بەشی دووەم: رەخنە و هەڵسەنگاندن

یەکەم: رەخنەی رادیکاڵ:

نووسین وەک ئەگەری تێکست تەنیا بابەتێکی ناسین نییە، بەڵکو نیشاندانی راستی بوونە. لێرەوە تێکست لەسەر تاقیگەی خوێنەر بۆ پشکنین رانەوەستاوە، بەڵکو لەسەر پەیوەندی بۆ تیاژیان وەستاوە. لەبەرئەوەی نووسین وەک ئەگەری تێکست راستی بوونی تێدایە، ئەوا جۆری پەیوەندیمان راستی نووسین دەردەخات یاخود ونی‌دەکات. هاوکات تێگەیشتن سروشتێکی مرۆڤانەی هەیە، لێرەوە پەیوەندی واتا پەیدا دەکات؛ کاتێک نووسین لە تێگەیشتنەوە بۆ تێگەیشتنە(٤٨). تێگەیشتنی دازاین لە بوونی خۆی، بنەمای تێگەیشتنە لە نووسین. وەک هایدیگەر دەڵێت”تێگەیشتن لە جیهان بەردەوام تێگەیشتنە لە بوون-لەنێو. تێگەیشتنیش لە بوون تێگەیشتنە لە جیهان”(٤٩) کاتێک نووسین نایەتە دەنگ و رۆشننابێتەوە، مانای ئەوەنییە نووسین ناتێکستە، دەکرێت کێشە لە روانین و کەم ئاشنایی بخوێن لە خۆی و خۆی پەیوەست بەتیاژیانی لەناو نووسیندا بێت. هەروەک ڕۆشنبوونەوەی نووسین بەروانینی تێگەیشتنئامێزو تیاژیان و راڤەو بەشداریکردن و ناسینەوەی ئەزموونی بوون پەیوەستە.(٥٠) لەم روانینەوە رەخنەیەکی رادیکاڵ لەو دابڕان‌و کاردانەوانەی مێژووی رەخنە دەگرین، کە هەرجارەو یەکێک لەسێکوچکەکەیان مراندووە، لە کاتێکدا تێگەیشتنی هەریەکێکیان بێ ئەویدیکە نەکردەیەو لەسەر بنەمای پەیوەندی نێوانیان رەخنە دەژی. هایدیگەر نموونەی گوتن و بیستن دێنێتەوە، کە دازاین دەبیستێت بۆیە تێدەگات، گەر نەبیستێت تێناگات، هاوکات گوێگرتن بە گرنگتر لە بیستن دەزانێت، لەبەرئەوەی تێگەیشتنی رەسەنانەی لێدەکەوێتەوەو تەنیا هەستکردن بە بیستنێکی دەنگەکانی سایکۆلۆجی نییە. خوێدنەوەی تێگەیشتن‌ئامێزیش پێویستی بە نزیکبوونەوەو ئارامی و نیشتەجێبوون هەیە، لەبەرئەوەی وەڵامی خوێنەری رەسەنی لێوە سازدەبێت؛ تێگەیشتن لە نووسین بنەمای وەڵامدانەوەی خوێنەرە. زۆر بنووسی‌و خێندنەوە(بەمەبەست بنووسی-خێندنەوە دانراوە) مەرجی تێگەیشتن نییە، بەڵکو چۆنێتی هاوبەشیکرن، تێداژیان و بەشداری ئەگەری تێگەیشتن زیاد دەکەن، وەک هایدیگەر دەڵێت”کەسێک هەموو شتێک ببیسێت بەڵام نەتوانێت لێیتێبگات. تێگەیشتن لە زۆرگوتن و زۆر بیستنەوەوه‌ پەیدانابێت”(٥١)لەبەرئەوە خوێندنەوەی رەسەنانە تێگەیشتنی رەسەنانەی لێدەکەوێتەوەو خوێنەر ئەوە لە بیر ناکات، کە لەگەڵ کێ(بەمەبەست دەق وەک کەس دانراوە) گفتوگۆ دەکات، هاوکات بخوێن و بنووسی نارەسەنیش وەک بابەت مامەڵە لەگەڵ زمان و نووسیندا دەکەن. لەبەرئەوە لێرەدا جیاکارییەکی دیکە لەنێوان نووسین و تێکستدا، بریتییە لە کێیەتی تێکست، بابەتێتی و چییەتی ناتێکست. لەکاتێکدا لە رەخنەی کۆندا زۆر کات وەک شت و بابەت لە نووسینیان روانیوە. دەکرێت بڵێین بەو جۆرە مامەڵەکردن لەگەڵ نووسین جۆرێکە لە روانینی میتایانە بۆ تێکست، واتە سەیری تێکست وەک بوون نەکراوە، بەڵکو وەک هەبوویەکی دەرەکی سەیری کراوەو هەوڵدراوە، بەناوی خوێندنەوەو راڤە داگیر بکرێت، یان داگیربکات(هۆکاری باڵادەستی نووسەرسەنتەری بۆ ئەم روانینە دەگەڕێتەوە). بەڵام لێرەدا پێمانوایە تێکست بابەت نییە و خودیش خود نییە، بەڵکو مرۆڤێکمان هەیە لەنێو تێکستدا دەژی. واتە وەک هایدیگەر دەڵێت مرۆڤ دۆڵاب نییە تاوەکو زانینی لەناودا هەڵبگیرێت، بەڵکو ئەو لەنێو جیهاندایە، هەروەک تێکستیش پاکەت نییە بە کردنەوەی، کەشفبکرێت.

١ـ نووسەرسەنتەری

تیۆرەو میتۆدە رەخنەییەکانی بواری لێکۆڵینەوەی تێکست، بەتایبەتیش تێکستی ئەدەبی گەلێک زۆرن. لەبەرئەوە بەپێی بایەخدانیان بە یەکێک لە سێکوچکەکە دابەشکراون، یاخود بەپێی دابەشکردنی نووسین بۆ ناوەوە/رووخسار- دەرەوە/ناوەڕۆک. یاخود میتۆدی رەخنەی تەواوکاری، کە ناوەوەو دەرەوە تێهەڵکێش دەکات(٥٢). لەم بەشەدا بە کورتی رەخنە لە هەندێک لەو میتۆدە بنەڕەتیانەی، کە سێکوچکەکەیان لەیەک دابڕیوە دەگرین.
لەسەردەمی کۆنەوە نووسین راستەوخۆ بە نووسەرەوە پەیوەستکراوە. بەتایبەت رۆمانسییەکانی سەدەی نۆزدە دۆخی ئەدەب‌و رەخنەی ئەدەبیان بە نووسەرو تێگەیشتن لە نووسەر دەزانی(٥٣). هاوکات میتۆدە سیاقییەکانی وەک دەروونگەرایی و بیۆگرافی، واقعی، بەهەمانشێوە کار لەسەر دەروون‌و ژیننامەو واقعی ژیان‌و ژینگەی نووسەر دەکەن(٥٤). ئەم میتۆدانە کاریان لەسەر دەرون و ژینگەی نووسەر بۆ تێگەیشتن لە تێکست دەکرد، بەپێچەوانەشەوە لە تێکستەوە ژینگەو دەروونی نووسەریان دەردەخست(٥٥). واتە ئەمسەرو ئەوسەری رەخنە لە تێگەیشتن لەنووسەردا کۆدەبووەوە.
ئەم جۆرە لە باڵادەستی نووسەر، سەرئەنجام کاردانەوەو رەخنەی لێگیرا. دەتوانین یەکەم رەخنەی رادیکاڵ لە ‘خودا مرد’ی نیتشەدا تێبینی بکەین(٥٦). گرنگی راگەیاندنی ئەم مەرگە پەیوەست بە نووسەرسەنتەری ئەوەیە، کە نووسەر وەک خواوەندێکی لێهاتبوو، هەموو شتێک لەلایەن ئەوەوەیەو بۆ هەموو شتێک دەبێت بۆ لای ئەو بگەڕێنەوە. لە فەلسەفەدا نیتشە بە کوشتنی خودا یان ‘خۆی’تازەگەری شۆڕشێکی بەسەر ‘نووسەرسەنتەر’یدا کرد.(٥٧) ئەم شۆڕشە رێگەی بۆ دەق‌سەنتەرەکان خۆشکرد بۆ ئەوەی لە لێکۆڵینەوەی نووسیندا بۆ نووسەر نەگەڕێنەوە، چونکە ‘نووسەر مردووە’ دەبێت بایەخ بە تێکست بدرێت. تێبینی دەکەین مەرگی ‘خودا-نووسەر-مرۆڤ’ پەرچەکردارن بۆ باڵادەستی و رەهایەتی ئەم هێزە، کە بەدرێژایی مێژوو هەیبووە. رۆلان بارت لەنووسینێکی خۆیدا بە ناونیشانی ‘مەرگی نووسەر-دانەر’ نموونەی بەلزاک دەهێنێتەوە، کە لەبارەی ژنێکەوە دەنووسێت‌و پەسنی دۆخی ژنێک دەکات. بارت لەو نووسینەدا کۆمەڵێک پرسیارو گومان دەخاتەڕوو، کە ئایا بەلزاک وەک نووسەرێک لەبارەی ژنێکەوە دەنووسێت، یان پاڵەوانی رۆمان، یاخود ئەزموونی سایکۆلۆژی دڵداری نووسەرە؟ بارت لە وەڵامی ئەو پرسیارانەدا مەرگی نووسەر رادەگەێنێت، چونکە لە نووسیندا ‘دەنگ‌وسەرچاوە’ لەناودەچن، لەبەرئەوە نووسەر ناتوانێت رۆڵێکی سەنتەری بگێڕێت، بەڵکو خودی تێکستەکە وەک جیهانێکی سەربەخۆ ئەو رۆڵە دەگێڕێت(٥٨). لێرەوە فرەدەنگی و فرەسەرچاوەیی دێتە ئاراوەو تاک نووسەری لەناودەچێت. ئەمە رەخنەیەکی رادیکاڵبوو ئاراستەی نووسەرسەنتەری کرد(٥٩). بەو پێیەی نووسەر ببووە خودایەک و هەموو زانینێک لەوەوە دەردەچوو.

لێرەدا تا ئەوشوێنەی، کە رەخنە لە نووسەرسەنتەری دەگیرێت وەک تاقانەو بیری تاقانەیی نووسەر رەخنەیەکی گرنگ و بنەڕەتییە، بەڵام کاتێک رەخنەگرتنەکە توندڕەوی تێدا دەکرێت و نووسەر دەسڕێتەوە، ئەوا رەخنە لەو بیرە سەرهەڵدەدات. بەپێی ئەم ئایدیا نوێیە نووسەر بوونی هەیە وەک چۆن نووسین هەیە. لەبەرئەوەی نووسین گوزارشت لەبوونی نووسەر پەیوەست بە لە جیهاندا بوون و لەگەڵ ئەواندا بوون و نیگەرانییەکانی دەکات. واتە تێکست تێگەیشتنی نووسەرە لە جیهان، بوون و بوون لەگەڵ، نووسەر بوونی خۆی بەتێکست بەخشیوە، لەبەرئەوە تێکست و نووسەر لەزۆرشوێندا ئاماژە بۆ یەکدی دەکەن، بوونی یەکدی لەنێو بووندا دەردەخەن. کاتێک نووسەر دەمرێنین ئەوکات بەرپرسیارێتی نامێنێت. مردنی نووسەر بریتییە لە مردنی تێگەیشتن لە جیهان و بوون، لە کاتێکدا تێکست بریتییە لە داهێنانی تێگەیشتن لە بوون و بوون لەنێو جیهان.
بێگومان نووسەر عەمباری زانین نییە، بەڵام نووسەر زانەرە لەنێو جیهان و بووندا. نەک وەک هەبوویەکی خواوەندئاسای وەک کۆجیتۆی دیکارت’من بیردەکەمەوە، کەواتە من هەم'(٦٠)، کە بۆ تێگەیشتن تەنیا پێویست بە گەڕانەوە بە بیری نووسەر بکات، ئەم هەبووە بە بیرکردنەوە نییە، بەڵکو پێش بیرکردنەوە هەیەو بوونیشی پەیوەستە بە بوونی لەنێو جیهان و لەگەڵ ئەوان. گەڕانەوە بۆ ژینگەو تەمەن، ئایدۆلۆژیا، دەروونی، بچووککردنەوەی نووسەرە لەنێو بوونی ئۆنتیک، دەرکردنیەتی لە پێشمەرجە بنەڕەتیەکانی بوونی.
بە واتایەکی دیکە ‘نووسەر سەنتەری’ خۆی بەسەربەخۆ لە جیهان و بوون لەگەڵ ئەوانیتر دەزانێت، کە ئەمەش بەپێی ئۆنتۆلۆجیا نەکردەیە. هاوکات ئەم نووسەرسەنتەرییە بەهۆی ئەم هێزە باڵاو رەفزکەرەوەیەی بۆ جیهان و بوون هەیەتی، خۆی بە سەرچاوەو بنەمای زانین دادەنێت و لێرەوە پەیوەندی نێوان نووسەرو جیهان دەپچڕێت و جیهان لەبری نیشتمان دەبێت بە شوێنی داگیرکاری و رووخاندن(وەک چۆن لە شیعرەکەی گۆراندا زانست رووخێنەرە، بەکوشتنی وەک دانەرێک بەرپرسیارێتی لە زانست دەسەنرێتەوە). نووسەر بەهۆی بێ‌جەوهەریەوە بەتێگەیشتنی لە جیهان و بوونی لەگەڵ ئەوانیترو نیگەرانییەکانی بۆ پرسین لەبوون جیهانی خۆی بنیاد دەنێت، واتە تێکست داهێنراوی نووسەرە لەسەر بنەمای بوونی لەنێو جیهان‌و بوون لەگەڵ و نیگەرانیەکانی. لەبەرئەوە نووسەر جیهانسازی لەنێو جیهاندا دەکات. خوێنەری رەسەن لەسەر بنەمای بوونی لەنێو جیهاندا لە جیهانی نووسەر دەکۆڵێتەوە، نەک وەک خۆیەکی هەمووشتزان.

کۆمەڵێک ئەفسانە دراوەتە پاڵ نووسەر وەک (شاعیر شتێکی پیرۆزو باڵدارە و سروشی لە خوداوە بۆ دێت، یان کولرج شیعری (کوبلەخان)ی لە خەوندا نووسیوەو لە ژێر ئەفسونی جادویەکدا بووە. یان مرۆڤ دەبیستێ بێ ئەوەی گوێڕادێرێت، وەردەگرێ بێئەوەی بە دوایدا بگەڕێت و بپرسێت کێ دەیداتێ(٦١). ئەمانە بۆ کاری مرۆڤ دوورە لە راستییەوە. لەرووی ئۆنتۆلۆجییەوە ئەم بۆچوونانە پوچەڵن‌و لەدەرەوەی ئۆنتۆلۆجی بوونی مرۆڤ و پێشمەرجەکانن. نووسەر هەبوویەکە بە نیگەرانییەوە بوونی لەنێو جیهاندایەو لەگەڵ ئەوانیدیدایە، نە پیرۆزەو نە باڵدارە، بەڵکو ئاگامەندەو زانەری نێو جیهانە. نووسەر بەهۆی ئەوەی ناتەواوەو بە نیگەرانیەوە لەنێو جیهاندایەو لەگەڵ ئەوانیتردایە و ئاگامەندە پرۆژەی تێکست داهێنێت. واتە تێگەیشتنی نووسەری رەسەن پەیوەست بە ناسینی جیهان و ئەوانیدیکەو نیگەرانی بۆیان بوونی خۆی و جیهانی خۆی دادەهێنێت. خوێنەری رەسەن بەو پێشمەرجانەوە لەنێو تێکستی نووسەردا کاردەکات، واتە جۆرە کارلێکێک لەنێوان تێگەیشتنی خوێنەری رەسەن بۆ بوون و جیهان و ئەوانی دی پەیوەست بە نیگەرانییەوە لەنێو تێکست رووئەدات و سەرئەنجامی ئەم پەیوەندییە خوێنەری رەسەن جیهانی خۆی سازدەکات. نووسەروخوێنەر دوو هەبووی نێوجیهانن و خاوەن تێگەیشتنن، بەڵام خاوەنی دوو ئەزموون و تێگەیشتنی جیاوازن، لەسەر بنەمای ئەم جیاوازییە داهێنانی تێکستی دیکە دێتەئاراوە. بەهۆی ئەم هاوبەشییەوە دەردەکەوێت نووسەرسەنتەر نییە خوێنەر لەدەوری بخولێتەوە، یاخود نووسەر خوانییەو خوێنەر عەبدی، نووسەرپیرۆز و خوێنەر ناپیرۆز نییە، یاخود ئەویان بتوانێت بفڕێ و ئەویان نەتوانێت. هەردوکیان دوو هەبووی خاوەن تێگەیشتنی نێو جیهان و بوونن، رەسەنیەت و نیگەرانییەکانیان تێکستی جیاوازی لێدەکەوێتەوە.

لێرەدا نامانەوێت جارێکی دیکە نووسەرسەنتەر یان خوێنەرسەنتەری بخولقێنین، چونکە ئەوان ناتەواو ناکامڵن، هاوکات نووسەر بە زانەرو پرۆژەی تێگەیشتن لە بوون و جیهان دادەنێین، لەبەرئەوە ناکرێت نووسەر فەرامۆشبکرێت، یاخود بمرێنرێت، بەڵام بە ناکامڵیەکەی لە دەسەڵاتی رەهای دەدرێت. نەریتی تاقانەی نووسەر لەم بۆچوونەوە لەناودەچێت، بەڵام نامرێت، چونکە بوونە لەنێو جیهانداو توانای داهێنانی پرۆژەی ئەگەرەکانی بوونی لەنێو جیهاندا هەیە. لەبەرئەوە تێکست هەمیشە گوزارشت لە هەبوویەک لەنێو جیهان و لەگەڵ هەبووەکانی دیکە دەکات. بەلزاک وەک بوونێک لەنێو جیهاندا، بوونی لەگەڵ ئەوانیتردایەو خاوەنی پرۆژەی تێگەیشتنە، دەتوانێت لە ژن وەک هەبوویەکی جیهانی تێبگات، لەبەرئەوەی ئەویش هەبوویەکی نێو جیهانە و لەگەڵ ئەواندایە، خاوەن نیگەرانی و بوونی رەسەن و نارەسەنێتیە. هاوکات نووسەرسەنتەری سڕینەوەی بوون و هەبووەکانی دیکەیەو جۆرێکە لە دەسەڵاتی میتافیزیکی نووسەر. بەڵام کاتێک نووسەر وەک هەبوویەکی ناتەواو لەم نووسینەدا رەچاوکراوە، مەبەست شکاندنی دەسەڵاتی میتایەتی نووسەرە، نەک مردنی نووسەر وەک هەبوویەک لەنێو جیهاندا. لە نووسەرسەنتەریدا بەردەوام بایەخ بەکۆمەڵێک لایەنی دەروونی و مێژوویی و واقعی دەدرێت، کە خوێنەر نوقمی نێویان دەبێت و لەبیری دەچێت، کە خۆی و نووسەر هەبوویەکی نێو جیهانن. لەم روانینەدا خوێنەر بەردەوام دەچێتە دەرەوەی جیهان بۆ ئەوەی لە جیهان تێبگات. لە کاتێکدا پێویستە لەنێو جیهانەوە بۆ جیهانی نووسەر بڕوانێت. لێرەوە پێویستە نووسەر خاوەندارێتی نووسین بکات، لەبەرئەوەی بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت و وەک هەبوویەکی نێو جیهان، نووسین ئەگەری هەڵبژاردنی ئەوەو نابێت لێی زەوتبکرێت‌و بەناوی رووخاندنی دیکتاتۆریەتەوە دیکتاتۆریەت سازبکرێت. چونکە بنەڕەتی رەخنەی (مەرگی دانەر) بۆ ئەو دەسەڵاتە رەهایەی دانەر دەگەڕێتەوە، بەڵام مراندنی ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆریەتەو لێسەندنەوەی بوونی ئەم هەبووەیە لەنێو جیهان و جیهانی تێکست. لەبەرئەوە تێگەیشتن لە تێکست بە کوشتنی نووسەر نایەتە ئاراوە، بەڵکو بەپەیوەندییەکی وجودیانە لەگەڵ تێکست و نووسەری تێکست دێتەئاراوە، کاتێک خاوەن ماڵێک بکوژین و ماڵەکەی داگیر بکەین یاخود بانگەشەی بێخاوەنی بکەین، هەرگیز ناتوانین وەک نیشتمان لەنێو ئەو ماڵەدا بژین و نیگەرانی‌بین، ئەو ماڵەش خۆی وەک نیشتمان بۆمان ناکاتەوە. لەبەرئەوە میتۆدو تیۆرەکانی نووسەرسەنتەر نەیانتوانیوە لە نووسەر وەک هەبوویەکی نێو جیهان تێبگەن، ئەمەش بووەتە هۆی دەرنەکەوتنی نووسین. سەبارەت بە’تێکست’ لە نووسەرسەنتەریدا، رەخنەو کاردانەوەی بوونیادگەرو فۆرمالیستەکان بەڵگەی بایەخنەدان و سڕینەوەی تێکستە.

٢ــ تێکست‌سەنتەری

فۆرمالیست و بوونیادگەرەکان، کە رەخنەی توندیان ئاراستەی نووسەرسەنتەری گرت و بارت مەرگی دانەری راگەیاند، بۆ ئەوەی سەربەخۆیی بۆ ئەدەب بگێڕنەوە و زانستی ئەدەبی دابمەزرێنن(٦٢). ئەمەش لەسەر بنەمای تێکست‌سەنتەری روویدا، کە ‘تێکست’یان وەک جیهانێکی داخراوو سەربەخۆ دەبینی، کە پەیوەندی بە رەهەندی مرۆڤانەوە نییە. ئەمەش باڵادەستی تێکستی بەسەر نووسەرو خوێنەری لێکەوتەوە. لەلای ئەم ڕێبازانە دەق گوزارشت لە نووسەرەکەی ناکات، بەڵکو سەربەخۆیەو خاوەنی سیستمی خۆیەتی. بنەمای لێکۆڵینەوەی دەقیش بریتییە لە زمان، کە سودیان لە زمانەوانی سویسری (فردیناند دی سوسێر) وەرگرت. سوسێر زمان وەک سیستم، کە خاوەنی چەند رێساویاسایەکی رێزمانی و فەرهەنگی وشەیە دەبینێت(٦٣). فۆرمالیست‌و بوونیاگەرەکان بەڕەچاوکردنی زمان وەک سیستم، ئەدەبیان لە زانستی زمان بۆ رزگارکردنی ئەدەب لەزانستەکانی دیکە نزیککردەوەو بانگەشەی سەربەخۆیی و زانستی ئەدەبیان کرد. یاکۆبسن، کە دیارترین ئەدەبناسی فۆرمالیستی رووسە، هونەری شیعری لەسەر زمانەوانی دامەزراند و پێیوابوو شیعر هونەری وشەیە(٦٤) ئەم میتۆدانە بەهۆی جەختیان لەسەر زانست‌و سیستم، کۆمەڵێک بنەمای گرنگیان بۆ دەق داڕشت. جیاکاریان لەنێوان زمانی رۆژانەو زمانی شیعرو گێڕانەوەدا کردو گرنگیان بە جۆرەکانی لادان‌و ئاشنایی‌سڕینەوەو نائاسایی(نائۆتۆمات)بوون دەدا.
لەسەر بنەمای جیاکاری زمان دەقیان شیدەکردەوە، زمانی دەق‌یان بۆ (ئاوەڵناو، ناو، کردار، بزوێن، تاک، کۆ..) دابەشدەکرد(٦٥) بە کورتی ئەم میتۆدانە بە بنەڕەتی لەسەر خودی تێکست کاریان دەکرد و پێیانوابوو تێکست جیهانی لێکۆڵینەوەیەو بۆ تێگەیشتن لێی پێویست بە چوونە دەرەوە بۆ بوارە جیاوازەکانی دیکە ناکات(٦٦).

لێرەدا بەگشتی رەخنە ئاراستەی میتۆدی ‘تێکست‌سەنتەر’یەکان دەگرین. لای هایدیگەر زمان ماڵی بوونە. بەڵام ئەوەی تێبینی ئەم میتۆدانە دەکرێت، نیگەرانیان بۆ زمان وەک ماڵی بوون رەچاونەکردووە. زمانیان بە ناوی لێکۆڵینەوەی زمانگەری تێکست کەرت کردووە. لەکاتێکدا مرۆڤ لەنێو زماندا نیشتەجێیە، زمانیش ماڵی بوونە، ئەوا نیگەرانی بۆ زمان بنەمایە. لە رووکەشدا تێبینی هاوبەشی گرنگی زمان بۆ هایدیگەرو تێکست‌سەنتەرەکان دەکرێت، بەڵام لە بنەڕەتدا گەلێک جیاوازن. لەدیدی هایدیگەردا، زمان بەر لەوەی شتێک بڵێت، نیشان دەدات، واتە ئاماژە نییە، بەڵکو ئاشکراکەری راستیی بوونە(٦٧). بەڵام ئەو میتۆدانە ماڵ و خاوەن ماڵ، بوونی دازاینیش، کە بە نیگەرانییەوە لە نێو ماڵدا نیشتەجێیە، فەرامۆشیانکردووە. ئەوان لە زمان دەکۆڵنەوە بێئەوەی ڕەچاوی ئەوە بکەن، کە زمان بنەمای تێگەیشتنی دازاینە لە بوون. ئەم میتۆدانە جگە لە کوشتنی وزەی داهێنەرانەی زمان هاوکات بایەخ بە جیهان و دەرکەوتنی راستی بوون نادەن، کە چۆن زمان لە دەرکەوتنی راستی بووندا گوزارشت لەم دەرکەوتنانە دەکات. لەنێو تێکستدا بەدوای ئەوەدا ناگەڕێن، کە راستی بوون‌و نیگەرانی نووسەر لەکوێی دەقدایە. لەبەرئەوە ئەم میتۆدانە هێندەی لەبیربەرەوەی بوون و پەیوەندین هێندە یادخەرەوەی نین. تێکستەکەی گۆران بۆ تێکست‌سەنتەرەکان بریتییە لە ناو، ئاوەڵناو، کێش و سەرواو دووبارەبوونەوەو لادان… نەک دەرخەری راستی بوونی شاخی بێ‌دار بێت. ئەم مامەڵەکردنە لەگەڵ تێکست، هایدیگەر گوتەنی هەتیو، بێ‌ماڵ‌و نیشتمانمان دەکات(٦٨).

تێکست بەرلەوەی سیستم و نووسینەوەی خودی نووسەر بێت، داهێنانی خودی نووسەرە پەیوەست بە دەرخستنی راستی بوونەوە(٦٩)، هاوکات نووسەر ناتەواوە لەنێو جیهان‌و بووندا ئەگەرەکانی دادەهێنێت، بەڵام تێکست‌سەنتەری لەم ئەگەرانە ناگات و رێگەنادات ئەم ئەگەرانە بۆ خوێنەر دەربکەون. تەنانەت رێگەنادەن تێکست سەربەخۆ بێت و جیهانی خۆی دروستبکات، چونکە ئەوان تێکست پارچە پارچە دەکەن بەناوی دۆزینەوەی تێکست و لایەنی جوانیناسی تێکست، لەکاتێکدا تێکست لەپێشدەم خوێنەردا بوونی بۆ نیشتەجێبوون هەیە، نەک بۆ شیتەڵکردن، بەڵکو بۆ دەرخستن و نیشاندان. ئەوان لەبری بەدەنگهێنانی تێکست، تێکست بێدەنگ دەکات، چونکە لەبری دەرخستنی جیهانی تێکست، لادان، ناو، ئاوەڵناو، راناوەکانی تێکست دەردەخەن. ئەم کارکردنە زانستییە لەسەر شیعرێک یان هەر تێکستێک کاتێک منی خوێنەری لێکۆڵینەوەکە دەیخوێنمەوە، گەر پێشتر شیعرەکە نیگەرانی منی جوڵاندبێت، ئەوا ئیستا لەبەردەم شیکاری تێکست‌سەنتەرەکان، شیعرەکە بۆ کۆمەڵێک ژمارەو وشەی پۆلێنکراو دەبینم، کە نیگەرانییەکەم بۆی ئاوادەبێت. لەبەرئەوە خوێنەری رەسەن سەرەتا نیگەرانییەکەی بۆ دەرکردنی تێکستە لە پۆلێن و دابەشکاری، بۆ ئەوەی تێکست خۆی دەربخات. هایدیگەر، کە شیعرو زمانی شیعری بە باشترین داینەمۆی پرسین لە بوون دەزانی، بەڵام زمان لای تێکست‌سەنتەرەکان کەرەسەی جوانیەو تاریککەری پرسی بوونە.

هاوکات زانستیبوون‌و دامەزاراوەیی ئەدەب و رەخنە بنەمایە بۆ ناراستی دەربڕین، لەبەرئەوەی هیچ سەرنج لە راستی بوون نادات و خۆی بەهەبووی هەبووەکانەوە سەرقاڵدەکات و رەچاوی بنەمای هەبووەکان، کە بوونە ناکات؛ واتە خۆی بە سەرئەنجامەوە سەرقاڵدەکات‌و گرنگی بە هەقیقەتی بنیادی ئەنجام نادات.(٧٠). لەلایەکی دیکەوە تێکست‌سەنتەری و مەرگی دانەر، کوشتنی ئەگەری داهێنانی دازاینی رەسەنە. لەبەرئەوەی بەرهەم هەتیوو بێکەس دەخات و تێکستیش بە هەبوویەکی سروشتی و بێخاوەن دەکات، تاوەکو بە ئاسانی بتوانێت بەکاریبهێنێت. ئەنجامی ئەمەش لەتەنیشت دیدگای تێکست‌سەنتەری مەرگی تێکست دەخاتەوە، چونکە تێکست لەزیندوێتی‌و تێگەیشتن و بوونی لەنێو جیهان، پەیوەندی بە جیهان و دازاینەوە بەتاڵ دەکات. ئەمە خاڵێکی بنەڕەتییە، کە ئەم میتۆدانە بە نیازی هەیمەنەکردن بەسەر تێکستدا، تێکست لە زیندوێتی‌و نووسەریش لە خاوەندارێتی دەخەن. تێکست وەک زۆڵ تەماشا دەکەن، کە بێ باوکە؛ ئەمەش نیگەرانی بۆ تێکست و دانەرەکەی پەیوەست بە بوونی لەنێو جیهاندا دەکوژێت. ستراتیژەکە بەو جۆرەیە، سەرەتا بوون وەک بنەما لەناو دەبات، پاشان ئەو هەبووەی لە بوون دەپرسێت، ئەنجام ئەوەی دەمێنێتەوە شتێکە ناوی دەنرێت تێکست، کە بریتییە لە هەبوویەکی ئامرازو بەردەست. تێکست هەمیشە ئاماژەیە بۆ دازاین یاخود بوونی مرۆڤ، تەنانەت پەندی پێشینانیش، کە بە بێ خاوەن ناودەبرێت، ئاماژە بۆ پەیوەندی و تێگەیشتنی بوونی مرۆڤ لەنێو جیهان و لەگەڵ مرۆڤ دەکات. دابڕینی تێکست لە نووسەر، تێکست نامۆ و بێ واتا دەکات. نەبوونی واتا لە تێکستدا نیشانەی نیهلیزم و ئایدیالیزمە. تێکستی بێکەس، تێکست بێ واتا دەکات، وەک ئەوەی تێکست‌و تێکست‌نووس هەبووی نێو جیهان و بوون و دازاین نەبن.
لەبەر رۆشنایی ئایدیاکەمان، مەرگ و سەنتەر گرتنی هەریەک لەسێکوچکەکە مەرگی پەیوەندی‌و رەخنەی لێدەکەوێتەوە. لەبەرئەوەی پەیوەندی داهێنەرانەی خوێنەری رەسەن وەک کاڵا بۆ تێکست و خوا بۆ نووسەر نییە، بەڵکو بە نیگەرانیەوە وەک تێگەیشتن لە بوونی دازینێکی رەسەن بۆ بوون و جیهانە.

بارت لەمەرگی دانەردا رەخنەی توندی ئاراستەی ئەو رۆڵەئاراستەکراوەی دانەر گرت و بە ئایدۆلۆژیای کاپیتالیزمەوە پەیوەستی‌کرد. ئەمە تێگەیشتنێکی گرنگ و بنەڕەتیە لە نیازی دانەر و جیاکردنەوەی لە نووسەر، بەڵام نابێت ئەوە لەبیر بکەین، کە نیازی دانەر بۆ خوێنەری رەسەن تەنیا ئاراستەکەرێکی جێبەجێکارانە نییە، بەڵکو خوێنەری رەسەن دەزانێت لەکوێدایەو لەگەڵ کێ لە پەیوەندیدایە. بە نیگەرانییەوە پەیوەندی لەگەڵ تێکستدا دەگرێت و نیگەرانیی نووسەر درک دەکات و لەوێوە بڕیار لەسەر نووسین دەدات؛ واتە خوێنەرێکی نەزان و دەرە جیهانمان نییە، کە تەنیا داردەستی نووسەر و تێکست بێت، بەڵکو ئەو هەبوویەکە هەست بە مەترسی و ئارامی، راستی و ناراستی دەکات و تەنیا لەسەر ئاراستەو ویستەکانی دانەر و تێکست ناژی. بەڵام خوێنەری نارەسەن دەکرێت بە درێژکراوەی ویستی دانەرو تێکست بزانین. وەلێ خوێنەری رەسەن لە تێکست وەک کردەیەکی داهێنەرانە دەڕوانێت، نەک تەنیا دەربڕی خود بێت و خود بکوژێت بۆ ئەوەی هەیمەنەی لەسەر تێکست نەمێنێت.(٧١). سەرەڕای ئەمانە لە مەرگی دانەردا، دانەر ئامادەیە، چونکە ئەوەی بڕیارەکە دەدات دانەرە(٧٢).

٣ــ خوێنەرسەنتەری

لە شەستەکانی سەدەی بیستەوە، تیۆری وەرگرتن و لاکردنەوە بەلای خوێنەرو هاتنەوەڵامی خوێنەر لە رەخنەی ئەوروپی‌و ئەمریکیدا بە کاریگەری پەرەسەندنی هێرمینیۆتیک هاتەئاراوە. ئەم تیۆرانە رەخنەیان ئاراستەی نووسەرسەنتەرو تێکست‌سەنتەرەکان گرت‌و بە پشتگوێخستنی خوێنەر تاوانباریان کردن(٧٣). لەم تیۆرانەدا وەرگر بە بنەمای زیندوێتی و کەشف و واتای تێکست دەزانن. تیۆری ئیستاتیکای وەرگرتن، کە (یاوس‌و ئایزەر) دامەزرێنەرین، جەخت لەسەر پەیوەندیکردن و بەیەکگەیشتنی خوێنەر لەگەڵ تێکست دەکەن و خوێنەر بە داهێنەری لایەنی ئیستاتیکی دەق دەزانن. پێیانوایە خوێنەر لە ئاراستەی پرسیارە باوەکە، کە دەق چیم پێدەڵێت؟ تێدەپەڕێت بۆ پرسیاری چی بە دەق دەڵێم.(٧٤).
هاوکات ئەو بۆشایی و درزەی دەکەوێتە نێوان ئاسۆی مێژوویی داهێنانی تێکست و وەرگر، خاڵێکی گرنگی راڤەو داهێنانی تێکستە لەلایەن وەرگرەوە. رۆدڵف بۆلتمان دەڵێت یەک کتێبی پیرۆزی ئینجیل نییە، بەڵکو هەر سەردەمەو کتێبێکی نوێ سازدەکرێت(٧٥).
‘ئاسۆی چاوەڕوانی’ یەکێکە لە زاراوە گرنگەکانی تیۆری وەرگرتن. مەبەست لێی ئەو پێوەرو زانینە جێگیرانەی خوێنەرە، کە بوون بە ئاسۆی چاوەڕوانی لە تێکستێک. بەڵام تێکستیش ئاسۆی خۆی هەیە. لەبەرئەوە:
١ـ ئاسۆی چاوەڕوانی دەق لەگەڵ ئاسۆی چاوەڕوانی خوێنەر گونجاوە.
٢ـ ئاسۆی چاوەڕوانی دەق، خوێنەر توشی نائومێدی دەکات چونکە لەگەڵ ئاسۆی چاوەڕوانی خوێنەردا ناگونجێت.
٣ـ ئاسۆی چاوەڕوانی دەق بەجۆرێک دەکەوێتەوە، کە ئاسۆی چاوەڕوانی خوێنەر دەگۆڕێت، پێوەری دیکەی لا دروستدەکات(٧٦). بەپێی ئەم دوو ئاسۆیە دەق واتای نوێی لێوەپەیدا دەبێت و خوێنەر دەبێتە هاوبەشی بەرهەمهێنەری واتاو ئیستاتیکای دەق، ئەمەش خوێنەر لە ناچالاکەوە چالاک دەکات و خوێندنەوەش بەشداری لە بنیاتنانی کەسایەتی خوێنەردا دەکات(٧٧). تیۆری وەرگرتن، گەلێک سودی لە فەلسەفەی فەیلەسوفانی وەک، هوسرەڵ، هایدیگەر و گادامەر وەرگرتووە. لەبەرئەوەی یەکێکە لە تیۆرە تەواوکارەکان، چونکە جۆرە یەکخستنێکی لە لایەنی دەرەوەو ناوەوەی تێکست لەسەر بنەمای وەرگرسەنتەری ئەنجامدا. وەرگری بەو هەبووە داهێنەرە دانا، کە ئاگایی و ژیانی تێکستە(٧٨).

سەبارەت بە رەخنەی وەرگرسەنتەری، پێویستە سەرەتا دانبەوەدابنێم، بەشێکی بنەمایی ئەم ئایدیا نوێیە سودی لەم میتۆدانە وەرگرتووە. بەڵام ئەم میتۆدە لە هەندێک شوێندا زێدەڕەوەی لە بنەما سەرەکییەکانی خۆیدا کرد، کە تا ئەوە رۆشت بانگەشەی مەرگی دەق بکات و خوێنەر بە ژینبەخشی تێکست دابنێت. لەکاتێکدا پێموایە تێکست ئەگەر تێکست بێت بەرگری لە ژیانی خۆی دەکات، دەکرێت بۆ ماوەیەک کپ و خامۆشبێت؛ بەڵام نامرێت. خوێنەریش راستە چرای تێکستە، بەڵام خودی ماڵ/تێکست نییە، نرخی چراش لە رۆشنکردنەوەی ماڵدایە. چرا لەنێو نیشتمانی تێکستدایە. واتە خوێنەری رەسەن بۆ ئەوەی نیشتەجێبێت دەبێت ماڵی هەبێت. هاوکات جیاکاری لەنێوان خوێنەری رەسەن و نارەسەن و جۆری پەیوەندی گرنگە، لەبەرئەوەی هاتنەزمانی دەق و ئاشکرابوونی بۆ هەموو خوێنەرێک نالوێ، ئەمە دەبێتە هۆی جیاکاری نێوان تێکست‌و ناتێکست. بەڵام کاتێک خوێنەر هاندەدرێت‌و بە ژیانبەخشی تێکست دادەنرێت، ئەمە دەبێتە پاڵنەر کە هەرچی مەعریفەیەتی بیخاتەگەڕ بۆ ئەوەی ئەو رۆڵە وازیبکات. لەم کاتەشدا رەنگە شێواندنی جیاکاری تێکست‌و ناتێکست لەسەر ئەم رۆڵەی وەرگر بێتە ئاراوە. لەبەرئەوە بڕیاری رادیکاڵ لەسەر جیاکردنەوەی تێکست لە ناتێکست گرنگە.

ئەم تیۆرە بەجۆرێک دەرکردنی دەق‌و نووسەرە لە بەرپرسیارێتی گەیاندنی زانین سەبارەت بە بوون. لێرەدا مەبەست لەئەو پابەندیە نییە، کە سارتەر بۆ پەخشاننووسی دادەنێت‌و هونەرمەندی لێ بێبەری دەکات(٧٩) بەڵکو ئەو پابەندیەی، کە تێکست و نووسەر ئەگەر رەسەن بن، نابێت بوون لەبیربکەن. سارتەر گوتەنی ناپابەندی نووسەر وادەکات خوێنەر بەپێی ئاسۆی چاوەڕوانی خۆی، کە دەشێ ئەو ئاسۆیە لەگەڵ دەق و نووسەریش یەکنەگرێتەوە، تێکست شیبکاتەوە. لەبەرئەوە پابەندی سێکوچکەکە بە پەیوەندی ئۆنتۆلۆجی بوونەوە گرنگە، کە رێگە لە خوێنەر بگرێت، دیدگا ئایدۆلۆژی و میتافیزیکییەکانی خۆی تێکەڵ بە تێکست نەکات. هاوکات وەک ئەو خوێنەرە ساویلکانە نەبێت، کە ئەفلاتوون شاعیرانی بۆ دەرکردن، لەبەرئەوەی بە ئاسانی فریودەخۆن، بەڵکو مەبەست بوونی خوێنەری رەسەنە.

سەرەڕای هەموو ئەمانە ئەم ئایدیا نوێیە هاوبەشی زۆری لەگەڵ ئەم تیۆرە هەیە، لەبەرئەوەی ئەم تیۆرە بە پشتبەستن بەو جیهانبینییە فراوانانەی لەپشتییەوەبوون، تاڕەدایەکی زۆر توانی تێکست لە کەرەسەو کاڵایەتی رزگاربکات و ئازادی خوێنەرو تێکست لەبەرچابگرێت. هاوکات بەسودوەرگرتن لە گادامەر گرنگی بە پەیوەندی و وتوێژی خوێنەرو بەرهەم دەدا یان وتوێژی زەمەن دەدا.

دووەم: سەبارەت بە رەخنەی کوردی

لە ئایدیاکەماندا راستەوخۆ وه‌ک بوونێکی زه‌مه‌نی له‌ سێکوچکه‌کەمان‌ نەڕوانیوە، تا پرسیار بکرێت، چۆن دەشێت تێکست بێ‌نووسه‌ر هه‌بێت؟ بەڵام بۆ وەڵامی وەها پرسیارێکیش‌، پێمانوایە، پێش نووسه‌ر تێکست هه‌یه‌، ئه‌ویش جیهانه‌. تێکست به‌بێ جیهان بوونی نییه‌؛ جیهان خۆی بریتییه‌ له‌ تێکست، که‌ مرۆڤ وەک بوونێکی ئاگامەند ده‌یه‌وێت بیناسێت. بەڵام ئەم روانگەیە زیاتر جیهان بە بابەت دەکات؛ ئێمە وەک نیشەتجێبوون لەنێو جیهان/تێکستداین. هاوکات به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و روانینه‌ هه‌نوکه‌یه‌یی ئیستا، هیچ تێکستێک له‌ خۆوه‌ نایه‌ته‌ ئاراوه‌، به‌ڵکو هه‌موو تێکستێک به‌ هه‌وای تێکستی پێشخۆی ده‌ژی(٨٠)‌بوونی سێکوچکەکە پێکەوە به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر بوونی په‌یوه‌ندی، په‌یوه‌ندیش به‌ڵگه‌ی ناسین و جوڵه‌و چالاکیە. به‌ڵام ئایا له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا ئه‌م سێکوچکه‌یه‌ به‌ دیوه‌ ره‌سه‌نه‌که‌ی بوونی هه‌یه‌؟ که‌ په‌یوه‌ندی تیایدا دێته‌ئاراوه‌. لێرەدا مه‌به‌ست تاکه‌ نووسه‌ر، تێکست و خوێنه‌رێک نییه‌، به‌ڵکو وه‌ک بوون‌وگشتێک. وه‌ک ئاماژەم‌پێدا روانینه‌که‌مان رادیکاڵه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ دانه‌و دوان خۆمان ده‌بوورین. یاخود ئایا هه‌ست به‌ په‌یوه‌ندی و جوڵه‌و چالاکی ده‌که‌ین؟ گه‌ر سێکوچکەکە هه‌بێت دەبێت جوڵه‌و چالاکی هه‌بێت؟ هاوکات بنه‌مای په‌یوه‌ندی و جوڵه‌و چالاکیش ئازادییه‌، لێره‌وه‌ کێشه‌ی ئازادی وه‌ک کێشه‌ی وجودی رەخنە دیارو به‌رچاو ده‌بێت، چونکه‌ به‌بێ ئازادی په‌یوه‌ندی؛ رەخنە بوونی نییه‌. لەبەرئەوە کێشه‌ی ئازادی و رەخنە وه‌ک کێشه‌ی وجودی ده‌رده‌که‌وێت.
سه‌باره‌ت بە مرۆڤی کورد چۆن ده‌کرێت کێشه‌ی ئۆنتۆلۆجی ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ستنیشان بکه‌ین. کاتێک تێبینی په‌یوه‌ندیکردن لای ئه‌م مرۆڤه‌ ده‌که‌ین، هه‌ست به‌ بوونی په‌یوه‌ندییه‌کی چالاکانه‌و رەخنە دەکه‌ین؟ واته‌ ئایا ره‌خنه‌ی کوردی بوونی هه‌یه‌؟ لەم ئایدیایەدا نەبوونی رەخنە، بریتییە لە کێشەی وجودی. لەبەرئەوە ئەمە کێشه‌ی وجودی بوونی کورده‌. بەڵام دەبێت بڵێین نەبوونی رەخنە، مانای نابێت نییە؛ بەڵکو دەکرێت هەبێت و لە ئیستادا نەبێت.

لەئێستای مرۆڤی کورددا تێبینی دوو جۆر هەوڵ دەکەین:
١ــ رەخنە لەناو زانکۆکان.
٢ــ رەخنەی دەرەوەی زانکۆ.

لێرەدا بۆ ئاسانکاری ئەم جیاکارییە کراوە، دەنا دەتوانین بۆ دەرەوەی زانکۆ جیاکاری دیکە بکەین. ئەگەر سەرنج لەو چالاکییانە بدەین، تێبینی دەکەین پەیوەندی و ئاڵۆگۆڕیان لەنێواندا نییە؛ بەڵکو لەیەکدی دابڕاون. ئەوەی لەناو زانکۆکاندا دەکرێت، بریتییە لە کۆمەڵە هەوڵێکی ناکاریگەرو بێجوڵە. بەشێکی زۆری ئەو کارانەی لەناو زانکۆکاندا کراون و دەکرێن(بەتایبەت لەبەشی رەخنەی ئەدەبی و زمان)دا، کە تاڕادەیەک ئاگاداریانم، کارکردنن لەسەر هەبووەکان. واتە ئەو میتۆدانە بەشێوەیەکی بەکارهێنەرەوەیی بۆ شیکاری نووسینەکان بەکاردەبرێن، بێئەوەی توانای بڕیاردانی تێکست و ناتێکستیان هەبێت. زۆرینەی ئەو توێژینەوانەی دەکرێن میتۆدی خوازراون‌و بەشێوەیەکی ناداهێنەرانە لەسەر نووسین جێبەجێی دەکەن. هاوکات پێوەرەکانی وەرگرتن‌و جێگرتنی ئەو توێژینەوانەش لە ئاستێکی داهێنەرانەدا نین، بەڵکو زیاتر شکڵین. زۆرینەی ئەو میتۆدانەی لە زانکۆکاندا سودی لێوەردەگیرێت، ئەو میتۆدانەن، کە نووسین وەک کەرەسە تەماشا دەکەن؛ جگەلەوەی تێگەیشتنی قوڵ و رەخنەیی لە میتۆدەکاندا نابینرێت. هاوکات مامەڵەی زانستخوازانەش رێگری کردووە، لەوەی توێژەر لەگەڵ رۆحی نووسین لەپەیوەندیدا بێت. هەروەها پاڵنەری زۆرینەی کارە بەناو رەخنەییەکانی بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی زانستی و بەرزکردنەوەی باڵانسی مادییە، واتە مامەڵەی بەرژەوەندیخوازی کاری رەخنەیان پێدەکات، لەکاتێکدا بنەمای کاری رەخنە ئازادییە. لەبەرئەوە پەیوەندی بەکارهێنەرانەو بەرهەمهێنەرانە بنووسی لەم نێوەندەدا زیادکردووە. ئەم نێوەندە نەیتوانیوە تێکستەکان وەک تێکست بناسێنێت، چونکە بخوێنی توێژەری لە خوێنەری رەسەن زیاترە. لەم نێوەندەدا پرسیار و گومانی بنەڕەتی داناهێنرێت، لەکاتێکدا تێکست گومان و پرسیاری بنەڕەتی بەجێدێڵێت. بەڵام تێبینی بەشێکی ئەو پرسیارانەی نێو توێژینەوەکان دەکەین، پرسیاری وەرگیراو و دووبارەن. سەرئەنجام ئەوەی لەناو زانکۆکان دەکرێت، نەک جوڵەی بۆ دەرەوە نەبووە؛ بەڵکو بۆ ناو زانکۆکان خۆشی نەیبووە.

سەبارەت بە رەخنەی دەرەوەی زانکۆ، زیاتر هەست بە جوڵە دەکرێت. بەڵام ئەم جوڵەیە راگەیاندن تێیدا باڵادەستە؛ لەبەرئەوە جوڵەیەکی نەزۆک و ئازاربەخشە. جوڵەو رەخنەی نێو راگەیاندن رەسەن نییەو زیاتر دامرکانەوەو ترسە لەبەجێمان. یاخود جوڵەی ناچارانەی پڕکردنەوەی لاپەڕەکانە. هاوکات ئەم جوڵەیە بەهۆی پەرش‌وبڵاویەوە نابینرێت. جگەلەوەی رۆژانەییەو دڵسۆزی، شارەزایی‌و نیشتەجێبوونی لەنێو تێکستدا تێدانییە. هاوکات ئاگادارنەبوون و نەشارەزایی لە دنیایی فەلسەفە لە زانکۆ و دەرەوەی زانکۆدا هۆکاری پەیوەندییەکی ناتەندروستە لە سێکوچکەکەدا. ئەم نامۆییە مەعرفییە ترس یان بێباکی لەبری نیگەرانی زیادکردووە، لەبەرئەوە مرۆڤی کورد وەک مرۆڤێکی بێ‌پرۆژە دەردەکەوێت، ئەمەش جۆرێکە لە نارەسەنی و نائاگایی بەرامبەر بە بوون و بوونی خۆی و جیهان(٨١). ئەوەندەی بەدواداچوونم بۆ خوێندن لە زانکۆکانی کوردستان کردووە، وانەی فەلسەفە لە هیچ ساڵێکی خوێندنی بەش جیاوازەکاندا نییە. لە پێش خوێندنی زانکۆییدا وانەی فەلسەفە هەیە؛ بەڵام نەبوونی باشترە؛ لەبەرئەوەی زۆرتر رقی لە فەلسەفە زیادکردووە.

کاتێک سەرنج لە وشەی (رەخنە) لە فەرهەنگ‌و بیرکردنەوەی مرۆڤی کورد دەدەین، هەستی نەرێنی و دژایەتی تیایە، نەک پەیوەندی دڵسۆزی و نیشتەجێبوون. رەخنە بۆ کورد لەبری پەیوەندی دابڕانە، شکاندن‌و کەمکردنەوەیە لەبری دۆزینەوەو دەرخستنی راستی. یان دۆستایەتی لەگەڵ نووسەرە نەک مەعریفی واتە زۆرکات راسپاردنە، لەبەرئەوە رەخنەی کەسە نەک تێکست، لەم کاتەشدا لێدانە یان باڵاکردنی کەسێتیە. لێرەوە ئەگەر شتێک هەبێت بەناوی رەخنەی کوردییەوە ئەوا بۆ شاردنەوەی راستییە نەک نیشاندان و ئاشکراکردنی.
لەم نێوەندەدا زیاتر بنووس و بخوێن ئامادەن، پەیوەندی رۆژانەو بەکاربەری رێگرە لە دەرکەوتنی پەیوەندی داهێنەرانە. هاوکات نیگەرانی بۆ نووسین هەستپێناکرێت. جۆرێک لە چەلەحانێ لەباتی گفتوگۆ هەیە، ئەم چەلەحانێیەش زیاتر بە هەیمەنەی پرسە سیاسییەکانی ناو راگەیاندنەکانەوە دەبینرێت. ئەو ئاسۆیانەی لەم نێوەندەدا دیاربوون بەهۆی دەرگیربوونیان بە بابەتە سیاسییەکانی رۆژەوە، ئارامی و نیشتەجێبوون، کە ئۆنتۆلۆجی رەخنە دەیخوازێت لەبیرچووەتەوە. لە دەرەوەی زانکۆ، لە پاش ئازادبوونی عێراق و زۆربوونی راگەیاندن، نووسینکه‌ر یان بنووس‌و بخوێن بەرێژەیەکی بەرچاو زیادیکردووە(ئەمە تەنانەت بووەتە نوکتە) پرۆژەی بڵاوکراوەی گرنگیش کەمی کردووە. گەر تێبینی ساڵانی رابردوو بەراورد بەم ساڵانە بکەین، پرۆژەی گرنگ و نیگەرانئامێز کەمبووەتەوە. کاتێک گۆڤاری گەلاوێژ دادەخرێت چەندین هۆنراوە لەشێوەی شینکردن بۆ داخستنی دەنووسرێت، ئەم نیگەرانییە ماڵئاوایی کردووە. هاوکات لە ساڵانی نەوەد بۆ دوو هەزار چەند گۆڤارێکی گرنگی وەک(بوون، ئازادی، گوتار، رەهەند..) هەبوون، کە لەلایەنی مەعریفییەوە چالاکتربوون لە زۆرینەی بڵاوکراوەکانی هەنووکە. هاوکات جۆری خوێنەرەکانیشیان گۆڕاوە. لەم نێوەندەدا هەنوکە رەخنە بریتییە لە پەخشکردن، واتە نووسینێکی چەند سەد پەڕەیی، بە نووسینی نیو لاپەڕەی رۆژنامە رەخنە دەکرێت، ئەمە گوزارشتی نائارامی و نەشارەزاییە، ئەمە سڵاوکردنە لە نووسین نەک نیشتەجێبوون.
لێرەدا دەبێت بڵێین بێهۆ نییه‌، که‌ بوونی مرۆڤی کورد وه‌ک نه‌بوو ته‌ماشا کراوه‌؛ وه‌ک ئه‌وه‌ی بوونێکی له‌م جیهانه‌دا نه‌بێت. بوون له‌نێو جیهاندا بریتییه‌ له‌ بوونێکی په‌یوه‌ندیکه‌رو چالاک؛ به‌ڵام ئایا مرۆڤی کورد بوونێکی چالاکی له‌ جیهاندا هه‌یه‌ و هه‌بووه‌؟ ئەم مرۆڤە تەنانەت هەست بە قەیرانەکانی بوونی خۆی ناکات، چونکە هەستکردن، ئاگایی بۆ جوڵەیە دەتوانێت هەنگاوی دەرچوون لە قەیران بنێت، بەڵام تێبینی دەکەین ئەم ئاگاییە نییە، زیاتر ناڕازیبوون و پرتەو بۆڵە هەیە، نەک پرۆژە.

هایدیگه‌ر پێیوایه‌ تێکست راستی بوون دەردەخات؛ (دازاین)یش ئەو هەبووەیە راستی بوون ده‌ردەخات. لێرەدا تێکست ده‌بێته‌ ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ی کاریگه‌ری و پرسیارو گومان، نیگه‌رانمان ده‌کات. بەڵام تێبینی بکەین مرۆڤی کورد لە ئیستادا نووسین و بخوێن و بنووسی هەیە. ئەمەش هۆکاری سستی و بێجوڵەیی، بوون و ژیانی مرۆڤی کوردە.‌ ئەمڕۆ زیاتر لە رابردوو نووسین دەبینرێت. دەپرسین ئەگەر ئەم نووسینانە تێکستن ئەی جوڵە بۆ نابینرێت؟ کێشەی ئەم مرۆڤە کوردە لەوێدایە، کاتێک تێکستەکانیش دەبینێت یاخود وەریدەگێڕێت ناتوانێت وەک تێکست مامەڵەی لەگەڵ بکات و نیگەران و نیشتەجێبێت، چونکە بەشێکی دوور لەنیگەرانی تێکستەکان وەردەگێڕێت. چونکە تێکست وه‌ک هه‌ر بوونێکی زیندوو ده‌توانێت جوڵه‌ بخاته‌ نێو ژیان و بوونمانه‌وه‌. به‌ڵام کاتێک تێکستمان نییه‌؛ جوڵه‌و زیندوێتیشمان نییه‌. به‌ زمانێکی باو بڵێین ئه‌م دۆخه‌ هه‌ڵگری گوتاری لەکارکەوتوو، مانه‌وه‌یه‌؛ له‌نێو ترسداین و نیگه‌رانیمان نییه‌؛ واته‌ بوونێکی ناره‌سه‌ن نه‌ک نیگه‌رانمان هەیە، بوونێک دڵنیانییە له‌بوونی، به‌ڵکو پێویستە دڵنیابێت له‌بوونی و بۆی نیگەران‌بێت. ترسمان به‌ڵگه‌ی بوونمانه‌؛ نه‌ک نیگه‌رانیمان.

لەکۆتاییدا ده‌رنه‌که‌وتن یاخود به‌ ئیفلیج ده‌رکه‌وتنی په‌یوه‌ندی؛ گوزارشت له‌ نه‌خۆشی تێکست و ناره‌سه‌نی نووسەرو وه‌رگر دەکات‌. له‌به‌رئه‌وه‌ سێکوچکه‌کە سیانه‌ی په‌یوه‌ندی سازکه‌رن و پرۆسه‌یه‌کی دیالێکتیکی ئۆنتۆلۆجی پێکه‌وه‌یان گرێده‌دات. مه‌به‌ستیش له‌ دیالێکتیکی ئۆنتۆلۆجی بریتییه‌ له‌و کرده‌و جوڵه‌یه‌ی له‌نێو ئه‌م سیانه‌ پێکه‌وه‌ به‌ستراوه‌دایه‌؛ که‌ وه‌ک هه‌بووی زیندوو په‌یوه‌ندی و جوڵه‌و گه‌شه‌یان له‌نێواندا هه‌یه‌. تەنانەت ئه‌گه‌ر دیالێکتیکیانه‌ له‌ سێکوچکه‌که‌ بڕوانین، ده‌بێت ئه‌م جوڵه‌و بزاوته‌ ده‌رکه‌وێت. بۆ نمونه‌(نووسه‌ر/تێز-تێکست/دژە‌تێز-وه‌رگر/تێهەڵکێش) له‌م پرۆسه‌یه‌دا جوڵه‌ و گه‌شه‌کردن ئاماده‌یی هه‌یه‌، واته‌ جوڵه‌و چالاکی نووسه‌ر، تێکست سازده‌کات، له‌ جوڵه‌ی تێکسته‌وه‌ خوێنه‌ر ده‌بینرێت. لێره‌وه‌ خوێنه‌ر ده‌بێته‌ ده‌رخه‌رو دیارکه‌وتی چالاکی ژیان، به‌ڵام ئه‌م جوڵه‌یه‌ی ژیان له‌ کوێی ژیانی مرۆڤی کورددا ده‌رده‌که‌وێت، ئه‌گه‌ر نووسه‌رو تێکستمان هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر رۆژانه‌ ئه‌م هه‌موو نووسینه‌ گوزارشت له‌ جوڵه‌ی نووسه‌رن، ئه‌ی جوڵه‌ی خوێنه‌ر و تێکست کوا؟ ئایا جوڵه‌ی خوێنه‌ر په‌یوه‌ست‌نییە به‌ جوڵه‌ی ژیانه‌وه‌؟

—————
سەرچاوەکان:

٤٨ـ س.پ، لا، ٢٨٦.
٤٩ـ س.پ، لا. ٢٦٢.
٥٠ـ س.پ. ، ٢٦٢-٢٨٧.
٥١ـ س.پ. لا ٢٩٠.
٥٢ـ ڕێبین خلیل قادر، نامەی ماستەر-میتۆدی رەخنەی تەواوکاری(التکاملي) لەئەدەبی کوردیدا، هەردوو کتێبی(شیعرو ئەدەبیاتی کوردی)و(کاروانی شیعری نوێی کوردی) بەنموونە. زانکۆی سەلاحەدین٢٠٠٦-٢٠٠٧. لا٤١، ٦٤.
٥٣ـ د.یادگار لطیف شارەزووری، تیۆرەکانی وەرگرتن، لەئیستاتیکای وەرگرتنەوە بۆ رەخنەی هاتنەوەڵامی خوێنەر. لەبڵاوکراوەکانی شانزهەمین فیستڤاڵی گەلاوێژ-سلێمانی ٢٠١٢. لا، ٢٧.
٥٤ـ پیتەر هاڵبێرگ و دانەرانی تر، تیۆری ئەدەبی و شێوازناسی، وەرگێڕان و ئامادەکردنی د.ئەنوەر قادرمحمەد، مەڵبەندی کوردۆلۆجی-سلێمانی، ٢٠١٠، لا، ١٦٩.
٥٥ـ رێبین خلیل قادر، میتۆدی رەخنەی تەواوکاری،لا، ٦٣.
٥٦ـ گۆڤاری رۆشنگەری-سلێمانی، ژمارە ٣٤، ئومێد حمەعلی، مەرگی دانەر: کۆتایی راستینەی رەها..لا، ٥٧٥.
٥٧ـ د. محەمەد کەمال، نیتشەو پاش تازەگەری، دەزگای سەردەم-سلێمانی، ٢٠٠٦، لا، ٥٨.
٥٨ـ گۆڤاری رۆشنگەری، لا.٥٧٦-٥٧٧.
٥٩ـ جۆن هال، ولیام بویلوور، ولیامز شۆپان، چەند وتارێک دژی بونیادگەری، وەرگێڕانی، حسەین لەتیف. بەڕێوەبەرایەتی چاپ و بڵاوکردنەوەی سلێمانی، ٢٠١٣. لا ١٦.
٦٠ـ د.محەمەد کەمال، سارتەرو خوێندنەوەیەکی نوێ، دەزگای سەردەم-سلێمانی، ٢٠٠٣. لا. ٦٧.
٦١ـ د. کەمال میراودەلی، فەلسەفەی جوانی‌و هونەر-ئیستاتیکا، چاپی دووەم، خانەی چاپ وبڵاوکردنەوەی قانع-سلێمانی-٢٠٠٥. لا، ٢٦٨-٢٦٩.
٦٢ـ گراهام آلن، رولان بارت، ترجمەی پیام یزدانجو، نشر مرکز-تهران. ص ١١٣.
٦٣ـ س.پ.، ص. ٧٠.
٦٤ـ پیتەر هاڵبێرگ و دانەرانی تر،تیۆری ئەدەبی و شێوازناسی.لا، ١٤٨.
٦٥ـ پ.س.لا، ١٥٢.
٦٦ـ دیاردەگەری..٥٣.
٦٧ـ بابەک ئەحمەدی،حەقیقەت و جوانی ٦٢٥.
٦٨ـ کۆوانە، رامین جهانبگلو،http://www.agorapf.org/heidegger3.
٦٩ـ د.یادگار شارەزووری، دیاردەگەری لا.٤٠.
٧٠ـ بابەک ئەحمەدی، ئەفراندن و ئازادی، وەرگێڕانی مەسعود بابایی، دەزگای موکریان-هەولێر، ٢٠٠٧. لا ٣١.
٧١ـ د.یادگار شارەزووری، دیاردەگەری.لا ٤٥.
٧٢ـ گۆڤاری رۆشنگەری، لا ٥٨٦.
٧٣ـ . د.علی طاهر حسین، د.شنۆ محمد محمود، زاراوەی ئاسۆی چاوەڕوانی و خوێندنەوەی دەقی شیعری. گۆڤاری زانکۆی سلێمانی، ژمارە ٣٣، ٢٠١٢.. لا٦٠.
٧٤ـ د.یادگار لطیف شارەزووری، تیۆرەکانی وەرگرتن لەئیستاتیکای.. لا، ٣٤.
٧٥ـ بابەک ئەحمەدی، حەقیقەت و جوانی لا. ٤٦٢-٤٦٣.
٧٦ـ د.علی طاهر حسین، د.شنۆ محمد محمود، زاراوەی..لا. ٦٣.
٧٧ـ د.یادگار شارەزووری، تیۆری وەرگرتن، لا ٣٢.
٧٨ـ بابەک ئەحمەدی، حەقیقەت و جوانی.٥٠٥-٥١٢.
٧٩ـ جان پول سارتر، ادبیات چیست..ص١٥-١٦.
٨٠ـ بەختیار عەلی، خوێنەری کوشندە، چاپخانەی رەنج-سلێمانی. لا ٥٨.
٨١ـ عبدولموتەلیب عەبدوڵڵا، داهێنان سەر بەکەشفکردن‌وخەون ودنیابینیە-گفتوگۆی ئەدەبی و فکری، دیداری هەرێم عوسمان، لەبڵاوکراوەکانی یەکێتی نووسەرانی کورد-هەولێر-٢٠١٢. لا ١٨٠-١٨٢.

بەشی یەکەم …….

سەرەتا

ئەم لێکۆڵینەوەیە، بە ناونیشانی’بنەمایەکی ئۆنتۆلۆجی بۆ رەخنە’ هەوڵێکە بۆ بنیادنانی روانین و ئایدیایەکی نوێ لەبارەی رەخنەوە. بێگومان بیرکردنەوە لە پێشنیازو خستنەڕووی ئایدیای نوێ بۆ رەخنە، کارێکی ئاسان‌نییە، بەڵام هەوڵمداوە، بە سودوەرگرتن لە ئەزموونە پێشینەکانی بواری رەخنەو رەخنەکردنیان لەسەر بنەمای ئەو ئایدیایەی بۆ بنیادنانی ئایدیا نوێیەکە یاریدەدەر بووە، ئایدیاکە بخەمەڕوو. ئەم ئایدیایە* سودی لە ئۆنتۆلۆجی، بەتایبەتی ‘ئۆنتۆلۆجی بنەڕەتی’ فەیلەسوفی بەناوبانگی ئەڵمانی مارتن هایدیگەر وەرگرتووە. هایدیگەر لە کتێبی’بوون و کات'(١) جەخت لەسەر بوون و نائامادەیی و بەلاڕێدابردنی پرسی بوون لەمێژووی فەلسەفەدا دەکات.

ئەو لەم کتێبەدا شۆڕشێکی فەلسەفی لەسەر بنەمای گەڕانەوە بۆ پرسی بوون دەخاتەڕوو(٢). لەم کارەدا رەخنە وەک ئۆنتۆلۆجی و ئۆنتۆلۆجی رەخنە لەسەر بنەمای پەیوەندی تەماشکراوە، واتە چەند جۆرێکی پەیوەندی پەیوەست بە نووسین** خراوەتەڕوو. لێرەوە لەسەر بنەمای پەیوەندی ئۆنتۆلۆجی سێکوچکەی’نووسەر-تێکست-خوێنەر’ ئایدیا نوێیەکە خراوەتەڕوو. ئەم سێکوچکەیە پەیوەندییەکی ئۆنتۆلۆجی لەنێوانیاندایە و لەیەکدی دابڕاونین، کە لە زۆرینەی تیۆرە کۆن و نوێیەکاندا لەیەکدی دابڕێنراون و هەر تیۆرەو جەختی لەسەر یەکێکیان کردووە، بەڵام لێرەدا وەک پەیوەندی ئۆنتۆلۆجی دەبنە بنەما بۆ رەخنە. چونکە لێڕوانین بۆ سێکوچکەی ئاماژەبۆکراوە دوور لە روانینی بابەتی و خودیانەیە. لەبەرئەوەی بەرکەوتن و کارلەیەککردنی نێوان هەبووەکان جیاوازە لە پەیوەندی سێکوچکەکە، (کورسی و مێز، یان پەردەو پەنجەرە ناتوانن هەستی بەرکەوتن و پەیوەندی بکەن) لێرەوە سێکوچکەکە بە هەبووی زیندوو دادەنێین، کە بەر یەکدی دەکەون و کار لەیەکدی دەکەن(٣).

ئەم کارە هەوڵێکی سەرەتاییە بۆ کاری ئایندە، کە چۆن بکرێت ئەم ئایدیا نوێیە بکرێتە بنەمای میتۆدو تیۆرەیەکی نوێ بۆ تێگەیشتن و نیشاندانی تێکست‌و بڕیاردانی رادیکاڵ لەبواری رەخنەو جیاکردنەوەی تێکست لە ناتێکست. لێرەدا زۆر بە وردی چەمک و واتا فەلسەفییەکان باسنەکراون، بەڵکو بەپێی پێویستی باسەکە خراونەتەڕوو، لەبەرئەوە بۆ تێگەیشتنی گرنگە خوێنەر شارەزایی لە فەلسەفەی هایدیگەردا هەبێت.

لەپەراوێزی کارەکەشدا بە کورتی رەخنەیەکی بنەڕەتیمان ئاراستەی ناوەندی رۆشنبیری و رەخنەی کوردی گرتووە، پرسی بوون و نەبوونی رەخنەو جیاکردنەوەی سێکوچکەکەمان باسکردووەو لەسەر بنەمای ئایدیا نوێیەکە گریمانەی رەتکردنەوەی دابەشبوونی سێکوچکەکەمان کردووە. هاوکات بنەمای رەخنەو بەرهەمهێنانی گوتاری دروستیش بریتییە لە ئازادی و بنەمای هەستکردن بە رەخنەش بریتییە لە هەستکردن بە جوڵەو بزاوت، کە وەک چاودێرێک پێمانوایە ئازادی‌و جوڵەو بزاوت بە مانا فراوانەکەی نابینرێت. لە کۆتاییدا سەرچاوەکان خراونەتەڕوو، ئەنجامی باسەکە نەخراوەتەڕوو لەبەرئەوەی بەپێویستم نەزانیوە، چونکە سەرجەمی باسەکە هەوڵە بۆ رێخۆشکردن بۆ دۆزینەوەو گەیشتن ئەنجامی کردەکی.

بەشی یەکەم: چەمکەکان و ناساندنی ئایدیاکە

چەمکە کلیلییەکان و پەیوەستکردنی بە ئایدیاکەوە

١ــ ئۆنتۆلۆجی

لەمێژووی فەلسەفەدا بە چەندین بیرکردنەوەی جیاواز باسی بوون کراوە. بەڵام هایدیگەر دەڵێت باسکردنی بوون تازەیە. لەبەرئەوەی لە باسە فەلسەفییەکانی پێشوودا لەبری بوون لە هەبوو کۆڵراوەتەوە، یان بوون پشتگوێخراوە، یاخود وەک ئاشکرایەک، کە پێویست نەکردەیە بۆ گومان و پرسیاکردن لەبارەیەوە باسکراوە.(٤) بۆ نموونە ئەرستۆ ”بوون به‌ هه‌مه‌كی و گشتگرو بنه‌ڕه‌‌تی هه‌موو بوونه‌ هه‌نده‌كیه‌كان داده‌نێت‌ و له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ده‌یكات به‌ بوونێكی به‌رزو تاك و سه‌ده‌می یه‌كه‌م بۆ جیهان. ئه‌م دوو شێوازی لێكدانه‌وه‌یه‌ به‌دوو جۆری ناكۆك و دژ وه‌ستاو ڕاڤه‌ی ڕاستی بوونمان بۆ ده‌كه‌ن. شێوازی یه‌كه‌م به‌ته‌نیا بوونه‌ به‌رزه‌كه‌ به‌ڕاستی له‌‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات و جیهان ده‌كات به‌ پاشكۆو ئافه‌ریده‌كراوی ئه‌و. دووه‌میشیان ڕاستی بوون و جیهان له‌ یه‌كدی جیاناكاته‌وه‌و باوه‌ڕ به‌ڕاستیه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی جیهاندا ناهێنێت”(٥). لێرەدا ئەرستۆ باسی ئۆنتۆلۆجی ناکات؛ لەبەرئەوەی بوونی وەک هەبوو پێناسکردووە.

هەروەک کانت کاتێک باسی فینۆمین/دیاردە، نۆمین(ئەوەی ناناسرێت و بوونی دیاردەی لەسەر وەستاوە) دەکات؛ نۆمین دەکاتە بنەمای فینۆمین.(٦) بەڵام ئەم بنەمایە بەبڕوای ‘کانت’ لە تێگەیشتنی مرۆڤ بە دەرە’ترانسێند’ە. هایدیگەر گومان لەم بنەما نەناسراوە دەکات، کە کانت بە بنەمایەکی بەڵگەنەویستی دەزانی‌و مرۆڤی ناتوانا دەکرد لەناسینی و بەڵام دەبوو باوەڕیش بە بوونی بکات(٧). یاخود هیگڵ پێناسه‌ی ‘بوون’ وه‌کو ”ڕاسته‌وخۆیه‌کی دیارینه‌کراو”ده‌کات(٨). لەبەرئەوە بۆ تێگەیشتن لە ئۆنتۆلۆجی پێویستیمان بە تێڕوانینی هایدیگەر هەیە؛ چونکە ئەو پێیوایە بوون ئەوەنییە، کە نەیناسین.(٩) بەڵام ئەوەی دەتوانێت بیناسێت و پرسیاری لەبارەوە بکات ‘دازاین-بوون لێرە- جیهان’ە؛ واتە ئەو مرۆڤەی لە جیهاندایە، بوون نیشتمانی ئەوە(١٠). ئەم هەبووە پرسیار لەبارەی بوونەوە دەکات؛ چونکە تاکە هەبوویەکە، کە خۆی بەشێکە لە بوون و دەتوانێت لەبارەی بوونەوە بپرسێت، چونکە بوون بۆی کێشەئامێزە(١١). وەک چۆن بۆ نووسەرو خوێنەر، تێکست کێشەئامێزە. لەم توێژینەوەیەدا تێکست وەک جیهان/بوون دانراوە. لە تێگەیشتنی هایدیگەردا دازاین هەبوویەکی گرنگی نێو بوونە، بوون بەبێ ئەم هەبووە ناناسرێت. ئێمەش خوێنەرو نووسەرمان وەک ئەو هەبووە داناوە؛ کە لەگەڵ و لەنێو ‘تێکست’دا دەژی و دەیناسێت. لەبەرئەوە بەبێ خوێنەرو نووسەر، تێکست ئەگەری پەیوەندی، تێگەیشتن‌و ناسین فەراهەم ناکات. هاوکات ناسینی خوێنەرو نووسەریش مەرجی تێگەیشتنی تێکستن؛ واتە سیانەی پێکەوەبەستران و بەبێ تێگەیشتن لەم سێکوچکەیە رەخنە پێکنایەت. دەشتوانین بڵێین لە میانەی نیشتەجێبوونی خوێنەرو نووسەر لەنێو تێکستدا دەرفەتی ناسینی سێکوچکەکە فەراهەم دەبێت، تێکست خوێنەرو نووسەرمان پێدەناسێنێت، خوێنەرو نووسەریش تێکست. وەک هایدیگەر دەڵێت”لەگەڵ هەموو تێگەیشتنێکدا بۆ جیهان لە بوون تێدەگەین و بەپێچەوانەشەوە دروستە”(١٢).

ئەم سیانە میوانداری یەکدی دەکەن. چونکە هەرسێکیان خاوەن سێ ماڵی بەیەکەوەبەستراوی سەربەخۆن، بەبێ یەکدی ناکرێت گریمانەی هەبوونی ماڵی یەکێکیان بکرێت. شاعیرێک لەرێگەی شیعرەوە خوێنەر بانگهێشتی جیهانی شیعر دەکات، فەیلەسوفێک لەرێگەی فەلسەفەوە بانگهێشتی جیهانی فەلسەفەمان دەکات، کاتێک ئەفلاتون یان هایدیگەر باسی شیعر دەکەن میوانداری جیهانی فەلسەفە نەک شیعرمان دەکەن. لەبەرئەوە لەم توێژینەوەیەدا جەخت لەسەر ئەوەیە، هەبوونی یەکێک لەم سیانە مەرجی هەبوونی ئەوانی دییە؛ بەپێچەوانەوە نەبوونی یەکێکیان، نەبوونی ئەوانی دیکەیە. واتە لەسەر بنەمای ئۆنتۆلۆجی، تێکست بەبێ خوێنەرو نووسەر گریمانە ناکرێت، وەک چۆن بۆ ناسینی بوون دازاین پێویستەو تاکە هەبوویەکە بە پەیوەندی بە بوونەوە بوون دەناسێت. دازاینیش بۆ بوونی پێویستی بە بوونە. هەروەک مەرجی بوون و شێوازی رەسەنێتی و ناڕەسەنێتی دازاین پەیوەستە بە نیگەرانی، پرسین، تێگەیشتن‌، لەجیهاندابوون و لەگەڵ ئەواندا بوون(١٣). لەبەرئەوە گەر واقعیانە وێنەی نووسین بکێشین، دەڵێین، بریتییە لە خستنەبەردەم و راگەیاندن، واتە نووسەرێک، کە دەنووسێت، شتێکی هێشتا نەناسراوی خستووەتە نێو بوونەوە، ئەم نووسینە پێویستی بە دۆزینەوەو پەیوەندییە؛ خوێنەرو نووسەر رووبەڕووی هەبوویەک لەنێو جیهاندا دەبنەوە(١٤). لێرەدا جۆرێک لە فراوانکاری دەکەین و دەڵێین نووسین خۆی جیهانەو خوێنەر رەسەنانە لەنێویدا دەژی بۆئەوەی دەریبخات و رایبگەێنێت(١٥). دەرخستن و راگەیاندن، بریتییە لە داهێنانی خوێنەر وەک کردەی جیهانسازی.

هایدیگەر لەسەر بنەمای ئەو رەخنە رادیکاڵەی لە مێژووی فەلسەفەی دەگرێت سەبارەت بە لەبیرکردنی پرسی بوون و باسکردنی هەبوو(ئۆنتیک) لەبری بوون؛ بۆ بوون دەگەڕێتەوەو پرسیاری لەبارەوە دەکات. لەسەر ئەم بنەمایە پێمانوایە بەشێکی زۆری رەخنەی پێشوو لەسەر لایەنێکی رەخنە وەستاوە؛ توێژینەوەکان زیاتر ئۆنتیکی بوون نەک ئۆنتۆلۆجی، واتە نووسەر یان تێکست، یاخود خوێنەر کراونەتە سەنتەر. بەڵام روانینی ئۆنتۆلۆجیانە بریتییە لە یەکخستن و گەڕانەوە بۆ بوونیان؛ لەبەرئەوەی لە بوونیاندا پێکەوە بەستراون. خوێنەرو نووسەر دەتوانن پەیوەندی لەگەڵ تێکست بگرن و پرسیار بکەن و لە تێکست بگەن و واتای بدۆزنەوەو نووسین بە تێکست بکەن. لە بوارێکی کراوەو ئازاددا تێکست بۆ نووسەرو خوێنەر(دازاین) دەردەکەوێت، تاوەکو رابگەیەنرێت. هاوکات کەشفی تێکست کەشفی خوێنەرو نووسەرە؛ راستە ناسینی ئۆنتیکی سەرەتایەکی گرنگە بۆ ناسینی ئۆنتۆلۆجی، بەڵام مانەوە لەناسینی ئۆنتیکی و هەبووەکاندا ناسینێکی ئۆنتۆلۆجی و بنەڕەتی نییە(١٦).

٢ـ پێشمەرجە ئۆنتۆلۆجییەکانی دازاین

به‌پێی پرۆژەکەی هایدیگه‌ر بۆ بوون‌و بوونی مرۆڤ(دازاین)، که‌ (دازاین) بوونه‌ له‌نێو جیهاندا؛ واته‌ وه‌ک دیارده‌یه‌کی بوونه‌کی گریمانه‌ی بوونی مرۆڤ به‌بێ له‌ جیهاندا بوون ناکرێت. مه‌به‌ست له‌ ئۆنتۆلۆجیاش ئه‌وه‌یه‌، که‌ بوونی دازاین له‌سه‌ر چه‌ند پێشمه‌رجێک وه‌ستاوه‌و بوونی به‌بێ بوونی ئه‌و پێشمه‌رجانه‌ نایه‌ته‌ دی. ئه‌و پێشمه‌رجانه‌ش (بوون له‌نێو جیهاندا- بوون له‌گه‌ڵ ئه‌وانیتر- بوون رووه‌و مردن(بوونێکی کاتمه‌ند)-نیگه‌رانی)(١٧) هاوکات دکتۆر محه‌مه‌د که‌مال ‘داهێنان’یش وه‌ک پێشمه‌رجێک بۆ زیاد کردووە. واته‌ مرۆڤ، که‌ دێته‌ بوون به‌م پێشمه‌رجانه‌وه‌ دێته‌ بوون، مرۆڤێک نادۆزینه‌وه‌ له‌ جیهاندا نه‌بێت، یاخود بوونی په‌یوه‌ست نه‌بێت به‌ مردن و کاتمه‌ند نه‌بێت. یاخود نیگه‌ران نه‌بێت. مرۆڤێک بوونی نییه،‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانیتردا نه‌بێت، یاخود ته‌نیا هه‌بێت و ئه‌وانیتر بوونیان نه‌بێت(ده‌کرێت ته‌نیایی هه‌ڵبژێرێت، به‌ڵام بوونی وه‌ک لایه‌نی وجودی په‌یوه‌سته‌ به‌ بوونی ئه‌وانیتره‌وه‌-ئه‌وانیتر ده‌بێت هه‌بن، بۆ ئه‌وه‌ی دازاین هه‌بێت)(١٨). هەروەها من پێموایە دەکرێت(ویست/هێز/توانا)ش بکرێتە پێشمەرجێک. ئەمەش لەسەر بنەمای سودوەرگرتن لە ئەرستۆ بۆ غەریزەی زانین لای مرۆڤ، یاخود هێز لای نیتشە، کە کردبوویە بنەمای بوون، هەروەک شۆپنهاوەر ویست و ئیرادەی کردبووە بنەما. ئەم پێشمەرجە پەیوەستە بە ویستی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن، هەڵبژاردن، پەیوەندی و زانین، واتە مرۆڤ بەو پێیەی ناتەواوە ئەوا ویست و هێزی خۆتەواوکردن و خۆناسی هەیە***.

به‌پێی فه‌لسه‌فه‌ی هایدیگه‌ر بوونی مرۆڤ ناته‌واوه‌و بێ جه‌وهه‌ره‌، یاخود بوونێکی ئه‌گه‌ربه‌نده‌، مرۆڤ بێ جەوهەرو ناته‌واوه‌و ئه‌گه‌ری له‌به‌رده‌مدایه‌و ئه‌گه‌ره‌کانی بوونی هه‌ڵده‌بژێرێت بۆ ئه‌وه‌ی بوونی خۆی ته‌واو بکات. من به‌ خوێنەر یان نووسه‌ری له‌دایک نه‌بووم، خوێنەربوون، نووسه‌ربوون‌ ئه‌گه‌رن و هه‌ڵمبژاردوون. یاخود هه‌ر پرۆژه‌و ناسنامه‌یه‌ک ئه‌گه‌رن له‌به‌رده‌مانداو هه‌ڵیده‌بژێرین و بوونی ناته‌واوی خۆمانی پێ پڕده‌که‌ینه‌وه‌. لێره‌وه‌یه‌ دکتۆر محه‌مه‌د که‌مال له‌ کتێبی ‘بوون و داهێنان’دا، داهێنانیش وه‌ک پێشمه‌رجێک زیاد ده‌کات؛ که‌ بێگومان زیادکردنه‌که‌ی لۆجیکییه‌؛ له‌به‌رئه‌وه‌ی مرۆڤ ناته‌واوه‌ به‌ داهێنانی ئه‌گه‌ره‌کانی بوونی خۆی ته‌واو ده‌کات(١٩). مرۆڤ شت نییه تا پڕبێت‌، بەڵکو ناته‌واوه‌و پڕه‌ له‌ جوڵه‌ و به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی داهێنانی ئه‌گه‌ره‌کانیدایه‌؛ ئه‌گه‌ره‌کانیش دنیایه‌کی فراوان و کراوه‌ن له‌به‌رده‌ممانداو هه‌ڵیانده‌بژێرین. به‌ڵام ئه‌وه‌ هه‌ڵبژاردن نییه‌، کاتێک چاولێکه‌ری باڵا ده‌بێت، بۆ نموونه‌ بوون به‌ دادوەر یان پزیشک و دکتۆر، له‌به‌رئه‌وه‌ی خواستی زۆری له‌سه‌ره‌، نابێت بە هه‌ڵبژاردن، به‌ڵکو داواکارییه‌؛ کۆمه‌ڵگا و ئه‌وانیتر داوایان کردووه‌. یاخود نووسەرێک رۆمان دەنووسێت، چونکە خواستی لەسەرەو بازاڕی گەرمە. لێره‌وه‌ کاتێک له‌بری هه‌ڵبژاردن، داواکاری و به‌جێهێنان دێته‌ ئاراوه، بوونی ناره‌سه‌ن دەردەکەوێت، به‌ڵام بوونی ره‌سه‌ن ئه‌و بوونه‌یه‌، خۆی ئه‌گه‌ره‌کانی بوونی هه‌ڵده‌بژێرێت، نه‌ک خواستی ئه‌وانیتر پێی هه‌ڵبژێرن. لێرەوەیە رەسەنێتی نووسەر، لەسەر هەڵبژاردنی چەند وشەیەکی سنووردار لەنێو وشەی بێسنووردا گریمانە دەکەین. لەگەڵ هەموو ئەو پێشمەرجانەشدا بوونی مرۆڤ لە جیهاندا وەک شتەکانی دیکە نییە، بەڵکو بوونێکی تێگەیشتندارە، واتە خاوەنی تێگەیشتنە، لەبەرئەوەی دەتوانێت بوونی خۆی هەڵبژێرێت(٢٠).

٣ــ جۆرەکانی پەیوەندی‌و پەیوەندی داهێنەرانە وەک مەرجی رەخنە

بوونی مرۆڤ بریتییە لە پەیوەندی. لەبەرئەوە لەناو هەبووەکاندا، مرۆڤ تاکە هەبوویەکە توانای پەیوەندیکردنی هەیەو بە پەیوەندی دەژی. هایدیگەر پێیوایە دازاین بەو تایبەتمەندیانەی هەیەتی ”له‌ بوونیدا په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ بووندا هه‌یه‌. په‌یوه‌ندیه‌ک، که‌ سه‌ر به ‌خودی بوونه”‌(٢١). دازاین نزیکترینە لە بوونەوە؛ ئەم نزیکییە ویست بە دازاین دەدات لە بوون بپرسێت. بەڵام، پەیوەندی دازاین بە بوونی خۆیەوە ‘پێش ئۆنتۆلۆجیانەیە'(٢٢)دەکرێت ئەم پەیوەندییە بۆ پەیوەندی ئۆنتۆلۆجی بڕوات. واتە کاتێک پەیوەندی دازاین لەسنووری دازاین و هەبووەکاندا دەمێنێتەوەو بۆ پەیوەندی بە بوونەوە پەلناکێشێت، ئەوا پەیوەندییەکە پێش ئۆنتۆلۆجی‌یە، چونکە پەیوەندیی هەبووەکانە، بەڵام ئەم پەیوەندییانە بە بوونی رەسەن بۆ پەیوەندی و پرسین لەبارەی بوونەوە هەنگاودەنێت، بە ئاگایی لەبارەی بوونەوە پەیوەندییەکە ئۆنتۆلۆجی دەبێت.

سەبارەت بە ئۆنتۆلۆجی رەخنە پەیوەست بە سێکوچکەی ‘نووسەر-تێکست-خوێنەر’ بریتییە: لە دەرکەوتنی و دیارخستنی راستی بوون. ئەزموونە جیاوازەکانی خوێنەرو نووسەر پەیوەست بە راستی بوونەوە؛ لە تێکستدا نیشاندەدرێت، لەبەرئەوە تێکست پانتایی نیشاندانی راستی بوونە(٢٣). دەشکرێت پەیوەندی بە ‘بوون’ەوە بەمجۆرە بیخەینەڕوو، کە لەنێو بوارە جیاوازەکاندا دەردەکەوێت، گرنگە تێکستی پەیوەندیکراو، خوێنەر پەلکێشی پرسین لە بوون بکات، بۆ نمونە شیعرێک خوێنەر بۆ پرسی بوونی شیعر ببات، بێگومان لەنێو جیهانی شیعردا پرسین لەبوونی گشتی سەرهەڵدەدات.
لەنێو ئەم پانتاییەدا پەیوەندی بنەڕەتەو ناپەیوەندی بنەڕەتی ناتێکستە؛ واتە لە دەرەوەی پانتایی بووندا گریمانەی تێکست و پەیوەندی ناکرێت. پەیوەندی خاڵی بنەڕەتییە بۆ جیاکردنەوەی تێکست لەنووسین. چونکە سروشتی نووسین هەماهەنگ بە بوونی دازاین پەیوەست بە بوونەوە، سروشتێکی پەیوەندیئامێزی هەیە، لەبەرئەوە ‘نووسین یان تێکست’ چەشنی جیهانێکە، کە ئەگەری سەفەر(سەفەر بۆ ماڵی بوون و ئەزموونی نووسەر پەیوەست بە بوونەوە) بۆ خوێنەر فەراهەمدەکات.(٢٤). هاوکات بەبێ ئەم پەیوەندی و سەفەرە ئەگەری جیاکردنەوەی نووسین بۆ تێکست و ناتێکست نەکردەیە. رەخنەش کاتێک ئۆنتۆلۆجیانەیە، کە پەیوەندییەکە لەسەر هەبووەکان و بەشەکانی نووسین نەمێنێتەوە، بەڵکو بۆ بوونی تێکست بڕوات.

لەم توێژینەوەیەدا چەند جۆرێکی پەیوەندی باسکراوە، کرداری خوێندنەوەش وەک پەیوەندیکردن دەناسێنێت، کە لەسەر بنەمای روکەشی، قوڵی‌و رۆچوون لەنێو سێکوچکەکەدا دیاردەکەوێت. یاخود پەیوەندی سەرجەمی و پارچەی، گشت بوون یاخود کەرتکردنی بۆ هەبووەکان، تەواوی تێکست یاخود لەتکردنی بۆ فۆرم و ناوەڕۆک، ئەم ئامادەییە بۆ پەیوەندی دۆزینەوەی جۆری پەیوەندی و مامەڵەکردن دەردەخات. جۆرج بۆلیە لەسەر بنەمای پەیوەندی مرۆڤ بە جیهانەوە دەڵێت”پێم بڵێ چۆن پەیوەندییەکانت دەبەستیت لەگەڵ جیهانی دەرەوە، ئەوجا منیش پێت دەڵێم تۆ کێیت”(٢٥)ئێمەش دەڵێین جۆری پەیوەندییەکان خوێنەر و نووسەر لەنێو تێکستدا نیشان دەدات. خوێنەری رەسەن بەنیشتەجێبوونی لەنێو تێکستدا پەیوەندییەکی داهێنەرانەی لەگەڵ نووسیندا دەبێت‌و دەتوانێت جۆرو چۆنیەتی پەیوەندی نووسەریش لەنێو نووسینەکەدا دەستنیشان بکات. پەیوەندی نووسەر بە جیهانەوە خۆی بۆ خوێنەری رەسەن نیشاندەدات و لەسەر ئەو بنەمایە نووسین بۆ خوێنەر دەردەکەوێت، کە تێکستە یاخود ناتێکست. یان تێکست ئەگەری پرسین لەبارەی بوونی خۆیەوە بۆ خوێنەر واڵادەکات.

لینکی نێوان نووسەرو خوێنەر پەیوەست بە بوون(تێکست) لەسەر بنەمای رەسەنێتی و نیگەرانی بنیاد دەنرێت. خوێنەر هەیە تەنیا پەیوەندییەکی بەکارهێنەرانەی لەگەڵ تێکست هەیە، خوێنەریش هەیە پەیوەندییەکی بەرهەمهێنەرانەی هەیە، هەروەک خوێنەر هەیە پەیوەندی داهێنەرانەی لەگەڵ تێکست هەیە. هاوکات ‘بنووس’یشمان هەیە، کە پەیوەندی نائامادە دەگرێت بۆ نموونە لە نووسینی راپۆرتی رۆژنامە، کە تەنیا پەخشی نووسین دەکات، بێئەوەی تێکستەکەی بینیبێت و خوێندبێتییەوە پەخشی‌دەکات. یاخود پەیوەندی بەکارهێنەرانە، دەکرێت لەو نامەی ئەکادیمی و نووسینانەدا بیبینین، کە بێ تێگەیشتنێکی قووڵ لە تێکست و پەیوەندییەکانی تێکست بە بوونی و تێکستەکانی دیکە و بوونەوە بەگشتی، تێکست پارچە پارچە دەکەن بەمەبەستی بەکارهێنانی بێئەوەی ئەو بەکارهێنانە بەرهەمێکی داهێنەرانەی لێبکەوێتەوە(دەکرێت بە ‘نووسەرەوە یان نووسینکەر’یش ناوبنرێن). کەم نین ئەو نامەی ئەکادیمی و نووسینە بەناو رەخنەییانەی، کە بێئەوەی لەتێکست تێگەیشتبن راڤەی دەکەن، سەرئەنجامیش نووسینە رەخنەییەکەیان بریتییە لە ریزکردنی وشە، چونکە لەم پەیوەندییەدا خوێنەر بەتێگەیشتنێکی قوڵ و دڵسۆزییەوە لەنێو تێکسدا ناژی؛ تاوەکو تێکست بەرهەمبهێنێت. هایدیگەر بۆ شیکردنەوەی ‘لەنێو’ دەنووسێت ”(لەنێو) لە وشەی ‘innan’وە هاتووە، کە واتای (نیشتەجێبوون) دەبەخشێت. هەروەها ‘An’ [کە پاشگری ‘inn’ ە] ئاماژە بۆ ‘ئاشنابوون’، ‘شارەزابوون’و ‘ئاگالێبوون”ە(٢٦). لەم جۆرەی پەیوەندیدا ‘بخوێن’ نە نیشتەجێی دەبێت، نە ئاشنایی و شارەزایی و ئاگایی لە تێکست هەیە، بەڵکو وەک کاڵا لە نووسین دەڕوانێت، نەک ئەوەی پانتایی حەقیقەت یان ماڵ بێت. ئەمجۆرەی بخوێن ناتوانێت لە بوونی خۆی و حەقیقەت تێبگات، تێکستیش پانتایی حەقیقەتە. ئەم بخوێنە ناتوانێت ئەو نووسینانەی وەک نیشتمان و ماڵ خۆ دەردەخەن، بەڵام ناتێکستن جیابکاتەوە.

هەروەک ئەم جۆرەی پەیوەندی زۆرکات بۆ خوێنەر دەبێتە خووگرتن و خۆونکردن و لەبیرکردنی خۆو شەیدابوون بە نووسینەوە. کەمنین ئەو خوێنەرانەی لەکاتی خوێندنەوەی رۆمانێکدا خۆیان لەبیردەکەن و بواری لە بوونپرسی، لە خۆپرسی لە تێکستدا واڵاناکەن. لەبەرئەوە ئەم بخوێنە ناتوانێت تێکست و ناتێکست جیابکاتەوە، چونکە ناتوانێت بۆ بنەماو سەرچاوەی بنەڕەتی نووسینەکە بگەڕێتەوە. هاوکات بەردەوام بانگەشەی تێگەیشتنیش دەکات و بەڵام لە جیاوازی دەترسێت. چونکە جیاوازی ئەگەری تێگەیشتن و خوێنەری رەسەنە، کە تێکست و ناتێکستی لێدەکەوێتەوە.(٢٧).

پەیوەندی بەرهەمهێنەرانە لە نموونەی ئەو لێکۆڵینەوانەدا دەبینرێن، کە راڤە پێش تێگەیشتن دەخەن، ئەمەش شێوازی نارەسەنانەی تێگەیشتنە(٢٨) واتە ئامانجیان بەرهەمهێنانی نووسینێکی نوێیە. وەک هایدیگەر باسی دەکات ئەمجۆرە نووسینە ئاڵۆزی و گوتنی لەکارکەوتوو نەک گوتارێکی دروست بەرهەمدەهێنێت. ئەم خوێنەرە رۆچوونی بۆ تێکست و کەشفکردنی تێکست نییە ناتوانێ راستی ببینێت، چونکە رۆچوونی تەواو بەناو تێکستدا بریتییە لە پەیوەندی داهێنەرانە؛ کە ئەنجام تێکستی دیکە لە دایکدەبێت.
پەیوەندی داهێنەرانە دەتوانێت نووسین لە ‘نووسین’ رزگار بکات و نووسین بدۆزێتەوە(دۆزینەوەی نووسین واتە جیاکردنەوەی تێکست لە ناتێکست)، بەڵام لە زۆرباردا پەیوەندی بەرهەمهێنەرانە نووسین بەتاریکی دەهێڵێتەوە نەک بە تێکست(چونکە تێکست شوێنی نیشتەجێبوونە/ماڵە). واتە ئەم خوێنەرە لە بەشێکی تێکسدا جێگیر دەبێت و تێکست ناکات بە شوێنی نیشتەجێبوون یاخود نیشتمانی خۆی؛ بەڵکو بەشێکی نووسین دەبینێت. لەبەرئەوە کارەکە دەکەوێتە ئەستۆی دازاینی رەسەن بۆ ئەوەی بە پەیوەندی داهێنەرانەی، نووسین لە نووسین رزگار بکات؛ بیکاتە تێکست/ماڵ بۆ نیشتەجێبوون. (وەک چۆن هایدیگەر سەبارەت بە پرسی بوون، لێکۆڵینەوەی لەشیعرەکانی هۆڵدەرلین، وەک ماڵێک لەنێو تێکستەکانی هۆڵدەرلین‌دا نیشتەجێبوو). لە پەیوەندی داهێنەرانەدا خوێنەر تێگەیشتن و راڤەکردن یەکدەخات و لە حەقیقەتی تێکستدا دەژی. لەم پەیوەندییەدا تێگەیشتن بەردەوام لە گەشەکردندایە. گەشەی تێگەیشتن بۆ خوێنەری رەسەن بریتییە لە ‘لەبوونپرسی-خۆهاتنەوەبیر- لەخۆپرسی’؛ واتە خوێنەر ئەوە لەبیرناکات بوونی لەنێو جیهاندایە. ئەمەش لەسەر بنەمای راڤەو تێگەیشتنی نووسین رووئەدات، راڤەکردن بریتییە لە گەشەی تێگەیشتن، لەبەرئەوە ناکرێت راڤە پێش تێگەیشتن بکەوێت، یاخود بڵێین راڤە تێگەیشتن دێنێتە ئاراوە، بەپێچەوانەوە پرۆژەی تێگەیشتن راڤەی لێدەکەوێتەوە(٢٩)، کە خوێنەری رەسەن بە پرۆژەی تێگەیشتن و نیشتەجێبوون لەنێو تێکستدا زیاتر نووسینی بۆ رۆشندەبێتەوە. رۆشنبوونەوەی نووسین بە خۆلەبیرکردن‌و خۆونکردن نابێت؛ بەڵکو بەئامادەبوونی تەواوی بوونی خوێنەری رەسەن لە نووسیندا دەبێت.

لەم پەیوەندییەدا خوێنەری رەسەن تێکست وەک جیهانی نووسەرو زەمینەی کارکردن بۆ جیهانی خۆی دەبینێت. نەک وەک بابەت لە جیهانی نووسەر بڕوانێت، بەڵکو وەک زەمینەی نیشتەجێبوون‌و کارکردن بۆ سازکردنی جیهانی خۆی دەیبینێت. بە دەربڕینێکی تر تێکست بۆ خوێنەری رەسەن (نیشتمان‌ و سروشت)ە. واتە لەلایەک وەک نیشتمانی نووسەر دەیبینێت و دەزانێت چۆن لەم نیشتمانەدا بەنیگەرانییەوە نیشتەجێبێت، هاوکات وەک سروشت‌یشە، کە دەکرێت ماڵی خۆی لێوە سازبکات، بێئەوەی وێرانی بکات. تێکستی نووسەر نواندن و دەرخستنی جیهانە، بەڵام بۆ خوێنەر جگە لە هەڵماڵینی دەرخستن و نواندنەکە، ئەگەری خستنەڕوو و نواندنێکی نوێ و تایبەت بە خو‌ێنەر لە تێکستدا دەدا، کە لەسەر بنەمای هەردوو جیهانەکە(جیهانی تێکست و جیهانی بوون) بەدیدێت. ئەمەش بە پەیوەندی داهێنەرانە دەبێت، کە لەگەڵ هەر پەیوەندیەکدا بە تێکستەوە ئەگەری تێکست و جیهانێکی دیکە و پەیوەندی دیکە دەخاتەڕوو.

دەکرێت بڵێین جگە لە جۆری پەیوەندی داهێنەرانە، جۆرەکانی دیکەی پەیوەندی، پەیوەندی بەش‌و پارچەیین، نەک سەرجەمی، بخوێن هەر لەسەرەتاوە بوونی خۆی‌و بوون لەنێوی لەبیر دەچێتەوە، لەبەرئەوە ئەم جۆرانەی پەیوەندی ناتوانن بڕیاری رەسەنانە لەسەر تێکست و ناتێکست بدەن و بەرپرسیارێتی بڕیاردان هەڵبگرن.
لێرەدایە بە پێی خوێنەرو پەیوەندییەکەی بە نووسینەوە، ‘دەرخستن’ و ‘دەرکەوتن’ رووئەدات. یاخود رۆشنکردن و تاریککردن(شاردنەوە-دەرخستن). واتە خوێنەرو پەیوەندییەکەی دەوردەبینن، نووسین خۆی دەربخات یاخود خۆی بشارێتەوە. کاتێک تێبینی دەکەین، رەخنەگرێک بە پەیوەندی داهێنەرانەی توانیویەتی رۆبچێتە نێو نووسینەکەوەو لە نووسین رزگاری بکات و بە تێکست بیناسێنێت(واتە کاری رەخنەگر بریتییە لە جیاکردنەوەی نووسین و تێکست، یاخود دۆزینەوەی نووسین: تێکست و ناتێکست) ئەمە بریتییە لە دەرکەوتن و دەرخستنی نووسین. خوێنەر بە پەیوەندی لەگەڵ نووسینەکە بواری دەرکەوتنی نووسینەکە بە ناتێکست یان تێکست دەدات؛ بەڵام خوێنەری بەکارهێنەر ناتوانێت ئەو بوارە بۆ نووسین بکاتەوە و بۆی دەربکەوێت و دەریبخات. نووسین بۆ خوێنەری بەکارهێنەر دەرناکەوێت؛ بەڵام بۆ خوێنەری داهێنەر دەردەکەوێ، دەریدەخات. چونکە خوێنەری داهێنەر وەک کاڵا سەیری نووسین ناکات و بە مەزاجەوە پەیوەندی ناکات، بەڵکو بە نیگەرانییەوە لەگەڵی دەدوێت؛ لەبەرئەوە نووسین خۆی بۆ دەردەخات.(٣٠) مامەڵەکردنی مەزاجیانەی بخوێن بریتییە لە شەیدابوون و نووقمبوون لەناو(لەنێو بۆ بوونی رەسەن لەجیهاندا-لەناو بۆ دازاینی نارەسەنە، کە شەیدایانە نوقم دەبێت) نووسین یان رەتکردنەوەو بێزهاتنەوەی، سەرئەنجامیش خۆونکردنی بخوێنە لەناو نووسیندا، کە هایدیگەر ئەمە ناودەنێت’کەوتن’. (٣١).

هاوکات بەپێی ئەم جۆرانەی پەیوەندی ئەگەرەکانی دازاین دادەهێنرێت. لە پەیوەندی بەکارهێنەرانەدا خوێنەر ناتوانێت ئەگەرەکانی بوونی بنیاد بنێت(چونکە لە زۆرکاتدا بێ‌ئەگەرو پرۆژەیە) بەڵام لە پەیوەندی داهێنەرانەدا، پەیوەندی خوێنەر بە تێکستەوە، بریتییە لە خۆدۆزینەوەو داهێنانی ئەگەرەکان. لێرەدایە، کە مەرجی رەخنە بریتییە لە پەیوەندی، بەبێ پەیوەندی ناکرێت رەخنە بوونی هەبێت. سەرئەنجامی رەخنەش داهێنانی ئەگەری نوێیە پەیوەست بە نیگەرانی و تێگەیشتن لە بوون و پەیوەندی دازاین بە جیهان و بوونی لەگەڵ ئەوانیتر لەنێو جیهاندا. پەیوەندیش بریتییە لە بوارکردنەوەی ئازادانەی سێکوچکەکە بۆ یەکدی، تاوەکو ئازادانە بوونی خۆیان بۆ یەکدی دەربخەن. لێرەدا دەبێت سەرنج لەوە بدرێت، کە بێ ئەم بوارکردنەوەیە بۆ ئازادی دەرکەوتنی راستی بوون، داهێنان نەکردەیە. واتە دەرکەوتنی نووسین پەیوەستە بەو مامەڵە ئازادانەیە، کە خوێنەری رەسەن تەنیا بۆ ویست و بەرژەوەندی خۆی روو لە نووسین ناکات، بەڵکو بۆ رۆشنکردنەوەی نووسین ئەو کارە دەکات، هەموو بڕیاردان و تێگەیشتنێکی رەسەنانەش لە نووسین ئەگەری دازاینی رەسەنە؛ لەبەرئەوەی خوێنەری رەسەن بە تێگەیشتنەوە لەنێو نووسیندایە(٣٢).

هاوکات دەبێت دانبەوەدابنێین، کە پەیوەندییە بەکارهێنەری و بەرهەمهێنەریی، کە خوێنەری خوگرتوو و نارەسەنمان پێدەناسێنێت، پێشینەن بۆ پەیوەندی داهێنەرانە. واتە کەوتن نیگەرانی هەستانەوەی لێدەکەوێتەوە، وەک چۆن هایدیگەر لە باسکردنی دازایندا ئاماژە بە پەیوەندی رۆژانەی دازاین لەگەڵ جیهانی دەوروبەردا دەکات و بە بنەمای بۆ نیگەرانی، جوڵانی ویژدان، پرسین لە بوون‌و دەرچوون لە خووگرتن بە شتەکانی دەوروبەرو بەردەستەوە دادەنێت. لەبەرئەوە هایدیگەر پێیوایە لای دازاین(بوون لەنێو جیهان) کردن پێش ناسین دەکەوێت، بەرلەوەی بپرسم قەڵەم چییە، پێی دەنووسم، بەرلەوەی بپرسم کتێب چییە دەخوێنمەوە(٣٣). پەیوەندی بەکارهێنەرانەو بەرهەمهێنەرانەش پێشەکین و دەکرێت گەشەبکەن بۆ پەیوەندی داهێنەرانە، کە تێیدا ترس و مەزاج ببن بە نیگەرانی و گوتنی لەکارکەوتوو ببێت بە گوتاری دروست؛ زۆربڵێی ناڕوون ببێت بە کەمدوویی تێگەیشتئامێز(٣٤).

٤ــ نووسین و تێکست، بخوێن- خوێنەر

ئەگەری نووسین بریتییە لە تێکست یان ناتێکست

هەموو نووسەرێک بۆ نووسین پێویستی بە زمانە. زمانیش لە وشەو رستەی بێسنوور پێکهاتووە. نووسەر بە خستنەتەک یەک(هاونشینی)و هەڵبژاردن(جێنشینی) نووسین سازدەکات(٣٥). ئەم کارە بریتییە لە سازکردن. هاوکات تەنیا جێنشینی و تەکنشینی بۆ تێگەیشتن لە نووسین بەس نییە، چونکە نووسەری رەسەن لەڕێگەی زمانەوە ماڵ/تێکست دادەهێنێت. تێکستیش تەنیا لە ئاسۆیی‌و ستونی پێکنەهاتووە. هایدیگەر، زمان وەک ماڵی بوون دەناسێنێت.(٣٦) نووسەر چەند ئاگایی لە زمان بێت، هێندەش لە سازکردن و نەخشەکێشانی ماڵدا وەستا دەبێت. لێرەوە جیاکردنەوەی تێکست لە نووسین پڕکێشەیە، لەبەرئەوەی دەکەوێتەوە سەر نووسەرو خوێنەر، کە ئایا هەڵبژاردنەکەیان بۆ زمان چەند رەسەنانەو ئاگامەندانەیە؟ چونکە خوێنەری رەسەن لەڕێگەی زمانەوە بوونی خۆی و تێکست دەدۆزێتەوە. تێکست ئەوکات تێکستە، کە هەڵبژاردنی رەسەنانەی تیادەرکەوێت؛ ئەرکی دەرخستنی تێکستیش لەسەر خوێنەری رەسەنە. لێرەوە بە بۆچوونی هایدیگەر تێکست بریتییە لە دەرخستنی راستی، یاخود راستی لەنێو تێکستدا دەژی‌و نیشاندەدرێت(٣٧).
سێکوچکەی’نووسەر-تێکست-خوێنەر’ بریتییە لە دەرخستن و گەیاندنی راستی. کاتێکیش زمان ماڵی بوونە، ئەوا هیچ وشە و دانەیەکی زمانی نییە، کە نەیەتە نێو ئەم ماڵەوە. لەبەرئەوە تێکست، هەڵبژاردنی رەسەنانەی زمانە بۆ ماڵ بنیادنان و نیشاندانی ماڵ. هەڵبژاردنی زمان لەبێسنوورەوە بۆ سنووردارییە، واتە وشەو دانەکانی زمان بێسنوورن نووسەر چەند دانەیەکیان هەڵدەبژێرێت.

خوێنەرو نووسەر کەشفی راستەقینە دەکەن و لە تێکستدا نیشانی دەدەن. لەبەرئەوە تێکست شوێنی گەمەکردن نییە؛ بەڵکو دەرکەوتن‌و دەرخستنی حەقیقەتە، خوێنەرو نووسەریش سەروکاریان لەگەڵ حەقیقەتدایە. لێرەدا دەتوانین بڵێین پەیوەندی جۆرێکە لە پرۆژە، پرۆژەی داهێنان و تێگەیشتن لە حەقیقەتی بوون. خوێنەرو نووسەر بە تێگەیشتنەوە پرۆژەی نیشتەجێبوون ئەنجامدەدەن. پرۆژەش بریتییە لە پڕکردنەوەی کەمیەکانی بوونی دازاین و دۆزینەوەی ئەگەرەکانی بوونی(٣٨).

نووسین یان ناتێکست**** بریتییە لە ریزکردنی وشەکان یاخود بە زمانی هایدیگەر ‘گوتنی لەکارکەوتوو’، کە گوتار نییە. خەسڵەتی ناتێکست ئەوەیە، لەگەڵ هاتنەبوونیدا زوو ئێکسپایەر دەبێت؛ واتە بەسەرچوون و وەستان لە دەرەوە کات. بەڵام ئەگەر تێکست، تێکست بێت نابێت ئێکسپایەر بێت، بەردەوام لەنێو کات و بووندایە؛ لەبەرئەوەی کاری داهێنەرانە بەردەوام لە پرۆسەی خۆتەواوکردندایە. نووسین رەسەنانەو وەستایانە نییە، وشەکان ریزکراوە بێ ئەوەی هەڵبژاردنی نیگەرانئامێزو گەیاندنی حەقیقەتی تێدا بێت. لێرەوە ‘بنووس’ لەبری نووسەر بۆ نووسین/ناتێکست بەکاردەهێنم؛ بنووس دەنووسێت بێئەوەی هەڵبژێرێت و تێبگات، تەماشای قەبارەو رووی دەرەوەی نووسین دەکات. بنووس ئاڵۆزی سازدەکات؛ بێئەوەی بزانێت بۆ، زۆرنووسی ناپێویست ئەنجامدەدات؛ لەبەرئەوەی خاوەنی پرۆژەی تێگەیشتن نییە.

ناتێکست بریتییە لە ونبوونی زمان لەناو نووسیندا، واتە دانەکانی زمان ریزکراون بێئەوەی پەیوەستبن بەو باسەی بڕیارە باسبکرێت، ئەمەش بێ‌پرۆژەو بێ‌بناخەیی ناتێکستە، کە نەگەیاندنی لێدەکەوێتەوە(هایدگەر ئەمە ناودەنێت چەلەحانێ، کە تێگەیشتن ناهێنێتەئاراوە، چونکە ناتێکست یان چەلەحانێ دوورە لە تێگەیشتن). ناتێکست بریتییە لە باسکردنی باسکراو. واتە نووسەرەوە ئەوە دەنووسێتەوە، کە نووسراوە. زۆرکات بخوێن شەیدای ئەمجۆرە ناتێکستە دەبێت و بانگەشەی بۆ دەکات(ئەمە شتێکی نامۆ نییە، چونکە بوونی رۆژانەیی بخوێن، لە بوونی رەسەن برەوی زیاترە) لەبەرئەوەی لێی تێناگات بە شتێکی گرنگی دادەنێت(٣٩)یاخود خۆی لەبیردەباتەوەو لەناو یادەوەرییەکانیدا گیری دەکات، ناتێکست بۆی ئەو ئاوێنەیەیە، کە خۆی نیشاندەداتەوە. بەڵام تێکست وەک ئاوێنە، بۆ خوێنەری رەسەن، هەوڵدەدات ئەویتر بناسێت و لە خودی ئاوێنە تێبگات و بیناسێت، نەک تەنیا ئاوێنە بۆ خۆبینین بەکاربهێنێت.
هاوکات خوێنەری رەسەن نابێت لە نووسین بە ئەگەری تێکست تێنەگات، چونکە خوێنەر هاوتێگەیشتنی لەگەڵ نووسەر و لەنێو تێکستدا هەیە. لەبەرئەوە ناتێکست= نەگەیاندن، تێکست=گەیاندن. مەرجی گەیاندنیش بریتییە لە تێگەیشتن، کەواتە ناتێکست=نەگەیشتن‌و تێنەگەیشتن.

هاوکات پرۆژەی بڕیاردانی خوێنەری رەسەن لەسەر تێکست و ناتێکست، پەیوەستە بە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتیەوە. بەڵام بخوێن و بنووس خۆیان لە بەرپرسیارێتی دەدزنەوە، لەبەرئەوەی خاوەنی پرۆژەی بڕیار، تێگەیشتن و زانین لەبارەی ئەوەی دەیخوێننەوەو دەینووسن نین، ناشتوانن بەرپرسیارێتیی هەڵبگرن. کاتێکیش خاوەن تێگەیشتن نین ئەوا ئەوەی دەیخوێننەوەو دەینووسن شاردنەوەی بوونی خۆیان و ونبوونیانە لەناو جیهاندا، بەڵام نووسەر دەبێت خاوەندارێتی و بەرپرسیارێتی نووسینەکەی هەڵبگرێت، چونکە بەشێکە لەبوونی خۆی‌و تێگەیشتنی لە جیهان و بوون، لەبەرئەوە دەتوانێت بەرگری لێبکات. بنووس و بخوێن بەردەوام لە هەوڵی دروستکردنی فەزایەکی نائارام و نائازادان، خەریکی پشێوی و چەلەحانێن بۆ ئەوەی توێژینەوەی رەسەن و گفتوگۆی رەسەن لەدایکنەبێت، چونکە توێژینەوەی رەسەن دەرخەری راستی تێکست و ناتێکستە.

لێرەشدا دەتوانین بڵێین میدیای ئەمڕۆ(میدیای کوردی بەتایبەتی) رۆڵێکی خراپ لە سازکردنی ناتێکست و پشێوی و بەرهەمهێنانی چەلەحانێدا دەگێڕێت، ئەمەش درێژکردنەوەی ژیانی ناتێکست-بخوێن- بنووسی لێکەوکووەتەوە، کە دەبێتە بنەمای گەورەبوونی دازاینی نارەسەن؛ سەرئەنجام بێ ماڵی و هەستنەکردن بە جیهان وەک نیشتمانی لێ‌بەدیهاتووە. ئەمەش دیتنی مەزاجێتی نەک نیگەرانێتی دازاینە بۆ جیهان، کە لە نووسین و بخوێن و بنووسدا رەنگیداوەتەوە و دەداتەوە. ئەمڕۆ ژمارەی ئەو کەسانە کەمنین، کە لەرێگەی میدیاوە جیهان دەبینن، کە کۆمەڵێک بنووسی مەزاجی بڕیاری چی بینین و چۆن بینین‌یان فەراهەم دەکەن.(٤٠) بەڵام نابێت ئەوە لە بیر بکەین، کە (بوون لەنێو جیهان) ئەو جیهانە نییە، کە راگەیاندنەکان دەیخەنەڕوو، شاشەیtv جیهان دەشارێتەوە نەک نیشانی بدات.

بەڵام خەسڵەتی نووسەر ئەوەیە تێکستنووسە و پرۆژەی تێگەیشتن و بوونی رەسەنی هەیەو دەزانێت چۆن وشەو ماناکان هەڵبژێرێت و هەماهەنگیان بەدیبێنێت بۆ ئەوەی ماڵێکی تایبەت سازبکات و لە خستنەڕووی راستیدا بەشداربێت. سازکردنی ماڵ بریتییە لە سازکردنی گوتاری دروست.(٤١) گوتاری دروستیش پەیوەندی و تێگەیشتنی رەسەنانەیە لە بوون. نووسەری راستەقینە تێکستی راستەقینە دادەهێنێت و کاتێک وشەیەک لەبری وشەیەکی دیکە هەڵدەبژێرێت بە ئاگایە لە وشە هاوواتاکانی دیکەو دەزانێت بۆ ئەو وشەیە هەڵدەبژێرێت. یاخود شاعیرێکی رەسەن کاتێک قاڵبێکی شیعری هەڵدەبژێرێت؛ هەڵیدەبژێرێت نەک ئەوەی بەکاریبهێنێت. بەڵام شاعیری بنووس وشەو شێوازو قاڵبەکان بەکاردەهێنێت و لاساییدەکاتەوە، بێ هەڵبژاردن و تێگەیشتن. خوێنەری رەسەنیش دەتوانێت جیاکاری لەنێوان ئەم جۆرە جیاوازانەدا بکات و ماڵی خۆی لەسەر جیاکردنەوەی ماڵی ساختەو رەسەن لە داهێنانی ماڵێکی نوێدا بنیادبنێت. واتە کاری خوێنەری رەسەن جۆرێکە لە دۆزینەوەو جیاکردنەوەو هەڵوەشاندنەوەو دووبارە بنیادنان. بەڵام ‘بخوێن’ ئەو کەسەیە پرۆژەی تێگەیشتنی نییەو بە فەرمان و چاولێکەری دەخوێنێتەوە.
ئەم خوێنەرە شێوێنەرە، ناتوانێت تێکست و نووسین جیابکاتەوە، یاخود نارەسەنانە مامەڵە لەگەڵ نووسین و تێکست دەکات و بەشێوەیەکی نارەسەنانە خانووی بێماڵ بینادەکات. لێرەدا دەبێت سەرنج لە ‘خانوو’ و ‘ماڵ’ بدەین. ماڵ بریتییە لە بنیادنانی خۆکرد و نیشتەجێبوون لەنێویدا، کە ئاگایی، هەستی ئارامی، نیگەرانی و خاوەنێتیمان بۆی هەیە. بەڵام خانوو ئەو شوێنەیە دەشێت هەموو کەس خاوەنی بێت؛ کەسیش خۆی بەخاوەنی نەزانێت؛ چونکە شوێنی نیشتەجێبوون و ئارامی و نیگەرانی نییە. ماڵ گوزارشت لە مانەوەو دڵسۆزی دەکات، بەڵام خانو گوزارشت لە راگوزەری و لادان بۆ ماوەیەکی کەم دەکات و لەبەرئەوە وەفاو دڵسۆزی تێدا نییەو ناشتوانین بیناسین. خانو بەرەڵایەو زوو فەرامۆش و لە بیردەچێتەوە، بەڵام ماڵ ناتوانین وازیلێبێنین و پێمانەوە دەنووسێت و لەبوونمان دابڕاونییە. خانو کۆیلەو بابەتە مامەڵەی پێوەدەکرێت(ئەم خانوە بۆ فرۆشتن-ناگوترێ، ئەم ماڵە بۆ فرۆشتن) بەڵام ماڵ بوونە و نافرۆشرێت.

خوێنەری رەسەن بەگەنجینەو پرۆژەی تێگەیشتنی خۆی لەگەڵ چوونە هەر ماڵێکدا سەرلەنوێ ماڵێکی نوێ بنیاد دەنێت و مۆری خۆی لێدەدات؛ لەبەرئەوە تێکست بەپێی خوێنەری رەسەنی بەردەوام لە نوێبوونەوەدایە. بەڵام کاتێک لە ماوەیەکدا خوێنەری رەسەن بوونی نابێت؛ مانای ئەوەنییە ماڵ بوونی نەبێت، هەیە وەلێ هەبوونەکەی دەرنەخراوەو چاوەڕوانی خوێنەری رەسەنە تا دەریبخات. بۆ نموونە کێ بڕیاردەدات نالی بنووسە، یان نووسەرە، یاخود نووسینەکانی تێکستن یان نا تێکست؟ کام خوێنەرە لەنێو ماڵی نالی‌دا نیشتەجێبووە؟ کاتێک لە دۆخی رۆشنبیری و تێکستی کوردی دەڕوانین تێبینی دەکەین، دەکرێت ماڵ هەبێت و خوێنەری رەسەنی ئاشکراکەری ماڵەکە نەبێت. ئەمە دۆخێکی ئاسایی ئۆنتۆلۆجی رەخنە نییە، دۆخی ئاسایی بریتییە لەهەبوونی سێکوچکەکە پێکەوە. چونکە ناکرێت تێکست هەبێت و رەخنە بوونی نەبێت. جەختی ئێمە لەم کارەدا بریتییە لە هەبوونی سێکوچکەکە پێکەوەو پێمانوایە دابڕاونین، بەڵام دەکرێت لەڕووی ئۆنتیکییەوە بۆ ماوەیەک دابڕان رووبدات. بەڵام لەڕووی دۆخی ئۆنتۆلۆجیی هەنووکەوە، کە سەردەمی ئاسان بڵاوکردنەوەیە دابڕانیان لەیەکدی شیاونییە، لەبەرئەوە بوونی سێکوچکەکە سەربەست و پێکەوەبەستراو، سیانەی ئۆنتۆلۆجی رەخنە سازدەکەن.

کاتێک تێکست بریتییە لە سازکردنی ماڵ. ئەوا دەکرێت کەرەستەو نەخشەی ماڵ داهێنەرانەو یان بەرهەمهێنەرانە و لاساییکەرانە بێت. هەموو ماڵێکی رەسەن گوزارشتە لە نووسەر و خوێنەری رەسەن. بەبێ ماڵی رەسەن ناکرێت نووسەرو خوێنەری رەسەن؛ بەپێچەوانەشەوە دروستە. هاوکات تێکست وەک ‘دازاین’ە ئەوەنییە؛ کە هەیە. تێکستی کامڵ بوونی نییە، وەک چۆن دازاین کامڵ نییە، بەڵکو بەردەوام لەوە زۆرترە؛ کە هەیە، لێرەوەیە تێکست رووی لە داهاتووە، لەگەڵ خوێنەری رەسەن دەکرێت لە داهاتوودا تێگەیشتنی نوێ بۆ تێکست بێتەئاراوە. چونکە رابردوو نەمردووە؛ بەڵکو بەشێکە لەبوون و زیندووە؛ ئیستا و داهاتوو بەردەوام میوانداری رابردوو دەکات.

ئەمەش بۆ رەسەنێتی تێکست و خوێنەری رەسەن دەگەڕێتەوە؛ کە بۆشاییەکانی تێکست بە پرۆژەی خوێنەری رەسەن پڕدەکرێتەوە. بۆ نموونە تێکستێک چەند سەدە پێش هەنوکە کۆمەڵێک راستی تێدا دۆزراوەتەوە، هەنوکە خوێنەرێکی رەسەن لە خوێندنەوەیدا دەریدەخات، چونکە راستی گەر دەرنەکەوێت و نیشاننەدرێت وەک نەبوو وایە؛ ئەو تێکستەش تاوەکو نەبینرێت نووسینە. تێکست بە پێی خوێنەری رەسەن دەردەکەوێت؛ واتە دەرکەوتن و دەرخستن‌و نیشاندانی تێکست(دەرکەوتن بۆ تێکست، دەرخستن بۆ خوێنەر) بۆ یەکجار و یەک خوێنەر نییە، وەک چۆن واتاو ناسینی بوون لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی دیکە دەگۆڕێت. لەبەرئەوەی تێکست بریتییە لە کارێکی داهێنەرانە و بەپێی بەردەوامبوونی داهێنەران و داهێنان تێکست بەشێوەی جیاواز بۆ خوێنەری جیاواز دەردەکەوێت و دەردەخرێت. ئەمەش پەیوەستە بە ئازادی وەک دەرکەوتنی راستی، جوڵەی بوون و زەمەن و زمانەوە. (کاتێک تێبینی دەکەین پاش چەندین سەدە بەشێکی زۆری پۆستمۆدێرنەکان بۆ گوتاری سۆفستاییەکان دەگەڕێنەوەو گوتاری نوێ دادەهێنن). بەڵام نووسین/ناتێکست ئەوەیە، کە هەیە، لەوە زۆرتر نابێت، واتە وەک شتێکی بێجوڵە لە گەشەو فراوانبوون بەدەرە، هەبوویەکەو بەشێکە لە بوون، چونکە دواجار ئەویش زمانی تێدایە، بەڵام وەک هەبوویەکی جێگیرو پڕ خۆی دەردەخات.

٥ــ تێکست وەک جیهان و نیشتمان

لە تێگەیشتنی هایدیگەردا جیهان واتایەکی فراوانی هەیە. دازاین بەبێ جیهان نییەو بە چەندین شێوەی جیاواز پەیوەندی لەگەڵدا هەیە. دکتۆر محەمەد کەمال چوار واتای جیهانی دەستنیشانکردووە”یه‌که‌م، جیهان پێشـمه‌رجێکی ئۆنتۆلۆجییه‌ بۆ بوونی مرۆڤ، دووه‌م سروشته‌، سێیه‌م، نیشتمان و ژینگه‌ی مرۆڤه‌ و چواره‌م، که‌لوپه‌له‌کانی به‌رده‌سته”(٤٢). لەسەر بنەمای گرنگی و پێشمەرجی جیهان بۆ دازاین، بیرۆکەی تێکست وه‌ک جیهان خراوەتەڕوو. وەک ئەوەی کاتێک نووسه‌ر و خوێنه‌ر له‌-نێو-تێکست/جیهاندا نیشته‌جێدەبن. لەم ئایدیایەدا هەوڵمداوە جیهان وەک (پێشمەرج‌و نیشتمان) یەکخەم، لەسەر بنەمای هەبوونی سێکوچکەکە بۆ رەخنە پێشمەرجن، هەروەک هەبوونی رەخنەش لەسەر بنەمای پەیوەندی داهێنەرانەو رەسەنانەیە، کە نیشتەجێبوونە لەنێو نیشتمانی تێکستدا.
لە واتای دووەمدا پەیوەست بە پەیوەندی خوێنەر و نووسەر و نووسین.

کاتێک خوێنەر نووسین وەک سروشت دەبینێت؛ دەکرێت پەیوەندی داهێنەرانە یاخود بەکارهێنەرانەی لەنێو یان لەناو سروشتدا هەبێت. نووسین وەک کەلوپەل بۆ بەکارهێنان ببینێت؛ دەشکرێت وەک بوونەوەرێک بیبینێت، بۆ پەیوەندی داهێنەرانەو سروشت بکاتە ماڵ بۆ نیشتەجێبوون. بە واتایەکی دیکە خوێنەری رەسەن بە پەیوەندی داهێنەرانەی سروشت دەکاتە ماڵ و نیشتمان، بەڵام خوێنەری نارەسەن دەشێت سروشت بڕخێنێت بێ ئەوەی ماڵ بنیاد بنێت یاخود بیکاتە کەلاوە. لێرەوە سروشت وەک نووسین ئامادەیە بۆ پەیوەندی، ئەوە خوێنەرە، چۆن پەیوەندی لەگەڵ دەگرێت. نامۆیی خوێنەریش بە نووسین پەیوەستە بە پەیوەندی خوێنەر، کە چۆن نووسین وەک نیشتمان یان سروشت یاخود وەک کەلوپەل(واتای چوارەم) هەڵدەبژێرێت و پەیوەندی لەگەڵ دەگرێت. لێرەدایە دەکرێت بڵێین، تێکست بوونێکی مرۆڤانەی هەیەو بوونی رەسەن پێی نامۆ نییە، چونکە تێکست نیشتمان و ماڵی خوێنەری رەسەنە(٤٣). بەڵام لە سروشت و کەلوپەلدا، کە بریتییە لە نووسین نامۆیی دێتە ئاراوە، واتە گۆڕینی نیشتمان بە کەلاوە(ئەمانە دۆزەخی تێکستن-خوازراوێکە لەسارتەرەوە). لێرەدا داهێنان بریتی دەبێت، لە بە نیشتمان‌کردنی سروشت، یاخود دۆزینەوەو نیشتەجێبوون لە تێکستدا، نووسەر لەنێو زماندا وەک ماڵ نیشتەجێبێت، زمان کەلوپەل و ئامراز نییە، بەڵکو ماڵە بۆ نیشتەجێبوون. کاتێک خوێنەرو نووسەر لە زمان وەک نیشتمان و ماڵ دەڕوانن ئەوکات نووسین لە پارچەێتی، کەلوپەلێتی و بەرژەوەندیخوازی ئازاد دەبێت(٤٤).

هایدیگەر لە باسکردنی جیهان وەک کەلوپەل و سروشت ئاماژە بە خاڵێکی گرنگ دەکات. ئەویش خۆشاردنەوەو دەرکەوتنی جیهانە بەپێی پێویستی. نموونەی چەکوش دەهێنێتەوە کاتێک لە سوچێکدا دانراوەو دیارنییە، کە پێویستمان بوو دەردەکەوێت. یاخود سروشت ئەوکات دەردەکەوێت، کە پێویستی گۆڕینی دێتە ئاراوەو شێواندنی لێدەکەوێتەوە. کاتێک بخوێن لەسەر بنەمای بەرژەوەندی و سود مامەڵەی ‘نووسین’دەکات، لەبەرئەوە ناتوانێت راستی نێو نووسین بدۆزێتەوەو بزانێت نووسینەکە تێکستە یاخود نا تێکستە. یاخود توڕەیی و مەزاج نووسین دەشارنەوە، وەک چۆن (گەڕانی مەزاجی) چەکوش دەشارێتەوە. بەڵام خوێنەری رەسەن بە بەرپرسیارێتییەوە وەک نیشتمان لەگەڵ نووسین دەژی و بڕیاری بەرپرسیارئامێز لە نووسین بۆ تێکست یان ناتێکست
دەدات.
بە واتایەکی دیکە بەپێی نیگاو مەبەست و روانینی خوێنەر نووسینەکە دەردەکەوێت، هاوکات نووسینیش هەماهەنگ بەم روانینە خۆی دەردەخات. نیگای کتێبفرۆش بۆ کتێب نرخ و قەبارەی کتێبەکەو فرۆشتنیەتی، بەڵام بۆ خوێنەرێکی رەسەن کتێب ژیان و پرۆژەی نیشتەجێبوونە. یاخود نیگای شاعیرێک‌و ئەندازیارێکی کارەبا بۆ شاخی گۆیژە زۆر جیاوازە، یەکەم سروشت وەک نیشتمان، ئارامی و جوانی بە نیگەرانییەوە بۆ بەرهەمێکی هونەری دەیگۆڕێت، دووەمیان بیر لەوەدەکاتەوە چۆن بیڕوخێنێت و پرۆژەی بەرهەمهێنانی کارەبای لێسازبکات. هاوکات جیهانیش لە دەرکەوتنیدا بۆ نیگاکان، دەزانێت، بوونی خۆی بۆ کێ دەردەخات؛ جیهان وەک نیشتمان بۆ بوونی رەسەن خۆی دەردەخات، بەڵام جیهان بۆ بوونی نارەسەن هەمیشە بوونی خۆی دەشارێتەوەو بەشێکی بەپێی ویستەکە دەردەخات‌و دەردەکەوێت. بۆ نموونە گۆرانی شاعیر لە شیعری’شیوەنی دارستان’دا، بەباشی توانیویەتی ئەم دوو جۆرەی روانین و مامەڵەکردن لەگەڵ سروشتدا دەربخات.

کەس نەبوو عێراقی کە هێندە دانا بێ
بزانێ شاخ نابێ دارستانی تیا بێ!
ناچاربووین هێنامان پسپۆری بێگانە،
بەزانست سوتاندی ئەم دارستانانە،
هەمووی کرد بە خەڵووز پێشکەشی ئاغای کرد
ئاغاشمان بە دیاری بۆ پاشای بەغای برد..
ئێستاکە ئێمەین و شاخێکی وەک کەچەڵ(٤٥)
تێبینی ‘شاخی کەچەڵ’ بکەین، لە بەینبردن و ئەتکردنی دارستانە، بەڵام دارستان تەنیا دارەکانی نیشانی زانست داوە؛ چونکە زانست تەنیا دارەکانی دەبینێت. کاتێک زانست و زانا دێت کەچەڵی دەکات، واتە بوونی زەوت و رەزیل دەکات. راستە دارستان بە دارستانی نەماوەتەوە، بەڵام راستی بوونی دارستان لەشیعرەکەدا دەرخراوە، یاخود دروستتر بڵێین شاعیر گوێی لە ئازاری دارستان بووە؛ گوێلێبوون لەم ئازارە بنەمای ئازادی شاعیرە بۆ بیستنی راستی دارستان. واتە دارستان بوونی خۆی نیشانی شاعیرداوە، نەک تەنیا دارەکانی. شاعیریش بە شیعر ئەم راستیەی نیشانی خوێنەرداوە؛ واتە شاعیربوونی خۆی لەنێو تێکستەکەدا خستووەتەڕوو، نەوەک پەخشان، خوێنەر بەم تێکستە گۆران وەک شاعیر دەناسێت، نەک وەک فەیلەسوف، ئەمە لەبەرئەوەی ناسنامەی شاعیرێتی شاعیر لەبەرهەمەکەدا رەنگیداوەتەوە. هەروەک راستی دارستان لای زانست دەرنەکەوتووە؛ بەڵام بۆ شاعیر راستی دارستان دەرکەوتووەو نیشانیداوە، نیشاندانەکە شاعیرێتی، شاعیریشی نیشانداوە.

لە شیعرەکەدا راستی زانست پەیوەست بە دەسەڵاتەوە دەرخراوە. جگەلەوەی مێژووی ئەودەمەی بوونی مرۆڤی کوردو نیشتمانەکەی پەیوەست بە داگیرکەرو رووخێنەرانی نیشاندراوە. لەم شیعرەدا گۆران راستی دارستانی بێ دار دەرخستووەو ناویلێناوە(شاخی کەچەڵ) هەر خوێنەرێکی رەسەن ئەم شیعرە بخوێنێتەوەو شاخی بێ‌دار ببینێت ناتوانێت نیگەرانی نەبێت و وشەی کەچەڵی نەیەتەوە یاد. هەروەها نیگاو پەیوەندی و نیگەرانی (گۆران)ی شاعیر بە سروشتەوە دەردەخات، ئەم نیگەرانی و ئازادی روانینەی شاعیر راستی دارستانی لە دەمی کۆیلەکردنیدا دەرخستووە. خوێنەری رەسەنیش گەر ئازاد نەبێت راستی تێکستەکەی بۆ دەرناکەوێت، ئازادی تەنیا دەرەکی نییە، بەڵکو ئازادی بیرکردنەوەو توانای بینینی راستییە. کاتێک بەپێی هەندێک میتۆد شیعرەکە بۆ کێش و سەرواو زمان، یان فۆرم و ناوەڕۆک دابەشدەکرێت، ئازادی بینینی راستی شیعر لەناودەچێت و کۆمەڵێک شتی لەپێشدا خوازراو بۆ خوێنەر دەردەکەوێت‌و ئەو شتانەش بوار بە بینینی راستی شیعرەکە نادەن، کە شیعرەکە بریتییە لە کردنی سروشت بە نیشتمان و ماڵ، داهێنان و هێنانەقسەی دارستانە بە کەچەڵی. هەرچەند شیعرەکە باسی رووخانی بوون دەکات، بەڵام کارەکەی شاعیر دەرخەری راستی بوونی دارستان و داهێنانی نهێنی دارستانی بێ دارە. وەکچۆن (هۆڵدەرلین) ئاوابوون و هەرەسی وەک چەمکێکی مۆدێرن گەڵاڵەکرد، کە هەموو شتێکی مۆدێرن بەرلەوەی رەنگی رۆژببینێ ئاوا دەبێ. بەڵام هۆڵدەرلین ئاوا نابێت و بەردەوام لە دەرکەوتن و دەستپێکدایە(٤٦).

یەکێک لە کێشە بنەڕەتیەکانی دنیای رەخنەی ئەمڕۆ شێواندنی راستییە، ئەوەی کاتێک نووسینێک ناتێکست بێت، بەڵام خوێنەری نارەسەن بە تێکستی دانابێت، یان بەپێچەوانەوە. بەڵام سەرئەنجام بەرپرسیارێتی خوێنەری رەسەنە، کە بڕیاری جیاکردنەوەی بدات. ئەمە رەنگە بەڕووکەش دیکتاتۆرێتی تێدابێت، بەڵام ئەم بڕیارە رادیکاڵە بێ بنەما نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای دۆزینەوەی راستییە، کاتێک دۆخی شێوێنەری راستی و برەو و رەواجی ناڕاستی تێبینی دەکەین، پێویستیمان بەم جۆرەی رەخنەی رادیکاڵ دەبێت. ئیستا لە تێبینیکردنی نێوەندی رۆشنبیری کوردیدا جۆرە فەوزایەک لە تێکست و نووسیندا هەیە، هەندێک نووسین وەک تێکست و هەندێک وەک ناتێکست، یاخود نووسەرێک بە داهێنانکار دادەنرێت بێئەوەی راستی تێکستنووسیەکەی دەرخرابێت. تێبینی دەکەین سەرچاوەی داهێنانکاری لە راگەیاندنەکانەوە بڕیاری لێدەدرێت، نەک لەلایەن خوێنەری رەسەنەوە!

دەکرێت ئەم مامەڵەکردنەی زاناکان بەو خوێنەرە بەکارهێنەرە بچوێنین، کە زانستی تەنیا بۆ بەکارهێنان دەوێت، نەک ئەوەی تێبگات و پەیوەندییەکی داهێنەرانە بە تێکستەوە بکات، تێکست وەک نیشتمان ببینێت، بەڵکو تێکستی وەک بابەت بۆ خزمەتکردن، داگیرکردن‌و بەکارهێنان دەوێت. بێگومان ئەم خوێنەرە ناتوانێت لە تێکست بگات و تێکستیش بوونی خۆی بۆ دەرناخات. کاتێک راگەیاندنێک ریکلامی داهێنەری بۆ نووسەرێک دەکات، بۆ ئەوەیە ئەو نووسەرە خزمەتی دەزگای راگەیاندنەکە بکات(ئەمە مامەڵەکردنە نەک بڕیاردانی رەسەنانە). لەبەرئەوەی گۆران مامەڵەکردنی لەگەڵ سروشتدا بە جۆرێکی رەسەنانە بووە، دارستان وەک نیشتمان خۆی بۆ دەرخستووە، نەهاتووە دار لە دارستان جیابکاتەوە، بەڵکو راستی دارستانی دەرخستووە، بەڵام زانست دوور لە تێگەیشتن لە راستی دارستان خەڵوزی لە دارستاندا بینیوە، نەک دارستان، بەڵام تێکست خۆیەتی نەک ناتێکست.

ناکرێت، خوێنەری رەسەن لە تێکستدا ناتێکست ببینێت و لە بوونی خۆیەوە ناتێکست بە تێکست و بەپێچەوانەوە ببەخشێت، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای بوونی نووسینەکە بڕیاری تێکست و ناتێکست بدات. دیکتاتۆری ئەوکاتە رووئەدات، کە تاک سەنتەری دەبێت، کاتێک لە تیۆری وەرگرتندا، خوێنەر دەکرێتە سەنتەر و بێگەڕانەوە بۆ نووسەرو نووسین، وەک بڵێیت نووسین بوونی نەبێت و ئەوەی هەیە تەنیا وەرگرە، ئەمە سڕینەوەی بوونی نووسین و نیشتمانە. تێکست نیشتمانەو خوێنەری رەسەن بێئەوەی نیشتمانی بوونی خۆی لەبیر بکات لەنێو ئەو تێکستدا دەژی، بەڵام خوێنەری نارەسەن تەنیا وەک خودسەنتەری خۆی دەبینێت و بیر لەوەناکاتەوە بوونی لە کوێدایە، کە بێگومان بوونی لەنێو نووسیندایە، وەک بوون لەنێو جیهان/نیشتمان یان، لێرەدا ئەو ‘لەناو’ێتیە نەک ‘لەنێو’ێتی، وەک هایدیگەر دەڵێت”زانین شێوازێکی بوونی دازاینە و لەنێو زەمینەی بوون-لەنێو-جیهاندا دەدۆزرێتەوە”(٤٧).

ماویەتی …..

————

سەرچاوەو پەراوێزەکان:

تێبینی: هێمای(س.پ) لەبری گەڕانەوە بۆ سەرچاوەی پێشوو دانراوە.
* ناونانی بیرۆکەکە بە ئایدیا کێشەئامێزە، چونکە هایدیگەر رەخنەی ئایدیا و شاردنەوەی بوون لای ئەفلاتون دەکات. بەڵام ناونانەکەی کێشە نییەو دەکرێت روانین یاخود هەر زاراوەیەکی دیکە دابنرێت.
١ــ مارتن هایدیگه‌ر، بوون و کات، وه‌رگێڕانی د.محه‌مه‌د که‌مال، ده‌زگای سه‌رده‌م-سلێمانی، ساڵی 2013.
٢ــ د.محه‌مه‌د که‌مال، هایدیگەر و شۆڕشێکی فەلسەفی، دەزگای سەردەم-سلێمانی ٢٠٠٧.
**دەکرێت لەبری ‘نووسین’یان ‘بەرهەم’ دابنێین، بەڵام بۆ تێگەیشتنی زیاتر ‘نووسین’ دانراوە، بۆ ئەوەی رووبەڕووی هەمەجۆری چەمکی جیاواز نەبینەوە. هەرچەند دەزانین نووسین بەرامبەر رەخنە مەودایەکی بەرتەسکی هەیە.
٣ــ هایدیگەر، بوون و کات، لا١٢٦.
٤ـ س.پ، لا، ٥٣-٥٥.
٥ـ د.محەمەد کەمال، بوون و داهێنان، دەزگای سەردەم-سلێمانی، ساڵی٢٠٠٤، لا، ٣٧.
٦ـ د.محەمەد کەمال، ئۆنتۆلۆجی بنەڕەتی و بوونی مرۆڤ، چاپخانەی خانی-دهۆک، ٢٠٠٧. لا ١٩-٢٠.
٧ـ هایدیگەر، بوون و کات، لا٤٣.
٨ـ س.، لا ٤٢.
٩ـ د.محەمەد کەمال، بوون وداهێنان، لا٤٠.
١٠ـ کۆوانەو دانیشتنی ئەنجومەنی فەلسەفی ئاگۆرا، لەبارەی کتێبی (بوون و کات)ی هایدیگەر، لەلایەن رامین جیهانبگلو. http://www.agorapf.org/heidegger3.
١١ــ هایدیگەر، بوون و کات، لا ٥٦.
١٢ـ س.پ. لا،٢٧٠.
١٣ـ د. محەمەد کەمال، نیهلیزم و رەهەندەکانی بیرکردنەوە، دەزگای سەردەم-سلێمانی، ٢٠٠٥، لا٥٦.
١٤ـ هایدیگەر، بوون وکات، لا ٢٧٤.
١٥ـ س.پ، لا ٢٧٧.
١٦ـ س.پ، ٥٤.
١٧ـ د. محەمەد کەمال، هایدیگەرو..لا ٦٧.
١٨ـ هەرێم عوسمان، نیشتمانی فەلسەفە، گەشتێک لەگەڵ د. محەمەد کەمال، چاپخانەی تاران. لا، ٥٥.
*** زیادکردنی ئەم پێشمەرجە پێشنیازێکەو لەنێو ئایدیای یەکخستنی سێکوچکەکەدا رەنگیداوەتەوە، بەڵام بە وردی باسنەکراوە. هەرچەند بۆ ئەم زیادکردنە لەگەڵ د.محەمەد کەمال، کە شارەزایە. راوێژم کردووەو ئەوان بە هەوڵێکی رەسەنانەیان زانیوە.
١٩ـ د. محەمەد کەمال، بوون و داهێنان..لا ١١٥-١٤٠.
٢٠ـ . محەمەد کەمال، فەلسەفەی بوون: لێکۆڵینەوەیەک لەسەر هزری پاش-مێتافیزیک، ناوەندی ڕۆشنبیری ئەندێشە-سلێمانی، ٢٠١٤، لا ٢٨٨.
٢١ـ هایدیگەر، بوون و کات، لا، ٥٦.
٢٢ـ س.پ، لا، ٥٧.
٢٣ـ د.محەمەد کەمال، فەلسەفەی بوون، لا ٣٣٠.
٢٤ـ حقیقت و زیبایی، درسهای فلسفەی هنر، بابک احمدی..چاپ بیستم، نشرمرکز-تهران ص-٣٩١-٣٩٥.
٢٥ـ د. یادگار لگیف شارەزووری، دیاردەگەرایی، لا، ٤٢.
٢٦ـ هایدیگەر، بوون و کات، لا ١٢٤.
٢٧ـ س.پ، لا، ٢٩٧.
٢٨ـ س.پ، لا ٢٦٤.
٢٩ـ س.پ. لا ٢٦٤-٢٦٥.
٣٠ـ س.پ، لا٢٤٥.
٣١ـ س.پ، لا ٢٥١.
٣٢ـ س.پ، لا، ٢٥٨.
٣٣ـ س.پ، لا.١٤٧.
٣٤ـ س.پ، لا، ٢٧٨.
٣٥ــ د.ئازاد ئەحمەد مەحموود، بوونیاتی زمان لەشیعری هاوچەرخی کوردیدا ١٩٨٥-٢٠٠٥، ئەکادیمیای کوردی-هەولێر، ٢٠٠٥. لا ٥٠.
٣٦ــ http://www.ensani.ir/fa/content/105/default.aspx .
٣٧ــ د. محەمەد کەمال، نیهلیزم و.. لا ٥٧.
٣٨ــ هایدیگەر، بوون و کات، لا ٢٥٩.
**** پێموایە نووسین نێوەندەو ناکرێت بە تێکست یان ناتێکست دابنرێت، نووسین نێوەندی جیاکردنەوەیە لەنێوان تێکست و ناتێکستدا، بەڵام لەبەر نەدۆزینەوەی وشەیەکی گونجاو هەندێکجار نووسین وەک ناتێکست دانراوە.
٣٩ـ س.پ، لا ٢٩٦.
٤٠ـ س.پ، لا، ٢٩٨.
٤١ـ س.پ، لا ٢٨٩.
٤٢ـ د.محەمەد کەمال، هایدیگەرو شۆڕشێکی، لا ٦٧.
٤٣ـ س.پ، لا ٦٨.
٤٤ـ کۆوانەی رامین جهانبگلو،http://www.agorapf.org/heidegger3.
٤٥ـ دیوانی گۆران، محمدی مەلاکریم کۆیکردووەتەوەو ئامادەی کردووە،سەرجەمی بەرهەمەکانی-بەرگی یەکەم، لەبڵاوکراوەی یەکێتی نووسەرانی کورد-چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد-بەغدا-١٩٨٠، لا٣٨٠.
٤٦ـ بابەک ئەحمەدی، حەقیقەت و جوانی-وانەکانی فەلسەفەوجوانی،وەرگێڕانی مەسعود بابایی، دەزگای موکریان-هەولێر-٢٠٠٨، ٦٣٦.
٤٧ـ هایدیگەر، بوون و کات، لا، ١٣٧ .

گه‌ر ده‌پرسی من له‌به‌رچی که‌م ده‌خۆم
من به‌ برسی قه‌ط مه‌زانه‌، غەم دەخۆم
ئاوی سوێری چاو و باری تاڵی لێو
سوێر و تاڵی دەم دەم و ژەم ژەم دەخۆم
ئاوی کەوثەر نۆشی صوفی بێ کە من
ئاوی ئینسان، یەعنی ماچی دەم دەخۆم…
تاڵی بێ یارو دیار و تارو مار
عەلقەمی چی؟ ئەرقەمی چی؟ سەم دەخۆم
نه‌وعه‌ ئینسانێ هه‌یه‌ غه‌م قوتییە
من غه‌می خۆم و غه‌می عاله‌م ده‌خۆم
غه‌م ده‌ڵێ: ‘نالی’ که‌ غه‌م‌خواریم نه‌کا
ناعیلاجم من به‌نی ئاده‌م ده‌خۆم(296-298)
شادمانی بێ وه‌فایه‌، یاری تێری و مه‌ستییه‌
یاری ته‌نگانه‌م غه‌مه‌ با هه‌ر غه‌می خۆم، خۆم بخۆم(304)
***
(فاتیحه‌!) ته‌سخیره‌ شاری دڵ به‌ طابوری ئه‌له‌م
مودده‌تێکی زۆره‌ پایته‌خته‌ له‌ بۆ خاقانی غه‌م(308)
***
منم سه‌رکرده‌تان بۆ له‌شکری غه‌م
ده‌ترسم بڕۆم، بشکێ سوپاتان(319)
***
ئه‌وا نیشانه‌یی مه‌رگم عه‌یانه‌
که‌ من غه‌رقی خەم و خوێن و زوخاوم(٢٩٤)

شیعر و خەم

لە سەرەتاوە بە هەندێک پرسیار لەسەر خەم بە گشتی و خەم لای نالی دەستپێدەکەم. لای شاعیر چۆن باسی خەم کراوە، هەڵوێستی بەرامبەر بە خەم چییە؟ ئایا لە خەم وەک شتێکی وجودی تێگەیشتووە یان خەمی رۆژانەیی؟ لەبەرئەوە لەسەرەتاوە لە پرسیارە گشتییەکانەوە دەستپێدەکەم هێدی هێدی بۆ پرسیارە تایبەتییەکان..

خەم چییە؟ ئایا خەم شتێکە، دەتوانین بیناسین و بیگرین و نیشانی بدەین؟ خەم بۆ چییە؟ خەم لە کوێوە دێت؟ خەم بۆ کێیە؟ دەکرێت کێیە لە مرۆڤ زیاتر بێت؛ واتە خەم هی مرۆڤە و بۆ مرۆڤە یان بۆ بوونەوەرەکانی دیکەشە. گەر یەکێک لە نیشانەکانی خەم گریان بێت؛ گریانی ساوا لەسەرەتاوە نیشانەی لەدایکبوونێکی نوێی مرۆڤێ نییە، واتە مرۆڤ لەگەڵ لەدایکبوونیشیدا خەم لەدایکدەبێت. ئەمە دەکرێت نالۆژیکی بێتەوە، بەڵام بێگومان خەم و بوونی مرۆڤ ئەمئەوێتی یان یەکێکن و جیا نین.

بەسود وەرگرتن لە هایدیگەر دەتوانین بڵێین خەم و نیگەرانی پێشمەرجی بوونی مرۆڤن لەبوونی دابڕاونین(١٤٢). مرۆڤ لەگەڵ هاتنە جیهاندا خەمیش لەگەڵدایە. بۆ تێگەیشتن لەبوونی خەم ناچارین لە بوونی مرۆڤدا بۆی بگەڕێین. وەکچۆن بۆ تێگەیشتن لە مردن ناچارین لە مرۆڤدا لێی تێبگەین تێگەیشتن لە خەمیش بەهامانجۆرە. بێگومان خەمیش جۆر و شێوەی جیاوازی هەیە؛ خەمی رۆژانەیی جیاوازە لە خەمی وجودی. خەم وەک مردنە، چۆن مردن دابڕاو نییە و ئەگەرێکی بەردەوامی بوونمانە، خەمیش بەردەوام ئامادەییەکی ئێستەیی و روو لە ئایندەیی هەیە؛ واتە وەک مردن ناکرێت رابردوونشین بێ؛ بەڵکو ئیستایەکی روو لە ئایندەیی هەیە(١٤٣). لەبەرئەوە ئایا خەم وەک مردن دەکرێت ببەخشرێت لەبری یەکدی خەم بخۆین؟ وەک چۆن ناتوانین لەبری یەکدی بمرین دەتوانین لەبری یەکدی خەم بخۆین؛ خەمی خۆ خواردنە یان خەمی ئەویتر خواردنە؟

ئایا خەمی خەم دروستدەکرێت، یاخود خەم هەر هەیەو خۆی دەسەپێنێت؟ ئایا مرۆڤ دەتوانێت خەم نەخوات؟ ئایا خواردنی خەم چییە؟ مادیبوونەوەی خەم لە چییەوە سەرچاوە دەگرێت؟ ئایا مادیکردنەوەی خەم جۆرێک لە خۆفریودان نییە، بەوەی ئێمە دەتوانین خەم نەهێڵین؛ خەم شیاوی نەهێشتنە؟ ئایا خەم‌خواردنیش بەجۆرێک پێویستیەک نییە، کە بەدەر لە خۆراک دەکرێت خواردنی خەمیش جۆرە تێربوونێک بێت، واتە مرۆڤ پێویستی بە تێربوونێکی دیکەی دەرونی و رۆحی و سۆزی هەبێت؟ ئایا کەس دەتوانێت خەمی کەس بخوات؟ بە خەم خواردنی ئەوان دەتوانرێت ئەوان لە خەم بێبەش بکرێن، یاخود ئەوان لە خەم بڕخسێن؟ ئایا خەم خودیە یاخود لە دەرەوە دێت؛ یان بوونێکی یەکگرتووانەی لەگەڵ مرۆڤدا هەیە؟ جیاوازی خەمی وجودی/ یەکێتی و لەگەڵ خەمی دەرەکی چییە؟

ئایا خەم تەنیا رووی وێرانە، نەرێنی و لەنێوبەرانەی هەیە، یاخود خەم پێگەیشتن و دروستکردن و گەورەبوونیشە؛ بە واتا خەم بواری بیرکردنەوەو ئەندێشەمان بۆ ناکاتەوە؟ بۆچی خەم روویەکی نەزانی هەیە، ئایا ئێمە لەنەزانیمانەوە نییە خەم دەخۆین؟ دایکێک خەم دەخوات کە کوڕەکەی درەنگ دێتەوە، واتە لەگەڵ نەزانین و زانیندا خەم روونادات، گەر ئەوەی چاوەڕوانین بەدڵمان نەبێت، خەم دەخۆین؟ ئایا خەم جۆرێک لە ئاگایی لاواز نییە؟
ئایا خەمی گشتی و خەمی تاک، یاخود خەمی کۆمەڵگەو خەمی تاکەکەس جیاواز نین؟ ئایا ئەم جۆرانەی خەم، خەمی زوو گەیشتن بۆ زانکۆ و دوانەکەوتن لەگەڵ خەمی شکستهێنان لە پرۆژەیەکی ئایندەیی خۆتدا جیاوازنین؟ ئایا خەم هەندێکجار بۆ رازیکردن و نەرمکردنی بەرامبەر نییە؟ خەم چۆن دەرەکی دەبێتەوە، جەستە دەتوانێت دەرخەرەوەی خەم بێت؟ چۆن بزانین کەسێک خەمی هەیە گەر دەرینەبڕێت؛ دەربڕینی خەم هاوخەمی و تێگەیشتن دێنێتە ئاراوە؟ خەمی نەبڕاوە چییە؟ ئایا شیعرەکانی نالی بەشێک نین لە خەمی بەردەوام و نەبڕاوە، کە نالی خۆی بە نیەتی نەهێشتنی خەم، خەمسازی دەکات؟ ئایا ئێمە ناوەندی دەرکەوتنی خەمین یاخود خەم بە بێ ئێمەش دەتوانێت خۆی دەربخات؟ ئایا خەم وەک مردن ئەو درزە نییە، کە هەموو ساتێک بەرۆکی خۆمان و ژیانمان دەگرێت؟ ئایا خەم بۆشایی‌و کەلێنی وجودییە(بەزمانی لاکان ریاڵ) یاخود تەنیا تایبەتە بە کات و سەردەمێکەوە؟ ئایا خەم و ئەو کەلێنانەی دیکە بیرخەرەوەی ئەوە نین کە ئێمەی مرۆڤ ناکامڵین و ناتوانین خەم نەخۆین، نەمرین؟

ئایا بێ خەمی لە زۆرباردا راڤەی بێباکی و گوێپێنەدانی بۆ ناکرێت؟ واتە لێرەوە خەمی هاوبەشیش جۆرێکی خەم نییە؟ ئایا مرۆڤی دڵڕەقیش، کە زۆرکات وەک تانە بەو مرۆڤانە دەگوترێن، کە بێباکن و گوایە خەم ناخۆن، بەڵام ئەوانەی گوایە خەم ناخۆن، خەمی خۆشیان ناخۆن؟ ئایا خەم هەڵوێستەو پێویستییە بۆ بێباک نەبوون، بە تایبەت بۆ مانەوە لە کۆمەڵگە رەمزیەکەدا؟ واتە خەم لە زۆر شوێندا بە پەرۆشی یەکسان نییە؟
ئایا سەرجەمی دەسەڵات و ئایدۆلۆژیاکان بە نێوی بەرپرسیارێتی گشتی و مرۆڤدۆستییەوە لەسەر ئەوە دروستنەبوون، کە خەمبەرو ئازاربەرن؟ بەڵام ئایا هیچ ئایدۆلۆژیاو هێزێک دەتوانێت هەڵگری ئەم بەرپرسیارێتییە بێت؟ دەتوانن لەناوبەری ئەم هێزە وجودیە بن؟ دەسەڵاتەکان لەوە بێخەبەرن، کە خەم بۆشاییەکی هەرمانی وجودیە، گەر ئازارە گشتیەکانیش کەم بکەنەوە(کە بۆ خۆیان بەردەوام دەبنە سەرچاوەی ئازار) ئەوا خەم و ئازارە کەسیەکان ناتوانن لەنێوبەرن.
مرۆڤ لە ناکامڵی خۆیەوە خەمی کامڵبوون دەخوات، واتە بەشێکی خەم و نیگەرانیمان بۆ کامڵبوونە، چونکە مرۆڤ بوونەوەرێکی ناکامڵە. بەڵام نالی دەڵێت هەندێک لە مرۆڤەکان هێندە لاوازن نەک ناتوانن هەنگاوی کامڵبوون بنێین، بەڵکو لە هەنگاوی یەکەمدا خەم دەیانخوات‌و شکست دێنن.

واتە رێگەکە(رێگەی کامڵبوون کە خەمە) دەیانخوات. بەڵام نالی جۆرە بانگەشەیەکی کامڵبوون دەکات لەوەی ئەم ئەو رێگەیە دەخوات بۆ ئەوەی چیتر نەبێتە خواردەی باڵابوون و کامڵبوون. ئایا بانگەشەی نالی بۆ خواردنی خەم جۆرێک لە ئایدۆلۆژیا نییە؟ مامەڵەی نالی چ جیاوازییەکی لەگەڵ مامەڵەی ئەوان بۆ خەم هەیە؟ تێبینی دەکەین خەم لەگەڵ شاعیر دەدوێت، ئایا ئەمە پەیوەندییە یان مامەڵە؟ دەرخەری پەیوەندی وجودی نییە لەگەڵ خەمدا، لەبەرئەوە نالی، کە دەڵێت خەم دەخۆم، مەبەستی ئەوەیە ئەوان خەم دەیانخوات بێ ئەوەی خەم بخۆن، هەربۆیە خەم برسیە؛ پێویستی بە کەسێکە بەڕاستی خەمی بخوات؟ وەک چۆن لای هایدیگەر ئەوان نامرن، لەبەرئەوەی مردن وەک بوونێکی وجودی خۆیان تێناگەن ئاواش خەم ناخۆن.

بەردەوام دەڵێن خەمی یەکدی دەخۆین؛ کەمترین جار گوێمان لێبووە بڵێت خەمی خۆمە؟ واتە مامەڵەی شاعیر لەگەڵ خەم داماڵینی ئەو دەمامکانە لەڕووی خەم نییە، کە بەردەوام دەمامکی زمانی، سیاسی و رۆژانەیی دەدەرێتێ بەوەی خەم شتێکی دیارو ئاشکرایە؟ بەڵام لای شاعیر کە خەم دەدوێنێت، بە زمانهێنانی خەم دەرخەری لێکردنەوەی دەمامکەکانی خەم نییە، کە پێیدەدرێت؟ هاتنەگۆی خەم هەڵوەشاندنەوەی ئەو دیدگا خودپەرستە نییە کە بەردەوام لەبری هەموو شتەکان دەدوێین و بوار نادەینە شتەکان خۆیان بدوێن؟ بە واتایەکی دیکە هاتنەگۆی خەم دەرخەری ئەو راستییە نییە کە تەنیا مرۆڤ دەتوانێت خەم بهێنێتە گۆ؛ ئەوەش دەیهێنێتە گۆ پەیوەندیەکی وجودیانەی لەگەڵ خەم کردووە بۆیە هاتووەتە گۆ.

ئایا گەر نالی مەبەستی ئەوە بێت کە خەڵک بۆ نان و پێویستی رۆژانە خەم دەخۆن، بەڵام نالی بۆ خەمی عالەم دەخوات، یاخود بۆ دەبێت خەم بە نالی بڵێت دەبێت خەمم بخۆیت دەنا من خەڵک دەخۆم، ئایا ئەمە سەلمێنەری ئەوە نییە، کە خەم برسیەو خەڵک دەخوات، نەک ئەوەی خەڵک بۆ پێویستی رۆژانەیان خەم بخۆن.
لەبەر رۆشنایی هەندێک لەم پرسیارو بیرۆکانەدا هەوڵدەدەم لەخوارەوە شیکاری هەندێک لەو شیعرانەی شاعیر بکەین؛ کە خەم بە چڕی تێیدا ئامادەیی هەیە.

جیاوازی ‘خەم’ و ‘غەم’
شاعیرانی کلاسیکی کورد بە کاریگەری زمان‌و ئەدەبیاتی دراوسێ‌و بەتایبەتی فارسی لەبری وشەی’خەم’ ‘غەم’یان بەکارهێناوە. بەڵام ئەمە مانای ئەوەنییە، کە ‘خەم’ بەکارنەهاتبێت، بەکارهاتووە، بەڵام بە مانای جیاواز لە خەفەت و دڵتەنگی، بەڵکو زیاتر بە مانا فارسییەکەی بەکارهاتووە. لە زمانی فارسیدا ‘خەم’ بە مانای پێچ و لولخواردن دێت. لە کاتێکدا ‘غەم’ کە رەچەڵەکی وشەکە بۆ زمانی عەرەبی دەگەڕێتەوە(١٤٤) مانای خەفەت دەگەیەنێت. لەبەرئەوە گرنگە خوێنەر لەوە تێبگات، کاتێک لە شیعری کلاسیکدا بەر ئەم دوو وشەیە دەکەوێت، دەبێت بزانێت ئەمانە هاومانا نین، بەڵکو دوو مانای جیاوازیان هەیە، لە کاتێکدا لە ئێستادا لە بەشێکی زۆری فەرهەنگە کوردییەکاندا وەک هاومانا بەکاردێن.

تێبینی دەکەین ئەم خەمەی ئێمە ئیستا دەینووسین، لای شاعیر(شاعیرانی کلاسیکیش) مانای پێچ و لولخواردنە؛ زیاتریش بۆ وێناکردنی زولف هاتووە. بەڵام ‘غەم’ مانای خەم‌و دڵتەنگی، خەفەت، مات، کەسەرو پەرێشان دێت. واتە لە فەرهەنگی شیعریی کلاسیکدا گەر خەم هات نابێت وەک خەفەت وەربگیرێت، هەروەک لە لێکدانەوەی دیوانەکەشدا خەم وەک لولخواردن هاتووە.

تایبەت بە شیعرەکانی نالی ئەوەی تێبینیم کردوە، لە یەک دێڕە شیعریدا، کە دەشێت بە هەڵە چاپکرابێت ‘خەم’ وەک ‘غەم’ هاتووە. لە کاتێکدا لە دیوانەکەدا (٢٥) جار ‘غەم’ هاتووە. هاوکات دەکرێت لە راڤەکردندا پەیوەندی نێوان ‘خەم-غەم’ بدۆزینەوە، بەڵام لەبنەڕەتدا وەک مانا جیاوازن(١٤٥).
هاوکات وەک بە دواداچوونێکی راگوزەر بۆ جیاوازی دەنگی (خ-غ)، کە ئایا دەکرێت دوو فۆنێم(دەنگ)ی جیاواز مامەڵەی لەگەڵ بکرێت؟ ئایا واتای جیاواز سازدەکەن و ناتوانن لە هەموو بارێکدا لەبری یەکدی بێن؟.

بۆ نمونە لەم وشانەدا ناکرێت لەبری یەکدی بێن.(دۆخ، ساختە، رەخنە، بەخت، خواست، خستن، خەو. خۆڵەمێش…) بەڵام بۆ (غ) کە دەنگ و وشەیەکی عەرەبیە و تێکەڵی زمانی کوردی بووەو بووەتە بەشێک لە زمانەکەمان دەتوانین (خ) لەبری دابنێین. (ئاغا، غوبار، بوغز، غه‌در، بناغه‌، کاغه‌ز، قەلغان، نغرۆبوون، یاساغ‌کردن قۆناغ، جوغز، قه‌ره‌داغ، غه‌ریزه‌، سۆراغ، غەریب…) بەهۆکاری خۆماڵێتی دەنگی /خ/ەوە ناتوانین لەو وشانەدا، کە /خ/ن بیگۆڕین بە /غ/. بەڵام تاڕادەیەکی زۆر دەکرێت /غ/ بۆ /خ/بگۆڕێت. بەڵام لە هەموو دۆخێکدا بە بۆچوونی خۆم پێموایە /غ/ بەهۆی زۆر تێکەڵبوونی بەزمان و فەرهەنگی کوردی شوێنی خۆی کردوەتەوە، ناکرێت بەرەهایی بە ئەلۆفۆنی /خ/ دابنرێت، کە هەندێک لە زمانناسەکان ئەم بۆچوونەیان هەیە(١٤٦). لەگەڵ ئەوەشدا بڕیاری ئەمە لای زمانناسەکانە، کە ئایا سەربەخۆن یاخود نا، بەڵام لەم کارەدا ‘غەم’ لە شیعرەکاندا وەک خۆی دەنووسمەوە، بەڵام لە شیکاریەکەدا وەک خەم نووسیومە.

دوو جۆر خه‌م
گه‌ر ده‌پرسی من له‌به‌رچی که‌م ده‌خۆم
من به‌ برسی قه‌ط مه‌زانه‌، غەم دەخۆم
ئاوی سوێری چاو و باری تاڵی لێو
سوێر و تاڵی دەم دەم و ژەم ژەم دەخۆم…
ئاوی کەوثەر نۆشی صوفی بێ کە من
ئاوی ئینسان، یەعنی ماچی دەم دەخۆم…
تاڵی بێ یارو دیار و تارو مار
عەلقەمی چی؟ ئەرقەمی چی؟ سەم دەخۆم
نه‌وعه‌ ئینسانێ هه‌یه‌ غه‌م قوتییە
من غه‌می خۆم و غه‌می عاله‌م ده‌خۆم
غه‌م ده‌ڵێ: ‘نالی’ که‌ غه‌م‌خواریم نه‌کا
ناعیلاجم من به‌نی ئاده‌م ده‌خۆم

له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تێبینی ده‌که‌ین شاعیر مامه‌ڵه‌یه‌کی جیاواز له‌گه‌ڵ خه‌م‌دا ده‌کات. ئه‌وه‌ی پرسیاری لێده‌کات، نیگه‌ران و خه‌مبارە، چونکە که‌م ده‌خوات(نیشاندانی جۆرێک لە هاوخەمییە). وه‌ڵامی ئه‌و پرسه‌ نیگه‌رانئامێزه‌ی ده‌رخه‌ری هاوخەمیەکی دیکەی گشتییە، واتە شاعیر هاوخەمی پرسی بۆ خەمی بۆ کەم دەخۆی بە هاوخەمیەکی گشتی دەداتەوە. ئەمەش دوو تێگه‌یشتنی جیاواز بۆ دیاردەی خەم لەم شیعرەدا. چونکە شاعیر خۆراکێکی دیکه‌ی جیاواز له‌ خۆراکی ماددی هه‌یه‌، ئه‌و خۆراکه‌ زیاتر ده‌خوات و تێریشی ده‌کات.

ئه‌مه‌ له‌لایه‌ک روویه‌کی راستی که‌سی خه‌مباره‌، که‌ خه‌می هه‌بوو که‌م ده‌خوات. لێره‌دا خه‌م بریتییه‌ له‌ خۆراک(خەمی خۆراک). هاوکات له‌پشت وه‌ڵامه‌که‌وه‌ تێبینی ناڕه‌زایه‌تی له‌م خۆراکه‌ تایبه‌ته‌ ناکرێت، به‌ڵکو له‌ خۆراکه‌ ماددییه‌که‌ زیاتر شه‌یدایی و پێویستی نیشاندراوه‌. لێره‌دا ده‌توانین دوو جۆر مرۆڤ و دوو جۆر خه‌م ده‌ستنیشان بکه‌ین. مرۆڤێک خه‌میی خۆراکی ماددییه‌تی، مرۆڤێکیش خه‌می خۆراکی رۆحی یان خەمی خودی خەمی مرۆڤی هه‌یه‌. مرۆڤێ خه‌م و خۆراکی ماددی بۆ یه‌که‌، مرۆڤێک خه‌م وه‌ک خه‌م لا گرنگه‌. مرۆڤێک خه‌م ده‌یخوات، مرۆڤێک خه‌م ده‌خوات. له‌به‌رئه‌وه‌ دوو مرۆڤی جیاوازن و بیرکردنه‌وه‌و تێگه‌یشتنی جیاوازیان هه‌یه. ده‌توانین بڵێین ئه‌و مرۆڤه‌ی خه‌م ده‌یخوات مرۆڤێکی رۆژانه‌ییه‌و ته‌نیا خه‌می رۆژییه‌تی، له‌به‌رئه‌وه‌ خه‌م خواردویه‌تی، به‌ڵام مرۆڤه‌که‌ی دیکه‌ رۆژانه‌یی نییه‌و خاوه‌ن جیهانبینیه‌که‌و خه‌می رۆژانه‌ نه‌یکردووه‌ته‌ پارو.

شاعیر له‌ دێڕی دووه‌مدا وه‌سفی ئه‌و جۆره‌ خۆراکه‌ی ده‌یخوات ‘سوێر و تاڵ’ ده‌کات. ئه‌م سوێری و تاڵیه‌ بریتییه‌ له‌ ئاوی گریان. تێبینی ده‌که‌ین گه‌ر مرۆڤی یه‌که‌م، مرۆڤێکی لاواز بێت، ئه‌وا ئه‌م مرۆڤه گریاناویه‌ش لاوازه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی واده‌کات ئه‌م لاوازییه‌ بڕه‌وێته‌وه‌ دێڕه‌کانی دواتره‌، که‌ شاعیر نیشانی ده‌دات به‌هێزییه‌ مرۆڤ ئازارو گریانی خۆی بکاته‌ خۆراک، ئه‌م ئازارو گریانه‌ لای شاعیر له‌ ئاوی که‌وسه‌ر گرنگتره‌. هه‌رچه‌ند له‌ لێکدانه‌وه‌که‌ی مه‌لا عبدولکریم و کوڕه‌کانیدا گومانیان له‌و دوو نیوه‌ دێڕه‌ کردووه‌، که‌ هی نالی بێت چونکه‌’ئاوی ئینسان-ماچی ده‌م’هاتووه‌. به‌ڵام بۆ دڵنیایی ده‌بێت بڵێم له‌ لێکدانه‌وه‌ ساده‌که‌دا ئاوی ئینسان=گریان، ماچی ده‌م بریتییه‌ له‌ هاتنه‌خواره‌وه‌ی گریان بۆ نێو ده‌م، شاعیر به‌ ‘ماچی ده‌م’ بۆ جوانکردنی ئازاره‌که‌ی گوزارشتی لێکردووه‌.

لێره‌دا نامه‌وێت بۆ لێکدانه‌وه‌ی شیعره‌که‌ بچمه‌ نێو بواری جیاوازه‌وه‌، به‌ڵکو زیاتر مه‌به‌ستمه‌ له‌م شیعره‌دا له‌ خه‌م ڕابمێنم. به‌ڵام له‌م دوو نیوه‌ دێڕه‌دا
تاڵی بێ یارو دیار و تارو مار
عەلقەمی چی؟ ئەرقەمی چی؟ سەم دەخۆم

شاعیر به‌ وردی ده‌ستنیشانی خه‌مه‌که‌ی، که‌ له‌چییه‌وه‌ هاتووه‌ ده‌کات. تاڵی بێ یار-دیار.. شاعیر خه‌می بێ یارو دوور له‌ نیشتمان ده‌خوات. بێگومان ئه‌م خه‌مه‌ گه‌لێک گه‌وره‌ترو فراوانتره‌ له‌ خه‌می رۆژانه‌یی و خه‌می خۆراک په‌یداکردن. شاعیر ستایشی ئه‌م خه‌مه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌کات و نایگۆڕێته‌وه‌ به‌ ئاوی که‌وسه‌ر. لێره‌شدا زه‌مینه‌ سازده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی پەیوەندی له‌گه‌ڵ خه‌مدا بکات و بوار بۆ خه‌م بکاته‌وە، تاوه‌کو خه‌م خۆی بدوێنێت. ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ خه‌مدا جۆره‌ هاوڕێیه‌تیه‌که‌. به‌ واتایه‌کی دیکه‌ یه‌کێتی یار و نیشتمان ده‌گۆڕێت بۆ یه‌کێتی له‌گه‌ڵ خه‌م وه‌ک جێگر و پاشماوه‌یان. هاوکات ئه‌م خه‌مه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌توانێت خه‌مه‌ بچووکه‌که‌ هه‌ڵگرێت، به‌ڵام خه‌می بچوک ناتوانێت خه‌می گه‌وره‌ هه‌ڵگرێت.

شاعیر لەبەرامبەر هاوخەمی کەم‌خواردندا، بواری رەخنەگرتن لەو جۆرە مرۆڤانە دەکاتەوە، کە خەمی مرۆڤیان نییەو تەنیا خەمی خۆراکیانە. یاخود ئاوی کەوسەر دەکرێت جگە لە رووە مادیەکەی وەک دابڕانی سۆفی لە ژیانی مرۆڤ بێت، کە تەنیا خەمی بەدەستهێنانی ئاوی کەوسەریەتی و بیری لای مرۆڤ نییەو خەمی مرۆڤ ناخوات، بەڵکو خەمی ئاوێکی بان زەمینی هەیە؛ لە کاتێکدا ئاوی گریانی مرۆڤ گرنگتر و نزیکترە. شاعیر لەسەر زەویەو خەمی یارو نیشتمانی هەیە، واتە وەک جۆرە هەڵوێستێک لەبەرامبەر سۆفیاندا، کە خەریکی ژیانی دنیاو ئازارەکانی مرۆڤ نین.

خه‌م ده‌دوێت
نه‌وعه‌ ئینسانێ هه‌یه‌ غه‌م قوتییە
من غه‌می خۆم و غه‌می عاله‌م ده‌خۆم
غه‌م ده‌ڵێ: ‘نالی’ که‌ غه‌م‌خواریم نه‌کا
ناعیلاجم من به‌نی ئاده‌م ده‌خۆم

ئه‌م به‌شه‌ی شیعره‌که‌ گه‌لێک گرنگه‌. ئه‌وه‌ی گرنگه‌ له‌م شیعره‌دا ئیراده‌ی هێنانه‌گۆی خه‌مه‌، یاخود زه‌مینه‌سازکردنه‌ بۆ دواندنی خه‌م. شاعیر له‌ دێڕی یه‌که‌مدا باسی جۆری ئه‌و مرۆڤانه‌ ده‌کاتل که‌ خه‌م خواردونی. دێڕی دووه‌م باسی خۆی ده‌کات، که‌ چۆن خه‌می خۆی و خه‌می هه‌موو خه‌ڵکیش ده‌خوات. وه‌ک لێکدانه‌وه‌یه‌کی وجودی بۆ خه‌م، ئه‌م شیعره‌ چه‌ند راستییه‌کمان پێده‌ڵێت.

یه‌که‌م خه‌م بوونی هه‌یه‌، بوونه‌که‌شی هه‌ستیارانه‌یه‌. ده‌توانین له‌گه‌ڵ خه‌م بدوێین، به‌ڵام خه‌م له‌گه‌ڵ کێ ده‌دوێت؟ شاعیر له‌ دێڕی یه‌که‌مدا تانه‌ له‌و که‌سانه‌ ده‌گرێت، که‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ خه‌م مامه‌ڵه‌یه‌کی وجودیانه‌ نییه‌و ‘ڕق’یان لە خەمەو دژی خەمن بیانتوانیایە دەیانکوشت. بێگومان خه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ مرۆڤانه‌ ناتوانێت بدوێت. به‌ڵام شاعیر پەیوەندییەکی وجودی له‌گه‌ڵ خه‌م دەگرێت، کاتێک خه‌می خۆی و خه‌می عاله‌م ده‌خوات. بێگومان ئه‌م خه‌م خواردنە، له‌ خه‌م‌خواردنی خه‌ڵک جیاوازە. ئه‌و خه‌ڵکه‌ خه‌می بچوک ده‌خۆن، له‌به‌رئه‌وه‌ تێگه‌یشتنیشیان بۆ خه‌م بچوکه‌، به‌ڵام شاعیر خه‌می گه‌وره‌ ده‌خوات، تێگه‌یشتنیشی بۆ خه‌م گه‌وره‌یه‌. واته‌ خه‌ڵکی خه‌میان بۆ ژیانی رۆژانه‌یان ده‌وێت چۆن ژیانیان به‌ڕێ‌بکه‌ن و پاره‌و خواردن ده‌ستبخه‌ن، یاخود سۆفی خەمی دنیایەکی دیکەو ئاوی کەوسەریەتی؛ به‌ڵام شاعیر ئه‌م جۆره‌ خه‌مه‌ ناخوات.

له‌به‌رئه‌وه‌ پەیوەندی له‌گه‌ڵ خه‌م پەیوەندیەکی کاڵائامێز نیه‌، به‌ڵکو پەیوەندیەکی وجودیانه‌یه‌. ئه‌وان خه‌میان پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی دژی خه‌م بووه‌ستن، خه‌میانه‌ ئه‌وکاته‌ی نانیان ده‌ستناکه‌وێت، گه‌ر نانیان هه‌بوو خه‌میان ناوێت؛ سۆفیش خەمی ئاوی کەوسەریەتی و ئاوی گریان و ژیانی خەمی لەبیرکردووە(ئەوان بیر له‌وه‌ ناکه‌نه‌وه‌ خه‌میش پێویستی به‌ ئه‌وانه‌) به‌ڵام شاعیر خه‌می خه‌م ده‌خوات. ئه‌م پەیوەندیە وجودیه‌ له‌گه‌ڵ خه‌م بوار ده‌داته‌ خه‌م بدوێت و خۆی به‌یانبکات. هاتنه‌گۆی خه‌م ده‌رخه‌ری پەیوەندی وجودیه‌ له‌گه‌ڵ خه‌م. خه‌م له‌ هاتنه‌گۆیدا ده‌ریده‌خات؛ که‌ بۆچی خه‌م خه‌ڵکی ده‌خوات؟ خه‌م ده‌ڵێت خه‌ڵکی هه‌ر بیر له‌ خۆیان ده‌که‌نه‌وه‌و هه‌رگیز بیر له‌ خه‌م ناکه‌نه‌وه‌، ئه‌وکاته‌ی نانیان ده‌ستکه‌وت ئیدی خه‌میان له‌بیر ده‌چێت، نازانن خه‌میش پێویستی به‌ که‌سێکه‌ خه‌می بخوات و هاوده‌می بێت. لێره‌وه‌یه‌ هاوده‌می خه‌م ئیدی له‌وه‌ ده‌رده‌چێت خه‌م ناشیرین بێت.

بە واتایەکی دیکە ئەم سیمابەخشینە بە خەم و جوانکردنی لای نالی و ناشیرنی لای ئەوان، پەیوەندی بە جیهانبینی و مامەڵەو پەیوەندییەوە هەیە، نەک ئەوەی خۆی لە خۆیدا وابێت. بۆ نمونە کاتێک من هاوڕێیەکم هەیە، ناشیرنی روخساری ئەو کاریگەری لەسەر خۆشەویستیم بۆی نییەو بگرە بیر لەوەشناکەمەوە، بەڵام کەسانێک، کە هاوڕێی هاوڕێکەم نین سەرنجی روخساری دەدەن و بڕیار لە هاوڕێکەم دەدەن، وەک چۆن حەبیبەی لای نالی بۆ نالی خێل و قیچی تەنیا لە چاوی ئەوانیترەوەیەو لای نالی ئەمە جوانییە نەک ناشیرینی، ئەوانیش سەرنجی خێلی دەدەن، دەنا بۆ نالی جێگەی سەرنج نییە. خەڵکیش بێئەوەی خەم بناسن رقیان لێیەتی، بەڵام نالی بەهۆی هاوەڵی خەمەوە دەیلاوێنێتەوەو خەمی دەخوات.

په‌نا بردنی خه‌م بۆ شاعیر ده‌رخه‌ری ئه‌و روانینه‌ وجودییه‌، که‌ شاعیر وه‌ک که‌ره‌سه‌و ئامێر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ وجوددا ناکات. واته‌ پەیوەندی له‌گه‌ڵ خه‌م مامه‌ڵه‌کردنێکی ئایدۆلۆژیانه‌ نیه‌، به‌و مانایه‌ی ته‌نیا رووی شته‌کان بۆ مرۆڤ و له‌پێناو مرۆڤدا ببینێت. هاوکات هه‌ستی بوونیش ده‌کات، هه‌ستکردن به‌ بوون گوێلێگرتنە لە خه‌م؛ تا خۆی به‌یانبکات.

لای خه‌ڵکی که‌ ته‌نیا خه‌می رۆژانه‌یانه‌و مامه‌ڵه‌ی ئایدۆلۆژی و رۆژانه‌یی له‌گه‌ڵ خه‌مدا ده‌که‌ن ته‌نیا له‌ چاوی خۆیانه‌وه‌ سه‌یری خه‌م ده‌که‌ن؛ به‌ڵام لێره‌دا له‌ چاوی خه‌مه‌وه‌ سه‌یری خه‌م و مرۆڤ کراوه‌. واته‌ گه‌ر فینۆمینۆلۆژیانه‌ بڵێین جۆره‌ که‌وانه‌کردنه‌وه‌یه‌که‌ بۆ ئه‌و بیرکردنه‌وه‌و وێنانه‌ی بۆ خه‌م هه‌یه‌، لایانده‌بات و بوار بۆ خه‌م ده‌کاته‌وه‌ خۆی ده‌ربخات. خه‌م لێره‌دا خۆی به‌یانده‌کات و ده‌ڵێت منیش برسیم و پێویستم به‌ که‌سێکه‌ خه‌مم بخوات. واته‌ ئه‌و روانینه‌ ئایدۆلۆژیه‌ی هه‌یه‌ فه‌رامۆشکراوه‌ که‌ ته‌نیا به‌چاوی خۆمان خه‌م وێنا بکه‌ین و ئه‌ویتر له‌به‌رژه‌وه‌ندی خۆمان به‌کاربهێنین. نالی خه‌می بیستووه‌، گوێی بۆ خه‌م گرتووه‌ تا خۆی به‌یانبکات نه‌ک ئه‌وه‌ی ئه‌و روانینی خۆی به‌سه‌ر خه‌مدا بسه‌پێنێت. لێره‌وه‌ پێموایه‌ ئه‌م روانینه‌ پێشمه‌رج و ئایدۆلۆژیایه‌ بۆ دنیا و شته‌کان بووه‌ته‌ هۆکاری ده‌رنه‌که‌وتنی رووی راستی دیارده‌کان. چونکه‌ کاتێک دیارده‌کان به‌ تێگه‌یشتنی ئایدۆلۆژیا و پێشینه‌ بارگاوی ده‌بن‌و بواری ئازادانه‌ی خۆده‌رخستنیان لێداده‌خرێت ئیدی رووی راستی خۆیان ده‌رناخه‌ن.

کاتێک خه‌م ده‌بێته‌ که‌ره‌سه‌و هۆکارێک بۆ تێپه‌ڕکردنی هه‌ستی ناخۆشی و برسێتی و مامه‌ڵه‌ی دوژمنکارانه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌کرێت(خه‌م له‌ ژیانی رۆژانه‌دا ئه‌و شته‌یه‌؛ که‌ ده‌بێت له‌ناویبەرین) ئه‌وکات خه‌م به‌ڕاستی ده‌بێته‌ دوژمن، به‌ڵام کاتێک بواری ئازادانه‌ بۆ خه‌م ده‌کرێته‌وه‌ چیدی خه‌م دوژمن نییه‌و ده‌کرێت خه‌م به‌رهه‌مهێن و هاوسۆزی بێت. له‌م پەیوەندیەدا لەگەڵ خه‌م، خه‌م راستیه‌ک به‌یانده‌کات کاتێک ده‌ڵێت ‘ناعیلاجم من به‌نی ئاده‌م ده‌خۆم’ لێره‌دا ‘ناچاری’ مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌، که‌ خه‌ڵک خۆیانن به‌ دوژمنایه‌تی من واده‌زانن من له‌ناو ده‌به‌ن؛ نازانن ئه‌م دوژمنایه‌تیە هۆکاری خه‌مە بۆیان.

واته‌ کاتێک خه‌ڵک من به‌ دوژمنی خۆیان ده‌زانن و له‌خۆیانم دوور ده‌خه‌نه‌وه‌، زیاتر من زیاتر ده‌بمه‌ دوژمنیان نه‌ک له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌ڕاستی من حه‌ز به‌ دوژمنایه‌تیان ده‌که‌م، به‌ڵکو ئه‌وان وه‌ک خۆیان له‌بیر کردووه‌ که‌ خه‌م به‌شێکی دانه‌بڕوای خۆیانه‌و دوژمنایه‌تی له‌گه‌ڵ خۆیان ده‌که‌ن؛ دوژمنایه‌تی من دوژمنایه‌تی خۆیانه‌. هێنانه‌گۆی خه‌م، من خه‌می خۆم و خه‌می عاله‌م ده‌خۆم لێره‌دایه‌، که‌ خه‌م ده‌ڵێت نالی به‌ڕاستی تۆ مادام خه‌م به‌ دانه‌بڕاو له‌بوونی خۆت ده‌زانیت، ئه‌وا ته‌نیا تۆیت ده‌توانیت خه‌می من بخۆیتخه‌ڵکی من به‌ دوژمنی خۆیان ده‌زانن و ناتوانن له‌وه‌ تێبگه‌ین، خه‌م هی خۆیانه‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیان نییه‌(خەم بۆ خەم، دەکرێت بێ‌خەمی بێت، چونکە نالی هیچکام لەو خەمانەی نیە، کە ئەوانیتر هەیانە). پێموایه‌ ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌ زیاتر بوونخوازانه‌یه‌و له‌ خواره‌وه‌ش هه‌وڵده‌ده‌م خوێندنه‌وه‌ی جیاوازی بۆ بکه‌م.

ده‌شتوانین جیاواز و تێهه‌ڵکیش له‌ خوێندنه‌وه‌که‌ی سه‌ره‌وه‌ ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌شی بۆ بکه‌ین. له‌م شیعره‌دا نالی وه‌ک مرۆڤدۆست‌و موسا، که‌ خۆی له‌بری گشت قوربانی‌ ده‌کات، نیشان ده‌دات. له‌ دێڕی یه‌که‌مدا باسی ئه‌و خه‌ڵکه‌ ده‌کات، که‌ به‌ناوی خه‌مخواردنه‌وه‌ ته‌نیا هه‌ڵپه‌ی نان و ئاویانه‌و بیر له‌که‌سی دیکه‌ ناکه‌نه‌وه‌و به‌رده‌وامیش ده‌ڵێن خه‌می یه‌کدی ده‌خۆین و دڵسۆزی یه‌کدین؛ به‌ڵام ته‌نیا بیریان لای خۆیانه‌و به‌س. نالی ده‌ڵێت من جگه‌ له‌وه‌ی خه‌می خۆممه‌ خه‌می خه‌ڵکیشمه‌. بۆ ئه‌وه‌ی راستی خه‌مخۆریه‌که‌ی بسه‌لمێنێت خه‌م ده‌هێنێته‌ گۆ، خه‌میش پشتڕاستی خه‌مخواری نالی بۆ خه‌ڵکی ده‌کات و ده‌ڵێت خه‌ڵکینه‌ گه‌ر نالی نه‌بێت من هه‌مووتان ده‌خۆم، به‌ڵام ئه‌وه‌ نالی وه‌ک موسا یان قازی محه‌مه‌د، له‌بری گشت خۆی کرده‌ قوربانی‌ ئه‌ویش خۆی ده‌کاته‌ قوربانی‌ ئێوه‌و من ده‌خوات بۆ ئه‌وه‌ی ئێوه‌ له‌ ده‌ست من رزگارتان بێت(واتە کاتێک شاعیر خودی خەم دەخوات ئیدی خەم بوونی نامێنێت). شاعیر بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م خۆباڵاکردنه‌ی خۆی بشارێته‌وه‌ ‘خه‌م’ خۆی هێناوه‌ته‌گۆ، تاوه‌کو له‌ ده‌می ئه‌وه‌وه‌ دڵسۆزی و خه‌مخواری خۆی نیشانبدات.

به‌ڵام لێرەدا پێموایه‌ مامه‌ڵه‌کردنه‌ له‌گه‌ڵ خه‌م مامه‌ڵه‌کردنێکی ئایدۆلۆژیانه‌یه‌و خه‌م ناکرێت له‌بری یه‌کدی بخورێت. به‌ڵکو هه‌ریه‌که‌و خه‌می خۆی ده‌خوات، ده‌کرێت نیگه‌ران و دڵمان لای یه‌کدی بێت و خه‌می یه‌کدی بخۆین، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای رزگارکردنی به‌رامبه‌ر له‌ خه‌م نییه‌، به‌ڵکو مانای دڵسۆزی و هاوبه‌شیکردنه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌و راستییه‌ ناشارێته‌وه‌، که‌ به‌م هاوبه‌شیکردنه‌ خه‌م له‌ناونابرێت، چونکه‌ له‌ناوبردنی خه‌م یه‌کسانه‌ به‌ له‌ناوبردنی خۆمان. واته‌ گه‌ر لێره‌دا نالی خه‌می خه‌ڵکی له‌ناوبردێت ئه‌وا وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵکی له‌ناوبردبێت. له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ سازکردن و بڵاوکردنه‌وه‌ی وه‌همه‌ به‌ خه‌ڵک بڵێیت من خه‌متان له‌ناوده‌به‌م، له‌ناوبردنی خه‌م له‌ناوبردنی وجودیانه‌. بەڵام دەکرێت وەک ئەدۆرنۆ پێیوایە شیعری لیریکی، کە خودیە، هاوکات توانای گەردونیەتی هەیە. لێرەشدا شاعیر لە خەمی خودی خۆیەوە بۆ خەمی عالەم دەچێت، بەڵام خەڵکی لەسنوری خەمی خودیدا گیردەکەن و ناتوانن گەردونی ببنەوە(١٤٧).

بێگومان کاتێک خه‌م وه‌ک به‌شێکی وجودی دانه‌بڕاو مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌که‌ین، تێده‌گه‌ین خه‌م له‌ کوێوه‌ دێت و ده‌ره‌کی نییه‌، ناوه‌کیه‌و ده‌ره‌کی ده‌بێته‌وه‌. چونکه‌ مرۆڤ بوونێکی خه‌ماوی هه‌یه‌، ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیه‌ی مرۆڤ واده‌کات خه‌می خۆیان و یه‌کدی بخۆن. مرۆڤ له‌گه‌ڵ مرۆڤ و شته‌کاندا ده‌ژی و لێیان دابڕاو نییه‌و خه‌میان ده‌خوات و نیگه‌رانیانه‌. گه‌ر مرۆڤ بوونێکی خه‌ماوی نه‌بێت ناتوانێت نیگه‌ران و خه‌می ئه‌وانیترو شته‌کانی دیکه‌ نه‌خوات. لێره‌وه‌یه‌ شاعیر له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ که‌ خه‌م بوونی ئه‌وه‌و دابڕاو نییه‌ لێی بۆیه‌ خه‌میان ده‌خوات.

هاوڕێیه‌تی خه‌م

شادمانی بێ وه‌فایه‌، یاری تێری و مه‌ستییه‌
یاری ته‌نگانه‌م غه‌مه‌ با هه‌ر غه‌می خۆم، خۆم بخۆم

لێره‌دا باشتر وێنه‌ی خه‌م روونده‌بێته‌وه‌، کاتێک به‌رامبه‌ر خه‌م، شادی ده‌هێنێت. شاعیر جیاوازی خه‌م و شادی نیشانده‌دات. شادی بۆ شاعیر بێ وه‌فایه‌. بێ وه‌فا بریتییه‌ له‌وه‌ی هاوده‌می نییه‌و لێی هه‌ڵدێت. یاخود شادی هاوده‌می تێری و مه‌ستیه‌، خه‌ڵکی کاتێک تێرده‌بن شادو مه‌ستده‌بن‌و خه‌م له‌بیر ده‌که‌ن، به‌ڵام خه‌م وه‌فاداره‌. جگه‌له‌وه‌ی ده‌توانین خوێندنه‌وه‌یه‌کی روشتیانه‌ بۆ خه‌م و شادی بکه‌ین، که‌ خه‌م ڕه‌وشتدارو شادی بێ ڕه‌وشته‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی بێ‌وه‌فایه‌. که‌سی بێ‌وه‌فا و خیانه‌تکار ئه‌وه‌یه‌ په‌یمانی دۆستایه‌تی ده‌شکێنێت.
هاوکات ده‌شتوانین به‌ مامه‌ڵه‌ بوونخوازییه‌که‌ بڵێین شاعیر راسته‌ شادمانی به‌ بێ‌وه‌فا نیشانده‌دات، به‌ڵام ئه‌وه‌شی ده‌رخستووه‌، که‌ گه‌ر خه‌م بوونێکی دانه‌بڕاوو و وجوی هه‌بێت، ئه‌وا شادیش به‌هه‌مانشێوه‌یه‌، به‌ڵام دۆخی ژیان به‌جۆرێکه‌ که‌ خه‌م وه‌فادارو شادی بێ‌وه‌فایه‌، یاخود خه‌م به‌رده‌وام ئاماده‌یه‌و شادی نائاماده(دیوە رەشبینیە وجودیەکە زەقکراوەتەوە)‌. هاوکات شاعیر وه‌ک دۆست و یار مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ خه‌م ده‌کات.
هه‌روه‌ها خاڵێکی جه‌وهه‌ری ئه‌وه‌یه‌ خه‌می خۆی، خۆی ده‌یخوات. واته‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ ده‌رخراوه‌ که‌ خۆم ده‌توانم خه‌می خۆم بخۆم که‌س ناتوانێت خه‌می من بخوات. تێبینی بکه‌ین له‌ پشت واتای شیعره‌که‌وه‌ ئه‌و واتا نه‌رێنیه‌ی خه‌م تێکشکێنراوه‌، شاعیر له‌ دێڕی یه‌که‌مدا سه‌رزه‌نشتی شادی ده‌کات و به بێ‌وه‌فا دایده‌نێت. هاوکات هاوڕێ به‌ تێری و مه‌ستی ده‌یهێنێت، که‌ شاعیر دژی تێرییه‌و مه‌یلی بۆشایی هه‌یه‌. هه‌روه‌ها شادی ناتوانێت خۆی بناسێت؛ چونکه‌ له‌گه‌ڵ مه‌ستیدا تێکه‌ڵه‌. به‌ڵام خه‌م یارو هاوده‌مه‌، نه‌ک له‌ خۆشیدا، به‌ڵکو له‌ ته‌نگانه‌شدا لێمدورناکه‌وێته‌وه‌. هه‌روه‌ک ده‌یه‌وێت بڵێیت له‌گه‌ڵ خه‌م بوون یه‌کسانه‌ به‌ هۆشیاری نه‌ک مه‌ستی. لێره‌دایه‌ خه‌م ته‌نیا رووکاری نه‌رێی نییه‌و وه‌فاو به‌ده‌نگه‌وه‌هاتنی هه‌یه‌. که‌لتووری کورد له‌زۆر باردا دژی سه‌گه‌، به‌ڵام کاتێک وه‌فا ده‌درێته‌ پاڵ سه‌گ، ئه‌و رووه‌ ناشیرینه‌ی ناهێڵێت، لێره‌شدا وه‌فاداری خه‌م نه‌هێشتنی رووه‌ نه‌رێنیه‌که‌ی خه‌مه‌. هاوکات له‌ شیعره‌که‌دا جۆره‌ که‌سایه‌تیه‌کی دڵسۆز به‌ خه‌م به‌خشراوه‌.

*ـ ئەمە بەشێکە لە کتێبێک لەبارەی نالی‌یەوە، لەبەرئەوەیە کە لیستی سەرچاوەکان لێرەدا نییە..

“لۆگۆس” ناوی پرۆژەیەکی فەلسەفیی نوێیە، کە لە ئیستا بە بڵاوکردنەوەی گۆڤارێک خۆی بەیان کردووە. ئەم پرۆژەیە لەلایەن هەریەک لە شاهۆ عوسمان و هەرێم عوسمان‌ەوە سەرپەرشتی دەکرێت و هیچ دەزگاو لایەنێک لەپشتیەوە نییەو خەرجی پرۆژەکەش لە گیرفانی خۆیان دابینی دەکەن. هەرێم عوسمان سەبارەت بە پرۆژەکە بەمجۆرە دوا : ”ئەوەی لە مێژووی بیرکردنەوەی کوردو بڵاوکردنەوەی کوردیدا تێبینیمان کردووە، پرۆژەی خۆتەرخانکراوی فەلسەفیمان نەبووە، ئەمەش بە بڕوای ئێمە کەلێنێکی مەعریفی گەورەیە. چونکە فەلسەفە دایکی گشت زانستەکانەو باوکی بیرکردنەوەیە، بۆیە گەڕانەوە بۆ فەلسەفە گەڕانەوەیە بۆ بنەما، لێرەوە “لۆگۆس”مان بۆ کاری فەلسەفی تەرخان کرد. ئەوەی لە ئیستاشدا ئەنجامی دەدەین بڵاوکردنەوەی گۆڤارێکە، بەڵام بۆ ئایندە کارەکە فراوانتر دەکەین”.

سەبارەت بە ژمارەی یەکەمی گۆڤارەکە ئاماژەی بەوە کرد: ”تەوەری سەرەکی ئەم ژمارەیەی گۆڤارەکە تەرخانە بۆ پرسی فەلسەفە چییە؟ دیارە ئەمەش پرسێکی بنەڕەتیەو بەپێویستمان زانی لەدەستپێکەوە بەم پرسە بێینە ناوە. هەوڵیشمانداوە زۆرتر پشت بە تێکستی بنەڕەتی ببەستین و زیاتر لە زمانی یەکەمەوە وەرگێڕانیان بۆ بکەین، بۆ نموونە لەم ژمارەیەدا دوو نووسراوی هایدیگەرو نووسراوێکی دۆلۆزو گواتاری، بادیۆ، ژیژەک..بڵاوکردۆتەوە. وەک دەشزانرێت ئەم دەقە بنەڕەتیانە تێگەیشتنیان ئاسان نییە، بۆیە هەر لە گۆڤارەکەدا بیرمان لەوە کردۆتەوە جگەلەو دەقانە دەقی دیکە هەبن زیاتر پەروەردەیی و زانیاریدەر بن، بۆ نمونە لەبارەی فەلسەفەی عەرەبی و ئیسلامی بەشێوەیەکی پانۆرامایی وێنەیەکی گشتیمان پێشکەشکردووە، یان پسپۆرێکی فەلسەفە لە زیندانێکدا لەگەڵ زیندانیەکاندا فێری راوێژی وجودیمان دەکات.

لەلایەکی دیکەوە سود لە ئەزموونی پسپۆرانی فەلسەفە لەوڵاتانی دراوسێ و دەرەوە وەردەگرین، بۆ نمونە لەم ژمارەیەدا لەگەڵ هیگڵناسێکی فارسدا چاوپێکەوتنمان کردووە. هاوکات کار لەسەر پەیوەندی کوردو فەلسەفە دەکەین، ئەمەش بەڕێگەی جیاواز کە خۆی لە خوێندنەوەو ناساندن و ڕەخنەگرتن و دیالۆگکردندا دەبینێتەوە. بۆ نمونە لەم ژمارەیەدا کارمان لەسەر یەکەم کتێبی فەلسەفی کە بە زمانی کوردی نووسراوە کردووە. هەروەها لەبارەی گۆڤاری “بوون”ەوە کە لە گەرمەی شەڕی ناوخۆدا بڵاوبۆتەوە نووسیومانە”. ئەمەی خوارەوەش ناونیشانی ئەو بابەتانەن کە لە ژمارەی یەکەمی لۆگۆسدا بڵاوکراوەتەوە.

١ـ پرسی فه‌لسه‌فه‌ لای فه‌یله‌سوفانی ئه‌نتیك(كلاسیك)، ئامادەکردن و وەرگێڕانی: شاهۆ عوسمان
٢ـ فەلسەفە، ڕێگای پێنجەم، ڕینە دیكارت.. وەرگێڕانی: لۆگۆس
٣ـ گفتوگۆ لەگەڵ د.محه‌مه‌د مه‌هدی ئه‌رده‌بیلی، توێژه‌ر و هیگڵناس،
ئا: وەلید عومەر، هەرێم عوسمان
٤ـ پێناسکردنی فەلسەفە لەخودی خۆیەوە- لەڕێی گووتەیەکی نۆڤالیسەوە، مارتن هایدێگەر، لەئەڵمانییەوە: بەکر عەلی
٥ـ كۆتایی فەلسەفە‌، مارتن هایدیگەر، لە ئەڵمانییەوە: شاهۆ عوسمان
٦ـ فەلسەفە چییە؟ د.محەمەد کەمال
٧ـ ده‌روازه‌یه‌ك بۆ فەلسەفەی عەرەبی- ئیسلامی، ئاماده‌كردن و وه‌رگێڕان: ناجی ئه‌فراسیاو
٨ـ فه‌لسه‌فه‌ چییه‌؟ ژیل دۆلوز، فێلیكس گواتاری، و. له‌ فره‌نسییه‌وه‌: فازڵ مه‌حمود، كاروان ئه‌حمه‌د
٩ـ لەبارەی فەلسەفەی بادیۆوە، هەرێم عوسمان- زەردەشت نورەدین
١٠ـ پێناسەی فەلسەفە، ئالان بادیۆ، لە ئینگلیزییەوە: زه‌رده‌شت نوره‌دین
١١ـ پۆرترێتێکی فەیلەسوف، پیتەرسلۆتەردایک.. بەکر عەلی
١٢ـ فه‌لسه‌فه‌ دایالۆگ نییه‌، سلاڤۆی ژیژه‌ك، وه‌رگێڕانی: وه‌لید عومه‌ر
١٣ـ فەلسەفە وەک ئازایەتی، دەربارەی سوودەکانی ڕاوێژی وجودیی، دەهلیان کیربی، لەئینگلیزییەوە: سەیوان ئازاد
١٤ـ پرەنسیپی نادڵنیایی هایزنبێرگ و فەلسەفەی کانت:
بۆچی ستیڤن هۆوکینگ پێیوایە فەلسەفە مردووە، حسێن حسێنی، جەبار محەمەدئەمین فەتاح، سەعید کاکی، ئارمان خەلیل، وەرگێڕان: ئارمان خەلیل
١٥ـ لەبارەی گۆڤاری (بوون)‌ەوە، هەرێم عوسمان
١٦ـ یەکەم ڕووداوی فەلسەفی بە زمانی کوردی- تێڕامان لە یەکەم پەرتوکی فەلسەفی بە کوردی..ئامادەکردنی، لۆگۆس
١٧ـ فه‌رهه‌نگی چه‌مكه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی فه‌لسه‌فه‌
ئاماده‌كردن و وه‌رگێڕانی له‌ ئه‌ڵمانییه‌وه‌: لۆگۆس