یەكێك لەو ڕەگەزانەی كە دەكرێت ئەدەب لەخۆی بگرێت، بیرو فیكری فەلسەفییە. گێڕەرەوەی ئەدەبی كاتێك ڕووداوێكمان بۆ دەگێڕێتەوە، ناكرێت هیچ مەبەست‌و هیچ پەیامێكی فیكری نەبێت‌و نەیەوێت لەڕێگەی تێکستەكەیەوە بیپەڕێنێتەوە بۆ وەرگر. ئەمە ئەركی هەر نوسینێكەو ناكرێت نوسەر وەلایبنێت، وەك ڕۆمانوسێکی فەلەستینی‌یش دەڵێت: ”نوسین بریتییە لە دامەزراندنی بناغەی پڕۆژەیەكی فیكری”. كاتێك ئەدیب بەر دیاردەو ڕوداوەكانی ژیان دەكەوێت‌و كەناڵەكانی هەستكردنی دەهەژێت، دەبێت لەكاتی وەرگێڕان‌و گواستنەوەی ئەو بەركەوتنانەدا، بیرو تێڕوانینی فەلەسەفی خۆیشی بۆ ئەو بەركەوتن‌و دیاردانەی ژیان، لە دەقەکەیدا بخاتەڕوو. بەو پێیەیەی فەلسەفە خۆیشی، وەك ئەوەی ”ڕابوبرت” لەبارەیەوە دەدوێت، وەک كایەكی مەعریفی فروان لە چییەتی شتەكان‌و بنەچەو پەیوەندییان بە یەكترەوە دەكۆڵێتەوە.
[ا.س.ڕابوبرت ۲۰۱۷ : ۱۰] هەروەها ئاماژە بەئەوەش دەكات كە هیچ مرۆڤێكیش نییە لەكاتێك لەكاتەكاندا ئەم كارە نەكات. بۆیە دەكرێت بڵێین، هەر مرۆڤێكی بیرمامناوەند فەلسەفە دەكات. لێرەشەوەیە كە دەبێت ئەدیب خاوەنی تێڕوانین‌و بیركردنەوەیەكی وەها بێت كە دیوی شاراوەی دیاردەكان ببینێت‌و پەنهانەكان ئاشكرابكات، كە ئەركی فەلسەفەش هەر ئەمەیە.
فەلسەفە وەك چالاكییەكی عەقڵی بریتییە لە تێڕامان‌و بیركردنەوە لە كۆ ئەو شتانەی كە ئێمە ڕووبەڕویاندەبینەوە، یان لە تەكیاندا دەرگیرین، بەلەبەرچاوگرتنی یاخود چاوبڕین لە زانینی دواهۆكانیان. لێرەوە فەلسەفە بریتییە لە پرۆژەیەكی مانادارو بگرە زۆر پێویستە كە مرۆڤ، وەك بوونەوەرێكی مەعنەوی‌و ڕوحانی نەتوانێت دەستبەرداریبێت، یاخود ناتوانێت بژی، ژیانێكی مانادار بێ ئەم پڕۆژەیە.[ن.د] بۆیە پەیوەندییەكی پتەو لە نێوان ئەدەب‌و فەلسەفەدا هەیەو تەنانەت ڕەنگدانەوەی فەلسەفە وەك ڕەگەزێكی فراوان‌و كاریگەر لە هەندێك لە تێكستە ئەدەبییەكاندا، وایكردووە زاراوەیەكی وەكو ”ئەدەبی فەلسەفی”یان بۆ بەكاربهێندرێت.

ئەدیب دەبێت ڕواڵەتی ڕوداوەكان تێپەڕێنێت‌و بە هۆشیارییەوە مەمەڵەیان لەتەكدا ببەستێت، جەوهەرو ڕاستییەكان بخاتەبەرباس‌و تێڕوانینی خۆیەوە. ئەم ئەرکەش تەنها لەڕێگەی فەلسەوە دەکرێت، کە جیهانبینییەكی ژیرەكییە، چالاكییەكی تیۆرییە لە ڕێگای بیركردنەوەو سرنجدانی هۆشیارانەی ڕێبازەكییەوە هەوڵدەدات جەوهەرو ڕاستەقینەی شت نەك ڕواڵەت، دواهۆ نەك هۆی نزیكی قەومانی شت بزانێت. وڵامی ئەو پرسیارو كێشانە بدۆزرێتەوە كە لە بەسەرهات و ڕووداوەكانی ژیان دەكەونەوە.
[د.حەمید عەزیز ۲۰۰۹ : ۹] لەم ڕوانگەیەشەوە، ناكرێت نوسەری بۆ نمونە ڕۆمانێک، ڕووداوو بەسەرهاتەكان وەكوخۆی بگواسێتەوە، بەبێ ئەوەی هیچ جەوهەرو حەقیقەتێكی ئەودیو ڕودەوەكان كەشف نەكات، چونكە ئەوكات ئەركی گێڕەرەوە جگە لە چاوێكی فۆتۆگرافەرانە، هیچی‌تر نییە. ئەدەب‌و فەلسەفە لەوەدا یەكانگیرن، كە دوو كایەن كار لە دیوی ناوەی شتەكاندا دەكەن، نەک هەر تەنها دەرکەوتەو فۆڕمی ڕووداوو سەرهاتەکان.

یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی ئەدەب، كە جیایدەكاتەوە لە كایەگەلێكی وەكو دین‌و سیاسەت‌و.. یەكانگیریدەكاتەوە لەگەڵ كایەی فەلسەفەدا، وروژاندن‌و خستنەڕووی پرسیارگەلێكی فیكرین لە تێكست‌و دەقە ئەدەبییەكاندا، لەكاتێكدا کایەکانی سیاسەت‌و دین هەمیشە لە هەوڵی وەڵامدانەوەی ئامادەكراودان. کە بێگومان ئەمەش یەکێکە لە هەمان ئەرکە دیارەکانی فەلسەفە، کە وەك چالاكییەكی عەقڵی بریتییە لە خسنەڕووی پرسیارەكان، تێڕامان لە پرسیارەكان.

ئەدەب‌و فەلسەفە دوو كایەن ئەگەرچی لە فۆڕم و كەرەستەی كاركردنیاندا جیاوازن، بەڵام هەردوو خاوەن دیدێكی گوماناویین‌و هەمیشە بە تێڕوانینێكی ڕەخنەگرانەوە گومان دەخنە سەر وەڵامەكان‌و پرسیاری نوێ كە لە پڕۆسەی بیركردنەوەی قووڵەوە دێت، بەرهەمدەهێننەوە. هەردوو جیاواز لە كایەكانی‌تر كە لەوهەوڵی پاراستنی وەڵامە دۆگماییەكانی خۆیاندان، دەستكاری سنوورە قەدەغەكراوەكان دەكەن‌و پیرۆزییەكان دەخنەوە ژێر تیشكی عەقڵ‌و ڕووبەڕووكردنەوەی پرسیارەكان.
ئەگەربێت‌و هەر دەقێکی ئەدەبی خاڵیبێت لە بیركردنەوەی قووڵی دیارەدەكان‌و پەیامیكی فیكری، ئەوا بەمانا هایدگەرییەكەی، دەبێتە بەرهەمێكی بازاڕی‌و ناڕەسەن. ”مارتن هایدگەر” لە تێڕوانینیدا بۆ شیعر، پییوایە كە شیعریش وەكو فەلسەفە بیركردنەوەیەكی داهێنەرانەیە.

هەروەها لای هایدگەرـ شیعر وەكو بیركردنەوەیەكی فەلسەفیانەی ئەنتۆلۆجی، ڕاستی بوون دەردەخات. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئاماژە بەوە دەكات، كە مەرج نییە هەموو شیعرێك خاوەنی ناوەڕۆكی وەها بێت. هەر لەو ڕوانگەیەشەوە دووجۆر شیعر دیاریدەكات: ئەو شیعرەی ڕاستی بوون دەردەخات‌و ئەو شیعرەی ڕاستی بوونی لەبیرچووەتەوە، یەكەمیان شیعری ڕەسەنەو دووەمیان ناڕەسەنەو سەر بە كولتورێكی بازاڕیانەیە، لەنێو كولتوری بازاڕیانەشدا، بیركردنەوەی داهێنەرانە دەوری نامێنێت‌و وەكو ناپێوست دەردەكەوێت.[د.محەمەد كەمال ۲۰۱۷ : ۲۹] ئەوەی لێرەدا بۆ ئێمە گرنگە، ئەو پەیوەندیەیە لە نێوان فەلسەفەو ئەدەبدا، كە هایدگەرـ پەیوەند بە ئەنتۆلۆجیاوە، وەك لقێكی گرنگی فەلسەفە، دەیهێنێتەكایەوەو شیعـر نوێنەرایەتی دەكات.

لێرەوەیە دەكرێت بڵێیـن، هەردەقێکی ئەدەبی دەبێت پەیامێكی مەعریفی‌و فەلسەفی لە خۆیدا هەڵگرتبێت‌و سەر بە كولتورێكی بازاڕیانە نەبێت، كە بیركردنەوەی داهێنەرانە فەرامۆشبكات‌و بچێتە كاتیگۆری ئەو جۆرە لە شیعرەوە، كە هایدگەر بە شیعری ناڕەسەن دیاریدەكات‌.
دواجار ئەدیب هەر بیرو پەیەماێكی هەبێت، ئامانج لێی گەیشتن‌و گواستنەوەیەتی بە وەرگر، دەبێت كاربكاتە سەر وەرگرو لەهەوڵی نیشاندانی بیری نوێدابێت‌و ڕێگەی جیاوازی بیركردنەوە بخاتە بەردەم خوێنەر. بیر ئەو بیرو باوەڕەیە كە نووسەر دەیەوێت بیگەیەنێتە خوێنەر، ئەمەشیان یەكەم بنەڕەتی ڕازیكردنی خوێنەرە. لە ئەدەبیشدا بیر ئاوێتەی دەق دەبێت‌و بە شێوەیەكی ناڕاستەخۆ دەگەینرێتە خوێنەر. هەندێك كات لەپشتی سیمولەكانەوە دەشاردرێنەوەو جاریش هەیە لە زاری كاركتەرەكانەوە ڕاستەوخۆ گوزارشتی لێدەكرێت.

بە كورتی، بیر یان فیكرێكی فەلسەفیانە ڕەگەزێكی بایەخداری هەر دەقێكی گێڕانەوەییەو ناكرێت نوسەر بۆ ئەوەی دەقێكی زیندوو بەرهەمبهێنێت، بە بایەخەوە لێینەڕوانێت. لە دونیاشدا ئەو دەقانە زیندووییەتی خۆیان پاراستووە، كە هەڵگری بیرکردنەوەیەکی داهێنەرانەن‌و پەیامێكی فەلسەفی گرنگیان لەخۆدا هەڵگرتووە.
نمونەی ئەو چیرۆكنوس‌و ڕۆمانوسانەش كە خاوەن بەرهەمگەلێكی وەهان، کەم نین لە مێژووی ئەدەبیاتی میللەتاندا، (فیۆدۆر دۆستۆیفسكی، ولیام شكسپیر، فرانز كافكا، ئەلبێر كامۆ، ژان پۆل سارتەر، ئارتۆر شۆپنهاوەر، ڤۆڵتێر، جورج ئورویل، جوبران خەلیل جوبران…هتد) كە بێگومان، هەندێكیان لەگەڵ ئەدیبوونیاندا، فەیلەسوف‌یشن‌و خاوەنی پڕۆژەی فەلسەفی گرنگن.

ئەگەر لە مێژووی هەر نەتەوەیەک، یان هەر کۆمەڵگایەکی دونیا بڕوانیین، ئەوا دەکرێت لە فۆڕمی جیاوازدا مێژووییان پڕبێت لە کارەساتی گەورە، پڕبێت لە جەنگە کاولکارییەکان، لە داگیرکاری و کارەساتی سروشتی و جینۆسایدو سڕینەوەی نەتەوەییان. بەهەمانشێوە ئەگەر بەدیوێکی دیکەدا لە مێژووی ئەدەبیاتی ئەو نەتەوانە بڕوانیین، دەبینین ئەم دوو تەوەرەیە، واتە مێژووی کارەسات و ڕووداوە گەورەکان، لەگەڵ مێژووی ئەدەبیاتدا پەیوەندییەکی تووندیی کارو کارتێکردنیان بەیەکترەوە هەیە، کە تێیدا مێژوو وەک کارتێکەرێک کاریگەری و ڕەنگدانەوەی گەورە لە ئەدەبیاتدا دێنێتەئاراوە. بەچەشنێک دەکرێت گۆڕانکاری گەورە لە ڕەوت و قوتابخانەو ڕێبازە ئەدەبییەکاندا دروستبکات و تەنانەت ڕەوت و قوتابخانەو ڕێبازی نوێی تاقینەکراوە بێنێتەکایەوە. بە مانایەکی تر، ڕەوت و ئاراستەی ڕووداوە مێژووییەکان، دەکرێت ڕۆڵێکی گەورەی هەبێت لە گۆڕینی ئاراستەی ڕەوتە ئەدەبی و هونەرییەکان.

لە دونیادا ڕەنگە بەڵگەنەویست بێت، کارەساتێکی وەکو هۆڵۆکۆست، جینۆسایدکردنی ڕەگەزی جوولەکەکان لەلایەن پارتی سۆسیالیستی کرێکارانی ئەڵمان، ناسراو بە نازییەکان و بە سەرکردایەتی ”ئادۆلف هیتلەر” لە ماوەی جەنگی جیهانی دووهەمدا، پاش ئەو ڕوداوە چی کاریگەرییەکی گەورە لەسەر ئەدەبیات و هونەرو سینەمای نە تەنیا هەر جوولەکەکان دادەنێت، بەڵکو کاریگەری گەورە دەکاتە سەر بەرهەمە ئەدەبییەکانی بەشێکی زۆری ئەورپا بە گشتی. هۆڵۆکۆست، ئەو کارەساتەی ژمارەی قوربانییەکانی بە یانزە ملیۆن کەس مەزەندەدەکرێت. هەرچەندێک بێت، دواجار ئەم کارەساتە دەبێتەهۆی ئەوەی سەدان تێکستی ئەدەبی لەبوارەکانی شانۆ، یاداشتنامە، چیرۆک و ڕۆمان و فیلمی سینەمایی و…هتد، لێبکەوێتەوە. بێگومان ئەگەر باس لەوەش بکرێت، کە دواجار ئەم کارکردنە لەم بوارانەدا بەتایبەت لەلایەن جوولەکەکان خۆیانەوە، چی دەرئەنجامێکی هەبووە، ئەوا ڕەنگە بە دیکۆمێنتکردن و پاراستنی بەڵگە مێژووییەکان، ناساندن و نیشاندانی ئەو کارەساتە بە نەوەکانی خۆیان و هەموو دونیاو بەکارهێنانەوەی بۆ وەرگرتنەوەی ماف و پاراستنی حەقی مرۆیی و سیایی گەورەی خۆیان، بەزیندووهێشتنەوەو ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەو کارەساتە، بۆ جوولەکان کەمترین بایەخی ئەو بەرهەمانە بێت، لەپاڵ دەرئەنجامە گرنگەکانی دیکەدا، ئەگەر لێکۆڵینەوەی تایبەت لەوبارەوە بکرێت، کە لێرەدا مەبەستی سەرەکی من نییە.

ئەوەی لێرەدا بۆ من گرنگەو دەمەوێت بە کورتی وەڵامی بدەمەوە، ئەو پرسەیە کە ئەگەر پەیەوەندی کارەساتە گەورەکانی دونیا، نەتەوەو کۆمەڵگا جیاوازەکان لەگەڵ ئەدەبدا پەیوەندییەکی تووند هەبێت و بەو چەشنەی هۆڵۆکۆست کاریگەری لەسەر ئەدەب دابنێت، ئەی کاریگەری ئەنفال و جنیۆسایدی بەشێکی گەورەی میللەتی کورد لەلایەن دەسەڵاتی بەعسەوە، کە پەیوەندییەکی تەواو لاوازە، بە چەشنێک لە بێدەنگییەکی تەواو ترسناکی ئەدەبی و هونەری دونیای کوردیدا فەرامۆشدەکرێت و کەمترین دەقی ئەدەبی لە بوارەکانی شیعرو ژانرە جیاوازەکانی دیکەی پەخشانی لێدەکەوێتەوە، بۆچی دەگەڕێتەوە؟ هەر لەم لایەنەشەوە، یەکێک لە هەرە خاڵە گرنگەکانی بایەخی سێ ڕۆمانی ”عومەر سەید”، کە سێ ڕۆمانن لەناو ئەو بێدەنگییە ترسناکەدا لەبارەی کارەساتی ئەنفالەوە نوسراون، ئاماژەپێبدەم.

زۆرن ئەو سەرچاوەنەی دەکرێت هۆکاری ئەم بێدەنگییە بۆ هەست و سۆزو هەڵچوونە دەروونییەکانی شاعیران و نووسەران بگەڕێننەوە، بەڵام ئەگەر ئەمە وەڵامە بنەڕەتییەکە بێت، هۆکار چییە شاعیرو ئەدیبانی سەر بەم نەتەوە کارەساتبارە دەکەونە بۆشاییەکی وەهاوە؟ لەکاتێکدا لە قۆناغەکانی (شۆڕش)و بەرەنگاری نەتەوەی ئێمەدا، بەتەواوی خواستەکانی بەرەی (شۆڕش) بەسەر ئەدەبیاتی دوانیای ئێمەدا باڵدەکێشێت و تەنانەت ئەو تێمایانە درێژدەبێتەوە بۆ قۆناغەکانی دوای ڕاپەڕین و تاوەکو ئێستاش بەردەوامی هەیە. ئیتر چی ئەوەبێت لە قۆناغەکانی پێش ڕاپەڕیندا ئەدەبیاتی ئێمە بچێتە سەنگەری بەرگری و خواستەکانی بەرەی (شۆڕش)ەوە، یاخود لە قۆناغەکانی دوای ڕاپەڕینەوە ئیتر ئەو مێژووە ببێتە ڕوداوێک هەڵوێستەی لەسەر بکرێت و شیکاربکرێت، وەک ئەوەی ”هیوا قادر” لە لە ڕۆمانی (منداڵانی گەڕەک)و ”جان دۆست” لە ڕۆمانەکانیدا کاریان لەسەرکردووە، یان بە دیدێکی ڕەخنەئامێزەوە لێیبڕواندرێت، وەک ئەوەی ”بەختیار عەلی” زۆرترین ڕۆمانەکانی خۆی بۆ تەرخاندەکات، بەتایبەت درێژترین ڕۆمانی لە سێ بەرگدا (کەشتی فریشتەکان).

لێرەوە ئەگەر ئەم دوو لایەنە جیاوازە بەراود بکەین، واتە ڕەنگدانەوەو باڵکێشانی (شۆڕشی کورد) لە ئەدەبیاتی کوردیداو ئەو بێدەنگییە فراوانەی جینۆسایدو ڕەوی بەکۆمەڵ و ئەنفال و کۆمەڵکوژی هەڵەبجە، ڕەنگە کەمێک لە وەڵامی هۆکاری ئەو بێدەنگییە نزیکمان بکاتەوە.
ئەنفالی سەدو حەفتاو دوو هەزار کوردی ناوچەکانی کوردستان و کۆمەڵکوژی پێنج هەزار مرۆڤی بێ گوناهی هەڵەبجەو هەوڵی پاکتاوی تەواوی کوردو سڕینەوەو کاولکاری چوارهەزارو پێنجسەد گوندو بەتەعریبکردنی شارو وێرانکردی خاکی کوردستان، بێ بەهاکردن و قەدەغەکردنی زمانی کوردی و تەواوی هەوڵ و دەرئەنجامەکانی دیکەی شاڵاوی ئەنفال و پاکتاوی مرۆڤی کورد، نەبوونەتە ڕوداوێکی وەها کە ببێتە بەشێک لە نەستی مرۆڤەکانی دوای ئەو کارەساتگەلە بە گشتی و نووسەران و ئەدیبانی کورد بەتایبەتی. لەحاڵێکیشدا ئەگەر بووبێتە بەشێک لە نەستی پاشماوەکانی ئەنفال، ئەوا ئەو بەشە لە مرۆڤی کومەڵگای ئێمە؛ نوخبەی ئەدیبان و نووسەران نیین، تاوەکو ئەو ڕووداوە بگێڕنەوەو بیگواسنەوە ناو ئەدەبیات. ”تەیمور”و پیرێژنێکی قوربانی دەستی ئەو غەدرە، نە تەنیا خاوەن زمانێکی گێڕانەوەی هونەری نیین، بەڵکو خۆیان ئەنفالن و پێویستیان بە ئەوە هەیە ئەدیبێک ئازارو چاوەڕوانییەکانیان بۆ دونیا بەیانبکات و بگێڕێتەوە.

نەست ئەوەندەی لێرەدا بەمانا سایکۆلۆژییەکەی گرنگە، کە بریتییە لە عەقڵی پەنهان(باطن)ی مرۆڤ و پێکهاتە خودی و زاتییەکانی مرۆڤ دەگرێتەوە، ئەوەندەش بەمانا لێکۆسیکۆلۆژییەکەی گرنگە، کە بریتییە لێکسیکۆنی مرۆڤ و کۆی زانیارییەکانی مرۆڤ بە گشتی و تایبەتییەکانییەوە لەخۆدەگرێت. بەم مانایەش بە شێوەیەکی گشتی دەکرێت بڵێین؛ نەست بریتییە لە بوونی مرۆڤ. بایەخی ئەم دوو پێکهاتەیە بۆ ئەدەب لێرەوەیە، چونکە ئامرازی سەرەکی و بنەڕەتیین بۆ بەرهەمهێنانی هەر بەرهەمێکی هونەری لەهەر بۆارێکدا بێت. ئەوەش لەو سۆنگەیەوە، کە لەلایەنە سایکۆلۆژییەکەیەوە ”سیمگوند فرۆید” لە تیۆرییەکانی ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە، کە چەندە چەپاندە سایکۆلۆژییەکانی مرۆڤ، کە لە زاتی مرۆڤەوە سەرچاوەیانگرتووەو لە نەستیاندا کەپتدەکرێن، دەشێت لە ئاستێکی دیکەدا سەرهەڵبدەنەوە، وەک ئەوەی لە ئاستی هونەرییدا دەشێت بەرهەمێکی هونەری لێبکەوێتەوە. هەرچی بەمانا لێکسیکۆنییەکەشییەتی، بێگومان ناکرێت نووسەر بەبێ گەڕانەوە بۆ زانییارییە فەرەهەنگی و ئاوەزمەندییەکانی هیچ تێکستێک بەرهەمبهێنێت. ئەوەشی لەم ئاستەدا بۆ گێڕانەوەی دەقێکی هونەری گرنگە، زانیارییە تایبەتییەکانی نووسەرن لە هەمبەر بابەتی دەقەکەیدا، بەتایبەت لە بەرهەمێنانی دەقێکی هونەری ئەدەبیدا. زانیاری تایبەت بەمانای ئەزموونی تایبەتی مرۆڤ لەگەڵ چەمک، یان هەر دیاردەو ڕووداوێکی دیارکراودا کە مرۆڤ ڕووبەڕووی دەبێتەوە.

ئیشکال و بۆشاییە گەورەکەی ئەنفال بۆ تاکی کورد لێرەوە دەستپێدەکات، ئەنفال وەک کارەساتێکی گەورە نەبووەتە بەشێک لەو پێکهاتە سایکۆلۆژییەی نەستی مرۆڤی کورد پێکدەهێنێت. بەمانایەکی تر وەک وتمان، نەبووەتە بەشێک لە بوونی مرۆڤی کورد. ئازارو نەهامەتییەکانی کورد تاوەکو ڕاپەڕینی نەوەدو یەکی سەدەی ڕابردو درێژدەبێتەوەو لەوێدا دەوەستێت. لەوێدا ئیتر دیوارێک لەنێوان قوربانییەکانی ئەنفال و نەوەی دوای ڕاپەڕیندا دورستدەبێت، یاخود دروستدەکرێت. بەپێچەوانەی سەردەمی (شۆڕش)ەوە، لە دەیان کەناڵی جیاوازەوە (شۆڕش) دەخرێتەوە ناو نەستی مرۆڤی کورد. (شۆڕش) قەدەغەدەکرێت و ئەو قەدەغەکردنەش دووبارە دەبێتەوە پاڵنەرو پاوەری ئەو کەناڵانە، بەڵام ئەنفال تەواوی ماناو هالە بنەڕەتییەکانی خۆی لەدەستدەدات و ماناو هالەی دەستکردی دیکەی دەدرێتەپاڵ کە لە ئەنفالبوونی دادەماڵێت. مینۆی ئەنفال دەشێوێندرێت و دەمامکی ساختەی بەبەردادەکرێت. ئەنفال لە تراژیدیاو کاراساتێکی نەتەوەیی گەورەوە دەکرێتە ئامێرو کەرەستەیەکی کەسابەتی حوکمی. لێرەشەوە ئەنفاڵ وەک پێکهاتەیەکی گەورە لە پێکهاتەی گشتی کوردبوون جیادەکرێتەوە.

بەدیوەکەی تردا، ئەنفال وەک چەمکێک کە خاوەنی دەلالەتی مێژوویی و وجودی خۆیەتی، لە پرسی (ئەنفال چییە؟)وە، بچوک دەکرێتەوە بۆ پرسی ”کێ ئەنفالی کردو کێ ئەنفالکراو کەی ئەنفال ڕوویدا؟” وەڵامی کێ ئەنفالکرا؟ بەتەواوی جیاکردنەوەی ئەنفالە لە جەستەی (من). وەڵامی کەی ئەنفال ڕوویدا؟ دابڕانی ئەنفالە لە ئێستاو ئایندەو جێهێشتنێتی لە ڕابردوودا. بەم مانایە، ئەنفال نابێتە ڕووداوێکی تایبەتی کە تاکی کورد ئەزموونی بکات، ڕووبەڕوویبێتەوەو بێتە زانیارییەکی تایبەت و لە لیکسیۆنیدا تۆماریبکات. بەڵکو تەنها زانییارییەکی گشتی ئەزموننەکراوەو دەکرێت کەمترین کات لەیادیبەرێتەوە. لەوێشەوە ئەنفال لە نەستی تاکی کوردیدا هیچ ئامادەییەکی نییەو نابێتە جووڵینەری مرۆڤی ئێمە لە هیچ ڕووییەکەوە.
تەواو پێچەوانەی ئەو دۆخەی ئەدەبی ئێمە دەرگیرە لەگەڵ ئەنفالدا، لەپاڵ دەقی شیعری (گۆڕستانی چراکان)ی ”شێرکۆ بێکەس”دا، ئەنفال دەبێتە ماتریاڵی بنیاتنانی سێ ڕۆمانی ”عومەر سەید”، (بازنە ڕاخراوەکانی بابل، سەرزەمینی زیکزیکە، ئەسپەرە).

من لێرەدا باس لە ڕەگەزو پێکهاتە هونەرییەکانی ئەم سێ ڕۆمانە، ئەندێشەکاری، ڕووداو و کەسێتی، کات و شوێن و تەکنیکی گێڕانەوەیی، وێنەو ئاوەزمەندی باسناکەم و دەکرێت هەر یەکێک لەو لایەنانە لەژێر تیشکی میتۆدو تیۆرە ڕەخنەییەکاندا لێیبکۆڵدرێتەوە، کە بەشێوەیەکی گشتی ”عومەر سەید” هونەریانە کاری لەسەرکردوون و سێ دەقی سەرکەوتووی ئەدەبی لێبەرهەمهێناون. خاڵێک کە لێرەدا بۆمن جێگەی بایەخ و لەسەروەستانە، گێڕانەوەو هاتنی ئەنفالە لەو بێدەنگییە ترسناکەی ئەنفالی تێدا جێماوە. پێش ئەوەی ئەم سێ دەقە بڵندگۆیەک بن و بەیانکردنی ئەنفال بێت بە گوێی دونیادا، نیشاندانی ئەو کارەساتە بێت بە ڕووی درەوەی کورددا، بەگوێدادان و نیشاندانی ئەنفالە بە گوێ و ڕووی ناوەی کورد خۆیدا. چیتر لەم سێ دەقەدا، ئەنفال لەودیو دیوارەکانی پێش ڕاپەڕینەوە نامێنێتەوەو لە چرکەساتێکی دیاریکراوی مێژوویی، دێتەدەرێ و لەدەرەوەی زەمەن خۆی مانیفێستدەکاتەوە. ئەنفال لە نەستی ”عومەر سەید”ەوە دێت و بەر نەستی وەرگرەکانی دەکەوێت. واوەتر ئەوەی گرنگە چی دیکە زانیارییەکی گشتی نییەو بەڵکو وەرگر دەکەوێتە ئەنفالەوەو ئەزموونی دەکات. من وەک نەوەیەکی دوای ڕاپەڕین، لەناو ئەو سێ دەقەدا، سێ هەناسە وەردەگرم و دەیاندەمەوە، هەناسەیەک وەک هەناسەی ساردی چاوەڕوانییە بێکۆتاییەکانی میمکێکی گەرمیانی، لە (سەرزەمینی زیکزیکە)دا، هەناسەیەک وەک دوا هەناسەی تاساوی منداڵێک کاتێک لە گۆڕێکی بەکۆمەڵدا، لە (بازنە داخراوەکانی بابل)دا زیندەبەچاڵدەکرێت، هەناسەیەک وەک دوا هەناسەی سەڕبڕاوێکی ئێزیدی دەستی جەللادێکی داعش، لە (ئەسپەرە)دا.

کاتێک ئەنفال وەک زانیارییەکی مێژوویی نەوەکانی دوای ڕاپەڕین لە دەرەوەی خۆیاندا وەریدەگرن و وەک بەشێک لەخۆیان درکیناکەن، وەک ئاماژەمان پێدا، دەکرێت لە هەر چرکەساتێکدا بێت فڕێبدرێتەوە دەرەوەی لێکسیکۆن و لەیادبچێتەوە. ڕۆمانەکانی ”عومەر سەید”، بەرگرییه لەو فڕێدانەوەیە، درکردنی ئەنفالە وەک بەشێکی دانەبڕاو لە پێکهاتەی بوونی ئێمە، وەک کورد. کاتێک ڕووداوێکی مێژوویی وەک زانیارییەک لەدەرەوەی خود-ەوە مامەڵکراو فەرامۆشکرا، دەکرێت لە هەر چرکەساتێکی دیکەدا بێت خۆی دووبارەبکاتەوە. خۆدووبارەکردنەوەی کارەساتێکی وەک ئەنفال بەرگری مانەوەی خۆیەتی، کاتێک کورد لە ئێستادا جێیدەهێڵێت و وەک بەشێک لە مێژووی ڕابردووی مامەڵەی لەتەکدا دەکات و لێدەڕوانێت.

بەڵام ئەنفال وەک چۆن لە واقیعدا ئەو دەمامکە ساختەیە فڕێدەدات، بەهەمانشێوەش لە ڕۆمانەکانی ”عومەر سەید”دا ڕەوتی واقیعی خۆی وەردەگرێتەوە. کاتێک عومەر سەید لە ڕۆمانەکانیدا بوونی ئێمە، کە بەشێکی گەرەی بریتییە لە ئەنفال، لە سێ ڕۆماندا دەگێڕێتەوە، خۆنەویستانە ئەنفال وەک خۆی، وەک ئەو ڕەوتەی وەریگرتووە خۆی بەیاندەکاتەوە. ئەگەرچی لە فۆڕمی ڕۆمانەکاندا هەرسێ بەرهەمەکە سێ تێکستی سەربەخۆن، بەڵام ئەنفال هێڵی گشتی بەیەکتربەستنەوەی هەرسێکییانەو دواجار دەبنەوە بەسێ بەرگی کتێبێک، کە ئەنفالمان بۆ دەگێڕنەوە. لە (سەرزەمینی زیکزیکە)دا ئەگەر دەستپێکی ئەو پڕۆسەیە بگێڕدرێتەوە، ئەوا هەمان ئەو بێسەروشێوێنانەی دەخرێنە زیلێکەوەو بەرەو بیابانەکانی بابل دەبرێن، لە (بازنە داخراوەکانی بابل)دا لە گۆڕێکی بەکۆمەڵدا دەدۆزرێنەوە. تەواو لەو چرکەساتەی نەوەکانی دوای ئەو کارەساتە پێیوایە ئەنفالی جێهێشتووە، لەئێستاو ئایندەیدا دەردەکەوێتەوەو لە (ئەسپەرە)دا عومەر سەید بۆماندەگێڕێتەوە، گێڕانەوەی ئەنفال لە ئایندەی ئێمەدا.

بەکورتی ڕۆمانەکانی عومەر سەید، ئەو دەنگە بڵندەی ئەنفالە، لەو بێدەنگە ترسناکەوە دێت، کە باڵیکشاوە بەسەر نەستی تاکەکانی کۆمەڵگای ئێمەدا بە گشتی و دونیای ئەدەبی بەتایبەتی. لێدان و نەشتەرکارییەکی تووندە بەڕووی ئەو وەهمە ترسناکەی لە نەستی مرۆڤی کورددا ئامادەیی هەیە؛ کە ئەنفال وەک ڕووداوێکی مێژوویی لە ڕابردوودا سەیردەکات و پێیوایە جێهڵدراوە. هەوڵێکە بۆ هێناوەی ئەنفال بۆ ناو ئێستا، بۆ ناو نەست و بوونی ئێمە وەک کورد کە ئەنفال بەشێکی پێکهاتەیی وجودی ئێمەیە. بایەخی ئەم بەرهەمانە چەندە بەیانکردنی بەڕووی دونیای دەرەوەی ئێمەدا گرنگە، زیاتر لەوە بەڕووی ناوەوەی خۆماندا گرنگی و بایەخی هەیە. سێ گورزن نە تەنیا بۆ ئەو بێ دەنگیە فراوانەی ئێستای دونیای ئێمە، بەڵکو سەداو کاریگەری خۆی دەگەیەنێت بە ئایندەش.

ڕووداو یەكێكە لە بینا سەرەكی و بنەڕەتییەكانی چیرۆك و لەپاڵ بیناكانی دیكەی (كات و شوێن و كارەكتەر)دا، بنیاتی دەقی چیرۆك پێكدەهێنن. (ئەرستۆ ٣٢٢ – ٣٨٤ پ.ز ) وەها پێناسەی ڕووداو دەكات كە ”كردارێكە سەرەتاو ناوەڕاست و كۆتایی هەیە.”١ یان دەگوترێت: ”زنجیرەیەك (ڕاستی واقیع)ن، لە ڕووی ئۆرگانییەوە پەیوەندیدارن بەیەكەوەو لە ڕێی سەرەتاو ناوەڕاست و كۆتاییەوە، خۆیان دەنوێنن.”٢ یاخود بە پێی ئەو چەمكەی كە (ڕۆناڵد بارد ١٩١٥-١٩٨٠) بۆی داڕشتووە ”بریتییە لە كۆمەڵێك ئەركی كارتێكراو لە لایەن هۆكارێك یان چەند هۆكارێكی تایبەتەوە.”٣ واتە هەمیشە ڕووداو بەهۆی هۆكارگەلێكەوە دێتەئاراوە، كە سەرەتای جوڵەیەك دروستدەكات و پاشان ئەو جوڵەیە بۆ خاڵێك بەرزدەبێتەوە، هەمیشەش خاڵێكی كۆتایی هەیە كە جوڵەكەی تێدا دەوەستێت، كە كۆتایی بە ڕووداوەكە دەهێنێت.

هەر ئەم ‌هێڵەشە، بە یارمەتی ڕەگەزەكانی دیكەی دەق، بنیاتی چیرۆكێكی هونەری دادەمەزرێنن، چونكە ”چیرۆك كاتێك فۆڕمی دەبێت كە وێنەی ڕووداوێكی تەواو دەگرێت، واتە كاتێك ئەو ڕووداوە سەرەتاو ناوەڕاست و كۆتایی دەبێت و پەیوەندییەكی ئۆرگانی هەرسێ بەشەكەكانی بەیەكەوە دەبەستێتەوە، چەشنی ئەو پەیوەندییەی ئەندامەكانی لەش بەیەكەوە دەبەستنەوە.”٤

ڕووداو، وەك بینایەكی گرنگی چیرۆك و ڕۆمان, پەیوەندییەكی پتەوی هەیە لەگەڵ گێـڕانەوەدا, ڕووداوی هونەری ئەو زنجیرە هەوڵكەوتانەن، كە بە گێڕانەوەیەكی هونەری گێڕدراونەتەوەو چوارچێوەیەكی تایبەت لەخۆ دەگرێت.
بێگومان مەبەستیش لە ڕووداویی هونەری، ئەو ڕووداوانەن كە چیرۆكنوس لە چوارچێوەی چیرۆكەكەیدا بە شێوازێكی هونەری دەیگێڕێتەوە، نەك خودی ڕووداوەكان خۆیان لە واقیعدا بەشێوەیەكی هونەری ڕویاندابێت.

هەر دەبارەی ئەم پەیوەندییەش دەگوترێت: ”گێڕانەوە ئەركی ئەوەیە لە دەقدا ڕووداوێك یان چەند ڕووداوێك بگێڕێتەوە، كەبەسەر پاڵەوانێك/كارەكتەرێك داهاتوون. بۆئەوەی گێڕانەوە هەبێت، پێویستە ڕووداوێك لە ئارادابێت، ئەگینا پڕۆسەی گێڕانەوە دروستنابێت و ئەوكاتەش دەق دروست نابێت.”5 وەك دەبینین، لێرەشدا ڕووداو وەك جەوهەرو هەوێنی دەق سەیردەكرێت، ئەمەش تێروانینی (ئەرستۆ)مان بە بیردێنێتەوە، كاتێك ڕووداو وەك جەوهەری تراجیدیا دەبینیت و ڕەگەزەكانی دیكەی وابەستەدەكاتەوە.6 بێگومان لە ژیانداو ڕۆژانە چەندەها ڕووداو دێنەئاراوەو ڕوودەدەن، ئەوەی وادەكات یەكێك لەو ڕووداوانە ببێتە هەوێنی چیرۆكێكی هونەری، گێرانەوەیەكی هونەریانەیە. دەبێت ڕووداوێك هەبێت و چیرۆكنوس بیگڕێتەوە، بەو پێیەش ڕووداو هۆكاڕێكی سەرەكییە بۆ بوونی گێڕانەوە، ئەگەر گێڕانەوەش نەبێت، ژانرێك بوونی نابێت بەناوی چیرۆكەوە.

(د.انگونیوس بگرس) لەبارەی بینای ڕووداوەوە دەڵیت: ”كۆمەڵە بەسەرهاتێكە كە حیكایەتخوان لە چوارچێوەیەكی دیاریكراو ڕیكیاندەخاتەوە، گەشەدەكەن و گرژدەن و بە پێی ئەو چوارچێوە هونەرییەی بۆی كێشراوەو پەیوەندییەكی تۆكمەشیان بە كارەكتەرەكانەوە هەیەو دواتریش بۆ خزمەتی (چنین) كارلێك دەكەن.”7 وەك دیارە، (د.انگونیوس) پەوەندییەكی دیكە ئاماژە پێدەدات، ئەویش پەیوەندی ڕووداوە بە ڕەگەزەكانی دیكەی (كارەكتەرو چنین)ەوە. ڕووداو لێرەدا دوای چنینی دەق دەكەوێت و خۆی لەو ڕێگەیەوە بەیان دەكات، كە چیرۆكنوس بە شێوەیەكی هونەری بۆی دەكێشێت.

هەرچی ڕووداو و كارەكتەریشە، هەمیشە دوو دووانەی لێكدانەبڕاون و كاردەكەنە سەر یەكتری. لەكوێ ڕووداوێك بێتەئاراوە، كارەكتەرێك، یان چەند كارەكتەرێك بوونیان هەیەو كاریگەریان دەكەوێتەسەر، یان بە پێچەوانەوە، دەشێت كارەكتەرەكان ڕۆڵی كارایان هەبێت لە ‌‌هێنەئاراوەی ڕووداوەكان.
هەمیشە ئامادەیی و هاتنەئاراوەی ڕووداو، لەگەڵ ڕەگەزەكانی دیكەدا، دیاردەیەكی پێشبینكراوە، چونكە ”سروشتی پەیوەندییەكانی كەسێتییە جۆربەجۆرەكانی نێو دەقی {چیرۆك}، لە خۆشویستن و ڕقلێبوون، سەركەوتن و شكستخواردن، لە دایكبوون و مردن، بزواتن و وەستان، كڕین و فۆشتن، سەرجەمیان هەڵچوونێك دەخوڵقێنن، كە دەبنە هۆی بەرهەمهێنانی كۆمەڵێك رووداو.”8 لەمەشدا هۆكاری یەكەم، لەبەرهەمهێنانی ڕووداوەكاندا دەگەڕیتەوە بۆ دەسەڵاتی كارەكتەر خۆی.

بەڵام بێگومان دەشێت جۆرێكی دیكە لە ڕووداو هەبن، كە هیچ دەسەڵاتێكی كارەكتەری تێدا نـەبێت و بگەڕیتەوە بــۆ دەسەڵاتێكـی ئیـلاهـی، یـان ســروشتی، وەكــو ڕوودانـی (هەرەسهێنانی بەستەڵكـی بەفر، غەرقبووبوونی كەشتییەك، كەوتنەخوارەوەی فڕۆكەیەك، باران و لافاو،…هتد)، بەڵام بێگومان كاركتەرەكان ئامادەییان هەیەو دەكەونە ژێر كاریگەری دەرئەنجەمەكانیانەوە. لەم ڕوانگەیەشەوە دەتوانین دوو جۆر لە ڕووداو دیاریبكەین، كە بریتین لە (ڕوداوی كەسێتی و ڕوداوی سروشتی/ئیلاهی).

بۆ گێڕانەوەی ڕووداوێك، دەشێت چیرۆكنوس پەنابەرێتە بەر چەندین سەرچاوەی جیاوازو لێیەوە ڕوداوی چیرۆكەكەی وەربگرێت. واتە سەرچاوەی چیرۆكنوس ڕەهایەو دەكرێت پەنابەرێت بەر چەندەها كەناڵی جیاواز، لەبەرئەوەی ”ئەو بابەتانەی سەرچاوەی چیرۆك پێكدەهێنن ناتوادرێت دەستنیشانبكرێت، وەك پەیڕەوێك بەسەر چیرۆكدا بسەپێندرێت، چونكە چیرۆكنوس سەربەستییەكی موتڵەقی هەیە لە هەڵبژاردنی هەر بابەتێكدا.”9 بۆیە لە ڕوی ئەم بۆچوونەوە (ڤێرجینا ۆڵف) دەڵێت: ”ئەوەی پێیدەگوترێت بابەتی گونجاو بۆ ڕۆمان شتێكە بوونی نییە، هەموو شتێك دەست دەدات بێتە بابەت. هەر هەستێك ، هەر سیفەتێكی هۆشی یان گیانی، دەتواندرێت بكرێتە بابەتی كارەكەو هیچ دركپێكردنێك نییە نەتواندرێت بەكاربهێندرێت.”10 ئەمەش پاسادانی ئەوە دەكات، كە لە بنەڕەتدا جۆرو چەندایەتی ڕووداوەكان نیین كە دەبنە هۆی سەركەوتنی چیرۆكەكە، بەڵكو ئەوە كارامەیی و ئاستی هونەریی گێڕانەوەی چیرۆكنوسە، كە ئایا دەتوانێت ڕووداوێك كە سرنجی ڕادەكێشێت، لە بەرگێكی هونەریی باڵادا بیگێڕێتەوە؟ بۆیە دەكرێت ڕووداوێكی سادەو ئاسایی چیرۆكێكی هونەری لێ بەرهەمبهنێرێت، چیرۆكنوس چـەندین دەلالەت و مانای جیاوازی پێببەخشێت و چـەندیـن لایەنی پەنهـانی تێـدا دركپێبكات. بە پێچەوانەشەوە، ئــەگەر چیرۆكنـوس ئاستی هونەریی و كارامەیی گێڕانەوەی لاوازبێت، دەشێت گێڕانەوەی كاراساتێكی گەورە، هیچ جێگەی سرنجی وەرگر نەبێت.

ئەرگەرچی وەك وتمان سەرچاوەی ڕووداوەكان ڕەهان و دیارینەكراون، بەڵام بە دیوێكی دیكەداو لە ڕوانگەیەكی جۆرایەتییەوە، دەتوانین دوو جۆر سەرچاوەی گشتی- ڕووداوی تێكستە گێڕانەوەییەكان دریابكەین، ئەوانیش مەبەستمان لە (ڕووداویی واقیعی و ڕووداوی ئەندێشەیی)ن. لە سەرچاوەی یەكەمیاندا، دەتواندرێت بگوترێت ”ڕووداوی چیرۆك سەرچاوەكەی واقیعەو چیرۆكنووس ڕتووشی دەكات، بۆ ئەوەی بیگەیەنێتە پلەی چیرۆك، لە شیوەیەكی ئەدەبی دا.”11 واتە دەبێت ئەو ڕواداوە واقعییە بخاتە قاڵبی زمان و گێڕانەوەیەكی هونەریانەو لە ئاستێكی ئاساییەوە، گیانێكی هونەریانەی بەبەردا بكات و بیگەیەنێتە ئاستێكی ئەدەبی.

لەم حاڵەتەشدا ئاراستەی كارتێكردنی نێوان واقیع و ئەدەب وایە؛ كە واقیع كار دەخاتە سەر ئەدەب. لێرەدا ”ئەوەی بەشێوەیەكی بەرچاو هەستی پێدەكرێت ئەوەیە زۆرینەی كات ئەدەب ڕوداوەكانی خۆی لەناو واقیعی ژیاندا هەڵدەبژێرێت و دەیخاتە دووتویی دەقە ئەدەبییەكانەوە.”12 هەرچی جۆری دووەمیانە، چیرۆكنوس پشت دەبەستێت بە مەودای فراوانی جیهانیی ئەندێشەیی خۆیی و ڕووداوی چیرۆكەكەی لەوێوە دەخوڵقێنێت. ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت، كە چیرۆكنوس لەم حاڵەتەدا بەتەواوەتی لە جیهانی واقیع دادەبڕێت. دەشێت چیرۆكنوس دیاردەیەك، یان پەیامێكی فیكری سرنجی ڕابكێشێت، بەڵـام بۆ گەیاندنی پـەنادەباتە بـەر ئەندێشەی و لـە ڕێگەی خوڵقاندی ڕووداوێك، یــان چەند ڕووداوێكی دەستكردەوە، كە زادەی جیهانی ئەندێشەی خۆیین، پەیامەكەی بگەیەنێت. لەم حەڵەتەیشدا گەر كارتێكردنێك لە نێوان واقیع و ئەدەبدا هەبێت، دەشێت ئاراستەكە لە ئەدەبەوە بەرەو جیهانی واقیع بچێت، چونكە وەك (ئوسكار وایڵد) دەڵێت: ”زۆر جاران ژیان لاسایی هونەر دەكاتەوە.”13 ئەمەش مەبەست لەوەیە زۆرجار دەشێت سەرچاوەكانی ڕوداو ئەندێشەی ئەدیب بێت و دواتر لەلایەن كەسانێكەوە، ئەو رواداوانە لە واقیعدا لاسایی بكرێنەوە.

هەربۆیە دەتوانین بڵێین، بینای ڕووداو بناغەی هەر چیرۆكێكی هونەرییەو بێ بوون و گێڕانەوەی ڕووداوێك، یان چەند ڕووداوێك، چیرۆكیش بوونی نابێت. بەڵام بە شێوەیەكی گشتی دەبێت ئاستی چەندێتی ڕووداو لە چیرۆكدا سنوورداربێت و ئەو مەودا فراوانەی لە ڕۆماندا بەدیدەكرێت، نابێت لە چیرۆكدا هەبێت. بەڵكو ئەوەی گرنگە ئاستی گێڕانەوەو هونەریی ئەو ڕووداوەیە، كە جێگەی سرنجی چیرۆكنوسە، لە ئاستێكی ئەدەبیانەدا. لێرەشەوە، بینای ڕووداو، وەك بناغەو هەوێنی هەر چیرۆكێكی هونەری، پەیوەندییەكی پتەوەیی لەگەڵ تەواویی بیناو ڕەگەزەكانی دیكەی دەقدا هەیە.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پەراوێزو سەرچاوەکان:

١.ئەرستۆ، هونەر شیعر، وەرگێڕانی لە ئینگلیزی و پێشەكی و پەراوێزی:عەزیز گەردی، خانەی چاپ و پەخشی ڕێنما، چ2، سلێمانی٢٠١١،ل٣٣
٢.میران جەلال محەمەد، بنیاتی ڕوداو لە ڕۆمانی كوردیدا، چاپی كوردۆلۆجی، چاپی یەكەم، سلێمانی ٢٠٠٩،ل١٣
٣. سەرچاوەی پێشوو، ل١٣
٤. پەرێز سابیر، بینای هونەری چیرۆكی كوردی, بڵاوكراوەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەكەم-سلێمانی٢٠٠١، ل.82
5. سەنگەر قادر شێخ محەمەد حاجی، بنیاتی گێڕانەوە, ، چاپی دەزگای توێژینەوەوەو بڵاوكردنەوەی موكریانی، چ١، دهۆك٢٠٠٩، ل.١٥٣
6.ئەرستۆ، هونەر شیعر، وەرگێڕانی لە ئینگلیزی و پێشەكی و پەراوێزی:عەزیز گەردی، خانەی چاپ و پەخشی ڕێنما، چاپی دووەم، سلێمانی٢٠١١،ل٢٨
7.سەنگەر قادر شێخ محەمەد حاجی، بنیاتی گێڕانەوە ، چاپی دەزگای توێژینەوەوەو بڵاوكردنەوەی موكریانی، چ١، دهۆك٢٠٠٩، ل.١٥٤
8.پەرێز سابیر، بینای هونەری چیرۆكی كوردی, بڵاوكراوەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەكەم-سلێمانی٢٠٠١، ل.٨٤
9. سەرچاوەی پێشوو، ل.٨3
10.سەرچاوەی پێشوو , ل.83-84
11. ئیبراهیم قادر محەمەد، لێكۆڵینەوەی كورتە چیرۆكی كوردی لە كوردستانی باشوردا ، نامەی دكتۆرا، ئادابی ز. سڵاحەدین،هەولێر-ئابی١٩٩٧ز، ل.٢٤
12. سەنگەر قادر شێخ محەمەد حاجی، بنیاتی گێڕانەوە ، چاپی دەزگای توێژینەوەوەو بڵاوكردنەوەی موكریانی، چ١، دهۆك٢٠٠٩، ل.١٥٣
13. سەرچاوەی پێشوو.

یەكێك لە بینا بنەڕەتی و گرنگەكانی هەر دەقێكی گێڕانەوەیی، وەكو چیرۆك، كارەكتەرە. پێش سەرهەڵدانی چیرۆك بەم فۆڕمە نوێیەی کە ئێستای هەیە، هەر لە كۆنەوە شیعری شانۆگەری هەبووەو یەكێك لە ڕەگەزەكانی ئەم ژانرەیش كارەكتەر بووە. هەر بۆیە پێش ئەوەی باسی ئەم بینایە بكەین لە چیرۆكی نوێی ئەدەبی میللەتاندا، گرنگە تێڕوانی (ئەرستۆ) وەربگرین كاتێك لە (هونەری شیعر)ەكەیدا باس لە بنیاتی تراجیدیا دەكات، لەناویشیاندا بینای كارەكتەر.

(ئەرستۆ ٣٢٢ – ٣٨٤ پ.ز) دەڵێت:”تراجیدیا لاسییكردنەوەی كردەوەیەو كردەوەش چەند كەسێكی دەوێت بۆ ئەوەی جێبەجێیبكەن، ئەو كەسانەش بێگومان هەندێك سیمای تایبەتییان لە هزرو كەسێتیدا هەیە، هەر ئەم دوو ڕەگەزەش جۆری كردەوەكە دیاریدەكەن. ئەمە وامان لێدەكات بڵێین هۆی ئەم كردەوانە دوو شتن؛ (هزرو كەسێتی)، ئەم دوو شتەش دەبنە مایەی سەركەوتن، یان تێكشكاندی هەر كەسێك”.١ وەك لە تێروانینی ئەرستۆدا دەیبینین، ئەوەی جەوهەری كاری تراجیدیایە ڕووداوەو كارەكتەریش وەكو وەسیلەیەك ئەركی وەرگێڕانی ئەو ڕووداوەی هەیە.

واتە كارەكتەر وەكو سێبەرێك بە شوێن ڕوداودا دەردەكەوێت، نەك خۆی لە خۆیدا مەبەستی سەرەكی بێت. ئەوەی زۆر گرنگەو پەیوەست بە كارەكتەرەوە (ئەرستۆ) باسی لێوەكردووە، هزرو كەسێتی كارەكتەرەكانن كە هەیانە. بێگومان ئەم خاڵە یەكێكە لە خاڵە گرنگەكان، كە هەموو قۆناغێك دەبــڕێت و تەنانەت بۆ ئێستایـش، بۆ بنیاتنانــانی هـــەر دەقێكـی گێڕانەوەیی، وەكــو شانۆو ڕۆمان و چیرۆكی هونــەری، گرنگە نوسەر ڕەچاوی بكات، بەو پێیەی لە هەموو قۆناغ و سەردەمەكاندا، مرۆڤ لە هەر كۆمەڵگایەكدا بێت خاوەنی تایبەتمەندی و بیركردنەوەو سیمای جیاوازە، كە دەبێت لەناو دەقەكاندا, لە زمان و كردەی كارەكتەرەكاندا ڕەنگبداتەوە.

بێگومان ئەگەر كۆنتر لە گریگ بڕوانین، كارەكتەر وەك ڕەگەزێك لە حیكایەت و دەقە ئاینی و ئەفسانەكاندا ئامادەیی هەمیشەیی هەیە. هەر حیكایەت و ئەفسانەیەكی جیهان بە گشتی و گەلانی ڕۆژهــەڵات بە تایبەت بــە نمونە وەربگرین، بێ بوونی رووداو و كــارەكتەر مانایەكی ئەوتۆیــان نامێنێتەوە. بەڵام بە بەراود بە كارەكتەری ڕۆمان و چیرۆكە هونەرییەكانی ئێستا، جیاوازی زۆری هەیەو لە فۆرمی جیاوازدا فۆڕمەلەبوونە.

پاش سەرهەڵدانی كورتە چیرۆك و ڕۆمان هەر لە گاڤە سەرەتاییەكانیەوە تاوەكو ئێستا، ڕەگەزی كارەكتەر هەمیشە ئامادەیی خۆی هەبووەو یەكێك بووە لە ڕەگەزە بنەڕەتی و گرنگەكانی ئەم ژانرانە، بگرە لە چیرۆك و ڕۆمانی نوێدا، ئەو گرنگی و بایەخەیەی لە حیكایەتە میللی و فۆلكۆرییەكاندا هەیبووە، زۆر زیادی كردووە، چونكە ئەگەر لە كۆندا كارەكتەر ڕەگەزێك بووییت بۆ وەرگێرانی ڕووداوی حیكایەتە میللییەكان، ئەوا لە زۆر چێرۆك و ڕۆمانی نوێدا، دەبنە بابەتی سەرەكی و چەندین ڕەهەندی سایكۆلۆژی و كۆمەڵایەتی و هزری و ئەنترۆپۆلۆژیانەی پێدەرێت.

بەڵام لێرەدا گرنگە جیاوازی ئەوە بكەین كە سنوورو تایبەتمەندی كارەكتەر لە نێوان چیرۆك و ڕۆماندا جیاوازە، بەوپێیەی دەكڕیت لە ڕۆماندا زیاد لە كارەكتەرێكی سەرەكی بوونی هەبێت و زۆر قۆناغ و لایەنی ژیاری كارەكتەرەكان بخرێتەڕوو، بەڵام لە كورتە چیرۆكدا سنوورەكە تەواو چڕ دەكرێتەوەو زۆربەی كــات یەك كارەكتــەری سەرەكی بوونی هەیەو ئەویش ”قۆناقێكی دیاریكراوی تەمەنی لە سەردەمێكی دیاریكراو، یان ڕۆژێك لە ژیانی دەخرێتە بەرباس.

لێرەوە ئەگەر بێینە سەر پێناسەو گرنگی ئەم بینایەو وەك چەمكێك باسی لێوە بكەین، دەربارەی كارەكتەر لە كورتە چیرۆكدا، (د. مەریوان عەمەر حەسەن) لەنامەی دكتۆراكەیدا دەنوسێت: ”كارەكتەری كورتە چیرۆك هەڵگری تایبەتمەندی خودی ئەو ژانرە نوێیەیە، ئەگەرچی چنینی هونەریانەی چیرۆكنووسە، بەڵام لە واقعی ژیانی كۆمەڵ بەدوور نییەو پاڵەوان و كارەكتەرەكان دەشێن هی سەردەمی ڕابردوو، یان ئەمڕۆ، یان هی داهاتووی كۆمەڵ بن، واتە دەشێت پاڵەوان و كارەكتەرەكانی نێو كورتە چیرۆك لە داهاتوودا دروستببن”.٢ لێرەدا چیرۆكنوس دەشێت كارەكتەرەكانی لە جیهانی واقیعەوە وەربگرێت و داهێنانی خۆی تێدا بكات، یاخود بە پێچەوانەوە بە ئەندێشەكاری خۆی دەكرێت كارەكتەری نێو چیرۆكەكەی بخوڵقێنێت و دواتر لە جیهانی واقیعدا هاوشێوەیەكی دروستبێت.

هەروەها دەگوترێت:”كارەكتەر بریتییە لە كۆی چەند عونسورێكی بیۆلۆژیكی و كۆمەڵایەتی كە ڕەفتاری تاكەكەس، لەوانی دیكە جیادەكاتەوە، ئەو كارەیش لە ڕێگەی میراتگری، یان مەڵبەندی ژیانی كۆمەڵایەتییەوە سەرهەڵدەدات، واتە كارەكتەر پێكدێت لە ئاكامی هاوكێشی نێوان ڕەفتاری مرۆڤ و مەڵبەندی ژیان”.٣ لە لایەكی دیكەوە دەربارەی ناساندنی كارەكتەردەگوترێت:”قارەمان یان كارەكتەر، تاكێكە بە هەموو ئاكار، بیچم، هزر، خولیا و جووڵەیەوە، بە كۆمەڵێك نیشانە و سیفەتی تایبەت بـە خۆیەوە جیـادەكرێتەوە و دەناسرێت. واتە ئەو مرۆڤێكە یــان گیاندارێكە لە تاكەیلی دەوروبەری خۆی ناچێت. مەرجیش نییە دیوی دەەرەوە و ناوەوەی هاوسەنگ بن. ئەوە كارەكتەرە كە ڕووداوەكان دەخولقێنێت و گەشەیان پێ دەدات”.٤ ئەمەش بەو ئاراستەیەماندا دەبات بڵێین، چیرۆكنوس خۆبەخۆ كارەكتەرەكانی هەڵنابژێرێت و بەڵكو دەبێت بەوپەڕی ناسین و شارەزاییەوە بڕیار لەسەر چۆنێتی بیركردنەوەو ئاكارو خولیاو جوڵەكانی بدات، چونكە دەشێت جوڵەیەكی نائاگایانە، یاخود خستنەڕووی بیرو هزرێكی ناتەواو، هونەری كارەكتەرسازییەكە بشێوێنێت و لەباری ببات.

چیرۆكنوس دەبێت هزرو دونیابینی كارەكتەرەكانی باش بناسێت و بە دەروونیاندا ڕۆبچێت، ئەگەرنا یەكێك لە بینا گرنگ و بنەڕەتییەكانی چیرۆكەكەی، كە كارەكتەرە، بەژدارییەكی كاراو بنیاتنەرانەی نابێت و سەركەوتنی ئەزموونەكە بەرەو شكست دەبات، هەر بۆیە دگوترێت:”پێوستە چیرۆكنوس لە ناسینی پاڵەوانەكەیدا، ئەوەندە نزیك بێتەوە، بەشێوەیەك بچێتە ناو پێستی پاڵەوانەكەیی و وەك خۆی بیناسێت، هەر لەبەر ئەوەشە لەسەر چیرۆكنوس پێوستە شارەزایی هەبێت، بە لایەنی كەمەوە لە دەرووناسی بۆ هەڵسەنگاندنی ڕەفتارو دەربڕینی كاسایەتی پاڵەوانەكان وەكو خۆی”.٥ بۆ نمونە ئاكارو جیهانبینی و جوڵەی هەر كەسایەتییەكی، وەكو (ژنێكی سۆزانی، پیاوكوژێك، سەربازێك، مامۆستایەك، شۆفێرێك، گەورە كچێك، منداڵێك..هتد) لەیەكتری جیاوازەو چیرۆكنوس كاتێك بڕیار لەسەر هەر كەسایەتییەكی وا دەدات، دەبێت لە هەموو لایەنێكەوە دڵنیابێت لەوەی توانای بەسـەر خوڵقاندنـی كــارەكەیدا دەشكێت، ئـەوكـات بڕیاری بەژداریكردنی بـدات. بە واتایەكی تر، لەم ڕوانگەیەوە وەك (جیدا ڕیجینێت) دەڵێت:”پاڵەوان ئەو كارەكتەرەیە كە چیرۆكگێڕەرەوە، دەیخاتە ژێر گەردە بینینەوە”.٦
كارەكتەر بینایەكە، لە دەقی گێڕانەوەییدا بەتەواویی بە بینای ڕوداوەوە گرێدەدرێت. باس لەوەدەكرێت، ئەگەر بكەرێك بوونی نەبێت، چۆن دەتواندرێت كردەیەك، چالاكییەك، ڕووداوێك بخوڵقێت؟ چونكە ئاشكرایە هەر ڕوداوێك سەرچاوەی خوڵقاندنی هۆكارێك، یان زیاد لە هۆكارێكی دیاریكراوەو بەبێ ئەوان نایەتە بەرهەم. هەروەها تێبینی ئەوە كراوە، لە میانی خوێندنەوەی دەقێكدا، بە تایبەتی ئەو چیرۆك و بەسەرهاتانەی تاراژیدین، دەبینرێت كاتێك ڕووداوێكی تراژیدی ڕوودەدات، ئەگەر لە كەسێتییەك ڕووبدات كە خاوەنی پلەوپایەیەكی دیاری كۆمەڵایەتی بێت، یان كەسێتییەكی بەناوبانگ بێت، زیاتر كاردەكاتە سەر وەرگر، وەك (ئۆدیب، هاملێت، ئۆتێللۆ)، بۆیە لەبارێكی هاوشێوەدا كەسێتی ڕۆڵی دەبێت لە دەرخستن و زیاتر كاریگەكردنی ڕووداو و بەخشینی چێژێكی زیاتریش بە دەقەكە.٧ بەڵام جێگەی ئاماژەپێدانە، دەشێت لە دەقگەلێكیشدا كارەكتەر ڕۆڵی لە هاتنەئاراوەی رووداوەكاندا نەبێت و بە پێچەوانەوە كاریگەرییەكە ڕووبدات.
لە ڕووی توخم و چییەتی كارەكتەرەوە، نابێت ئەوە لەیادبكەین كە مەرج نییە هەمیشە كارەكتەرەكانی نێو كورتە چیرۆك لە فۆڕمی مرۆڤدا دەربكەون، بەڵكو زۆر چیرۆكیش هەن هاوشێوەی حیكایەتە فۆلكلۆرییەكان كارەكتەرەكانی ئاژەڵ، یاخود هەر تەنێكی دیكەی بێگان بیت، وەكو چیرۆكی (مرۆڤ و ئەسپ)*ی (لیۆ تۆڵستۆی)ی چیرۆكنوسی ڕوسیـایی، كــە كـارەكتەری سەرەكی چیرۆكەكە بریتییە لە ئەسپێك و هەرهەمان كارەكتەریــش تەواوی چیرۆكەكەمان بۆ دەگێڕیتەوەو چەندین ڕەهەندیش لە زاری هەمان كارەكتەرەوە دەخرێتە بەرباس. تەنانەت دەكرێت كارەكتەرەكان شتانێكی بێگان لەخۆبگرن و لە لایەن چیرۆكنوسەوە وەكو سیمبول و خوازە بەكاربهێنرێن، لەمەشدا بێگومان كارێكی ئاسان نییەو لێهاتوویی چیرۆكنوسی پێویستە، لەوەی ڕوح بەبەری كارەكتەرەكانیدا بكات و وردبێت لەوەی كە ئاخۆ چۆن و بە چی مەبەستێك جوڵەیان پێدەبەخشێت؟

ناو و نازناوی كارەكتەرەكان، لایەنێكی دیكەی گرنگەو پەیوەند بە هەر دەقێكی گێڕانەوەوە، جێگەی هەڵوەستە لەسەركردنە، چونكە لە لایەكەوە دەشێت هۆكارێك بێت بۆ شاردنەوەی تێمای دەق و گەیاندنی مەبەستێكی دیاریكراو، لە لایەكی دیكەشەوە، ”ناو و نازناو لە لایەنی هونەرییەوە بە كارێكی بایەخدار دادەنرێت، هەندێك لایەنی هونەری دەگرنەخۆو جۆرێك لە شمولییەتیش بە ناوەڕۆكی دەقەكانیش دەبەخشن”.٨ بۆ نمونە دەكرێت هەر ناوێكی، وەكو (شادی، كاروان، حوسێن، جەنگیز، ڕەحمان،..هتد) ببنە هێمایەكی دیاریكراوو ئاماژەیەك لە واقیعدا بگەیەنن. یاخود لە ڕێگەی خستنەپاڵی نازناوێكەوە، دەلالەتێك بە كارەكتەرەكە ببەخشڕێت و لایەنێكی وەكو پلەوپایەی كۆمەڵایەتی، یان سیاسی كارەكتەرەكە دیاریبكات، بۆ نمونە نازناوێكی وەكو (خان، فەرماندە، دێوانە، بەگ, گوڵ …هتد). هەندێك جاریش ڕێكدەكەوێت، كە چیرۆكنوس ناو لە كارەكتەر، یان كارەكتەرەكانی نانێت و تەنها لە ڕێگەی وەسف و كردەكانی لێی دەكەوێتەوە، كارەكتەرەكەی بە وەرگر دەناسێنێت، كە بێگومان ئەمەش دەكرێت مەبەستێكی دیكەی لە پشتەوە بێت و چیرۆكنوس بیەوێت سرنجی خوێنەر بە لایەكی دیكەدا، كە بۆی گرنگە، ڕابكێشێت.

لە ڕووی چەشن و جۆرەكانی كارەكتەرەوە، لە چەند لایەنێكەوە لە چیرۆكدا پۆلێنكاری بۆ كارەكتەرەكان كراوە. (هیگل) لە كتێبی (دروس الجمالیات-١٨٣٢)دا، سێ جۆر كارەكتەری سەرەكی دیاریكردوە، كە ئەوانیش بریتین لە: كارەكتەری داستانی(البتل الملحمی)، كە مرۆڤێكی نمونەییەو لەبەر پێوستی دروست دەبێت. هەروەها كارەكتەری تراژیدی(البتل الماسوی)، كە بەرجەستەكەری مرۆڤێكی ستەمكارو زۆردار دەكات، مرۆڤێك كە چارەنووسی خۆی دیاریدەكات و ڕووەو مەرگەسات دەڕوات. كۆتا جۆریشیان، برتییە لە كارەكتەری درامی(البتل الدرامی)، كەسێكە شوێن هەواو ئارەوزووەكانی دەكەوێت و كردەگەلێك ئەنجام دەدات، دوورە لە خووڕەوشتی مرۆڤ و ڕووبەڕووی زۆر بارودۆخی گرێیاوی دەبێتەوە. لە ڕوانگەی (ڤلادمێر پرۆپ)یشەوە، هەموو چیرۆكێكی هونەری، دوو كارەكتەری سەرەكی لە خۆ دەگرێت، یەكێكیان ڕاستی و ئەوی دیكەیان درۆینە.٩
لە ڕووی گەشەكردن و نەكردنەوە، (پەرێز سابیر) دوو جۆری دیكە لە كارەكتەر دیاریدەكات؛ (كارەكتەری گۆڕاو(گەشەكردوو-round)) و (كارەكتەری نەگۆڕ-flat). ئەوەشی بە بایەخدارییەوە لێدەڕواندرێت و بۆ چیرۆك گرنگە، جۆری یەكەمیانە، واتە كارەكتەری گۆڕاو. ئەم جۆرەیش ئەو كەساییەتیان دەگرێتەوە، كە لەناو چیرۆكەكاندا بە هۆی گرێچنی ڕووداوی چیرۆكەوە، گەشە دەكەن و لەباری دەروونی ڕەوشت و.. لە چیرۆكدا لە ئاستێكدا ناوەستن. چیرۆكنوس سەركەوتوو هەوڵی دامەزرندنی ئەم جۆرە دەدات، چونكە توانای فرەیەو ئاستی چیرۆكەكە بەرزتر دەكاتەوە، تەمەنی درێژەو دەرەنگتریش لە بیردەچێتەوە.١٠
لە لایەنێكی دیكەوە، كە بەژداری كاراو ناكارای كارەكتەرەكانن، دەتوانین كارەكتەری چیرۆك بۆ (كارەكتەری سەرەكی و كارەكتەری لاوەكی) پۆلین بکەین، چونكە وەك (ئیبراهیمی یونسی) دەڵێــت:”هەر چیرۆكێكی باش بخوێنینەوە، دەبینین لە كەسێتییەكی سەرەكی زیاتری تێدا نییە، تەنانەت ئەو كاتانەیش كە هەموو زنجیرە ڕووداوی چیرۆكەكە لە نێوان دوو كەسایەتی دایەو هەردووكیان كاریگەری زۆریان هەیە لەسەر چیرۆكەكە، سرنج دەدەین كە كاریگەری و گرنگی یەكێكیان زیاترە، جگە لە كارەكتەری سەرەكی، لەوانەیە یەكێك یان چەند كارەكتەرێكی دیكەش لە چیرۆكەكەدا هەبن، كە بە گشتی ئەم كەسانە بە كارەكتەری لاوەكی دادەنرێن”.١١ هەمیشە زیاد لە كارەكتەرێك لە چیرۆكدا هەبێت، لەم لایەنەوە بۆ ئەم دوو جۆرە دابەش دەبێت، كە دەكرێت پێناسەی هەر یەكێكی بەم شێوەیە كورتبكەینەوە:

یەکەم: كارەكتەری سەرەكی، بریتییە لەو كەسایەتییەی بە شێوەیەكی بەردەوام بوونی هەیەو لەسەرەتاوە تا كۆتایی چیرۆكەكە ئامادەیی هەیەو بەژداری كارای لە جوڵەی ڕووداوەكاندا هەیەو یان بە پێچەوانەوە كاریگەریی ڕووداوەكانی دەكەوێتەسەر. هەڵبەت لە بەجێگەیاندی ئەو ئەركانەشدا، بە شێوەیەكی ڕاستەخۆ بێت یان ناڕاستەخۆ، دەشێت كارەكتەری لاوەكی یارمەتیدەربێت. گرنگە چیرۆكنوس بە بایەخەوە كارەكتەرسازی لەم جۆرەدا بكات و بە ئاگاییەوە مامەڵەی لەتەكدا بكات، چونكە جوڵەو دەڕبڕەكانی بۆ خوێنەر گرنگەو هەمیشە وەك مەرجەعێكی یەكلاییكەرەوە دەردەكەوێت.

دووهەم: كارەكتەری لاوەكی، ئەم جۆرەی كارەكتەر جیاواز لە كارەكتەری سەرەكی كە لە تەواوی چیرۆكەكەدا ئامادەیی هەیە، دەشێت لە بەشێك لە چیرۆكەكەدا دەربكەوێت و لە بنەڕەتیشدا بۆ خزمەتی كارەكتەری سەرەكی بیتەئاراوەو لایەنی مەبەستداری ئەو كە چیرۆكنوس دەیخاتەڕوو، تەواوبكات. تەنانەت دەشێت بە پێچەوانەوە، چیرۆكنوس تەنها كارەكتەرێكی سەرەكی لە چیرۆكەكەیدا هەبێت و بنیاتی چیرۆكەكەی وابخوازێت، ئەم جۆرە لە كارەكتەر هەر بوونی نەبێت.

————————————
پەراوێزەکان:
١.ئەرستۆ، هونەر شیعر، و:عەزیز گەردی، خانەی چاپ و پەخشی ڕێنما، چ2، سلێمانی٢٠١١،ل٢٨
٢.مەریوان عومەر حەسەن، سیماو خەسڵەتەكانی كارەكتەر، نامەی دكتۆرا،زانكۆی سلێمانی-بەشی كوردی،ز، ل.٢٩
٣. سنوور قادر فەرەج، تەكنیك لە كۆمەڵە چیرۆكی (گوڵی ڕەش)ی شێرزاد حەسەن دا، نامەی ماجێستێر، زانكۆی سلێمانی-بەشی كوردی- ٢٠١٢ز، ل.٤٧
٤.محەمەد فەریق حەسەن، ڕۆماننوس كارەكتەرەكانی لە كوێوە دێنێت، بروانە ماڵپەڕی ڕووداو.
٥.سەلیم ڕەشید ساڵەح، شێواز لە كورتە چیرۆكی نوێی كوردی ساڵانی نێوان ١٩٨٠-١٩٩٠، ساڵی٢٠٠١ز، ل.٩٢
٦.سنوور قادر فەرەج، تەكنیك لە كۆمەڵە چیرۆكی (گوڵی ڕەش)ی شێرزاد حەسەن دا، نامەی ماجێستێر، زانكۆی سلێمانی-بەشی كوردی- ٢٠١٢ز، ل.٤٧
٧.میران جەلال محەمەد، بنیاتی ڕووداو لە ڕۆمانی كوردیدا، چاپی كردۆلۆجی،چ١، سلێمانی٢٠٠٩، ل.٣٢
*.لیۆن تۆڵستۆی، پۆلیكۆو شكا،و:ئەمین گەردیگلانی، دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی ڕۆژهەڵات، چ١، هەولێر٢٠١٧،ل.١٩١
٨. ڕەوف حەسەن، ئەندێشە جوانەكانی ڕوح-لە چیرۆكی هونەری كوردیدا، چاپی وەزارەتی ڕۆشنبیری، چ١، هەولێر٢٠٠٥، ل.٥٩
٩. محمد القا‌چی، معجم السردیات، النشرون: دار محمد علی للنشر، گ١، تونس٢٠١٠، ص.51-52
١٠.سنوور قادر فەرەج، تەكنیك لە كۆمەڵە چیرۆكی (گوڵی ڕەش)ی شێرزاد حەسەن دا، نامەی ماجێستێر، زانكۆی سلێمانی-بەشی كوردی- ٢٠١٢ز، ل.٤٨
١١. هەمان سەرچاوەی پێشوو.

گومان لەوەدا نیە کە چەمکەکانی کەرامەت و شەرەف دوو چەمکی تەواو جیاوازن و هەر یەکێکیان خاوەن واتاو هالەی تایبەت بە خۆیەتی، بەڵام ڕەنگە بە هۆی هاوسنووری یەکەوە زۆر جار تێکەڵ بە یەک کرابن. کەرامەت شتێکە لە ناوەوەی مرۆڤ دا، بەڵام شەرەف لە دەرەوەی مرۆڤ دایە. کەرامەت بەندە بە زاتییەتی مرۆڤەکانەوە لە هەر کۆمەڵگەیدا بن، بەڵام شەرەف بەندە بە کۆی کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو، یان بەشێک لە کۆمەڵەگایەکی دیاریکراوەوە. کەرامەتی مرۆڤ ناشکێنرێت و هیچ هێزێک نیە بتوانێت مرۆڤێک لە کەرامەتی دابماڵێت، بەڵام شەرەفی مرۆڤ دەشکێنرێت و دادەماڵدرێت.

لێرەوە ئەگەر شیکاریەک بۆ مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی بکەین، بە تایبەت ئەو وڵاتانەی دواکەوتوون و حوکمەتێکی فاشستی، یان دیکتاتۆرێک، یان عەقڵێتێکی خێڵەکی و سوڵتانیزمی تێیدا باڵادەستەو حوکم دەکات، هەمیشە مرۆڤێکی بەرهەم هێناوە کە دەکرێت؛ بە مرۆڤێکی بێ کەرامەت و خاوەن شەرەف ناوی ببەین. واتە مرۆڤێک لە بنەڕەتەوە کەرامەتی نیە، نەک هەیبووبێ و لێوەرگیرابێتەوە، چونکە وەک لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا، مرۆڤێکی خاوەن کەرامەت هیچ هێزێک توانای لێوەرگرتنەوەی نیە. کەرامەت بە واتا بوونە ڕوحی و ئینسانییەکەی، وەک ئەوەی لای فەیلەسوفی ئەڵمانی «ئیمانوێل کانت» هەیە.

واتە بوار ڕەخساندنی مرۆڤەکانی کۆمەڵگا بە فەزاو ژینگەیەک کە بتوانن بوونیەتی خۆیانیان تێدا دەربخەن و ئاشکرای بکەن، کە بوونیەتی هەر مرۆڤێکیش جیاوازە لە ئەوی تر. واتە بە ڕەخساندی بوار و ژینگەیەکی وەها، مرۆڤێک دێتە بوون؛ کە خاوەن کەرامەتی ئینسانبوونی خۆیەتی، مرۆڤێک کە هیچ هێزێک نیە توانای ئەوەی هەبێت ئەو کەرامەتەی بشکێنێ و لێیوەربگرێتەوە، چونکە لە بنەڕەتەوە کەرامەت شتێک نیە لە دەرەوەی ئینسانەکان، بەڵکو شتێکە تەواو پەیوەنددارە بە ناوەوەی مرۆڤ خۆی و دابڕاوە لە کۆمەڵ.

به پێچەوانەوە لە کۆمەڵگە ڕۆژ هەڵاتییەکاندا، بەردەوام مرۆڤێک دوست و بەرهەم دێت؛ کە لە هەوڵی بەدەستهێنانی شەرفی خۆیان دان. شەرەفیش بە پێچەوانەی کەرامەتەوە، شتێکە پەیوەندیدارە بە دەرەوەی ئینسانەکان. شەرەف لە کۆمەگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەوەکی تر دەگۆڕێت، یاخود لە بەشێکی کۆمەڵگاوە بۆ بەشێکیتری هەمان کۆڵگا، کە ئەم بەشانەش ئەو گروپ و تاقمە جیاوازو عەقڵ خێڵەکی و دەرەبەگیانە دەگرێتەوە، کە شوناس و کلتورو هەندێک جار مەزهەب و ئاینیان جیاوازە.
مرۆڤی ئەم کۆمەڵگایانەش بەردەوام لە هەوڵی بە دەست هێنانی ئەو شەرەفەدان کە ئەندامە هاوشێوەکانی خۆی لە کۆمەڵگادا پێیاندەیەخشێت، بۆیە لە هەر لەحزەیەکێ مێژوویشدا، ئەگەری وەرگرتنەوەی ئەو شەرەفە هەیە کە پێیان بەخشراوە، ئەم وەرگرتنەوەیەش هۆکاری لادان و لە ڕێ دەرچوونی مرۆڤەکانە لەو مەزهەب و کلتورو عەقڵە تەقلیدیانەیە، کە لە لایەن کۆمەڵگەیەکی دیارکراوەوە سنووری بۆ کێشراوە. بۆیە هەمیشە مرۆڤی خاوەن شەرەف لە هەوڵی پارستنی ئەو سنوورانە دایە. پاراستنی ئەو سنوورانەش؛ پاراستنی شەرەفی مرۆڤەکانە کە لە لایەن کۆمەڵگەوە پێیان بەخشراوە.

ڕەنگە زیندووترین نمونە لە زۆربەی کۆمەڵگا ڕۆژ هەڵاتیەکاندا، کە زەمەنێکی دوورو درێژە ئامادەگی هەیە، کوشتنی ژن و کچانی ئەم کۆمەڵگایانە بێت، بە هۆیەی کە لەو عەقڵێتە دینی و کلتوریانە لائەدەن کە لە لایەن ئەندامەکانییەوە جۆرە پەیمانێکی کۆمەڵایەتی لەسەر مۆرکراوە، بەو هۆیەی ئەو سنوورانە ئەبەزێنن لە لایەن کۆمەڵگاوە کێشراوە. لادان لەو سنوورانە، دانانی نیشانە پرسیارە لەسەر شەرەفی ئەندامانی پەیوەندیدار بەو کارەکتەرە مێینەیەوە. بۆیە لە بنەڕەتەوە کاتێک ژنێک ئەکوژرێت، هیچ پەیوەندییەکی بە ناوەوەی بوونییەتی کەسی بکوژەکەوە نیە، بەڵکو بە ئامانجی ڕازیکردنی مرۆڤەکانی دەوروبەرە، بە ئامانجی پاراستی ئەو شەرەفەیە کە لەلایەن کۆمەڵەوە پێی بەخشراوە.

لێرەشەوە ئەگەر زیاتر بە دەروونی مرۆڤی ئەم کۆمەڵگایانەدا شۆڕبینەوە، بۆمان دەردەکەوێت کە بەردەوام مرۆڤێکی بێ کەرامەت و خاوەن شەرەف بەرهەم دێت، کە دەکرێت بە مانا دیکارت- یکەی لە خانەی ئاژەڵاندا ئەژماریان بکەین. ئاژەڵ لای دیکارت لەگەڵ ئامێرێکدا، کە سیستەمی کاکرکردنەکەی لە ناوەوەی خۆیدایە و بە پێی خواستی دەوروبەر کار دەکات و کاردانەوەی هەیە، جیاوازی نیە. واتە مرۆڤی خاوەن شەرەف عەقڵی بڕیاردانی تێدا غائیبەو تەنها خاوەنی عەقڵێکی ئامێریەو بە پێی خواستی دەوروبەرو گروپ و کۆمەڵگا ڕەفتار دەکات. مرۆڤێک هەمیشە بە پێی خواستی ئەندامانی کۆمەڵگا کاردانەوەی دەبێت.

دەرئەنجام بۆ ئەوەی ئەم بارودۆخە تەواو پێچەوانە بێتەوە، پێوستە لە بنەڕەتەوە عەقڵێتی حوکمڕانی ئەم ناوچانە بگۆڕدرێت، سیستەم و هەناوی حوکمڕانانی ئەم ناوچانە لە ڕیشەوە بگۆڕدرێت و عەقڵێت و سیستەمێک بکرێتە هەناوی ئەم ئەم حوکمەتانەوە، کە بوارو ژینگەیەک بۆ تاکەکانی بڕەخسێنێ و مرۆڤ تێیدا بوونییەتی ئینسانی خۆی تێدا کەشف بکات. سیستەمێک هەر بنەڕەتەوە، لە بری ئەوەی مرۆڤێکی بێ پرسارو بێ گومان و گوێڕایەڵ دروست بکات، مرۆڤێکی بە پرسارو زیندو و خاوەن کەرامەت و خاوەن مۆراڵ بەرهەم بهێنێت. مرۆڤێک کە شنوناسی خۆی بناسێت و کار لەسەر بوون و کەرامەتی خۆی بکات و بەرپرسیاریش بێت لە ئاست بوون و سنووری مرۆڤەکانی دەوروبەری. نەک مرۆڤێکی خاوەن شەرەف و وابەستە بە ئەوانیتری کۆمەڵگاوەو بەرهەمهێنانی عەقڵێکی ئامێری. لێرەشەوەیە کۆمەڵگایەی زیندو و ئەکتیڤ لەم ناوچانەدا بەرهەم دێت، لەبری کۆمەڵگایەی عەقڵ ئامێری و مگەلگەرایی..

………………