‌كان).

6- ئه‌و كاریكاتێره‌ی هاوشانه‌ له‌گه‌ڵ ناونیشانی گۆشه‌یه‌كی دیاریكراو:

له‌ زۆرێك له‌ ڕۆژنامه‌كان ستایلی هاوشانیكردنی ناونیشانه‌ جێگیره‌كان به‌ كاریكاتێر به‌كارده‌هێنن، كاریكاتێری خاڵی له‌هه‌ر بابه‌تێك، ئه‌و كاریكاتێره‌ یان نه‌گۆڕ یان گۆڕاو ده‌بێت، به‌پێی ئاره‌زووی ده‌سته‌ی نووسه‌رانه‌وه‌، زۆرجار ئه‌و ناونیشانانه‌ تایبه‌تن به‌ گۆشه‌ی خاوه‌ن ناوه‌ڕۆكێكی قۆشمه‌ و گاڵته‌جاڕی، یان هه‌تا ڕه‌خنه‌گری بێ گاڵته‌جاڕیش، ئه‌و كاریكاتێره‌ش ده‌بێته‌ دروشمێك و لۆگه‌یه‌كی ئه‌و گۆشه‌یه‌ ‌كه‌ به‌ به‌رده‌وامی له‌هه‌موو ژماره‌كاندا بڵاوده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی پچڕپچڕ و هه‌رجاره‌ی كاریكاتێرێكی جیاواز بڵاوكرایه‌وه‌، ئه‌وا ئه‌مه‌ به‌هۆی بابه‌تی گۆشه‌كه‌یه‌، یان به‌هۆی ڕه‌چاوكردنی شتی دیكه‌یه‌، وه‌كو پێویستی پڕكردنه‌وه‌ی بۆشاییه‌ك له‌ لاپه‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌كه‌ و شتی تری له‌و بابه‌ته‌.

هه‌ندرێن خۆشناو




جۆر و شێوه‌كانی بوونی كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا (به‌شی 5) … هه‌ندرێن خۆشناو

وێنه‌ی كاریكاتێریی ده‌توانێت له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ری خولاودا به‌ چه‌ندین شێوه‌ی جیاوازه‌وه بوونی هه‌بێت‌، به‌ گوێره‌ی ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كانی یان ئاماژه‌ زۆره‌كانی تره‌وه‌، له‌ نێو ئه‌و شێوانه‌شه‌وه‌ ده‌توانین باس له‌م شێوانه‌ی خواره‌وه‌ بكه‌ین: 1- گۆشه‌ی سه‌ربه‌خۆ.

2- كاریكاتێری بڵاوكراوه‌ له‌ گۆشه‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانی تردا:

زۆرێك له‌ ڕۆژنامه‌كان كاریكاتێر له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌ هه‌واڵی و ئه‌ده‌بیه‌كانی تردا بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌‌، به‌مه‌به‌ستی ڕوونكردنه‌وه‌ و په‌رۆشبه‌خشینی زیاتر، له‌وانه‌یه‌ ئه‌م كاریكاتێرانه‌ له‌ بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كه‌دا هه‌ڵێنجرابن، ده‌سته‌ی نووسه‌ران بابه‌ته‌كه‌یان پیشانی كاریكاتێریسته‌كه‌ دابێت و داوایان لێكردبێت، كه‌ كاریكاتێرێكی گونجاو بۆ بابه‌ته‌كه‌ بكێشێت، له‌وانه‌شه‌ كاریكاتێریسته‌كه‌ پێشتر كاریكاتێر‌ێكی سه‌ربه‌خۆی كێشابێت و بابه‌ته‌كه‌ی له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌‌ ڕۆژنامه‌وانیه‌كه‌دا‌ له‌یه‌ك بچن، له‌وانه‌شه‌ بگونجێت كه‌ بكرێته‌ گۆشه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ، به‌ڵام له‌م حاڵه‌ته‌دا و به‌م شێوه‌یه‌‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ بابه‌تێكی تردا بڵاوده‌كرێته‌وه‌، پایه‌ی دووه‌می ده‌بێت له‌ بابه‌ته‌ ڕۆژنامه‌وانیه‌كه‌دا، واباوه‌ ئه‌م جۆره‌ كاریكاتێرانه كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ بڵاوده‌كرێنه‌وه‌ بۆ خوڵقاندنی هاوسه‌نگیه‌كی ده‌روونی و ستاتیكی، خوێنه‌ر چێژ و زانیاری وشكیش له‌ هه‌مان كاتدا وه‌رده‌گرێت، لاپه‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌كه‌ش به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌رنجڕاكێش به‌ تێكه‌ڵكردنی هه‌ردوو توخمی نووسین و وێنه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر كاریكاتێره‌كه‌ كه‌ وێنای ئه‌و بابه‌ته‌ دیاریكراوه‌ ده‌كات، له‌ پێكهاته‌كه‌یدا بریتیه‌ له‌و زانیاریانه‌ی كه‌ له‌ بابه‌ته‌ ڕۆژنامه‌وانیه‌كه‌ هه‌ڵێنجراوه‌، لێره‌دا كاریكاتێره‌كه‌‌ ده‌چێته‌ نێو پێكهاته‌ی بابه‌ته‌كه‌ و ده‌بێته‌ به‌شێك لێی و ڕۆڵی هاوكاری بابه‌ته‌كه‌ ده‌گێڕێت، له‌م حاڵه‌ته‌دا بوونی كاریكاتێره‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ بوونی بابه‌ته‌كه‌وه‌، به‌بێ بابه‌ته‌كه‌ كاریكاتێره‌كه‌ نادیار و ماناكه‌ی له‌ ده‌ستده‌دات. ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ زۆرێك له‌ ڕۆژنامه‌كاندا بوونی هه‌یه‌، كه‌ هه‌وڵی پێشكه‌شكردنی ماده‌كانیان ده‌ده‌ن به‌ پێكهاته‌یه‌ك له‌ چه‌ندین شێوازی هونه‌ری، بابه‌ته‌كه‌ به‌ هێڵێكی به‌رچاو پیشان ده‌دات، و كه‌مه‌ربه‌ندی ده‌كات به‌ چوارچێوه‌یه‌ك، و پشتگیری ده‌كات به‌ وێنه‌ و تابلۆ و شتی تر، بۆ به‌ده‌ستهێنانی زۆرترین خوێنه‌ر بۆ ئه‌م بابه‌ته‌.

3– كاریكاتێری وه‌رگیراو له‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی دیكه‌:

زۆرێك له‌ ڕۆژنامه‌كان شێوازی وه‌رگرتن یان گواستنه‌وه‌ له‌ ڕۆژنامه‌كانی تردا په‌یڕه‌وده‌كه‌ن، به‌ تایبه‌تی له‌ بواری كاریكاتێردا ئه‌م نه‌ریته‌ باوه‌، زۆرجار خوێنه‌ر كاریكاتێرێكی به‌رچاوده‌كه‌وێت كه‌ هاوپێچ كراوه‌ به‌ ڕسته‌یه‌ك (له‌ فڵانه‌ ڕۆژنامه‌ وه‌رگیراوه‌). ئه‌م ئاماژه‌پێكردنه‌ش زۆر پێویسته‌ له‌ حاڵه‌تی بڵاوكردنه‌وه‌ی كاریكاتێرێك یان تابلۆیه‌ك به‌مجۆره‌.

ئه‌م دیارده‌یه‌ ده‌رئه‌نجامی ئه‌رێنی و نه‌رێنی هه‌یه‌، له‌ ده‌رئه‌نجامه‌ ئه‌رێنیه‌كانی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ تابلۆ كاریكاتێرییه‌كه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئه‌و خوێنه‌رانه‌ی كه‌ توانای بینینی ئه‌م كاریكاتێره‌یان نیه‌ له‌و ڕۆژنامه‌یه‌ی كه‌ كاریكاتێره‌كه‌ی لێوه‌رگیراوه‌، له‌به‌ر چه‌ند هۆیه‌ك، له‌وانه‌یه‌ ڕۆژنامه‌كه‌ له‌ وڵاتێكی دیكه‌وه‌ ده‌ربچێت، یان به‌ زمانێكی دیكه‌وه‌ ده‌ربچێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ هه‌مان وڵات و به‌ هه‌مان زمانیش ده‌ربچێت، له‌وانه‌یه‌ ئه‌م كاریكاتێره‌ گرنگیه‌كی تایبه‌تی هه‌بێت، بۆیه‌ ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ دووباره‌ بڵاویده‌كاته‌وه‌ بۆ دووپاتكردنه‌وه‌ی ئه‌م گرنگیه‌.

ده‌رئه‌نجامه‌ نه‌رێنیه‌كانیش خۆیان له‌ یاسا و ڕێساكانی په‌یوه‌ست به‌ مافی بڵاوكردنه‌وه‌ و چاپكردن ده‌بیننه‌وه‌، ئه‌مه‌ش بابه‌تێكی یاساییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی باسه‌كه‌مانه‌، له‌وانه‌شه‌ دووباره‌كردنه‌وه‌یه‌كی كرچوكاڵ بێت، ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ی‌ كه‌ بابه‌تێك پێشكه‌ش ده‌كات له‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی دیكه‌ وه‌رگیراوه‌ و گواستراوه‌ته‌وه‌، كه‌ ئاستی بڵاوكردنه‌وه‌كه‌شی له‌و كه‌متر نیه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌ هه‌مان وڵاتیش ده‌ربچێت، خوێنه‌ر بێبه‌ش ده‌كات له‌ دیتنی شتێكی نوێ و تووشی بێ ئومێدی ده‌كات له‌ تام و چێژ وه‌رگرتنێكی نوێ، به‌ربڵاویی ئه‌م دیارده‌یه‌ وێنایه‌ك لای خوێنه‌ر دروست ده‌كات، كه‌ ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ توانای پێشكه‌شكردنی بابه‌تی سه‌ربه‌خۆی تایبه‌ت به‌خۆی نیه‌، و ڕۆژنامه‌یه‌كی نه‌داره‌ له‌ ڕووی كارزان و كاردێری گرنگه‌وه‌، كه‌واته‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی به‌ كه‌موكوڕییه‌ و شایسته‌ی ڕێزگرتن نیه‌‌، بۆیه‌ وا چاكتره‌ كه‌ له‌نێو كاردێرانی هه‌ر ڕۆژنامه‌یه‌ك بێجگه‌ له‌ پسپۆرانی دیكه‌، هونه‌رمه‌ندێكی كاریكاتێریست یان زیاتر هه‌بێت، ئه‌گه‌ر دیارده‌ی (گواستراوه‌ته‌وه‌ له‌) ی به‌كارهێنا، نابێت له‌سه‌ر حیسابی كاریكاتێره‌كانی خۆی بێت، به‌رده‌وام شتی نوێی خۆی پێشكه‌ش به‌ خوێنه‌رانی بكات و تووشی دووباره‌ و بێزاریان نه‌كات، تا لێی دوورنه‌كه‌ونه‌وه‌.




جۆر و شێوه‌كانی بوونی كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا به‌شی 4 … هه‌ندرێن خۆشناو

وێنه‌ی كاریكاتێریی ده‌توانێت له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ری خولاودا به‌ چه‌ندین شێوه‌ی جیاوازه‌وه بوونی هه‌بێت‌، به‌ گوێره‌ی ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كانی یان ئاماژه‌ زۆره‌كانی تره‌وه‌، له‌ نێو ئه‌و شێوانه‌شه‌وه‌ ده‌توانین باس له‌م شێوانه‌ی خواره‌وه‌ بكه‌ین:

1- گۆشه‌ی سه‌ربه‌خۆ:

له‌ به‌رزترین شێوه‌كانی كاریكاتێره‌ له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا، ئه‌م شێوه‌یه‌ بیرۆكه‌ی كاریكاتێره‌كه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ خوێنه‌ر به‌بێ هیچ ده‌ست تێوه‌ردانێك له‌لایه‌ن بابه‌ته‌ ڕۆژنامه‌وانیه‌‌كانی تره‌وه‌، به‌ ناوه‌ڕۆك و توخمه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی تری‌ هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌ ڕۆژنامه‌وانیه‌كانی تردا‌، به‌مه‌ش ده‌بێته‌ بابه‌تێكی ڕۆژنامه‌وانی سه‌ربه‌خۆ كه‌ هه‌موو توخمه‌كانی هه‌واڵی (ڕووداو، پاڵه‌وان، كات، شوێن) تێدایه‌، كه‌ توخمه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی پێكهێنانی هه‌ر بابه‌تێكی ڕۆژنامه‌وانین، به‌ گوێره‌ی جۆری بابه‌ته‌كه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ فه‌راهه‌مكردنی توخمه‌كانی هه‌واڵ، بریتی بێت له‌ پێویستی ده‌ربڕین له‌ ڕووداوێكی دیاریكراوه‌وه‌، هه‌روه‌كو ژانره‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی تر‌ كاریكاتێر ده‌توانێت هانا بۆ پێشكه‌شكردنی بیرۆكه‌یه‌كی خه‌یاڵی ببات، تێیدا ئاماژه‌ بكات به‌ ڕووداوێكی واقیعی دیاریكراو‌ یان به‌ بابه‌تێكی گشتی، هه‌روه‌ها كاریكاتێر ده‌توانێت به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ ببێته‌ بابه‌تێكی هه‌واڵیی، و هانا بۆ ئاماژه‌ و لاپلار نه‌بات، له ‌هه‌موو حاڵه‌ته‌‌كانیشه‌وه‌ گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاریكاتێر بیرۆكه‌كه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ پێشكه‌ش بكات، به‌بێ پشت به‌ستن به‌ هیچ بابه‌تێكی ڕۆژنامه‌وانی تر.
سه‌باره‌ت به‌و بابه‌تانه‌ش كه‌ ئه‌م كاریكاتێره‌ ده‌توانێت مامه‌ڵه‌ یان چاره‌سه‌ریان بكات، ده‌كرێت هه‌ر بابه‌تێك بێت له‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ له‌ جۆره‌كانی كاریكاتێردا پێشتر باسمان كردووه‌.
ئه‌م گۆشه‌ كاریكاتێریه‌ش له‌ زۆربه‌ی ڕۆژنامه‌كانی جیهاندا بوونی هه‌یه‌، له‌ هه‌ندێكیشیاندا چه‌ندین گۆشه‌ی سه‌ربه‌خۆ تایبه‌تكراوه‌ به‌ كاریكاتێر، شوێنی خۆیان گرتووه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌م یان دوالاپه‌ڕه له‌ ڕۆژنامه‌كاندا، زۆرجاریش چه‌ندین گۆشه‌ی به‌رده‌وامی هه‌یه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ تایبه‌تمه‌نده‌كان له‌ ڕۆژنامه‌كاندا وه‌كو لاپه‌ڕه‌كانی وه‌رزش و ئه‌ده‌ب و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و ئه‌وانی تر.
كرداری بڵاوكردنه‌وه‌ی گۆشه‌ی كاریكاتێریی له‌ ڕۆژنامه‌دا و له‌ شوێنێكی به‌رده‌وام (بۆ نمونه لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌م یان دوالاپه‌ڕه) ئه‌رێنی و نه‌رێنی خۆی هه‌یه‌ بۆ كاری ڕۆژنامه‌كه‌، ڕووه‌ ئه‌رێنیه‌كه‌ی ئه‌و نه‌ریته‌ له‌وه‌دا كورت ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ڕۆژنامه‌كه‌ خوێنه‌ری خۆی وا ڕادێنێت و له‌ ڕووی ده‌روونیه‌وه‌ ئاماده‌ی ده‌كات بۆ بینینی كاریكاتێر له‌ هه‌مان شوێندا، بێ ئه‌وه‌ی ماندووبێت له‌ گه‌ڕان به‌دوایدا، ڕووه‌ نه‌رێنیه‌كه‌ش له‌وه‌دا كورت ده‌بێته‌وه‌ كه‌ خوێنه‌ر ڕادێت له‌ بینینی كاریكاتێر له‌ هه‌مان شوێندا، ئه‌مه‌ش وایلێده‌كات له‌ لاپه‌ڕه‌كانی تردا نه‌گه‌ڕێت، زۆرجاریش ئه‌مه‌ وا له‌ خوێنه‌ر ده‌كات زۆربه‌ی بابه‌ته‌كانی تری ڕۆژنامه‌كه‌ نه‌بینێت و نه‌یخوێنێته‌وه‌‌، به‌تایبه‌تی له‌لایه‌ن ئه‌و خوێنه‌رانه‌ی كه‌ بایه‌خ به‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌واڵه‌كان و بابه‌تی تری ڕۆژنامه‌وانیه‌وه ناده‌ن، ‌بۆیه‌ ده‌بێت ڕۆژنامه‌كان ڕه‌چاوی ئه‌وه‌ بكه‌ن كه‌ ده‌بێت پاڵ به‌ خوێنه‌ره‌وه‌ بنێن بۆ بینینی بابه‌ته‌ وشكه‌كانی تریشی، وه‌كو ئابوری و سیاسی بۆ نمونه‌، به‌ هاوكاری و یارمه‌تی بابه‌ته‌ خۆشبه‌خشه‌كانی تری وه‌كو كاریكاتێره‌وه‌، له‌وانه‌شه‌ ته‌نیا كاریكاتێر بێت، چونكه‌ وارد نیه‌ كه‌ پارچه‌ هۆنراوه‌یه‌ك تێفڕێده‌یته‌ نێوان دوو وتاری ئابوورییه‌وه‌، به‌ڵام بۆ كاریكاتێرێك كه‌ چاره‌سه‌ری بابه‌ته‌ ئابوورییه‌كان ده‌كات ئه‌وه‌ كارێكی زۆر ئاسانه‌، به‌م شێوه‌یه‌ش كاریكاتێر به‌ حوكمی پشتبه‌ستنی به‌ كێشه‌نی بینایی وه‌كو ئه‌و تیره‌ ئاڕاسته‌كراوانه‌ وایه‌ كه ‌له‌سه‌ر شه‌قامه‌كاندا داده‌نرێن بۆ نیشاندانی پلازا گشتیه‌كان له‌ شاره‌ گه‌وره‌كاندا، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین پارێزگاری له‌ هه‌ردوو ڕووه‌ ئه‌رێنی و نه‌رێنیه‌كه‌ بكه‌ین، چاكتر وایه‌ چه‌ندین گۆشه‌ بۆ كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌دا‌ دابنرێت، یه‌كێكیان سه‌ره‌كی و نه‌گۆڕ، دووه‌میش یان زیاتر به‌رده‌وام و جێگۆڕ، كه‌وا له‌ خوێنه‌ر بكات به‌بێ ماندووبوون گۆشه‌ دڵخوازه‌كه‌ی خۆی ببینێته‌وه‌، و به‌دوای ئه‌وانی تریشه‌وه‌ بگه‌ڕێت له‌لاپه‌ڕه‌كانی تردا.

نمونه‌ش بۆ ئه‌و كاریكاتێرانه‌ی كه‌ ده‌توانن گۆشه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ پێكبهێنن، ئه‌م نمونانه‌ی خواره‌ ده‌هێنینه‌وه‌:
وێنه‌یه‌كی كاریكاتێریی هونه‌رمه‌ندی سوریایی عه‌لی فه‌رزات له‌ ڕۆژنامه‌ی (ئه‌لسه‌وره‌) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، كه‌ باسی بارودۆخی لوبنان ده‌كات، له‌م كاریكاتێره‌دا هه‌موو توخمه‌كانی ماده‌ی ڕۆژنامه‌وانی بوونیان هه‌یه‌، پاڵه‌وانه‌كه‌ لوبنانه‌، كاته‌كه‌ش سه‌ری ساڵی زایینیه‌، شوێنه‌كه‌ش مه‌یدانی ململانێیه‌ (شه‌ڕی ناوخۆی لوبنان)، و ڕووداوه‌كه‌ش ڕوونه‌دانی هیچ پێشكه‌وتنێكه‌.
وێنه‌یه‌كی كاریكاتێریی هونه‌رمه‌ندی لوبنانی مه‌حمود كه‌حیل، كه‌ باس له‌ هه‌مان كێشه‌ (شه‌ڕی ناوخۆی لوبنان) ده‌كات، كه‌ تێیدا هونه‌رمه‌ند ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌م شه‌ڕه‌دا براوه‌ و دۆڕاو نیه‌ ته‌نیا هه‌موو لوبنان.

هه‌ندرێن خۆشناو




جۆر و شێوه‌كانی بوونی كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا به‌شی 3 … هه‌ندرێن خۆشناو

به‌ گوێره‌ی ئه‌و ناوه‌ڕۆكه‌ی كه‌ كاریكاتێر باسی لێوه‌ده‌كات، ده‌كرێ كاریكاتێر دابه‌ش بكرێت به‌سه‌ر چه‌ند جۆرێكدا، دابه‌شبوونه‌ كلاسیكیانه‌كه‌ش كاریكاتێر به‌سه‌ر چوار جۆردا دابه‌ش ده‌كات، به‌ گوێره‌ی گرنگی له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا:
1- كاریكاتێری گاڵته‌جاڕیی
كاریكاتێری سیاسی- 2-
كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی- 3

4- كاریكاتێری پۆرترێت:

بێجگه‌ له‌و چوار جۆره‌ ئاماژه‌پێكراوانه‌، ده‌توانین تێبینی جۆری پێنجه‌میش بكه‌ین، كه‌ له‌ دۆخی جینیدایه‌ و هێشتا روون نه‌بۆته‌وه‌ و ناتوانرێت به‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی یان سیاسی ناوبنرێت، چونكه‌ باسی بابه‌ته‌ فه‌لسه‌فیه‌كان ده‌كات، كه‌ گرفته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان نایگرێته‌خۆ، یان مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ حاڵه‌تێكی ده‌روونی ناخی مرۆڤ ده‌كات، كه‌ ئه‌ویش ناكه‌وێته‌ خانه‌ی گرفته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌، وه‌كو وێنه‌كانی تۆماس ڕۆلاندسۆن بۆ نمونه‌ (پینه‌دۆزێك چاره‌سه‌ری ژنه‌ خراپه‌كاره‌كه‌ی ده‌كات)، ڕۆلاندسۆن له‌م ێنه‌یه‌دا باسی حاڵه‌تی ناوه‌خۆی ناخی مرۆڤایه‌تی ده‌كات، سه‌باره‌ت به‌و كاریكاتێرانه‌ش كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كێشه‌ فه‌لسه‌فیه‌كان ده‌كه‌ن، بۆ نمونه‌ باس له‌ كاریكاتێرێكی هونه‌رمه‌ندی سوریایی عه‌بدولهادی شه‌ماع ده‌كه‌ین، كه‌ وێنه‌ی پیره‌مێردێك و نه‌وه‌كه‌ی كردووه‌ و هه‌ریه‌كه‌یان خه‌ونی خۆی هه‌یه‌، خه‌ونی پیره‌مێرده‌كه‌ بچووكه‌ و خه‌ونه‌كانی منداڵه‌كه‌ش گه‌وره‌ن. هه‌ركه‌ مرۆڤ گه‌وره‌ بوو خه‌ونه‌كانی بچووك ده‌بنه‌وه‌.
له‌ وێنه‌یه‌كی هونه‌رمه‌ندی بیلاڕوسی كۆلیادینكۆ بابه‌تێكی هاوشێوه‌ی بابه‌ته‌كه‌ی پێشوو، وێنه‌ی سه‌گێكی كۆتكراو خه‌ون به‌ سه‌ربه‌ستیه‌وه‌ ده‌بینێت. له‌ وێنه‌ی دووه‌میشدا سه‌گێكی ئازاد خه‌ون به‌ ئێسكێك و ماڵێكه‌وه‌ ده‌بینێت، هونه‌رمه‌ند لێره‌دا دوو بژارده‌ی دژبه‌یه‌ك ده‌خاته‌ڕوو، كه‌ شادی نایه‌ته‌دی ته‌نیا به‌ كۆبوونه‌وه‌ی هه‌ردووكیانه‌وه‌ نه‌بێت، ئه‌م جۆره‌ كاریكاتێرانه‌ ده‌توانین ناوبنێین به‌ كاریكاتێری فه‌لسه‌فیانه‌ یان ده‌روونیانه‌ به‌پێی ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ باسی لێوه‌ده‌كه‌ن، ئه‌م جۆره‌ش هێشتا روون نه‌بۆته‌وه‌ و وه‌كو ئاڕاسته‌یه‌ك له‌ دایكبووه‌ له‌ناو هه‌ناوی هونه‌ری كاریكاتێره‌وه‌، به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ له‌ قۆناغه‌كانی داهاتووی ڕێڕه‌وی پێشكه‌وتنیدا ببێته‌ هونه‌رێكی جیا له‌ كاریكاتێر، هۆی سه‌ره‌كی ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ش كه‌می توخمی كۆمیدیایه‌ له‌ زۆربه‌ی ئه‌و وێنانه‌دا، به‌ پشت به‌ستن به‌ پارادۆكسه‌كانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا به‌یه‌كده‌گه‌ن، به‌ڵام تا ئێستا له‌ خانه‌ی هونه‌ری كاریكاتێردایه‌ و لێی جیانه‌بۆته‌وه‌، بۆیه‌ ده‌توانرێت به‌ ئاراسته‌یه‌ك له‌ هونه‌ری كاریكاتێری دابنرێت.

ئه‌م جۆره‌ وێنانه‌ واباوه‌ كه‌ ئامانج لێیانه‌وه‌ چالاك كردنه‌وه‌ی هزر و پاڵدانیه‌تی بۆ ده‌ره‌نجام هه‌ڵهێنان، سه‌ره‌ڕای ئه‌م دوو نمونه‌ ڕوونانه‌ی كه‌ هێنامانه‌وه‌، زۆربه‌ی ئه‌و وێنانه‌ ڕوونی و ڕاشكاوی تێدا وونه‌ و هه‌ندێ جار پێویستی به‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی قووڵ هه‌یه‌ بۆ تێگه‌یشتنی ئاماژه‌ و سیمبوله‌كانی، هه‌ندێ جار ئه‌وانیش شیكردنه‌وه‌یان ئه‌سته‌مه‌، ئه‌مه‌ش وای لێده‌كات كه‌ هه‌واداری زۆرنه‌بن و ‌جه‌ماوه‌رێكی به‌رته‌سكی هه‌بێت له‌ بایه‌خده‌رانی‌ هونه‌ری كاریكاتێر، كه‌ جه‌ماوه‌رێكی نوخبه‌ و ڕۆشنبیرن، بۆیه‌ ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ ئه‌م ئاڕاسته‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ له ‌كاریكاتێر جیاببێته‌وه‌، هه‌تا له‌ خواسته‌كانیشی بۆ بڵاوبوونه‌وه‌ و به‌جه‌ماوه‌ریی بوون.

بریتیه‌ له‌ وێنه‌كردنی ڕوخساری كه‌سێكی دیاریكراو به‌ به‌كارهێنانی شێوازی زێده‌ڕۆییكردنی كاریكاتێری له‌ وێنه‌كێشاندا، له‌وانه‌شه‌ ته‌نیا نه‌وه‌ستێت به‌ وێنه‌كردنی ده‌موچاوه‌وه‌، به‌ڵكو به‌ وێنه‌كردنی به‌شه‌كانی تری له‌شیش، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی فۆكه‌سكردن له‌سه‌ر ده‌موچاوه‌.
ئه‌وه‌ی باوه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ دابه‌ش ده‌بێت به‌سه‌ر دوو به‌شدا، كاریكاتێری دڵسۆز یان بێلایه‌ن و دووه‌میش كاریكاتێری زه‌مكردن. ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ردوو به‌شه‌كه‌ له‌یه‌ك جیاده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ یه‌كه‌مدا ته‌نیا زێده‌ڕۆیی به‌كاردێت له‌ وێناكردنی روخساره‌كاندا، به‌بێ خستنه‌سه‌ری هیچ ئامرازێكی دیكه‌ كه‌ ئاماژه‌ بێت بۆ شتی دیكه‌ی مه‌به‌ستدار، زۆربه‌ی كه‌سایه‌تیه‌ ناسراوه‌كان و سیاسه‌تمه‌داران ئه‌م جۆره‌ كاریكاتێره‌یان بۆ كراوه‌، زۆرێك له‌ هونه‌رمه‌ندان كاریكاتێری هاوڕێ و ناسیاو و ناوداره‌‌كان ده‌كێشن، كه‌ به‌جۆری دڵسۆزانه‌ ده‌ژمێردرێت، بۆ نمونه‌ كاریكاتێره‌كه‌ی (عه‌بدوڵڵا په‌شێو)ی كاریكاتێریست هه‌ندرێن خۆشناو، ئه‌و كاریكاتێرانه‌ی بۆ سیاسه‌تمه‌دارانیش ده‌كرێن ده‌توانین به‌ جۆری كاریكاتێری بێلایه‌ن بیانژمێرین، چونكه‌ به‌ پاڵنه‌ری دیكه وێنه‌كراون بێجگه‌ له‌ ڕالێبوون، بۆ نمونه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ ڕۆژنامه‌یه‌ك‌ داوا بكرێت كه‌ كاریكاتێرێك بۆ سیاسه‌تمه‌دارێك بكێشی، بۆ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ بابه‌تێكی دیكه‌ بڵاوبكرێته‌وه‌، به‌ڵام كاریكاتێری زه‌مكردن بریتیه‌ له‌وه‌ی بێجگه‌ له‌ خستنه‌سه‌ری زێده‌ڕۆیی هونه‌ریی، چه‌ند توخمێكی دیكه‌ی بۆ زیادده‌كرێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌سه‌كه‌ ڕوخساری مه‌یمونێك یان هه‌ر ئاژه‌ڵێكی دیكه‌ی پێببه‌خشرێت، یان زیادكردنی هه‌ر ماده‌ و بابه‌تێكی دیكه‌، كه‌ ئاماژه‌بن بۆ چه‌ند بابه‌ت و شتێكی دیاریكراو، بۆ نمونه‌ ئه‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ (هێنری دۆمیێ) بۆ شا (لویس فیلیپ)ی كێشابوو له‌سه‌ر شێوه‌ی هه‌رمێ، له‌ زمانی فه‌ره‌نسیدا هه‌رمێ به‌ مانای گێل و گه‌وجیش دێت، به‌ كورتی جیاوازی نێوانیان، كاریكاتێری دڵسۆزانه‌ وبێلایه‌ن، ڕوخسارێكی دیاریكراو وێناده‌كات ته‌نیا به‌ به‌كارهێنانی ته‌كنیكه‌كانی زێده‌ڕۆییكردن و به‌ڵام كاریكاتێری زه‌مكردن، جیا له‌ ڕوخساری كه‌سایه‌تی، هه‌ندێ زێده‌ڕۆییكردنی تری بۆ زیادده‌كرێت بۆ شه‌رمه‌زاركردنی كه‌سایه‌تیه‌كه‌.




جۆر و شێوه‌كانی بوونی كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا -2- هه‌ندرێن خۆشناو

(به‌شی 2)
هه‌ندرێن خۆشناو

به‌ گوێره‌ی ئه‌و ناوه‌ڕۆكه‌ی كه‌ كاریكاتێر باسی لێوه‌ده‌كات، ده‌كرێ كاریكاتێر دابه‌ش بكرێت به‌سه‌ر چه‌ند جۆرێكدا، دابه‌شبوونه‌ كلاسیكیانه‌كه‌ش كاریكاتێر به‌سه‌ر چوار جۆردا دابه‌ش ده‌كات، به‌ گوێره‌ی گرنگی له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا: 1- كاریكاتێری سیاسی 2- كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی.

3- كاریكاتێری گاڵته‌جاڕی (پێكه‌نین):

ئه‌و وێنه‌ كاریكاتێرییه‌ كۆمیدیایه‌ داڕێژراوه‌یه‌ كه‌ هیچ ڕه‌خنه‌گرتنێكی تێدانیه‌، ئامانجی ته‌نیا به‌ پێكه‌نین هێنانه‌وه‌یه‌، بابه‌ته‌كانیشی دیارینه‌كراو و بێ سنووره‌، له‌ سیاسه‌ته‌وه‌ بگره‌ تا سێكس، ئه‌وه‌ی جیایده‌كاته‌وه‌ له‌ جۆره‌كانی تر، كه‌ ئامانجی ته‌نیا به‌ پێكه‌نین هێنانه‌، له‌ كاتێكدا كه‌ جۆره‌كانی تر به‌ تایبه‌تی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی، پێكه‌نین تێیدا به‌كاردێت بۆ به‌دیهێنانی چه‌ندین ئامانجی تر. له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ی كه‌ به‌ده‌ست خوێنتێزانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن واباوه‌ كه‌ به‌چاوێكی سوك و كه‌مه‌وه‌ ته‌ماشای ئه‌م جۆره‌ كاریكاتێره‌ بكه‌ن، به‌ تایبه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگاكانی وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كاندا به‌ كاریكاتێرێكی به‌تاڵ و بێ ناوه‌ڕۆكی بژمێرن، ئه‌مه‌ش له‌ چه‌ندین چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ كاریكاتێریسته‌ عه‌ره‌به‌كانه‌وه‌ تێبینی كراوه‌، ئه‌م‌ تێڕوانینه‌ش هه‌ڵبه‌ته‌ تێڕوانینێكی هه‌ڵه‌ و هه‌ڵه‌كاره‌‌، چونكه‌ یه‌كه‌م كرداری ئه‌فراندن به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی په‌یوه‌سته‌ به‌ سروش و هزره‌وه‌، مه‌رجیش نیه‌ هه‌موو ئه‌و بیرۆكانه‌ی كه‌ به‌ مێشكی كاریكاتێریسته‌كه‌وه‌ دادێن بیرۆكه‌ و بابه‌تی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی بن، ئه‌ویش به‌ خولانه‌وه‌ی به‌ده‌وری سیاسه‌ت و
كۆمه‌ڵگاوه واقیع وێناده‌كات، واقیعیش ته‌نیا سیاسه‌ت و كۆمه‌ڵایه‌تی نیه‌، به‌ڵكو پشوگه‌ی گاڵته‌ و پێكه‌نینی ساده‌شه‌.

وێناكردنی ئه‌م بابه‌تانه‌ش له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌نده‌وه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ وازی له‌و‌ دۆزه‌ هێنابێت كه‌ گرتویه‌تیه‌ خۆی، هه‌رچیه‌كیش بێت ئه‌و دۆزه‌‌، نابێت هونه‌رمه‌ند بیرۆكه‌ بكوژێت و له‌ یاده‌وه‌ری هونه‌ری خۆیدا پشتگوێی بخات، چونكه‌ ئه‌مه‌ ڕێك وه‌ك كرداری زینده‌به‌چاڵكردنی كچان وایه‌ له‌ سه‌رده‌می نه‌زانیه‌وه‌، پێمانوایه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند ده‌بێت هه‌موو ئه‌و بیرۆكانه‌ بپارێزێت كه‌ به‌ هزریه‌وه‌دا دێن، دووه‌میش هه‌ڵه‌یه‌ كه‌وا بیربكه‌ینه‌وه‌ كه‌ گاڵته‌وگه‌پ دیارده‌یه‌كی نه‌رێنیه‌،‌ ناتوانین كردای به‌ پێكه‌نین هێنانێكی ساده‌ به‌ جۆرێك له‌ بۆشایی و به‌تاڵی بژمێرین، چونكه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی حاڵه‌تێكی مرۆڤانه‌ی ئه‌رێنیه‌، ئه‌مه‌ش به‌سیه‌تی بۆ زانینی ئه‌وه‌ی كه‌ كاریكاتێری گاڵته‌وگه‌پ بێ سوود نیه‌، هه‌روه‌ك وای بۆ ده‌چن.

سێیه‌میش كاریكاتێر كار و ئه‌ركی تری هه‌یه‌ له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا بێجگه‌ له‌ هاندان و پروپاگه‌نده‌كردن هه‌روه‌ك ده‌بینین، كاریكاتێری گاڵته‌وگه‌پیش ڕۆڵی ته‌واوكاری هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ندین بابه‌تی دیكه‌ و به‌ند نیه‌ له‌سه‌ر پێكه‌نین به‌ته‌نیا، مه‌ترسیش له‌ ڕۆڵی بێهۆشكاری كاریكاتێری گاڵته‌وگه‌پ كه‌ به‌رده‌وام دوژمنانی ئه‌مجۆره‌ ده‌یخه‌نه‌ڕوو ڕاست نیه‌، چونكه‌ تاقیكردنه‌وه‌كان به‌ڵگه‌ن بۆ سه‌لماندنی ئه‌وه‌ی كه‌ كێشه‌كانی كۆمه‌ڵگا ره‌نگدانه‌وه‌یان هه‌یه‌‌ له‌سه‌ر هه‌موو چالاكییه‌ هونه‌رییه‌كاندا، ئاساییه‌‌ له‌ وڵاتێكدا كه‌ بۆ نمونه‌ به‌ده‌ست شه‌ڕی ناوه‌خۆدا بناڵێنێت، كاریكاتێری گاڵته‌ پله‌ی یه‌كه‌می به‌رنه‌كه‌وێت، چونكه‌ هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تدا بارودۆخی گشتی رێگه‌ به‌مه‌ ‌نادات، بۆیه‌ ئه‌م مه‌ترسیه‌ هه‌ر بوونی نیه‌، له‌به‌ر‌ئه‌وه‌ی بمانه‌وێ و نه‌مانه‌وێ وێنه‌ گشتیه‌كه‌ له‌ نه‌خشه‌ی ئه‌فراندنی هونه‌ریدا په‌رچاوه‌ی تابلۆ هونه‌رییه‌كه‌یه‌ له‌سه‌ر واقیعدا به‌ هه‌موو ره‌هه‌نده‌كانیه‌وه‌.

بۆیه‌ ئێمه‌ وایده‌بینین كه‌ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ دژ به‌ كاریكاتێری گاڵته‌وگه‌پ جۆرێكه‌ له‌ پێوه‌ندبوونی ئازادی ئه‌فرێنه‌ره‌كه‌ و ده‌چێته‌ خانه‌ی تیرۆركردنی ده‌روونی، كه‌ پاڵ به‌ ئه‌فرێنه‌ره‌وه‌ ده‌نێت بۆ كوشتنی ئه‌و بیرۆكانه‌ی‌ كه‌ به‌ هزر و خه‌یاڵیه‌وه‌دا دێن، و نه‌خستنیانه‌ سه‌ر كاغه‌ز له‌ ترسی تۆمه‌تباركردنی به‌ به‌تاڵی و هیچی، له‌ ڕاستیشدا ڕێژه‌ی 10%ی كاریكاتێره‌كانی گاڵته‌وگه‌پ و قۆشمه‌ له‌ كۆی به‌رهه‌می هونه‌رمه‌ندێكی كاریكاتێری، بیانوو ناده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌ بۆ پێنه‌دانی متمانه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی به‌ كاره‌كانیه‌وه‌، له‌ كاتێكه‌وه‌ كه‌ ئه‌م وێنانه‌ 1%ی كاره‌كانی پێكدێنن.




جۆر و شێوه‌كانی بوونی كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا (به‌شی 1) … هه‌ندرێن خۆشناو

به‌ گوێره‌ی ئه‌و ناوه‌ڕۆكه‌ی كه‌ كاریكاتێر باسی لێوه‌ده‌كات، ده‌كرێ كاریكاتێر دابه‌ش بكرێت به‌سه‌ر چه‌ند جۆرێكدا، دابه‌شبوونه‌ كلاسیكیانه‌كه‌ش كاریكاتێر به‌سه‌ر چوار جۆردا دابه‌ش ده‌كات، به‌ گوێره‌ی گرنگی له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا:

1- كاریكاتێری سیاسی:

هه‌موو بایه‌خداران به‌ هونه‌ری كاریكاتێر كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كاریكاتێری سیاسی گرنگترین جۆره‌كانی كاریكاتێره‌، بریتیه‌ له‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ ڕاسته‌وخۆ باس یان چاره‌سه‌ری بابه‌تێكی سیاسی ده‌كات، یان ناڕاسته‌وخۆ ئاماژه‌ به‌ بابه‌تێك ده‌كات، كه‌ په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆ به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌. بابه‌ته‌كان هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی و نا په‌رله‌مانی، و په‌یوه‌ندی و ململانێ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان، و كێشه‌ و كاروباره‌ جیاوازه‌كانی چالاكی حكومه‌ت، و كێشه‌ نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانیه‌كان، و هه‌ر وێنه‌یه‌ك كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی له‌ چالاكی دیبلۆماسی یان حكومی یان نێوده‌وڵه‌تی وه‌رگرێت، ده‌كرێت بكرێنه‌ بابه‌تی كاریكاتێرێكی سیاسی.

كاریكاتێری سیاسی جه‌ماوه‌ریترین و كاریگه‌رترین جۆره‌كانی كاریكاتێره‌، زۆربه‌ی ئه‌و كاریكاتێریستانه‌ی كه‌ ناوبانگیان ده‌ركردووه‌ له‌ بواری كاریكاتێردا، ئه‌و ناوبانگه‌یان به‌هۆی كاركردنیانه‌وه‌ بووه‌ له‌ جۆری كاریكاتێری سیاسی، له‌ سه‌رده‌می ئێستاماندا یان له‌ سه‌رده‌مانی پێشودا. له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا به‌ هۆی هه‌ڵكوڵانی سیاسی له‌ ته‌وه‌ره‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌كییه‌كاندا، كاریكاتێری سیاسی گرنگییه‌كی تایبه‌تی وه‌رگرت. كاتێك له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا به‌رده‌وام ململانێی سیاسی له‌ ئارادایه‌ و پێویست به‌ نمونه‌ هێنانه‌وه‌ ناكات. بۆیه‌ چه‌ندین هونه‌رمه‌ند تایبه‌تمه‌ندێتیان وه‌رگرتووه‌ له‌ وێنه‌كردنی كاریكاتێری سیاسیدا، له‌ نێو هه‌موو جۆره‌كانی تری كاریكاتێردا.

2- كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی:

ئه‌و وێنه‌ گاڵته‌جاڕییه‌یه‌ كه‌ باس یان چاره‌سه‌ری بابه‌تێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كات، ئه‌و بابه‌تانه‌ش بێ ژمارن، بۆ نمونه‌ كێشه‌كانی ژنهێنان و له‌یه‌ك جیابوونه‌وه‌ و ئاڵوده‌بوون و مه‌ی خواردنه‌وه‌ و كێشه‌كانی له‌شفرۆشی و گه‌نده‌ڵی كۆمه‌ڵایه‌تی وه‌كو به‌رتیل، و كێشه‌ ئابوورییه‌كان وه‌كو گرانی و كه‌می كرێ و نه‌مانی كه‌لوپه‌ل وكه‌ره‌سته‌كان له‌ بازاڕه‌كاندا، و دابونه‌ریته‌كان و زۆر بابه‌تی تر.

كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ زۆر خاڵدا له‌گه‌ڵ كاریكاتێری سیاسی به‌ریه‌ك ده‌كه‌ون، له‌ كاتی باسكردنی بابه‌تێك وه‌كو بابه‌تی به‌رتیل، كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی پێهه‌ڵده‌گرێ له‌ نێوان گه‌نده‌ڵی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیدا، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ چوارچێوه‌ی كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌مێنێته‌وه‌، چونكه‌ باس له‌ دیارده‌یه‌كی گشتی ده‌كات، به‌ڵام كاتێك كاریكاتێره‌كه‌ باس له‌ دیارده‌ی به‌رتیلێكی دیاریكراو بۆ پیاوێكی دیاریكراو له‌ پیاوانی سیاسه‌ت بكات، له‌م حاڵه‌ته‌دا كاریكاتێره‌كه‌ ده‌چێته‌ خانه‌ی كاریكاتێری سیاسیه‌وه‌، چونكه‌ كاریكاتێره‌كه‌ چه‌ند ئامانجێكی سیاسی له‌به‌رده‌م خۆی داده‌نێت، بۆ فشارخستنه‌ سه‌ر ئه‌و سیاسه‌تمه‌داره‌ دیاریكراوه‌وه‌، نه‌وه‌ك چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی به‌رتیل وه‌كو دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی.
له‌ گرنگیدا كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی هیچی له‌ كاریكاتێری سیاسی كه‌مترنیه‌، كه‌چی له‌ پله‌ی دووه‌مدا دێت، ته‌نیا له‌به‌ر یه‌ك هۆ، ئه‌ویش كاریگه‌ری كاریكاتێری سیاسی زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی، چونكه‌ كاریكاتێری سیاسی رووداوێكی دیاریكراو، زۆرجاریش كه‌سانێكی دیاریكراو وێناده‌كات، كه‌ وایلێده‌كات خێراتر له‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی به‌روبوومه‌كانی بڕنێته‌وه‌، جا چ به‌روبوومی ئه‌رێنی بێت یان نه‌رێنی، به‌ڵام كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی به‌رده‌وام كێشه‌ گشتیه‌ ڕه‌گ داكوتاوه‌كانی نێو كۆمه‌ڵگا چاره‌سه‌رده‌كات، كه‌ هه‌ندێك جار پێویستی به‌ ره‌نجدان و توانایه‌كی رێكخراو و درێژخایه‌ن هه‌یه‌ بۆ بنبڕكردنیان، بۆ نمونه‌ دیارده‌ی تاوان پێویستی به‌ هه‌ڵمه‌تی رێكخراو هه‌یه‌ له‌لایه‌ن ده‌زگاكانی پۆلیسه‌وه‌ بۆ له‌ناوبردن و بنبڕكردنی یان كه‌مكردنه‌وه‌ی، هه‌روه‌ها پێویستی به‌ چه‌ندین هه‌نگاوی درێژخایه‌ن هه‌یه‌ بۆ ده‌ربازبوون له‌ ڕه‌گه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ئه‌م دیارده‌یه‌، هه‌نگاوی ئابووری و فێركاری و ته‌نانه‌ت سیاسیش، چۆن كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌توانێت چاره‌سه‌ری بكات؟ به‌ڵام له‌ كاریكاتێری سیاسیدا، چه‌ند تابلۆیه‌كی كاریكاتێری له‌ ڕۆژنامه‌كاندا ده‌توانن له‌ جه‌ماوه‌ری ئه‌و سیاسه‌تمه‌داره‌ یان ئه‌وی تر دابه‌زێنن، و بیكات به‌ گاڵته‌چی(قه‌شمه‌ڕ) و دواڕۆژی سیاسی له‌ناوبه‌رێت.




هونەری کاریکاتێر و ئاستەنگەکان … هەندرێن خۆشناو

کاریکاتۆر سەرەڕای ئەوەی کە هونەرێکی شێوەکارییە، بە یەکێک لە کۆڵەگەکانی هونەری رۆژنامەوانی و راگەیاندنی سەردەمیش دادەنرێت، چونکە زۆر بە سادە و سانایی و خێرایی و قووڵیی پەیامەکەی بەبێ کێشە و ئاڵۆزیی دەگەیەنێت. ئەم هونەرە چەندین هەنگاوی بەرچاو و فراوانی ناوە لەسەر ئاستی ناوخۆ، بەتایبەتی دوای راپەڕینی بەهاری 1991، و وەشاندنی چەندین رۆژنامە و هەفتەنامە و گۆڤار، بەتایبەتی گۆڤاری تایبەت بە رەخنە و کاریکاتێر، وەکو (سیخورمە) لە سلێمانی و (مەلامەشهور) لە هەولێر، دوای ئەوانیش (دەهۆڵ تایمز) و (تەنزوێنە) و (گەپ) لە هەولێر، مانگنامەی (بەدرخان)یش یەکەمین بڵاوکراوەی کوردی بوو کە پاشکۆیەک بۆ کاریکاتێر تەرخان بکات، هەندێک لە رۆژنامە و هەفتەنامەکانیش گۆشەی تایبەتیان بۆ کاریکاتێر تەرخانکرد، بە سوودوەرگرتن لەو ئازادییە رێژەییەی کە هاتەکایەوە، چەندین هونەرمەندی کاریکاتێریش ناویان دەرکرد، و هەندێکیان تا ئێستاش بەردەوامن و بوونەتە ناوێکی دیار لە بوارەکەدا.

بەداخەوە کە چاوەڕێی پەرەسەندن و بەرەوپێشوەچوونێک بەو هونەرە دەکرا، دوای تێپەڕبوونی چەندین ساڵ بەسەر راپەڕیندا، کەچی بە پێچەوانەوە هەر هەموو گۆڤارە کاریکاتێرییەکان داخران (بەهەر بیانوویەک بێت نەدەبوو داخرابان)، بایەخنەدانێکی بەرچاویش هەستی پێدەکرێت لەلایەن رۆژنامە و گۆڤارەکانەوە، جا چ بایەخنەدانێکی بە بەرنامە و ئاڕاستەکراو بێت، یان کەموکوڕیی و نا شارەزایی زۆرێک لە بەرپرسانی دەزگاکانی راگەیاندن و رۆژنامەوانیەوە بێت، ئەمانەش بوونەهۆی دوورخستنەوە و رەواندنەوەی هونەرمەندانی کاریکاتێریست لە بوارەکە و گەڕانیان بەدوای بژێوی ژیانیان، کە بەهۆی دەستڕەنگینی و بەهرەکانیانەوە بەدەستیان ناکەوێت، بەداخەوە لەگەڵ زۆریی بڵاوکراوەکان و دەزگاکانی راگەیاندندا، کە هەریەکەیان بەدەیان نووسەر و رۆژنامەنووس و پەیامنێریان تێدا دامەزراوە، کەچی کاریکاتێریستێک یان کارتۆنیستێکیان لەنێودا نیە!.

دەبوو ئێستا دوای تێپەڕبوونی 28 ساڵ بەسەر راپەڕیندا، هونەری کاریکاتێر پشکی شێری بەرکەوتبا لە رۆژنامەگەری کوردیدا، کەچی بە پێچەوانەوە نووسینێکی دوور و درێژی (کە زۆربەی خەڵکی نایخوێنێتەوە) بێزارکەر پشکی شێری هەیە لە رۆژنامەکاندا، لە کاتێکدا ئەگەر بزانین کە کاریکاتێر رۆڵێکی کاریگەری هەیە لە راگەیاندنی رۆشنبیریدا، و پتەوکردنی کولتووری رۆشنفکریی، ئەرشیفکردنی رووداو و دیاردەکان، و تۆمارکردنی ترپەی شەقام و ڕای گشتی، و لەبەرئەوەی کاریکاتێر زۆرێک لە بارودۆخە ئاڵۆز و گەورەکان، سادە و سانا دەکاتەوە تا هەموو یان زۆرینەی بینەر و خوێنەر تێیبگەن، جا چ خوێندەوار و ڕۆشنبیر بن، چ سادە و نەخوێندەوار، ئەمەش دەبێتە هۆی پتەوکردنی هەستی ئینتیمابوون لەلای هاوڵاتیەوە. کاتێک کە بەردەوام خەمەکانی خۆی لەنێو تابلۆیەکی کاریکاتێردا دەبێنێت لە رووپەڕی رۆژنامەکاندا.

لە زۆربەی وڵاتانی جیهان ئازادی ڕادەربڕین و چاپەمەنییەکان ئاستی بەرزبۆتەوە، لە هەندێک شوێن گەیشتۆتە ترۆپک، ئەمەش بۆتە هۆی ئەفراندن و بەرهەمهێنانی کاری ناوازە و زۆریی بەرهەمی کاریکاتێریستان، دەبێت کوردستانیش شانبەشانی وڵاتانی جیهانەوە هەنگاوبنێت، دەنا دوادەکەوێت، دواکەوتنیش لە زەرەر و زیان زیاتر هیچی لێ بەرهەم نایەت، جا چ بۆ گەل و میللەت بێت، چ بۆ حکومەت و دامودەزگاکانی.
کات زۆر درەنگە بۆ ئەوەی ڕۆژنامەگەریی کوردی دەرگاکانی خۆی بە ڕووی هونەرمەندانی کاریکاتێر و کارتۆن واڵابکاتەوە، و کار و بەرهەمەکانیان بە شێوەیەکی شایستە و گونجاو بڵاوبکاتەوە و ئازادی کارکردنیان بۆ فەراهەم بکات، و پاداشتێکی شایستە بۆ بەرهەمەکانیان خەرج بکرێت، تا هونەرمەندان هەست بە بایەخدان بە کار و بەرهەمەکانیان بکەن، کە کاریگەرییەکی زۆری هەیە لەسەر هەست و ناخیان لەڕووی مادی و مەعنەوەییەوە.




کاریکاتێر هونەری رەخنەیە نەک ستایشکردن … هەندرێن خۆشناو

هونەری کاریکاتێر یان کاریکاتۆر، هونەرێکی گرنگ و زیندووی جیهانیە، و کاریگەریی تابلۆیەکی کاریکاتێریی لە چەندین بابەت و وتار بە هێزترە لە کۆمەڵگەدا و لە هەژاندنی ڕای گشتی. ئەمڕۆ رۆژنامەگەری جیهانی بە بێ کاریکاتێر، بە رۆژنامەگەریەکی بە کەموکوڕی دەژمێردرێت، بۆیە لە هەموو جیهانی پێشکەتوو بایەخێکی پڕ بە پێستی ئەم هونەرە بەرزەی پێدەدرێت، و لە لاپەڕەکانی رۆژنامەکان شوێنێکی شایستەی بۆ تەرخان دەکرێت، و زۆربەی سیاسەتمەدار و سەرکردەکانی وڵاتانی پێشکەتووی دیموکرات، بایەخ بەم هونەرە دەدەن و حیسابی بۆ دەکەن، و حیساب بۆ رەخنەگرتنی ئەم هونەرە دەکەن کە تەعبیر لە ڕای کۆمەڵ و تاکەکانی کۆمەڵ دەکات، جاری وا هەبووە ئەم هونەرە کاریگەری لەسەر پێگەی حکومەتەکان هەبووە و جێی لەقکردوون لە نێو کۆمەڵگادا. راستە ئەم هونەرەش بە ئازادبوونی رۆژنامەگەریی و نەبوونی سانسۆر لە رادەربڕیندا زیاتر پێشدەکەوێت و پەرەدەسێنێت و کاریگەریشی زیاتر بە دەردەکەوێت.

هونەری کاریکاتێر هونەرێکی دێرینە، و چەندین تابلۆی کاریکاتێریی لە سەردەمەی فیرعەونیەکانەوە وەکو شوێنەوار بۆمان ماوەتەوە، کە باس لە ناعەدالەتی و زوڵم و ستەمی دەسەڵاتداران دەکات، لە ساڵی 1880 ەوەش بە دواوە، لە گۆڤارە هەفتانەییەکان و مانگانەییەکان بە بەردەوامی تابلۆی کاریکاتێری، بە تایبەتی کاریکاتێری سیاسی بڵاودەکرانەوە، کە ئێستا پێی دەگوترێت کاریکاتێریی رۆژنامەگەریی، بە تایبەتی لە ئەوروپا و ئەمریکا، لەو گۆڤارە بەناوبانگانەش گۆڤاری (Harper) و گۆڤاری (NewYork World) بوون، کە لە ساڵی 1884 کاریکاتێرێکی بڵاوکردەوە، کە تێیدا رەخنە لە ئاهەنگێکی نانخواردن بۆ پاڵێوراوی کۆمارییەکان (جێمس جی بلین) گیرابوو، لە کاتێکدا کە زۆرینەی گەل لە بارودۆخێکی هەژاری و بێدەرامەتیدا دەژیان، ئەو کاریکاتێرەش بووە هۆی سەرنەکەوتنی (بلین) لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا، کە پێنج رۆژ دوای بڵاوکردنەوەی ئەو کاریکاتێرە ئەنجامدرا.
هونەری کاریکاتێری هونەری رەخنە و گاڵتەجاری و تەنزئامێزە، هونەری بەدەرخستنی دیاردە دزێو و نایاسایی و کەموکوڕی و گەندەڵی کەسایەتی و حزبی و دەزگاکانە، هونەری بنیاتنانی ڕای گشتی و رۆحیەتی رەخنەگرتنە، هونەری لابردنی رۆحی ترسە لە نێو کۆمەڵدا بەرامبەر بە بەرپرس و دەسەڵاتدران، هونەری ستایش و پیاهەڵگوتن نیە، وەکو خەڵکانێک هەن وای تێگەیشتوون، چونکە هەموو حزب و لایەن و دەزگا حکومی و نا حکومیەکان کەسانی خۆیان هەیە بۆ ئەم مەبەستە!.

کەچی بە داخەوە لەوڵاتە دواکەوتوو و نادیموکراتەکان، ئەو بوارە نەڕەخساوە بۆ برەوپێدانی ئەم هونەرە گرنگ و کاریگەرە، بە تایبەتی لە بواری رۆژنامەگەرییدا، لە وڵاتی ئێمەشدا لە دوای راپەڕینی بەهاری 1991، تا ڕادەیەک رۆژنامەگەریی ئازادە، بەڵام وەکو پێویست نیە، لە رۆژنامەکاندا بە گشتی رووبەرێکی شایستە تەرخان نەکراوە بۆ کاریکاتێر و کارتۆن، و بە تایبەتی ئەوانەی بە رۆژنامەی ئازاد خۆیان لەقەڵەم دەدەن، جاری وا هەیە کاریکاتێرێکی بیانی بڵاودەکەنەوە بە دەستکارییەوە ( کە کارێکی نایاساییە)، بەڵام کاریکاتێرێک یان کارتۆنێکی خۆمانە بڵاوناکەنەوە، لەگەڵ ئەوەی کە کاریکاتێریست و کارتۆنیستی چاکمان هەیە لەکوردستاندا، ئەگەر کاریکاتێرێکیش لە رۆژنامەیەکدا بڵاوبکرێتەوە، ئەوا جێگەیەکی بچوکی نا شایستەی بۆ دادەنرێت، و کاکی نەخشەساز (دیزاینەر) بۆشایی لاپەڕەیەکی رۆژنامەکە بەو کاریکاتێرە پڕدەکاتەوە، بە بێ ئەوەی حیساب بۆ گرنگی بابەتی کاریکاتێرەکە بکەن، هەندێک رۆژنامەی ئازاد رۆژنامەکانی حزبیش، بابەتی نووسراویان زۆر بەلاوە گرنگترە لە کاریکاتێرێک یان کارتۆنێک (کە لە راستیدا وانیە)، هەر کە پرسیاری ئەوەیان لێبکەیت بۆچی کاریکاتێر بڵاوناکەنەوە؟ پێت دەڵێن بابەتمان زۆرە ! ئەمەش کەلێنێکی زۆری کردۆتەوە لە رۆژنامەگەری کوردیدا و بە هۆیەکی دواکەوتنی دەژمێردرێت.




جیاوازی نێوان هونەرەکانی کاریکاتێر … هەندرێن خۆشناو

زۆرجار گوێبیستی هەندێک وشە و دەستەواژە دەبین وەکو کاریکاتێر یان کاریکاتۆر، کارتۆن، کۆمیکس، ئەنیمەیشن، بەبێ ئەوەی جیاوازی لەنێوانیاندا بکەین، و زۆربەمان هەموویمان وەک یەک دێتە بەرچاو، ئەویش لەبەر نەبوونی رۆشنبیرییەکی هونەرییانە لە نێو زۆرینەی خەڵکدا، بەداخەوە ئەمە زۆرێک لە هونەرمەندانیش دەگرێتەوە، یان لەبەر لەیەک نزیکی و لەیەکچوونیان، کە هەمووشیان بە هونەرەکانی کاریکاتێر دەژمێردرێن، بۆیە لێرەدا بە کورتی باسی جیاوازییە سەرەکیەکانی نێوان ئەم هونەرانە یان ئەو بەشانەی هونەری کاریکاتێردا دەکەین.

* کاریکاتێر: ئەم دەستەواژەیە لە ئەسڵدا لە دەستەواژەیەکی ئیتاڵیایی وەرگیراوە، بە مانای وێنەکێشانی روخسارێک (پۆرترێت)ێک بە زێدەڕۆییکردن لە وێنەکێشانی وردەکارییەکانی سیمای ئەو دەموچاوە، و بایەخدان بەو ئەندامانەی کە بەرچاو و دیارن لە دەموچاوەکەدا، بەبێ شێواندن و بەمەرجێک دەبێت کاریکاتێرەکە لە کەسایەتیەکە بچێت، و ئەو زێدەڕۆییکردنە لە وێنەکێشانەکەدا دەبێت لە خزمەتی کارەکەدا بێت، بۆ نمونە نابێت تۆ لووتی کەسێک گەورە بکەیت، لە کاتێکدا کەسەکە بەخۆی لووتی بچووکە.
لە کاریکاتێردا پێویست بە توانج و قسەکردن ناکات، بەڵام ئەگەر ئەو کەسایەتیە لە کارتۆنێک یان کۆمیکسێک بەکاربێنیت، ئەوە جیایە و لەم حاڵەتدا دەچێتە قاڵبی کارتۆن یان کۆمیکسەوە. دەتوانیت توانج و گفتوگۆ بەکاربێنیت.
دەتوانین لێرەدا باس لە چەند جۆر لە جۆرەکانی کاریکاتێر بکەین وەکو:
• گیگ کاریکاتێر، لەمەدا هونەرمەند سکێچێکی خێرا (پۆرترێت) بۆ کەسێک دەکێشێت، بە زۆری پێنووسی ماجیک (مارکەر) بەکاردێت، ئێستا زۆرێک لە هونەرمەندان تابلێتیش بەکاردێنن (دیجیتاڵ)، ئەم ستایلە ئەو هونەرمەندانە بەکاریدێنن کە لەسەر شەقامەکان بۆ بژێوی ژیان وێنەی کاریکاتێریی خەڵک دەکێشن، یان لە بۆنەکانی بووک گواستنەوە و سوپەر مارکێت و مۆڵەکاندا.
• ستایلایز کاریکاتێر، بریتییە لە ستایلێکی تایبەت لە وێنەکێشانی کاریکاتێردا، لەم ستایلەدا زۆر بە سادەیی و بە چەند هێلێکی کەم کارەکە بەرهەمدێت، بەبێ بایەخدانێکی زۆر لە وەدەرخستنی ڕووخسار و ڕەنگڕێژکردن و تایبەتمەندیەکانی تردا.

* کارتۆن: ئەو دەستەواژەیە لە ئەسڵدا لە وشەی کارتۆنی (ئیتاڵیایی – هۆڵەندی) وەرگیراوە، کە بەمانای کاغەزێکی پتەو و بەهێز دێت، کە لە کوردیشدا هەر کارتۆنی پێدەگوترێت، جا چ ئەو کارتۆنە بێت کە بۆ بڵاوکراوە و ئاگاداری بەکاردێت، یان ئەو کارتۆنەی کە شتومەک و کەلوپەلی تێدا عەمباردەکرێت، هەر بۆیەش بەو ناوە ناونراوە، چونکە چەند سەدەیەک لەمەوبەر هونەرمەندان کارتۆنیان بەکارهێناوە، بۆ وێنەکێشان لەسەری لە جیاتی قوماش. هەر لەبەر ئەمەشە ئەو تابلۆ کاریکاتێریانەی کە باس لە بابەتێک یان رووداوێک دەکەن، کە زۆر جار توانج و گفتوگۆ بۆ دەربڕینی حاڵەتەکە بەکاردێت، بۆ جیاکردنەوەیان لە کاریکاتێرێکی ئاسایی بەناوی کارتۆنەوە ناودەنرێن، نەک بە کاریکاتێر.
• کارتۆنی گاگ، کە لە ناوەکەیەوە دیارە گاگ بە مانای نوکتە، یان گاڵتە، یان گاڵتەیەکی فریودەر دێت، ئەویش بریتیە لە وێنەکێشانی یەک تابلۆی کارتۆنی بەبێ توانج، یان هەندێک جار یەک توانج لە ژێرەوەی کارتۆنەکە دەنووسرێت بۆ زیاتر تێگەیشتن لە کارتۆنەکە، جاری واش هەیە گفتوگۆش تێیدا بەکاردێت، بۆ ئەوەی رووداوێک یان لێدوانێک یان کردارێک بکرێتە نوکتەیەک بۆ گاڵتە و پێکەنین.
• کارتۆنی رۆژنامەوانی، کە زۆر جار بە کارتۆنی سیاسیش ناودەبرێت، لەمەدا بابەتێک کە پەیوەست بێت بە ژیانی هاوڵاتیەوە هەڵدەبژێردرێت بۆ ئەوەی بکرێت بە کارتۆن، زۆربەی بابەتەکانیش بابەتی سیاسی زیندوون، کە رۆژانە روودەدەن، دەکرێن بە کارتۆن و لەسەر رووپەڕی رۆژنامە و گۆڤارەکاندا بڵاودەکرێنەوە.
• فیلمی کارتۆن، لەسەرەتاکانی سەدەی نۆزدەهەمەوە، ئەو فیلمانەی کە بۆ منداڵان بەرهەمدەهێنران، لە جیاتی ئەکتەر وێنەی دەستکردی تێدا بەکاردەهات، بەناوی فیلمی کارتۆنی ناونراون، هەر لەو ساتەوە تا ئێستا ئەو فیلمانەی کە وێنەی کاریکاتێریی تێدا بەکاردێت، هەر بەو ناوە ناونراون، کە مەبەستیش تێیدا بە زۆری خۆشی و پێکەنینە، نمونەش بۆ فیلمی کارتۆنی زۆرن، وەکو فیلمەکانی میکی ماوس، تۆم و گێری، هیکل و گیکل…
• فیلمی ئەنیمەیشن، پێشتر بەو فیلمانە دەگوترا ئەنیمەیشن کە تێیدا وێنەی دەستکرد و کاریکاتێریی بەکارنایەت، بەڵکو بووکەڵەی دروستکراو لە قوڕی دەستکرد یان هەر مادەیەکی دیکە بەکاردێت، لەم فیلمانەدا مەرج نیە مەبەست تێیدا پێکەنین و گاڵتەجاڕیی بێت، بەڵکو گێڕانەوەی چیرۆکێکی درامایی و ئەکشن و کۆمیدیاش دەگرێتەوە، لە سەردەمی نوێدا و بەتایبەتی دوای پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و بەکارهێنانی بێ سنووری کۆمپیوتەر لەهەموو بوارەکاندا، ئێستا بە فیلمی کارتۆنی دوو ڕەهەندی و سێ ڕەهەندیش دەگوترێت ئەنیمەیشن.
* کۆمیکس: ئەم دەستەواژەیە لە ئەسڵدا لە دەستەواژەیەکی یۆنانی وەرگیراوە، کە بە مانای وێنەکێشان و گەیاندنی کۆمیدیایەک یان گاڵتەیەک یان چیرۆکێک، بەهۆی زنجیرە وێنەیەکی یەک لەدوای یەکی کارتۆنی یان کاریکاتێرییەوە، کە کورتە چیرۆکێک یان چیرۆکێک یان رۆمانێک دەگێڕێتەوە، بەبێ توانج یان توانج و سیناریۆش تێیدا بەکاردێت، ئەمجۆرە کاریکاتێرە لە ژاپۆن بە (مانگا) ناودەبرێت، دواییش کە ئەم کۆمیکسەیان بەکارهێنا لە بەرهەمهێنانی فیلمی کارتۆنی لەسەرەتاکانی سەدەی بیستەم لە ژاپۆندا هەر بەهەمان ناو ناویان دەبرد واتە فیلمی مانگا، ئێستاش لەسەردەمی تەکنۆلۆژیادا ناویان ناوە (ئەنیمێ) کە کورتکراوەی دەستەواژەی (ئەنیمەیشن)ی ئینگلیزییە.
نمونەش زۆرن، وەک میکی ماوس، سنوپی، تین تین، مارڤل و چەندینی تر. بەداخەوە لێرە ئەمجۆرە کارانە تا ئێستاش هەر بە کاریکاتێر ناودەبرێن، خەڵکی هەست بە جیاکاریی و تایبەتمەندییەکانی نێوانیان ناکات، ڕاستە بەبەشێک لە کاریکاتێر دەژمێردرێن، بەڵام ناو و تایبەتمەندی و شێوازی کارکردنی تایبەت بە خۆیان هەیە.

—————————————

سەرچاوەکان:
1. E. Akleman، J، Palmer، R. Logan، “Making Extreme Caricatures with a New Technique”، Mexico City،2000.
2. Susan Brennan، The Caricature Generator، 1982..
3. To the Source of Anime: Japanese Animation، 2008.
4. Lowe، Richard; Schnotz، Wolfgang، Learning with Animation 2008.




کاریکاتێر .. هونەری ڕەخنەگر … هەندرێن خۆشناو

هونەری کاریکاتێر یان کاریکاتۆر پەیوەندییەکی توندوتۆڵی لەگەڵ ڕەخنەوە هەیە، بە تایبەتی رەخنەی گاڵتەجاڕ (النقد الساخر)، تا ئەو رادەیەی کە هەندێک بە دیوەکەی تری گاڵتەجاڕیی یان داشۆرین ناوی دەبەن، لەوانەیە لەبەرئەوە بێت کە کاریکاتێر لە ناخەوە هەڵگری رەخنەیەکی توندی داغکارە بۆ هەڵسوکەوتی نابەجێ و لەڕێ لادەری مرۆڤەکان. لە کاتێکدا کە هونەری کاریکاتۆر بریتیە لە وێنەکێشانی سیمایەک بە زێدەڕۆیی لە وەدەرخستنی کەموکوڕییەکان، ئەمڕۆ کارتۆنی سیاسی لە هەموو بوارەکانی تری کارتۆن بەربڵاوتر و جەماوەری زۆرترە، ئەویش لەبەرئەوەی رەخنە و هەندێک جار رەخنەی توند دەگرێت لە واقیعی سیاسی و حکومەتی ناوخۆ یان حکومەتان و کەسانی سیاسی جیهانی.

بە بیروڕای من کاریکاتێر بریتییە لە وتارێکی بەپێزی پڕ مانا، لە جیاتی وشە وێنە و هێلکاریی جێگای خۆیان دەکەنەوە، بریتییە لە دەڕبڕینێک لە رووداوێک یان حاڵەتێک یان بیرۆکەیەک بەهۆی بەکارهێنانی بەهرەی وێنەکێشانەوە، دەربڕینێکی لۆجیکانە کە توانای وەرگێڕانی بیرۆکەکانی هەبێت بۆ وێنە و ئاماژە، بەمەبەستی سەرەنج ڕاکێشانی بینەر بۆ کارێکی پۆزەتیڤ، کە ئەویش فۆکەس خستنەسەر دیاردەیەکی دزێوە یان کەسێکی نەفس نزمە، کە پێویستیان بە چارەسەرکردن هەیە.

لەم رۆژگارەماندا هونەری کاریکاتۆر هونەرێکی گرنگی شێوەکاریی و رۆژنامەگەرییە، ئەڵقەی گرێدانی ئەو دوو بوارە گرنگەیە، هۆکارێکی گرنگی دەربڕینە لە زۆرێک لە رەهەندە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان، کاریکاتێر ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە وروژاندن و خستەڕووی بابەتە سیاسیەکان و داکۆکیکردن لە مافەکانی تاک و کۆمەڵگە و زەقکردنەوە و وەدەرخستنی کەموکوڕییەکان و ڕەخنەگرتن لێیان، ئەو وێنە کاریکاتێرییەش دەبێتە هۆی هێنانەکایەی جولەیەکی کاریگەر لە نێوان نێردەر و وەرگر، بەمەش ئاسۆیەکی نوێ بۆ واقیع و هەروا بۆ دواڕۆژیش دێتەکایەوە، یان بە هەوڵدان بۆ گۆڕین و گۆڕانکاریی یان هەوڵدان بۆ نوێکاریی بۆ واقیع لەسەر بنەما کۆمەڵایەتی ومرۆڤایەتییە نوێکانەوە.

ئەو هونەرە بەهێز و کاریگەرە خاوەن گیانێکی گاڵتەجاڕە لە وەدەرخستنی کەموکوڕییە دزێوەکانی نێو کۆمەڵگە کە بانگهێشتەی چاکسازی و گۆڕینیان دەکات. هونەرمەندانی کاریکاتێر توانیان ئەو هونەرە بکەنە زمانێکی زیندوو، کە پێویستی بە وشە نەبێت بۆ وەدەرخستن و گەیاندنی ئەو ناوەڕۆکەی کە دەیانەوێت.
کاریکاتۆر و کاریکاتێریستان بوونەتە هۆکارێک بۆ برەوسەندنی بازاڕی بڵاوکراوەکان، تا ئەو ڕادەیەی کە خوێنەر پێش هەموو شتێک بەدوای کاریکاتێردا دەگەڕێت لەسەر رووبەری لاپەڕەکاندا، بەداخەوە ئەمە کوردستان ناگرێتەوە، کە هەتا حکومەت و حزب خەرجی ئەو بڵاوکراوانە بکێشن حاڵیان لەوە باشتر نابێت.
بۆ نمونە لە فەڕەنسا کاریکاتێریست و رۆژنامەنووس (چاڕل فیلیپۆن) پێشەنگ بوو لە هەنگاونانێکی بەرچاو لە مێژووی هونەری کاریکاتێر لە فەڕەنسا بە وەشانی گۆڤاری (کاریکاتێر) ساڵی 1806 کە گۆڤارێکی کاریکاتێری هەفتانە بوو، دوای ئەویش گۆڤاری (شاریڤاری) بڵاوکردەوە.
نمونەیەکی تر (یەعقوب سەنوع) کە رۆژنامەنووسێکی جووی میسری بوو، ئەویش پێشەنگ بوو لەو بوارەدا، کە رۆژنامەیەکی هەفتانەی گاڵتەجاڕی کاریکاتێریی دامەزراند ساڵی 1877 لە قاهیرە بە ناوی (ئەبو نەزاڕە)، تا ئەو ڕادەیە ئەو رۆژنامەیە کاریگەریی هەبوو، کە خەڵکی هەر بە ئەبو نەزاڕە بانگیان دەکرد.

لە کوردستانیش هەردوو گۆڤاری (سیخورمە) و (مەلامەشهور) کە دووگۆڤاری کاریکاتێریی رەخنەیی بوون لە ساڵی 1997، کاریگەریی خۆیان هەبوو لە بواری رۆژنامەگەریی کوردیدا، و یەکێک بوون لە پڕ فرۆشترین بڵاوکراوە لە کوردستاندا.
هەر لەو کاتەوەی دەرگای رۆژنامەگەریی کاریکاتێریی کرایەوە، وڵاتانی جیهان و ناوچەکەش دەرچوونی چەندین رۆژنامە و گۆڤاری کاریکاتێرییان بەخۆوە دیتوە، خوێنەرێکی زۆریان بەدەوری خۆیاندا کۆکردۆتەوە، کە لە وێنەی کارتۆنیدا چێژ و ئەو بابەت و ناوەڕۆکە زۆرانەی کە بەدوایدا وێڵن لە رۆژنامەگەریدا دەیدۆزنەوە. بۆیە رۆژ لە دوای رۆژ بازنەی هونەری کاریکاتۆر فراوانتر و ژمارەی کاریکاتێریستانی خاوەن بەهرە لەو هونەرەدا زیاتر دەبن، ئەو هونەرەی کە بەوە لە بابەتەکانی تری رۆژنامەگەریی و راگەیاندن جیادەکرێتەوە، کە رۆح سوکترە و زیاتر لەلایەن خوێنەر و بینەرەوە هەرس دەکرێت و کاریگەریشی زیاترە لە گەیاندن و جێگیرکردنی بیرۆکەکان لە هزری خوێنەردا، تا ئەو ڕادەیەی کە وەرگر وا هەست دەکات کە زمان حاڵی خۆی و کۆمەڵگایە، بۆیە ئێستا رۆژنامەی سەرکەوتوو بەبێ کاریکاتێر نابێت، هەر رۆژنامەیەک کاریکاتێریستێک یان دووان کاری بۆ دەکەن.

ئەو کاریکاتێریستانەی کە پێگە و جێ پەنجەیەکی بەرچاویان هەیە لە بواری رۆژنامەگەریدا، لە زۆربەی وڵاتاندا وەک ئەستێرەی سینەمایی مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، بەداخەوە کە لە کوردستاندا وانیە، زۆربەی رۆژنامەکان بێبەشن لە کاریکاتێر، و ئەوانەی کاریکاتێریش بڵاودەکەنەوە، بە شێوەیەکی ناشیرین کارتۆنێک یان کاریکاتێرێکی بیانی لە لاپەڕەکانی ئینتەرنێتەوە دەدزن و زۆرجاریش ناوی خاوەنەکەشی قووت دەکەن و بابەتەکەشی بۆ دەگۆرن، ئەمەش بۆتە دیاردەیەکی دزێو و ناشیرین و پەڵەیەکی ڕەش بە ناوچەوانی رۆژنامەگەریی کوردیەوە.

شارەزایانی شیکردنەوەی ناوەڕۆک، لە توێژینەوە شیکارییەکانیان بۆ هونەری کاریکاتێر پشتیان بە چەندین بنەما بەستووە لەوانە:
* شێوە: بریتیە لەو شێوە هونەرییەی کە کاریکاتێر پێوەی بەدەردەکەوێت، ئەو داڕشتنە هونەرییە لەخۆ دەگرێت کە ناوەڕۆکی پەیوەندی کاریکاتێر بە بینەرەوە پێکدێنێت. شێوەی کاریکاتێریش چوار جۆرە:
1- شێوەی ڕاستەوخۆ: پشت بە ئاماژەیەکی ڕاشکاو و سادە لە داڕشتندا دەبەستێت لەگەڵ توانج.
2- شێوەی تۆمارکراو: پشت بە وێناکردنێکی نیمچە سروشتی بۆ چەند دۆخێکی مانابەخشی دیاریکراو.
3- شێوەی سیمبولی: پشت بە بەکارهێنانی سیمبول و ئاماژە دەبەستێت بۆ دەربڕین لە چەندین مانا لە هەمان کاتدا.
4- شێوەی دابەشکردنی جوگرافی: لەمەشدا شوێنی رووداوەکە کە کاریکاتێرەکە بە ڕەخنە و چارەسەرکردن باسی لێوەدەکات.ئەمەش دەبێتە سێ بەش:
ڕ_ ناوەخۆ: باس لە کێشە و دیاردە ناوەخۆییەکان دەکات.
ب_ ناوچەیی: باس لە کێشە و دیاردەکانی ناوچەکە دەکات.
ج_ جیهانی: باس لە کێشە و دیاردە جیهانیەکان دەکات.

* کەسیایەتییە باوەکان: بریتییە لەو کەسایەتیانەی کە وێنە کاریکاتێریەکان لە خۆیانی دەگرێت، کە سێ جۆرە:
1- کەسایەتی ناوەخۆ: ئەو کەسایەتییە بەوە دەناسرێتەوە کە جلوبەرگی کوردی پۆشیوە.
2- کەسایەتی ناوچەیی: ئەو کەسایەتییە بەوە دەناسرێتەوە کە جلوبەرگی وڵاتانی ناوچەکەیان پۆشیوە.
3- کەسایەتی بیانی: ئەو کەسایەتییە بەوە دەناسرێتەوە کە جلوبەرگی دیاریی وڵاتانی جیهان دەپۆشێت.
* جۆری بیرۆکە: ئەویش یان بیرۆکەی سادەیە، کە وەرگر بە خێرایی وەریدەگرێت و بە سانایی تێیدەگات، یان بیرۆکەی ئاڵۆز و تێکهەڵکێشە، کە وەرگر پێویستی بە وشیاریی زیاترە بۆ تێگەیشتن و زانینی ماناکان و ئامانجەکانی کاریکاتێرەکە.




ئەرکەکانی هونەری کاریکاتێر … هەندرێن خۆشناو

زۆرێک سەبارەت بە ئەرک و کاری هونەری کاریکاتۆر تووشی هەڵە و نا تێگەیشتن بوون، بۆیە ئێمە لێرە دەپرسین کە ئایا کاریکاتۆر هونەرێکی گاڵتەجاڕییە؟ تاکە ئامانجی کات بەسەربردن و دڵخۆشییە، چاندنی پێکەنینە لەسەر لێوان؟ بۆ ئەوەی بینەر یان خوێنەر دوور خاتەوە لە جیدیەتی هەواڵ و وتار و نووسینی وشکی سەر لاپەڕەکان؟. لە کاتێکدا کە هونەری کاریکاتۆر بە (میوەی رۆژنامەکان) ناسراوە، کە خوێنەر لە کۆتایی خوێندنەوەی رۆژنامەیەک بەدەستی دێنێت، لەم کاتەشدا دەبێت تام و چێژێکی شیرینی هەبێت، و ناخی خوێنەر تەژی بکات لە خۆشی؟ یان کاریکاتۆر هونەرێکی بە گریان هێنەرە، ئێش و ئازاری میللەتێک بەدەردەخات، و بە ڕووی دەسەڵاتدارانی ستەم و داپڵۆسین و کۆیلایەتی هاوار دەکات، و ڕەنگەکانی خوێن و بۆنی گەندەڵی و ئاسنی زیندانەکان وەدەردەخات؟.

زۆرێک بە نادروستی لە کار و ئەرکی سەرەکی هونەری کاریکاتۆر لێیان تێکچووە و تێکەڵیەک دەکەن و جیاوازی لە نێوان ئەرکە سەرەکییەکانی ناکەن، ئەوەی راستی بێت کار و ئەرکە سەرەکیەکانی هونەری کاریکاتۆر دابەش دەکرێنە سەر سێ ئەرک و ئامانجی سەرەکی.
یەکەمیان: ئەرکی ڕاست و دڵکاریی (جیدی) هونەری کاریکاتێر، لێرەدا هونەرمەندی کاریکاتێریست ئێش و ئازار و کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئیدارییەکان دەخاتە ڕوو، وەکو هەر هاوڵاتیەک کە لەگەڵ ئێش و ئازاری گەلەکەی دەژی. لەمەیاندا هونەرمەندی کاریکاتێریست بیروڕاگەلێکی وا دەخاتە ڕوو، دوور لە گاڵتە و پێکەنین و خۆشی، دەکرێت کاریکاتۆرەکە یان کارتۆنەکە بە توانج یان بێ توانج بێت.

بینەری ئەم کارانە بەڕاستی تام و چێژی تراژیدیا و خەم و ئازار دەکات لەگەڵ هونەرمەندەکە، لە کاتێک کە ئەو تابلۆیە پڕ لە گریانە دەبینێت، کە راستگۆترین دەربڕینی ناخ و هەستی هونەرمەندەکەیە. ئەگەر هونەرمەندەکە لەو کێشە و ئێش و ئازارەدا ژیابێت و هەستی پێکردبێت، ئەوا هەڵبەتە تابلۆکە ڕاستگۆیانەتر ئەو هەستە دەگوازێتەوە بۆ بینەر و خوێنەر.

لە بەجێگەیاندنی ئەم ئەرکە سەرەکییە، کاریکاتۆرەکە دوور دەکەوێتەوە لە دۆخی خۆشی و پێکەنین و شادی، چونکە لە دەربڕینی ئێش و ئازار و کێشەیەک بە شێوازێکی کاریکاتێریانە، کە هونەرمەندەکە لە ڕوانگە و دیدگای خۆیەوە دایدەڕێژێت، هیچ جێگای پێکەنین و گاڵتە و گەپ نابێتەوە.
دووەمیان: ئەرکی رەخنەی گاڵتەجاڕی ئامانجدار، لێرەدا هونەرمەندی کاریکاتێریستی بەتوانا کێشەیەک پێشکەش بە بینەر دەکات، بە شێوازێکی رەخنەگرانەی گاڵتەجاڕی دڵخۆشکار، کە تێیدا خۆشی تێکەڵ بە سوود و قازانج دەکات، جا ئەو کێشەیە سیاسی بێت یان کۆمەڵایەتی یان بوارێکی تر بێت، لە هەمان کاتدا مامەڵە لەگەڵ کێشەیەکدا دەکات کە جێگای بایەخی گشت کۆمەڵگایە. لێرە لەم ئەرکەدا کاریکاتێریست بە توانستی خۆی کێشەیەک و ئامانجێکی دیاریکراو لەگەڵ قۆشمەبازی و گاڵتەجاڕیەکی جوان دەبەستێتەوە.

سێیەمیان: کاریکاتۆر تەنیا بۆ گاڵتە و نوکتەبازی و پێکەنین، لەمەدا کاریکاتۆر تەنیا بۆ کات بەسەربردن و مێشک حەوانەوە و بزە و پێکەنین بەکاردێت، بەبێ هیچ کێشەیەکی روون و دیاریکراو، ئەم جۆرە کاریکاتۆرەش لە ئاستی کاریکاتۆرەکانی تر کەمتر نیە، بەڵکو ئەمەش جەماوەر و حەزلێکەرانی خۆی هەیە، لەمەشدا دەبێت کاریکاتێریست سەرکەوتووبێت بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجە، ناتوانین ئەم ئەرکە یان ئەمجۆرە کاریکاتۆرە یان کارتۆنە بسڕینەوە لە جیهانی رۆژنامەگەریدا، چونکە نەک تەنیا ڕۆژنامەگەریی و ڕاگەیاندن، بەڵکو هەموو کۆمەڵگاش بە درێژایی مێژوو بەبێ کۆمیدیا و نوکتە و گاڵتە نەبووە و نابێت.

لێرەدا بۆمان روون دەبێتەوە کە نابێت تێکەڵیەک بکەین لە نێوان ئەم سێ ئەرکە سەرەکییەی هونەری کاریکاتۆر، دەبێت ڕێز لە هەر سێکیان بگرین، چونکە هەر یەکیان ئامانجێکی دیاریکراو بەجێدەگەیەنن، تام و چێژ لە هەموویان وەرگرین و تێیانبگەین، تاوەکو هۆشیارییەکی رۆشنبیریی تەواو لەلامان گەڵاڵە دەبێت، و هەست بە پایە و بایەخی ئەو هونەرە کاریگەرە دەکەین، کە سوود و قازانج، یان قازانج و خۆشی، یان تەنیا خۆشی و پێکەنین، دەبەخشێت بە هەر یەکێک لە تاکەکانی کۆمەڵگە، بە گوێرەی ئاستی تێگەیشتنی خۆی.




ژن و پیاو لە هونەری کاریکاتێردا … هەندرێن خۆشناو

هەروەک ئاشکرایە هونەری کاریکاتێر هونەرێکی کاریگەر و زیندووە، و کاریگەری خۆی هەیە لەسەر هەموو بوارەکانی ژیاندا جیا لە هونەرەکانی تر. یەک لەو بوارانەش کە کاریکاتێر کاریگەری خۆی هەیە لەسەری بواری کۆمەڵایەتیە، بەتایبەتیش لەسەر پەیوەندی نێوان ژن و پیاودا.
هونەری کاریکاتێر پەیوەندیەکی یەکجار زۆری هەیە لەسەر پەیوەندی نێوان ژن و پیاودا، روخسارەکانی پەیوەندی ژن بە پیاوەوە راگیردەکات، لە رووی توندوتۆڵی و راکێشان بەلای یەکتریدا و دەسەڵاتداریەتی و خۆسەپاندن و چاودێری کردن و سەرداری کردن و هەروەها ملکەچی و خۆبەدەستەودان لەلایەن هەردوو رەگەزەوە.

چەندین توێژینەوەی زانستی ئەو کاریگەرییەی هونەری کاریکاتێریان وەدەرخستووە و سەلماندووە لەسەر پەیوەندی نێوان ژن و پیاوەوە، جا بە ئەرێنی یان نەرێنی بێت. کاتێ کە بزانین لە رێگای ئەو هونەرە زیندووە کە هونەری کاریکاتێرە، رۆژنامەگەریی دەتوانێت وێنەیەک یان چەند وێنەیەکی دیاریکراوی کۆمەڵایەتی لە خەیاڵ و ئەندێشەی هەردوو رەگەزدا بچەسپێنێت لە ئایندەدا.

زۆر جار بیستوومانە کەوا وێنەیەک کاریگەریی زیاترە لە نووسین، ئەوەشمان بیستووە کە وێنەیەک جێشوێنی هەزارەها ووشە دەگرێتەوە، نەخاسمە ئەو وێنەیەش تابلۆیەکی کاریکاتێریی بێت. کە یەکێک لە خەسڵەتەکانی کورتی و چڕی لە مانا بەخشینە، و توانج و تەشەری گاڵتەجاڕیی هاوشانی وێنە کاریکاتێریەکە و چەندین هۆکاری تری سەرنجڕاکێش و کاریگەریی ئەم هونەرە لە هەموو جیهاندا وەدەردەخات، بە تایبەتی لەنێو ئەو کۆمەڵگە و گەلانەی کە حەزیان لە نوکتە و گاڵتەجاڕی و تەنزە، ئەم هۆکارانەش بەکاردێنن بۆ دەربڕینی ئەو هەستانەی کە ناتوانن راشکاوانە دەریانببڕن.

پیشاندانی مەسەلەی پەیوەندی نێوان ژن و پیاو لە روانگەی هونەری کاریکاتێرەوە، توانی سەرنجی بینەران بە توندی رابکێشێ بۆ خەسڵەت و سیفەتەکانی هەردووکیان بە تایبەتی ژن، بۆ نمونە توێژینەوەیەک لەسەر هەمان بابەت، لە وڵاتانی ئەوروپای رۆژئاوا و وڵاتەیەکگرتووەکاندا ئەنجامدرا، ئەوەی وەدەرخست لەو کۆمەڵگایانەی کە ئەو ژنانەی دەیانەوێ سەد دەر سەد وەک پیاو بن، و لە هەموو شتێکدا لاسایی پیاو دەکەنەوە، تەنانەت لە جلوبەرگ و قژتاشین و جگەرەکێشانیشدا، کاریکاتێریستان ژنانیان وا نیشاندەدا، کەوا خاوەن ماسوڵکەی گەورە و پتەون و موودارن و ورگن و ناشیرین و زمانیان توندە و خۆویست و خۆسەپێنەرن بەسەر پیاوان و هاوسەرەکانیاندا، هەورەها زۆرجاریش بە مادی و پوڵەکی و حەز لە خەرجکردنی پارەی پیاوەکانیان دەکەن بە شێوەیەکی رادەبەدەر، لە بەرامبەریشدا پیاو لە کاریکاتێرەکاندا وا بەدەردەکەوتن کە ملکەچن و گوێڕایەڵی داخوازی ژنەکانیانن و لە ژنەکانیان دەترسن و رۆمانسین و فیداکار و خۆنەویستن لە پێناو هێنانەدی ئامانجی ژنەکانیان، تا رادەی گێلی و دەبەنگی، بەڵام لەلایەکی تریشەوە لە بەرامبەر ئەو خەسڵەتانەی ژنەکانیان، پیاوان چاو لەدەرن و دەستبازی و چاوبازی لەگەڵ ئەم و ئەودا دەکەن، تەنانەت لەگەڵ خزمەتکارەکانیشیان پەیوەندی دەبەستن.

ئەو توێژینەوانە ئەوەشیان وەدەرخست کەوا هونەری کاریکاتێر وەک مادەیەکی هونەریی و بیروڕا دەربڕین، وێنەیەکی هزری و زرنگی وا پیشاندەدات، بەهۆی دووبارەکردنەوە و نمایشکردنی رۆژانە لە رۆنامە و گۆڤارەکاندا، ئاراستەکانیشی رووەو کەرتێکی گەورە و کاریگەریی کۆمەڵگە برەودەکات، ئەویش ئافرەتە بە شێوەیەکی گشتی و هاوسەر و خێزانیش بە شێوەیەکی تایبەتی، هەروەها کاریکاتێر وێنەیەکی ناشیرین بۆ پیاوانی ئەو کۆمەڵگایانەش دەنەخشێنێت، کە وەک کاردانەوەیەک لەبەرامبەر ئەو خەسڵەتانەی ژنانی ئەو کۆمەڵگایانە کە هەیانە، ئەمەش وایکردووە هەردوولا لە شێواز و روخساری سروشتی خۆیان دەرچن و لادەن. تەنانەت ئەمە ئەگەر بۆ گاڵتەجاڕی و کۆمیدیاشەوە بێت، هەر رووە خراپەکانی ئەو پەیوەندیە گرنگەی نێوان ژن و پیاو دەخاتەروو کە لەم کۆمەڵگایانەدا هەیە، بەهۆی پێچەوانەبوونەوەی دۆخەکان، ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی کە بە زەقی لە هونەری کاریکاتێردا رەنگ بداتەوە.

رەنگدانەوەی پەیوەندی نێوان ژن و پیاو لە هونەری کاریکاتێردا، هاوڕا و هاوشانە لەگەڵ ئەنجامی توێژینەوە کۆمەڵایەتیەکان کە تێکچوونی پەیوەندی نێوان ژن و پیاو وەدەردەخەن لە کۆمەڵگادا، و رێژەیەکی مەترسیداریشیمان نیشان دەدەن لە دیاردەی تەڵاقدان و دەست لەیەک بەردان تا رادەی زیاتر 40%، تەنانەت ئەگەر بزانین لەم کۆمەڵگایانەدا پیاوان باجێکی زۆر دەبەخشنە ژنان لەکاتی تەڵاقداندا، کەچی ئەمەش نەبۆتە رێگر لەبەردەم زیادبوونی ئەم دیاردەیە لەم کۆمەڵگە پێشکەوتووانە لەرووی تەکنەلۆژیاوە و دواکەوتوانەش لەرووی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانەوە.

کەس ناتوانی هونەری کاریکاتێر تۆمەتباربکات بە پیشاندانی ئەم بوارە گرنگە، ئەویش پەیوەندی نێوان ئافرەتان و پیاوانە، بەڵکو ئەو پەیوەندیە ناسروشتیەی نێوان ئافرەتان و پیاوانی ئەم کۆمەڵگایانە، وایان کردووە کەم بوارە زۆر بەزەقی لە هونەری کاریکاتێردا بەرچاوبکەوێت.




کاریکاتێر .. وێنەکێشانی ئازادییەکان … هەندرێن خۆشناو

تۆوی ڕەخنە بە گشتی، و ڕەخنەی گاڵتەجاڕی بە تایبەتی، پێویستی بە خاکێکی بەپیت هەیە بۆ ڕوان و گەشەکردن، ئەویش خاکی ئازادی ڕادەربڕینە، ڕەخنە و ڕەخنەی گاڵتەجاڕی (النقد الساخر) کە هونەری کاریکاتێر و کارتۆنیش دەچێتە ئەو خانەیەوە، کە ستایلێکی زۆر تایبەتە لە ڕەخنەگرتن، بەداخەوە زۆرێکمان هەرسی ناکەین و لێی تێناگەین، لە بوارێکی برسی و تینو بۆ ئازادییەکان، ئەو هونەرە ئاسۆی بەرفراوان نابێت و لە بازنەیەکی تەسکدا قەتیس دەبێت، ڕۆڵی پێویستی خۆی ناگێڕێت، لەوانەیە بەخۆی ببێتە مایەی گاڵتەجاڕی دژانیەوە.
هونەرمەندی کاریکاتێریست ئەرکێکی قورسی لەسەر شانە، بۆیە دەبێت بە روحێکی شۆڕشگێڕانە بەردەوام بێت لە کارکردنیدا، بەتایبەتی لەو وڵاتانەی کە ئازادی ڕادەربڕین و بواری داهێنان و ئەفراندن تێیاندا زۆر بەرتەسک کراوە، و تێگەیشتن لەو هونەرە زیندووە ڕەخنەگرە زۆر ڕووکەشیانەیە.

ئەوەی کە ئاشکرایە هونەری کاریکاتێر بەتایبەتیش کارتۆنی ڕۆژنامەوانی یان كه‌ هەندێک جار بە کارتۆنی سیاسی ناودەبرێت، کۆڵەگەیەکی بنەڕەتیە لە کاری ڕۆژنامەوانی سەردەمدا، ئەو ڕۆژنامەوانیەی کە بەبێ کاریکاتێر پێش ناکەوێت و توانای بەردەوامی و ململانێی لە بازاڕکردندا زۆر لاواز دەبێت، لە کاتێکدا کە بزانین هونەری کاریکاتێر بەهۆی ئەو جیاکاریانەی کە هەیەتی، دەتوانێت ببێتە مایەی سەرنجڕاکێشانی خوێنەر، و گەیاندنی پەیامەکەی بە شێوەیەکی خێرا، و چەسپاندنی ئەو پەیامە لە هزر و مێشکی خوێنەردا، جیا لە هەموو هونەرەکانی تری ڕۆژنامەوانی لە نووسین و وتار و ڕاپۆرت و شیکار و وتوێژ …هتد.

بۆیە زۆر گرنگە کە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن دەرگاکانیان واڵا بکەنەوە بۆ ئەو هونەرە کاریگەرە کە هونەری کاریکاتێرە، بەتایبەتی ڕاگەیاندنی کوردی، بۆ ئەوەی بتوانن شانبەشانی ڕاگەیاندن لە وڵاتانی تر هەنگاوبنێن و دوانەکەون، مخابن كه‌ ڕاگەیاندنی فارسی و تورکی و عەرەبی بەتایبەتی ڕۆژنامەوانیان، لەوبارەیەوە زۆر لە پێشترن و زیاتر هەستیان بە کاریگەریی هونەری کاریکاتێر و کارتۆن کردووە، و مەودایەکی فراوانی شایستەیان بۆ ئەم هونەرە فەراهەم کردووە.

ئاشکرایە کە کۆمەڵگە لە هەر وڵاتێکدا پێش ناکەوێت، ئەگەر مەودای ڕەخنەگرتنی تێدا نەبێت، ڕەخنەش بەبێ کاریکاتێر ئامانجی خۆی ناپێکێت، کاریکاتێریش بەبێ ڕۆژنامەوانی پەیوەندی لەگەڵ وەرگردا دەپچڕێت و کاریگەریی لەسەر کۆمەڵگەدا لاواز دەبێت، هەتا رۆشنبیری قبوڵکردنی ڕەخنەش و سنگ فراوانی بۆ قبوڵکردنی ڕەخنە بەرپانەبێت، ئەو ئامانجە ئەرێنیە نایەتەدی کە پێشکەوتنی کۆمەڵگە و وڵاتە، ئەویش ئەستەمە بێتەدی هەتا کەناڵەکانی ڕاگەیاندن لەژێر دەسەڵاتی حزبی سیاسیدابن، مەودای ئازادییەکان بەرتەسکتر دەبن، کاتێک ئەو مەودایەش بەرتەسک بوویەوە، ئاسۆی بەرەو پێشوەچوونی هونەری کاریکاتێر ڕۆشن نابێت، بۆیە ڕاگەیاندن هۆی سەرەکی پێشنەکەوتنی هونەری کاریکاتێر و کارتۆنە لە کوردستاندا.

لە کۆتاییشدا دەبێت ئەوە لەبیرنەکەین، کە چەند ڕەخنەگرتنی هونه‌ری کاریکاتێر و کارتۆن توند بێت، ئەوە نیشانەی خۆشەویستیەکی توندە بۆ کۆمەڵگە، و خەمخۆرییەکی دڵسۆزانەیە بۆ بنبڕکردنی ئەو کەموکوڕیانەی کە بوونەتە هۆی دواکەوتنی ئەو کۆمەڵگەیە.




کاریکاتێر .. پەڕەمووچی ڕەخنە … هەندرێن خۆشناو

ئەوەی کە هیچ شک و گومانی تێدانیە، ئەوەیە کە ئازادی رۆژنامەگەریی بنەمایەکی سەرەکیە بۆ ئەفراندن و بەرەوپێشوەچوونی هونەری کاریکاتێر، ئەو هونەرەی کە فرتەی کرد بەرەو چەندین ئاسۆی نوێ، لە سایەی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و بەرپاکردنی ئەو شۆڕشە مەزنەی ئینتەرنێت و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، ئەو شۆڕشەی کە بەڕەکەی لە ژێر پێی بەرپرسانی راگەیاندن و سەرنووسەرانی رۆژنامەکان دەرهێنا، ئەو بەرپرسانەی کە رەخنەیان قبوڵ نەبوو، و بە رەخنە قەڵس دەبوون، بەهەوەسی خۆیان رێیان لە بڵاوکردنەوەی کاریکاتێر دەگرت، ئاشکراشە ئەو بوارەی کە ئازادی تێدا فەراهەم نەکرێت ئەستەمە رەخنەی تێدا قبوڵ بکرێت، بەتایبەتیش
رەخنەی گاڵتەجاڕیی، جا چ نووسین بێت یان وێنەکێشان، وەکو کارێکی ئەدەبی و هونەریی.

دیارە کەوا سیاسەتمەداران و ئەوانەی لە بواری سیاسەتدا کاردەکەن و بەرپرسیارەتیان هەیە، بەردەوام ماددەیەکی چەورن بۆ کاریکاتێریستان، لەبەر زۆری هەڵەکانیان و کاریگەریی هەڵەکانیان لەسەر کۆمەڵگە و نیشتیماندا، هەر بۆیە لە کۆمەڵگە رۆژئاواییەکاندا سیاسەتوانان حیسابێکی زۆر بۆ هونەری کاریکاتێر دەکەن، و لە کۆمەڵگە رۆژهەڵاتیەکان بەتایبەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پەیوەندییەکی وشکی ناتەندروست هەیە لە نێوانیاندا، بەهۆی هەڵە تێگەیشتن لە ماهیەتی ئەم هونەرە، و لە پێویستی کۆمەڵگە بۆ ئەم هونەرە زیندووە. لەم کۆمەڵگایانەی ئێمەدا بەرپرسان بە ئاسانی رەخنە قبوڵ ناکەن، ئەگەر قبوڵیشی بکەن، ئەوا قبوڵکردنێکی رووکەشیانەیە و تەنیا بۆ راگەیاندنە نەک لە ناخەوە، هەر کاتێک رەخنەیان لێبگیرێت بەهۆی تابلۆیەکی کاریکاتێرییەوە، ئەوا بە ریسواکردن و شەرمەزارکردن تێیدەگەن، ئەگەر ئەوانیش وانەبن، ئەوا دارودەستەکانیان وان، زۆر جار لە جیاتی بەرپرسەکانیان کاردانەوە وەردەگرن. لە کاتێکدا دەبێت وەکو هونەرێکی داهێنەر تەماشای هونەری کاریکاتێر بکەن، کە پەنجە دەخاتە سەر خاڵەکانی لاوازیی و کەمتەرخەمی و گەندەڵی و کەموکوڕی.

ساڵانێکی زۆرە کە پەیوەندی هونەرمەندانی کاریکاتێر لەگەڵ بینەر و وەرگرەوە لە ڕێی ڕۆژنامەگەریی کوردییەوە پچڕاوە یان زۆر لاوازە، بەڵام لەڕێی بەکارهێنانی سایتەکانی گەیاندنە کۆمەڵایەتیەکانی ئینتەرنێت لەلایەن تاکی کوردەوە، ئەو پەیوەندییە تا ڕادەیەکی باش پەیدابۆتەوە و گەشەی کردووە، و کاریکاتێر دەگاتە ژمارەیەکی بەرچاو لە بینەرانەوە، و لە پەراوێزیی و بایەخنەدانی ڕۆژنامەگەریی کوردی دەرچووە و دەربازی بووە. نەک بڵاوبوونەوەی کاریکاتێر لە ناوەخۆی کوردستاندا، بەڵکو دەرگای بڵاوبوونەوەی لە دەرەوەی کوردستانیش بۆ واڵاکراوە، هونەرمەندان دەتوانن کارەکانی خۆیان بەبێ سانسۆر نمایش بکەن.

ئەمەش دەرفەتێکی باشە بۆ هونەرمەندانی کاریکاتێر، چونکە تا ئێستاش کۆمەڵگاکەمان کۆمەڵگەی نووسینە نەک وێنە، بەرپرسانی بڵاوکراوەکانیش بەهەمان شێوە، هێندەی بایەخ بە نووسین دەدەن و نووسینیان لا گرنگە، هێندە بایەخ بە وێنە و کاریکاتێر نادەن، تەنانەت لە دیزاینی بڵاوکراوەکانیشدا بە ئاشکرا ئەوە دەردەکەوێت.

هەژاریی و لاوازیی کۆمەڵگە و بڵاوکراوەکانمان لە رووی رۆشنبیریی وێنەوە، بووەتە هۆی کۆتکردنی داهێنان و ئەفراندنی هونەرمەندانەوە، بەتایبەتی هونەرمەندانی کاریکاتێر، دەبێت بەرپرسانی بڵاوکراوەکان هەست بەوەبکەن، کە کات زۆر درەنگە بۆئەوەی هونەری کاریکاتێر بایەخی شایستەی خۆی پێبدرێت، نەک وەک مادەیەک تەماشابکرێت بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی نێو لاپەڕەکانیان.




چۆنیەتی خوێندنەوەی تابلۆیەکی شێوەکاریی … هەندرێن خۆشناو

زمانی تابلۆی شێوەکاریی دەچێتە ژێر خانەی زانستی نیشانەکان یان سیمبولەکان (سیمیۆلۆجیا)، کەوای هەژماردەکات کە گەیاندن لە نێوان مرۆڤەکاندا بەندە لەسەر کۆمەڵێک لە نیشانە و سیمبول و ماناکانیاندا، هەروەک چۆن زمانی ئاخاوتن بریتیە لە کۆمەڵێک دەنگ، کۆدەبنەوە بۆ پێکهێنانی چەندین وشەی مانادار.
ئەوەی لەسەر زمان دەوترێت لەسەر هەندێک لە سیستەمەکانی گەیاندنیش هەروایە، ئەویش پێکدێت لە چەندین نیشانە و سیمبولی باو، کە لە نێو کۆمەڵگایەکی دیاریکراوی مرۆڤایەتیدا لەسەری ڕێکەوتوون، بەرانبەر هەر هەستێک لە هەستەوەرەکان، سیستەمێک لە پەیوەندییە باوە مانادار و ئاماژەکارەکان هەیە، بینینە ئەگەر بەچاو قسەبکەیت، دەستپێداهێنانە ئەگەر بە دەست قسەبکەیت، چێژوەرگرتنە ئەگەر بە زمان قسەبکەیت، و بیستنە ئەگەر قسە لەگەلڕ گوێدا بکەیت، مەبەستیش لە هەموو هەستەوەرەکان گەیاندن و لێک تێگەیشتنە.
لە تابلۆشدا هەر ڕەنگێک و هێڵێک مانای سیمبولی خۆی هەیە، دەربڕی هزر و بیری هونەرمەندەکەیە، کە دەیەوێت بیگەیەنێتە وەرگر یان بینەر، دەتوانین زمانی تابلۆیەکی هونەریی ناوبنێین بە زمانی بینین، وەکو جۆرە گرتەیەک یان دیمەنێک، کە بریتییە لە چەندین ئاماژەی سروشتی، بە شێوەی وێنە گفتوگۆ لەگەڵ چاوی بینەر دەکات.
لە تابلۆی شێوەکاریدا گفتوگۆ لەگەڵ بینەر دەکرێت بە ڕەنگ و هێڵ و پێکهاتە، هەروەک چۆن موزیک گفتوگۆ بە ئاواز دەکات، شانۆکاریش گفتوگۆ بە دەنگ و جوڵانەوە و رۆناکی لەگەڵ جەماوەرەکەیدا دەکات.
تاکە شتیش کە ئەو هونەرانە بەشدار و هاوبەشن تێیدا جوانییە، ئەوەی کە هونەرەجوانەکانیش جیادەکاتەوە ئەوەیە کە پشت بە هەست و هزرێکی هۆشیارانە دەبەستێت، هونەرێکی سەرمەدییە لەگەڵ زەمەندا دەژی و بەردەوام دەبێت.

ئاماژەکانی هێڵ و پێکهاتە:
هەر هێڵێک یان پێکهاتەیەک لە تابلۆی شێوەکاریدا ئاماژەی سیمبولی و پەیامی خۆی هەیە، کە هونەرمەند هەوڵدەدات لە مەودای تابلۆکەی خۆیدا دایبڕێژێت، بۆ دەربڕینی هەست و هزری خۆی، بەبێ ئەوەی پێویستی بە هۆکاری دیکە بێت بۆ باسکردن و راڤەکردنی تابلۆکەی. بۆ نمونە هێڵی نەرم و چەماوە، ئاماژەی نەرم و نیانی و ناسکیە، ڕەنگدانەوەی حاڵەتە دەروونیەکەی هونەرمەندەکەیە، کە بەکاریدێنێت بۆ باسکردنی بابەتەکانی پەیوەست بە مێینە و خۆشەویستی و رۆمانسیەت. هێڵی شکاویش، ئاماژەی توندی و ڕەقی و پتەوەییە، پەیوەستیشە بە نێرینەوە، ڕەنگدانەوەی کوێرەوەری و کۆشش و چەرمەسەری هونەرمەندە، و غوربەت و دوورەپەرێزی لە واقیعی خۆیەوە، هەروەها بۆ بابەتەکانی یاخیبوون و شۆڕشیش بەکاردێت.
هێڵ و پێکهاتەی بازنەییش، کە بە یەکێک لە سیمبولە دەوڵەمەندەکانی ئەم هونەرە دەژمێردرێت، کە هەڵگری زۆرێک لە ئاماژە زەوەندەکانە، کە دەربڕینێکە بۆ مێینە، و بە پیتی، هەربۆیە بە درێژایی مێژوو لە بوارەکانی هونەردا ئەم پێکهاتە بازنەییە دەبینرێت، بە تایبەتی لە میسردا، کە بازنە بە ڕێژەیەکی زۆر لە پەرستگاکان و کلێسەکان و مزگەوتەکان و گۆڕستان و تەنانەت لە کۆشک و تەلارە مێژووییەکانیشدا دەبینرێت.
پێکهاتەی پێچۆکە و مارپێچی، بەسوودە بۆ گەیاندن لە بابەتەکانی کۆچکردن و ئاوارەبوون و دەربەدەریی، و پەرتەوازەیی دەروونی و کۆمەڵایەتی، ئاماژەشە بۆ وونبوون، لە کاتێکدا کە هێڵی ڕاست ئاماژەیە بۆ جێگیریی و چەسپاندن.
پێکهاتەی قوچەکی و شەیپوریش ئاماژەیە بۆ ئارامیی، و هاوسەنگی و هیوابەخشین و ڕوانین بۆ لوتکە و سەرکەوتن.
بۆشاییش باوە کە بکرێتە چوارچێوەیەک بۆ کۆی کارە هونەرییەکە، و ڕەگەز و پێکهاتەکانی بگرێتەباوەش، و ببێتە باکگراوندێک کە پێکهاتە و شێوە و ڕەنگەکان بتوانن پشتی پێوە ببەستن، بۆشایی بەکەڵکیشە لە بابەتەکانی خەونی تەمومژاوی و گەڕان بەدوای ئارامی رۆحیدا.

ئاماژەکانی ڕەنگەکان:
وا باوە کە هەر ڕەنگێک بۆ دەربڕینێک بەکاربێت، بەتایبەتی ڕەنگە سەرەکییەکان یان بنچینەییەکان، بۆ نمونە ڕەنگی سوور کە ئاماژەی قووڵ دەبەخشێت، وەکو شۆڕش، مردن، تووڕەیی، گەرمی، خوێن، کوشتن، مەترسی، شەڕ، خۆشەویستی. ڕەنگی نارنجیش ڕەنگی خۆر و ئاگرە، ڕەنگی بەرزخوازی و ئاوات و خواستە، شانازییە، ڕەنگی زەردیش ڕەنگی نەخۆشی و ڕق و کینە و ئیرەیی، هزری نەگۆڕ و جێگیر، بۆ روناکی و ڕاشکاویش بەکاردێت. ڕەنگی سەوزیش(کەسک) ئاماژەیە بۆ بەپیت و بڕشتی، سروشت، هارمۆنی، ژیان و ژیانەوە، هیوا، لەو ڕەنگانەشە کە ئاسودەیی بینەر تێردەکات. ڕەنگی ڕەشیش، ڕەنگی خەمۆکی و خەم، ترس، وێرانی دەبەخشێت، ڕەنگی سپیش، ڕەنگی بێگەردی، خاوێنی، پاکیزەیی، بەرزەفڕیی، ئاشتی و بێتاوانیی دەبەخشێت، ڕەنگی شین، ڕەنگی دەسەڵات و دەستەمۆکردن، هەروەها ئاماژەشە بۆ هزر و بەرزبوونەوە و فراوانخوازیی، ڕەنگی قاوەییش ڕەنگی ئاسودەیی و ئاسایشە، ڕەنگی ئارەزووەکانە، ڕەنگی خۆڵەمێشیش ئاماژەیە بۆ دڵتەنگی و شەرمەزاریی.
زانینی خوێندنەوەی کلیلەکانی تابلۆی هونەری شێوەکاریی، رێگەخۆشکەرە بۆ تێگەیشتنی لە تابلۆکە، و خوێندنەوەی ئەو ئاماژە جوانیانەی کە لە تابلۆکەوە هەڵدەقوڵێت، و چوونە نێو نهێنیەکانی و جیهانی تایبەتی ئەو تابلۆیەوە.
بۆیە بۆئەوەی بتوانین چێژ لە خوێندنەوەی جوانییەکانی تابلۆیەک وەرگرین، پێویستە چەکداربین بە رۆشنبیرییەکی هونەریی، شتێک دەربارەی مێژووی هونەر بزانین، راهێنانی بەردەوام بە چاوەکانمان بکەین بە دیتنی بەردەوامی تابلۆی هونەریی، بۆ ناسینەوەی ئەو رێباز و قوتابخانە هونەرییەی کە هونەرمەندەکە تابلۆکەی لێبەرهەم هێناوە.