کیمیای دەماریی Neurochemistry

کیمیای دەماریی، لقێکی زانستی دەمارەکانە neuroscience کە دیراسە بۆ پرۆسێسە کیمیایی و ئاوێتەکان و ئەتۆمەکانی ناو سیستەمی دەمار ئەکات، هەروەها ئەو میکانزیمە ئاڵۆزانە کەشف ئەکات کە بناغەی گواستنەوەی سیگناڵەکانن لە نێوان دەمارەکاندا. یەکێک لە سەمەرەکانی کیمیای دەماریی، ئەو رۆڵە سەرەکییەیە کە ئایۆنە مێتاڵییەکان لە هاڕمۆنییکردن و ساناکاریی ئۆغری سینگناڵەکانی دەماردا، ئەیگێڕن.

ئەگەر لە جوغزێکی ترەوە کیمیای دەماریی، رەنگڕێژ بکەینەوە، بریتییە لە شەنوکەوکردنی پرۆسێسە کیمیایی و پێکهاتەکانی ناو سیستەمی دەمار، بە تایبەتیی دەماغ و بڕبڕەی پشت کە هەوڵئەدات لە گەمە ئاڵۆزەکانی نێوان مۆڵیکیوڵە جیاوازەکان تێبگات، وەکو گواستنەوە دەمارییەکان، ئایۆنەکان و ماددە بایۆکیمیاوییەکانی تر! ئەم بواری کیمیای دەمارییە، زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتن لە میکانیزمی بنەمای پێوەندییە دەمارییەکان، فێربوون و یادەوەریی، هەروەها فیسۆلۆژیی نەخۆشییە جۆراوجۆرەکانی دەمار و دەروون! سەرەڕای ئەمەیش، میکانیزمە بنەڕەتییەکانی پێوەندیی دەمارەکان و مەعریفە و رەفتارەکان، ئاشکرا ئەکات. دەرکی کیمیای دەماریی، لە پێش هەموو شتێکەوەیە بۆ رۆشنکردنەوەی ئاڵۆزییەکانی دەماغ!

رۆڵی ئایۆنە مێتاڵییەکان لە گواستنەوە دەمارییەکاندا Role of metal ions in neurotransmission

گواستنەوەی دەماریی، پرۆسێسێکی سەرەکییە کە لە رێگەیەوە، دەمارەکان پێوەندیی لەگەڵ یەکتردا دروست ئەکەن. لە جەوهەردایشدا، بریتییە لە ئازادکردن release و وەرگرتن و لێکدانەوەی گواستنەوەی دەماریی neurotransmitter کە نێردراوی کیمیایین chemical messengers. هاوکات، گواستنەوە کیمیاییە، پێکهاتەی زۆر گرنگن و بە جیا کار ناکەن، ئایۆنە مێتاڵییەکان، بە تایبەتیی ئایۆنەکانی کاڵسیەم، پۆتاسیەم و سۆدیەم، لە کاری رێکخستنی ئەم پرۆسێسە ئاڵۆزەدا ضەرورن.

کارییگەریی ئایۆنە مێتاڵییەکان لە سیستەمی دەمارییدا Effects of metal ions in nervous system
ئایۆنە مێتاڵییەکان رۆڵی گرنگ ئەبیینن لە کارکردنی ئاسایی دەمارەکان سیستەمی دەمارییدا، بەڵام ناهاوسەنگیی، یان وجودی هەندێ ئایۆنی مێتاڵ، ئەتوانێ کارییگەریی سەمەرەی هەبێت، چ سوودبەخش بێت، چ زیانبەخش بێت لەسەر دەمارەکان

ئایۆنەکانی کاڵسیەم، پێوسیتە بۆ فەرمانە جیاوازەکانی دەمار، رۆڵێکی گرنگی ئیجابیی هەیە لە دەردانی گواستنەوە دەمارییەکاندا. هەروەها باڵانسی دروستی کاڵسیەم زۆر موهیمە بۆ هاڕمۆنیی ورووژاندنی دەمارەکان و ئاماژەدان! ئایۆنەکانی سۆدیەم و پۆتاسیەم، ئەساسن بۆ ئەرکی کردار action potential، ئەو سیگناڵە کارەباییانەی کە دەمارەکان بۆ پێوەندییکردن بەکاریئەهێنن. تەوانزی نشێوی نێوان سۆدیەم و پۆتاسیەم، لە سەرانسەری پەردەی دەمارەکاندا زۆر گرنگە بۆ پاراستنی پۆتێنشیەڵی پشوودان و کردار. ئایۆنی مەگنسیەم، بەشدارە لە تەنظیمی چەناڵە ئایۆنییەکان Ion channels و ئەکتیڤیی وەرگرەکان لە دەماردا، هەروەها رۆڵی گرنگی هەیە لە بەرگرییکردن لە زیادەڕۆیی ئاماژەدانی ورووژێنەر.

ئەوەی لێ دواین، سوودی ئایۆنە مێتاڵییەکان بوو، لە بەرامبەردا، ئایۆنی مێتاڵیی زیانبەخشەکانیش هەن، وەکو قوڕقوشم کە ئەبێتە هۆی لاوازیی فێربوون و کێشەی رەفتار و تێکچووونی هزر. جییوە، کەمیی هەستیاریی و جوڵە دروست ئەکات. کادنیەم، باعیثی مردنی خانە دەمارییەکانە.

ئەنجامگییریی Conclusion

لە کۆتاییدا، کیمیای دەماریی، فرە پسپۆڕییە، وردبوونەوە لە وردەکارییە کیمیاییەکانی سیستەمی دەمار، ئایۆنە مێتاڵییەکان، بە تایبەتیی، سۆدیەم، پۆتاسیەم، کاڵسیەم، ئەدای گرنگییان هەیە لە دروستکردنی پۆتێنشیەڵی کردار action potential و بڵاوبوونەوەی سیگناڵەکان. هاڕمۆنییکردنی ئەم ئایۆنانە گرنگە بۆ پاراستنی کارکردنی تەندروستانەی دەماغ، بە تێکچوونی هاڕمۆنییان، تێکچوونی دەمارەکان رووئەدات. تێگەیشن لە کارییگەریی قووڵی ئایۆنە مێتاڵییەکان لەسەر کیمیای دەماریی، زۆر گرنگە بۆ توێژیینەوەی بناغەی هەردوو زانستی دەمار و پەرەپێدانی چارەسەرەکان بۆ حاڵەتە دەمارییەکان!

رەهەند سابیر

————————

سەرچاوەکان:
Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., et al. (2001). “Neuroscience.” 2nd edition. Sinauer Associates.

Nelson, D. L., & Cox, M. M. (2017). “Lehninger Principles of Biochemistry.” 7th edition. W. H. Freeman.

Kandel, E. R., Schwartz, J. H., & Jessell, T. M. (2000). “Principles of Neural Science.” 4th edition. McGraw-Hill.

Hennigar, R. A., & Kelleher, S. L. (2012). “Metal ion transport and regulation in the nervous system: A review.” Molecular Neurobiology, 45(2), 262-273.

Kandel, E. R., Schwartz, J. H., & Jessell, T. M. (2000). “Principles of Neural Science.” 4th edition. McGraw-Hill.

Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., et al. (2001). “Neuroscience.” 2nd edition. Sinauer Associates.

Squire, L. R., Berg, D., Bloom, F. E., et al. (2012). “Fundamental Neuroscience.” 4th edition. Academic Press.

روونکردنەوەی سەرکەوتووانەی ئەنجامەکانی هێنری، هانی داڵتۆنی دا کە بەردەوام بێت لە لێکۆڵیینەوەکانی لەبارەی توانەوەیەتیی گازەکان لەئاودا، هەروهها زیاتر تەئەممول لە مۆدێلی ئەتۆمی خۆی بخاتەڕوو. دوای ئەوەی داڵتۆن، سەرنجی دا کە گازە جیاوازەکان، توانای توانەوەیەتیی جیاوازیان لە ئاودا هەیە، پێشبیینی ئەوەی کرد کە ئایا جیاوازییەکان، پێوەندییان بە کێشی ئەو ئەتۆمانەوە هەیە کە گازەکانیان پێکهێناوە یان نا. لە توێژینەوەیەکدا کە لەبەردەم کۆمەڵەی ئەدەبیی و فەلسەفیی مانچستەر، لە ئۆکتۆبەری ١٨٠٣ خوێندرایەوە بەڵام تەنیا لە ساڵی ١٨٠٥ چاپکرا ، لە ژێر ناونیشانی ” لەبارەی هەڵمژیینی گازەکان، لەلایەن ئاو و شلەکانی ترەوە ’’، داڵتۆن ئایدیاکانی خۆی سەبارەت بە توانەوەیەتیی گازەکان عەرض کرد. لێرەدا، هەوڵیدا گازە جیاوازەکان بەپێی بەشەکانی توانەوەیەتیی پۆڵێن بکات، بەپێی پێوەندییەکی ماثماتیکییانەی داهێنەرانە :
ئەگەر بڕێک ئاو کە بەم شێوەیە لە هەوا قوتاری بووە لە هەر جۆرە گازەیەکدا تێکەڵ بکرێت، بە شێوەیەکی کیمیاویی لەگەڵ ئاودا یەک نەگرێت، ئەوا بەشێکی گەورەی گازی خۆی هەڵئەمژێت، یان بە شێوەیەکی تر، بەشێکی یەکسانە بە هەندێک لەم بەشەی خوارەوە، واتە
1 /8، 1/27، 1/64، 1/125

بۆ ئەوەی بەها جیاوازەکانی توانەوەتیی روون بکاتەوە، داڵتۆن گریمانەیەکی کرد کە ئایا بارستەی جیاوازی ئەتۆمەکان هۆکاری ئەم گۆڕانکارییانەن. گەورەتریین کێشە لە ئامادەبوون بە گریمانەی میکانیکیی، لە گازە جیاوازەکانەوە سەرهەڵئەدات کە قانونە جیاوازەکان رەچاو ئەکەن، بۆچی؟ ئاو بە یەکسانی دان بە بەشێکی زۆری هەموو جۆرە گازێکدا نانێت؟ ئەم پرسیارەم بەپێی پێویست لەبەرچاو گرتووە و هەرچەندە هێشتا نەمتوانییوە خۆم بە تەواویی قانع بکەم، بەڵام نزییکە لەوەی کە بارودۆخەکە پەیوەستە بە کێش و ژمارەی تەنۆلکەکانی کۆتایی چەند گازە، ئەوانەی کە تەنۆلکەکانیان سووکتریینن و تاکە گازی کەمتریینن هەڵمژراون، هاوکات، ئەوانی تر زیاتر بەپێی زیادبوونی کێش و ئاڵۆزییەکانیان.

لێکۆڵینەوەیەک لە کێشی ڕێژەیی تەنۆلکەکانی کۆتایی تەنەکان، ئەوەندەی من بزانم، مەوضوعێکی تەواو نەوایە: من لەم دواییانەدا ئەم دیراسەیەم بە سەرکەوتنێکی بەرچاوەوە دادگایی دەکەم . لەم توێژیینەوەیەدا، ناتوانرێ بخرێتە سەر بنەما، بەڵام من تەننا ئەنجامەکان ئەخەمە ژێر کارییگەرییەوە، تا ئەو جێگایەی کە پێئەچێت بە تاقییکردنەوەکانم دڵنیا بکرێنەوە
توێژیینەوەکە بۆ یەکەمجار بە شێوەی چاپکراو، خشتەیەکی کێشی ئەتۆمیی رێژەیی خستەڕوو بە شێوازی بەکارهێنراو، بۆ بەدەستهێنانی ژمارەکان لە بەحثەکەدا روون نەکراوەتەوە، بەڵام لەسەر بنەمای داتاکان بووە سەبارەت بە پێکهاتەی سەرەتایی ماددەکان ( لەم توێژینەوەیەدا زیاتر ئەخرێتەڕوو ). چەندیین زانیاریی لە ئەدەبییاتدا لەبەردەستدا بوون، وەکو کێشی ئەو
توخمانەی کە بەشدارن لە پێکهاتەی ئاو، ئامۆنیا، گازی کاربۆنیک و تاد . داڵتۆن، کێشی ئەتۆمیی رێژەیی کردووە وەکو هۆکار لە تواوەییە جیاوازەکان

بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە، ئەبێت ئەوە لە بییر بێت کە ئەو توێژیینەوەیە لە ساڵی ١٨٠٣ پێشکەش کراوە، بەڵام لە ساڵی ١٨٠٥ لە یاداشتەکانی کۆمەڵەی ئەدەبیی و فەلسەفیی، مانچستەردا بڵاوکراوەتەوە، داڵتۆن، لەم بەیینەدا، هیچ کێشەیەکی نەبووە لە گۆڕیینی دەقەکە، بەو پێیەی سەرنووسەری کتێبی بییرەوەرییەکان

بە گوێرەی لیۆنار ناش، پەرەپێدانی ثیۆری ئەتۆمی چەندایەتیی، لەلایەن داڵتۆنەوە راستەوخۆ پێوەندیی بە کێشەی توانەوەیەتیی گازەکانەوە هەبووە، بەڵام
وەکو تێرۆن کۆل جونیۆر ئاماژەی پێکردووە، دۆکیومێنتەکانی ئێستا یەکلاکەرەوە نیین سەبارەت بەم خاڵە. لە بەرامبەردا کۆل جونیۆر پێشنیاری ئەوە ئەکات کە کێشەی توانەوەیەتیی یەکێک بووە لە یەکەم بەکارهێنانەکان کە داڵتۆن بۆ چەمکی کێشی ئەتۆمیی رێژەیی دۆزییویەتیەوە کە لە هەمان کاتدا پەرەی پێدراوە، بەڵام نەک وەکو دەرئەنجامی کێشەی توانەوەیەتیی.

قانونی مەزنتریین سانایی The rule of greatest simplicity!

داڵتۆن، بۆ حساباتی کێشی ئەتمۆیی رێژەیی، ئەبوو گەشە بە نەموذەجێک بدات کە قودرەتی شەرحی پێکهاتە کیمیاوییەکانی هەبێت، هاوکات، رێگەی بە دیارییکردنی فۆرمەڵەکان بۆ پێکهاتەکان دا. داڵتۆن، بە رەچاوکردنی یەکەم ثیۆریی خۆی سەبارەت بە گازە تێکەڵەکان، تەوضیحێکی بۆ یەکگرتنی ماددەکان، پێشنیار کرد کە هایدرۆجین و ئۆکسجینی وەکو نموونەیەک بەکاری هێنا. لە مابەیینی ئەتۆمەکانی ئۆکسجین، هەروەها لە مابەیینی ئەتۆمەکانی هایدرۆجین، ریپەڵەشن هەبوو کە لە نەتیجەدا دۆخێکی هاوسەنگیی بۆ ئەم تێکەڵە گازەییە، دروست بوو، هەرچەندە لەم حاڵەتەدا، مەیلێکی لێکنزیکبوونەوە لە نێوان ئەتۆمەکانی هایدرۆجین و ئۆکسجیندا هەبوو، بەلام نەیانتوانی لەگەڵ یەکترییدا، یەکبگرن و نیظامەکە وەکو تێکەڵەیەکی میکانیکیی مایەوە، بەڵام ئەەر شتێک ئەو هاوسەنگییە تێکبدات، مومکیینە گۆرانکاریی رووبدات، چونکە هێزی مەیلییەتیی( یان هێزی لێکنزییکبوونەوە Power of affinity) ئەبێتە هۆی ئەوەی ئەتۆمێکی ئۆکسجین لەگەڵ ئەتۆمێکی هایدرۆجین یەکبگرێ

بە گوتەی داڵتۆن، گەرمیی، یان هەندێ هێزی تر، مەنعی یەکگرتنی دوو توخمەکە ئەکات، تا بەهۆی پریشکێکی کارەباییەوە، یان هەندێ هاندەری تر ئەو مەنعە لەناو ئەچێ. کاتێ هێزی لێکنزییکبوونەوە ، قودرەتی تێپەڕاندنی ەردەم کاراییەکەی ئەبێت، هاوسەنگییەکە ئەشێوێ و یەکگرتنی پارتیکڵە سەرەتاییەکانی هایدرۆجین و ئۆکسجین بە دوای خۆیدا دێنێت (Dalton 1811, p.145)

داڵتۆن، تەفاصیلی زۆری سەبارەت بەم هێزی لێکنزییکبوونەوەیە تەخشان کرد کە بووە کلیلی ئیدراک لە هۆکارەکانی یەکگرتنی کیمیایی. داڵتۆن هەوڵیدا، روونی بکاتەوە چۆن لەگەل یەکتریی کۆ ئەبنەوە، تەنانەت ئەگەر هۆیەکەیشی بە ناواضحیی بمێنێتەوە

لەم نموونەی کە تازە بەیانمان کرد، لەبەرچاو بگرین،پێش یەکگرتنەکە، ئەتۆمی ئۆکسجین زیاتر بووە لە هایدرۆجین. لێرەوە دەرئەکەوێت کە دوای تێکەڵبوونی نێوان هایدرۆجین و ئۆکسجین، تێکەڵەیەک لە هەڵمی ئاو و ئۆسجین هەبووە. لە مۆدێلی داڵتۆندا، یەکگترنەکان بە تەکویز و تەسەسول 1:1 روویاندا، بۆیە پێیئەگوترێ ” قانونی مەزنتریین سانایی”. بەمشیوە یەکگرتن مەیسەر بوو کە ئەمەیش بە دوایدا ئەو شتانە هاتن کە پێیئەڵین قانونەکانی مەڵتیپڵ رێژە The low of multiple proportions

1 atom of A + 1 atom of B = 1 atom of C, binary.
1 atom of A + 2 atoms of B = 1 atom of D, ternary.
2 atoms of A + 1 atom of B = 1 atom of E, ternary.
1 atom of A + 3 atoms of B = 1 atom of F, quaternary.

کاتێک توخمێک مەیلی لێکنزییکبوونەوەی لەگەڵ توخمێکی تردا هەیە، هێچ هۆکارێکی میکانیکیی نابینم ( Dalton 1811, P.147)

دیاریکردنی ڕێژەی کێشی ئەتۆمیی

جگە لە میکانیزمی پێشنیارکردنی فۆرمەڵەکان بۆ ئەتۆمە ئاوێتەییەکان کە لە ئەنجامی گۆڕانکارییە کیمیاوییەکانەوە دروست بوون دیاریکردنی کێشی رێژەیی ئەتۆمیی، پێویستی بە بەکارهێنانی کێشی ئەو ماددانە هەیە کە لە تێکەڵەکەدا بەشدارن. هەندێک لەو
بەهایانەی کە لەلایەن داڵتۆنەوە بەکارهێنراون پێشتر ناسراون و ئەو لە نووسراوەکانی تر وەریگرتووە کە لەلایەن نووسەرانی ترەوە بڵاوکراونەتەوە، تەوظیف کرد. گرنگە تێبیینیی ئەوە بکەین کە کارەکانی داڵتۆن، لە ژیینگەیەکدا بوو کە کیمیا دەستی پێکرد بۆ ئەوەی ببێتە زانستی چەندایەتیی، دەستپێکردن بە جەختکردنەوەی لاڤوازیەر لەسەر پاراستنی بارستایی وەکو بنەما بنچیینەییەکان.

لە کۆتاییەکانی صەدەی هەژدەوە بەرنامەی ستۆکیۆمێتریک دروست بووە. لەگەڵ بەهاکانی کێش کە بەشدارن لە تێکەڵە کیمیاوییەکان و رەچاوکردنی قانونی مەزنتریین سانایی وەکو رێنماییەک بۆ پێشنیاری هاوکێشەکان. داڵتۆن پردێکی دامەزراند لە نێوان ماکرۆسکۆپیی و جیهانی مایکرۆسکۆپیی، لە شێوەی کێشی ئەتۆمیی رێژەیی، بە شییکردنەوەی، بۆنموونە، رێژەی ئەو کێشەیەی کە لەلایەن لاڤوازیەرەوە بۆ ئاو دۆزراوەتەوە، یەکێک ئەتوانێت ئەوە ببینێت کە لە ئاودا ١۵ گرام هایدرۆجین هەیە بە ٨۵ گرام ئۆکسجین، واتە ١ گرام هایدرۆجین بۆ ٥.٦٦ گرام ئۆکسجین
بەپێی قانونی مەزنتریین سانایی، یەک ئەتۆمی ئۆکسجین لەگەڵ یەک ئەتۆمی هایدرۆجین یەکئەگرێت بۆ بەر هەمهێنانی یەک ئەتۆمی ئاوێتەیی ئاو. لەو کاتەوە هایدرۆجین هەمیشە ئەو توخمە بوو کە بەشداریی لە کاردانەوەکاندا ئەکرد لەگەڵ رێژەیەکی کەمتر
لە کێش لە نێوان هەموویاندا

داڵتۆن پێیوابوو کە ئەبێت ئەو ستاندەردە بێت کە گەردیلەکانی تر ئەبێت بەراورد بکرێن و بەهای یەکەمیان بە کێشی رێژەیی گەردیلەیی هایدرۆجین دانا. بەم شێوەیە، یەک گەردیلەی ئۆکسجین پێویستە کێشی ئەتۆمیی رێژەیی هەبێت کە یەکسانە بە ( ۵.۶۶ واتە
یەک گەردیلەی ئۆکسجین ۵.۶۶ قورسترە لە یەک گەر دیلەی هایدرۆجین)

بە شوێن هەمان لێکدانەوە و وەرگرتنی پێکهاتەی ئەمۆنیا کە لەلایەن ئۆستنەوە دیار یکراوە ۲٠( ٪ هایدرۆجین و ٨٠ ٪ نایترۆجین بەکێش واتە ١ گرام هایدرۆجین بۆ ۴ گرام نایترۆجین ) ، داڵتۆن گەیشت بە کێشی ئەتۆمیی رێژەیی چوار بۆ نایترۆجین

ئەم نموونانە لەوانەیە بەس بێت بۆ نیشاندانی ئەوەی کە چۆن کێشی رێژەیی ئەتۆمیی توخمەکان و ئاوێتەکانی تر دیاری کراون. لە کێشی رێژەیی ئەتۆمییەکان، نایترۆجین و ئۆکسجین، داڵتۆن رێژەی ئەو کێشانەی روونکردەوە کە بەشدارن لە دروستکردنی چەندیین
ئۆکسیدی نایترۆجین بە بەکارهێنانی لۆژیکی قانونی رێژەی فرە ( داڵتۆن ). ١٨١٠ خشتەی ١ ڕێژەی صەدیی سەرەتایی نیشان ئەدات
بەپێی کێش بۆ ئۆکسیدی جیاواز لە نایترۆجین
بە رەچاوکردنی ژمارەکانی ناو خشتەکە، ئەتوانین ئەوە ببینین، بەگوێرەی داڵتۆن، گازی نایترۆجین لە ئەنجامی تێکەڵەی ۴۲.١ گرام
نایترۆجین و ۵۷.۹ گرام ئۆکسجین بووە. هەروەکو لە سەرەوە ئاماژەی پێکراوە، کێشی گەردیلەیی نایترۆجین و ئۆکسجین
بە رێژەی ۴ و . ۵.۶ بەم شێوەیە، رێژەی گەردیلەکان کە بەشداربوون لە پێکهێنانی گازی نایترۆجین (42.1/4) لە نایترۆجین بوو بۆ
(57.9/5.66) ئۆکسجین – واتە نزییکەی ( ١:١ ژمارەکان تەواو بەهۆی هەڵەی تاقییکردنەوەی لە دیارییکردنی کێشدا نیین ) بە واتایەکی تر، ئەم ئاوێتەیە کاتێک دروست بوو کە یەک گەردیلەی نایترۆجین لەگەڵ یەک گەردیلەی ئۆکسجین تێکەڵ ئەبوو – بە دوای قانونی مەزنتریین سانایی. بە بەکارهێنانی هەمان رێگە بۆ دوو ئاوێتەکەی تر لە خشتەی ١ ، یەکێک لەوانەیە بگەنە ئەو ئەنجامەی کە ئۆکسیدی نایترۆجین بە دوو گەردیلەی نا یترۆجین و یەک گەدیلەی ئۆکسجین دروست بووە، هەروەها ئەو گازە نایترۆجینە لە ئەنجامی
تێکە ڵکردنی یەک گەردیلەی نایترۆجین لەگەڵ دوو گەردیلەی ئۆکسجین دروست بووە . ئەتوانن عەمەلییەن تەطبیقی ئەم قانونە بکە ن.

لە ساڵی ١٨٠۴ دالتۆن رایگەیاند کە دوو هایدرۆکاربۆن گوێڕایەڵی قانونی چەند رێژەیەک بوون: گازی هایدرۆجینیی بەکارهێنرا – کە
ئێستا پێی ئەگوترێت میثان ” – لە یەک گەردیلە کاربۆن و چوار گەردیلە هایدرۆجین دروست بووە. هاوکات، گازی ئۆلیفانت کە ئێستا پێیئەگوترێت
” ئیثین ” – لە دوو گەر دیلەی کاربۆن چوار گەردیلەی هایدرۆجین دروست بووە. لە ساڵی ١٨٠٨ ، ویلیام هاید وۆڵستۆن -١۷۶۶(

١٨۲٨) هەروەها رایگەیاند کە زۆرێک لە ئەنجامەکانی دەربارەی شیکردنەوەی ئەو خوێیانەی لە کاردانەوەکانی بێلایەنکردند بەدەستیان هێناوە، ئەتوانرێت روون بکرێتەوە بە بەکارهێنانی ئەو قانونەی پێشنیارکراوە لەلایەن داڵتۆ ن.

————-

سەرچاوە

The Development of Dalton’s Atomic Theory as a Case
Study in the History of Science: Reflections for Educators
in Chemistry
He´lio Elael Bonini Viana Æ Paulo Alves Porto
Published online: 4 February 2009
_ Springer Science+Business Media B.V. 2009

ثیۆریی ئەوەلیی گازە تێکەڵەکان و قانونی پەستانی جوزئیی The first theory of mixed gases and law of partial pressures

لەو چەرخەی نیوتن و زانست تێیدا ئەگوزەرا، لە لایەن زۆریینەی فەیلەسوفانی سروشتیی، وەها گریمانە ئەکرا تەنیا یەک شلەی گازیی gaseous of fluid هەیە، واتە هەوای چواردەورمان Common air کە بەهۆی چوونیەکییەکەیەوە homogeneity وەکو توخمێک دەرئەکەوێت. پاش سیلسیلەیەک دیراسە لە لایەن کیمیاگەرانی نیووماتیک pneumatic chemists، پێشنیاریان کرد کە ئاتمەسفیر لە چەند جۆرێک ماددە پێکهاتووە. سەرەنجام، مۆدێڵێکی نەوا بۆ شەرحی ئەم ظاهیرە هەمەجۆرییە، بووە پێویستییەک ( thackray 1970). لە مەقالەی پێشوودا، ئاماژەمان پێدا کە لە کۆتاییەکانی صەدەی هەژدە، داڵتۆن، خەریکی تەحقیقە تەرکیبی ئاتمەسفیر بوو investigating the composition of the atmosphere . لە ئەنجامگییرییەکەیدا، پێشنیاری کرد کە گازەکانی ئاتمەسفیر، میکس( تێکەڵ) بوونە و بە شێوەی کیمیاویی تێکەڵ نەکراون!!!

پاشان داڵتۆن، تەفسیرێکی بۆ ئەو حەقیقەتە گەشە پێدا کە ئاتمەسفیر تێکەڵەیەکی چوونیەکە homogeneous، هەروەها هیچ جیابوونەوەیەک لە توێژاڵەکانی گازە جیاوازەکاندا، نییە، لە ئاکامی ئەم ئەندێشە سەواد و بێسەودایەدا، ” بووە گۆڕانکارییەکی عەقڵانیی و تەکویز لەسەر مۆدێڵی نیوتنیی” ( Fleming 1974, p.563). دیارە ئەمە لە لێکدانەوەی پرسیاری ٣١ ئۆبتیک٢ ، پرۆپەزیشنی ٢٣ی پرینسیپاوە سەرچآوە ئەگرێ:
لە تێکەڵەیەکدا، هەر گازێک، وەکو شلەیەکی لاستیکیی نیوتنیی، رەفتار ئەکات Newtonian elastic fluid وەکو ئەوەی گازەکانی تر، غەیر مەوجود بێ لەناو دەفرەکەدا.
بە گوتەی داڵتۆن ” کاتێ دوو شلەی لاستیکیی elastic fluid کە بە A و B تەعبییری لێئەکەین، پێکەوە تێکەڵ ئەکرێن، هیچ ریپەڵشنێک لە مابەیینی تەنۆلکەکانیان روونادات، بە واتایەکی تر، تەنۆلکەکانی A بەرپەرچی تەنۆلەکانی B نادەنەوە! ( Dalton 1082, p.540)

بە کورتییەکەی، ئەمە کاکڵی ئەو مەسئەلەیە کە رەنگە ناوی لێ بنرێت ” یەکەم ثیۆریی گازە تێکەڵەکان- The first theory of mixed gases) ی داڵتۆن.
داڵتۆن مولاحەظەی ئەوەی کرد، کاتێ گازە جیاوازەکان لە دەفرێکی داخراودا تێکەڵ کراون، کۆی گشتیی پەستانەکە، یەکسان بووە بە سەرجەمی پەستانەکانی گازە جیاوازەکان کە بە تاک وەرگییراون. ئەم فاکتە، ئێستا بە ” قانونەکانی پەستانی جوزئیی- Dalton’s law of partial pressure” ناسراوە کە پێش ئەم مۆدێڵە بە ثیۆریی ئەوەلیی گازەکان First theory of gases بەیانی حاڵ کرا بوو، ئەگەر ئینسان دان بەوەدا بنێت کە تەنۆلکەکانی گازی پوخت pure gas ، بەرپەرچی یەکتر ئەدەنەوە، ئەوا بە شیوەیەکی چوونیەک، تەوزیع ئەبن، ئەگەر دواتر گازی تر لەگەڵ گازی سەرەتای دەفرەکە تێکەڵ بکرێ و هیچ کارلێکێک لە نێوان تەنۆلکەکانی روونەدات، ئەوا ئەم گازە دووەمییەیش، بە شێوەیەکی چوونیەک، تەوزیع ئەبێت، هەروەها کۆی پەستانەکە وەکو ئەوە ئەبێت کە قانونەکانی داڵتۆن تەخشانی کردوون.

لە کۆتاییدا، ئەم ثیۆرییەیش، بەدڕەخنە نەبوو، تەنانەت جان گاف John Gough، مامۆستای پێشووی داڵتۆن لە کێندەڵ، نەقدی بنەماکانی ثیۆرییەکەی کرد. هاوکات، ولیام هێنری Wiliam henry ( 1774-1836)، ثیۆرییەکەی داڵتۆنی بە موفید لە قەڵەم دا!

————————————-

سەرچاوە:

The Development of Dalton’s Atomic Theory as a Case
Study in the History of Science: Reflections for Educators
in Chemistry
He´lio Elael Bonini Viana Æ Paulo Alves Porto
Published online: 4 February 2009
_ Springer Science+Business Media B.V. 2009

The development of Dalton’s atomic theory

جۆن داڵتۆن (١٧٦٦-١٨٤٤) لە ئیگڵسڤێل Eaglesville لەداییکبووە، هەوەها وەکو ئەندامێكی دۆستانی کۆمەڵە Society of friends پەروەدە بووە، لە سەرەتای تەمەنی دووانزە ساڵییدا، لە ژێر تەئثیری مامۆستاکەی Elihu Robinson (کویکەرێک کە ئارەزووی فەلسەفەی سروشتیی و کەشناسیی هەبوو)، دەستی کرد بە خوێندنی ماثماتیک. داڵتۆن، هیچ خوێندنێکی رەسمیی لە بواری کیمیادا نەبوو، بەڵام رەنگە لەم قۆناغەدا بووبێت کە یەکەم پێوەندیی لەگەڵ کتێبە باوەکانی نیوتنیزمدا هەبووبێت کە لەم رێگەیەوە، دەستی کرد بە تەبەنیی ئایدیا زانستییەکانی.

لە ساڵی ١٧٨٠، داڵتۆن، رووی لە کێندەڵ Kendal کرد، لەوێ بوو بە مامۆستا لە مەدرەسەیەکی کیوکەر Quaker school، هاوکات، بەیانی گوتارەکانی لەسەر زانست، بۆ عامی خەڵقیی ئەکرد. لە کێندەڵ، مەیلی ظاهیرە کەشناسییەکانی هەبوو، مەیلێک کە بۆ هەموو ژیانی ئەیهێڵێتەوە. دواتر، داڵتۆن لە ساڵی ١٧٩٣، ئۆغر بۆ مانچستەر ئەکات، لەوێ نیشتەجێ ئەبێ بۆ فێربوونی ماثماتیک و فەلسەفەی سروشتیی، هەر لە هەمان ساڵدا، یەکەم کتێبی لە بارەی توێژیینەوەکانی لەسەر ئاتمەسفیر، بە ناوی ” مولاحەظات و مەقالاتی کەشناسیی- Meteorology observations and essays” تەخشان ئەکات. لە کۆتاییدا، ئیهتیمامەکانی دالتۆن، لەبارەی میتیۆرۆلۆجی(کەشناسیی)، طەڕحی زنجییرەیەک پرسیاری کرد. بەر لە کۆتاییەیەکانی چەرخی هەژدە، پێکهاتەی ئاتمەسفیر (بە شێوەیەکی سەرەکیی پێکهاتووە لە نایترۆجین، ئۆکسجین، کاربۆن دایئۆکساید و هەڵمی ئاو) دیارییکرابوو. لەگەل ئەوەیشدا، دیبەیتێک لە مابەیینی فەیلەسوفە سروشتییەکان هەبوو، ئاخۆ گازەکانی ئاتمەسفیر، کیمیاوییانە پێوەندکراون، یاخود تەنیا میکانیکییانە بۆند بوونە. سەرەڕای ئەوەیش، ئەگەر ئینسان، گریمانەی ئەوە بکات ئاتمەسفیر، میکسچەرێک (تێکەڵەیەک) بووە و نەک ئاوێتەیەک ( Compound)، ئەوا ئاسان نەبووە بۆ باحیثانی ئەو سەردەمە کە بۆچی گازەکان بە پێی چڕییەکانیان جیا نابنەوە؟ داڵتۆن حەزی لەو پرسیارە بوو، تاقییکردنەوەکانی ئەنجامدا بۆ تەحقیق و تەحلیلی پرسیارەکە. لە لێکۆڵیینەوە سەرەتاکانی لەسەر ئاتمەسفیر، داڵتۆن دەستی کرد بە کڵێشە و داڕشتنی ثیۆریی ئەتۆمیی Atomic theory!

داڵتۆن، بە بەکارههێنانی فیکرەی کۆپەسکیوڵەر Corpuscular idea کە لە پاشخانی نیوتن خۆیەوە سەرچاوە ئەگرێ، نزییک بووەوە لە موشکیلەکە. بەپێی ئەندێشەکانی نیوتن (١٦٤٢-١٧٢٧)، ماددە، لە چەندیین جۆری تەنۆلکە پێکهاتووە کە بە شێوەیەکی هەڕەمیی، نەظم بوونە. بچووکترەکان پێاینئەگوترێ تەنۆلکە بنچیینەییەکان ultimate particles، یەکخستنی ئەمانە تەرکیبی ئەوەلیی تەنۆلکەکانمان ئەداتێ First composition particles کە بەرپرسیارە لە تایبەتمەندییە ماکرسۆکۆپییەکانی تەنەکە ( مایکرۆسکۆپیی، مەقصەد لەو تەنۆلکانەیە کە بە چاو دیدەنیی ئەکرێن).

ئەم تێگەیشنتنە لە ژێر کارییگەریی کارەکانی رۆبەرت بۆیڵ Robert boyle (١٦٢٦-١٦٩١) بوو کە تێیدا ئایدیاکانی ئەتۆمیزمی کۆن ancient atomism ( بییرۆکەیەکە پێیوایە ماددە لە تەنۆلکەی دابەشنەکراو پێکهاتووە) و ثیۆریی ئەریستۆAristotelian theory لەبارەی Mnima naturalia (رێبازێکە ئەڵێ تەنۆلکە بچووکەکانی ماددە، تایبەتمەندیی بەشە گەورەکانی ماددە ئەهێڵنەوە) تێکەڵکرا، ئەنجامگییرییەکەیشی ثیۆریی کۆپەسکیوڵەری لێکەوتەوە کە تایبەتمەندیی سەمەرەی هەبوو.

نیوتن، بە پشتبەستن بە ئادیاکانی بۆیڵ، هەوڵیدا قانونە گشگییرەکانuniversal laws ی خۆی بۆ جوڵە و راکێشان interaction ی مابەیینی تەنۆلکەکان بەکاربهێنێ بۆ شەرحی دیارەکانی وەکو رەوشتی گازەکان the behaviour of gases ، بۆ نموونە لە کتێبی دووەمی پرینسیپا، سێکشنی پێنجەم، پرۆپەزیشنی ٢٣ ، نیوتن روونکردنەوەیەکی بۆ قانونەکانی بۆیڵ پێشنیار کرد کە لەسەر ئەساسی ریپەڵشن( بەرپەرچدانەوە- Repulsion )ی تەنۆلکەکان بوو، بە پێی هێزێک کە لەگەڵ چوارگۆشەی مەودای نێوانیان کەم ئەبێتەوە:

[P]articles flying each other, with forces that are reciprocally proportional to the distances of their centres, [will] compose an elastic fluid, whose density is as the compression [i.e., the fluid will obey Boyle’s Law] (Newton 1848, p. 301).

هەرچەندە ئەم بییرۆکانە بۆ نیوتن، سەرەتایی بوون، هەروەها فەیلەسوفانی سروشتیی، ئەبوو ئیثباتی بکەن کە ئایا ئەم گریمانە راستە یان هەڵە! داڵتۆن، کە نقوم بوو بوو لەم ترادیشنە ئینگلزییەی ثیۆریی کۆپەسکیوڵەر، مولزەم بوو بە رەبطکردنی ئەو بییرۆکە نوێیانەی کە لە لایەن کیمیاگەرەکانەوە ، لە دەیەکانی کۆتایی صەدەی هەژدەدا، پەرەیان پێدرابوو

سەرچاوە:

The Development of Dalton’s Atomic Theory as a Case
Study in the History of Science: Reflections for Educators
in Chemistry
He´lio Elael Bonini Viana Æ Paulo Alves Porto

G6PD test
Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency

ناچینە ناو لوبی باس و رەنگڕێژکردنی، تا ئەم راستڕەوییە لە ئەندێشەماندا هەڵنەتۆقێنین! وشەی Enzyme، لە کوردییدا بە “ئەنزیم” و تا رادەیەکیش بە “ئێنزیم”، جێکەوت کراوە، لەکاتێککدا ئەبوو بە “ئێنزایم”! لە فیکر و خەیاڵ، ئاخاوتن و نووسیینماندا، جێیەکی بۆ خۆی سازبدایە!! کاتێ وشەیەکی بیانیی ئەخزێتە ناو زمانی کوردییەوە، ضەرورە تا بکرێ زمانی گۆکردنی وشەکە، لە زمانی نووسیین و ئاخاوتنی کوردییەوە نزییک بکرێتەوە. لە ئینگلیزییدا، Enzyme بە “ئێنزایم” ئەخوێنرێتەوە، لەم روانگەیەوە بە پێویست ئەزانرێ کە شێوازە دروستەکە بخرێتە سەر سکە! “
ئەگەر بە ساناگۆیی و سانانووسییەوە پەخشانی بکەین، ئەوا فەحسی ئێنزایمی G6PD کە بە عیللەتی پاقلە(نەخۆشیی پاقلە) لە ذیهنماندا پایەدار بووە، باوتریین ئێنزایمە کە جەستە دووچاری کەمبوونەوەی ئەبێت، نزییکەی چوارصەد میلیۆن ئادەمیزاد لە جیهاندا، ناڵەناڵ و گرفتارن بەدەست کەمیی ئەم ئێنزایمەوە، هۆکارەکەیشی جێنەتیکییە کە بڕی پێویست لە ئێنزایمەکە بەرهەم ناهێنرێ لە خوێندا. ئێنزایمێکی گرنگە و رۆڵی هەیە لە نەظمی هەندێ چالاکیی ناو لەش، هاوکات مەسئولی پاراستنی خڕۆکە سوورەکانە، هەروەها مانەوەیان بە ئەکتیڤیی، تا گەیشتن بە دوا کەناری تەمەن( تەمەنی خڕۆکەی سوور، نزییکەی ١٢٠ رۆژە). ئەو نەخۆشانەی ئێنزایمیان لە بڕی نۆرماڵ کەمترە، لە ساتی هەوکردن و خواردنی پاقلەمەنییەکان و چەند دەوایەک، ئەبنە هۆی توناکردنی خرۆکە سوورەکانی خوێن، لەگەڵ کەمخوێنیی توند. دابەزیینی بڕی خڕۆکە سوورەکان، وائەکات بڕێکی کەم لە ئۆکسجین، لە سییەکانەوە گوزەشت و بکات بۆ شانە و ئۆرگانەکانی جەستە، بەهۆی کەمیی ئەم ئێنزایمەوەیە منداڵانی نەوا لەداییکبوو، دووچاری زەردووییەکی توند، یان مامناوەند ئەبنەوە.

هۆکاری کەمیی ئێزایمەکە
کەمیی G6PD، هۆیەکی جێنەتیکیی هەیە کە جینە تووشبووەکە ئەکەوێتە سەر کرۆمۆسۆمی (X Chromosome)، لە یەکێک یان هەردوو باوانەوە ئەگوازرێتەوە بۆ نەوەکانیان. پیاوان تەنیا یەک (X Chromosome)یان هەیە، ئەگەر جینە تووشبووەکەی هەڵگتبێت و لە خۆی بار کردبێت، ئەوا کەسەکە تووشبوو ئەبێت بە کەمییG6PD ، بەڵام لە خانماندا، دوو (X Chromosome)یان هەیە، ئەبێت هەردوو ( X Chromosome)ەکە، هەڵگری جینی تووشبوو بن، ئەوکات ئینسانەکە گرفتاری کەمیی G6PD، بەڵام ئەگەر خانمەکە تەنیا یەک ( X Chromosome)ی هەڵگری جینی تووشبوو بوو، خۆی قوتاری ئەبێت لەو دەردە وکەسێکی نۆرمال ئەبێت، بەڵام ئەکرێ بگوازرێتەوە بۆ نەوەکانی. لێرەوە بۆمان بەیان و تەخشان ئەبێ کە ریسکی تووشبوون بە کەمیی G6PD، لە پیاواندا زیاترە، هەروەها لەو کەسانەیشدا زیاترە کە لە خێزانەکەیاندا، کەسانی گییرۆدەبوو بە چەڵەمەی کەمیی ئێنزایمی G6PDیان تێدایە.

نیشانەکانی کەمیی G6PD
لە زۆر کەسدا، ئەکرێ دیدەنیی هیچ نیشانەیەک نەکەین، تا ئەوکاتەی دەرداویی ئەبێ بە هەوکردن و بەرکەوتن بەو خۆراک و دەرمانانەی کە بۆ ئەم جۆرە کەسانە ئەبێتە باعیثی مەترسیی، نیشانەکان ئەکرێ دوای چەند هەفتەیەک نەمێنن، بەڵام هەندێجار مەترسیی گەورە چێ ئەکات و بە تیکراربوونەوەی هۆکارەکان، نیشانەکان سەرهەڵئەدەنەوە. نیشانەکانیش لە چەند دانەیەکدا گل دراونەتەوە کە خۆی ئەبینێتەوە لە کەمخوێنیی، پەلەپەلکردنی دڵ، هەناسەبڕکێ، یان توندبوونی هەناسە، هیلاکیی، سەرگێژخواردن، رەنگپەڕیین و زەردهەڵگەڕان، زەردوویی

هۆکارەکانی تووشبوون بەم نیشانانە
ئەو کەسانەی زەلالەتیانە بە دەست کەمیی G6PD، پرۆسێسی هیمۆڵیسز( واتە تێکشکاندی خرۆکە سوورەکانی خوێن- Hemolysis) لە رووئەدات، دوای تووشبوون بە هەوکردن و بەرکەوتن و خواردنی پاقلەمەنییەکان( لۆبیا، ماش، پاقلە، فاسولیا)، یان خواردنی هەندێ دەرمان.

دەستنیشانکردنی عیللەتەکە، لە رێگەی شیکاریی خوێن ئەبێت بۆ تەحدیدکردنی

• فەحسی ئێنزایمی G6PD
• بینیین و دەستنیشانکردنی جۆری کەمخوێنیی لە رێگەی (Blood Film Examination)، ئایا چیی جۆرە تێکشکاندێکە؟ دیارییکردنی جۆر و شکڵی هەیکەلیی خڕۆکە سوورەکان، هەرەوەها دەستنیشانکردنی ژمارە و جۆری خڕۆکە سپییەکان و خەپلەی خوێن، چونکە هۆی دووەم وەکو هەوکردن و نەخۆشیی تر، ئەبێتە باعیثی تێکشکاندنی خڕۆکەکانی خوێن
• شیکاریی Reticulocytes Count زۆر ئەبێت
• ئەنەڵایزی Direct Coombs Test، لەوانەیە پێویست بێت، نەوەکو هۆکاری بەرگریی لەش بێت و ببێتە هۆی تەفرکرنەکە
• شیکاری فەرمانی جگەر Liver Function Test

لە کۆتاییدا، چارەسەر و خۆپاراستن لە رێگەی دوورکەوتنەوە لەو خۆراک و دەرمانانەوە ئەبێت کە ئەبنە هۆی سەرهەڵدانی نیشانەکان و مەترسیین و بۆ ئەو کەسانەی کە کێشەدارن بە کەمیی G6PD. هەروەها دیارییکردنی لیستی ئەو خۆراک و دەوایانە، لە لایەن دکتۆری تایبەتمەندەوە.

سەرچاوە:- زانستی تاقیگە

لەم چەند ساڵەی پێشوودا، ژمارەی ئەو کەسانەی کە تووشی کەمی ڤایتەمین دی بوون، بە نیسبەتێکی سامناک، لە کوردستان و جیهان، لە کشاندایە. بێتروشوخوێکردنی مەوضوعەکە، هەندێ مەعلومات سەبارەت بە رۆڵ و گرنگیی ڤایتەمین دی، هۆکار و زیانەکانی ئەدەین بەر نەشتەری باسوخواز. ڤایتەمین دی، یەکێکە لەو جۆرانەی لە هەمبەر چەورییدا، بە چۆکدادێت و ئەتوێتەوە، زۆرجار وەکو هۆرمۆنێک کار ئەکات. جەستە پاش موستەفیدبوون لە تیشکی خۆر و لە رێگەی پێستەوە، ڤایتەمین دی چێ ئەبێت.

بۆچی ڤایتەمین دی ضەرورە؟
یارمەتیی لەش ئەدات بۆ مژیینی کالسیۆم، کالیسیۆمیش پێویستە بۆ تەندروستی ئێسکەخانەکان، بەرتەقای ئەم وەظیفەی، ڤایتەمین دی، رۆڵێکی گرنگی هەیە لە تەندروستیی دەمارەخانە، ماسوولکەکان و نیظامی بەرگریی لەش

بە چەند رێگە، ڤایتەمین دی چنگ ئەکەوێت؟
بە شێوەیەکی سەرەکیی، لە سێ رێگەوە ئەتوانین ڤایتەمین دی، دەست بخەین کە پێکهاتوون لە تیشکی خۆر، خۆراک، یان دەرمانی Supplements، هاوکات ئەگەر بۆ فەترەیەکی زەمەنیی درێژ، تیشکی خۆر لە جەستەمان بکوتێتەوە، ئەوا لەجیاتیی سوود، زیانمەند ئەبیت و ئیحتیمالی تووشبوون بە سەرەطانی پێست زیاد ئەکات.

رێژەی نۆرماڵ و نانۆرماڵ لە فەحسەکاندا
پێشئەوەی لە کۆتاییەوە بینووسرێ، لە ئیبتیداوە جێکەوتی ئەکەین، ئەکرێ ئەم ژمارانە، لە موختەبەرێکەوە بۆ موختەبەرێکی تر، بە کەمێک جیاوازیی، گۆڕانکارییان بەسەردا بێت.
١-ئەگەر رێژەکە لە نێوان 25-80 ng/ml بوو، ئەگونجێ بنووسین باشتریین رێژەیە، یان هەندێ سەرچاوەی نوێ ئەڵێ 50-70
٢-ئەگەر ئەنجامگییریی نیسبەتەکە لە 10-24ng/ml بوو، ئەوا کەمیی ڤایتەمین دی هەیە بە شێوەیەکی کەم یان ئاسایی
٣-ئەگەر لە 10ng/ml کەمتر بوو، ئەوا زۆر کەمە
٤-لە کۆتاییدا، ئەگەر رێژەی نەتیجەی فەحسەکە لە 80ng/ml ، مەعنای قۆناغی تەسەمومە بە ڤایتەمین دی کە ئەمەیش خەتەرناکە

ئێمە رۆژانە بڕی چەند ڤایتەمین دیمان ئەوێ؟
بڕی ئەو ڤایتەمینەی رۆژانە پێویستمانە، لەسەر تەمەنی کەسەکە بەندە، بە رەچاوکردنی یەکەی نێودەوڵەتیی (international units-IU)
١-منداڵی تازە لەداییکبوو، هەتا دووانزە مانگیی، پێویستی بە 400 IUە
٢-یەک ساڵ، تاوەکو هەژدە ساڵ، 600 IU
٣-نۆزدە تا حەفتا ساڵیی، بەهەمان شێوە 600 IU
٤-٧١ ساڵیی و زیاتر، 800 IU
٥-خاتوونی دووگیان، یان شیربەخش، 600 IU
سەرەڕای ئەمانە، بۆ کەسێک ڤایتەمین دی زۆر کەم بێ، ئەوا پێویستی بە بڕێکی ئەبێت، ئەمەیش بەپێی ئەو کڵێشە و رێنمناییەی دکتۆر بە گونجاوی ئەزانێ

هۆکاری کەمیی ڤایتەمین دی چییە؟
١-نەخواردنی ئەو خۆراکانەی کە سەرچاوەن ئەم ڤایتەمینە
٢-کەم بەرکەوتەیی تیشکی خۆر
٣-جگەر و گورچیلە نەتوانن ڤایتەمین دی بگۆڕن شێوەیەکی ئەکتیڤ کە جەستە بتوانێت بەکاری بهێنێت
٤-بەکارهێنانی هەندێ دەرمان کە کار بکاتە سەر مژیینی ئەم ڤایتەمینە

کێن ئەو کەسانەی مەترسییان زیاترە بۆ کەمبوونی ڤایتەمین دی، لە جەستەیاندا؟
١-منداڵی شیرەخۆرە، چونکە منداڵ بە کەمیی ئەکەوێتە بەر تیشکی خۆر، هەروەها شیری دایک، مەصدەرێکی ضەعیفە بۆ نۆ ڤایتەمین دی، بۆیە ئەکادیمایای ئەمێریکیی بۆ منداڵان، رێنمایی ئەدات بە پێدانی 400 IU رۆژانە بە منداڵ.
٢-ئەو کەسانەی عومریان کشاوە، لەبەر ئەوەی پێستیان بە باشیی قوەتی وەرگرتنی ڤایتەمین دی نییە لە تیشکی خۆرەوە، هەروەها گورچلەیشیان بە باشیی ناتوانێ ڤایتەمین دی بگۆڕێت بۆ شێوەیەکی ئەکتیڤ.
٣-ئەو کەسانەی کە رەشپێستن، توانای دەستکەوتی ئەم ڤایتەمینەیان کەمە لە تیشکی خۆرەوە.
٤-ئەو بەعضە شەخصانەی کە قەڵەون، چونکە چەورییە خانەکانیان لەگەڵ ڤایتەمین دی ئەلکێن ، قەطعی ئۆغری ئەکەن بۆ سووڕی خوێن، بەڵام مگیینی ڤایتەمین دی، پێویستی بە چەوریی هەیە، بەڵام ئەگەر زیاد لە پێویست دروست بوو، ئەو حاڵەتەی سەرەوە رووئەدات
٥-عیللەتی درێژخایەنی جگەر و گورچیلەکان، هەندێ نەخۆشیی تری وەکو سەرەطان
٦-ئەو کەسانەی دەرمان بەکارئەهێنن وەکو Cholestyramine, anti seizure drug……

ئەو گرفت و کەیسانەی کە بەهۆی کەمیی ڤایتەمین دیەوە رووئەدات
کەمیی ڤایتەمین دی، ئەبێتە هۆی کەمبوونەوەی چڕیی و سەختیی ئێسەکان، ئەمەیش خەتەرناکیی زیاد ئەکات بۆ سەر ئێسکەکان. زوو شکاندنی ئێسک، نموونەیەکی واضح و سانایە. هەروەها ئەگەر بە شێوەیەکی زۆر کەم بێت، ئەبێتە هۆی روودانی هەندێ نەخۆشیی، وەکو، ئێسکە نەرمە لە منداڵاندا Rickets، منداڵانی ئەفریقیی و رەشپێست، بە گشتیی زۆرتیین مەترسییان هەیە بۆ روودانی عیللەتە، هاوکات، لە کەسی گەورەدا، ئەگەر ئەم ڤایتەمینە زۆر کەم بێت، ئەبێتە هۆی Osteomalacia، نەتیجەی ئەم نەخۆشییە، لاوازیی و ئازاری ئێسکە خانەکان و لاوازیی ماسوولکەکانی لێئەکەوێتەوە.

توێژیینەوەکان ئەوەیان تەخشان کردووە لە ئەو کەسانەی نیسبەتی ڤایتەمین دی لە جەستەیاندا لە صەدا سیی %30 کەمتر بێت، مەترسییان زیاترە بۆ روودانی رۆماتیزمە، لەگەڵ ئەوەیشدا، ئەگەر %30 زیاتر بێت، کەمتر ریسکناک(خەتەرناک)ن، بە تایبەتیی لە خانماندا. لە بەرامبەر ئەمەدا، هەندێ توێژیینەوەیش ئەوەیان بەیان کردووە، کە کەمیی ڤایتەمین دی، پێوەندیی بە عیللەتەکانی شەکرە، ضەختی خوێن و سەرەطانەوە هەیە

ئەو سەرچاوانەی کە ڤایتەمینیان تێدایە
ماسیی بە تایبەتیی سەلەمون، بەرهەمە شیرەمەنییەکان بە گشتیی، قارچک، جگەری ئاژەڵ، زەردێنەی هێلکە، شەربەتی پرتەقاڵ

نیشانەکانی کەمیی ڤایتەمی دی چیین؟
١-هەستکردن بە نەخۆشیی
٢-لاوازیی و بێتاقەتیی
٣-ئازاری ماسولکە و ئێسک و پشت
٤-وەریینی قژ
٥-هەستکردن بە بوونی پەستان

ئایا زۆری ڤاتەمین مەترسییداوە؟
ئەگەر ڤایتەمین دی زیاد لە پێویست بێت، ئەوا ژەهراوییبوون بە ڤایتەمین دی پێئەگوترێ کە ئەمەیش خەتەرە و نیشانەکانیشی لەم چەند خاڵەدا، بەیانی ئەکەین
١-دڵتێکەڵهاتن و رشانەوە
٢-کەمبوونی ئارەزووی خواردن
٣-قەبزیی
٤-دابەزیینی کێش و لاوازیی

لە کۆتاییدا مۆمی باسەکە بەوە ئەکوژێنینەوە کە ئەم فەحسە بە تیوبی زەرد Gell and clot acivater ئەکرێ.

rRNA, what is it؟

دروستکردنی پرۆتیین، پرۆسێسێکی گرنگە لە هەموو خانە یوکاریۆتیکەکان**، لەبەر ئەوەی پرۆتیین، شکڵی هەیکەلیی structural component هەر خانەیەک پێکئەهێنێت و ضەرورە بۆ ژیان. زۆرجار پرۆتیین پێیئەگوترێ بڵۆکی بونیادنانی خانەکان the building block of cells . هاوکات، سێ فۆرمی سەرەکیی RNA بوونی هەیە:-

1. مەسنجەر RNA (rRNA )
2. ترانسفێر RNA (tRNA )
3. رایبۆسۆماڵ RNA ( rRNA )
   DNA ی جڵەوی هەموو چالاکییەکانی خانە ئەکات، هەروەها کاتێ DNA دروست ئەکرێ کە خانەکە، پێویستی بە پرۆتیینی زیاترە. لە پرۆسێسی چێکردنی پرۆتیین protein synthesis، بەشێکی بچووکی DNA بۆ RNA ئەگۆڕێت.

ئایا RNA لە DNA ی دروست بووە؟ ?Is RNA made from DNA

کاتێک خانەیەک پێڕۆی زانیارییە بۆماوەییەکانی Genetic instruction ئەکات، بەشێک لە DNA لە شێوەی جینێک کۆپیی ئەکات بۆ ئەوەی تەغییری DNA بۆ نیوکڵۆتایدێکی RNA بکات. بە دوو شێوەی شکڵیی Distinct ways ، RNA لە DNA ی جیاواز ئەبێت. نیوکڵیۆتایدەکانی RNA دروستکراوە لە شەکری رایبۆوس و پێیئەگوترێ رایبۆنیوکلیۆتایدەکان Ribonucleotides . DNA ، دیۆکسیڕایبۆس Deoxyriboseی هەیە، وەکو پێکهاتەی شەکر sugar content ،هاوکات، RNA هەمان بەیسەکانی DNAی هەیە کە ئەدینین adenine، گوانین guanine، سایتۆسین cytosine و ثایمینن thymine، هەمان کەیس لە RNAیدا دووبارە ئەبێتەوە، بەڵام لە جیاتیی ثایمین، یۆراسیل Uracil هەیە! هاوکات، سترەکچەری DNA و RNAی زۆر جودان لە یەکتریی، لەبەر ئەوەی DNA لە دوو زنجییری هێڵیکس(پێچخواردوو) پێکهاتووە و RNAی لە زنجییرێکی سنگڵ. زنجییرەکانی RNA، ئەتوانن بچەمێنرێنەوە بۆ چەندیین شێوەی موتەنەوع، بە هەمان شێوەی زنجییرەکانی پۆڵیپێپتاید ئەچەمێنرێتەوە بۆ پێکهێنانی شکڵی کۆتایی پرۆتیینێک.

چەند تایپی سەرەکیی RNAی هەیە؟ ?How many main types of RNA are there

سێ تایپی سەرەکیی RNAی هەیە کە بەرهەم ئەهێنرێ لە شێوەی مۆڵیکیوڵەکان، لەناو ناوکی خانەکانی ئینسان و حەیوانات. هەروەها RNA، ڵۆکەیت(شوێن)ەکەی ناو سایتۆپلازمی خانەیە Cytoplasm of cell. سایتۆپلازمی خانە، بریتییە لە هەموو ئەو پێکهاتانەی دەرەوەی ناوکی خانە کە لە لایەن تاکە پەردەیەکەوە پەرژیین کراوە کە بە پەردەی خانە Plasma membrane ناسراوە. RNA، سێ تایپی سەرەکیی هەیە، ئەوانیش، مەسنجەر RNA، ترانسفێر RNA، رایبۆسۆماڵ RNA. هەر یەک لە سێ تایپەکەی RNA، وەظیفەی جیاوازیان هەیە لە دروستکردنی پرۆتین، لە ترانسکریپشن*** ، کۆدکردنەوە و ترانسڵەیشنی کۆدی بۆماوەیی DNAیەوە دەست پێئەکات.

پرۆسێسی دروستکردنی پرۆتیین چییە؟ ?What is the process of protein synthesis

ترانسکریپشن**، یەکەم خەطوەی چێکردنی پرۆتیین(دروستکردنی پرۆتیین)ە کە مەسنجەر RNA، رۆڵێکی گرنگ لەو شانۆگەرییە ئەبینێت. مەسنجەر RNA، پێکهاتەیەکی ناسەقامگییرە و تەمەنی زۆر کورتە، هەروەها تەنیا کاتێک پرۆتیین دروست ئەکرێ کە پێویستن بۆ گەشەکردن و تەدمیمسازیی خانەکان(چاکسازیی خانەکان).

ترانسکریپشن کاتێکە کە زانیارییە بۆماوەییەکان Genetic informationی ناو DNAی خانەیەک، ئەجەڕێنرێ بۆ مەسیجێک لە فۆرمی RNA (واتە mRNA ). پرۆتینەکانی کارای ترانسکریپشن، زنجییری DNA راست ئەکاتەوە، بۆ ئەوەی ئەنزیمی پۆلیمەرەیسی RNA ، یەک، زنجییری DNA کۆپیی بکات. DNAی لە چوار بەیسی نیوکڵیۆتاید کە ئەدینین و ثایمین، گوانین و سایتۆسینن، پێکئەهێنرێ. نیوکڵیۆتایدەکانی DNA، بە شێوەی دووانە، ئەدینین لەگەڵ ثایمین و گوانین لەگەڵ سایتۆسین، لە هەر دوو زنجییرەکەوە پەیوەست کراون و بەهۆی بۆندی هایدرۆجینییەوە قەید ئەبن! کاتێک RNA، DNAی ئەنووسێتەوە بۆ مۆڵیکیولی مەسنجەر RNA، هاوزەمان، یۆراسیل دەرئەکەوێ لە جیاتیی ثایمین(خوڵاصەی مەبەست ئەوەیە کە RNA، تاک زنجییرە و لە جێی ثایمین، یۆراسیل لە RNAی هەیە کە لە DNAیدا نییە!!). لە کۆتایی پرۆسێسی ترانسکریپشن، مەسنجەر RNAی داغڵی دەرەوەی ناوک ئەکرێ و ئەچێتە ناو سایتۆپلازمەوە.

دواتر، پرۆسێسی ترانزڵەیشن***، بە درێژایی موعالەجەکە دەست پێئەکات، ترانسفێر RNA، رۆڵێکی گرنگ لە شانۆگەریی دروستکردنی پرۆتیندا، ئەگێڕێت. سەرەڕای ئەوەیش ترانسفێر RNA، بچووکتریین جۆری RNAیە و عادەتەن درێژییەکەی لە دەوروبەری ٧٠ بۆ ٩٠ نیوکڵیۆتایدە ( سەرەچاوەیەکی تر ٧٠ بۆ ١٠٠ ئەنووسێ!). تراسنفێر RNA، وەرگێڕانەکە لەسەر زنجییرە نیوکڵیۆتایدەکانی RNAیدا ئەکات و ئەیگۆڕێت بۆ زنجییرە ترشە ئەمینییەکان. ترشە ئەمینییەکان لەگەڵ ترشە ئەمینییەکانی تردا وەصڵ ئەبن بۆ پێکهێنانی پرۆتیینەکان کە پێویستە بۆ کاری خانەکان. پرۆتیینەکان، لە تاقمێکی ٢٠ ترشی ئەمینیی پێکئەهێنرێ. هاکات، ترانسفێر RNA، هەمان شکڵی گەڵای کڵۆڤەری هەیە کە سێ حەلقەی تێدایە. هەروەها ترانسفێر RNA، شوێنی لکاندنی ترشی ئەمینیی هەیە، لەگەڵ ئەوەیشدا، بەشێکی لە حەڵقەی ناوەڕستدا هەیە کە پێیئەگوترێ جێگەی ئەنتیکۆدۆن Anticodon site. جێگەی ئەنتیکۆدۆنی (tRNA)یەکە، کۆدۆنی سەر مەسنجەر RNAیەکە ئەناسێتەوە ( کۆدۆنی AUGیە و پێیئەگوترێ کۆدۆنی دەستپێک). هەر کۆدۆنێک لە سێ بەیسی نیوکڵیۆتاید پێکهاتووە کە ترشێکی ئەمینیی دروست ئەکات، هەروها ئاماژەیە بۆ کۆتایی پرۆسێسی ترانزلەیشن. وێڕای ئەمانەیش، ترانسفێر RNA و رایبۆسۆمەکان، کۆدۆنەکانی مەسنجەر RNAی ئەخوێننەوە بۆ بەرهەمهێنانی زنجییری پۆڵیپێپتاید کە چەندیین جەڕاندنی بەسەردا دێت، پێشئەوەی بتوانێت ببێتە پرۆتینێکی کارا Functioning protein.

رایبۆسۆمەڵ RNA ( یان rRNA )، ئەرکی تایبەتی هەیە. بەهەرحاڵ رایبۆسۆمەکان، لە رایبۆسۆمەڵ پرۆتیین و رایبۆسۆمەڵ RNAی دروست ئەکرێن. رایبۆسۆمەڵ RNA، بە نزیکیی لە صەدا شەستی بارستەی رایبۆسۆم پێکئەهنێت، عادەتەن لە یەکەیەکی لاوەکیی گەورە و یەکەیەکی لاوەکیی بچووک (Large subunit and Small subunit ) دارێژراون. سەبیونتەکان لە ناوکدا، لە لایەن ناوک خۆیەوە چێ ئەکرێن. لەوە زیاتریش رایبۆسۆمەکان لە سروشتدا نادرن، چونکە لەناو یەکەیەکی لاوەکیی گەورەی رایبۆسمیی(رایبۆسۆمەڵ)دا، یەک شوێنی پێکەوەبەستن( binding site)ی بۆ مەسنجەر RNAی و دوو شوێنی پێکەوەبەستنی ترانسفێر RNA لەسەر لۆکەیشنی RNA تێدایە. یەکەیەکی لاوەکیی بچووکی رایبۆسۆمیی، بە مۆڵیکوڵێکی RNAی ئەلکێت و لەهەمان کاتدا، مۆڵیکوڵێکی ترانسفێر RNAی دەستپێکار، زنجییرەیەک کۆدۆنی دیاریکراو لەناو هەمان مۆڵیکوڵی رایبۆسۆمەڵ RNAی لە کاتی ترانزڵەیشندا ئەناسێتەوە و پێوەی ئەبەستێتەوە. دواتر، ئەرکی rRNA، یەکەیەکی لاوەکیی گەورەی رایبۆسۆمیی طەوق ئەکات کە ئەچێتە ناو ئاڵۆزییەکی تازە پێکهێنراوەوە The newly formed complex، پاشان هەردوو یەکە لاوەکییە رایبۆسۆمییەکە، بە درێژایی مۆڵکیوڵی مەسنجەر RNA ئۆغر ئەکەن تاوەکو کۆدۆنەکان لە تەواوی زنجییرە پۆڵیپێپتایدەکە ترانزڵەیت ئەبێت کاتێک بە سەریدا گوزەشت ئەکەن. رایبۆسۆماڵ RNA، بۆندەکانی پێپتاید، لە نێوان ترشە ئەمینییەکانی ناو زنجییرەی پۆڵیپێپتاید دروست ئەکات. کاتێک ترانسفێر RNA ئەگاتە سەر کۆدۆنێکی وەستانی مۆڵیکوێکی مەسنجەر RNA، پرۆسێسی ترانزڵەیشن ئەوەستێت و زنجییرەی پۆڵیپێپتایدەکە لە مۆڵیکیوڵی ترانسفێر RNAی جیا ئەبێتەوە، هەر لەو کاتەدا، رایبۆسۆمەکە لەت ئەبێتەوە بۆ یەکە لاوەکییە گەورە و بچووکەکانی سەرەتای قۆناغی ترانزڵەیشن.

لە کۆتاییدا، دەرگای باسەکە بەوە کێلون ئەدەم کە rRNA، باوتریین جۆری RNAیە و پێکهاتەیەکی سەرەکیی رایبۆسۆمەکانەوە و رۆڵ لە دروستکردنی پرۆتییندا ئەگێڕێت، بە واتایەکی تر، ترانزڵەیشنی mRNAی بۆ پرۆتیین، ئەم پرۆسێسەیش لەناو ناوکی خانەدا رووئەدات، دواتر پرۆتیینەکە دەرئەدرێتە ناو سایتۆپلازم.

• یوکاریۆتیکەکان، ئەو خانەیە کە خاوەن ناوکێكی واضح و دیاریکراو بێت.
  ** ترانسکریپشن Transcription، پرۆسێسی کۆپییکردنی پارچەیەکی DNAیە بۆ RNA.
  *** ترانزڵەیشن Translation، ئەو پرۆسێسەیە کە RNA بەکار ئەهێنێت بۆ بەرهەمهێنانی پرۆتیین.
  ئەم لینکەیش، شاخیان لە یەکتر گییر ئەبێت و باسەکە ئەداتە بەر رۆشنایی زیاتر:-
  https://youtu.be/8_f-8ISZ164

سەرچاوە:-
https://sciencing.com/rrna-what-is-it-13714456.html

Big bang theory for kids

تاوەکو سەرەتای صەدەی بیستەم، هۆیەکی باش بوو بۆ فەلەکناسان کە قەناعەت بکەن گەردوون ستاتیک( جێگییر)ە، هەروەها بڕوایانوابووە گەردوون هەمیشە بەو شێوەیە بووە کە بینییویانە، هەر بەو شێوەیەیش ئەبێ، بەڵام لە ساڵی ١٩٢٩، دۆزیینەوەیەکی گەورە ئەو بۆچوونەی گۆڕی، ئەمڕۆ کۆزمۆڵەجیست(فەلەکناسان)ەکان، پێیانوایە گەردوون لە تەقیینەوەیەکی گەردوونیی cosmic explosion، دەستی پێکردووە کە پێیئەگوترێ بیگ بانگ و لە دەوروبەری ١٤ ملیارد ساڵ لەمەوپێش، روویداوە

گەردوونی فراوان The expanding universe

لە سەرەتای قەرنی بیست، ئەسترۆنەمەر هەبڵ، سەرنجی دا، هەندێ ئەستێرە زۆر دوورتر دەرئەکەون لەوەی کە پێشتر پێمانوابوو. لە فاکتدا، ئەوانە بە هیچ شێوەیەک ئەستێرە نەبوون، بەڵکو جەمعی کۆمەڵە ئەستێرەیەک، یان گالاکسییەکان بوو، لەو شوێنەی کە تێیدا ئەژیەین، لێمانەوە دوورن. هەبڵ، لێکۆڵیینەوەی لەسەر رووناکیی ئەو گالاکسییانە کرد کە پێمانئەگات، دواتر بەکاری هێنا بۆ دیاریکردنی دوورییەکانیان، لەم موعالەجەیەدا، هەبڵ بۆی دەرکەوت کە رووناکیی بەرەو شەبەنگی سووری کۆتایی، گۆڕا بوو، ئەمەیش ئەوە ئەگەیەنێت کە گالاکسییەکان خێرا دوور ئەکەونەوە، یەعنی گەردوون ثابت نییە، بەڵکو بەردەوام ئەکشێ.

سەرەتای گەردوون The beginning of universe

ئەگەر گەردوون لە کشاندا بێت، ئەوا ئەبێ لە بڕێک خاڵی فەضا و کاتدا دەستی پێکردبێت، کەواتە ئەکرێ ئەثەری تەمدیدبوونەکەی (فراوانبوونەکەی) ببرێتەوە بۆ خاڵی دەستپێک. بە دەقیقیی، پێوانەکردنی دووریی گالاکسییەکان و سوورە گۆڕاوەکانیان red shifts پێوەندیی بە تێکڕای جوڵەکەیان هەیە. سایەنتیستەکان بۆیان دەرکەوت کە بیگ بانگ، ١٣.٨ ملیارد ساڵ لەمەوپێش روویداوە. لەو کاتەدا، فەضا و ماددە لە یەک خاڵدا هەبوو کە پێیئەگوترێ سینگوڵارەتی singularity کە خاڵێکی زۆر بچووک و چڕە( راستییەکەی خاڵێکی بچووک نییە، بەڵکو مەبەستمان لە سنورێکە کە ناتوانین قانونەکانی فیزیا و قانونەکانی ئاینشتاین، هەروەها ثیۆریی رێژەیی گشتیی بەسەردا تەطبیق بکەین، بۆیە ثیۆریی کوانتەم بەکار دێت). هاوکات، بیگ بانگ بە مەعنای کەلیمە، تەقیینەوە نەبوو، هەموو ئەوەی ئەتوانین بیڵێین، ئەو خاڵەیە کە فەضا و کات دەستی کرد بە تەمدید بۆ ئەو گەردوونەی کە ئەمرۆ ئەیناسین.

سەرەتا و کۆتایی the beginning and end

لە ئیبتیدای گەردووندا، ماددە ئەوەندە چڕ بوو کە قانونە ئیعتیادییەکانی فیزیای بە سەردا تەطبیق نابوو، لە جیاتیی ئەوە، هەموو شتێک بە پێی قانونەکانی میکانیکیی کوانتەم، کار ئەکات کە حوکمی جیهانی ئەتۆم و تەنۆلکە سەبئەتۆمییەکان ئەکات، لەبەر ئەمە، موستەحیلە بە دەقیقیی وەصفی ئەو ظروفە بکەین، هەروەها قورسە شوێنی حدودی خاریجیی گەردوون دیاری بکەین کە ئەبێتە لێواری پێشڕەویی تەمدید. زاناکان، زیاتر لە یەک سینارۆیان پێشنیار کردووە بۆ موستەقبەلی گەردوون، لەوایە فراوان بێت بۆ ئەبەد، سەرەڕای ئەوەیش، دواجار گەرمیی ئەڕوات و هەموو شتێکی سارد و مردوو جێئەهێڵێت….. ساردییەکی گەورە، یاخود لە جیاتیی ئەوە، لەوانەیە گەردوون دابڕمێت بۆ خودی خۆی و بە بیگ کرەنچ* کۆتایی بێت.

زیاتر لە یەک گەردوون more than one universe

لە کۆتایی صەدەی بیستەم، گەردوونناسەکان بە شێوەیەکی جدیی، دەستیان کرد بە دیراسەکردن لە کونە رەشەکان کە لە لایەن ثیۆریی رێژەیی گشتیی ئاینشتاینەوە، تەوەقوع کرابوو. کونە رەشەکان دروست ئەبن کاتێ تەقیینەوەی ئەستێرەیەکی زەبەلاح رووبدات. زاناکان پێیانوایە کە کونە رەشەکان زۆرن، هەروەها دانەیەک هەیە لە سەنتەری هەموو مەجەڕەیەکدا، بە هیی خۆیشمانەوە. یەکێک لە رێگەکانی تەماشاکردنی بیگ بانگ وەکو کونێکی رەشی زۆر گەورە ultra- super- massive black hole، واتە لەوانەیە نادر نەبێت، موحتەمەلە(ئەشێ) کونی رەشی تری وەکو ئەوە هەبێت، هەروەها فرەگەردوونییش. زۆرێک لە فیزیاناسە ئیڵیمتەرییەکان( ئەو زانایانەی کە لێکۆڵیینەوە لە سەبئەتۆمییەکان و خودی فەضا ئەکەن) پێیانوایە ئەمە حاڵەتەکەیە.

ئەودیو دەرەوەی فەضا چییە؟ what is outside of outer space؟

پرسیارەکانی کۆتا سنوری گەردوون، موعالەجەی زانستیی درێژ ئەکاتەوە تا رادەی تێکەڵبوون لەگەڵ فەلسەفە و تەنانەت دیینیش. قەراغەکانی بۆشایی گەردوون، یان قەراغەکانی زەمەنیی گەردوون، لەودیو ئەزموونی هەستەوەریی هەر دەرئەنجامێکی ئێمەوەن، تەنانەت ئەوەی زانستەکانیش، خەمڵاندنن. لەگەڵ ئەوەیشدا، زانستی نوێ، هەندێ بۆچوون ئۆفەر ئەکات لەسەر بنەمای وردەکاریی زیاتری موتابەعەکردنی گەردوونە. ئەم بۆچوونانە رێنیشاندەری لۆژیکیین لە سەر بنەمای سەرنجدان و موتەبەل، لەگەڵ خەیاڵێکی ورد.

تەقیینەوە گەورەکە the big bang

هەبڵ، دوای ئەوەی کە تەلسکۆپێکی فەضائیی بە ناوە نراوە، یەکەم فەلەکناس بوو کە ئەودیو سنوری گالاکسییەکەمانی ئاشکرا کرد. هاوکات، هەبڵ چاودێریی و حیسابی ئەو گالاکسییانەی ئەکرد کە لە زەوییەوە دوور ئەکەونەوە، دواتر گەیشتە ئەو دەرئەنجامەی کە بڵیت گەردوون فراوان ئەبێت، بەهۆی ماثماتیکییەوە گەڕانەوە بۆ دواوەی ئەم فراوانبوونە( خاڵی دەستپێک)، ئەسترۆفیزیاوییەکان ئەو ساتەیان دیاری کرد کە ئەبێ گەردوون دەستی پێکردبێت، ئەم چرکەساتە بە نزیکەیی ١٣.٧ ملیارد ساڵ لەمەوپێش بووە و ئێستا بە بیگ بانگ ناسراوە. ئەم نیشاندانی سنوری کاتییە بۆ گەردوون، بە لایەنی کەمەوە تا ئەو جێگەیە پێوەندیی بە رابردووەوە هەیە. بڵاوکراوەیەک لە زانکۆی هارڤارد روونی ئەکاتەوە بیگ بانگ، سینارۆیەکە کە دەرئەنجامەکەی ثیۆریی کێشکردنی ئاینشتاینە، دەستنیشانی ئەکات کە فەضا خۆی فراوان ئەکات.

*بیگ کرەنچ big crunch، سینارۆیەکی گریمانەییە بۆ چارەنووسی کۆتایی گەردوون کە تێیدا فراوانبوونی گەردوون لە کۆتاییدا پێچەوانە ئەبێت و گەردوون دائەڕمێتەوە، لە نەتیجەدا ئەبێتە هۆی ئەوەی بە فاکتەری پێوەری گەردوونیی بە صفر بگات.

——————————————————-
سەرچاوە:
https://sciencing.com/big-bang-theory-kids-5479787.html