نووسینی: کارزان عەزیز / قوتابی زانکۆ

کاتێک مرۆڤ چاو دخشێنێتە سەر ئەم وێنەیە، لە پلەی یەکەمدا دیمەنێکی ئارام و سادە لە باوەشی سروشتدا دەبینێت کە دوو کەس لە کەشێکی دۆستانەدا پێکەوە دانیشتوون. بەڵام کاتێک ئەم چرکەساتە دەبەستینەوە بە ناوەرۆک و ناسنامەی ڕاستەقینەی هەردوو کەسایەتییەکەوە، واتە کاک وریای حەمەکەریم و کاک هەڵکەوت عەزیز، وێنەکە لە سادەیی خۆی دەردەچێت و دەبێتە بەڵگەنامەیەکی مێژوویی و ئەدەبی کە قورساییەکی گەورەی مەعنەوی لەخۆ گرتووە. لە ڕوانگەیەکی لۆژیکی و ڕۆژنامەنووسییەوە، مێژووی کاری مەیدانی لە هەرێمی کوردستان بەبێ ناوی ئەم دوو کەسایەتییە ناتەواوە، چونکە هەریەکەیان ستوونێکی گرنگی ڕاگەیاندنی ڕاستەقینە بوون و شوێنپەنجەیان بە روونی لە هۆشیاریی گشتیدا دیارە.
لە لۆژیکی کاری ڕۆژنامەنووسیدا، بنکۆڵکاری یەکێکە لە سەختترین و مەترسیدارترین ژانرەکان، چونکە پێویستی بە بوێری، وردبینی و پشکنینی بەردەوام هەیە. کاک وریای حەمەکەریم لە کەناڵی ئێن ئاڕ تی دا تەنها پێشکەشکار نەبوو، بەڵکو نموونەی ڕۆژنامەنووسێکی خاوەن پرەنسیپ بوو کە ڕاستییەکانی لە قووڵایی کۆمەڵگە و دوورترین گوندەکانەوە دەردەهینا. لە ڕێگەی پرۆگرامە ناسراوەکەیەوە کە گەریدەی گوندەکان بوو، تەنها گەشتێکی گەشتیاری ئەنجام نەدا، بەڵکو بەڵگەنامەیەکی زیندووی بۆ گواستنەوەی دەنگ، ژان و پێداویستییەکانی چینی هەژار و پەراوێزخراوی کۆمەڵگە پێشکەش کرد. ناوبراو بە هێمنی، لۆژیکی قەناعەتپێکردن و خەمخۆرییەکی نیشتمانییەوە کارەکانی دەکرد، کە ئەمەش وایکرد متمانەیەکی گەورە لە نێوان خۆی و بینەراندا دروست بکات و غیابەکەی بۆشاییەکی گەورە لە ڕاگەیاندنی مەیدانیدا دروست بکات.
لە لایەکی تریشەوە، کاک هەڵکەوت عەزیز وەک ڕۆژنامەنووسێکی مەیدانیی بەتوانا لە کەناڵی ڕووداو دەناسرێت، کە هەمیشە هەوڵە گرنگەکانی دەگەیاند و نموونەی پەیامنێرێکی چالاک، بەجۆش و پێشەنگ بوو. لە دنیای ڕاگەیاندندا، پەیامنێری چالاک ئەو کەسەیە کە لە کاتی قەیران، ڕووداوی سەخت و گەرمەگەی پێشهاتەکاندا لە سەنگەری پێشەوە دەبێت و ترسی نییە لە گەیاندنی ڕاستییەکان. کاک هەڵکەوت بە تین و گڕووتینی گەنجانەی خۆیەوە هەمیشە لە ناو ڕووداوەکاندا ئامادەبوو، و توانی مۆركێکی خێرا و کارا بە گواستنەوەی هەواڵ و ڕووداوەکان ببەخشێت. ئاراستەی کاری ئەو نیشانەی ئەوە بوو کە ڕۆژنامەنووس دەبێت لە پێش هەموو کەسێکەوە لە شوێنی ڕووداوەکە بێت، کە ئەمەش ماندوونەناسی و پابەندبوونێکی باڵای بە پیشەکەیەوە پیشان دەدا.
لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی و لۆژیکییەوە، مرۆڤ بە تەمەنی فیزیکیی خۆی هەڵسەنگاندنی بۆ ناکرێت، بەڵکو بەو کار و شوێنپەنجەیەی کە لە دوا خۆی بەجێی دەهێڵێت دەپێورێت. هەردووکیان، سەرەڕای جیاوازیی کەناڵەکانیان، لە یەک خاڵدا یەکگرتوو بوون، ئەویش خزمەتکردنی ڕاستەقینە و ماندووبوون لە پێناو گەیاندنی دەنگی ڕاستیدا بوو. ئەم وێنەیە ئەمڕۆ بۆ پەڕەی رۆژنامەکان بووەتە ئەرشیفێکی پڕ لە ئازار و شانازی؛ ئازاری لەدەستدانی دوو گەنجی کارا و سەرکەوتووی میدیا، و شانازی بەو مێژووە پاک و پڕ لە کارامەییەی کە پێشکەشیان کرد. جێگەی هەردووکیان لە ناوەندە ڕۆژنامەنووسییەکاندا دیارە و ناویان وەک دوو ستوونی ڕەسەنی ڕاگەیاندنی کوردی بۆ هەمیشە بە بەرزی و نەمری لە یادەوەریی گەلەکەماندا دەمێنێتەوە، بەڵام سەرەڕای تێپەڕبوونی کات، ئایا تا ئێستاش کەس هەیە توانیبێتی جێگەی ئەم دوو قەڵەمە مەزنە پڕ بکاتەوە؟

کاتێک چاوێک بە مێژووی هزری و دۆخی گشتگیر و ئاڵۆزی کۆمەڵگاکانی ژێر دەسەڵاتی ناتەواو و ستەمکاردا دخشێنین، لەبەردەم پرسیارێکی قووڵ و فەلسەفیدا دەبینینەوە کە ئایا بەڕاستی ئازادی دیاردەیەکی سروشتییە کە لەگەڵ بوونی مرۆڤدا هاتووە و لەگەڵیدا گەشە دەکات، یان تەنها مۆڵەت و ڕێگەپێدانێکی کاتی و ڕووکەشە کە دەسەڵاتداران بە گوێرەی قەبارەی بەرژەوەندی و کاتی خۆیان دەیبەخشن و هەر کاتێکیش پێویست بکات و هەست بە مەترسی بکەن لێمان دەسەننەوە، چونکە ئازادیی ڕادەربڕین لە بنەڕەتدا تەنها ئامرازێک نییە بۆ خۆدەرخستن و درووشمدانی هەڵواسراو، بەڵکو پێوەرێکی ڕه‌هایە بۆ تێگەیشتن، و تێگەیشتن لە ئازادیی ئەوی ترە کە مرۆڤ لەو تەوق و زنجیرە مێژووییانەی کە خۆی دەیانکاتە ملی کەسانی تریش، بە تەواوی ئازاد دەکات، بەڵام کێشەی سەرەکی و وێرانکەری ئێمە لێرەدا لە ناوەڕۆکی ڕووپۆشکراوی تێکستەکاندا نییە، بەڵکو لەو بناغە کۆمەڵایەتی و فیکرییە نەخۆشەدایە کە تێکستەکەی لەسەر هەڵچنراوە، چونکە هەتا بینای کۆمەڵایەتی و سیستەمی سیاسی لەسەر بنەمای ستەم، قۆرخکاری و ململانێی حزبی بنیاد بنرێت، هەموو دەربڕین و نوسینێک تەنها ڕەنگدانەوەیەک دەبێت لەو فەزایەی کە دەسەڵات بۆی کێشاویەتی و تێیدا دەسووڕێتەوە، لە بەرامبەردا شتەکان ڕووی ڕاستەقینەی خۆیان لە کاتی گەرمەی قەیرانە گەورەکاندا دەردەخەن و لە ژینگەی ئێمەدا کە بێ سیستەمێکی دیموکراسیی ڕاستەقینەیە، ئازادیی ڕادەربڕین هیچ بوونی مادیی نییە و تەنها دەبێتە ڕای ڕێگەپێدراو واتە ئەو ڕادەیەی کە دەسەڵات خۆی پێی خۆشە و ڕێگەی پێدەدات و قەت ئازادییەکی خاوەن بڕیار نییە، لە کاتێکدا دەسەڵاتە ستەمکارەکان هەمیشە پێویستیان بە جۆرێک لە دەنگی ناڕەزایی هەیە وەک سێفتی ڤالڤ و ئەمەش لە ڕێگەی چەند میکانیزمێکی فێلبازانەوە دەکرێت وەک زوخاودانەوە و خۆبەتاڵکردنەوەی جەماوەر لەسەر جنێو و هێرشی سەرپێیی کە هیچ زیانێک بە پایەکانی دەسەڵات ناگەیەنێت، لەگەڵ دامەزراندنی میدیایەک کە بەحساب ئازادە بەڵام لەژێر باڵی دەسەڵاتدایە بۆ بەخشینی سیمایەکی فێلبازانەی دیموکراتی و دابینکردنی هێڵە سوورەکان کە ڕێگە بە ڕەخنە دەدات تا ئەو شوێنەی بەرژەوەندییە باڵاکانی دەسەڵات نەتەقێنێتەوە و ئەگەر لەو سنوورە تێپەڕی ئەوا بە توندوتیژی یان کڕین و بەلاڕێدابردنەوە لەناودەبرێت، چونکە کاتێک ڕووداوی دڵتەزێن وەک لەناوبردنی ڕۆژنامەنووسان و دەنگە ئازادەکان ڕوو دەدەن، کێشەکە تەنها تاوانی چەند کەسێکی جێبەجێکار نییە، بەڵکو تاوانی سیستەمێکی زۆردارییە کە کۆمەڵگا لە ڕێگەی بێدەنگی و ملکەچییەوە بەخێوی کردووە و لە سێبەری ئەو یاسا قورسانەدا کە دەڵێت ئەوەی من نەتدەمێ ناتبی بیخۆیت، مرۆڤ هەرگیز ناتوانێت ببێتە خاوەنی خۆی، بە شێوازێک کە پارتە سیاسییەکان وەک دوو بەرداشی دستاڕ نەک تەنها مرۆڤ، بەڵکو موراڵی سیاسیشیان لەناوبردووە و لایەنگری حزبی تەنها یەک پرسیار لە هەر ڕووداوێک دەکات کە ئایا ئەمە لە بەرژەوەندیی حزبی مندایە یان دژە، و ئەمەش واتای تەواوی نەبوونی کایەی زانیاریی سەربەخۆیە، و لەم پانتاییە چەقبەستووەدا کە مێژوویەکی تاڵ لە ملکەچی و بێدەنگی بەرهەمی هێناوە، تاکەکەس دەبێتە کەرەستەیەکی بێگیان لە دەستی ئارەزووە حزبییەکاندا و متمانە بە هەموو بنەمایەکی مەدەنی دەفەوتێت، چونکە کاتێک بنەمای بەڕێوەبردن لەسەر بنەمای ترس و سەپاندنی ئیرادەی هێز دەبێت، مرۆڤ توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لە دەست دەدات و فێیر دەبێت کە چۆن لە سایەی ستەمدا بژێت بێ ئەوەی هەوڵی گۆڕانکاری بدات، و ئەمەش قووڵترین قەیرانی دەروونی و فیکری دروست دەکات کە تێیدا کۆمەڵگا خۆی دەبێتە پاسەوانی ئەو سیستەمەی کە ستەمی لێ دەکات و دژایەتی هەر دەنگێکی ئازاد دەکات کە هەوڵی بیدارکردنەوەی بدات، بۆیە بۆ دەربازبوون لەم کابووسە مێژووییە و تێکشکاندنی ئەم بازنە داخراوە، دەبێت پێش هەموو شتێک بزانین یەکەم شەهید لەم پڕۆسەیەدا زانیارییە چونکە تا پانتاییەک نەبێت بۆ زانیاریی بێگەرد و ڕاستەقینە، هیچ کات ئازادیی هەڵبژاردن دروست نابێت و زانیاری دەبێت لە سەرووی ململانێ حزبییەکانەوە بێت، هەروەها شکاندنی تەوقی بێدەنگی کاتێک بەدەست دێت کە مرۆڤی کورد لەبری چاوەڕێکردنی ڕای ڕێگەپێدراوی دەسەڵات، بگەڕێتەوە سەر مافە سروشتییەکانی خۆی و بڕیار لە داهاتووی خۆی بدات، چونکە لە کۆتاییدا خەباتی ڕاستەقینە لە کوردستاندا پێویستی بە تێگەیشتنێکی قوڵ هەیە لە چەمکی دیموکراسی و بونیادنانی کۆمەڵگایەکی مەدەنی کە تیایدا یاسا و زانیاری سەروور بن، نەک ئارەزووی حزبی و ڕای ڕێگەپێدراوی دەسەڵاتداران، و تاوەکو زانیاری نەبێتە سەروەر، هەمیشە لە سایەی ڕای ڕێگەپێدراوی دەسەڵاتدا دەژین بێ ئەوەی ئازادییەکی ڕاستەقینە بونیاد بنرێت، و ئەمەش ئەرکێکی مێژوویی و ئەخلاقی لە سەرشانی تاک بە تاکی کۆمەڵگا دەبێت کە لەپێناو بەدیهێنانی کایەیەکی سیاسی و مەدەنیی ئازاددا، کۆششی بێوچان بکەن بۆ گەڕاندنەوەی شکۆی مرۆڤ و سەروەری بۆ زانیاریی بێگەرد.

نووسینی : کارزان عزیز

لە سەردەمێکدا دەژین کە سنوورە فیزیاییەکان کاڵ بوونەتەوە و گۆی زەوی بە تۆرێکی مەزنی دیجیتاڵی پێك بەستراوە، مرۆڤی سەردەم بەردەوام لە ژێر بۆردومانی زانیاریدایە. لێشاوی زانیاری، کە لە ڕێگەی پلاتفۆرمە ئەلیکترۆنییەکانەوە ڕۆژانە دەگاتە دەستمان، تەنها ئامرازێک نییە بۆ زانیاری گەیاندن، بەڵکو بووەتە گەورەترین ئامرازی ئاراستەکردن، شێواندن و کۆنتڕۆڵکردنی مێشکەکان. لەم ناوەندەدا، ڕای گشتی ئەلیکترۆنی و چەواشەکردنی میدیایی بوونەتە دوو چەمکی پێکەوەبەستراو کە چارەنووسی کۆمەڵگەکان، ئاراستەی سیاسەت و تەنانەت بڕیارە تاکەکەسییەکانیش یەکلا دەکەنەوە، بە جۆرێک کە تێگەیشتن لەم دیاردەیە بۆ هەر کەسێک کە بکوێتە ناو جیهانی نووسین و ڕاگەیاندنەوە گرنگییەکی یەکجار زۆری هەیە.
پێشتر ڕای گشتی بریتی بوو لە کۆمەڵێک بۆچوون کە لە ڕێگەی کۆڕ و کۆبوونەوەکان، چاپەمەنی کلاسیکی و ناوەندە فەرمییەکانەوە دروست دەبوون و پرۆسەیەکی خاو و سنووردار بوون کە کاتی دەویست تاوەکو بابەتێک گەرم دەبغ یان سارد دەبووەوە. بەڵام لە جیهانی ئێستادا، ڕای گشتی ئەلیکترۆنی لە چرکەساتێکدا لەدایک دەبێت، گەشە دەکات و دەگۆڕێت و لە پڕێکدا دەبێتە بابەتێکی ڕۆژ. پلاتفۆرمەکانی وەکو فەیسبوک، تێلگرام، ئێکس و تیکتۆک ئەمڕۆ بوونەتە مەیدانی سەرەکی کە تێیدا بڕیار لەسەر ڕووداوەکان دەدرێت و کێبڕکێ لەسەر سەرنجی بەکاربەران دەکرێت. ئەم جۆرە لە ڕای گشتی خاوەنی خێراییەکی سەرسوڕهێنەرە و هیچ سنوورێکی جوگرافی شک نابات، بەڵام لە هەمان کاتدا زۆر ناسک و خێرا هەڵخەڵەتێنەریشە. لەبەر ئەوەی بە هاوکێشەی سۆزداری و خێرایی بەڕێوەدەچێت نەک عەقڵانییەت و لێکۆڵینەوەی قووڵ، زۆر جار دەبێتە نێچیرێکی ئاسان بۆ ئەو لایەنانەی دەیانەوێت ئاراستەی گشتی کۆمەڵگە بەرەو لایەنێکی دیاریکراو ڕابکێشن.
چەواشەکردنی میدیایی پرۆسەیەکی هەڕەمەکی و بێ مەبەست نییە، بەڵکو زانستێکی پێشکەوتووە کە پشت بە دەروونناسی جەماوەری، داتای گەورە و تەکنەلۆژیای مۆدێرن دەبەستێت. ئامانجی سەرەکی لەم کارە، شێواندنی ڕاستییەکانە بۆ بەرژەوەندی گرووپێک، پارتێک یان هێزێکی سیاسی و ئابوری. لە فضای ئەلیکترۆنیدا، ئەمە بە چەند ڕێگەباسێک ئەنجام دەدرێت؛ لەوانە بەکارهێنانی سوپاکانی فیت و ئەکاونتی وەهمی بۆ گەورەکردنی بابەتی لاوەکی یان سەرکوتکردنی ڕاستییەکان، دروستکردنی ژینگەی قەفەسی زانیاری و ئەلگۆریتمە داخراوەکان کە تەنها باوەڕەکانی پێشووت ئاراستە دەکەن بۆ ئەوەی هەرگیز ڕای جیاواز نەبینیت، هەروەها بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای ژیریی دەستکرد و دیپفەیک بۆ دروستکردنی لێدوان و ڤیدیۆی ساختە کە جیاکردنەوەی ڕاستی لە درۆ زەحمەت دەکات و وای لێدەکات مرۆڤ لە ڕاستیەکان گومانی هەبێت.
کاریگەرییەکانی ئەم پرۆسەیە تەنها لە سنووری هەواڵێکی هەڵەدا نەماونەتەوە، بەڵکو قووڵایی کۆمەڵگەیان تەنیوە و دەبنە هۆی شکستی متمانەی گشتی بە دامەزراوە و میدیا پیشەیییەکان. کاتێک هاووڵاتی بۆی دەردەکەوێت کە زۆربەی ئەو شتانەی وەک ڕاستی پێیان فرۆشراون فێڵ بوون، دەرگا بۆ بێسەروبەری فکری و جەمسەرگیرکردنی توندی کۆمەڵایەتی دەکرێتەوە. کۆمەڵگەکان دابەش دەبن بۆ بەرەی دژبەیەکی توندڕەو، کە تیایدا گفتوگۆی لۆژیکی جێگەی سووکایەتی و ڕق و کینەی ئەلیکترۆنی دەگرێتەوە، و لە ئەنجامدا سیاسەت و بڕیارە ئابورییەکان لەژێر کاریگەریی هەڵمەتی دروستکراوی ئەلیکترۆنیدا دەسووڕێنەوە نەک زانیاری ڕاست و بەرژەوەندی گشتی.
بۆ ئەوەی ڕای گشتی نەبێتە دیلی دەستی فێڵبازە میدیاییەکان، کۆمەڵگە پێویستی بە هەنگاوی جددی و هۆشیارییەکی فراوان هەیە، وەک گەشەپێدانی هۆشیاری میدیایی لە ڕێگەی سیستەمی پەروەردەیی و ناوەندە ئەکادیمییەکانەوە تاکوو تاکەکان فێر ببن سەرچاوەی هەواڵ هەڵسەنگێنن. هاوکات پشتبەستن بە دەزگا تایبەتمەندەکانی پشکنینی ڕاستییەکان و پابەندبوونی میدیاکارە ڕاستەقینەکان بە بنەما و ئەخلاقیاتی پیشەییەوە، تاکە ڕێگەن بۆ ڕێگریکردن لە بەلاڕێدابردنی ڕای گشتی لە پێناو بەرژەوەندی تەسکدا.
لە جیهانێکدا کە زانیاری بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر دەگۆڕێت و مێشکەکان لەژێر هەڕەشەی بەردەوامی شێواندندان، زانست، دیراسەتە وردەکان و بەهێزکردنی بنەماکانی لۆژیک دەبنە قەڵایەکی پۆڵایین بۆ پاراستنی ماف و ئازادییە مرۆییەکان. هەر بۆیە پێویستە دامەزراوە پەروەردەیییەکان پلانێکی تۆکمە دابڕێژن بۆ پێگەیاندنی نەوەیەک کە نەک تەنها بەکارهێنەری ئاسایی تەکنەلۆژیا بن، بەڵکو ڕەخنەگر و لێکۆڵەری کارای ناو پلاتفۆرمەکان بن، بە جۆرێک توانای هەڵسەنگاندن و فلتەرکردنی زانیارییە ژەهراوییەکانیان هەبێت، چونکە بێدەنگبوون یان پشتگوێخستنی ئەم مەترسییە مانای ڕادەستکردنی چارەنووسی گشتییە بە گروپ و هێزگەلێک کە تەنها بەرژەوەندی تەسک لە بەرچاو دەگرن و بنەماکانی پێکەوەژیان و ئارامی کۆمەڵایەتی لەکەدار دەکەن.
ئەنجام
ڕای گشتی ئەلیکترۆنی هێزێکی بێوێنەیە، ئەگەر بە هۆشیارییەوە ئاراستە بکرێت دەبێتە پردی گەشەپێدان و چاودێریکردنی دەسەڵاتەکان، بەڵام ئەگەر بکەوێتە ژێر جڵەوی چەواشەکردنی میدیاییەوە، دەگۆڕێت بۆ چەکێکی کوشندە کە بنەمای پێکەوەژیان و متمانەی کۆمەڵایەتی وێران دەکات. هۆشیاری تاک و ڕەتکردنەوەی بەدواداچوونی کوێرانەی پەیامەکان، تاکە قەڵایە بۆ پاراستنی مێشک و ئازادییەکانمان لەم سەردەمە دیجیتاڵییەدا کە تێیدا زانیاری بووەتە کاڵایەکی خێرا بۆ گۆڕینی ئاراستەی بیرکردنەوەی کۆمەڵگە، و پاراستنی سەربەخۆیی فکری کۆمەڵگە لەسەر شانی تاک بە تاکی ڕۆشنبیران و ناوەندە زانستییەکان هەڵوەستەیەکی مێژوویی و نیشتمانییە.

کارزان عزیز

مێشکی مرۆڤ هەمیشە وەک ئاشناترین و لە هەمان کاتدا ئاڵۆزترین پەناگەی بڕیاردان ناسراوە، وا باوە کە دەتوانێت ملیۆنان کردار و لێکدانەوەی خێرا لە چرکەیەکدا ئەنجام بدات، کە ئەمەش بە دڵنیاییەوە لە خێرایی و توانای پێشکەوتووترین کۆمپیوتەری سەردەمیش تێپەڕ دەبێت. بەڵام ئەم خێرایی و پێشکەوتنە مێشک بێگەرد ناکات لە کەموکوڕی و هەڵەی سروشتی، بەو پێیەی سیستمی دەماریی مرۆڤ بۆ ئەوە دیاری نەکراوە کە هەمیشە لە ڕوانگەی لۆژیکی پەتبووەوە شیکاری بۆ ڕووداوەکان بکات، بەڵکو لە پێناوی پاراستنی وزە و ڕزگاربوون لە ماندووبوونی بەردەوام، مێشک هەمیشە پەنا بۆ کورتەبڕی هزری دەبات. ئەم کورتەبڕانەش لە زۆربەی کاتەکاندا دەبنە هۆی دروستبوونی لادان و هەڵەی کوشندە لە بڕیارە چارەنووسسازەکانی ژیاندا، کە مرۆڤ بە بێ ئەوەی هەستی پێ بکات، دەکەوێتە ناو بازنەیەک لە بڕیاری نالۆژیکییەوە.
پێش ئەوەی قووڵتر بچینە ناو ناساندنی ئەم لایەنگرییە مەعریفییانە، پێویستە لە ڕووی زانستی و زاراوەناسییەوە جیاوازیمان هەبێت لە نێوان دوو چەمکی جیاواز کە زۆر جار لەلایەن خوێنەرانەوە تێکەڵ دەکرێن؛ یەکەمیان بەهەڵەبردنی لۆژیکی کە بریتییە لە جۆرێک لە هەڵە یان فێڵکردن لە شێوازی بەڵگەهێنانەوەدا کە وا دەکات بابەتێک لە ڕواڵەتدا بە ڕاست و پتەو دەربکەوێت لە کاتێکدا لە بنەڕەتدا پووچ و هەڵەیە. دووەمیان لایەنگری مەعریفییە کە پێکهاتەیەکی قووڵترە و بریتییە لە تێکچوون و کەموکوڕییەکی ڕاستەقینە و ناوەکی لە پڕۆسەی بڕیارداندا، کە بەهۆی کێشەکانی بیرگە، فشارە کۆمەڵایەتییەکان، شیکارییە هەژمارییە هەڵەکان، یان دروستکردنی هەستێکی درۆینە بۆ ڕووداوەکانی داهاتوو دروست دەبێت. هەندێک لە زاناکانی دەروونناسی کۆمەڵایەتی پێیان وایە کە دەشێ ئەم لایەنگرییانە لە کاتی مەترسیدا وەک میکانیزمێکی خێرا بۆ مانەوە کار بکەن، بەڵام لە ژیانی هاوچەرخدا زۆر جار بەرەو هەڵەی گەورەمان دەبەن.
دیارترین ئەم لایەنگرییە مەعریفییانە کە مرۆڤ لە ژیانی رۆژانەیدا و بێئاگایانە دەکەوێتە ناو تەڵەیانەوە، فرەوان و هەمەجۆرن؛ لەوانە لایەنگریی پشتڕاستکردنەوە کە تێیدا مرۆڤ لە ڕووی دەروونییەوە حەز دەکات هەمیشە هاوڕای ئەو کەسانە بێت کە هەمان جیهانبینی و باوەڕی ئەویان هەیە. مرۆڤ بە شێوەیەکی نائاگایی حەز دەکات تەنها سەردانی ئەو دەزگا و پلاتفۆرمانە بکات کە کۆکن لەگەڵ هزریدا، و بە شێوەیەکی بەرنامەبۆکراو خۆی لەو دەزگایانە دەدزێتەوە که دژی تێڕوانینەکانیانن. سکینەر ئەمە بە ناتەبایی مەعریفی دەناسێنێت و پێی وایە مرۆڤ هان دەدات بۆ پەنابردنە بەر ئەو بۆچوونانەی کە لەگەڵ ڕای پێشینەیدا گونجاون، تەنانەت ئەگەر ڕای دژبەر ڕاستیش بێت. لە سەردەمی ئەمڕۆدا، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ئەڵگۆریتمەکان ئەم دیاردەیەیان زۆر زیاتر قووڵ کردووەتەوە.
لە پاڵ ئەمەشدا، لایەنگری کۆمەڵەی ناوەکی وەک مەیلێکی خێڵەکی سروشتی و زگماکی دەردەکەوێت بۆ لایەنگریکردنی بێمرجانەی ئەو کەس و گروپەی کە مرۆڤ خۆی تێیدا ئەندامە، چ لە ئاستی خێزان، گروپ، یان نەتەوە و پارتدا. ئەوەی جێی سەرنجە، ئەم لایەنگرییە بەستراوە بە هۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسینەوە کە ناسراوە بە تەنۆلکەی خۆشەویستی، و کاریگەرییەکی دووانەیی هەیە؛ واتە لە لایەکەوە متمانە و هاوسۆزی لەناو گروپەکەدا دروست دەکات، و لە لایەکی ترەوە دەبێتە هۆی گومان و بێمتمانەیی توند بەرانبەر بە بێگانەکان و کەسانی دەرەوەی کۆمەڵەکە، کە ئەمەش دەرەنجام دەبێتە هۆی بەرزکردنەوەی بەهای گروپی خۆی بە بێ بنەما و سووکایەتیکردن بە ئەوانی تر.
هەروەها بەهەڵەبردنی قومارچی یەکێکی ترە لەو کەموکوڕییە هزرییانەی کە تێیدا مرۆڤ پشت بە ڕووداوەکانی ڕابردوو دەبەستێت بۆ پێشبینیکردنی داهاتوو لەو بارودۆخانەی کە لە بنەڕەتدا سەربەخۆن. بۆ نموونە، کاتێک دراوێکی کانزایی چەند جارێک هەڵدەدەیت و هەمیشە لایەکی دێتەوە، مێشک وا بیر دەکاتەوە کە لە جاری داهاتوودا مەرجە لایەکەی تری بێت، لە کاتێکدا زانستی ئەگەرەکان سەلماندوویەتی کە هەر هەڵدانێک ڕووداوێکی سەربەخۆیە و پێشینەکەی هیچ کاریگەرییەکی لەسەر نییە. ئەم هەڵە دەروونییە هۆکاری سەرەکیی ئالوودەبوونە بە قومار و باوەڕهێنان بەوەی بەخت هەمیشە لە بەرژەوەندیی ئەودا دەشکێتەوە. هاوکات بیانووی پاش کڕین میکانیزمێکی دەروونییە کە تێیدا مرۆڤ کاتێک شتێکی گرانبەها یان بێکەڵک دەکڕێت، بۆ ئەوەی دان بە هەڵەی بڕیارەکەی خۆیدا نەنێت، پاساو و لۆژیکی ساختە بۆ کڕینەکەی دەهێنیتەوە تاوەکو هاوسەنگیی دەروونیی خود بپارێزێت و لە سەرزەنشتی خود دوور بکەوێتەوە، کە دەروونناسان ئەمە بە نەخۆشیی ستۆکهۆڵمی کڕین نادەن.
لە لایەکی ترەوە، پشتگوێخستنی ڕێژەی ئەگەر وای لێ دەکات کە مرۆڤ ترسی زێدەڕۆی هەبێت لەو شتانەی کە مەترسییەکی کەمیان هەیە، وەک ترسان لە فڕۆکە، لە کاتێکدا مەترسییە گەورە و کوشندەکان وەک ڕووداوی هاتوچۆی ئۆتۆمۆبیل کە ساڵانە ملیۆنان قوربانی هەیە پشتگوێ بخات، کە کاس سەنستاین ئەم دیاردەیە بە فەرامۆشکردنی ئەگەرەکان ناو دەبات و دەڵێت مرۆڤ لەو شتانە دەترسێت کە تەنها لە ڕووی دەروونییەوە قورس دیارن نەک لە ڕووی ئاماریی ڕاستەقینەوە. لە هەمانبەردا، لایەنگری هەڵبژاردەی چاودێریکراو وای لێ دەکات کە مرۆڤ هەست بە زۆربوونی لەمڕادید لە شتێک بکات کە تازە سەرنجی ڕاکێشاوە، وەک کڕینی ئۆتۆمۆبیلێکی نوێ کە وای لێ دەکات وا هەست بکات شەقامەکان پڕ بوون لەو جۆرە، لە کاتێکدا ژمارەیان نەگۆڕاوە و تەنها مێشکی مرۆڤەکە ئێستا زیاتر تیشکی خستووەتەسەر.
سەبارەت بە لایەنگری دۆخی ئێستە، ئەمە ترسێکی قووڵە لە گۆڕانکاری و پەسندکردنی هێشتنەوەی بارودۆخەکە بە شێوەی ئێستەی خۆی بە بێ گوێدانە پێویستیی ڕاستەقینە بە چاکسازی، کە لە سیاسەت و ئابووریدا زۆر باوە و وەک بەربەستێک لەبەردەم پەرەسەندنەکاندا دەوەستێت. هەروەها لایەنگری هەنووکە دژواریی تێڕامانە لە ئایندە و تەنها تەرخانکردنی هەموو سەرنجەکان بۆ چێژ و بڕیارەکانی ساتی ئێستا، کە دەبێتە هۆی نائارامیی ئابووری و دوورکەوتنەوە لە پاشەکەوتکردن یان پابەندبوون بە نەخشەی تەندروستیی درێژخایەنەوە.
لە کۆتاییی ئەم زنجیرە بەربەستانەدا، لایەنگری بیرکردنەوەی نەرێنی وای لێ دەکات کە مێشکی مرۆڤ هەمیشە بایەخێکی قووڵتر بە هەواڵ و ڕووداوە خراپەکان بدات بەراورد بە لایەنە ئەرێنییەکان، وەک ئەوەی ستیڤن پینکەر ئاماژەی پێ دەکات کە سەرەڕای دابەزینی ڕێژەی توندوتیژی لە جیهاندا، خەڵک هێشتا باوەڕیان وایە جیهان بەرەو دۆزەخ دەچێت. لە تەنیشت ئەمەشەوە، کاریگەری مێگەل وا دەکات تاک سەربەخۆییی هزریی خۆی لەدەست بدات و شوێن تەوژمی گشتی بکەوێت بە بێ بوونی بەڵگەی لۆژیکی، کە ئەمەش فاکتەری لاوازیی ڕاپرسییەکانە. هەروەها لایەنگری خستنەپاڵ وای لێ دەکات کە مرۆڤ بیرکردنەوە و ترسی خۆی بخاتە پاڵ دەوروبەری بەو پێیەی هەمووان هەمان شت بیر دەکەنەوە (لایەنگری کۆدەنگی ساختە). دواجار، کاریگەری لەنگەرگرتن بەراوردکردنی شتەکانە تەنها لەسەر بنەمای ئەو زانیارییە سەرەتایییەی کە لەبەردەستیدایە، وەک بەکارهێنانی نرخی بەرز و داشکاندنی ساختە لە فرۆشگاکاندا بۆ خەڵەتاندنی مێشکی کڕیار.
ئەم لایەنگرییە مەعریفییانە هەموویان پێکەوە نەخشەیەکی ڕوون لە کەموکوڕییەکانی بیری مرۆڤ نیشان دەەن، و تێگەیشتن و ناسینی قووڵی ئەم بەربەستانە دەتوانێت ڕێگە خۆش بکات بۆ ئەوەی لە داهاتوودا هۆشیارانەتر و لەسەر بنەمای لۆژیکێکی پتەو بڕیار لەسەر ژیان و چارەنووسمان بدەین.

سەرچاوە
https://gizmodo.com/the-12-cognitive-biases-that-prevent-you-from-being-rat-5974468
https://arabatheistbroadcasting.com/essay/042730253484

لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، هیچ دوو چەمک هێندەی «دین» و «نەتەوە» نەبوونە مایەی داگیرساندنی کڵپەی گەورەترین بەخشندەیی، ئەخلاق و ئازایەتی، و لە هەمان کاتیشدا، سەرچاوەی کاولکاری، دابەشبوون و قەیرانی قوڵ. هەردووکیان لە قووڵترین پێویستییە دەروونی و بوونگەراییەکانی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرن؛ دین بە وەڵامدانەوەی پرسیارە گەورەکانی مانا، سەرەتا و کۆتایی ژیان و دابینکردنی پشتێنەیەکی قووڵی ئەخلاقی بۆ مرۆڤ، و نەتەوەش بە بەخشینی ناسنامە، زمان، یادەوەریی هاوبەش و جوگرافیایەکی پارێزراو کە مرۆڤ تێیدا لە هەستی نامۆبوون دەرباز دەکات. بەڵام کاتێک بە دیدێکی ڕەخنەگرانە، زانستی و فەلسەفی سەیری ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە دەکەین، پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئایا پێگەی «ئەقڵ» لەم ناوەندە هەستیارەدا لە کوێدایە؟ ئایا ئەقڵ حاکمێکی باڵایە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی و ڕێگریکردن لە کارەسات، یان تەنها ئامرازێکی ملکەچە لەبەردەم سۆزە پڕ لە هیجانەکانی ئەم دوو هێزە مەزنەدا؟ بۆ وەڵامدانەوەیەکی ئەکادیمیانە و هێندە قووڵ، پێویستە لە سەرەتاوە بە وردی سەیری ئەو گرێکوێرە مێژووییە بکەین کە لە نێوان ئەقڵ و دیندا بوونی هەیە.

یەکەم: ئەقڵ و دین؛ لە نێوان تێگەیشتنی ڕەخنەگرانە و دۆگماکانی ڕابردوودا
لە ڕوانگەیەکی مێژوویی و مەعریفیدا، دین پەیامێکی ڕۆحی و ئەخلاقییە بۆ بەرزکردنەوەی بەهای مرۆڤ و بەخشینی پیرۆزی بە بوونی. بەڵام کاتێک ئەم پەیامە دەکەوێتە ناو بازنەی زمان، تێگەیشتن، مێژووەوە و دەبێتە بەشێک لە فەرهەنگی کۆمەڵایەتی، خێرا پێویستی بە تێڕامان، لێکدانەوە و شیکردنەوە دەبێت و لێرەوە ئەرکی مەزنی ئەقڵ دەست پێدەکات. کێشەکە هەمیشە لەو خاڵەدا دەست پێدەکات کە ئەقڵ دەکرێتە قوربانیی تێگەیشتنێکی داخراو، نەگۆڕ و دۆگما، کە تێیدا دەق لە چوارچێوە ڕەهەندە مرۆیی، شارستانی و سەردەمییەکەیدا دادەبڕێنرێت. کاتێک دین لە چوارچێوەی خوێندنەوەیەکی توندوتیژ و دابڕاو لە ڕیاڵیستی سەردەمدا قەتیس دەکرێت، مرۆڤ توانای داهێنان، تێگەیشتن لە جیاوازی و پێشوازیکردن لە «ئەوی تر» لەدەست دەدات و ژیان دەبێتە پرۆسەیەکی سەخت بۆ سڕینەوەی ئازادیی تاکەکەسی. لە بەرامبەردا، ئەقڵی ڕەخنەگر، کراوە و گەشەسەندوو ئەو کلیلە زێڕینەیە کە دەتوانێت دەقەکان لە قووڵایی مەبەستە مرۆڤدۆست و ئەخلاقییەکانیاندا بخوێنێتەوە، و بیانگونجێنێت لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی سەردەمدا بە بێ ئەوەی هیچ لە ناوڕۆکە ڕۆحی و ڕەسەنەکەیان کەمببێتەوە.

دووەم: ئەقڵ و نەتەوە؛ لە هۆشیاریی نیشتمانییەوە تا شۆڤێنیزمی کوێر
لە لایەکی ترەوە، کاتێک تیشک دەخەینە سەر پەیوەندیی نێوان ئەقڵ و نەتەوە، دەبینین نەتەوە تەنها کۆمەڵە خاک و سنوورێکی جوگرافیی بێگیان یان کۆمەڵە مرۆڤێکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکو بەرهەمی هۆشیاری، زمان، یادەوەری، مێژووی هاوبەش و مەعریفەیە. ئەقڵی نەتەوەیی، کاتێک لەسەر بنەمای بەها باڵاکانی وەک مافی مرۆڤ، هاوڵاتیبوونی یەکسان، دادپەروەری و فرەچەشنی بنياد بنرێت، دەبێتە لانکەیەکی مەزن بۆ پێشکەوتن و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ، بە جۆرێک کە تاک تێیدا هەست بە ئارامی، پارێزراوی و بەشداریی ڕاستەقینە دەکات. بەڵام مەترسییە گەورە و کوشندەکە لەو کاتەدا سەر هەڵدەدات کە ئەقڵ لە کارکردنی زانستی و ڕەخنەیی خۆی دەوەستێت و دەکەوێتە خزمەت «نەتەوەپەرستیی کوێر» و شۆڤێنیزمی تەسکەوە. لەم دۆخە نەخۆش و سۆزدارییەدا، نەتەوە دەبێتە بتێکی پیرۆز و ڕەها، کە دەبێت هەموو بەها مرۆییەکان و ئازادییە تاکەکەسییەکانی لە پێناویدا قوربان بکرێن. ئەقڵی شۆڤێنی، جیاوازییەکانی وەک هەڕەشەیەکی بوونگەرایی دەبینێت و بۆ مانەوەی خۆی پێویستی بە دروستکردنی دوژمنی ناوەکی و دەرەکی هەیە، کە ئەمەش کۆمەڵگە دەخاتە ناو بازنەیەکی داخراو و نوقم لە ڕق، جەنگ و قەیرانی بەردەوامەوە.

سێیەم: تێکەڵکردنی دین و نەتەوە؛ قەیرانی سیستمی فیکری لە کۆمەڵگەدا
کاتێکیش ئەم دوو هێزە مەزنە واتە دین و نەتەوە بەیەک دەگەن و لە یەک خاڵدا لە جەستەی کۆمەڵگەدا تێکەڵ دەبن، یەکێک لە ئاڵۆزترین و کارەساتبارترین دیمەنەکان دروست دەبێت، کە بریتییە لە بەسیاسەتکردن و بەنەتەوەکردنی دین و هاوکات بەپیرۆزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی بە بەهای ڕەهای ئایینی. لە کاتێکدا دین دەکرێت فاکتەرێکی بەهێز بێت بۆ بەهێزکردنی ئەخلاق و یەکڕیزیی کۆمەڵایەتی، بەڵام کاتێک دەکرێتە ئامرازێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژی لە دەست دەسەڵاتداران و گرووپەکاندا، زیانێکی کوشندە بە هەردووکیان دەگەیەنێت؛ دین بەها گشتگیر و ئاسمانییەکەی لەدەست دەدات و دەبێتە کەرەستەیەکی هەرزان بۆ پاساوھێنانەوە بۆ ستەم و هەڵاواردن، و نەتەوەش لەبری ئەوەی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتمانی و زانست بنیاد بنرێت، دەبێتە سەرچاوەی ناکۆکیی توند و سڕینەوەی جیاوازییەکان.

چوارەم: ئەرکی ئەقڵ لە قۆناغی داهاتوودا
بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە فیکری و کۆمەڵایەتییە، پێویستە لەسەر ئاستی هزری و ڕۆشنبیری هەنگاوی جددی بنرێت. چارەسەر لە بنەڕەتدا نە سڕینەوەی دینە و نە پشتگوێخستنی هەستی نەتەوەییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ «خوێندنەوەیەکی کراوەی زانستی». ئەقڵی رەخنەگر دەبێت ئەو فلتەرە مەزنە بێت کە ڕێگە نادات ئایین و نەتەوە ببنە کەرەستەی پاکتاوکردنی مرۆڤدۆستی، بەڵکو دەبێت زەمینە خۆش بکەن بۆ پێکەوەژیانێکی ئاشتیانە.

دەرەنجام
لە کۆتاییدا، لۆژیکی فیکری و زانستی پێمان دەڵێت کە ئەقڵ تاکە دەزگا و پێوەری مەعریفییە کە دەتوانێت سنووری ڕاستەقینە لە نێوان ئەم دوو چەمکەدا ڕاگرێت. ئەقڵی ساغ و هۆشیار ئەوەیە کە ڕێز لە قوڵایی ڕۆحی و ئەخلاقیی دین بگرێت بەبێ ئەوەی بکەوێتە داوی دۆگما، و هاوکات پشتگیری لە ماف، زمان و شانازیی نەتەوەیی بکات بەبێ ئەوەی بکەوێتە تەڵەی شۆڤێنیزمەوە. بێ بوونی ئەقڵێکی کراوە، ڕەخنەگر و لۆژیکی، نە نەتەوە دەتوانێت بەرەو پێشکەوتن گەشە بکات و نە دینیش وەک پێویست وەک ڕێنوێنێکی مرۆڤدۆست دەمێنێتەوە؛ بەڵکو هەمیشە زەمینەخۆشکەر دەبێت بۆ قەیرانی فیکری و داڕمانی کۆمەڵایەتی.
پاشکۆی کۆتایی: کەواتە، چارەنووسی داهاتووی کۆمەڵگەکانی ئێمە لە گروو و هەڵوێستی ڕووناکی و تاریکیی نێوان سۆز و ئەقڵدا یەکلا دەبێتەوە. ئەگەر فیکر و زانست نەتوانن جڵەوی ئاراستەکان بگرنە دەست، مەترسیی ئەوە هەیە کە شوناسەکانمان لە قەڵای ئازادییەوە ببنە گۆڕستانی فرەچەشنی. بۆیە، گەڕانەوە بۆ سەدەی لۆژیک، ڕێزگرتن لە فرەیی و سەروەرکردنی ئەقڵی ڕەخنەگر، تەنها بژاردەیەک نییە بۆ باشترکردنی دۆخەکە، بەڵکو تاکە مەرجی زیندوومانەوەی هۆشیاریی نیشتمانی و مرۆیی ئێمەیە لە جیهانێکی پڕ لە گۆڕاندا.

پوختەی وتار

لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، که‌م فەیلەسووف هەیە وەک سۆکرات توانیبێتی پایەکانی بیرکردنەوە لەق بکات. ئەم وتارە بە قووڵایی تیشک دەخاتە سەر یەکێک لە مەزنترین بۆچوونەکانی سۆکرات کە دەڵێت: «خراپە تەنها بەرهەمی نەزانینە، نەک خراپەکاریی ڕاستەقینە.» لە ڕێگەی پشکنینی ڕەهەندە دەروونی، کۆمەڵایەتی و ژینگەیییەکانی نەزانین لە جیهانی هاوچەرخدا، وتارەکە هەوڵ دەدات نیشانی بدات کە چۆن گەڕانەوە بۆ هۆشیاری و ناسینی خود، تاکە رێگەیە بۆ ڕزگارکردنی کۆمەڵگە لە قەیرانەکان و هێنانەکایەی ڕەوشتێکی ڕەسەن.
لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، کەَم فەیلەسووف هەیە وەک سۆکرات توانیبێتی پایەکانی بیرکردنەوە لەق بکات و مرۆڤ ناچار بکات لە پەناگە ئارامەکانی بێئاگایی و خەوی قووڵی هزری هۆشیار ببێتەوە. لەو سەردەمەی کە سۆکرات لە شەقامەکانی ئەسینادا دەگەڕا و پرسیاری لە خەڵک دەکرد، ئامانجەکەی تەنها تاقیکردنەوەی زانیاریی ڕۆژانە نەبوو، بەڵکو دروستکردنی جۆرێک بوو لە تەقینەوەی هۆشیاری لە مێشکی کۆمەڵگەدا، تاوەکو تاک ناچار بکات لە دەوروبەری خۆی وردبێتەوە و لە بازنەی سادەیی ژیانی ڕۆژانە و تەقلیدی باو تێپەڕێت.
یەکێک لە قووڵترین، ڕیشەییترین و مشتومڕاوییترین بۆچوونەکانی ئەم فەیلەسووفە مەزنە ئەوەیە کە دەڵێت: «خراپە تەنها بەرهەمی نەزانینە، نەک خراپەکاریی ڕاستەقینە.» ئەم ڕستەیە، لە یەکەم نیگادا، ڕەنگە بۆ هزری باو سەرسووڕهێنەر، شۆکهێنەر یان تەنانەت نامۆ بێت لە بەرامبەر ئەو واقیعە تاڵ و پڕ لە نادادپەروەرییەی کە ڕۆژانە لە کۆمەڵگەدا دەیبینین؛ بەڵام کاتێک بە وردی لە قووڵایی ماناکەی ورد دەبینەوە، دەبینین دەروازەیەکی زانستی، دەروونی و کۆمەڵایەتییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەفتاری مرۆڤ و قەیرانە قوڵەکانی ژیانی هاوچەرخ.

تێڕوانینی باوی کۆمەڵگە بەرامبەر تاوان و پێچەوانەکەی لەلای سۆکرات
لە تێڕوانینی باوی کۆمەڵگە و یاسای سزادا، کاتێک کەسێک هەڵەیەک دەکات، ستەمێک دەکات، یان کارێکی ناتەندروست ئەنجام دەدات، یەکسەر پەنجەی تۆمەتی بۆ درێژ دەکرێت و وەک کەسێکی خراپی سروشتی سەیر دەکرێت کە گوایە بە حەزی خۆی و بە ئەنقەست لادانی کردووە و بە ڕوانگەیەکی جنونئامێز بەرەو خراپە هەنگاوی ناوە.
بەڵام سۆکرات دیدێکی تەواو پێچەوانەی هەبوو؛ ئەو پێی وابوو کە هیچ مرۆڤێک بە حەزی خۆی و بە ئەنقەست ناچێتە ڕێگەی خراپە و وێرانکاری، ئەگەر لە دەرەنجامی کارەکە و لە ڕاستی و باڵایی چاکە تێبگەیشتبا. بە باوەڕی سۆکرات، چاکە هاوتایە لەگەڵ زانین، تێگەیشتن و دانایی، و خراپەش ڕوویەکی تری نەزانین و کوێربوونی هزرییە. کەسێک کە گەندەڵی دەکات، ستەم لە لاوازێک دەکات، سامان و سامانی گشتی بە هەدەر دەدات، یان بنەما ئەخلاقییەکان پێشێل دەکات، لە ڕاستیدا لە دۆخێکی نەزانین و غەفلەتێکی قووڵدایە؛ ئەو نازانێت یان ناتوانێت ببینێت کە ئەو کارە پێش هەموو کەسێک زیان بە مرۆڤبوونی خۆی دەگەیەنێت. ئەگەر تیشکی ڕووناکی و هۆشیاری بڕژێتە ناو هزری، بە دڵنیاییەوە پەشیمان دەبێتەوە و دەستبەرداری ئەو ڕەفتارە نالەبارە دەبێت.

نەخۆشییە مەعریفییەکان و بۆشاییە دەروونییەکانی مرۆڤ
لە ڕوانگە دەروونییەکانەوە، مرۆڤ کاتێک دەکەوێتە داوی هەڵە، لە بنەڕەتدا بەدوای پڕکردنەوەی بۆشاییە ناوخۆییەکانی دەگەڕێت، بەڵام چونکە لە دۆخی نەزانیندایە، ڕێگەی هەڵە هەڵدەبژێرێت. سۆکرات باوەڕی وا بوو کە ڕۆحی مرۆڤ لە بنەڕەتدا بەدوای چاکە و جوانی و ڕاستیدا دەگەڕێت، بەڵام تەمومژ و نەبوونی ڕووناکی لە هۆشیدا، دەبێتە هۆی ئەوەی ڕێگەی نادروست بگرێتە بەر.
کاتێک کەسێک ناتوانێت خودی خۆی بناسێت، ناتوانێت بەهای مرۆڤبوونی دەوروبەریش بپارێزێت؛ بۆیە فەلسەفەی «خۆت بناسە» لێرەدا دەبێتە تەوەری سەرەکی، چونکە تەنها ئەو کەسەی سنوور و ئازارەکانی خۆی دەناسێت، دەتوانێت لە جیهانی دەرەوەشدا دادپەروەر و لێبوردە بێت. کەواتە، خراپەکاری لە دیدگای سۆکراتیدا نەخۆشییەکی مەعریفییە نەک تاوانێکی بێوێنەی بنەڕەتی کە بە تەنها بە سزادانی توند کۆتایی بێت.

ڕەهەندی ژینگەیی و کۆمەڵایەتیی نەزانین لە جیهانی هاوچەرخدا
کاتێک ئەم بنەمایە دەگوازینەوە بۆ ناو واقیعی کۆمەڵایەتی و ژینگەیی، دەبینین زۆرێک لەو قەیرانانەی کە ڕۆژانە لە میدیاکاندا باسیان دەکەین — لە کاوڵکردنی سروشت و شاخەکان، تا دەستکاریکردنی سیمای خاک و ژینگە — لە بنەڕەتدا لە نەبوونی هۆشیاریی قووڵ و تێفکرینی گشتییەوە سەرچاوە دەگرن.
ئەو کەسەی دەست بۆ تێکدانی هاوسەنگیی سروشت و زێدەکاری لەسەر ژینگە دەبات، تەنها تاوانبارێکی ڕووت نییە، بەڵکو تووشبووی جۆرێک لە کوێربوونی هۆشیارییە بەرامبەر داهاتووی نەوەکان. لە لایەکی تریشەوە، زۆرێک لە توندوتیژی و نادادپەروەرییە کۆمەڵایەتییەکان بەرهەمی نەبوونی پەروەردەیەکی ڕەخنەگر و سیستمێکی بێئاگای هۆشیارکردنەوەن. کەواتە، تەنها سزادان کێشەکە لە ڕیشەوە چارەسەر ناکات، بەڵکو چارەسەری ڕاستەقینە لە بڵاوکردنەوەی زانیاری، گەشەپێدانی پەروەردە، و هۆشیارکردنەوەی گشتیدا خۆی دەبینێتەوە.

کاریگەریی تەنیایی و نەزانین لەسەر تێکچوونی ڕەوشتی گشتی
جگە لەوەی نەزانین دەبێتە هۆی سەرئەنجامی یاسایی نالەبار، لە هەمان کاتدا کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر تێکچوونی پەیوەندییە مرۆییەکان و دروستبوونی تەنیایی دەروونی هەیە. مرۆڤی بێئاگاو نەزان، لە ناو بازنەی تەسکی بەرژەوەندییە کەسییەکانیدا دەخولێتەوە و ناتوانێت لە ژان و ئازاری ئەویتر تێبگات.
ئەم نەبوونی هاوسۆزییە، کۆمەڵگە بەرەو لێواری تاکگەراییەکی توند و بێبەهای ئەخلاقی دەبات. سۆکرات پێی وابوو کە پەیوەندی نێوان ڕەوشتی باش و زانین پەیوەندییەکی پچڕاندنەنییە؛ هەر کاتێک مرۆڤ زانیاریی دەستکەوت، ئیتر هاوسۆزی لەگەڵ دەوروبەریدا گەشە دەکات و دەبێتە بەشێک لە چارەسەر نەک بەشێک لە کێشە.
ئەرکی پیرۆزی میدیا و ڕۆشنبیران لە بەرەنگاربوونەوەی نەزانیندا
لەم سۆنگەیەوە، ڕۆڵی میدیای تایبەتمەند، ڕۆشنبیران و ناوەندە ئەکادیمییەکان دەبێتە ئەرکێکی پیرۆز و نیشتمانی. کاری میدیا تەنها گێڕانەوەی ڕووداوە ڕوتەکان نییە، بەڵکو گڵۆپخستنە سەر ئەو تاریکییانەیە کە نەزانین تێیدا گەشە دەکات و دەبێتە لانکەی قەیرانەکان.
کاتێک وتارێک دەنووسین، ئامانجمان ئەوەیە بەشی نەزانین لە کۆمەڵگەدا کەم بکەینەوە و هۆشیاری بکەینە پردێک لە نێوان زانیاری و ڕەفتاری ڕەوشتیی تاکدا. میدیای هۆشیار ئەو میدیایەیە کە مێشکی خوێنەر لە چەقبەستوویی ڕزگار دەکات و هانی دەدات هەمیشە پرسیار بپرسێت و باوەڕە هەڵەکان بخاتە ژێر پرسیارەوە.

ئاڕاستەی نوێ بۆ فەلسەفەی پەروەردە و بنیادنانی داهاتوو
بۆ ئەوەی بتوانین لەم قەیرانە مەعریفییە دەرباز ببین، پێویستە سەرلەنوێ پێداچوونەوە بە سیستمەکانی پەروەردە و فێرکردندا بکەین. پەروەردەی ڕاستەقینە تەنها بریتی نییە لە گواستنەوەی زانیاریی وشک لە پەڕتووکەکانەوە بۆ مێشکی قوتابی، بەڵکو فێربوونی هونەری پرسیارکردن، ڕەخنەگرتن و وردبوونەوەیە لە مانای ژیان.
کۆمەڵگەیەک کە فێری پرسیارکردن نەکرێت، بە ئاسانی دەکەوێتە ژێر کاریگەریی بێئاگاییەوە. بۆیە، گەڕانەوە بۆ ڕۆحی فەلسەفەی سۆکرات، دەرمانێکی بنەڕەتییە بۆ زیندووکردنەوەی ڕۆحی مرۆڤایەتی لە جیهانی هاوچەرخدا.

ئەنجامگیری
لە کۆتاییدا، کاتێک پەنجەرەی تێفکرین لەسەر دیدگاکەی سۆکرات دەکەینەوە، بۆمان دەردەکەوێت کە کێشەی گەورەی مرۆڤایەتی بوونی کەسانی شەڕانگێزی سروشتی نییە، بەڵکو بڵاوبوونەوەی تاریکیی نەزانینە لە ناو مێشکدا. سۆکرات بانگهێشتێکی هەمیشەیی بۆ مرۆڤ دەنێرێت تاوەکو لە جێگەی کینە و تۆڵە، ڕووناکی مەعریفە و هۆشیاری لە دەوروبەرماندا بڵاو بکەینەوە.
کاتێک زانیاری جێگەی نەزانین دەگرێتەوە، خراپە خۆبەخۆ دەکشێتەوە، چونکە هیچ تاریکییەک ناتوانێت بەرامبەر تیشکی هۆشیاری خۆی ڕاگرێت. لێرەدا، بەرپرسیارێتییەکی گەورە دەکەوێتە سەر شانی هەموو تاکێکی هۆشیار کە بەشدار بێت لە بنیادنانەوەی کۆمەڵگەیەک کە تیایدا ژیان شایستەی ژیانکردن بێت.

خوێندنەوە تەنها ئارەزوویەکی کاتی، سەرگەرمییەکی بێبایەخ یان کاتبەسەربردنێکی ڕوکەش نییە، بەڵکو یەکێکە لە پێویستییە هەرە بنەڕەتی و گرنگەکانی مرۆڤ لە ژیانی ڕۆژانەدا. ئەگەر پۆلێنکردنێک بۆ پێویستییەکانی مرۆڤ بکەین، خوێندنەوە دەکرێت ڕاستەوخۆ لە دوای دابینکردنی پێویستییە سەرەکییەکانی وەک هەوای پاک، خۆراک، پۆشاک، شوێنی حەسانەوە و نووستن بێت. مێشکی مرۆڤ وەک هەر ئەندامێکی تری جەستە پێویستی بە چالاککردن و راهێنانی بەردەوام هەیە، و خوێندنەوە باشترین ئامرازە بۆ زاخاودانی هۆش، فراوانکردنی ئۆسۆی بیرکردنەوە، پەرەپێدانی زەین، و قووڵکردنەوەی تێگەیشتن لە دیاردەکانی دەوروبەر. لە جیهانی مۆدێرنی ئەمڕۆدا، سەرەڕای ئەوەی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و ئامێرە دیجیتالەکان زانیاریی خێرا و ئاسانیان لەبەردەستدا داناوە، هێشتا پەرتووک پێگەی باوەڕپێکراو و تایبەتی خۆی پاراستووە، چونکە پرۆسەی خوێندنەوەی کاغەزی و سەرنجدانی قوڵ کاریگەرییەکی دەروونی و هۆشیاریی تەواو جیاواز و باڵاتری هەیە بەراورد بە سەیرکردنی ڕوکەشی شاشەکان.

لە لایەکی تری تەندروستی و دەروونییەوە، توێژینەوە زانستی و پزیشکییەکان ئەوە دەسەلمێنن کە خوێندنەوەی ڕێکوپێک وەک وەرزشێکی دەماری و باوە بۆ مێشک. ئەم پرۆسەیە ماسوولکەکانی هزری چالاک دەکات، کارکردنی مێشک لە بوارە جیاوازەکاندا ڕێک دەخات، کەسایەتییەکی هاوسەنگ، نەرمونیان و گەشبین بەرهەم دەهێنێت، و بڕوا بەخۆبوون بەرز دەکاتەوە. هاوکات، خوێندنەوە ڕۆڵێکی کاریگەری هەیە لە دابینکردنی ئارامی و هێوری دەروونی، کەمکردنەوەی پەستانی دەروونی، دڵەڕاوکێ، سترێس و نیشانەکانی خەمۆکی. خوێندنەوەی شەوانە پێش نووستن دەبێتە هۆی ئامادەکردنی جەستە بۆ پشوویەکی تەندروست، و لە هەمان کاتدا وەک قەڵغانێکی بەهێز وایە بۆ ڕێگریکردن یان دواخستنی نەخۆشییە مۆدێرنەکانی تایبەت بە لەبیرچوونەوە و تێکچوونی توانا مێشکییەکان (وەک زەهایمەر) لە تەمەنی پیریدا. بێجگە لەمانە، خوێندنەوە فەرهەنگی وشەسازیی مرۆڤ بە زاراوە و دەستەواژەی نوێ دەوڵەمەند دەکات، توانای زمانەوانی بەرز دەکاتەوە، و دەربڕینی هەست و ڕستەسازی بە شێوازێکی زانستی و ڕێک ڕێک دەخات، کە ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ ئەوەی مرۆڤ بە شێوازێکی کاریگەرتر بیرۆکەکانی خۆی بە کەسانی تر بگەیەنێت.

ئاستی بڵاوبوونەوەی کولتووری خوێندنەوە لە کۆمەڵگەدا
لە کۆمەڵگەی کوردیدا، بە مخابنەوە هێشتا خوێندنەوە نەبووەتە بەشێک لە نۆرم، نەریت، پێویستییەکی ڕۆژانە و بەشێکی دانەبڕاوی ژیانی تاکەکان، و ڕێژەی خوێنەران بەراورد بە چینەکانی تری کۆمەڵگە هێشتا لە ئاستێکی نزمدایە و جێگەی نیگەرانییە. ئەم دیاردە دواکەوتووە چەندین هۆکاری فرەچەشنی لەپشتە؛ لەوانە کۆسپ و بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان، دۆخی ناجێگیری سیاسی، قەیرانە ئابوورییەکان، نەبوونی ژێرخانێکی پەروەردەیی و کتێبخانەیی گونجاو، هەروەها قورسیی بژێوی ژیان و بێهیوایی دەروونی تاکەکان بەرانبەر بە داهاتوو. سەرەڕای بوونی ئەم هەموو ڕێگری و کۆسپە دەرەکی و ناوەکییانە، هەرگیز نابێت ئەم بارودۆخانە ببنە پاساو یان بەهانەی ڕەوا بۆ پشتگوێخستنی پرۆسەی ڕۆشنبیربوون و زانستخوازبوون، چونکە مێژوو ئەوە سەلماندووە کە کۆمەڵگەیەک ڕێژەی خوێندەواری و هۆشیاریی تێدا لاواز بێت، بە ناچار ڕووبەڕووی پاشکەوتوویی فیکری و کۆمەڵایەتی دەبێتەوە.

ڕۆڵی ژینگە، پەروەردە و لایەنی دەروونی لە خوێندنەوەدا
بۆ ئەوەی خوێندنەوە لە کۆمەڵگەدا لە دۆخێکی لاوازەوە بگۆڕێت بۆ کولتوورێکی باو، زیندوو و جێگیر، پێویستە پرۆسەکە لە بنەڕەتەوە و لە قۆناغی منداڵییەوە دەست پێبکرێت. لەم پێناوەدا، خێزان، ناوەندەکانی پەروەردە و فێرکردن (قوتابخانەکان)، و دەزگاکانی ڕاگەیاندن ئەرکێکی گەورە و هاوبەش لە ئەستۆ دەگرن بۆ دروستکردن و پتەوکردنی پردی پەیوەندی لە نێوان منداڵ و پەرتووکدا. زۆر گرنگە کە منداڵ لە تەمەنی زووەوە ئاشنای چیرۆک و گۆڤاری منداڵان بکرێت تاوەکو تامەزرۆی بخوێنێتەوە و لە گەورەییدا خوێندنەوە ببێتە بەشێکی حەتمی لە ژیانی ڕۆژانەی. لە هەندێک کۆمەڵگەی پێشکەوتووی جیهاندا، ئەم پرۆسەیە لە قۆناغێکی زۆر پێشترەوە، واتە لە قۆناغی ساوایی و تەنانەت پێش لەدایکبوونیشەوە دەست پێدەکات؛ بۆ نموونە دایک و باوک لە ڕێگەی دەنگی نەرم، خوێندنەوەی کورتەچیڕۆک یان گۆرانی و ئاوازی آرامەوە لە ماوەی دووگیانیدا یان لە مانگەکانی سەرەتای ساواییدا منداڵ ئاشنای دەنگ و زمان دەکەن، کە زانایانی دەروونناسی ئەمە بە ڕێگەیەکی زانستی و بەسوود بۆ گەشەی مێشک دەزانن. بۆیە لە کۆمەڵگەی ئێمەشدا، پێویستە دایک، باوک و مامۆستاکان خۆیان لە پێشەنگدا بن و ببنە نموونەی باڵا لە خوێندنەوەدا، تاوەکو نەوەی نوێ بە شێوازێکی سروشتی و چاولێکەری هۆگری پەرتووک ببن و لە سەرخستنی ئەم ئاراستە فیکرییەدا بەشدار بن.
لە لایەکی تریشەوە، تێگەیشتن لە پرۆسەی خوێندنەوە تەنها چالاکییەکی عەقڵیی ڕووت نییە، بەڵکو پێویستی بە تەرکیز و هێزێکی زۆری مێشکی هەیە. خوێندنەوە بەبێ بیرکردنەوە، لێکدانەوە و تێگەیشتن، وەک خواردنی بێ هەرسکردن وایە و ناتوانێت سوودی تەواوی هەبێت. خوێندنەوە یارمەتیی هاوسۆزیی خوێنەر دەدات؛ هاوسۆزیش خەسڵەتێکی گرنگی کەسایەتییە کە یارمەتیی تاک دەدات پەیوەندییەکی ئەرێنی، تەندروست و دوور لە گرژی لەگەڵ کەسانی دەوروبەریدا هەبێت. ئەمە هانی مرۆڤ دەدات میهرەبانتر بێت و هەمیشە ڕەچاوی هەست، بۆچوون و بارودۆخی کەسانی تر بکات، کە ئەمەش بناغەیەکی قایم بۆ پێکەوەژیانی ئاشتیانە پێکدەهێنێت.

دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی هۆشیار و لێبووردە
ئامانجێکی تری گرنگی خوێندنەوە ئەوەیە کە کۆمەڵگەیەکی هۆشیار، ڕۆشنبیر و خاوەن باوەڕ بە جیاوازییەکان پێکبھێنێت. کاتێک تاکەکان هۆشیار دەبنەوە، ئەمە دەبێتە یارمەتیدەرێک بۆ ئەوەی کۆمەڵگە زیاتر لێبووردە بێت و جیاوازییەکانی یەکدی قبووڵ بکات. لە لایەکی تریشەوە، خوێندنەوە هۆکارێکی کاریگەرە بۆ خۆناسی و خۆهەڵسەنگاندن؛ خوێنەر لە ڕێگەی خوێندنەوەوە بۆی دەردەکەوێت کە لە چ ئاستێکدایە و چۆن دەتوانێت گەشە بە تواناکانی بدات. ڕوانینی تاک بۆ ژیان فراوانتر دەبێت، ئارەزوو و بەهرەکانی بە شێوازێکی باشتر گەشە دەکەن، و لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە تەنها بۆ خوێندنەوە نەخوێنێت، بەڵکو ئەوەی دەخوێنرێتەوە بە شێوازی پراکتیکی لە ژیانی ڕۆژانەدا پەیڕەوی بکات.

ئەنجام و کۆتایی
لە کۆتاییدا، دەکرێت بڵێین کە خوێندنەوە تەنها کاتبەسەربردنێکی ئاسایی نییە، بەڵکو ستوونێکی بنەڕەتییە بۆ بنیاتنانی کەسایەتییەکی هاوسەنگ، تەندروست و هۆشیار. سەرەڕای ئەوەی لە کۆمەڵگەی کوردیدا هێشتا خوێندنەوە نەبووە بە کولتوورێکی ڕۆژانە و کۆمەڵێک بەربەستی دەروونی، ئابووری و سیاسی لەبەردەمیدا هەن، بەڵام ئەمە نابێت بکرێتە پاساو بۆ پشتگوێخستنی زانست و ڕۆشنبیری. چارەسەری ئەم کێشەیە لە دەستپێکردنەوە لە قۆناغی منداڵی، پێشەنگایەتیی خێزان و ناوەندەکانی پەروەردە، و تێکەڵکردنی ئەم نەریتە جوانە پێکدەبێت لە ژیانی هەمیشەییدا، تاوەکو نەوەی داهاتوو ببێتە خاوەن کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و کراوە.

کارزان عزیز

ئەم وێنەیە تەنها دیمەنێکی هونەری نیە. ئەمە بەڵگەیەکی بینراوە بۆ واقیعی کۆمەڵگای سەردەمی ئێمە. لە یەک چوارچێوەی بچووکدا، هەموو کێشە ئابوری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیەکانی سەدەی 21ـمان بۆ کورتکردۆتەوە. بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی لۆژیکی و ڕیاڵیستی لێی تێبگەین، پێویستە توخمەکان یەک یەک شیبکەینەوە و پاشان پەیوەندیان بە یەکترەوە بکەین.

یەکەم: شیکردنەوەی ژینگەی دەرەکی – شاری دوو ڕوو
لە پشت پەنجەرەکەی ژوورەکەوە شارێکی گەورە دەبینین. تاوەرە بەرزەکان ڕووناکن و نیشانەی گەشەی ئابوری و پێشکەوتن و تەکنەلۆژیا دەدەن. شوشەی پەنجەرەکان وەک ئاوێنە دەدرەوشێتەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە مرۆڤ توانیویەتی سروشت ببەزێنێت و باڵەخانەی بەرز دروست بکات.
بەڵام لە هەمان کاتدا ئاسمان پڕە لە دوکەڵی ڕەش و قاوەیی. ئەم دوکەڵە ئاماژەیە بۆ چەند شتێکی ڕاستەقینە: پیشەسازی پیسبوو، ئاژاوەی ناو شار، ئاگری تووڕەیی خەڵک، یان تێکچوونی ناوەوەی ئەو شارە.
لۆژیکەکەی زۆر سادەیە. هەر گەشەیەک تێچووی خۆی هەیە. شارە گەورەکان ناوەندی دەرفەت و پارە و زانستن، بەڵام هەمان کات ناوەندی گەورەترین جیاوازی چینایەتی و قەرەباڵغی و گەندەڵی و تاوانن.
ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە ئەوانەی لە “سەرەوەی” شارەکەن، لە دوورەوە سەیری کێشەکان دەکەن و خۆیان بێبەش دەزانن لێی. ژوورەکە لە بانی باڵەخانەیەکە و ئەمە خۆی ڕەمزێکە بۆ جیابوونەوەی فیزیکی و دەروونی چینی دەسەڵات لە کێشەکانی خەڵکی ئاسایی. ئەوان لەسەرەوەن و سەیری دۆزەخەکەی خوارەوە دەکەن.
شار لە دەرەوە دەسووتێت و ناوەوە سارد و بێدەنگە و کۆندیشنی هەیە. ئەمە پارادۆکسی سەرکەوتنی مۆدێرنە. لە دەرەوە هەموو شتێک خێرا و گەشاوەیە، بەڵام لە ناوەوە بناغەکان دەلەرزێن و ئاسایش نیە.

دووەم: شیکردنەوەی ژینگەی ناوەوە – بازاڕی بەهاکان
ناو ژوورەکە 3 توخمی سەرەکی تێدایە کە بناغەی شیکاریەکەمان پێکدەهێنن. هەموویان بە دەوری پارەوە دەسوڕێنەوە.

1. پارە: سندوقێکی ئاسنینی کراوە پڕە لە دەستەی دۆلار. کیسەیەکی گەورەی پارە فڕێدراوەتە سەر زەوی وەک ئەوەی بێبەها بێت. چەند پارەیەکی زێڕینیش لەسەر زەوی و سەر مێز بڵاوکراوەتەوە. پارە لێرەدا تەنها ئامراز نیە بۆ کڕین، بەڵکو بووەتە تەوەر و بناغەی هەموو شتێک. هەموو بڕیار و پەیوەندی و ئەخلاق بە پێوەری پارە دەپێورێت.
2. دەسەڵات: کورسیەکی گەورەی چەرمی ڕەش، مێزێکی گرانبەهای دار، لاپتۆپی نوێ، کاتژمێری دەست. ئەمانە هەمووی نیشانەی دەسەڵات و کۆنترۆڵ و پێگەی کۆمەڵایەتین. ئەوانەی ئەمانەیان هەیە، یاسا دادەنێن و یاریەکە بەڕێوەدەبەن.
3. شکست: لەسەر مێزێکی لاوەکی وێنەیەکی هاوسەرگیری هەیە کە لە ناوەڕاستەوە شکاوە بە دوو پارچەوە. ئەمە گرنگترین توخمە چونکە نیشانەی ئەو تێچووە مرۆڤایەتیەیە کە لەبەرامبەر پارەدا دراوە. واتە بۆ گەیشتن بەم ئاستە مادیە، پەیوەندی مرۆڤایەتی و خێزان و متمانە قوربانی کراوە.

سێیەم: شیکردنەوەی سێ کەسایەتی وەک سێ چینی کۆمەڵایەتی
هەر یەکێک لەم سێ کەسە نوێنەرایەتی چینێکی جیاواز دەکات لە کۆمەڵگادا. ئەوان سێ وەڵامی جیاوازن بۆ پرسیاری “چۆن سەرکەوتوو بین؟”
کەسایەتی یەکەم: نوێنەری چینی سەرمایە و دەسەڵات
ئەم پیاوە لەسەر کورسیەکەی دانیشتووە. پشتێکی داوەتە پەنجەرە. جلوبەرگی تەواو فەرمی لەبەردایە: کۆتی ڕەش، کراوات، عەینەکی ڕەش، کاتژمێری گران. لەبەردەمیدا لاپتۆپ و پارە هەیە و پێدەکەنێت بە دڵنیاییەوە.
لۆژیکی ئەم کەسە بریتیە لە لۆژیکی بازاڕی ڕەها. بۆ ئەو سەرکەوتن تەنها بە یەک شت دەپێورێت: کۆکردنەوەی سەرچاوە. پارە، دەسەڵات، کۆنترۆڵ، زانیاری.
لە بیرکردنەوەی ئەودا هەموو شتێک نرخێکی هەیە و دەکڕدرێت. کات، خزمەت، وفاداری، تەنانەت کەرامەتی مرۆڤیش. بۆیە ژنەکەی لەبەردەمیدا خزمەتکاریە و پیاوەکەی سەر کەنەکەش نموونەیەکی شکستخواردووە کە هیچ بەهایەکی نیە.
پێکەنینەکەی نیشانەی بێباکی نیە. بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە ئەو هەست دەکات یاریەکەی بردۆتەوە. ئەو لە سیستەمەکەدا براوەیە و یاساکانی خۆی داناوە. بۆ ئەو جیهان شوێنێکە بۆ بەدەستهێنان و کۆنترۆڵکردن، نەک بۆ هاوبەشی و هاوسۆزی.

کەسایەتی دووەم: نوێنەری بازرگانیکردن بە خۆ
ئەم ژنە لەسەر ئەژنۆ دانیشتووە و قاوەی بۆ پیاوە دەوڵەمەندەکە دەبات. جلەکانی فەرمین بەڵام سێکسین و دیزاینکراون بۆ سەرنج ڕاکێشان. پێدەکەنێت و سەیری ئەو دەکات و چاوەڕێی فەرمانیە.
لۆژیکی ئەم کەسایەتیە ئاڵۆزترینە. لە یەک لای ئەو بڕیارێکی ئابوری داوە. لە کۆمەڵگایەکدا کە دەرفەتەکان کەمن و پێشبڕکێ زۆرە و بێکاری باوە، هەندێک کەس ناچار دەبن “سەرمایەی کۆمەڵایەتی و جەستەیی و جوانی” خۆیان بەکاربهێنن بۆ ئەوەی بەرەو پێش بچن.
ئەو ئیرادەی خۆی بەکارهێناوە بۆ گۆڕینی چین و پێگەی خۆی. بۆیە ناتوانین تەنها پێی بڵێین قوربانییەکی بێدەسەڵات. ئەو ئەکتەرێکی چالاکە لەناو سیستەمەکەدا و یاریەکەی قبوڵ کردووە بۆ بردنەوە.
بەڵام لە لایەکی ترەوە، ئەم کردارە نیشانەی تێکچوونی بەهای کەرامەت و سەنگ و مرۆڤایەتیە. کاتێک مرۆڤ خۆی دەکاتە کاڵایەک بۆ فرۆشتن، ئەوا کۆمەڵگاش بەهاکانی لەدەست دەدات. پێکەنینەکەی دروستکراوە و پیشەییە چونکە بەشێکە لە “ئەرکەکەی”. ئەو نەک تەنها قاوە دەبات، بەڵکو سەرکەوتن و پاراستن دەکڕێت بەو خزمەتەی.

کەسایەتی سێیەم: نوێنەری چینی دۆڕاو و قوربانی
ئەم پیاوە لەسەر کەنەکەیەک دانیشتووە. جلێکی ئاسایی و سادە لەبەردایە. دەستەکانی بەیەکەوە بەستووە و سەیری دیمەنەکە دەکات بە چاوێکی پڕ لە توڕەیی و خەم و بێهیوایی. لە تەنیشتی وێنەیەکی هاوسەرگیری شکاو.
لۆژیکی ئەم کەسە بریتیە لە لۆژیکی دۆڕان و دەرکەوتن لە یاری. ئەم پیاوە لە ڕابردوودا هەموو شتێکی هەبووە. وێنەی هاوسەرگیریەکە بەڵگەیە لەسەر خێزان و پلان و خەون و ژیانێکی ئاسایی.
بەڵام لە سیستەمێکی ئابوریدا کە تەنها بەهێزترین و بێڕەحمترین دەباتەوە، ئەو نەیتوانی خۆی بگونجێنێت. ڕەنگە ڕاستی گۆت، ڕەنگە دزی نەکرد، ڕەنگە خۆی نەفرۆشت. لە ئەنجامدا هەموو شتێکی لەدەست دا: خێزان، پارە، پێگە، باوەڕ بە سیستەم.
ئێستا ئەو تەنها بینەرە. ناتوانێت شەڕ بکات چونکە دەسەڵاتی نیە. ناتوانێت خۆی بفرۆشێت چونکە ئەخلاقی ڕێی پێ نادات. بۆیە بێدەنگی و تەماشاکردن هەڵبژاردووە. توڕەییەکەی لەبەر نادادپەروەری سیستەمە و خەمەکەی لەبەر ئەوەیە کە زۆر درەنگ تێگەیشتووە. ئەو نوێنەرایەتی ئەو ملیۆنان کەسە دەکات کە دەڵێن “یاریەکە لە سەرەتاوە نادادپەروەرانە بوو”.

چوارەم: لۆژیکی پەیوەندی نێوان توخمەکان
کاتێک ئەم سێ کەسایەتیە لەگەڵ توخمەکان کۆدەکەینەوە، سێ یاسای سەرەکی دەبینین کە سیستەمەکە بەڕێوەدەبات.
یاسای یەکەم: گشتگیربوونی بازرگانی
پێشکەشکردنی قاوە لەسەر سینیەک ئیتر کردارێکی ئاسایی و ئینسانی نیە. بووەتە مامەڵەیەک. خزمەت بەرامبەر پارە و پاراستن و سەرکەوتن. کاتێک هەموو پەیوەندییەک دەبێتە مامەڵە، ئەوا خۆشەویستی و هاوڕێیەتی و خێزانیش دەبنە کاڵا کە نرخەکەیان دادەبەزێت و دەبەرزێتەوە. ئەمەش بە ڕوونی لە وێنەی شکاوەکەدا دەبینین. هەر شتێک کە نرخی مادی نەبێت، بێبەها دەبێت و فڕێدەدرێت.

یاسای دووەم: بێدەنگی زۆرینە
پیاوەکەی سەر کەنەکە سەیری گەندەڵی و بازرگانیکردن دەکات و هیچ ناکات. بۆچی؟ چونکە دەزانێت تاک و تەنها هیچ ناگۆڕێت و تەنها خۆی زیان دەکات. ئەمە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیە کە پێی دەڵێن “بێدەنگی زۆرینە”. زۆربەی خەڵک لەبەرامبەر نادپەروەریدا بێدەنگن نەک چونکە ڕازین، بەڵکو چونکە هەست بە بێهێزی دەکەن و دەترسن تێچووی قسەکردن و شەڕکردن بدەن.

یاسای سێیەم: ئاسایی بوونی گەندەڵی
سندوقی پارەی کراوە لە ژێر مێزدا و کەس سەیری ناکات. وەک شتێکی ڕۆژانە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. کاتێک گەندەڵی و خیانەت و بازرگانیکردن بە بەهاکان دەبێتە شتێکی ڕۆژانە و بێسزا، ئەوا بناغەی کۆمەڵگا هەڵدەوەشێتەوە. ئەوەی دوێنێ نائاسایی و شەرمەزارکەر بوو، ئەمرۆ دەبێتە ئاسایی و پێویست.

پێنجەم: ڕەنگدانەوەی وێنەکە لەسەر واقیعی جیهانی ئەمڕۆ
ئایا ئەم دیمەنە خەیاڵی و ئەفسانەییە؟ بەپێی داتاکانی ئابوری و کۆمەڵایەتی و ڕاپۆرتە جیهانیەکان، نەخێر. ئەمە ڕەنگدانەوەی چەند دیاردەیەکی ڕاستەقینەیە کە ئێمە هەموو ڕۆژێک دەبینین.
یەکەم: جیاوازی چینایەتی. لە جیهاندا ڕێژەی سەروەت لە دەستی کەمینەیەکی زۆر کەمدایە. چینی ناوەڕاست لە زۆر وڵاتدا لەناو دەچێت و دەبێتە هەژار. هەندێک زۆر بەرز دەبنەوە و هەندێک زۆر دادەبەزن. هەمان دیمەنی پیاوە دەوڵەمەندەکە لەسەر کورسی و پیاوە هەژارەکە لەسەر کەنەکە.
دووەم: تێکچوونی بنەماڵە. یەکێک لە سەرەکیترین هۆکارەکانی جیابوونەوە لە جیهاندا پەستانی ئابوری و نەبوونی کاتە. خەڵک 16 کاتژمێر کار دەکەن بۆ پارە و لە کۆتاییدا خێزان و هاوسەر و منداڵەکەیان لەدەست دەدەن. وەک وێنەی شکاوەکە.
سێیەم: بازاڕی پەیوەندی. لە سەردەمی سۆشیال میدیادا، مرۆڤەکان فێربوون خۆیان بفرۆشن. بۆ لایک، بۆ پارە، بۆ ناوبانگ، بۆ سپۆنسەر. ئەمە هەمان لۆژیکی ژنەکەی ناو وێنەیە بەڵام لە شێوەیەکی دیجیتاڵی و گشتگیریدا. خەڵک کەرامەتی خۆیان دەدەنە لاوە بۆ بینراو بوون.

شەشەم: شیکاری دەروونی قوڵتر بۆ هەر کەسایەتی
بۆ تێگەیشتنێکی قوڵتر، پێویستە بچینە ناو دەروونی هەر کەسێک و بزانین چ بووەتە هۆی ئەم کردارانە.
دەروونی پیاوە دەوڵەمەندەکە: ئەو تووشی “بێهەستی دەسەڵات” بووە. کاتێک کەسێک بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەرەوە بێت و هەموو شتێکی دەست بکەوێت، توانای هاوسۆزی و هەستکردن بە ئازاری خەڵک لەدەست دەدات. بۆی مرۆڤەکان دەبنە ژمارە و ئامار و سەرچاوەی مرۆیی. پێکەنینەکەی نیشانەی ئەوەیە کە ئەو ئیتر ناتوانێت جیاوازی بکات نێوان سەرکەوتنی ڕاستەقینە و سەرکەوتنی درۆی کاتی.
دەروونی ژنەکە: ئەو تووشی “دژایەتی ناوەکی – Cognitive Dissonance” بووە. لە یەک لای دەروونی دەزانێت ئەوەی دەیکات هەڵەیە و دژی بەهاکانە، لە لایەکی ترەوە مێشکی دەڵێت “هیچ ڕێگایەکی ترم نیە، دەبێت بژیم”. بۆیە پێدەکەنێت و ڕۆڵ دەگێڕێت بۆ ئەوەی خۆی قایل بکات کە بڕیارەکەی دروستە. ئەمە میکانیزمێکی بەرگری دەروونیە بۆ بەرگریکردن لە خۆی.
دەروونی پیاوە شکستخواردووەکە: ئەو تووشی “شۆکی دوای شکست و خەم” بووە. قۆناغی توڕەیی و قبوڵ نەکردنی تێپەڕاندوە و گەیشتووەتە قۆناغی بێدەنگی و خەم. ئەو سەیری دەکات چونکە هیچ وزەیەکی تری بۆ شەڕکردن و گۆڕانکاری نەماوە. وێنەی شکاوەکە هەمیشە یادگاری ئەوەیە کە چی لەدەست داوە و کام ڕێگای هەڵەی هەڵبژارد.

حەوتەم: نموونەی وڵاتانی ڕاستەقینە
ئەم دیمەنە لە زۆر شوێنی جیهان دەبینرێت بە شێوەیەکی جیاواز.
لە وڵاتانی گەشەسەندوودا، شارە گەورەکان وەک نیویۆرک و لۆس ئەنجلۆس و لەندەن تاوەری بەرزیان هەیە و لە تەنیشتیاندا خەڵکی بێ ماڵ و حاڵ و خێوەت دەژین. جیاوازیەکی گەورە.
لە وڵاتانی گەشەکردوودا، کۆمپانیا گەورەکان سەدان ملیار دۆلار قازانج دەکەن و لە هەمان کاتدا کرێکارەکانیان بە کەمترین مووچە و بێ بیمە کار دەکەن.
لە هەموو شوێنێک، سیاسەت و ئابوری پێکەوە گرێدراون. کەسێک کە پارەی زۆری هەیە دەتوانێت کاریگەری لەسەر یاسا و بڕیارەکان و میدیا هەبێت. ئەمە هەمان کورسی گەورەی ناو وێنەیە. دەسەڵات هەرگیز بە تەنها نیە، هەمیشە لەگەڵ پارەدایە.

هەشتەم: ئەنجامگیری و چارەسەر
ئەم وێنەیە ڕەشبینانەیە بەڵام ئامانجی ڕەشبینیکردن و نا هیوایی نیە. ئامانجی ئاگادارکردنەوە و لێدانە لەسەر زەنگی مەترسیە.
لۆژیک پێمان دەڵێت: هەر سیستەمێک کە تەنها یەک پێوەری هەبێت بۆ سەرکەوتن و بەها، ئەوا لە کۆتاییدا دەشکێت. ئەگەر تەنها “پارە” پێوەری سەرکەوتن و بەها و مرۆڤایەتی بێت، ئەوا مرۆڤایەتی دەدۆڕێت و دەگاتە ناوەوەی ئەو ژوورەی ناو وێنەکە.
چارەسەر چیە؟ چارەسەر لە دەست هەر سێ کەسایەتیەکدایە. هیچ کەسێک تەنها قوربانی نیە و هیچ کەسێکیش تەنها تاوانبار نیە.

1. چارەسەر لە دەست پیاوە دەوڵەمەندەکەدایە کە پارەکەی بەکاربهێنێت بۆ دروستکردن و پاڵپشتی و کارهێنان نەک تەنها بۆ کۆکردنەوە و خەزنکردن. دەسەڵات بێ بەرپرسیاریەتی دەبێتە گەندەڵی و وێرانکاری.
2. چارەسەر لە دەست ژنەکەدایە کە بڕیار بدات کەرامەت و سەنگ و خۆشەویستی خۆی گرنگترە لە هەر سامان و ناوبانگێک. گەیشتن بە بێ بەها، لە ڕاستیدا گەیشتن نیە بەڵکو دۆڕانە.
3. چارەسەر لە دەست پیاوەکەی سەر کەنەکەدایە کە لە جیاتی بێدەنگی و خەم، دەنگ بەرزبکاتەوە و هاوپەیمانی دروست بکات و سیستەمێکی تر داوا بکات. گۆڕانکاری هەمیشە لەلایەن تاک و بێدەنگانەوە دەست پێدەکات.

ئەگەرنا، شارەکە لە دەرەوە بەردەوام دەسووتێت و ئێمەش لە ناوەوە سەیری یەکتری دەکەین و بازرگانی بە یەکتر و بەهاکانمان دەکەین تا ڕۆژێک هیچمان نامێنێت جگە لە پارەیەکی بێبەها و وێنەیەکی شکاو.

کۆتایی قسە: ئەم وێنەیە پرسیارێکی ڕاستەوخۆ لە ئێمە دەکات. تۆ کام کەسیت لەم سێ کەسە؟ و گرنگتر: تۆ دەتەوێت لە کوێی ئەم شارە بسووتێیت؟ لەسەرەوە لەگەڵ دوکەڵەکە، یان لە ناوەوە لەگەڵ بێدەنگیدا؟

بەشی دووەم :

۱. لە بەردەرگای تاریکی و سەرەتای چرۆکانی هۆشیاری

ئەگەر لە بەشی یەکەمدا بە گەرمی، سۆز و وەفایەکی قووڵەوە باس لەو سەرەتایە کردبێت کە چۆن تیشکی ڕووناکی لە پۆلێکی نۆی بنەڕەتیدا درەوشایەوە، ئەوا لەم بەشەدا دەبێت بە فەرشی سووری ڕێزلێنان، بە ڕستەی لۆژیکی و بە قەڵەمێکی زێڕین لە ئاست ئەو حەقیقەتە مەزنەدا ڕابوەستین کە دەبێت مامۆستا بەختیار فاروق نەک تەنها وەک مامۆستایەک، بەڵکو وەک پاڵەوانێکی ڕەسەن، جەنگاوەری بێدەنگی هۆشیاری و ئەندازیاری ناسنامەی نەوەیەک بناسێنرێت. لەو سەردەمە ئاڵۆز و پڕ لە قەیرانانەی کە کۆمەڵگە لە گێژاوی کاڵبوونەوەی بەهاکان، لاوازیی زمان و دابڕان لە ڕەسەنایەتیدا دەناڵاند، ئەو پیاوە بە تەنها جەنگاوەرێک بوو کە لە ناو سەنگەری پۆلدا، شمشێری زانیاری، قەڵخانی ڕەوشت و مەشخەڵی فیکری هەڵگرتببوو تاوەکو نەوەیەک لە ژێردەستەیی فکری، بێئاگایی و تاریکی ڕزگار بکات.
ئەو پاڵەوانە ڕاستەقینانەی کە مێژووی نەتەوەیەک و ڕەوتی هزریی کۆمەڵگەیەک دەگۆڕن، پێویست ناکات هەمیشە لە مەیدانی جەنگ یان لە پشت کورسیی دەسەڵات و ناوبانگی ڕوکەشەوە بن؛ هەندێک جار مەزنترین پاڵەوانی ژیان، ئەو مرۆڤە مەزنەیە کە لە پشت مێزێکی دارینی پۆلێکی سادەدا، لە نێوان دێڕەکانی دەقە ئەدەبییەکاندا، مێشک و ڕۆحی نەوەیەک دەڕفێنێت و نەخشەی داهاتوویان بۆ دێڕ بە دێڕ، وشە بە وشە دەکێشێت. کاتێک مامۆستا بەختیار فاروق دەقە ئەدەبییەکانی شیدەکردەوە، ئەوە تەنها خستنەڕووی وانەیەکی خوێندن یان تێپەڕاندنی خشتەی پۆل نەبوو؛ ئەوە ساتێکی داستانی، مێژوویی و وەستانێکی پیرۆز بوو لە کاتدا. ئەو بەو دەنگە جدی، حەساس و پڕ لە گەرموگوڕییە ڕۆحییەی کە هەیبوو، پۆلی دەکرد بە کەنارێکی ئارامی مەعریفە و قەڵایەکی پۆڵایین بۆ پاراستنی زمان. لەو بێدەنگییە قوڵەدا، ئەو نەخۆشیی نەزانین، کورتبینی و تاریکی لە ناخی ئێمەدا دەپشکنین و بە دەرزیی حیکمەت، ڕۆشنبیری و خۆشەویستی بۆ زمان و نیشتمان، دەرمانی بۆ ئەو برینە فکرییانە دەکرد کە کۆمەڵگە بەدەستیانەوە گیرۆدە بوو.

۲. فەلسەفەی زمان و قەڵای بەرگریی ڕۆحی

پاڵەوانبوونی مامۆستا بەختیار لەوەدا بە تەواوی دەرکەوت کە ئەو تەنها فێری وشەی نەدەکردین، بەڵکو فێری “بوێریی بیرکردنەوەی سەربەخۆ”ی دەکرد. لە جیهانێکدا کە زۆر جار سیستمی پەروەردەی کلاسیک و باو هەوڵ دەدات مێشکەکان لە قاڵب بدات و بیانکاتە کۆیلەی دەقە ئامادەکرکراوەکان، ئەو فێری کردین چۆن لە پشت دێڕەکانەوە بخوێنینەوە، چۆن بە چاوی ڕەخنە، تێڕامان و هەڵسەنگاندن لە واقیعی دەورووبەرمان بڕوانین، و چۆن لە بەرامبەر ناشرینکاری، شێواندنی ناسنامە و داڕمانی بنەماکانی کۆمەڵگیدا سەری خۆمان نەنوێنین و بێدەنگ نەبین. ئەو فێری کردین کە پیتەکان تەنها هێمایەکی ڕووتاوەی سەر کاغەز نیین، بەڵکو هەڵگری هەست، ئازار، ناسنامە، مێژوو و شکۆی مرۆڤن.
ئەو فێری کردین کە زمان قەڵایە، و پاراستنی زمان واتە پاراستنی بوون و کەسایەتیی خۆمان. لەو سەردەمەدا، کە گەورەترین مەترسی لەسەر هەر کۆمەڵگەیەک لەدەستدانی ناسنامە و بچووکبوونەوەی ڕووبەری بیرکردنەوەیە، مامۆستا بەختیار وەک پارێزەری ئەو قەڵایە ڕاوەستا. ئەو تەنها وانەی کوردی نەدەوتەوە، بەڵکو گیانی دەکرە بەر فێربوون و وای دەکرد کڵپەی خۆشەویستی بۆ مەعریفە لە دڵماندا داگیرسێت.

۳. لە بێدەنگیی پۆلەوە تا تیشکی هۆشیاریی گشتی

کاتێک مرۆڤ ئاوڕ لەو ساتانە دەداتەوە، دەبینێت هەندێک کات هەن کە کات تێیاندا ڕادەوەستێت. لەو ساتانەدا کە مامۆستا بەختیار دەقە ئەدەبییەکانی شیدەکردەوە، پۆل دەبوو بە جیهانێکی تر. ئەو بێدەنگییەی لە پۆلدا دروست دەبوو، نیشانەی ترس نەبوو، بەڵکو بێدەنگییەکی پیرۆز بوو لەبەردەم گەورەیی مانادا. ئەو بەو حەساسیەتە بێوێنەیەی کە لە دەنگیدا هەبوو، وای دەکرد هیچ قوتابییەک نەتوانێت بێئاگابێت یان گوێ نەگریت.
ئەگەر ئەمڕۆ ئێمە لە پانتایی زانکۆکاندا، لە سەردەمی نووسین، توێژینەوەی ئەکادیمی، ڕۆژنامەگەری و هەڵگرتنی قەڵەمدا دەتوانین بە بوێرییەوە قسە بکەین و لە خەمی پرسە گەورەکانی کۆمەڵگە و نیشتماندا بین، بێگومان ئەمە هیچ نییە جگە لە بەرهەمی سەرکەوتنی ئەو جەنگە بێدەنگە مەزنەی کە مامۆستا بەختیار لەو ساڵە زووانەدا لە پێناوی هۆشیارکردنەوەی ئێمەدا بەرپای کردبوو.

٤. لوتکەی ئەکادیمی و گەڕانەوە بۆ خاڵی سەرەتا

هەر بۆیە، کاتێک مرۆڤ لە کاروانی ژیانیدا قۆناغ بە قۆناغ بەرز دەبێتەوە، بڕوانامە مەزنەکان بەدەست دەهێنێت، و لە لوتکەی ئەکادیمیدا پایەی بەرز دەبێتەوە، لەوێدا تازە بە قووڵی تێدەگات کە هەموو نازناوەکان و پلە زانستییەکان پێکەوە ناتوانن قەبارەی ئەو شانازییە پڕ پرنسپە پڕبکەنەوە کە مرۆڤ دەتوانێت بە شانازییەوە بڵێت:
“من قوتابی بەردەستی ئەو پاڵەوانە مەزنە بووم کە ناو و ڕێبازی مامۆستا بەختیار فاروقـە.”
دکتۆرا و پلە بەرزەکان کۆتاییهاتنە بە پرۆسەیەکی زانستی و توێژینەوەی ئەکادیمی، بەڵام “قوتابی مامۆستا بوون” تاجێکی زێڕین و ناسنامەیەکی مەعنەوییە کە هەمیشە لەسەر شان و لە ناو ڕۆحی مرۆڤدا دەدرەوشێتەوە و ڕێگاکەی بۆ ڕووناک دەکاتەوە.

۵. کۆتاییەکی شایستە بۆ پاڵەوانی نەمری هۆشیاری

بۆیە لەم ساتی ڕێزلێنانەدا، نەک وەک شاعیرێک یان نووسەرێکی سادە، بەڵکو وەک مرۆڤێک کە شاهیدی زیندوی دروستبوونی عەقڵی خۆیەتی لەسەر دەستی ئەو پیاوە، سەری ڕێز، حورمەت و نەوازش بۆ ئەو پاڵەوانە نەوی دەکەم کە ژیانی خۆی، پشوودرێژی و ماندووبوونی بەخشیوە بە ڕووناککردنەوەی ڕێگەی ئێمە. مامۆستا بەختیار فاروق؛ ئەو پاڵەوانە نەمرەی کە لە سەرەتای ڕێگاوە، نەک تەنها دەقەکانی شیتەڵ کرد، بەڵکو ناسنامە، ڕووح و پاشخانی فکریی ئێمەی بونیاد نا، و تا هەتایە لە لوتکەی بەرزی مێشک، دڵ و یادەوەریی ئێمەدا بە نەمری، بە شکۆوە و بە ڕێزلێنانێکی بێپایانەوە دەمێنێتەوە.

نووسینئ : کارزان عزیز عەبدولرەحمان

ئەم سەردەمەی کە ئێمە تێیدا دەژین، نیشتمانی گۆڕانی شێوەی ستەمە؛ ستەمێک کە جاران بە زۆرەملێ، بە شمشێر و بە کۆیلایەتیی ڕووت لە بازارەکانی مێژوودا دەبینرا، ئەمڕۆ بە کراوەت، بە تەکنەلۆجیا، بە یاسا کاغەزییە چەوتەکان و بە دەزگا زەبەلاحەکانی میدیا بەرگێکی پیرۆز، مەدەنی و فریادڕەسانە لەبەر دەکات. چیرۆکی مێژوویی «ئانوکیس» تەنها داستانێکی کۆنی سادە نییە کە لە پەڕتووکی مێژوودا تۆمار کرابێت، بەڵکو ئاوێنەیەکی زۆر ڕوون و بێگەردە بۆ سیستەمی حوکمڕانی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی ئەمڕۆی ئێمە. لەو کۆمەڵگایانەی کە تێیدا یاسا بۆ پاراستنی کورسییە نەک بۆ دادپەروەری، دەسەڵاتداران بەردەوام خەریکی پاککردنەوەی ناوبانگی ڕەشی خۆیانن؛ ئەوان یاسا و مێژوو وەک ئامرازێک بەکار دەهەن تاوەکو کۆمەڵگە باوەڕ بەوە بکات کە ستەمکار، لەبنەڕەتدا، پیاوێکی خێرخواز و فریادڕەس بووە.
کاتێک سەرنجی خوندنەوەیەکی قووڵ دەخەینە سەر ڕەوتی گەشەسەندنی کۆمەڵگە مرۆڤایەتییەکان، دەبینین ستەم هەمیشە قاڵب، ناو و ڕووخسار دەگۆڕێت، بەڵام ناوەرۆکەکەی – کە هەڵمژینی خوێن و سستکردنی هۆشیاریی تاکەکانە – وەکو خۆی دەمێنێتەوە. لەم وتارەدا، بە شێوازێکی زانستی، ڕەخنەیی و ئەدەبی، وردەکاریی ئەو میکانیزمە فیکری و سیاسی و میدیاییانە شی دەکەینەوە کە چۆن ستەمکاران لە دوای مردنیشیانەوە وەک «پیاوچاک» دەهێڵنەوە و کۆمەڵگە لە هۆشیاریی ڕاستەقینە بێبەش دەکەن.
لە جیاتی کێڵگە کۆنەکانی نیل و کۆیلەکردنی جەستەیی ڕووت، ئەمڕۆ ئانوکیسە نوێکان بوونەتە خاوەن کۆمپانیا زەبەلاحەکان، پڕۆژە ڕووکەش و بێبنەماکان، قۆرخکاریی ئابووری و کورسییەکانی بڕیاری سیاسی. ئەوان سامانی گشتی، داهاتی نیشتمان و بژێوی خەڵک دەدزن، سامانی وڵات بۆ بەرژەوەندیی تەنگی خێزانی و حزبی بەکار دەهەن، و گەنج ناچار دەکەن ببێتە قوربانیی بێکاری و کۆچکردن بۆ ئەوروپا (هەروەک چۆن لە داستانەکەدا کچەکەی لە دەستبرد و فرووشتی). لە سەردەمی ئێمەدا، یاسا تەنها قەڵغانێکە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی چینێکی بچووکی دەسەڵاتدار، نەک بۆ دادپەروەری. کاتێک هاوڵاتییەک مافی خۆی دەوێت، یان داوای ژیانێکی شایستە دەکات، بە تۆمەتی تێکدانی ئاسایشی نیشتمانی سزادەدرێت، لەکاتێکدا دزی ڕاستەقینە و گەندەڵکارە گەورەکان لە پشت دیوارە ئەستوورەکانی دەسەڵاتەوە خەریکی کۆکردنەوەی سەروەت و سامانن. ئەم هاوکێشەیە نیشانەی ئەوەیە کە سیستەمی سەرمایەداریی چەتەگەری، ڕاکێشانی داهاتی نیشتمانی بۆ لای خۆی دەکاتە ئامانجی سەرەکی و هیچ بەزەیییەکی بە حالى خەڵکدا نایەتەوە.
کاتێک ئانوکیسەکان دەمرن، یان دەسەڵاتیان دەگۆڕێت و پێگەیان کاڵ دەبێتەوە، سیستەمەکە دەست دەکات بە پڕۆسەیەکی گەورەی سپیکردنەوەی ڕووی ڕەشیان. کەناڵە میدیاییەکان، پەیجە سێبەروەکان، پیاوە دەستەمۆکان و مێژوونووسە درۆزنەکان دەبنە «پیاوە لووت‌بڕاوەکەی ناو چیرۆکەکە»؛ واتە ئەو کەسانەی کە دەقە درۆینەکان بۆ خەڵک بخوێننەوە و بڵێن: «ئەو پیاوێکی چاک بوو، سەیری ئەم دەستکەوتانە بکەن! ئەو پارێزگاری لە ئارامی و سەقامگیری کردووە!» ئەمە هەمان ئەو فێڵە میدیاییەیە کە حزبە دەسەڵاتدارەکان ئەمڕۆ بەکاری دەهەن؛ دروستکردنی مێژوویەکی خەیاڵی، فابریکەی دروستکردنی قارەمانی و پاکانەکردن بۆ تاوانەکانی ڕابردوو، تاوەکو کۆمەڵگە باوەڕ بەوە بکات کە هەموو ئەو ستەمە، گوایە بۆ خێری گشتی و پاراستنی قەوارەکە بووە. دەسەڵات زۆر باش دەزانێت کە چۆن مێژوو لە بەرژەوەندیی خۆیدا دەستکاری بکات، چونکە بەبێ کۆنترۆڵکردنی یادەوەریی گشتی و بەبێ دروستکردنی کەسایەتیی درۆینە، ناتوانێت دەسەڵاتی خۆی درێژە پێ بدات.
ڕووداوی تاڵانکردنەکەی گۆڕستان لە داستانەکەدا، وێنەی ڕاستەقینەی ئەو هاوڵاتییە ستەملێکراوەیە کە لە نەبوونی داهاتوو و نائومێدییەکی قوڵدا، پەنا بۆ هەمان ڕێگەی دەسەڵات دەبات بۆ دزینی مافی خۆی، بەڵام لە کۆتاییدا هێزە ئەمنییەکان تەنها سزای چینی خوارەوە دەدەن (سەدان غوڵام هەڵواسران یان سزادراون). لە حوکمڕانیی ئەمڕۆشدا، دزە گەورەکان و گەندەڵکارەکان پارێزراون، لەکاتێکدا بچووکترین سەرپێچی یان ناڕەزایەتیی هاوڵاتییەکی هەژار یان کاسبکار بە توندترین شێوە سەرکوت دەکرێت. ئەم دووانەیە، واتە پاراستنی گەندەڵی گەورە و سزادانی توندی بچووک، بنەمای بەردەوامبوونی چینە دەسەڵاتدارەکانە کە نایەڵن دادپەروەریی ڕاستەقینە بێتە ئاراوە و هەمیشە ترس لە دڵی کۆمەڵگەدا دەچێنن.
کاتێک کەسایەتیی ناو چیرۆکەکە لە کاتی خوێندنەوەی ڕستەکاندا دەگوت: «ڕەفتاری مرۆڤ وەکو بەردێکە دەخرێتە ناو دەریاوە… پاش کاتژمێرێک ئاوەکە هێور دەبێتەوە و مرۆڤ هەموو شتێک لەبیر دەکات،» ئەمە باسی ئەو فێڵە دەروونی و سایکۆلۆجییە گەورەیە دەکات کە دەسەڵات لە کۆمەڵگەی دەکات. ئەوان چاوەڕێ دەکەن بە تێپەڕبوونی کات، کارەساتی کۆچ، فەوتانی سامان، دزی، قەیرانە ئابوورییەکان و گەندەڵی ببنە بەشێک لە فەرامۆشیی گشتی، تاوەکو خەڵک سەرلەنوێ بگەڕێنەوە ژێر هەمان سیستەم و باوەڕ بهێننەوە. دەسەڵات لەسەر کورتبینیی یادەوەریی کۆمەڵگە قەڵای خۆی بناغە دەنێت و پێی وایە کات هەموو برینەکان و ستەمەکان دەسڕێتەوە.
لە دیمەنی کۆتایی داستانەکەدا، دەبینین غوڵامە ئازادکراوەکان دوای تێپەڕبوونی کات دیسانەوە دەگەڕێنەوە ناو هەمان سووڕی قەرزداری، ترس و ملکەچییەوە. ئەمە نیشاندەری ڕاستییەکی تاڵ و فەلسەفییە: کۆیلایەتی تەنها بە بڕینی زنجیر و ئازادکردنی جەستەیی کۆتایی نایێت، بەڵکو کاتێک کۆتایی دێت کە عەقڵ، هۆشیاری و دەروونی مرۆڤەکەش لە ترس و وابەستەیی ڕزگاری ببێت. لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆشماندا، زۆرجار مرۆڤەکان دوای ڕزگاربوون لە دەست دەسەڵاتێکی ستەمکار، بەهۆی نەبوونی زەمینەیەکی ئابووریی سەربخۆ، نەبوونی سیستەمێکی پەروەردەیی دروست و کەمتەرخەمیی فیکری، ناچار دەبن سەرلەنوێ بگەڕێنەوە بۆ هەمان ژینگەی چەوساندنەوە و خۆیان بخەنەوە ژێر باڵی تانوکیسە نوێکان.
مێژوو تەنها دووپاتبوونەوەی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو دووپاتبوونەوەی بێدەنگیی کۆمەڵگەیە لەبەرامبەر درۆیەکی ڕێکخراودا. بۆ ئەوەی لەم بازنە داخراوە ڕزگارمان ببێت، چەند خاڵێکی گرنگ و پراکتیکی وەک ڕێنیشاندەر لەبەر چاو دەگرین: یەکەم، دەبێت کۆمەڵگە و نەوەی نوێ فێر ببن کە مێژووی دەسەڵاتداران و کێلە پڕ لە درۆکانیان ڕەت بکەنەوە، و ڕاستییەکان بەبێ ترس بخەنە ڕوو بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو بە هەمان هەڵەدا نەچن. دووەم، تاوەکو تاکەکان لە ڕووی ئابوورییەوە وابەستەی مووچە، بەزەیی و خێرخوازیی دەسەڵاتداران بن، ناتوانن ئازادانە بڕیار بدەن؛ بۆیە دروستکردنی سەربەخۆیی ئابووری و بازاڕی ئازاد کلیلی ڕزگاربوونە. سێیەم، نابێت ڕێگە بدەین کەناڵە میدیاییەکان و پەیجە سێبەروەکان تاوانباران و ستەمکاران بکەنە پاڵەوان لە پاش مردن یان گۆڕانی پۆستەکانیان؛ دەبێت یادەوەریی نیشتمانی پارێزراو بێت. چوارەم، دەبێت هۆشیاریی گشتی لە ئاستێکدا بێت کە هیچ کات جیاکاری لە نێوان سزادانی چینی هەژار و پاراستنی گەندەڵە گەورەکاندا قبوڵ نەکات و هەمیشە داوای سەروەریی یاسا بکات.

سەرچاوەکان
کتێنی بەرگی یەکەمی سینۆها
لەپەری
(١٣٩/١٤٠/١٤١/١٤٢/١٤٣/١٤٤/١٤٥/١٤٦/١٤٧/١٤٨/١٤٩)

پێشەکی: مێژوو لە پاش کارهەسات و خامۆشبوونی شانۆکە

کە باس لە بەرگی سێیەمی ڕۆمانی مەزنی «سینوهەی میسری» دەکرێت، کە لە وەرگێڕانە کوردییەکاندا بە ناوی «پاشی سینوهە» (Pashi Sinuhe) ناسراوە، ئێمە دەچینە ناو قۆناغی دوای داڕمانی گەورە، ئەو ساتەی کە تێیدا تەمومژی سیاسەت کەمێک ڕووناک دەبێتەوە و شوێنەوارەکانی شۆڕش، خوێنڕێژی و کاولکارییەکان وەک خۆیان دەردەکەون. ئەم بەرگە وەک وێستگەی کۆتایی و ڕوانینێکی قووڵی دواوەیە بۆ تەواوی ئەو تراژیدیا مێژووییەی کە لە بەرگەکانی پێشوودا دەستی پێکردبوو. لەم بەشەدا، سینوهە لە لوتکەی پیلانەکان و گێژاوی دەسەڵاتەوە دەگوازرێتەوە بۆ پەراوێزی کەنارەکانی نیل، لەوێشەوە دەبێتە شاهیدی کۆتایی هاتنی سەردەمێک کە بە خەونی گەورە دەستی پێکرد و بە ڕووخان و بێدەنگی کۆتایی هات.
١. حوکمڕانیی هۆرێمحی؛ سێبەری شمشێر و سەقامگیری لەسەر خوێن
لە بەشی سێیەمدا، دەسەڵاتی «هۆرێمحی» دەبێتە حوکمی ڕەها و بێبڕانەوە. ئەو سەربازە پراکتیکییەی کە بە هێزی شمشێر، ناپاکیی سیاسی و هاوکاریی نهێنی گەیشتە کورسیی فیرعەون، ئێستا دەبێت وڵاتێک بەڕێوە ببات کە لە ڕووی ئابووری، دەروونی و کۆمەڵایەتییەوە شەکەت و کاول بووە.
• گەڕانەوە بۆ ڕابردووی کۆن و سڕینەوەی یادەوەری: هۆرێمحی هەوڵ دەدات بە هەموو هێزێکەوە هێما خوداوەندە کۆنەکان و پەرستگاکانی ئامون بگێڕێتەوە و ناوی ئاخناتۆن و خودای تاکپەرستی (ئاتۆن) لە مێژوو و لەسەر دیوارەکان بسڕێتەوە، کە ئەمەش نیشانەی سروشتی سەلماندنی دەسەڵاتە بە ڕێگەی توندوتیژی لە هەموو سەردەمێکدا.
• ترس لە کورسیی دەسەڵات و پارانۆیا: هۆرێمحی، سەرەڕای ئەوەی کە فیرعەونە، هێشتا لە سایەی تاجی زێڕینیدا ئارامی نییە؛ ئەو دەزانێت کە کورسییەکەی لەسەر کەڵەکەبوونی تەرم و خیانەت بنیاد نراوە، بۆیە هەمیشە لە گومان و ترسی کودەتا و شۆڕشداژی و متمانە بە هیچ کەس ناکات.
• پەیوەندیی نێوان سینوهە و هۆرێمحی: سینوهە وەک پزیشکێکی پیری پەراوێزخراو، لە دوورەوە چاودێریی ئەم هەڵکشاون و داڕمانە دەکات و دەبینێت کە چۆن دۆستە کۆنەکەی دەگۆڕێت بۆ فیرعەونێکی ڕەق کە ناتوانێت لە بڕیارە توندەکانی پەشیمان ببێتەوە.

٢. فەلسەفەی یادەوەری و نووسین؛ شۆڕشی پاپیروس دژی لەبیرچوونەوە
لە بەرگی سێیەمدا، گرنگترین تەوەر بریتییە لە تەواوبوونی یادەوەرییەکانی سینوهە. سینوهە بۆ ئەوەی ڕاستییەکان لەژێر تەپوتۆڵی فێڵ و درۆی مێژوونووسانی کۆشکدا ون نەبن، هەموو ژیانی خۆی، هەڵەکان، خۆشەویستییە تێکشکاوەکان، تاڵی غوربەت و خیانەتەکان لەسەر پارچە کاغەز و پاپیروسەکان دەنووسێتەوە.
• ڕاستگۆیی بێپەردە و دانپێدانانی تەواو: سینوهە لە نووسینەکانیدا هیچ شتێک ناششارێتەوە؛ نە لاوازییەکانی خۆی لە بەرامبەر پارە و ژناندا، و نە وێرانکارییەکانی دەسەڵاتداران. ئەو دەزانێت کە ڕاستی هەمیشە تاڵە، بەڵام تەنها ڕاستی دەتوانێت ڕۆحی مرۆڤ لە بێدەنگی ڕزگار بکات.
• میراتی هۆشیاری بۆ نەوەکانی داهاتوو: ئەم یادەوەریانە دەبنە ئەو میراتە مەزنەی کە بۆ مێژوو بەجێ دەمێنێت، وەک بەڵگەیەک لەسەر ئەوەی کە مێژوو چۆن بە خوێن و خەون دەنووسرێت و چۆن دەسەڵاتداران هەمیشە گەلان دەکەنە قوربانیی بەرژەوەندییەکانیان.

٣. غوربەتی کۆتایی و گەڕانەوە بۆ خاکی نیل
دوای گەشتە درێژ و پڕ مەترسییەکانی بۆ وڵاتی بابل، هێتتییەکان و بیابانە دوورەکان، سینوهە لە کۆتایی تەمەنیدا مۆڵەتی پێ دەدرێت کە بگەڕێتەوە بۆ پەراوێزی خاکی میسر. ئەم گەڕانەوەیە نەک وەک پاڵەوانێک، بەڵکو وەکو پیرەپزیشکێکی ماندوو و تێکشکاو ڕوودەدات.
• تەنیاییەکی کوشندە لە پەراوێزدا: لەو گۆشە دوورەجاغەیەی کە تێیدا نیشتەجێ کراوە، سینوهە تەنها دەبێت لەگەڵ سێبەری خۆی و یادەوەریی مردووەکاندا بژی. ئەو هاوڕێ و خۆشەویستەی کە لە ژیانیدا هەبوون، یان مردوون یاخود لێی دوور کەوتوونەتەوە.
• بینینی وەرزی خەزانی مرۆڤ: سینوهە لەم قۆناغەدا تێدەگات کە سروشتیش هاوشێوەی مرۆڤەکان و شارستانییەتەکان، کاتی گەشندن و کاتی پووکانەوەی هەیە؛ هیچ سەردەمێکی زێڕین یان دەسەڵاتێکی ڕەها هەتاهەتایی نییە.

٤. گەیشتن بە پووچیی مێژوو و جوانیی سادەیی
لە بەشەکانی کۆتایی ئەم بەرگە مەزنەدا، سینوهە لە دواڕۆژەکانی تەمەنیدا لەو تێڕامانە قووڵە فەلسەفییەدا نوقم دەبێت کە گەورەترین شانۆی دنیا هیچ نەبووە جگە لە خەونێکی کاتی و درۆیەکی گەورە.
• مردن وەک یەکسانکەری گەورە: هەموു ئەو پاشا، فیرعەون، کاهین و دەوڵەمەندانەی کە ڕۆژێک شانازییان بە تاجی زێڕین، کۆشکە بەرزەکان و سامانی نەبڕاوەوە دەکرد، ئێستا لەناو خاکدا یەکسان بوون و جیاوازییان نەماوە؛ کەم و زۆریی سامانی جیهان لەبەردەم مەرگدا هیچ بەهایەکی نەبووە.
• بەهای سادەیی و مرۆڤدۆستی: سینوهە دەگەڕێتەوە سەر ئەو ڕاستییە سادەیەی کە لە هەموو ژیانیدا بەدوایدا گەڕابوو؛ ئەوەی کە دەسەڵات، سامان و ناوبانگ سەرابن، و تەنها ئەو ساتانەی کە مرۆڤ بە سادەیی دەژی و هاوکاریی کەسێکی هەژار دەکات یان خۆشەویستییەکی ڕاستەقینە تاقی دەکاتەوە، مانای ڕاستەقینەی ژیان پێکدێنن.

ئەنجامگیری گشتی بۆ بەرگی سێیەم
«پاشی سینوهە» (بەرگی سێیەم) کۆتاییەکی شایستە، قووڵ و بێدەنگە بۆ ئەم شاهاکارە ئەدەبییە مەزنەی میکا ڤاڵتاری. ئەم بەرگە نیشمان دەدات کە چۆن پەیامی مرۆڤایەتی دەگاتە لووتکە و چۆن ڕاستی هەمیشە لەسەروو دەسەڵاتی شمشێر و ستەمەوە دەمێنێتەوە. سینوهە بە نووسینی یادەوەرییەکانی، دواپەیامی خۆی پێشکەشی مێژوو دەکات و بە تێگەیشتنێکی ئارام و بێگەردەوە ڕووبەڕووی دەروازەی مەرگ دەبێتەوە.

کارزان عزیز عەبدولرەحمان

خوێندنەوەیەکی فراوان و قووڵ بۆ بەرگی دووەمی «سینوهەی میسری»

پێشەکی: مێژوو وەک ئاوێنەی شکستی مرۆڤ

ڕۆمانی «سینوهەی میسری ، کە لە ساڵی ١٩٤۵ لەلایەن نووسەری بەناوبانگی فینلەندی «میکا ڤاڵتاری»یەوە لە کاتی تاریکییەکانی جەنگی جیهانیی دووەمدا نووسراوە، تەنها گێڕانەوەیەکی مێژوویی سەرنجڕاکێش نلێیە، بەڵکو نەشتەرگەرییەکی بێوێنەی دەروونی و فەلسەفییە بۆ قووڵایی ناخ و سروشتی تەمماحکاری مرۆڤ. کاتێک باس لە بەرگی دووەمی ئەم ڕۆمانە مەزنە دەکرێت، ئێمە باسی قۆناغێکی پڕ لە هەورازنشیو، تێشکانی فیکری، غوربەتێکی کوشندە و گەیشتن بە تێگەیشتنێکی تاڵ دەکەین سەبارەت بە مانا و ناوەڕۆکی ژیان و دەسەڵات.
لە بەرگی یەکەمدا، خوێنەر چاوی بە قۆناغەکانی گەورەبوونی سینوهە دەکوێت لەسەر کەنارەکانی ڕووباری نیل، لە منداڵێکی فڕێدراو لە ناو سەبەتەی چڵەقامیشدا، تا دەگاتە ئەوەی ببێتە پزیشکی تایبەتی فیرعەون. بەڵام بەرگی دووەم، ئەو بەرگەیە کە تێیدا خەونە گەورەکان و ئایدۆلۆژیا مەزنەکان ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەی ڕەقی واقیع دەبنەوە. لەم بەرگەدا، سینوهە لە لوتکەی دەسەڵات و نزیکایەتی لە کۆشکەوە، بەرەو زیندانی غوربەت، تەنایی و دواتر گەڕانەوەیەکی پڕ لە پەژارە دەگوێزرێتەوە.

١. ئاخناتۆن؛ تراژیدیای خەونبینێک لە جیهانێکی ڕاستەقینەدا

یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی بەرگی دووەمی ڕۆمانەکە، پاشا ئاخناتۆن (أمونحوتپی چوارەم) و ئایینە نوێیەکەیەتی؛ ئەو مێشکە گەورەیەی کە دەیویست جیهان لە ڕێگەی «ئاتۆن» و خودای تاکپەرستییەوە ڕووناک بکاتەوە. ئاخناتۆن لە ڕوانگەی ڤاڵتارییەوە کەسایەتییەکی تراژیدییە؛ پاشایەکە کە مرۆڤایەتی زۆر لە سەردەمی خۆی پێشکەوتتر بوو، بەڵام نەیتوانی لە سروشتی تەمماحکاری مرۆڤ تێبگات.
• تێڕوانینی ئایینی و سیاسی: ئاخناتۆن دەیویست جیهانێکی پڕ لە ئاشتی، یەکسانی و خۆشەویستی بنیاد بنێت، بەڵام ئایینە کۆنەکان، کاهێنانی خوێنڕێژی ئامون، و بەرژەوەندیخوازیی چینی دەسەڵاتدار ڕێگەی پێنادەن.
• سەرگەردانیی سینوهە: سینوهە وەک پزیشکێک، لە نزیکەوە چاودێریی ئەم پاشا تەنیا و خەونبینە دەکات و لە نێوان وەفا بۆ هاوڕێ و پاشاکەی و لەلایەکی ترەوە لە نێوان ڕاستییە تاڵەکانی کۆمەڵگەدا سەرگەردان دەبێت.
• شکستی ئایدۆلۆژیا: ڤاڵتاری زۆر بە لێهاتوویی نیشمان دەدات کە چۆن بیرۆکە جوانەکان کاتێک دەکەونە ناو زلکاوی سیاسەتەوە، دەگۆڕێن بۆ ئامرازی توندوتیژی و کاولکاری.

٢. هۆرێمحی؛ سەرکەوتنی شمشیری هێز بەسەر سێبەری فیکردا

لە بەرامبەر کەسایەتیی خەونبینی ئاخناتۆندا، کەسایەتیی «هۆرێمحی» وەستاوە کە هاوڕێی نزیکی سینوهەیە لە سەردەمی خوێندنەوە لە پەرستگا. هۆرێمحی سەربازێکی ڕاستەقینەیە، کەسی پراکتیکی و واقعبینە کە تەنها بە هێزی شمشێر و پیلانگێڕیی سیاسی دەپایێت.
• گۆڕانی کەسایەتی: لە بەرگی دووەمدا، دەبینین کە چۆن هۆرێمحی پلە بە پلە بەرەو کورسیی دەسەڵات و فیرعەونبوون هەڵدەکشێت و هەموو پرەنسیپەکانی دەداتە بەر پێی بەرژەوەندی.
• پێکدادانی هزری: پەیوەندیی نێوان سینوهە و هۆرێمحی لەم بەرگەدا لوتکەی ناکۆکیی نێوان «ڕۆشنبیر/پزیشک» و «سیاسەتمەدار/سەرباز» پێکدێنێت و نیشان دەدات مێژوو زۆر جار بە خوێن و خیانەت دەنووسرێت، نەک بە شیعر و فەلسەفە.

٣. ژن و خۆشەویستی وەک تەڵەی ژیان و داڕمانی دەروونی

لە بەرگی دووەمدا، لایەنی سۆزداری و پەیوەندیی سینوهە بە ژنانەوە قۆناغێکی تاریکتر و تراژیدیتر بەخۆوە دەبینێت. سینوهە کە لە بەرگی یەکەمدا بەدەست فێڵ و تەمماحی «مینا» (ئەو کچە قژ زێڕینەی کە هەموو سامانی پێشکەش کرد و ئەویش خەساند و فڕێیدایە ناو کایۆسەوە) تێشکابوو، لە بەرگی دووەمیشدا ناتوانێت لە طلسمی خولیای ژنانە ڕزگاری بێت.
• کاڵبوونەوەی متمانە: ژنان لەم ڕۆمانەدا، بەتایبەت لە بەرگی دووەمدا، وەک ڕەنگدانەوەیەک لە سروشتی ناپایەداری و فێڵبازیی جیهان پیشان دەدرێن.
• پەیوەندی لەگەڵ کچە سەدەییەکان و دیلەکان: سینوهە لە ڕێگەی کارە سۆزدارییەکانیەوە تێدەگات کە خۆشەویستی لەم جیهانەدا هەمیشە بە گرێی ئازار و قوربانیدانەوە بەستراوەتەوە، و هیچ کاتێک بەو پاکی و سادەیییە نییە کە لە خەونەکاندا بوونی هەیە.

٤. غوربەت و گەشتەکان؛ سینوهە لە وڵاتی بابل و هێتتییەکاندا

کاتێک بارودۆخی میسر تێکدەچێت و پیلانەکان لە دژی سینوهە گەورە دەبن، ناچار دەبێت ڕووبکاتە غوربەت. ئەم بەشەی بەرگی دووەم یەکێکە لە پڕکێشترین و بە چێژترین بەشەکانی ڕۆمانەکە. سینوهە ڕێگەی بیابان و دەریاکان دەگرێتەبەر و سەردانی شارستانییەتەکانی تری ئەو سەردەمە دەکات، وەک بابل، ئاشوور، و ولاتی هێتتییەکان.
• بابل و بازاڕی تەمماح: لە بابل، سینوهە ڕووبەڕووی جیهانی چێژ، تەمماحی دارایی، و فێڵبازیی بازرگانەکان و کاهینەکان دەبێتەوە و دەبینێت کە چۆن دین و پارە دەبنە دوو ڕووی یەک سکە.
• جیهانی هێتتییەکان: لە لای هێتتییەکان، دەبینێت کە چۆن جەنگ و ئامادەکاری بۆ کوشتن بوەتە پیشەی سەرەکی و چۆن مرۆڤەکان وەک مۆرە لە یارییە سیاسییەکاندا بەکاردەهێنرێن، بێ ئەوەی هیچ بەهایەک بۆ گیانی تاک بدرێت.
• غوربەتی دەروونی: ئەم غوربەتە درێژخایەنە تەنها جوگرافی نییە، بەڵکو غوربەتێکی دەروونییە کە تێیدا سینوهە هەستی بە تەناییەکی کوشندە کردووە.

٥. پزیشکی وەک فەلسەفەی ئازار و سنوورەکانی دەسەڵاتی مرۆڤ

سینوهە لە بنەڕەتدا پزیشکە، و لە بەرگی دووەمدا ئەم پیشەیە دەبێتە لوتکەی تێڕامانە فەلسەفییەکانی. ئەو سەری مردووەکان دەشکێنێت (نەشتەرگەریی کونکردنی سەر بۆ هێمنکردنەوەی شێتی و ئازار)، برینی جەنگاوەران دەدورێتەوە، و دەرمان بۆ هەژارەکان دروست دەکات.
«مرۆڤ وەک یەکە، چ لە کۆشکی فیرعەون بێت و چ لە قوڕاوەکانی کەنار نیل؛ هەموویان لە کاتی ئازاردا دەگرین و لە کاتی مردندا دەترسن.»
ئەم ڕستەیە کورتەیەکەی فەلسەفیی سینوهەیە وەک پزیشکێک. ئەو بۆی دەرکەوتووە کە دەرمان ناتوانێت نەخۆشییە ڕیشەیییەکانی دەسەڵات و تەمماح دەرمان بکات، و پزیشک تەنها دەتوانێت بۆ ساتێک هاوارەکان کەم بکاتەوە، نەک کۆتایی بە مەرگ و ستەم بهێنێت.

٦. مردن وەک یەکسانکەری گەورە و فەلسەفەی تەنایی لە کۆتایی تەمەنیدا

لە بەشەکانی کۆتایی بەرگی دووەمدا، کاتێک سینوهە پیر دەبێت و مۆڵەتی دەدەن بگەڕێتەوە بۆ میسر، دەست دەکات بە نووسینی یادەوەرییەکانی خۆی لەسەر کەنارەکانی نیل. ئەو لە ڕێگەی ئەم یادەوەریانەوە، دان بە هەموو هەڵەکانی ژیانیدا دەنێت و دەگاتە ئەم ڕاستییە تاڵە:
• پووچیی سامانی دنیایی: پارە و سامانی جیهان هیچ بەهایەکی ڕاستەقینەی نییە، چونکە مرۆڤ کاتێک دەمرێت، تەنها کفنێکی ڕەوت دەباتە ژێر خاکەوە.
• یەکسانیی خاک: شاژن، پاشا، کاهین، پزیشک و دز، هەموویان لە کۆتاییدا بوونەتە خۆراک بۆ کرمەکان و لەناو گۆڕە تاریکەکاندا جیاوازییان نەماوە.
• سادەیی و خۆشەویستی: تەنها ئەو ساتانەی کە سینوهە وەک پزیشکی هەژاران خزمەتی خەڵکی سادەی کردووە، مانایەکی بۆ ژیانی هێناوە.

٧. زمان و ڕەهەندی سایکۆلۆژیی وەرگێڕانی کوردی

خوێندنەوەی بەرگی دووەمی «سینوهە» بە زمانی کوردی، چێژێکی تایبەتی هەیە. وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە بۆ زمانی کوردی توانیویەتی قووڵایی ڕۆحی ڕۆژهەڵاتییانەی دەقەکە بپارێزێت. زمانی ڤاڵتاری، هەرچەندە لە بنەڕەتدا فینلەندییە، بەڵام قووڵاییەکەی لەگەڵ باکگراوندە فەلسەفی و مێژووییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا یەکدەگرێتەوە.
وشەکان و ڕستەسازیی لە وەرگێڕانە کوردییەکاندا بە جۆرێکە کە خوێنەر هەست دەکات چیرۆکەکە لە کولتورێکی دوورەوە نەهاتووە، بەڵکو قووڵاییەکەی لە ناخی زەریاکانی مێژووی ئەم ناوچەیەشدا ڕەگی داکوتاوە.

ئەنجامگیری گشتی

بەرگی دووەمی ڕۆمانی «سینوهەی میسری» کۆتاییەکی مەزنە بۆ گەشتێکی پڕ لە وەرچەرخان و ڕووخان. ئەم بەرگە نیشمان دەدات کە چۆن مرۆڤ لە نێوان چەکوشی خەونەکان و سندانی واقعدا دەکوترێت. سینوهە، وەک پزیشکێک کە نەیتوانی خۆی لە نەخۆشییەکانی کۆمەڵگەکەی ڕزگار بکات، دەبێتە هێمای مرۆڤی هۆشیار لە هەموو سەردەمەکاندا؛ مرۆڤێک کە دەبینێت، دەناڵێنێت، بەڵام لە کۆتاییدا تەنها دەتوانێت ڕاستییەکان بۆ مێژوو بە جێبهێڵێت و لە تاریکییەکانەوە پەخشی هۆشیاری بكات.

کارزان عزیز عەبدولرەحمان

ئیستاتیکا یان جوانیناسی وەک لقێکی بنەڕەتی لە فەلسەفە، دەپەرژێتە سەر لێکۆڵینەوە لە سروشتی جوانی، هونەر، تام، هەروەھا ئافراندن و چێژوەرگرتن لە جوانی، و پرسیار لەوە دەکات کە مرۆڤ حەز بە دیتن یان گوێگرتن لە چی دەکات و هۆکاری ئەو حەزە چییە. لە زمانی یۆنانیدا ئەم چەمکە بە ناوی ئیستاتیکا ناسراوە کە بە مانای هەستبوون دێت و وەک بەشێک یان لقێک لە فەلسەفە گرنگی بە دەرککردنە هەستییەکان دەدات و بە شێوەیەکی نەریتی خۆی بە جوانی و بابەتی جوان لە سروشت و هونەردا خەریک دەکات. ئەم چەمکە بە گشتی ڕاهێنانکردن بووە لەسەر ناسینی جوانی، چونکە سەرنج دەخاتە سەر وردەکاری و فۆرمی جوان و هارمۆنی و زیادکردنی شادمانی و نەرم و نیانی، و بە چەندین جۆری جیاواز پەیوەندی هەیە لەگەڵ ئەو زەمینەیەی کە لێی دەکۆڵێتەوە.
مێژووی سەرهەڵدانی لێکۆڵینەوە ئیستاتیکییەکان لە ڕۆژئاوادا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فەیلەسووفە مەزنەکان، بە جۆرێک کە یەکەم لێکۆڵینەوەی سیستماتیک لەم بوارەدا لەلایەن ئەفلاتوونەوە ئەنجام درا، پێش ئەوەش فیساگۆرس پێی وابوو کە هارمۆنی یاسای بنەڕەتی جوانییە. جوانیناسی یەکێکە لە پێنج لقە سەرەکییەکەی فەلسەفە لە پاڵ مەعریفە، لۆژیک، ئەخلاق و میتافیزیک، و بە مانا گشتییەکەی بریتییە لە تیۆری جوانی لە دوو سۆنگەوە، واتە جوانیی سروشتی و جوانیی هونەری، و بە واتە دیاریکراوەکەشی بریتییە لە تیۆری هونەر. لەم ڕوانگەیەوە جوانی وەک دیاردەیەکی سەرانسەر پەیوەندیدار بە هەستەوە ڕەچاو دەکرێت کە خاوەن بایەخێکی ڕۆحی و دەروونییە، و لە سەدەی نۆزدەهەمدا هێگڵ جوانیی بە وێنەی ڕەنگدانەوەی هەستئامێزی هزر لە قەڵەم دەدا و گرنگیی زۆری دەدا بە باسە تیۆرییەکانی کانت، تا لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم بەملاوەش جوانیناسی بە شێوەیەکی بەربڵاو هاتە ناو جیهانی ئەدەبەوە.
پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و جوانی مێژوویەکی کۆنی هەیە کە هاوتەمەنی بوونی مرۆڤخۆیەتی لەسەر زەوی، چونکە مرۆڤ لە ڕێگەی هەستەوەرەکانیەوە هەمیشە هەوڵی داوە کە لە دەوروبەرەکەی تێبگات و واتای بۆ ژیان پەیدا بکات. کاتێک باس لە ئیستاتیکا دەکرێت، تەنها مەبەست لە جوانکاریی ڕووکەش نییە، بەڵکو قووڵبوونەوەیە لەو پەیوەندییە نەپچڕاوەیەی کە لە نێوان مرۆڤ و جیهانی دەرەوەدا بوونی هەیە. هەستکردن بە جوانی پرۆسەیەکی ئاڵۆزی دەروونی و مێشکە کە تێیدا مرۆڤ تەنها وەک بینەرێک سەیر ناکات، بەڵکو بەشدارییەکی ڕاستەوخۆی ڕۆحی لەگەڵ ئەو دیمەن یان بەرهەمە هونەرییەدا دەکات کە دەیبینێت یان گوێی لێیە.
لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، لێکۆڵینەوە لە جوانی و هونەر یارمەتی مرۆڤ دەدات کە لە سنوورە ماددییەکانی ژیانی ڕۆژانە تێپەڕێت و ڕوو لە جیهانێکی باڵاتەر بکات. فیساگۆرس بە جەختکردنەوە لەسەر هارمۆنی وەک یاسای بنەڕەتی جوانی، دەرگای بۆ تێگەیشتن لە ڕێسا گەردوونییەکان کردەوە، چونکە پێی وابوو کە هەموو گەردوون لەسەر بنەمای رێكخستن و هاوسەنگییەکی ماتماتیکی و فیزیکی بونیاد نراوە کە کاتێک لەگەڵ هەستی مرۆڤدا دەگونجێت، مانای جوانی بەرهەم دەهێنێت. ئەم تێڕوانینە بنەمایەکی بەهێزی دا بە هونەر و تەلارسازی و مۆسیقای کۆن تا لەسەر بنەمای پێوەرە وردەکان گەشە بکەن.
ئەفلاتوون و پاشان ئەرەستۆ ئەم ڕووبەرەیان فراوانتر کرد و جوانییان بەستەوە بە دادپەروەری، راستی و جیهانی نموونەییەوە. لە لای ئەفلاتوون جوانیی جیهانی ماددی تەنها سێبەرێکە لە جوانییە ڕەها و ئاسمانییەکان، لە کاتێکدا ئەرەستۆ زیاتر ڕووی لە واقیع کرد و لە ڕێگەی چەمکی پاکبوونەوە یان کاتارسیسەوە لە تراژیدیادا، گرنگیی بەو کاردانەوە دەروونی و هەستییە دا کە بەرهەمی هونەری لە دەروونی بینەر یان خوێنەردا درustی دەکات. ئەمە پیشان دەدات کە ئیستاتیکا هەمیشە پردێک بووە لە نێوان واقیعی بەرجەستە و جیهانی ناخەوە.
لە سەردەمی نوێ و لەگەڵ هاتنی شۆڕشی فیکری و فەلسەفی لە ئەوروپا، فەیلەسووفەکان بە شێوازێکی جیاواز چاویان لە جوانیناسی کرد. ئیمانوێل کانت لە لێکۆڵینەوەکانیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەزموونی ئیستاتیکی بریتییە لە چێژوەرگرتنێکی بێمبەست و بێبەرژەوەندی، واتە مرۆڤ کاتێک سەیری تابلۆیەک یان دیمەنێکی سروشتی دەکات و بە جوان وەسفی دەکات، هیچ مەبەستێکی ماددی یان بەرژەوەندییەکی شخصی لە پشت ئەو پەسندکردنەوە نییە، بەڵکو تەنها هارمۆنی نێوان هێزەکانی تێگەیشتن و خەیاڵە لە دەروونیدا. ئەمەش ئیستاتیکای کردە زانستێکی سەربەخۆ کە جیاوازە لە زانستەکانی تر و پەیوەندی بە ئازادیی ڕه‌های ئەزموونی مرۆڤەوە هەیە.
هێگڵیش لە لای خۆیەوە لە سەدەی نۆزدەهەمدا جوانیی بە باڵاترین شێوەی دەرخستنی حەقیقەت زانی لە ڕێگەی هەستەوە، و پێی وابوو کە هونەر و جوانی ڕەنگدانەوەی هزرن کە لە چوارچێوەی ماددەدا خۆی دەردەخات. لە ڕوانگەی هێگڵەوە، هونەر قۆناغێکە کە تێیدا ڕۆح هەوڵ دەدات خۆی بناسێت و لە ڕێگەی هێما و نیشانەکانەوە لە دەرەوەی خۆی تێبگات. ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە زەمینەیەکی زێڕینی بۆ هونەرمەندان و نووسەران ڕەخسا تا لە بەرهەمەکانیانچدا تەنها بەدوای جوانیی ڕووکەشدا نەگەڕێن، بەڵکو ڕەهەندە فیکری و فەلسەفییەکانیش تێکەڵ بە بەرهەمەکانیان بکەن.
لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم بەملاوە، کاتێک جوانیناسی بە شێوەیەکی بەربڵاو هاتە ناو جیهانی ئەدەبەوە، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە شێوازی نووسین و خوێندنەوەدا ڕوویدا. ئەدەب ئیتر تەنها کێبڕکێی وشە و ڕستەسازی نەبوو، بەڵکو بوو بە گەورەترین شانۆ بۆ نیشاندانی تێکشکاون و سەرکەوتنەکانی مرۆڤ، خەمۆکییەکان، هیواکان، و قووڵاییەکانی دەروونی مرۆڤ. نووسەر و شاعیران بوون بەو فیگەرە ئیستاتیکیانەی که توانایان هەبوو دیاردە سادەکانی ژیان بگۆڕن بۆ شاهکاری ئەدەبی و لە ڕێگەی زمانێکی پڕ لە وێنە و هەستەوە، خوێنەر بگوازنەوە بۆ جیهانێکی تر.
لەم چوارچێوەیەدا، دەقە ئەدەبییەکان بوونە هەڵگری بەهایەکی گورەی ئیستاتیکی کە لە ڕێگەیەوە مرۆڤ نەک هەر چێژ وەردەگرێت، بەڵکو فێری ئەوە دەبێت کە چۆن جیهان لە ڕوانگەیەکی مرۆڤدۆستانە و قووڵترەوە ببینێت. زمانی ئەدەبی زمانێکی تایبەتە کە سنووری ئاسایی تێدەپەڕێنێت و لە ڕێگەی مەجاز، کینایە و وێنەی هونەرییەوە، واقیعێکی نوێ دروست دەکات کە تێیدا زمان خۆی لە خۆیدا دەبێتە ئامانجێکی جوانیناسی.
کۆتاییهاتنی ئەم ڕوانگە فەلسەفی و ئەدەبییانە پێمان دەڵێت که ئیستاتیکا تەنها وانەیەکی تیۆری نیست، بەڵکو چاویلکەیەکە که مرۆڤ لە ڕێگەیەوە سەیری جوانییەکانی ژیان، سروشت و هونەر دەکات. لە جیهانی پڕ لە بشێوی و خێرایی ئەمڕۆشدا، گەڕانەوە بۆ ئیستاتیکا و بەها جوانیناسییەکان تاکە ڕێگەیە بۆ پاراستنی ڕۆحی مرۆڤایەتی و جوانکردنی ژینگەی دەروونی و کۆمەڵایەتی، چونکە مرۆڤ بە بێ جوانی و هونەر و چێژوەرگرتن لە داهێنانی ڕۆحی، وەک بوونەوەرێکی وشک و بێ گیان دەمێنێتەوە کە تەنها لە پێناو بەقاوی ماددیدا دەژی، لە کاتێکدا جوانی و ئیستاتیکا ئەو ڕوشناییەن که ماناییەکی قووڵ و بێسنوور بە بوونی مرۆڤ دەبەخشن.

• سایەی سێبەرە تۆتالیتارەکان: لە ئایدۆلۆژیای فاشیزمی کلاسیکەوە تا لێوارەکانی فاشیزمی سەدەی بیست و یەک

پێشەکییەکی فیکری

مرۆڤایەتی لە مێژووی درێژخۆیدا، بە چەندین وێستگەی خوێناویی و کارەساتی گەورەدا تێپەڕیوە، بەڵام هیچ یەک لەو وێستگانە هێندەی سەدەی بیستەم نەیانتوانی ناسنامە، ئازادی و شکۆی تاك و کۆمەڵگە بخەنە ژێر پرسیار و هەڕەشەی ڕژدەوە. لەناو دڵی ئەم دێوەزمە مێژووییانەدا، فاشیزم وەک دڕندەترین شێواز و سیستمێکی سیاسی و دەروونی سەری هەڵدا کە ئامانجی سەرەکی بڕینی رەگی ئازادی و قوربانیکردنی هۆشیاریی مرۆڤ بوو لە پێناو بەرژەوەندیی دەوڵەتێک یان ئایدۆلۆژیایەکی ڕەگەزپەرستدا. کاتێک باس لە فاشیزم دەکرێت، زۆر جار هۆشمان ڕاستەوخۆ دەچێتەسەر پێڵاوە قورسترەکانی سەربازە نازییەکان، گۆڕەپانەکانی جەنگ، و وێنەی سەرکردە دیکتاتۆرەکان کە بە وتارە ئاگرینەکانیان ملیۆنان کەسیان خستە ژێر کاریگەرییەوە. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا فاشیزم تەنها قۆناغێکی مێژوویی تێپەڕیو بوو کە لەگەڵ ڕووخانی ڕێژیمەکەی موسولینی و هیتلەردا کۆتایی هات، یان مۆدێلێکی زیندووە کە هەمیشە توانای خۆنوێکردنەوەی هەیە؟

۱. مێژووی سەرهەڵدانی وشەکە

وشەی “فاشیزم” (Fascism) لە بنەڕەتدا لە دەستەواژەی لاتینی (Fasces – دەسکەدار) وە سەرچاوە دەگرێت. لە ڕۆمای دێریندا، ئەم دەسکە دارە کە تەورێکیشی تێدا دەبەسترا، هێمایەک بوو بۆ یەکێتی، ڕێکخستن، هێز، و پاراستنی دەستوور و ئارامی. بەڵام ئەم هێمایە لە سەدەی بیستەمدا لەلایەن بزووتنەوە ڕاستڕەوە توندڕەوەکانەوە دزرا و گۆڕدرا بۆ هێمای سەرکوتکردن، سزادان و پێشێلکردنی مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ.
وەک بزووتنەوەیەکی سیاسیی هاوچەرخ، فاشیزم لە دوای کۆتایی هاتنی شەڕی جیهانیی یەکەم لە ئیتالیا بە ڕێبەرایەتیی بینیتۆ موسولینی (Benito Mussolini) سەری هەڵدا. ئیتالیا کە بەشدار بوو لە جەنگدا و سەرەڕای سەرکەوتنی، بەڵام تووشی داڕمانی ئابووری، شەکەتیی کۆمەڵایەتی و قەیرانی دەروونی بووبووەوە، بووە ژینگەیەکی لەبار بۆ گەشەکردنی هزری فاشیستی. موسولینی توانی سوود لەم بێهیواییە عمومییە وەربگرێت و بزووتنەوەیەک دروست بکات کە بانگەشەی بۆ گەڕانەوەی شکۆی نەتەوەیی و دامەزراندنی دەوڵەتێکی بەهێز دەکرد کە هەموو جومگەکانی کۆمەڵگەی قۆرخ کردبێت.
پاش ئەم سەرهەڵدانە لە ئیتالیا، ئەم ڕێبازە بە شێوازێکی زۆر ترسناکتر و بە فراوانتر لە تێکڕای ئەورووپادا تەشەنەی سەرد. ئەوەی لە هەموویان گەورەتر، خوێناوییتر و هەژێنتر بوو، ڕێبازە ئەڵمانییەکەی بوو کە بە (سۆسیالیزمی میللی – National Socialism) یان کورتکراوەکەی (نازیزم – Nazism) دەناسرا. ئەڵمانیا لەژێر کاریگەریی شکستەکەی لە شەڕی جیهانیی یەکەم و سزاکانی پەیماننامەی ڤێرسای، کەوتە ژێر کاریگەریی ئایدۆلۆژیایەکی ڕەگەزپەرستانەی کوێرەوەر کە هەموو جیهانی کردە گۆڕەپانی ململانێی نێوان ڕەگەزەکان.

۲. فەلسەفەی دەوڵەتی تۆتالیتار و بۆچوونەکانی ئەلفرێدۆ ڕۆکۆ
بۆ تێگەیشتن لە ناخ و ناوەرۆکی فاشیزم، پێویستە سەیری بنەما فیکرییەکانی بکەین کە لەلایەن فەیلەسوف و بیرمەندە فاشیستەکانەوە داکۆکییان لێ دەکرا. یەکێک لە دیارترین ئەو کەسایەتییانە ئەلفرێدۆ ڕۆکۆ (Alfredo Rocco) بوو کە وەک بیریار و وەزیری دادی سەردەمی موسولینی، بناغەی یاسایی و فیکری بۆ دەوڵەتی تۆتالیتار دابین کرد.
بە بۆچوونی ڕۆکۆ، دەوڵەت تەنها کۆمەڵێک مرۆڤ نییە کە لە شوێنێکدا کۆبووبنەوە، بەڵکو ئۆرگانیزمێکی کۆگەرایە؛ واتە دەوڵەت گیان و بوونێکی سەربەخۆی هەەیە کە لە سەرووی تاکەکانی ناوخۆیەوە دەژی و، بەرانبەر دەوڵەتانی دیکە، لە خەباتێکی بێبەزەییانەدایە بۆ مانەوەی خۆی. لەم دیدگایەدا:
• بچووککردنەوەی تاک: تاک هیچ بەهایەکی ڕەها یان سەربەخۆی نییە. مرۆڤ لە دەرەوەی دەوڵەتدا هیچ مانایەکی نییە و تەنها وەک خانەیەک یان بەشێک لە جەستەی دەوڵەت سەیر دەکرێت کە ئەرکەکەی تەنها خزمەتکردن و قوربانیدانە لە پێناو مانەوەی ئەو ئۆرگانیزمە گەورەیەدا.
• ڕەتکردنەوەی تاکگەرایی و لیبراڵیزم: فاشیزم بە توندی دژایەتی ئازادییە تاکەکەسییەکان و بیرۆکەی ماف سروشتییەکانی مرۆڤ دەکات. هەر جۆرە جیاوازییەک لە بیرکردنەوە، ڕەخنەگرتن لە سیاسەتی گشتی، یان جیاوازیی فیکری، وەک خیانەتێکی نیشتمانی و هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ئۆرگانیزمی دەوڵەت سەیر دەکرێت.
۳. پێکهاتە و جومگەکانی حوکمڕانیی فاشیستی
ئایدۆلۆژیای فاشیزم تەنها چەمکێکی تیۆری نییە، بەڵکو شێوازێکی توندی حوکمڕانییە کە لەسەر چەند پایەیەکی نەگۆڕ بنیاد نراوە:

1. تاکڕەوی و قۆرخکاریی ڕەها: پارتێکی سیاسیی دیاریکراو (کە هەمیشە تاکە پارتە و سەرکردەکەی هێمایە بۆ خودا) دەست دەگرێت بەسەر هەموو جومگەکانی وڵاتدا. هیچ دامەزراوەیەکی تایبەت، سەربەخۆ یان ڕێکخراوێکی کۆمەڵگەی مەدەنی نابینرێت کە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئەو پارتە و دەوڵەتدا کار بکات.
2. داگیرکردنی میدیا و ئاراستەکردنی هۆشیاری: هەموو دەزگاکانی ڕاگەیاندن، بڵاوکراوەکان، ناوەندە پەروەردەییەکان و هونەر دەگۆڕدرێن بۆ ئامرازی مێشکشووشتن و بڵاوکردنەوەی پرۆپاگاندا. ڕاستی بونی نییە، تەنها ئەو ڕاستییە هەیە کە پارت و سەرکردە دەیپەیڤن.
3. سەربازگەیی کردن و تۆقاندن: کۆمەڵگە دەگۆڕدرێت بۆ کەمپێکی گەورەی سەربازی. پۆلیسی سیاسی، دەزگای هەواڵگریی نهێنی، و گروپە چەکدارە سەرکوتکەرەکان دەبنە چەترێک کە ترس لەسەر دڵی هەموو هاووڵاتییەک دروست دەکەن.
   ٤. شەڕی جیهانیی دووەم و وێرانکارییە مەزنەکە
   کۆتایی هاتنی شەڕی جیهانیی دووەم لە ساڵی ١٩٤٥، بووە گەورەترین شکان و تێکشکانی مێژوویی بۆ فاشیزم و نازیزم. ئەم جەنگە خانووبەرە، شار، و ئابووریی ئەورووپای وێران کرد و ملیۆنان قوربانیی بەدوای خۆیدا هێنا، لەوانەش کارەساتی هۆلۆکۆست کە لوتکەی دڕنددەیی ئایدۆلۆژیای ڕەگەزپەرستیی نازی بوو.
   شکانی سەربازیی فاشیزم وای کرد کە جیهان باوەڕ بهێنێت کە ئەم دێوەزمەیە بۆ هەمیشە لەناوچوو و لاپەڕەی مێژووی داخرا. دادگاکانی نیورنبێرگ و دادگاییکردنی تاوانکارانی جەنگ، سزای ڕەمزی و یاساییان بەسەر ئەو سیستمەدا سەپاند تا ببنە پەند بۆ داهاتوو.
   ٥. فاشیزمی نوێ؛ خۆپاراستن لە ژێر بەرگی نوێدا
   بەڵام مێژوو و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی پیشانیان دا کە ئایدۆلۆژیاکان بە ئاسانی لەناو ناچن؛ ئەوان تەنها پێستی خۆیان دەگۆڕن. لەم چەند دەیەی دواییدا دەرکەوت کە بیروڕای فاشیستانە بە هیچ جۆرێک بنەبڕ نەکراوە، بەڵکوو هەردەم ڕێبازی نوێ و قاڵبی گونجاوتر لەگەڵ سەردەمدا دەگرێتە بەر.
   لە سەدەی بیست و یەکەمدا، فاشیزمی نوێ (Neo-Fascism) خۆی لە شێوەی ڕاستڕەوی توندڕەو، پۆپۆلیزمی کوێرەوە، نەتەوەپەرستیی توند، و دروستکردنی ترس لە بێگانە و کۆچبەران نیشان دەدات. ئەوان لەڕێگەی تەکنەلۆژیای سەردەم، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و دروستکردنی قەیرانی دەستکردەوە، هەمان هزری کۆن لە چوارچێوەیەکی نوێدا زیندوو دەکەنەوە. ئەوان هەمیشە پێویستیان بە “دژمنێکی خەیاڵی” هەەیە (جا کۆچبەر بێت، کەمینەیەک بێت، یان هزری جیاواز بێت) بۆ ئەوەی ترس لە کۆمەڵگەدا بڵاو بکەنەوە و لە ڕێگەی ئەو ترسەوە دەسەڵاتی خۆیان بچەسپێنن.
   ئەنجامگیری
   فاشیزم تەنها پەڕەیەک نەبوو لە کتێبی مێژووی سەدەی بیستەم، بەڵکو نەخۆشییەکی دەروونی و فیکریی بەردەوامە کە لە کاتی قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا سەرهەڵدەداتەوە. تێگەیشتن لە فاشیزم و ڕەهەندە فیکرییەکانی، تەنها بۆ زانینی ڕابردوو نییە، بەڵکو قەڵغانێکی هۆشیارە بۆ پاراستنی ئازادیی تاك و شکۆی مرۆڤ لە بەرانبەر هەموو ئەو هێز و پارتە سیاسییانەی کە دەیانەوێت لە ژێر ناوی نەتەوە، دەوڵەت، یان ئایدیۆلۆژیادا، تاکەکان بکەنە قوربانیی بەرژەوەندیی تەنگڕێژی خۆیان. پاراستنی کۆمەڵگە لە گەڕانەوەی ئەم تاریکییە، تەنها لە ڕێگەی هۆشیاریی مەدەنی، قبووڵکردنی ئەوی تر، و پاراستنی بەهای دیموکراسی و ئازادیی ڕادەربڕینەوە دابین دەبێت.

• لیبڕالیزم؛ فەلسەفەی ئازادی و سنوورەکانی دەسەڵات

لیبڕالیزم یەکێکە لە دیارترین ئایدۆلۆژیا سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی کە لەسەر بنەمای باوەڕی قووڵ بە ئازادیی تاک و مافە سروشتییەکان دامەزراوە. وشەی لیبڕالیزم لە ڕیشەی لاتینی (Liber)ـەوە سەرچاوە گرتووە کە بە مانای «ئازاد» یان «سەربەخۆ» دێت. لە سەرەتاییترین پێناسەیدا، ئەم ئایدۆلۆژیایە وەک بەرگرییەک لە مافەکانی تاک لە بەرامبەر دەسەڵاتی ڕەهای دەوڵەت و پاشایەتییە ستەمکارەکاندا سەری هەڵدا، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان، پەرەی سەند و بوو بە بزوێنەرێکی سەرەکی بۆ پێشکەوتنی دیموکراسیی هاوچەرخ.
سەرهەڵدانی لیبڕالیزم وەک بزووتنەوەیەکی فیکری، بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڕۆشنگەری لە ئەوروپا، بەتایبەت لە سەدەکانی حەڤدەهەم و هەژدەهەمدا. لەو سەردەمەدا کۆمەڵگە لەژێر هەژمونی سیستمی فیوداڵی و دەسەڵاتی ڕەهای کەنیسە و پاشایەتیدا دەناڵاند، کە تێیدا تاکەکان هیچ سەربەخۆیەکیان نەبوو. فەیلەسوفی بەریتانی جۆن لۆک بە باوکی ڕاستەقینەی لیبڕالیزم دادەنرێت؛ ئەو پێی وابوو مرۆڤەکان لە سروشتدا ئازاد و یەکسانن و خاوەنی سێ مافی بنەڕەتین کە بریتیین لە ژیان، ئازادی و موڵکداری. لۆک جەختیکردەوە کە حکومەت تەنها لە ڕێگەی ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتییەوە دروست دەبێت و ئامانجی سەرەکیی تەنها پاراستنی ئەم مافە سروشتییانەیە. ئەم بیرۆکانە زۆر بە خێرایی بوونە بنەمای شۆڕشە مەزنەکانی جیهان، لەوانە شۆڕشی بەریتانی، شۆڕشی ئەمریکی و شۆڕشی فەرەنسی.
فەلسەفەی لیبڕاڵی لەسەر چەند کۆڵەکەیەکی سەرەکی ڕوەوەستاوە. یەکەمین و گرنگترین کۆڵەکە، سەروەریی تاکە (Individualism)، کە تێیدا تاک گرنگترین یەکەی کۆمەڵگەیە و دەوڵەت بۆ خزمەتکردنی تاک بوونی هەیە، نەک بە پێچەوانەوە. دووەم، ئازادیی تاکەکەسییە لە ڕووی بیرکردنەوە، باوەڕ، ڕادەربڕین و هەڵبژاردنی شێوازی ژیانەوە، بەو مەرجەی سنووری ئازادیی کەسانی تر پێشێل نەکات. سێیەم، سەروەریی یاسایە (Rule of Law)، کە تێیدا یاسا دەبێت لە سەرووی هەموو دەسەڵاتێکەوە بێت و بە یەکسانی بەسەر هەموواندا جێبەجێ بکرێت. چوارەم، فرەڕەنگی و لێبوردەیی (Pluralism) کە ڕێگە بە بوونی بۆچوون و باوەڕی جیاواز دەدات لە کۆمەڵگەدا.
بە تێپەڕبوونی کات و سەرهەڵدانی پێویستییە نوێیەکان، لیبڕالیزم دابەش بوو بەسەر دوو ئاراستەی سەرەکیدا: لیبڕالیزمی کلاسیک کە جەخت لەسەر کەمترین دەستوەردانی دەوڵەت و بازاڕی ئازاد دەکاتەوە، و لیبڕالیزمی هاوچەرخ کە پێی وایە هەندێک جار دەوڵەت دەبێت دەستوەردان بکات بۆ دابینکردنی هەلومەرجی یەکسان و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بۆ چینە لاوازەکان، بە جۆرێک کە ئازادیی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان مسۆگەر بێت.
لە سەدەی بیستەمەوە، تێکەڵبوونی لیبڕالیزم و دیموکراسی بووە هۆی دروستبوونی سیستمی دیموکراسیی لیبڕاڵی، کە تێیدا سەروەریی گەل و هەڵبژاردن لەگەڵ پاراستنی مافی کەمینەکان و ئازادییە تاکەکەسییەکان کۆ دەبنەوە. سەرەڕای ئەوەی ئەم ئایدۆلۆژیایە ڕووبەڕووی ڕەخنەی جۆراوجۆر بووەتەوە لەلایەن ئاراستەکانی وەک مارکسیزم و نەریتخوازەکانەوە، بەڵام هێشتاش وەک فەلسەفەیەکی زیندوو و کاریگەر دەمێنێتەوە. بە کورتی، تەنانەت لەگەڵ گۆڕانی فۆرم و کاتە جیاوازەکاندا، ناوکی سەرەکیی لیبڕالیزم هەمیشە پاراستنی ئازادیی تاک و دەستوەردانەدان لە ژیانیدا بووە و دەمێنێتەوە.

• فەلسەفە و مێژووی مۆدێرنە؛ تێڕامانێک لە تێکشکاندنی کلاسیزم و داینەمۆکانی سەردەمی نوێ

مۆدێرنە وەک چەمکێکی مێژوویی و فیکری، دوای سەرهەڵدانی سەردەمی ڕۆشنگەری وەک فاکتەرێکی بێوێنە بۆ تێکشکاندنی قاڵبە کلاسیكییەکان دەرکەوت و تا گەیشتنی بە سەردەمی ئێستامان هەمیشە وەک پرسیسێکی زیندوو و بەردەوام خۆی نمایش کردووە. لە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە، مۆدێرنە چەمکێکی شۆڕشگێڕانەیە چونکە لە بەرامبەر هەموو کلتوورێکی چەقبەستوودا ڕادەوەستێت و لە ڕێگەی پرۆسەیەکی هەمەگیرەوە هەڵیدەلوشێت و دیسانەوە دەیڕێژێتەوە. مەبەستی سەرەکی لەم شۆڕشە فیکری و کۆمەڵایەتییە لە ڕووی فۆرمەوە بۆ نوێکردنەوەی هەمەلایەنەی کلتوور، سیاسەت، تەلارسازی، ئەدەب، مۆسیق و تەکنیكی نوێ بوو، تا ئەو کاتەی لە قۆناغە دواڕۆژییەکاندا ڕەتکرایەوە و تیۆریزاسیۆنی جیاوازی بۆ کرا کە کەسانی وەک ژان بۆردیار سەرمەشقی ئەو ڕەخنە گەورانە بوون. جیاوازیی بنەڕەتی لەوەدایە کە مۆدێرنە لە سەرەتادا ئامانجێکی تری هەبوو بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤ، پاشان بوو بە چەمکێکی جیهانی بۆ هەموو کایەکانی ژیان و توانی ئامانجەکەی بپێکێت، هەرچەندە ئەمەش وایکرد کە لە قۆناغەکانی دواتریشدا دژ و بەرنگاربوونەی توند سەرهەڵبدەن.
لە ڕوانگەیەکی فراوانترەوە، مۆدێرنیتە وەک پڕۆسەیەکی نەراوەستا و بەردەوام دەردەکەوێت کە نەخودی پڕۆسەکە و نە کاردانەوەکانی ڕاناوەستن و هەمیشە لە گۆڕانکاری و نوێگەریداین. لەم چوارچێوەیەدا، فەیلەسووف و بیرمەندانی وەکو جۆن ستیوارت میل، کە بە یەکێک لە دانەرە سەرەکییەکانی چەمکی لیبراڵیزم لە سیاسەتدا دادەنرێت، ڕەخنەی تووندی لە سیستمی کۆنی بەڕێوەبردنی دەوڵەت گرت و تەکانێکی مێژوویی و نوێی دا بە دەوڵەتی نوێخواز و پێشکەوتوو لە ڕووی سیاسییەوە. ئەم گۆڕانکارییە فیکرییە بوو بە مۆدێلێکی سیاسی کە ئیدی لە مێژووی ژیاری انسانیدا جێگەی خۆی کردەوە و شێوازێکی نوێی لەگەڵ خۆیدا بارهێنا کە تێیدا چەمکەکانی ئازادی، تاکگەرایی و عەقڵانییەت لە بەرامبەر توندڕەوی ئایینی و سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا بەرتەسکەکاندا فراوانتر بوونەوە. ئایندەگەرایی لە فکردا بوو بە یەکێک لەو داهێنانە گەورانەی کە لۆژیکی رۆمانسیانەی کۆنی پەراوێز خست و بەکردەوە سەلماندی کە دیاردە نوێیەکان هەمیشە دیاردە کۆنەکان و ئەوەی دیکە وەلادەن و شوێنیان دەگرنەوە.
بۆ تێگەیشتن لەوەی کە بۆچی مۆدێرنە سەریهەڵدا و لە کوێدا خزمەتی بە مرۆڤایەتی کرد لەگەڵ هەموو گرفتە ئاڵۆزەکانیدا، پێویستە بگەرێینەوە بۆ ئەو قۆناغە مێژووییەی کە سیستمی سیاسی تێیدا نەگۆڕ و پاوانخواز بوو، و ژیان لە چەقبەستووییەکی توندی دۆگماتیزمیدا نقووم بوبوو. لەو سەردەمەدا، ئایین و شێوازە جیاوازەکانی خوداپەرستی لەوپەڕی توندڕەویدا کەنیسە و پەرستاگاكانیان داگیر کردبوو بۆ خزمەتکردن بە بەرژەوەندییەکانی دەسەڵاتی سیاسی و سەرکوتکردنی هزری ئازاد، بە جۆرێک کە لە بواری ئەدەب و فیکردا هیچ جێگەیەک بۆ ئازادی نەماوە جگە لە چوارچێوە بەرتەسکەکانی ئایدیۆلۆژیا سەپێنراوەکان. لەو دۆخە تاریکەدا، مۆدێرنە لە ڕێگەی ڕەخنەگرتن لە ژیار، کلاسیكیزم، سیستمی کۆنی تەلارسازی و تەواوی فۆرمە کۆنەکانەوە، هەموو دەقە پیرۆز و نەگۆڕەکانی تێکشکاند و ئەلتەرناتیڤی پێشکەوتوو و مرۆڤدۆستانەی خستە ڕوو.
مۆدێرنە تەنها گۆڕانکارییێکی ڕووکەش نەبوو، بەڵکو شۆڕشێکی قووڵی هزری بوو کە توانی تێڕوانینی مرۆڤ بۆ گەردوون، دەسەڵات، و خۆی بگۆڕێت. لە جیهانی کۆندا، مرۆڤ وەک بەشێکی بچووک و بێدەسەڵات لە زیرەکەی پیرۆز و نەمری دەسەڵاتداران و کەنیسە سەیر دەکرا، کە تەنها ئەرکی گوێڕایەڵبوون و جێبەجێکردنی ڕێساکانی هەبوو بێئەوەی مافی پرسیارکردن یان بەرهەمهێنانی هزری سەربەخۆی هەبێت. بە هاتنی ڕۆشنگەری و پاشان مۆدێرنە، عەقڵی مرۆڤ وەک سەنتەری بڕیاردان و ناسین ناسێنرا. فەیلەسووفەکان جەختیان لەوە کردەوە کە هۆشی مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە لە ڕێگەی لۆژیک و زانستەوە نهێنییەکانی گەردوون بکاتەوە و پێویستی بەوە نییە پشت بە دەسەڵاتی سەروو سروشتی یان مۆدۆلاتی کۆنی توندڕەو ببەستێت بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی خۆی.
لە بواری کۆمەڵایەتی و سیاسیدا، مۆدێرنە بوو بەو بزوێنەرەی کە سیستمی چینایەتیی فیوداڵی و کۆیلەداری هەڵوەشاندەوە و بنەمای هاووڵاتيبوون و مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤی هێنایە کایەوە. لە ڕابردوودا، سامان و دەسەڵات تەنها بۆ چینێکی دیاریکراو بوو کە بە ناوی ئایین یان خوێنەوە حوکمیان دەکرد، بەڵام مۆدێرنە بە هێنانەپێشەوەی چەمکەکانی دیموکრاسی، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، و سەروەریی یاسا، دەرفەتی بۆ تاکەکان ڕەخسا تا بەشدار بن لە بڕیاردانی سیاسی و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا. ئەم گۆڕانکارییە گەورەیە وایکرد کە دەوڵەتی مۆدێرن لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی گشتی و مافی هاووڵاتێبوون بنیاد بنرێت، نەک لەسەر بنەمای ویستی تاکەکسیی پاشاکان و پیاوانی ئایینی.
لە ئاستی ڕۆشنبیری و هونەریشدا، مۆدێرنە فۆرمە کۆنەکانی هونەر و ئەدەبی تێکشکاند و دەرگای بۆ داهێنانی نەبینراو واڵا کرد. هونەرمەندان و نووسەران ئیتر ناچار نەبوون شوێن ڕێسا کلاسیك و توندەکان بکەون کە تەنها جوانیی ڕووکەش و دەربڕینی ڕستەیی باویان دەسەپاند، بەڵکو دەرفەتیان بۆ ڕەخسا تا قوڵاییەکانی دەروونی مرۆڤ، شێواوی و ئاڵۆزییەکانی جیهانی سەرمایەداری، و دڵەڕاوکێ و هیواکانی تاکی مۆدێرن لە بەرهەمەکانیاندا ڕەنگدانەوەی هەبێت. ئەدەب و هونەر بوونە کەرەستەیەک بۆ هۆشیارکردنەوە و ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات، نەک تەنها ئامرازێک بۆ کاتبەسەربردنی چینی دەسەڵاتدار.
لە کۆتاییدا، هەرچەندە مۆدێرنە لە ڕێگەی زانست و تەکنۆلۆژیاوە ژیانی مرۆڤی ئاسانتر کرد و پێشکەوتنی مەزنی بەدەستهێنا، بەڵام هاوکات کێشە و قەیرانی نوێشی دروست کرد، چونکە سیستمی سەرمایەداری کە هاوکات لەگەڵ مۆدێرنەدا گەشەی کرد، هەندێکجار مرۆڤی کردە کەرەستەیەکی بەکاربردن و زلهێزەکانی خستە خزمەت بەرژەوەندیی ماتریاڵی خۆیانەوە. سەرەڕای ئەم ڕەخنە قوڵانەی کە لەلایەن بیرمەندانی وەکو بۆردیار و ئەوانی ترەوە ئاراستەی مۆدێرنە کراون، هێشتا ئەم چەمکە وەک بزوێنەر و داینەمۆی سەرەکیی هزری مرۆڤایەتی ماوەتەوە کە ڕێگە نادات جیهان بگاتەوە بە چەقبەستوویی و تاریکی سەردەمە کۆنەکان.

• ڕەهەندەکانی ئیمپریالیزم لە جیهانی مۆدێرندا

ئیمپریالیزم زاراوەیەکی سیاسی و مێژووییە کە لە وشەی لاتینی ئیمپریۆمەوە وەرگیراوە و بە مانای هەژموون و دەسەڵاتی باڵا بەسەر ناوچە فراوانەکاندا دێت. لە سەرەتای دەرکەوتنی مێژووییدا، ئەم چەمکە ڕاستەوخۆ بەستراوەبوو بە دروستکردنی ئیمپراتۆریەتە گەورەکانەوە، بەڵام لە سەردەمی مۆدێرندا واتاکەی گۆڕانکاری بەسەردا هات و بووە هێمایەک بۆ پرۆسەی بەدەستهێنانی کۆنترۆڵ و کاریگەری بەسەر دەوڵەتە لاوازەکاندا. لە ڕوانگەی زانستییەوە، ئیمپریالیزم بریتییە لەو سیاسەت و سیستمە فرەچەشنەی کە دەوڵەتێکی زلهێز یان خاوەن باڵادەستی هەوڵدەدات لە ڕێگەی ئامرازی جیاجیاوە، لەوانە سەربازی، سیاسی، ئابووری، و ڕۆشنبیری، نفوز و سەروەری خۆی بەسەر وڵات یان گەلانێکی تردا بسەپێنێت.
لە ڕابردوودا پرۆسەی داگیرکاری و سەپاندنی دەسەڵات زیاتر ڕووکەش و فیزیکی بوو و لە ڕێگەی لەشکری سەربازی و توندوتیژی ڕاستەوخۆوە ئەنجام دەدرا، بەڵام ئیمپریالیزمی مۆدێرن شێواز و ڕێگەی زۆر پێشکەوتووتر و ئاڵۆزتری گرتووەتەبەر. لەم سەردەمەدا هەژموونی سەربازی بە شێوەی هێشتنەوەی بنکەی سەربازی و هەڕەشەی بەردەوام بۆ سەر سەروەریی وڵاتان دەردەکەوێت، لە کاتێکدا هەژموونی سیاسی لەسەر دەستوەردان لە ناوخۆی وڵاتان و دانانی دەسەڵاتدار و حکومەتی گوێڕایەڵ بنیاد دراوە کە بەرژەوەندییەکانی زلهێزەکان بپارێزن. هاوکات هەژموونی فەرهەنگی و ڕۆشنبیری لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی بەهای بیانی لە دەرگای میدیا، پەروەردە و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە دەبێتە هۆی کاڵکردنەوەی ناسنامەی نەتەوەیی، بەڵام گرنگترین و مەترسیدارترین ڕەهەند لە سەردەمی ئێستادا هەژموونی ئابوورییە کە دڵی لێدانەوەی ئیمپریالیزم پێکهێناوە.
ئەمڕۆ سیستمی سەرمایەداریی جیهانی بووەتە ڕێچکە و بزوێنەری سەرەکی کە ئیمپریالیزمی لەسەر بنیاد نراوە و وایکردووە زلهێزەکان پێویستیان بەوە نەبێت سەرباز ڕوانن و وڵاتەکان وێران بکەن، بەڵکو سیستمی بازرگانیی ئازاد و کۆمپانیا فرە ڕەگەزەکان وەک چەکی سەرەکی بەکاردەهێنن. لە بەرامبەر داگیرکاریی فیزیکی و دەستبەسەرداگرتنی ئاشکرای سامانە سروشتییەکان لە رابردوودا، ئیمپریالیزمی سەرمایەداریی مۆدێرن پشت بە کۆنترۆڵکردنی بازاڕ و داهات و سەرچاوەکان دەبەستێت و لە ڕێگەی قەرز، بانکی نێودەوڵەتی و بازرگانییەوە قۆستنەوەی هەرزانیی دەستی کار لە وڵاتە هەژارەکاندا ئەنجام دەدات. لەم ڕێگەیەوە، دەستەی باڵای سەرمایەداری دەستی کار لە وڵاتە هەژارەکان دەخاتە خزمەت بەرژەوەندی خۆیەوە بە کرێیەکی زۆر کەم و بێئەوەی مافە سەرەتاییەکان دابین بکات، بە جۆرێک کە سەرەنجام دەست بەسەر ژیان و ئابووریی تاەکەکاندا دەگرێت.
یەکێک لە خاڵە هەرە جێی سەرنجەکان لە جیهانی ئێستادا ئەوەیە کە ئەم ئیمپریالیزمە جیهانییە ببووە دیاردەیەکی هەمەگیر، کەچی زۆر لە ئاڕاستە فیکری و سیاسییەکان چاویان لە ئاستیدا داخستووە. لیبراڵ و دیموکراتەکان لەژێر دروشمی گلوبالیزم و پەرەپێدانی ئابووریی جیهانیدا ڕەوایەتی بەم هەژموونە دەدەن، لە کاتێکدا بەرەی ئیشتراکی و شۆڕشگێڕیش بەشێکی زۆریان لەم سەردەمەدا تووشی پەککەوتنی فیکری بوون و ناتوانن شیکارییەکی وردی نوێ بۆ شێوازە نوێیەکانی ئیمپریالیزم پێشکەش بکەن. ئەم تێنەگەیشتنە گشتگیرە لە مەترسییەکانی ئیمپریالیزم، ڕێگەخۆشکەرە بۆ ئەوەی جیهان زیاتر بەرەو قوڵبوونەوەی چینایەتی و هەژاری بچێت.
لە کۆتاییدا، داننەنان بەوەی کە جیهانی ئابووریی ئەمڕۆ دونیایەکی ئیمپریالییە، خۆدزینەوەیەکی مەترسیدارە چونکە لە پشت پەردەی دروشمە جوانەکانی دیموکراسییەوە، زلهێزەکان پشتگیری لە دیکتاتۆرە دەوڵەمەندەکان دەکەن. هەرچەندە ڕێگریكردن لەم هەژموونە لە ئێستادا کارێکی ئاسان نییە، بەڵام قەبووڵنەکردنی راستییەکان و تێنەگەیشتن لێی ڕێگەخۆشکەرە بۆ بەهێزتربوونی ئەو سیستمه نادادپەروەرەی کە لەژێر ناوی دیموکراسییەتدا مرۆڤایەتی کۆت و بەند دەکات.

• لە سێبەری پرۆلیتاریادا: لەدایکبوونی کەرامەتێکی چەوساوە

لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، کاتێک سەیری لاپەڕەکانی شارستانییەت دەکەین، زۆر جار تەنها ناو و شانۆی پاشاکان، سوپاسالاران و خاوەن سامانە مەزنەکان دەبینین. بەڵام ئەگەر وردتر بڕوانین، مێژووی ڕاستەقینەی مرۆڤایەتی لەسەر شانی ئەو دەستە زبر و ماندووانە هەڵگیراوە کە لە تاریکی کانەکاندا، لە گەرمای کارگەکەکاندا، و لەسەر زەوییە بەپیتەکاندا خەریکی بەرهەمهێنانی ژیانن. ئەمە ئەو چینەیە کە کارل مارکس و تیۆرییە کۆمەڵایەتییەکان ناویان لێناوە: پرۆلیتاریا.
وەک مامۆستایەک کە ڕۆژانە لە هۆڵەکانی خوێندنەوە سەیری چاوی گەنجان دەکەم، پێموایە تێگەیشتن لە چەمکی «پرۆلیتاریا» تەنها خوێندنەوەیەکی مێژوویی یان ئابووری نییە، بەڵکو تێگەیشتنە لە ڕۆحی مرۆڤبوون لە بەرامبەر بێبەشبووندا.
پرۆلیتاریا کێیە؟
بە پێچەوانەی بورژوازی کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە (وەک کارگە، زەوی و سەرمایە)، پرۆلیتاریا ئەو چینەیە کە تەنها یەک شتی هەیە بۆ فرۆشتن لە بازاڕدا: توانای کارکردنی خۆی. ئەوان ڕۆژانە کات، وزە و تەنانەت بەشێک لە گیانی خۆیان دەفرۆشن بۆ ئەوەی تەنها بژێوییەکی سادە بۆ خۆیان و خێزانەکانیان دابین بکەن.
بەڵام پرۆلیتاریا تەنها ژمارە یان هێزێکی کار نییە؛ پرۆلیتاریا بزوێنەری ڕاستەقینەی مێژووە. هەر بەردێک کە لەسەر بەردێکی تر دانراوە بۆ بونیاتنانی شارەکان، هەر شەمەندەفەرێک کە سنوورەکانی بڕیوە، و هەر ئاسنێک کە توانراوەتەوە بۆ دروستکردن، بەرهەمی ماندووبوونی ئەم چینەیە.
کەرامەتی کار و نامۆبوون
یەکێک لە قووڵترین کێشەکان کە پرۆلیتاریا لە جیهانی سەرمایەداریتدا رووبەڕووی دەبێتەوە، دیاردەی نامۆبوون (Alienation)ـە. کاتێک کرێکارێک کاتژمێرێکی درێژ کار دەکات بۆ دروستکردن یان بەرهەمهێنانی شتێک، لە کۆتایی ڕۆژدا ئەو بەرهەمە نەک هەر هی ئەو نییە، بەڵکو زۆر جار نرخەکەی ئەوەندە بەرزە کە ئەو خۆیشی ناتوانێت بکڕێت. لێرەدا مرۆڤ لە کارەکەی خۆی نامۆ دەبێت؛ کار دەبێتە بێزارکەر و قورس، نەک ئامرازێک بۆ گەشەکردنی خود.
بەڵام لەگەڵ هەموو ئەم زۆردارییەدا، جوانترین خاڵ لە ژیانی پرۆلیتاریا ئەوەیە کە کەرامەت لە خەباتدایە. کاتێک مرۆڤێک سەڕەڕای هەموو سەختییەکان دەوەستێت، سەری بۆ نادادپەروەری نەوی ناکات و داوای مافی ڕەوای خۆی دەکات، لێرەدا پرۆلیتاریا لە چینێکی بێدەنگەوە دەگۆڕێت بۆ هێزێکی هۆشیار و گۆڕانکاریخواز.

پرۆلیتاریا لە جیهانی ئەمڕۆدا

لە جیهانی هاوچەرخدا، شێوازی چەوسانەوە گۆڕاوە. پرۆلیتاریا تەنها کرێکاری ناو کارگەکان نییە، بەڵکو هەموو ئەو مووچەخۆر، گەنجە دەرچووانە و کرێکارە دیجیتاڵییانەش دەگرێتەوە کە لەسەر کاغەز ئازادن، بەڵام لە ڕاستیدا لە بازنەی سیستەمێکی ئابووریی ناڕەشادا گیریان خواردووە و هەموو تەمەنیان لە پێناوی دابینکردنی کرێی خانوو و بژێوی ڕۆژانەدا دەفەوتێت.
بۆیە، خوێندنەوەی مێژووی پرۆلیتاریا و هۆشیاربوونەوە بەرامبەری، بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوەی دادپەروەری بۆ جیهان. بانگەوازێکە بۆ ئەوەی مرۆڤ نەکەینە قوربانی قازانج، و ڕێز لەو دەستە ماندووانە بگرین کە چرای ژیانی ئێمەیان هێشتووەتەوە ڕۆشن بێت.
لە کۆتاییدا، دەبێت بزانین کە هێزی ڕاستەقینەی هەر کۆمەڵگەیەک لە کەرامەتی ئەو کەسانەدایە کە ماندوو دەبن. پرۆلیتاریا تەنها قوربانیی ستەم نییە، بەڵکو هیوای هەمیشەیی مرۆڤایەتییە بۆ داهاتوویەکی دادپەروەرتر و مرۆڤدۆستانەتر.

پێشەکی: شکاندنی مامۆستا، هەڕەشەیەکی ڕیشەیی لەسەر ئایندەی پەروەردە
لە مێژووی شارستانییەتی مرۆڤایەتیدا، هیچ پیشەیەک وەکو پەیامی مامۆستایی پیرۆز, بلند و کاریگەر نەبووە. مامۆستا تەنها ئەو کەسە نییە کە لە پشت سەدەیەک لە تەختەی ڕەش و سپی و لە ناو ژوورێکی داخراوی پۆلدا چەند زانیارییەکی بیرکاری یان زمانەوانی بە قوتابی دەسپێرێت، بەکو ئەو «ئەندازیاری ڕۆح»، «بونیاتنەری کەسایەتی»، و «چرای ڕووناککەرەوەی ڕێگەی نەوەکان»ە. لە کۆمەڵگە ڕەسەن و هۆشیارەکاندا، مامۆستا هەمیشە وەک ڕێنیشاندەر، باوکی ڕۆحی، و گەورەی کۆمەڵگە سەیر کراوە. ئەگەر سەیری مێژووی خۆمان بکەین، دەبینین کۆمەڵگەی کوردی هەمیشە ڕێزێکی بێوێنەی بۆ مامۆستا هەبووە، چونکە زانیویەتی هەر شارستانییەتێک لەسەر شانی مامۆستا ڕاوەستاوە.
بەڵام، کاتێک واقیعی ئێستای پەروەردە و بارودۆخی دەروونی و کۆمەڵایەتیی مامۆستایان لە وڵاتەکەماندا دەخەینە ژێر وردبینییەوە، ڕووبەڕووی دیمەنێکی تراژیدی و نیگەرانکەر دەبینەوە. دیاردەی «شکاندی مامۆستا» ئیتر تەنها کێشەیەکی سادەی کارگێڕی یان ناکۆکییەکی کاتی نێوان دوو کەس نییە، بەڵکو بووەتە برینێکی قووڵ لە جەستەی سیستەمی پەروەردەدا کە هەڕەشەیەکی ڕژد لە داهاتووی نەوەکانمان دەکات. کاتێک شکۆی مامۆستا دەشکێت، لە ڕاستیدا بناغەی فیکری و ئەخلاقیی تەواوی کۆمەڵگە بەرەو داڕمان دەچێت.

یەکەم: هۆکارە ڕیشەییەکانی شکاندی مامۆستا لە کۆمەڵگەی هاوچەرخدا
شکاندی مامۆستا بۆشاییەکی کاتی نییە، بەڵکو دەرئەنجامی چەندین قەیرانی کەڵەکەبووی ئابووری، یاسایی و فەرهەنگییە. بۆ ئەوەی لەم دیاردەیە تێبگەین، دەبێت هۆکارە بنەڕەتییەکانی بە دڵسۆزییەوە هەڵسەنگێنین:
• قەیرانی قورسی بژێوی و ئابووری: یەکێک لە ستەمە گەورەکانی کە لە مامۆستا دەکرێت، پشتگوێخستنی باری ئابووری و مافە داراییەکانیەتی. کاتێک مامۆستا ناچار دەبێت سەرنجی خۆی لەسەر دابینکردنی پاروی نان و پێداویستییە سەرەتاییەکانی خێزانەکەی بێت، و لەبری ئەوەی خەریکی توێژینەوە و خۆئامادەکردن بێت بۆ پۆل، سەرقاڵی کاری لاوەکی یان نیگەرانیی مووچە بێت، لە بنەڕەتدا ئەمە شکاندنی شکۆی ئەو کەسەیە کە دەبێت ئارامترین مێشکی هەبێت.
• لاوازیی پارێزبەندیی یاسایی: لە زۆرینەی کۆمەڵگە پێشکەوتووەکاندا، مامۆستا لە ناو پۆل و دەرەوەیدا خاوەنی پارێزبەندییەکی توندی یاساییە. کەچی لێرەدا، زۆر جار مامۆستا لە کاتی بەجێگەیاندنی ئەركەکەیدا ڕووبەڕووی بێڕێزی و دەستدرێژی دەبێتەوە، بەبێ ئەوەی یاسایەکی کارا هەبێت کە بە توندی سزای ئەو کەسە بدات کە شکۆی پەروەردە دەشکێنێت.
• داشکانی بەهای کەلتووری و لادانی ئاراستەی کۆمەڵایەتی: لە هەندێک قۆناغدا، بەهۆی لاوازبوونی هۆشیاریی گشتییەوە، بەهای زانست و مامۆستا دابەزیوە. کاتێک دایک و باوک بێ ئەوەی لێکۆڵینەوە لە ڕاستییەکان بکەن، لەسەر هەڵەیەکی بچووک یان ڕێنماییەکی پەروەردەیی دەجەنگن لەگەڵ مامۆستادا، یان لەبەردەم منداڵەکانیان خۆیان سووکایەتی بە مامۆستا دەگەیەنن، لە ڕاستیدا ئەوان نەک هەر مامۆستا، بەڵکو مانا پیرۆزەکانی فێرکردنیش دەشکێنن.

دووەم: کاریگەرییە کارەساتبارەکانی شکاندی مامۆستا لەسەر ڕەوتی پەروەردە
کاریگەرییەکانی شکاندنی مامۆستا تەنها لە سنووری کەسایەتیی ئەو مامۆستایەدا ناوەستێت، بەڵکو وەک تەوژمێکی وێرانکەر بەناو دەمارەکانی سیستەمی پەروەردەدا تێپەڕ دەبێت و ئەم دەرئەنجامە مەترسیدارانەی لێ دەکەوێتەوە:

1. لەدەستچوونی متمانە بە پرۆسەی فێرکردن: قوتابی لە ماوەی ژیانی منداڵی و مێردمنداڵیدا چاوی لەسەر مامۆستاکەیەتی و وەک نموونەیەکی باڵا سەیری دەکات. کاتێک قوتابی دەبینێت مامۆستاکەی لە لای کۆمەڵگە، بەڕێوەبەرایەتی یان خێزانەکەیدا بێڕێزیی پێ دەکرێت و پێگەی ناشکێنرێت، ئیتر متمانەی بەو پرۆسەیە نامێنێت. قوتابی بە چاوی سووک سەیری زانست و کتێب دەکات، چونکە دەبینێت ئەو کەسەی نوێنەرایەتی زانست دەکات، هیچ پێگە و ڕێزێکی نییە.
2. ساردبوونەوەی پەیامی پەروەردەیی و گۆڕانی بۆ ئەرکێکی بێڕۆح: مامۆستایەک کە دەروونی بشکێنرێت، ورەی بڕوێنرێت و بەردەوام لە خەمی بژێوی و ناڕەحەتیدا بێت، توانای دروستکردنی گڕکانێکی زانستی لە دەروونی قوتابیدا نابێت. پرۆسەی خوێندن دەبێتە کارێکی میکانیکیی سارد؛ مامۆستا تەنها بۆ تەواوکردنی کات و گەیەندنی چەند وشەیەکی ڕووت دەچێتە پۆلەوە، بەبێ ئەوەی گیانی داهێنان، بیرکردنەوەی رەخنەگرانە و بەهای جوانکاری لە نەفسی قوتابیدا بچێنێت.
3. داڕمانی ئەخلاقی و بڵاوبوونەوەی توندوتیژی لە ناوەندەکانی خوێندن: شکاندی مامۆستا دەرگاکە بە ڕووی دەیان دیاردەی نەخوازراودا دەكاتەوە. کاتێک سنوورەکانی ڕێزگرتن تێک دەشکێن، ڕەوشتی قوتابخانەکان بەرەو تێکچوون دەچێت. توندوتیژی، بێگوێپێدان بە ڕێساکان، سەرپێچی و بێڕێزی بەرانبەر بە هاوڕێکان و دەستەی کارگێڕی زیاد دەکات. کۆمەڵگەیەک کە نەتوانێت ڕێز لە مامۆستای خۆی بگرێت، چۆن دەتوانێت چاوەڕوانی نەوەیەکی خاوەن ئەخلاق و بەرپرسیار بێت؟
4. بێهیوابوونی نەوەی نوێ و کۆچی مێشکەکان: کاتێک لاوانی بەتوانا، دەرچووان و ئەوانەی خاوەن توانا و بەهرەن دەبینن مامۆستایان و نوخبەی فیکری وڵات لە چ بارودۆخێکی نائومێدکەردان و چۆن شکۆیان دەشکێنرێت، بڕیاری بێهیوایی دەدەن. بەشێکیان پشت لەو پیشە پیرۆزە دەکەن و هەندێکی تریش ڕێگەی بێگەڕانەوەی کۆچ دەگرنە بەر. ئەمەش بۆشاییەکی کوشندە لە کادری زانستی و پەروەردەیی وڵاتدا دروست دەکات کە قەرەبووکردنەوەی ساڵانێکی زۆری دەوێت.

   سێیەم: ڕێگەچارە کردارییەکان بۆ گەڕاندنەوەی شکۆ بۆ پەیامی مامۆستایەتی
   بۆ ئەوەی بتوانین لەم دۆخە مەترسیدارە دەرباز بن و کۆمەڵگە لە داڕمانی پەروەردەیی بپارێزین، پێویستە هەنگاوی بوێر، خێرا و هەمەلایەن بنرێت کە لە چەند خاڵێکدا خۆیان دەبیننەوە:
   • دابینکردنی سەربەخۆیی ئابووری و مووچەی شایستە: دەبێت حکوومەت و دەسەڵاتی پەیوەندیدار مامۆستا لە سەرووی هەموو خەرجییە گرنگەکانەوە دابنێن. دابینکردنی مووچەی شایستە و چەندین ئیمتیازاتی تایبەت بە نیشتەجێبوون و دابینکردنی بژێوی، تاکە زامنە بۆ ئەوەی مامۆستا بگەڕێتەوە سەر ئەرکە ڕەسەنەکەی و خەمی نانی نەبێت.
   • دەرکردنی یاسای توند و کاریگەر بۆ پاراستنی مامۆستا: پێویستە یاسایەکی تایبەت و بێگەرد هەبێت کە سزای توند بۆ هەر کەسێک دیاری بکات کە لە ناو پۆل یان دەرەوەیدا بێڕێزی بە مامۆستا دەکات. دەبێت مامۆستا هەست بەوە بکات کە دەوڵەت و قانون پشت و پەناین لە کاتی بەجێگەیاندنی ئەركە پیرۆزەکەیدا.
   • بەرزکردنەوەی هۆشیاریی خێزان و چاککردنەوەی پەیوەندیی خێزان و قوتابخانە: دەبێت دامودەزگاکانی راگەیاندن و پەروەردە کار لەسەر هۆشیارکردنەوەی دایک و باوکان بکەن. پێویستە خێزانەکان لەو ڕاستییە تێبگەن کە شکاندنی مامۆستا لە پێش چاوی منداڵ، وێرانی بنەمای دەروونیی خودی منداڵەکەیە پێش ئەوەی زیان بە مامۆستا بگەیەنێت.
   • گرنگیدان بە گەشەپێدانی پیشەیی و ڕێزلێنانی ئەدەبی: پێویستە مەراسیمی ساڵانە و ڕێزلێنانی شایستە بۆ مامۆستایانی دڵسۆز ڕێک بخورێت، و دەرفەتی بەشداریکردن لە خول و کۆنفرانسی نێودەوڵەتییان بۆ بڕەخسێت تاوەکو هەست بە گرنگیی خۆیان بکەن لە کۆمەڵگەدا.
   
   کۆتایی: پاراستنی مامۆستا، پاراستنی داهاتووی نیشتمانە
   مامۆستا وەک ئەو چرایەیە کە لە تاریکییەکاندا دەسووتێت بۆ ئەوەی ژیان بۆ دەوروبەرەکەی فەراهەم بکات. بەڵام ئەگەر ئەم چرایە بە باهۆزی پشتگوێخستن، بریندارکردن و شکاندن بشکێنرێت، تاریکییەکی هەمیشەیی هەموو کۆمەڵگە داگیر دەکات. پەروەردەی ڕاستەقینە، نەوەی هۆشیار، و نیشتمانی پێشکەوتوو تەنها لە سایەی مامۆستایەکی خاوەن شکۆ، ئازاد و ئاسوودەدا دەڕوێت و گەشە دەکات.
   پاراستنی شکۆی مامۆستا تەنها داکۆکیکردن لە توێژێکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو پاراستنی ڕیشەی داهاتووی نیشتمان و ئارامیی ئایندەی نەوەکانمانە. با هەموومان پێکەوە دەست لە ناو دەست کار بکەین بۆ ئەوەی جارێکی تر ڕێز لەو دەستە پاکانە بنێین کە پیت بە پیت زانست و مرۆڤایەتیمان فێر دەکەن، چونکە ڕادەی پێشکەوتن و گەورەیی هەر نەتەوەیەک لە ڕێزگرتن و پاراستنی مامۆستاکانیدا دەردەکەوێت.

پێشەکی
چەمکی «هیچ» (Nothingness) هەمیشە لای من یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین و سەرنجڕاکێشترین ئەو بابەتانەی کە لە مێژووی فکردا شۆڕشێکی زانستی و فەلسەفی قووڵی دروست کردووە. بە بڕوای من، ڕەهەندەکانی ئەم چەمکە تەنیا لە سنووری زانستە سروشتییەکاندا کورت نابنەوە، بەڵکو پێگەیەکی سەرەکییان لە گفتوگۆ تیۆلۆژی و فەلسەفییەکاندا هەیە. کاتێک دەپرسین «ئایا خودا دەتوانێت “هیچ” دروست بکات؟»، ڕووبەڕووی تێڕامانێکی قووڵ دەبینەوە لەبارەی چەمکی بوون، نەبوون، و سنوورەکانی دەسەڵاتی ڕەهای خوداوەند.
ئاڵۆزییە فەلسەفییەکانی چەمکی «هیچ» لە ڕوانگەی منەوە
له‌ ڕوانگەی لۆجیکییەوە کە لێی ورد دەبمەوە، مشتومڕ لەسەر چەمکی «هیچ» هەمیشە کێشەکان قووڵتر دەکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا بەرەو دۆزینەوەی نوێمان دەبات. بۆ نموونە، لە فیکری ئاینیدا ئەگەر بڵێین خودا ناتوانێت «هیچ» دروست بکارێت، لایەنی لاوازی دەردەکەوێت. ئەگەر بیشڵێین دەتوانێت، ئەوا واتا و جەوهەری «هیچ» ڕووبەڕووی دژایەتی دەبێتەوە.
من پێم وایە ئەم چەمکە تەنانەت لە پەیوەندییە مرۆیی و پەروەردەیییەکانیشدا ڕەنگدانەوەی هەیە؛ بۆ نموونە، بوونی مامۆستا و قوتابی بەندە بە تەواوکاریی یەکترەوە، کاتێک لایەنێکیان ئامادە نییە، ئامادەیی لایەنەکەی تر بێ مانا یان هاوشێوەی «هیچ» دەبێت. ئەم گۆڕانکارییە چەمکییە لە دەقە ئەدەبییە هاوچەرخەکانیشدا سەرنجی ڕاکێشاوم، وەک چۆن لە کتیبه‌که‌ی کۆچەر ئەبوبەکردا ئاماژە بەو نامۆیی و پووچییە دەکرێت کە مرۆڤ لە بەرامبەر گەورەیی گەردووندا هەستی پێدەکات و ناوی دەنێت «هیچ».
بەڵگەی ڕێکوپێنی گەردوون (Teleological Argument)
لەسەر بنەمای بەدواداچوونە زانستی و عەقڵانییەکانم، بە مەحاڵی دەزانم شتەکان بەبێ هۆکار و لە «هیچ»ـەوە دروست ببن. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم واقیعە، حەز دەکەم هاوشێوەسازییەک (Analogy) لە نێوان دروستبوونی تەکنەلۆژیا و ڕێکوپێنی گەردووندا بکەم:
• هاوشێوەی مۆبایل لە بیاباندا: ئەگەر من یان تۆ لە ناوەڕاستی بیابانێکدا مۆبایلێک بدۆزینەوە، هەرگیز باوەڕ بەوە ناکەین کە پێکهاتە ئاڵۆزەکەی، بە ڕێکەوت و لە ئەنجامی گۆڕانی ملیۆنان ساڵەی لم و نەوتی ژێر زەوی بەبێ دەستێوەردانێکی زیرەک دروست بووبێت.
• هاوسەنگیی زەوی و گەردوون: بە هەمان شێوە، کاتێک سەیری گەردوون و هەسارەی زەوی دەکەم، دەبینم بە سیستەمێکی ئەندازیاریی ورد داڕێژراون کە تەنیا بۆ ڕەخساندنی ژیان دەشێت. جووڵەی دوولایەنەی زەوی بە دەوری خۆی و بە دەوری خۆردا، ئەگەر کەمێک خێراتر یان هێواشتر بوایە، دەبووە هۆی تێکچوونی کێشکردن یان سووتانی زەوی.
• وردەکارییە ژینگەییەکان: گۆشەی خولانەوەی زەوی، گۆڕانی وەرزەکان، هاوسەنگیی ڕێژەی ئۆکسجین، و هاوتەریببوونی قەبارەی مانگ و خۆر لە کاتی خۆرگیراندا، هەموویان لای من بەڵگەی حاشاهەڵنەگری حساباتێکی ماتماتیکی و دیزاینێکی پێشوەختەی یەکجاڕ وردن.
لەمەوە دەگەمە ئەو دەرەنجامە عەقڵانییەی: ئەگەر مۆبایلێک پێویستی بە دروستکەر هەبێت، چۆن دەکرێت مرۆڤ، ئەستێرەکان، و گەردوون بەم هەموو ڕێکوپێنییەوە بەبێ هۆکار و لە «هیچ»ـەوە هاتبێتنە بوون؟
تێڕامانی قورئانی و ناسیاریی من بۆ خودا
ئەم بەڵگە عەقڵانییانەی خستمنە ڕوو، تەواو هاوتەریبی ئەو پرسیارە جەوهەرییانەن کە لە دەقی قورئانی پیرۆزدا دەیانخوێنمەوە، کە تێیدا ڕووبەڕووی عەقڵی ئێمە دەبێتەوە و دەفەرموێت:
«أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ» (واتا: ئایا ئەوانە بەبێ هیچ هۆکار و دروستکەرێک هاتوونەتە کایەوە؟ یان خۆیان خۆیان دروستکردووە؟).
بۆ من، بوونی خودایەکی دانا و زانا، گونجاوترین و Lۆجیکیترین لێکدانەوەی ڕاستەقینەی ئەم واقیعە ئاڵۆزەیە. من لە ڕێگەی دەقە پەیامدارییەکان و بە تایبەت قورئانی پیرۆزەوە، ناسنامە و سیفاتەکانی خودام بۆ ڕوون دەبێتەوە:
• یەکتايي (التوحيد): خودا لای من زاتێکی تاق و تەنهایە و چەمکی هاوبەش یان هاوشێوە بۆ ئەو بوونی نییە.
• بێپێویستی (الصمدية): ئەو زاتێکی پایەدار و دەسەڵاتدارە کە پێویستی بە هیچ مەخلوقێک نییە، بەڵکو تەواوی بوونەوەران پێویستیان بەو هەیە بۆ بەردەوامی و جێبەجێکردنی پێداویستییەکانیان.
• پاکی لە هاوشێوە: نە زاوە و نە لە دایکبووە، و هیچ هێزێک نییە کێبڕکێی دەسەڵاتی ڕەهای ئەو بکات.
دەرەنجامی من
من پێم وایە مرۆڤ لەم گەردوونەدا بەبێ ئامانج جێنەهێڵدراوە. گەڕانم بەدوای مانا و هۆکاری بووندا، ئاڕاستەم دەکات بەرەو خوێندنەوە و قووڵبوونەوە لە دەقە ئاسمانییەکان (کۆتا کتیبی خودا)، تا بتوانم لە ڕێگەی عەقڵ و سروشتەوە پەیوەندییە ڕاستەقینەکەم لەگەڵ دروستکەرەکەمدا بدۆزێمەوە و لە چەمکی «هیچ»ـی پێش بوونی خۆم تێبگەم.

سەرچاوەکان:
• کتێبی (هیچ) – چاپی دووەم، کۆچەر ئەبوبەکر.

چەمکی فێمینیزم یەکڕەهەند و چەقبەستوونییە، بەڵکو وەک هەر ڕێبازێکی تیۆری و فیکری تر، بە چەندین ئاراستەی جیاوازدا گەشەی کردووە و لە ڕێگەی ئەم ئاراستە هەمەجۆرانەوەیە کە پرسەکانی وەک هێز، دەسەڵات، ژێردەستەیی، چەوساندنەوە و نایەکسانی شیکار دەکرێن. بۆیە کاتێک شیکاری بۆ ئەم چەمکە دەکرێت، پێویستە پرسیاری ئەوە بکرێت کە بابەتەکە بە چ چاویلکەیەکی فیکرییەوە سەیری واقیع دەکات، چونکە تەنیا تێگەیشتن لە چەمکی گشتیی فێمینیزم بەسنییە، بەڵکو دەبێت کۆنتێکست و پاشخانە مێژووییەکانیش هەڵبسەنگێندرێن. مێژووی بزووتنەوەکانی ژنان پیشان دەدات کە ئەم ڕەوتە بە چەندین قۆناغی جیاوازدا تێپەڕیوە کە هەر قۆناغێکیش بەپێی ئەو بارودۆخە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەی تێیدا سەری هەڵداوە، دەرککردن و لێکدانەوەی تایبەتی خۆی هەبووە. لەگەڵ گۆڕانکارییە مێژوویی و سیاسییەکاندا، چەمکەکە بەرگی نوێی بە بەردا کراوە، ئەمەش دیاردەیەکی جیهانییە و زۆربەی چەمک و تیۆرییە سیاسییەکان لەدوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە پاشگری تایبەتیان وەرگرتووە بۆ ئەوەی وەک ڕێبازێکی زانستی و سیاسی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت، ئەگەرچی زاراوەی فێمینیزم خۆی بۆ یەکەمجار لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا وەک ئایدیایەکی سیاسی دژی نێرایەتیی باڵادەست بەکارهێنرا. لە کڕۆکدا، خەباتی ژنان و فێمینیزم یەک ئامانجی هاوبەشیان هەیە کە ئەویش ڕەخساندنی هەلومەرجێکی دادپەروەرانە و دابینکردنی مافە سەرەکییەکانی ژنانە لە هەموو کایەکانی ژیاندا، لە دەوڵەت و حوکمڕانییەوە تا کۆمەڵگا، کولتوور و سنووری خێزان، کە ئامانجی سەرەکی تێیدا دابەشکردنی یەکسان و دادپەروەرانەی ماف، ئازادی و دەرفەتەکانە. خەباتی ژنان پێویستە وەک کارێکی پێکەوەیی و چالاکییەکی کۆمەڵایەتی ببێندرێت کە دەیەوێت کۆتایی بە نادادپەروەری و نایەکسانییە ڕەگەزیی و جێندەرییەکان بهێنێت و وەک تیۆرییەکی سیاسیی گشتگیر، تەواوی پەیوەندییە پێکهاتەییەکانی کۆمەڵگا شیکار بکات.
بزووتنەوە سەرەتاییەکانی ڕزگاریخوازیی ژنان، وەک لە مێژوودا تۆمار کراوە، زیاتر لە ناو ژنانی چینی بۆرژوازیدا ڕەنگی دایەوە و داواکارییەکانی ئەوان لەو ئیمتیازانەدا کورت ببووەوە کە پیاوانی چینی باڵا هەیانبوو بەڵام ژنانی هەمان چین بەهۆی نۆرمە باوەکانەوە لێی بێبەش بوون، وەک مافی دەنگدان، خوێندن، خاوەندارێتی سەروەت و میرات. نووسەرانی وەک ڤیرجینیا وۆڵف، ئاماژەیان بەوە دەکرد کە چەوساندنەوەی ژنان لە پێکهاتەی نایەکسانی دابەشکردنی کار و ڕێگریگرتن لە گەیشتنیان بە سەربەخۆیی دارایی و خوێندندایە، و پێی وابوو کە پێویستە ژنان زمانی تایبەت بە خۆیان و پەروەردەی سەربەخۆیان هەبێت، نەک تەنیا خۆیان بە پێوەرە پیاوانەکان یەکسان بکەنەوە. سەرەڕای گرنگیی ئەم بزووتنەوە سەرەتاییانە، بەڵام نەیتوانی نوێنەرایەتی تەواوی ژنان بکات چونکە داواکارییەکانی تەنیا لە چوارچێوەی چینی دەسەڵاتداردا مابووەوە، هەر بۆیە لەلایەن بیرمەندە سۆسیالیستەکانی وەک ڕۆزا لوکسمبورگ و کلارا تسەتکینـەوە ڕەخنەی توندی لێگیرا، بەو پێیەی ئەوان باوەڕیان وابوو مافی سیاسی دەبێت لەلایەن تاکە چالاک و بەرهەمهێنەرەکانی کۆمەڵگاوە کە چینی کرێکارە داوا بکرێت و سەرکەوتنی پرسی ژن بە خەباتی چینایەتییەوە گرێدراوە، بەمەش دۆزی ژنیان لە بازنەی نوخبەی بۆرژوازی دەرهێنا و کردیان بە بزووتنەوەیەکی جیهانی کە سەرنجی دەخستە سەر ژنانی هەژار، جوتیار و چەوساوەکانی سەرانسەری جیهان. مێژوو شایەتی دوو قۆناغی پەرچەکردار و هێرشی پێچەوانە بووە بەرامبەر بەم هۆشیارییە، کە قۆناغی یەکەم تێیدا دروستبوونی جووڵانەوەی کۆنزێرڤاتیڤ و ڕاستڕەو بوو کە وایان نیشان دەدا مافی ژنان واتە لێسەندنەوەی مافی پیاوان و زەمینەی بۆ بیرۆکە فاشیستەکان خۆش کرد، و قۆناغی دووەمیش پەرەسەندنی سیاسەتی نیولیبڕاڵ بوو لە جیهاندا کە هەوڵ دەدات پرسی ژن تەنیا لە چوارچێوەی دەستکەوتی تاکەکەسی و بازاڕدا کورت بکاتەوە و ڕەهەندە پێکهاتەیی و ئابوورییەکانی لێداماڵێت.
بۆ تێگەیشتنێکی گشتگیر لە کێشەکانی جێندەر، پێویستە ئاماژە بە چەند ئاراستەیەکی تیۆریی سەرەکی بکرێت کە یەکەمینیان فێمینیزمی فێمینۆلۆژییە و تێیدا سیمۆن دو بۆڤوار لە کتێبی ڕەگەزی دووەمدا ئاماژە بەوە دەکات کە بوونی ژن لە کۆمەڵگادا لە بەرامبەر پیاودا پێناسە دەکرێت، بە جۆرێک پیاو وەک سوبیێکت واتە بکەری سەرەکی وێنا دەکرێت، لە کاتێکدا ژن دەکرێت بە ئۆبیێکت یان ئەوی دیکە، و دواتریش تیۆرییەکانی بەهێزبوون لێرەوە دابەش بوون بەسەر فێمینیستە لیبڕاڵەکان کە پێیان وایە بەکارهێنانی سەرنجڕاکێشی دەکرێت ببێتە ئامرازێکی هێز و ڕەوتە ڕادیکاڵەکان کە ئەمە بە کاڵابوونی زیاتری ژن دەبینن. ئاراستەی دووەم فێمینیزمی لیبڕالە کە هێز و پێگە وەک سەرچاوەیەکی کۆمەڵایەتی دەبینێت کە بە نایەکسانی دابەش کراوە و داواکاری سەرەکییان ئەوەیە کە ژنانیش هاوشێوەی پیاوان بگەنە بەڕێوەبردن، سەرکردایەتی و لوتکەی دەسەڵات، بێ ئەوەی مەرج بێت خودی پێکهاتە گشتییەکە بگۆڕن. لە کاتێکدا فێمینیزمی ڕادیکاڵ وەک ئاراستەی سێیەم پێی وایە جیاوازییە جێندەرییەکان بەرهەمی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتین کە لەسەر دوالیزمی باڵادەستی و ژێردەستەیی بونیاد نراوە و بیرمەندانی وەک شولامیت فایەرستۆن پشت بە دیالێکتیکی ئاغا و کۆیلە دەبەستن بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم باڵادەستییە. لە پاڵ ئەمانەشدا، فێمینیزمی مارکسیستی و سۆسیالیستی پێی وایە کێشەی ژن لە دابڕاندا نییە لە کێشە ئابوورییەکان، بەڵکو هەوڵ دەدات کاتێگۆرییە جێندەرییەکان لە پەیوەندیدا لەگەڵ مەسەلەکانی چینایەتی و سەرمایەداریدا بخوێنێتەوە، چونکە نایەکسانی ڕەگەزی ئامرازێکە لە خزمەت سیستەمی ئابووریدا. دواجار فێمینیزمی ئینتەرسێکشنالیتی یان خاڵی یەکتربڕ کە لەلایەن کیمبەرلی کرێنشاو و فێمینیستە ڕەشپێستەکانەوە پەرەی پێدرا، پێی وایە چەوساندنەوەی ژن تەنیا لە ڕەگەزەکەیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو دەرئەنجامی یەکتربڕینی سێ توخمی سەرەکییە کە بریتین لە جێندەر، ئابووری، و نەتەوە، بەپێی ئەم دیدەش ستەمی سەر ژنێکی هەژاری کەمینە، زۆر جیاوازە لە ستەمی سەر ژنێکی دەوڵەمەندی زۆرینە و دەبێت کێشەکان بە گشتگیری چارەسەر بکرێن.
لە تیۆرییە ڕەخنەییەکاندا، ژنان زۆرجار وەک هێزێکی کاری پاشەکەوتکراو یان ئامرازێکی بەرهەمهێنانەوە دەبینرێن، و بیرمەندانی وەک بێڵ هوکس ئاماژە بەوە دەکەن کە کێشە سەرەکییەکە تەنیا خودی پیاوان نین وەک تاک، بەڵکو پێکهاتەی سیستەمەکەیە، چونکە ئەگەر تەنیا پێگەی جێندەری بگۆڕدرێت و پێکهاتەی دەسەڵات وەک خۆی بمێنێتەوە، ژنانیش دەتوانن ببنە بەشێک لە سیستەمی چەوساندنەوەی چینایەتی. بۆ تێگەیشتن لە لایەنی مێژوویی ئەم بابەتە، سیلڤیا فێدیریچی لە کتێبی کالیبان و جادوگەرەکەدا چەمکی کەڵەکەکردنی سەرمایە دەبەستێتەوە بە ڕووداوەکانی سەدەکانی ناوڕاست و ڕوونی دەکاتەوە کە لە سەردەمی گواستنەوە بەرەو سەرمایەداری، دەوڵەت و کڵێسا لە ڕێگەی پرۆسەی ڕاوکردنی جادوگەرانەوە، هەوڵیان دا بەرگریی ژنان دژی بەتایبەتیکردنی زەوییەکان تێکبشکێنن، تا کاری ناوماڵ و توانای کۆمەڵایەتیی ژنان بێبەها بکەن و بیخەنە خزمەت بەرهەمهێنانی هێزی کارەوە بەبێ بەرامبەر. ئەم تێڕوانینە پێی وایە سیستەمی ئابووری هەمیشە پێویستی بە دەستی کارێکی هەرزان یان بێکرێ هەبووە بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکانی ناوماڵ و چاودێری کۆمەڵایەتی، و تەنانەت کاتێک ژنانیش دێنە ناو بازاڕی کاریشەوە، ئەو کارانەی پێیان دەسپێردرێت وەک پەرستاری، پەروەردە و چاودێری، لە ڕووی مادییەوە کەمتر بەهاکەیان دەستنیشان دەکرێت، لە کاتێکدا لە کاتی قەیرانە گەورەکاندا وەک پەتای کۆڕۆنا بە ڕوونی دەرکەوت کە مانەوەی کۆمەڵگا لەسەر شانی ئەم سێکتەرە گرنگانەیە. لێرەوە دەکرێت بپرسین ئایا هێنانەناوەوەی دروشمە لیبڕاڵییەکان بۆ بازاڕی ئازاد، دۆزی ژن بەرەو ڕزگاریی ڕاستەقینە دەبات، یان وەهمێکی ئازادی دروست دەکات کە تێیدا ژنان ناچار دەبن خۆیان لەگەڵ پڕەنسیپەکانی سەرمایەداری و پیاوسالاریدا بگونجێنن و جەستەی خۆیان بەکاڵا بکەن.
لە زۆرێک لە کۆمەڵگا نەریتی و گەشەسەندووەکاندا، ترسی کۆمەڵایەتی لە وشەی فێمینیزم هەیە کە ئەمەش بەهۆی ئەو پێشگریمانە نەرێنییانەی لە دەوروبەری دروست کراون و ئەم ترسە زۆرجار وای کردووە کە تەنانەت چالاکییەکانی داکۆکیکردن لە ژنانیش لە بازنەیەکی سنوورداردا بمێننەوە. بۆ نموونە، زۆرجار لە بۆنە فەرمییەکاندا وشەی ژن دەگۆڕدرێت بۆ چەمکی وەک خانم، یان لەبری خستنەڕووی داواکارییە ڕادیکاڵ و پێکهاتەییەکان، زیاتر جەخت لەسەر لایەنە کولتووری و فۆلکلۆرییەکان وەک جلوبەرگ و ئاهەنگگێڕان دەکرێتەوە. لە ڕوانگەی شیکاریی کۆمەڵایەتییەوە، ئەم گۆڕانکارییە زمانی و فۆرمەڵییە وا دەکات خەسڵەتە نەریتییەکانی ژن پیرۆز بکرێن و پەیوەندییە جێندەرییە باوەکان وەک خۆیان بمێننەوە، بەبێ ئەوەی کێشە ڕاستەقینەکان و ژێرخانە ئابووری و یاساییەکان چاکسازییان تێدا بکرێت. هاوکات، شیکارە فەلسەفییەکانی وەک تێڕوانینی جودیت بەتلەر پیشانمان دەدەن کە جێندەر پێگەیەکی سیمبۆلی و نەزمێکی کۆمەڵایەتییە کە لە ڕێگەی زمان و نۆرمە کولتوورییەکانی ڕۆژانەوە بەسەر تاکدا دەسەپێنرێت و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان زۆرجار پێکهاتە پیاوسالارییەکانی پێش خۆیان دەگۆڕن بۆ ئامرازێک لە خزمەت پاراستنی نەزمی باودا، و لە نێوان تیۆریستەکانیشدا دوو ڕوانگەی جیاواز هەیە، بە جۆرێک شولامیت فایەرستۆن ڕیشەی دوالیزمی جێندەری لە بایۆلۆژی و وەچەخستنەوەدا دەبینێت و پێی وایە پێشکوتنی تەکنەلۆژیا دەکرێت ژن لەم کۆتە بایۆلۆژییە ڕزگار بکات، لە کاتێکدا میشێل بارێت پێی وایە ئەرکەکە گۆڕینی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو گۆڕینی ئەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتیانەیە کە جیاوازییە سروشتییەکان دەگۆڕن بۆ باڵادەستی و ژێردەستەیی.
تەنانەت توێژینەوە هاوچەرخەکانی بواری جێندەر و پێشکوتنە پزیشکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە نێوان ئەناتۆمی فیزیکی جەستە و شوناسی جێندەریدا پەیوەندییەکی حەتمی و ئەبەدی نییە، بەڵکو جێندەر زیاتر بەرهەمێکی کولتووری و کۆمەڵایەتییە و لێرەوە هۆشیاریی جێندەری بابەتێک نییە کە تەنیا تایبەت بێت بە ژنان. تا ئەو کاتەی پیاوانیش لەو پێگەیەی کە سیستەمی نەریتی بۆی دیاری کردوون وەک پێگەی باڵادەستی یان ئەرکی توندوتیژی بەئاگا نەیەنەوە، گۆڕانکاری بنەڕەتی لە پێکهاتەی کۆمەڵگادا ڕوونادات. لە کۆمەڵگادا زۆرجار ئەرکی خۆپاراستن و هۆشیاری تەنیا دەخرێتە سەر شانی ژنان، لە کاتێکدا پێویستە پیاوانیش بەشدار بن لە پرۆسەی پێداچوونەوە و ڕەخنەکردنی پیاوێتیی باودا، چونکە سیستەمە کۆنەکان پیاوانیش نامۆ دەکەن و دەیانکەنە کارەکتەری توندوتیژ؛ بۆیە پەروەردەی هاوچەرخ پێویستی بەوەیە کە کچان و کوڕان بەبێ جیاکاریی نەرێنی و لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتیی هاوبەش گۆڕش بکرێن. وەک دەرئەنجام، کۆتاییهێنان بە قەیرانە کۆمەڵایەتی و جێندەرییەکان بەندە بە گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە دابەشکردنی کار، هێز و بەرپرسیارێتییەکاندا و تائەوکاتەی کارەکانی بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتی و ئابووری لە ژێر سایەی پێکهاتە هیرارکییەکاندا بمێننەوە، یەکسانیی ڕاستەقینە بەدینایەت، چونکە شیکاریی فێمینیستی پێویستی بە یەکگرتنی ڕەهەندەکانی ڕەگەز، چین و ئێتنیک هەیە بۆ تێگەیشتن لە تەواوی ئەو سیستەمانەی پێگەی مرۆڤ کورتدەکەنەوە بۆ ئاستی کاڵا.

كارزان عزيز عەبدولرەحمان

کاتێک لە کۆمەڵگەکەماندا چاوێک بەسەر پرۆسەی هاوسەرگیریدا خشاندن، زۆر جار هۆشی پێویست ناچێتە سەر قووڵایی و قەبارەی ڕاستەقینەی ئەم بڕیارە گەورەیە. خێزان و کەسوکار بە شێوازێکی نەریتی، هاوسەرگیری تەنها وەک ئاهەنگێکی گەورە، گۆڕینی ژوورێک، یان زیادکردنی کورسییەک لەسەر سفرەی ماڵی باوک دەبینن. بەڵام کاتێک سەیری واقیعی تاڵی ئەو ماڵە نوێیانە دەکەین کە پاش چەند مانگێک یان ساڵێک تووشی لەرزین، ناکۆکیی قووڵ و لەبەرپەچبوون دەبن، بۆمان دەردەکەوێت کە کێشەکە زۆر قووڵترە؛ کێشەکە لە نەبوونی تێگەیشتنێکی ڕاستەقینەدایە بۆ چەمکی «سەربەخۆیی خێزانی».
لە ژیانی ڕۆژانەماندا دەبینین کە زۆر جار گەنجان پێش ئەوەی ئامادەیی دەروونی، ئابووری و فیکری تەواویان هەبێت بۆ بەڕێوەبردنی قەڵایەکی سەربەخۆ، دەچنە ناو پرۆسەی هاوسەرگیرییەوە. ئەوان لەڕووی بینراو و فیزیکییەوە خانووێک پێکدەهەنن، بەڵام لە ناوەڕۆک و سیستەمی بڕیارداندا، هێشتا وەک ئەندامێکی سادەی ناو ماڵی باوکیان دەمێننەوە.
یەکەم: خەڵەتاندنی ڕواڵەت؛ جیاوازیی نێوان «نیشتەجێبوون» و «سەربەخۆیی»
یەکەم هەڵەی کوشندە کە لە سەرەتای دروستبوونی خێزانی نوێدا ڕوودەدات، تێکەڵکردنی چەمکی نیشتەجێبوونە لەگەڵ سەربەخۆیی فیکری و دەروونی. کچ و کور کاتێک ماڵی سەربەخۆی خۆیان جیا دەکەنەوە، وای بۆ دەچن کە ئەرکەکە کۆتایی هاتووە و ئەوان ئیتر بڕیاردەری ژیانی خۆیانن. بەڵام لە یەکەم تاقیکردنەوەی قورسدا، یان لە کاتی سەرهەڵدانی بچووکترین کێشەی ناوماڵدا، دەردەکەوێت کە تەلەفۆن بۆ ماڵی باوک یەکەم هانابردنە.
لەم حاڵەتەدا، بچووکترین کێشە، پێش ئەوەی لەنێوان هاوسەرەکاندا بمێنێتەوە و لەسەر مێزی گفتوگۆی تایبەت یەکلایی ببێتەوە، دەگوازرێتەوە بۆ دەرەوە. گواستنەوەی کێشە بۆ دەرەوەی ماڵ، بە مانای هێنانی هێزی دەرەکییە بۆ ناو ژووری نووستن؛ ئەمەش نەک کێشەکە چارەسەر ناکات، بەڵکو درزە بچووکەکە دەکاتە کەلێنێکی گەورە کە ڕۆژ بە ڕۆژ فراوانتر دەبێت.
دووەم: دەستێوەردانی خێزانی لە ژێر پەردەی «دڵسۆزی» و «خەمخۆری»دا
ئەم دۆخە دیاردەیەکی هاوبەشە لە هەردووە ڕەگەزدا، بەڵام لەو کۆمەڵگایانەی کە هێشتا فەزای خێزانیی گەورە و پێکەوەیی تێیاندا باڵادەستە، ڕەهەندی توندتر بەخۆیەوە دەبینێت. دایک و باوک بە ناوی پاکی «دڵسۆزی»، «خەمخۆری» و «شارەزایی لە ژیاندا» دەست دەخەنە ناو وردەکارییەکانی ژیانی تایبەتی هاوسەرەکانەوە.
• لەسێدارەدانی فیکری: لە ژێر ئەم پەردە جوانەدا، ڕێگە بە هاوسەرەکان نادرێت فێری ئەوە ببن کە خۆیان بڕیار بدەن، هەڵە بکەن، و باجی هەڵەکانیان بدەن بۆ ئەوەی پێگەیشتن دروست بێت.
• فشاری سۆزداری: دەستێوەردانەکان هەمیشە بە ڕووکەشی توند نییە، بەڵکو زۆر جار لە ڕێگەی سۆزدارییەوە دەکرێت؛ بە شێوازێک کە هاوسەرەکان ناچار دەبن ملکەچی بۆچوونی دەرەکی بن لە ترسی ئەوەی نەوەک نازناوی «بێوەفا» یان «ناپەروەردە»یان بدرێتە پاڵ.
لە بەرامبەریشدا، لاوازیی هۆشیاریی خودی هاوسەرەکان وا دەکات کە نەتوانن هێڵێکی سوور و ڕوون دابنەن. ئەوان نازانن چۆن سنوورێک لە نێوان ڕێزگرتنی بێپەنای دایک و باوک و پاراستنی سەربەخۆیی تایبەتی ماڵی خۆیاندا دروست بکەن.

سێیەم: جیهانی سەردەم و کاریگەریی تەکنەلۆژیا لەسەر شێوازی پەیوەندییەکان
لە جیهانی ئەمڕۆدا، خێرایی پەیوەندییەکان، سۆشیال میدیا و ئاسانبوونی گەیاندنی زانیاری، ئەم کێشەیەی هێندەی تر قووڵتر کردووەتەوە. لە جاراندا سنووری خێزان کەمێک پارێزراوتر بوو، بەڵام ئێستا بەهۆی پەیوەندیی بەردەوامی تەلەفۆنی و ئۆنلاینەوە، بچووکترین گرژیی نێوان هاوسەرەکان ڕاستەوخۆ دەگاتە دەستی دایک و باوک پێش ئەوەی کێشەکە تەنانەت ساردبێتەوە.
هاوسەرە گەنجەکان لەم سەردەمەدا تووشی جۆرێک لە دووفاقیی دەروونی دبن؛ لەلایەکەوە لەڕووی فیکرییەوە بانگەشەی مۆدێرنیتە و سەربەخۆیی دەکەن، و لەلایەکی تریشەوە لە کاتی تەنگانەدا، تەواوی بڕیارەکانیان دەبەستنەوە بە ڕەزامەندی یان قەناعەتی کەسانی دەرەوەی ماڵەکە. ئەم تێکەڵبوونە بەردەوامە، وەک پەتێکی ناسک وایە کە هێندە ڕادەکێشرێت تا دەپچڕێت.
چوارەم: چۆن دەتوانین قەڵای خێزان لە داڕمان بپارێزین؟
بۆ ئەوەی ماڵی نوێ نەکەوێتە ژێر کاریگەریی داڕمانی بەردەوام، پێویستە هەنگاوی پراکتیکی، عەقڵانی و بوێرانە بگیرێنەبەر:

1. ڕێککەوتنی ناوماڵ و هێڵە سوورەکان: پێویستە هەر لە سەرەتای بنیادنانی ژیانەوە، هاوسەران لەسەر ئەوە کۆک بن کە کام بابەت و کێشە تایبەتە بە خۆیان و کەسی تر بۆی نییە تێیدا بدوێت.
2. چارەسەر لە چواردیواری ماڵدا: هەر کێشە و قەیرانێک، هەرچەندە گەورەش بێت، دەبێت لەسەر مێزی گفتوگۆی هاوبەشی نێوان خۆیان یەکلایی ببێتەوە، نەک بگوازرێتەوە بۆ دەرەوەی ماڵ.
3. پاراستنی سنوری تەندروست: ڕێزگرتن و خۆشەویستی بۆ دایک و باوک ئەرکێکی بنەڕەتییە، بەڵام دەستتێوەردان لە بڕیارە تایبەتەکانی خێزانی نوێ هێڵێکی سوورە؛ تێکەڵنەکردنی ئەم دووانە کلیلی ڕاستەقینەی ئارامییە.
   دەرەنجام
   هاوسەرگیری سەرکەوتوو تەنها بە ئاهەنگ، ڕواڵەت و خانووی گەورە سەرکەوتوو نابێت، بەڵکو پێویستی بە پێگەیشتنی تەواوی دەروونی، سەربەخۆیی فیکری و بوێری لە پاراستنی تایبەتمەندییەکان هەیە. کاتێک هاوسەران فێری ئەوە دەبن کە چۆن قەڵای خێزانەکەیان لە دەستێوەردانی دەرەکی بپارێزن و سنوورەکان بە جوانی ڕابگرن، لەو کاتەدا دەتوانن چاوەڕوانی ئارامی، سەقامگیری و بەردەوامی بن. تەنها لەم ڕێگەیەوە دەکرێت بناغەی داهاتوویەکی تەندروست بۆ خۆیان و نەوەکانی داهاتووش دابنرێت.

هەموومان لەو ساتە تەنیاییانەی کە مێشکمان پڕە لە پرسیار، هەست بەوە دەکەین کە بیرکردنەوەی مرۆڤ و زمانەکەی چ پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان هەیە. بەڵام ئەمڕۆ، کاتێک سەیری میدیای کوردی و جیهانی دەکەم، پرسیارێکی گەورەتر دێتە پێشەوە: ئایا ئێمە هێشتا بە ڕاستی بیر دەکەینەوە، یان میدیا وشەکانی خستووەتە دەممانەوە و وا دەزانین ئەوە بیرکردنەوەی خۆمانە؟
١. کاتێک میدیا دەبێتە “مێشک” دووەم
مێژووی فەلسەفە، لە سۆقراتەوە تا ئەفلاتون، پێی دەوتین بیرکردنەوە “گفتوگۆی نهێنیی دەرون لەگەڵ خۆی”یە. سۆقرات دەیوت: بیرکردنەوە دادگایەکە لە ناوەوەی خۆت. بەڵام کەی میدیا هاتە ناو ئەم دادگایەوە؟ ئەمڕۆ میدیا تەنها ئامرازێکی گواستنەوەی هەواڵ نییە، بەڵکو بووەتە “مێشکێکی کرێ”.
ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە میدیا پێش ئەوەی بیر بکەینەوە، بۆمان دیاری دەکات چی بڵێین. کاتێک سۆشیالمیدیا و کەناڵەکان بە خێراییەک کە ئاگامان لێی نییە وشەکانمان بۆ دەڕێژن، بیرکردنەوە ڕاستەقینەکەمان “دەخنکێت”. ئێمە لە ڕاستیدا قسە ناکەین، تەنها وشەکانی میدیا دووبارە دەکەینەوە. ئەمە ئەوەیە کە ئەفلاتون پێی دەوت “دیالۆگی بێدەنگ”؛ بەڵام ئێستا میدیا ناهێڵێت ئەو بێدەنگییە هەبێت تا ئێمە لەگەڵ خۆمان قسە بکەین.
٢. ئۆگستین و ئەو هەستانەی میدیا ناتوانێت بیانبینێت
قەشە ئۆگستین باسی “کلامی ناوەکی” دەکرد؛ ئەو هەستە قووڵانەی کە وشە شک نابەن بۆ وەسفکردنیان. خۆشەویستی، ئازار، تێڕامان لە مانای ژیان. بەڵام میدیای ئەمڕۆ چی دەکات؟ هەموو شتێک بە “وشە” و “مانشێت” و “لایک” و “شەیر” دەپێوێت.
میدیا هەموو ئەو هەستە قووڵ و بێدەنگانەی مرۆڤ دەچەمێنێتەوە و دەیانخاتە قالبێکی بازرگانییەوە. کاتێک تۆ ئازارت هەیە، میدیا دەیەوێت بە وشەیەک بۆت کورت بکاتەوە تا “کلیک”ێک بۆ ئەو پەیجە بکەیت. میدیا نایەوێت تۆ بێدەنگ بیت، چونکە لە بێدەنگیدا، بیرکردنەوەی ڕاستەقینە دروست دەبێت. میدیا دەیەوێت تۆ بەردەوام قسە بکەیت، تەنانەت ئەگەر قسەکانیشت هیچ مانایەکیان نەبێت.
٣. زمان؛ عەینەکێک یان زیندانێک؟
هومبۆڵت دەیوت زمان عەینەکی جیهانبینیی ئێمەیە. بەڵام ئایا میدیا ئەمڕۆ ئەم عەینەکەی بۆ “ڕەش” نەکردوین؟ کاتێک میدیا بەردەوام وشەی “دڵەڕاوکێ”، “کێشە”، “سیاسەت” و “جەنگ” بەکاردێنێت، ئایا ئێمە دەتوانین بە شێوەیەکی تر بیر بکەینەوە؟
میدیا زمانی ئێمەی “هەژار” کردووە. کاتێک زمان هەژار بوو، بیرکردنەوەش هەژار دەبێت. ئێمە ئێستا لە زیندانێکی زمانییداین کە میدیا دروستی کردووە. وشەگەلێکی دیاریکراو بەردەوام دووبارە دەبنەوە، تا ئەو ڕادەیەی وا هەست دەکەین بیرکردنەوەکانمان لە چوارچێوەی ئەو پەیجانە دەرناچن. ئەمە ڕەخنەی سەرەکیی منە: میدیای ئەمڕۆ نەک تەنها زمانەکەی گۆڕیوین، بەڵکو بیرکردنەوەکانیشی تەم و مژاوی کردووە.
٤. ئایا مێشکی مرۆڤ بۆ میدیا دروست بووە؟
چۆمسکی باسی “ڕێزمانی گشتی” توانای سروشتیی مرۆڤ بۆ زمان دەکات. بەڵام سەیری ئەوە بکەن میدیا چۆن ئەم توانایە “سڕ” دەکات. مێشکی مرۆڤ پێویستی بە پشوو هەیە بۆ ئەوەی بیر بکاتەوە، بەڵام میدیا بە “ژاوەژاو” بۆشاییەکانی مێشکی پڕ کردووەتەوە.
لە کۆتاییدا، کاتێک دەپرسم بیرکردنەوە قسەکردنە یان قسەکردن بیرکردنەوەیە؟ وەڵامەکەم بۆ ئێوە ئەمەیە: ئەگەر میدیا ڕێگەت لێ دەگرێت کە بەبێ دەنگی بیر بکەیتەوە، ئەوا تۆ چیتر بیر ناکەیتەوە؛ تۆ تەنها “بەرهەمی میدیایی”. قسەکردن کاتێک بیرکردنەوەیە کە لە ناخی خۆتەوە بێت، نەک لە ستۆدیۆکانەوە.
بانگەوازێک بۆ خوێنەران: با جارێکیش بێت، بێدەنگ بین. با باوەڕ بەو مانشێتانە نەکەین کە دەیانەوێت مێشکمان کۆنتڕۆڵ بکەن. بیرکردنەوە پێویستی بە زمانە، بەڵام زمانێک کە خۆت دات ڕشتووە، نەک زمانێک کە بۆیان بۆت داتاشیوە. میدیا دەتوانێت هەواڵت پێ بدات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت لە جیاتی تۆ “مانای ژیان” دروست بکات. ئەگەر ڕێگەت نەدەین بیر بکەینەوە، ئەوا بێگومان دەبین بەو بوونەوەرانەی کە تەنها قسە دەکەن، بێ ئەوەی بزانن چی دەڵێن.

نووسینی: کارزان عزیز عبدالراحمن
قوتابی زانکۆ

پێشەکی
پرسیاری “خوا چییە؟” و “بۆچی ئەم چەمکە لە ئەقڵی مرۆڤدا دروست بووە؟” بێگومان دێرینترین و ئاڵۆزترین پرسیارە کە مرۆڤ لە مێژووی هزری خۆیدا ڕووبەڕووی بووەتەوە. ئەمە تەنها پرسیارێکی ئایینی نییە، بەڵکو پرسیارێکی فەلسەفیی قوڵە کە دەیەوێت لە سنوورەکانی بوون و هۆشیاریی مرۆڤ تێبگات. مێژووی فەلسەفە، بە شێوەیەکی گشتی، بەردەوام لە نێوان “سەلماندنی خوا وەک هۆکارێک” و “ڕەخنەگرتن لێی وەک وێنایەکی مرۆیی”دا هاتوچۆ دەکات.
١. فەلسەفەی یۆنانی؛ دەستپێکی گەڕان بەدوای هۆکاردا یۆنانییەکان یەکەم کەسان بوون کە خواپەرستییان لە چوارچێوەی ئەفسانەوە گواستەوە بۆ ناو لۆژیک. ئەفلاتون لە فەلسەفەکەیدا، جیهانی مادی وەک سێبەرێک دەبینێت و “خێرە سەرەکییەکە” وەک مەرجەعی ڕەهای هەموو بوون و جوانییەک دەناسێنێت. لای ئەفلاتون، خوا ئەو سەرچاوە بێخەوشەیە کە ڕۆح پێش هاتنە ناو جەستە ئاشنای بووە.
لە بەرامبەردا، ئەرستۆ بە لۆژیکێکی میکانیکییەوە دەچێتە ناو بابەتەکەوە. ئەو دەڵێت هەر جوڵەیەک لەم گەردوونەدا پێویستی بە هۆکارێکە، و چونکە ناکرێت ئەم زنجیرەیە تا هەتاهەتایە بەردەوام بێت، دەبێت “جوڵێنەرێکی نەجوڵاو” هەبێت. ئەم جوڵێنەرە نەک وەک خودایەکی ئایینی، بەڵکو وەک ئامانجی کۆتایی و کێشکردنێک هەموو بوون بەرەو لای خۆی ڕادەکێشێت.
٢. سەردەمی ڕۆشنبیری و هەوڵەکانی سەلماندن لە سەردەمی مۆدێرندا، دیکارت لە ڕێگەی “کۆجیتۆ”وە (من بیردەکەمەوە، کەواتە من هەم) هەوڵی دا بوونی خوا بسەلمێنێت. ئەو بە لۆژیکێکی سەیر دەڵێت: مێشکی مرۆڤی ناتەواو ناتوانێت چەمکی “تەواوەتی و بێسنووری” دروست بکات، کەواتە دەبێت بوونێکی تەواو (خوا) ئەم بیرۆکەیەی لە مێشکمدا چاندبێت.
بەڵام کانت لە ڕەخنەی ئەقڵی پەتیدا، سنوورێکی بۆ ئەمە دانا. ئەو پێی وایە عەقڵی تیۆری ناتوانێت بوونی خوا بسەلمێنێت یان نکوڵی لێبکات، چونکە خوا لە دەرەوەی سنووری تاقیگەیی و ئەزموونی مرۆڤە. بەڵام کانت لە ڕەخنەی ئەقڵی کردەییدا ڕێگەیەکی تری دۆزییەوە: باوەڕ بە خوا پێویستییەکی ئەخلاقییە. ئەگەر دادپەروەریی کۆتایی نەبێت، ئەوا سیستەمی ئەخلاقی مانای نامێنێت. کەواتە خوا لای کانت، نەک بەڵگەیەکی لۆژیکی، بەڵکو گەرەنتییەکە بۆ مانای ئەخلاقی.
٣. ململانێی سەدەی نۆزدەیەم؛ لە هێگڵەوە تا نیچە هێگڵ خوای وەک “ڕۆحی ڕەها” بینی، کە لە ڕێگەی مێژوو و مێشکی مرۆڤەوە خۆی دەناسێتەوە. بەڵام کیرکەگارد دژ بەم ڕێڕەوە وەستایەوە. ئەو پێی وایە خوا بە لۆژیک نادۆزرێتەوە، بەڵکو پێویستی بە “پەڕینی باوەڕ”ە. واتە کاتێک مرۆڤ لەبەردەم دڵەڕاوکێی بوون و نامۆییدا دەمێنێتەوە، بڕیارێکی ئازایانە دەدات کە باوەڕ بهێنێت.
لە لایەکی ترەوە، نیچە بە وتەی “خوا مردووە”، ڕەخنەیەکی ڕادیکاڵی گرت. مەبەستی نیچە ئەوە نەبوو خوا بە واتای لیتراڵی (ڕاستەوخۆ) مردبێت، بەڵکو مەبەستی ئەوە بوو کە لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا، چیتر خوا وەک بنەمایەکی مێتافیزیکی بۆ واتا بەخشین بە ژیان پێویست نییە. نیچە پێی وایە مرۆڤ خوا وەک قەڵغانێک دروست دەکات بۆ ئەوەی بەرگەی لاوازی و ترسی خۆی بگرێت.
٤. سارتەر و ئازادی ڕەهای مرۆڤ سارتەر لە سەدەی بیستەمدا بە کورتی گوتی: “بوون پێش ماهییەت دێت”. ئەگەر خوا هەبوایە، ماهییەتی مرۆڤ پێشوەختە دیاری دەکرا. بەڵام مرۆڤ سەرەتا دێتە بوون و دواتر خۆی خۆی دروست دەکات. بۆیە ئازادی ئێمە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی خوایەک نییە بڕیارمان بۆ بدات. چەمکی خوا لای سارتەر تەنها پڕۆژەیەکی دەروونییە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە بەرپرسیارێتی و ئازادیی خۆی ڕابکات.
٥. دەرەنجام؛ خوا بۆچی مایەوە؟ لە کۆتاییدا، فەیلەسووفانی شیکاری وەک بێرتڕاند ڕاسڵ بە توندی ڕەخنەیان لە بەڵگەکان گرت و گوتیان باری بەڵگە لەسەر بانگەوازکەرە. بەڵام سەرەڕای ئەم ڕەخنانە، چەمکی خوا هێشتا وەک پێویستییەک ماوەتەوە:
• پێویستی لۆژیکی: وەک هۆکاری یەکەمی بوون.
• پێویستی مێتافیزیکی: وەک بنەمایەکی ڕەها بۆ تەواوەتی.
• پێویستی ئەپیستەمۆلۆژی: وەک ئاماژەیەک بۆ ئەوەی کە ژیان و بەهاکانمان مانایەکی قووڵتریان لە پشتەوەیە.
بە کورتی، خوا لە مێژووی فەلسەفەدا، یان وەک “سەرچاوەی بوون” سەیر کراوە، یان وەک “پڕۆژەیەکی خۆپارێزی” بۆ دابینکردنی مانا. ئەم گفتوگۆیە هێشتا بە کراوەیی ماوەتەوە و هەر مرۆڤێک لە دیدگای خۆیەوە ئەم پرسیارە گەورەیە شیدەکاتەوە.

لە بەشی یەکەمدا باسمان لەوە کرد کە پابلۆ کورد چۆن وەک دیاردەیەک دەرکەوت، بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە: ئەم “سەرنجە” چۆن دەبێتە “سەرمایە”؟ لە ئابووریی دیجیتاڵیدا، سەرنجی بینەر (Attention Economy) دراوی سەرەکییە. پابلۆ کورد تەنها کات بەسەر نابات، بەڵکو ئەو خاوەنی مۆدێلێکی نوێی بازرگانییە کە لەسەر بنەمای بەشداریی ڕاستەوخۆ (Gift & Interaction) بنیات نراوە.
گۆڕینی سۆز بۆ داهات:
سیستەمی دیارییەکانی تیکتۆک (Gifts) لە ڵایڤەکاندا، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە لە پەیوەندیی نێوان هونەرمەند و هەوادار. لە ڕابردوودا بینەر تەنها کڕیاری بەرهەمێک بوو، بەڵام لێرەدا بینەر دەبێتە “بەشداربوو” لە دروستکردنی داهاتی کارەکتەرەکەدا. پابلۆ کورد بە فێربوونی وردەکارییەکانی ئەم سەکۆیە، توانیویەتی ئەم پەیوەندییە سۆزدارییە بکاتە سەرچاوەی داهات.

شکاندنی دیواری نێوان ژیانی تایبەت و گشتی:
ئەوەی پابلۆ کورد جیا دەکاتەوە، تێکەڵکردنی ژیانی ڕۆژانەیەتی لەگەڵ نمایشکردن. ئەو دەزانێت چۆن “تایبەتمەندی” خۆی وەک بەرهەمێک بەکاربهێنێت. ئەمە جۆرێکە لە “شفافیەتی دەستکرد”؛ بینەر هەست دەکات هەموو شتێک دەزانێت، لەکاتێکدا ئەوە تەنها ئەو بەشەیە کە کارەکتەرەکە دەیەوێت نیشانی بدات. ئەمەش فێڵێکی زیرەکانەی میدیاییە بۆ هێشتنەوەی جەماوەر بە پابەندبوو.
متمانەی دیجیتاڵی و کاریگەریی بازرگانی:

کاتێک کارەکتەرێک دەبێتە “ئینفلوێنسەر”، متمانەی هەوادارانی بۆ ئەو دەبێتە گرنگترین ئامرازی مارکێتینگ. براندەکان ئیتر نایانەوێت تەنها ڕیکلامی کلاسیکی بکەن، بەڵکو دەیانەوێت لە ڕێگەی کەسایەتییەکەوە قسە بۆ گەنجان بکەن کە وەک خۆیان بیر دەکاتەوە. پابلۆ کورد نموونەی ئەو کەسەیە کە بووەتە پردی پەیوەندی نێوان بەرهەمەکان و کۆمەڵگەی گەنجان، بەبێ ئەوەی هەست بە “بازرگانیبوونی” ڕیکلامەکە بکرێت.

داهاتووی دیاردەکە و کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەکان

(پاش پابلۆ کورد؛ بەرەو کام ئاڕاستە؟ لێکەوتە کۆمەڵایەتییەکانی ناوبانگی خێرا)

لە کۆتایی ئەم زنجیرەیەدا، پێویستە لەسەر لایەنە قوڵتر و بەردەوامەکانی ئەم دیاردەیە بوەستین. ئایا پابلۆ کورد تەنها سەرەتایەکی نوێیە بۆ نەوەیەک کە دەیانەوێت بە خێرایی ناوبانگ بەدەستبهێنن؟
ململانێی نەوەکان و گۆڕانی بەهاکان:
ئەم جۆرە ناوبانگە ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە لە بەها کلتورییەکانی کۆمەڵگەی کوردی. کاتێک گەنجان پابلۆ کورد وەک “پاڵەوان” یان “کەسایەتی کاریگەر” دەبینن، ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە پێوەرەکانی سەرکەوتن گۆڕاون. چیتر بڕوانامەی ئەکادیمی یان خزمەتی درێژخایەن مەرج نییە بۆ ناوبانگ، بەڵکو “دەرکەوتن و خێرایی” جێگەی گرتووەتەوە.
مەترسییەکانی “ناوبانگی خێرا”:
دیاردەیەک کە بە خێرایی دروست دەبێت، بە هەمان خێرایی دەتوانێت کاڵ ببێتەوە. پابلۆ کورد لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی گەورەدایە؛ چۆن دەتوانێت لە “تڕێندێکی کاتی” ببێتە “دیاردەیەکی بەردەوام”؟ مێژووی میدیا پڕە لەو کەسانەی کە بۆ ساتێک درەوشاونەتەوە و دواتر ون بوون. بەردەوامبوون پێویستی بە نوێگەریی بەردەوام هەیە
ئامۆژگارییەک بۆ نەوەی داهاتوو:
پابلۆ کورد دەبێتە وانەیەک بۆ گەنجانی داهاتوو کە دەیانەوێت هەمان ڕێگا بگرن. ئایا تەنها نمایش بەسە؟ یان دەبێت ناوەڕۆکێکیش هەبێت؟ داهاتووی میدیا لە کوردستاندا ڕوو لە دیجیتاڵبوونی تەواوەتییە. میدیای کلاسیکی (تەلەفزیۆن) ناچارە خۆی لەگەڵ ئەم جۆرە کارەکتەرانەدا بگونجێنێت، چونکە ئەوانن خاوەنی “ئامادەبوونی ڕاستەقینە” لە نێو شەقامی دیجیتاڵیدا.

کۆتایی گشتی:
پابلۆ کورد تەنها گەنجێک نییە لە تیکتۆک، بەڵکو ئاوێنەی گۆڕانکارییەکی قوڵی کۆمەڵایەتییە لە کوردستاندا. ئەو سەلماندی کە دەنگ و ڕەنگی گەنجان چیتر لەلایەن دەزگاکانەوە کۆنتڕۆڵ ناکرێت. بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە: دوای ئەوەی ئەم شەپۆلە تێپەڕی، چی لە دوای خۆی جێدەهێڵێت؟ ئایا پابلۆ کورد دەتوانێت وەک کەسایەتییەکی کاریگەر بمێنێتەوە، یان تەنها یادەوەرییەکی دیجیتاڵی دەبێت؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە کات وەڵامی دەداتەوە.

کێشەی “بازاڕی بچووک” و “کۆمپانیا کلاسیکییەکان”

کێشەی سەرەکی لێرەدا ئەوەیە کە کۆمپانیا گەورەکانی کوردستان هێشتا بە عەقڵییەتی کلاسیکی ڕیکلام دەکەن. ئەوان زیاتر متمانەیان بە ڕیکلامی تەلەفزیۆنی یان ڕیکلامی تەقلیدی هەیە.

بۆشایی متمانە:** کۆمپانیاکان دەترسن لەوەی ناوی براندەکەیان بەو کەسایەتییانەوە ببەستنەوە کە “تڕێندن”، چونکە ترسیان هەیە لە ناوبانگی خێرا و کاردانەوەی نەرێنی کۆمەڵایەتی.

نەبوونی “ئەجێنسی” (Agency) ی پسپۆڕ:
لە کوردستان ئەجێنسییەکی پڕۆفیشناڵ نییە کە توانای ئەم جۆرە کەسانە وەربگێڕێتە سەر “زمانی بازرگانی” بۆ ئەوەی کۆمپانیاکان قەناعەتیان پێ بێنن.

گۆڕینی “سیناریۆ” بۆ “بەرژەوەندی ئابووری”
ئەگەر ئەو کەسە توانای سیناریۆ و دەرهێنانی هەیە، نابێت چاوەڕێی سپۆنسەر بێت، بەڵکو دەبێت خۆی “مۆدێلی بازرگانی” بۆ دروست بکات:
بەرهەمهێنانی ناوەڕۆکی تایبەت (Branded Content):** لەبری ئەوەی چاوەڕێی سپۆنسەر بکات، دەتوانێت سیناریۆکانی خۆی بەجۆرێک دابڕێژێت کە یەکێک لە خزمەتگوزارییە ناوخۆییەکان (وەک خواردن، جلوبەرگ، یان تەکنەلۆژیا) بە ناڕاستەوخۆ تێیدا ڕەنگ بداتەوە.
سەربەخۆیی دارایی لە ڕێگەی “کۆمەڵگە”: لە جیاتی سپۆنسەری گەورە، دەتوانێت پشت بە سیستەمی (Subscription) یان فرۆشتنی بەرهەمی تایبەت بە براندی خۆی ببەستێت. کاتێک خاوەنی هەوادارێکی زۆریت، چیتر پێویستت بە کۆمپانیای دەرەکی نییە، بەڵکو دەتوانیت خۆت بیت بە کۆمپانیا.
پردی نێوان “هونەر” و “بازرگانی”
ئەو کەسەی سیناریۆ و دەرهێنانی دەزانێت، دەبێت ئەم هەنگاوانە بنێت بۆ ئەوەی سپۆنسەر بەلای خۆیدا ڕابکێشێت:

1. داتاکان: پێشکەشکردنی داتای ڕاستەقینە بە کۆمپانیاکان (کێ سەیری دەکات؟ تەمەنیان چەندە؟ کوێ دەژین؟). کۆمپانیا بە ژمارە قەناعەت دەکات نەک بە بینینی ڤیدیۆ.
2. خۆبەراوردکردن: دەبێت دیزاینی بازرگانیی خۆی بگۆڕێت. پێویستە نیشان بدات کە سیناریۆکانی دەتوانێت فرۆشتنی براندێک زیاد بکات.
3. **تیم: ** ئەگەر خۆی دەرهێنەرە، پێویستی بە “بەڕێوەبەرێکی بازرگانی” (Manager) هەیە کە تەنها کاری ڕاکێشانی سپۆنسەر و بەبازاڕکردنی بێت.
   ئایا پێتوایە پابلۆ کورد یان هاوشێوەکانی، دەتوانن لە قۆناغی “کەسایەتی سۆشیاڵ میدیا” تێپەڕن و ببن بە “خاوەن کار” (Entrepreneur)؟

کێشەی “بۆشایی پیشەیی”: بۆچی بەهرەی سیناریۆ بەتەنیا بەس نییە؟

لە جیهانی ئەمڕۆدا، بەهرەی هونەری (Artistic Talent) تەنها ٥٠٪ی هاوکێشەکەیە، ٥٠٪ەکەی تری بەڕێوەبردن و بازاڕسازییە (Management & Marketing). پابلۆ کورد یان هەر کەسێکی تر کە سیناریۆی فیلمی هەیە، ڕووبەڕووی چەند بەربەستێک دەبێتەوە:
کەمیی کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی ناوەڕۆک (Production Houses):**
بەداخەوە، لە کوردستان کەمتر دەزگایەک هەیە کە کار بۆ “دۆزینەوەی بەهرە” بکات. زۆربەی سپۆنسەرەکان تەنها بەدوای “ناوبانگی ئامادە” دەگەڕێن (واتە ئەوانەی ناوبانگیان هەیە، نەک ئەوانەی بەهرەیان هەیە). ئەمە وادەکات ئەو کەسانەی سیناریۆی بەهێزیان هەیە، نەتوانن بچنە ناو سیستەمەکەوە.
نەبوونی “پردی پەیوەندی” (The Missing Link):
کێشەی پابلۆ کورد یان هاوشێوەکانی ئەوە نییە کە “کەس نییە دەستی بگرێت”، کێشەکە ئەوەیە “زمانی گفتوگۆ” لە نێوان خاوەن بەهرە و خاوەن سەرمایەدا جیاوازە.
خاوەن بەهرە** بە زمانی “دابێنین، سیناریۆ، هونەر” قسە دەکات.
خاوەن سەرمایە (سپۆنسەر)** بە زمانی “قازانج، ژمارەی بینەر، ڕیکلام، فرۆشتن” قسە دەکات.
تا ئەو کاتەی کەسێک نەبێت ئەم دوو زمانە یەک بخات، سپۆنسەر ناتوانێت بڕوا بەوە بکات کە خەرجکردنی پارە لەسەر سیناریۆیەک، داهات بۆ ئەو دەگەڕێنێتەوە.
متمانەکردن بە پڕۆژەی گەورە:
سپۆنسەرەکان لە کوردستان زۆر کات لە پڕۆژەی هونەری دەترسن، چونکە تێچووی فیلم یان زنجیرە بەرزە و قازانجی خێرای نییە. ئەوان پێیان باشە پارە لە “ڕیکلامی خێرا” خەرج بکەن نەک لە “بەرھەمی هونەری درێژخایەن”.

چۆن دەست بە گیرانی “پابلۆ کورد” دەکرێت؟ (چارەسەری پراکتیکی)

ئەگەر ئەو کەسە سیناریۆی فیلمی هەیە و بەتوانایە، نابێت چاوەڕێی ئەوە بێت کۆمپانیایەک وەک “خێرخوازی” دەستی بگرێت. دەبێت بەم شێوەیە کار بکات:
کورتە فیلمی وێب (Web Series):
لەجیاتی چاوەڕێی بودجەی زەبەلاح بۆ فیلم، با بە پارەیەکی کەم و کوالێتییەکی بەرز لەسەر تیکتۆک یان یوتیوب دەست بە بەرهەمهێنانی کورتە فیلم بکات. کاتێک بەرهەمەکە بینرا، سپۆنسەر خۆی دێتە پێش.
پێشکەشکردنی “پلانی بازرگانی” (Business Pitch):
کاتێک دەچێت بۆ لای سپۆنسەر، نەڵێت “سیناریۆم هەیە”، با بڵێت “ئەم سیناریۆیە وادەکات براندەکەت بگاتە ٥٠٠ هەزار گەنج”.
بەرهەمهێنانی هاوبەش (Co-Production):
ئەگەر سپۆنسەرێک نابینێت، دەتوانێت لەگەڵ کەسانی تر (وەک وێنەگر یان مۆنتاژکار) بەشداربن و پڕۆژەکە بە هاوبەشی دروست بکەن.
**ئایا پێتوایە لە کوردستاندا ژینگەیەک هەیە کە دەرهێنەر و سیناریۆنووسێکی لاو بتوانێت بەبێ بوونی “واستە” یان “ناسیاوی”، تەنها بە پشت بەستن بە بەهرەی خۆی بێتە پێشەوە؟

خاڵی کۆتایی: لە نێوان “سیمای دیجیتاڵی” و “بەهرەی ڕاستەقینە”
لەکۆتاییدا، پابلۆ کورد تەنها ناوی گەنجێک نییە لەسەر شاشەی مۆبایلەکان، بەڵکو سیمبوڵێکە بۆ گۆڕانکارییەکی گەورە لە جیهانی میدیا و بەهرە لە کوردستاندا. ئەو دەریخست کە “سەردەمی دەرفەتە چاوەڕوانکراوەکان” کۆتایی هاتووە و ئێستا “سەردەمی دەرکەوتنی تاکەکەسییە”.
سەبارەت بەو بەربەستەی کە باسی کرد، واتە
(بوونی بەهرەی سیناریۆ و دەرهێنان لە بەرامبەر نەبوونی سپۆنسەر و دەستگیرۆیی)، ئەوە وانەیەکی گەورەیە بۆ نەوەی نوێ:
دەستگیرۆیی لە دەرگای خەڵکەوە نایەت، بەڵکو لە دەرگای “ئەنجام”ەوە دێت: سپۆنسەرەکان لە کوێوە بێن؟ لەو شوێنەوە دێن کە بینەر هەیە. کاتێک بەهرەیەکت هەیە، مەرج نییە چاوەڕێی کۆمپانیای گەورە بکەیت؛ بەڵکو دەبێت بە دروستکردنی ناوەڕۆکی بەهێز، خۆت ببی بەو پردە بۆ ئەوەی بازرگانەکان ناچار بن بیر لە هاوکاریت بکەنەوە.
سیناریۆ بەبێ پلاتفۆرم تەنها نووسینە: بەهرەی پابلۆ کورد و هاوشێوەکانی لە سیناریۆدا، کاتێک دەبێتە “سەرمایە” کە لەگەڵ دیجیتاڵکردنی تەواوەتی یەکبگرێت. بازاڕی ئەمڕۆ چیتر چاوەڕێی پاڵەوانێکی بێدەنگ ناکات، بەڵکو بەدوای ئەو کەسەدا دەگەڕێت کە دەزانێت چۆن چیرۆکەکەی دەفرۆشێت.
دەرەنجامی کۆتایی:

پابلۆ کورد(paplo kurd) دەبێت بزانێت کە “ناوبانگی خێرا” خاڵی دەستپێکە، نەک خاڵی کۆتایی. ئەگەر بتوانێت ئەو توانایەی لە سیناریۆ و دەرهێناندا هەیەتی، لە ناو ئەو شێوازە نوێیەی میدیا تێکەڵ بکات، ئەوا لە “تڕێندێکی کاتی”ـیەوە دەبێت بە “دەرهێنەرێکی خاوەن براند”.
ئێمە لەبەردەم قۆناغێکداین کە بەهرە بەتەنیا بەس نییە، بەڵکو “بەهرەی بەبازاڕکراو” کلیلی سەرکەوتنە. کۆتایی ئەم چیرۆکە لای پابلۆ کوردە؛ ئایا ئەو وەک کارەکتەرێک دەمێنێتەوە، یان وەک بەرهەمهێنەرێکی داهێنەر خۆی دەسەلمێنێت؟ کات وەڵامی ئەمە دەداتەوە.

کارزان عزیز عبدالراحمن

کاتێک مرۆڤایەتی دەبێتە کەرەستەیەکی دیپلۆماسی

پێشەکی: جوگرافیای خوێن و پێوەری جیاوازی مرۆڤبوون
لە جیهانی هاوچەرخدا، وا وێنا دەکرێت کە مافەکانی مرۆڤ و بەهای گیانی مرۆڤەکان یەکسانن و بەپێی ڕەگەز، نەتەوە یان جوگرافیا ناگۆڕێن. بەڵام واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەت لە هەرێمی کوردستان، پێچەوانەی ئەم بنەما ئەخلاقییەمان پێدەڵێت. کاتێک سەیری دوو ڕووداوی هاوشێوە یان هاوتەریب دەکەین—مردن یان کوژرانی کچێکی کوردی هاوزمانمان لە ڕۆژئاوای کوردستان بەهۆی دەستدرێژی یان جەنگەوە، لە بەرامبەر خنکانی کچێکی گەشتیاری عەرەبی خەڵکی کەربەلا لە سەرچاوەی ئاوی زەڵم—دەبینین کە چۆن دەزگا فەرمییەکان، میدیاکان و تەنانەت کاردانەوەی دامەزراوەیی، تووشی دووڕووییەکی گەورە دەبن.
لێرەوە پرسیارە جەوهەرییەکە سەر هەڵدەدات: ئایا هەموو مرۆڤەکان وەک یەک مرۆڤن؟ یان بەهای مرۆڤبوون لەم ناوچەیەدا بەپێی بەرژەوەندیی دیپلۆماسی، ڕێککەوتنی بازرگانی و هاوسەنگیی هێز لە نێوان پایتەختەکاندا دیاری دەکرێت؟

تەوەرەی یەکەم: تەرمی ڕوقییە وەک پردێکی دیپلۆماسی لە نێوان سلێمانی و بەغداد
کچێکی تەمەن ١١ ساڵانی خەڵکی کەربەلا بە ناوی ڕوقییە لە ئاوی زەڵمدا دەخنکێت. گەڕان بەدوای تەرمەکەیدا ١٠ ڕۆژ دەخایەنێت و دوای دۆزینەوەی، لە مۆنۆمێنتی پارێزگای هەڵەبجەوە بە ڕێوڕەسمێکی شایستە، فەرمی و پڕ لە میدیا بەرەو زێدی خۆی بەڕێدەکرێت. پارێزگاری کەربەلا پەیامی فەرمی دەنێرێت، سوپاسی پارێزگاری هەڵەبجە دەکات و بڕیاری سەردانی فەرمی دەدات.
لێرەدا، دامەزراوەی فەرمی لە کوردستاندا ئەم کارەساتە مرۆییە تەنها وەک ئەرکێکی ئەخلاقی نابینێت، بەڵکو دەیکاتە “پڕۆژەیەکی پەیوەندی گشتی” (Public Relations) بۆ پیشاندانی مرۆڤدۆستیی کورد بە لایەنی عێراقی، بە مەبەستی چاککردنی پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەکان. مرۆڤبوونی ڕوقییە لێرەدا دەبێتە خاڵی کۆکەرەوە، چونکە پشتگیرییەکی سیاسیی لە پشتە؛ ئەو کچە دەربڕی ناسنامەیەکە کە بەغدا و نەجەف و کەربەلای لە پشتە، بۆیە فەرشی سووری بۆ ڕادەخرێت و میدیاکان چرکە بە چرکەی بەڕێکردنی تەرمەکەی دەگوازنەوە.

تەوەرەی دووەم: غەریبیی کچەکەی ڕۆژئاوا؛ کاتێک کوردبوون وەک بێدەسەڵاتی دەبینرێت
لە بەرامبەردا، کاتێک کچێکی ڕۆژئاوای کوردستان (یاخود هەر پارچەیەکی تری کوردستان) دەکوژرێت، غەرق لە خوێن دەکرێت، یان ڕووبەڕووی نادادپەروەری دەبێتەوە، بێدەنگییەکی مەرگبار سەرتاپای دامەزراوە فەرمییەکان و زۆربەی میدیا سێبەرەکان دەگرێتەوە. بۆچی؟ چونکە بەرگریکردن لە کچەکەی ڕۆژئاوا هیچ دەستکەوتێکی دیپلۆماسی بۆ دەسەڵاتدارانی ناوخۆ تێدا نییە. ڕەنگە تەنانەت توڕەکردنی لایەنە ناوچەییەکان یان دەوڵەتە دراوسێکانیشی تێدا بێت.
کچەکەی ڕۆژئاوا نە پارێزگارێکی هەیە لە حەسەکە یان قامیشلۆ کە بتوانێت هاوسەنگیی هێز بگۆڕێت، نە حکومەتێکی فەرمی هەیە لە بەغدا کە شایستە داراییەکانی هەرێم فەراهەم بکات. ئەو تەنها “کوردی بێ‌پشتوپەنایە”. لێرەدا لۆژیکی دەسەڵات نیشانی دەدات کە “هاوسۆزی” تەنها بۆ ئەو کاتانەیە کە قازانجی سیاسی تێدابێت. کچەکەی ڕۆژئاوا دەبێتە قوربانیی “بێدەنگیی پڕۆفیشناڵانە”ی سیستەمێک کە کەرامەتی مرۆڤی کوردی لە پێناو مانەوەی خۆیدا کردووەتە قوربانی.

تەوەرەی سێیەم: فەلسەفەی “ژیانی بەنرخ” و “ژیانی بێبایەخ” لای دەسەڵات
ئەم جیاکارییە فەرمییە ئێمە دەباتەوە سەر ئەو تیۆرییە سیاسییەی کە دەڵێت: دەسەڵات بڕیاردەرە لەسەر ئەوەی کێ شایستەی ئەوەیە پرسەی بۆ بگێڕدرێت و کێش دەبێت لە بێدەنگیدا بمرێت. مەرگی ڕوقییە کرا بە کارەساتێکی نیشتمانی چونکە خزمەتی بە ئەجێندای “پێکەوەژیانی عەرەب و کورد” دەکرد لە ساتەوەختێکی سیاسیی هەستیاردا. بەڵام مەرگی کچەکەی ڕۆژئاوا دەشاردرێتەوە یان بایەخی پێنادرێت، چونکە هۆشیاریی نەتەوەیی و مرۆیی بەئاگا دەهێنێتەوە کە ڕەنگە بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی حیزب لەگەڵ وڵاتانی دراوسێدا بخاتە مەترسییەوە.
ئەمە ترۆپکی نادادپەروەرییە: کاتێک دامەزراوەیەک کە پێی دەوترێت حکومەت یان ئیدارەی خۆجێی، فرمێسکەکانی بەپێی نەتەوە و بەرژەوەندی بپێوێت. هاوسۆزی بۆ منداڵێکی خنکاو ئەرکێکی باڵای مرۆییە، بەڵام کاتێک ئەم هاوسۆزییە تەنها بۆ پێکهاتەیەکی دیاریکراو بێت و بۆ کچە هاوزمانەکەی خۆت لەولای سنوورەوە بێدەنگی هەڵبژێریت، ئیتر ناوی مرۆڤدۆستی نییە، بەڵکو ناوی “بازرگانیی سیاسییە بە فرمێسکەوە”.

ئەنجامگیری: پێویستیی ڕاپەڕینی ویژدانی دژ بە دووڕوویی سیستەم
ئەم ڕووداوانە دەبنە ئاوێنەیەک کە ڕووی ڕاستەقینەی سیستەمی حوکمرانی و میدیایی لە کوردستان پیشان دەدەن. خەڵکی کوردستان هەمیشە بە سروشتی خۆیان مرۆڤدۆست بوون و هاوکاریی هەموو لێقەوماوێکیان کردووە بێ جیاوازی، بەڵام کێشەکە لە “سیاسییکردنی کارەساتەکان” دایە لەلایەن دەسەڵاتەوە.
پێویستە کۆمەڵگەی مەدەنی, ڕۆشنبیران و دەنگە ئازادەکان ئەم نادادپەروەرییە ڕەت بکەنەوە. مرۆڤ لە هەرکوێ بێت، چ لە کەربەلا بێت و چ لە ڕۆژئاوا، پێویستە بە یەک پێوەری ئەخلاقی و مرۆیی سەیر بکرێت. کاتێک دەسەڵات تەرمی کچێک دەکاتە کەرەستەی ڕیکلامی سیاسی و کچێکی تر دەخاتە زبڵدانی بێدەنگییەوە، ئەرکی ئێمەیە کە هاوار بکەین و بڵێین: **”هەموو گیانەکان وەک یەک بەنرخن، و خوێنی هیچ مرۆڤێک لە هیی مرۆڤێکی تر سوورتر نییە.”
————————
١٨/٦/٢٠٢٦
نووسینی: [کارزان عزیز عبدالراحمن ] قوتابی زانکۆ

کامەران عومەر؛ دەنگێک لە ڕەنگ و ڕەسەنایەتیی گۆرانیی کوردی

لەنێو قەرەباڵغی و ژاوەژاوی دنیای هاوچەرخی موزیکدا، هەمیشە شوێنپێی ئەو داهێنەرانە بە زەقی دەمێنێتەوە کە تەسلیمی شەپۆلە خێراکان نابن و ڕەسەنایەتی دەپارێزن. نووسین لەسەر دەنگە ڕەسەنەکان، تەنیا گێڕانەوەی ژیاننامەی کەسی نییە، بەڵکو هەڵدانەوەی لاپەڕەکانی یادەوەری کۆمەڵگەیەکە کە لە ڕێگەی گۆرانییەوە عەشق و خەمەکانی خۆی ناسیوەتەوە. لەم نێوەندەشدا، ئەستەمە باس لە قۆناغە دڵنشینەکانی گۆرانیی کوردی بکرێت و ناوی هونەرمەندێک نەهێنرێت کە بە بێدەنگی هاتووە، بە هێمنی داهێنانی کردووە، و بووەتە بەشێک لە ناسنامەی ڕۆحی گوێگرانی.
هەندێک دەنگ هەن کاتێک گوێبیستیان دەبیت، تەنیا گۆرانی نین کە پێشکەش بە گوێچکەکانت دەکرێن، بەڵکو گەشتێکن بە ناو قووڵایی یادەوەری، عەشق و ڕەسەنایەتیدا. لە مێژووی هاوچەرخی موزیک و گۆرانیی کوردییدا، کامەران عومەر یەکێکە لەو دەنگە دەگمەن و پڕ بەسۆزانەی کە توانیویەتی بۆ چەندین دەیە ببێتە هاوڕێی تەنهایی و کۆکەرەوەی مەیلی دڵی گوێگرانی نەوەیەکی زێڕین. ئەو هونەرمەندێکی خاوەن شێوازە، کە جێپەنجەیەکی نەسرایەوەی لە مێژووی هونەری هاوچەرخدا بەجێهێشتووە؛ بە شێوازێک کە حزووری ئەو لە ناو دڵی خەڵکدا بەستراو نییە بە دەرکەوتنی بەردەوامی میدیاییەوە، بەڵکو بەستراوە بەو ڕەسەنایەتییەی لە کارەکانیدا هەیە.
گەورەبوون لە ژینگەیەکی بنەماڵەیی هونەردۆستدا کە موزیک و شیعر تێیدا بەڕێزەوە سەیر دەکرێت، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کاروانی هونەریی ئەم هونەرمەندە هەبووە. کاتێک باسی کامەران عومەر دەکرێت، ناتوانرێت ئاماژە بە براکەی، هونەرمەندی ناسراو سامان عومەر نەکرێت، کە پێکەوە وەک دوو ستوونی جیاواز خزمەتیان کردووە. ئەوەی جێگەی سەرنجە، ئەم دوو برایە هەرچەندە لە ژێر یەک سەقف و لە یەک کاتدا ڕێگەی هونەرییان گرتەبەر، بەڵام هەریەکەیان توانیان ستایل و قوتابخانەیەکی تایبەت بە خۆیان دروست بکەن؛ سامان بە شێوازە جوڵاو و مۆدێرنەکەی، و کامەران بە ستایلە کلاسیک، مەمکۆژ و پڕ لە مەقامەکەی، بوونە دوو جەمسەری درەوشاوە کە تاموچێژی جیاوازیان بەخشییە گوێگری کورد.
ئەوەی کامەران عومەر لە هاوسەردەمەکانی جیا دەکاتەوە، ئەو وردەکاری و سەلیقە بەرزەیە کە لە هەڵبژاردنی تێکست و ئاوازەکانیدا بەکاریان دەهێنێت، چونکە ئەو قەت نەبووەتە بەشێک لەو شەپۆلە خێرایەی بازاڕ کە تەنیا بۆ کات بەسەربردن گۆرانی بەرهەم دەهێنن. گۆرانییەکانی کامەران لێوانڕێژن لە خەمێکی شەرمن، عەشقێکی پاک و ڕەوانبێژییەکی کوردیی ڕەسەن کە ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو ناخی مرۆڤەوە. کاتێک گوێ لە شاکارەکانی وەک “دوێنێ بیستم”، “بێزارم لێت” یان “نەکەی سەفەر کەی” دەگریت، هەست بە ئاوێتەبوونی دەنگێکی پڕ لە گەروویەکی سروشتی و ئاوازێکی دڵنشین دەکەیت، هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە مەقام لای ئەو تەنیا نمایشکردنی توانای گەروو نییە، بەڵکو گواستنەوەی ڕاستەقینەی هەستەکانە.
ئەم کارامەیی و شارەزاییە وایکرد کە لە کۆتاییەکانی ساڵانی نەوەدەکان و سەرەتای ساڵانی دوو هەزاردا، کە قۆناغێکی زێڕینی گۆڕانکاریی موزیکی کوردی بوو، ئەلبومەکانی کامەران عومەر ببنە وێستگەیەکی گرنگی یادەوەری. ئەلبومی “بێزارم لێت” لە ساڵی ١٩٩٨ و ئەلبومی “مەمکوژە” لە ساڵی ٢٠٠٢، تەنیا کۆمەڵە گۆرانییەک نەبوون، بەڵکو بوونە خەمڕەوێنی نەوەیەک کە لە ناو قەیران و سەختییەکانی ژیاندا، بە دەنگی ئەو ئارامییان دەدۆزییەوە. ئەم بەرهەمانە سەلماندیان کە کاتێک هونەر لەسەر بنەمایەکی جێگیر و ڕەسەن بونیاد دەنرێت، دەتوانێت بەسەر بەربەستی زەمەندا زاڵ بێت و کۆن نەبێت.
لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین کامەران عومەر پاشایەکی بێ تاجی دڵی گوێگرانی ڕەسەنی موزیکە، چونکە ب
ژسەرەڕای تێپەڕینی ساڵانێکی زۆر بەسەر بڵاوبوونەوەی بەرهەمەکانیدا، هێشتا گۆرانییەکانی لە ناو ماڵەکان، ناو ئۆتۆمبێلەکان و کۆڕ و کۆبوونەوەکاندا دەبیسترێنەوە. ئەو بە بێدەنگی و دوور لە جەنجاڵی و ڕیکلامی میدیایی، توانیویەتی پێگەیەکی ئەوتۆ بۆ خۆی مسۆگەر بکات کە مێژووی هونەری کوردی نەتوانێت فەرامۆشی بکات. ناو و دەنگی کامەران عومەر بۆ هەمیشە وەک سیمبولی دڵسۆزی بۆ هونەری ڕەسەن و وەک شایەدحاڵێکی زیندووی عەشق و خەمەکانی مرۆڤی کورد بە بەرزی دەمێنێتەوە.

نووسینی : کارزان عزیز / قوتابی زانکۆ

«هەندێک مرۆڤ تەنها وێستگەیەکن لە ژیانماندا و تێپەڕ دەبن، بەڵام هەندێکی تر دەبنە قیبلەنما و ئاڕاستەی ژیان و داهاتوومان دەگۆڕن. لە نێوان ساڵی ٢٠١١ و تەمەنی مێردمنداڵی لە قۆناغی ٩ی بنەڕەتیدا، من لە پۆلێکدا دانیشتبووم کە تێیدا پیاوێک تەنها زمانی کوردی نەدەوتەوە، بەڵکو بە جێپەنجە و چاکە بێپایانەکانی، ناسنامە و عەقڵی ئێمەی بونیاد دەنا؛ ئەویش مامۆستا بەختیار فاروق بوو.»
مرۆڤ لە کاروانی ژیانیدا ڕەنگە بە وێستگەی جیاوازدا تێپەڕ بێت و کەسانێکی زۆر ببێنێت، بەڵام تەنها کەمینەیەکن ئەوانەی کە مۆرکی خۆیان لەسەر بیرکردنەوە، کەسایەتی و داهاتووی مرۆڤەکە جێدەهێڵن. لەم نێوەندەدا، مامۆستا تەنها گوێزەرەوەی زانیاری نییە، بەڵکو ئەندازیاری ڕۆح و بونیادنەری ناسنامەی قوتابییە. بۆ من، مامۆستا بەختیار فاروق، مامۆستای دڵسۆزی وانەی کوردی، دەقیقەن ئەو ڕووناکییە بوو کە لە قۆناغێکی گرنگی ژیانمدا ڕێگاکەی بۆ ڕووناک کردمەوە.
گەڕانەوە بۆ ساڵی ٢٠١١، بۆ من تەنها گەڕانەوە نییە بۆ دواوە، بەڵکو زیندووکردنەوەی یادەوەرییەکانی قۆناغی ٩ی بنەرەتییە. قۆناغێک کە تێیدا مرۆڤ لە لێواری پێگەیشتندایە و پێویستی بە دەستێکی میهرەبان و عەقڵێکی مەزن هەیە بۆ ئەوەی ئاڕاستەی بکات. مامۆستا بەختیار لەو کاتەدا، تەنها وانەی ڕێزمان و ئەدەبی کوردی پێ نەدەوتین، بەڵکو بە ڕەوشتە بەرزەکەی، بە حیکمەت و بەو چاکە بێپایانەی کە هەیبوو، وانەی ژیان، دڵسۆزی و چۆنێتی پاراستنی زمانی دایکی پێدەوتین. چاکە و کاریگەرییەکانی ئەو لەو سەردەمەدا ئەوەندە قووڵن، کە هەمیشە وەک قەرزێکی مەعنەوی گەورە لەسەر شانم دەمێننەوە و هەرگیز لە یاد ناکرێن.
وانەی کوردی لەلای مامۆستا بەختیار، تەنها کاتژمێرێکی ئاسایی ناو خشتەی خوێندن نەبوو؛ وێستگەیەک بوو بۆ ئاشنابوون بە جوانییەکانی زمان، ناسنامە و کولتوور. ئەو بە شێوازە پڕۆفیشناڵ و پڕ لە وزەکەی، وای دەکرد کڵپەی خۆشەویستی بۆ مەعریفە لە دڵماندا داگیرسێت. ئەوەی ئەو جیا دەکاتەوە، تەنها لێهاتوویی زانستی نەبوو، بەڵکو ئەو دڵسۆزییە بێدەنگە بوو کە لە پشتی هەموو وشە و ئامۆژگارییەکانیدا هەستی پێدەکرا.
ئەمڕۆ، دوای تێپەڕبوونی ساڵانێکی زۆر بەسەر ئەو ڕۆژانەدا، کاتێک سەیری ڕێگای هاتووم دەکەم، دەبینم ئەو تۆوانەی ئەو لە ناخمدا چاندوویەتی بوونەتە بنەمای ڕوانینی من بۆ ژیان و زانست. لێرەوە بە ڕاشکاوی دەیڵێم:
پلە و پۆستە ئەکادیمییەکان هەرچەندە بەرز بن، ناتوانن شوێنی پێگەی مامۆستا بگرنەوە. من ئێستا و لە داهاتووشدا، تەنانەت ئەگەر بگەمە بەرزترین بڕوانامەی زانستی و بڕوانامەی دکتۆراش بەدەستبهێنم، هێشتا هەر بە شانازییەوە خۆم بە قوتابی بەردەستی مامۆستا بەختیار فاروق دەزانم. چونکە دکتۆرا تەنها نازناوێکی ئەکادیمییە، بەڵام “قوتابی مامۆستا بەختیار بوون” ناسنامەیەکی پڕ لە شانازییە بۆ هەمیشە. دروود و ڕێز بۆ تۆ مامۆستا بەختیار فاروق، لە هەرکوێیەک بیت. سوپاس بۆ کاتەکانت، بۆ ماندووبوونت و بۆ ئەو چاکە گەورانەی کە بوونە بەشێک لە بونیادی کەسایەتی من. تۆ هەمیشە لە دڵ و یادەوەریی کچ و کوڕە قوتابییەکانتدا بە بەرزی دەمێنیتەوە. کاتێک ئاوڕ لە ڕابردوو دەدەمەوە، تێدەگەم کە مامۆستا بەختیار تەنها دەقە ئەدەبییەکانی بۆ ڕاڤە نەدەکردین، بەڵکو فێری دەکردین چۆن بە قووڵی لە پشت دێڕەکان بڕوانین و بیر بکەینەوە. ئەو لە قۆناغی ٩ی بنەڕەتیدا، هێزی وشە و نرخی ڕەسەنایەتی لە دەروونی ئێمەدا چاند؛ ڕێگەیەکی پێ نیشانداین کە چۆن لە ڕێگەی زمان و ئەدەبەوە ناسنامەی خۆمان بپارێزین و ببینە خاوەن دیدگایەکی سەربەخۆ لە ژیاندا. ئەم جۆرە لە پەروەردەکردن، تەنها ئەرکێکی وەزیفی نەبوو، بەڵکو پەیامێکی پیرۆزی مرۆڤایەتی بوو کە ئەو بە لێهاتوویی و دڵسۆزییەکی بێوێنەوە پێشکەشی دەکردین.
ئەو جاکە و کاریگەرییە گەورەیەی ئەو لەسەر ژیانی من جێی هێشتووە، تەنها لە چوارچێوەی پۆل و ساڵێکدا قەتیس نابێت، بەڵکو وەک ڕووناکییەک وایە کە هەمیشە لەگەڵمدا گەشە دەکات. هەر هەنگاوێکی سەرکەوتن کە لە ژیانی ئەکادیمی و پیشەیی خۆمدا بینێم، بەشێکی پشک و ماندووبوونی مامۆستا بەختیاری تێدایە. لێبڕان و دڵسۆزیی ئەو بووەتە سەرمەشق و ئیلهامبەخشم، بۆ ئەوەی لە هەر شوێنێک بم، بە هەمان ڕۆحیەتی ئەوەوە خزمەت بکەم و هەمیشە بە وەفاداری بۆ ئەو مێژووە جوانە بمێنمەوە کە ئەو بۆی نەخشاندین.
لەکۆتاییدا: مامۆستا بەختیار فاروق بۆ من تەنها ناوێک نییە لە لاپەڕەکانی ڕابردوودا، بەڵکو ڕێبەرێکی ڕۆحی و زانستییە کە ئاڕاستەی ژیانی منی گۆڕی. مرۆڤە مەزنەکان بە جێپەنجە و کاریگەرییەکانیان دەناسرێنەوە، و کاریگەریی تۆش لەسەر من، نە بە تێپەڕبوونی ساڵان کاڵ دەبێتەوە و نە بە بەدەستهێنانی بەرزترین بڕوانامەکان کۆتایی دێت. من هەمیشە وەک ئەو قوتابییەی ساڵی ٢٠١١ی قۆناغی ٩ی بنەڕەتی دەمێنمەوە کە بە سەرسامییەوە لە بەردەم گەورەیی و دڵسۆزیتدا وەستابوو. لێرەوە، بەوپەڕی شانازی و وەفادارییەوە، سەری ڕێز و نەوازش بۆ تۆ و بۆ ئەو جاکە بێپایانەت نەوی دەکەم؛ تۆ هەمیشە منارەیەک دەبیت بۆ ڕووناککردنەوەی بیر و ڕۆحم، و ناوت لە دڵمدا بە نەمری دەمێنێتەوە.

نووسینی : کارزان عزیز عبدالراحمن / قوتابی زانکۆ

 سستمی شێواوی هاوسۆزی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا

کاتێک کچێکی ڕۆژئاوای کوردستان ڕووبەڕووی نادادپەروەری بووەوە و ئەشکەنجە درا، تەواوی شەقامی کوردی، لە زاخۆوە تا خانەقین، وێڕای میدیاکان و لایەنە سیاسییەکان هاتنە دەنگ. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوونە سەکۆی هاوسۆزی و هەمووان هاواریان بۆ پاراستنی شکۆی مرۆڤ و ژن دەکرد. ئەو شەپۆلە نیشتمانی و مرۆییە، نیشانەی زیندوێتیی ویژدانی گشتی بوو. بەڵام کاتێک هەمان دڕندەیی، بە شێوازێکی جەرغبڕتر و لەسەر خاک و ماڵی خۆمان، بەرامبەر هاووڵاتییەکی باشوور بە ناوی (حەمە ڕەش) ئەنجام دەدرێت، بێدەنگییەکی سەیر و بکوژ باڵ بەسەر شەقام و میدیاکاندا دەکێشێت!

(حەمە ڕەش) تەنها لێدانی بەرنەکەوت، بەڵکو بەپێی ئەو زانیاری و ڤیدیۆیانەی بڵاوبوونەتەوە، لە ژێر سێبەری ترس و چەکدا، غەدر لە پیاوەتی و کەرامەتی کرا؛ سووکایەتییەک کە مرۆڤ ناتوانێت تەنانەت سەیری دیمەنەکانیشی بکات. پرسیارە جەوهەرییەکە لێرەدا ئەوەیە: بۆچی ویژدانی کۆمەڵگەی ئێمە بەسەر کەیسەکاندا دابەش دەبێت؟ بۆچی هاوسۆزییەکانمان “مەنتیقێکی جوگرافی یان حزبی و دەستەگەری”یان بەسەردا دەسەپێت؟

ئەم بێدەنگییە ترسناکەی بەرامبەر کەیسی (حەمە ڕەش) دەبینرێت، چەند ڕاستییەکی مەترسیدار دەسەلمێنێت:

• ترس لە هێز و چەک: کاتێک تاوانەکە لە ناوخۆدا و لە لایەن کەسانێکەوە دەکرێت کە پشتئەستوورن بە دەسەڵات یان چەک، میدیا و لایەنەکان چاوپۆشی لێدەکەن و خۆیانی لێ لادەدەن، چونکە هاوسۆزی دەربڕین لێرەدا باجی هەیە.

• کاڵبوونەوەی چەمکی هاوڵاتیبوون: ئێمە هێشتا نەبووینەتە کۆمەڵگەیەک کە کەرامەتی مرۆڤ وەک یەکەیەکی پیرۆز و یەکسان سەیر بکات، بێ گوێدانە ئەوەی قوربانییەکە کێیە و سەر بە چ چین و توێژێکە.

• میدیای ئاڕاستەکراو: سەکۆ میدیاییەکان زۆرجار ڕووداوەکان بۆ ململانێی سیاسی بەکاردەهێنن؛ ئەگەر ڕووداوێک خزمەت بە ئەجێندایەکی دیاریکراو نەکات، پشتگوێ دەخرێت، تەنانەت ئەگەر گەورەترین تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیش بێت.

ئەگەر بێدەنگی لەسەر شکاندنی کەرامەتی (حەمە ڕەش) بەردەوام بێت، ئەمە دەبێتە گڵۆپی سەوز بۆ هەر توندوتیژی و پێشێلکارییەکی دیکە. شکۆ و کەرامەتی مرۆڤی کورد نابێت بکرێتە قوربانیی بەرژەوەندیی هێزەکان؛ ئەوەی بەرامبەر ئەو هاووڵاتییە کرا، برینێکە لە جەستەی تەواوی ئەم کۆمەڵگەیە و بێدەنگبوون لێی، شەریکبوونە لە تاوانەکەدا.

کارزان عزیز عبدالراحمن

لە جیهانی ئەمڕۆدا کە “تیکتۆک” بووەتە گەورەترین شانۆ بۆ نمایشکردنی خود، ناوی “پابلۆ کورد” وەک یەکێک لە کارەکتەرە هەرە پڕباسی نێو ئەم سەکۆیە دەردەکەوێت. ئەو تەنها بەکارهێنەرێکی ئاسایی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتی مۆدێلێکی نوێ لە “ناوداریی دیجیتاڵی” دەکات کە لە دەرەوەی چوارچێوەی میدیای کلاسیکی و ڕێسا تەقلیدییەکانی هونەر گەورە بووە.
١. ستایلی جیاواز و دروستکردنی “براند”ی کەسی
پابلۆ کورد توانیویەتی لە ڕێگەی ستایلی دەرکەوتنی (قژ، جلوبەرگ، و نازناوەکەی) جۆرە ناسنامەیەکی بینراو بۆ خۆی دروست بکات. لە جیهانی تیکتۆکدا، “جیاوازی” یەکەمین هەنگاوی سەرکەوتنە. ئەو بە تێکەڵکردنی شێوازێکی مۆدێرن لەگەڵ ڕەفتارە سادە و گەنجانەکانیدا، توانیویەتی سەرنجی نەوەی نوێ ڕابکێشێت کە بەردەوام بەدوای شتی “نوێ و جیاواز”دا دەگەڕێن.
٢. سیمیۆتیکای ڵایڤ و کارلێکی ڕاستەوخۆ
نهێنیی جەماوەریبوونی پابلۆ کورد لە “ڵایڤەکانیدایە”. ئەو بە بەشدارییە بەردەوامەکانی لە کێبڕکێ (Matches) و گەیمە ئەلیکترۆنییەکان، پردێکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بینەر دروست کردووە. ئەم کارلێکە ڕاستەوخۆیە (Direct Interaction) وای کردووە هەوادارانی هەست بکەن کە ئەو تەنها “ئەستێرەیەکی سەر شاشە” نییە، بەڵکو هاوڕێیەکی نزیکیانە کە دەتوانن لە هەمان ساتدا قسەی لەگەڵ بکەن و کاردانەوەی هەبێت. ئەمە ئەو خاڵەیە کە میدیای کلاسیک (تەلەفزیۆن و ڕادیۆ) لێی بێبەشن.
٣. گۆڕانی چەمکی ناوبانگ (لە ماناوە بۆ نمایش)
پابلۆ کورد گوزارشتە لە نەوەیەک کە دەیانەوێت لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکان خۆیان بناسێنن. ئەو نیشانی دا کە “ناوبانگ” چیتر پێویستی بە بڕوانامە یان پشتگیری دەزگایەکی گەورە نییە؛ تەنها مۆبایلێک و ستایلێکی سەرنجڕاکێش بەسە بۆ ئەوەی ببیتە تڕێند. ئەمە جێگەی تێڕامانی سۆسیۆلۆژییە؛ چۆن “سادەیی لە قسەکردن” و “گەمە” دەبنە بنەمایەک بۆ دروستکردنی سوپایەک لە شوێنکەوتوو؟
٤. پابلۆ کورد وەک دیاردەیەکی کلتوری
ئەگەرچی ڕەخنەگرانی هونەر و کلتور ڕەنگە ئەم جۆرە ناوبانگە بە “کاتی” یان “سەتحی” بزانن، بەڵام ناتوانرێت نکۆڵی لە بوونی بکرێت. پابلۆ کورد توانیویەتی ببێتە بەشێک لە “کولتوری پۆپ” (Pop Culture) لای گەنجانی کورد. ئەو دەزانێت جەماوەرەکەی چییان دەوێت: کاتبەسەربردن، پێکەنین، و کەمێک لەو هیجانەی کە لە کێبڕکێی ڵایڤەکاندا هەیە.

٥. بەردەوامی و گونجاندن لەگەڵ گۆڕانکارییەکان
لە ئێستادا، پابلۆ کورد تەنها وەک “تڕێندێکی کاتی” نەمایەوە، بەڵکو بە بەردەوامیبوونی لە چالاکییەکانی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تیکتۆک، سەلماندی کە دەزانێت چۆن پارێزگاری لە جەماوەرەکەی بکات. ئەو بەردەوامە لە ئەنجامدانی ڵایڤە پڕبینەرەکانی و بەکارهێنانی تایبەتمەندییە نوێیەکانی سەکۆکە بۆ زیاتر نزیکبوونەوە لەو ژینگەیەی کە تێیدا گەورە بووە. ئەم بەردەوامییە نیشانەی ئەوەیە کە پابلۆ کورد تێگەیشتنێکی باشی بۆ “ئەگۆریتم”ەکانی تیکتۆک و دەروونناسیی بینەری کورد هەیە، ئەمەش وای کردووە پێگەی خۆی وەک یەکێک لە کارەکتەرە کاریگەرەکان (Influencers) بپارێزێت.

کۆتایی:
پابلۆ کورد تەنها چیرۆکی سەرکەوتنی گەنجێک نییە لە تیکتۆک، بەڵکو پەنجەرەیەکە بۆ بینینی داهاتووی میدیا. داهاتوویەک کە تێیدا “کارەکتەر” و “نمایش” ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن و سنوورەکانی نێوان ناسراو و بینەر تادێت کاڵتر دەبنەوە.

نووسینی: کارزان عزیز / قوتابی زانکۆ

پێشەکی
ئەگەر کەرتی تەندروستی لە جیهانی مۆدێرندا وەک پیرۆزترین کایەی مرۆیی سەیر بکرێت، ئەوا لە کوردستاندا ئەم کایەیە بووەتە یەکێک لە قێزەونترین مەیدانەکانی چەوساندنەوە و بازرگانی بە ژیانی خەڵکەوە. ئەو کارەساتەی دەرهەق بە غەزاڵی پێشمەرگە کرا، تەنها هەڵەیەکی کارگێڕی نەبوو، بەڵکو پەردەی لەسەر ڕووی ڕاستەقینەی سیستەمێک لادا کە تێیدا لایەنی مرۆیی لەنێوان دوو بەرداشی مەترسیداردا ورد دەکرێت: چەتەیی گیرفان‌بڕین و ڕقی ئایدۆلۆژی.
بایۆپۆلەتیک و “ژیانی ڕووت”
لێرەدا پێویستە ئاماژە بە چەمکی (Bare Life) یان “ژیانی ڕووت” بکەین کە فەیلەسوف (جۆرجیۆ ئەگامبێن) وەک تیۆرییەکی سیاسی باسی دەکات. غەزاڵ لە ساتەوەختی برینداربوونی و ڕەتکردنەوەی لە لایەن نەخۆشخانەوە، لە “هاووڵاتییەکی خاوەن ماف”ەوە گۆڕدرا بۆ جەستەیەک کە هیچ یاسایەک نایپارێزێت. کاتێک نەخۆشخانە دەبێتە بڕیاردەر لەسەر ئەوەی کێ بژیت و کێ بمرێت لەسەر بنەمای ئینتیما و ئایدۆلۆژیا، ئیتر ئێمە لەبەردەم دامەزراوەیەکی تەندروستیدا نین، بەڵکو لەبەردەم دادگایەکی سۆڤێرانەی سیاسی و ئایدۆلۆژیداین کە “سزای لەسێدارەدان” بەسەر بریندارەکاندا دەسەپێنێت.
هاوپەیمانیی سەرمایەداریی چەتە و ئیسلامی سیاسی
نەخۆشخانە ئەهلییەکانی کوردستان، کە زۆربەیان لەژێر سێبەری حزب و کۆمپانیا زەبەلاحەکانەوە بەڕێوە دەبرێن، ئیتر لە ناوەندی چارەسەری دەرچوون و بوون بە مۆڵی بازرگانی. لێرەدا مرۆڤ وەک نەخۆش سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک “کڕیار” مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. هەر لە ساتەوەختی چوونە ژوورەوە، لۆژیکی پزیشکی جێگەی خۆی بۆ لۆژیکی ژمێریاری چۆڵ دەکات.
ئەوەی لە نەخۆشخانەی (بەخشین) بەرامبەر بە غەزاڵ کرا، سەلماندی کە چەتەیی ئابوری تەنها لایەنێکی کێشەکە نییە، بەڵکو لایەنە مەترسیدارەکە ئەوەیە کە ئەم ناوەندانە خەریکن دەبنە “سەنگەری ئایدۆلۆژی”. کاتێک نەخۆشخانەیەک لەسەر بنەمای ئایینی بڕیار لەسەر وەرگرتنی بریندارێک دەدات، سوێندی پزیشکی (Hippocratic Oath) دەگۆڕێت بۆ سوێندی تاوانکاری و تۆڵەکردنەوەی سیاسی.
تیرۆری دووفاقە: درۆن و دۆگما
غەزاڵ دووجار بووە قوربانی؛ جارێک جەستەی بە ئاگر و ئاسنی درۆنەکان خوێناوی کرا، و جارێکی تریش بە بایکۆتی مرۆیی و پزیشکی لەناو شاردا تیرۆر کرا. وەرنەگرتنی کچە پێشمەرگەیەک تەنها لەبەر ناسنامە فکرییەکەی، جەریمەیەکی ڕێکخراوە. ئەمە ئەو پۆینتەیە کە تێیدا “ئیسلامی سیاسی” و “سەرمایەداریی چەتە” یەکدەگرن هەتا هەر دەنگێکی ئازاد کە لەدەرەوەی زۆنی پیرۆزییەکانی ئەوان بێت، ڕەوانەی گۆڕستانی بکەن. وەرنەگرتنی غەزاڵ، بەردەوامیی هەمان ئەو درۆنە بوو کە جەستەی پێکا؛ یەکەمیان بۆ تێکشکاندنی جەستە و دووەمیان بۆ کوشتنی ئومێدی ئازادی.
ئەنجامگیری
ئەم فاجیعەیە دەبێت ببێتە زەنگێکی مەترسی بۆ ویژدانی گشتی. بێدەنگی لەسەر ئەم ڕەفتارە فاشیستییانەی کەرتی تەندروستی، ڕێگەخۆشکردنە بۆ ئەوەی لە داهاتوودا هەر یەکێک لە ئێمە لەسەر بیروڕاکانمان لەبەردەم دەرگای نەخۆشخانەکاندا جێبهێڵرێین. پێویستە کایەی پزیشکی لە هەژموونی حزب و ئایین دابماڵرێت، ئەگەرنا “مرۆڤ” لەم وڵاتەدا تەنها دەبێتە ژمارەیەکی بێبایەخ لە دەفتەری ژمێریاریی کۆمپانیاکان و گیرفانی دۆگماکاندا.

کارزان عزیز عبدالراحمن / خوێندکاری زانکۆ

ئاوێنەی نیل لە شەقامەکانی کوردستاندا.

ڕوونکردنەوەی ناونیشان

مەبەست لە “ئاوێنەی نیل” ئەوەیە کە ڕۆمانی سینۆهە، کە لە کەنارەکانی ڕووباری نیلەوە سەرچاوەی گرتووە، وەک ئاوێنەیەک وایە. کاتێک سەیری ڕووداوەکانی ٣٠٠٠ ساڵ پێش ئێستای میسر دەکەین، لە ڕاستیدا سەیری ڕوخساری مرۆڤایەتی دەکەین لە هەموو سەردەمەکاندا. ئاوێنەکە پێمان دەڵێت کە سروشتی مرۆڤ (تینوێتی بۆ دەسەڵات، ترس لە گۆڕانکاری، و ململانێی ئایدیۆلۆژی) نەگۆڕە.
لە ڕووی سیاسییەوە: وەک چۆن لە میسردا ململانێی “پەرستگای ئامۆن” و “شۆڕشی ئەتۆن” هەبوو، لە شەقامەکانی ئێمەشدا ململانێی نێوان سیستەمی کلاسیک و بیرۆکەی نوێخوازی بەردەوامە.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە: ئەو جیاوازییە چینایەتییەی سینۆهە لە میسر دەیبینی، ئێستا لە گەڕەکەکان و بازاڕەکانی کوردستاندا بە ڕوونی هەستی پێ دەکرێت.

ئاوێنەی نیل لە شەقامەکانی کوردستاندا.
بەرگی یەکەمی ڕۆمانی سینۆهە، کە لەلایەن مایکڵ واڵتاری نووسراوە، تەنها گێڕانەوەی ژیانی پزیشکێک نییە، بەڵکو گەشتێکی قووڵە بۆ ناو ناخی مرۆڤ و هەڵکشان و دابەزینی شارستانییەتەکان. ئەم بەرگە بناغەی هەموو ئەو ڕووداوانە دادەڕێژێت کە دواتر سینۆهە و میسر دەگۆڕن.

لێرەدا خوێندنەوەیەکی گشتی بۆ ناوەرۆک و ڕەهەندەکانی بەرگی یەکەم دەخەینە ڕوو:
１. سەرەتا و نامۆیی (منداڵە ناو سەبەتەکە)
چیرۆکەکە بە دۆزینەوەی سینۆهە لە ناو سەبەتەیەکدا لەسەر ڕووباری نیل دەست پێدەکات. ئەم سەرەتایە ئاماژەیەکی ڕەمزییە بۆ “نامۆیی”؛ سینۆهە لە بنەڕەتەوە نازانێت کێیە و خەڵکی کوێیە. ئەم نادیارییەی ڕەچەڵەک، وای لێدەکات لە تەواوی ژیانیدا وەک “چاودێرێک” بمێنێتەوە نەک وەک کەسێکی سەر بە چینێکی دیاریکراو.

٢. فێربوون و نادادی کۆمەڵایەتی
سینۆهە لە لای باوکی (سێنمۆت) فێری پزیشکی دەبێت. لەم بەرگەدا، ئێمە جیاوازییە چینایەتییە تۆقێنەرەکانی میسر دەبینین. سینۆهە دەچێتە “ماڵی مردووان” بۆ فێربوونی توێکاری، لەوێ تێدەگات کە تەنانەت لە مردنیشدا مرۆڤەکان یەکسان نین؛ دەوڵەمەندەکان بە باشترین شێوە مۆمیا دەکرێن و هەژارەکان فڕێ دەدرێنە ناو نیل. ئەم ئەزموونانە یەکەمین چەخماخەی گومان و پرسیار لە ویژدانی سینۆهەدا دروست دەکەن.
٣. ئاشنایەتی لەگەڵ دەسەڵات (هۆرێم هێب و ئەخناتۆن)
لەم بەرگەدا سینۆهە لەگەڵ دوو کارەکتەری سەرەکی ئاشنا دەبێت کە دواتر مێژووی میسر دەگۆڕن:
هۆرێم هێب: سەربازێکی تینووی دەسەڵات و ناوبانگ، کە نوێنەرایەتی “هێزی شمشێر” دەکات.
ئەمینۆفیسی چوارەم (ئەخناتۆن): شازادەیەک کە دواتر دەبێتە فیرعەون و دەیەوێت ئایینی یەکتاپەرستی (ئەتۆن) بسەپێنێت، کە نوێنەرایەتی “خەیاڵ و ئایدیۆلۆژیا” دەکات. سینۆهە لە نێوان عەقڵی ساردی هۆرێم هێب و خەونە مەحاڵەکانی ئەخناتۆندا دەمێنێتەوە.
٤. کەوتنی گەورە: تەڵەی “نێفێر نێفێر نێفێر”
یەکێک لە گرنگترین و کاریگەرترین بەشەکانی بەرگی یەکەم، پەیوەندی سینۆهەیە لەگەڵ ژنە جوانی فێڵباز “نێفێر نێفێر نێفێر”. ئەم ئافرەتە دەبێتە هۆی ئەوەی سینۆهە هەموو سەروەت و سامانی باوکی و تەنانەت گۆڕی دایک و باوکیشی بفرۆشێت و لە کۆتاییدا هیچی بۆ نەمێنێتەوە.
پەیامی ئەم بەشە: نیشاندانی لاوازیی مرۆڤە لە بەردەم ئارەزووەکانیدا. سینۆهە لێرەدا هەموو شتێک لەدەست دەدات و دەگاتە “سفر”، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی لە میسر هەڵبێت و گەشتە گەورەکانی بۆ جیهان دەست پێ بکات.
٥. کارەکتەری “کاپتا”: چاوی ڕاستی
کاپتا، کە کۆیلەی سینۆهەیە بەڵام لە ڕاستیدا هاوڕێ و ڕاوێژکاریەتی، یەکێکە لە جوانترین کارەکتەرەکان. ئەو نوێنەرایەتی “عەقڵی پراکتیکی” و “بەرژەوەندی” دەکات. کاپتا هەمیشە سینۆهە لە خەیاڵە فەلسەفییەکانی دەهێنێتە خوارەوە بۆ ناو واقیع.

خاڵە فەلسەفییەکانی بەرگی یەکەم:
مرۆڤ ناگۆڕێت: نووسەر لەم بەرگەوە دەست پێدەکات بە چەسپاندنی ئەو بیرۆکەیەی کە سروشتی مرۆڤ (چاوچنۆکی، خۆشەویستی، جەنگ، دەسەڵاتخوازی) لە هەموو سەردەمەکاندا وەک یەکە.
بێهودەیی ژیان: سینۆهە لەم بەرگەدا دەگاتە ئەو بڕوایەی کە هەوڵدانی مرۆڤ بۆ گۆڕینی جیهان زۆرجار بە شکست کۆتایی دێت، وەک چۆن خەونەکانی ئەخناتۆن دەبنە هۆی وێرانی.
پزیشکی وەک ناردن: سینۆهە دەبینێت کە زانست (پزیشکی) زۆرجار لە خزمەت دەسەڵاتدایە نەک خەڵک، ئەمەش دەبێتە کێشەیەکی ویژدانی گەورە بۆی.

ئەگەر بەشێوەیەكی گشتی راگەیاندن بریتیی بێت لە گواستنەوەی هەواڵ و زانیاری و بیروبۆچوون بۆ جەماوەر، ئەوا راگەیاندنی تایبەتمەند، بریتییە لە گواستنەوەی زانیارییەكان و بیروبۆچوونەكان لە بوارێكی دیاریكراودا بۆ جەماوەرێكی دیاریكراو. بە واتایەكیتر، راگەیاندنی تایبەتمەند، گوزارشتێكی تایبەتە لە بوارێكی زانیاری و رەنگدانەوەی دابەشبوونی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەیە.
لە ئێستادا بەهۆی پێشكەوتنەكانی تەكنەلۆژیا و زانستی نوێ و فراوانبوونی پانتایی زانیاریی لە تەواوی بوارەكانی ژیاندا، هەروەها دابەشبوونی بوارەكان بۆ بەشی وردتر و بوونی خواستەكان لەسەر زیاتر وردی لە بابەتەكان، تایبەتمەندبوونی كردووەتە پێویستیی قۆناغەكە بە تایبەت لەراگەیاندندا.
راگەیاندنی تایبەتمەند بۆچی؟
فراوانبوونی بازنە رۆشنبیرییەكان و زیاتربوونی پانتایی زانست و كرانەوە بەردەوامەكانی كۆمەڵگە جیاوازەكان بە رووی بوارە جۆراوجۆرەكانی زانیاریدا، شارەزابوونی كۆمەڵگەی بەدواداهات لە زانست و زانیارییە گشتییەكاندا، ئێستا بەهۆی بوونی هۆكارە زۆر و زەوەندەكانی گەیاندنی زانیاریی، هەموو تاكێكی كۆمەڵگە پڕە لە زانیاریی جۆراوجۆر، بە جۆرێك وایلێهاتووە وەرگر بە هەموو زانیارییەك رەزامەند نابێت و خواستی زانیاریی زیاتر و وردتر دەكات.
وەرگری ئێستا بایەخ بەتایبەتمەندیی دەدات، سەرقاڵبوونی تاكەكان و جەنجاڵبوونی ژیان وایكردووە بابەتە گشتی و درێژدادڕەكان خواستیان لەسەر كەم بێتەوە، جەختكردنەوە لە بوارێكی دیاركراودا و وردبوونەوە لەوبوارەدا خواستی زیاتر لەسەربووە و راگەیاندنی تایبەتمەندی بەرهەمهێناوە.
تایبەتمەندیی راگەیاندنی تایبەتمەند
سەرباری ئەوەی راگەیاندنی تایبەتمەند، تایبەتمەندیی راگەیاندنی گشتی هەیە، لە هەمان كاتیشدا چەند تایبەتمەنییەكی تایبەت بەخۆی هەیە، لەوانە: راگەیاندنی تایبەتمەند بە جۆرێكی وردی راگەیاندن دادەنرێت، چونكە زانیاریی ورد و تایبەت پێشكەش بە وەرگرەكانی دەكات، لەگۆشەنیگای جیاوازەوە رەهەندەكانی ئەو بابەتە شی دەكاتەوە و دەچێتە قوڵاییەوە، ئەمەش وادەكات جەماوەرێكی زیاتری لەدەور كۆ ببێتەوە، مینبەرێك بێت بۆ كۆكردنەوەی زۆرترین هزر و بیرە جیاوازەكان، كاتێكیش بیروهزرەكان گەشە دەكەن دەبنە هۆی بەرهەمهێنانی كۆ زانیاریی و داهێنان، دواتریش پانتایی نەزانین بەرتەسك دەبێتەوە و كۆمەڵگە لە قۆناغی تینوێتی زانینەوە بۆ قۆناغی گەشەكردن دەگوازێتەوە، كۆمەڵگەش قۆناغی گەشەكردنی كلاسیك جێدەهێڵێت و بەرەو قۆناغی پێشكەوتن هەنگاودەنێت و پەیدابوونی پسپۆڕی لەسەرجەم بوارەكان دێتە ئاراوە.
وەرگری راگەیاندنی تایبەتمەند
وەرگری راگەیاندنی تایبەتمەند دەكرێت وەرگرێكی گشتی بێت، لە هەمان كاتدا راگەیاندنی تایبەتمەند لەهەر بوارێكی دیاریكراودا وەرگری تایبەت بە خۆی هەیە، كۆمەڵە وەرگرێكی دیاریكراون لەناو وەرگری گشتیدا بایەخ بە بوارێكی تایبەت دەدەن، بۆ نموونە هەروەك مەرج نییە هەموو كەسێك وەرگری بواری وەرزشیی بێت، بەڵام وەرگری بابەتی وەرزش تایبەتمەندن بە بوارەكەوە، بایەخ بە وەرزش دەدەن و رەنگە بابەتی ئەدەبیاتیان بۆ گرنگ نەبێت، یان بە پێچەوانەوە.
دەتوانین بڵێین وەرگری تایبەتمەند، كۆمەڵە كەسانێكن لەپانتاییەكی تەسكی جواگرافیای وەرگردا، زۆركات ناسراون لەلایەن دەزگا و دامەزراوەكانی راگەیاندندا كە پەیامیان ئاڕاستە دەكەن و بابەتەكانیان بۆ تەرخان كردوون، خاوەن باكگراوندێكی بەرزی زانیارین لە بوارەكەیاندا، رەخنەگرێكی باشن و بە زانیاریی كەم و رووكەش رازی نابن، دەزگای راگەیاندن ناچار دەكەن لە قوڵاییدا هەوڵی كاركردن بدەن.
ماوەتەوە بڵێین، لەم رۆژگارەدا كە كاری راگەیاندن جۆرێكیتری جیاوازی لە قۆناغەكانی پێش خۆی بەخۆوە بینیوە، پانتایی زانین رۆژ بە رۆژ لە فراوانبووندایە، دامەزراوەكانی راگەیاندن بۆ ئەوەی جێی خۆیان لای وەرگر بكەنەوە، پێویستە زیاتر بچنە قوڵایی بابەتەكانەوە و وردتر كار بكەن، بە جۆرێك ببنە جێی بایەخی وەرگر، بەتایبەت راگەیاندنی تایبەتمەند، هەروەها پێویستە رەچاوی داب و نەریتە كۆمەڵایەتییە باوەكانی كۆمەڵگە بكەن و نەبێتە هۆكاری لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەی خێزان و تێكدانی بەها كۆمەڵایەتییەكان، هەروەها پابەندبن بەبنەماكانی بەهای راگەیاندنەوە و بەرپرسیارانە و بێ لایەنانە و راستگۆییانە مامەڵە بكەن، چونكە وەرگر لە ئاستێكی بەرزی زانیارییدایە و بە ئاسانی ناكەوێتە ژێر كاریگەریی پەیامە میدیاییەكانەوە، لەكاتێكدا ئێستا ژمارەی دامەزراوە میدیاییەكان لەهەڵكشاندان و هەروەها شەپۆلی تەكنەلۆژیا و میدیای نوێ وایكردووە وەرگرێكی دوو جەمسەر دروست ببێت.

ڕاگه‌یاندن چیه‌ :ڕاگه‌یاندن بریتیه‌ له بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵ و زانیاری ڕست و دروست به‌ئامانجی هۆشیاركردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و ئاگاداركردنه‌وه‌یان له‌ ڕووداوه‌كانه‌ ده‌وروبه‌ریان . ڕگه‌یاندن به‌گشتی دوو ڕۆڵ وئامانجی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ له‌نێوان هه‌ركۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ، یه‌كه‌م ڕۆڵی هۆشیاركردنه‌وه‌ و ڕۆشنبیركردنی تاك ئامانج لێی بنیاتنانی تاك و دروستبوونی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی هۆشیار و ته‌ندروسته‌ ، دووهه‌مین ڕۆڵی هه‌ڵخه‌ڵتاندنی تاك و چه‌واشه‌كاری ڕاگشتی وه‌ ئامانج لێی له‌ناوچوونی تاك و داڕمانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ناته‌ندروست ، لێره‌وه‌ تیشك ده‌خه‌مه‌ سه‌ر ئه‌و دوو جیاوازیه‌ی ته‌ندرست و ناته‌ندروستیه‌ی ڕگه‌یاندن.
ڕاگه‌یاندنی ته‌ندروست بریتیه‌ له‌و ڕاگه‌یاندنه‌ی كه‌په‌نجه‌ده‌خاته‌سه‌ر تێكڕایی گیروگرفته‌كانی كۆمه‌ڵگا ، وه‌ به‌دواداچوون بۆگیرگرفته‌كان ده‌كات كه‌ به‌رۆكی تاك به‌تاكی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گرێت له‌نێویشیانه‌وه‌ سێكته‌ره‌كانی حكومڕانی و كۆی گشتی سیسته‌مه‌كانی كارگێڕی وڵات ، هۆكاره‌كانی سه‌رهه‌ڵدان و زۆربوونی كێشه‌و گیرو گرفت و تاوانه‌كان ده‌خاته‌ڕوو بۆلایه‌نی په‌یوه‌ندیدار ، دواتر هه‌رله‌ ڕێگای ڕاگه‌یاندنه‌وه‌ چاره‌سه‌ریه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی زانستی پێشكه‌ش ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی لایه‌نی په‌یوه‌ست و په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ په‌له‌ به‌ده‌م كێشه‌كان بچن و چاره‌سه‌ری گونجاو بۆ تێكڕای كێشه‌كان بدۆزنه‌وه‌ و دۆخه‌كه‌ تاڕاده‌یه‌ك كۆنتڕۆڵ بكه‌ن ، بۆ نه‌هێشتنی كێشه‌و گرفت و تاوانه‌كان به‌ كورتی ڕاگه‌یاندنی ته‌ندروست ده‌بێت ده‌رمان بێت بۆ نه‌خۆشییه‌كانی كۆمه‌ڵگا ، ڕاگه‌یاندنی ته‌ندروست وڵات به‌ره‌و پێشكه‌وتن و گه‌شه‌سه‌ندن ده‌بات له‌هه‌موو روویه‌كه‌وه‌ ، وه‌هه‌روه‌ها ڕاگه‌یاندنی ته‌ندروست هه‌وڵێكه‌ بۆ تێگه‌یشتن به‌شێوه‌یه‌كی ته‌ندروست .
ڕاگه‌یاندنی ناته‌ندروست ڕێك پێچه‌وانه‌ی ڕاگه‌یاندنی ته‌ندروست ، هه‌میشه‌ده‌یه‌وێت كێشه‌ بۆ كۆمه‌ڵگا و سیسه‌می گشتی حكومڕانی دروست بكات ، بگره‌ له‌ دروستكردنی پڕوپاگه‌نده‌ و هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن و سه‌ر گه‌رمكردنی تاك به‌ شتی لاوه‌كی و بێ سوود بۆ مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی وه‌ چه‌واشه‌كردنی ڕایگشتی ، ڕاگه‌یاندنی ناته‌ندروست هه‌میشه‌ ده‌گه‌ڕێت بۆ كه‌م و كورتییه‌كان و خاڵه‌ لاوازه‌كان، دواتر زه‌قكردنه‌وه‌ و گه‌وره‌كردن زیاتر له‌ قه‌باره‌ی خۆی نیشانده‌دات ، بۆ ئه‌وه‌ی تاك و ڕایگشتی به‌لاڕێداببات ، به‌كورتیه‌كه‌ی ڕاگه‌یاندنی ناته‌ندروست نه‌خۆشییه‌ بۆ كۆمه‌ڵگا ، ڕێگره‌ له‌ به‌ره‌و پێشچوون و گه‌شه‌سه‌ندنی وڵات له‌گشت سێكته‌ره‌كان . هه‌روه‌كو جۆزیف گۆبلز به‌رپرسی پڕوپاگه‌نده‌ی نازیه‌كان كه‌ده‌ڵێ ڕاگه‌یاندنێكی بێ وژدانم پێ بده‌ ، میله‌تێكی ناوشیاریت پێ ده‌ده‌م . وه‌ له‌كۆتاییدا ده‌ڵێم ڕاگه‌یاندنی ته‌ندروست و ده‌وڵه‌مه‌ند ، وه‌ ڕاگه‌یاندنی ته‌ندروست یه‌كسانه‌ به‌كۆمه‌ڵگایه‌كی ناته‌ندروست و هه‌ژار .
كاتێك میدیا وه‌كو زانستێكی نوێ له‌كۆتای سه‌ده‌ی 18 و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی 19 سه‌ری هه‌ڵدا، تێۆره‌ میدیاییه‌كان وایان له‌قه‌ڵه‌مده‌دا كه‌هۆیه‌كانی ڕاگه‌یاندن ده‌وری كاریگه‌ریان له‌سه‌ر ڕاگشتی هه‌یه‌ و ڕاو بۆچوونه‌ زانستییه‌كانیش باسی ئه‌م تیۆره‌ و ئاڕاسته‌میدیاییانه‌یان ده‌كرد ، یه‌كه‌م تیۆری ڕۆژنامه‌گه‌ری زانای كۆمه‌ڵناسی ئه‌مه‌ریكایی هارۆڵد دویت لاسویل ئه‌نجامیدا ، ئه‌ویش توێژینه‌وه‌ له‌سه‌رجه‌ماوه‌رو كاریگه‌ری ڕاگه‌یاندن له‌میانه‌ی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی ساڵی 1914 ز بوو ، پاساو بۆ هێزی كاریگه‌ری هۆیه‌كانی ڕاگه‌یاندنیان بۆ ئه‌وه‌ ده‌گێڕایه‌وه‌ كه‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌مه‌ریكایی له‌و ژینگه‌ گوندنیشینیه‌ی كه‌تیایدا ده‌ژیاهاته‌ ده‌رێ و كاتێك باهۆزی گۆڕانكاری هه‌ڵكردگه‌لی ئه‌مه‌ریكا ڕووی له‌ شاره‌كان كرد و ده‌ستكرد به‌كاركردن و له‌ گونده‌نیشینان وپه‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان دابڕاوخۆی و عه‌قڵی خۆی ڕاده‌ستی هۆیه‌كانی ڕاگه‌یاندن كرد، چونكه‌ میدیا هۆیه‌ك بوو بۆ په‌خشكردنی هه‌واڵ به‌ڵام كاری ڕاگه‌یاندن نه‌ك ته‌نها په‌خشكردنی هه‌واڵ بوو ، به‌ڵكو كاریگه‌ری له‌سه‌ر گه‌لی ئه‌مه‌ریكا بڕیاره‌كانیشیان هه‌بوو .. مه‌زنترین بڕیار كه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر بووبێت، ئه‌وه‌ بوو كه‌جه‌ماوه‌ری ئه‌مریكی ڕازینه‌‌بوو به‌وه‌ی كه‌سوپای ئه‌مریكا به‌شداری جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی بكات و بخرێته‌ نێو جه‌نگێكی ماڵ وێرانكه‌ره‌وه‌ ،به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی ڕاگه‌یاندنه‌كان په‌رده‌یان له‌سه‌ر پڕوپاگه‌نده‌ ودرۆ و هه‌ڵبه‌ستراوه‌كان لادا و ڕووداوه‌كانیان بۆ جه‌ماوه‌ر ڕوونكرده‌وه‌ ! ئه‌وا نه‌ك هه‌رته‌نها جه‌نگیان قبووڵكرد، به‌ڵكوبه‌ سه‌دان هه‌زار ئه‌مریكایی خۆبه‌خشانه‌ چوونه‌ ڕیزی سوپاوه‌ و بوون به‌ سه‌رباز .
له‌ ئێستادا میدیای ئه‌مریكا له‌ گرنگیدا به‌ دیمه‌نه‌كان و كایگه‌ریان له‌سه‌رجه‌ماوه‌ر ، ڕكابه‌ری ڕاگه‌یاندنه‌كانی دیكه‌جیهانی ده‌كات ، بۆنموونه‌ ڕووداوه‌كه‌ی 11 سپته‌مبه‌رو جه‌نگی ئه‌ڤغانستان و ئێراق. تاچه‌ند میدیا بۆته‌ پرد له‌نێوان ده‌سه‌ڵات و خه‌ڵكدا ؟ پێش هه‌موو شتێك ده‌بێ ئه‌م داكه‌وته‌ واقعه‌ بزانین كه‌ ڕاگه‌یاندن له‌ هه‌رێمی كوردستان دابه‌شبووه‌ بۆ ڕاگه‌یاندنی فره‌یی ، ئه‌گه‌ر بپرسین ئایا هیچ كامێكیان توانیویانه‌ هه‌ڵگری ئه‌م په‌یامه‌ دروسته‌ بن كه‌میدیاوه‌كو ئه‌مانه‌ت له‌ خۆی بگرێت و ڕه‌چاوی بكات ؟ یان ئایا میدیا ئازادمان هه‌یه‌ ؟ هه‌موویان یه‌ك ئامانجیان هه‌یه‌ ، ئه‌ویش چه‌واشه‌كاری جه‌ماوه‌ره‌ ، هه‌ریه‌كه‌یان به‌و ئامانجه‌ی كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت و به‌رژه‌وه‌ندی خۆی تیادا ده‌بینێته‌وه‌ ، چاك بۆ خۆی ده‌بیژێت و خراپیش بۆ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ده‌بێژێت.
میدیای ئازادیش بێجگه‌ له‌ناوه‌كه‌ی ئه‌وا هیچی دیكه‌ ئازاد نیه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ بوونه‌ته‌ هۆی دروستكردنی بێ متمانه‌یی و جه‌ماوه‌ریان تووشی سه‌رسوڕمانكردووه‌، نازانێ بڕوابه‌كێ و به‌كامیان بكات، بۆیه‌ میدیا نه‌ك نه‌بۆته‌ پرد له‌ نێوان ده‌سوڵات و خه‌ڵك ، به‌ڵكو هه‌وڵیداوه‌ درزه‌كان فراوانتربكات و برینه‌كان قووڵتر بكات و له‌چاره‌سه‌ر دووریان بخاته‌وه‌ . بێگومان دوا ڕاپه‌ڕینه‌ مه‌زنه‌كه‌ی 1991 به‌دواوه‌ كه‌شێكی ئازاد بۆگشت لایه‌ك هاتۆته‌ ئاراوه‌، به‌تایبه‌ت بۆ میدیا ، به‌ڵام میدیا نه‌یتوانیوه‌ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ بقۆزێته‌وه‌ و له‌ نێوان ده‌سه‌ڵات و خه‌ڵكدا ببێته‌ ناوبژیوانێكی دادپه‌روه‌ر . میدیای كوردی نه‌یتوانیوه‌ له‌ئاڕسته‌كردنی جه‌ماوه‌ردا ئه‌و میدیایه‌ی ئه‌مریكا بێت كه‌له‌ جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی و 11 سپته‌مبه‌ردا كاریگه‌رییان هه‌بووه‌.
میدیای كوردی نه‌یتوانیوه‌ به‌ مشێوه‌یه‌ هانی جه‌ماوه‌ر و تاكی كورد بدات تا ببێته‌ خۆبه‌خش بۆ ڕزگاركردنی ناوچه‌ دابڕاوه‌كان و هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی و نشتمانی لای تاكی كوردی بورووژێنێت و ده‌سه‌ڵات ملكه‌چی دادپه‌روه‌ری بكات، نه‌هاتووه‌ ئیش له‌سه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌بكات كه‌به‌رپرسن و له‌ ده‌سه‌ڵاتدان ، تاوه‌كو ڕامیانبكات و زه‌نگی هۆشیاركردنه‌وه‌ یان به‌گوێدا بزرنگێنێته‌وه‌ ، به‌چاك بڵێ چاك و به‌ بڤه‌بڵێ بڤه‌ . نه‌هاتووه‌ ئه‌رك و مافی هه‌ریه‌ك له‌تاكی ده‌سه‌ڵات و تاكی كۆمه‌ڵ ڕوونبكاته‌وه‌ وئاڕاسته‌یان بكات، ڕاگه‌یاندن ته‌نهاكاری نیشاندانی شته‌ناشرینه‌كان و خاڵیكردنه‌وه‌ی شته‌باشه‌كان نیه‌، به‌ڵكوئه‌ركی ڕاگه‌یاندن زۆر له‌وه‌ قورستره‌ كه‌تێیگه‌یشتوون ! چونكه‌ به‌رپرسه‌له‌ئاڕاسته‌كردنی كۆمه‌ڵگه‌ .‌

راپۆرت بۆ بەشی پەروەردەی قوتابخانەکان

۱ـ گونجاندن :
لەم سەردەمی نوێ و سەدەی دیجیتاڵەدا مامۆستایان پێویستە نەرم بن و وە بتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ هەر شتێک کە بێتە ڕێیان، تەکنەلۆجیای نوێ ڕۆژانە لە گەشەی زیاتردایە کە دەتوانێت ڕێگەی فێربوونی فێرخوازان و ڕێگەی فێرکردنی مامۆستا بگۆڕێت. توانای خۆ گونجاندن بەهرەیەکە کە پێویستە هەموو مامۆستایەک هەیبێت و بتوانێت خۆی بگونجێنێت لەگەڵ شێوازی فێربوونی فێرخوازان و شێوازی هەڵسوکەوتیان.
۲ـ باوەڕ بە خۆ بوون :
پێویستە هەموو مامۆستایەک باوەڕی نەک هەر بە خۆی بەڵکو بە فێرخوازەکانیشی هەبێت، ئەو کەسەی کە باوەڕی بە خۆی هەیە ئەبێتە هۆی ئەوەی کەسانی دەوروبەریشی باوەڕیان بە خۆیان هەبێت، وە باوەڕ بە خۆ بوونی مامۆستا کاریگەری زۆر ئەبێت و یارمەتی فێرخوازان ئەدات ببنە کەسی باشتر.
۳ـ پەیوەندی (گفتوگۆ) :
پێویستە مامۆستا بتوانێت نەک هەر لەگەڵ فێرخوازان بەڵکو لەگەڵ دایک و باوکیشیان پەیوەندی هەبێت و گفتوگۆ بکات. وە مامۆستا هەموو ڕۆژێکی لەگەڵ فێرخوازان بەسەر دەبات بۆیە پێویستە ڕوون و گشتگیر بێت بۆ ئەوەی ئامانجەکەی بەدەستبهێنێت.
٤ـ بوون بە کۆمەڵێک :
کۆمەڵێک مامۆستا دەتوانن ببن بە تیمێک و بە کۆمەڵ کار بکەن، کاتێک بە کۆمەڵ کاردەکەن، هەلێکی زیاتر دەدەن بە فێرخوازان بۆ ئەوەی باشتر فێر ببن و کاتێکی خۆشیان هەبێت. هەروەها هەبوونی پەیوەندی لەگەڵ مامۆستایانی تردا لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە هۆکارێکی ترە بۆ سەرکەوتن.

٥ـ بەردەوامبوونی فێربوون :
فێرکردن پرۆسەیەکی فێربوونە بە درێژایی تەمەن. لە کاتێکدا کە مامۆستاشیت هەمیشە شتێک هەیە بۆ ئەوەی فێری ببیت. دونیا بەردەوام لە گۆڕانکاریدایە، لەگەڵیدا بەرنامە و تەکنەلۆجیای پەروەردەیی، بۆیە ئەوە تۆیت کە ئەبێت بەردەوامبیت لەگەڵیدا. ئەو مامۆستایەی کە هەمیشە ئامادەیە چەند میلێک زیاتر بڕوات بۆ فێربوون هەمیشە دەبێتە مامۆستایەکی کاریگەر و سەرکەوتوو.
٦ـ بیرفراوان :
کاریگەرترین هۆکاری مامۆستا کە بەکاری بهێنێت بیرکردنەوەیەتی. مامۆستایان پێویستە داهێنەربن و بیر لە ڕێگەی تایبەت بکەنەوە بۆ ئەوەی بەردەوام فێرخوازان ڕاکێشن بۆ ئەو بابەتەی کە فێریان دەکەن. وە پێویستە مامۆستایان ڕێگەی وا بدۆزنەوە کە فێرخوازان کاتێکی خۆش ببەنە سەر لەگەڵ ئەو وانەیەدا و لایان خۆشەویست بێت.
۷ـ ڕابەریکردن(سەرکردایەتی) :
مامۆستای کاریگەر پێویستە ئامۆژگاریکاربێت و بزانێت ڕابەری فێرخوازانی بکات بە ئاڕاستەی دروست. مامۆستا نمونەیەکی باشە بۆ فێرخوازان و ڕابەرییان دەکات بەرەو سەرکەوتن.
٨ـ ڕێکخراوەیی :
مامۆستای سەرکەوتوو توانای خۆ ڕێکخستن و خۆ ئامادەکردنی هەیە بۆ شتە نەزانراوەکان ، ئەوان هەمیشە ئامادەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەرشتێک کە فڕێدرێتە بەردەمیان. لێکۆڵینەوە سەلماندوویەتی کە مامۆستای ڕێکخراو دەبێتە هۆی دروستبوونی ژینگەیەکی کارگەرتر بۆ فێربوون.
۹ـ نوێگەر :
مامۆستای سەرکەوتوو ئامادەیە بۆ تاقیکردنەوەی شتە نوێیەکان، بۆ نمونە وەکو بەرنامەی پەروەردەیی و ئامێری ئەلیکترۆنی، نوێگەری تەنها تاقیکردنەوەی شتە نوێیەکان نیە بەڵکو پرسیارکردنە لە فێرخوازان و دروستکردنی پەیوەندیەکی ڕاستەقینەو چاندنی تۆوی داهێنەربوونە، هەروەها وا دەکات لە فێرخوازان خەونی گەورەیان هەبێت و فێری پێکەوە کارکردن و یارمەتیدانی یەکترییان دەکات.
۱۰ـ دڵسۆزی :
دڵسۆزبوون بۆ کارەکەت هۆکارێکی تری فێرکردنە. پێویستە فێرخوازان هەستی پێ بکەن و ببینن کە مامۆستاکانیان دڵسۆزن و خۆیان تەرخان کردووە بۆ فێرکردنیان.
۱۱ـ توانای بەڕێوەبردنی ناوبانگی ئۆنلاین :
بەهرەی فێرکردن لەم سەدە مۆدێرنەدا بەتەواوی نوێیە، لەم سەدەی دیجیتاڵیەدا ئەگەر هەمووش نەبێت زۆرینەی مامۆستایان ئۆنلاینن،(واتە ناوبانگێکی ئۆنلاینیان هەیە). پێویستە مامۆستایان بزانن چۆن ناوبانگی ئونلاینیان بەڕێوەدەبەن و دەیپارێزن و تۆڕەکۆمەڵایەتیەکان چۆن بەکاردەهێنن و ئایا باشە بۆ ئەوان.
۱۲ـ توانای بەچێژکردن :
مامۆستای سەرکەوتوو ئەزانێت چۆن ڕێگەی بەچێژکردنی وانەکەی بدۆزێتەوە. لەم سەدە دیجیتاڵیەدا گرنگە کە ئەو مادە و سەرچاوانە بدۆزیتەوە کە سەرنجی فێرخواز ڕادەکێشێت بۆ وانەکە. وە پێویستە سەرنجڕاکێش بوونی وانەکە بۆ فێرخوازان بەردەوام بپارێزیت.
۱۳ـ تێگەشتن لە تەکنەلۆجیا :
تەکنەلۆجیا بە خێرایی گەشە دەکات، مامۆستای سەرکەوتوو نەک هەر لە تەکنەلۆجیای نوێ تێدەگات بەڵکو دەزانێت کام تەکنەلۆجیا و کام تۆڕی کۆمەڵایەتی بۆ فێرخوازانی دروستە و چۆن بەکاری بهێنن. ئەوە پرۆسەیەکە کاتی زۆری دەوێت بەڵام کاریگەری زۆریشی دەبێت لەسەر فێرخوازان.
۱٤ـ چاوەڕوانی گەورە :
مامۆستای سەرکەوتوو چاوەڕوانی گەورەی هەیە بەرامبەر هەموو فێرخوازەکانی، ئەمە سەرەڕای بەرەنگاربوونەوەو ڕاستی ، بەو واتەیە نا کە چاوەڕوانی هەمان ئاست و هەمان پلە لە هەموو فێرخوازان وەک یەک بکرێت، بەڵکو ڕەچاوی ئەوە ئەکات کە هەر فێرخوازێک توانای چی هەیە و یارمەتیان ئەدات.

۱٥ـ توانای بەهێزکردن :
مامۆستای سەرکەوتوو توانای بەهێزکردنی فێرخوازەکانی هەیە، دەتوانێت وایان لێ بکات ڕەخنەگرانە بیربکەنەوە، داهێنەربن، نوێگەربن، خۆیان بگونجێنن، ئارام بن ، نەرم بن. بەجۆرێک بەهێزیان دەکات بتوانن کێشەکانیان چارەسەربکەن، یەک ڕوو بن ، ئاوێنەی خۆیان بن. هۆکارەکانی سەرکەوتنیان فێر دەکات نەک هەر لە خوێندنگە بەڵکو بۆ هەموو ژیانیان.

ئامادەکردنی: کارزان عزیز قوتابی زانكۆ
سالی ٢٠١٦/٢٠١٧