پێشەکی: لە وەرگێڕانەوە بۆ دۆزینەوەی ئەزموونی شیعری
لە ناوەڕاستی دەیەی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، دەستم بە وەرگێڕانی ژمارەیەک لە هۆنراوەکانی شیعری نوێی کوردی کرد بۆ زمانی عەرەبی و لە ڕۆژنامەی هەفتانەی “الراصد” کە لە بەغدا دەردەچوو، بڵاوم کردنەوە. لە نێوان ئەو شاعیرانەشدا کە هۆنراوەکانیانم وەرگێڕا، بەبێ ئەوەی ئاگاداری بکەم، فریا جافیش هەبوو؛ چونکە یەکێک لە هۆنراوەکانی کە لە یەکێک لە گۆڤارە کوردییەکاندا بڵاوببووەوە، سەرنجی منی ڕاکێشا، بەهۆی ئەو نەرمی و سادەییەی تێیدا هەبوو، و پێم باش بوو بیگوازمەوە بۆ زمانی عەرەبی.
بۆ ناساندنی زیاتر، فەریا جاف لەسەر خۆی دەڵێت:
“ناوی تەواوم فریا جافە و لە بنەماڵەی مەحموود پاشای جافم. ساڵی ١٩٥١ لە شارۆچکەی هەڵەبجە لەدایک بووم. بڕوانامەی بەکالۆریۆسم لە زمانی و ئەدەبی کوردی هەیە. لە سەرەتای گەنجییەوەمەوە دڵبەستەی شیعر و ئەدەبی کوردی بووم.
لە ناوەڕاستی شەستاکانی سەدەی ڕابردوو بە شەرمەوە دەستم بە نووسینی شیعر کرد، بەڵام هەرگیز ئەوەی دەمنووسی پیشانی کەس نەدەدا. کاتێک چوومە زانکۆ، زمانی شیعریم هێواش هێواش پێگەیشت و ڕووونی و تەواوی وەرگرت. دواتر هۆنراوەکانم لە ڕۆژنامەکانی هاوکاری و بیان و ڕۆشنبیری نوێ، هەروەها لە هاوپێچی ئەدەبی ڕۆژنامەی العراق بڵاوکردەوە.
لە هەرە سەرەتاکانەوە، هەر کەسێک شیعرەکانمی بخوێندایەوە، بە نەرمی و شیرینی وەسفی دەکردن. لە کۆتایی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، ژمارەیەک لە هۆنراوەکانم کۆکردەوە و لە دیوانێکدا بە ناونیشانی (هەنسکی شیعر) بڵاوم کردەوە، و هەتا ئێستاش بەردەوامم لە بڵاوکردنەوەی هۆنراوە و نووسینە نوێکان”.

شیعر و شاعیر… دیالێکتیکی ئەزموون و دەق
هەلی ئەوەم بۆ ڕەخسا کە لە ماوەی شەستاکان، حەفتاکان و نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو فریا جاف لە نزیکەوە بناسم. پێم وایە ناسینی شاعیر لە ئاستی مرۆیی، یەکێکە لە گرنگترین پایەکان بۆ تێگەیشتن لە ئەزموونی داهێنەرانەی. من هەرگیز لە هۆنراوە وەک دەقێکی جیاواز لە خاوەنەکەی ناڕوانم؛ بەڵکوو بەرهەمی کارلێکی دیالێکتیکی نێوان ئەزموونی مرۆڤ و داهێنانی شیعری دەزانم. لەبەر ئەوە، تێگەیشتن لە کەسایەتی شاعیر، زۆرێک لە لایەنە شاراوەکانی شیعری ڕوون دەکاتەوە، بێ ئەوەی هەموو بەرهەمەکەی تەنها بە ژیاننامەیەکەی سنووردار بکرێت.
هەر ئەم بۆچوونەش وای لێکردووم هەمیشە لە نووسین لەسەر شاعیرێک دوودڵ بم کە هەلی ناسینی لە نزیکەوە بۆم نەڕەخسابێت. تەنها لە چەند حاڵەتێکی دەگمەن ئەم یاسایەم شکاندووە؛ لەوانە موزەفەر ئەلنەواب، شێرکۆ بێکەس و عەبدوڵڵا پەشیو، چونکە هەرچەندە هەرگیز بە ڕووبەڕوو نەمدیون، بەڵام کاریگەریی داهێنانی ناوازەیان وای لێکردم لەسەریان بنووسم.

سادەیی وەک هەڵبژاردەیەکی جوانکاری
هۆنراوەی گەورە ئەوە نییە کە توانای شاعیر لە یاریی زمان یان زۆرکردنی هێما و ئاماژە پیشان بدات، بەڵکوو ئەو هۆنراوەیەیە کە بتوانێت بە شتە ئاسایییەکان مانایەکی ناوازە ببەخشێت. هەر کەسێک هۆنراوەکانی فریا جاف بخوێنێتەوە، بە تایبەتی “جوانەی جوانان” و “ئاشتبوونەوە” و “چۆلەکە”، بە ڕوونی هەست دەکات کە ئەم شاعیرە سەرسوڕمان لە نامۆیی و سەیرایەتی وێنە شیعرییەکاندا ناگەڕێت، بەڵکوو لە ڕاستگۆیی و دڵسۆزییاندا دەیدۆزێتەوە. هەروەها، بەلاغە لەلای ئەو ئامانج نییە، بەڵکوو ئامرازێکە بۆ دەربڕینی ئەزموونێکی مرۆیی و پاک.
فریا جاف سەر بەو جۆرە شاعیرانەیە کە باوەڕیان وایە شیعر لە هەست دروست دەبێت، نەک تەنها لە وشە. لەبەر ئەوە، هۆنراوەکانی لە سەرەتاوە سادە دێننە بەرچاو، بەڵام بە زوویی خوێنەر هەست بەوە دەکات کە لە ژێر ئەم سادەییەدا چینە چین مانا و هەست هەڵگیراون؛ مانایەک کە نە لە ئاڵۆزی دامەزراندنی دەق، بەڵکوو لە قووڵیی سۆز و هەستەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەو هۆنراوەیەک دەنووسێت کە هاوار ناکات، بەڵکوو بە ئارامی دەچێتە ناو هەستی خوێنەر و دوای تەواوبوونی خوێندن، کاریگەرییەکی قووڵتر لە خۆی بەجێدەهێڵێت.

“جوانەی جوانان… جوانی وەک بیرەوەری و ناسنامە

لە هۆنراوەی “جوانەی جوانان”دا، شاعیر خەریکی وەسفکردنی سیما و جوانیی دەرەکی نییە، وەک ئەوەی لە شیعری عیشقەییی کلاسیکدا باوە. بەڵکوو جوانی دەکات بە دۆخێک کە لە تاکەکەس تێدەپەڕێت و دەبێتە بەشێک لە بیرەوەریی هاوبەش. ئەو کەسایەتییەی باسی دەکات، تەنها ژنێکی جوان نییە، بەڵکوو بوونێکە کە هێشتا لە بیر و هۆشی خەڵکدا زیندووە، تا ڕادەیەک کە خۆی جوانی بووەتە هاوتای ناوی ئەو.
لێرەدا شوێنیش ــ کە لە سلێمانی و کوردستاندا خۆی دەبینێتەوە ــ دەبێتە هاوبەشی بنیاتنانی وێنەی شیعری، جا جوانی چیتر لە جوگرافیا و بیرەوەری و ناسنامە جیا ناکرێتەوە.

“ئاشتبوونەوە”… دژبەیەکبوون وەک بزوێنەری مانا
هۆنراوەی “ئاشتبوونەوە” لەسەر تەکنیکی دژبەیەکبوون (المفارقة) بنیات نراوە، کە یەکێکە لە سەرکەوتووترین ئامرازەکانی فریا جاف. لە یەکەم دێڕەوە خوێنەر ئامادە دەکات بۆ هۆنراوەیەک لەسەر ناکۆکی و قسەوباس، بەڵام کۆتاییی هۆنراوەکە بە ستایشکردنی ئاشتبوونەوە دەگات. تەنانەت دان بەوەدا دەنێت کە خۆی ناکۆکییەکەش چێژێکی تایبەتی هەبوو، چونکە هەمیشە بە دیدارێکی گەرمتر کۆتایی پێدەهات.
بەهای هۆنراوەکە تەنها لە بیرۆکەکەیدا نییە، بەڵکوو لە شێوازی دروستکردنی دەقەکەدایە. دەقەکە لە دیمەنێکی ئاسایی دەست پێدەکات و هێواش هێواش بەرەو کۆتایییەک دەڕوات کە هەموو ئەوەی پێش خۆی بوو، مانایەکی نوێی پێدەبەخشێت. هەر ئەمەش وای کردووە پێکەوەبەستنی ناوخۆیی دەقەکە بە تەواوی پارێزراو بێت.

“چۆلەکە”… خواستنەوەی خۆشەویستی و لەدەستدان
بە بۆچوونی من، هۆنراوەی “چۆلەکە” لە ڕووی هونەرییەوە بەرزترین دەقی ئەم سێ هۆنراوەیەیە. هەموو هۆنراوەکە لەسەر یەک خواستنەوەی سەرەکی بنیات نراوە؛ چۆلەکەیەک کە لە نێوان دوو دەستدا گەورە دەبێت. بەڵام جوانیی ئەم وێنەیە لە تازەییدا نییە، بەڵکوو لە گەشەی دراماتیکییەتی.
ئەو دەستەی کە مشتەکەی سست دەکات، نەک بۆ ئەوەی چۆلەکەکە لەدەست بدات، بەڵکوو لە ترسی ئەوەی ئازاری بدات. ئەم دەستە هەوڵی خاوەنێتی ناکات، بەڵکوو ئارامی و ئاسوودەیی بۆ خۆشەویستەکەی دەوێت. چۆلەکەکەش کە چاوەکانی دادەخست و بە ئارامی لە ناو کفە دەستەکەدا دەنووست، لە کۆتایی هۆنراوەکەدا دەبێتە بوونێکی ونبوو؛ شاعیر نازانێت ئێستا لە کام شار یان لە کام وڵات نیشتەجێ بووە.
کۆتایی هۆنراوەکە پشت بە سەرسوڕمان نابەستێت، بەڵکوو بە هێمنی بەرەو ئەو خاڵە دەڕوات، و هەر بۆیەش کاریگەرییەکی قووڵ دروست دەکات، بێ ئەوەی هەست بە ساختەکاری بکرێت.

ئابووری وێنەی شیعری و قووڵیی مانا
یەکێک لە دیاردە سەرنجڕاکێشەکانی ئەم هۆنراوانە ئەوەیە کە فریا جاف وێنە شیعرییەکان لەسەر یەکتر کۆ ناکاتەوە، بەڵکوو زۆرجار بە یەک وێنەی سەرەکی قایل دەبێت و هەموو توانا هونەرییەکانی خۆی بۆ گەشەپێدان و قووڵکردنەوەی هەمان وێنە تەرخان دەکات. لەبەر ئەوە، بنیاتی هۆنراوەکانی لەسەر زۆری خواستنەوە و مەجاز نییە، بەڵکوو لەسەر فراوانکردن و قووڵکردنەوەی یەک خواستنەوە ڕاوەستاوە، تا ببێتە ستوونی سەرەکیی دەق.
ئەم شێوازە تەکنیکێکی ئاسان نییە، چونکە ئەگەر وێنەی ناوەندی هەر کەمترین لاوازییەکی تێدا هەبێت، کاریگەریی لەسەر هەموو پێکهاتەی هۆنراوەکە دادەنێت. بەڵام فەریا جاف بە سەرکەوتوویی دەتوانێت ئەم وێنەیە هەتا کۆتایی بەهێز و یەکگرتوو بپارێزێت، بێ ئەوەی دەقەکە بە لەرزە بکەوێت یان هێزی خۆی لەدەست بدات.

ئاهەنگی هۆنراوەی کورت و کۆتاییی مانا
ئەم دەقانە هەروەها ئاماژە بە هۆشیاریی شاعیر دەدەن لە ئاهەنگ و بنیاتی هۆنراوەی کورت. زۆربەی دەقەکان بە ئارامی دەست پێدەکەن و هێواش هێواش بەرەو خاڵی گەیشتن دەچن، تا لە کۆتاییدا بگەنە ئەو دەمەی کە دەکرێت “ماڵبەندی مانا”ی هۆنراوە پێ بگوترێت؛ واتە ئەو ساتەی کە مانای ڕاستەقینەی دەق بۆ خوێنەر ئاشکرا دەبێت.
ئەم کۆتاییانە تەنها بۆ تەواوکردنی هۆنراوە زیاد نەکراون، بەڵکوو کلیلگەلێکن کە خوێنەر دوای تەواوبوونی خوێندن، هان دەدەن بۆ ئەوەی جارێکی تر بگەڕێتەوە بۆ دەق، چونکە ئێستا لە ڕوانگەیەکی نوێوە لێی دەڕوانێت و ماناکانی بە شێوەیەکی قووڵتر دەخوێنێتەوە.

تێبینییە ڕەخنەییەکان
لەگەڵ هەموو ئەو تایبەتمەندییانەشدا، خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی و دادپەروەرانە پێویستە ئاماژە بەوەش بکات کە ئەم گرنگیدانە بە سادەیی، هەندێک جار وای لێدەکات هەندێک لە دەقەکان لە زمانی هۆنراوە نزیک ببنەوە لە زمانی بیرنووسە یان خەواڵۆک، بە تایبەتی لەو شوێنانەی کە چڕیی شیعری بۆ قازانجی ڕاستەوخۆیی دەربڕین کەم دەبێتەوە.
بەڵام ئەم تایبەتمەندییە لە نرخ و گرنگیی ئەزموونی شیعریی فریا جاف کەم ناکاتەوە، چونکە بەشێکی هەڵبژاردەی جوانکاریی خۆیەتی. ئەو هەست بەسەر ڕازاندنەوەی زماندا پێش دەخات، و مرۆڤ بەسەر بەلاغەدا هەڵدەبژێرێت.

کۆتایی: کاتێک سادەیی دەبێتە بەرزترین ئاستی شیعر
فریا جاف ئەو جۆرە شیعرە دەنووسێت کە ئامانجی سەرەکیی سەرسوڕمانکردنی عەقڵ نییە، بەڵکوو گەیشتن بە دڵی خوێنەرە. لەوانەیە هەر ئەمەش هۆکاری ئەوە بێت کە هۆنراوەکانی بە ئاسانی دەخوێندرێنەوە، لەبیر دەگیرێن و لە یادەوەریی خوێنەراندا دەمێننەوە. ئەوان پشت بە ئاڵۆزی و پێچیدەییی پێویست بە شیکردنەوە نابەستن، بەڵکوو لەسەر ئەزموونێکی مرۆیی دامەزراون کە هەر کەسێک طامی خۆشەویستی چەشتبێت، ئاشتبووبێتەوە، یان کەسێکی نزیکی لەدەست دابێت، دەتوانێت خۆی لە ناویدا بدۆزێتەوە.
لێرەدایە کە بەهای ڕاستەقینەی ئەم ئەزموونە شیعرییە دەردەکەوێت؛ ئەزموونێک کە دەیسەلمێنێت سادەیی، ئەگەر لە ڕاستگۆیی و پێکەوەبەستنی هونەرییەوە سەرچاوە بگرێت، دەتوانێت لە زۆر هۆنراوەی پڕ لە مەجاز و ئاراستەی زمانیش بەلاغەتدارتر و کاریگەرتر بێت.

“جواني جوانان”

ئەڵێن ئێستاش
وەکو جاراني
هەر جواني
لە بیرماني
لە جوانیا پێتیان ئەوت
هەڵبژاردەي سلێماني ….
لە یادماني
ئەیانوت تۆ
سەرتۆپي گشت کوردستاني …
پێتیان ئەوت
هەر چەن ئەڵێي کچي بوردەي
بەڵام بۆیە ئاوا ماوي
نە گۆڕاوي ،
چونکە نەوەي
ئەم میللەت و قەومي کوردەي ….
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

“ئاشت بونەوە “

جاران زوزوو
شەڕمان ئەبوو
هەر زوبەزوو
شەڕەکەمان لەبیر ئەچوو …
تاڵێ لە موو
بەو باریکیەي بە نێوانمانا نەئەچوو …
هەموو جارێ
ئاشت بونەوەت
لەوەي پێشوو
شیرینتر بوو
بۆیە لاي من شەڕەکەیشمان
تامێکي خۆشي خۆي هەبوو…..
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

“چۆلەکە “

چۆلەکە بویت
لەناو لەپي هەردوو دەستا گەورەم کردیت
زۆري نەبرد دەستە مۆ بویت
جار نا جارێ
لەپي دەستم شل ئەکرد بۆت
دەموت نەبا بێزار بوبیت
بەشکوم بفڕیت
کەچي تازە چاوەکانت دایەخست و لێي ئەخەوتیت
جاران وا بویت
ئەمێستاکەش وەها ونیت
هەر نازانم
لە کام شار و کام وڵاتیت

( 3 ـ 3)
نزار جاف

یەکێك لە ئەرکە بنەڕەتییەکان ئەدەب و هونەر، بەرجەستەکرنی سێ بنەمای ژیان و بوونە کە لە”چاكی، رەوا وجوان”ی پێکهاتووە، ئەو بەرهەمە یەدەبی یا هونەری کە هەر یەك لەم سێ بنەمایە یا هەرسێکیان پێکەوە تێدا بەدی نەکرێت، ئەوا ئەو بایەخ و نەرخەی نییە. کەسانی وەك شکسپیر یا دیستوفسکی یا مایاکۆفسکی یا والت وێتمان یا نالی یا عەبدوڵڵا پەشێو، کاتێك بەرهەمەکانیان هەڵدەسەنگێنین، ئەوا دەبینین کە هەمیشە مەبەست و ئامانجێکیان هەبووە و پیامێکیان بە مرۆڤ گەیاندووە.
ئەوەی کە جێگەی سەرنجە، یەکێك لە هۆکارە سەرەکییەکانی داهێنان، یاخیبوونە لەو ریتم و شێوازەی کە بۆ ماوەیەك خۆی سەپاندووە بە سەر بەشە جیاوازەکانی ئەدەب و هونەردا، بەڵام، هەموو یاخیبوونێك ئەو یاخیبوونە نییە کە ئێمە لەبارەوەی قسەدەکەین. یاخیبوونی مەبەست، یاخیبوونێکە کە شتێکی نوێ بهێنێتە ئاراوە و ئەو سێ بنەمایەی باسمان کرد لەخۆبگرێت. هەرچەندە لێرەشدا دەبێت ئەوەش بڵێین کە شێوازی لەخۆگرتنی ئەو سێ بنەمایە جۆرەکانی جیاوازن و توانا و بلیمەتی ئەدیب یا هونەرمەند لەو ڕووەوە دەردەکەوێت.
گۆران مەریوانی، هەروەك لە بەشی یەکەمی ئەم نووسینەمدا ئاماژەم پییدا، کەسێکی رۆشنبیر و هەمیشە خوولیای خوێندنەوە بوو و، ئیستاش هەروایە، هەر بۆیە هەست بە قووڵییەك و دەوڵەمەندییەك لە هەڵبەستەکانیدا دەکەیت چونکە نووسەر یا شاعیریکی خاوەن رۆشنبیرییەکی بەرفراوان، بیەوێت یا نەیەوێت، ئەوا لە نووسینەکانیدا ئاستی رۆشنبیرییەك دەردەکەوێت و، هەر لە سەرەتاوە، گۆران لە هەڵبەستی”پەنجەرەدا” ئەوەی سەلماند زۆر بەجوانی، هەڵبەتە هیچ کام لەو شاعیرانەی کە لەناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی رابردوو لە چایخانەی قەڵادزییکان دەمناسین، وەك گۆران سەرەنجیان رانەکێشام بەو جۆرە قووڵەش گوێم بۆ نەدەگرتن، رۆژکاریش بۆی سەلماندم کە هەڵەنەبووم.
لە هەموو بەرهەمێکی ئەدەبی چ شیعر یا چیرۆك یا رۆمان، بەشێك یا بڕگەیەك یا تەنانەت دێڕێك هەیە کە بە دڵ و ناوکرۆکی بەرهەمە ئەدەبییەکەی دابنێین هەڵبەتە لای رەخنەگران، ئەوە بە “پەڵە زێڕین”ەکە دادنرێت، خۆی لە بەش و بڕگەکانی تر جیائەکاتەوە، هەروەك چۆن دڵۆپێك زەیت بکەیتە ناو جامێك ئاەوەوە رێك دیارە و جیاوازە، هەر بۆ نموونە لە ‌هەڵبەستی”شەوێك” فروخ فروخزاد دێڕێ” شەوێك لیوی تینووی من بە سۆزەوە لە ئاگری لێوی تۆدا دەسووتێ”، بە پەڵەی زێڕینی دادەنرێت یا لە گوڵی خوێناوی عەبدوڵلا گۆراندا ئەوا دێڕی”وەرە تاوێك سەرکەرە سەر ڕانم با بگریم بۆ گۆڵێك دۆڕانم” بەو پەڵەی زێڕینە دەژمێردرێت. هەر بەو ئاراستە، سێ هەڵبەستی”پەنجەرە” و “ئیتر من باردەکەم لێرە” و”گرێ”وەك سێ پەڵەی ناو هەرچی شیعرە کە تا ئێستا گۆران نووسیبێتی، بەڵام ئەگەر ئەگەر پەڵە سەرەکییەکەی نێوانیان دیاری بکەن ئەوا هەڵبەستی”گرێ” خۆی دەسەپێنێت، سەبارەت بە دێڕی پەڵە زێڕینی هەرچی شیعری گۆران مەریوانییە کە تا ئیستا نووسیوێتی ئەوا بە بۆچوونی من لە هەڵبەستی”گرێ”دایە کە دەڵێت:
” هه‌ڵده‌ستم و؛
له‌ هه‌ستمدا مردوه‌.”
هەڵبەتە هۆی ئەم بۆچوونەشم دوایی روون دەکەمەوە.
بۆچی”گرێ” دادەنێم بە”پەڵەزێڕین”ی ناو شیعرەکانی گۆران؟ ئەمە پرسیارێکی سادەیە بەڵام وەڵامەکەی زۆر قووڵە، چونکە ناتوانرێت راستەوخو وەڵام بدرێتەوە وەك هەر پرسیارێك لەسەر بابەتێکی دیار و سادە. گرێ قووڵترین گەشتی گۆرانە نەك بۆ چەند شار و ووڵاتێك یا تەنانەت بۆ ئاسمان و هەسارەکان، بەڵکو بۆ ناو خودی خۆی.
لە شانۆگەری”رێوی و ترێ”ی فیدریکۆ جۆلهیرم، ئیزۆبی بەندە لە دوای ئازاد کردنی بۆ کۆیلایەتی دەگەڕێتەوە، چونکە کەس وەك کەسێکی سەربەست رەفتاری لەگەڵ ناکات، هەڵبەتە هەستکردن بە نامۆیی و ناپەسەندکردنی دەوروبەر بۆ ئیزوب، وایلێکرد کۆیلایەتی لە سەربەستی بە باشتر بزانیت. لە هەڵبەستی”گرێ”دا، گۆران لە ململانێیەکی قوڵە لەگەڵ خودی خۆیدا! هەڵبەتە، گۆران لێرەدا بە دەست شیزوفرینیایەکی فیکری و دەروونی نائاساییەوە دەناڵێنێت، و لە نێوان سادیزم و مازۆخیدا گیری خواردووە! بەڵام ئەو هەرگیز وەك ئیزۆب ناکات و ناگەڕێتەوە کۆت و بەندی رەهەندی فیکری ئاسایی جیهان بەڵکو دژایەتی ئەوەش دەکات دەخوازێت رێبازێکی نوێ تەنانەت گەر پەنجەرەیەکیش بێت لە قووڵایی ماخیدا!
“دەمانچەکەم دەردێنم، بەرامبەری دادەنیشم
جگه‌ره‌ كێشیش نیم تا جگه‌ره‌یه‌ك داگیرسێنم
ڕاسته‌وخۆ ده‌چمه‌ ناو باسه‌كه‌وه؛‌
”ئیدی ته‌واو؛ ……………….، به‌ جێت دێڵم”
ئەم چوار دێڕە، هەرچەندە وەك دیارە لە شوێنێکی دیاریکراودا روودەدات، کە زێتر وەك ژوورێکە، بەڵام، کاتێك لە وەی کە گۆران دەێڵێت و وەبیرهێنانەوەی خودی گۆران، ئەوا دەبێت بزانین کە دووچاری جیهانێکی پڕ لە دژایەتی و ئاڵۆزی چوون بە ناخدا، دەبینەوە.
ئەوەی دەمانچەکە دەردێنێ و ئەوەیشی کە بەرامبەر ئەو دەمانچەی دانیشتووە و چاوەڕوانی لە دەستدانی ژیانێتی، هەر گۆرانە! لەمەشدا گۆران لە رووی فیکری و دەروونییەوە پێش شاکارەکەی ئەلبرتۆ مۆرافیا”من و ئەو” دەکەوێتەوە، “من”ەکەی مۆرافیا خودی خۆیەتی بەڵام “ئەو”ەکەی ئامێری نێرییەتییەتی، بەڵام گۆران هەردوو کەسایەتیی هەڵبەستەکەی خودی خۆیەتی!
گۆران لەم دووفاقەییەی کەسایەتیدا لە هەڵبەستەکەیدا، نابێت بە دوو رەهەندی خێر و شەڕی دابنێین، ئەوەی کە پتر سەرنج رادەکێشێت، هەردوو کەسایەتییەکە هاوتای یەکدین، چ لەرووی پۆزەتیفەوە یا لە رووی نەگەتیفەوە، هەرچەندە گۆران هەوڵ دەدات کار لە مێشکی خوێنەر بکات کاتێك لە بەرەوپێشچوونێکی درامیدا لە هەڵبەستەکەدا دەڵێت:
” به‌رامبه‌ری داده‌نیشم؛
یاری به‌ ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌م
چاویش له‌و ناتروكێنم
ڕه‌نگی ده‌په‌ڕێ
ته‌ڕی له‌ گه‌رویدا ویشك ده‌بێ”
رووبەڕووبوونەوەی مرۆڤ لەگەڵ خودی خۆیدا و، هەوڵدان بۆ دوواندنی خۆ، داهێنانێکی مەریوانی نییە، بەڵکو مرۆڤ هەر لە سەرەتای مێژووە خەریکی دوواندنی خود و دەوروبەرێتی و، لەگەڵ بەرجەستەبوونی رۆڵی ئایین ئەوا دوواندنی خود پتر پەرەی سەند بەتایبەتی کاتێك بابەتی”تەسەووف”و’عیرفان”لە هزری ئایینیدا هاتنەئاراوە و، ئەم شێوازەش لە شیعری رۆژهەڵاتیدا رەنگی داوەتەوە و گەر تەماشای موزەفەرە ئەلنەواب بکەین لەم شیعرەی خوارەوەدا ئەوا دەبینین هەوڵ دواندنی یەزدان دەکات بە مەبەستی دۆزینەوەی راستییەکان:
“ئەوا من رووخسارم بۆ ئاسمانەکانت بەرزدەکەمەوە
بەڵام هیچ نابینم
کەچی تۆ دەمبینیت
چونکە من ئێستا نابینام..!
ئایا کەسێك دەبینیت کە تۆ نایبینیت؟”
ئەم جۆرە دواندنە دەروونییە کە دەوروبەر دەهێندرێتەئاراوە بۆ دەوڵەمەندکردنی هێڵی درامی هەڵبەست لای شاعیر، گۆران لە گرێدا دەستی لێ هەڵگرتووە و تەنها پشتی بە جیهانی خودی خۆیەتی و بەس!
گۆران کە رووبەڕووی خۆ دەبێتەوە و هەڕەشەی نەمان لە خۆی دەکات، هەروەك “مەنسوری حەللاج” وایە کاتێك دەڵێت:
“منم شەیدا و ئەویشی شەیدای منم”، هەرچەندە لێرەدا دەبێت ئاماژەش بەوە بدەین کە حەللاج لەو جۆرە دوواندنە دەروونییەدا، پەروەردگار بەرامبەر خۆی دادەنێت و خۆی و خوا بە یەك دادەنێت، کەچی گۆران لەم هەڵبەستەدا و، ئەوەیش جێگەی تێڕامانە، هەردوو لایەنەکە بە خۆی دەزانێت دەخوازێت لەناو خودی خۆیدا نهێنی بوون و نەبوون و رازەکانی ژیان بزانێت.
بەڵام، بۆ زێتر تێگەیشتن و چوونە ناو ناخی مەبەستی شاعیرەوە ئەوا دەبێت لەم هەڵبەستە یەکجار ئاڵۆزەی گۆراندا زۆر بە ئاگا و وریابین، چونکە ئەگەر لەسەر رووکەش و شێوە واتاکان وەربگرین ئەوا هەر مەبەستەکەی ناپێکین و جوانی لێ تێناگەین چونکە ئەم هەڵبەستە چەند جیهانێکی جیاواز، گۆران لەم هەڵبەستەدا زۆر جیهان و ئاراستەی دژ بە یەکی تێکەڵ کردووە، هەروەك چۆن بیرمەند”رایمۆت رایش” لە کتێبێ”چالاکی سیکسی و ململانێی چینەکان” بۆ گەیشتن بە مەبەستی پشت بە دوو ئاراستەی جیاواز دەبەستێتەوە، کە بریتین لە مارکسیزم و زانستی شیکردنەوە فرۆیدی، تا یاسایەکی بنەڕەتی بۆ دروست بکەن کە سیفەتی گشتگیری لە خۆی بگرێت، گۆران ئاراستەی دەروونی قووڵ و ئاراستەی ریالیزمی کە نقوومە لە بیر و هزرێکی بێ سنوور لەم هەڵبەستەدا دەگرێتە بەر بۆ گەیشتن بە لۆجیکیکی ئارام بەخش، هەڵبەتە ئەوەی جێگەی سەرنجە هەردوو ئاراستەکە لە قووڵایی ناخی خودی گۆراندایە، بەمەش گۆران پتر سەرنج رادەکێشێت کە شێوازەکەی وەك دیمەنی دەرەکی لە شێوازی سۆفی گەرانی سوننی و عاریفگەرانی شیعە دەشوبهێت، چونکە ئەوانە بڕوایان بە “وحدة الوجود”ە واتە یەکێتی بوون، و هەروەك چۆن لەمەوبەر لە بڕگەیەکی شیعری حەللاج ئاماژەمان پێیدا. لەمەش زێتر، گۆران لەم هەڵبەستەدا بەرپەرچی رێبازی فەلسەفی دیکارت دەداتەوە و تەنها رازی نابێت بە”من گومان دەکەم کەوتەم من بوونم هەیە”، بەڵکو دەچێتە قووڵایی گومانەوە و لەوێشەوە دەماندوێنێت و بابەتەکان روون دەکاتەوە.
گۆران دەڵێت:
” ئه‌وێ كه‌ فێر نییه‌ كه‌سێ به‌رپه‌رچی بداته‌وه
ئه‌وێ كه‌سێ زات ناكا‌‌
قسه‌ی پێ ببڕێ، یان شتێكی بۆ ڕوونبكاته‌وه‌‌
هه‌میشه‌ سه‌ركرده‌ بووه‌، هه‌میشه‌ ڕابه‌ر
ده‌مانچه‌كه‌م ڕاناوه‌شێنم وێنه‌ی گاگنسته‌ره‌ ئامریکییە‌كان
جگه‌ره‌ كێشیش نیم تا دووكه‌ڵی جگه‌رم؛
بكه‌م به‌ ڕووخساریدا،
نه‌ دوودڵم؛ نه‌ په‌رێشان.
له‌ پڕ دوو گوولـله‌ ناڵه‌ ده‌كا
ئه‌وێ كه‌ هه‌میشه‌ سه‌ردار بووه‌،
بڕوا ناكا”
ئەو کەسەی گۆران لەم هەڵبەستە وەسفی دەکات بەوەی “فێر نییە کەس بەرپەرچی بداتەوە” و”کەسێ زات ناکا قسەی ببڕێ، یان شتێکی بۆ روون بکاتەوە” و”هەمیشە سەرکردە بووە، هەمیشە رابەر”، ئەم کەسە رەهەند یان لایەنی دەروونی قووڵی مرۆڤە کە گۆران ناخی خۆی کردۆتە تاقیگەیەکی لیکدانەوە بۆ لە نزیکەوە ناسینی، ئەوەیشی دەمانچەکەی بە دەستەوەیە بە هەمان شێوە، رەهەند یان لایەنی واقیعی کاڵ و کرچی مرڤە کە گۆران خۆی بۆتە ئەکتەری نواندنی!
گۆران بەردەوام دەبێت لە نمایشە دەروونییە فیکرییە فەلسەفیییە ریالیزمە بێهودەییەکەی و دەڵێت:
” من فوویه‌ك له‌ لووله‌ی ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌م؛
هه‌ڵده‌ستم؛
دڵنیام بۆ ئه‌به‌د له‌ دڵمدا ده‌یكوژم
دڵنیام له‌سه‌ر خاكی ڕۆحمدا نایهێڵم
جارێكی تر‌ قامكی زیاره‌تی به‌ردی؛‌
دوورگه‌ په‌رشوبڵاوه‌كانی گیانم ناكا
لێوی ئیدی بۆ ئه‌به‌د لێوم ماچ ناكا
هه‌ڵده‌ستم و؛
له‌ هه‌ستمدا مردوه‌.
هه‌ڵده‌ستم و؛
له‌ له‌شمدا دوژمنێكی هه‌ڵهاتووه‌
ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌مه‌وه‌ به‌ر پشتێنه‌كه‌م
خوێن له‌ هه‌ردوو چاوییه‌وه‌ فیچقه‌ ده‌كا
به‌ جێی دێڵم تا بۆ خۆی وه‌ك ده‌عبایه‌ك بـ…..، بـ…………….،
ده‌ڕۆم،
ده‌رگاكه‌ش داناخه‌م”
ئەم بڕگەیە، بەتایبەتی سەرەتاکەی کە دەڵێت:” من فوویه‌ك له‌ لووله‌ی ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌م”، هەموو دەزانین فووکردن لە لوولە دەمانچە هەروەك لە فیلمی کاوبۆیدا بینیومانە، دوای تەقەکردنە، هەربۆیە یەکەم بیرۆکە کە لە مێشکماندا جێگیربێت، ئەوەیە کە تەقەی لە بەرامبەرەکی کردبێت، کەچی گۆران بە ئاراستەیەکی یەکجار جیاواز دەڵێت:” دڵنیام بۆ ئه‌به‌د له‌ دڵمدا ده‌یكوژم.. دڵنیام له‌سه‌ر خاكی ڕۆحمدا نایهێڵم… جارێكی تر‌ قامكی زیاره‌تی به‌ردی…. دوورگه‌ په‌رشوبڵاوه‌كانی گیانم ناكا… لێوی ئیدی بۆ ئه‌به‌د لێوم ماچ ناكا”، دڵنیایی لە وەی کە دەیکوژێت واتە هیچ رووی نەداوە و، تەنانەت تەقەش نەکراوە و، هەروەها دڵنیایی لەوەی کە لەسەر خاکی روحیدا نایهێڵێت، ئەوە دەردەخات کە شاعیر تەقەیەکی گرنگتر و کاریگەرتری کردبێت لە”رەهەندە”بەرامبەرەکەی کە ئەویش هەڵوێست وەرگرتن بە دەرچوون لە کۆتی و بازنەی ئەو رەهەندە بەتایبەتی کە گرنگترین و پڕ واتا ترین دێڕی شیعری کە لە سەرەتا ئاماژەمان پێیدا و بە پەڵە زێڕینی شیعریمان دانا، دەڵێت:
” هه‌ڵده‌ستم و؛
له‌ هه‌ستمدا مردوه‌.”
هەڵدەستێت، هەروەك ئەوەی رابێت لە خەو و، دڵنیابێت لەوەی کە رەهەندە دەروونییەکەی لە هەستیدا مردووە! بەڵام هەڵساندنەکەیشی وەك رابوون و راپەڕاندنێکی نائاساییش دەژمێردرێت و، گۆران لەم دێڕەدا پەیامی سەرکەوتنی بەسەر خۆیدا رادەگەێینێت، بەڵام کام خودە؟ خودە دەروونییەك کە بە ئازادکردن یا بە رێپێدانی ئەوا رووبەڕووی گۆرانێکی نێگەتیف دەبینەوە. ئەم چەند ووشە کەمە بێهودەیی و ریالیزم و فەنتازیا و سوریالیزم تێکەڵ بە یەك دەکات! هەڵبەتە دەبێت ئەوەش بڵێم کە چەند ووشە دێڕە شیعرێکی شاعیری ئێرانی”تورج نیگەهبان”م وەبیر دێنێتەوە کە واتایەکی فەلسەفی زۆر قووڵی هەیە کە دەڵێت:
“ژیان سەرەنجامی نەبوونە
چڕینی سروودێکی ناتەواوە”
هەڵبەتە، گەرچی لای نیگەهبان پتر رەهندە فەلسەفییەکی کیرکەگارد و سارتەر دەبینینەوە بەڵام لای گۆران لەو چەند ووشە کەمەدا رووبەڕووی رەهەندی بێهودەیی و ریالیزم و فەنتازیا و سوریالیزم، دەبینەوە. بەڵام سەیر لەوەدایە کە جارێکی تریش گۆران یاری بە ووشەو و ئاراستە واتا دەکات کاتێك بۆ هەڵسانەکەی دەگەڕێتەوە و ئەوەی کە لە هەستیدا مرد، ئەمجارە بە”دوژمنێکی هەڵاتووی”لە لەشیدا، دادەنێت و، نەك ئەوەندە و بەس بەڵکو زیاتریش لەوە دەڕوات کاتێك دەگاتە لووتکەی بێهودەیی کە دەڵێت:
” ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌مه‌وه‌ به‌ر پشتێنه‌كه‌م
خوێن له‌ هه‌ردوو چاوییه‌وه‌ فیچقه‌ ده‌كا”
دەمانچەکە بێ ئەوەی تەقەی پێ بکات دەیگەڕێنیتەوە بۆ پشتێنەکەی بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خوێن لە چاوی رەهەندە دەروونییەکەی فیچقەدەکات!
دوای ئەو هەموو ململانێ و بەگژیەکداچوون و ئاڵۆزی و ئاویتەکردنی واتاکان، شاعیر دەڕوات بەبێ ئەوەی دەرگاکە دابخات، بە راشکاوانە رادەگەێینێت:
” له‌ده‌ره‌وه‌،
بۆ یه‌كه‌مجار؛
هه‌ست به‌ ئازادی خۆم ده‌كه‌م.”
ئەو ئازادییە مایەی لەناوبردن و بەزاندنی رەهەندی چەوتی دەروونییە کە گەورەترین دوژمنی مرۆڤایەتی و شارستانییەت و هەموو شتە باشەکانی جیهان و ژیانە!
دوا تێبینیم بەر لەوەی کۆتایی بەم نووسینە دوورودرێژەم بەم ئەوەی؛ گۆران مەریوانی گەرچی وەك پاڵەوانێکی چالاکە لە بواری سیاسی وفیکری و دەروونی و کۆمەڵایەتییەوە بەڵام لە بواری ئافرەت و غەزەلدا، هیچ رۆڵێلی نییە، هەڵبەتە من وەك خۆم، بە هۆی پێوەندیم بە گۆرانەوە لە ماوەیەکی زۆر هەستیاری ژیانیدا، دەزانم کە ئافرەت لە ژیانیدا هەبووە و، بەتایبەتی لەدوا ساتەکانی بەجێهێشتنی بۆ کوردستان و، من بۆ خۆم شایەتی حاڵی ئەوە بووم، بەڵام نازانم بۆ هەموو بابەتێك لە شیعریدا رەنگی دایەوە جگە لە ئافرەت و غەزەل؟!

( 2 ـ 3 )
نزار جاف
وابڕیاربوو کە ئەم نووسینەم لە دوو بەش پێکهاتبێت، بەڵام بە هۆی ئەوەی نووسینەکە زۆر دوور درێژە ئەگەر بێت دوو بەش بێت، ئەوا بە باشم زانی بیکەمە سێ بەش، تا زیاتر بۆ خوێنەر سەنگین نەبێت.
هەندێك جار کە دەکرێت بە دەگمەنی دابنێین، مرۆڤ دووچاری بارودۆخێك دەبێتەوە کە ناچاری دەکات لە دووڕیانی ژیاندا رێگەیەك بکرێتەبەر کە بە پێی هزر و لۆجیك مایەی پەسەند و هەڵبژاردنی زۆرینە نییە، هەر بۆ نموونە کاتێك کافکا بە میلینای ووت: “میلینا! نەهامەتی تۆ ناخوازم.. لەم بازنە نەفرەتلێکراوەی کە تۆم تێدا بەندکردووە، کاتێك کە خۆشەویستی کوێری کردم بڕۆ دەرەوە! کەچی میلینا وەڵامی دایەوە و ووتی: ئەگەر من تەنانەت لاشەیەکش بم ..من هەر تۆم خۆش دەوێت”، بە هەمان ئاراستەو واتا کاتێك لە رۆمانی”رۆفائیلی فاسق”دا، رۆفائیل خۆی لەو کچە شازادە دوور دەخاتەوە کە گیروودەی بووە، چونکە هەست بەوە دەکات کە دوو ئاراستەی جیاوازن و حەز ناکات زیانی بە هۆی ئەو پێوەندییەوە پێ بگەێیندرێت، بۆیە بە راشکاوانەش پێی دەڵێت کە ئەو زێتر حەزی لە لەشفرۆشانە تا وای لێبکات دەستی لێ بشواتەوە، بەڵام، کاتێك کە رۆفائیل دەچێتە شوێنی لەشفرۆشان و بەرپرسی ئەو شوێنە بە رۆفائیل دەڵێت؛ ئەمڕۆ دانەیەکی یەکجار جوان چاوەڕێت دەکات، کەچی کاتێك دەچێتە ژوورەوە دەبینیت شازادەکەیە بە جل و بەرگی لەشفرۆشەوە! رۆفائیل بە سەرسامییەوە دەڵێت: تۆ چی دەکەیت لێرە؟ کەچی شازادەکە پێی دەڵێت: من دەبمە هەر شتێك تۆ حەزت لێیەتی و پێت خۆشە! یاخود لە رۆمانی”دۆستەکەی خاتوو چاترلی”، کاتێك خاتوو چاترلی دەست لە مێردە ناودار دەوڵەمندەکەی هەڵدەگرێت بۆ پاسەوانێك!
ئەم سێ نموونەیەی کە هێنانمەوە بە دڵنیایی بۆ هەر شاعیر یا ئەدیبێکی دیکە بووایە نەمدەهێنایەوە، بەڵام گۆران کە لە هەموو روویەکەوە بۆ من جیاوازترە، هێنامەوە و، مەبەستیشم لەم سێ نموونەیە مرۆییە ئەوەیە کە هەڵوێستی نائاسایی و یەکلاخەرەوە لە دەست هەموو کەسێك ناوەشێتەوە و، گۆرانیش کاتێك رێبازیکی سیاسی گرتەبەر و کوردستانی جێهێشت، ئەوا دەیتوانی وەك زۆربەی هاوڕێیان و رێبازە فیکرییەکانی رەفتاربکات، بەڵام ئەو لەو کاتەدا تەنها کەسێك بوو لە گرووپی”کۆلکە ئەدیب و شاعیرەکانی”چایخانەی قەڵادزییەکانی بەرمابەر سینەمای سیروان، ئەو چارەنووسەی هەڵبژارد! هەڵبەتە گۆران هەمیشە یەك سیفەتی زۆر جیاواز هەبوو لە هاوتاکانی خۆ ئەویش راستگۆیی لەگەڵ دەوروبەر و بەر لەوەش لەگەڵ خۆیدا، ئەمەش وای لێکردووم هەمیشە خوێندنەوەم بۆ شیعرەکانی ئاراستەیەکی جیاواز لەوانی دی وەربگرێت.
گۆران، چ کە شاعیر و چ کە مرۆڤ، لە هەوڵی گەڕان و لێکدانەوە و شیکردنەوە ژیان و مردن و، هەرچییەک لەو دوو ئاراستە جیاوازە دەکەوێتەوە و، هەمیشە بۆ ئەوەی بگاتە ویستگەیەکی ئارام بەخش، خۆی دەخاتە خولیای بیرکردنەوەیەی قوڵ، نەك تەنها بە ئاراستەی فیکری بەڵکو بە ئاراستەی دەروونیش، گۆران کە لە حەفتاکانی سەدەی بیستەوە یاخیبوونی لەسەر ئاستی زێتر نەتەوایەتی راگەیاندووە، لە سەدەی بیست و یەکەمدا، پتر پێی لەسەر یاخیبوونی داگرت بەڵام ئەمجارەیان لەسەر ئاستی مرۆیی بوو!
لە دوای دەیان ساڵ لە نامۆیی، گۆران لە سەرەتای هەڵبەستی”ئیتر من بار دەکەم لێرە”، بە راشکاوانە رایدەگەیەنێت:
” ئیتر من عەرد بەجێدێڵم،
دەچمەوە ئاسمان.
لە ئەستێرەیەك دەپرسم،
تا داڵدەم بدات،
بۆ باقی تەمەن و ژیان.”
عەرد بەجێهێشتن، سەررەتای راگەیاندنێکی نائاسایی نەك تەنها لە مرۆڤایەتی بەڵکو لە شارستانییەتیش، دەکرێت گۆران لێرەدا لەگەڵ”کۆلن ویلسن” لە کتێبی”داڕمانی شارستانییەت” بەراوردبکەین، چونکە ئەو کاتێك کە نەفرەت لەو شارستانییەتە دەکات کە مرۆڤ تا سەدەی بیستەم دروستی کردووە، بەڵام گۆران نەك تەنها هەڵویستی خۆی دژ بە شارستانییەتی مرۆیی زیاتر روون دەکاتەوە، بەڵکو پتر وردەکاریشی تێدادەکات تا بزانرێت بۆ هەڵوێستێکی لەمجۆرەی راگەیاندووە. هەر بۆیە لەم هەڵبەتەدا دەڵێت:
” ئیتر من لێرە دڵم شکاوە.
باردەکەم و نامێنمەوە.
عەرد بۆ ئێوە و
ئاسمان بۆ من.
چەک بۆ ئێوە و
کەمئەندامانی جەنگ بۆ من.
درۆی کتێبە گەورەکان
بۆ ئێوە و
گومانی سەر تا ئێسقان
بۆ من.
سەرکەوتن بۆ ئێوە و
بیرکردنەوە لە مان و نەمان
لە ئەستێرەیەکی تری جوان
تەنیا بۆ من.”،
لێرەدا، گۆران نە وەك کۆمۆنیستی دەخوازێت هەموو مافێك بۆ پرۆلیتاریا وەربگرێت و، نە وەك سەرمایەداری دەخوازێت هەموو هەموو چینەکان بۆ خۆی بچەوسێنیتەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی یەکجار سادە و ساکار لەخۆبوردەیی دەیەوێت وەك عیسایەك هەموو ئازارەکانی مرۆڤایەتی لەسەر شان و کۆڵی خۆی هەڵبگرێت و بڕوات، بەڵام لێرەدا دەبێت لەم هەڵوێستەی گۆران زیاتر وردبینەوە، چونکە ئەو کاتێك دەیەوێت هەرچی رووە خراپەکانی شارستانییەت لەگەڵ خۆیدا ببات، دەیەوێت ئەوەی کە مۆڤایەتی دڵی پێی خۆشە بۆیان جێبهێڵێت!
هەستکردنی گۆران بە تەنیایی، وەك پیشەیەك و خوویەك لە ناخیدا رەگی داکوتیوە، و ئەو هەستەش هەمیشە وایلێکردووە هەمیشە لە گەڕان گەشتێکی بێ ووچاندا بێت، لە راستیشدا پێی دەچێت گۆران هەروەك چۆن شاعیری میسری بەناوبانگ”مەحمود حەسەن ئیسماعیل” لە هەڵبەستی”روباری نەمر” باسی روباری “نیل” دەکات، و دەڵێت:
“گەشتیارێك کە خۆراکی ئەندێشە و جوانی و عەتر و سایەکان بێت
تینووە و پێکەکەی و خۆشەویستی و هونەر و جوانی لە دەستیدایە
لەسەر خاکی شەو پیر هەڵگەڕا و چیاکان تەمەنیان وونکرد
کەچی هێشتا سروود بۆ لانە دەچڕێ و پرسیار لە شەو و رۆژ دەکات”
گۆران تەنیایەکی لەمجۆرەیە، بۆیە هەمیشە هەست بە نامۆییەکی قووڵ و نائاسایی دەکات و، هەر ئەوەش ناچاری دەکات هەست بە جیاوازی خۆی بکات.
بەڵام، چیرۆکی یاخیبوونی گۆران لێرەدا کۆتایی نایەت، بەڵکو بە جۆرێکی جیاواز لە عیسا هەڵویست لە مرۆڤایەتی و شارستانییەت وەردەگرێت کاتێك کە لە کۆتایی هەڵبەستەکەدا دەڵێت:
” بەڵام …
ئیتر من لێرە باردەکەم.
نامەوێ کەسێکتان
لە ئاسمانیش، ببینمەوە.”
هەڵبەتە ئەوەی دەبێت زۆر بە وردی رچاوی بکەین لەم هەڵبەستە بەتایبەتی و لە گشت شیعرەکانی گۆراندا بە گشتی هێڵێکی یەکجار ناسکی رەشبینی و نائومێدی و ئازار و هەستێکی قووڵی تەنیایی لەخۆی دەگرێت، لە راستیشدا گۆران لە هەڵبەستەدا لە رووی ناوەڕۆکەوە زۆر نزیکە لە”ئەلبیر کامۆ”وە لە رۆمانی(مرۆڤی یاخی)، چونکە کامۆ لەو رۆمانەدا کۆشش دەکات کە لە ناخ و ناوەڕۆکی مرۆڤ بکۆڵێتەوە و تاوتوێی ئەو ئاکامە مرۆییە لێ هەڵدەقوڵیت، گۆران دەخوازێت لە ناخ و قوڵایی مرۆڤ بکۆڵێتەوە ببگات بەو مەبەستەی بۆچی مرۆڤ گیانلەبەرێکی وەها دڕندە و نائاسایی و دژی خۆیەتی.
گۆران لە هەڵبەستەدا هەروەك نائومێدی و رەشبینی بەرامبەر بە مرۆڤ دەتوانم بڵێم لە هەمان ئەو رەشبینییەی شۆبنهاوەر دەچێت، هەڵبەتە پێم وانییە کەس لە رەشبینیدا بگات ئاستی شۆبنهاوەر!

( 1 ـ 2 )

موزەفەر ئەلنەواب لە هەڵبەستی”ژێ لێدانەکانی شەوانە” دەڵیت:
“ئای لەو سامناکییە گوێ بگرە
لە دوای ئوقیانووسەکانی تۆقینی پڕ لە دێوەکان
قەڵایەکی بێدەنگی هەیە
لەو قەڵایە بیرێکی سامناکە
هەر وەك کۆمەڵە گۆڕێك کە لەسەر یەك بنیات کرابن
دوا گۆڕ بە نهێنی ئاراستەی زیندانێك دەبێتەوە
زیندانەکە قەفەسێکی تێدایە کە کۆمەڵە چڕینێکی لەناوچوو کۆبوونەتەوە بە دەوریدا و
پاشماوەی چۆلەکەیەك لە خۆی درگرێت کە بەر لە سێ سەدە مرداربۆتەوە
ئەوەتا روحم.”
ئەم پارچە هەڵبەتە کە بە دەگمەن لە شیعری عەرەبی نوێدا، تەداعی وئاوێتەکردنی واتا ومەبەستم بەو جۆرە دیبێت، بەڵام ئەوەی سەیرە هەرچەندە ئەم بڕگەیەی نەوابم وتووەتەوە”هەڵبەتە شیعریم ئەوم زۆر لە بەرە”، گۆران مەریوانیم بیرکەوتۆتەوە! هەڵبەتە هاوڕێی کورد و عەرەبی زۆرم هەبوون بەڵام هەمیشە گۆرانم بیر ئەکەوتەوە و، هەرگیز لام سەیر نەبوو، چونکە هیچ هاوڕێیکەم وەك گۆران خۆی لە تەلیسم و نهێنی و تەمدا نە ئاڵۆزانبوو! گۆران هەمیشە خەریکی خوێندنەوەی بە مەبەست بوو، هەمیشە میشکی لە حالەتی گەڕان و پشکنینێکی بێ ووچاندابوو، بۆیە سەرنجی زۆر راکێشام بەلای خۆیدا و، ئەوەی زیاتر سەری سوڕمانم، تێگەیشتنی لە کتێبە فیکری و وێژەییەکانی ئەو کاتە بوو کە هەمەوو ی بە زمانی عەرەبی بوون، هەڵبەتە من وەك خۆم چونکە خوێندنم بە عەرەبی بوو و شارەزاییەکی تەواوم لەو زمانەدا هەیە، زۆر لام سەیربوو کە گۆران بەو جۆرە لە عەربی تێدەگات!
گۆران لە ساڵی 1976دا، واتە لە گەرمەی دەسەڵاتی حزبی بەعسدا، کاتێك پێکەوە لە لای نەخۆشخانەی ناوڕاستەوە بەرەو بەردەکی سەرا دەرۆیشتین، پێشنیاری پێکهێنانی پارتێکی کرێکاری خستەڕوو کە ببێتە ئالتەرناتیفێك بۆ پارتی کۆمۆنیستی عێراق کە ئەو کاتە بە”تەحریفی” ناوزەدمان ئەکرد. گۆران لەو کاتەدا لە تافی لاوێتیدا بوو و، ئەو جۆرە بیرکردنەوە سامناکە لە سەردەمی بەعسی دڕندەدا، بابەتێکی یەکجار سەرنج راکێش و نائاسایی بوو، کەچی بۆ گۆران زۆر بە سادەیی باسی ئەکرد، بەڵام، زۆر گرنگە ئەوەش بڵێم کە ئەو مرۆڤ ناس بوو و هەرگیز سفرەی دڵی خۆی لای هەموو کەسێك هەڵنەدەڕشت.
گۆران کە هاوڕییەتیم لە گەڵیدا دوو قۆناغێ جیاواز دەگرێتە خۆی، یەکەمیان ئەو کاتەی لە ناوەڕاستی حەفتاکاندا لە چایخانەی قەڵادزییەکان بە یەکترئاشنابووین و دوو سێ ساڵی خایاند، پاشان گۆران لەناکاو پێی راگەیاندم کە وڵات بەجێدێڵێت چونکە مانەوەی واتای واژووکردنی بڕیاری مرگیبوو. قۆناغێ دووەمیش کە لە دەرەوەی کوردستان لە ساڵی 2005دا، جارێکی دی پێوەندیمان بەرقەراربووەوە.
جیاوازی لەنێوان ئەو دوو قۆناغەدا زۆر بەرفراوانە، بەڵام ئەوەی لە گۆراندا کۆیان دەکاتەوە، خوێندنەوەی بەردەوام و دەوڵەمەندکردنی ئاستی رۆشنبیری رۆژ لەدوای رۆژ.
نووسینی بابەتی رەخنەگەری و هەڵسەنگاندن، هەمیشە نووسەر رووبەڕووی جیهانێکی بەرفراوان و نائاسایی دەکاتەوە، بە تایبەتی ئەگەر ئەو بابەتەی لەسەری دەنووسیت پەیوەستە بە کەسێکیەوە کە لە 10% ئاشکرایە و لە 90% شاراوەیە! هەڵبەتە گۆران کەسێکی لەو جۆرەیە و، ئەوەی وابزانێت گۆرانی بە تەواوی ناسیوە ئەوا داوای لێدەکەم بە خۆیدا بچێتەوە چونکە ناسینەوەی تەواوی ئەو هەروەك ئەو بڕگە شیعرەی موزەفەر ئەلنەوابە کە لە سەرەتادا هێنامەوە و، چاکتریشە ئەوە بڵێم کە ئەمە یەکەم جار نییە لەسەر گۆران بنووسم، بەڵکو بگرە هەمیشە ئەوەندەم لەسەر هیچ شاعیر و ئەدیبێکی دیم نەنووسیوە بەتایبەتی بە زمانی عەرەبی تا کار گەیشتە ئەوەی هەندێك لە هاوڕێیانی فارس و عەرەب ئەو کارەی منیان لا سەیربوو، بەڵام، من وەك خۆم، هەمیشە گۆران بۆ من وەك ئاسمانێکی بێ کۆتایی وابوو و هەر جارێك کۆمەڵە شتێکی نوێ و سەرنج راکێشم تیدا دەدۆزییەوە.
گۆران گەرچی قسە و باسی زۆر لە نێوانماندا روویداوە، بەڵام باشتر دان بەوە بنێم کە هەمیشە قسە و باسمان لەسەر شعیری ئەو و بابەتی فیکری و وێژەیی بووو، کاتێك گوێبیستی شیعری “پەنجەرە”ی بووم لە چایخانەی قەڵادزییەکان لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی رابردوو، ئەو شیعرە بووە هۆی گەڕانم بە دووایدا کاتێك کە ساڵی 2002، هاتمە هەندەران و، تاساڵی 2005 ئۆقرەم نەگرت تا دۆزیمەوە و جارێکی دی پێوەندیمان بەرقەرار بوو و، زۆر سەرسام بوو کاتێك هەر لە سەرەتای یەکەم پێوەندیکردنی تەلەفۆنیمان داوای شیعری”پەنجەرە”م لێکرد! لەراستیشدا ئەوەی لە”پەنجەرە”دا بینیم، گۆران هەر لەسەەرتاوە لە نووسینی شیعردا خاوەنی روح و نەفەسێکی یاخی بوو و، هەردەم بە دوای بابەتی ورووژێنەربوو و عەوداڵی بوون و نەبوون و بێهودەییەکی بێ کۆتایی بوو تا دوورگەی ئارامی بدۆزێتەوە!
گۆران کەسێك نییە کە تەنها بە دوای نهێنییەکان لە دەوروبەری خۆیدا بگەڕێت بەڵکو پتر لە خۆیدا نقووم دەبووەوە و وەك حەلاجێکی کۆچکردوو بە کەشتییەکەی کۆلۆمبس دەیویست راستی خۆی و ناخی خۆی بزانیت لەسەر چی و بۆچی پێکهاتووە.
لە شیعری پەنجەرەدا گۆران دەڵێت:
“لە دووریا، لە بنی تابووتێکی بێکۆتاییا نووقمم.
ئەرێ تۆ!
پێش ئەوەی سەرم بنێیتەوە،
پەنجەرەیەکم بۆ دانێ!
با هەناسەیەکت هەڵمژم.
من
بێ هەناسەی تۆ
دەمرم!”
یاری کردن بە بابەتە دژ بە یەکەکان و ئاوێتەکردنی جیهانە جیاوازەکان، لەم کۆپلییەی پەنجەردا بە زەقی دەبینین، گۆران کاتێك داوادەکات لە تابووتی مەرگدا سەری بنێنەوە و واتا ئیدی کۆتایی ژیانێتی، کەچی بە پێچەوانەی ئەو واتایە داوادە هەناسەییکی ئەو هەڵمژێت، چونکە بێ هەناسەی ئەو دەمرێت! بەم جۆرە گۆران لە شیعرەکانت یاری بە ووشە واتا و مەبەستەکان دەکات، بەم جۆرە ئەو جیهانانەی کە هەموومان دەیانناسین نەك تەنها تێکەڵاوی یەکدییان دەکات بەڵکو جیهانی دیکەی نوێ کە خۆی دەیخولقێنێت بەو جیهانانەی ئاشکرا دەکات و دەیەوەێت بە راکێشانی پتر لە پردێك و هەروەها دروستکردنی زێتر لە ئاسمانێك رازی بوون و نەبوون هاوکێشەی ئازار و خۆشەویستی چاوەڕوانی بدۆزێتەوە.
ئەم پێشەکەییەم بۆیە نووسی تا لە بەشی دووەمی ئەم نووسینەمدا هەردوو هەڵبەستی” ئیتر من باردەکەم لێرە” و”گرێ” هەڵسەنگێنم، چونکە بەبێ پێشەکییەکی لەمجۆرە ئاسان نییە بۆ خوێنەر لە شیعری گۆران مەریوانی بە گشتی و ئەو دوو هەڵبەستە بە تایبەتی، بە باشی تێبگات.

نزار جاف

لە ژیانیدا دڵداری نەکرد! لەودیو یادەوەرییە ماندووەکەی کە بە ساڵانی ووشك و برنگی و بە ئازار و برینی جۆراوجۆر دەتلێتەوە ، هەروەك ئەوەی چیرۆکی دڵدارییەکی کە شووکردنێکی جرگبڕ کۆتایی پێ هێنابێت!
سەری بەرزکردەوە هەروەك ئەوەی لە پڕ بیری کردبێتەوە کە مافی خۆیەتی شنەبایەکی دڵداری و خۆشەویستی لەم ژیانە پڕ ناخۆشییەدا بەرکەوێت، بەڵام هەمیشە رووبەڕووی دیواری واقیعە تاڵەکەی کە هەمیشە بە پێچەوانەی حەز و ئارەزوی، تیایدا حەشاردرابوو، ژیانێکی زۆر سەیرە! چونکە زۆر لەوانەی کە هەرگیز لە ژیانیاندا چاوەڕوانی یان خەونیان بە ساتێکی دڵداریکردنەوە نەبینیوە، کەچی رووبەڕووی زیاتر لە چیرۆکێکی دڵداری بوونەتەوە، کەچی خۆی کە هەمیشە خەونی بە چیرۆکی دڵداریکردنێکی رۆمانسییەوە دەبینی کە واتا بە هەموو چاو ترووکاندن و ترپەی دڵ ببەخشێت، بەڵام هیچی لەوبارەوە تووش نەبوو بەڵکو لە ویستگەی چاوەڕوانییەکی یەکجار تاڵدا مایەوە.
ئەوە رۆژەی کە بینی بۆتە خێزانی پیاوێك، ژیانە نوێیەکەی پەسەندکرد و هیچ نەبوو کە رێڕەوی ژیانی بشڵەژێنێت، بەلام بابەتە هەرە گرنگەکە ئەوەبوو کە نەیدەتوانی بیرۆکەی خۆشەویستی دوای شووکردن پەسەندبکات، هەربۆیە ژیانی هاوسەری بەو جۆرەی کە داب و نەریت دەخوازێت بەڕێکرد بەڵام هەمیشە چاوەکانی بە ئاسۆی خۆشەویستی و دڵدارییەوە وبیرکردنەوە و خەیاڵی مەستی خەونە شیرینەکانی، هەڵواسرابوون.
زۆر کات لە ساتەکانی تەنیاییدا و دوای ئەوەی کە ئاهی بیابانی ووشکی نامۆیی لە دڵی ماندووی بە با دەدا و، لە کانییەکانی بە ئاگابوونی خۆی دەگەڕانەوە بۆ رابردوو و فەرهادێکی بۆ خۆی دەخولقاند کە نەك چیای بیستون بەڵکو هەموو چیاکانی کوردستان بۆ کوناودەر دەکرد.
خەونی بەو ساتە هەستیارانەوە دەبینی کە فەرهادەکەی لە نزارێکدا بە گوێیدا دەچرپێنێت: تۆم خۆش ئەوێت رووناکی هەموو ژیانم! بەڵام بەوەش شەپۆلی هەست و سۆزی پێ رانەگیرا و دەیهێنایە بەر چاوی چۆن فەرهادەکەی پەنجەکانی بەناو قژیدا بە ئەسپایی دەهێنێت و دەبات و بۆنی قژ و لەش و هەناسەکانی دەکات و دەڵێت، من هیچ عەتر و بۆنێکم ناوێت جگە لەم بۆنە.
بەڵام…تەمەن بە هەنگاوە قورسەکانی شێلای و دەیشێلێت جگە لە خەون و خەیاڵ و ئەندێشە و جیهانی دورر لە واقیعی پووچ و تاڵی هیچی تری نەبینی و نابینێت.
رۆژێك، سەری بڵندکردەوە بۆ ئاسمان و ووتی: خوایە گیان، بۆچی لەم جیهانە بێ پایان و سنوورەتدا، هیچ چیرۆکێکی خۆشەویستیت بە نسیبم نەکرد؟ ئایا بەختی سیاچارەمە یاخود دڵم بێت کە لەوانەیە لە دڵی هەموو ئافرەتانی تر بچووك بێت؟ یان نهێنییەك لە بەسەرهاتەی مندا هەبێت؟
ئای خوای میهرەبانی من، جوبران خەلیل جوبران وتوویەتی:”نەڵێیت خوا لە دڵی ئاشقاندایە، بەڵکو بڵی ئاشقان لە دڵی خوادان” دەپێم بڵێ نهێنی ئەم خۆشەویستییەی کە دڵی میهرەبانی تۆ بکات بە لانەکەی، چی بێت؟ بریا تامێکم لە خۆشەویستی بچێژیایە، خۆزکە لە دلۆپێك خۆشەویستیدا بتوامایەوە، خۆزگە لە ساتێکی خۆشەویستیدا ببوومایە خەیاڵێکی وێڵ لە دەوروبەری دڵ و مێشکی پیاوێك کە تەنها شەیدای و شێت خۆشەویستی من بووایە!
ئای ژیانی تاڵ، ژیانی پڕ ئازار و تەنیاییم، خۆزگە جارێکی تر لە سەرەتاوە ژیانم بەسەردەبرد و لە پێچ و پەناکانتدا رووبەڕووی خۆشەویستی دەبوومەوە، خۆشەویستییەك کە ژیانی هاوەسەری تونای لەناوبردنی نەبێت، خۆشەویستییەك کە بەسەر هەموو شتێکدا زاڵ بێت. خۆشەویستییەك کە بمکاتە تەنها ئافرەتێك لە بیر و دڵ ومێشك و دەرون و ویژدانی خۆشەویستەکەم و بیکاتە دوا پیاو لە چاوانمدا، ئەمەی ئەو خۆشەویستییەی کە دیخوازم و تەنها بۆ خۆشەویستییەکی لەمجۆرە دەمەوێت ژیانم دووبارە بێتەوە.
لە لووتکەی هەژانی هەست و سۆزمدا بە گەڕانەوە زەمەن، هەست بە جۆرە نیگەرانییەك دەکەم کە جۆرە ترسێك خۆی تێوە دەئاڵێنێت، ترسێك کە هۆ و نهێنییەکەی نازانم، بەتایبەتی کە پرسیار دێ بە مێشکمدا: ئایا پیاوێك لەئارادا دەبێت کە دەقاودەق وەك من بیربکاتەوە؟ ئایا پیاوێك لە دنیایەدا هەیە کە چاوی خۆی بپارێزێت لە تەماشاکردنی هەموو ئافرەتانی جیهان و تەنها خولیای دڵ و خۆشەویستی من بێت؟ من وەك خۆم ئامادەم کە خۆشەویستەکەم والێبکەم کە ببێتە یەکەم و دوا پیاو لە مێژوودا و سینەم بکەمە گەردوونێك کە هەموو خۆر ومانگ و ئەستیرەکانی تیا بدرەوشێتەوە و شەو و رۆژ بە هەموو جۆرە ووشە و جوڵە و نهێنییەکانی خۆشەویستی لایەلایەی بکەم، ئایا پیاوێك هەیە کە گونجاوبێت لەگەڵ جیهانی خۆشەویستیمدا؟

تێبینی: ئەم ووتارەم بۆ یەکەم جار بە زمانی عەرەبی لە سایتی ئیلاف بڵاوکردەوە و بە باشم زانی بۆ زمانی کردی وەریبگێڕم چونکە لام زۆر گرنگە مەبەستەکەی بپێکێت!
https://elaph.com/Web/AsdaElaph/2009/8/470054.html