داگیركردنى ڕوناكى له‌ “داگیركردنى تاریكى” به‌ختیار عه‌لى دا.. محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

دوێنێ له‌ خوێندنه‌وه‌ى ڕۆمانى”داگیركردنى تاریكى” نوسه‌رى كورد به‌ختیار عه‌لى بوومه‌وه‌. من هه‌میشه‌ عه‌وداڵى جیاوازى و جیانووسى و ده‌رچوون له‌ تایپه‌ كلاسیكه‌كانى بیركردنه‌وه‌ و كار و كردارم. له‌ ئیشه‌كانیشمدا پشت به‌ بیركردنه‌وه‌ى ڕه‌خنه‌ییانه‌ ده‌به‌ستم و بۆ نوسین و به‌رهه‌مى ئه‌وانى تریش دۆلۆز وته‌نى هه‌میشه‌ زمانى دووه‌م كه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ به‌كاردێنم. داگیركردنى تاریكى ڕۆمانێكى جیاوازه‌ هه‌م له‌ ڕووى تیمه‌(بیرۆكه‌ى سه‌ره‌كیى) و خولانه‌وه‌ له‌ ده‌ورى ئه‌م تیمه‌یه‌ تا كۆتایى، هه‌میش له‌ ڕووى ئاگایى نووسه‌ر له‌ نه‌پچڕانى خه‌یاڵ و نه‌ترازان و نه‌خلیسكانى بۆ سه‌ر بیرۆكه‌ په‌راوێزیه‌كان كه‌ له‌ خۆیدا ئه‌م نه‌خزینه‌ به‌ڵگه‌ى پارێزگاریكردنى نوسه‌ره‌ له‌سه‌ر یه‌كێتى بابه‌ت و مانه‌وه‌ى له‌ خه‌یاڵستانى خۆى و دواتر به‌ستنه‌وه‌ى ئه‌م خه‌یاڵستانه‌ به‌ (شوێن) كه‌ جوگرافیایه‌ و ئینجا به‌ زه‌مه‌ن كه‌ مێژووى به‌سه‌رهاته‌ جۆراوجۆره‌كانه‌.

ئیشكردنى جیاواز له‌سه‌ر ئه‌م هه‌موو ڕوداوانه‌ بیرێكى ڕێكخراوى ئۆرگانیزه‌كراوى ده‌وێ هه‌روه‌ك ئالان بادیۆ ده‌ڵێ بۆ چاره‌سه‌ركردنه‌ هزریه‌كانى ئه‌م هه‌مو ناهۆمۆجینیه‌ته‌. به‌ختیار عه‌لى ئه‌زمونێكى دورودرێژى له‌ نوسین هه‌یه‌ چ له‌ ڕۆمان و شیعر و چ له‌ بواره‌كانى هزرى فه‌لسه‌فى و سیاسیى دا، له‌ لایه‌ن نوسه‌ر و كه‌سانى تره‌وه‌ گه‌لێك له‌سه‌ر لایه‌نى نوسین و زمانى نوسینه‌كه‌ى نوسراوه‌، من لێره‌دا ته‌نها سوكه‌ ئاماژه‌یه‌ك له‌ ڕووى زمانه‌وه‌ به‌ خودى ناونیشانه‌كه‌ و دواتر تیمه‌ى سه‌ره‌كى ڕۆمانه‌كه‌ ده‌كه‌م كه‌ هه‌رهه‌مووى له‌سه‌ر ونبونى زمان و دواتر دۆزینه‌وه‌یه‌تى.

له‌ ناونیشان قسه‌ى به‌ختیار له‌سه‌ر تاریكیه‌، ئه‌م جۆره‌ تاریكیه‌ش به‌ مانا فڕۆیدى و دواتر لاكانیه‌كه‌ى پانتاییه‌كى له‌ بن نه‌هاتووى هه‌یه‌ له‌ خود و كیانى تاكه‌كان و هیچ هێزێك تواناى ئه‌وه‌ى نه‌بووه‌ تا بنى بنه‌وه‌ى بچێت و سه‌ره‌نجام هه‌ر هه‌مووى داگیر بكات و بیخاته‌ ژێر ڕوناكایى ئاگایى و (من) ه‌ هوشیاره‌كانه‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ وا باشتر ده‌بوو كاك به‌ختیار زیاتر خۆى به‌ سكیماى ئه‌بیستیمۆلۆجى(نه‌خشه‌ى سیستمى مه‌عریفیى) كه‌ له‌ زماندا به‌رجه‌سته‌یه‌ ماندوو كردبایه‌، ئه‌وسا ئه‌و كه‌مه‌ هه‌ڵانه‌ش كه‌ تێیكه‌وتوون نه‌ده‌بینران و ڕه‌مزییه‌تى وشه‌ و ئایدیه‌م و چه‌مكه‌كانیش وردتر ئامانجه‌كانیان ده‌رده‌خست. هه‌ڵبه‌ته‌ دڵنیام كه‌ كاك به‌ختیار بایه‌خى زمان و دنیاى زمان وه‌ك ئه‌لته‌رنه‌یتیڤێكى لاكانیانه‌ى نه‌ست و كۆنه‌ستى خه‌ڵك ده‌زانێ و باش له‌وه‌ حاڵیه‌ كه‌ زمان ده‌لاله‌تێكى وجودیانه‌ى هه‌یه‌ و پێكهێنه‌رى هۆش و مانا وجودیه‌كانى ژیانه‌ بۆ تاك و بۆ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك، جا بۆیه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ كه‌ لاى من جیاوازه‌ و ده‌رچونیشه‌ له‌ تایپى له‌سه‌ر ڕاهاتووى ئیشه‌كانى به‌ختیار زۆر باڵاتر ده‌رده‌كه‌وت گه‌ر هاتبا و به‌ باڵایى زمان و ڕێساكانی له‌ ده‌ورى تیمه‌ى زمانی نەتەوەیی كه‌ هه‌رچى ڕۆمانه‌كه‌ هه‌یه‌ له‌ سه‌رى دامه‌زراوه‌ خولابایه‌وه‌، چون مادامه‌كێ گرفتى ڕۆمانه‌كه‌ له‌ ڕووى میتۆدیه‌وه‌ ململانێیه‌كى وجودیانه‌یه‌ له‌ نێوان مان و نه‌مانى زمانێك كه‌ كوردیه‌ له‌ لایه‌ك و توتالیتاریزمى زمانى توركیى له‌ لایه‌كى تر، ده‌بوو زمانى نوسینى ڕۆمانه‌كه‌ش به‌قه‌د فراوانى خه‌یاڵى به‌ختیار و پڕۆژه‌ تۆلیرانس(لێبورده‌)ییه‌كه‌ى كه‌ ده‌ربڕى به‌یه‌كه‌وه‌ژیان و داننانه‌ به‌ جیاوازیه‌ سروشتى و ئینسانیه‌كان باڵا بوایه‌.
داگیركردنى تاریكى له‌ خودى تاكه‌كاندا هه‌وڵێكى فڕۆیدیانه‌یه‌ بۆ فراوانكردنى ئاگایى و كه‌مكردنه‌وه‌ى چه‌پاو و هه‌موو ئه‌و زانیاریانه‌ى تاك له‌ ژیانى خۆى ده‌ره‌قه‌تیان نه‌هات یا بۆى نه‌لوا وه‌دیانبێنێ، به‌ڵام له‌ تێگه‌یشتنى خه‌یاڵى به‌ختیاردا سه‌راوكه‌وتنه‌وه‌ى هه‌موو ئه‌و بڤه‌ و قه‌ده‌غه‌كراوانه‌یه‌ كه‌ مێژوویه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ى ئیراده‌ى تاكه‌كان به‌ره‌و تاریكایى خودى تاكه‌كانى بردوون و له‌ نوته‌كه‌كانى هه‌ر یه‌كه‌یاندا واى خه‌فه‌كردوون به‌ حیسابى پڕۆژه‌ى داگیركاریى تا ئه‌به‌د ڕوناكایى نابیننه‌وه‌. ئه‌م جۆره‌ له‌ موتوربه‌كاریه‌ له‌ نێوان تێكستێكى ئه‌ده‌بى وه‌ك ڕۆمان و ڕوانینێكى سایكۆلۆژیانه‌ ئاگایى نوسه‌ر هه‌م له‌ سایكۆلۆجى و هه‌م له‌ سایكۆلینگویستیك به‌ تایبه‌ت تیۆره‌ چۆمسكیه‌كه‌ نیشان ده‌دا.
به‌ختیار ژیرانه‌ ویستویه‌تى ڕاستیه‌كى تا سنورێكى زۆر غه‌ریزى و سرووشتى كه‌ به‌ تێپه‌ڕینى كات له‌ چوارچێوه‌یه‌كى كولتووریى و كۆمه‌ڵایه‌تى ئاخنراوه‌(زمان و كولتورى نه‌ته‌وه‌، كۆمه‌ڵگه‌) بۆ خوێنه‌ر به‌ جۆره‌ ئاسایى و نائاساییه‌كه‌یه‌وه‌!! وه‌دیاربخات، كه‌ ئیدى شه‌ڕ له‌گه‌ڵ یاسا سروشتیه‌كانى زمان و دیارده‌ سایكۆنه‌ته‌وه‌ییه‌كان و ده‌رونكۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ناكرێت كه‌ نه‌ته‌وه‌ى تورك له‌ چوارچێوه‌ى كولتوورى ڕقه‌وه‌ به‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كانى خۆیدا ده‌یسه‌پێنێ و له‌م ئه‌زمونه‌وه‌ ڕاستیه‌كى غه‌ریزى كه‌ له‌ قوڵایى تاریكستانى نه‌ست و كۆنه‌ستى هه‌ر تاك و نه‌ته‌وه‌یه‌ك حه‌شاره‌ ده‌رده‌خا، ئه‌ویش بێهوده‌یى سیستمه‌ توتالیتار و ڕه‌یسیسته‌كانه‌ كه‌ هه‌رگیز ئامانجه‌كانیان نایه‌نه‌ دى، به‌ڵكو ئارامى و ئاسوده‌یى ده‌رونكۆمه‌ڵایه‌تى و دواتر سیاسى و كولتوورى به‌دوادا دێت. خۆ ئه‌وه‌ لاى زانستخوازان ئاشكرایه‌ كه‌ تیۆرى مانه‌وه‌ بۆ به‌هێزه‌ى داروین ئه‌وه‌نده‌ى لاى مرۆڤ په‌یوه‌سته‌ به‌ به‌رهه‌مهێنانى تواناى عه‌قڵ نیو ئه‌وه‌نده‌ په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ به‌رهه‌مى هێزى بیۆلۆجیه‌وه‌ كه‌ تاریق ئاكانسۆ پێیوابوو پیرۆزه‌.

به‌یه‌كه‌وه‌به‌ستنه‌وه‌ مێژووییه‌كه‌ى ڕۆمانى”داگیركردنى تاریكى” جۆرێك له‌ شۆڕبونه‌وه‌یه‌كى ئاركیۆلۆژیانه‌ى چینه‌ زه‌مه‌نیه‌كانى پێوه‌ دیاره‌ و به‌ختیار بونیادگه‌ریانه‌ ده‌سه‌ڵاتى وێرانسازیى كه‌ غه‌ریزه‌ى شه‌ڕانگێزى ده‌وڵه‌تى تورك نماینده‌یه‌تى هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌ و دیارده‌ناسیانه‌ش ده‌سه‌ڵاتى بونیاتنانه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ى (زمانێك، دابێك، نه‌ریتێك) كه‌ له‌ تاریكاییدا شاردراوه‌ته‌وه‌ وه‌دیارده‌خا، چون ئیشه‌كه‌ى به‌ختیار سه‌رله‌به‌رى ده‌رچونه‌ له‌ تاریكایى و چونه‌ به‌ره‌و ڕوناكیى، ئه‌م دیارده‌ هیبۆكراتیه‌ كه‌ دواتر بوو به‌ بناغه‌ى دیارده‌ناسیى ئه‌و ڕاستیه‌مان فێرده‌كا كه‌ هه‌موو ده‌ركه‌وتنێك له‌ تاریكاییه‌وه‌ به‌ره‌و ڕووناكایى له‌ قوڵاییه‌كى غه‌ریزیه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات و مرۆڤ له‌ جینیتیك و سروشتى خۆیدا بۆى ئاماده‌یه‌ گه‌ر شوبنهاوه‌ر وته‌نى ئیراده‌ى پیاده‌كردنى ئه‌م حه‌ز یا غه‌ریزه‌ى هه‌بێت. ڕیزكردن و تواناى له‌یه‌كگرێدانى ڕووداوه‌كان و ناساندنى هه‌ر ڕووداوێك به‌ كاره‌كتەره‌كانیه‌وه‌ و دواتر دیاركردنى بكه‌ر و سازێنه‌ره‌كانى هه‌ر ڕوداوێك شاره‌زاییه‌كى زۆرى له‌ ڕۆماننوس پێده‌وێ كه‌ به‌ختیار له‌م كاره‌یدا یه‌كێتیه‌كى هۆش و گێڕانه‌وه‌مان نیشان ده‌دا كه‌ پێموایه‌ ئه‌م پێكهاتانه‌ له‌گه‌ڵ هیتریش ڕۆمانه‌كه‌یان بردووه‌ته‌ ئاستێكى جیهانیى ئه‌وتۆ كه‌ هه‌ر له‌ گێڕانه‌وه‌دا قه‌تیس نیه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ى له‌م تابلۆ هه‌مه‌ جۆره‌ غه‌مگین و خه‌مۆكیانه‌وه‌ ئاماژه‌گه‌لێكى حه‌ز و ئاره‌زوویه‌كى ژیاندۆستیانه‌ لاى مرۆڤگه‌لێكه‌وه‌ كه‌ كوردن(وه‌ك سایكۆلۆجیه‌تى نه‌ته‌وه‌) بۆ ده‌ره‌وه‌ى خۆى ده‌رده‌خا، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ ستراتیجى تێكسته‌كه‌ به‌ گشتیى و نیشاندانیه‌تى به‌وه‌ى له‌به‌رانبه‌ر وێرانسازیدا كه‌ له‌ ناخى هه‌ر تاكێكدا هه‌یه‌ غه‌ریزه‌یه‌كى به‌رده‌وامى و ژیانسازیى هه‌یه‌.
ئه‌گه‌رچى به‌ختیار عه‌لى له‌ ته‌واوى ئه‌م تێكسته‌ 721 لاپه‌ڕه‌یدا كه‌ نزیكه‌ى په‌نجا ساڵ ئه‌زموونى كه‌مالیزمى تێئاخنیوه‌ پڕمان ده‌كا له‌ نیگه‌رانى و دڵه‌ڕاوكێ و خه‌مۆكى و نائارامیى، به‌ڵام به‌ تێگه‌یشتنى من گه‌ر ئه‌و له‌ ستراتیجه‌ فڕۆیدیه‌كه‌ى بۆى چوبێ كه‌ له‌ بنچینه‌دا فڕۆیدیش داروینیى بووه‌ ئه‌وه‌ له‌ كۆتاییدا هه‌ر گه‌یشتنه‌ ئامانج مه‌رجى سه‌ره‌كیه‌، جا چ له‌ تاریكاییه‌وه‌ به‌ره‌و ڕوناكیى بچن، یا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ ڕوناكیه‌وه‌ بۆ تاریكایى شۆڕبینه‌وه‌. كه‌ ده‌ڵێم فڕۆید داروینى بووه‌ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و به‌رهه‌مهێنێكى ئینسانیانه‌ى هێز و به‌هێز بووه‌ و نه‌ك وه‌ك تاریق ئاكانسۆ به‌ هه‌ڵه‌ ملى دابێته‌ به‌ر تیۆرى مانه‌وه‌ بۆ به‌هێزه‌ى داروین.

به‌ مانایه‌كى تر ئه‌م ڕۆمانه‌ په‌رداخێكمان نیشان ده‌دا نیوه‌ى ئاوى تیایه‌ و نیوه‌شى به‌تاڵه‌ له‌ ئاو، هه‌ن سه‌رنجیان له‌سه‌ر به‌تاڵاییه‌كه‌یه‌ و ئه‌مانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ئێمه‌دا زۆرینه‌ن و ته‌نانه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ڕۆمانه‌كه‌شدا هه‌ر زۆرینه‌ن. هه‌شن سه‌رنجیان له‌سه‌ر به‌شه‌كه‌ى تره‌ كه‌ ئاوه‌ و ئه‌مانه‌ش به‌ ئومێد و گه‌شبینه‌كانن و بێگومان هه‌م له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى خۆمان به‌ گشتى و له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ڕۆمانه‌كه‌ى به‌ختیاردا كه‌مینه‌ن. ئه‌وه‌ى من تا ئێستا تێیگه‌یشتبم به‌ختیار له‌ نائومێدیه‌وه‌ به‌ره‌و ئومێد ده‌چێ كه‌ له‌ ڕووى پۆزێتیڤ سایكۆلۆجیه‌وه‌ یا له‌ ڕووى سایكۆوجودیه‌وه‌ تا ئاست و ماوه‌یه‌كى زۆر نیگه‌رانى به‌رهه‌مدێنێ، به‌ڵام ده‌رچوون له‌ ده‌رونێكى ڕوناكه‌وه‌ به‌ره‌و تاریكستانى خود سه‌ره‌نجام هه‌ر ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئاسۆیه‌كى پۆزێتیڤ دواى ئه‌وه‌ى سه‌ره‌تا تین و تاقه‌تێكى زۆرمان لێ زه‌وت ده‌كا، كه‌چى ئه‌گه‌ر تا بكرێ ڕوبه‌رى ڕوناكى فراوان بكه‌ین سه‌ره‌نجام به‌شێوه‌یه‌كى ئاسایى ڕوبه‌ره‌كانى تاریكایى كه‌مده‌بنه‌وه‌. ئه‌م ڕوانینه‌ به‌سه‌ر ڕۆمان و تێكسته‌ هزریه‌كانیشدا جێبه‌جێ ده‌بێ، جا بۆیه‌ ئه‌گه‌ر به‌ختیار له‌ پێشدا ئه‌م توانا هزرى و ئه‌ده‌بى و خه‌یاڵیه‌ فراوانه‌ى خۆى له‌ پڕۆژه‌ى ڕوناككردنه‌وه‌ى بینیندا خه‌رج كردبا و له‌وێوه‌ تیشكى زیاترى خستبایه‌ سه‌ر نوته‌ك و نێگه‌تیڤه‌كان خوێنه‌رى زیاتر شه‌یداى مانه‌وه‌ له‌ فه‌زاى ڕۆمانه‌كانى ده‌كرد و له‌ كۆتاییشدا چون ئیشه‌كه‌ى ئه‌و له‌ بنچینه‌دا له‌ چوارچێوه‌ى تۆلیرانس(لێبورده‌یى)یه‌ خوێنه‌ر له‌گه‌ڵ ته‌واوبونى ڕۆمانه‌كه‌ كۆتاییش به‌ ڕق و توڕه‌ییه‌كانى ده‌هات.

له‌م ڕۆمانه‌ جوانه‌ى به‌ختیاردا جێگه‌ى ئه‌وه‌ ده‌بۆوه‌ گه‌ر چه‌ند دیمه‌ن و دیارده‌ و ڕوداوێكى ئومێدبه‌خش و شادیهێنیشى تیابایه‌، چون مادامه‌كێ ململانێ و ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌ چێژ له‌م هه‌ڵبه‌ز و دابه‌زانه‌ى ژیانیش هه‌ر هه‌ن، ئه‌م ڕایه‌ زۆر سایكۆوجودیانه‌یه‌ و مرۆڤى چالاك هه‌ر به‌ته‌نها له‌سه‌ر مردن نادوێ به‌قه‌د ئه‌وه‌ى قسه‌ى له‌سه‌ر ژیانیش به‌هه‌مان شێوه‌ و قه‌باره‌ هه‌یه‌ و دنیایه‌ك بابه‌تى خۆشه‌ویستیش له‌ هه‌ناوى وجوده‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن و پڕیشیه‌تى له‌ مه‌یلى ئازادى و ئومێد بۆخواستنى و ئینجا خودى ڕۆمانى”داگیركردنى تاریكى” تێكستێكى وجودیه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش ده‌بوایه‌ هه‌ر چه‌مكى مردن زاڵ نه‌بوایه‌، به‌ڵكو (خۆشه‌ویستى و ئازادى و ژیان)یش به‌قه‌د ئه‌و ئاماده‌بونایه‌.

ده‌ستخۆشى له‌ كاك به‌ختیار ده‌كه‌م بۆ ئه‌م ڕۆمانه‌ هه‌ره‌ جوان و هاوسه‌نگ و جیهانیه‌ى، ئه‌گه‌رچى ماندوو بووم له‌ خوێندنه‌وه‌ی به‌هۆى ئه‌م ترس و تۆقین و خوێن و مردنه‌وه‌، به‌ڵام له‌ كۆتاییدا به‌ختیار ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌گه‌یه‌نێ كه‌ هه‌ر شه‌ڕێكى له‌م جۆره‌ و هه‌ر جۆره‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستى و خۆگیڤكردنه‌وه‌یه‌كى سه‌رده‌ستانه‌ كۆتاییه‌كه‌ى و بگره‌ به‌رده‌وامیه‌كه‌ى نائارامى و نائاسوده‌یى ڕه‌وانى و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌.

ماندوبونه‌كه‌م له‌ خوێندنه‌وه‌ى ئه‌م تێكسته‌ به‌ فیڕۆ نه‌چوو، چون به‌ختیار زۆر هوشیارانه‌ بابه‌تێكى ئینسانى گه‌وره‌ى خستۆته‌ نێو تێكستێكى ئه‌ده‌بى باڵاى ئه‌وتۆ كه‌ پڕیه‌تى له‌ فیگۆرى مانادار هه‌ر هه‌مویان له‌ وێنه‌یه‌كى جه‌شته‌ڵتیانه‌ى گه‌وره‌تردا سه‌رده‌مێكمان له‌ تابلۆیه‌كى وجودیدا بۆ ده‌نه‌خشێنن.

محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن




ڕۆشنبیره‌ خاوه‌ن ته‌ریقه‌ته‌كان! … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

دوو جۆر هه‌ژاریى هه‌ن: یه‌كێكیان له‌ ناوه‌وه‌مانه‌ و ئه‌وه‌ى تریشیان له‌ ده‌ره‌وه‌. دوو جۆره‌ ده‌وڵه‌مه‌ندیش هه‌ن: یه‌كێكیان له‌ ناوه‌وه‌ و ئه‌وه‌كه‌ى تریان له‌ ده‌ره‌وه‌. هاوكێشه‌كه‌ له‌و خاڵه‌دا هاوسه‌نگیى له‌ ده‌ستداوه‌، كاتێ ئه‌وانه‌ى له‌ ناوه‌وه‌ هه‌ژارن سواڵ له‌وانه‌ بكه‌ن كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندن، ئه‌وانه‌ش كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ هه‌ژارن سواڵ له‌وانه‌ بكه‌ن كه‌ له‌ دەره‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندن.
ئه‌وه‌ى له‌سه‌ر سواڵى ڕۆشنبیریى به‌رده‌وام بێ و هه‌رده‌م چاوى له‌ده‌م و ده‌ست و قه‌ڵه‌مى كۆمه‌ڵێك خوێنده‌وار بێ له‌ مێشكى بئاخنن، هه‌رگیز ناچێته‌ خانه‌ى خوێنه‌ر و فێرخوازى جیددییه‌وه‌، خوێنه‌رى ڕه‌سه‌ن ئامانجى تایبه‌تى خۆى هه‌یه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ و هه‌ڵوێسته‌كانیشى په‌یوه‌ستن به‌و ئازادیى و سه‌ربه‌خۆییه‌ى ڕۆشنبیریى ده‌بوایه‌ یا ده‌بێ بۆى فه‌راهه‌م بكا یا كردبێ.

ئه‌و كه‌سانه‌ى هه‌میشه‌ چاودێریى قه‌ڵه‌م و كاغه‌ز و كتێبى جۆره‌ نووسه‌رێكن ناوه‌ ناوه‌ تیژیان كه‌نه‌وه‌، كه‌سانى بیركه‌ره‌وه‌ نین و خاوه‌نى دید و ڕوانینى خۆیان نین نه‌ بۆ ژیان و نه‌ بۆ ده‌ربازكردنى ساته‌وه‌خته‌كانى ڕۆژانه‌ى خۆیان. ئه‌وان له‌و سواڵكه‌رانه‌ جیا نین كه‌ له‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان یا شوێنه‌ گشتى و تایبه‌تییه‌كان ده‌ست له‌به‌ر خه‌ڵك پان ده‌كه‌نه‌وه‌. چون خوێندنه‌وه‌ و كرده‌ى خۆ ڕۆشنبیركردن كرده‌كانى به‌خێوكردن و په‌روه‌رده‌كردن كه‌ خێزان و ئۆرگانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانى دیكه‌ پێیهه‌ڵده‌ستن به‌هێز ده‌كات و ده‌یانخاته‌ سه‌ر ڕاسته‌ هێڵى ئه‌و چالاكییانه‌ى سه‌ره‌نجام به‌رهه‌م له‌ بیركردنه‌وه‌ و هزرین وه‌ده‌ست دێنن.

ئه‌وانه‌ هه‌رگیز ناگه‌نه‌ ئاستێكى به‌رز له‌ ڕۆشنبیریى كه‌ وه‌ك ده‌روێش له‌ ده‌ورى شێخه‌كانى ته‌ریقه‌تى جۆره‌ ڕۆشنبیرییه‌كى عابدانه‌ بخولێنه‌وه‌ و به‌رده‌وام له‌ زیكر و فیكرى ئه‌واندا بن و بێ ئه‌وان هه‌ڵوێستیان به‌رانبه‌ر هه‌رچى ڕووداو هه‌یه‌ له‌ ژیانى تایبه‌تى و گشتى خۆیان پێ وه‌رنه‌گیرێ.

له‌وه‌ش سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و خاوه‌ن ته‌ریقه‌تانه‌ هه‌رگیز له‌وه‌ قه‌ڵس نابن خوێنه‌رانیان تادێ پیرۆزیان ده‌كه‌ن و ده‌یانخه‌نه‌ نێو سرووت و كه‌شى ده‌روێشانه‌وه‌، جارێك هه‌ڵوێستێكى كرده‌یى به‌رانبه‌ر ئه‌و ڕه‌فتاره‌ نا ڕۆشنبیریانه‌ى خوێنه‌رانیان وه‌رناگرن و به‌ نووسین بێ یا به‌ گوتار یا به‌ خوتبه‌یه‌ك ناپیرۆزیى خۆیان بۆ ئه‌وان ئاشكرا بكه‌ن و تێیان بگه‌یه‌نن كه‌ ڕۆشنبیرى جیددى ئه‌و كه‌سه‌یه‌ هه‌روه‌ك (ڕیتشارد ڕۆڕتى) ده‌یووت یه‌كه‌م ئیشى داماڵینى پیرۆزى و قه‌داسه‌ته‌ له‌ مرۆڤ و هێنانه‌وه‌یه‌تى بۆ ئاسته‌ ئاساییه‌ ئینسانییه‌كه‌ى خۆى.

ڕۆشنبیرانى خاوه‌ن ته‌ریقه‌ت له‌ نێو ئێمه‌دا هه‌روه‌ك كاره‌كته‌ره‌ سیاسییه‌ ناسیونالیستییه‌كان و پیاوانى ته‌كییه‌ و خانه‌قاكان چوونه‌ته‌ زه‌ین و یاده‌وه‌ریى خوێنه‌رانه‌وه‌ و وه‌ك ئه‌وان به‌شان و باڵیان دا هه‌ڵده‌درێ و لێیان گرد ده‌بنه‌وه‌ و خواخواى ئه‌وه‌یانه‌ خوتبه‌یه‌ك یا وه‌عزێكیان بۆ دادەن!!.

ڕۆشنبیرانى خاوه‌ن ته‌ریقه‌ت به‌م ڕه‌فتاره‌ ده‌روێشیانه‌ى خوێنه‌ر و هه‌وادارانیان كه‌وتوونه‌ته‌ نه‌شئه‌یه‌كى عوسابیانه‌وه‌ و خۆیان لێبۆته‌ ئایه‌توڵاهولعوزما یا ده‌لایلاما یا به‌تریاركێك و له‌ دووره‌وه‌ پڕشنگى نوورانى خۆیانیان به‌ شێوه‌ى جیاجیا بۆ په‌خش ده‌كه‌ن.

كه‌ى ڕۆشنبیر یا بیرمه‌ند یا هه‌ر كه‌سێكى نێو كایه‌ى فه‌رهه‌نگ و هزر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ بووه‌ ده‌نگى حه‌شد و عه‌وام خه‌نى بكات و بیخاته‌ حاڵى زیكر و ته‌هلیله‌وه‌؟، ئه‌ى ئه‌وه‌ نییه‌ (كاڕڵ یۆنگ) پێمان ده‌ڵێ هه‌میشه‌ گۆنگه‌ڵ و حه‌شد زه‌مینه‌ى سه‌ره‌كى په‌تا ده‌روونییه‌كانن؟ لۆبۆن و فڕۆیدیش ده‌یانووت: تاك له‌ گۆنگه‌ڵدا وه‌ك خۆى ڕه‌فتار ناكات و دواى ڕه‌فتارى گشتى ده‌كه‌وێ، شیله‌ر و كێركیگۆر و هایدگه‌ریش ئه‌و جۆره‌ عه‌وامگه‌رییه‌یان پێ ونبوون و نامۆبوون بوو؟.

خوێنەری دەروێش ئەو تاکە ونانەن کە دواتر وەک مەڕ و ماڵات دەکەونە دوا ڕۆشنبیران و وەک سیاسییەکان دکتاتۆریان لێ درووست دەکەن.
ئه‌گه‌ر هه‌ڵگرانى شوناسى ڕۆشنبیریى به‌رانبه‌ر هه‌ڵوێستى عه‌وام و گۆنگه‌لّى خوێنه‌ره‌ مه‌سته‌كان له‌ پیرۆزكردن و په‌یكه‌ر بۆدرووستكردنیان به‌ده‌نگ نه‌یه‌ن و ئه‌و جۆره‌ ده‌روێشییه‌ نه‌كه‌ن به‌ بابه‌تێكى ڕۆشنبیرى و له‌باره‌یه‌وه‌ نه‌نووسن و لێكۆڵینه‌وه‌ نه‌كه‌ن، ئه‌وا جگه‌ له‌ هه‌ڵگرى ئیجازه‌ى ته‌ریقه‌ت چیدى نین و ئه‌وه‌مان بۆ زیاتر ده‌چه‌سپێ كه‌ هه‌ر له‌ بنچینه‌وه‌ گرێى ده‌سه‌ڵاتیان هه‌بووه‌ و كه‌ پێشى گه‌یشتن ئیدى (خه‌م و خه‌ونى ڕۆشنبیری)یان نامێنێ و وه‌ك ئه‌و سیاسیانه‌یان لێدێ كه‌ گرێى ڕۆشنبیرییان هه‌بوو و بۆ پڕكردنه‌وه‌ى له‌گه‌ڵ ئه‌م ته‌رزه‌ ڕۆشنبیرانه‌ له‌ دانوستانى به‌رده‌وام دابوون.




زمان و ناكامڵی سیاسیی … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

پێشانگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی كتێبی هه‌ولێر سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ژوانگه‌یه‌كی به‌یه‌كگه‌یشتنی خوێنه‌ر و كتێب و خوێنه‌ر و نووسه‌ران و نووسه‌ران و كتێب و نووسه‌رانه‌ له‌ نێوان خۆیاندا، بازاڕێكی ڕۆشنبیری و كولتووره‌ جوداكانه‌، پێشانگه‌ی هه‌ولێر خه‌ریكه‌ وه‌ك دابێكی ڕۆشنبیری و نه‌ریتێكی كولتووری له‌ نێوماندا ده‌چه‌سپێ‌. من ناچمه‌ سه‌ر لایه‌نه‌ ئابووری و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ بازاڕیه‌ بزنسییه‌كه‌ی به‌قه‌د ئه‌وه‌ی هه‌رچۆنێك و هه‌رچییه‌ك بێ‌ ئه‌م دیارده‌ ڕۆشنبیرییه‌ ئه‌رێنییه‌ وه‌ك جه‌ژنێك بۆ كتێب و نووسه‌ران و خوێنه‌ران ده‌ركه‌وتووه‌ و ده‌رده‌كه‌وێ‌.
ڕۆژانه‌ له‌وێ‌ بووم، نزیكه‌ی (20) كتێبم كڕی، له‌ بابه‌تی سایكۆلۆژی و ئه‌ده‌بی و فه‌لسه‌فی و زمان، دوو كتێبی زۆر گرنگم له‌ بواری زمان و سیاسه‌تی زمان و بایه‌خی زمان وه‌ك توخمێكی بنچینه‌یی له‌ پێكهێنانی نه‌ته‌وه‌ و گه‌ل و ده‌وڵه‌ت و هه‌ر قه‌واره‌یه‌كی دیكه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی دۆزینه‌وه‌.

زمان هه‌ر به‌ته‌نها بوار یا بابه‌تێكی لینگویستیك و فیلۆلۆژی و كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی به‌ بابه‌تێكی زۆر سایكۆلۆژی و دواتر سیاسیی و نه‌ته‌وه‌یی ده‌زانرێ‌، هیچ ڕێچكه‌ و ڕێبازێكی ده‌روونی خۆی له‌ بایه‌خی زمان نه‌ لای تاك و نه‌ لای خێزان و نه‌ لای كۆمه‌ڵگه‌ و نه‌ لای نه‌ته‌وه‌ و ده‌وڵه‌ت نه‌دزیوه‌ته‌وه‌، زمان بابه‌تێكی هه‌ره‌ له‌ پێشی ده‌روونزانییه‌، هه‌ر له‌ ده‌روونشیكارییه‌وه‌ تاوه‌كو دوا میتۆد كه‌ سایكۆلۆژیای گه‌شه‌سه‌ندنه‌(داریونیزمی ده‌روونی) و له‌ گه‌ڵیشیدا پۆزێتیف سایكۆلۆژیی. سایكۆلۆژیا به‌ر له‌ هایدگه‌ر زمانی به‌ (ماڵی وجوود) زانیوه‌، سیگمۆند فڕۆید به‌ میتۆدی به‌دوایه‌كداچوونی وشه‌كانWord association ده‌چووه‌ نێو قوڵایی نه‌ستی تاك و مێژووی ژیانی ده‌روونی ئه‌و، ئه‌م میتۆده‌ له‌ ڕێگه‌ی زمانه‌وه‌ كاری خۆی ده‌كات و شۆڕبوونه‌وه‌شی بۆ تاریكایی نه‌ست كه‌ ئه‌مبارێكی پڕاوپڕی زانیارییه‌ شاردراوه‌ و چه‌پاوه‌كانه‌ هه‌ر چوونه‌ نێو زمان و دۆزینه‌وه‌ی نه‌زانراوه‌كانی هۆشه‌.

ژان پیاژێ‌ بۆ گه‌شه‌ی مه‌عریفی لای منداڵ و قۆناغه‌كانی سه‌رووتردا زمانی وه‌ك بونیادێكی هه‌ره‌ چالاكی نه‌خشه‌ مه‌عریفییه‌كانی مرۆڤ ده‌زانی، لای ئه‌و زمان به‌ستراوه‌ی ناسین و زانینه‌، له‌ ئێبیستیمۆلۆژیاكه‌ی خۆیدا كه‌ ناوی “پێكهاته‌یی” لێناوه‌ پیت و وشه‌كانی زمانن ورده‌ ورده‌ ده‌بن به‌ بونیاده‌ مه‌عریفیه‌كان و زه‌خیره‌ی زانینی مرۆڤ به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌به‌ن.
دواتر لای جاك لاكان زمان جێگه‌ی نه‌ست ده‌گرێته‌وه‌ و به‌ته‌واوی مرۆڤ له‌ نێو زماندا هه‌ڵده‌سووڕێت و هه‌ر له‌ نێو ئه‌ویشدا گه‌شه‌ ده‌كات و ده‌ناسرێت، زمان سیستمێكی ئاڵۆزی سیمبولیكیه‌ و به‌ وریاییه‌كی زۆره‌وه‌ له‌وێدا وێنه‌ جوداكانی له‌ هه‌ڵوێست و زه‌مه‌ن و قۆناغه‌ جوداكان پارێزراون و له‌ هه‌لی جیاجیاشدا ده‌رده‌كه‌ونه‌وه‌.

زمان ئه‌گه‌ر كه‌ره‌سته‌ی بونیاتنانی مرۆڤ یا تاك بێ‌ و ده‌ركه‌وتی به‌رخوردی به‌رده‌وامی تاك و كۆمه‌ڵ بێ‌ له‌گه‌ڵ شوێن له‌ زه‌مه‌نی جیاجیادا و هه‌م زه‌مه‌نه‌كان و هه‌میش شوێنه‌كان له‌ ڕووی تایبه‌تمه‌ندییه‌ جوداكانی نێوانیاندا له‌یه‌كتر نه‌چن، چۆن چۆنی زمان له‌ هاوكێشه‌ی درووستكردنی مرۆڤ و پێگه‌یاندنیدا وه‌لاوه‌ ده‌نرێت؟، بایه‌خی زمان هه‌ر به‌ته‌نها له‌ مافه‌ كولتوورییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان كورت ناكرێته‌وه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی وه‌ك ئاماژه‌م بۆ كرد له‌ بونیادی سایكۆلۆژیی و سۆسیۆلۆژیی تاك و گروپ و كۆمه‌ڵگه‌كاندا ده‌بێته‌ بنه‌ما یا بنچینه‌ی یه‌كه‌م له‌ نێوان دوو بنه‌مای تر كه‌ مێژووی هاوبه‌ش و خاكی هاوبه‌شن.

مێژوو له‌ بابه‌تی نه‌ته‌وه‌ یا گه‌ل یا كۆمه‌ڵگه‌دا ڕه‌هه‌ندی زه‌مه‌نمان بۆ ده‌رده‌خا كه‌ لای خۆیه‌وه‌ نوێنه‌رایه‌تی جوله‌ و چالاكییه‌كانی تاكه‌كان ده‌كات و كولتوور به‌رهه‌مدێنێ‌، خاكیش ڕه‌هه‌ندی شوێن ده‌ستنیشان ده‌كات و ده‌بێته‌ ئه‌و ژینگه‌یه‌ی كولتوور له‌وێدا ده‌چێنرێت و پێبه‌پێ‌ به‌ خزمه‌تكردن و ئاودانی نه‌شونما ده‌كات.
كولتوور وه‌ك ڕه‌هه‌ندی زه‌مه‌ن و خاكیش وه‌ك ڕه‌هه‌ندی شوێن له‌كارلێكی نێوانیاندا زمانێكی تایبه‌ت به‌ خۆیان دێننه‌ ئارا له‌هه‌ر نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا زمانی دایك یا زمانی ڕه‌سه‌نی پێده‌ڵێن، به‌بێ‌ زمان ئه‌م كارلێكه‌ له‌ نێوان زه‌مه‌ن و شوێن ڕوونادات، چون نه‌ زه‌مه‌ن بێ‌ زمان مێژوو ده‌نووسێته‌وه‌ و نه‌ شوێنیش بێ‌ زمان ده‌بێ‌ به‌ وێنه‌ی جودا جودا و له‌ زه‌ین و هۆشی تاكه‌كاندا ده‌چه‌سپێن.

زمانی هه‌ر نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كولتووره‌كه‌یه‌تی، به‌خێو نه‌كردنی زمان به‌ڕه‌ڵاكردنی كولتووره‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببێ‌ به‌ نێچیرێكی سانا بۆ كولتووره‌ به‌هێزه‌كانی ده‌وروبه‌ری، زمان سه‌رمایه‌یه‌كی سیمبولیكی كولتوورییه‌ و نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكییه‌كان له‌ ڕێگه‌ی هه‌ر سیمبولێكه‌وه‌ وێنه‌یه‌كی خستۆته‌ سه‌ر ئه‌م كولتووره‌، هێما و ئاماژه‌كانی كولتوور له‌ ده‌ره‌وه‌ی جوگرافیای خۆیانه‌وه‌ نه‌هاتوون، ئه‌گه‌ر هاتبیشن سانا ده‌ناسرێنه‌وه‌، به‌یه‌كگه‌یشتنی كولتووره‌كان ده‌بێ‌ به‌ سیاسه‌تێكی زمانناسانه‌ و زمانزانانه‌ به‌ڕێوه‌ بچێ‌ و هاوسه‌نگی له‌په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماتیكییه‌كانی نێوان نێوه‌نده‌ سیاسییه‌كان بپارێزێ‌، نه‌پاراستنی هاوسه‌نگیی شكست و پاشه‌كشه‌یه‌كی كولتوورییه‌ كولتوورێكی بێهێز به‌رانبه‌ر به‌هێزێك ده‌یگرێته‌ به‌ر.

نه‌نرخاندنی زمانی كوردی و به‌كه‌مناسینی له‌به‌رانبه‌ر هه‌ر زمانێكی دیكه‌ی دنیا به‌تایبه‌ت زمانی ئینگلیزی كه‌ له‌ دامه‌زراوه‌كانی په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵای ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌دبه‌خت و به‌سته‌ زمانه‌ی خۆمان زه‌ق بۆته‌وه‌، كه‌وتنه‌ ته‌ڵه‌یه‌كی كوشنده‌یه‌ و كاره‌كته‌ره‌ به‌رپرسه‌كانی نێو ئه‌م دوو ئۆرگانه‌ وه‌ك دوو ئۆرگانی دژ به‌رانبه‌ر زمانی كوردیی كه‌وتوونه‌ته‌ كار و به‌ بڕیار و ڕێنمایی كه‌ڵه‌گایی زمانی ئینگلیزی ڕاده‌گه‌یه‌نن و زمانی خۆمان كه‌ نزیكه‌ی 30 ملیۆن كه‌س پێی ده‌دوێن به‌ شایانی به‌كارهێنانی ئه‌كادیمی نازانن.
ڕاسته‌ زمانی كوردی ستانداریزه‌ نه‌كراوه‌ و هیچ هه‌وڵێكی سیاسیش له‌و سیاسییه‌ ناكامڵانه‌ نابینرێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك توخمێكی بنه‌ما له‌ پێكهاتنی ستاتوویه‌كی باوه‌ڕپێكراوی نێوده‌وڵه‌تیی ده‌ربخرێ‌، به‌ڵام كوردیی زمانێكی به‌رگریكار بووه‌ له‌ مانه‌وه‌ی خۆیی و تاوه‌كو ئێستا به‌ بێ‌ بوونی قه‌واره‌ی سیاسیی هه‌ر له‌نێو قه‌واره‌ و جوگرافیای ئه‌تنیكی خۆماندا ماوه‌ته‌وه‌ و نه‌كه‌وتووه‌.

زمانی زیندوو و به‌رقه‌راری وه‌ها نه‌ك توانای ئه‌وه‌ی نییه‌ هاوڕێ‌ بێ‌ له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی ئه‌مڕۆ، به‌ڵكو توانای هه‌رچی ورده‌كاریی ئه‌كادیمی و توێژینه‌وه‌ی له‌ بواره‌ هه‌ره‌ هه‌ستیار و زانستییه‌كان هه‌یه‌، من ئه‌گه‌ر كێشه‌یه‌ك له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی خۆمدا ڕوویدابێت و له‌ هه‌رچی دنیا هه‌یه‌ شتی وا ده‌رنه‌كه‌وتبێ‌ چ پێویستیم به‌ چوارچێوه‌یه‌كی تیۆرییه‌ دێڕێكی له‌م كێشه‌یه‌ تیا نییه‌ بیخه‌مه‌ ڕوو؟ كێشه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌گه‌ر ته‌نها لای خۆمان ده‌ركه‌وتبێ‌ چ پێویستم به‌ پێوه‌ره‌ خۆرئاواییه‌كانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دیارده‌یه‌كی كوردیم بۆ بپێون؟…….تاد.

زمانه‌كان هه‌موویان پڕیانه‌ له‌ وشه‌ و هه‌ر وشه‌ش نوێنه‌ری شتێكه‌ له‌ جوگرافیای بوونی ئه‌و شتانه‌دا، ئه‌گه‌ر له‌ ڕووی زانستی و ته‌كنۆلۆژیشه‌وه‌ نه‌یتوانیبێ‌ هیچی بخاته‌ سه‌ر مانای ئه‌وه‌ نییه‌ بیمرێنیت و بیخه‌یته‌ ڕیزی زمانه‌ مردووه‌كانه‌وه‌، مردنی زمان له‌ ئه‌نجامی دۆڕانه‌ كولتوورییه‌كانه‌وه‌ دێته‌ ئارا و كولتووری كوردیی ئه‌گه‌ر چی نوێنه‌رایه‌تی سایكۆلۆژییه‌تێكی نه‌ته‌وه‌یی ده‌سته‌پاچه‌ ده‌كات و نه‌یتوانیوه‌ بچێته‌ نێو هزرینی زانستی و گه‌شه‌ی ته‌كنیكی و عه‌قلانییه‌وه‌ و تاوه‌كو ئێستا ڕه‌فتاره‌ هه‌ڵچوونی و سۆزدارییه‌كانمان بۆ ده‌نووسێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و دۆخه‌ ئیجازه‌ به‌ هیچ كه‌س و گرووپێك نادا وه‌ك چۆن له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیی خۆیان له‌ده‌ست دا، كولتووریش بكه‌ن به‌ قوربانی شكسته‌ سیاسیی و دیبلۆماتیكییه‌كانیان.

زمانی كوردی په‌رته‌وازه‌یه‌ و به‌ باش به‌ڕێوه‌نه‌بردنی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ململانێی گرووپگه‌ل و ناوچه‌گه‌رییه‌وه‌ نیشانه‌كانی شكست و چۆكدادان و شۆڕبوونه‌وه‌ی به‌ره‌و هه‌ڵدێر به‌ ئاشكرا لێوه‌ده‌ركه‌وتووه‌، كلكایه‌تی سیاسیی بۆ نێوه‌نده‌ سیاسییه‌ زلهێزه‌كان كلكایه‌تی كولتووریشی بۆ ئه‌وان لێكه‌وتۆته‌وه‌ و به‌ خێرایی وا زلزمانه‌كان زمانمان ده‌به‌نه‌وه‌ نێو ده‌ممان و ورده‌ورده‌ ده‌یبڕن.

ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ ئه‌وه‌یه‌ زمانی كوردی له‌ ده‌ستووری عیراقیدا كه‌ باشترینی خراپه‌كانی ناوچه‌كه‌مانه‌ وه‌ك ڕه‌سمیی چه‌سپیوه‌ و مۆركێكی ده‌ستووری و سیاسیانه‌ی له‌سه‌ر ئاستی دنیا پێوه‌ لكاوه‌، كه‌چی كاراكته‌ره‌ حزبیه‌ كوردییه‌كان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ر سایكۆلۆژیای هۆزگه‌ری و ماڵباتیی خۆیان ئه‌و زمانه‌ ته‌نها له‌ ئاستی جل و به‌رگ و نمایشی خۆبادان و نه‌ریتیانه‌ دا ده‌بینن و ئه‌و مانایه‌یان نه‌داوه‌تێ‌ توانای جوڵه‌ و پشكنینی له‌ هه‌رچی بواری ژیاندا هه‌بێ‌.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
• ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ زنجیره‌ی بابه‌ته‌كانی سه‌ر زمان و بایه‌خی زمانه‌ له‌ ده‌ركه‌وتنی كولتووریدا.




سه‌رده‌می گریانی به‌ڵقیس….سه‌رده‌می گریانی هه‌موومان …. محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

له‌ ڕێگه‌ی عیشقه‌وه‌ دنیایه‌ك كه‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌ی مردن به‌ڕێوه‌ چوو و به‌ڕێوه‌ده‌چێ‌ خۆیمان بۆ دووباره‌ نمایش ده‌كاته‌وه‌، عیشق ئه‌وه‌نده‌ی مردنمان بۆ ده‌كاته‌ بابه‌ت بۆ سه‌ربورده‌ی دوو عاشق و دوو شتی تر كه‌ ده‌كرێ‌ عاشقیش نه‌بن به‌ڵام به‌ هه‌ڵه‌ یا به‌ ڕاست شه‌یدا و عه‌وداڵی ژیانێكی تر بن، نیو ئه‌وه‌نده‌ ژیانمان بۆ نانه‌خشێنێ‌، جه‌بار جه‌مال غه‌ریبیش له‌م ڕۆمانه‌ تازه‌یدا” سه‌رده‌می گریانی به‌لقیس” به‌ چه‌ندین شێوه‌ و چه‌ندین ده‌ربڕین ئه‌م دوو چه‌مكه‌ی ژیان و مردنه‌مان بۆ له‌ عیشقدا سیناریزه‌ ده‌كا.
ئه‌گه‌ر چی عیشق و خۆشه‌ویستی دوو چه‌مك و دوو گۆڕاو و دوو بابه‌تی جودان له‌ فیكری سایكۆلۆژی و ته‌نانه‌ت له‌ سایكایه‌تری(پزیشكی ده‌روونی) دا و له‌م ڕۆمانه‌دا له‌ زۆر جێگادا تێكه‌ڵاوی یه‌كتر بوون، به‌ڵام جه‌بار جه‌مال غه‌ریب زۆر شاره‌زایانه‌ كۆمه‌ڵێك سیمبولی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئه‌ده‌بی و توراسی له‌ خه‌یاڵێكی فراوان و به‌ ئاگادا چنیوه‌، كردوونیه‌ته‌ نه‌خشێكی جوان و زیندوو و هه‌ر یه‌كه‌یان ده‌لاله‌تی نه‌ك هه‌ر ئه‌ده‌بیانه‌ بگره‌ زانستیانه‌ی خۆی له‌ شوێنی خۆی هه‌یه‌.

له‌م ڕۆمانه‌دا شار وه‌ك بابه‌تێكی سۆسیۆلۆژی و خه‌سڵه‌تی تاك و گرووپه‌كانیشیان وه‌ك دیارده‌گه‌لی سایكۆلۆژی وریایانه‌ ناسێنراون، له‌ شارناسیی ڕۆماننووسدا سلێمانی وه‌ك ئه‌و زه‌مه‌نه‌ی یه‌كه‌م ڕووداوی تیا ڕوو ده‌دا تا ئه‌و كاته‌ی دوا وشه‌ی ڕۆمان ده‌بێ‌ به‌ قفلی داخستنی ڕووداوه‌كان دیمه‌ن به‌ دیمه‌ن و ساڵ به‌ساڵ وه‌ك ئێمه‌ مانان و ئه‌وانه‌ش كه‌ شایه‌تی ئه‌م زه‌مه‌نانه‌ بوون له‌ وێنه‌ی جیاجیادا بۆمان ده‌گوازرێته‌وه‌، و هه‌ولێریش به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌می به‌ڵقیسه‌وه‌ كه‌ دایده‌نێته‌ سه‌ر ئه‌رزی سه‌یداوه‌ و نزیك تانكیه‌ ئاوه‌كه‌یه‌وه‌ و به‌رانبه‌ر ماڵی مریه‌مه‌ ڕه‌ش تا دوا هه‌نگاوه‌كانی به‌لقیس له‌ هه‌مان شوێن هه‌مان ئه‌و هه‌ولێره‌یه‌ كه‌ بینیومانه‌ و له‌ وه‌سفی هه‌مه‌ جۆردا وه‌ك مێژوویه‌ك و وه‌ك جوگرافیایه‌ك دێته‌وه‌ یاده‌وه‌ری و زه‌ینی هاوشاریه‌كانیه‌وه‌.

نه‌خشاندنه‌وه‌ی شوێن له‌ خه‌یاڵی ڕۆماننووسدا یه‌كێكه‌ له‌ زه‌حمه‌تترین ئه‌ركه‌كانی نووسه‌ر و سه‌ره‌كیترین بنه‌ماكانی بنیاتنانی ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ی هه‌رچی ڕووداوه‌كان هه‌یه‌ له‌وێ‌ ڕووده‌ده‌ن، جه‌بار جه‌مال غه‌ریب هه‌ولێر و سلێمانی و به‌غدامان له‌ سه‌ره‌تای هه‌شتاكانه‌وه‌ تا زیاد له‌ سی ساڵێك دوای ئه‌وه‌ به‌ هه‌موو گۆڕانكاریه‌كانیانه‌وه‌ بۆ ده‌كاته‌ ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ له‌ ڕاستیشدا هه‌ر وابوون و واش گه‌شه‌یان كرد یا به‌ مانایه‌كی پێَچه‌وانه‌ وێران بوون.
نه‌خشاندی شوێن له‌ خه‌یاڵدا به‌ تایبه‌ت گه‌ر بته‌وێ‌ ڕۆمانی له‌سه‌ر هه‌ڵچنی ورده‌كاریه‌كی تۆبۆگرافی و ئه‌تمۆسفیرناسی و شارناسی و هونه‌ریانه‌ی بیناسازی شار و گه‌ڕه‌كی گه‌ره‌كه‌ و زه‌مه‌نیش له‌و ناسینانه‌دا ناچێته‌ ده‌ره‌وه‌ی شوێن چون هه‌ردووكیان له‌گه‌ڵ یه‌كتر و به‌سه‌ر یه‌كه‌وه‌ و به‌كاریگه‌ری كه‌سه‌كانی له‌سه‌ر زه‌وی و له‌و كاتانه‌ی تیایدا ژیاون كار له‌یه‌كتر ده‌كه‌ن.

سیمبولی به‌غدا به‌ تێگه‌یشتنی من جگه‌ له‌وه‌ی شوێنی ڕوودانی عه‌شقی جیاجیه‌ و قوتابیانی كورد له‌وێ‌ دوور له‌ كه‌س و كار و دوور له‌ سه‌رزه‌مینی خۆیان لێی ده‌خوێنن و فێر ده‌بن، به‌ كاریگه‌ری بێبه‌ش بوونه‌ هه‌مه‌ جۆره‌كانیان له‌ خۆشه‌ویستی و عه‌شق و هاوڕێیه‌تی نێر و مێ‌ و شتی تریشه‌وه‌ ده‌بێته‌ ئه‌و شوێنه‌ی هه‌م تیایدا عاشقه‌كان یه‌كده‌گرن و هه‌میش له‌یه‌كتر جیاده‌بنه‌وه‌، دوو سیمبوله‌كه‌ی كه‌ نوێنه‌رایه‌تی هه‌ولێر و سلێمانیش ده‌كه‌ن له‌ به‌غدا سه‌روه‌ری ڕه‌ش و برش و نیانی جوان و ناسك و خنجیلانه‌ن.
هه‌میشه‌ به‌غدا بۆ ئێمه‌ ئه‌و شوێنه‌ بووه‌ تیایدا هه‌ستمان به‌ خۆشه‌ویستی نیشتیمان و شاره‌كانی خۆمان و ئینجا كه‌سه‌كانمان كردووه‌ كه‌ مه‌رج نیه‌ له‌ سلێمانی یا هه‌ولێر وه‌ك دوو سیمبولی دیكه‌ ئه‌و هێزه‌ی كێشكردنمان بۆ یه‌كتر هه‌بووبێ‌.

به‌غدا له‌م ڕۆمانه‌دا هه‌م ڕاستیه‌ و هه‌م به‌كاربردنێكی میتافۆڕیانه‌شه‌، ڕاستیه‌ چون عه‌شقێكی بێ‌ ئاكامی تیا ڕووده‌دات و كۆتاییه‌كه‌شی خۆكوشتن و خنكانێكه‌ هه‌رگیز جارێكی تر نابنه‌وه‌ ئه‌و دوو په‌پووله‌یه‌ی ده‌ست له‌ ملانێی یه‌كتر بوون، له‌ پاڵ ئه‌وه‌ش عاشقه‌كان شاهیدی جموجۆڵی ناشیانه‌ی شۆڕشگێڕانه‌ی قوتابیان و هه‌ندێكیان چوونه‌ته‌ نێو ئۆرگانه‌ قه‌ده‌غه‌ ساده‌ دیسپلینچیه‌كانه‌وه‌، میتافۆڕیشه‌ چون به‌غدا هه‌میشه‌ ئه‌و شوێنه‌یه‌ و تا ئێستاش هه‌ر هه‌وه‌ كه‌ تیایدا هه‌ست و سۆزی هه‌م سۆزداری عاشقانه‌ و هه‌م سیاسیانه‌ و نه‌ته‌وه‌ییمان بۆ یه‌كتر و بۆ كوردزه‌مین تیایدا جۆش ده‌دا.
پێموایه‌ هه‌ڵبژاردنی به‌غدا مه‌دلوولێكی میتا عاشقانه‌شی هه‌یه‌ و هه‌ولێر و سلێمانیش وه‌ك دوو شار به‌ هه‌مان شێوه‌ هه‌م له‌ هه‌شتاكان به‌یه‌كه‌وه‌ نه‌گونجانێكی كولتووریان له‌ نێواندا بوو و په‌ڕیبۆوه‌ بواری نوكته‌ی نائاسایی و به‌یه‌كتر هه‌ڵشاخینی كۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌نانه‌ت سیاسیشه‌وه‌، هه‌میش له‌م سه‌رده‌مه‌دا ئه‌م دوو شاره‌ زۆر له‌ جاران زیاتر له‌یه‌كتر ترازاون و كولتووره‌ لۆكاڵیه‌ ناوچه‌ییه‌كه‌ له‌ جیاوازیه‌ سرووشتیه‌كان زیاتری له‌یه‌كتر دابڕیون و نه‌گونجانه‌كان جۆرێك له‌ گیانی دژكاری و زیانگه‌یاندن به‌یه‌كتری لا ته‌شه‌نه‌ پێكردوون و ئه‌مه‌ش ئه‌نجامی ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وتی هه‌رزه‌ عاشقه‌ سیاسیه‌كانه‌ كه‌ سه‌ره‌تا له‌ به‌غدا هه‌ر له‌ ئامێزی یه‌كتر دابوون به‌ڵام سه‌ره‌نجام هه‌روه‌ك میدیا به‌ نیانی ده‌گووت عاقڵانه‌ خۆشه‌ویستی نه‌كه‌ی حه‌یاو نامووسی خۆت و كه‌س و كاریشت ده‌به‌ی،ئاوه‌هات به‌سه‌ر دێ‌.

ڕووداوه‌كانی ڕۆمان زۆربه‌یان شۆكاوین و تینی خۆیان له‌ ئینێرژی شۆكگرتووه‌كانه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌، یه‌كه‌م شۆك ده‌ستدرێژی سێكسیكردنه‌ سه‌ر سه‌روه‌ره‌ له‌ ئاوده‌سته‌كانی سینه‌ما حه‌مرای هه‌ولێردا له‌ سزای ئه‌وه‌ی پشته‌ ملی كه‌سێكی له‌ پێش خۆی به‌ فیچقه‌یه‌كی ئۆرگازمیانه‌ سواخداوه‌، ئه‌م كاره‌ لای نه‌وزادی عه‌زه‌ی نه‌جار ته‌نها به‌ حیزكردنی سه‌روه‌ر تۆڵه‌ی ده‌كرێته‌وه‌، سه‌روه‌ریش ڕووداوی ئاوده‌سته‌كه‌ی بۆ ده‌بێته‌ ئه‌و كابووسه‌ی نه‌ك هه‌ر به‌شه‌و به‌ڵكو به‌ درێژایی ژیانی وه‌ك مۆته‌كه‌ و تارماییه‌ك به‌ دوایه‌وه‌یه‌تی و هه‌رچی دواتر ده‌یكات ته‌نانه‌ت كه‌وتنه‌ داوی خۆشه‌ویستی نیانیش هه‌ر له‌ ژێر كاریگه‌ری ئه‌و ڕووداوه‌دایه‌.

شۆكه‌كان چه‌ندین شڵه‌ژان له‌ كه‌سێتی تاك و دواتر له‌ ده‌روونی ئه‌ودا درووست ده‌كه‌ن ئه‌وه‌نده‌ به‌ سانایی ناسڕێنه‌وه‌ و له‌بیر ناچنه‌وه‌، چجای ئه‌وه‌ی شۆكێك بێ‌ كه‌سێك له‌ ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ هه‌ره‌س پێبێنێ‌ و شوناس و ڕه‌زامه‌ندی كولتووری و كۆمه‌ڵایه‌تی لێ‌ زه‌وت بكات ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ش له‌ ناوه‌وه‌ی خۆیدا هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌ و ئه‌گه‌ر بیه‌وێ‌ یا كه‌سانێك بیانه‌وێ‌ هه‌ڵیسێننه‌وه‌ ئه‌وا پڕۆسێسێكی ده‌روون كولتووری و ده‌روون كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌ره‌ زه‌حمه‌ته‌ و پێویستی به‌ ئۆرگانی شاره‌زا و عه‌قڵی كراوه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا نین.
شۆكی دووه‌م له‌ ڕۆمانی سه‌رده‌می به‌لقیسدا ئه‌و عه‌شقه‌ بێ‌ پێشینه‌یه‌یه‌ كه‌ نێوانی به‌ ئاگایانه‌ی نیان و سه‌روه‌ر به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌لكێنێ‌ و تا ئه‌و ئاسته‌یان به‌یه‌كه‌وه‌ گرێده‌دا ده‌كه‌ونه‌ سرووتی نه‌ستیانه‌ی له‌یه‌كتر توانه‌وه‌دا، نه‌ خۆیان و نه‌ خه‌ڵك و كه‌س و كار و نه‌ نیشتمان و ژینگه‌ جۆراوجۆره‌كانیشیان به‌لاوه‌ گرنگ ده‌بێ‌، هه‌ر بۆیه‌ش هه‌میشه‌ و تا مردیشن هاوسه‌نگی ده‌روونی و جه‌سته‌یی و هه‌ڵچوونیشیان نه‌هاته‌وه‌ جێی خۆی.

سه‌روه‌رێكی شۆك خواردوو كه‌ هه‌میشه‌ جه‌سته‌ی خۆی ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌ و قبووڵی ناكا و به‌ر له‌وه‌ش پێیوایه‌ ئیتر ده‌روونی ئه‌و تا ئه‌و ئاسته‌ تێكشكاوه‌ پێشبینی هه‌ستانه‌وه‌ی ئه‌وه‌نده‌ سانا نیه‌، نیانی خسته‌ ژێر كاریگه‌ری زمانلووسی و قسه‌ به‌ توێكڵه‌كانی و ئه‌وی له‌ ئه‌زموونێكی عه‌شقی شۆكاوی شكستخواردووه‌وه‌ گواسته‌وه‌ ئه‌زموونێكی تر كه‌ خۆشیان ئه‌نجام و كۆتاییه‌كه‌ی هه‌ر به‌ كۆتایی خۆیان لێكده‌ده‌نه‌وه‌.
ڕقی سه‌روه‌ر هه‌میشه‌ ئاراسته‌ی خۆی بوو، كاریگه‌ریی شۆكی ئاوده‌سته‌كه‌ زیاتر له‌ خۆیی و له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی تووڕه‌ی كرد، رۆحێكی شه‌ڕانگێزی كپكراوی چه‌پاوی تیا چاند له‌ هی كه‌مالی حاجی به‌كر و ئه‌ولاده‌كانی ئه‌ستوور تر، هی سه‌روه‌ر به‌رانبه‌ر خۆیی و كولتوور و ژیان، هی كه‌مالیش به‌رانبه‌ر ته‌نها ئه‌و و نیان و ئاسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ی سه‌روه‌ر.

سه‌روه‌ر له‌ هه‌وه‌سێكی شه‌هوانیانه‌وه‌ له‌به‌رانبه‌ر سوهێر ڕه‌مزی كه‌ له‌ شاشه‌ی سینه‌مای (حه‌مرا) ده‌رده‌كه‌وت، كه‌ هه‌ر خودی (حه‌مرا) هێمایه‌كی سێكسیانه‌یه‌ سپێرمه‌كه‌ی به‌ر ملی پیاوه‌كه‌ی پێشخۆی ده‌كه‌وێ‌ و چوكه‌ سه‌گبابخێوه‌كه‌ی ئه‌م كه‌تنه‌ی پێكرد، تۆڵه‌كه‌شی هه‌ر چوكی نه‌گریس و شه‌ڕانگێزێكی تر بوو به‌و ده‌رده‌ی برد و تووشی شۆكێكی ئه‌به‌دی كرد، دواتر و له‌ كۆتاییشدا ئه‌م عه‌شقه‌ خوا و خه‌ڵك نه‌ناسه‌ له‌ ژوورێك سه‌روه‌ر و نیانی به‌یه‌ك گه‌یاند به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان نیان بۆ به‌رده‌وامی پاكییه‌ ساده‌ ڕۆحیه‌كه‌ی نه‌یهێشت چووك پاڵه‌وانی مه‌یدان بێ‌، هه‌ر بۆیه‌ پێموایه‌ له‌ نه‌ستی سه‌روه‌ردا مادام چوك له‌ سه‌رینی ئه‌و و نیاندا ڕۆڵی نه‌بوو ئیدی با هه‌ردووكمان ژه‌هر بخۆینه‌وه‌ و نه‌ من بۆ كه‌سی تر و نه‌ نیانیش بۆ كه‌سی تر بێ‌.

سه‌روه‌ر له‌ مه‌ینه‌تی و قورسایی ژیانێكی ناهاوسه‌نگه‌وه‌ هه‌نگاو به‌ره‌و دواڕۆژێكی گه‌شاوه‌ ده‌نێ‌ كه‌ تیایدا بكه‌وێته‌ ئاستێكی تر، ئه‌مه‌یان عه‌قڵه‌ هانی ده‌دا، سینه‌مای حه‌مڕاش بۆ خۆی كێشی ده‌كات و فیلمێكی میسری كه‌ ئه‌وه‌نده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ نیو ئه‌وه‌نده‌ سێكسی نیه‌ غه‌ریزه‌ی سێكسی ده‌بزوێنێ‌ و ئه‌زعه‌فولئیمان ڕه‌فتارێكی سێكسی لاده‌ری پێ‌ ده‌كا، ئه‌مه‌شیان حه‌ز و مه‌یله‌ شاراوه‌ و چه‌پاوه‌كانیه‌تی پاڵیپێوه‌ده‌نێ‌.

هه‌ژاری كولتووری و نه‌بوونی فه‌رهه‌نگێكی سێكسی و په‌روه‌رده‌یه‌كی هاوسه‌نگ له‌و بواره‌دا ئه‌وه‌نده‌ی تینی عه‌شق ده‌خه‌نه‌ به‌ر كه‌س ئه‌وه‌نده‌ به‌ خۆشه‌ویستی به‌ خێوی ناكه‌ن، عه‌شق هه‌میشه‌ له‌ هه‌ژاریه‌وه‌ گه‌شه‌ ده‌كات و خۆشه‌ویستیش هه‌رده‌م زاده‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌كی عاقڵانه‌یه‌، هه‌رگیز نه‌مانبینیوه‌ عاقڵه‌كان له‌ خۆشه‌ویستیدا خۆیان و ئه‌وانی تریان لێ‌ ون بێ‌ و سه‌ره‌نجام دووچاری خه‌مۆكی depressionی خۆشه‌ویستی بن كه‌ (عیشق)ه‌، نیانێكی به‌سته‌زمان به‌رده‌وام تارمایی كولتوورێكی سایكۆسس و باوكێكی ته‌وته‌می و پێنج برای باوككوژ و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی چه‌پاوی به‌دواوه‌بوو، له‌ به‌غدا له‌ ده‌ستی ئه‌وان ده‌رده‌چێ‌ و ده‌كه‌وێته‌ ده‌ستی خۆیی و خه‌ڵكانی تره‌وه‌، كه‌ به‌ سه‌روه‌ری مریه‌مه‌ ڕه‌ش ده‌گا دوو بوونه‌وه‌ری نه‌دیتكۆكه‌ی به‌غدا نه‌دیویان لێده‌رده‌چێ‌، یه‌كێكیان ڕزگاری ده‌ست و چاوی ته‌وته‌مێكی خاوه‌ن موڵك و هه‌موو شت، ئه‌وه‌ی تریشیان باوه‌مردووێكی دایك سه‌رلێشێواوێكی به‌دبه‌خت.

ئه‌و عیشقه‌ی سه‌روه‌ر و نیان له‌م ڕۆمانه‌ی جه‌بار جه‌مال غه‌ریبدا زۆر لایه‌نی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری و ئابووری و سیاسی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی خۆمان و هی به‌غداشمان بۆ ده‌خاته‌ ڕوو، ئه‌وه‌ به‌ ته‌نها نیان و سه‌روه‌ر و سه‌ردار و میدیا و مریه‌م و به‌ڵقیس و كه‌مال و مسته‌فا و نه‌وزاد و نه‌جم و فڵان و فیسار نین به‌ به‌رچاومانه‌وه‌ دێن و ده‌چن، جه‌بار جه‌مال له‌ درووستكردنه‌وه‌یه‌كی سه‌ر له‌ نوێی شاره‌كانی به‌غدا و سلێمانی و هه‌ولێردا ده‌مانباته‌وه‌ نێو یادگه‌یه‌ك پڕیه‌تی له‌ بۆنگه‌نیو و توراس و كه‌ڵچه‌ری ڕزیو، پڕیه‌تی له‌ شكستی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری، له‌ شكستی سیاسی و شۆڕشگێڕی، له‌ شكستی خۆشه‌ویستی و ئالووده‌بوون به‌ عیشق، ئه‌و عاشقانه‌ی ئالووده‌ی عیشق ده‌بن هه‌میشه‌ له‌ درووستكردنی خۆشه‌ویستیدا شكستی گه‌وره‌ گه‌وره‌یان خواردووه‌، هه‌روه‌ك فڕۆید و فڕۆم و یۆنگ و فڕانكل و هیتریش ده‌ڵێن خۆشه‌ویستی به‌ هوشیاریه‌وه‌ ده‌كرێت و ئازادانه‌ش ده‌جولێ‌ و ئه‌زموونێكیشه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ و له‌م ڕۆمانه‌شدا جه‌بار جه‌مال له‌سه‌ر زاری میدیاوه‌ قسه‌یه‌كی كۆنی نیانمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ 252 په‌ره‌گرافی دووه‌مدا و ده‌ڵێ‌: نیان هه‌میشه‌ وتوویه‌تی خۆشه‌ویستی له‌ ئه‌زموونه‌وه‌ درووست ده‌بێ‌، ئه‌و خێرا گیرۆده‌ نه‌بووه‌، ڕاسته‌ ئه‌و كوڕه‌ له‌ دۆزه‌خه‌وه‌ هاتۆته‌وه‌، ده‌یه‌وێ‌ هاوڕێیه‌ك بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ په‌یدا بكا.

نوێنه‌ری عه‌قڵ له‌ نێو هاوڕێكانی نیاندا زیاتر میدیایه‌ و له‌ هه‌ڵوێستی جیاجیادا ده‌رده‌كه‌وێ‌، مه‌رج نیه‌ عه‌قڵ هه‌میشه‌ خۆ ته‌سلیمكردن بێ‌ به‌ واقیعێك ئێمه‌ لێی ڕازی نین، عه‌قڵ هه‌رده‌م پێمانده‌ڵێ‌ به‌ هوشیاریه‌وه‌ با بجولێین نه‌وه‌ك به‌ ئه‌مری سۆز و هه‌ڵچوونه‌كانمانه‌وه‌، كه‌ وامان كرد ئیدی هه‌ر یه‌كه‌كمان خاوه‌نی منێكی عاقڵی خاوه‌ن خۆمانین و هوشیارانه‌ ده‌زانین خۆشه‌ویستی به‌ره‌و كوێمان ده‌بات، چون خۆشه‌ویستی هه‌میشه‌ هێزێكی بونیاتنه‌ر له‌ پشتیه‌تی به‌ڵام عیشق به‌رده‌وام تین و تاقه‌تی خۆی له‌ هێزی وێرانخوازیه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت.
نوێنه‌ره‌كانی عه‌شق نیان و سه‌روه‌رن كه‌ به‌ بێهۆشیه‌وه‌ ده‌ستیان پێكردوو هه‌ر به‌ بێهۆشیش له‌به‌ر چاوان ونبوون، نیان و سه‌روه‌ر هه‌ردووكیان له‌ ده‌سته‌پاچه‌یی و جۆرێك له‌ نه‌بوونیه‌وه‌ تووشی عه‌شق بوون، یه‌كه‌میان نه‌بوونی سۆز و خۆشه‌ویستی و ئولفه‌ی خێزانی و زاڵبوونی په‌روه‌رده‌یه‌كی نێرانه‌ و ئه‌وه‌ی دوومیشیان نه‌بوونی باوك و هۆكاره‌كانی ژیان و ئارامیه‌كی كۆمه‌ڵگه‌یی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی كپكراو و چه‌پاوی نێرانه‌.

نیان ده‌یویست بژی و به‌ خاوه‌ندارێتی سه‌روه‌ره‌وه‌ درێژه‌ به‌ ژیان بدا، به‌ڵام سه‌روه‌ر له‌ نه‌ستێكی چه‌پاوی شاراوه‌ی تاریكه‌وه‌ هه‌م به‌وه‌ گه‌یشت كه‌ هه‌ر خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینی و به‌س و هه‌میش تۆڵه‌ی خۆی پێ‌ له‌ كه‌ڵچه‌رێكی نێربازانه‌ كرده‌وه‌ و به‌ دنیای وت وه‌ك خۆم ناشیرین و بێزراوتان ده‌كه‌م، ئه‌ی ئه‌وه‌ نیه‌ ژه‌هری به‌ نیانیش خوارده‌وه‌ كه‌ له‌ بنچینه‌دا ئه‌و نه‌یده‌ویست؟، ئه‌ی ئه‌وه‌ نیه‌ خۆیان خسته‌ ئاوه‌وه‌ و بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ ئازیز و یار و نه‌یاریان سه‌رسام و شۆكخواردوو كرد؟.

ڕۆمانی سه‌رده‌می گریانی به‌ڵقیس زۆری تری ده‌وێ‌ له‌سه‌ری پێدابچین چون پڕیه‌تی له‌ هێمای سایكۆلۆژی و سۆسیۆكولتووری و كاك جه‌بار له‌ یاری سیمبولیكیانه‌دا زۆر جوان چنیونی، ئه‌گه‌ر چی لێره‌ و له‌وێ‌ به‌تایبه‌ت له‌بابه‌تی خۆشه‌ویستی و عه‌شقدا تێكه‌ڵیه‌ك به‌ گوتاری عه‌شق و گێڕه‌ره‌وه‌كه‌وه‌ دیاره‌ به‌ڵام ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له‌ به‌كاربردنێكی هه‌ڵه‌ كه‌ كاك جه‌باری تیادا كه‌مته‌رخه‌م نیه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی كولتووری ئێمه‌ و زۆربه‌ی كولتووره‌ خۆرهه‌ڵاتیه‌كان تێوه‌ی گلاون و بووه‌ته‌ به‌شێك له‌ به‌كاربردنه‌كانمان بۆ زمانی ئاخاوتن و گێڕانه‌وه‌مان.

كۆتایی ڕۆمانه‌كه‌ زۆر سه‌رنجڕاكێشه‌ چونكه‌ به‌لای منه‌وه‌ خۆكوشتنی دوو عاشق له‌ به‌غدا هه‌ر به‌ته‌نها مه‌دلوولێكی عاشقانه‌ی نیه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی خۆكوشتنێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری و له‌ پاشان خۆكوشتنێكی سیاسیانه‌شه‌ كه‌ تا ئێستاش تێیده‌كه‌وین و هیوادارم ڕاستی بۆچووبم و تا ئاستێك كۆمه‌ڵێك نیشانه‌م پێكابێ‌، ده‌ستخۆشیه‌كی گه‌رم له‌ هاوڕێم نووسه‌ری گه‌وره‌ و ڕۆماننووسی به‌ توانا كاك جه‌بار جه‌مال غه‌ریب ده‌كه‌م، ئه‌م ڕۆمانه‌یی و كه‌وتنی ئاسمانه‌كانیش لای من له‌ ئاستی ڕۆمانه‌ به‌رزه‌ جیهانیه‌كانن، كاك جه‌بار زۆر به‌ وردی خه‌یاڵی خۆی ده‌چنێ‌ و من به‌ سپایده‌رمانه‌كه‌ی ڕۆمانی كوردی ناوی ده‌نێم.




سیاسه‌ت و ده‌روون له‌ ده‌سه‌ڵاتی كوردیدا … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

ئه‌م (كڵان و كارتل*)ه‌ مرۆییانه‌ی وڵاتی ئێمه‌ كه‌ به‌ هه‌ڵه‌ پێیانده‌وترێ‌ حزبی سیاسی له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی سیاسه‌ت به‌ پڕۆسێس و ئه‌ركێكی ئه‌خلاقی تێبگه‌ن ڕێك به‌ ته‌كتیك و فڕوفێڵ و خه‌ڵه‌تاندن لێی حاڵی بوون، ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ له‌ سیاسه‌ت خۆپه‌ڕاندنه‌وه‌یه‌كی به‌رده‌وامه‌ له‌ به‌ری خزمه‌تكردن به‌ (كۆ) وه‌ك (كۆمه‌ڵگه‌، نه‌ته‌وه‌، میلله‌ت) بۆ به‌ری خزمه‌تكردنی به‌ (خۆ*) وه‌ك (نێرگزیه‌ت و ئایدیه‌ویه‌ت و شه‌هوانیه‌تی ئه‌وپه‌ڕگیر*).

مانای ڕاست و درووستی سیاسه‌ت ته‌نها و ته‌نها هوشیارییه‌كی عه‌قلانییه‌ سه‌ره‌تا لای (تاك) بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ ئارامی و هاوسه‌نگی ده‌روونیی و كۆمه‌ڵایه‌تی و خۆناسینێكی وجودیانه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌یه‌كه‌وه‌ ژیاو و ئارامدا، دواتر لای (كۆمه‌ڵگه‌) بۆ ئه‌وه‌ی له‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌كانی مرۆڤستاندا بكه‌وێته‌ ڕه‌د و به‌ده‌لێكی هاوسه‌نگ تاوه‌كو به‌ نوێنه‌رایه‌تی كردنی له‌ لایه‌ن ئۆرگانێكی ده‌سه‌ڵاتیی ڕاسته‌قینه‌ی هه‌ڵبژێردراوه‌وه‌ ئه‌رك و كرداره‌ دیپلۆماتیكه‌كانی له‌ چوارچێوه‌ی سیاسه‌تێكی خزمه‌تگوزاردا بباته‌ ڕێوه‌.

ڕاستیان وتووه‌ كه‌ سیاسه‌ت هونه‌ره‌، چون هونه‌ر وێناكردن و ڕامانه‌ خه‌یاڵیه‌كانی كه‌سانێكه‌ هزریان له‌ خۆیانه‌وه‌ بپه‌ڕێته‌وه‌ و سنووری (خۆ) یه‌ نێرگزیه‌كانیان تێپه‌ڕێنێ‌ و دنیای دوور و نزیك به‌ هه‌رچی پێكهاته‌كانی (ژیان و ژیاوه‌) وه‌ هه‌یه‌ له‌ تابلۆیه‌كی هونه‌ری باڵا و جوان بئاخنێ‌، سیاسه‌ت به‌ده‌ر نیه‌ له‌ هه‌ست و شعور كردن به‌ جوانیی، به‌ده‌ر نیه‌ له‌ جوانناسی، به‌ده‌ر نیه‌ له‌ جوانبینی و جوانهزرین و جوانبیستن و جوان چێژبردن، سیاسه‌ت به‌ مانا ئه‌خلاقیه‌ زانستیه‌ مۆدێرن و ئینسانیه‌ باڵاكه‌ی به‌ده‌ر نیه‌ له‌ ئاكار و ڕه‌وشت و به‌ده‌ریش نیه‌ له‌ هونه‌ری سازكردن و ڕه‌خساندنی ژیان له‌ ژینگه‌یه‌كی ئارام و پڕ جووله‌ و داینه‌میكدا.

ئه‌وانه‌ی سیاسه‌تیان ناشیرین و قێزه‌ون كرد و به‌رده‌وامن له‌م كرداره‌ لادراوانه‌یان ئه‌و تاكه‌ ناهاوسه‌نگ و نائارام و ناهوشیار و نابه‌رپرسانه‌ن كه‌ خۆراك و زه‌خیره‌ی حه‌ز و مه‌یل و ئاره‌زوو و هه‌وه‌سه‌ نێرگزیی و (پارانۆیی و سایكۆپاسیه‌كان*) له‌ هه‌را و ناڕێكی و به‌ڕه‌ڵایی و فێڵكردن له‌ خه‌ڵك و ئازاردانی به‌رده‌وامیان ده‌دۆزنه‌وه‌.
ئه‌وه‌ی له‌م سه‌رزه‌مینه‌ی ئێمه‌ ده‌گوزه‌رێ‌ به‌ هیچ پێوه‌رێك سیاسه‌ت نیه‌، كه‌شێكی پیسبوو و به‌رده‌وام پیسكراوی نا ئاسایی و نا هاڕمۆنیكه‌ ئه‌وانه‌ تیایدا كاراكته‌ری دیارن كه‌ زۆرترین و فراوانترین ڕووبه‌ری ژینگه‌كه‌ پیس ده‌كه‌ن و ده‌ستیان به‌سه‌ریدا ده‌كشێ‌ و توانای به‌رهه‌مهێنانی زۆرترین بڕ و قه‌واره‌ی پیسی و ترسیان هه‌یه‌، هه‌رگیز سیاسه‌تی ڕاسته‌قینه‌ بیر له‌ پیسكردنی كه‌ش و ژینگه‌كان ناكاته‌وه‌ و بگره‌ لێیشی نازانێ‌، ئه‌رك و ئیشی سیاسه‌ت ڕێكخستن و به‌ڕێوه‌بردن و هه‌وڵدانه‌ بۆ هێنانه‌ ئارای زیاترین ئارامیی و زۆرترین هاوسه‌نگیی ده‌روونیی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و كولتووری و دینیی، ئه‌وه‌ی لای ئێمه‌ ڕووده‌دا به‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر ده‌سته‌واژه‌ی (ڕووده‌دا) جه‌نگێكه‌ له‌جۆرێكی تر، به‌یه‌كداهه‌ڵشاخینی غه‌ریزه‌ و حه‌زه‌كانی شه‌هوانیه‌ تێرنه‌بووه‌كانه‌ كه‌ هیچ سنوورێكی عه‌قڵیان لێ‌ دیار نیه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ بایه‌خی هێنانه‌ ئارای تاك و كۆمه‌ڵگه‌ی هوشیار و عاقڵیش نین و بگره‌ له‌ شیكردنه‌ و لێكدانه‌وه‌ی مێژووی كار و هه‌ڵسووڕانیان وه‌ك نمایشكارێكی سیحربازانه‌ و سه‌ره‌تایی سیاسه‌ت ده‌رده‌كه‌ون، بۆمان ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ هه‌ر هه‌وڵێكیش له‌ ئارادا بێ‌ بۆ دامه‌زراندنه‌وه‌ی ئه‌م باره‌ شێواو و شڵه‌ژاوه‌ ئه‌وان به‌ مه‌ترسیی بۆ سه‌ر حه‌زه‌ ئه‌هریمه‌نیه‌كانیانی ده‌زانن و هه‌ر بۆیه‌ش دژمنایه‌تی ئه‌م هه‌وڵانه‌یان به‌ ئاشكرا پێوه‌ دیاره‌.

من پێشتریش زۆر له‌سه‌ر ڕۆڵی په‌روه‌رده‌ و فێركردن و و فێربوون نووسیومه‌ و ئیشی ئه‌كادیمییم له‌ باره‌یانه‌وه‌ كردووه‌، هه‌ر ئه‌وه‌ نیه‌ هه‌نگاو یا هه‌ڵوێستێكی ناشیاوی ده‌سه‌ڵات به‌ده‌سته‌كانی ئێره‌ ورووژاندبمی، خۆ ئه‌گه‌ر له‌ ڕه‌فتارێكی ناسیاسیانه‌ و نا عه‌قلانیانه‌شیان بیرم بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر بایه‌خی ئه‌م پڕۆسێسانه‌ ئه‌وه‌ باشتر، چون به‌رده‌وام ئه‌وان(ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستان) هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ گه‌وره‌ به‌رانبه‌ر تاك و كۆمه‌ڵگه‌ و ئۆرگانه‌ له‌به‌ر یه‌كترازاوه‌كانیان ده‌كه‌ن، تادێ‌ زیاتر و زۆرتر كه‌لێنه‌ له‌یه‌كتر پچڕاوه‌كان ده‌كه‌ن به‌ قه‌ڵش و دابڕانی گه‌وره‌تر.

ئه‌م كارتله‌ به‌رهه‌مهێنه‌رانه‌ی (ناڕێكیی و نه‌زانیی) به‌رده‌وامن له‌ سیاسه‌تكردن به‌ مانا خه‌ڵه‌تێنه‌ر و فێڵاوییه‌كه‌ی به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ خه‌ڵك یا كۆمه‌ڵگه‌ لایه‌نێكی (دژ) یا (به‌رانبه‌ر) بێ‌ و چه‌نده‌ له‌ خشته‌ی به‌رن و فێڵی لێبكه‌ن ئه‌وه‌نده‌ كارامه‌ییان له‌ كاری سیاسییدا وه‌دیار ده‌كه‌وێ‌، خه‌ڵه‌تاندنی خه‌ڵك له‌وانه‌وه‌ ده‌رده‌چێ‌ كه‌ (دژی گه‌ل) ن و نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ به‌وه‌ تێگه‌یشتوون چه‌نده‌ لاڕێی كه‌ی و بیگه‌وجێنی ئه‌وه‌نده‌ باری سه‌ر شانیی دژگه‌له‌كان سووك ده‌بێ‌ و له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ لاواز و له‌رزۆكه‌ گه‌وره‌ ده‌رده‌كه‌ون.

خه‌ڵه‌تاندن مێژوویه‌كی درێژی له‌ هزری سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵاتدا هه‌یه‌، دیماگۆگیه‌ت* چه‌مك و ناوه‌ دیاره‌كه‌ی ئه‌م كه‌چڕه‌فتارییه‌ سیاسیه‌یه‌ كه‌ تاوه‌كو ئێستا له‌ زۆربه‌ی دنیا ده‌سه‌ڵاتبازان پیاده‌ی ده‌كه‌ن و لای خۆشمان ڕۆژانه‌ داهێنانی گه‌وره‌ له‌م هزرینه‌ سیاسیه‌ پاسیڤه‌ به‌دیده‌كه‌ین، هه‌لپه‌رستیی له‌ به‌ڕێوه‌بردنی نێرگزیانه‌ی ده‌سه‌ڵات و سیاسه‌ت له‌م هه‌رێمه‌ی ئێمه‌دا ڕۆژێك (پێشمه‌رگه‌) پیرۆز ده‌كا و به‌و بوونه‌ی ده‌چوێنێ‌ كه‌ ئایكۆنێكی هه‌ره‌ پیرۆزه‌ و ئینجا ده‌یبه‌نه‌ پێشه‌وه‌ بۆ پیاهه‌ڵدان و پێدا خوێندن و لیستی مووچه‌ و …..تاد، و ڕۆژێك (مامۆستا) وه‌ك پشوودرێژێكی مێژوویی!! و هه‌روه‌ها له‌ ستایشكردن و پێداهه‌ڵدانێك كه‌ هه‌ر ئه‌وانن فێری هه‌موو شتێكمان ده‌كه‌ن و وڵاته‌كه‌مان ده‌به‌نه‌ ئاستێكی پێشكه‌وتوو و ئینجا له‌ پاش و پێش و شوێنگۆڕكێی لیستی مووچه‌دا به‌ ئاره‌زووی خۆیان هه‌ڵبه‌ز و دابه‌زیان پێده‌كه‌ن، ڕۆژێكیش (پۆلیس و كه‌سانی ئاسایش) دیسانه‌وه‌ له‌ پیرۆزیی و پاراستنی نیشتمان و فه‌راهه‌مكردنی ئارامییدا، و ڕۆژێكی تریش (كارمه‌ندانی ته‌ندرووستی) له‌ دابینكردنی كه‌ش و دۆخێكی ساغ و بێخه‌وش له‌ نه‌خۆشی هه‌م بۆ تاك و هه‌میش بۆ كۆمه‌ڵگه‌.
ئه‌م كه‌س و ئۆرگانانه‌ی سه‌ره‌وه‌ و هیتریش كه‌ ناومان نه‌هێنان گشتیان پێكهێنه‌ری گرنگن له‌ پێكهێنانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پته‌ و ساغدا و هه‌ر هه‌موویان به‌یه‌كه‌وه‌ له‌گه‌ڵ یه‌ك و بۆ یه‌كتر و له‌ نێو یه‌ك له‌ كاردان و هیچیان توانای لێكه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌وانی تری نیه‌ و هیچیشیان به‌سه‌ر ئه‌وانی تریه‌وه‌ نیه‌، چون له‌ كۆتاییدا هه‌موویان ئۆرگانی پێویستن بۆ پێكه‌وه‌نانی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ جه‌سته‌ و ده‌روون و ڕۆحێكی ساغ و زیندوو.

به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌یه‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م ئۆرگانانه‌، ئۆرگانه‌ به‌ نێو سیاسیه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ده‌سته‌كه‌یه‌ كه‌ له‌ حزبی سیاسی و له‌ حكومه‌تی هه‌رێمدا خۆیمان به‌رده‌وام پێده‌ناسێنێته‌وه‌، ئه‌م كارتله‌ سیاسیه‌(كارتل به‌ مانا سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌ی نا به‌ڵكو به‌ وه‌زیفه‌ مشه‌خۆریه‌كه‌ی) ئه‌ركه‌كانی حكومه‌تكردن تا ئێستا نازانێ‌ و ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌شیخاته‌ ڕوو ئه‌نجامێكی له‌سه‌ر ڕێككه‌وتووی ئه‌ندامانی كارتله‌ و خۆیان ڕازی ده‌كا نه‌ك خه‌ڵك به‌ گشتی، یا ئه‌وه‌تا ئه‌مڕۆ نازی گرووپێك یا ده‌سته‌یه‌ك ڕا ده‌گرێ‌ و زۆری تر تووڕه‌ ده‌كا و به‌ پێی هه‌لومه‌رجه‌ بازاڕیه‌ ڕه‌شه‌كه‌ فریوده‌رانه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ توێژ و ده‌سته‌كان ده‌كات.

ئه‌م یاریه‌ شه‌ڕانگێزییه‌ جۆرێكه‌ له‌ دژكاریی ده‌روونی و ته‌نانه‌ت جه‌سته‌یی و هه‌ر جاره‌ی بۆ خۆشكردنی به‌زمی ده‌روونپه‌رێشانه‌ سیاسیه‌كانه‌ و به‌ هۆیه‌وه‌ یاری به‌ توێژگه‌ل و ده‌سته‌ی جیاجیا ده‌كه‌ن، یا ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ مه‌یدانی سیاسه‌تی نێو ده‌وڵه‌تی و هه‌رێمی ده‌یدۆڕێنن له‌ نمایشێكی دیماگۆگیدا (ده‌یخه‌نه‌) سه‌ر خه‌ڵك و (ده‌یگوازنه‌وه‌) دۆخێك وه‌ك سه‌ركه‌وتن و پاڵه‌وانبازی نیشانیانی ده‌ده‌نه‌وه‌، ئه‌م جۆره‌ (ستراتیژ)انه‌ نه‌ستین چون نه‌زانانه‌ ڕه‌فتاری سیاسیمان بۆ ده‌رده‌خه‌ن و پێیانوایه‌ به‌م فێڵبازی و له‌ خشته‌بردنه‌ خه‌ڵك لاڕێ‌ ده‌كه‌ن و مه‌ترسیه‌كانیان له‌ خۆیان دوور ده‌خه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا له‌سه‌ر ئاستی كه‌سیی ده‌چنه‌ چوارچێوه‌ی ستراتیژی نه‌ستیی ده‌روونی و هه‌م خۆیانی پێ‌ ڕازیده‌كه‌ن و هه‌میش ئاستی گه‌شه‌ی مه‌عریفی و كولتووری خۆیان بۆ ده‌ره‌وه‌ی خۆیان له‌ ڕه‌فتاره‌كانیانه‌وه‌ نیشان ده‌ده‌ن.

– (بیانووهێنانه‌وه‌-justification) دیارترینی ئه‌و میكانیزمه‌ ده‌روونیانه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌رده‌وام له‌ به‌رانبه‌ر خه‌ڵكی خۆیان ده‌یخه‌نه‌ ڕوو، هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ سایكۆلۆژیای قووڵایی ده‌روونشیكاری و میتۆده‌كانی دیكه‌شدا بیانووهێنانه‌وه‌ جۆرێكه‌ له‌ به‌رگریكردن له‌ (خۆ) له‌به‌رانبه‌ر كه‌سێك یا كه‌سانێك لایه‌نه‌كه‌ی تر ڕه‌فتارێك یا جوڵه‌ یا هه‌ڵوێستێكی هه‌ڵه‌ی گرتبێته‌ به‌ر و بیه‌وێ‌ (خۆ) ی له‌ لێپرسینه‌وه‌ ڕزگار بكا، ئه‌م فێڵه‌ ده‌روونیه‌ ڕاستیه‌كمان بۆ ده‌رده‌خا كه‌ بابه‌تێك له‌ ئارادایه‌ وه‌ك خۆی به‌ ڕێك و درووستی ڕوونادا و ناچێته‌ ڕێ‌.

له‌ عه‌قلیه‌تی ده‌سه‌ڵاتخوازی ئه‌م كارتله‌ ئۆلیگارشیانه‌ی لای خۆمان سیاسه‌تی بیانووهێنانه‌وه‌ و پینه‌كردنی هه‌ڵه‌ و فێڵه‌كانیان بووه‌ته‌ به‌شێك له‌ كولتووری سیاسیان و قه‌ناعه‌تی ئه‌وه‌ی لا درووستكردوون كه‌ درۆكردن و بیانوو چه‌نده‌ لێیان زیره‌ك بی ئه‌وه‌نده‌ ته‌مه‌نی سیاسیت له‌م كاولاشه‌ی ناوی حكومه‌تی هه‌رێمه‌ درێژتر ده‌بێته‌وه‌.
– (میكانیزمی دژكار- aggression) یش له‌و شێوازه‌ به‌رگریه‌ ده‌روونیانه‌یه‌ ئه‌وان ده‌یگرنه‌ به‌ر بۆ ئه‌وه‌ی بۆ ده‌ره‌وه‌ی خۆیانی بسه‌لمێنن كه‌ مه‌ترسی جۆراو جۆر له‌ ئارادان هه‌ر بۆیه‌ كاتێك توندووتیژی ئۆرگانیزه‌كراو زۆر ده‌بێ‌ و فڵان و فیسار سزا ده‌درێن له‌ پێناوی ڕاگرتنی ئارامیه‌ و دۆزێكی گرنگتر هه‌یه‌ له‌ دیموكراسی و ئازادی و سه‌ربه‌ستی ئه‌ویش نێوی كوردایه‌تی یا كوردستانه‌ هه‌ر بۆیه‌ بواره‌كان به‌ توندوتیژی له‌ ژێر ناوی شه‌رعیه‌تی شۆڕشگێڕی و قۆناغی ڕزگاری و …..تاد نێو زه‌د ده‌كه‌ن.
– (گه‌ڕانه‌وه‌ و خۆدزینه‌وه‌) ش یه‌كێكی تره‌ له‌و میكانیزمه‌ ده‌روونیه‌ به‌رگریانه‌ی دیسانه‌وه‌ حكومه‌تی هه‌رێم و حزبه‌كان ده‌یگرنه‌ به‌ر بۆ ئه‌وه‌ی هۆشی كه‌سه‌كان له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی بۆ زه‌مه‌نه‌كانی ئێستا و داهاتوو ببه‌ن به‌ره‌و ڕابردوویه‌ك كه‌ تیایدا ته‌نها سۆز و نوزانه‌وه‌ و سه‌ردوولكه‌ چالاكن و به‌مه‌ش دنیایه‌ك خزمه‌ت به‌ خۆیان ده‌كه‌ن چونكه‌ مێگه‌ل و نێرگه‌لی زۆر له‌ ئێستا داده‌بڕن و به‌ ڕابردوویه‌كی به‌سه‌رچووی دوور بێهۆشیان ده‌كه‌ن یا هه‌میشه‌ هه‌وڵی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی ئه‌م ڕابردووه‌یان ده‌ده‌نه‌وه‌، ئه‌م میكانیزمه‌ ڕه‌گی له‌ كولتووره‌كه‌ماندا هه‌یه‌ و ئه‌وان ته‌نها گیانی ده‌خه‌نه‌وه‌ به‌ر.
– (له‌بیرچوون) یش چالاكترین میكانیزمی ده‌روونیه‌ هه‌م لای ده‌سه‌ڵاتوانی كورد به‌ تایبه‌تی و هه‌میش لای تاكی كورد به‌ گشتی، چون بیرچوونه‌وه‌ پڕۆسێسێكی عه‌قلیه‌ جاری وا هه‌یه‌ عه‌قڵ بۆ ڕزگار بوون له‌ زانیاریه‌ ناخۆش و زیانبه‌خشه‌كان پێیهه‌ڵده‌ستێ‌ و شێوازی په‌روه‌رده‌ی تاكه‌كان ڕۆڵ ده‌بینێ‌ له‌ توانای تاكه‌كان بۆ مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ زانیاریانه‌، جاری واش هه‌یه‌ ئۆرگانه‌كانی به‌ كۆمه‌ڵایه‌تیبوون یا كولتووری كۆمه‌ڵگه‌ له‌ بواری به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌دا چالاك نیه‌ و خه‌سڵه‌تێكی گشتی به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ و تاكه‌كانیدا ده‌سه‌پێنێ‌ به‌ هۆیه‌وه‌ یادگه‌یان لاواز ده‌بێ‌ و یاده‌وه‌رییه‌كانی پڕن له‌ زانیاری له‌ بیر ده‌چنه‌وه‌، ئه‌م جۆره‌یان لای خۆمان چالاكه‌ و خزمه‌تێكی بێپایان به‌ ده‌سه‌ڵاتخوازان ده‌كات.
هه‌موو ئه‌م میكانیزمانه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی كوردی خۆماڵیدا ڕۆژانه‌ به‌كارده‌برێن و دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌ هه‌ر بۆیه‌ هه‌میشه‌ توێژه‌كانی مامۆستا و پێشمه‌رگه‌ و كارمه‌ندانی ته‌ندرووستی و پۆلیس و فه‌رمانبه‌ر و كارمه‌ندانی بواره‌كانی تر ده‌مێ‌ دڵخۆشن و ده‌مێكیش تووڕه‌، ده‌مێ‌ ڕازین و ده‌مێكی تر ناڕازی، ده‌مێ‌ ده‌وام ده‌كه‌ن و ده‌مێ‌ بایكۆت، ده‌مێ‌ به‌رچاون و ده‌مێ‌ بزر، ئه‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌ فێڵاویانه‌ یاریه‌كی دیماگۆگیانه‌یه‌ له‌ (دژ) كۆمه‌ڵگه‌ و تاكه‌كانیه‌تی نه‌ك له‌(خزمه‌ت) یان.
سیاسه‌تی ڕاسته‌قینه‌ و ده‌روونی هاوسه‌نگی سیاسه‌توان (خه‌ڵك) به‌و ئامانجه‌ ده‌زانێ‌ هه‌رچی هۆكار هه‌یه‌ ده‌بێ‌ بیخاته‌ (خزمه‌ت)ی نه‌ (دژ) ی، دیبلۆماسیه‌ت و سیاسه‌تی شه‌ڕانگێز له‌ دۆخه‌ زینده‌گیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ نا ئارامه‌كان ده‌رده‌كه‌ون نه‌ك بۆ هێنانه‌ ئارای كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك مافی هه‌رچی تاكه‌كانی هه‌یه‌ بێته‌ دی، سیاسه‌تكردنی كوردی هه‌مان سیاسه‌تكردنی كه‌سێكه‌ به‌ كه‌سێكی تر، هی گرووپێكه‌ به‌ گرووپێكی تر، سیاسه‌تكردن لێره‌ مانای (ڕه‌زیل و سوككردن) ده‌دا نه‌ك ئیداره‌ و كارگێڕی. (فڵانه‌ كه‌س و فیساره‌ توێژم سیاسه‌تكرد) واته‌ له‌ ڕێز و شه‌وكه‌تم هێنایه‌ خوار، ئه‌مه‌ تێگه‌یشتنێكی شاراوه‌ی سیمبوولیكیه‌ دنیایه‌ك مانا ده‌داته‌ ده‌ست.
ده‌سه‌ڵاتوانانی ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌م ڕه‌فتار و هه‌ڵوێسته‌ ناسیاسیانه‌یان پێمانده‌ڵێن:-
• ئێمه‌ ڕاسپێردراوین تا لایه‌ك به‌ لایه‌كدا ده‌كه‌وێ‌ له‌ شه‌ڕی ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی نێوده‌وڵه‌تی و ئیقلیمی له‌م نێوه‌دا ته‌نها خۆمان به‌ڕێوه‌به‌رین و هاوسه‌نگیه‌كانی شه‌ڕه‌كانی به‌ وه‌كاله‌ت ڕاگرین.
• په‌روه‌رده‌ و گه‌شه‌ی مرۆییی هیچ گرنگییه‌كی لای ئێمه‌ نیه‌ بۆیه‌ ڕابواردن به‌ زانكۆ و خوێندنی باڵا و په‌روه‌رده‌ و مامۆستایان یاریه‌كه‌مان بۆ خۆشتر ده‌كا.
• هه‌ر ڕۆژه‌ی توێژێك دێنینه‌ پێش یا ده‌به‌ینه‌ پاش جگه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی سیاسه‌تبازی خۆمان و گونجانی په‌یوه‌ندییه‌ به‌رژه‌وه‌ندخوازه‌كانمان چیتر نیه‌.
• خه‌ڵكینه‌ خۆتان مشه‌وه‌ش مه‌كه‌ن ئه‌وه‌ی ئێمه‌ی ڕاگرتووه‌ باڵانسه‌ هه‌رێمی و نێو ده‌وڵه‌تیه‌كانن نه‌ك شان و شكۆی نه‌ته‌وه‌ییمان.
• ئێمه‌ هیچ ستراتیژێكمان نیه‌ نێوی بنیاتنانی تاك و كه‌سی كوردی بێ‌ له‌ ڕووی دیموكراسی و مه‌عریفه‌ی مه‌ده‌نیه‌وه‌، چون ده‌ركه‌وتنه‌وه‌مان ئه‌مجاره‌ هه‌ڵكه‌وت و داكه‌وتێكی نێوده‌وڵه‌تی بوو نه‌ك خه‌باتێكی سیاسیی هاوسه‌نگ.
• ئێمه‌ له‌ كه‌مپێكی گه‌وره‌ی ئینسانییدا ده‌یبه‌ینه‌ سه‌ر و ئامانج نه‌شێوانی سیاسه‌تی ده‌ولییه‌، چیتر گوشاری به‌ سیاسییكردنیمان مه‌خه‌نه‌ سه‌ر و ناتوانین و ناشمانه‌وێ‌ بیكه‌ینه‌ بارێكی سیاسی.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

*كڵان: كۆمه‌ڵه‌ مرۆییه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانن كه‌ له‌ دژی ئاژه‌ڵه‌ دڕنده‌كان یه‌كیان ده‌گرت.
*كارتل: یه‌كگرتنی كۆمه‌ڵێك به‌رهه‌مهێنن له‌ یه‌كێتیه‌كی هاوبه‌رژه‌وه‌نددا.
*خۆ: خود.
*ئایده‌ویه‌ت: له‌ ID ی فڕۆیده‌وه‌ هاتووه‌، واته‌ ئه‌مباری غه‌ریزه‌كان.
*دیماگۆگی: ساویلكه‌ خه‌ڵه‌تاندن.
*پاڕانۆیی: ئه‌و كه‌سه‌ نه‌خۆشانه‌ن هه‌میشه‌ واده‌زانن سته‌میان لێكراوه‌، هه‌میشه‌ به‌ گومانن له‌ ده‌وروبه‌ر.
*سایكۆپاس: كه‌سه‌ دژه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانن.




(هه‌ڵه‌) و هه‌ڵه‌ی شۆره‌تدارێكی كورد!! … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

هه‌ڵه‌كردن نه‌ك هه‌ر به‌ته‌نها ڕاستیه‌كی بیۆلۆژیكی و فیزیكیه‌، به‌ڵكو زۆر له‌وانه‌ زیاتر ڕاستیه‌كی سایكۆلۆژی و په‌روه‌رده‌یی و ئینجا دوای هه‌موو ئه‌مانه‌ زانستیه‌، زۆر جار هه‌ڵه‌كردن به‌ده‌ره‌ له‌ كرده‌یه‌كی ئینسانی، یا به‌ مانایه‌كی تر به‌ده‌ره‌ له‌وه‌ی بكه‌ره‌كه‌ی مرۆڤێك بێ‌، له‌م جۆره‌ هه‌ڵه‌كردنانه‌دا جوڵه‌ و داینامیكیه‌تی بوون و گه‌ردوون له‌ جه‌ده‌لیه‌تی ماتریاڵی خۆیاندا تێیده‌كه‌ون، هه‌ر بۆیه‌ هه‌ڵه‌ یه‌كێكه‌ له‌ دوانه‌ راسته‌قینه‌كانی له‌ جووڵه‌ ده‌كه‌ونه‌وه‌ جا چ جوڵه‌كانی مرۆڤ یا جووڵه‌ گه‌ردوونیه‌ هه‌مه‌ جۆره‌كان.
ئێمه‌ له‌ سایكۆلۆژیا و له‌ میتۆده‌ جوداجوداكانیدا و به‌تایبه‌ت له‌ ڕه‌فتارگه‌ریدا و وردتر له‌ تیۆریزه‌كردنی په‌روه‌رده‌ و فێربووندا پرنسیپێكی گرنگمان هه‌یه‌ به‌ پرنسیپه‌كه‌ی تۆرندایكThorndike (ئێدوارد لی تۆرندایك1874-1949) ناسراوه‌ پێیده‌ڵێن(فێربوون له‌ ڕێگه‌ی هه‌وڵ و هه‌ڵه‌، به‌ پێی ئه‌م تیۆره‌ هه‌ڵه‌كردن به‌ده‌ر نیه‌ له‌ هه‌وڵگه‌لێك بۆ فێربوونی بابه‌تێك یا كرده‌یه‌كی دیاریكراو.
هه‌ڵه‌ له‌ كوێدا مه‌ترسیداره‌؟ له‌و ساتانه‌ی یا له‌ گه‌رمه‌ی ئه‌و هه‌وڵانه‌ی كه‌ به‌ره‌و ناسین و زانینی شتێك یا بابه‌تێكمان ده‌به‌ن و كه‌سه‌كه‌ یا ئۆرگانه‌كه‌ به‌رده‌وام و له‌گه‌ڵ ڕۆیشتنی زه‌مه‌نیش هه‌مان هه‌ڵه‌ دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌ و نه‌یتوانیوه‌ ئه‌م هه‌وڵانه‌ به‌ هه‌ڵه‌ بناسێ‌ و ورده‌ ورده‌ له‌بیریان بكات و له‌ هه‌وڵی دیكه‌دا ڕاستر بجوڵێته‌وه‌.

كێشه‌ هه‌ره‌ ئۆرگانیكیه‌كه‌ی كولتووری ئێمه‌ تا ئێستا ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر له‌سه‌ر هه‌ڵه‌ به‌رده‌وامه‌ و هه‌میشه‌ش له‌ فۆڕم و گه‌وهه‌ری هه‌مه‌ شێوه‌دا دایده‌هێنێته‌وه‌ ، سه‌ره‌كیترین ئه‌ركی كولتوور تا ئێستا به‌ تێگه‌یشتنه‌ ئه‌كادیمیه‌كه‌شی (گۆڕینی مرۆڤه‌ بۆ ئینسان) واته‌ مرۆڤ وه‌ك هه‌بوویه‌كی بیۆلۆژیكی بۆ ئینسان وه‌ك بوونێكی مه‌عنه‌وی باڵا و هه‌ڵگری ئۆرده‌ر و ڕێكخراوێكی هۆشمه‌ند.
له‌وه‌ش كێشه‌تر ئه‌وه‌یه‌ كاراكته‌ره‌ به‌ناو و ده‌نگه‌كانی نێو كولتووری خۆمان به‌تایبه‌تتر ئه‌وانه‌ی هیچ گوێ‌ به‌ بیركردنه‌وه‌ سیستماتیك و ئه‌كادیمیكیه‌كان ناده‌ن و له‌وه‌ته‌ی بوونه‌ته‌ ده‌نگێكی بیستراو له‌ سۆنگه‌ی گرێی ئه‌كادیمیه‌وه‌ ته‌قه‌ له‌ هزری ئه‌كادیمی ده‌كه‌ن و ئینجا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش مورید و ده‌روێشێكی زۆریان له‌خۆیان ئاڵاندووه‌، به‌ زه‌قی ده‌كه‌ونه‌ هه‌ڵه‌ی ئه‌وتۆوه‌ كه‌ به‌ پێوه‌ره‌ هه‌ره‌ كلاسیكه‌ زانستیه‌كان مایه‌ی شه‌رمه‌زارین بۆ كولتوور و ئه‌م جۆره‌ به‌رهه‌مهاتوانه‌یان.
به‌ پێی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ له‌ لۆژیكی هه‌ڵه‌ و ڕاستیی یا هه‌وڵ و هه‌ڵه‌، هه‌ڵه‌ كرده‌یه‌كی خه‌للاق و خولقێنه‌ره‌ به‌ڵام تا ئه‌و ئاسته‌ی بیركه‌ره‌وه‌ یا فێرخواز ئه‌وه‌نده‌ی به‌سه‌ردا نه‌چێته‌وه‌ و له‌ ساته‌ وه‌ختی داكه‌وتوودا هه‌نگاوه‌ راستیه‌كان بۆ تێگه‌یشتن و زانین و ناسین بهاوێت و به‌ تێپه‌ڕینی كات په‌ی به‌ فۆڕمه‌ نوێیه‌كه‌ی فێربوون ببات.

ئه‌گه‌ر مشكێك یا پشیله‌یه‌ك له‌ ئه‌زموونه‌كانی تۆرندایك سات دوای سات هه‌ڵه‌كانی كه‌مكاته‌وه‌ و سه‌ره‌نجام فێری ئه‌وه‌ بێت له‌ هه‌ڵوێسته‌ زه‌حمه‌ته‌كان خۆی قوتار كات، ئه‌گه‌ر سه‌گێك له‌ ئه‌زموونی بافلۆفدا سات دوای سات فێری ئه‌وه‌ بێ‌ زه‌نگ مانای خواردن و دواتریش مانای ته‌زووی كاره‌بایه‌، ئه‌گه‌ر كۆترێك له‌ تاقیكردنه‌وه‌كانی بۆرهیف سكینه‌ردا سات دوای سات فێری ئه‌وه‌ بێ‌ سه‌ر و ده‌نووكی له‌ ئاستی خواردنه‌كه‌ بۆ سه‌ر و خوار ببزوێنێ‌، ئه‌گه‌ر مه‌یمونێك له‌ ئه‌زموونی كۆهله‌ردا فێری ئه‌وه‌ بێ‌ ئه‌گه‌ر دارێك له‌ یه‌كێكی تر هه‌ڵكێشێ‌ ئه‌وا ده‌ستی به‌ مۆزه‌كه‌ ده‌گات، ئه‌ی بۆچی مرۆڤ یا كۆمه‌ڵكه‌ی وا هه‌یه‌ تا هه‌یه‌ و تا ده‌شمێنێ‌ به‌ هه‌مان ڕێچكه‌دا ده‌ڕوات و هه‌میشه‌ش سه‌ری به‌ر هه‌مان به‌رد و به‌ر هه‌مان كاره‌سات ده‌كه‌وێته‌وه‌؟.

ئه‌م ڕاستیه‌ چه‌نده‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ هزرینی هه‌ڵه‌وه‌ زۆر له‌وه‌ زیاتر په‌یوه‌سته‌ به‌ نه‌په‌ڕینه‌وه‌ی مرۆڤ بۆ به‌ره‌ چالاكه‌كه‌ی بوون كه‌ لۆژیك و پرنسیپی ململانێ یا ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سرووشت، سرووشت تا دنیا و تا ژیان هه‌یه‌ له‌ كاریگه‌ری و بایه‌خی به‌سه‌ر بوونی مرۆڤ وه‌ك بوونه‌وه‌ری بیۆلۆژیكی و وه‌ك بوونه‌ عه‌قلانیه‌كه‌ی كه‌م نابێته‌وه‌، له‌ هاوكێشه‌كانی ژیان و مانه‌وه‌دا هه‌میشه‌ سرووشت به‌ قورسایی خۆی ئاماده‌یه‌ و هه‌رگیزیش (كرده‌) نیه‌ مرۆڤ تیایدا سرووشت ببه‌زێنێ‌ یا تێیپه‌ڕێنێ‌، له‌ ئه‌نتۆلۆژیا(بوونزانی یا بوونناسی) ی ململانێدا هیچ كاتێك ئێمه‌ چاوه‌ڕێی به‌زینی یه‌كێك له‌ مرۆڤ و سرووشت له‌سه‌ر ده‌ست و توانای یه‌كتر ناكه‌ین، له‌ ململانێدا دانانی شوێن په‌نجه‌ یا كاریگه‌ری هه‌ر یه‌كه‌یان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی تریان بۆ ئێمه‌ی بیركه‌ره‌وه‌ گرنگه‌.

كه‌ مرۆڤ هۆشی به‌وه‌ شكا ئیدی با چیتر به‌ هه‌واو هه‌وه‌سی سرووشت نه‌جولێته‌وه‌ مانای ئه‌وه‌ نیه‌ سرووشت جێده‌هێڵێت و چیتر له‌ په‌یوه‌ندیدا نامێنێته‌وه‌ له‌گه‌ڵیدا، به‌ڵكو مانای ئه‌وه‌یه‌ ئیدی منیش ده‌ركه‌وت و دیارده‌یه‌كی سرووشتم و هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو و سات به‌سات كاریگه‌ری میكانیزمه‌ هه‌ره‌ به‌هێزه‌كه‌ی خۆم كه‌(عه‌قڵ) ه‌ له‌ جێگه‌ی (هه‌ڵچوون و سۆز و په‌رچه‌كرداری میكانیكیانه‌) داده‌نێم و بۆ ئه‌و چه‌مكه‌ی نێوی شارستانیه‌ت یا مه‌ده‌نییه‌ته‌ دنیایه‌كی تایبه‌ت به‌ خۆم ده‌سازێنم.
له‌ زنجیره‌یه‌ك له‌ زنجیره‌كانی چاوپێكه‌تنێكدا و له‌ وه‌ڵامی ئه‌وه‌ی كه‌ مرۆڤ هه‌رده‌م توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ئومێده‌وار بێ‌ به‌ قودره‌ته‌كانی خۆی، له‌ ده‌می ڕۆشنبیرێكی ئه‌م هه‌رێمه‌م بیست كه‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ بیست ساڵێكه‌ له‌ ئه‌وروپایه‌ به‌وه‌ی جه‌نابیان سه‌یری ئینسان ناكا وه‌ك كائینێك هه‌ر به‌ سرووشته‌وه‌ به‌سترابێته‌وه‌، ئه‌و ده‌یووت ئێمه‌ چیتر بوونه‌وه‌رێكی سرووشتی نین تاوه‌كو سرووشت تاوانبار بكه‌ین، ئه‌و درێژه‌ی ده‌دایێ‌ و ده‌یووت مرۆڤ له‌ سرووشته‌وه‌ دڕندایه‌تی بۆ نه‌ماوه‌ته‌وه‌.
هه‌رچی له‌ پێشه‌كی ئه‌م ئه‌ڵقه‌یه‌ له‌ چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ی ئه‌م به‌ڕێزه‌ وترا و منیش له‌م په‌ره‌گرافه‌ی پێشودا نووسیمه‌وه‌ ڕای ئه‌م ڕۆشنبیره‌ بوون، و تا كۆتایی و له‌ پچڕپچڕیه‌كی مه‌عریفیشدا نه‌یده‌توانی بیانوو یا ئارگیۆمێنتی زانستی بۆ ئه‌م ڕایه‌ بێنێته‌وه‌، قسه‌كردنی له‌م جۆره‌ لای ئه‌م ته‌رزه‌ خوێنده‌واره‌ به‌ ناو و ده‌نگه‌ ته‌نها بۆ جوانكاری ڕسته‌ و ڕێكخستنی وشه‌ به‌ دوایه‌كه‌كانه‌ و ئینشائیانه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌رڕه‌وی گوتارێكی شێواوی فه‌نته‌مێنتالیه‌وه‌.

• به‌ چی به‌ڵگه‌یه‌ك دابڕانی مرۆڤ له‌ سرووشت ده‌سه‌لمێ‌ ئه‌ی پیاوه‌ خوێنده‌واره‌ شۆره‌تداره‌كه‌؟
• به‌ چی به‌ڵگه‌یه‌ك مرۆڤی ئێمه‌ چیتر بوونه‌وه‌رێكی سرووشتی نیه‌؟
• به‌ چی به‌ڵگه‌یه‌ك ده‌یسه‌لمێنی كه‌ شه‌ڕانگێزی كه‌ ئه‌و به‌ هه‌ڵه‌ به‌(دڕنده‌یی) دركاندی به‌شێك نیه‌ له‌ سرووشتی مرۆڤ و ته‌نها به‌رهه‌مهاتوویه‌كی كولتوور و زانینی مرۆڤه‌كانه‌؟
• به‌ چی به‌ڵگه‌یه‌ك ده‌یسه‌لمێنی كه‌ سرووشت چیتر سه‌رچاوه‌یه‌ك نیه‌ بۆ خه‌سڵه‌ت و سیفه‌ته‌ هه‌م ناوه‌كیه‌كانی و هه‌م ده‌ره‌كیه‌كانی و هه‌م جه‌سته‌یی و جووله‌یی و كارامه‌ییه‌كانی هه‌ی پیاوه‌ خوێنده‌واره‌ شۆره‌تدار و حه‌زكردوو له‌ ناووده‌نگه‌كه‌؟

ئه‌مانه‌ ناسه‌لمێن براله‌، چون كاریگه‌ری سرووشت به‌ مانا ماتریاڵیه‌كه‌یه‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ به‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤ ڕه‌نگده‌داته‌وه‌ و خودی دیارده‌ هزری و عه‌قلیه‌كان هه‌ڵبژارده‌ی سرووشتین و ئه‌وه‌ی مرۆڤی مۆدێرن و عه‌قلانی له‌ ئاژه‌ڵه‌كانی تر جیاده‌كاته‌وه‌ ته‌نها په‌رینه‌وه‌یه‌تی له‌ به‌ری هاوڕێبوون و ڕێكردنی كوێرانه‌ له‌گه‌ڵ سرووشت بۆ به‌ری ململانێ‌ له‌گه‌ڵ كردن و سازكردنی ژینگه‌كانی له‌ فۆڕمه‌ فیتریه‌ خواكرده‌كه‌ی بۆ فۆڕمه‌ عه‌قلیه‌ خۆكرده‌كه‌یه‌وه‌.
له‌ سرووشتی ڕه‌ق و ته‌ق و شل و هه‌ڵمیدا بوونێك دیار نیه‌ له‌ خودی مرۆڤێكی دیاریكراودا به‌رجه‌سته‌ بێ‌، ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ و هه‌یه‌ بوونێكی بێكۆتای گه‌ردوونیی ئه‌ودیو نه‌زانراوه‌، به‌ڵام كه‌ خودی مرۆڤ خۆی له‌م سرووشته‌ ده‌ناسێ‌ ئه‌وه‌ ئه‌و كاته‌یه‌ كه‌ توانای به‌سه‌ر گۆڕینی سرووشت ده‌شكێ‌ له‌ فۆڕمێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی تر كه‌ عه‌قل مۆری خۆی له‌سه‌ر ده‌نه‌خشێنێ‌.

شه‌ڕانگێزیی كه‌ جه‌نابیان به‌ (دڕنده‌یی) دركاندی دیارده‌یه‌كی ڕه‌فتاری زیانبه‌خشه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ جوله‌ی په‌رچه‌كرداریی ئه‌وتۆ ڕاسته‌وخۆ پشت به‌ هێزی فیزیكی ده‌به‌ستێ‌ و توانا عه‌قلیه‌كان له‌و جۆره‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وانه‌دا نابیرنرێن، سرووشتی مانه‌وه‌ی مرۆڤ مانای به‌كاربردنی به‌رده‌وامی ئه‌و مرۆڤه‌ بۆ هێزه‌ فیزیكیه‌كانی خۆی نه‌ك ئه‌و هێزانه‌ی كه‌ زاده‌ی به‌رخوردی هوشیارانه‌ی عه‌قڵن له‌گه‌ڵ هه‌بووه‌كانی ده‌وروبه‌ردا.

مرۆڤی مۆدێرن چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ ناكا سرووشت به‌ مانا (خاوه‌كه‌ی)!! دنیای بۆ بسازێنێ‌، به‌ڵكو هه‌میشه‌ بوونه‌ چالاكه‌كه‌ی خۆی كه‌ له‌ هۆشیه‌وه‌ هێز وه‌رده‌گرێ‌ له‌م سرووشته‌ ده‌سه‌لمێنێ‌ و ده‌ریده‌خا.
شه‌ڕانگێزی به‌شێكه‌ له‌ پێكهاته‌ سایكۆلۆژیه‌كانی مرۆڤ و له‌ بوونی ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌دا ڕه‌گێكی هه‌م سرووشتی و هه‌م كۆمه‌ڵایه‌تی و هه‌میش كولتووری هه‌یه‌، مرۆڤی عاقڵ هه‌روه‌ك فڕۆید و مازلۆ و پێش ئه‌وانیش داروین و دیكارت و و زۆر به‌ر له‌وانه‌ش هیبۆكرات سوكرات و….تاد قسه‌ و باسیان له‌سه‌ری هه‌بووه‌ توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ئه‌م غه‌ریزه‌ی به‌ قه‌ولی شۆره‌تداره‌كه‌(دڕنده‌یی)ه‌ به‌ ئاراسته‌ی دیدا به‌رێ‌ و كون و كه‌له‌به‌ری دیكه‌ی بۆ بكاته‌وه‌ نه‌وه‌ك به‌ ته‌واوی له‌ به‌ینی به‌رێ‌، هه‌ڵبه‌ته‌ لاڕێكردنی شه‌ڕانگێزی كرده‌یه‌كی عه‌قلانیه‌ و هه‌وڵی ئینسانه‌ بۆ نه‌ڕه‌خساندنی بوار نه‌وه‌كا به‌ ڕووی مرۆڤ خۆیدا بته‌قێته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی لێره‌ ماوه‌ دوا ئاماژه‌ی بۆ بكه‌م ئه‌وه‌یه‌ برای شۆره‌تدار پێیوابوو مرۆڤی خۆشمان چیدی به‌شێك نیه‌ له‌ سرووشت و ناتوانین سرووشت تاوانبار بكه‌ین له‌ دڕندایه‌تی ئه‌ودا، هه‌ڵبه‌ته‌ سرووشت بوونێكی ئیراده‌وی نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر جوڵه‌ و بزۆزیه‌كانی تۆمه‌ت و تاوانی بخرێته‌ پاڵ، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ بوونه‌ مرۆڤیه‌ كوردیه‌كه‌ی خۆمانه‌ كه‌ تا ئێستاش نه‌په‌ڕیوه‌ته‌وه‌ به‌ری ململانێ‌ له‌گه‌ڵ سرووشت و زۆر كه‌م توانیویه‌تی كاریگه‌ری عه‌قڵی خۆی به‌سه‌ر سرووشتی فیزیكی و ماتریاڵیه‌وه‌ جێبهێڵێ‌.

• كوا شوێن كاریگه‌ری فیكریی كوردی به‌سه‌ر سرووشتی مادی ده‌وروبه‌رماندا؟
• كوا شوێنه‌واری فیكری كوردی به‌سه‌ر به‌رهه‌مهاتووه‌ كه‌ره‌سته‌ییه‌كانی بازاڕه‌ جۆراوجۆره‌كانمان هه‌روه‌ك ریژی دۆبرێ‌ ده‌ڵێ‌؟
• كوا فۆڕمی كوردانه‌ی فیكر به‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و زانستی و ته‌نانه‌ت میتۆلۆژیشه‌وه‌؟
• كوا به‌رهه‌می عه‌قلی كوردی له‌ سیاسه‌ت و دیبلۆماسیه‌ت و سۆسیۆلۆژیا و سایكۆلۆژیا و …..تاد؟
• كوا مۆدێلی كوردیی له‌ ژیانسازی و شارسازی و ده‌وڵه‌تسازی و……تاد یدا؟

ئه‌مانه‌ كه‌ پێشتر له‌ وتار و كتێبی جیاجیامدا قسه‌م له‌سه‌ریان هه‌بووه‌ بوونه‌ په‌رچه‌كرداریه‌ كوردیه‌كه‌مان ده‌سه‌لمێنن و به‌و برا شۆره‌تداره‌شمان ده‌ڵێن: ئێمه‌ تا ئێستا له‌ ژێر باڵی بوونه‌ سرووشتیه‌ سه‌ره‌تاییه‌ فیزیكیه‌كه‌داین و ئه‌و كاته‌ بوونێكی ترین كه‌ مۆركی كوردیمان بۆ نه‌خشه‌ی ژیانسازی له‌سه‌ر جیهان سازاند.




سایكۆلۆژیا و ژیان … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

سایكۆلۆژیا هه‌میشه‌ ئیشی بۆ هێنانه‌ ئارای شادی و كامه‌رانی مرۆڤ كردووه‌، سایكۆلۆژیستێك نیه‌ تیۆریزه‌ی مه‌رگه‌سات و باڵاكردنی به‌هاكانی نه‌مان و مردنی كردبێ‌، ئه‌وان له‌یه‌كتر جیا بوون، هه‌ر یه‌كه‌ به‌ ڕێچكه‌یه‌ك و به‌ زمان و شێواز و ستراتیژێك كه‌وتوونه‌ته‌ ڕێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ره‌نجام بگه‌ن به‌و مرۆڤه‌ی ته‌واو وریا و به‌ ئاگایه‌ له‌ خۆی و ده‌ره‌وه‌ی خۆی.

حیكمه‌تی سایكۆلۆژیا له‌وه‌دایه‌ مرۆڤ ده‌خاته‌ به‌ر مه‌ددی نه‌زه‌ری خۆی بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دوا فۆڕم و گه‌وهه‌ری ده‌وڵه‌مه‌ندیدا هه‌م كه‌س و هه‌م مرۆڤستانیش بخاته‌ نێو كه‌ش یا فه‌زایه‌كی ده‌روونیه‌وه‌ هه‌موومان تیایدا ئاسووده‌ و هاوسه‌نگ ماناكانی ژیان لێكبده‌ینه‌وه‌ و به‌رده‌وامیش بین له‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و مانایانه‌ی هێواش هێواش و به‌ ئارامیی هۆش و زه‌ین و عه‌قڵ پێیان ده‌گا.

له‌ سایكۆلۆژیادا (ژیان) به‌ڵام ژیانێكی ئارام بابه‌تی مرۆڤێكی هاوسه‌نگ و ژیاندۆسته‌، باسكردنی مردن و ڕووه‌ هه‌ره‌ دزێوه‌كانی شه‌ڕانگێزی و توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر كردنیان هه‌ر به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتنه‌ به‌و ژیانه‌ی هه‌موومان مافێكی سرووشتی خۆمانه‌ بیژیه‌ین، سایكۆلۆژیا و كه‌سه‌ دیاره‌كانی ئه‌م مه‌یدانه‌ هه‌میشه‌ له‌ دوای ئه‌م ده‌ریچانه‌ وێڵن كه‌ لێیانه‌وه‌ ترووسكایی ژیان به‌رده‌می هه‌موو مرۆڤێك ڕووناك ده‌كاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ماوه‌ كورته‌ چێژی هه‌م ساته‌وه‌ختی و هه‌میش هه‌میشه‌یی و عه‌قلانی وه‌رگرێت.

هه‌ن له‌ سایكۆلۆژیسته‌كان له‌ تاریكیدا وێڵی ڕووناكین، چون پێیانوایه‌ به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی جوگرافیای تاریكی سه‌رزه‌مینه‌ ڕووناكه‌كان زیاتر ده‌دره‌وشێنه‌وه‌ و پانتاییه‌كانیان زۆرتر ده‌كشێن، هه‌شن له‌ ڕووناكیدا شه‌ڕی تاریكی ده‌كه‌ن و تا پێیان بكرێ‌ تیشك ده‌خه‌نه‌ سه‌ر نوته‌ك و جه‌نگه‌ڵه‌ نه‌بینراوه‌كانی خودی مرۆڤ، هی واشمان هه‌یه‌ له‌ هه‌ردوو رووه‌ تاریك و ڕووناكه‌كه‌ی ژیان و ده‌روونی تاكه‌كان ده‌كۆڵێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی جه‌ده‌لیه‌تی په‌یوه‌ندی نێوانیان بخاته‌ خزمه‌تی خودی (ژیان) ه‌وه‌، چون ژیان له‌ كۆتاییهێنان به‌ تاریكی ده‌ست پێناكا به‌ قه‌د ئه‌وه‌ی ئیشكردنه‌ بۆ ناسینی كونجه‌ تاریكه‌كان و دۆزینه‌وه‌ی ژینگه‌یه‌كه‌ بۆ ڕووناكی تیایاندا، سایكۆلۆژیا و سایكۆلۆژیسته‌كان ویستوویانه‌ و ده‌شیانه‌وێ‌ له‌ ڕووناكیدا ئیش له‌ تاریكی بكه‌ین نه‌وه‌ك (له‌ تاریكاییه‌كاندا ئومێد بۆ ڕووناكایی بخوازین).

هیچ یه‌ك له‌ سایكۆلۆژیسته‌كان له‌ هیچ هه‌لومه‌رجێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و كولتووری و ئابووریدا تیۆریزه‌ و ته‌مجیدی شه‌ڕ و شه‌ڕانگێزیان نه‌كردووه‌ و نه‌یانویستووه‌ به‌ سه‌ره‌ قه‌ڵه‌مێكیش دنه‌ی تاكێك یا كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك بده‌ن تاوه‌كو ڕه‌فتارگه‌لێك ئه‌نجامده‌ن وێرانسازی ژیانی لێ‌ بكه‌وێته‌وه‌. نووسه‌ر و بیرمه‌ندی گه‌وره‌ له‌ مێژودا هه‌بوون و به‌ قسه‌ و نووسین و ڕا و بۆچوونه‌كانیان كاره‌سات و مه‌رگه‌ساتی گه‌وره‌یان به‌سه‌ر مرۆڤ و مرۆڤستاندا هێنا، ئه‌وان وه‌ك ئایكۆنی پیرۆز یا پیرۆزكراو ته‌ماشایان كرا و هه‌رچی وتیان لای ساده‌له‌وحه‌كان به‌ سیاسه‌تمه‌دار و كه‌سانی خاوه‌ن پێگه‌ی جه‌ماوه‌ری و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئاینیه‌وه‌ نائاگا و نا هوشیارانه‌ لێكدرایه‌وه‌ و دواتر به‌ هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگ و مه‌رگه‌ساته‌كان ژیانیان له‌ ملیۆنان مرۆڤی ئاره‌زوومه‌ند بۆ ژیان سه‌نده‌وه‌.

له‌ سایكۆلۆژیادا هیچ ڕێچكه‌ و ڕێبازێك به‌ ته‌نها نه‌گه‌یشتۆته‌ مرۆڤه‌ ئایدیاڵ و سووپه‌ره‌كه‌، هه‌ر یه‌كه‌یان یه‌خه‌ی لایه‌نێك له‌ كه‌سێتی ئه‌ویان گرتووه‌ و دواتر به‌ هه‌موویان توانیویانه‌ وێنه‌ی مرۆڤێكی هاوسه‌نگ و ساغمان بۆ بكێشن، ئه‌م هه‌وڵه‌ له‌یه‌كتر جودایانه‌ چوونه‌ته‌ خزمه‌ت عه‌قلیه‌تێكی هاوكارانه‌ و ته‌باوه‌ و ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێ‌ كه‌ ئه‌و زانسته‌ هه‌رچی زاناكانی خۆی هه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ خۆی ئاڵاندووه‌ به‌ گیانی هاوكاری و ده‌سته‌جه‌معیه‌وه‌ ئیش بكه‌ن و ئه‌نجامی بیركردنه‌وه‌ی یه‌كتر نه‌سڕنه‌وه‌. ڕاسته‌ هه‌ر یه‌كه‌یان یا هه‌ر ڕێچكه‌یان ڕه‌خنه‌ی ئه‌وانی تری كردووه‌ و ده‌كا به‌ڵام نایانسڕێته‌ و به‌ پووچ و بێمانایان نازانێ‌.
بۆرهیف سكینه‌ر و كاڕڵ ڕۆجه‌رز و ئه‌براهام مازلۆ و لیو فستنگه‌ر و سۆلیڤان و به‌ر له‌وانیش سیگمۆند فڕۆید و ئینجا هێربه‌رت ماركۆزه‌ و چه‌په‌ فڕۆیدیه‌كانی تری وه‌ك فڕۆم و جیزا رۆهایم و كاڕڵ ئه‌براهام و هیتری ئه‌م دواییانه‌ش وه‌ك فیكتۆر فرانكل و رۆلۆ مه‌ی زۆری تریش هه‌موو ئه‌مانه‌ بۆ هێنانه‌ ئارای كه‌س و كۆمه‌ڵگه‌ی ئارام و هاوسه‌نگ له‌ ژیانێكی ئاسووده‌دا كۆشایان.

هه‌ر كتێب و توێژینه‌وه‌یه‌كی ئێریك فڕۆم بگری ڕا و ڕوانینی بۆ ژیان و سازاندنی ژیان له‌ كه‌ش و فه‌زای ئاسووده‌ تیایه‌، ئه‌و قسه‌ی له‌سه‌ر ئومێد و ئازادی و خۆشه‌ویستی و گوێگرتن و كۆمه‌ڵگه‌ی ساغ و مرۆڤێكی به‌ خۆهوشیاره‌ و سایكۆلۆژیای برده‌ نێو نوته‌كه‌كانی سیاسه‌ت و ئابووری و پێیوابوو ئه‌م ژینگه‌یه‌ی ئه‌وسا و ئێستا بۆ ژیان سازگار نیه‌ و مرۆڤی هه‌لپه‌رست و خۆپه‌رست و دواتر نامۆ بۆ كۆمه‌ڵگه‌كان ده‌خاته‌وه‌، ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ی به‌ ڕه‌خنه‌كردنی كاڕڵ ماركس و سیگمۆند فڕۆید و پێشتر به‌ سه‌رسامبوون پێیان گه‌ڵاڵه‌ كرد.
به‌ڵام سكینه‌ر وێنه‌ی دنیایه‌كی وێرانی نیشانداین بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ڕه‌فتاری هاوسه‌نگ و پۆزێتیڤتره‌وه‌ ژینگه‌ له‌ وروژێنه‌ره‌ شه‌ڕخوازه‌كان پاككه‌ینه‌وه‌، ئه‌و هه‌میشه‌ ده‌یووت سازاندنی ژینگه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌نجامی ڕه‌فتاره‌كانی مرۆڤ و ئه‌و ژینگه‌یه‌ی ئه‌وسا ئه‌و تیایدا ده‌ژیا ئاماژه‌ی مه‌ترسیداری لێ‌ ده‌خوێنده‌وه‌ و پێشبینی كاولكاریه‌كی گه‌وره‌ی له‌ ژیانی مرۆڤایه‌تیدا ده‌كرد.

كاڕڵ ڕۆجه‌رزیش هه‌وڵی زۆری هه‌بوو له‌ بڕاندنه‌وه‌ی جه‌نگ و شه‌ڕه‌كانی نێوان كاتۆلیك و پڕۆتستانته‌كان له‌ ئێرلاند و چووه‌ته‌ باشووری ئه‌فریقا بۆ ڕۆڵ بینین له‌ نه‌هێشتنی ئاپارتاید و نه‌ژادپه‌رستی، هه‌روه‌ها چووه‌ته‌ مۆسكۆی زه‌مانی شوره‌وی بۆ سنوور دانان له‌به‌رده‌م پێشبڕكێی چه‌ك و ئه‌تۆمسازی، دواتر ڕۆجه‌رز پڕۆژه‌ی سوڵحی ڤیه‌ننای له‌ ساڵی (1985) واته‌ دوو ساڵ به‌ر له‌ مردنی پێشنیاز كرد و له‌كاتی به‌ستنی (40) له‌ سه‌ركرده‌كانی دنیا له‌ (13) وڵات به‌شدار بوون، ئه‌و ده‌یویست له‌و گردبوونه‌وه‌یه‌دا په‌یامی ئاشتی و ئارامی و ئاسووده‌ییان له‌ ڕوانگه‌ی سایكۆلۆژیاوه‌ بگه‌یه‌نێتێ‌.

سایكۆلۆژیسته‌كانی تریش كه‌ ناومان بردن وه‌ك سیگمۆند فڕۆید له‌ وه‌ڵامی نامه‌یه‌كی ئه‌نشتایندا بۆچوونی سایكۆلۆژیست و ڕێبازێكی ده‌روونشیكاریی له‌ باره‌ی جه‌نگ و ڕه‌فتاری شه‌ڕانگێزی و مه‌رگدۆستی مرۆڤ خسته‌ ڕوو و به‌مه‌ش ده‌ریچه‌ی زانستی ئاشكرای بۆ ده‌رباز بوون له‌ زیانه‌كانی مه‌رگدۆستی گه‌یانده‌ دنیا، ئه‌و زۆری له‌سه‌ر جه‌نگ و شه‌ڕانگێزی نووسی و گووت، ڕوونترین ئامانجه‌كانی ئه‌و هه‌روه‌ك له‌ پێشتریشدا نووسیومه‌ گه‌یشتن بوو به‌ مرۆڤێكی عاقڵ له‌ ڕێگه‌ی میكانیزمی جیاجیاوه‌، لای ئه‌و مه‌ده‌نیه‌ت و شارستانیه‌ت به‌ زاڵبوون به‌سه‌ر نارسیزمی تاكه‌كانه‌وه‌ دێته‌ ئارا، ئه‌و ده‌یویست له‌ سه‌رچاوه‌كانی ئازاره‌وه‌ ئازاره‌كانی مرۆڤ بنبڕ بكا، ئه‌مه‌شی له‌ ئیگۆیه‌كی عاقڵ و هاوسه‌نگ و ڕێكخراو و دادپه‌روه‌ردا ده‌بینی.

چیتر به‌ شان و باڵی سایكۆلۆژیا هه‌ڵناده‌م چون هه‌ر ئه‌وان خۆیان و كار و كردار و نووسین و گوتنه‌كانیان ده‌بن به‌ مانیفێستۆ بۆ ئه‌و ژیانه‌ی هه‌موو ژیاندۆستێك له‌ ناخی خۆیدا ئومێدی بۆ ده‌خوازێ‌.




وه‌كیه‌كه‌كان هه‌رگیز ڕێكناكه‌ون!! … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

هێزه‌ كوردیه‌كان به‌ نموونه‌…..

بونیادی سایكۆلۆژی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی له‌م هه‌رێمه‌ی خۆمان به‌ یه‌ك شێوه‌ په‌روه‌رده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی ترادیسیۆنی(دابونه‌ریت) و یه‌ك شێوه‌ په‌روه‌رده‌ی ئاینی و یه‌ك جۆره‌ په‌روه‌رده‌ی سیاسی تێپه‌ڕیوه‌، خه‌سڵه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان ڕوو و گه‌وهه‌رێكی كۆگه‌ری collectivity هه‌یه‌ و له‌وه‌ته‌ی هه‌ین له‌ ڕێگه‌ی ئۆرگانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ بێ‌ سه‌روبه‌ره‌كانمانه‌وه‌ هه‌ر به‌و گیانه‌ په‌روه‌رده‌ ده‌كرێین.
(وه‌همی هێز له‌ كۆدایه‌ و به‌ ته‌نها ده‌ره‌قه‌تی هیچ نایه‌ین)، شه‌پڕه‌ی تووشی كۆمه‌ڵگه‌ كردووه‌ و نه‌یهێشتووه‌ تاك به‌ (سه‌ده‌) چه‌ند هه‌نگاوێك بچێته‌ پێش، چه‌مكه‌كانی (یه‌كڕه‌نگ) و (یه‌كده‌نگ) و (یه‌كده‌ست) و یه‌ك……تاد هه‌ناوی كۆی كرمێكردووه‌ و كردوویه‌تی به‌ جانه‌وه‌رێكی ترسنۆكی ئه‌وتۆ هه‌میشه‌ له‌به‌رانبه‌ر هه‌ر مه‌ترسیه‌ك ڕه‌ویوه‌ته‌وه‌ و له‌م كۆڕه‌فتاری ڕه‌وینه‌وه‌یه‌ش (كۆ) عه‌قڵی له‌ده‌ست داوه‌ و به‌ هێزی سۆز و هه‌ڵچوون جووڵاوه‌ته‌وه‌.

هه‌موو ئه‌و ئیمپراتۆرییانه‌ی ڕووبه‌ری گه‌وره‌ گه‌وره‌ و فراوانیشیان له‌سه‌ر زه‌مینی خه‌ڵكی تر داگیركرد به‌م ستراتیژه‌ ده‌روونكۆمه‌ڵایه‌تیه‌ هێرشیان بردووه‌ و كاتێ‌ شكستیشیان هێناوه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ڕا هه‌ره‌سیان هێناوه‌ و هه‌ڵوه‌شاونه‌ته‌وه‌ و خۆیان به‌ هیچ نه‌گرتۆته‌وه‌.
ئێمه‌ هه‌موومان پێكده‌چین و پێكهاته‌ی ده‌روونیمان به‌ كاریگه‌ری ئه‌م ستراتیژه‌ ده‌روونكۆمه‌ڵایه‌تیه‌ هه‌مه‌كیانه‌ داڕێژراوه‌ و سرووشتی گه‌شه‌ی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تیمان به‌ ڕێچكه‌ ترادیسیۆنیه‌كاندا تێپه‌ڕبوون، كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ تاكه‌كانی بۆ ئازادبوون په‌روه‌رده‌ نه‌كردووه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی به‌ وه‌عیه‌وه‌ بۆ دیلبوون و ده‌سته‌پاچه‌بوون ئاماده‌ی كردوون، (خۆنه‌بوون) و (تاكنه‌بوون) ی تاكی ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌ به‌ستراوه‌ی باوه‌ڕنه‌هێنانه‌ به‌ جیاوازی و له‌یه‌ك جوودابوون و گرتنه‌به‌ری ونبوونه‌ له‌نێو كۆ.

هێزوه‌رگرتن له‌ كۆ تاكێكی تۆقیوی بۆ هێناوینه‌ته‌ ئارا ئه‌گه‌ر هاتوو له‌م كۆیه‌ دابڕا ئه‌وا گورگه‌ مرۆییه‌كان ده‌یخۆن و ڕۆڵی مه‌ڕبوونی خۆی پیاده‌ ده‌كا، ئێمه‌ مێگه‌ل و نێرگه‌لین و تاك تاك ئه‌گه‌ر له‌یه‌كتریش جیا بین له‌ ڕووه‌ بیۆلۆژیكی و مۆرفۆلۆژیكی و سایكۆلۆژیكیه‌وه‌ ئه‌وا به‌م جیاوازیانه‌ی خۆمان نه‌زانیوه‌ و هه‌رگیز نه‌مانهێشتووه‌ توانا جوداكانمان بۆ یه‌كتر ده‌ركه‌ون له‌و تێگه‌یشتنه‌ هه‌ڵه‌ی گوایا به‌ جیابوونمان له‌ یه‌كتر گورگ ده‌مانخوا و ئاسان ده‌بینه‌ پارووی ئه‌وانی تر.

له‌م كۆگه‌راییه‌ ناهوشیارانه‌ی خۆمان جیاوازیه‌كان هه‌میشه‌ ونبوون چون پێمانوابووه‌ به‌ ته‌نها هیچ نین، خۆ ئه‌گه‌ر به‌ كۆ له‌ هه‌وڵگه‌لێكیشدا ئاسان سه‌ركه‌وتبین ئه‌وا ئاسانتر شكستمان هێناوه‌ كاتێك ڕووبه‌ڕووی مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه‌یه‌كیش بووبینه‌ته‌وه‌. یه‌كبوونی هوشیارانه‌ی جووداكان هێز به‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌ ده‌به‌خشێ‌ نه‌ك یه‌كبوون له‌ سۆنگه‌ی وه‌ك یه‌كی و یه‌كڕه‌نگی و یه‌كده‌نگیه‌وه‌، وه‌كیه‌كی ستراتیژێكی مه‌ڕ بوون و قاز و قه‌له‌مون(عه‌لیشیش) بوونه‌ ئه‌وانه‌ن یه‌ك ڕه‌نگ و یه‌كده‌نگن، ئه‌م ستراتیژه‌ بۆ هه‌زار ساڵ پێش ئێستا باش بوو، چون مرۆڤیش ئه‌وسه‌رده‌م ئاژه‌ڵێكی دیكه‌ بوو و بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئاژه‌ڵانی دی پێویستی به‌م خۆ به‌یه‌كتر به‌هێزكردن و گردبوونه‌وه‌یه‌ بوو. به‌ڵام له‌م زه‌مه‌نه‌ی ئێستادا هوشیاربوونه‌وه‌ به‌ ستراتیژی عه‌قڵسالاری پێویستی به‌وه‌یه‌ عه‌قڵی هه‌ر یه‌كه‌ له‌ تاكه‌كان بجه‌ڕبێن بۆ ئه‌وه‌ی توانا تاكیه‌كان ده‌ركه‌ون تاوه‌كو هوشیارانه‌ نرخی تاك و دواتر نرخی كۆمه‌ڵگه‌ و نه‌ته‌وه‌ و ده‌وڵه‌ت و ….ـتاد بزانین، گردبوونه‌وه‌ی جوداكان هێزی جیاجیا درووست ده‌كا، كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك له‌ جوداكان هێزمه‌نتره‌ له‌ وه‌كیه‌كه‌كان.
گوتاری سیاسی و حزبی كوردی ئه‌م هه‌رێمه‌ له‌ گوتاره‌ په‌رش و بڵاوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ ترادیسیۆنیه‌كه‌ی جودا نیه‌، حزبه‌كان هیچیان له‌یه‌كتر جوودا نین چون له‌ كورده‌واری خۆماندا هه‌موو خێزانه‌كان له‌یه‌كتر ده‌چن و تاكه‌كانیش له‌یه‌ك ماشێنی مرۆڤسازی په‌روه‌رده‌ و ئه‌خلاق فێربوون و هه‌ر بۆیه‌ش بوونیادی سایكۆلۆژی تاكه‌كان وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی ئه‌م ژینگه‌ ده‌روونكۆمه‌ڵایه‌تیه‌ نه‌گۆڕه‌ ده‌بن.

حزب و ڕێكخراوه‌كان له‌وه‌ته‌ی هه‌ن ناكۆكن و به‌ جۆری جیاجیا له‌یه‌كتر له‌ بۆسه‌دان و سه‌نگه‌ر له‌یه‌كتر ده‌گرن، هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌م ناكۆكیه‌ درێژخایه‌نه‌ وه‌كیه‌كی خۆیانه‌، چون له‌ وه‌كیه‌كیدا به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیش وه‌ك یه‌ك ده‌بن و هه‌موو ئه‌و شت و بابه‌تانه‌ی له‌سه‌ری ناكۆكن وه‌ك یه‌كن بۆیه‌ به‌رده‌وام دژی یه‌كترن و تا هه‌تایه‌ش به‌م هه‌لومه‌رجه‌ ڕێكناكه‌ون، هه‌ریه‌ك له‌م حزبانه‌ ئه‌گه‌ر خۆی پێ‌ له‌وانی تر پێشكه‌وتووخواز و مۆدێرنتر و دڵسۆزتر و دیموكراتتر و ……تاد ه‌ ئه‌وا كورد وته‌نی با هه‌ر بۆ خۆی بڕێسێ‌. له‌ جیاوازبوون له‌ یه‌كتریدا ڕوانینه‌كان له‌یه‌كتر جوودان و تێگه‌شتن و بیركردنه‌وه‌كان هه‌مه‌ڕه‌نگ و ده‌نگن و هه‌ربۆیه‌ش به‌رژه‌وه‌ندیه‌كان جودا ده‌بن، ئه‌وسا هه‌ریه‌كه‌ به‌ ئاراسته‌یه‌ك بیرده‌كاته‌وه‌ و به‌ شێوه‌یه‌ك ده‌دوێ‌ و له‌و دۆخه‌شدا گفتوگۆ دێته‌ ئارا و دیموكراسی وه‌ك پێویستیه‌كی ده‌ستلێبه‌رنه‌بوو تادێ‌ گه‌شه‌ ده‌كا و ده‌چه‌سپێ‌، ئه‌م ده‌نگه‌ له‌یه‌كتر جوودایانه‌ وه‌ك كۆڕاڵێكی موزیك وایه‌ دنیایه‌ك ئه‌نستڕومێنت(ئاله‌ت) ی جیا یه‌ك ده‌نگمان ده‌خاته‌ به‌رگوێ‌.

له‌وه‌ته‌ی هێزگه‌لی حزبی جیاجیا له‌م هه‌رێمه‌ هه‌ن ئه‌و ئه‌میان به‌ ناتۆره‌ی جیاجیا تۆمه‌تبار ده‌كاو هه‌ریه‌كه‌ خۆی كردۆته‌ خاوه‌نی حه‌قیقه‌ت و پێیوایه‌ ئه‌وانی تر ناپاك و ناڕاست و خوار و خێچن، ئه‌م بینینه‌ جیاوازه‌ بۆ یه‌كتر له‌ جیاوازیان له‌گه‌ڵ یه‌كتر نه‌هاتووه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی له‌وه‌كیه‌كیانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، وه‌ك یه‌كه‌كه‌كان هه‌موویان حه‌زیان له‌ پاره‌یه‌، هه‌موویان حه‌زیان له‌ نه‌وته‌، گشتیان بۆیان بلوێ‌ ئه‌وانی تر له‌به‌ین ده‌به‌ن، هه‌موویان حه‌زیان له‌ خواسته‌ غه‌ریزیه‌كانی (ئاید) ه‌ و بۆ ئه‌م حه‌زه‌ نێرگزیه‌ ده‌مه‌كیانه‌شیان یاسا و پێوه‌ری وه‌كیه‌ك ساز ده‌كه‌ن و ناوی ده‌نێن (ویژدان) یا سووپه‌رئیگۆی كولتووری.

پێكهاته‌ی سایكۆكولتووری حزبی ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌ سه‌دا سه‌د په‌یوه‌ستن به‌ یه‌ك هیراركیه‌تی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، هیچیان چوارچێوه‌ی مه‌عریفی و هزریان له‌وانی تر جودا نیه‌، هه‌موویان له‌یه‌ك سه‌رچاوه‌ خواردوویانه‌ته‌وه‌ و هه‌ربۆیه‌ش كه‌س نابێ‌ به‌ فه‌یله‌سووف له‌سه‌ر ئه‌وی تر و هیچ حزبێكیش نابێ‌ به‌ هه‌ڵگری حه‌قیقه‌تی ڕه‌ها و پاك و بێگه‌رد.
له‌ خێزانێكدا برایه‌ك حزبی (س) و یه‌كێكی تریان(ش) و یه‌كێكیشیان (گ) وئه‌وه‌ی تریان(ن)ه‌ و خوشكێكیش(ڕ) و یه‌كێكیان(ك) ….تاد، یه‌ك باوك و دایك و یه‌ك شێوازی په‌روه‌رده‌ی كۆگه‌ری و یه‌ك ئاستی هوشیاری ده‌روونكۆمه‌ڵایه‌تی كۆیكردوونه‌ته‌وه‌ چۆنچۆنی یه‌كیان به‌سه‌ر ئه‌وانی تر ده‌بێته‌ مۆدێرنخواز و بلیمه‌ت و فه‌یله‌سووف؟ خۆ ئه‌گه‌ر كولتووره‌كه‌مان نرخی تاكبوونی زانیبایه‌ و تاكی (ئازاد) و (خاوه‌ن خۆ) ی (كۆنتڕۆڵ له‌ نێو خۆ) ی به‌رهه‌مهێنابایه‌ ئه‌وا ڕێی تێده‌چوو، به‌ڵام هه‌ر به‌رپرس و كادر و ئه‌ندامه‌یان هه‌یه‌ به‌یه‌كزمان ده‌دوێن و وه‌ك یه‌ك یه‌كتر تۆمه‌تبار و جنێوباران ده‌كه‌ن و به‌یه‌ك زمان حه‌قیقه‌تی زه‌وتكراو ده‌رده‌بڕن.

زمانی گوتاری سیاسی و حزبیی هه‌رێمه‌كه‌مان تاوه‌كو ئێستا هیچی نوێی نه‌هاتۆته‌ سه‌ر و سه‌ركرده‌ و بنكرده‌كان به‌رده‌وامن له‌ خۆبه‌یه‌كتر گرتن و چه‌قۆ و تفه‌نگ له‌ یه‌كتر هه‌ڵكێشان، سواری سۆز و هه‌ڵچوونی خۆیان بوون و دانیشتنیان یه‌كتر له‌ ئامێزگرتن و یه‌كتر ماچكردن و له‌به‌رانبه‌ریشدا له‌یه‌كتر تووڕه‌بوون و خۆبه‌دوورگرتن و ده‌رگا له‌یه‌كتر داخستنه‌، هه‌موو ئه‌م ڕه‌فتارانه‌ له‌ ڕووی سایكۆسیاسیه‌وه‌ ده‌رخستنی دنیایه‌ك گرێوگۆڵه‌ی ده‌روونیانه‌، دووربوونیانه‌ له‌ عه‌قلانیه‌ت و زانین و هه‌سكردن به‌ به‌رپرسیارێتی.
له‌زه‌مه‌نی ئێستادا خوێندنه‌وه‌ی واقیع به‌ چاوی عه‌قڵ و ناسینی عه‌قلانیه‌ت به‌ زمانی سه‌رده‌م ده‌مانهێنێته‌ هۆش خۆمان و خه‌به‌رمان ده‌كاته‌وه‌، به‌رده‌وامبوون له‌سه‌ر ئه‌م خۆبه‌یه‌كتر چواندنه‌ هه‌میشه‌ به‌ مه‌ڕ ده‌مانهێڵێته‌وه‌.




مورتوربه‌ كردنه‌وه‌ی ژیان به‌ (مێ‌)…. محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

هه‌وڵێك بۆ به‌ عه‌قلانیكردنی شۆڕش له‌ ڕۆژاڤا

له‌ دوانه‌كانی بووندا ناكرێ‌ ته‌نها مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ته‌نها جه‌مسه‌رێك بكرێ‌، ئه‌گه‌ر كرا ئه‌وه‌ جۆرێكه‌ له‌وپه‌ڕگیریی و له‌ ڕاستیشدا هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ بینین به‌ یه‌ك ئاراسته‌ یا گرتنه‌ به‌ری یه‌ك تاكه‌ ڕێچكه‌.
دوانه‌ی(نێر-مێ‌) ش وه‌ك دوانه‌كانی تر{ڕووناك – تاریك، بڵند-نه‌وی، ته‌ڕ- وشك، شیرین –تاڵ، درێژ-كورت، قه‌ڵه‌و-لاواز،……….تاد}ته‌نها یه‌ك ڕووی گه‌شاوه‌ و دره‌وشاوه‌ بووه‌ و تاكه‌ جه‌مسه‌ری نێر چالاك بووه‌ و هه‌میشه‌ ئه‌و بووه‌ته‌ پێوه‌ری مانا له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و نه‌ته‌وه‌كانی ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌ به‌ تایبه‌ت ئه‌م خۆرهه‌ڵاته‌ی خۆمان.

بینینی یه‌ك جه‌مسه‌ر له‌ سرووشتی دوانه‌ی شته‌كانی بووندا لاڕێكردنی عه‌قڵه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای هوشیاری مرۆڤ به‌وه‌ی ئه‌و شتێكی له‌ ئاژه‌ڵ زیاتره‌ و هه‌ر به‌و شته‌ش توانیویه‌تی ده‌سه‌ڵاتی خۆی بسه‌پێنێته‌ سه‌ر هه‌موویان و بیانخاته‌ ژێر ڕكێفی خۆیه‌وه‌.
نێرسالاریی زاده‌ی ئه‌م جۆره‌ بینینه‌ تاك جه‌مسه‌ریه‌یه‌ و سه‌پاندنی مۆركی نێرانه‌ش به‌سه‌ر كۆی ژیانی مرۆڤایه‌تی تا ئه‌م سه‌د ساڵه‌ی دوایی هه‌ر له‌و كوێر ڕه‌نگیه‌ كه‌وتۆته‌وه‌. له‌ دوانه‌كانی بووندا یه‌كێك له‌وه‌ی تر په‌سه‌ندتر و باڵاتر نیه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ یه‌كێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تر ده‌بێته‌ پێوه‌ر و بۆ ده‌ره‌وه‌ی خۆی به‌م به‌راورد و له‌به‌ر گرتنه‌ ده‌رده‌كه‌وێ‌.

له‌ زه‌مه‌نی نوێگه‌ریش له‌ مێژووی هزری ئه‌وروپا (مێ‌) تایه‌كی هاوسه‌نگی (نێر) نه‌بووه‌، هاوسه‌نگ ته‌نها به‌ كێش و بڕی به‌رهه‌مهاتوو له‌ هێز نایه‌ته‌ ئارا، هاوسه‌نگ له‌ په‌یوه‌ندیه‌ ئینسانیه‌كاندا ته‌نها په‌یوه‌ستی بڕی به‌رهه‌مهاتوو له‌ عه‌قڵ و جۆری بیركردنه‌وه‌ و به‌رهه‌می فیكره‌.
له‌ شۆڕشی فه‌ره‌نسا و له‌ دیمه‌نێك له‌ دیمه‌نه‌كانی پێگه‌یینیدا ژن توانیویه‌تی مێیه‌تی خۆی و كاریگه‌ری ئه‌و مێیه‌تیه‌ له‌سه‌ر ئه‌ڵقه‌یه‌ك له‌ ئه‌ڵقه‌كانی زه‌مه‌نی شۆڕشدا بنێ‌ و تا ئاستێك ئه‌م شۆڕشه‌ له‌ عه‌قلانیه‌ت نزیك بكاته‌وه‌. به‌ڵام كۆی شۆڕشه‌كانی دیكه‌ له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا ئه‌وه‌نده‌ی سۆز و هه‌ڵچوون لێیان خوڕیون، ئه‌وه‌نده‌ عه‌قڵ و هۆش جڵه‌وی ڕووداوه‌كانیان نه‌گرتۆته‌ ده‌ست.

له‌ سۆزی كوردانه‌مه‌وه‌ نیه‌ ئه‌گه‌ر پێموابێ‌ هێزی (مێ‌) له‌ به‌رگریه‌كانی كۆبانێی دووسێ‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر و ئه‌م دووسێ‌ ڕۆژه‌ی عفرینیشدا ده‌رهاویشته‌ی بیركردنه‌وه‌ی بیركه‌ره‌وه‌یه‌كی عاقڵه‌ و ئه‌م ڕایه‌شم زۆر به‌ر له‌ ئێستا به‌نووسین بڵاوكردۆته‌وه‌ و ئه‌مێستاش كاتی خۆیه‌تی بیخه‌ینه‌وه‌ به‌ر مه‌ددی نه‌زه‌ر.
(مێ‌) زۆر په‌یوه‌سته‌ به‌ (ماڵ،منداڵ،خاك) ئه‌م په‌یوه‌سته‌گیه‌شی له‌ غه‌ریزه‌ی دایكایه‌تی و هێزی ڕۆحی و سایكۆلۆژی شیردان و گرتنه‌ ئامێز و ڕاژه‌نین و …..وه‌رگرتووه‌، ژن به‌ ئاسانی ده‌ستبه‌رداری كۆرپه‌ و منداڵه‌كانی نابێ‌، ئاسان ماڵی خۆی ته‌سلیم به‌ بێگانان ناكا، له‌ مێژووی ماڵداری كوردیدا(ده‌سه‌ڵاتی نێو ماڵ) ژنی باش ئارامیی خستۆته‌ خێزانه‌وه‌ و یه‌كیه‌تی و یه‌كڕیزی له‌به‌رهه‌مهێنانی هێزدا لێكه‌وتۆته‌وه‌ و توانیویه‌تی نێوانی براو خوشكان به‌ پته‌وی بێڵێته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا خێزان هه‌ر مۆركی نێرینه‌ی به‌سه‌ردا زاڵ بووه‌،به‌ڵام بوونی مێ‌ له‌ ماڵ هه‌میشه‌ خێزانی خستۆته‌ دۆخی كامڵبوونی ماڵی ڕاسته‌قینه‌وه‌.

هێزی غه‌ریزی ژن چ وه‌ك دایك و چ وه‌ك خوشك و هه‌ر شتێكی تر له‌ سرووشتی ژینیتیكی خۆی بۆماوه‌ته‌وه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌وه‌ی له‌ ڕۆژاڤا هزری مێگه‌رایی خسته‌ نێو پڕۆسه‌ سیاسی و ئیداری و سه‌ربازیه‌كانه‌وه‌ بێئاگا نه‌بووه‌ له‌م سه‌رچاوه‌ سرووشتیه‌ و له‌ به‌عه‌قلانیكردنی ئه‌م توانا غه‌ریزیه‌ له‌بننه‌هاتووه‌.
كورد وه‌ك پشكداری له‌ كولتووری مرۆڤایه‌تیدا نه‌یتوانیوه‌ تا ئێستا هیچ كاریگه‌ریكی دیاری له‌سه‌ر دابنێ‌، به‌ڵام له‌م دیارده‌ سایكۆژینیتیكیه‌ كه‌ بۆ سیاسه‌ت و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سه‌ربازی وه‌رگێڕدرا توانی زیاده‌یه‌ك بخاته‌ سه‌ر هزری فیمینیستی جیهانی و یه‌كسه‌ریش له‌ شه‌پۆلی سێیه‌می فیمینیزمی جێی خۆیان بكه‌نه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت به‌ خۆ له‌ نێر كه‌متر نه‌زانین لێشی تێپه‌ڕن.

دیارده‌ی به‌رگری جه‌نگاوه‌رانه‌ هه‌ر به‌ ته‌نها مانای پارێزگاری له‌ شار و خاك و ماڵ ناگه‌یه‌نێ‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی مانایه‌كی جه‌وهه‌ری دیكه‌ی هه‌یه‌ ئه‌ویش پارێزگاریكردنه‌ له‌ (ژیان) خۆی، ئه‌وانه‌ی هێرشیان ده‌كه‌نه‌ سه‌ر ستراتیژی مه‌رگدۆستی و كوشتنی ژیانیان هه‌یه‌ و ئه‌وانیش له‌به‌رانبه‌ردا و له‌ پاڵ نێره‌ هاوڕاكانیاندا بواری تێكدانی ئه‌و ژیانه‌یان ناده‌نێ‌ كه‌ تازه‌ خه‌ریكه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تر بونیاتی ده‌نێن.
ده‌نگی مێ‌ له‌ ڕۆژاڤا ده‌نگی مێینه‌گه‌رایی هه‌ره‌ مۆدێرنه‌ و دوور له‌ لێكدانه‌وه‌ی سیاسی و حیزبیانه‌ هه‌وڵێكی كولتووری هزروانانه‌شه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی شكۆی مێ‌ و كۆتاییهێنان به‌ نه‌خشاندنی ژیان به‌ته‌نها له‌ لایه‌ن نێره‌وه‌. ئه‌م مێیانه‌ نایانه‌وێ‌ چیتر نێربازانه‌ له‌ ژیاندا بن و ئیشیان ته‌نها لاسایی كردنه‌وه‌ی نێره‌ ده‌سه‌ڵات به‌ده‌سته‌كان بێ‌، وه‌رگێڕانی ئیراده‌ی مێ بۆ واری سیاسی و سه‌ربازی و ئیداری و دیبلۆماسی به‌م بوێریه‌ پێشتر نه‌بینراوه‌ هێوێنكردنه‌وه‌ی ژیانه‌ به‌ ڕۆحی مێ و هه‌وڵێكی كوردانه‌شه‌ بۆ به‌رزنرخاندنی توانای مێ‌ له‌ گۆڕانكاریه‌ بونیادیه‌كاندا، هه‌وڵی كوردانه‌ به‌و مانایه‌ی بۆ یه‌كه‌م جاره‌ دیارده‌یه‌كی مرۆڤانه‌ له‌ لایه‌ن (مێ‌) ی كورده‌وه‌ داده‌هێنرێ‌ و به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌چێ‌ ببێته‌ دیارده‌یه‌كی هزری و عه‌قلانی له‌سه‌رتاسه‌ری ناوچه‌كه‌ و دنیاش.




سیاسه‌ت و ناسیاسه‌ت له‌ به‌رانبه‌ر ڕۆشنبیردا … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

– ئه‌گه‌ر سیاسه‌ت له‌ بواری كار و جوڵه‌ی خۆیدا شكست بێنێ‌، به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئۆباڵه‌كه‌ی له‌ ئه‌ستۆی كولتووره‌.
– ئه‌گه‌ر ئابووری له‌ بواری مامه‌ڵه‌ و دانوستانی خۆیدا داڕمێ‌ و هه‌ره‌س بێنێ‌، به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئۆباڵه‌كه‌ی له‌ ئه‌ستۆی كولتووره‌.
– ئه‌گه‌ر دین له‌ فه‌زای هه‌ڵسووڕان و كایه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كانی خۆیدا زیاد یا كه‌م بێنێ‌، به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئۆباڵه‌كه‌ی له‌ ئه‌ستۆی كولتووره‌.
– ئه‌گه‌ر هاڕمۆنیه‌ت و نه‌زمی كۆمه‌ڵایه‌تی و كۆمه‌ڵگه‌ شێوانی تێبكه‌وێ‌ و له‌سه‌ر ئاوازێكی سیمفۆنیك نه‌بێ‌، به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئۆباڵه‌كه‌ی له‌ ئه‌ستۆی كولتووره‌.
– ئه‌گه‌ر په‌روه‌رده‌ نه‌یتوانی له‌ ده‌رچه‌ی كرده‌كانی خۆیدا كه‌سێكی هوشیار به‌ خۆی و به‌ كۆمه‌ڵگه‌ و به‌ نه‌ته‌وه‌ و به‌ دنیا و به‌……..تاد به‌رهه‌م بێنێ‌، ئۆباڵی هه‌ره‌ زۆری له‌ ئه‌ستۆی كولتووره‌.

– ئه‌گه‌ر هونه‌ر و وه‌رزش و ئه‌ده‌ب و ……… نه‌یانتوانی له‌ بازاڕی نێوخۆی كورده‌واریدا ڕه‌واج بۆ خۆیان په‌یدا كه‌ن و نه‌شتوانن بپه‌ڕنه‌وه‌ ئه‌ودیو سنووره‌كانی خۆیان و له‌ بازاڕی نێو نه‌ته‌وه‌ییدا ببنه‌ ده‌نگ و ڕه‌نگ، دیسان ئۆباڵی هه‌ره‌ زۆری له‌ ئه‌ستۆی كولتووره‌.
كولتوور بۆ هه‌ر ده‌سته‌ و تاقم و كۆمه‌ڵگه‌ و نه‌ته‌وه‌یه‌ك مه‌رجی بوون و هه‌ڵبڕینی ده‌نگی سه‌لماندنی بوونێكی ئینسانی دیاریكراوه‌. كێشه‌كانی ئێمه‌ هه‌ر له‌ بنچینه‌وه‌ له‌ نێو كولتوورماندا ڕیشه‌یان هه‌یه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ ڕیزمانكردن له‌ ئاستی ڕه‌زامه‌ندی نه‌ خۆمانین نه‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆمان.
سه‌د ساڵ سیاسه‌تی كوردی خۆی له‌ قه‌ره‌ی كولتوور و وه‌به‌رهێنه‌رانی كولتوور كه‌ ڕۆشنبیرانن نه‌دا و هیچ كاتێك چاره‌ی ڕۆشنبیری جیددیان نه‌ویست و فیشه‌كێك و ده‌مانچه‌ و تفه‌نگێكیان له‌ ڕۆحی ڕۆشنبیرێك پێ‌ بایه‌خدار تر بوو.

سه‌د ساڵ سیاسه‌تی كوردی نه‌یتوانی كه‌سێتیه‌كی سیاسی كوردی بێنێته‌ ئارا بۆ چه‌ند خوله‌كێك قسه‌ له‌سه‌ر كێشه‌ و دۆزی گه‌له‌كه‌ی بكا له‌و ئاسته‌ی به‌رانبه‌ره‌ یار و نه‌یاره‌كانی له‌وه‌ بگه‌یه‌نێ‌ كه‌ دۆزی كورد نه‌ك په‌یوه‌سته‌ به‌ كورد خۆیه‌وه‌ بگره‌ به‌ ئارامی و ئاسایشی ناوچه‌یی و جیهانیه‌وه‌ به‌ند و په‌یوه‌سته‌.سه‌د ساڵ سیاسه‌تی كوردی نه‌یتوانی به‌رنامه‌ بۆ بایه‌خی په‌روه‌رده‌ی سیاسی و شۆڕشگێڕی دابنێ‌ و تاكی خۆی بكاته‌ بوونه‌وه‌رێكی سیاسی هوشیار توانای ئه‌وه‌ی هه‌بێ‌ به‌رانبه‌ره‌ یار و نه‌یاره‌كانی به‌ دۆزی خۆی سه‌رسام بكا.

سه‌د ساڵ سیاسه‌تی كوردی چه‌كی خسته‌ پێش كتێب و قه‌ڵه‌م و هه‌رده‌م عه‌قڵ كه‌ له‌م دوانه‌ ده‌چۆڕێ‌ له‌ دوای كوته‌ك كه‌ له‌ تفه‌نگه‌وه‌ نمایش ده‌بوو ده‌ڕۆیشت و ده‌هات و ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا هاوكێشه‌ی عه‌قڵ و كوته‌كی به‌ره‌واژوو كردبۆوه‌ و هه‌میشه‌ كوته‌ك و كوته‌ك به‌ ده‌ست هۆكاری چاره‌سه‌ر و بردنه‌ پێشه‌وه‌ی پرسه‌كان بوون و قه‌ڵه‌م و كتێب به‌ ده‌سته‌كان له‌ دواوه‌ی ئه‌وان هه‌وڵی جوانكردنی ڕه‌فتار و گوفتاری ئه‌وانیان ده‌دا.
سه‌د ساڵ سیاسه‌تی كوردی له‌ هه‌رێمێك یا به‌شێكی بچووكی كوردستاندا ماڵێكی ئارامیان چ له‌ شاخ و چ له‌ شار پێ‌ ئاوا نه‌كرا و نه‌ خۆیان و نه‌ كوردستانیانیشیان له‌ دڵه‌ڕاوكێی مانه‌وه‌ و سه‌قامگیری خاترجه‌م كرد.
سیاسه‌تی كوردی جگه‌ له‌ دۆخێكی سایكۆلۆژی نارسیزم و كارگه‌یه‌ك بۆ هێنانه‌ ئارای كه‌سێتی هه‌لپه‌رست و هه‌ڵلووش كه‌ بۆ نوێنه‌رایه‌تی دۆزێكی ڕه‌وای ئاوه‌ها گه‌وره‌ و جیهانی نه‌ده‌شیان چیتریان نه‌كرد.

زانست هه‌میشه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌نجام و ده‌ركه‌وته‌ی هۆكاره‌كان ده‌كات و ئه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌نجامه‌ خه‌مناكانه‌ پێمان ده‌ڵێن بریتین له‌ ڕێچكه‌ گرتنێكی په‌رت و بڵا و شێواوی ئه‌وتۆ كه‌ هیچمانی نه‌گه‌یانده‌ جۆرێك له‌ ڕازیبوون چ له‌ ئه‌نجامی كاری خۆمان وه‌ك تاك و چ له‌ ئه‌نجامی كار و خه‌باتی خۆمان وه‌ك جوڵانه‌وه‌ی چه‌كداری و سیاسی.
په‌رته‌وازه‌یی له‌ سیاسه‌تی كوردی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی فورموله‌ نه‌بوونی كولتووری كوردیه‌ له‌ هۆشێكی ده‌سته‌جه‌معیدا كه‌ توانای ئه‌وه‌ی هه‌بوایه‌ هه‌موو ده‌نگه‌كان بخاته‌ سه‌ر ڕیتمێكی سیمفۆنیك به‌ هاڕمۆنیه‌ته‌كه‌ی هه‌م خۆی و هه‌م دنیاشی سه‌رسام كردبایه‌.
په‌رته‌وازه‌یی ده‌نگ و ڕه‌نگی سیاسی قالبنه‌گرتوو له‌ فۆڕمێكی ناسیونالیستی مۆدێرن به‌ درێژایی ئه‌م سه‌د ساڵه‌ كردوونیه‌ته‌ هه‌م گاڵته‌ جاڕی خۆمان و هه‌میش گاڵته‌جاری ده‌ر و دراوسێ‌ و دنیا.

سیاسه‌تی كوردی بۆ سه‌ده‌یه‌ك ده‌چێ‌ دوژمنایه‌تی ڕۆشنبیری و ڕۆشنبیران ده‌كا، ڕۆشنبیره‌ جیدیه‌كان هه‌ر به‌ته‌نها قوربانی نه‌یارانی نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی خۆمان نه‌بوون به‌قه‌د ئه‌وه‌ی له‌ نێو خۆی فۆڕمه‌ بێ ده‌موچاوه‌ سیاسیه‌كه‌ی خۆشماندا دژایه‌تیان كراوه‌ و هه‌میشه‌ سیاسه‌ت و سیاسی كورد تاوه‌كو ئه‌مڕۆ فۆبیای ڕۆشنبیریان هه‌یه‌ و ئه‌مه‌شیان به‌ دڵنیاییه‌وه‌ له‌ گرێی كێماسی زانستی و ڕۆشنبیریه‌وه‌ بووه‌.

ترس له‌ ڕۆشنبیری له‌ نه‌ستی ئه‌واندا ڕیشه‌ی هه‌یه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش نه‌ له‌ شاخ و نه‌ له‌ شار ئیشیان بۆ پڕۆژه‌ی بونیادنانی كه‌سێتی كولتووری كوردی كه‌ دواتر كه‌سێتی سیاسی كوردی و نه‌ته‌وه‌یی و ئینسانی لێ‌ درووست ده‌بێ‌ نه‌كردووه‌. (ترس له‌ ڕۆشنبیری) لای سیاسیه‌كان بازنه‌یه‌كی پارێزه‌ری له‌ دژی ڕۆشنبیرانی جیددی به‌ ده‌وردا كێشاون نه‌وه‌كا به‌ ده‌نگ و ڕه‌نگیان قه‌ڵس بن و تووشی ئیشی عه‌قڵ و عه‌قلانیه‌تیان كه‌ن و بیانخه‌نه‌ نێو پڕۆژه‌كانی بیركردنه‌وه‌ له‌ پێناو بونیادنانی دامه‌زراوه‌ی عه‌قلانی درووستكردنی عه‌قڵی سیاسی و ئابووری و كولتوری و دینی كوردی.

ڕۆشنبیر كه‌سێكی سیستماتیكه‌ و سیستم به‌رهه‌م دێنێ‌، ئه‌وه‌ی خۆشیی له‌ ڕۆشنبیر و ڕۆشنبیری نه‌یه‌ت ئاره‌زووی سیستم ناكات و ئاره‌زوونه‌كردنی سیستمیش له‌ نه‌ستی ناڕۆشنبیری سیاسیدا هێشتنه‌وه‌ی مه‌ودایه‌كی دوور و درێژه‌ له‌گه‌ڵ عه‌قلانیه‌ت و به‌مه‌ش زۆرترین خزمه‌ت ته‌نها به‌ (ئاید- ئه‌نباری غه‌ریزه‌) ی خۆی ده‌كات و منێكی فوودراوی هه‌وكراومان ده‌خاته‌ پێش هه‌موو گیانی نه‌خۆشی و په‌تایه‌.

ڕۆشنبیره‌ دوور بینه‌كان بۆ ئه‌مڕۆ و سبه‌ینێ‌ له‌ كاردان نیتشه‌ وته‌نی دوای سبه‌ینێ‌ ئه‌نجامی ئیشه‌كانیان ده‌رده‌كه‌وێ‌، ڕۆشنبیری زانا و وه‌به‌رهێن له‌سه‌ر كولتوور ئیشی ئه‌وه‌ نیه‌ هه‌ڵه‌كانی ئه‌م تایپه‌ له‌ سیاسیه‌كان پینه‌كات و هات و چوونه‌كانیان شیبكاته‌وه‌، ئه‌وان ئیشیان ڕێكخستنی بوونێكی سرووشتی كوردیه‌ له‌ فۆڕمێكی ڕێكخراوی سیستماتیكدا، بوونی به‌سته‌ زمانی نه‌ته‌وه‌یی كوردی تا ئێستا هه‌ر له‌ بوونه‌ سرووشتیه‌كه‌ی نه‌په‌ڕیوه‌ته‌وه‌ و ئه‌مه‌ش له‌ ڕاستیدا هه‌ڵه‌ی ئه‌م سه‌د ساڵه‌ی كوردایه‌تیه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش عه‌قڵی ڕۆشنبیر ده‌توانێ‌ ئه‌م ڕۆحه‌ زیندووه‌ چالاكه‌ كه‌ عه‌قلانیه‌ت و هۆشه‌ بخاته‌ جه‌سته‌ی نه‌ته‌وه‌وه‌ و له‌ وه‌همه‌ خه‌ته‌رناكه‌كانی پاڵه‌وانبازی و شۆڕشگێڕی ده‌ربازی بكا.
ئه‌م هه‌ڵه‌ سیاسیانه‌ی ئه‌مڕۆ ڕوویانداوه‌ تازه‌ نین كاره‌كته‌ره‌ سه‌به‌بكاره‌كانیان په‌روه‌رده‌ی كه‌ڵچه‌رێكی كاڵی ئیش له‌سه‌ر نه‌كراون، په‌روه‌رده‌ی دۆخێكی ناسیاسی ڕێك نه‌خراون، هه‌ر بۆیه‌ هه‌ڵه‌كان به‌ دوا یه‌كدا و له‌ دیمه‌نی جیاجیادا ده‌رده‌كه‌ونه‌وه‌ و ده‌بن به‌ شۆك بۆ ئه‌وانه‌ی یادگه‌یان ڕووداوه‌كانی دوێنێیان نه‌پاراستووه‌.




كێشه‌یه‌ك تا ئێستا بێ‌ پڕۆژه‌ … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

به‌ته‌مه‌نترین كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌یی له‌م خۆرهه‌ڵات و خۆرهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاسته‌دا كێشه‌ی كورده‌، یه‌ك سه‌ده‌ی ته‌واو كرد، هیچ هێزێك نه‌ جیهانی، نه‌ ناوچه‌یی و ئیقلیمی، نه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی كوردستانیان به‌سه‌ردا به‌شراوه‌ته‌وه‌، نه‌ ناوخۆیی واته‌(كورد خۆی)، نه‌یانتوانیوه‌ به‌لای چاره‌سه‌ردا بچن و تێز و پڕۆژه‌ی ماقوڵ و بونیادی بخه‌نه‌ ڕوو بۆ ئارامكردنه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌ و هێنانه‌ ئارای كه‌شێكی هاوسه‌نگ كورد وه‌ك هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك سه‌روه‌ری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و ئابووری خۆی هه‌بێ‌ و په‌ره‌ به‌ ڕیشه‌كانی بدات.
هێزه‌ زله‌كانی دنیا له‌ سه‌ده‌یه‌ك به‌ر له‌ ئێستاوه‌ تا هه‌نووكه‌ هیچ ئامانجێكی ته‌نانه‌ت درێژ مه‌وداشیان بۆ چاره‌ی ئه‌م كێشه‌یه‌ نیه‌ و نه‌بووه‌ و نابێت، هه‌ر هه‌موویان به‌ پێی لۆژیكی هێز و چنینه‌وه‌ی ده‌ستكه‌وته‌كانیان دوای هه‌ر ڕێككه‌وتنێكی نێوان خۆیان و دواتر له‌گه‌ڵ كلكه‌ ئیقلیمیه‌كانیان بێده‌نگی لێده‌كه‌ن و بۆ ماوه‌یه‌ك زه‌خیره‌ی ماشێنی ئابووری و سیاسی خۆیان فه‌راهه‌م ده‌كه‌ن.

ئه‌وان هه‌رگیز تێزێكی چاره‌سه‌ریان بۆ كێشه‌ی كورد وه‌ك بابه‌تێكی سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی نه‌بووه‌، مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ هه‌رچی زیڕوح هه‌یه‌ له‌ خه‌ڵكی ئه‌م ناوه‌ وه‌حشه‌تگه‌ریه‌كی بازاڕیانه‌ی بێ‌ متمانه‌ و مۆڕاڵی سه‌رمایه‌گوزاری ڕووتبۆوه‌ له‌ ئه‌خلاقی ئینسانی بووه‌. ئه‌مه‌یان ناو ناوه‌ پراگماتیزم له‌ كاری سیاسی و ده‌وڵه‌تداری، له‌ كاتێكدا له‌ پڕاگماتیزمدا (ئه‌خلاقی كار) له‌ چوارچێوه‌ی (ئازادی كار) بۆ هه‌ر مرۆڤێك پێوه‌ری پابه‌ندبوونه‌ به‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌وه‌ و پراگماتیزم كه‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌ی كار ده‌ناسرێ‌ و ” لێیگه‌ڕێ‌ كار بكات و لێیگه‌ڕێ‌ تێپه‌ڕێ‌” ی ئاده‌م سمیس یه‌كێكه‌ له‌و كۆجیتۆیانه‌ی لادان لێی ڕاسته‌وخۆ لادانه‌ له‌ ئازادی و ته‌سككردنه‌وه‌ی بوار بۆ هه‌زاران و ملیۆنان، به‌وه‌ی با كار نه‌بێ‌ بیكه‌ن تاوه‌كو مرۆڤبوونی خۆیان له‌ بێكاری و بێ‌ بازاڕیدا ونكه‌ن.

له‌ پراگماتیزمدا ئه‌م پرسیاره‌ سه‌ره‌كیه‌ی (چارلز پێرز1878) ده‌بێ‌ به‌ بنه‌مایه‌كی ئه‌خلاقی{چۆن وا بكه‌ین هزر و بیرمان ڕوون بێ‌؟}، ئه‌م پرسیاره‌ لای پراگماتیه‌ ڕه‌سه‌نه‌كان عه‌قیده‌یه‌كی سیاسیه‌ و له‌ كاری سیاسه‌ت و ده‌وڵه‌تداریدا ده‌بێ‌ پیاده‌ بكرێ‌. هه‌میشه‌ له‌ پراگماتیزمدا كاره‌كان به‌ ئه‌نجامه‌كانیان ده‌پێورێن، ئه‌گه‌رچی فه‌لسه‌فه‌ی كار هه‌رده‌م به‌رژه‌وه‌ندی خاوه‌ن كار له‌ نه‌زه‌ر ده‌گرێ‌ به‌ڵام ئازادی جووڵه‌ی كاركه‌ر جۆرێك له‌ گره‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی تا چه‌ند كه‌سه‌كان بۆ گه‌یشتن به‌ ئه‌نجامی باش ڕه‌فتاری جوان و هاوسه‌نگ ده‌گرنه‌ به‌ر. له‌ پراگماتیزمدا ماكیاڤیللیه‌ت جێینابێته‌وه‌، چون پیاده‌بوونی پراگماتیزم ئاڵۆزی قبوڵ ناكات و هه‌میشه‌ نه‌خشه‌ی كار به‌ ڕوونی نمایش ده‌كات و هه‌م هۆكار و هه‌میش ئامانج دیارن و هیچیشیان پێچه‌وانه‌ی یه‌كتر نین، یه‌كێكیان نه‌شیاو و ئه‌وه‌ی تر شیاو بێت.

كار یه‌كێكه‌ له‌ فاكته‌ره‌ سایكۆلۆژیه‌ ئینسانی و وجودیه‌كانی بوونی هه‌ر تاكێك، ئه‌وه‌ ئه‌دلێره‌ جه‌ختی لێده‌كاته‌وه‌ و ئه‌وه‌ش فڕانكل و ڕۆلۆ مای و به‌ر له‌وانه‌ش فڕۆید و به‌ر له‌ فڕۆیدیش هیگله‌ به‌ مه‌رجێكی سه‌ره‌كی وجوودی ده‌زانن.
سیاسه‌تی ئه‌مریكا هه‌رگیز له‌گه‌ڵ پراگماتیزمدا یه‌كناگرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ده‌ستوور و یاساكانی ئه‌و وڵاته‌ش پراگماتیانه‌ ڕێكخراون نه‌زعه‌ و ئیراده‌ی هێز و هێزمه‌ندی زۆر جار مه‌یلی خۆفوودانیان لا درووست ده‌كات، ئه‌گه‌ر وا نیه‌ كام له‌م سه‌ركردانه‌ی ئه‌م سی چل ساڵه‌ی ئه‌و وڵاته‌ ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی به‌ر له‌وانیش زانیویانه‌ پراگماتیزم چیه‌؟.

ئه‌م به‌ ناو پراگماتیستانه‌ ته‌نها پڕۆژه‌ی چاره‌سه‌ری كێشه‌كانی خۆیان و نێوان خۆیان هه‌یه‌ كه‌ ناوه‌ ناوه‌ به‌ ڕێككه‌وتنی ئاشتیانه‌ و ناوه‌ ناوه‌ش به‌ شه‌ڕ ده‌یچه‌سپێنن، ئه‌وان كه‌ خۆیان به‌ پارێزه‌ری ئارامی و ئاسایشی دنیا ناساندووه‌ كوا پڕۆژه‌كانیان بۆ كێشه‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بی و ئه‌تنیكیه‌كانی دنیا؟.
جگه‌ له‌وه‌ زلهێزه‌كانی به‌رانبه‌ریشیان نه‌ كۆمۆنیست بوون و نه‌ سۆشیالیست و نه‌ دیموكرات، ئه‌گه‌ر وانیه‌ كوا پڕۆژه‌ ئه‌وروپی و كۆمێنتێرنی و سۆشیالیست ئه‌نته‌رناسیونالیست و دیموكراته‌كان بۆ چاره‌ی كێشه‌ی كورد و نه‌ته‌وه‌ و ئه‌تنیكه‌كانی تر له‌ دنیا و به‌ تایبه‌ت ناوچه‌كه‌ی ئێمه‌؟ ئایا كێشه‌ی كورد ئه‌وه‌نده‌ ئاڵۆز بوو به‌ سه‌ده‌یه‌ك چاره‌سه‌ر نه‌كرێ‌؟ ئایا ته‌سلیمكردنی ئه‌و دۆسێیه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌ به‌ ته‌نگنه‌زه‌ره‌ ئیقلیمی و ناوچه‌ییه‌كان بوار ڕه‌خساندن نه‌بوو بۆیان تاوه‌كو به‌رده‌وام ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌ هه‌ڵایساندا بێ‌ و ئه‌وانیش هه‌میشه‌ كه‌لێن و قه‌ڵشی هاتنه‌ ژووره‌وه‌یان بۆ كراوه‌ بێ‌؟ ئایا نه‌یانده‌توانی هه‌لومه‌رجێك له‌ ناوچه‌كه‌ بێننه‌ ئارا له‌ جیاتی شۆڕش و به‌یه‌كدادانه‌ چه‌كداریه‌كان به‌یه‌كگه‌یشتنه‌ فه‌رهه‌نگی و كولتووریه‌كان بسازێنن و پاشان فیدراسیۆن و كۆنفیدراسیۆنی كولتووری جێگه‌ی ئه‌م هه‌موو قه‌واره‌ سیاسیه‌ به‌یه‌ك هه‌ڵپژاوانه‌ بگرێته‌وه‌؟.

ئه‌مانه‌ و زۆری تریش ده‌كرا بكرێن، به‌ڵام ملدانه‌ غه‌ریزه‌ی ده‌سه‌ڵات و موڵكداری و پاوانخوازی و شه‌هوه‌تی خواردن و گلدانه‌وه‌ له‌ ئاست درووشمه‌كانی عه‌قلانیه‌ت كوێری كردن و ئه‌وه‌ی له‌وه‌ته‌ی هه‌ن ده‌یكه‌ن هیچی له‌گه‌ڵ مۆدێرنیزم و فه‌لسه‌فه‌كه‌ی و له‌گه‌ڵ عه‌قلانیه‌ت نایه‌ته‌وه‌، ئه‌وان خراپ سوودیان له‌هه‌ندێ‌ قسه‌ی نافه‌لسه‌فی وه‌رگرتووه‌ جا ئه‌گه‌ر ئه‌و قسانه‌ هی فه‌یله‌سوفانیش بووبن، خۆ فه‌یله‌سووف و زانایان هه‌رچی وتوویانه‌ فه‌لسه‌فه‌ نیه‌ و نه‌بووه‌، “مه‌تره‌قه‌كه‌ت بیر نه‌چێ‌ كاتێ‌ ده‌چیته‌ لای ژنه‌كه‌ت” با هه‌ر قسه‌ی نیچه‌ بێ‌، ئه‌مه‌ هیچ په‌یوه‌ندی به‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ نیه‌ و ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌سته‌ به‌ سایكۆلۆژیای كه‌سی فه‌یله‌سووف له‌ هه‌ڵوێستێك له‌ هه‌ڵوێسته‌كانی ژیانی خۆیدا.

” هه‌موو واقیعێك عه‌قلانیه‌” با هه‌ر قسه‌ی هیگل بێ‌، ئه‌مه‌ له‌ ساته‌وه‌ختی تایبه‌ت وتراوه‌ و له‌وانه‌شه‌ قه‌ناعه‌تی خودی هیگل بووبێ‌ ، به‌ڵام ئه‌و گه‌ندڵستانه‌ی ئێمه‌ و ده‌وروبه‌رمان به‌ گوێره‌ی ئه‌م قسه‌یه‌ بێ‌ ده‌بێ‌ واقیعی بێ‌؟.
ئه‌م هێزمه‌ندانه‌ تاوه‌كو ئێستا عه‌قڵ هه‌ڵیان ناسووڕێنێ‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی غه‌ریزه‌ و شه‌هوه‌ته‌ ناعه‌قلانیه‌كه‌یان، هه‌ر بۆیه‌ش قه‌تاو قه‌ت پڕۆژه‌یان بۆ چاره‌سه‌ر نیه‌ و ئه‌گه‌ر نه‌خشه‌ و هه‌نگاوگه‌لێكیشیان ناونا پڕۆژه‌ ئه‌وا پڕۆژه‌ی خۆیانه‌ و تۆ تیایدا ته‌نها فاكته‌رێكی هاوكاری.
ئه‌و زلانه‌ كه‌ پڕۆژه‌یان نه‌بووه‌ بۆ چاره‌ی كێشه‌ی كورد، نه‌ عێڕاق و نه‌ توركیا و نه‌ ئێران نه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ و نه‌ هه‌ر یه‌كه‌ش به‌ ته‌نها ڕۆژێك له‌ ڕۆژان نه‌ك پڕۆژه‌یه‌كی گه‌ڵاڵه‌كراویان نه‌بووه‌، به‌ڵكو بیریشیان لێنه‌كردۆته‌وه‌ ئه‌م كێشه‌یه‌ وه‌ك دۆزی نه‌ته‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ی ماف زه‌وتكراو ببینن و با جۆرێكی تر له‌ چاره‌سه‌ر بخه‌نه‌ ڕوو چیدی نه‌ ئه‌وان و نه‌ ئێمه‌ش له‌ نائارامیدا نه‌یبه‌ینه‌ سه‌ر.

ئه‌وان هه‌میشه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ كۆده‌بنه‌وه‌ و تا ئێستاش بۆ چنینی پیلانی شه‌ڕانگێزی و دۆزینه‌وه‌ی پلانی جیاجیا تاوه‌كو هه‌رچی زووتر و باشتر ده‌نگمان كپكه‌نه‌وه‌ و نه‌كا بیر له‌ ته‌نانه‌ت هاوڵاتیبوونیشمان له‌ سه‌رزه‌مینی خۆمان بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی هه‌ر چوار له‌و ده‌وڵه‌ته‌ ناهاوسه‌نگه‌ ئیقلیمیانه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ئیش بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ن تێزێكی هاوبه‌ش بكه‌ن به‌ پڕۆژه‌یه‌كی كرداری بۆ چاره‌سه‌رێكی بنبڕ بۆ ئه‌و كێشه‌یه‌ی یه‌ك سه‌ده‌یه‌ ئارامی له‌ خۆمان و له‌ نه‌یارانیشمان بڕیوه‌.
ئه‌گه‌ر پڕۆژه‌ی چوار لایه‌نه‌ی ئیقلیمیش بۆ چاره‌ی كێشه‌ی كورد نه‌بووه‌، هیچ یه‌كێكیشیان به‌ ته‌نها ڕاستگۆیانه‌ پڕۆژه‌ی چاره‌سه‌ری ئه‌م گرفته‌یان نه‌خستۆته‌ ڕوو، مه‌گه‌ر نا ئاشتی و ئارامی به‌رده‌وام له‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ژیانی دانپیانراو دێته‌ ئارا، ده‌كرا چاره‌ی عه‌ره‌بی بۆ كێشه‌ی كورد له‌ مێژ بوو پێشنیاز كرابا یا به‌ كردار بینیبامان له‌ جیاتی پڕۆژه‌ی به‌ عه‌ره‌بكردن و تاواندنه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، ده‌كرا چاره‌ی ئێرانی بۆ كێشه‌ی كورد هه‌بوایه‌ نه‌ك به‌ فارسكردنی كورد هه‌روه‌ك چۆن ڕه‌شیدی یاسه‌می وای ڕێنمایی سه‌رانی خۆی ده‌كرد، ده‌كرا چاره‌ی توركی بۆ ئه‌و كێشه‌یه‌ له‌ توركیا هه‌بوایه‌ له‌ جیاتی به‌ تورككردن و سووربوون له‌سه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی كولتووری ڕق و نه‌فیكردنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی.

ئه‌مانه‌ هه‌موویان نه‌بوون و نه‌كران هه‌ر بۆیه‌ش له‌وه‌ته‌ی كورد و كوردستان به‌سه‌ریاندا به‌شراوه‌ته‌وه‌ نه‌ ئێمه‌ خۆشیمان له‌ خۆمان بینیوه‌ و نه‌ ئه‌وانیش بۆ ساتێك حه‌ساونه‌ته‌وه‌، ئه‌م دۆخی نه‌حه‌سانه‌وه‌یه‌ به‌م هه‌ڵچوونه‌ ده‌مارگیری و ڕاسیستیانه‌ چاره‌سه‌ر ناكرێ‌، چاره‌سه‌ر بینینی یه‌كتره‌ وه‌ك خۆیان نه‌وه‌ك شتی تر، ئه‌گه‌ر نا تا سه‌ده‌یه‌كی تریش هه‌ر له‌م زه‌لكاوه‌ ده‌مێنینه‌وه‌ و ناچینه‌ دۆخێك له‌وه‌ ئارامتر.
كه‌ ئه‌مانه‌ هیچیان چاره‌ی كێشه‌ی تۆیان پێنه‌بوو، ئه‌ی خۆمان وه‌ك كورد و وه‌ك بژارده‌ی سیاسی له‌ نێو جوڵانه‌وه‌ جیاجیاكان ڕێگه‌ چاره‌ی كوردانه‌مان هه‌بووه‌؟ ئایا چاره‌ی كوردی هه‌بووه‌ بۆ كێشه‌ی خۆی؟، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ جولانه‌وه‌ كوردیه‌كان له‌ هه‌موو پارچه‌كان به‌ درێژایی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ له‌ دۆخی په‌رچه‌كرداری تێیان نه‌په‌ڕاندووه‌ و له‌ به‌رانبه‌ر پڕۆژه‌ی ڕمان و وێرانسازی نه‌یاران و داگیركه‌ران پڕۆژه‌یه‌ك بۆ بیناكردن و هه‌ڵنانی نه‌ته‌وه‌یی نه‌بووه‌ و نه‌كه‌وتۆته‌ به‌ر هه‌ست و عه‌قڵ.

سه‌د ساڵه‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ له‌ هه‌ڵچوونێكی كار و په‌رچه‌كردار بردوویه‌ته‌ سه‌ر، سه‌د ساڵه‌ سۆزی سه‌ردارێتی نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌كان و هه‌ڵچوونی شۆڕشگێڕی ئێمه‌ی ژێر ده‌ست دوو هێزی به‌رانبه‌ر یه‌كتری له‌ شه‌ڕدا بوون، سه‌د ساڵه‌ نه‌ كۆمۆنیزم كێشه‌ی كوردی وه‌ك كێشه‌یه‌ك بۆ چاره‌سه‌ر خوێنده‌وه‌ و نه‌ ناسیونالیزمی عه‌ره‌ب و فارس و تورك، نه‌ بزاوته‌ سیاسیه‌ دینیه‌ كۆن و تازه‌ سه‌رهه‌ڵداوه‌كانیش توانیان له‌گه‌ڵ وجودی راسته‌قینه‌ی نه‌ته‌وه‌ییمان بجوڵێنه‌وه‌.

سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌مانه‌ نه‌ هزری چه‌پی كوردی توانی پڕۆژه‌ی بۆ ڕزگاری نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانی هه‌بێ‌ و نه‌ هزری به‌ناو ناسیونالیزمی كوردی پێیكرا جولانه‌وه‌یه‌كی ناسیونالیستی خاوه‌ن هزر گه‌ڵاڵه‌ كات توانیبای ڕای گشتی نه‌ته‌وه‌یی و ناوچه‌یی و جیهانی بۆ ئه‌م دۆزه‌ مێژووییه‌ ڕاكێشێت و خۆی له‌ كاریگه‌ری په‌یوه‌ندیه‌ فیوداڵیه‌كان كه‌مێك به‌ دوور بگرێ‌، له‌ سه‌ره‌وه‌ی ئه‌مانه‌ش هزری دینی سیاسی كوردیش ئه‌وه‌نده‌ی ئیشی له‌سه‌ر كاڵكردنه‌وه‌ی بوونی ڕاسته‌قینه‌ی نه‌ته‌وه‌یی كردووه‌ و ئه‌وه‌نده‌ی چووه‌ته‌ خزمه‌ت پڕۆژه‌ی عه‌ره‌بی و فارسی و توركی له‌ بینینی ئیسلامی ئه‌وه‌نده‌ نه‌یویستووه‌ به‌ دین و هزری دینی كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌یمان زه‌ڕڕه‌یه‌ك به‌رێته‌ پێش.

كه‌واته‌ ڕه‌گی كێشه‌كه‌ له‌ ونبوونی پڕۆژه‌ی عه‌قلانیه‌ لای هه‌ر هه‌موو ئه‌و لایه‌نانه‌ی لێره‌ قسه‌م له‌سه‌ریان كرد و تا ئێستاش ئه‌وه‌ی ده‌گوزه‌رێ‌ هه‌ر هه‌مووی ململانێی ده‌مارگیرین و هه‌ڵچوون و سۆزی هۆزگه‌رایی و تایفی و نه‌ته‌وه‌یی پریمیتیڤ هه‌ڵیانده‌سووڕێنێ‌.




فێربوون له‌ عه‌قڵی ناڕێك و پێكی ئێمه‌دا … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

فێربوون هه‌م هۆكاره‌ و هه‌میش ئامانج، ئه‌و كاته‌ هۆكاره‌ كه‌ كه‌س بیه‌وێ‌ زیاتر بزانێ‌ و زۆرتر له‌ زانیاری له‌ ماوه‌ی ژیانی خۆی كۆكاته‌وه‌، ئه‌و كاته‌ش ستراتیژه‌ كه‌س بیه‌وێ‌ ژیانێك بۆ خۆی بسازێنێ‌ به‌قه‌د ئه‌و مانایانه‌ بێ‌ كه‌ خۆی داویه‌ته‌ ئه‌و ژیانه‌.
فێربوون پڕۆسێسێكی نه‌وه‌ستاوه‌، ئه‌و كاته‌ ده‌وه‌ستێ‌ كه‌ كه‌س ژیانی كۆتایی پێدێ‌، له‌ كرده‌ی فێربووندا سێنته‌ر و كه‌نار، یا ناوه‌ند و چێوه‌، یا روونتر بڵێین فێركه‌ر و فێربوو دوو بوونه‌وه‌ری تا هه‌تایی له‌و هه‌ڵوێست و فینۆمینۆیه‌دا نین و نامێننه‌وه‌، فێركه‌ر تاهه‌تایه‌ فێركه‌ر نیه‌ هه‌میشه‌ خۆی به‌ پیرۆز تێبگات و پێیوابێ‌ ئه‌وه‌ش كه‌ لێی فێر ده‌بێ‌ تاهه‌تایه‌ قوتابی ئه‌وه‌. كرده‌ی فێربوون كارلێكێكی به‌رده‌وامه‌ له‌ نێوان تاكه‌كاندا و ئه‌وه‌ هه‌ڵوێسته‌كانن بۆ ماوه‌یه‌ك و به‌ گوێره‌ی هه‌ڵوێسته‌كه‌ ناسنامه‌ی فێركه‌ر به‌ كه‌سێك ده‌ده‌ن و بۆ ماوه‌یه‌كیش به‌ فێربوو یا فێرخوازی ده‌ده‌ن.
له‌ فێربووندا گۆڕانێك له‌ ڕه‌فتاری كه‌سێك كه‌ ده‌یه‌وێ‌ یا ویستوویه‌تی فێری بابه‌تێكی تازه‌ بێ‌ رووده‌دات و ده‌رده‌كه‌وێ‌، ئه‌م گۆڕانه‌ به‌ر له‌ هه‌ر كه‌سێك خودی فێرخواز هه‌ستی پێده‌كا ئینجا فێركار له‌ كردارێكی هه‌ڵسه‌نگاندندا ئه‌م ڕاستیه‌ كاتیه‌ی بۆ ده‌رده‌كه‌وێ‌. مرۆڤ به‌ ئاماده‌باشیه‌ جینیتیكیه‌كه‌ی بۆ فێربوون گره‌وی خۆی له‌ هه‌موو بوونه‌وه‌ره‌ زیندووه‌كانی تر له‌سه‌ر زه‌وی برده‌وه‌، ئه‌م ئاماده‌باشیه‌ بۆ فێربوون له‌ مرۆڤدا نه‌بوایه‌، ده‌بوایه‌ به‌ میكانیزمی تر و بژارده‌ی تر به‌رگری له‌ بوونه‌ بیۆلۆژیكیه‌كه‌ی خۆی كردبایه‌. فێربوون هه‌م بوونه‌ هۆشمه‌نده‌كه‌ی مرۆڤ ده‌پارێزێ‌ و هه‌میش بوونه‌ بیۆلۆژیكیه‌كه‌ی.

ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ تاك ئه‌م ئاماده‌باشیه‌ بۆماوه‌ییه‌ له‌ چالاكیی بوه‌ستێنێت و كرده‌ی فێربوون هیچی له‌ گۆڕانكاری نه‌چێته‌ سه‌ر، ئه‌وا پڕۆسێسه‌كه‌ وه‌ك داینامیزم ده‌وه‌ستێت و ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ ته‌نها (خوو) ه‌و به‌س، كه‌واته‌ فێربوون كرده‌یه‌كی سه‌رتاپای بزۆز و نه‌وه‌ستاوه‌ و په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌ناسه‌دان له‌ ڕووی بیۆلۆژیكیه‌وه‌ و به‌ هوشیاری و په‌یبردنیش له‌ ڕووی سایكۆلۆژیه‌وه‌، واته‌ تاك تا هه‌ناسه‌ بدات و بداته‌وه‌ و هه‌تاوه‌كو هۆشیشی مابێ‌ و هه‌ستیار بێ‌ ئه‌وا بواری فێربوونی هه‌ر هه‌یه‌ و ماوه‌.
تاك جگه‌ له‌وه‌ی بوونێكه‌ تا هه‌بێ‌ ده‌بێ‌ فێربێ‌ شتێكی تر نیه‌ له‌ چوارچێوه‌ی بوون و نه‌بوون، ده‌بێ‌ فێر بێ‌ بخوات و بخواته‌وه‌ و بجولێ‌ و بحه‌سێته‌وه‌، پێكه‌نێ‌ و بگری، هه‌ستێ و دانیشێ‌، قسه‌ بكات و بێده‌نگ بێ‌، خاوێن بێت و جوان ده‌ركه‌وێ‌، بیر بكاته‌وه‌ و خه‌یاڵ بكا، سه‌یركات و بۆن بكا، چێژ ببات و ئازار بناسێته‌وه‌، ده‌بێ‌ فێر بێ‌ بزانێ‌ و په‌ی به‌ نه‌زانی خۆی به‌رێ‌، فێربێ‌ خواسته‌كانی خۆی بدركێنێ‌ و چۆن چۆنی ده‌یانگاتێ‌، فێری ئه‌وه‌ بێ‌ به‌رانبه‌ره‌كانی حه‌ز و ئاره‌زوویان له‌ چیه‌ و له‌ چیش بێتاقه‌ت و كه‌یف ناساز ده‌بن. مرۆڤ ده‌بێ‌ فێر بێ‌ به‌ ڕێگاوه‌ بڕوات چ پیاده‌ بێ‌ و چ سوار، سه‌رنج بداته‌ شت و سه‌رنجی خه‌ڵك بۆ خۆی ڕاكێشێ‌. ده‌بێ‌ فێر بێ‌ چۆن له‌گه‌ڵ خۆی ده‌دوێت و چۆن چۆنیش له‌گه‌ڵ خه‌ڵك، چۆن ده‌چێته‌ نێو دیبه‌یت و چۆنیش لێیده‌رده‌چێ‌، چۆن ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێ‌ و ده‌یخوازێ‌ و بیری لێده‌كاته‌وه‌ ده‌یڵێ‌ یا ده‌ینێرێ‌ و چۆن چۆنیش كۆنتڕۆڵی ئارامی ده‌كات تاوه‌كو هه‌رچی له‌به‌رانبه‌ره‌كانیه‌وه‌ ده‌رده‌چێ‌ لێیان حاڵی بێ‌.

ده‌بێ‌ فێری نووسین و وێنه‌كێشانی پیته‌كان بێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی بخوێنێته‌وه‌ و بناسێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی حه‌ز و ویست و مه‌یل و دواتر هزری خۆی بكاته‌ پیت و دواتر وشه‌ و پاشان له‌ ڕسته‌ی ته‌واو و هاوسه‌نگدا ده‌نگ و قسه‌یان لێ‌ درووست بكا، بۆ ئه‌وه‌ی وێنه‌ی بیركردنه‌وه‌كانی خۆی له‌ پڕۆسێسێكی سیمبولیزه‌كردندا بگوازێته‌وه‌ سه‌ر كاغه‌ز و شاشه‌ و جوان و جوانتر ده‌ركه‌وێ‌. بۆ ئه‌وه‌ی وێنه‌ی بیركردنه‌وه‌كانی خۆی له‌ كرده‌یه‌كی ڕووبه‌ڕووی ده‌نگییدا بۆ به‌رانبه‌ر بنێرێت و جوانترین و ماقولترین نامه‌یان لێ‌ بسازێنێ‌.

فێربوونی نووسین و خوێندنه‌وه‌ هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ نیه‌ تابلۆكانی سه‌رشه‌قام و نامه‌ی نێره‌ره‌كانی پێ‌ بخوێنیته‌وه‌ و بزانی چین و چیان ده‌وێ‌، فێربوونی نووسین و خوێندنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ بیركردنه‌وه‌كان له‌به‌ر ده‌م و چاو و گوێكان بگوازرێنه‌وه‌ دوورترین شوێن و زه‌مه‌ن و به‌ هانای بیركه‌ره‌وه‌ بچن تا ناكۆتاكان له‌ گه‌ردوون. فێربوون بۆ ئه‌وه‌ نیه‌ وه‌ك باوكمان بخۆین و وه‌ك ئه‌و بخه‌وین و بخۆینه‌وه‌ و بچینه‌ زینده‌ خه‌ون و خه‌یاڵه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ نیه‌ وه‌ك ئه‌و یا هه‌ر كه‌سێكی دیكه‌ له‌ ده‌ورمان بجولێین و بجولێینه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ نیه‌ له‌سه‌ر هه‌مان ئاوازه‌كان بخوێنین و بڵێینه‌وه‌، خۆ ئێمه‌ قاز و قورنگ و مراوی و له‌قله‌ق نین تا ئه‌به‌د له‌ كوێستانه‌وه‌ بۆ گه‌رمێن و له‌ گه‌رمێنه‌وه‌ بۆ كوێستانان بچین و بگه‌ڕێینه‌وه‌، پشیله‌ نین تا ئه‌به‌د بمیاوێنین و بۆسه‌ له‌ مشك دانێینه‌وه‌، گورگ نین تا ماوین تاو بده‌ینه‌ ڕانه‌ مه‌ڕ و بزنان و نیوه‌یان لێ‌ كه‌ت و په‌ت كه‌ین و هه‌ر بایی سكی خۆشمان بخۆین.
ته‌یرو تواڵ نین هه‌ر یه‌ك جۆره‌ ده‌نگمان لێ‌ بێته‌ ده‌ر و له‌ویش زیاتر هیچی تر نه‌زانین، گوێدرێژ نین هه‌ر له‌ سێچوار وشه‌ تێبگه‌ین و ته‌نها پڕمه‌ پڕم له‌ لێومان و زه‌ڕه‌ زه‌ڕ له‌ ده‌ممانه‌وه‌ ده‌رچێ‌، و………………….تاد.

ئێمه‌ مرۆڤین بۆ ئه‌وه‌ ئاماده‌ین فێربین و نه‌زانراوه‌كان بزانین، هه‌ر كه‌سه‌مان خۆمان بین و په‌ی به‌ خۆیه‌كانی تر به‌رین، خۆمان بناسین و تواناكانمان بپشكنین و بزانین چه‌ندمان له‌باردایه‌ و تا چه‌ندیش توانامان هه‌یه‌ فێربین، تواناكانمان تا چه‌ند بڕ ده‌كه‌ن و بۆچی باشن و ده‌گونجێن. ده‌بێ‌ فێربین په‌ره‌ به‌ توانا هزری و جه‌سته‌ییه‌كانی خۆمان بده‌ین و په‌ی به‌ زه‌مه‌ن وه‌ك گۆڕاوێكی هه‌میشه‌یی و شوێنیش وه‌ك گۆڕاوێكی هه‌میشه‌یی تر به‌رین، پێویسته‌ فێری ئه‌وه‌ بین كات و شوێن دوو ڕه‌هه‌ندی جیانه‌بووه‌وه‌ بن له‌ یه‌كتر و له‌ خۆمان و هه‌میشه‌ و له‌هه‌ر ده‌ركه‌تنێكمان و له‌هه‌ر به‌ركه‌وتنێكمانیشدا به‌رده‌وام به‌ تازه‌یی ده‌ركه‌ون و شت و شێوازه‌كانمان له‌ دیارده‌ی تردا بۆ بنه‌خشێنن.

مرۆڤ ده‌بێ‌ فێری ئازادی بێ‌ وه‌ك یه‌كه‌م وانه‌ له‌ ژیانیدا، ژیانكردن مه‌رجی ئازادی له‌گه‌ڵدایه‌، ژیان پڕۆسێسێكی زۆر تایبه‌ت و تاكانه‌یه‌، هه‌ركه‌سه‌مان له‌خۆماندا ده‌ژین و بۆ خۆشمان ده‌ژین و ژیانیشمان په‌یوه‌سته‌ به‌ ژیانی ئه‌وانی تر ڕێك وه‌ك خۆمان، ژیان كرده‌یه‌كی درێژخایه‌نه‌ و ده‌بێ‌ فێری بین، ده‌بێ‌ كه‌سانی تر له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕابێنین كه‌ بژین و ڕێزی ژیانی خۆیان و كه‌سانی تر بگرن و بزانن.
فێربوونی ئازادی ته‌نها درووشمێكی شۆڕشگێڕانه‌ی نه‌ریتیانه‌ نیه‌ و سنووره‌كانی له‌ گه‌رمكردنی مه‌جلیسی قسه‌ و گوتاره‌ حه‌ماسیه‌ شۆڕشگێڕیه‌كان ده‌رنه‌چێ‌، ئازادی وه‌ك وانه‌ و وه‌ك پڕۆگرام و وه‌ك ئامانجی كورتخایه‌ن و درێژخایه‌ن له‌ سیستمی په‌روه‌رده‌یی و كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتوریماندا ده‌بێ‌ ڕه‌نگ و ده‌نگ بداته‌وه‌، ده‌بێ‌ تاكه‌كان فێری ئه‌وه‌ بن هۆشیار بن به‌ ئازادی خۆیان، له‌كوێ‌ یا چ كاتێ‌ مه‌ترسی هاته‌ سه‌ر سنووره‌كانی ئازادییان په‌ی پێبه‌رن و ده‌ستنیشانی كه‌ن و ڕایگه‌یه‌نن.

ئازادبوون به‌ر له‌وه‌ی كرده‌یه‌كی یا ئامانجێكی ده‌سته‌جه‌معی گشتگیر بێ‌، پڕۆسێسێكی هزری و په‌روه‌رده‌یی تاكانه‌ی درێژخایه‌نه‌ و به‌ تێپه‌ڕینی كات و قۆناغ به‌ قۆناغ كاریگه‌ری و نیشانه‌كانی له‌سه‌ر خودی كه‌سه‌كان ده‌بینرێنه‌وه‌، من پێموانیه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئازاد به‌ بێ‌ تاكی ئازاد هه‌بێ‌، یا تاكی ئازاد هه‌بێت و كۆمه‌ڵگه‌كه‌شی نائازاد بێ‌، ئه‌م دوانه‌یه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ جه‌ده‌لیه‌ت و داینامیزمێكی هاوسه‌نگ و هه‌ندێ‌ جاریش لاسه‌نگ پێكده‌هێنن، لاسه‌نگیه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئازادی له‌ پێته‌رازوویه‌كیاندا باری شڕ و له‌نگ بێت، به‌ڵام هاوسه‌نگیه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ چ تاك چ كۆ له‌ دۆخێكی ئازادیدا بیبه‌نه‌ سه‌ر و هه‌ردوو جه‌سته‌كه‌(تاك و كۆ) بۆ یه‌كتر و له‌نێو یه‌كتر و له‌گه‌ڵ یه‌كتر هه‌ڵسوڕێن. جیا له‌وه‌ بابه‌تێك نیه‌ ناوی ئازادی بێت و ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ته‌نها له‌ چوارچێوه‌ی جوانكاریه‌كانی گوتاره‌ و به‌س و نه‌په‌ڕیوه‌ته‌وه‌ به‌ری ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وته‌وه‌.
ده‌بێ‌ فێری ئه‌وه‌ بین كه‌ ئازادی له‌ سیستمدا فه‌راهه‌م ده‌بێت، من وه‌ك كه‌سانێكی بیركه‌ره‌وه‌ی په‌راوێزنشین پێموانیه‌ ئازادی ته‌نها له‌ ده‌ره‌وه‌ی سیستم و چاودێریه‌وه‌ دێته‌ دی، چاودێری و سیستماتیزه‌كردنی ژیان ده‌بێ‌ بۆ ئه‌وه‌ بێ‌ تا ماوین وه‌ك مرۆڤ، وه‌ك بوونێكی هوشیار و عاقڵ ڕێز له‌ ئازادی بگرین و ئه‌م سه‌روه‌ریه‌ كه‌ له‌سه‌رووی هه‌موو سه‌روه‌ریه‌كانی تره‌ بپارێزین و هه‌رچی هه‌یه‌ له‌ خواره‌وه‌ی ئه‌وه‌ و له‌ پێناوی به‌ سه‌روه‌ری هێشتنه‌وه‌ی ئه‌وه‌.

ئازادی هزر و په‌یوه‌سته‌ به‌ گه‌شه‌كردنی هزری مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه‌كه‌یه‌وه‌، نه‌شونماكردنی هزر كه‌ش و فه‌زای ئازاد دێنێته‌ ئارا و دواتر له‌ ئازادیشدا ئازادی تادێ‌ هێز وه‌رده‌گرێت و سه‌رتاپای بوونی تاك بوونێكی سه‌ربه‌خۆ و ئازاد و ساغ و ته‌ن و ده‌رووندرووست ده‌بێ‌. من پێموایه‌ هیچ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك نه‌یتوانیوه‌ ئه‌و وێنه‌ جوانانه‌ی بۆ ئازادی له‌ نێو هزر و زه‌ینی بیرمه‌ند و گه‌وره‌ هزرواناندا هه‌بووه‌ وه‌ك خۆی له‌سه‌ر زه‌وی بنه‌خشێنێته‌وه‌، تا ئاستێكی زۆر له‌ دوای دووه‌م جه‌نگی جیهانی چه‌ند وڵات و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك تابلۆی جیاجیایان بۆ ئازادی تاك و كۆمه‌ڵگه‌كانی خۆیان نه‌خشاند، به‌ڵام هه‌ر نه‌گه‌یشتنه‌ ئه‌و وێنه‌ ئینسانیه‌ باڵایانه‌ی ڕێچكه‌ و قوتابخانه‌ فیكری و فه‌لسه‌فیه‌كان پێیانوابوو دێنه‌ دی ئه‌گه‌ر هه‌لومه‌رجه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كگونجاوه‌كانیان بۆ بێته‌ دی.
له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی خۆشمان ئه‌م وێنانه‌ هه‌ر له‌سه‌ر كاغه‌زه‌كان ماونه‌ته‌وه‌ و نه‌په‌ڕیونه‌ته‌وه‌ مێشكی ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ست و جڵه‌و به‌ ده‌سته‌كان. ئه‌م هزره‌ پێویستی به‌ په‌روه‌رده‌ و فێركردنێكی له‌ سیستم داڕێژراو هه‌یه‌ و هه‌روا به‌ گۆتره‌ نایه‌ته‌ دی.




ڕۆشنبیری گه‌نده‌ڵ ….. محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

ئه‌وه‌ هه‌ر به‌ناو حزب و ڕێكخراوه‌ ناسیاسیه‌كان نین نائومێدی له‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی ئێمه‌دا به‌رهه‌م دێنن، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌نده‌ و بگره‌ زۆرتریشمان ناڕۆشنبیر هه‌ن كاری بنچینه‌ییان بڵاوكردنه‌وه‌ی بێئومێدی و ڕه‌شبینكردنی تاكه‌كانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، كه‌ من ناویان لێنانێم(كۆلكه‌ ڕۆشنبیر) چون (كۆلك) له‌ بنچینه‌دا دارێكی به‌رداری لاو و پڕ ژیان و جوله‌ بووه‌.

ئێمه‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئاستێك ده‌بێ‌ باوه‌ڕمان به‌وه‌ هه‌بێ‌ و ته‌نانه‌ت دانیش به‌وه‌ دابنێین كه‌ گه‌نده‌ڵی نه‌ك هه‌ر كایه‌ی ئابووری و سیاسی ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌ی ئێمه‌ی گرتۆته‌وه‌، به‌ڵكو كایه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری و په‌روه‌رده‌یی و ئه‌خلاقیشمان كلۆر یا باشتر وایه‌ بڵێین بۆگه‌ن بووه‌ به‌ گه‌نده‌ڵیه‌وه‌ و من لای خۆمه‌وه‌ بێزم ده‌بێته‌وه‌ و پێشموایه‌ كه‌مترین ڕایه‌ڵه‌ی په‌یوه‌ندی هه‌ن به‌ سیاسیه‌كانی ئه‌م هه‌رێمه‌وه‌ بمبه‌ستنه‌وه‌ كه‌ من تا ئێستا لێم ونن .

كه‌ یه‌كێك تووشی ده‌ردێك ده‌بێ‌ و پێیه‌وه‌ دیار ده‌بێ‌ و لای كه‌سانی تریش ده‌یدركێنێ‌، مانای ئه‌وه‌یه‌ ناڵه‌ ناڵیه‌تی و گیرۆده‌یه‌ به‌ ده‌ستیه‌وه‌ و ئاواتی ئه‌وه‌ ده‌خوازێ‌ هه‌رچی زووه‌ لێی ڕزگار بێ‌ و ئه‌م شعوره‌شی په‌یوه‌سته‌ به‌ په‌یبردن به‌ جه‌سته‌ و ڕێزگرتنیه‌وه‌.
كه‌ یه‌كێك كێشه‌یه‌ك یا نه‌خۆشیه‌كی ده‌روونی یه‌خه‌ی ده‌گرێ‌ و هه‌ست ده‌كا وه‌ك جاران نه‌ماوه‌ و ڕه‌فتاری هاوسه‌نگ نیه‌، كه‌ دركاندی و هه‌وڵی دا ئه‌و به‌ڵایه‌ی له‌كۆڵ بێته‌وه‌، ئه‌وا ئه‌و كه‌سه‌ وریا و هوشیاره‌ به‌ خۆیی و ئاستی زیان و قورسایی كێشه‌كه‌ ده‌زانێ‌ ، هه‌ر بۆیه‌ چه‌ندین هه‌نگاو له‌ چاره‌سه‌ر نزیكتر ده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام كه‌ سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی نه‌خۆش نیه‌ و هیچ كێشه‌یه‌كی له‌و جۆره‌ی نیه‌، ئه‌وا چاره‌سه‌ری دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌ و بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ و ڕه‌نگه‌ تا مردن قۆناغه‌كانی كێشه‌ و نه‌خۆشیه‌كه‌ی سه‌ختر بن و خۆیی و ده‌وروبه‌ره‌كه‌شی تووشی به‌ڵا بكا و له‌ لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ ئه‌و كه‌سه‌ په‌ی به‌ ده‌روونی خۆی نه‌بردووه‌ و Self Perception ی یا self awareness ی واته‌(په‌یبردن به‌ خود) ی له‌ ئاستێكی هه‌ره‌ نزمدایه‌.

كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ هه‌م جه‌سته‌ و هه‌میش ده‌روونی نه‌خۆشه‌، هه‌ردووكیانی له‌ بارێكی گه‌نده‌ڵ و په‌ككه‌وتووییدایه‌، به‌ڵام تا ئه‌و ئاسته‌ نیه‌ كه‌وتبێت و ئیدی تا ئه‌به‌د هه‌ڵنه‌ستێته‌وه‌.
تا ئه‌و ئاسته‌ نیه‌ گۆشه‌گیر بووبێت و نه‌كه‌وێته‌ ژێر باری چاره‌سه‌ر و ئومێدی به‌ چاكبوونه‌وه‌ بڕابێ‌ و هه‌ر هه‌وڵێك بۆ ده‌ربازبوون ڕه‌تكاته‌وه‌. ئومێد بڕان ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌سته‌ به‌ شكستهێنان له‌ دۆزینه‌وه‌ی مانا بۆ ژیان و دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌ چاره‌ی گونجاو بۆ كێشه‌ و قه‌یرانه‌ هه‌مه‌جۆره‌كان، به‌ڵام له‌ ڕوانگه‌ی خوێندنه‌وه‌ عه‌قلانی و زانستیه‌ هه‌مه‌ لایه‌نه‌كانه‌وه‌.

هه‌موو لایه‌كمان به‌ تاك و گرووپ و حزبی و ناحزبیه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر نه‌خۆشی و تلانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ده‌ست گه‌نده‌ڵیه‌وه‌ ده‌كه‌ین و به‌شێكی زۆریش كه‌ له‌ بنچینه‌دا هوشیارن به‌و نه‌خۆشیه‌ و پێشبینی مه‌ترسی و ده‌ره‌نجامه‌كانی ده‌كه‌ن و هیواخوازن تا ڕاده‌یه‌كی باش ساغ بینه‌وه‌ و بچینه‌وه‌ ئاستێكی ماقول له‌ درووستی جه‌سته‌یی و ده‌روونی، ئه‌و به‌شه‌ له‌ كه‌سه‌ هوشیاره‌كان پێیانوایه‌ ئومێد له‌ نێو ئه‌م بێسه‌روبه‌ریه‌دا هه‌ر ده‌بێ‌ چه‌كه‌ره‌ بكاته‌وه‌ و له‌ ڕاستیشدا كاری سه‌ره‌كی و ئینسانیی ڕۆشنبیری ڕاستگۆ و پاك و هاوسه‌نگ هاوسه‌نگیه‌ له‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر گه‌نده‌لی هه‌مه‌لایه‌نه‌ و دواتر به‌شداربوونی له‌ دۆزینه‌وه‌ی ده‌رچه‌ عه‌قلانیه‌كان جا به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێ‌ له‌ به‌شداریكردن، دوای ئه‌وه‌ ڕۆشنبیری حه‌قگۆ و حه‌قنووس هیچ كاتێك وه‌ك سیاسیه‌كانمان ده‌سه‌ڵاتی خۆی خراپ به‌كارنابا و نایخاته‌ خزمه‌ت به‌رژه‌وه‌ندیه‌ خودیه‌كانی خۆیه‌وه‌ نه‌وه‌كا وه‌ك ئه‌وان بخزێته‌ نێو عوساب و هه‌وه‌س و توخمه‌ی چێژبازیه‌وه‌.

ئه‌و هه‌وه‌سبازه‌ عوسابیانه‌ هه‌ر له‌ بنچینه‌وه‌ (بوونه‌وه‌ری نێو زێرابه‌كان*)ن و خۆشییان له‌و جۆره‌ قه‌ڵه‌و بوونه‌ به‌ نه‌خۆشی دێ‌ كه‌ سه‌ره‌نجام چۆنیان ده‌ست كه‌وتووه‌ ئاوا به‌ ساناییش له‌ده‌ستی ده‌ده‌ن، ئه‌م جۆره‌ له‌ گه‌نده‌ڵ، زینده‌وه‌ر به‌ڵێ‌ زینده‌وه‌ری سه‌ر لاشه‌ مردووه‌كان و كه‌لاكه‌ تاقه‌ت لێبڕاوه‌كانن و وه‌ك كرم و قالۆچه‌ و سیسركه‌ و ده‌عبای سه‌یر سه‌یر ژیانیان ته‌نها له‌سه‌ر بۆن و به‌رامی گه‌نده‌ڵیه‌ و هه‌رگیز نایانه‌وێ‌ بچنه‌ ژێر باری هه‌ر سیستمێكه‌وه‌ و پاشان به‌ كردار و گوفتاری خۆیان ڕۆڵی سه‌ره‌كیان هه‌بووه‌ له‌ نائومێد كردن و نائومێد هێشتنه‌وه‌ی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان.
با چیدی وێنه‌كه‌ ناشیرین نه‌كه‌م، نه‌یشێوێنم و بێمه‌وه‌ سه‌ر بابه‌تی (نائومێدكردن) و ڕۆڵی كه‌سانێكی زۆر له‌وانه‌ی ته‌نها عینوانی ڕۆشنبیریان له‌ ته‌له‌فزیۆن و ڕۆژنامه‌كان وه‌رگرتووه‌ و قه‌واره‌ی به‌شداریان له‌ گۆڕانكاریه‌ كولتووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌كادیمیه‌كان هیچ شایه‌دیه‌كی له‌م جۆریان بۆ نادا، چون له‌ بنچینه‌دا له‌ نێو خۆیاندا قه‌واره‌یان نه‌گرتووه‌ و ئه‌وان له‌ نێو قه‌واره‌ی حزب و گرووپ و كه‌سێتی دووه‌م و سێیه‌می خۆیاندا ده‌دوێن.

گرووپگه‌لی ئه‌م هه‌رزه‌ نووسه‌ر و ڕۆشنبیرانه‌ ته‌نها هاڕمۆنی قسه‌ و ساده‌ نووسین له‌و بابه‌ته‌ ئاشكرایانه‌دا ده‌دۆزنه‌وه‌ كه‌ به‌ڵگه‌ نه‌ویستن وه‌ك گه‌نده‌ڵی و دزی و خیانه‌ت و …..تاد، ئه‌وان ته‌نها ئه‌وه‌ی پێیه‌وه‌ ماندوو ده‌بن ترش و خوێ‌ كردنیانه‌ و دواتر به‌ ئاراسته‌ی نادیار ڕۆیشتن و به‌ ئاراسته‌ی تاریكی و ئاراسته‌ی ناشیرینی و ناڕێكی ئه‌گه‌ر عه‌قڵێكی پشكنه‌ری ورد و خه‌مخۆر و پاك و بێگه‌ردی له‌ پشت نه‌بێ‌ ئه‌وا ئاسان له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی گه‌نده‌ڵی و ناله‌باریدا ده‌خزێ‌ و هه‌ڵده‌خلیسكێ‌ و خلیسكانیش تا ئاستێكی زۆر كۆنتڕۆڵ له‌ده‌ست خاوه‌نه‌كه‌ی ده‌باته‌ ده‌ر.
به‌ناو ڕۆشنبیره‌كانی ئێمه‌، هه‌ڵبه‌ت ئه‌وانه‌ی هه‌میشه‌ خزیون و له‌ خلیسكانێكی به‌رده‌وامدان وه‌ك سیاسیه‌كانمان دنیایه‌ك گرێ‌ و گۆڵه‌ی سایكۆلۆژیان هه‌یه‌ و تا ئاستێكی زۆر پیاده‌ی ڕێچكه‌یه‌كی هه‌ڵه‌ی موماره‌سه‌كردنی ئه‌ركی ڕۆشنبیری و ده‌سه‌ڵاتی ڕۆشنبیرن و ئه‌وانیش به‌ جۆرێكی تر عوسابی و هه‌وه‌سبازن و چێژی بوون و به‌رده‌وامیان له‌ نائومێد كردن و دیسانه‌وه‌ نائومێد هێشتنه‌وه‌ی كه‌سه‌كانه‌، چێژیان له‌سه‌ر گریاندنی خه‌ڵك و كولاندنه‌وه‌ی برینه‌كانیانه‌، چێژیان له‌ سازكردنیانه‌ بۆ هێنانی ئه‌م خه‌ڵكه‌ عه‌وامه‌ كولتوور گه‌نده‌ڵه‌ بۆ به‌ره‌ی خۆیان تاوه‌كو شه‌ڕی به‌ره‌كه‌ی دیكه‌ی گه‌نده‌ڵیان پێبكه‌ن و سه‌ره‌نجام ئه‌وان له‌مبه‌ر به‌رزی ده‌كه‌نه‌وه‌ و ئه‌مانیش له‌م به‌ره‌ كه‌پسی ده‌كه‌ن.
من پێموایه‌ گه‌نده‌ڵی نه‌خۆشیه‌كی ئه‌خلاقیه‌ له‌ هه‌ناوی كولتووری ئێمه‌دا خانه‌خوێی هه‌میشه‌یی هه‌بووه‌ و بووه‌ته‌ نه‌خۆشیه‌كی درێژخایه‌نی ئه‌وتۆ كه‌ هه‌میشه‌ به‌ چاره‌سه‌ره‌ شۆك ئامێزه‌كان هۆشیان خستوینه‌ته‌وه‌ به‌ر. چاره‌ی به‌ شۆك هه‌ژاندوونی و بۆ ماوه‌یه‌ك هاتووینه‌ته‌وه‌ هۆش و ئه‌وه‌نده‌ی نه‌بردووه‌ كه‌وتووینه‌ته‌وه‌ نێو باری بێهۆشیه‌وه‌.

ڕۆشنبیری جیددی به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نابێ‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕۆشنبیری خۆی ته‌نها بۆ باڵابوونی خۆی به‌كاربێنێ‌ و هه‌ر كه‌ گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی ئه‌هریمه‌نه‌كه‌ی ناوی لێی ده‌وێ‌ ئیتر بحه‌سێته‌وه‌ و ئۆخه‌ی بكا. ڕۆشنبیر به‌رهه‌مهێن و وه‌به‌رهێنی ڕۆحی كۆمه‌ڵگه‌كانی ئه‌م زه‌مه‌نی ئێستای ته‌كنۆلۆژیای مه‌عریفه‌یه‌ و ناكرێ‌ هۆشی لای سنووره‌كانی گه‌نده‌ڵبوونی خۆی و گه‌نده‌ڵی به‌ گشتی ببڕێ‌، ئه‌و داهێنه‌ری به‌هاگه‌لێكه‌ و هه‌میشه‌ش له‌ هه‌ڵسووڕ و داسووڕی ئه‌م به‌هایانه‌ به‌ ئاگایه‌ و ناهێڵێ‌ بۆگه‌ن بكه‌ن و له‌ سنووره‌كانی پیرۆزی و گه‌نده‌ڵی نزیك بنه‌وه‌.

بێچاوێنی بین لای خۆمان ئه‌وه‌نده‌مان كه‌سی ساده‌ و ساده‌له‌وح وه‌ك ڕۆشنبیر ناساندوون وه‌ك ژماره‌ له‌ زۆر گه‌وره‌ وڵاتی دنیا زیاترمان له‌و كه‌ڵه‌ مرۆڤانه‌ هه‌ن!!، ئه‌گه‌ر بیانخه‌ینه‌ نێو كه‌شێكی ئه‌زموونكردنه‌وه‌ بڕوا ناكه‌م به‌قه‌د په‌نجه‌ی یه‌ك ده‌ستیان لێده‌رچێ‌.
ڕۆشنبیری جیددی كه‌سێكی زۆر ئاساییه‌، ته‌نها ئه‌وه‌نده‌یه‌ هوشیاره‌ له‌ سنووره‌كانی پاكی و ناپاكی و باشیش ده‌زانێ‌ به‌ چی ده‌بین به‌و ئینسانانه‌ی ژیان له‌ خۆشه‌ویستی و پاكی و ڕاستگۆیی و ئازادی و …..تاد یدا ده‌بینن. ڕۆشنبیر له‌ هیچ بڕگه‌یه‌كی زه‌مه‌ندا نابێته‌ ئایكۆنێكی پیرۆز و به‌ده‌ر له‌ هه‌ڵه‌، ئه‌و ته‌نها ئه‌وه‌نده‌یه‌ وریایه‌ له‌ خۆی و ئه‌و خوده‌ گه‌وره‌تره‌ی هه‌موومان به‌یه‌كه‌وه‌ به‌شدارین له‌ به‌ زیندوو هێشتنه‌وه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌، ئه‌و وریایه‌ له‌و نه‌خۆشیانه‌ی هێزمان لێده‌بڕن و دامانده‌وه‌شێنن، هوشیاره‌ له‌ هه‌موو ئه‌و ڤایرۆسانه‌ی گه‌نده‌ڵی ئه‌گه‌ر قه‌لاچۆیان نه‌كه‌ین قه‌لاچۆمان ده‌كه‌ن.
ئه‌و ئیش له‌سه‌ر ساغ هێشتنه‌وه‌ی عه‌قڵ ده‌كا بۆ ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ هوشیاریه‌كی عه‌قلانیانه‌وه‌ بجولێ‌ نه‌ك له‌ ژێر كاریگه‌ری هه‌ڵچوون و سۆزدا.

ئه‌گه‌ر ڕۆشنبیر گه‌نده‌ڵ بوو سیاسیه‌كان و ئه‌هلی بازاڕ هیچ گله‌ییه‌كیان لێناكرێ‌ چون له‌ بنچینه‌دا ئه‌وه‌ش ده‌دزن كه‌ ڕۆشنبیر هه‌یه‌تی و جگه‌ له‌وه‌ چیتری نیه‌ كه‌ مه‌عریفه‌كه‌یه‌تی و وه‌ك بیانوو و په‌ڵپ بۆ شاردنه‌وه‌ و پۆشینی كرێتی و گه‌نده‌ڵیه‌كانیان به‌كاری دێنن.
زۆر بوون له‌و ڕۆشنبیرانه‌ی له‌ مێژوودا بوونه‌ ڕێنیشانده‌ری گه‌وره‌ خوێنمژی گه‌وره‌ و هزر و مه‌عریفه‌یان بووه‌ چوارچێوه‌یه‌ك بۆ فاشیزم و نازیزم و چه‌ندین (یزم) ی تر.
زۆریشن له‌و به‌ناوڕۆشنبیرانه‌ لای خۆمان كه‌ ته‌نها ده‌نگن و دیبلۆماسیانه‌ و دواتر فاشیانه‌ ده‌م به‌ مایكی ته‌له‌فزیۆنه‌كانه‌وه‌ ده‌نێن و پیت و وشه‌ كرچ و كاڵه‌كانیشیان له‌سه‌ر كاغه‌ز و به‌ دیجیتاڵ ده‌نه‌خشێنن.
ئاخخخخخخخخخ له‌و ڕڕڕڕۆۆۆۆشنبیرانه‌
ئۆفففففففف له‌و هزر گه‌نیوانه‌

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 له‌ سه‌ر ریتمی ناونیشانی ڕۆمانێكی برای به‌ڕێزم جه‌بار جه‌مال غه‌ریبه‌.




به‌ بۆن كه‌وتنی نه‌ته‌وه‌یه‌ك له‌ ” بۆنی بنیاده‌م” ی جه‌لیل كاكه‌وه‌یس دا …. محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

ڕۆمانی ” بۆنی بنیاده‌م ” ی ڕۆمان و چیڕۆكنووسی به‌ناووده‌نگی كورد هاوڕێم ” جه‌لیل كاكه‌وه‌یس ” م خوێنده‌وه‌، چێژێكی ئه‌ده‌بی زۆرم لێ‌ وه‌رگرت. له‌وانه‌یه‌ ئه‌م چێژه‌ به‌ستراوه‌ی باش چنینی خه‌یاڵ و جوان داڕشتنی زمان و پاكی هاڕمۆنیای ڕوداوه‌كان و نزیكی ڕۆحی مه‌ولانا بێ‌ له‌ ڕۆحی من و مامۆستای گه‌وره‌ جه‌لیل كاكه‌وه‌یس.

ڕۆمانه‌كه‌ مانیفێستۆیه‌كه‌ بۆ لێبورده‌یی و هۆنینه‌وه‌یه‌كه‌ له‌ تووڕه‌یی و تابلۆیه‌كه‌ له‌ ڕه‌نگاڵه‌یی، كه‌ هه‌میشه‌ ده‌مانباته‌وه‌ سه‌ر جیاوازیه‌كان و ڕیتمه‌ سه‌رسامكه‌ره‌كانی ده‌نگ و ڕه‌نگه‌ جوداكان. مامۆستا جه‌لیل دۆنادۆنی ڕۆحی مه‌ولانا خالید بووه‌ و له‌ ژێر گوشاری نادادپه‌روه‌ری و ناشیرینی و تاڵی و تڕشی ئه‌م زه‌مه‌نه‌ی ئێمه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ زه‌مه‌نه‌كه‌ی مه‌ولانای نه‌قشه‌به‌ندی و هه‌موومان به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌باته‌ هیندوستانی فرچكگرتوو به‌ ڕۆحی بوزا بۆ خزمه‌ت شا عه‌بدوڵڵای نه‌قشبه‌ند به‌و مه‌رامه‌ی له‌ ڕۆحی ئه‌و بنۆشین و به‌ هۆشی ئه‌و ببینین و له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌و فێری ئێستاتیكای جیاوازیه‌كان و به‌زم و نه‌زمی ئاوازه‌كانی دڵ و ده‌روونه‌ پاكه‌كان بین.

له‌م سه‌فه‌ره‌یدا كاكه‌وه‌یس له‌ خزمه‌ت مه‌ولانا خالید بۆ ماوه‌ی چوار مانگ خه‌ڵوه‌تی هه‌ڵبژارد و من لای خۆمه‌وه‌ حه‌زم ده‌كرد منیشی له‌گه‌ڵ بوام به‌ڵكو نه‌مهێشتبا ئه‌م چوار مانگه‌ی به‌س بێ‌ و هه‌ر نه‌بوا به‌یه‌كه‌وه‌ زیاترمان له‌ ڕۆحی مه‌ولانا نۆشیبایه‌. زه‌مه‌نی كاكه‌وه‌یس له‌م ڕۆمانه‌دا سه‌ره‌تا هێواشه‌ تا به‌ هاوڕێیه‌تی مه‌ولانا ده‌گاته‌ هیند و پاشان له‌ گه‌ڕانه‌وه‌یاندا كه‌مێ‌ خێرایی زیاد ده‌كا و له‌وانه‌شه‌ ئه‌م خێراییه‌ زیاتر له‌ نه‌ستی كاكه‌وه‌یسه‌وه‌ په‌یوه‌ست بێ‌ به‌ زووتر گه‌یشتنه‌وه‌ نیشتمان بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر به‌ته‌نها ئه‌وه‌ی له‌م گه‌شته‌ ڕۆحانیه‌ چنیویه‌ته‌وه‌ به‌ته‌نها نه‌یخوا و به‌شی هه‌موو ئه‌وانه‌ی لێ‌ بدا كه‌ وه‌ك ئه‌و تینووی به‌رزبوونه‌وه‌یه‌كی وه‌جد ئامێزن بۆ سه‌ری سه‌ره‌وه‌ و وه‌ك ئه‌و ئومێدی هاتنه‌ ئارای هه‌موو ئاواته‌كان ده‌كه‌ن و ئاره‌زووی نیشتنه‌وه‌ی ڕقه‌ ئه‌ستووره‌كانی وڵاتخۆركه‌كان ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌ هۆشێكی مه‌ولانایی و به‌ ڕۆحێكی شاهانه‌، ئه‌مما شاهانه‌ی سۆفیانه‌ بێنه‌وه‌ ئاستی خه‌ڵكه‌كه‌ی خۆیان و چیتر له‌ لووتكه‌ی چیاكانی سامانه‌وه‌ سه‌یری ئینسانه‌ ئاساییه‌كان نه‌كه‌ن.
زمانی مامۆستا جه‌لیل له‌ “بۆنی بنیاده‌م” دا له‌وپه‌ڕی جوانی و شیرینیه‌تی، وشه‌سازیه‌كی شاره‌زایانه‌ی تیایه‌ و بێ‌ گرێ‌ و گۆڵه‌ و ئاوازی ریتمه‌ زمانه‌وانیه‌كه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌مانبات و نامانوه‌ستێنێ‌.
ته‌كنیكی به‌كارهاتوو شێوازێكی هونه‌ریانه‌ی پێوه‌ دیاره‌ و گێڕانه‌وه‌ی نه‌خستۆته‌ ئه‌ستۆی تاكه‌ گێڕه‌ره‌وه‌یه‌ك و گرنگ له‌م ڕۆمانه‌دا ئه‌وه‌یه‌ دوو یادگه‌ یه‌كێكیان زیندوو و ئه‌وه‌ی تریان نوسراو له‌ نێو ده‌فته‌ره‌كه‌ی میرزا فه‌تۆ تێكه‌ڵی یه‌كتر ده‌بن و بوونه‌وه‌ره‌كانی نێویان تا دوا ساتی ڕووداوه‌كان هاوڕێی یه‌كترن.

یه‌كێتی زه‌مه‌ن به‌ هه‌ستیاری سیناریزه‌ كراوه‌ و كاكه‌وه‌یس ژیرانه‌ توانیویه‌تی دوو زه‌مه‌نی دوور له‌ یه‌كتر كه‌ دوو سه‌ده‌ی جیاوازن بخاته‌وه‌ نێو یادگه‌ی كورده‌واری، و ئه‌وه‌شمان بیرده‌خاته‌وه‌ كه‌ حه‌یف زه‌مه‌ن بۆ له‌وێ‌ ڕۆژێوه‌ هیچی نه‌هاتۆته‌ سه‌ر و ئه‌وه‌تا دنیا له‌م دوو سه‌ده‌یه‌دا گۆڕا كه‌چی ئێمه‌ مانان و سه‌رداره‌كانمان هه‌ر له‌م به‌ر و ئه‌وبه‌ر و ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌رین و تۆزقاڵێ‌ هزرمان له‌ میزاج جیانه‌كرده‌وه‌ و هه‌رده‌م كۆیله‌ی شادیه‌ ساته‌وه‌خته‌كان بووین و نه‌مانتوانی شادی بۆ هه‌موو كاتێك درێژه‌ پێبده‌ین و وه‌ك یه‌ك بیبه‌شینه‌وه‌.
كاراكته‌ره‌كانی نێو ڕۆمانه‌كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان كه‌سه‌كانی سه‌رده‌مه‌كانی خۆیانن، بینین و هه‌ڵبژاردنه‌كانی كاكه‌وه‌یس له‌ ڕووی سینۆگرافیشه‌وه‌ وریایانه‌یه‌ و ئه‌و توانیویه‌تی كه‌ره‌سته‌ی دیمه‌نه‌كانی ڕووداوه‌كانی نێو ڕۆمان به‌ باشی و لێزانانه‌ بدۆزێته‌وه‌ و بیانخاته‌وه‌ شوێنی خۆیان، هوشیاری به‌ سازكردنی سینۆگرافیانه‌ی دیمه‌نه‌كان هۆشێكی ده‌رهێنه‌رانه‌ی ده‌وێ‌ و بێ‌ ئه‌م توخمه‌ زه‌مه‌نه‌كان ناناسینه‌وه‌.
جه‌لیل كاكه‌وه‌یس له‌م ڕۆمانه‌یدا هه‌موومان ده‌خاته‌ نێو سرووتگه‌لی سۆفیانه‌وه‌ و به‌ رۆحه‌ ناسك و دڵه‌ ڕووناكه‌كه‌ی خۆی داوای ڕووناكایی بۆ هه‌موو ئه‌و دڵانه‌ ده‌كا كه‌ ڕه‌شهه‌ڵگه‌ڕاون و ترووسكاییه‌ك له‌ گه‌شانه‌وه‌یان تیا نه‌ماوه‌، چون چیدی به‌رگه‌ی ئه‌م وه‌ستانه‌ زه‌مه‌نیه‌ ناگرین، زه‌مه‌نی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ زۆر دوور و له‌ مێژه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات یاخود جوانتره‌ بڵێین بۆ زۆر دوور ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام ساته‌وه‌خته‌كانی ئێستا كه‌ لێیانه‌وه‌ ده‌چینه‌وه‌ خزمه‌ت مه‌ولانا خالید، لای كاكه‌وه‌یس هه‌مان زه‌مه‌نه‌ و ئه‌مه‌ش ڕێك ئه‌و زه‌مه‌نه‌ میتۆلۆژیه‌یه‌ كه‌ داریوشی شایگان له‌ كتێبی” بته‌ زه‌ینیه‌كان و یاده‌وه‌ریه‌ ئه‌زه‌لیه‌كان” باسی ده‌كا و به‌و بازنه‌یه‌ی ده‌چوێنێ‌ كه‌ له‌ هه‌ر كوێیه‌كیه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌ی ده‌گه‌ڕێیته‌وه‌ هه‌مان خاڵ. زه‌مه‌نی میتۆلۆژی له‌م ڕۆمانه‌دا زه‌مه‌نی ڕوودانی هه‌رچی ڕووداوی نێو ڕۆمانه‌كه‌یه‌ و هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ ئه‌و به‌د به‌ختیه‌ی مه‌ولانا وێڵی زه‌مه‌نێكی تر ده‌كا بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موومان تیایدا وه‌ك یه‌ك ده‌رنه‌كه‌وینه‌وه‌.

كاكه‌وه‌یس ده‌یه‌وێ‌ زه‌مه‌نی كوردی بۆ زه‌مه‌نه‌ باشلاریه‌كه‌ وه‌رگێڕێ‌ و هه‌ر ئه‌ڵقه‌یه‌كی بۆ ئه‌وه‌ی تر ببێ‌ به‌ هێز و ئینێرژی و تیایدا تین و تاقه‌ت بۆ چالاكیه‌كانی نێو ئه‌ڵقه‌ له‌ دوایه‌كه‌كان كۆكاته‌وه‌ و جیاوازی زه‌مه‌نه‌كان به‌ جودایی چالاكیه‌ ئینسانیه‌كانه‌وه‌ بناسرێنه‌وه‌. ئه‌و سۆفیانه‌ وشه‌ و قه‌ڵه‌م و كاغه‌زی خۆش ده‌وێ‌ و كه‌ ده‌شیانڕازێنێته‌وه‌ تێكست ده‌خه‌نه‌ سه‌ما و له‌گه‌ڵیشیدا خوێنه‌ر به‌ سه‌ماوه‌ له‌سه‌ر ئاوازی ڕووداوه‌كان به‌ستراوه‌ی زنجیره‌یه‌كی یاده‌وه‌ری و به‌سه‌رهاته‌كان ده‌كا تا ئه‌و ده‌مه‌ی به‌ حه‌مده‌له‌یه‌ك خۆی ده‌حه‌سێنێته‌وه‌.
ده‌ستخۆشی له‌ برای گه‌وره‌ و هاوڕێی هه‌ره‌ پاك و بێگه‌ردم ڕۆماننووسی گه‌وره‌ جه‌لیل كاكه‌وه‌یس ده‌كه‌م، به‌ ڕاستی ” بۆنی بنیاده‌م ” هه‌مان بۆنی ڕۆمانه‌ جیهانیه‌كانی لێده‌هات و تام و چێژیشی له‌وان كه‌متر نه‌بوو.




گه‌مه‌ سیمبولیكیه‌كان ….. محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

له‌ دنیای كۆلاژی ـ گه‌مه‌ شاراوه‌كانی باـ ی نه‌ژادی عه‌زیز سورمێدا

هه‌ر تابلۆیه‌ك خه‌ونێكه‌ و له‌ حه‌زێك یا ئاره‌زوویه‌ك یا ئومێدێك یا پاڵنه‌رێك چ غه‌ریزی چ كۆمه‌ڵایه‌تی چ سایكۆلۆژی كه‌وتۆته‌وه‌، ورده‌كاریه‌كی سیمبولیكی ناوه‌ ناوه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ گونجاو و ناوه‌ ناوه‌ش ئاڵۆز، هێما و ئاماژه‌كان به‌ ئاسانی نامانبه‌نه‌ سه‌ر ئه‌و وێنه‌ ڕاسته‌قینانه‌ی له‌ ده‌روونی نه‌ژادی عه‌زیز سورمێ‌ هه‌ن، ئه‌مه‌ بۆ بینه‌ر ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نیه‌ و ته‌نانه‌ت ڕه‌خنه‌ش ئه‌و مافه‌ی نیه‌ پشكنه‌رانه‌ هه‌ر ده‌بێ‌ ئه‌م وێنه‌ زه‌ینیانه‌ی هونه‌رمه‌ند سه‌ر له‌ نوێ‌ بكێشێته‌وه‌.
ئه‌وه‌ی گرنگه‌ هه‌ستی هه‌ر بینه‌رێكه‌ ڕاستگۆیانه‌ و ورد هێماكان بگوازێته‌وه‌ ده‌زگه‌ی هۆشی خۆی و له‌وێدا ئه‌وه‌ی درووستی ده‌كا وێنه‌یه‌كی دیكه‌ بێ‌، فیگه‌ره‌كان له‌وێدا به‌یه‌كه‌وه‌ مانایه‌كی هونه‌ری بده‌نێ‌ و كۆتایی به‌ سه‌رسامی و ئه‌وق ماویه‌كه‌ی بێنن.
هونه‌ری كۆلاژ له‌نێو كایه‌ی شێوه‌كاری كوردیدا ئه‌وه‌نده‌ به‌ر بڵاو نیه‌ و زۆر نین ئه‌وانه‌ی له‌ نێویدان، نه‌ژادی عه‌زیز سورمێ‌ هێمنانه‌ و له‌ مێژه‌ له‌و بواره‌ چالاكه‌ و له‌و پێشانگه‌یه‌دا كه‌ ئێستا 16 تا 21 ی 4 له‌ هۆڵی میدیا كراوه‌ته‌وه‌ تێیگه‌یاندین كه‌ شته‌ له‌یه‌كتر جوداكان و به‌یه‌كه‌وه‌ نه‌هاتووه‌كانیش بۆیان هه‌یه‌ له‌ فۆڕمی تازه‌دا شتی دیكه‌ و وێنه‌ی دیكه‌ و ئینجا مانای تازه‌یان لێ‌ به‌رهه‌م بێت.

نه‌ژاد له‌م كۆ به‌رهه‌مه‌یدا وردبوونه‌وه‌ و نه‌سه‌قیه‌تێكی باڵای نیشانداین و ئه‌وه‌ی بۆ من جێی بایه‌خ بوو هێڵه‌ هزری و ڕوانگه‌ مه‌عریفیه‌كه‌ی ئه‌و بوو كه‌ ده‌مویست له‌ فیگه‌ر و سیمبوله‌كانه‌وه‌ ئاشنای بم و تا ئه‌و ئاسته‌ توانیم په‌ی به‌وه‌ به‌رم كه‌ كاك نه‌ژاد له‌و كارانه‌یدا زۆر به‌ سه‌لیقه‌یه‌كی جوان له‌سه‌ر ڕاسته‌ هێڵێك ڕۆیشتووه‌ و خودی هونه‌ری خۆی جا چ دنیا تاریكه‌كه‌ی نه‌ستی چ به‌شه‌ ڕوناكه‌كه‌ی ژیرانه‌ له‌ جوانكاریه‌كی سیمبولیكی له‌ چوارچێوه‌ گرتووه‌.
تابلۆكان زۆر قوڵ له‌گه‌ڵ خۆیان شۆڕمانده‌كه‌نه‌وه‌ نێو دنیایه‌كی تاریك له‌هه‌ر یه‌كێكماندا، هه‌ر سیمبوله‌ی بۆ هه‌رێمێكی نه‌ست ده‌ستمان ده‌گرێت و له‌وێ‌ وازمان لێناهێنێ‌ و یه‌كسه‌ر ته‌سلیم به‌ سیمبولێكی ترمان ده‌كا بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ره‌نجام بمانباته‌ ئه‌و قوڵاییانه‌ی له‌وێدا بیرۆكه‌كان خه‌سته‌ و ماندوو كه‌وتوون و نه‌یانتوانیوه‌ سه‌راو كه‌ون نه‌بادا بوونه‌ فیزیكی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانمان له‌به‌ین بچن، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌م خوده‌ ماندو و خه‌سته‌یه‌ سیمبولگه‌لێكی كردۆته‌ نماینده‌ی خۆی بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دنیای به‌رجه‌ست و به‌رهه‌ستدا ڕۆڵی ئه‌و نمایش بكه‌ن و كه‌س كه‌ لێره‌دا نه‌ژاده‌ وه‌ك دیارده‌یه‌كی ئینسانی گونجاو له‌گه‌ڵ ترادیسیۆن بگێڕنه‌وه‌.

ئه‌م هونه‌ری كۆلاژه‌ی نه‌ژادی عه‌زیز سورمێ‌ گونجانێك له‌ نه‌گونجاو دێنێته‌ ئارا، یا باشتر وایه‌ بڵێین نه‌گونجاوه‌كانی ئه‌م دنیایه‌ كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی نه‌سه‌قیه‌تی سیستم و ئۆرده‌ری ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی ئینسانی كه‌وتوونه‌ته‌ ژه‌نینی ناخۆشترین ئاواز بۆ ژیان ڕێك ده‌خاته‌وه‌، به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌ی جوداكان به‌رده‌وام بوون نیه‌ له‌سه‌ر پیرۆزكردنی ترازان به‌قه‌د ئه‌وه‌ی ڕه‌خساندنی كه‌شێكی ئێستاتیكیه‌ بۆ جوانبینینێك كه‌ هه‌میشه‌ له‌ جوداكانه‌وه‌ ئه‌م جوانیه‌ فه‌راهه‌مه‌.
كارڵ گۆستاف یۆنگی سایكۆلۆژیست و میتۆلۆژیست هه‌میشه‌ خه‌ونه‌كانی خۆی ده‌نووسیه‌وه‌ و له‌ سكێچێكی شێوه‌كاریدا ده‌ینه‌خشاندن و جاریواهه‌بوو له‌ په‌یكه‌رێكدا سیمبولیزه‌ی ده‌كردن، ئه‌و به‌و جۆره‌ دیارده‌ هونه‌ریه‌ سایكۆمیتۆلۆژیانه‌ی ده‌وت ـ ماندالا ـ له‌و وێنه‌ ماندالاییانه‌دا بۆ سیمبوله‌ سه‌ره‌تاكانی هزری یه‌كه‌م مرۆڤ و یه‌كه‌م كه‌سێتی و یه‌كه‌م خه‌ون ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، ئه‌و پێیوابوو هه‌ر كه‌سه‌ به‌ جۆرێك سیمبولیزه‌ی خه‌ون و زینده‌ خه‌ونه‌كانی ده‌كات و هه‌ر سیمبوله‌ش له‌ خه‌ونه‌كانیاندا بۆ هه‌ر یه‌كێك مانایه‌كی هه‌یه‌ و ڕاسته‌وخۆ یا ناڕاسته‌وخۆ به‌ نه‌ستی مێژووییدا شۆڕیده‌كاته‌وه‌ و ده‌یباته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و یه‌كه‌م فیگه‌ره‌ی كه‌ یه‌كه‌م مانای دراوه‌تێ‌.

له‌ تابلۆكانی سورمێدا ئه‌و ئاگری مه‌عریفه‌یه‌ی بڕۆمیسیۆس بۆ هه‌موومان له‌ هیفاستۆسی دزی تا پێی گه‌رم دابێین و له‌ قه‌سرین ڕزگارمان بێ‌ زۆر به‌ ده‌ركه‌وتوویی دیاره‌، ئه‌م ئاگره‌ هه‌ر ئه‌وه‌ نیه‌ خۆمانی له‌به‌ر گه‌رم ده‌كه‌ینه‌وه‌ و خواردنی پێ‌ ساز ده‌كه‌ین و ده‌مانسووتێنێ‌ و گۆشه‌یه‌ك له‌ بوونمان پێكده‌هێنێ‌، به‌ڵكو ئاگر بووه‌ته‌ به‌شێك له‌ پێكهاته‌ی كیمیكیمان و ئه‌م كیمیاگه‌ریه‌ی ئاگر ناوه‌ ناوه‌ به‌ر ده‌بێته‌ بیۆلۆژیای جه‌سته‌ و له‌وێشه‌وه‌ به‌ره‌و ڕۆح به‌رز ده‌بێته‌وه‌ و له‌ وێدا له‌ ئۆرگازمێكی ڕۆحیدا ئه‌و شادمانیه‌ی ئاگر ده‌مانخاته‌ به‌هه‌شتێكی ئه‌به‌دیه‌وه‌.
ئاگره‌كه‌ی بڕۆمیسیۆس له‌ چاو و گه‌رده‌ن و گۆزنگ و قه‌دی دار و په‌یژه‌ و كۆمه‌ڵێك ئیكسسواری دیكه‌ تروسكایی و گه‌رمیه‌كه‌ی هه‌ست پێده‌كرێ‌ و له‌ كۆتاییدا گه‌شته‌ ئاگرینه‌كه‌ی سورمێ‌ هه‌موومان ده‌باته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و كانیاوه‌ی هه‌ر له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م ده‌متێنانی شلوێمان كرد و تا ئێستاشی له‌گه‌ڵ دابێ‌ هه‌موومان هه‌ر له‌و ئاوه‌ شلوێیه‌ هه‌ڵدێنجین و له‌وساشه‌وه‌ پۆخڵه‌واتی سه‌یر سه‌یر ده‌كه‌ینه‌ خۆراكی ئاگر و هه‌ر بۆیه‌ش بۆسۆكه‌ی تاوه‌كو ئێستا هه‌ر بۆكروزی زه‌مه‌نه‌ سه‌ره‌تاكانی مرۆڤی لێدێت.

بڕۆمیسیۆس به‌ ئاگر سه‌رچاوه‌كانی مه‌عریفه‌ی بۆ مرۆڤێك دابینكرد كه‌ زیۆس هه‌رگیز نه‌یده‌ویست كه‌سه‌كان له‌ ئاژه‌ڵ تێیپه‌ڕێنن، نه‌وه‌كا ڕۆژگارێك دابێ‌ چاویان بكه‌وێته‌ سه‌ر ناز و نیعمه‌ته‌كانی زیۆس و دواتر له‌ سیناریۆی جیاجیادا لێیهه‌ڵگه‌ڕێنه‌وه‌.
ئه‌وه‌ی نه‌ژاد نیشانمان ده‌دا له‌ تێگه‌یشتنی من بۆ هه‌موو سیمبولیزه‌كردنه‌كانیدا دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و ئاگره‌یه‌ كه‌ دوای به‌خششه‌كه‌ی بڕۆمیسیۆس سه‌ر له‌نوێ‌ لێمان دزرایه‌وه‌، دزرانێك تا ئێستا هه‌ر به‌ دزیه‌وه‌ كه‌سه‌كان له‌ چوارچێوه‌ی هه‌ر كه‌لچه‌رێك به‌ گه‌رماییه‌كه‌ی بڕی خۆیان ده‌شكێنن، دزرانی ئاگر دزینی تواناكانی مه‌عریفه‌ و بیركردنه‌وه‌ و عه‌قلانیه‌ت بوون، دزه‌كردنی نه‌ژادی عه‌زیز سورمێ‌ له‌ ڕێگه‌ی سیمبولی سه‌ر سه‌یر به‌ قاچاخه‌ ڕێی سه‌یر سه‌یر ده‌یباته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و سه‌رچاوانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌مێك له‌ هه‌ڵله‌رزینه‌كانی خۆی ئارامكاته‌وه‌، جا ئه‌م گه‌شته‌ به‌ ئاگاییه‌وه‌ بێ‌ یا بێئاگا گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و ڕاستگۆیانه‌ و هونه‌ریانه‌ له‌ كه‌رنه‌ڤاڵێكی سیمبولیكیدا به‌شێك له‌و تاریكستانه‌مان بۆ ڕووناكده‌كاته‌وه‌.




سكیزۆفرینیای عه‌قڵ….سكیزۆفرینیای زمان … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

زمان، دووه‌م نیشانه‌یه‌ له‌ ده‌یان نیشانه‌ له‌ مرۆڤدا شوناسی كولتووری و نه‌ته‌وه‌یی كه‌سه‌كانی پێ‌ ده‌رده‌كه‌وێ‌، یه‌كه‌میان جل و به‌رگ و شێوه‌ی نه‌خشاندن و سازانیه‌تی و ئه‌وه‌ی تریشیان زمانه‌. یه‌كه‌میان هێمایه‌كی ماددی بینراوه‌ و ده‌كرێ‌ كه‌سانێك بیپۆشن له‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ نه‌بن و دووه‌میشیان هێمایه‌كی به‌رهه‌ست و ئه‌بستراكته‌ و ده‌كرێ‌ كه‌سانێك پێی بدوێن كه‌ دیسانه‌وه‌ سه‌ر به‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ نه‌بن.

جله‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان لای زۆربه‌ی نه‌ته‌وه‌كان ته‌نها بونه‌ته‌ میراتێك له‌ نێو كه‌له‌پوور و ناوه‌ ناوه‌ كه‌س و گرووپه‌كان بۆ ساتگه‌لێك ده‌چنه‌وه‌ ئه‌و قالبه‌ و وه‌ك وێنه‌ی باوانیان ده‌رده‌كه‌ونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ڕه‌نگه‌ وه‌ك یۆنگ ده‌ڵێ‌ په‌یوه‌ست بێ‌ به‌و نموونه‌ یه‌كه‌مه‌ architype ی له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌موومان له‌وه‌وه‌ ئه‌م میراته‌مان بۆ ماوه‌ته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ له‌مڕۆدا ته‌نها ئه‌و نه‌ته‌وه‌ و گرووپانه‌ هه‌میشه‌ به‌ جله‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیانه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌ون و لێیدانابڕێن كه‌ خۆیان به‌ پارێزه‌ری كولتوور و كه‌له‌پوور ده‌زانن و له‌ ترسی ونبوون یا تاوانه‌وه‌یان له‌ به‌رانبه‌ر بژارده‌ مۆدێرنه‌كان له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی عه‌قڵ بكه‌نه‌ قه‌ڵغان به‌ جلوبه‌رگ خۆیان له‌ كاریگه‌ریه‌ خودبڕه‌كان ده‌پارێزن.

ئه‌وه‌ی من لێره‌دا قسه‌م له‌سه‌ریه‌تی لایه‌نه‌ لۆژیكیه‌كه‌یه‌ له‌ شیكردنه‌وه‌ و ڕاسته‌وخۆ ئه‌و ناساندنه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌وانه‌ی سرووشتیانه‌ ئه‌و هێمایانه‌ ده‌یانبه‌نه‌وه‌ سه‌ر نه‌ته‌وه‌ یا گرووپه‌ ئیتنیكیه‌كانیان و زمانیش وه‌ك ده‌ركه‌وتێكی سرووشتی هه‌روه‌ك چۆمسكی ده‌ڵێ‌ خۆڕسكانه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ به‌ڵام له‌ مرۆڤدا ده‌ركه‌وتووه‌ و په‌یوه‌ستی بنه‌مایه‌كی فیزیۆلۆژی و فسیۆلۆژیشه‌ و له‌سه‌ر ئه‌م ئاماده‌باشیه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دا كه‌ له‌ ڕووی ژینیتیكیه‌وه‌ بۆی ساز بووه‌، مه‌گه‌ر نا ئه‌م دیارده‌ ئینسانیه‌مان لێ‌ وه‌ده‌ر نه‌كه‌وت.

واز له‌ جل و به‌رگ و پۆشاك دێنم و هه‌ر له‌سه‌ر زمان قسه‌ ده‌كه‌م، زمان بۆ ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ شتی پێ‌ په‌یبه‌رین و بناسین و هۆشمانی پێ‌ دامه‌زرێنین، بۆ ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ مانای پێ‌ بده‌ینه‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤ هه‌ن یا ده‌بزوون. ژیان هه‌روه‌ك فڕۆید ده‌یووت پێویستی به‌ “بیر”ێكی به‌هێزه‌، ئه‌م بیره‌ لای فڕانكل بووه‌ته‌ “مانا” بۆ ژیان. ته‌نها مرۆڤه‌ هه‌ست به‌ ژیانی خۆی ده‌كا و ده‌شزانێ‌ چۆن سه‌ره‌تای هه‌یه‌ ئاوه‌هاش كۆتایی به‌ ژیانی دێت، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و ژیانه‌ی ده‌یژیێ‌، ئه‌گه‌ر به‌ ماناوه‌ نه‌یباته‌ سه‌ر له‌ خودی ڕه‌سه‌نی خۆی داده‌بڕێ‌ و تا ماوه‌ به‌ خودێكی ساخته‌وه‌ ده‌گوزه‌رێنێ‌.

ماناكان له‌ زماندا هێما وه‌رده‌گرن و ده‌پارێزرێن و ورده‌ ورده‌ گه‌شه‌ ده‌كه‌ن، له‌ زماندا هزر وه‌رده‌گێردرێته‌ سه‌ر وشه‌ و ده‌نگ و سیمبولیزه‌ ده‌بێ‌. زمان دنیایه‌كی تره‌ له‌ نێو ئه‌و دنیایه‌ی تیایداین، كه‌ وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی بیۆلۆژیكی له‌ دایك ده‌بین دێینه‌ (دنیای یه‌كه‌م) كه‌ ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌یه‌، كه‌ زمانیش ده‌گرین ده‌چینه‌ دنیایه‌كه‌ی تر و ئه‌گه‌ر هوشیارانه‌ ڕۆڵی بوونێكی عاقڵانه‌ی تیادا پیاده‌ نه‌كه‌ین ئه‌وا ناتوانین ئه‌م دنیا ئه‌بستراكته‌ جوان بسازێنین و بناغه‌ و ڕێساكانیشی به‌ له‌رزۆكی ئه‌ولا و ئه‌ملا ده‌كه‌ن.

له‌رزۆكیی زمان په‌یوه‌سته‌ به‌ له‌رزۆكیی عه‌قڵه‌وه‌، عه‌قڵی چالاك زمانی چالاك دێنێته‌ به‌رهه‌م، عه‌قڵی زیندوو زمانی زیندوو درووست ده‌كا، عه‌قڵی به‌هێز زمانی به‌هێز دێنێته‌ ئارا و دواتر (هێزی زمان) كولتووری به‌هێز له‌ خۆیدا ده‌باته‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی و سنووره‌كانی فراوان ده‌كا، هه‌روه‌ك چۆن زمانه‌كانی ئینگلیزی و فه‌ره‌نسی و ئیسپانی و رووسی و عه‌ره‌بی و فارسی و ئه‌ڵمانی و…….تا ئه‌و ئاسته‌ی ئێستایان فراوان بوون.
زۆر جار فراوانبوونی زمان په‌یوه‌ست بووه‌ به‌و هێز و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی له‌ داگیركاریه‌وه‌ كه‌وتوونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام خۆ داگیركاریش ئه‌گه‌ر جۆرێكی دیاری شه‌ڕانگێزی بووه‌، ئه‌وا عه‌قلێكی شه‌ڕانگێز و فراوانخواز به‌ڕێوه‌یبردووه‌، مه‌رجیش نه‌بووه‌ ئه‌م ئاسته‌ له‌ فراوانبوون به‌ پێوه‌ره‌ عه‌قلانیه‌ ئینسانیه‌كانی ئه‌م دوادواییه‌ گونجاو بووبن، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ به‌شێك بووه‌ له‌ گه‌شه‌ی مێژوویی مرۆڤایه‌تی و له‌مڕۆدا پێوه‌ره‌كانی هێز و عه‌قلانیه‌ت به‌ستراوه‌ی نۆڕم و ستانداردی ترن.

له‌ زمانی كوردی خۆماندا دنیایه‌ك ڕێچكه‌ ده‌دۆزینه‌وه‌ ده‌مانبه‌نه‌وه‌ سه‌ر سه‌رچاوه‌كانی لاوازی عه‌قلی كوردی، هه‌ر له‌ به‌ڕێوه‌چوونی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری و سیاسی و ئابووریه‌وه‌ بگره‌ له‌ سه‌رده‌مه‌ هه‌ره‌ كۆنه‌كان و ئۆرگانیزه‌بوونه‌ شڕ و شه‌پڕێوه‌كانه‌وه‌، تاوه‌كو دۆخه‌ ناتۆكمه‌ و له‌رزۆكه‌كانی وا بۆ سه‌ده‌یه‌ك ده‌چێ‌ تێیان كه‌وتووین.
له‌ مێژووی خۆماندا چون په‌رته‌وازه‌یی به‌ ژیانی فه‌رهه‌نگیمانه‌وه‌ دیاربووه‌ و نه‌مانتوانیوه‌ به‌سه‌ر كۆسپه‌ جوگرافی و تۆبۆگرافیه‌كان زاڵبین و جه‌سته‌یه‌كی كولتووری له‌سه‌ر زه‌مینێكی به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستراو سازكه‌ین، ئاوه‌هاش زمانه‌كه‌مان له‌ دۆخی دابڕانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی چه‌قیوه‌ و نه‌یتوانیوه‌ له‌ شێوه‌یه‌كی ستانداردی نه‌ته‌وه‌ییدا خۆی به‌ دنیای ده‌ره‌وه‌ بناسێنێ‌.

ده‌ركه‌وتنی زمان به‌م شێوه‌ نایه‌كگرتووه‌ له‌ ئه‌ستۆی خۆی نیه‌، زمان هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی پێكراوه‌ خۆی له‌ له‌ناوچوون بپارێزێ‌ و ئه‌و هێزه‌ سرووشتیه‌ی هه‌یبووه‌ پاراستوویه‌تی و ئه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ و ئۆرگانه‌كانیه‌تی نه‌یانتوانیوه‌ به‌ ئه‌ركی نه‌ته‌وه‌یی و به‌ر له‌وه‌ش عه‌قلانی و ئینسانی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌خلاقی خۆیان هه‌ستن و ئه‌م توخمه‌ سه‌ره‌كیه‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ مه‌رجه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كانی نه‌ته‌وه‌بوون و نیشتمانسازكردن و به‌ كۆمه‌ڵگه‌ بوون له‌ خۆیاندا پته‌و بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌و مه‌رجه‌ هه‌نگاوی درێژتر نرابان له‌ پێناو پێكه‌وه‌نانی ژیانێكی مانادارتر له‌ چوارچێوه‌ی قه‌واره‌یه‌كی سیاسی وه‌ك هه‌ر یه‌ك له‌و قه‌وارانه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ دنیادا له‌ چوارچێوه‌ی سیاسی و ئه‌تنیكی و كۆمه‌ڵگه‌یی ئاخنراون.
مه‌رجی زمان له‌ نێوان سێ‌ مه‌رجی دیكه‌ بۆ پێكهاتنی گه‌ل و نیشتمان له‌ هه‌موویان به‌ هێزتره‌ و نه‌ته‌وه‌ هه‌بووه‌ ته‌نها به‌و مه‌رجه‌ توانیویه‌تی خۆی له‌ قالبی وڵات بخزێنێ‌ و قه‌واره‌ بۆ خۆی درووست بكا و مه‌رجه‌كانی تری وه‌ك خاك و مێژووی ئه‌وه‌نده‌ پته‌و نه‌بوون.

ئه‌مانه‌ ڕاستی تاڵی مێژوویین و ئه‌و مانایه‌ش ناگه‌یه‌نن كه‌ ئیدی كێشه‌كه‌ مادام مێژووییه‌ و له‌ مێژه‌ ڕیشه‌ی داكوتاوه‌ ئیدی هه‌روا ده‌مێنێته‌وه‌ و رووی به‌ره‌و چاكیی نیه‌. ئه‌گه‌ر نه‌ته‌وه‌ بوونێكی سرووشتی بووه‌ و په‌یوه‌ست بووه‌ به‌ دابه‌شكاریه‌ كولتووریه‌كانی دنیا، ئه‌وا (گه‌ل) بوونێكی ده‌سكردی مرۆڤه‌ و وه‌ك (ئاڕنست ڕێنان) و (هۆبزباوم) ده‌ڵێن ده‌كرێ‌ درووست بكرێ‌. هه‌ر بۆیه‌ نه‌توانینی ئێمه‌ تاوه‌كو ئێستا بۆ ستانداریزه‌ كردنی زمانی خۆمان، ڕیشه‌كانی له‌ نه‌توانینی عه‌قڵی كوردی بووه‌ به‌ درێژایی مێژوو، له‌ خۆ به‌ فیدراسیۆنكردن و خۆ ڕێكخستن و مانه‌وه‌ی به‌م شێوه‌ پچڕ پچڕه‌ش كه‌سێتیه‌كی نه‌ته‌وه‌یی یه‌كگرتووی خاوه‌ن خه‌سڵه‌تی سایكۆلۆژی و سۆسیۆلۆژی و كولتووری ئینسانكردی بۆ نه‌هێناوینه‌ته‌ ئارا.

ده‌ركه‌وتن له‌ فۆڕمی كه‌سێتیه‌كی تۆكمه‌ له‌ دیدی (گۆستاف لۆبۆن) ده‌ركه‌وتنه‌ وه‌ك جه‌سته‌ و كولتوور و تۆڕێكی به‌هاییی یه‌كگرتوو كه‌ دواتر له‌ مێژوودا وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی خاوه‌ن شوناس ده‌رده‌كه‌وێ‌.
له‌وانه‌یه‌ هیچ سه‌رده‌مێك وه‌ك ئه‌م دۆخه‌ی ئێستا تیایداین سازكردنی ئه‌م توخم و بنه‌مایانه‌ سانا نه‌بووبن، ئه‌ویش به‌ هۆی كرانه‌وه‌ ڕیفۆرمیستیه‌ عه‌قلیه‌كانی خۆرئاوا و په‌ره‌سه‌ندنی هزری لێبورده‌یی و هاتنه‌ ئارای به‌ها دیموكراسیه‌كان و پیاده‌كردنیان له‌ زۆربه‌ی شوێنه‌كانی دنیا. كه‌مته‌ر خه‌می كاراكته‌ره‌ سیاسی و ته‌نانه‌ت دینی و فه‌رهه‌نگیه‌كانی ئێستا له‌ مه‌یداندا هه‌ن به‌رده‌وامی سڕبوونه‌ مێژووییه‌كه‌ی عه‌قڵی خۆمان درێژه‌ پێده‌ده‌ن و پێمانده‌ڵێن ناتوانین له‌ ژێر كاریگه‌ری وێنه‌ سه‌ره‌تاكانی هزر و عه‌قلی پێشان ده‌رچین و تا ئێستاش ئه‌وه‌ هه‌ر ئارچیتایپی یه‌كه‌مه‌ كۆنتڕۆڵی كردووین و به‌رماننادات.

سكیزۆفرینیا كێشه‌یه‌كی سایكۆلۆژی و عه‌قڵی عاسێ‌ نیه‌، هه‌لومه‌رجی ساز و له‌بار هاوكار ده‌بن له‌ هێوربوونه‌وه‌ و ئارامبوونه‌وه‌ و هێنانه‌وه‌ سه‌ر ڕیتمه‌ عه‌قلانیه‌كه‌ له‌ جیاتی مانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاوازی هه‌ڵچوون و ڕه‌فتاره‌ سۆزاویه‌كان. سكیزۆفرینیای سایكۆئه‌تنیكی نه‌ته‌وه‌كه‌ی ئێمه‌ له‌ نێو زماندا به‌ ڕوونی دیاره‌. ئه‌وه‌ نیه‌ له‌ جیاتی داڕشتنی زمانێكی ستاندارد بۆ ئه‌و هه‌رێمه‌، هه‌ر شێوه‌زاره‌ به‌ شێوه‌ی خۆی ده‌نووسێ‌ و به‌ شێوه‌ی خۆی زه‌مه‌نی كولتووری و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی دوكۆمێنتار ده‌كا؟، ئه‌وه‌ نیه‌ له‌ نووسراوه‌ ڕه‌سمیه‌كان دوو سێ‌ كه‌سێتی زمان قسه‌مان له‌گه‌ڵ ده‌كا و ده‌ماندوێنێنن؟، ئه‌وه‌ نیه‌ شه‌ڕی دیالێكته‌كانیش وه‌ك شه‌ڕی حزب و عه‌شیره‌ته‌كان چالاكیه‌ ده‌مارگیریه‌كانی خۆیان گه‌یاندۆته‌ لووتكه‌ و ته‌نانه‌ت ئه‌كادیمی و ڕۆشنبیر و نووسه‌رانیش خه‌می پێكه‌وه‌نانی كه‌سێتیه‌كی ساغیان بۆ زمان نه‌ماوه‌ و خزاونه‌ته‌وه‌ باوه‌شی نه‌نك و باپیرانیان و فكر و هزر و شیعر و …..تاد به‌ شێوه‌ زاری ناوچه‌ییی ده‌نووسن؟، ئه‌مه‌ سكیزۆفرینیا نه‌بێ‌؟ ئه‌ی ده‌بێ‌ چی بێ‌؟.

فره‌ كه‌سێتی زمانی ئێمه‌ نه‌خۆشیه‌كی كولتووری و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی مه‌ترسیداره‌ و سنووره‌ سایكۆلۆژیه‌كانی سكیزۆفرینیای تێپه‌ڕاندووه‌ و له‌ عه‌قڵی كوردیدا خانه‌خوێی خۆی دیوه‌ته‌وه‌. ڕزگاربوون له‌م دۆخه‌ فره‌ رووییه‌ هه‌ر به‌ بڕیاری ئه‌م حزب و ئه‌و حزب و ئه‌و لایه‌ن و ئه‌م لایه‌ن نابێ‌. كێشه‌كه‌ له‌ مێشك و شێوازی بیركردنه‌وه‌دایه‌ و ئه‌مه‌ش هوشیاربوونه‌وه‌یه‌كی ریسكانه‌ی ده‌وێ‌، ده‌مێكه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌ ژێر باری هێدمه‌ كارۆسیاسی و ئیداریه‌ له‌رزۆكه‌كاندایه‌ و هه‌ر به‌ هۆش خۆیشی نایه‌ته‌وه‌، پێویسته‌ شێوه‌ی چاره‌سه‌ر بۆ ڕزگاركردنی زمان وه‌ك هێمای سه‌ره‌كی ناسینه‌وه‌مان بگۆڕدرێ‌، مه‌گه‌ر نا به‌م له‌رزه‌ وه‌زیر و شڕه‌ وه‌زاره‌تانه‌ هیچ ناكرێ‌.




بیرۆكه‌یه‌ك بۆ به‌هادار كردنی زمانه‌كه‌مان…. محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

با كۆلیژێكی تایبه‌ت به‌ زمانی كوردی له‌ زانكۆ سه‌ره‌كیه‌كان بكرێته‌وه‌.

پێشتر له‌ نووسینی دیكه‌مدا چوومه‌ سه‌ر بایه‌خی زمان له‌ زۆر ڕووه‌وه‌، لێره‌دا ته‌نها بیرۆكه‌یه‌ك له‌ چوارچێوه‌ ده‌گرم، له‌وانه‌یه‌ هه‌م به‌شێك بێ‌ له‌ چاره‌سه‌ر بۆ په‌رته‌وازه‌یی زمانی كوردی له‌ نێوان ئه‌م دیالێكت و ئه‌و دیالێكت، ئه‌م حزب و ئه‌و حزب، ئه‌و ناوچه‌ و ئه‌م ناوچه‌. هه‌م دانی پایه‌یه‌كی به‌رزتر بێ‌ به‌ زمانی كوردی به‌ تایبه‌ت له‌ هه‌لومه‌رجێكدا كه‌ هه‌ڕه‌شه‌كان نه‌ك هه‌ر له‌سه‌ر زمانن به‌ڵكو كۆمه‌ڵگه‌ و نه‌ته‌وه‌كه‌مانی خستۆته‌ ترس و دڵه‌ڕاوكێیه‌كی نائومێده‌وه‌.
• كردنه‌وه‌ی كۆلیژێك له‌ زانكۆكانی{ سه‌لاحه‌ددین _ سلێمانی _ كه‌ركوك _ دهۆك} تایبه‌ت به‌ زمانی كوردی و به‌ ناوی( كۆلیژی زمانی كوردی). كۆلیژه‌كه‌ ئه‌م به‌شانه‌ بگرێته‌ خۆ:-

+ به‌شی زانستی زمان linguistic: ستراتیژی ئه‌م به‌شه‌ ئیشكردن بێ‌ له‌سه‌ر به‌یه‌كه‌وه‌ گونجاندنی ڕێسا و بنه‌ماكانی هه‌ر هه‌موو شێوه‌ زاره‌كان و هه‌وڵدان بۆ یه‌كخستنیان له‌ چوارچێوه‌یه‌كی ستانداردی ماقول، كه‌ سه‌ره‌نجام هاوسه‌نگییه‌كی ئۆرگانیكی به‌ده‌ر له‌ كاریگه‌ری میزاج و باری ده‌روونی ئه‌م لایه‌ن و ئه‌و لایه‌ن بێنێته‌ ئارا، هه‌روه‌ها دانانه‌وه‌ی زمانی كوردی له‌سه‌ر ڕێڕه‌وێك كه‌ وه‌ك بوونێكی زیندوو بكه‌وێته‌ نێو پرۆسێسی كۆمیونیكه‌یشن و دانوستانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی زانستی و ته‌كنۆلۆژی و كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری خۆمان و دنیادا بڕوات. له‌گه‌ڵ بڕواهێنان به‌و ڕاستیه‌ زانستیه‌ی كه‌ شێوه‌ زاره‌كان بوونی ڕاسته‌قینه‌ن و له‌ هه‌موو زمانێكدا به‌ زیندوویی هه‌ن و ئه‌وه‌ی هه‌موویان له‌ بوونێكی ستانداردا كۆده‌كاته‌وه‌ ته‌نها فۆڕمێكه‌ بۆ به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌، تاوه‌كو كرده‌ی كۆمیونیكه‌یشن و ده‌ركه‌وتنی كولتووری وه‌ك یه‌كێتیه‌كی هه‌مه‌ڕه‌نگ به‌رده‌وام كرده‌یه‌كی ئێستاتیكی بێ‌.

+ به‌شی ئه‌ده‌ب: له‌م به‌شه‌دا به‌ هه‌مان ستراتیژی زمان كار بۆ ئه‌وه‌ بكرێ‌ هه‌موو بوار و ژانره‌كانی ئه‌ده‌ب له‌ شیعر و چیڕۆك و ڕۆمان و فۆلكلۆر و په‌خشان و ….تاد له‌ هه‌موو شێوه‌ زاره‌كان به‌ توخمی هاوبه‌ش به‌یه‌كه‌وه‌ ببه‌سترێنه‌وه‌ و دۆخێك له‌ گونجان بێننه‌ ئارا له‌م یه‌كگرتنه‌وه‌ دا چێژ و میزاجی ئه‌ده‌بی زیاتر هه‌ستیان پێبكرێ‌ و دواتر ئه‌م بابه‌تانه‌ هه‌موویان له‌ پڕۆسێسی زمانسازیدا ڕۆڵیان هه‌بێ‌ و به‌ستراوه‌ی ڕێسا زمانه‌وانیه‌ ستاندارده‌كه‌ بن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ڕاستی بوونی ئه‌ده‌به‌ ناوچه‌ییه‌كان به‌ شێوه‌زاری تایبه‌تی خۆیان.

+ به‌شی وه‌رگێڕان: له‌م به‌شه‌دا سه‌ره‌ڕای خوێندنی لایه‌نه‌ ئه‌كادیمیه‌كانی كرده‌ی وه‌رگێڕان و ڕۆڵی له‌ ئاڵوێری كولتووری له‌ نێوان گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانی دنیادا، سوودێكی له‌ ڕاده‌ به‌ده‌ر به‌ لادانی ئاسته‌نگه‌كانی نێوان شێوه‌زاره‌كان ده‌گه‌یه‌نێ‌. وه‌رگێڕانی تێكسته‌ كوردیه‌كان بۆ زمانه‌ بیانیه‌كان له‌ ته‌ك وه‌رگێڕان له‌ زمانی بیانیه‌وه‌ بۆ كوردی له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ كاریگه‌ری خۆی ده‌بێ‌ كه‌ لێره‌دا شوێنی ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتری نیه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ به‌ ئه‌كادیمیكردنی وه‌رگێڕان و گێڕانه‌وه‌ی نرخه‌ كولتووری و زانستیه‌كه‌ی ئه‌م كرده‌ عه‌قلی و فه‌رهه‌نگیه‌ باڵایه‌.

+ به‌شی ئاركیۆلۆژیای شێوه‌زاره‌كان: له‌م به‌شه‌دا هۆكاره‌ كولتووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و سایكۆلۆژی و جوگرافی و تۆبۆگرافی و سیاسی و….تاد یه‌كان بخوێنرێن و به‌ ڕیشه‌ بونیادی و مێژووییه‌كانی شێوه‌زاره‌كان و كاریگه‌ریه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ چینه‌ یه‌ك له‌سه‌ر یه‌كه‌كانی سه‌رده‌مه‌ جیاجیاكان بچنه‌ خوار و زه‌مه‌ن به‌ زه‌مه‌ن لێیان بكۆڵرێته‌وه‌ و بخوێنرێن. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش بایه‌خی شێوه‌زار وه‌ك ڕه‌نگ و ده‌نگێكی جیا له‌ نێو ڕه‌نگاڵه‌یی زماندا وه‌دیار بخرێته‌وه‌ و گرنگیشی له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی زمان و پرۆسێسی فه‌رهه‌نسازیدا بنخێنرێ‌.

• له‌ پاڵ ئه‌م به‌شانه‌ ده‌كرێ‌ به‌شی تریش هه‌بن و بیرۆكه‌كه‌ی من له‌وانه‌یه‌ كه‌موكوڕی زۆری هه‌بێ‌، چ له‌ ڕووی ئه‌م خاڵانه‌ی پێشه‌وه‌ چ له‌ ڕووی نه‌چوونه‌ سه‌ر ئه‌و بیرۆكانه‌ی تر كه‌ نه‌متوانی ناویان بێنم یا له‌و كاته‌دا نه‌مزانین و نه‌هاتنه‌ بیرم. ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی ئێستای ئێمه‌ی تیاین، كردنه‌وه‌ی كۆلیژێكی له‌م بابه‌ته‌ ئه‌وه‌نده‌ دێنێ‌، چون دۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری ئێمه‌ دۆخێكی تایبه‌ته‌ و زۆرترین هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر بوونی نه‌ته‌وه‌ییمان هه‌یه‌ كه‌ زمانیش زۆرترین گورزی ئه‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌ی به‌ر كه‌وتووه‌. كردنه‌وه‌ی كۆلیژێكی له‌م شێوه‌یه‌ ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی پڕۆژه‌یه‌كی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی و كولتووری مه‌زن و له‌ هه‌مان كاتیشدا شیاو و گونجاو كه‌ ده‌كرێ‌ به‌ ئاسانی به‌ كرده‌ بكرێ‌. هه‌ڵمه‌تێكی عه‌قلانی بۆ جێبه‌جێكردنی پڕۆژه‌یه‌كی له‌م شێوه‌یه‌ شۆڕشێكی كولتووری و هزری ئه‌وتۆی عه‌قلانیه‌ كه‌ ده‌كرێ‌ به‌ بێ‌ تێكه‌ڵكردنی یه‌ك زه‌ڕڕه‌ هه‌ڵچوون و سۆز بگاته‌ ئه‌نجامی خۆی. هه‌وڵێكی ستراتیژیشه‌ له‌ پێناو لادانی گومانه‌كانی نه‌بوون و فه‌راهه‌م نه‌بوونی ئه‌م توخمه‌ بنچینه‌ییه‌ بۆ سازكردنی نه‌ته‌وه‌ و نیشتمان.
• قس و شیكاری تر له‌م باره‌یه‌وه‌ بۆ نووسینی تر جێده‌هێڵم.

محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن




دژبه‌ری مه‌عریفی له‌ عه‌قڵی عیڕاقی و كوردیدا … محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

ڕه‌چێته‌یه‌ك بۆ ئه‌وانه‌ی توشبوون!:

ئایا هه‌موو ئه‌و هێزانه‌ی سه‌رتاسه‌ری عیڕاق كه‌ ناوی حزب و ڕێكخراوی سیاسیان له‌ خۆیان ناوه‌ له‌ بنچینه‌دا ئاشتیخوازن یا شه‌ڕخواز؟ خواست بۆ ئاشتی چ جۆره‌ ڕه‌فتارێكی پێویسته‌ و خواستیش بۆ شه‌ڕ چ جۆرێك؟ سه‌ركرده‌كانیان له‌ ژێر كاریگه‌ری ئاشتی یا شه‌ڕخوازی حزب و ڕێكخراوه‌كانن یا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌؟ ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ گرووپگه‌لانه‌ پڕیانه‌ له‌ كه‌سی هوشیاری ئازاد یا پڕ له‌ نێرگزی و خودپه‌سه‌ند؟.

به‌ سانایی وه‌ڵامی هه‌ر یه‌كه‌ له‌م پرسیارانه‌مان ده‌كه‌ونه‌ به‌رده‌ست، چون ئه‌وه‌ی له‌ تابلۆ گشتیه‌كه‌دا ده‌یبینین فیگه‌ری زه‌ق زه‌قی ئه‌وتۆن هه‌ر یه‌كه‌ به‌ته‌نها ده‌مانبه‌نه‌ سه‌ر وه‌ڵامی ڕاست و درووست و پێویست به‌وه‌ ناكا له‌ په‌یوه‌ندیه‌كی جه‌شته‌ڵتی ئیدراكی و زه‌ینی ئاڵۆزدا وێنه‌یه‌كی گه‌وره‌تری لێ‌ پێكبێنین تاوه‌كو مه‌یدانه‌كه‌مان روونتر لێوه‌دیاركه‌وێ‌.

ئه‌م سانا تێگه‌یشتنه‌ له‌ تابلۆی سیاسی عیڕاق و هه‌رێمی كوردستان سه‌راویی عه‌قڵی سیاسی ئه‌و كاراكته‌ره‌ سیاسیانه‌ی ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌مان نیشان ده‌دات، و پێمان ده‌ڵێ‌ وێنه‌ و فیگه‌ره‌كانی به‌ر چاو و هه‌ستمان ده‌كه‌ون هیچ هونه‌ر و هزرێكی سیاسی و مه‌عریفیان له‌ پشت نیه‌ و ته‌نها و ته‌نها وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی ریفلێكسیانه‌ی مه‌رجه‌كرداریانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی خۆیانن و كاریگه‌ری عه‌قڵێكی خۆماڵیانه‌ی نه‌ كوردی نه‌ عه‌ره‌بی ئاشتیخوازانه‌یان له‌سه‌ر نیه‌.

عه‌قڵی خۆماڵی خه‌ڵكی ئه‌م ناوه‌ی خۆمان فێری ئه‌وه‌ نه‌بوون ئه‌وه‌ی ده‌یڵێن و ئه‌وه‌ی ده‌یكه‌ن ڕه‌نگده‌ره‌وه‌ی یه‌كتر بن، بنه‌ما هزریه‌كانی چوارچێوه‌ مه‌عریفی و به‌هاییه‌كانی گرووپ و تاقمه‌ سیاسی و دینی و مه‌زهه‌بیه‌كان خه‌ڵك و تاكی خۆیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕا نه‌هێناوه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌دا وریا و ئاگادار و هه‌ستیار بن و خۆیان بیرۆكه‌ و گریمانه‌ بۆ كێشه‌ و چاره‌سه‌ریه‌كانیان بدۆزنه‌وه‌، وه‌رگرتنی ئاماژه‌كان لای ئه‌وان كاری بیركردنه‌وه‌ی خۆیان نیه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ چاوه‌ڕێن له‌ ده‌ره‌وه‌ی دوور و نزیك ئاماژه‌كان ده‌ركه‌ون تاوه‌كو ئه‌وانیش لای خۆیانه‌وه‌ یه‌كسه‌ر وه‌ڵامیان به‌رانبه‌ریان هه‌بێ‌. ئه‌م ڕه‌فتارانه‌ هیچیان ستراتیژی نین و له‌ بازنه‌ی تاكتیكاتی ساته‌وه‌ختیانه‌ نه‌چوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌.

با بێینه‌وه‌ سه‌ر وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی خۆمان:
ئه‌گه‌ر كردار و ڕه‌فتاره‌كان به‌ ئه‌نجام و ده‌ركه‌وته‌كانیان بپێورێن و هه‌ڵسه‌نگێندرێن، ئه‌وا ئه‌وه‌ی ده‌یبین و ئه‌وه‌ی به‌ هه‌ر چوار هه‌سته‌كه‌ی تر هه‌ستیان پێده‌كه‌ین له‌گه‌ڵ قسه‌ و درووشم و ڕاگه‌یاندن و بانگه‌شه‌كانیان به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نایه‌ته‌وه‌. ئه‌وان هه‌ر هه‌موویان داوای ڕوخانی سیستمی سیاسی دكتاتۆریان ده‌كرد و بانگه‌شه‌ی دیموكراسی و هێنانه‌ كایه‌ی حوكمی ئیئتیلافی و وه‌ك یه‌كی وفره‌یی و ……یان ده‌كرد، باسی سته‌م و دزی و تاڵانی و گه‌نده‌ڵی رژێم و كوشتن و بڕین و له‌ سێداره‌دان و نانه‌وه‌ی ئاژاوه‌ی ئیقلیمی و ده‌ولی و ….یان ده‌كرد، قسه‌ی سه‌ری زمان و بنی زمانیان ئازادی و سه‌روه‌ری و پێكهێنانی حكومه‌تی ره‌فاه و پێشخستنی پیشه‌سازی و دامه‌زراندنی ئابووری سیستماتیك و خۆماڵی بوو.

ئێستا هیچ له‌وه‌ی گوتیان!! به‌ڵێ‌ هیچ له‌وه‌ی گوتیان نه‌هاته‌ سه‌ر سه‌حنه‌ی واقیع و ئه‌وه‌ی پێیان ده‌وت عیڕاق دابه‌شی سه‌ر كانتۆنه‌ لۆكاڵیه‌كان بوو و هه‌رێمه‌كه‌ی ئێمه‌ش ده‌یان هه‌رێم و ناوچه‌ی جودا جودای لێبۆوه‌. ئه‌وان نه‌یانده‌زانی چۆن له‌ (جوداكان) یه‌كێتیه‌كی تۆكمه‌ درووست بكه‌ن، (یه‌كێتی جوداكان) له‌ كڕۆكی هزری سیاسی و فه‌رهه‌نگی مۆدێرنیزم و لیبڕالیزمدا ڕیشه‌ی هه‌یه‌ و ئه‌وه‌ی ئه‌وان پیاده‌ی بوون ڕێچكه‌یه‌ك بوو به‌ره‌و شه‌هوه‌ت و غه‌ریزه‌ شكستخواردووه‌ ئایده‌ویه‌كانی خۆیانی بردنه‌وه‌و هه‌رگیز په‌یوه‌ندی به‌ منی عاقڵ یا ئیگۆیه‌كی هاوسه‌نگه‌وه‌ نه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌نجامدا ئه‌م ئیگۆ عاقڵه‌ هاوسه‌نگیه‌ خودی و بابه‌تیه‌كانمان بۆ بپارێزێ‌.

ئه‌وان قه‌تاوقه‌ت نه‌یانویستووه‌ خۆیان له‌ ئاشتیدا بژین به‌قه‌د ئه‌وه‌ی ئاشتی ئه‌وان له‌ ئاشتی سه‌رچاوه‌ی هێزی خۆیانه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی كۆنتڕۆڵن له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیان. ئاشتی ئه‌وان به‌ ده‌وره‌گرتنی خۆ و خۆخستنه‌ نێو دنیایه‌ك چه‌كدار و میلیشیاوه‌ دێته‌ دی و له‌وه‌ حاڵی نین كه‌ ئاشتی و ئازادیش وه‌ك هه‌ر ڕه‌فتارێكی تر ده‌بێ‌ دیموكراتیزه‌ بكرێ‌ و وه‌ك یه‌كیی تیادا په‌یڕه‌و بكرێ‌، نه‌ك تۆ ئازاد بی له‌ خواردن و خه‌وتن و سامان به‌یه‌كه‌وه‌ نان و له‌ گه‌شت و قسه‌كردن و دزی و په‌یوه‌ندیگرتن به‌م و به‌و و له‌ كڕین و فرۆشتن و دابڕینی زه‌وی و زار و ……تاد و هه‌موو تاك و كه‌سه‌كانی تریش له‌ بازنه‌ی چاودێری و كۆنتڕۆڵ و لێپرسینه‌وه‌دا بن.

ئه‌وه‌ی لێمان دیاره‌ بارێكی ئاڵۆزی نه‌ك هه‌ر سیاسی و حزبی و ئابووریه‌ به‌ڵكو شڵه‌ژانێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و ئه‌خلاقیه‌ و له‌ وێنه‌ گشتیه‌كه‌یدا به‌ره‌و ده‌رككردنی تابلۆیه‌كی شه‌ڕخوازیمان ده‌با نه‌ك ئاشتیخواز، ئاشتی تا ئێستا هه‌ر له‌ قۆناغی ئومێدخواستن و ده‌ربڕینه‌ گوفتاریه‌ زاره‌كیه‌كاندایه‌ و هه‌نگاوێكی ڕاستگۆیانه‌ و ڕاست ده‌ركه‌وتنانه‌ی نابینرێ‌.

شه‌ڕخواز له‌ پێكهاته‌كه‌یدا ئاڵۆزی ڕیشه‌یی هه‌یه‌ و ئه‌وه‌ی وه‌ك دیارده‌ لێمان دیاره‌ ده‌ركه‌وتێكی فینۆمینۆلۆژیانه‌ی شه‌ڕخوازیه‌ و كاراكته‌ره‌كانی زۆر ڕاستگۆن له‌ ده‌ركه‌تنیاندا و ئه‌وه‌ی له‌ ناخیان هه‌یه‌ وه‌ك خه‌سڵه‌ته‌ سایكۆلۆژیه‌كانیان له‌ ڕه‌فتاریشیان ئه‌وه‌ی لێده‌خوێندرێته‌وه‌، جا با بۆخۆیان هه‌ر له‌سه‌ر دیموكراسی و مه‌ده‌نیه‌ت و مافی مرۆڤ و …..تاد بیڵێن و بیڵێنه‌وه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی له‌ هزره‌ كراوه‌ و زانستیه‌كان دیاره‌ ڕێك ئه‌وه‌ ده‌رده‌خا كه‌ له‌ ناخی ئه‌وانه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا هه‌ر وه‌ك وتمان لای خۆیان دژبه‌ریه‌كبوونێك هه‌یه‌ و له‌ ڕووی سایكۆلۆژیه‌وه‌ ئه‌و ناكۆكی و دژبه‌ریه‌ لیو فیستنگه‌ر پێیده‌ڵێ‌( Cognotive Antagonism)، له‌ ڕاستیشدا ئه‌م باره‌ ده‌روونیه‌ بنه‌مای كولتووری هه‌یه‌ و به‌ره‌و ئه‌و تێگه‌یشتنه‌مان ده‌با كه‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان ساغ ده‌روون نیه‌ و هه‌میشه‌ كه‌سی ناساغمان به‌ ساغ پێ‌ ده‌ناسێنێ‌. ئه‌وانه‌ش كه‌ كاراكته‌ری سیاسی و دینی و كۆمه‌ڵایه‌تیشن و زیاتر له‌گه‌ڵ ئه‌م باره‌ ناله‌باره‌ سایكۆلۆژیه‌ تێكه‌ڵ و تاواونه‌ته‌وه‌ ناساغیه‌كه‌یان زیاتر پێوه‌ دیاره‌.

ده‌ركه‌وتنی ناساغی زیاتر لای ئه‌م سیمبولانه‌ به‌رده‌وام حاڵه‌ته‌كه‌یان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا قووڵكردۆته‌وه‌ و نه‌یانتوانیوه‌ ڕۆڵیان هه‌بێ‌ له‌ دامه‌زراندنی پارادیگمی به‌هایی و سیاسی ئه‌وتۆ به‌ره‌و یه‌كێتیه‌ك له‌ جوداكانمان به‌رێ‌، ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام له‌ زه‌ینی سیاسی ئه‌و ناوه‌ قوڵ ده‌بێته‌وه‌ جودایی و چوونه‌ به‌ره‌ و جوداییه‌ك كه‌ له‌ فه‌رهه‌نگی ده‌مارگیری و تایفه‌گه‌ری و ڕاسستیدا مانای هه‌یه‌ نه‌ك له‌ فه‌رهه‌نگی عه‌قلانیدا، ئه‌گه‌ر وا نیه‌ ئه‌م سه‌نگه‌ر له‌ یه‌كتر گرتنه‌ دینی و مه‌زهه‌بی و نه‌ته‌وه‌یی و بازاڕی و گرووپگه‌ری و كڵانگه‌ریه‌ چیه‌؟ ئه‌م هه‌موو به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ چه‌كداری و له‌یه‌كتر كوشتنه‌ ڕه‌نگاوڕه‌نگانه‌ چین؟ ئه‌م یه‌كتر به‌ دوژمن بینینه‌ بۆ یه‌كتری لای هه‌ر یه‌كه‌یان بۆ ئه‌وه‌ی تر چیه‌؟.

كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ نمایشێكی به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستراوی ئه‌ڵقه‌ڕێزی شه‌ڕخوازیه‌ و ئه‌و سیاسه‌توانه‌ ناساغانه‌ نه‌ك ناتوانن به‌شێك له‌ په‌رته‌وازه‌ییه‌كه‌ كۆكه‌نه‌وه‌ به‌ڵكو تادێ‌ په‌رتیه‌كه‌ په‌رتتر و ئاڵۆزتر ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش ڕیشه‌ی له‌ سیستمی په‌یبردنی مه‌عریفیان هه‌یه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش لێیحاڵی نابن. ئیشكردن له‌ سه‌ره‌تادا بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌م كێشه‌ ئاڵۆزه‌ عه‌قڵیانه‌ هه‌ماهه‌نگیه‌كی كولتووری و كۆمه‌ڵایه‌تی پێده‌وێ‌ و له‌ هوشیاریه‌كی وریاوه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دا نه‌ك خه‌وتوو.

دژبه‌ری مه‌عریفی هه‌ر له‌ ئاست نه‌هاتنه‌وه‌ی (بیر) له‌گه‌ڵ (كردار) ناوه‌ستێ‌، به‌ڵكو كاریگه‌ری له‌سه‌ر سیستمی به‌هایی و دواتر ڕه‌فتاری تاكه‌كان ده‌بێ‌ و به‌ر له‌وه‌ش له‌ ژێر قورسایی ترادیسیۆنێكی گه‌نده‌ڵی وه‌ستاوی نه‌جوڵاودا بیانوو بۆ خوار و خێچیه‌كانی خۆی دێنێته‌وه‌ و هه‌میشه‌ ئه‌م كه‌چڕه‌فتاریه‌ ده‌خاته‌ چوارچێوه‌ی په‌روه‌رده‌یی و ئه‌خلاقی به‌سه‌ر چووه‌وه‌.

دژبه‌ره‌ مه‌عریفیه‌كان كه‌سانی ئاسایی نین و هه‌میشه‌ له‌ دیوێكی كه‌سێتیه‌وه‌ بۆ دیوه‌كه‌ی تر وه‌رده‌گه‌ڕێن و خه‌سڵه‌ته‌ رێژه‌ییه‌ كاردیناڵه‌كانی كه‌سێتی خۆیان پێ‌ ناپارێزرێ‌. ئه‌مه‌ش زیاتر بێ‌ متمانه‌یان ده‌كا به‌رانبه‌ر خۆیان و ئینجا ده‌وروبه‌ریان و بۆیه‌ش زیاتر له‌و په‌ت بۆ ئه‌و په‌ت و له‌و به‌ر بۆ ئه‌و به‌ر دێن و ده‌چن و ده‌په‌ڕنه‌وه‌ و بازبازێن ده‌كه‌ن. ئه‌م یاریه‌ ئه‌كرۆباتیكیه‌ به‌ هه‌مان ئاگایی یاریكه‌ره‌كانی سێرك ناچێته‌ ڕێوه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی زیاتر نائاگایی و ناهوشیاریه‌ ده‌یانجوولێنێ‌.

خواست بۆ ئاشتی له‌ كه‌سانێكه‌وه‌ ده‌رده‌چێ‌ كه‌ له‌ قووڵایی ده‌روونی خۆیانه‌وه‌ حه‌زیان له‌ ئارامی بێ‌ و پێیان وابێ‌ ئه‌وه‌ ئارامی و ژیاندۆستیه‌ به‌ره‌و هه‌ورازیان ده‌با، نه‌وه‌ك شه‌ڕ و ئاژاوه‌گێڕی و تێكدان. شه‌ڕخوازیی كاراكته‌ری سیاسی و ته‌نانه‌ت دینی و كۆمه‌ڵایه‌تی عیڕاقی و كوردی ڕه‌نگده‌ره‌وه‌ی په‌روه‌رده‌ی سیاسی خۆیان و په‌روه‌رده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و مێژوویه‌كی كولتووری شڵه‌ژاوه‌، خوده‌ ئه‌كتیڤه‌كان له‌ مێژووی زۆر نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌دا توانیان كاریگه‌ری خۆیان بخه‌نه‌ سه‌ر زه‌مه‌نی فه‌رهه‌نگی، مێژوویان له‌ بارێكی وه‌ستاوه‌وه‌ گواسته‌وه‌ بارێكی جولا و بزۆز. ئه‌وانه‌ی ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌ی ئێمه‌ بوونه‌وه‌ری باره‌ وه‌ستاوه‌كانن و پارێزه‌ری كولتوور و كۆڵكێشی ترادیسیۆنن و قه‌ت له‌ خۆیان ڕانه‌بینیوه‌ رووداو درووست كه‌ن و له‌لای خۆیانه‌وه‌ زه‌مه‌ن و مێژوو به‌ جۆرێكی تر بجووڵێنن.

ئاشتیخواز پێیوایه‌ ئارامی پێویستیه‌كی هه‌ره‌ بنچینه‌ییه‌ بۆ ژیان له‌ دنیادا، ئارامی له‌ خواردن گرنگتر نه‌بێ‌ كه‌متر نیه‌، له‌ سێكس گرنگتر نه‌بێ‌ كه‌مبایه‌ختر نیه‌، له‌ خواردنه‌وه‌ گرنگتر نه‌بێ‌ كه‌متر نیه‌. ئاشتیه‌ مرۆڤ ئازاد ده‌كات و ئازادیشه‌ مرۆڤ له‌ بوونێكی بێ‌ به‌رهه‌مه‌وه‌ ده‌كاته‌ بوونێكی به‌رهه‌مدار و به‌رهه‌میشه‌ مرۆڤ ده‌گوازێته‌وه‌ باری ڕا له‌ خۆبوون و شانازیه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی شانازی به‌ به‌رهه‌می خۆیه‌وه‌ بكا كه‌سێكه‌ یا گرووپێكه‌ بكه‌ر، بوونێكه‌ هوشیار، بوونێكه‌ كارا، بوونێكه‌ چالاك و ئازاد و له‌ ناخه‌وه‌ش ئارامیه‌كی ده‌روونی سه‌رتاسه‌ری گیانی گرتۆته‌وه‌. رۆحی ئارام سۆفیانه‌ بۆ ژیان ده‌كۆشێ‌ و ئه‌وه‌ی بۆ خۆی حه‌زی لێ‌ بێ‌ بۆ هه‌موو بوونه‌وه‌رێكی عاقڵ و ناعاقڵی حه‌ز لێیه‌.
كه‌سان و كاراكته‌رانی نا ئارام و ئاڵۆزكاو پێیانناكرێ‌ حزب و ڕێكخراوه‌كانی خۆیان له‌ كه‌چڕه‌فتاری و ته‌نگاوی و زه‌لكاوی گه‌نده‌ڵی و نا ئومێدی ڕزگاركه‌ن، ئه‌وان خۆیان ناساغن چۆن ده‌توانن چاره‌ی ناساغیه‌كانی ئه‌م كۆمه‌ڵگایانه‌ بكه‌ن؟ ئه‌وان خۆیان نائارامن چۆن ده‌توانن ئارامی بنێنه‌وه‌؟ ئه‌وان خۆیان شڵه‌ژاون له‌ ڕووی ده‌روونی و ڕه‌فتاری و كۆمه‌ڵایه‌تی و كه‌سێتیه‌وه‌ چۆن ده‌توانن هه‌موو ئه‌م لاریانه‌ ڕاستكه‌نه‌وه‌؟.

چاره‌ی ئه‌م دۆزه‌خه‌ ناعه‌قلانیه‌ بۆ هه‌موومان هوشیاربوونه‌ به‌ ناساغیمان، كارل رۆجه‌رزیانه‌ ده‌بێ‌ به‌ خۆماندا بچینه‌وه‌، پێمانوابێ‌ ته‌نها نه‌خۆش ده‌توانێ‌ خۆی چاره‌سه‌ر بكا نه‌ك دكتۆر، ناساغه‌كان له‌ هه‌موو كه‌س زیاتر ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر لاوازیه‌كاندا ده‌شكێ‌ و ئه‌وانه‌ی له‌م پڕۆسێسه‌ مێژووییه‌دا ده‌بێ‌ ئاماده‌یی جیددیان هه‌بێ‌ ته‌نها یارمه‌تیده‌ره‌كانن، خه‌ڵك به‌ یارمه‌تی ئه‌وان و ئه‌وان به‌ یارمه‌تی خه‌ڵك. ئه‌م داینامیكیه‌ته‌ش له‌ بونیادی سایكۆلۆژی ئێمه‌ له‌وه‌ته‌ی هه‌ین، ونه‌ و تا نه‌دۆزرێته‌وه‌ پڕۆسه‌كانی چاره‌سه‌ر له‌ درۆ و ڕازاندنه‌وه‌ی قسه‌ و مه‌جلیس گه‌رمكردن و خافڵاندن زیاتر چیدی نین.

نارسیسته‌كان ئه‌وانه‌ن ته‌نها خۆیان لێدیاره‌ و به‌س، ته‌نها خۆیان جوانن و به‌س، ته‌نها خۆیان هه‌ستیارن و به‌س، ته‌نها خۆیان عاشقن و به‌س، ته‌نها خۆیان ده‌بێ‌ بحه‌سێنه‌وه‌ و به‌س، ته‌نها خۆیان حه‌زیان لێیه‌ و به‌س، ته‌نها خۆیان ده‌یانهێشێ‌ و به‌س. ئه‌م به‌ خۆ شه‌یدا بوونه‌ له‌ كه‌سانی سیاسی و ته‌نانه‌ت به‌شی هه‌ره‌ زۆری تاكه‌كانی سه‌رزه‌مینی عیڕاق و هه‌رێمه‌كه‌ی ئێمه‌ خه‌سڵه‌تێكی كاردیناڵ و سه‌ره‌كیه‌، نارسیزم بكوژی هه‌رچی جوانی هه‌یه‌ له‌ دنیای ده‌ره‌وه‌ی كه‌سی نارسیست، بكوژی هه‌رچی جیاوازی هه‌یه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی، بكوژی هه‌رچی خاوه‌ن ماف هه‌یه‌ جگه‌ له‌ خۆی. ئه‌م بكوژه‌ی ناوی نارسیسته‌ به‌ جۆرێكی تر ئیش له‌سه‌ر كوشتنی خۆی ده‌كا خنكانی خۆیه‌تی له‌ قوڵایی خۆیدا، خنكان له‌ خۆدا دنیایه‌ك خه‌سڵه‌تی ئینسانی له‌ مرۆڤ ده‌ستێنێته‌وه‌ و تا مردن ناتوانێ‌ وه‌ده‌ستیان بێنێته‌وه‌. له‌ هه‌موویان گرنگتر بینینی خۆیه‌تی له‌ دیدی ئه‌وانی تردا، به‌ گرنگ زانینی ئه‌وانی تره‌ له‌ ژیانی خۆیدا، چون نه‌مانی ئه‌وان و نه‌بینینیان بۆ ئه‌و لێڵ بوونی ئه‌و ئاوێنه‌یه‌یه‌ كه‌ زۆر پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆی تیا ببینێ‌ و هه‌ر له‌م بینینه‌شه‌ په‌یوه‌ندی و كۆمیونیكه‌یشن و خۆشه‌ویستی و هه‌روه‌ك تۆدۆرۆف ده‌ڵێ‌ ژیانی به‌یه‌كه‌وه‌یی درووست ده‌بێ‌.




هزری نه‌رم و هه‌ڵاوسانی خود لای سیاسه‌توانی كورد …. محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

هزری سیاسی له‌م سه‌رزه‌مینه‌ی ئێمه‌دا هیچ كاتێك له‌ چوارچێوه‌یه‌كی په‌روه‌رده‌یی نه‌ئاخنراوه‌، ئه‌م ئه‌ركه‌ به‌ مانا مۆدێرن و عه‌قلانیه‌كه‌ی هه‌رگیز له‌ ئه‌ستۆی جولانه‌وه‌ سیاسیه‌كانی كورد نه‌بووه‌، په‌روه‌رده‌كردن پڕۆسێسێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری درێژخایه‌نه‌ و ته‌نها به‌ رۆژنامه‌یه‌ك و گۆڤارێك و رادیۆیه‌ك و دووسێ‌ كۆبوونه‌وه‌ی رێكخراوه‌یی ئه‌وسا و ئێستا نایه‌ته‌ دی.

په‌روه‌رده‌ی سیاسی ئاماده‌باشیه‌كی عه‌قڵی پێده‌وێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی هاوڕێك له‌گه‌ڵ په‌روه‌رده‌ له‌ بواره‌كانی تردا بڕوات، بێ‌ په‌روه‌رده‌ی ده‌روونی ئه‌م ئامانجه‌ به‌ ساغی به‌ڕێوه‌ ناچێ‌، ئاماده‌یی ده‌روونی لای هه‌ر تاكێك مه‌رجێكی سه‌ره‌كیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كرده‌ی گه‌یاندن له‌نێو هه‌ر جولانه‌وه‌ و شۆڕش و گۆڕانكاریه‌كدا به‌ نیانی ببزوێ‌، تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ هه‌رگیز له‌ ڕووی عه‌قڵیه‌وه‌ ئاماده‌ نه‌كراون، به‌ڵكو هه‌میشه‌ لایه‌نی هه‌ڵچوون و سۆزی نۆستالیژی و هه‌ست به‌ گوناهیان وروژێنراوه‌ و به‌ پوختی ئه‌م دۆخه‌ خراوه‌ته‌ چوارچێوه‌ی شور و حه‌ماسه‌تی شۆڕشگێڕی و له‌ راستیشدا ئه‌م باره‌ سایكۆلۆژیه‌ نه‌ك هه‌ر باڵانس له‌ هیچ دۆخ و سه‌رده‌مێك بۆ تاك درووست ناكات، به‌ڵكو له‌ بنچینه‌دا باڵانسی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی و هزری ده‌شێوێنێ‌.

هه‌ندێ‌ ڕه‌فتاری سیاسی هه‌ن به‌ زه‌قی له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی سیاسیه‌كان ده‌رده‌كه‌ون و ڕاسته‌وخۆ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی بارێكی ناهاوسه‌نگی ده‌روونی كه‌سه‌كه‌ن و په‌یوه‌ست نین به‌ كه‌سێتی سیاسیه‌ك یا نوێنه‌رێك له‌ بوارێكی دیاریكراوی به‌رپرسێتیدا ده‌رده‌كه‌وێ‌ یا هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كا. سیاسیه‌كان له‌ بواری گشتی كاری خۆیاندا نابێ‌ به‌ته‌نها خۆیان بن، ئه‌وان هه‌ڵوێستێك یا ڕایه‌كی گشتین، ئه‌وه‌نده‌ی ده‌بێ‌ خه‌ڵك بن نیو ئه‌وه‌نده‌ نابێ‌ خۆیان بن، (خۆنه‌بوون) ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌سه‌كه‌ له‌ خودی خۆی بترازێ‌ و خه‌سڵه‌ته‌ سایكۆلۆژیه‌كانی خۆی وه‌ك تاكێكی سه‌ربه‌خۆ ونكات، به‌ڵكو (ئه‌وانبوون) به‌ مانا سایكۆسیاسیه‌كه‌ی جۆرێكی زۆر پێشكه‌وتووی (خۆبوونه‌) و له‌ راستیشدا ره‌فتاری دیموكراسی به‌و مانایه‌ هه‌ر ئه‌وه‌یه‌. كه‌سێك كه‌ له‌ پێگه‌ و پله‌ و پایه‌یه‌كی گشتیدا توانای ئه‌وه‌ی هه‌بێ‌ دۆخی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و كولتووری هه‌واردارانی بخوێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ ژیریه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و هاوسه‌نگیه‌كی ده‌روونی ساغی هه‌یه‌ و له‌ هه‌مان كاتدا په‌یبردنێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌وتۆی هه‌یه‌ ورد په‌ی به‌ گۆڕانكاریه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی ده‌بات.

سیاسه‌ت له‌م هه‌رێمه‌ی ئێمه‌دا له‌ تایپه‌ سایكۆلۆژیه‌ هه‌ره‌ كلاسیكه‌كه‌ی خۆرهه‌ڵاتیشی تێپه‌ڕاند كه‌ ئه‌رستۆ ناوی نابوو (چه‌وسانه‌وه‌ی ئاسیایی) و تاك تا ئه‌و ئاسته‌ ملكه‌چ بووه‌ توانای جوله‌ی لێبڕاوه‌ و قبولی ئه‌م دۆخه‌ی خۆی ده‌كات. ئه‌و ڕه‌فتارانه‌ی له‌ كاتی موماره‌سه‌ی كاری سیاسی له‌ كاراكته‌ره‌كانی ئه‌و بواره‌ی ده‌بینین ته‌نها و ته‌نها خه‌سڵه‌تی كه‌سێتی خۆیانن و هه‌رده‌م باره‌ ده‌روونیه‌ تاكه‌ كه‌سیه‌كان له‌سه‌ر دۆخی سیاسی گشتی و ده‌ركه‌وتنی ئه‌وان و دیارده‌ و ڕوداوه‌ سیاسیه‌كان ڕه‌نگ ده‌ده‌نه‌وه‌.
سیاسه‌توانان له‌م هه‌رێمه‌دا له‌ هه‌موو ساتو كاتێكی ژیاندا خۆیان بوون كه‌س به‌قه‌د ئه‌وان وجودیانه‌ ڕه‌نگده‌ره‌وه‌ی خۆیان نین، (ببه‌ به‌خۆت) دروشمێكه‌ نه‌ك هه‌ر له‌ نائاگای ئه‌وان ریشه‌ی قووڵی هه‌یه‌ به‌ڵكو زۆر وریایانه‌ وه‌ك (بوون به‌ خۆ) یه‌كی فه‌لسه‌فی به‌ ناوی جۆراوجۆر پێمان ده‌فرۆشنه‌وه‌. بوون به‌ خۆی فه‌لسه‌فی شایه‌تی ئه‌وه‌یان بۆ نادات كه‌ كاراكته‌رانی سیاسی به‌ ئاگان له‌ مانا و ریشه‌ فه‌لسه‌فیه‌كانی ئه‌م چه‌مكه‌، ئه‌وه‌ ڕه‌فتاره‌ سیاسیه‌كانن له‌م وڵاته‌ی ئێمه‌دا ئه‌و پاڵنه‌ره‌ سایكۆلۆژیه‌ شاراوانه‌مان بۆ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ له‌ پشت هه‌ر هه‌ڵسوكه‌وتێكی ئه‌وانه‌وه‌یه‌ و ده‌ركه‌وتنه‌كانیشیان له‌و ڕه‌فتارانه‌دا ساویلكه‌یی هۆشی ئه‌وانمان بۆ ده‌رده‌خا.

یه‌كێك له‌ خه‌سڵه‌ته‌ بنه‌ماییه‌كانی ده‌بێ‌ له‌ كه‌سێتی سیاسه‌توانی دیموكراتدا هه‌بێ‌( نیانی- flexibility)ه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ی هه‌بێ‌ ده‌توانێ‌ هزری خۆی له‌گه‌ڵ گۆڕانكاری و هه‌ڵوێسته‌ جۆراوجۆره‌كاندا بگونجێنێ‌ و له‌ به‌رانبه‌ر پێشهاتێك یا پرسێكی دیاریكراودا چه‌ندین ئه‌لته‌رنه‌یتیڤی جیاجیای هه‌بێ‌، كه‌سی له‌م جۆره‌ وه‌ڵامی هه‌مه‌ڕه‌نگی هه‌یه‌ بۆ ته‌نها پرسیارێك، خاوه‌نی ئه‌م مێنتالیتیه‌ زۆر دوور ده‌بینێ‌ و زۆر قووڵ شیده‌كاته‌وه‌ و ده‌خوێنێته‌وه‌.
سایكۆلۆژیه‌تی ناهاوسه‌نگی كاراكته‌ری سیاسی ئێمه‌ له‌ ئاست خۆی نه‌وه‌ستاوه‌، بگره‌ ته‌شه‌نه‌ی كردۆته‌ جه‌سته‌ی حزب و دواتر پانتایی هه‌واداران و ئینجا وه‌ك كولتوورێك له‌ ناخی ده‌روونی تاكه‌كانمان چه‌قیوه‌. سیاسه‌ت لێره‌ به‌ سه‌رسه‌ختی و عینادیه‌كی ناعه‌قلانیانه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێ‌، عیناد وه‌ستانه‌ له‌سه‌ر یه‌ك ئه‌لته‌رنه‌یتیڤ و یه‌ك وه‌ڵام بۆ یه‌ك پرسیار و یه‌ك داواكاری، ئه‌وان واته‌ حزبه‌كان و سیاسیه‌كان له‌وه‌ته‌ی هه‌ن یه‌ك هه‌ڵوێستیان به‌رانبه‌ر یه‌كتر هه‌یه‌ ئه‌ویش هه‌وڵدانه‌ بۆ یه‌كتر سڕینه‌وه‌ و جێگه‌ی یه‌كتر گرتنه‌وه‌. ئه‌م رق و نه‌گۆڕیه‌ له‌ هه‌ڵوێستی سیاسی به‌رانبه‌ر یه‌كتر چه‌سپینی خه‌سڵه‌تێكی ده‌روونی ئه‌وپه‌ڕگیره‌ و مانای ره‌قهزری و سووربوون له‌سه‌ر یه‌ك تاكه‌ ڕا ده‌گه‌یه‌نێ‌، ئه‌مه‌ له‌ سایكۆلۆژیای مه‌عریفیدا پێیده‌ڵێن Convergent Thinking واته‌ وه‌ڵامێك ئه‌وه‌نده‌ نزیك بێ‌ له‌ داواكه‌ی تۆ ڕێك ئه‌وه‌ بێ‌ كه‌ ده‌ته‌وێ‌ و به‌ هیچ وه‌ڵامێكی دیكه‌ش رازی نه‌بیت.
ئه‌م جۆره‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ و ره‌فتاری سیاسی و مه‌عریفی بووه‌ته‌ خه‌سڵه‌تێكی سه‌ره‌كی و سیاسیه‌كانی وڵاتی ئێمه‌ی له‌ هه‌موو هه‌ڵوێستێكی دوور و نزیكیان پێ‌ ده‌ناسرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ نیه‌ دۆخی ئێستای هه‌رێمیان به‌م سه‌رسه‌ختی و عینادیه‌ نێگه‌تیڤه‌ی خۆیان گه‌یاندۆته‌ ئه‌م داخرانه‌ و ده‌سته‌پاچه‌ن له‌ هه‌ر كرانه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر نه‌بێ‌ هه‌ناسه‌یه‌كی راحه‌ت تر هه‌ڵمژن؟.

ئه‌م عیناده‌ ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ئاڕنۆڵد توینبی له‌ “باسێك له‌ مێژوو” باسی ده‌كا و ئه‌و بوێریه‌ش نیه‌ كانت پێیوابوو بۆ گۆڕانكاری و پێشكه‌وتن پێویسته‌، عیناد لێره‌دا ته‌نها مانای سه‌رسه‌ختی و وه‌ستان و چه‌قین ده‌گه‌یه‌نێ‌ و له‌ رووی مه‌عریفیشه‌وه‌ جۆرێكی ڕه‌سه‌نه‌ له‌ دۆگمی عه‌قڵی و سڕبوونی هزری. ئازایه‌تیش نیه‌ چون ئازایه‌تی جۆرێكه‌ له‌ حیكمه‌ت و توانای گه‌ڕان به‌ دوای نه‌دۆزراوه‌ و نه‌زانراوه‌كان نه‌ك وه‌ستانی ده‌روونی و جه‌سته‌یی به‌رانبه‌ر مه‌ترسیه‌ بوهیمیه‌ فیزیكیه‌ ده‌ره‌كیه‌كان.
بینین ته‌نها به‌ ڕه‌ش یا سپی كوێریه‌كی عه‌قڵیه‌ و ناچالاكیه‌كی زه‌ینی خوو پێوه‌گیراوه‌ به‌ درێژایی مێژووی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌ به‌ وانه‌ وتراوه‌ته‌وه‌ و فێری نه‌وه‌كانمان كراوه‌، ئه‌م فێربوونی ده‌سته‌پاچه‌ییه‌ گوناهێكی گه‌وره‌یه‌ ئێستا زیاتر له‌ ئه‌ستۆی ئه‌وانه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتیان به‌ ده‌سته‌ و له‌ رووی لێپرسینه‌وه‌ و دادوه‌ریه‌ عه‌قلیه‌كانیش ئه‌وانه‌ی كه‌مته‌رخه‌من به‌رانبه‌ری گه‌وره‌ترین گوناهی مرۆڤایه‌تیان ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ چجای گوناهی نه‌ته‌وه‌یی و ئه‌خلاقی.

نیانی هزری یا باشتر وایه‌ بڵێین گونجانی هزری یه‌كێكه‌ له‌ خه‌سڵه‌ته‌ ده‌روونیه‌كانی سه‌ركرده‌، واته‌ ئه‌وه‌ی پێیده‌ڵێن سه‌ركرده‌ ده‌بێ‌ و به‌ سووربوون له‌سه‌ر (ده‌بێ‌) نیانهزر بێ‌ و توانای گونجانی عه‌قڵی خۆی هه‌بێ‌ له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وت و دیارده‌ هه‌مه‌جۆره‌كان بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ‌ به‌ ساغی له‌ رووی سایكۆلۆژیه‌وه‌ بڕیار له‌ باره‌یانه‌وه‌ بدات. ئه‌م توانایه‌ یا ئه‌م توخمه‌ به‌شێكی گرنگ له‌ هزری داهێنان پێكده‌هێنێ‌ كه‌ بۆ ئه‌ركێكی قورسی وه‌ك سیاسه‌ت و به‌ڕێوه‌بردنی سیاسی پێویسته‌، داهێنانی هه‌ڵوێستی نوێ‌، و پلانی نوێ‌ و نه‌خشه‌ی دیبلۆماسی و كاری سیاسی نوێ‌ داهێنراوێكن پێویسته‌ زوو زوو له‌ كه‌سێتی سه‌ركرده‌ ده‌ركه‌ون. ئه‌گه‌ر سیاسی ئه‌م توانا تایبه‌ته‌ی نه‌بوو ئه‌وا ئه‌گه‌ر به‌هه‌ر هه‌ڵكه‌وتێكیش چووبێته‌ ئه‌و پایه‌ و پله‌یه‌ شكست ده‌هێنێ‌ و ئه‌م ناتواناییه‌ش به‌ هه‌ڵسوكه‌وت و هه‌ڵوێسته‌كانیه‌وه‌ به‌ ئاسانی ده‌ناسرێته‌وه‌.

مادام دۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و كولتووری ئێمه‌ له‌م سه‌رزه‌مینه‌ی خۆمان به‌م رۆژه‌ هه‌ره‌ سه‌خته‌ گه‌یشتووه‌ كه‌ تیایدا جۆرێك له‌ داماوی و ده‌سته‌پاچه‌یی و له‌ولاشه‌وه‌ سه‌رسه‌ختی و وه‌ستانه‌ی پێوه‌ دیاره‌، ئه‌وا ناتوانایی حزبی كوردی و كاراكته‌ری سیاسی كوردی نیشان ده‌دات به‌رانبه‌ر ئه‌و گرێ‌ و كێشه‌ ده‌روونیانه‌ی تێیئاڵاون و بڕستی لێبڕیون و ئه‌وه‌نده‌ توند به‌ خۆیانه‌وه‌ به‌ستوونیه‌ته‌وه‌، توانای ئه‌وه‌یان نه‌ماوه‌ شێوازێكی دیكه‌ له‌ مامه‌ڵه‌ی سیاسی بگرنه‌ به‌ر بۆ ئه‌وه‌ی له‌و زه‌لكاوه‌ سایكۆلۆژیه‌ ئینجا سیاسیه‌ بێنه‌ ده‌ره‌وه‌.
ئه‌م به‌ پاڵه‌وان له‌ خۆگه‌یشتنه‌ لای سیاسه‌توان و سه‌ركرده‌ی سیاسی كوردی، دۆخێكی نادرووستی ده‌روونیه‌ به‌ر له‌وه‌ی كێشه‌یه‌كی سیاسی ئاڵۆزكاو بێت. پاڕانۆید و هه‌ڵاوسانی ده‌روونی له‌ ناوه‌وه‌ تا ئه‌و ئاسته‌ی بردوون به‌ڕاست خۆیان لێبۆته‌ بوونه‌وه‌ری تر و خۆیان له‌سه‌رووی مرۆڤی ئاسایی ده‌بینن، به‌ڵام له‌وه‌ بێ‌ ئاگان كه‌ كه‌سی تووشبوو به‌م گرفته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ڕا شڵه‌ژان و ناهاوسه‌نگیه‌كانی زۆر به‌ ڕوونی بۆ خه‌ڵكی ئاسایی ده‌رده‌كه‌ون و فیزیكیانه‌ سه‌یر ده‌كرێن.

هه‌ڵاوسانی ده‌روونی لای سیاسه‌توانی كوردی له‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی (به‌خۆعاشقبوون و چێژبه‌ری ده‌مه‌كی و هستیریای ره‌فتاری)دا گه‌یشتۆته‌ ئه‌وج، شڵه‌ژانی سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری وڵاته‌كه‌مان زیاتر په‌یوه‌سته‌ به‌ شڵه‌ژانی ده‌روونی سیاسیه‌كان و خه‌سڵه‌ته‌ عوسابی و سایكۆسسه‌كانیان.
ئه‌و دۆخه‌ ناهاوسه‌نگه‌ تا ئه‌و ئاسته‌ داخراو نیه‌ بیخه‌ینه‌ نێو تیۆریزه‌كردنێكی خه‌مۆكیانه‌ی ئه‌وتۆوه‌ ده‌روونی خوێنه‌ری زیاتر پێ‌ بشێوێنین، به‌ڵكو ئومێد وه‌ك ستراتیژێكی ده‌روونی پۆزێتیڤ زیاد له‌ ڕێگه‌یه‌كمان بۆ چاره‌سه‌ر ده‌خاته‌ به‌ر ده‌م. باشترین چاره‌سه‌ر لای خودی سیاسه‌توانان و حزبه‌كانیانه‌، مادام ئه‌وان زۆر به‌ زه‌قی به‌م شێوه‌یه‌ خۆیان به‌ كۆمه‌ڵگه‌ ناساند، ئه‌وا ده‌توانن له‌ كێشه‌كانی خۆیان وریا بنه‌وه‌ و وه‌ك كارڵ رۆجه‌رز ده‌ڵێ‌ خۆیان ده‌توانن چاره‌ی خۆیان بكه‌ن.

ئه‌م دۆخه‌ به‌ گۆڕینی ستایلی بیركردنه‌وه‌ی خۆیان له‌سه‌ر خۆیان و له‌سه‌ر ئه‌وانی تر دێته‌ گۆڕین، كێشه‌كان له‌ نێو چوارچێوه‌ی هزری خۆیاندان، ئه‌وه‌ی سه‌ری له‌وانه‌ تێكداوه‌ ته‌نها شێوازی بیركردنه‌وه‌یانه‌ و به‌س، پێداچوونه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ عه‌قیده‌تیه‌كانیان و موتوربه‌ كردنیان به‌ میكانیزمی دیكه‌ی بیركردنه‌وه‌ و گونجاندنیان له‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ بڕیارێكی ستراتیژی په‌روه‌رده‌یی و پیداگۆگی تازه‌یه‌ و بۆ داهاتووی كۆمه‌ڵگه‌ش ده‌بێ‌ به‌ بنه‌مایه‌كی پته‌و، هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ ده‌یانكا به‌ كه‌سی نیانهزر و flexibil و له‌ راستیشدا به‌ ته‌نها ئه‌و ستایله‌ ده‌توانێ‌ بیركردنه‌وه‌یان ڕاسته‌ڕێ‌ بكاته‌وه‌. سووربوون له‌سه‌ر ئه‌م ستایله‌ هه‌ره‌ كلاسیكه‌ دووچاری شێرپه‌نجه‌ی ده‌روونیان ده‌كات و نموونه‌ی ئه‌و مێگالۆمانیكانه‌شمان* له‌ مێژوودا زۆرن.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
*نه‌خۆشیه‌كی ده‌روونی- عه‌قڵیه‌ كه‌سه‌كه‌ خۆی لێده‌بێته‌ بانمرۆڤ و به‌وه‌همی فوودراویه‌وه‌ ده‌ژی.