چـیرۆک بـۆ منـداڵان.. ئایـپـاد و پەرتـووک.. رەزا شـوان

ئایپـاد: چـۆنی پـیـرە.. ئـەوە نەمـردووی و هـێـشـتا هـەر مـاویـت؟
پەرتـووک: هـاوڕێ گـیان، زۆر باشــم.. مـاوم و هـەر دەمـێــنـم
.

ئایپـاد (بە پـێکەنـین و تەڵـفـیسییەوە): هـاوڕێ!.. پـیرێکی وەک تـۆ، کە لە هەولـێر کـۆنـتریـت.. خـۆت بـە هـاوڕێی مـن دەزانـێـت؟.. نامـەوێـت ئـەم قـسەیـەت دووبـارە بکەیتـەوە. مـن هـاوڕێی تـۆ نـیـم.. مـن نـاوازە و بـێ هـاوتـام.
پەرتـووک: لە خـۆت بـایی مـەبە.. خـۆم لە تـۆ بە کەمـتر نـازانـم. قـسەی ناخـۆشیش مـەکە.. پێـویـستە ئـێـمە هـاوکـاربـین و پـێکەوە خـزمـەتـێکی زیـاتـر بـکەیـن.
ئایبـاد: مـن هـاوکـاریی تـۆ ناکـەم.. تـۆ چـیـتر بـاوت نەمـاوە. کەس خـۆشـتی ناوێـت.
پەرتـووک: وا نییە.. تا دێت باوم زیـاتر دەبێـت.. ساڵانە لە سەرانـسەری جیهانـدا، بە هـەزاران پـێـشانـگای پەرتـووک دەکـرێنـەوە.. بـە هـەزاران پەرتـووکی نـوێ نـمایـش دەکرێن. من گەلـێک لە پێش تـۆوە لەدایکبوومە. لە ڕێی منەوە خوێندنەوە و نووسین بڵاوبـوونەوە. تا ئەمـڕۆش کەرەستەی سەرەکـیی نووسین و خوێنـدنەوە و فـێرکردنـم.
ئایپـاد: ئەو سەردەمە بەسەرچوو.. باوی منە و خۆشەویستی منداڵان و گەورەساڵانـم.
پەرتـووک: ئـەی نەتبیـستووە کە.. پەرتـووک باشترین و دڵسۆزتـریـن هـاوڕێ یە. ئەو چـێژەی خوێنـەران لە خـوێنـدنەوەی مـن وەریـدەگـرن، بـەو رادەیە لە تـۆ وەریـناگـرن. لە ئەمـڕۆدا، ئایـفـۆنی زیـرەک، لـە تـۆش مـۆدێـرنـتـرە و جیهـانی لەخـۆگـرتـووە.
ئایپـاد: تـۆ قـەبـارەیـەکی گـەورەت هـەیە.. بـۆ هـەمـوو شـوێـنـێک ناتـبەن. بـەڵام مـن قەبارەیەکی جوان و بچووکم هەیە. دەمخەنە گیرفانەوە و بۆ هەموو شـوێنێک دەمبەن.
پەرتـووک: قەبـارە زۆر گـرنگ نـییە.. گـرنـگ سـوودبەخـشیـنە. ئێـمەش دەبـرێین بۆ هـەمـوو شـوێـنـێک. لە بـازاڕ و پەرتـووکخانەکان و قـوتابخـانەکان و مـاڵانـدا هـەیـن.
ئایپـاد: هـەرگـیز سـوودەکـانی تـۆ نـاگـەن بـە گـرنـگی و بە سـوودەکـانی مـن.
پەرتـووک: مـن ناڵـێـم تـۆ بێ سـوودی.. بەڵام تـۆ بێ ئەمـەکی.. بـزانیـت یا نـەزانیـت، سـوودێکی زۆرت لە مـن وەرگـرتـووە. ئەوەش بـزانە مـن و تـۆ و ئامێرەکانی تـریش، داهـێنراوی زانـایی و ژیـریی مـرۆڤـێن. مـرۆڤ شایەنی ئـەوەیە، کە شانازیـمان پێـوە بکـات. هـەر مـرۆڤـیـش ئـێـمەی نـووسـیـوە و ئێـوەشی بەرنـامـەڕێـژ کـردووە.
تکات لێدەکەم لەوە زیاتر لەخۆت بایی مەبە.. سووکایەتی و بێرێـزیش بە کەس مەکە.
ئایپـاد: زۆر ئاسـانە.. تا زووە تەڵـێک شـقـارتە داگـیرسـێـنە و گـڕ لە خـۆت بـەردە و خـۆت بـسـووتـێـنە.
پەرتـووک: هەرچەنـدە قـسەکانت ناخۆشن.. بەڵام داوات لێـدەکەم بە خۆتـدا بچـیتەوە.
ئایپـادەکە دوای بیـرکـردنەوە بۆ ماوەیەک.. هـەسـتیکـرد کە هـەڵەیە و سنووری خۆی بەزاندووە. قـسەکانی پەرتـووکەکە راستن، بە هـاوکاری دەبـن بە تەواوکەری یەکتری.
ئایپـاد: پەرتـووکی هـاوڕێـم.. دوای لـێبووردنـت لـێـدەکەم.. ئامـادەم هـاوکاری بکەیـن.
پەرتـووک: ئـێـمە دەروونـمان گـەورەیە.. بـووراوی. دڵخـۆشـم کە راسـتیـت زانـی.
ئایـپـادەکە و پەرتـووکەکە، باوەشی خـۆشـەویـستی و هـاوکارییان لە یەکـتری دا. لەو رۆژەوە بـوون بە دوو هـاوڕێی دڵـسۆز و هـاوکـار و تەواکـەری یەکـتری.

دوبـەی: ٢٠٢٦
رەزا شـوان




گـۆرانـیـبـێـژ و پـیانـۆژەنی نابـیـنا خـاتـوو دیـان شـور.. رەزا شـوان

هـونەرمەنـدی کۆرانیبێژ و پیانـۆژەنی بەناوبانگی ئەمریکی، خاتوو (دیان جـوان شـور) لە (١٠/ دێسەمبەر/ ١٩٥٣) لە شـاری (تـاکـۆمـا) لە ویلایـەتی واشـنتـۆن، لە ئەمـریکا لەدایـک بـووە. دیـان شـور بـە حـەوت مانـگی لەدایـک بـوو. واتـە دوو مانـگ لە پێـش لەدایک بوونی ئاسایی. هـەرکە لەدایک بوو، تـۆڕەکانی چاوەکانی نەخـۆش بـوون، لـەو نەخۆشخـانەیەی کە لـێی لەدایک بوو، بە هـۆی هـەڵەی پـزیشکـێکی نەخـۆشخانەکەوە، کە رێژەیەکی ئۆکسجـینی خەستی زیاتری کردبووە چاوەکانی دیانی نەبەکامەوە، هەردوو چـاوی بـۆ هـەمـیـشەیی کـوێـربـوون. دیـان شـور کە گـەورە بـوو، سکاڵای لەسەر ئـەو نەخـۆشخـانەیە تـۆمـارکـرد، پـارەی قـەرەبـووی هـەڵـەکـەیـانی لـێـیان وەرگـرت. بـەڵام سەرەڕای ئەو هـەڵـە کوشندە و دڵـتەزێـنە، شـور بێ هـیوا نەبـوو، هەرگـیز نەیهـێشـت کەمئەنـدامـێتیـیەکەی (نابـیـنایی) رێگـری لە شوێنکەوتـنی ئارەزووی دڵخـوازی ژیـانی بـکات، کە چـوونە نـاو جیهـانی هـونـەر گـۆرانی چـڕیـن و ژەنـیـنی پـیـانـۆ بـوو.
دایکی لە منداڵییەوە نازناوی (دیدڵـز)ی لە دیان نا. دایک و باوکی هەر بەم ناوە ناویان دەبـرد. بە ناوی (دیانـا دیـدڵـز) ەوە، کە گـۆرانیبـێژ و پیانـۆژەنـێکی نابـیـنای ئەمـریکی بەناوبانگ بـوو. دایک و باوکی شور، حەزیان لە گوێگـرتنی موزیک بـوو. بەڵام شـۆر حەزی لە گوتنی گۆرانی بـوو. باوکی کاپتنێکی پـۆلیسی ناوخـۆ بوو، ئارەزوومەنـدێکی ژەنینی پیانـۆش بـوو. دایک و باوکی کاری زیاتـریان دەکـرد بـۆ دابـینکـردنی بـژێـویی منداڵەکانیان. شـور، خوشکێک و دوو بـرای هەبوو. دایکیان لە تەمەنی (٣١) ساڵـیدا بە نەخۆشی شـێرپەنجە کـۆچی دوایی کـرد. ئەو کاتە تەمەنی شـور (١٣) ساڵان بـوو، مردنی دایکی زۆر دڵگران و خەمباری کرد. پـوورێک و خوشکەکەی یارمەتییان دەدا.
شور گوێچکەیەکی موزیکی ناوازەی بۆ گۆرانی و موزیک هەبوو. تەمەنی دوو ساڵان بـوو، بە تامەزرۆییەوە گوێی لە مـوزیک و گـۆرانییەکانی رادیـۆ دەگـرت. لە سەرەتای منـداڵـیدا، دایـک و بـاوکی بـە مـوزیـکی جـازی نەریـتی ئەمـریکی ئـاشـنایـان کـرد. لە ماڵەوەیەندا کاسێتێکی زۆری گۆرانی و موزیکی، گۆرانیبێژ و موزیکژەنە ناودارەکانی ئەمـریکایان هەبـوو. لە ماڵەوەدا دایکی بـۆی لـێـدەدان. بە گـوێگـرتن، گەلێک گۆرانی فـێـربـوو. هـەر لە سـێ ساڵـیدا دەسـتی بە گـۆرانی گـوتـن کـرد. شـور دێـتەوە یـادی و دەیگێڕێتەوە و دەڵێت: “لەو تەمەنە بچووکییەمدا، گەر هـیچ ریـتمـێک لە دەوروبەرم نەبوایە، زۆرجار شەوان لە ژوورەکەی خۆمدا گۆرانیم بۆ خۆم دەگوت، دایک و باوکم هەڵـدەستان و هاوریان دەکرد و دەیانگوت:”دیان، بێدەنگ بە”. بە ناچاری دەچوومە ناو کانتۆری جلەکانمەوە، بە نەرمی گۆرانیـم دەگوت و لەگەڵـیدا لەنجەولارم دەکرد”.
دیان شور لە تەمەنی دوو ساڵـیدا، دەستی بە ژەنینی پیـانـۆ کـرد، تەنها دوو پەنجـەی بەکاردەهـێـنا و لەسـەر کـلـیـلەکانی ئاوازەکانـدا دایـانی دەنان. لە تەمەنی سێ ساڵـیدا، زۆر بە جـوانی پیانـۆی دەژەنی. هـەر لە تەمەمەنی سێ ساڵـیدا، بۆ یەکـەم جار فـێری چـڕینی گۆرانییە بەناوبانگەی خاتـوو دیـنا واشـنتـۆن بـووـ گـۆرانـیبـێـژێـکی نابیـنای بەناوبـانگ بـووـ گۆرانیـیەکەی بە ناوی” رۆژێـک چ جـیاوازییەک دروسـتـدەکات؟”. شـور دوایی بوو بە خـاوەنی ستایـلی گـۆرانیی ناسراوی دەوڵەمەنـدی تایبەتی خـۆی.
شـور لە تەمەنی چـوار ساڵـیدا، رۆحی سەربەخـۆیی گەشـەی کرد. لە قـوتابخـانەیەکی گـشتی نابـیـنایان لە شـاری (ڤـانکـۆڤـەر) لە واشـنتۆن دەیخـوێنـد. کە دوو کاتـژمێـرلە ماڵیـانـەوە دوور بـوو. لە بـەشی ناوخـۆیی دەمـایەوە. تا تەمـەنی یازنگـزە ساڵان لـەو قوتابخـانەیەدا خوێنـدی. لە رێگەی دەنگ و رێنـووسی (بـرێـل) ەوە، فـێری گۆرانی و موزیک ژەنین دەبـوون. بەڵام شور حەزی دەکرد لەگەڵ خـێزانەکەیـدا بـژیت، بۆیـە لە تەمەنی پێنج ساڵییەوە، هەر خۆی بە شەمەندەفەر دەچـوو بۆ قوتابخانە و دەگەڕایەوە بـۆ ماڵـەوە. شـور لە تەمـەنی نـۆ ساڵـیدا، شـەوانی هـەیـنی و شـەمە، لەسەر شانـۆ و لە یانە و لە چـێشخانە گەورەکانـدا، ئاهـەنگی گۆرانی و پیانـۆژەنینی پێشکەش دەکرد. سەرنجی هـەمـووانی راکـێشا و سەرسامی، دەنگە زوڵاڵ و شـیرینەکەی کردبـوون کە سێ ئـۆکـتـاف و نیـوە. بە پـارەی ئـەو ئاهـەنـگ و کۆنـسێـرتانەی، پـارەی هـاتـووچـۆ
و پـێـداویـستیـیەکانی خوێنـدنی دابیـن دەکـرد.
شـور لە تەمەنی نـۆ ساڵـیدا، لەسەر شانـۆی هـۆڵی هـوتێـل هـۆڵـیدای ئین ناوخـۆیی، کۆنـسـێرتێکی گەورەی گۆرانی و مـوزیکی جـازی پـێشکەش کرد، ناوبانگی دەرکرد.
شور لە تەمەنی یـازدە ساڵیدا، لە ساڵی (١٩٦٤) دا، ئەلبوومێکی گۆرانی و مـوزیکی بە نـاوی (ئەیـلـول لە بارانـدا) بـڵاوکـردەوە.
شـور لە تەمـەنی دوانـزە ساڵـیدا، ئیـلهـامێکی گـەورەی بـۆ هـات، کاتـێک کە دایـکی ئەلبـوومێکی مـوزیکـژەنی گەورە (جـۆرج شـێرینگ)ی نابینای بۆ ماڵەوە بۆی هـێنا.
بە ناوی (کۆنسێرتـۆ بـۆ خۆشەویـستم) بـوو. بە گوێگـرتن هەموو گۆرانییەکانی ئەو ئەلـبـوومە فـێربـوو. شـێوازە جیـاوازەکانی گـۆرانی گـوتنی شـێریـنگی وەرگـرت.
دیـان شـور، خـوێنـدنی لە قـوتـابخـانە حکـومییەکانـدا تەواوکـرد. دوایی لـە زانکـۆی پیـوگـت گـۆرانـیی و میلـۆدی خوێنـد.
دوای ئەوەی لە یانەکان و باڕەکاندا، لە سەرانسەری باکووری رۆژئاوای زەریای هـێمن ئاهەنگی گۆرانی و مـوزیکی پێشکەش کـرد، زیاتر ناسرا و ناوبانگی دەرکـرد. شـور لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا، بو بە هـاوڕێ و هاوکاری، بەناوبانگـترین کەڵە گۆرانیبێژ و مـوزیکـژەنە پیـشەییەکانی ئەمـریکا. شـور دەڵـێت:” مـن شـوێـن هەمـوو جـۆرە هـونەرمەنـدێکی بەناوبـانگی ئـەو سەردەمە کەوتـم، تا توانیـم زۆرتـریـن مـوزیکـم وەرگـرت” شـور لە نێـوان ساڵانی (١٩٨٤ بۆ ١٩٩٧)، (١١) ئەلـبوومی گۆرانی و موزیکی جازی، لەلایەن کۆمپانیای (جی ئاڕ پی) یەوە تـۆمـارکـران و بڵاوکـرانەوە. سەرجەم (٢٣) ئەلـبووی گۆرانی و موزیکی بڵاوکراونەتەوە. ئەمە ناوی هەنـدێک
لە ئەلبـوومەکانێتی “لە یادم دان لەگەڵ خـۆشـەویـستـیم، یـادت دەکەم، دیان شور و ئـۆرکێسترای کاونت باسی، شوری پاک، گۆرانیی خۆشەویستی، گۆرانی کریسمس،
دڵ بـۆ دڵ، ئەیلـول لە بارانـدا، دایـکە بە تایبـەتی بـۆ تـۆی تـۆمـاردەکـەم،… هـتد”.
شور لە گەنجییدا، ئالوودەی مەی خواردنەوە بوو، دوایی بەیەکجاری وازی لێهـێنا.
شور لە چەنـدین هـۆڵ و شـوێـنی بەنـاوبانـگی ئەمـریکی و جیهـانیدا، لە فـێستیڤاڵە نیـودەوڵەتـییەکاندا، بە گۆرانی و بە موزیک بەشداریی کردووە. چەنـدین ئاهەنگ و کـۆنـسـێرتی هـونـەریی تایـبـەتی خـۆی پـێـشکەش کـردووە، وەک لەسـەر شـانـۆی هـۆڵی کـارینـگی و لە سەنـتەری کـینـێدی و لە کـۆشکی سـپی دا. بە یاوەری تـیـپە مـوزیکـیـیەکەی خـۆی، یان لەگـەڵ تـیـپی ئـۆرکـێسترای گـەورەی کاونـت بـاس.
شـور، یەکـێکە لە گۆرانـیـبێژ و پیـانـۆژەنە بەناوبانـگەکانی هـاوچـەرخی ئەمـریـکا. دەنگـێکی ناوازەی روون و پاکی هـەیە. مـوزیکای شـور، بـە شێـوەیەکی بـنەڕەتی، هـەمـوو گـۆشـەیـەکی مـوزیـکی ئەمـریـکی، کـلاسیکی و مـۆدێـرنی لەخـۆگـرتـووە.
بە ملیۆنان هەواداری گۆرانی و پارچە موزیکییەکانی لە ئەمـریکا و لە جیهاندا هەیە.
خاتـوو دیـان شور لەگەڵ موزیکـژەنی خۆشەویست (لـیتـس کروکـێت) هـاوسەرگیری کـردووە، پـێکەوە ژیـانـێکی خـۆش بەسەردەبـەن. لە ئێستادا لە کالـیـفـۆرنیا دەژیـن.
خاتـوو شـور، تا ئـێـستا پێـنج جـار بـۆ وەرگـرتـنی (خـەڵاتی گـرامی) کانـدیـد کـراوە.
کە خەڵاتێکی زێڕینی بەرزە، لە بواری هـونەری گۆرانی و موزیکـدا. دوو جـار ئەم خەڵاتەی بۆ باشترین گۆرانیی جـاز، لە ساڵی (١٩٨٦) و (١٩٨٧) دا وەرگـرتـووە.
لە ساڵی (٢٠٠٠) یـشدا، لەلایـەن دامـەزراوەی ئەمـریـکی بـۆ نابـیـنایـان، خـەڵاتی (هـێـلیـن کـیـلەر) یـان پـێ بەخـشی.
خاتوو شور لە ساڵانی رابردوودا، لە چەندین پـرۆژەی خێرخـوازی و پەروەردەیـیدا، بەشداریی کردووە. بە پارە یارمەتیی چەنـدین رێکخـراوی خێرخوازیی لە ئەمریکا و
لە ئەفـریقـا داوە. وەکو مامۆستا و راهـێنەری گۆرانی و موزیک، خۆبەخـشانە چەند خول و وۆرکشۆپێکی، بۆ فـێرکردن و راهـێنانی خوێندکاری ئارەزوومەندی گۆرانی و مـوزیـک لەسـەر ئاستی ناوەنـدی و ئامـادەیی و زانکـۆدا کـردووەتـەوە.
شيرمەر دەڵێت:” گومانی تێدا نییە، کە خاتوو شور، بە رەهـایی باشتریـن جازژەنە”.
خاتوو شور لە ئێستادا تەمەنی (٧٣) ساڵە، ئەستێرەیەکی گەشی جیهانی گـۆرانی و مـوزیکە. بەرداوامە لە پێشکەشکردنی ئاهـەنگ و کۆنـسێرتی گـۆرانی و مـوزیک،
لە ساڵانی لاوێتییدا ساڵانە نـزیکەی (٢٠٠) ئاهـەنگ و کۆنسێرتی پێشکەش دەکرد.
دیان شور لەگەڵ تیـپە مـوزیکـییەکەیـدا، کە لە باشترین مـوزیکـژەنەکانی وڵاتەکەی پێکهاتـووە گەشـت بۆ سەرانـسەری جیهـان دەکـەن و لەسەر شانـۆ و لەنـاو هـوڵە بەنـاوبانـگەکانی وڵاتـانـدا، کـۆنـسێـرتی تایبـەتی پـێـشکەش دەکـەن و بەشـداری لە فـێستیڤـاڵەکانی گۆرانی و مـوزیک دەکەن. جاروباریـش لەگەڵ تیپی (ئـۆرکـێسترای کاونـت باس) بەشـداریی کـۆنـسێرت و فـێستیـڤـاڵەکانی گۆرانی و مـوزیک دەکـەن.
بە دەیـان دیـمـانەی رۆژنـامـەوانی و تەلەڤـزیـۆنـیـان لەگـەڵ دیـان جـوان شـوردا کـردوون. گەشـتـێکی زۆریـشی بـۆ وڵاتـانی جـیهـانی کـردووە.
(*) بـۆ ئـەم نووسـینەم، سـوودم لە چـەنـدیـن سایـتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ٢٠٢٦




چالاکوان و نووسەری کورد لە لوبنان خاتوو حەنان عـوسمان.. رەزا شـوان

حەنـان ئەحـمەد عـوسمان، چالاکـوانێکی فـێـمـینـیستی ناسراو و نـووسەریکی کـوردە. لە شـاری بەیـروت ـ پایتـەخـتی لـوبنـان لەدایـک بـووە. لـە زانـکـۆی بەیـروت، بەشی ویـژەی ئـینگـلـیزیی تەواوکـردووە. چەنـد ساڵـێک مامـۆسـتا بـووە، وانـەی ئـینگـلیزی وتووەتەوە. وەک وەرگـێڕێک لە ئینگـلیزییەوە کاری کـردووە. نووسـەرە و پەرتـووکی چاپکـراوی هـەیە. حەنـان لەبەر ئـەوەی لە لـوبنان رێـیان نەداوە قـوتـابخانەی کـوردی بکرێتـەوە، حەنان بە زمانی عـەرەبی دەنووسێـت. بە دیالێکتی کرمانجی بە کوردییەکی پەتی قـسەدەکـات. هـیواخـوازە کـە لە داهـاتـوودا بتـوانێـت بە کـوردی بنـووسێـت.
حەنـان عـوسـمانی چـالاکـوان:
حەنان عـوسمان دامەزرێنەر و سەرۆکی (کۆمەڵەی نەورۆزی کۆمەڵایەتی و کولتووری کوردی) یە. کە لە ساڵی (٢٠١٤) دا، لە لـوبنان دامەزرا. ئەنـدامی ئەنجـوومەنی ژنانی لـوبنـانە، ئەنـدامـێکی داکـۆکـیکارە لە مـافـەکـانی ژنـان لـە لـوبـنان. رۆڵـێکی بەرچـاوی لە داکـۆکـیکـردن و لە ناسانـدنی دۆزی کـورد و لە مـافـەکانی کـورد لە لـوبنانـدا هـەیە.

کـۆمەڵەی نەورۆزی کـۆمەڵایەتی و کـولـتووری کـوردی. کە گـرنگی بە کورد لە لـوبنان دەدات، هەمـوو ساڵێک ئاهەنگی جەژنی نـەورۆز لە لـوبنان دەگـێڕن. چەنـدین ئاهـەنگ و سیـمینار و وۆرکـشۆپی رۆشنبیرییان لە لـوبنـان پـێشکەش کـردوون. چەنـد خولـێکی فـیرکردنی زمـانی کوردییان کـردووەتەوە. ئامـانجی ئـەم کـۆمەڵەیە دروستکـردنی پـردی پەیـوەنـدییە لە نێـوان پـێکهـاتە جـیاوازەکانی لـوبنان لەوانە، کورد، عـەرەب، ئەرمەنی، سـریانی. تا ئێستاش چەند وۆرکـشۆپێکی هـۆشیاری و پەروەردەیی و رۆشنبیرییان، بۆ ژنـان لە هەمـوو چـین و تـوێـژە کـۆمەڵایـەتییەکان کـردوونەتەوە.

حەنـان تەمەنێکی پـڕاوپـڕ لە خەبـاتی هـەیە، ژیانی خـۆی بۆ خـزمەتی کورد کوردستان تەرخـان کـردووە. تێکـۆشـەرێکی ئـازا و سەرسـەخـت و چـاونەتـرس و قـسە لـەڕووە.
حەنان عـوسمان، لە ساڵی (٢٠١٨) دا، کانـدیدی کورد بـوو لە بەیـروت بۆ پەرلەمـانی لـوبنان. لە لـیستی (دەنگی گـەل) خـۆی بـۆ پەرلەمانی لـوبنان کانـدیـد کـرد. بـۆ ئەوەی نـوێنەرایەتی کورد بکات لە لـوبنان. یەکـەم ژن و یەکەم کوردە کە خـۆی بـۆ پەرلەمان لە لوبنان کانـدید کردووبێـت. دەنگی گەل بـزووتنەوەیەکی کـۆمەڵگەی مەدەنـییە، دژی دەسەڵات و گەنـدەڵی و جیاکاری و سـتەمکارییە. مەبەستی گـۆڕانکاری و نەهـێـشتنی تایـفەگـەریی سـیاسی (مەسیحی، شـیعـە، سـوننە) و گەنـدەڵی و باشـترکـردنی پـێگەی ژنـان و دەسـتەبـەرکـردنی مافەکانیانە. کانـدیـدی ئەرمەنییەکان بە (٦) هـەزار دەنـگ بـوو بە ئەنـدام پەرلەمـان. بەڵام لە بەیـروت (١٥) هـەزار دەنگـدەری کورد هەبـوون. زۆریان دەنگـیان نەدا. گەر دەنگـیان بـدایە بێگومان حەنان عـوسمان سەردەکەوت و دەبـوو بە یەکـەم پەرلەمانـتاری کـورد لە لـوبنـان. لـە لـوبنـانـدا کـورسی کـۆتـاش بـۆ کەمـایـەتییە نەتەوەییـەکان نـییە.
حەنان تائێستا وەک ژنە چـالاکـوانێکی گەنجی کورد، لە چەنـدین کـۆنگـرە و سـیمینار
لە لـوبنان و لە رۆژئـاوای کوردسـتان و لە ئـوردونـدا بەشـداریی کـردووە، داکـۆکـیی
لە مافـەکانی ژنـان کـردووە و دژی تـونـدوتیـژی دەرهـەق بە ژنان قـسـەی کردووە و رەخـنەی گـرتـووە راپـۆرتی پـێـشکەش کـردووە.
بـوونی کورد لە لـوبنادا بـۆ پـێـش زایـن دەگـەڕێتەوە، بـۆ سەردەمی ئـیمـپراتـۆرییەتی مـیتانی کوردی (١٦٠٠ ـ ١٢٦٠) پێـش زاینی. بەڵام لە راستیدا بوونی میتانییەکان لەم ناوچەیەدا بۆ سێ هەزار ساڵ پێش زاینی دەگەڕێتەوە. ئەو خاکەی ئێستا ناوی سـوریای عـەرەبی و لـوبنان و تورکیایە، بەشێک بـوون لە نیشتمانی میتانییەکانی باپیرانی کورد. بەشێکـیش لە کوردانی لوبنان، بۆ سەردەمی دەوڵەتی ئەیـوبی دەگەڕێنەوە، کە سوڵـان سـەڵاحەدیـن ئەیـوبی (١١٣٧ـ ١١٩٣) دایـمەزرانـد. سـوریا و لـوبنـان و فـەلـەسـتـین لەژێـر دەسـەڵاتی ئەیـوبـییەکانـدا بـوون. کەواتە کـوررد لە سوریا و لە لـوبنان، پـێـش بوونی عـەرەب لەم شوێنانەدا بـووە. عـەرەبەکان بە ناوی فـتوحاتی ئیسلامییەوە، ئەو شـوێـنانەیان داگـیرکـرد. کەچـی لە ئـێـستادا ماڵـیان لە خـاوەن مـاڵ حـەرام کـردوون و کـورد بە بـێگانە ناودەبەن!؟ (نـووسەر: رەزا شـوان).

حەنان عـوسمان دەڵێت:”تا ئێستا کورد لە لوبناندا هـیچ مافـێکیان نییە. وەک هاوڵاتیی پـلە دوو رەفـتاریـان لەگـەڵـدا دەکـەن. دەوڵـەتی لـوبنـان کـوردی پـشـتگـوێ خـستـووە، بە بەشێک لەتایـفەی سوننە دەیانزانێت”. حەنان عوسمان درێژە بە قسەکانی دەدات و دەڵـێت:”پێـویـستە گـەلی کورد، وەک نەتەوەیـەکی جیـاواز و خـاوەن داب و نەریـتی و تایبـەتـمەنـدیی ناوازەی خـۆی سەیـربکـرێـت. مـن کار بـۆ پەرەپـێـدانی زمـانی کـوردی و دامـەزرانـدنی قـوتـابخـانە و ناوەنـدی رۆشـنبـیری و کـۆمـەڵایـەتی دەکـەم”.
حەنـان عـوسمان، ئەنـدامی هـەمـاهـەنگی کـۆنـفـرانسی ستار بـوو، کە بـۆ دیالـۆگ و پتـەوکـردنی پەیـوەنـدییـەکـانی نێـوان کـورد و عـەرەب، لە (٢٢/ ژانـوێ/ ٢٠٢٢) لە عەمانی پایتەختی ئوردن بەڕێوەچوو، حەنان وتارێکی لەم کۆنفانسەدا پێشکەش کرد. دوای لە ژنانی جیهـان کـرد، کە لە دژی تـونـدوتیـژی بەرامبەر بە ژنـان یەکبکـرن.
حەنـان عـوسـمان:” یەکـێک لە ئاستەنگە هەرە بەرچاوەکـانی بەردەم گەلی کورد، بە درێژایی مێژووی دوور و درێژی، خۆڕاگری و ڕاپەڕینە جەماوەرییەکانیان، نەبوونی یەکـڕیـزی نەتەوەیی بـووە،. دوژمنـانی کورد ڕۆڵـێکی سەرەکـییان هەبـوو لە چانـدنی ناتەبایی و دووبەرەکی لە نێـوان گەلی کورد و پارتە سیاسییەکانیدا، ڕێگریان لێکـردن لە گەیـشتن بە هـیچ دیـدگایەکی هاوبەش یان ئامانجێکی سیاسی هاوبەش کە خـزمەت
بە یەکگرتـوویی کورد بکات”. دەشڵـێت:” هەمـوو کوردێکی بەڕێـز و نیشتمانپەروەر
کە خەمی بەرژەوەندیی گەلەکەی و خاکەکەی بێت، هەمـوو جۆرەکانی ملمـلانێی کورد
و کورد، ڕەتـدەکاتەوە و داوای گـفـتـوگـۆ دەکات، بـۆ چارەسـەرکـردنی ناکـۆکـییەکان. پێویـستە دەرفەتەکان بـۆ دۆزی کورد، لە قـۆناغی مـێژوویی ئێـستادا بقـۆزرێـنەوە”.
حەنان ئاواتەخوازی یەکگرتنی کـوردە. خوازیارە کە کوردیـش وەک نەتەوەکانی تر، ببێت بە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خـۆی. ئەوەی بۆ ئەوان رەوایە، بۆ کوردیش رەوایـە. رەخـنەش لەو تـێڕوانینە تەسکانە دەگـرێـت، کە هەنـدێک لە گروپەکان کە سەبـارەت بە پـرسی کورد هـەیـانە. چ لەلایـەن کـۆمەڵـێک ناسیۆنالـیستی عـەرەبی شۆڤـێنی یان هەنـدێک لە ناسیۆنالـیستی عەرەبی تونـدڕەوەوە هەیانە. وەک ئەوەی کورد بیەوێـت جیهانی عـەرەبی پارچەپارچە بکات. یان ئەوەی لە ئێستا دابەشبووە دابەشی بکات. ئەمە بۆچوون و تێگەیشتنێکی نادروست و هەڵەیە لە پـرسی کورد.

حەنـان عـوسـمانی نـووسـەر و رۆژنامەنـووس:
حەنان ماوەیەکی زۆرە لە دونیای نووسیندا، بە زمانی عەرەبی لەسەر پرسە سیاسی و کـۆمەڵایەتییەکان دەنـووسێت، بە تایبەتیش ئەوانەی پەیـوەنـدیـیان بـە ژنـانەوە هـەیە. لە ئێستادا لە رۆژنـامەی (رونـاهی) دەنـووسێـت. بە دەیـان نووسینی بڵاوکردووەتەوە.

حەنان عـوسمان یەکـەم پەرتـووکی وێـژەیی خۆی نـووسـیوە، کـە رۆمـانێکە بە نـاوی (خـنسـاء کـردسـتان: خەنـسای کوردسـتان) ئـەم پەرتـووکە (٢١٦) لاپـەڕەیـە. چـاپی یەکەمی لە رۆژئـاوای کوردستان، لەلایەن دەزگای شلـێرەوە بـۆ چاپ و بڵاوکـردنەوە چاپکرا و بڵاوکراوتەوە. حەنان نیازی وایە چاپی دووەمی لە قـاهـیرە لە میسر بکات.
حەنـان لـەم پەرتـووکەیـدا، تـیـشک دەخـاتە سـەر یەکـێک لە بەرزتـریـن نمـوونەکانی دایکانی خەباتگـێڕی کوردە، کە “دایکە نـوفـە” یە، کە چوار کوڕی لاوی گیانەخشی، گـیانی خـۆیـان بە کوردستان بەخـشی. بەڵام دایـکە نـوفـە، وەک چـیایەکی سـەخـت و گـەردن کەش وەستا، لەسەر رێبـازی کوڕەکانی بە ئیـرادەیەکی بەهـێـز و خـۆڕاگـری سووربوونەوە، درێژەی بە خەباتی دا. بوو بە سیمـبوولی ژنانی ئـازادی و خۆڕاگـر.
حەنـان عـوسمان دەڵـێت:”خەنـسای کوردستان” گـوزارشت لە تەنها دایکـێک ناکات، بەڵکو بریتییە لە هەموو دایکێکی کوردی تێکۆشەر. کە کوڕەکانیان وەک گیانبەخـش گیانیان بە پرسی گەلەکەیان دەبەخـشن. لە کوردستاندا بە سەدان بەڵکو بە هـەزاران خەنـسای گەورەمـان هـەیە”. چـیرۆکی خەباتی دایکـێک، بوو بە ئایکـۆنی گەلەکەی. خۆڕاگـری و ئیـلهـام و شانـازی و شکـۆداری بە گـەلەکەی، گەلی کورد دەبەخـشێت.
حەنان لە بارەی (خەنسای کوردستان) ەوە دەڵـێت:”ئەم پەرتووکە، یەکەم بەرهـەمی تـەواوەتی مـنە، هـەسـتم کـرد کـە چـیرۆکی دایـە نـوفـە، شایەنی دۆکـیۆمـێـنتکـردنە،
بۆ ئەوەی لەبـیر نەکرێـت و بۆ ئـەوەی دەنـگـێکی مـێـیـنەی خـەبـات، لە یـادەوەریی گەلـەکەمـدا بگـێڕدرێـتـەوە”.
حەنـان دەڵـێت:” ئـەم پەرتـووکـە کـۆتـایی گەشـتەکە نـیـیە.. بەڵکـو سـەرتـایـەکە”.

(*) بـۆ ئەم نووسینە، سوودم لە چەندین سایتی عـەرەبی و ئینگـلیزی وەرگرتووە.




چـیرۆک بۆ منـداڵان.. زەردەخـەنەکەی دکـتۆر.. نووسینی: رەزا شـوان

مـن و شاهـۆ دوو هـاوڕێین، ماڵـمان لە کۆڵانێک دایە. پار لە پـۆلی شەشی بنەڕەتیدا بـوویـن. لە هـەمـان پـۆل و قـوتابخانەی گەڕەکەکەماندا بـووین. شاهـۆ لە خـێزانێکی هـەژارە. بەڵام زیـرەک و هـێمـن و سـەلارە. ئێـمەش ژیـانێکی مامـناوەنـدیمان هـەیە.
رۆژێک لە دوای نیوەڕۆ، لەو زەوییە چۆڵەی ژوور کۆڵانەکەماندا، یاری تـۆپی پـێمان دەکرد. شاهۆ پێی چەپی لە بەردێک هەڵکەوت کەوت ، دەستی بە هـاوار کرد. دیاربوو ئازارێـکی زۆری پـێگەیـشـت. هـەڵـمان سانـد، بـەڵام نەیتـوانی بـڕوات. کـردمە کـۆڵـم
و بـردمەوە بۆ ماڵیان. بە دایکـیم وت: شاهـۆ ئازاری زۆرە، با بیبەیـن بۆ لای دکتۆر.
دایکی: نا گـۆران گیان با ئێـوارە باوکی بـێتـەوە، دەیبـەیـن بـۆ نەخـۆشخانەی گـشتی.
هەسـتم کـرد کە لەوانەیە، پـارەی دکـتۆریان لە ماڵـەوە نەبـێـت. رامکـرد بـۆ ماڵەوە، قـوتـووی پاشەکـەوتکـردنەکەم هـەڵـبچـڕی، (٤٥) هـەزا دینـاری تـێـدا بـوو، کـردمە گـیرفـانمەوە و بە دایکـم وت: دایکە گیان شاهـۆی هـاوڕێـم بۆ لای دکتـۆر دەبەیـن.
بە رێـکەوت تاکـسیـیەک بە کۆڵانـەکەمانـدا هـات. رامگـرت. سـواربـوویـن، چـووین
بـۆ نـۆریـنگەی دکـتۆر مـیـلاس، پـسپـۆری ئـێـسک و شکاوییـە.
دکتـۆر میلاس دوای ئەوەی پشکـنینی بۆ پێی شاهـۆ کرد، دەرزییەکی لـێدا، بۆ ئەوەی ئازارەکەی خامۆش بێـت. ناردمانی بۆ ژوورەکەی تەنیشتیـیەوە، بۆ ئەوەی ئەشیعەی پـێی بگـریـن. ئەشـیعـەمـان بـۆ گـرت و بـردمـانەوە بـۆ لای دکـتـۆر میـلاس.
دکتۆر: ئەو ئێسکەی سەرپێی درزی بردووە، دەبێت لە گەچی بگـرین، تا دوو هەفـتە پێـوەی بێـت و نەچـێت بـۆ قـوتابخـانە. بـڕۆن دابنـیـشن تا پێـویستییەکان ئامادەکەیـن.

مـن لەکاتی دانیشتنەکەدا، خەیاڵـم لەلای پارەکەی گـیرفـانـم بـوو. پـێـنج هـەزارم دا بە تاکـسی و دە هـەزاریـش پارەی ئەشـیعـەکەم دا، مایـەوە (٣٠) هـەزار. پـێنج هـەزاری بـۆ تاکـسی بـۆ گـەڕانەوەمـان، دەمـێـنـێـتەوە (٢٥) هـەزار. دەبـێـت دکـتۆر چەنـدمـان لـێوەربگـرێـت؟ ئـەی پـارەی حـەپ و دەرمـان؟ دامابـووم، لە دوای لە پانـزە خـولەک دکتۆر بانگمانی کرد. بە سەرپەرشتی ئەو، بـریـنپێچـەکەی بە جـوانی پێی شاهـۆی لە گەچ گرت. دکتۆر لەسەر کورسییەکەی دانیـشت. لە داتەکەیـدا دەستی بە نووسین کرد.
دکتۆر: حەپێکی ئازارشکـێنم بۆ نووسی، لە دەرمانخانەیەک بیکڕن. رۆژی سێ حەپی بدەنی. لە دوای دوو هەفـتەش بیهـێننەوە بۆ لام، بۆ ئەوەی گەچەکە لە پێی بکەیـنەوە.
چـووم راچـێـتەکەم لـێی وەرگـرت.
ـ دکتـۆر گـیان پـارەکە دەکات بە چـەنـد؟
دکـتۆر میـلاس: هـەمـووی دەکـات بە (٤٠) هـەزار دینـار.
خەریکـبوو لە شـوێـنی خـۆمـدا سـڕبـبـم، بەکـزییـەکەوە رووم لە دکـتۆر کـرد.
ـ دکتۆر گیان دەکـرێت یارمەتیـمان بدەیت، ئەم (٢٥) هـەزارمـان لـێوەربگـرە. پانـزە هـەزارەکەش، بـە مانـگانە لـێـمانی وەربـگـرە، مانـگی پـێـنج هـەزارت بـۆ دەهـێـنم.
دکـتۆر سەیـرمی کرد، بە روویەکی گەش و بە زەردەخەنەیەکی شیریـن و ناسکەوە.
دکـتۆر: شاهـۆ چـی تـۆیـە؟
ـ ئێـمە هـاوڕێ و هـاوپـۆلـیـن و هـاوسێـشـین. لە هـاوڕێ باشـتـر وەک دوو بـرایـن.
دکـتۆر: باوکی شاهـۆ کـاری چی دەکـات؟
ـ دکتۆر گیان، باوکی کاسپکارێکی ساکارە، بەیانی دەڕوات ئێـوارە دێتەوە. کـرێچـین و لە ژووریکـدا دەژیـن.
دکتۆر زەردەخەنەکەی نەما، وا دیاربوو هەموو گیانی بوو بە بەزەیی، بە دلـۆڤـانییەوە. سەیـری شاهـۆ و دایکی کرد. ئینجا لە دۆڵابەکەی پشتـییەوە، پاکەتێک حەپی دەرهـێـنا. دوای ئەوە، چـەکـمەجـەی مـێزەکەی راکـێـشا، سـەفـتەیـەک (٢٥) بـیستوپـێـنج هـەزار دیناریی دەرهـێنا و کـردییە ناو زەرفـێکەوە. پارەکە و حەپەکەی خستە ناو کـیسەیـەکی نایـلـۆنی بچـووکەوە. دایـە دەستـم.
دکتۆر: ئـەم کـیسەیە بـدە بە دەستی دایکی شـاهـۆ، ئەمـە دیارییـە، لە منـەوە بـۆ کاکـە شاهـۆ. هـیچ پارەیەکـیشـتان لێـوەرنـاگـرم.

ئـیـنجـا بانـگی سکـرتێـرەکەی کـرد، سـویـچی ئـۆتـۆمبـێـلەکەی دایی و پـێی وت: ئـەم خـێزانە بگـەیـەنە بـەردەم دەرگـای ماڵـیان.
زۆر سوپاسی دکـتۆرمـان کـرد و نـزای خـێـرمـان بـۆی کـرد.
دکتۆر میـلاس: سوپاسی ناوێـت. منـیش زۆر دڵخـۆشـم کە هـاوکاریی خـێزانـێکـم کـرد.
ئێـوارە لەگەڵ دایک و باوکمدا، چوویـن بۆ ماڵی شاهـۆ. ئازارەکەی زۆر کەم ببووەوە.
بەیانی کە چووم بۆ قوتابخانە. هەموو شتێکم بۆ مامۆستای کوردیمان، مامۆستا نازەنین گـێڕایەوە. مامۆسـتا سەرمی ماچکـرد و وتی: ئافـریـن گـۆران. هـاوڕێی دڵـسۆز لە کاتی تەنگانـەدا دەردەکەوێـت. سـبەینێ دوای قـوتـابخـانە بـمـانبـە بـۆ مـاڵی شاهـۆ.
بـۆ سبەینێکەی، مامۆستا نازەنـین و بەڕێـوەبەری قـوتابخـانەکەمـان مامۆستا سـۆزان. بە چەپـکی گـوڵ و قـووتـوویـەک گـەزۆ و دوو دیـارییـەوە، بـردیـانـم بـۆ مـاڵی شاهـۆ.
قـوتابیـانی پـۆلەکەشـمان بە نـۆرە، رۆژی پـێـنج قـوتـابی، دەچـوون بـۆ مـاڵی شاهـۆ.
لە دوای دوو هـەفـتە، گەچەکـیان لە پـێی شاهـۆ کـردووە. گـەڕایەوە بـۆ قـوتـابخانە و
بۆ پـۆلەکەمان. بە بیـنینی هـاوڕێکانـمان و مامۆستاکانمان شادبووەوە. بە ناوی خۆی دایـک و باوکـیـیەوە زۆر سـوپاسی هـەمـوومـانی کـرد.

نەرویـج: ٢٠٢٦




خەونەکـانی منـداڵان لە خـەودا.. رەزا شـوان

دوو جۆرە خەون هەیە، زیندەخەن و خەون لە خەودا. لەم نووسینەمدا، زۆر بە کورتی و بە چـڕی و بە شـێوەیەکی گـشـتی، باس لـە خـەونەکانی منـداڵان لـە خـەودا دەکـەیـن.

خـەون چـییە؟
خەونەکان بـرتین لە بیرکردنەوە و وێنـە یان هـەستەکان، کە لە کاتی خەودا روودەدەن. بەشـێکە لـە چـالاکـییەکانی مـێـشکی مـرۆڤ لـە کـاتی خـەودا. خەونـەکان دیـاردەیـەکی تەندروستن، گوزارشتێکی هـێمایین بۆ پاڵـنەر و ئارەزووەکان کە لە نائاگادا کۆدەبنەوە. پەیـوەنـدییان بە ژیانی رۆژانەمـانەوە هـەیە. لە کاتـێکـدا کە جەسـتەمـان پـشوودەدات، مێـشکـمان کاردەکات. خەونەکان بە زۆری لە کـاتی خـەودا، لە قـۆناغـێکـدا روودەدەن کە پـێی دەوتـرێـت (جـووڵـەی خـێرایی چـاو). ئـەو قـۆناغـەیە کە جەسـتەمـان ئـارام و خاودەبـێتەوە، بەڵام مێشکمان چـالاک دەبێـت. زانایان پێیانوایە، مێشک لەم قـۆناغەدا، چارەسەری زانیارییەکان دەکات و یادەوەریی سـۆزداری و هـەستەکانیـش رێکـدەخات. دوو جۆرە خەونـمان هـەیە، خەونی خـۆش و دڵخـۆشکەر و رۆمانسی، لەگەڵ خەونی ناخـۆش و ترسناک و دڵـتەنگکەر. هـەنـدێک جاریـش لەوانەیە خـەونەکانمان نامـۆ و سەیر و سەمەرەبـن. سەرەڕای پـێشکەوتنی زانـستی، بەڵام تا ئەمـڕۆش زۆر شت لە بارەی خەونەکانەوە نادیارن. پرسیارە بنەڕەتییەکەش ئەوەیە: بۆچی خـەون دەبینین؟ هـێـشتا بە شێوەیەکی بەرفـراوان مـشتومـڕ، لەسەر یەکـلایکـردنەوەی خـەون هـەیە.
خەونەکانی منـداڵان لە خـەودا:
زۆرجار دایکان و باوکان، دەبینن منداڵە ساواکانیان، بەدەم خـەوەوە بـزەخەنە دەکەن یان پێدەکەنن، لەوانەیە خەونێکی خۆش ببینن. یان گرژ و خەمناک دەبن و رادەچەنن و لە خەو هـەڵـدەسن. لەوانـەیە خـەونـێکی ناخـۆشـیان بیـنيبێت. خـەونەکانی منـداڵان رەنگـدانەوەی بـاری دەروونی منـداڵانـن. ئـەم خەونانە بێـدەنگـن، چونـکە کـۆرپەکان هـێشتا زمانیان نەگرتووە. ناتوانن بە قسەکردن، خەونەکانیان بۆ دایکانیان بگێڕنەوە.
دکتۆر (جودی مێندێل) لە سەنتەری خەوی منداڵان لە نەخۆشخانەی منداڵانی ڤیلادلڤیا، دەڵـێت:”ئـێـمە بە تەواوی نازانـین، منـداڵان خـەون بە چـییەوە دەبـینن، بەڵام رەنگە خەونەکانیان بێدەگـبن، بەوپێـیەی کە کورپـەکان زمانیان نەگـرتووە، خەونـەکانیان لە خەیـاڵکـردنی بێ گـفـتوگـۆن “.

منـداڵانیش وەکو گەورەکان خەون دەبینن. بەڵام خەونەکانی منـداڵان کورت و سادە و ساکارن، بەشێکی سـروشتییە لە ژیـانی منـداڵان لەگەڵ گەشکـردن و پێـشکەوتنیانـدا.
دەکرێـت خەونەکان یارمەتیی منـداڵان بـدەن، بـۆ گوزارشتکـردن لە هەستەکانیان، کە ناتـوانـن بە قسەکـردن دەریان ببـڕن.
لە ئەمـڕۆدا خەونەکانی منـداڵان، بوونە بە بابەتێکی سەرنجـڕاکـێش و لیکـۆڵـینەوەی زانـستییانە. بەو پێیەی جیهانی خەونەکانی منـداڵان بە نهـێنی داپۆشراون و پرسیاری زۆر دەرورووژێـنن. لە سـەردەمی نـوێـدا، لـێکـۆڵـیـنەوە لە خـەونـەکان، لە زانـستیی دەروونناسی و دەمارەکانـدا، تیشک دەخاتە سەر تێگەیـشتن لە بناغە بایـلـۆژییەکان و پێشکەوتنە دەروونییەکان، کە رەنگـانەوەیان لەسەر دیاردەی خەوبینی منداڵان هەیە.
لێکـدانەوەی (سیگمۆنـد فـرۆید)، لە پەرتووکی (لـێکـدانەوەی خەونەکان) کە لە ساڵی (١٩٠٠) دا نووسیوێتی و چاپیکردووە، بۆ خەونەکانی منداڵان جەخت لەوە دەکاتەوە، کـە خەونـەکانی منـداڵان بەیەکەوە گـریـدراو و روونـن، راسـتەوخـۆ پەیـوەنـدییـان بە ژیـانی رۆژانەیانەوە هـەیە، ئەو پێیـوایە خەونەکانی منـداڵان، گوزارشت لە ئارەزووە سەرکوتکـراوەکانیان دەکەن. تێبینی ئەوەشی کردووە، کە خەونەکانی منداڵان زۆرجار سادە و کورتـن، زیـاتـر گوزارشـت لە ئارەزووە مەکـیزییـەکان دەکەن.
دکتۆر (هـانـز هـۆپـف) یەکێکە لە دیارتـرین دەروونناسە ئەڵمانییەکان. کە پسپۆرە لە دروونناسی منـداڵان. نووسەری پەرتـووکی ” تـێگەیـشتن لە خەونەکانی منـداڵان” ە. کە (٢١٧) پەڕەیە، لە ساڵی (٢٠١٦) دا چاپیکـرد و بـڵاوی کـردەوە. هـۆپف ئامـاژە بەوە دەکات، کە خەونەکانی منداڵان پـڕن لە خەیاڵ و لە رەنگەکان و لە وێنەکان. کە دەتـوانـن یارمـەتـیی دایـکان و باوکـان و پـزیـشکان بـدەن، لە تـێگەیـشـتن لە دۆخی دەروونی منداڵان. لە سەرچاوەکانی ترس و شادی و کێشەکانی منـداڵەکانیان تێبگەن.
هـۆپف دەڵـێـت:”گـەر دایکان و باوکان پەرتـووکەکەی بەکـاربهـێین، پێویـستـییان بە توێـژینەوەی دەروونی پێشوەخـتە نییە، بۆ شیکـردنەوەی خەونەکانی منـداڵەکانیان”.
هـانـز هـۆپـف، تا ئـێستا (٢٥) پەرتـووکی لەسـەر دەرووننـاسیی منـداڵان نووسـیوە. بەشداریی لە زیاتر لە (١٠٠) پەرتـووک و تـۆژینەوە لەسەر هەمان بابەت کردووە.
لەلایەن کۆمەڵەی پـزیشکانی دەروونناسی ئەڵـمانیاوە، خەڵاتی دیـۆتیـما بۆ شیکاری دەروونییان پـێـبەخـشی.
خەونـەکانی منـداڵان، جیهـانێکی تـری پـڕ لە نامـۆیی و نهـێـنـییە. ئاوێنـەی دەروونی منـداڵانە، دەرگایەکی سەرەکـییە بۆ ناو جیهـانی دەروونییان. دەکـرێت لە میانەیانەوە، لەوە تێبگەین، کە لە مێشکی نائاگایی منداڵانـدا چی دەگوزەرێـت. خەونەکانی منداڵان، رەنگــدانـەوەی دۆخـی دەروونــین، لە ئـەو هـەڵـوێـستانەی کە لە ژیـانی رۆژانەیانـدا تـووشـیان دەبـن. زۆربەی خەونەکانی منـداڵان، گوزارشـتن لە خـواست و ئارەزوو و
لە هـیواکانیان دەکەن. یان لەوشتانەی لـێیان دەترسن. منداڵان لە ژیـانی رۆژانەیانـدا، خەون بە زۆر شتی تـرەوە دەبینن. وەک ئەو بەڵـێنانەی کە دایکان و باوکانیان پێـیان دەدەن. وەکو بەڵـێـنـدان بە کـڕینی پاسکـیـل، یان بـردنیـان بـۆ سـەیـران، یان…هـتـد. ئاژەڵە ماڵییە کێوییەکان و باڵـندەکانیش، دیـنـە خـەونەکـانی بەشـێکی زۆری منـداڵان.
لە توێـژینەوەیەکی ئەمـریکـیدا، کە زانکـۆی ڤـێرجـینیا ئەنجـامی داوە، تیشک دەخاتە سەر خەونەکانی منـداڵان. پسپۆران بۆیان دەرکەوتـووە، کە ئـاژەڵ و باڵـندەکان، زیاتر لە خەونەکانی منداڵاندا دەردەکەون، بەراورد بە خەونی گەورەکان. لەوانەیە ئەمەش بە هـۆی ئەو بیـرۆکەیەوە بێـت، کە منـداڵان بە پـلەی یەکـەم، ئاژەڵـیان خۆشدەوێـت.
وەک دەبینین بەشێکی زۆر لە منداڵانی جیهان، کە دەخەون، دەست لە ملی ورچـۆڵە قـەدیـفـەییەکانیان دەکـەن. وەک ئەوەی هـاودەم و هـاوڕێیەکی خۆشـەویـستـیان بـن.
بەشێکی زۆریش لە منداڵان، خەون بە فـڕیـن لەسەر رۆکـێتـێکی تیـژفـڕی خەیـاڵی، بـۆ سـەر مانـگ و هـەسارەکـان دەبـیـنن. بەپـێی شیکـردنـەوەی خـەونـەکان، ئەمـە گوزارشـتە لە شـادی و لە هـیواخـوازی بـۆ ئـازادییەکی زیـاتـر.
مـاوەی خـەونکانی منـداڵان و جـۆری خەونـەکانیان، بەپـێی رەگەز و قـۆناغـەکانی تەمەنیان جیاوازن. زانراوە کە بە زۆری خەونـەکانی کچـان، لە خەونەکانی کـوڕان درێژترن. کچان بە زۆری خەون بە دایک و باوک و بە جلوبەرگی جوانەوە دەبینن. بەڵام کـوڕان لە خـەونەکـانیانـدا، زیاتـر سـەرنجـیان لەسـەر شـتەکانی رۆژانـەیانە.

گرنگی خەونەکان لە گەشەکردنی دەروونی منـداڵان:
تـوێـژینـەوەکان ئاماژە بـەوە دەدەن، کە خەونەکان رۆڵـێکی بەرچاو دەگـێڕن، لەگەڵ گەشەکـردن و پێگەیـشتنی منـداڵانـدا پەردەسەنـن. شارەزایان پیانـوایە کە خەونەکان یارمەتیی منـداڵان دەدەن کە ئەزموون و هەستەکانی رۆژانەیان پرۆسێس بکەن. کە رەنگە نەتـوانن بە وشـە و قـسەکردن دەریان ببـڕن. هەروەهـا خـەونەکان یارمەتیی منداڵان دەدەن، کە فـێربن چۆن رووبەڕووی دۆخە نوێیەکان یان ترسناکەکان ببنەوە. ئەمەش توانای خۆگونجاندنیان لەگەڵ ژینگەکەیان بەرز دەکاتەوە. هەندێک جاریش رەنگە خەونەکان، رێگەیەکبن بۆ ئازادکردنیان لە تـرس و دڵەڕاوکی یان لە هـەستە نەرێنییەکانی تری. لـێرەدا بە کورتی چەنـد خاڵـێکی سەرەکی، سەبارەت بە گـرنگی خـەونەکانی منـداڵان دەخـەینەڕوو:
١ـ دەربـڕینی هـەست و ئەزمـوونەکان: خەونـەکانی منـداڵان ڕێگایەکە بـۆ دەربـڕینی ئـەو هەسـت و ئـەزمـوونـانەی، کە لـە ژیـانی ڕۆژانەیـانـدا ڕووبـەڕوویـان دەبـنەوە. ڕەنـگە خەونەکان هـەستی خـۆشی و شـادی دەربخـەن و هـەنـدێک جـاریـش ڕەنگە دڵـەڕاوکێ، تـرس، یان گـرژی دەرببـڕن.
٢ـ پـرۆسێـسکـردنی ڕووداو و بەرۆکگـیریـیەکان: خەونەکان وەک ئامـرازێکـن، بۆ پرۆسێسکـردنی ڕووداو و بەرهەڵـستەکان، کە منـداڵان لە ژیانیانـدا ڕووبـەڕوویان دەبنەوە. ڕەنگە ناوەڕۆکی خەونـەکان، پەیـوەنـدیـیان بە بـارودۆخی دڵـەڕاوکێ یان گۆڕانکاری لە ژینگەی منداڵاندا هـەبێت، خەونەکان یارمەتیـدەرن لە شیکـردنەوە و لـێکـدانەوەی ئـەم ڕووداوانە و پـرۆسێسکـردنی هـەستەکـانی پەیـوەنـدیـدار.
٣ـ گەشەکردنی دەڕوونی: خەونەکانی منداڵان گوزارشتن له پێـشکەوتنی دەڕوونی و گەشەکـردنیان. ڕەنگە شـێواز و ناوەڕۆکی خەونەکان بگـۆڕێـت لەگەڵ گەورەبوونی منـداڵان و گەشەکـردنی تـوانا دەروونی و سـۆزداری و کـۆمـەڵایەتییەکانیـان.
٤ـ خەیاڵ و داهـێنان: خەونەکانی منداڵان فەزای خەیاڵ و داهـێنانن. ڕەنگە راستی و فانتازیا لە خەونەکانیانـدا تێکەڵ ببن. منـداڵان دەتـوانـن چـیرۆک و کارەکتەری نـوێ دروست بـکەن، بەدواداچـوون بـۆ تـوانا داهـێـنەرەکـانیان بکەن.
قـسەکـردن لەگـەڵ منـداڵەکانتان و گـوێگـرتـن لە نیگەرانـییەکانان و لەهـەستەکـانیان سەبارەت بە خەونەکانیان دەتوانن تێگەیشتن و پەیوەندی سۆزداری پەروەردە بکەن.
لە کەیـەوە منـداڵان خـەون دەبـینن؟
کۆرپـەکان خەون بە چـییەوە دەبینن؟ زانایان لەم قـۆناغـەدا نەیانتوانیوە بگەنە هـیچ ئەنجامێکی یەکلایکەرەوە، سەبارەت بە خەونەکانی کۆرپەکان. بەو پێیەی خەونەکان
بە سەرچاوەی دەروونی نائـاگایی دەزانـن و بە ئەنجامی ئەو شتانەی دەزانـن، کە لە رۆژدا بەسەر مـرۆڤـدا دێت. بەڵام کۆرپەکان تووشی ڕووداوێک نەبووە، کە خەونی پێـوە ببینن. ئەمەش وایکـردووە دیاریکـردنی ئـەوەی کە ڕەنـگە خـەون بە چـییەوە دەبـیـنن قـورس بێـت. سەرەڕای ئـەوەش، بەپـێی تیـۆرییەکانی ئـێـستا، خـەونـەکانی کـۆرپەکان لەوانەیە بـریتـیبن لە: دیـمـەن یـان وێنـەی ئەنـدامانی خـێزانـەکان و ئـەو کەسانەی کە کارلـێکـیان لەگەڵـدا دەکەن. زانست و زانایان پشتڕاستی دەکەنەوە، کە منـداڵان لە مانگی حـەوتەوە لە سکی دایکـیانـدا دەسـت بە خـەوبیـنین دەکـەن.
بەڵام زۆرینەی زانایانی دەروونناسی منداڵان، پێيانوایە منداڵان لە دوو ساڵییەوە بە راستی خەون دەبینن. تا ئەمڕۆش لێکۆڵینەوە و تویژینەوەکان لە بارەی خەونەکانی منـداڵان و شیکـردنەوەیان درێـژەیـان هـەیـە، چـونکە خـەونـەکانی منـداڵان، لـەلای دەروونناسیی منداڵان گرنگییەکی زۆریان هەیە. بۆ تێگەیشتن لە دەروونی منداڵان.
لە کۆتاییدا، پێویـستە دایکان و باوکان و پزیـشکانی پسپۆری دەروونناسی منداڵان، هـانی منـداڵانی خەونبین بـدەن، بۆ گێڕانەوەی خەونەکانیان و تێگەیـشتنێکی زیاتر لـێیان. گـرنگـییەکی زیاتـریـش، بـەو پەیـامە دەروونییانەی منـداڵەکانیان بـدەن، بۆ یارمەتیدانیان بۆ تێپەڕاندنی سەختییەکان و بەرزکردنەوەی هاوسەنگیی دەروونییان.

(*) بۆ ئەم نووسینەم سوودم لە چەندین سایتی ئینگـلیزی و نەرویـجی و عەرەبی وەرگـرتووە.
نەرویـج: ٢٠٢٦




رۆمـانی “پارشـێوی مـاری سـیر”ی جـوان قـادۆ.. و. رەزا شـوان


رۆمـانی “پـارشـێوی مـاری سـیـر” لە نـووسـینی هـۆنـراوەنـووس و رۆمـانـووس و رۆژنامەنـووسی ناسراوی کوردمان “جـوان قـادۆ” یە. نـووسەر و هـۆنـراوەنووسی کـورد “جـوان تەتـەر” لە زمـانی کـوردییەوە وەریگـێڕاوە بۆ سـەر زمـانی عـەرەبی. 
لە رۆژی (٣١/ تەموز/٢٠٢٦) لە سایتی ئەلـیکترۆنی ” ئەلـشەرقـو ئەلـئەوست” دا، کـورتە پـێـناسەیەکی رۆمــانـەکە کـراوە. کە لەلایـەن دەزگـای چـاپ و بـڵاوکـردنەوەی “ئیتـیدی”ی مـیسرییەوە لە قـاهـیرە لەژێـر چـاپ دایە. لە هـەفـتەی داهـاتـوودا تەواو دەبێـت و بـڵاودەکـرێتەوە.
رۆمـانی پارشـێوی مـاری سـیر، لە دوای چـاپکـردن و بـڵاوکـردنـەوەی سێ کـۆمـەڵە هـۆنراوەوەی کوردی، یەکەم رۆمانی جوان قـادۆ یە، کە ئەزموونێکی وێـژەیی ناوازە دەخـاتەڕوو، فـانتـازیای فـۆلکـلۆری کوردی، لەگەڵ کـۆمیـدی تاریکـدا تـێکەڵ دەکـات، لە رێگەی منـداڵـێکەوە بەدواداچـوون بۆ پـرسیارە بـوونەوەرییـەکان و دژایەتییەکانی جیهـانی گەوەرەسـاڵان دەکـات.
رۆمـانی “پارشـێـوی مـاری سـیر” دەمـانبـاتە نـاو جـیهـانـێکی گـێـڕانەوەی نـاوازە. کە ریالـیزمی رۆژانە لەگەڵ توخمە خەیاڵـییەکاندا تێکەڵ دەبن. کە لە فانتازیای فـولکلۆری کوردییەوە وەگیراون. رووداوەکان بە دەنگێکی تەنزئامێز و تتێڕامانەوە دەگێڕدرێنەوە. لە روانگەی منـداڵـێکەوە کە هـەوڵی تێگەیـشتن لە دەوروبـەرەکەی دەدات، سـەردانی جیهـان دەکەنەوە. لە گـونـدنشینێکـدا، کە یـادەوەری بە وردەکارییە سـادەکانی ژیـان و چـیرۆکەکانی گەورەکان و نهـێنییەکانی شەوان لە قـاڵـب دەدرێـت.
چـیرۆکەکە لە ماڵی داپـیرەدا دەست پێـدەکات. کە ئەو شتە بچووکانەی جیهانی منـداڵان پێکـدەهـێنن کەڵەکەبـوونە. سەبـەتـەی پـووش، کـۆمەڵـێک سـەلکە سـیری هـەڵگـیراو. گڤـتوگۆ لە جیهانی ژوورەوەی گەورەکان. لەم شوێنەدا، چیرۆکخـوان “گیڕەوەر” لەنێو کۆمەڵە سیرەکانـدا، هـێلکەیەکی سەیـر دەبـینێتەوە. لەناکاو رووبەڕووی مارێکی سەیر دەبێتەوە. بانگەشەی ئەوە دەکات کە بوونی مارێـک، بە هـۆی دەستـلێـدانی هـێلکەکانی بانگهـێشتی شوێنەکە کراوە! بەڵام ئەم مارە بوونەوەرێکی ئاسایی نییە؛ بوونەوەرێکی سـەیـر و گاڵـتەجـاڕە. کـە سـیر بخـوات بە شـێوازێک قـسەدەکـات، کە پـەنـد و ئـیرۆنی تێـکەڵ دەکـات. جیهـانـێک دروسـت دەکـات، کە سنووری راستـیی بـاو تـێـدەپـەڕێـنێـت.
رۆمـانەکە لە رێگەی ئـەم بەیەکگەیـشتنە سەیـرەوە، بە رووی زنجـیرەیەک دیـمەن و یادەوەریدا دەکرێتەوە، کە تێیانـدا منداڵێکی هـۆشیار لە قاڵب دەدرێت. خەونەکان لەگەڵ راستتییەکانـدا تێکەڵ دەبن. وردەکارییەکانی رۆژانەش دەگـۆڕێـن بۆ نیـشانەی هـێمایی کە چـيرۆکخـوان بـەرەو تێـڕامانـێکی قـووڵـتر لـە جـیهـانی دەوروبـەری دەبات. لەگەڵ پێـشکەوتنی گـێڕانەوەدا، چـینەکانی دژایەتـییەکانی کۆمەڵگا و و دەسەڵاتی گەورەکان. لە کاتێکدا چیرۆکخوان بێتاوانی و کنجکاوی سەرسەختی منداڵی دەپارێزێت. رۆمانەکە رۆحی چـیرۆکە فـۆلگـلۆرییە کوردییەکان، لەگەڵ تێـڕامان و تێـڕامانێکی بوونەگەرایی تێکەڵ دەکات. کە مار دەبێتە هـێمایەکی دووفـاقی کە مەترسی و زانستی تێکەڵ دەکات. لە کاتێکـدا سیر ـ توخـمێکی سادەی ژیـانی رۆژانەیە، دەبێـتە نـیـشانەیەکی گـێڕانەوەی دووبارەبـووەی بەشێک لە رێـوڕەسـمەکانی ئـەم جیهـانە ـ لـەم یارییـە تێکەڵەی نێـوان راستی و خەیاڵدا، رۆمانەکە دەقـێکی دەوڵەمەنـد بە وێنـەکان و هـێـماکان دەبەخـشێـت. پـرسیاری قـووڵ لە بـارەی یـادەوەری و منـداڵی و هـەوڵی بـەردەوامی مـرۆڤـایەتی بۆ تێگەیـشتن لە جیهـان دەخـاتـەڕوو.
پارشـێـوی مـاری سـیر، دەقـێکی گـێڕانـەوەیە، کە فـانتـازیا باوەکـان لەگـەڵ کۆمیدیای تاریکـیدا تێکەڵ دەکـات. ئەزمـوونێکی وێـژەیی نـاوازە پـێـشکەش دەکـات. لەڕێـگەی زمـانـێکی گـێڕانـەوەی پـڕ لە سـەرسوڕمـان و لە گاڵـتەجاڕییەوە. بەشـێک لە خەیاڵی کـولتـووری کوردی دەگـەیەنێـتە خوێنـەران.
چیرۆک هەیە کە بە کرانەوەییەکی روون دەست پێناکات و لە کۆتاییدا کۆتاییان نایات. شانبەشانی خەونەکان دەڕوات. لە منداڵییەوە هـێندە دەخـوازن کە بێـتاوان دەربکەون. پاشان لەپـڕ لە بەردەم پرسیارگەلێک جـێمان دەهـێڵـن. گەورەکان ئـازایی ئەوەیان نییە کە دەریـانبـبڕن..
لە رۆمـانی پارشـێوی مـاری سـیر دا، بە دوای روونکـردنەوە بۆ هەمـوو ئەو شتانەی روودەدەن ناگەڕێیـت. هەنـدێک شـت بۆ ئـەوە دروست کـراون، بە ناڕوونی بمـێنـنەوە. وەک بـۆنێک لە شوێنێکـدا بڵاودەبـێتەوە و دواتـر نامێنێـت. یان وەک خەونێک لـێیەوە بە ئاگادێـیـنەوە کە دەزانیـن لە راسـتیـدا روودەدات. سـەرەڕای ئەستەمبـوونی.
ئەمـە رۆمـانێک نییە دەربـارەی مـارێک، یان دەربـارەی منـداڵـێک، یان یان دەربـارەی گونـدێک، تەنانەت باسی یادەوەریـش نییە. بەڵکو هـەوڵـێکە بۆ دۆزینەوەی ئەو گۆشە لەبیرکراوەی جیهان، کە هـێشـتا شـتەکان ناوەکانی پاراستوون. کە پـێکەنـین دەتـوانێت لە فـەلـسەفـە ژیـرتـربێـت و رۆڵی خەیـاڵ کەمـترە لە راسـتی.
جـوان قـادۆ کـێـیە؟
هـۆنراوەنووس و رۆمانووس و رۆژنامەنووسێکی ناسراوی کوردە. لە ساڵ (١٩٨٠) لە شاری ئامودا ـ لە رۆژئاوای کوردستان لەدایک بووە. خوێندنی ئامادەیی لە قامیشلو تەواکردووە. لە ساڵی (٢٠٠٩) دا لە کولیژی پەروەردە لە زانکۆی دیمەشق بڕوانامەی بەکالـۆریۆسی لە دەروونناسی دا وەرگـرتـووە. لە ساڵی (٢٠١٠) دا کۆچی بـۆ ئەڵـمانیا کردووە. لە ئێستادا نیـشتەجێی شاری (ئوبەرهـاوزن)ە لە ئەڵمانیا. لە زانکۆی (بوخـوم) لە بەشی وەرگـێڕان خوێنـدوویەتی. وەک نووسـەر و دەرهـێنەر و رۆژانەمەنـووس، لە چەند رۆژنامەی کوردیـدا کاری کردووە و کاردەکات. چەندین نووسینی دەربارەی وێـژە و سینەما بڵاوکردووەتەوە. جـوان قـادۆ چەنـد دیـوانێکی هـۆنـراوەیی بە زمانی کـوردی نووسـیوە و چاپیکـردوون و بڵاویکـردوونەتەوە، لەوانە:
١ـ دیـوانی (مـارە کوێـرەکان) کوێـرەمارەکان. لە (٢٠٠٣) چاپکـراوە.
٢ـ (لەناکاودا لە دڵـمـدا بە نهـێنی گۆرانیـم گوت) لە (٢٠٠٨) چاپکـراوە. 
ئەم دوو دیـوانەی بە نهـێنی چاپیانی کرد و بڵاویانی کـردەوە. چونکە رژێمی بەعەسی سـووری رەزامەنـدیی چاپکـردنیانی نەدایی.
٣ـ (چاوێک درەنگ دەخەوێت) خەوزڕانی چاوێک. لە (٢٠١٨) لە قامیشلوـ چاپکراوە.
٤ـ (چـۆلەکەکان زمانـمیان خـوارد) لە (٢٠٢٠) دا. لە کۆبـانی ـ چاپکـراوە.
٥ـ (قـۆڵەکانم گرنگی بە هـیچ شتێک نادەن) لە (٢٠٢٢) لە کـۆبانی ـ چاپکـراوە.
بەشێکی زۆری هـۆنـراوە و نووسینەکانی جـوان قـادۆ، وەریانگـێڕاون بۆ سەر زمانی: دانیـمارکی، ئینگـلیـزی، فەرەنـسی، ئـیـسپانی، پـورتـوگالی، عـەرەبی.
جـوان قـادۆ، لەچەنـدیـن کۆڕ و سیمیناری هـۆنراودا، لە ئەڵمانیا و رۆژئاوای کوردستان و سوریا، بەشداریی کـردووە. بە کوردی و بە عـەرەبی هـۆنـراوەی پێشکەش کردووە.
جـوان قـادۆ، هـۆنـراوەنـووسـیکی داهـێـنەر و نـوێخـوازە. بـیـرۆکە و زمـانی نـەریـتی رەتـدەکاتـەوە. هـۆگـری بـێـدەنگی و سـروشـتە. 
جـوان قـادۆ دەڵـێت:”هـۆنـراوە جـوانەکان، لە دوای گەشـتـێکی ئازاربەخـشەوە دێـن”.




لە منـداڵە بـلـیمەتەکـانی جـیهـان/ لـۆران سـیـمـۆنـس “ئەنیـشـتایـنی بچـووک”.. رەزا شـوان

لـۆران سیمۆنس، منداڵێکی بلیمەت و پەرجـوو و ناوازەی جیهـانە. کە زاناکان ئاستی زیـرەکـییان لانـیکەمەوە بە “١٤٥” پـلـەی زیـرەکی هـەڵـسەنـگانـدوون. بە کـورتی و بە چـڕی لـۆران سـیـمـۆنـس بنـاسـن:
(لـۆران ئەلێکسانـدەر سیمـۆنس) منداڵێکی بەلچیکـییە. لە ساڵی (٢٠٠٩) دا، لە شاری (ئوستێنـد) لە بەلچیکا لەدایک بووە. لە منداڵـییەوە بـلیمەتی دەرکەوتووە. بە زیرەکییە ناوازەکەی هەمـووانی سەرسام کـردووە. هەر لە منداڵـییەوە هاوڕێی پەرتووک بووە و هـۆگـری خوێنـدوە و زانیاری بـووە.
لـۆران لە تەمەنی (٤) ساڵـیدا چـووەتە قـوتابخـانەی بنـەڕەی و بە دو ساڵ، لە تەمەنی (٦) ساڵـیدا تەوای کـرد. لە تەمـەنی (٨) ساڵـیدا قـوتـابخـانەی ئامـادەیی تەواوکـرد.
لۆران لە زانکۆ وەرگیرا. لە تەمەنی (١١) ساڵیدا بڕوانەی بەکالۆریۆسی بە پلەی نایاب و بە پـلەی یەکەم، لە فـیزیـادا وەرگـرت، کە پـرۆگـرامەکانی (٣) ساڵی، بە (١٨) مانگ تەواوکرد. هه‌ر لەم تەمەنـدا، ئەنـدازیاریی کارەبایی لە زانکۆی تەکنەلـۆژیا ئاینـدهـۆڤـن خـوێنـد. لە تەمەنی (١٢) ساڵیدا بڕوانامەی ماستەری لە فـیزیای کوانتـۆم بەدەستهـێنا.
لە تەمەنی (١٥) ساڵـیدا لە زانکۆی (ئەنتـۆرپ) لە بەلچیکا، بە پـلەی نایاب بڕوانامەی دکتـۆرای لە فـیزیای کـوانتـۆم بەدەستهـێنا. بـوو بە بچـووکترین مێـردمنداڵ، لە مێژوی جیهـانـدا کە لـەو بـوارەدا، بە خـێراتـریـن مـاوە، بـڕوانـامەی دکتـۆرای بەدەسـتهـینا و ژمـارەیەکی پـێـوانـەیی شـکانـد. بـەم دەسـتکەوتـەی، کـۆمـەڵـگەی جیهـانی سەرسـام کـردووە. هـەر لـێـرەشەوە نـازنـاوی “ئەنـیـشـتایـنی بچـووک” لـێـنا.
لـۆران لە ئـێستادا، سەرقاڵی بەدەسـتهـێـنانی بـڕوانامەی دکتـۆرای دووەمـە، لە بـواری “زانستە پـزیشکـییەکان” کە هـیوای دڵخوازێتی. لە پێناوی داهـاتوویەکی تەنـدروست و ژیانێکی خۆشتر بۆ مرۆڤ. لەگەڵ ئەوەشدا تیشکی خـستووەتە سەر ژیـریی دەستکرد.

ئێستا لـۆران وەک فـیزیازانێکی تازە دەرچـووی فـیزیای کوانتـۆم، چالاکانە بەردەوامە لە لـێکـۆڵـینەوە و لە تـوێـژیـنەوە و لە تاقـیکـرنەوەی زانـستی. مەشـقی تـوێـژینەوەی لە پەیمـانگای”مـاکـس پـلانـک” لە ئەڵـمانـیا تەواوکـرد.
لـۆران سیمۆنس، سەرنجی ژمارەیەکی زۆر لە کۆمپانییەکانی تەکنەلۆژیا لە ئەمریکا و لە چین راکێشاوە. کە ئارەزووی خۆیان دەربڕیوە بۆ دامەزراندنی بە مانگانەیەکی زۆر بەرز، بۆ درێـژەدان بە لێکۆڵـینەوە و توێـژیـنەوەی زانستی. بەڵام “ئەلـێکـسانـدەر”ی باوکی و “لیـدیا”ی دایکی، ئەم جۆرە ئۆڤـەرانەی کۆمپانیا زەبەلاحەکانیان رەتکردەوە.
لـۆران بە بەردەوامی پەرتووک دەخوێنـێتەوە و وەک ئیـسفەنـج زانست هەڵـدەمـژێـت. دەڵـێـت:”تەنها فـێـربـوونـم خـۆشـدەوێـت”.

(*) بۆ نووسینی ئـەم باسە، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.




داهاتووی کورد و کوردستان لە دەستی منداڵانی ئەمڕۆمان دایە.. رەزا شـوان

لە کوردستان و لە هەندەراندا، زیاتر لە (٣٢) ملیۆن منداڵانی کورد هـەیە. کە دەکاتە لە (٤٠%)ی ژمـارەی کـورد لە جیهانـدا. منـداڵەکانـمان گـرنگـتریـن سامـان و سەرمـایە و ژێـرخانی نەتەوەییـمانـن. منـداڵەکانی ئەمـڕۆمان هـیوای داهـاتووی کورد و کوردستانن. سەرچاوەی دۆزینەوە و داهـێنانن. هـیچ گەل و نیشـتمانێک داهاتـوویان نییە، گەر رۆڵی گـرنگی منـداڵەکانیـان، بە هـەنـد وەرنەگـرن و پەراوێـز و فـەرامۆشـیان بـکەن. رستەی “داهـاتـووی کورد و کوردستان لە دەستی منـداڵانی ئەمـڕۆمـان دایـە” تەنیا دروشـمێک نیـیە، بەڵکـو بەرپـرسیارێتییەکی گـشتیی خـێزان و قـوتابخـانە و میـدیـا و راگـەیـانـدن و حکـومـەت و هـەمـوو خـەمـخـۆر و خـوازیـارێکی داهـاتـوویەکی دڵـخـواز و باشـترە بـۆ کـورد و کوردسـتان. ئەمـەش ئـەرکـێکی پیـرۆز و بەرپـرسیارێتی و کاری لە پـێـشینەی هەموومانە. بە هاوکاری و بە هەماهەنگـیمان دێتەدی. بۆ ئەوەی گەلـێکی یەکگرتوو و بەهـێزی کوردی و کوردستانـێکی ئاوەدانـتری دڵخـوازمـان بنیاتـبنێین، دەبێـت لە منداڵە چاوگەشەکانی ئەمڕۆمانەوە دەست پێبکەین. چونکە منداڵەکانمان هـیوای داهاتـوومانن. دەبێـت رۆحـی کـوردایـەتی و سـۆز و پـەرۆش و خـۆشـەویـستی و هـاوبەستەبـوون بـۆ کوردستانی نیشتمانی پیرۆز و شیرینمان، لە دڵە قـنجەکانی منداڵانی ئەمڕۆماندا بچێنین. دەبێـت لە خـێزانەکانەوە دەست پێبکەین. چونکە یەکەم قـوتابخانەی منـداڵان ماڵەوەیـە، یەکەم مامۆستایانیش دایکان و باوکانیانن. هەریەکە لە باخچەی منـداڵان و قـوتابخانەی بنـەڕەتی، کە دوو ناوەنـدی گـرنگی پەروردە و فـێرکـردنـن، درێـژە بە پەروەردەکـردنی منـداڵەکانـمان دەدەن، بە کوردایەتی و کوردستان پـەروەریی رایـان دەهـێـنن. بێگـومان منـداڵە چـاوگەشەکانی ئەمـڕۆمانـن، لە سبەیـنێـدا دەسەڵات دەگـرنەدەستـیان و هـەمـوو کاروبارێکی کوردستان بەڕێـوەدەبـەن. منـداڵەکانی ئەمـڕۆمانـن دەبنـە، شـۆڕە ژنـان و کەڵە پیاوان. دەبنە سەرکردە مەزنەکانی داهاتوومان و پارێزگاری لە کوردستان دەکەن.

لـەم روانـگەیەوە، بـۆمـان دەردەکـەوێـت، کە منـداڵانی ئەمـڕۆمـان، چـەنـد گـرنگـن بـۆ داهاتوومان، چ رۆڵێکی چارەنووسسازیان لە بنیاتنانی داهاتوویەکی گەشتر و باشتر بۆ کورد و کوردستان هەیە. ئـەم خونچـەگـوڵە جـوانانەی ئەمـڕۆمانـن، لە سبەینێـدا دەبنە گـوڵەباخی جـوان و گەش و بۆنخـۆش. ئەم نەمامانەی ئەمـڕۆمانـن، لە سبەینێدا دەبنە کەڵەداری بەردار و میـوەی خـۆش دەگرن. دەبنە هـەڵگـری ئـاڵای کوردستانێکی نـوێ.
(نێـلسۆن مانـدێلا) دەڵـێت:”منداڵەکانمان گەورەتـرین سەرمایەی ئێمەن. ئەو بناغەیەن کە داهاتوومان لەسەری دروست دەکەین. وەک نەتەوەیەک ئەوان دەبنە سەرکردەکانی وڵاتـەکەمـان”.
ساڵە سەرەتاییەکانی ژیانی منداڵان، بۆ گەشەکردنی زانستی و سۆزداری و کەسایەتییان زۆر گرنگە. توێـژینەوەکان دەریانخستوون، کە ئەو منداڵانەی لە ژینگەیەکی پاڵـپشت و هـانـدەردا پـەروەردە دەکـرێـن، ئەگـەری سـەرکـەوتـنـیان زیـاتـرە لـە قـوتـابـخـانە و لە دروستکـردنی پەیـوەنـدییـەکی بەهـێز و بەشـدارییەکی ئەرێـنی لە کـۆمـەڵگـادا دەکـەن.
گەر ژیاننامەی ناودارە کاریگەرەکانی جیهـان بخوێننەوە، لەوانە: ئەنیشتاین، مۆزارت، ئەدیسۆن، مانـدێـلا، گانـدی… هـتد. بۆتان دەردەکەوێـت، کە هـەموویان لە منـداڵـییەوە دەستیان پـێکـردووە. بە متـمانە بەخـۆبـوون و خـۆڕاگری و کـۆڵـنەدان پـێگەیـشتوون.
ڕۆڵی پەروەردە و فـێرکـردن:
ئەو داهـاتووە گەشـتر و شیاوتـرەی، کە بـۆ کورد و کوردستان دەمانەوێـت، لە رێگەی داڕشتنی پەیڕەو و پرۆگرامێکی پەروەردەیی و فـێرکردنی دروست و بەرنامەڕێژییەکی پـوخـت و مـۆدێـرن و نەخـشـەڕێـگا و پـلانـێکی ستراتـیـژی تـۆکـمەی نەتەوەیـیمان دا دێتـەدی. تا زیاتر و باشـتر، گرنگی بە پەروەردەکـردن و بە فـێرکـردن و بە راهـێنان و بە ئامادەکردنی منداڵەکانی ئەمڕۆمان بدەین. زیاتر گەشبین و دڵنیادەبین، لە هـێنانەدیی ئەو داهاتووە دڵخوازەمان بۆ کورد و کوردستان. چونکە پەروەردە کۆڵەکەیەکی بەهـێز و بنـەڕەتیـیە، بـۆ گەشـەکـردنی منـداڵان و بۆ هـەر تاکـێک و کۆمەڵگایەک. منداڵان لە رێـگەی پەروەردە و فـێربـوونەوە، نەک هـەر زانیـاری ئەکـادیـمی بەدەسـت دەهـێـنن، بەڵکو تـوانـای بیـرکـردنەوەی رەخـنەگـرانە و داهـێنان و چـارەسەرکـرنی کـێـشەکانیان دەبێـت. مـتـمانە بەخـۆبـوونیان زیـاتـردەبێـت. تـوانـای بـڕیـاردانی دروسـتـیان دەبێـت.
منداڵان تەنیا داهاتوو نیین، بەڵکو ئەمـڕۆشن. ئەو هەڵـبژاردنانەی ئەمـڕۆ لە چۆنیەتی کوالیتی پەروەردەکردنی منداڵەکانماندا دەیکەیـن، ئەو داهـاتووە لە قـاڵب دەدەن، کە لە سبەینێدا تێیدا دەژین. بۆیە هەرگیز نابێت رۆڵی پەروەردە و فـێرکردن بە کەم بزانرێـن. سبەیـنێیەکی شیاوتـر و خۆشـتر، لە سـایەی مـانـدووبـوونی ئەمـڕۆدا دروسـت دەبێـت.
کورد وتـەنی:” لە ئەمـڕۆدا چی بـچـێـنـیـن.. لە سبەیـنـێـدا ئـەوەی لـێـدەچــنـیـنەوە”.
بە پـلەی یەکەم، دایـکان و باوکـان و مامۆستایان، ئەرک و بەرپـرسیارێـتییەکی قورس و چارەنـووسسازیـان لە ئەسـتۆ دایـە. لە پەروەردەکـردن و فـێرکـردن و راهـێنان و لە ئامـادەکـردنی دروسـتی منـداڵان و قـوتـابیانی ئەمـڕۆمـان، بـۆ داهـاتـوویەکی خـوازراو.
دکتۆر (ئیزیک ویلیامز) دەڵـێت:”داهـاتـووی نەتەوەکەمان، لە جـانتـاکانی قـوتابخـانەی منـداڵەکانـمان دایە”. مەبەستی رۆڵی گرنگی مامۆستایانە لە پەروەردەکـردنی منـداڵان.
منداڵان لە رێی پەروەردە و فـێربوونەوە، لە جیهانی دەوروبەریان تێدەگەن و دەزانن “لە دیـوەخـانە چ باسـە”. یارمەتـییان دەدات بـۆ پـێـشخـستـنی تـوانا و بەهـرەکـانیان.
(مالکـۆم ئـێکـس) دەڵـێت”فـێرکـردن پاسـپۆرتی گەشترکـردنە بـۆ سبەینێ، سبەیـنێش هی ئەو کەسـانـەیە، کە ئەمـڕۆ خـۆیـان بـۆ ئامـادەدەکـەن”.
(ئەرسـتـۆ) ش دەڵـێـت:”رەگی پـەروەردە تـاڵە.. بـەڵام بەرەکـەی شـیریـنە”.
پەروەردەکـردن و ئامادەکردنی منـداڵانی ئەمـڕۆمـان، بـۆ رووبەرووبـوونەوەی ئـەو بەرۆکگیری و بەرهەڵستانەی کە دێنە رێیان، پێویـستە هـانیان بدەیـن کە متـمانەیان بەخـۆیان هـەبـێـت، بە تـوانا و بە ئیـرادەیـەکی بەهـێـزەوە، دۆخی ئـێستا بخەنە ژێـر پـرسـیارەوە. بـیـر لە داهـێـنان و لـە بـڕیـاردانی دروسـت بکـەنەوە، بە خـۆڕاگری و کوڵنەدان و گەشبینی و هـیواوە، هـەوڵی چارەسەرکردنی گرفـت و کێشەکانیان بدەن.
بەرپرسیارێتی بـڕیارەکانیان و کارەکانیان و تاقـیکردنەوەکانیان لە ئەستۆیان بگـرن.
جگە لـەوەش، بەرکەوتنی منـداڵان بە ئەزمـوون و دیـدگای جـۆراوجـۆر، ئاسۆکانیان فـراوانتر دەکات و هـانیان دەدات بۆ بیرکردنەوە لە دەرەوەی دەوروبەری نـزیکیان و گەڕان بەدوای هـونەر و زانست و وێـژە و کولـتوورە جیاوازەکاندا. هانیان دەدات بۆ کرانەوە و فـراوانکردنی ئاسۆی خەیاڵ و بیـرکردنەوەیان لە داهـێنان و گۆڕانکاریدا.
پەروەردەکردنی منـداڵانی ئەمـڕۆمان، بە هـاوسەنگی و هـاوسۆزی و دلـۆڤـانی و بە سۆز و رێز و خۆشەویستی و بە هاوکاری پێویستن بۆ ئەمڕۆ و بۆ داهاتوومان. ئەو منـداڵانەی لە ئەزمـوون و لە هەست و لە ئازارەکانی ئەوانی تر تێدەگەن و گرنگیان پێـدەدەن، ئەگـەری هـاوکاریکـردن و دروستکـردنی پـرد و پـێکەوە کـارکـردنیان بـۆ چارەسەری کێشەکانیان زیاترە. دەبنە مایەی بەختەوەری بـۆ داهـاتـووی کوردستان.

لە کۆتاییدا دەڵـێم، منداڵانی ئەمـڕۆمان پێشەنگ و سەرکردەکانی سبەینێمانـن. ئەرکی پێویستی هەموومانە کە بۆ داهاتوویەکی باشتر رایان بهـێنین و ئامادەیان بکەیـن. لە رێگەی پەروەردەیەکی مۆدێرنی کوالیتی دروست، پەرەپێدانی: کارامەیی کۆمەڵایەتی، سـۆزداری، دەرفەتی یەکسانی، بەکارهـێنانی بەرپرسیارانەی تەکنەلۆژیا، دابینکـردنی مافـەکانیان و پێـداویستییەکان، بۆ گەشەکردنی خولیا و بـەهـرە و ئارەزووەکانیان. کە
لە تـوخـمە سەرەکـییەکانی هـێـنانەدیی ئەو داهـاتـووە خـوازراوەمـانـن. وەبەرهـێنانی منداڵانی هاوسەنگ، نەک تەنها یارمەتیان دەدەین بۆ گەیشتن بە خەونەکانیان، بەڵکو هـۆکارن بـۆ بـنیاتنانی جیهـانـێکی باشـتر و دادپـەروەرتـر و ئاشـتی تر، بـۆ نەوەکانی داهـاتـوومـان. هـەر منـداڵـێک لە ئەمـڕۆدا بەهـێز بکـرێـت، هـەنگاوێکە بۆ پـێـشەوە.
پێویـستە بـڕوامان بـەم راستییە هـەبێـت، کە پـرۆسەی گـۆڕانکاری و چـاکـسازی، لە پەروەردەکـردنی منـداڵانی ئەمـڕۆمانەوە دەست پێـدەکات. لە ئامـادەکـردنی قـوتابیانی قـوتابخانەی بنەڕەتـییەوە دەست پێدەکات. لە رێگەی داڕشتنی پەیـڕە و پـروگرامێکی مـودێـرن و شـێوازە نوێیەکانی وانەوتـنەوە و فـێرکـردنەوە. بێگـومان تەکـنەلـۆژیاش رۆڵێکی گرنگی لە ئاسانیکردن و پێـشخستنی پەروەردکـردنی منداڵانی ئەمڕۆدا هەیە.

دوبـەی: ٢٠٢٦




خەبـات لە پـێـناوی ئازادیـدا.. رەزا شـوان

لە سەرهـەڵـدانی مـرۆڤـەوە، بـە درێـژایی مێـژوو، ئـازادی گـرنگـتریـن و پێویـستـریـن پێویستی هەر مرۆڤێکە بەبێ جیاوازی. یەکێکە لە گەورەترین بەها مرۆییەکان. مرۆڤ بە ئازادی لەدایک دەبێـت. ئازادی مافـێکی زگـماکی و رەوایە. هەرگـیز ناکرێـت سازش لەسەر ئازادیـمان بکەیـن و دەستی لـێهەڵـبگرین. چونکە ژیان بەبێ ئازادی، هیچ چـێژ و خـۆشییەکی نییە. بێگـومان نهـێنی بەخـتەوەری ئـازادییە، نهـێنی ئـازادیـش ئـازاییە.
ئازادی بـریتییە لە توانای بڕیاردان بە ئـازادی یان هەڵـبژاردنی ئەو ئەو شێوە ژیـانەی کە خۆمان دەمانەوێـت بەبێ سانسۆر و بەبێ بەربەست. هـەر شتـێک لەوە کەمتربێت، شـێوەیەکە لە شـێوەکانی کۆیـلایەتی. بـەڵام ئـازادیی رەهـا و بێ سـنوور نیـیە، تا ئـەو سـنوورە ئازادیـن، کە پـێـشێـلی ئازادیی کەسانی تـر نەکەیـن.
(نێـلسۆن ماندێلا) دەڵـێت:”ئازادیت تەنها رزگاربـوونت نییە لە کۆت و پێوەنـد. بەڵکو بـە شـێوەیەک بـژیـت، کە رێـز لە ئـازادیی ئەوانی تر بگـرێـت و بـەرز رایـبگـریـت”.
ئازادی دیارییەک نییە کە بدرێت، بەڵکـو مافـێک دەبێـت وەربگـیرێـت. نرخی ئازادیش گـرانە. ئەوەی کە ئازادی بـوێت پێوێـستە باجی ئازادی بـدات. ئازادی کڵاورۆژنەیەکی کـراوەیە، کە لـە رێـگەیەوە تـیـشکی خـۆر دەڕژێـتە سـەر رۆح و شکـۆداری مـرۆڤ.
مـێژوو پـڕە لە کاتە سەختەکان و لە خەبات و گیانبەخـشین لە پێناوی ئازادی بەرامبەر بە ستەمکاری و سەرکوتکـردن و چەوسانەوە. هەرگـیز چاوەڕوانی ئەوە ناکرێـت، کە ستەمکار و سەرکوتکار ئازادیی بە ستەملێکـراون ببەخـش. دەبێت خۆیان وەریبگـرن.
ئـەوەی ئـێـمە لـەم نـووسیـنەمـانـدا مەبەسـتـمانە، خەبـاتە لـە پـێـناوی ئـازادی گـەل و نیشتـمان. ئازادیی گەلی قارەمانی کوردمان و کوردستانی نیشـتـمانی خۆشەویستـمانە.
خەبـاتـیش لە پێـناوی ئـازادی و رزگـاری و مـافی چـارەی خۆنـسیـن، مافـێکی رەوای هەموو گەلانی ماف زەوتکراو و نیشتمان داگیراوە. کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان، بە فـەرمی دانی بـەم مافـەدا نـاوە. بـۆ رزگاربـوون و بۆ بەدەستهـێنانی مـافـەکانیان.
بـزووتنەوەی رزگاریخواز و خەبات لە دژی سەرکوتکردن و چەوسانەوە، لە هەزاران ساڵاوە سەری هەڵداوە و تا ئەمڕۆش درێژەی هەیە. رەگی ستەمکاری بۆ شارستانییە کۆنەکان دەگەڕێـتەوە. بۆ نـموونە، لە سەردەمی ئیـمـپراتـۆرییەتی رۆمـانییدا، چەنـدین راپـەڕیـن لە دژی حـوکمـڕانی سـتەمکاری، لە لایـەن کـویـلەکـانـەوە بەرپـاکـران، بۆ رزگاربـوونیان لە کۆت و کۆیـلایەتی و لە چەوسانەوە و بۆ بەدەستهـێنانی ئازادییان.
گەلی کوردمان، زۆرتـرین سـتەم و چەوسانەوەی بە دەستی داگـیرکەرانی کوردستان چـێژتووە. بەڵام هەرگیز نەچەمیـوەتەوە و دەستی لە خەبات و لە راپەڕین و شۆڕش هەڵنەگرتووە. تا ئەمـڕۆش سەرسەختانە درێـژە بە خەبات دەدەین بـۆ بەدەستهـێنانی ئازادی و مافـە رەواکانـمان. لەم پێـناوەشـدا، گیانبەخـشـین و باجـێکی زۆرمـان داوە. بەڵام ئێمەی کورد گەلێکی قارەمان و نەبەردین، کوڵنەدەر و خۆڕاگرین. هـیچ کاتێک
لە گیانبازی نەترساوین و ناترسێين. هـيچ کاتێکیش شەڕانی و شەڕخواز نەبووینە و نین، هـەمیشە ئاشتیخواز بووینە و ئاشتیخـوازین. شۆڕشـە چەکـدارییەکانیشـمان بـۆ بەرگـری لە مانـەوەمـان و لە ناسـنامەی نەتـەوەیـیـمان و لە کوردستانی نیـشـتـمانی پیـرۆزمان بـووە. نەیـارانی کورد پێـش دۆسـتەکانـمـان، دان بەم راستییانەدا دەنـێن.
لە ئەمڕۆدا کە ژمارەی کورد لە کوردستان و لە دەروەی کوردستاندا، زیاتر لە (٧٥) مـلیـۆن کوردە. گەورەتـریـن گەلـین لە جیهـانـدا، کە تا ئـێـستا نەبـوویـنە بە خـاوەنی دەوڵەتی کوردستانی سەربەخـۆ. ئەمە خەون و خەیـاڵ نییە، بەڵکو هـیوا و خواستی هـەمـوو کوردێکی دڵـسۆز و کورد و کوردستان پەروەرێـكە. کە زووبێـت یا درەنگ، دەوڵەتی کوردستان ببینین. ئەمەش مەتـرسی نییە بۆ سەر ئاسایـشی هـیچ نەتەوە و دەوڵەتـێکی هـاوسێی کوردسـتان، کـە بـە نـاڕەوا کـوردفـۆبیـایان دروسـتکـردوون و کـردوویـانە بـە بیانـوویەکی بێ بنەمـا، بـۆ دژایەتیکـردنی گەلی کوردمان. دەوڵـەتی کوردسـتان، لەسـەر خـاکی کـوردسـتان دروسـت دەبـێـت. سـۆز و خـۆشـەویـستی و هـاوبەستەبـوونمان بۆ کوردستان، ئەو هەست و ئەوینـە پاک و بـێگەردەیە، کە لە ناخی دڵماندا روواوە. هـيچ هـێزێک ناتوانێـت لەدڵماندا دەریبکات. کوردستان بووە گروپی خوێـنمان. هـیچ بەختەوەرییەک، لە ئازادیی کوردستان بەلامانەوە گرنگتر و شـیرینتر نـییە. یان بـە سەربـەرزی دەژیـن، یان لە پـێـناوی کوردستانـدا دەمـریـن. دروشـمی کـرداریـشـمان “کـوردسـتان یان نەمـان”ە. دەڵـێـن، ئـازادی لـە لـوولەی تفەنگـدا هەڵـدێت. بەڵام پێنووس و تفـەنگ، یەک لوولە و یەک ئامانجـنیان هـەیە.
(ئەفـلاتـوون) دەڵێت:” هـيچ خۆشەویـستییەک، ناگاتە خۆشەویـستیی نیـشـتمان”.
لە ئەمڕۆدا شێوازەکانی خەبات و تێکۆشان و بەرگری زۆرن. خەبات تەنیا لە کایەی چەکداری و سیاسیدا سنووردار و قورخکراو نییە. جگە لە بزووتنەوەی چەکداری و سیاسی، خەباتی کولتووریش زۆر پێویستە. نووسەرانی پێنووس بەدەستی دڵسۆز و بوێـر، مامۆستایانی پەروەردەکاری کوردستان پەروەر، هـونەرمەنـدانی وێنەکـێش و موزیکـژەنان و سروودچـڕانی دلێر، لەگەڵ پێشمەرگەی گیانبەخشدا، شان بە شان و دەست لەناو دەسـت، لە سەنگەری کوردایەتی و کوردستان پەروەریـدا، بەرگری لە کوردستان دەکەن و درێژە بە خەبات دەدەن. دەکرێت هـۆنراویەک، سروودێک، یان تابلۆیەکی وێنە، چیرۆکێک، کاریکاتێرێکی تەنـزئامێزی سیاسی، لە فـیشەکـێک زیاتر، نەیارانی کورد و کوردستان بپێکـن و بیانهـەژینـن. مەبەستـم ئەوەیە کە هەریەکەمان، بە شێوەیەک لە شێوەکان و لە سەنگەرێک لە سەنگەرەکانی کوردایەتی و کوردستان پـەروەریـدا، دەتـوانـین درێـژە بـە خـەبـات بـدەیـن، لـە پـێـناوی رزگـاری و ئـازادی و سەربەخۆیی کوردستان دا. ئەمەش پیرۆزتـریـن و لەپێشتریـن، ئەرکی هەر کوردێکی دڵسۆز و کوردستان پەروەرە. راستە ژیان خۆشە و رۆح شیرینە، بەڵام کوردستان لە رۆح و ژیانمان بەنرخـتر و شیرینترە. بە هەزاران رۆڵەی ئـازا و دڵسۆزی و کورد و کوردستان پەروەرمان، گـیانی خۆیـان بە کوردستان بەخـشـین. چـونکە ئـازادی بەبێ گیانبەخـشـین نایەتەدی. سـۆز و خۆشەویستیمان بۆ کوردستان، لە سەرووی هەموو خۆشەویستییەکـمانەوەیە. خۆشەویستییەکی زگماکـییە و لەگـەڵ لە دایک بوونـمان بە سروشتی لە ناخی دەروونمانـدا دەڕوێـت.
کوردسـتان گـەر تـۆ نـەبی، تەیـرێـکـم بەبـێ ئاسـمان
بـە نـاوی تـۆی پــیـرۆز سـەربـڵــنـدم لەنـاو جـیــهـان
(بۆمارشە) دەڵـێت:”جـوانە کە مـرۆڤ لە پێـناوی نـیـشـتمانەکەیەیـدا بمـرێـت، بەڵام لـەوە جـوانـتر، ئـەوەیە کە لە پـێـناوی ئـەم نیـشـتـمانەدا بـژیـت”

کوردستان ناسنامەمانە، جـوگرافـیا و مێـژوومانە. رابـردوو و ئەمـڕۆ و داهاتـوومانە. کوردستان دایکی دلـۆڤـان و شیرینی هـەمـوومـانە. نیـشـتمانی شـیریـن و پیرۆزمـانە. هـەمـوومان پـێـشمەرگەی کوردستانین. ئەمەش تەنیا دروشـم نییە، بەڵکو بە کـردارە راستەقـینەکانمان، گوزارشـتمان لە خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوونمان بـۆ کوردستان کـردووە و دەکەیـن.
لە ئەمـڕۆدا، لە جیهانێکی جەنجاڵ و ئاڵـۆزی پـڕ لە ئاژاوە و توندوتیژی و شەڕ و لە سەردەمی جیهـانگیری و هـەژموونیـدا دەژیـن. بمانەوێ و نەمانەوێـت، پریشکی ئەم شەڕانە کوردستانی ئێمەشی گـرتـووەتەوە. بـۆ ئێـمەی کـورد باشتریـن چـەک، چەکی رۆحی خۆڕاگـری و درێـژەدانـمانە بە خەبـاتی نەتەوەیـیـمان لە پـێناوی سـەروەری و شکۆداری کوردستان. بە لوژيکێکی زانستی و هاوسەنگی، و بە سیاسەتێکی ژیرانە، مامەڵە لەگەڵ ئەم بارودۆخە زۆر هـەستیار و چارەنـووسازەدا بکەیـن. بەرژەوەنـدیی باڵای گەلەکەمان لە سەرووی هەمـوو بەرژەونـدییەکەوە بێت. لە ئەمـڕۆدا لە هەموو کاتێک زیاتـر، پێـویـستـیمان بە ئاشـتەوایی و یەکـریـزی و یەکـدەنگی و یەک وتـاری سـیاسی هـەیە. پێـویـستـییەکی زیاتـرمان بە داڕشـتـنی پلانـێکی تـۆکـمە و ستاتـیژیی نەتـەوەیی و بە نەخـشەڕێگایەکی بەرنامـەداڕێـژراوی دوورخـایەن هـەیە. پێـویـستە بەڵـەد بـین و بە وردبیـنیـیەوە ئەمـڕۆ بخـوێـنـینەوە و بە وردبیـنیـترەوە، پـێـشـبـینی گۆڕانکارییە خێراکان و گریمانە و ئەگرەکانی داهاتوو بکەین. دەبێت بە وردیش ناخ
لە نیـاز و لە پیـلانە گـڵاوەکانی نەیـارانی کورد و کوردستان تـێبگەیـن و ئاشکـرایان بکەین. کە بە گەلەکۆمەیی دژایەتیمان دەکەن بۆ ئەوەی مافەکانمان بەدەستنەهـێنین.
خەبـات لە پێناوی ئـازادی و دادپـەروەری و یەکـسانی و هـاومافـی دا، پـرۆسـەیەکی بەردەوامە و وەستانی نییە. بەپێی هەلـومەرجەکان و داخوازییەکان، چەنـدیـن شێوە وەردەگـرێـت. خەبـات قـوتابخـانەیەکە، کـە تێـیـدا تێکـۆشـەران فـێـری تـێکـۆشـان و بنەمـاکانی دیالـۆگ و گـوێگـرتـن و نیـشـتـمان پـەروەری و دڵسـۆزی و بەخـشـین و فـێری هـونەری دیپـلـۆمـاتی دەبـن.
دوبـەی: ٢٠٢٦




گرنگییەکانی هـۆنراوە لە گەشەکردنی زمانی منداڵان.. رەزا شـوان

هـۆنراوە فـۆرمێکی هونەریی جیهانییە، کە سنوورەکانی کولتوورەکان و ئەزموونەکان و هەستەکانی مـرۆڤ تێـدەپەڕێنێـت. رەگ و ریشەی قـووڵی لە زمان و وێـژەدا هـەیە.

هـۆنـراوەکانی منـداڵان. تەنیا سـەروا و ریتـم و وشـەکانی سـەر لاپەڕەکان نـین. بەڵکو دەنگی زینـدووی ژیـانن. هـۆنـراوەی منـداڵان ئـەو فـۆرمە وێـژەییە ئەفـسوونـاوییەیە، کە چـێژ و پێـگەیەکی گەورەیان لەلای منـداڵان هـەیە. رێگەیکی نایاب و ناوازەیـە، بۆ فـێرکـردن و بۆ دەوڵەمەنـدکردنی ژیانی منـداڵان، بۆ ورووژانـدنی کنجکاوی و خەیاڵی منداڵان، بۆ هـانـدنیان بۆ داهـێنان. بە تایبەتی گەر ئەو هـۆنـراوانە میلـۆدی و ریتمیان لەگەڵـدا بێـت. هـۆنـراوەی منـداڵان، گەنجـیـنەیەکی وشـەیە، فـەرهـەنگی وشـەسـازیی منـداڵان دەوڵەمەنـد دەکات. بە وشـە و دەستەواژە و بە چەمکی نوێ ئاشنایان دەکات. منـداڵان لـە رێـگەی سـەروا و ریـتـمەوە، بـە ئاسانی دەتـوانـن ئـەم وشانە بهـێـنـنەوە یادیان و لە قـسەکـردنی رۆژانەیـانـدا بەکاریـان بهـێـنن.

ئەو منداڵانەی بە بەردەوامی هۆگری هـۆنراوەن، توانایەکی باشتریان لە جیاکردنەوەی دەنگەکان و لەبەرکرنی هـۆنراوەکاندا هەیە. لە وشەسازی و زمان و داڕشتنی رستە و تێگەیـشتن و لە خوێنـدن و گۆزارشتکـردنـدا، لە هـاوتەمەنەکانیان سـەرکەوتـووتـرن.
هەندێک لە پسپۆران و پەروەردەکاران، جەختیان لەسەر گرنگی هۆنراوە کردووەتەوە، لە پـێکهـێنانی چێژی زمان و جوانی لەلای منداڵان. سادەیی وشەکان و شیرینی ریتم و تـۆنی سووک و سەرواکان، بەشـدارن لە فـراونکـردنی ئاسـۆی زمـانەوانی منـداڵان و لە بەرزکردنەوەی توانای دەربـڕینی هـەسـت و سـۆز و بیـرکردنەوەکانیان بە روونی.

منـداڵان بەبێ زمـانـێکی دیاریکـراو لەدایک دەبـن. بەڵام بە تێـپەڕبوونی کات، توانای فـێربوونی زمان بەدەستدەهـێنن. زمان ئامرازێکی زۆر گرنگە لە وێـژەی منـداڵان. بۆ هـاوبەشـکـردنی هـەسـت و سـۆز و خـەیـاڵی منـداڵان. هـۆنـراوەی منـداڵان، رۆڵـێکی گرنگ و کاریگەری لە گەشەکردن و لە پێشخستنی زمانی منداڵان هـەیە. بە تایبەتیش لە سەردەمی دیجـیتاڵـیدا، کە پەنجـەرەی کـراوەی زۆری هـەیە. ئەمـەش پێویـستی بە بەهـێزکردنی زمانی دایکی منـداڵان و بە پەروەردەکردنی شانازی بە خود و ناسنامەی خۆیـانەوە هـەیە.

بێگومان ئەو هـۆنـراوەنووسانەی هـۆنـراوە بۆ منـداڵان دەهـۆننەوە، هەوڵـدەدەن بە زمـانـێکی کـوردی پەتی و ئاسان و بە وشـەی جـوان و ناسک، بە ریـتـم و سـەروای شیرین، بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی، هـۆنراوەکانیان بهۆننەوە و بیانڕازێننەوە.
(دەبـلـیـو ئـێـچ ئـۆدن) دەڵـێـت:”هـۆنـراوەنـووس لـە سـەرووی هـەمـوو شـتـێکـەوە ئەوینـداری زمـانە”.
گرنگـییەکانی هـۆنـراوە لە گەشەکـردنی زمـانی منـداڵانـدا:
هـۆنراوەی منـداڵان، کاریگەرییەکی قـووڵی لەسەر گەشەکردن و پـێـشخـستنی زمانی زارەکی و نووسینی منـداڵان هـەیە. زۆرن ئەو ئامـانج و سـوودە زمـانیـیانەی، کە لە سایەی هـۆنـراوەی منـداڵانـدا دێنـەدی. ئەمانە بەشێکـن لەو ئامـانجە زمـانەوانییانە:
١ـ لە رێـگەی خـوێنـدنەوە و گـوێـگـرتـن و وتـنـەوەی هـۆنـراوەی منـداڵان، سامانی وشەسازیی منـداڵان، زۆر دەوڵـەمەنـتر و فـراوانـتر دەبێـت. بە وشەگەلـێکی نـوێ و دەستەواژەی نـاوازە و زمـانی ستایش و بە چەمکی نوێ ئاشـنادەبـن. زیـاتـریـش لە مانـای وشـەکان تێـدەگـەن. دەتـوانـن باشـتریـش گوزارشـت لە نـاخی خۆیـان بکەن.
٢ـ هـۆنراوە یارمەتیی منداڵان دەدات بۆ جیاکردنەوەی نەخشە و شێوازە دەنگییەکان. بەمەش هـۆشیاریی فـۆنۆلـۆژییان بەرزدەکاتەوە. یارمەتییان دەدات لە تێگەیـشتن لە دەنگ و لە تـۆن و ئـاواز.
٣ـ هـۆنـراوەکانی منداڵان، یارمەتیی منـداڵان دەدات لە داڕشتنی رستە. بە شێوەیەکی سەرنجـڕاکـێش و وردیـش پەیـڕەویی دەستوورەکانی رێـزمـان بکەن و لێیان تێبگەن.
٤ـ لێکـدانەوەی هـۆنراوە، هـانی منداڵان دەدات، بۆ گەڕان بە دوای بیـرۆکەی نـوێ و داهـێنانـدا. بۆ بیرکردنەوەی رەخـنەیی و وردتـر تـێگەیـشتن لە ماناکانی وشەکان و لە پەیـامەکانی هـۆنـراوەکان و لە تـەوەری قـووڵـتر. بۆ دەربـڕینی را و سەرەنجـەکانیان دەربـارەی هـۆنـراوەکان.
٥ـ هـۆنراوەی منداڵان، کنجکاوی منداڵان دەورووژێنێت و هانیان دەدات بۆ ئازادکرنی خەیـاڵـیان و بیـرکـردنەوەی داهـێـنەرانە و بـۆ گـەڕان بـە دوای بیـرۆکـەی نـوێـدا.
٦ـ ریتـم و سەروا، دوو توخـمی سەرەکین لە هـۆنـراوەی منـداڵاندا، رۆڵـێکی گرنگیان لە پەرەپێـدانی خوێندنەوە و نووسینی منداڵانی بچووک هەیە. سەرنجیان رادەکـێشن و مـێـشکـیان سەرقـاڵ دەکـەن.
٧ـ هـۆنـراوەی منـداڵان، ڕۆڵێکی سەرەکی دەگـێڕێت لە پاڵـنانی خوێندکاران بۆ گەڕان بە دوای جـوانی و رەوانبـێژی و تـوانای زمانـیدا. نەک هـەر تواناکانی زمـانیان باشتر دەکەن، بەڵکو زیـرەکی سـۆزداریـشیان پەرەپێـدەدەن.
٨ـ خوێنـدنەوەی هـۆنـراوە بە دەنگـێکی بـەرز، متـمانە بەخـۆبـوون و ئـازایەتیـیەکی وێـژەیی بە منداڵان دەبەخـشێت. دەتوانن، بێ شەرمکـردن لە بەردەم خەڵکیدا، خۆیان دەربخەن و هـۆنـراوە بخوێننەوە و قـسەبکەن و گوزارشت لە بۆچـوونەکانیان بکەن.
٩ـ منداڵان لە رێگەی هۆنراوەوە، ئاسۆی خەیاڵیان بەرزتر دەبێت، سنووری جیهانیان فـراوانـتر دەکـەن. دیانـەوێـت زیـاتـر و زیـاتـر فـێربـن و وەربگـرن و بـزانـن.
لە کۆتاییـدا دەڵـێـین هـۆنـراوەی منـداڵان، ئامـرازێـکی کاریـگەرە بـۆ بەرزکـردنەوەی توانـای خوێنـدنەوە و نـووسـین. سـەکـۆیـەکی نـاوازەیە بـۆ گـەڕان بـە دوای زمـان و فـراوانکـردنی وشـەسـازی و بیـرکـردنەوەی داهـێـنەرانە و گەشـەکـردنی سـۆزداری.
لـە رێـگەی ئاشـناکـردنی منـداڵانی کوردمـان، بـە جـیهـانی ئەفـسوونـاویی هـۆنـراوە، دەتـوانین خۆشـەویـستیی زمانی شـیرینی کوردی لـە دەروونی منـداڵەکانمان بچـێنین.

با لەگـەڵ منـداڵانی ئارەزوومـەنـدی هـۆنـراوەدا، بچـیـنە نـاو جـیهـانی هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان و دەرگـاکـانی جیهـانـێک لـە وشــە و سـۆزداری و تـوانـای بێ سـنووریـان لـێـبکەینـەوە. ئەو هـۆنـراوانەیان بـۆ هـەلـبژێـریـن، کە لەگـەڵ قـۆنـاغی تەمەنیانـدا دەگـونجـین و بە دڵـیانـن و لـێـیان تـێـدەگـەن.

دوبـەی: ٢٠٢٦




پەروەردەکـردنی منـداڵان بە گەشـبینی.. رەزا شـوان

گەشبینی بریتییە لە توانای مـرۆڤ، بۆ قبوڵکردنی هـەموو شتێک لە ژیانـدا، بە باش و خـراپییەوە. لە هەمان کاتـدا هەوڵـدانە بۆ گەیشـتن، بە خـەون و هـیوا و بە ئاواتەکانی. گەشبینی بە تـێڕوانینێکی ئەرێنی و هـیواخوازانە لە ژیانـدا پێناسە دەکرێت. کە مـرۆڤ چاوەڕێی ئەوە دەکات، کە لە هەلومەرجی جۆراوجۆردا، باشترین ئەنجام بەدەستبهێنێت. گەشبینی یەکـێکە لە چەمکە ئەرێنییە گرنگەکان لە دەروونناسـیدا. نـزیکە لە هـاوواتای بەخـتەوەری و متـمانە بەخۆبوون و سەرکەوتـن. گەشبینی بیـرکردنەوەیەکی ئەرێـنییە، توانای بـینینی دیـوی رووناک و گەشاوەی ژیـانە.
گەشبینی یارمەتیی هەموومان دەدات، بۆ ئەوەی بەسەر بەرۆکگیری و بەرهەڵستەکاندا سەربکەویـن و رووبـەڕووی سەخـتییەکانی ژیانمان ببیـنەوە. گەشـبینی کاریگەرییەکی ئەرێنی لەسـەر تەنـدروستیی دەروونی و جەسـتەییمان هـەیە. بەشـدارە لە باشترکردنی کـوالـیتی ژیـانی گـشـتـیمان.
گەشبینی گۆڕینی تاریکـییە بۆ رووناکی. گەشبینەکان لە تاریکـیدا رووناکی دەدۆزنەوە.

گەشبینی کارامەییەکی فـێربـوونە، نـەک خەسڵەتـێکی بـۆماوەیی. توێژینەوەکانی دکتۆر (مارتـن سـێـلیگـمان) دەریدەخەن کە لە سەدا حەفتاو پێنجی خەڵکی توانای پەرەپێدانی بیرکردنەوەی گەشبینییان هـەیە. لە رێگەی راهـێنانی ستراکتۆرییەوە. بە بەکارهـێنانی مـۆدێـلی (ناخـۆشی، بـاوەڕ، دەرئەنجـام، ئارگـومـێـنـت، هـانـدان).
بە درێـژایی ساڵانی رابـردوو، بە چـەنـدیـن شـێوە، پـێـناسەی چەمکی گەشـبینی کـراوە. تارە هـاوبەشەکانی نێوان پـێناسە جـۆراجۆرەکانی گەشبینی، بریتـییە لە: بیرکـردنەوەی ئەرێنی سەبارەت بە داهاتوو. کە کاریگەرییان لەسەر بیروباوەڕ و رەفتارەکانمان هەیە.
گەشـبینی و هـیوا، پەیـوەنـدییەکی نـزیکـیان بەیەکـەوە هـەیە. لە جیهـانی ئەمـڕۆدا، کە بەرهەڵـست و بەرۆکگـیرییـەکان بێکـۆتایی دەردەکـەون. گەشـبینی و هـیواخـوازی، بۆ داهـاتـوویـەکی گەشـتر و ژیـانـێکی باشـتر و ئاسـوودەییـەکی زیـاتـر، زۆر پێـویـستـن.
چـۆن دەتـوانـن گەشبینی لە منـداڵەکانتانـدا بـڕوێـنن؟
منداڵانی ئەمڕۆمان، لە جیهانێکی پـڕ لە هەوراز و نشێۆ، لە بەرهەڵست و بەرۆکگـیری و کارەسات و گومانـدا دەژیـن. چانـدنی گەشبینی لە منـداڵەکانتانـدا، لە هەموو کاتەکانی رابـردوو، پێویستیـتر و گرنگـترە. دەروازەی داهاتوویەکی دڵخواز و گەشتر بکەنەوە و منـداڵەکانتان. فـێری هـونەری گەشبینی و هـیواخـوازییـان بکەن. ئەگەرچی منـداڵان بە سروشتی و بە رەمـەکی گەشـبینن. تا ئـێستاش دەروونناسان نازانـن، بـۆچی منـداڵان لە رادەبـەدەر گەشـبـینـن.
پـرۆفـیسۆر (لیـا واتەرز) دەڵـێت:”گەشبینی توخـمێکی سەرەکیی دەروونییە. دەتوانین لە منـداڵەکانمانـدا بیچـێـنین.. ئـەوە چـەکی نهـێـنی پەروەردەکـردنی منـداڵانە، لەسـەر بنـەمـای هــێز”.
لە جیهانێکدا، کە منـداڵان رۆژانە بەرکەوتی میدیای دیجـیتاڵی دەبن، پەروەردەکردن و هانـدانـدانی منـداڵان لە تەمەنێکی بچـووکەوە بە گەشبینی، دەتـوانن بە کارامەییەکانی ژیانی بنەڕەتی وەک: خۆڕاگری، کۆڵنەدان، متمانە بەخۆبوون، بیرکردنەوەی ئەرێنی، سـۆزداری، بـێـبگەن. گەشـبینی کاریـگەرییەکی قـووڵی، لەسـەر شـادی و دڵخـۆشی و بەختەوەری منداڵان هـەیە، توانایەکی زیاتری سەرکەوتنیان لە ژیاندا پێیاندەبەخشێت.
(دالای لاما) دەڵێت:” زۆر گرنگە یارمەتیی منـداڵان بدرێـت، سەرەڕای سەخـتییەکان، دەست بە هـیوا و گەشـبینییەوە بگـرن”.
گەشـبینی کـلـیلی سەرکەوتـنە. ئەو منـداڵانەی کە گەشـبینن، لە خوێنـدنی ئەکادیمیـدا سەرکەوتوون. بەڵام ئـەو منـداڵانەی کە دەبنە نێچـیری رەشـبینی، زۆرجار لە رووی ئەکادیـمـییەوە، خۆیـان لە دواوە دەبـینـنەوە. زیـاتریـش تـووشی شکـستی و کـێشەی تەنـدروستی دەروونی و ستـرێـسی دەبـن.
دکتۆر (مارتـن سێـلیگـمان) نووسەری پەرتـووکی بەناوبانگ (منـداڵی گەشـبین) کە پـڕفـرۆشترین پەرتـووکە لە (نیویـۆرک تایمـز)، دەڵـێت:”تـێگەیـشـتم کە فـێرکـردنی منـداڵان بە گەشـبینی، لەوە تێـدەپەڕێـت کە تەنهـا راستکـردنـەوەی رەشـبـینی بێـت. بەڵکو بریتییە لە بنیاتنانی هـێزێکی ئەرێنی و تێڕوانینێکی داهاتـووی گەشبینییانەی نەگۆڕ. دەکرێت بە درێـژایی ژیان جێبەجیبکرێـت. نەک تەنها بۆ بەرنگاربوونەوەی خـەمـۆکی و هـەڵـسانـەوە لـە شـکـستی. بەڵـکـو بـۆ ئـەوەی وەک بنـاغـەیـەک بـۆ سەرکەوتـن و چـالاکی بیـت”.
گەشبـینی لە ئەدەبیاتی منـداڵانـدا:
بەرهـەمە ئەدەبـییەکـانی منـداڵان، هـاوشـێوەی فـۆرمەکـانی تـری هـونەری منـداڵان، توانای دروستکـردنی کاریگەرییەکی سـۆزدارییان لەسەر خوێنەرانی منـداڵان هـەیە. نووسەرانی ئەدەبیاتی منداڵان، دەتوانن سروشتی گەشـبینیانەی کارەکـتەری خەیـاڵی
بە شێوازێکی جۆراوجۆر پیشان بـدەن. گەشبینی بابەتێکئ باوی ئەدەبیاتی منـداڵانە، دەکرێـت بە چەنـد رێگەیەک تـێبینی بـکەیـن:
١ـ کۆتاییەکی خۆش: زۆربەی پەرتـووکەکانی منـداڵان، بە تایبەتی ئەو چـیرۆکانەی بۆ منداڵان نووسراون. بە گەشبینی و ئەرێنی کۆتاییان هاتـووە. ئەم کۆتاییانەش هـەستی گەشبینی لە منـداڵانـدا دەچـێـنن.
٢ـ سەرکەوتن بەسەر ئاستەنگـییەکاندا: زۆرێک لە چـیرۆکەکانی منـداڵان، پاڵەوان و کارەکـتەرەکانیان، رووبـەڕووی بـەرهەڵـستی و سەخـتییەکان دەبنـەوە و بەسەریانـدا سەردەکـەون. منـداڵان لـێيانەوە فـێری ئـەوە دەبـن کە بە ئیـرادە، متمانە بەخـۆبوون، ئازایەتی و هـیوادارییەوە، دەتوانـن کـێشەکانیان چارەسەربکەن و بەسەریانـدا زاڵبن.
٣ـ پەیامی ئیلهـامبەخـش: بەشێکی زۆری چـیرۆک و هـۆنراوەکان بۆ منـداڵان پەیامی ئیلهـامبەخـشیان تێدایە. سەبارەت بە خۆشەویستی و هـاوڕێتی و میهـرەبانی و رۆحی یارمەتیدان و جوانی ژیان. ئەمانەش تێڕوانینێکی ئەرێنی لە منداڵان پەروەردە دەکەن.
٤ـ فـانتازیا و خەیـاڵ: بەکارهـێنانی فـانتازیا و خەیاڵ، لە ئەدەبیاتی منـداڵاندا، دەتوانن یارمەتیدەری گەشبینی بن. بەو پێیەی ئەم توخـمانە رێگە بە منداڵان دەدەن، باوەڕ بە ئەستەم نەکەن و ئاواتەخـوازی هـێنانەدی هـیوا و خـەونی گـەورەبـن.
٥ـ وانـەی رەوشـتی: زۆرێـک لە چـیرۆک و هـۆنـراوە و شانـۆکانی منـداڵان، وانـەی رەوشتییان لەخۆگرتوون کە هانـدەری گەشبینین. وەک: گرنگی میهرەبانی، دڵسۆزی، باوەڕ بەخـۆبـوون، هـاوکاری، خـۆڕاگـری، کـۆڵـنەدان، سەرکەوتـن،… هـتـد.
٦ـ هـێوا: بەشی هەرە زۆری چـیرۆک و رۆمـان و هـۆنـراوە و شانـۆکان بۆ منـداڵان، هەستی گەشبینی و هیوای هـێنانەدیی داهاتوویەکی باشتر بە منداڵان دەبەخشن. فێری ئەوەیان دەکەن، کە لە سەخترین بارودۆخەکانیشدا، گەشبین و هـیوادار و خۆڕاگربن.
٧ـ چارەسەرکردنی کـێشەکان: ئەو منـداڵانەی بە بیـرکـردنەوەی گەشـبینی پەروەردە دەکرێـن، توانایەکی باشتریان لە چارەسەرکردنی کێشەکانیاندا هـەیە. لە روانگەیەکی گەشـبینییانەوە، فـێردەبـن و پەنـد و وانە وەردەگـرن و خـۆڕاگـرییان بەرزدەبـێتـەوە. زیـاتـریش کـراوە دەبـن بەرامبـەر بە بەرۆکگـیرییەکان و ئەزمـوونە نـوێـیـەکان.
٨ـ سروشت و جـوانی: زۆر جار چیرۆک و هـۆنراوکان بۆ منداڵان، جـوانی جیهانی سروشت و چـێژە سادەکانی ژیـان وێنا دەکـەن. ئەمەش پەروەردەیەکی پـێزانیـنە بۆ ئەفـسوونـاوی جیهـانی دەوروبەرمـان و تـێڕوانـینـێکی گەشـبـینانەتـر.
٩ـ پەنـدی پـێـشیـنان: پەنـدی کوردی زۆرمـان هـەیە، کە هـانـدەرن بـۆ گـەشـبینی و خۆڕاگری و کـۆڵنەدان. دەکرێـت مەبەستەکانیان بۆ منداڵان روون بکـرێنەوە. وەک:
“لە دوای تەنگانە.. شـێنەیی دێـت”، “سەبـر تاڵە.. بەرەکەی شیرینە”، “شـیر بەرە بەرە.. دەبـێـتە کـەرە”، ” ئەگـەر سـەبـر بکەیـت.. لـە بەرسـیـلە حەلـوا دەکـەیـت”.
نەرویـج: ٢٠٢٦




جـوانترین پیـرۆزبایی لە بەڕێـوەبەری دەنگەکان دەکەم.. رەزا شـوان

بە بۆنـەی یادی (٢٤) میـن ساڵـڕۆژی دەستـپێکـردنی سایتی (دەنـگان) ی رەنگـین. لە رۆژی (١/ حـوزەیـران /٢٠٠٢) لـە ناخی دڵـمـانەوە، جـوانـتریـن پـيـرۆزبـایی لە بـرای ماندوونەناسمان، نووسەر و شاعـیر و رۆژنامەنووسی ناسراومان کاک نەوزاد مدحەت (گـۆران عەبـدوڵڵا)ی بەڕێوەبەری دەنگەکان دەکەم. پیرۆزبایش لە سەرجەم خوێنەران و نووسەرانی بابەتە هـەمەجۆرەکانی دەنگەکان دەکەم. جوانـترن چەپکە گوڵی سوپاس و رێـز و پێـزانیمان، پـێـشکەش بە کاک گۆران دەکەم، بۆ خـزمەتی پیـرۆز و نـاوازەی، لە بواری رۆژنامەی ئەلیکـترۆنی کوردیـدا. مـن لە ساڵی (٢٠١٢) وەک خـوێنەرێک و نووسـەرێک، ئاشـنای سایتی دەنگەکـان بـووم، لـەو سآڵەوە تا ئەمـڕۆ لـێی دانەبـڕاوم، ساڵ لـە دوای سـاڵ. زیـاتر هـۆگـری دەنـگەکـان بـووم. لـە ئـێـسـتادا خـۆم بـە هـاوڕێی هەمیشەی دەنگەکان دەزانـم. تا ئەمـڕۆ بە دەیان بابەتـم لە بـواری ئەدەبیاتی منـدڵان و بابەتی پەروەردەیی منـداڵان و بابەتی هەمەچەشنەم لە دەنگەکانـدا بڵاوکردوونەتەوە و
پارێـزراون و بە ئەرشـیف کـراون.
دەنگەکان رۆژنامەیەکی ئەلیکـترۆنی کوردییە، لە ریزبەنـدیی هـەرە پێشەوەی رەوتی رۆژنـامەی ئەلیکـترۆنی کوردی دایە، ئەستێرەیەکی هەمیشە گەشی ئاسمانی جیهـانی رۆژنامەی ئازادی کوردیی ئەلیکـترۆنییە. دەنگەکان گـوڵـزارێکی گـوڵ هـەمەڕەنگەی گـوڵ جـوان و گـەش و بۆنخـۆشـە، بـە هـەزاران پەپـوولە و هـەنـگی لـێـدەنـیشـێـتەوە.

دەنگەکان سەکـۆیەکی ئازادی بێ سانسۆر و بێ رێگـرە، بۆ هـەر نووسەرێکی ئـازاد، خاوەنی هەر بیروباوەڕ و ئایدۆلۆژیایەکی جیاوازبن. کە بیانەوێت خزمەتی فەرهەنگی کـوردی بـکەن و نووسـینەکـانیـان لە دەنـگەکـانـدا بـڵاوبکەنـەوە. لام وایـە هـەر ئـەم ئـازادی و رێـزگـرتـنـەیە، کـە نـووسـەرانـێکی نـاسـراوی زیـاتـر لـە هـەردوو رەگـەز ئاشـنای دەنـگەکـان بـوونـە و مـانـگ لە دوای مـانگـیش زۆرتـر بـوونـە.
شایەنی باس و دەستخۆشـییە، کاک گۆران عەبـدوڵڵا، لە دەستپێکـردنی دەنگەکانەوە
تا ئەمـڕۆ، باوەشی بۆ بابەتەکانی ئەدەبیـات و بـۆ پەروەردەی منـداڵان کـردووەتەوە، دەنگەکان هەفـتانە بابەتـێکی جوانی بۆ منداڵانی لەخۆگرتووە. ئەمەش لە باوەڕ و لە تێگەیشتنی کاک گـۆران ەوە سەرچـاوەی گرتووە، کە باوەڕێ بە ڕۆڵی زۆر گرنگ و چارەنـووسسازی منـداڵان، لە ئەمڕۆ و لە داهـاتـوودا هـەیە. مـن وەک نووسەرێکی بـواری ئەدەبیـاتی منـداڵان و پەروەردەکـارێـک، ئـەم گـرنگـیـدانەی کاک گـۆران، بە بـواری ئەدەبیاتی منـداڵان، بەرز دەنـرخـێـنـم، رێـز و پێـزانینـمان بـۆ دڵسۆزییان هـەیە. بێگومان داهاتوویەکی باشتر بۆ کورد و کوردستان، لە دەستی منداڵانی ئەمڕۆمان دایە. گـرنگیدانمان بە منـداڵانی ئەمـڕۆمان، گرنگـیدانـمانە بە داهـاتـووی کورد و کوردستان.
پێموایە رازی سەرکەوتن و تەمەندرێـژی و پێشکەوتن و رەنگـینی دەنگەکان، بۆ کاک گۆرانی بەڕێـوەبەری دەگەڕێنـەوە. ئەمەش ستایـش و پیاهەڵـدان و ریکلامکـردن نییە.

هەفـتانە رێکخـستـن و رازانـدەوە و بڵاوکـردنەوەی رۆژنـامەیەکی ئەلیکـترۆنی بابـەت هـەمـەچـەشـنە و پـوخـت و سـەرکـەوتـووی وەک دەنـگـەکـان، کـارێـکی ئاسـان نـیـیە. سەرەڕای تـوانـای تەکـنیکی و گونجـانـدنی هـونـەری و هـاوسەنگی لە بڵاوکـردنەوەی فـرە بابـەتی، لـێزانین و شارەزایی و مانـدووبـوون و شەونخـوونی و پـشـوودرێـژی و هـەڵگـرتـنی بەرپـرسیارێـتـیشی دەوێـت. ئەمـەش لە کەسانـێکی رۆشـنبـیری گـشـتی و شارەزا و دڵسـۆز و گەشـبین و خـزمەتخـواز و متـمانە بەخـۆ و خۆبەخـش و خۆڕاگـر دەوەشـیتەوە. بۆیـە ئـەم کارە پـراکـتیکی و هـونەرییە، بە هـەمـوو کەسـێک ناکـرێـت.
دڵـنیام کە کاک گۆران درێـژە بەم خـزمەتە پیرۆز و ناوازەی دەدات. هـیوای پێشکەوتن و رەنگـیـنییەکی زیاتـریشی بۆ دەنگەکان هـەیە. چونـکە رەوتی داهـێنان و پێـشکەوتن وەستانی نییە. نە ئەمـڕۆمان وەک دوێنێـمانە، نە سبەینێشـمان وەک ئەمڕۆمان دەبێت.
هــیوادارم کـە دەنـگەکان بـە دەیـان مـۆمی تەمەنی بکـوژێـنـێـتەوە و بـە دەیـان مـۆمی نـوێی گەشتر دابگـیرسێنێت. تەمەنـدرێـژیی و ببەخـتەوەریش بۆ کاک گۆران دەخوازم.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٦




شاری کەرکـوک و قـەڵاکەی کورد دروستیانی کـردوون.. رەزا شـوان

شاری کەرکوک لە جوگرافیا و مێژووی کوردستاندا، شوێن و پێگەیەکی زۆر گرنگ و ستراتیژیی هەبـووە و هـەیە. لە دروستبوونییەوە تا ئەمـڕۆ، ناونـدێکی لەشکرتاری و بازرگانی و ئابـووری بـووە. دووەمین گەورەتـرین کـێڵگەی نەوتی یەدەکی جیهـانی لە کەرکوک دایە. کەرکوک لەسەر ئـۆقـیانووسێکی نەوت و گاز دایە. کەچی تا ئەمـڕۆش کەرکوکـییەکان بۆ بەرمیلـێک نـەوت و بـوتـڵـێک گـاز سـوێیان دەبێـتەوە. تا ئەمـڕۆش نەوت و گازی کەرکوک، تەنها دووكەڵەکەی و بۆنەکەی بۆ کوردن. بێگانەی هاوردەی نامـۆ لە سایەی نەوتی کەرکوکدا حەساونەتەوە. بەڵام کورد زەقـەی چاوی دێت و ماڵ
لە خاوەن ماڵ حەرام کـراوە. هەر لەبەر گرنگی پێگە و دەوڵەمەندیی خاکی کەرکوک، لە دروستبوونییەوە تا ئەمڕۆ، مێژوویەکی پڕ لە نەهـامەتی و ململانێ و شەڕی نیوان ئیمپراتۆری و دەوڵەتانی داگیرکار هەبووە، لەسەر داگیرکردنی کەرکوک روویان داوە.
کەرکـوک کوردسـتانی بـووە و کوردستانیـیە و هـەر کوردسـتان دەبـێت. شـوێنـەوارە دێـرینەکان و بەڵـگە و پاشـماوە دۆزراوەکانی ناوچـەی کەرکـوک، تـوێـژینەوەکـان و مێـژوونووسانی بێـلایەن، بە بەڵگەوە سەلـمانـدوویانە. کە کـورد شـاری کەرکـوک و قـەڵاکەیان دروست کـردوون. ئەوەی نکـووڵی و حاشا لەم راستییە دەکات، با سەری خـۆی بکـێـشێـت بە بـەرددا.
کەرکوکییەکان لە کـۆن و لە ئەمڕۆدا، هەمیشە لە سەنگەرەکانی پێشەوی خەبات و شۆڕش و بەرگـریدا بـوونە. سەرسەخـتانە پارێـزگارییان لە کورد و کورستان و لە شارەکەیان کردوون. لەم پێناوەشدا، سەرکردە و پـێشمەرگە و رۆڵەیەیەکی زۆریان گیانیان بەخـشین. لە ئەمڕۆشدا، کێشەی کەرکوک و ناوچە داگـیرکراوەکانی ترمان، کێشەی ناوەندی کوردن لە باشووری کوردستان دا. چارەسەری کێشەی کەرکـوک، کلیلی چارەسەکردنی هەموو کێشەکان و قەیرانەکانن لە نێوان هەرێمی کوردستان و حکـومەتی عـێرقـدا. تا چارەسەرکـردنی ئـەم کـێـشەیە دوابخـرێـت، ناکـۆکـییەکان و گـرژییەکان قـووڵـتر دەبنـەوە.
هەمـوو ئەو دانـووسان و گـڤـتوگـۆ و رێکەوتنـانەی لەگەڵ حکـومەتە یەک لە دوای یەکی عـێراقـدا شکـستیان هـێنان، بە هـۆی کەرکوکەوە بـوون. چـونکە تا ئەمڕۆش شـۆڤـێنی عەرەبی، ئامـادەنین کە دان بە کوردسـتانیی کەرکـوکـدا بـنـێن و کەرکـوک بگەڕێتەوە بۆ سەر کوردستان. تا دێش زیاتر درێژە بەعەرەبکردنی کەرکوک دەدەن، بـۆ زیاتر گۆڕینی دیموکـرافـیای رێژەی نەتەوەیی لە شاری کەرکوک و خانەقـین لە بەرژەوەنـدیی نەتەوەی عـەرەب. بەڵام تا کوردێک بمێنێت، ئەستەمە سازش لەسەر کەرکـوک بکەیـن و دەستی لێهەڵـبگریـن. گەر دوو هـێندەی تـریش قوربانی بـدەین.
خـوالـێخـۆشبوو (مـستەفـا بارزانی) دەڵـێـت:”نامـەوێ بـمـرم و منـداڵە کوردێک بە
لای گـۆڕەکەمـدا تـێـپەڕێـت و پـێـم بـڵـێـت، بـۆ دەسـتـبەرداری کەرکـوک بـوویـت”.

بەبێ گەڕانەوەی کەرکـوک بۆ باوەشی کوردستان، ناکرێت سەربەخـۆیی کوردستان رابگەیەنـرێـت. چـۆن لەش بەبێ سـەر دەژی؟!
کەرکــــوک کـوردیـیــە و خـــــاکـی خـۆمــــانـە
بـێ کەرکــــوک دەوڵـــــەت ئــــارا چـەمـــــانـە
پـارێـزگـای کەرکـوک:
ناوچەی کەرکوک، دەکەوێتە نێوان چیای زاگرۆس و هەردوو رووباری زێی بچـووک و رووباری دیجـلە و زنجـیری چیـای حەمـرین و رووباری سـیروان. هەمان ناوچەیە کە لە سەردەمی ساسانییەکانـدا، بە (گەرمەکان) ناوبـراوە. پێش ئەوەی کە پارتی بەعـسی شۆڤـێنیست و رەگەزپەرست، دیموگـرافـیای پارێـزگای کەرکـوک بگـۆڕێـت و قەزاکانی (چەمچەماڵ، خورماتـوو، کـفری، کەلاری) لێ دابـڕێت، رووبەری پارێـزگای کەرکـوک (٢١) هەزار کيلۆ مەتری دووجا بوو. بەڵام لەدوای دابڕاندنی ئەو قەزایانە، لە ئێستادا رووبـەری پارێـزگای کەرکـوک لە (١٠) هـەزار کـیلـۆمەتـری دووجـا کەمـترە. بەپـێی سەرژمێریی (١٩٥٧) ژمارە کورد لە پارێزگای کەرکوک (١٨٧٥٩٣) بـووە. ژمارەی تورکـمان (٨٣٣٧١) بـووە. ژمارەی عـەرەب (١٠٩٦٢٠) بـووە. ژمـارەی کـلـدانی و سـریـانی (١٦٠٥) بـووە. بـەڵام رێـژەی کـورد لـە سەرژمێـرییەکانی دواییـدا، بەهـۆی سیاسەتی بەعەرەبکردنی پارێزگای کەرکوک و تۆمارنەکردنی ژمارەیەکی زۆری کورد، کۆمەڵکوژی و ئەنفالکـردنی و راگواستنەوەی کوردی کەرکوک بۆ هەولێر و سلێمانی، هـاوردنی بـە هـەزاران خـێزانی عـەرەب لە ناوەڕاسـت و لە خـوارووی عـێراقـەوە بۆ پارێـزگای کەرکـوک، بە تایبەتیش بـۆ شاری کەرکـوک و تـۆمارکـردنیان لە تـۆمـاری سەرژمێریی کەرکوک، رێژەی کـورد زۆر کەمی کردووە. رێـژەی عـەرەب زۆر زیادی کـردووە. بە عەرەبکـردنی کەرکوک لە ئەمـڕۆدا تۆختر لە سەردەمی بەعس درێـژەی هـەیە. بە عەرەبکردنی کەرکوک، سیاسەتێکی نەخشەداڕێـژراوی نەگـۆڕی شۆڤـێنیی عـەرەبی یە. بەعەرەبکـردنی پارێـزگای کەرکـوک، سیاسـەتێکی نـوێی ئەم سەردەمە نەبـووە. بەڵکو لە سەرەتـای دروستبوونی دەوڵـەتی عـێراق، لە ساڵی (١٩٢١) ەوە، دەستی پێکردووە، دوای دۆزینەوە و دەرهێنانی نەوت و دامەزراندنی کۆمپانی نەوتی باکـوور لە کەرکـوک، شاڵاوی بە عـەرەبکـردنی کەرکـوک دەستی پێکـرد. پێـش ئـەم مێژووەش لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی عوسمانی، هـۆزی نعێمی روویان لە شاری کەرکوک کرد لێی نیشتەجێبوون، لە (١٩١٥) دا، حەدیدییەکان و حەمدانییەکان نیشتەجێی کەرکـوک بـوون. زۆربەی تـوێـژینەرەکان، سەرەتای دەستپێکـردنی راستیی بە عەرەبکـردنی پارێـزگای کەرکـوک، بۆ سەردەمی وەزارەتەکەی (یاسین ئەلهـاشمی) دەگەڕێننەوە، کە لە سییەکانی سەدەی رابـردوودا سەرۆک وەزیـرانی عـێراق بـوو. کە عەرەبێکی شۆڤـێنی رەگەزپەرست بوو. ئەو هـۆزەکانی جبوری و عـوبێـدیی لە قەزای حەویجەی کوردستانیدا نیشتەجـێیانی کردن و پـرۆژەی کەناڵـێکی ئاوی کە (٥٥) کـیلۆ مەتـر درێـژە، لـە زێـی بچـووکـەوە، لـە نـزیک شـاری کەرکـوکەوە، بـۆ دەشـتاییەکانی دەوروبەری حویجە راکـێشان، بۆ ئەوەی ئەو هـۆزە عەرەبانە نیشتەجێبن و خووبدەنە کشتوکاڵ. وەک چـۆن نـەوتی کەرکـوک خـێری بـۆ کـورد نەبـووە، رووبـارەکـانیـشـمان خـێریـان بـۆ عـەرەب هـەیە. لە دروستبوونی دەوڵـەتی عـێراقـەوە، حکـومەتە یـەک لە دوای یەکـەکانی عـێراق، بە حکـومەتەکەی ئـێـستاشەوە، درێـژەیـان بـە عـەرەبکـردنی کەرکـوک داون و دەدەن. تا ساڵی (١٩٢١) دەوڵـەتێک نەبـوو بـە نـاوی عـێراقەوە. لە راستیشدا لە ساڵی (٦٤٢) زایینـدا، کەرکـوک لەلایـەن سـوپای ئیسلامییەوە داگـێرکـرا. لە زنجـیرە چـیای حەمـرین بەم دیـودا، عـەرەبی هـەر لێ نەبـوو. هەر کوردی لـێبوو.
دەربارەی مێـژووی تورکمانیش لە کوردستان و لە عـێراقـدا، مێژوونووسی عـێراقی (عەبـدولـڕەزاق حەسەنی) دەڵـێت:”تـورکـمانی ئەم ناوچـانە، لەو هـێزانەی سوڵـتان مـرادی چـوارەمینن، کە لە ساڵی (١٦٣٨) ی زایـینیـدا عـێراقـیان لە سەفـەوییـەکان سەنـدەوە، بـۆ پارێـزگـاری پێـوەنـدی نێـوان ئەیـالەتە باشـووری و باکـوورییەکـانی تـورک لـەم ناوچـانەدا مانـەوە.
شـاری کەرکـوک:

شاری کەرکوک لە باشووری کوردسـتان دایـە. یەکـێکە لە شارە دێـرین و گەورەکانی کوردستان. مێژووی دروستکردنی شاری کەرکوک بۆ زیاتر لە (٦٥٠٠) هـەزار ساڵ پێـش ئێـستا دەگـەڕێتەوە. هـەنـدێ لـە مـێژوونـووسان پێـیان وایە، کە یەکـەم خـشتی بناغەی شاری کەرکوک، لەلایەن (لـۆلـۆییەکان) ەوە دانـرا، کە باپـیرانی کوردن. بەڵام زۆربەی مێـژوونووسان و لێکـۆڵینەوەکان و بەپێی ئەو بەڵگە و کەرەستە دێرینییانەی لەسەر قەڵای کەرکوکـدا دۆزراونەتەوە، بەپێی تۆماری سۆمەرییەکان کە بە رێنووسی مێـخی نووسـراوە. شاری کەرکـوک زیـاتر لە (٣٥٠٠) ساڵ لە پێـش زایـینی، بە ناوی (ئەرابخا) وە لەلایەن گۆتییەکانەوە دروست کراوە و کردیان بە پایتەختی ئیمپراتۆریەتی گـۆتی. گـۆتییەکان باپیرانی کوردن. کەواتە (ئەرابخـا) یەکەمین و کۆنترین ناوی شاری (کەرکوک) ە. تا ئەمڕۆش گەڕەکێک لە شاری کەرکوک ناوی (ئەرەفـە) یە. کە بە ناوی ئەرابخـاوە ناونـراوە. بـۆ بەرزڕاگـرتـن و لەیادنەکـردنی یەکـەم ناوی دێـرینی کەرکـوک (ئەرابخـا). ئەمـەش بەڵـگەیـەکی هـاشا هـەڵـنەگـرە بـۆ کوردستانیی شـاری کەرکـوک.
دکـتۆر (شاکـر خەسباک) دروستکـردنی شـاری کەرکـوک بۆ گـۆتییەکان دەگـەڕێنێتەوە. پـێی وایە هـەر ئـەوان ناوی (ئەرابخـا) یان لـێـناوە.
زانا و نووسەری کوردمان مامۆستا (تۆفـیق وەهبی) وای بۆ دەچی، کەوا (کەرکوک) شارێکی کـۆنە و لە نووسـراوە بـزمارییەکانـدا، پێـش شاری هـەولـێر ناوی هـاتووە.
لە بـارەی ریـشەی نـاوی کەرکـوکـیشەوە، بیـروبـاوەڕی جیـاواز زۆرن. کەرکـوک لە دروستبوونییەوە لە لایەن گـۆتییەکانەوە تا ئەمـڕۆ، بە چەنـد ناوێک ناوبـراوە. وەک: (ئەرابخا، کارکـۆک، کورکورا، کورکـورک، گـوڕگـوڕ، کەرخا ـ بێت سلۆخ، کەرخـێنی باوەگوڕگوڕ، کەرکوک). شایەنی باسە، کە هەمـوو ناوە رەسەنەکانی شاری کەرکوک کـوردیـن، یان لـە نـاوە کـوردییـەکـانەوە داتـاشـراون. ئەمـەش بەڵـگەیـەکی تـرە، بـۆ کوردستانـیی شـاری کەرکـوک لە هـەزاران ساڵـەوە تا ئەمـڕۆ.
دێـریـن شوناسانی عـێراقی (تەهـا باقـر و فـوئاد سەفەر) لایان وایە، ناوی (کەرکوک) لە (گـڕگـڕ) ەوە هاتـووە. کە نـاوی ئەو شـوێنەیە کە مەشخـەڵی ئاگـرەکەی کەرکـوکی تێـدا دەچی بە ئاسمانا.
لە سەرچـاوە ئارامیـیەکانـدا، ناوی کەرکـوک بە (کەرخ ـ بێـت سلـۆخ) ناونـراوە. واتە شاری سلووقـییەکان یان شاری شوورەکراو. لە دوای مـردنی ئەسکەنـدەری مەکدۆنی (ئەسکەنـدەری گەورە) سەرکردەی یـۆنانی (سلـۆقـس) دەستیگـرت بەسەر کەرکوکدا، قـەڵاکەی نـۆژەن کردەوە و شووریەکی گەورەشی بە دەوری کەرکوکـدا دروست کرد و (٦٥) قولەی بۆ چاودێری و بەرگری بۆ دروستکرد. دوو دەروازەشی بۆ دروست کرد. دەروازەی (شا) و دەروازەی (تـووتی). سلـووقـییەکان ناوی (کـرخا ـ بێت سلـۆخ) یان لە شاری کەرکوک نا. دوایش کە کەرکوک لەلایەن ئیسلامەوە داگیرکرا، بە (کەرخێنی) ناوی کەرکـوکـیان بـردووە.
مـێژوونووسی کوردمان دکتۆر (جەمال رەشید یەحـمەد) وای بۆ دەچی کە “ناشی ناوی کەرکـوک، کورتکـراوەی ئەو ناوە ئارامییە بێ، کە لە سەردەمی ئیسلامـدا، گـۆڕاوە بۆ (کەرخـێـنی). چونکە ئـەم شارە بەر لـەم سەردەمـە بە ناوی (گـوڕگـوڕ) ەوە بووە. کە لاساییکـردنەوەی دەنگی ئاگـری چـاڵە نەوتەکـانی ئەم ناوچـەیەیە. کە پاشان ناونـراوە (بابەگـوڕگـوڕ) بە دەوری پەرستگەی (ئەناهـیتا) ی کـۆنـدا بـوون”.
لە سەرچاوەیەکی تری کـۆنی مئـژووییەوە، کە لە مـێژووی سۆمەرییەکانەوە هاتـووە، دەڵـێت:”ناوی کەرکوک لە (کارکۆک) ەوە هاتووە. بە واتای کاری گەورە و رێکوپێک.
مامۆستا (تۆفـیق وەهـبی) دەڵێت:”ناوی (کەرکوک) لە (کەرەک = قـەڵا) وەرگـیراوە و پاشـبەنـدی (وک)، کە بـۆ بچـووککـردنەوە و خـۆشـەویـستی و نازلـێگـرتـن بەکـاردێ، خراوەتە سەر وشەی وەرگیراوی یەکەم کە (کێ رەک)ە. بەم جۆرە وشەی (کەرکوک) بەم شـێوەیەی ئێستای، لەسەر ئەم بنەمایە جـگـیر بـووە”.
میـدییەکان کە باوباپـیرانی کوردن، کە لە ساڵی (٦١٥) ی پێش زایینی ئیمپراتۆریەتی ئاشووریان رووخانـد و شاری (نەینـەوا ـ مووسڵ) ی پایتـەخـتیانی گـرت. شای مـادی (کەیخوسرەو) لە هەمان ساڵدا، شاری کەرکوکی لە ئاشوورییەکان رزگارکرد. ناوچەی کەرکوک بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی میدیای کوردی. میدییەکان بە (کورکورک) ناویان کەرکـوکـیان بـردووە. ئەمـەش بەڵـگەیەکی تـرە بـۆ کوردستانیی کەرکـوک.
(ژان ئۆنازە) نووسەری فەرەنسایی، کە لە ساڵی (١٧٧٤ ز) بە کوردستاندا تێپەڕیـوە، لە بارەی کەرکـوکەوە، دەڵێت:”کەرکوک پایتەختی ویلایەتی شارەزوورە و بەشێکە لە کوردستان”.
(شەمسەدیـن سامی) زانا و گەڕیـدەی ناوداری تـورک و خـاوەنی فەرهـەنگی ئەعـلامی تـورکی، لـە لاپـەڕە (٣٨٤٦) دا، لە بـەرگی پێـنجـەمـدا، باسی شاری کەرکـوک دەکات و دەڵێت:”کەرکوک یەکێکە لە شارەکانی کوردستان سەر بە ویلایەتی موسڵە. سێ چارەگی دانیشـتوانەکەی کـوردن. ئەوانی دیکەشی (تـورک، عـەرەب، جـوولەکە، کـلـدانـن). هەر ئـەم نووسـەرە، “کەرکـوک بە گـرنگـتریـن شارەکانی کوردسـتان ناودەبـات”.
لـێکـوڵـینەوە و تـۆێـژینەوە و گەواهـی بێلایەنی تـر زۆرن، کە بە بەڵگەوە، کوردستانیی شاری کەرکـوک دەسەلـمـێـنن.
خـڕی خاسە:
خـڕی خاسە یان چـەمی خاسـە، ناوەکەی کوردییەکی رەسەنە واتای (باشـە) یە. خـڕێ خاسە، خڕیکی گەورەیە. ناوی ئەو خڕەیە کە بە ناوەڕاستی شاری کەرکوکدا تێدەپەڕێ و کەرکوکی کردووە بە دوو بەشەوە، بەشی رۆژهەڵات، یان بەشی گەورە، بەری قەڵا. بەشی رۆژئاوا یـان بەشـی بچـووک یان بـەری قـۆریـە. ئـەم دوو بەشــە بـە پـردێـکی بەردین لەسەر خاسەدا بەیەکەوە بەسترابوون. لە ئێستادا پێنج پردی کۆنکریتی لەسەر خاسەدا دروستکـراون. سەرچاوەی ئاوی خـڕی خاسە لە گونـدی (سەیـدان)ی ناوچەی (شـوان)ە. ئاوی چەند خـڕ و چەنـد شێوێکی تری گوندەکان تری ناوچەی شوان تێکەڵ بە ئـاوی خاسـە دەبـن و لەلای گـونـدی (یـاروەلـی) یـەوە، دێتـە ناو شاری کەرکوکەوە. خاسە لە هاوینانـدا ئاوێکی کەمی پێـدا دەڕوات، بەڵام لە زستاناندا ئاوەکەی زیاد دەکات و دەڕژێتە ناو رووباری دیجلەوە. لە نـزیک گوندی (کـۆچەکی)ی شـوان، بەربەستێکی باش لەسەر خاسە دروستکـراوە، ئاوێکی زۆری باران و لافاوی گـلداوەتەوە. بووە بە سەیرانگایەک بۆ خەڵکی کەرکوک. دوور نییە کە قـەڵاکەی کەرکوک، بە هـۆی ئەوەی کە خـڕی خاسە بە بەردەم قـەڵادا تێـدەپەڕێـت. بۆ سـوود وەرگـرتـن لە ئاوەکەی، قـەڵا لەو شوێنەدا دروست کارابێت. بەربەستی خاسە، دەکەوێتە باکووری رۆژهەڵاتی شاری کەرکـوک. (١٠) کـیلـۆمەتـر لـە کەرکـوکەوە دوورە. لە ساڵی (٢٠١١) دا تەواو بـوو.
بەرزی بەربەستی خاسە (٦٢) مەتـرە، درێـژیی (١١٦٠) مەتـرە. تـوانای گـلـدانەوەی (١٠٠) ملیـۆن مەتـری سـێجـا ئـاوی هـەیە. بەشێک لە ئـاوی خوادنـەوەی کەرکـوکی دابـینکـردووە. بۆ کـشتوکاڵـیش سـوودی لێـوەردەگـیرێـت.
قـەڵای کەرکـوک:
قـەڵای کەرکـوک، یەکـێکە لە قـەڵا دێـرینەکانی کوردستان. دەکـوێتە ناوەڕاستی شاری کەرکـوک. کونتریـن بەشی شارەکەیە و گرنگـتریـن شوێنـەواری مێـژوویی کەرکـوکە. قەڵای کەرکوک، قەڵایەکی دروستکراوە، لەسەر گردێکی گەورەی خڕدا دروستکراوە. بۆ دروستکـردنی بە هـەزاران تـۆن خوڵـیان، لـە دەوروبـەرییەوە بـۆ هـاوردوون، کە کارێکی گەورە و سەخـت بـووە. قـەڵای کەرکوک (٤٠) مەتر بەرزە، شێوەیەکی چوار گـۆشەیی هـەیە، رووبـەرەکەی (١٧٠) دۆنـمە.
قەڵای کەرکوک سیمبولی شاری کەرکوکە. شوێنێکی ستراتیژیی هەیە. دیمەنێکی جوان و سەرنجڕاکێشی بەشاری کەرکوک و بە دەوروبەری بەخشیوە. لە دڵی کەرکوکییەکاندا شـیریـن و خۆشـەویـستە و گـرنگی و پـێگەیەکی تایبـەتی و بـەرزی هـەیە.
قەڵای کەرکـوک، لە کۆنـدا چوار دەروازەی سەرەکی هەبـوو، دووانی لە رۆژهـەڵات و دوانـەکەی دیـکە لـە رۆئـاوای قـەڵا دا. لـە ئێـستـادا دوو دەروازەی سـەرەکـیی هـەیە. دەروازەی حـەلـوا، رەنگە بە ناوی بـازاڕی حەلـواچـییەکـانەوە ناونـرابێـت. کە دەرگـا سەرەکییەکەی دەکەوێتە نێـوان چاخانەی جـووت قـاوە و دوکانەکانی ئاسنگەرەکانەوە. دەرگای دووەم دەکەوێتە رۆژئاوای قـەڵاوە بە دەروازەی (تـۆپ) ناودەبـرێت، بەرامبەر بە خڕی خاسەیە. تا ئێستاش دەروازەی سەرەکیی قەڵای کەرکوکە. و بە پێپلاکەنە بۆی سەردەکەون. لەو لایەیەی کە بە سەر شەقامی کەرکـوک ـ سلـێمانی دەڕوانێت. لە قـەد و دامێنی قەڵادا، باخچەیەکی جـوانی پڕ لە گوڵـزار و داری سەوز و چیمەن هەبوو. من کە قوتابی ناوەنـدی بووم، چەنـدین جار لە گەڕەکی شـۆرجەوە، بۆ خوێندن و وێنەگرتن دەهاتم بۆ ئەو باخچە جـوانە. بە داخەوە لەبەر ئاونەدانی و خزمەتنەکردنی و بڕینەوەی دارەکانی، ئێستا نە باخچەکە ماوە و نە سەوزی، خۆڵێکی وشکی بەدەرەوەیە، لە چەند شوێنێکیشەوە داڕمـاوە. چونکە پارتی بەعـسی وێرانکار، پشتگوێیان خست و زیاتر لە (٦٠) ساڵە، نەک هەر قەڵا نـۆژەن نەکـراوەتەوە، بەعسی شۆڤێنی کە زانییان قەڵایەکی کـوردە و هـیچ پەیـوەندییەکی بە عـەرەبەوە نییە، بەشی هـەرەزۆری قەڵای کەرکوکیان بە شۆڤـڵ رووخاند و فـڕێیاندا. سەری قـەڵا بوو بە مۆڵگایەکی سەربازی و چاودێـریی، بۆ سەرکـوتکـردنی خەڵـکی کەرکـوک. بە تایبەتی سەرکـوتکردنی کورد لە کەرکـوکـدا.
مێـژووی دروستکردنی قەڵای کەرکوک، بـۆ زیاتر لە (٦٠٠٠) هەزا ساڵ پێش ئەمـڕۆ دەگەڕێتـەوە. بەپێی زۆربـەی تـۆژینەوەکـان و سەرچـاوە مـێژووییەکان و ئـەو بەڵـگە دێرینە مێژوویانەی کە لەسەر قەڵای کەرکۆک دۆزراونەتەوە، بەبێی ئەو تەختە گـڵینە سـوورەوەکراوانەی کە بە رێنووسی مـێخی (بـزمـاری) لە سەریان نـووسـراوە. کە لە ساڵی (١٩٢٧) دا، لە قەڵای کەرکوکدا دۆزراونەتەوە، کە بۆ سەردەمی فەرمانـڕەوایی سۆمەرییەکان دەگەڕێنەوە ـ سـۆمەرییەکان بە رەچەڵەک کـوردن ـ ئەو بەڵگانە ئاماژە بە ئەوە دەدەن، کە قـەڵای کەرکـوک دەکەوێتە شاری ئارابخـای پایتەخـتی گـۆتییەکان. واتە (کەرکـوک)ی ئێـستا. قـەڵای کەرکوک، لەنێوان ساڵانی (٣٥٠٠ ـ ٤٥٠٠) پێش زایین، لەڵایەن گـۆتییەکانەوە دروست کراوە. بە بەڵگەوە ئەم راستییە سەلـمێندراوە.
دروستی کـردنی قەڵای کەرکـوک کارێکی سەخت بـووە و ماوەیەکی زۆری خایاندووە. بـۆیـە نـاوی (کـارکـۆک) یـان لـێـناوە. بـە واتـا کـارێـکی کـۆک و گـەوروە و مـەزن و رێکوپێک و تەواو. وشەی (کارکۆک) لە هەردوو وشەی لێکدراوی (کار) واتا ئیش و (کـۆک) واتا گـەورە و تـەواو دێـت پـێکهـاتـووە. کـە دوو وشـەی رەسـەنی کـوردیـن.
هـەنـدێک لە مـێژوونـووسان و تـوژێـنـەران پـێیان وایە، کە ناوی کەرکـوک لە نـاوی قـەڵای کەرکوک (کارکۆک) ەوە هـاتووە. کە دوایی بووە بە کەرکوک. ئەم راستییەش ئـەو ناڕاسـتی و بـۆچـوونە هـەڵانـە پـووچـەڵ دەکـاتەوە، کـە گـوایە قـەڵای کەرکـوک لەلایەن شای ئاشوورییەکان (ئاشوور ناسرباڵی دووەم) لەنێوان ساڵانی (٨٨٤ـ٨٥٤)ی پێش زایینی دروستکـراواە. چونکـە زۆربـەی مـیژوونـووسان را و باوەڕیـان وایـە، لە ساڵانی (٣٥٠٠ـ ٤٥٠٠) هەزار پێش زایینی، لەلایەن گۆتییەکانەوە دروست کراوە. بە
مەبەستی چاودێری و بەرگری و پاراستی شاری ئەرابخای پایتەختیان، لە هـێڕشەکانی نەیارانیان. گـۆتییەکان بە شـێوازێـکی ئەنـدازیاری جـوان، قـەڵای کەرکوکـیان دروست کردبـوو. (٧٢) تـاوەر (قـولە) یان بـۆ چـاودێـری و بەرگـری هـەبـوو. هـەنـدێک پێیان وایـە، کە تـونێـلی نهـێـنـیشیان لە قـەڵادا هـەبـووە. بەڵام تا ئێـستا نەدۆزراونەتـەوە.
قـەڵای کەرکـوک لە سێ گـەڕەکی سەرەکی پێکهـاتبـوو، یەکەم، گـەڕەکی (مەیـدان) لە باکـووری قـەڵاکە دابـوو. دووەم، گەڕەکی (قـەڵا) بە (کـۆڵانی ئاغاکان) یـش ناوبـراوە، لە ناوەڕاستی قـەڵادا بـوو. خانـووەکانی شاکان و فەرمانـڕەواکان و سەرکـردەکان، لە گەڕەکی قەڵادا بـوون. گۆڕەپانێک لە گەڕەکی قەڵادا هەبوو، کۆبوونەوە و ئاهـەنگ و بـۆنەکانی لـێدەکـرا. سێیەم، گەڕەکی (گەرمـاو) لە باشـووری قـەڵاکەدا بـوو. بۆیە ناو نرابـوو گەرماو، دوو گەرماوی خۆشتنی لـێـبوو، گەرماوی مـوسلـمانان و گەرمـاوی مەسیحـیـیەکـان. چەنـد قـوتـابخـانەیەکی سـەرەتـایی لەسـەر قـەڵادا هـەبـوون، وەک: قـوتابخـانەیەکی شا غـازی، قـوتابخـانەی مەیـدان. چەنـد فـەرمانگەیەکی حکـومیشی لـێـبوو. سەرجەم نـزیکەی (٨٠٠) خانوو لەسەر قەڵای کەرکوک دروستکـرابـوون،
بە بەردی سپی (قـایە) و بە گەچ و بە هـەک و کەرپـووچ دروستکـرابـوون. کورد و تورکـمان و کـلـدانی و ئەرمـەنی لـە خانـووەکانی قـەڵادا دەژیـان.
شـوێنەواری قـەڵای کەرکـوک، لە چەنـد چـینێک پێکهاتـووە، شـوێنـە رووخاوەکان تەخـتکـراونەتەوە، سەرلەنـوێ خانـوو و پەرسـتگەی تازەیـان لەسەریـان دروسـت کـردوونەتەوە. ئەمەش بە هـۆی شەڕەکانی، نێوان دەوڵەتـانی هـێڕشبەرەوە بـووە.
بـۆ نمـوونە: مەسـیحـییەکان پەرسـتگەی (پـێغـەمـبەر دانیـال) ی جـوولـەکەکـانیان رووخـانـدوون و کـڵـێـسایـان لەسـەری دروسـتکـرد، ئـیسلامـەکـانیـش کـڵـێـساکەی مەسیحـییەکانیـان رووخـانـد و مـزگـەوتیـان لەسـەری دروســت کـردووە.
گرنگـترین شوێنەوارەکانی قـەڵای کەرکـوک:
١ـ گـۆڕی پـێغـەمبەر دانیـال: کە پەرسـتگەیەکی جـوولەکـەکانی کوردسـتان و عـێراق
بـوو. هـەر لە تەنـیـشتی گـۆڕی پـێـغـەمـبەر (دانیـال)، گـۆرێ دوو پـێغـەمـبەری تـری جـوولەکەکان هەبـوون. گـۆڕی پـێغـەمـبەر (حونـین) و گـوڕی پـێـغـەمبەر (عـوزێـر) بـوون.، هەرسێ پێغـەمبەرەکە، پێغـەمبەری جوولەکەکان بـوون. چـۆن هـەرسێکـیان کەوتنە شاری کەرکوکەوە؟ شای بابـلییەکان (نبـوخەز نەسەر) بە بیانـووی ئەوەی کە جـوولەکەکان، لە رێکەوتنـەکەی نێـوانیان هـەگـەڕاونەتەوە. بە سوپـایەکی زەبـەلاحی بابـلـییەوە، هـێڕشی کـردە سەر ئیـسرائیـل. کـۆمـەڵکـوژییـەکی زۆری لـێـیان کـرد. بە هەزارنیـشی بە دیـل لێـیان گرت و هـاوردیانی و دابەشیانی کـرد بەسەر، وڵاتی بابـل و وڵاتی مادی هاوپەیمانیان (کوردستان) هەرسێ پێغەمبەرەکە، کەوتنە شاری کەرکوکەوە و لەویدا کۆچی دواییان کرد. گۆڕەکانیان لەسەر قەڵای کەرکـوکە. بوون بە پەرستگەی جوولەکەکانی کوردستان و عـێراق. گۆڕەکانیان لەیەک شوێن لەسەر قەڵای کەرکوکـدا بـوون. لەلایەن کـلـدانی و مەسیحییەکانەوە رووخێنران و کـڵێسایان لەسەریان دروست کرد. دوایش ئیسلامەکان ئەو کڵێسایانەیان رووخاند و مزگەوتیان لەسەیان دروستکرد.
٢ـ گومەزە شـینەکە: بریتییە لە گومەزەیەکی شـینی نەخـشـێنراو (١٠) مەتـر بەرزە و چـوار تـاقی تێـدایە بـۆ گـۆڕینی هـەوا. ئـەم گومـەزە شـیـنە، بەشـیکە لە شـوێـنەواری مـزگەوتێکی گەورە. یەکـێکە لە جـوانـترین و لە سەرنجـڕاکـێشتریـن شـوێنەوارەکانی قـەڵای کەرکوک. بۆیە ناونـرابـوو گومەزە شینەکە، بە رەنگی سەوز و بە زۆریش بە رەنگی شـین نەخـشـێنراوە. گوایە گۆڕی کچـێکی پاکـیزەی تێـدایە. چەنـد چـیرۆکـێکی ئەفـسانەیی جیاواز، دەربارەی ئەم گۆڕە هـەیە. بە پێویستی نازانم بیانووسم. بەشێک
لە چـینییە نەخـشینەکانی ئـەم گـومـەزەیە، عـوسمانییەکان بـردوویـانن بـۆ تـورکـیا.
لە ساڵی (٢٠٢٤) دا، لەناو چەنـد گـۆڕێکی سەر قـەڵای کەرکوکـدا، زیـاتر لە (١٥٠) پارچەی جۆراوجۆری کـۆن دۆزرانەوە، کە مێـژوویان بـۆ زیاتر لە (٤٠٠٠) ساڵ بەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە. ئەم کەرەستە شوێنەوارییانە بایەخێکی میژووی گرنگیان هەیە.
بێجگە لەو دوو شوێنەوارە، چەنـد شـوێنەوارێکی تـریـش، لە سـەر قـەڵای کەرکـوک ماونەتە. بەڵام بەشی هەرە زۆری کۆشک و خانووەکانی قەڵا، لەلایەن دەسەڵاتدارانی پـارتی بەعــسی عـەرەبی شـۆڤـێـنیی و وێـرانخـوازەوە، تەخـت کـراون.
لە (١٩/ نیسان/ ٢٠٢١) دا، رێکخـراوی یـونسکـۆ، قـەڵای کەرکوکـیان خستە لیستی کاتی شـوێنەوارە جیهـانییەکانەوە. ئەمـەش بە هـۆی گرنگی ئـەو فـرە کـولـتوورییەی تێـیدایە. کە بایەخـێکی گـرنگی مـێژوویی و کولـتـووریی جیهـانیان هـەیە.
چەند ساڵێکیشە خەڵکی کەرکوک، ئاگـری نـەورۆز لەسەر قـەڵای کەرکوک دەکەنەوە. بە ئاڵای کوردستانەوە، ئاهەنگی جەژنی نەورۆز دەگـێڕن. بڵـێسەی ئاگـری نەورۆز و مـەشخـەڵی بـاوەگـوڕگـور پـیرۆزبـایی جـەژنی نـەورۆز لە یەکـتری دەکـەن. ئەمەش پەیـامێکە بـۆ کوردستانیی کەرکـوک.
چـوونە سەر قـەڵای کەرکـوک، تەنهـا گوزەرێـک نییە، بەڵکو سەردانێکی مێـژوویی قەڵایەکی دێرین و ناسینی شارستانیەتی کـۆنە. لە ئێستادا، تەنها رۆژانی شەممە، لە کاتـژمـێری سێ بـۆ حەوتی ئێـوارە، رێـپێـدراوە، بـۆ چـوونە ســەر قـەڵای کەرکـوک.
قەڵاکەی کەرکـوک، لە گۆرانی و فـۆلکلـۆر و لە هـۆنـراوەی کوریـدا رەنگـیداوەتەوە.
بـۆ نمـوونە، ئەم سێ دێـڕە فـۆلکلـۆرییـە:
تــازە زانـیـــومـە کـەرکـــــوک قـــەڵایـە
خـــاکی قــــــەڵایـە زێـــــــڕ و تــــەڵایـە
قــەڵاکـەی کـەرکــوک زیـــخ دانـە دانـە
ئـەو کـچـە جــوانـە زۆڵــفی دەکـا شـانە
قـەڵاکـەی کەرکـــوک بـنـەکـەی بـۆشــە
مـاچـی عـەلـمـــۆدە بـە پـێــوە خـۆشــە
گەر قەڵاکەی کەرکوک بێتە زمان، دەبێت بە کوردی، چ راز و بەسەرهاتێکی شـیرین و تاڵی رۆژگارە رابردووەکانی کەرکوکمان بۆ بگێڕێتەوە. یان باسی چ شوێنەوار و بەڵگە و کەرەستەی دێرینی: لۆلۆییەکان و گۆتییەکان و هـۆرییەکان و میدییەکانمان بۆ بکات، کە تا ئەمـڕۆش لە ناخـیـدا هـەڵـیگـرتـوون و نـەدۆزراونـەتـەوە. یا دەبێـت چ گـلەیـی و گازندەیەک بکات بۆ تاوانەکانی رووخاندنی و هـەوڵـدان بۆ چەواشەکردن و سڕینەوەی ناسـنامـەی کـوردیی رەسـەنی، لەلایـەن نـاحـەزان و نەیـارانی کـورد و کوردسـتانەوە؟
بەڵام قـەڵای کەرکـوک، قـەڵایـەکی سـەخـت و خـۆڕاگـری کـوردایـەتی و مەردایـەتـییە. قـەڵای کەرکـوک، مـاوە و دەمـێـنێـت. زۆر لە رقی رەشی ناحـەزانی گـەورەتـرە.

(*) بۆ ئەم نووسینەم، کەم و زۆر سوودم لەم پەرتـووک و نووسینانە وەرگرتووە:
١ـ ناوچەی کەرکـوک ـ هـەوڵی گـۆڕینی باری نەتـەوەیی ئەم ناوچـەیە.
نووسینی: دکـتۆر نوری تاڵەبانی ـ وەرگێڕانی بۆ کوردی: محەمەدی مەلا کەریـم.
٢ـ ئەرابخای ووڵاتی کوردەواری لە مێژوودا ـ سمکۆ بەهـرۆز محەمەد (ئەژی).
٣ـ لە کەرکـوکەوە ـ مـوعـتەسـەم ساڵەیی.
٤ـ قـەڵای کەرکوک دڵی لێـدانی شارستانیەت ـ رۆژنامەنووس، شـنۆ ئەلـداودی.
٥ـ قـەڵای کەرکـوک ـ سایـتی زانیـاری ـ ئـێسرا بـورهـان.
٦ـ مـێژووی بنـەچـەی کـورد ـ دکـتۆرعـەبـدوڵڵا دارتـاش.
٧ـ تەعـریـبی کەرکـوک ـ دکـتۆر شـۆڕش حـاجی.
٨ـ راپەڕینی کەرکوک ساڵی ١٩٩١ ـ پـشکـۆ حەمەتاهـیر ئاغـجـەلـەری.
٩ـ کـرکـوک الارض والـتـاریخ ـ تألـیف ـ بـرهـان الـبرزنجـی.

وێنەیەکی جـوولەکەکانی گوندنشینێی گونـدێکی کەرکـوک
ساڵی ١٩٣٤
بەنـداوی خاسە لەسەر خـڕی خاسە



چیرۆک\ ملـوانکە ناوازەکـەی داپیـرە گـوڵە.. رەزا شـوان

ماڵـمـان لە گـونـدێکی جـوانی باشـووری کوردسـتان بـوو. تەمـەنـم نـۆ سـاڵ بـوو. لە پـۆلی سێی قـوتـابخانەی بنـەڕەتیـدا بـووم.
پیرەژنـێکی تەمەن نـزیکی هەشـتا ساڵ، لە گونـدەکەمان بـوو، ناوی گـوڵە بـوو، هەر خۆی بوو، کەسی نەبوو. بە داپیـرە گـوڵە ناومان دەبـرد. لە کـونجـێکی کەمێک پەڕی خانووەکانی گونـدەکەمان دەژیا. کولانەیەکی مریـشکی هەبـوو. بە بەخـێوکردنی چوار پـێـنج قـەل و هـەشـت نـۆ مـریــشک و کـەڵـەشـێر، خـۆی سـەرقـاڵ دەکـرد. خـەڵـکی گـونـدەکەشـمان یارمـەتییان دەدا. لە نێـوان خانـووەکانی گونـدەکەمـان و کونجـەکەی داپیرە گوڵەدا، زەوییەکی چۆڵی تەخـت هەبوو. منـداڵانی گونـدەکەمان، بە زۆری لەو زەوییـەدا یاریـمان دەکـرد.
چێشتەنگاوی رۆژێکی بەهار، لە زەوییە تەختەکەدا، کوڕان یاریی تۆپی پێیان دەکـرد. ئێمەش هەشـت کچی هـاوتەمەن نـزیک بوویـن، یاریی ماڵەباجـێنەمان دەکرد. داپیـرە گوڵە لەبەردەم کونجەکەیـدا دانیشتبوو. سەیـرمانی دەکرد. ناوی هـەموومانی دەزانی.
داپیرە گوڵە: گۆران گیان برسیمە، دەچیت لە ماڵتان نانێک و کەمێک ماست بۆم دێنیت؟
گـۆران: نا ناچـم. دوو گـۆڵـێن دەکـەیـن و یارییـەکەمـان بەجـێـناهـێـڵـم.
کە گـوێـم لە وەڵامەکەی گـۆران بـوو! رامکـرد و چـووم بـۆ لای داپیـرە گـوڵـە.
ـ داپیـرە گـوڵە دڵگـران مەبـە، مـن دەچـم خـواردنـت بـۆ دەهـێـنم.
چووم بۆ ماڵەوە، دایکم تازە لە نانکردن ببووەوە، چـای لـێنابـوو، پـێیمـوت خواردن بـۆ داپیرە گوڵە ئامادەبکات. دایکـم بە خێرایی دوو کولـێرەی گەرم و چـینییەکی مامناوەندیی پـڕ لە ماست و پـڕ ژێرپیاڵەیەکی کەرە و کوپێک چای گەرمی خستنە سەر خوانچەیەکی بچـووک. هـەڵـمگـرت و بـردم لـە بـەردەم داپیـرە گـوڵـەدا دامـنا و فـەرمـووم لـێـیکـرد.
ـ داپیـرە گـوڵە، دایکـم دوای نیـوەڕۆ دێـت بە شـوێـنـتا، ئێـوارە لە مـاڵی ئـێـمەیـت.
چـوومەوە بـۆ لای هـاوڕێکانـم و درێـژەمـان بە یاریکـردن دا. دوای ماوەیەک داپیـرە گـوڵە بانگـمی کـرد.
داپیرە گوڵە: دلـۆڤـان گیان، تەواو تێرم خوارد. زۆر سوپاست دەکەم. تەمەنـدرێـژبیـت.
ـ داپیرە گوڵە گیان نۆشت بێت. سوپاسی ناوێت. هەر کاتێک لەم نزیکانەدا منت دیت و پێویـستـیـت بە شـتێک هـەبـوو، بانـگـم بـکە، دەچـم بـۆتی دەهـێـنـم.
خەریکبوو خوانچەکە هەڵـبگـرم، داپیرە گـوڵە وتی: راوەستە. چـووە ژوورەوە و دوای ماوەیەکی کەم هـاتە دەرەوە، ملـوانـکەیەکی زۆر جـوان و ناوازەم بە دەسـتییەوە بیـنی. دەنکەکانی لە دەنکی نـۆک گەورەتربوون. هـەر دەنکـێکی لە رەنگـێک بوو. لە بەردی گەوهـەری دەگـمەن دروسـت کـرابـوون، هـەمـوو دەنکەکانی دەبـریسکانەوە. هەرگـیز ملـوانکەی جـوانی وەهـام نەبینیبوو.
داپیرە گوڵە: دلۆڤان گیان، لە تەمەنی تۆدا بووم، دایکم ئەم ملوانکە نایابەی لە ملم کرد. بە درێـژایی کچـێنی و گەنجـیم لە ملـم دەکـرد. منـیش بە دیاری پێـشکەشی تـۆی دەکەم.
داپیـرە گـوڵە ملـوانکەکەی لە ملـم کـرد. باوەشی سـوپـازگـوزاریـم لـێـیـدا و مـاچـکـرد.
ـ زۆر سوپاس داپیرە گوڵە. ئەم ملوانکەیە، جـوانترین دیاری و یادگاریی ژیانـم دەبێت.
دوای نیوەڕۆ دایکم داپیرە گوڵەی هـاورد بۆ ماڵمان. ئاوی بۆ گەرم کرد و خۆی شۆری. دایکم دەستێک جلی تازەی دایی، لەبەریکـرد. باوکیشم ئێوارە کە هاتەوە زۆر بەگەرمی بەخـێرهـاتـنی داپیـرە گـوڵـەی کـرد. نـانی ئـێـوارەمـان پـێکـەوە خـوارد. لـە دوای چـای خـواردنـەوە، داپیـرە گـوڵە ویـستی هـەڵـبـسـێـت و بـڕوات.
باوکـم: دایە گوڵە گیان، مـن و نوخـشەی هـاوژینـم، دایکـمان نەماوە. داوات لێـدەکەین بمانکە بە کـوڕ و بە کـچی خـۆت. ببـە بە دایکـی خۆشـەویـستمان و لەگەڵـمانـدا بـژی.
ئەم داوایەی باوکم، بە لای داپیـرە گوڵەوە ناکاوی بـوو. بۆیـە دامـا و بیـری دەکردەوە.
داپیـرە گـوڵە: دڵخـۆشـم کە بە کـوڕ و کـچی خۆمتـان دەزانـم. بـەڵام چـۆن دەبـێـت ببـم بە بارگـرانی بـۆ ئێـوە؟
دایکـم: دایە گوڵە وا مەڵێ. گەر تـۆ رازبیت لەگەڵـمدا بژیـت، دەتخەینـە سەر چاومان.
داپیرە گـوڵە: دڵـم نایات داواکەتـان رەتـبکەمـەوە. داواکەتـان قـبووڵ دەکـەم.
ئەم وەڵامەی داپیـرە گـوڵە، ماڵەکەمانی پـڕ لە خـۆشی و شـادی کـرد. بـۆ بەیانیـیەکەی دایک و باوکـم ژورێکـیان لە خانـووەکەمـان بـۆ داپیـرە گـوڵە رازانـدەوە. لـەو رۆژەوە داپیرە گوڵە بوو بە یەکێک لە خێزانەکەمان. من و هەڵـۆی برامی کە لە من بچووکترە، زۆر خـۆشـمـانی دەویـت. زۆربـەی شـەوان، چـیرۆکی خـۆشـمان بـۆ دەگـێـڕێـتـەوە.
پـۆلی شەشم تەواوکـرد. لە قـوتابخانەی گونـدەکەمانـدا، تا پـۆلی شـەش هەبـوو. زۆر دڵتەنگ بـوم. دایک و باوکـیشم حەزیان ناکـرد لە خوێنـدن دابـڕێـم. باوکـم چی مەڕ و ماڵاتمان هەبوو هەموویانی فـرۆشت. لە شاردا خانوویەکی باشی کڕی. بارمانکرد بۆ شـار. لە خانـووەکـەی شاریـشـمان، ژورێـکی باشـمان بـۆ داپیـرە گـوڵە رێـکخـسـت. باوکـم دوکانـێکی کـوتاڵـفـرۆشتـنی کـردەوە. مـنـیش لە پـۆلی حەوت، لە قـوتابخانەی بنـەڕەتی گەڕەکەکـەمـان وەرگـیرام. درێـژەم بە خـوێنـدن دا.
لە رۆژی جلـوبەرگی کوردیـدا، دەستی جـلی کـوردیی جـوانـم لەبـەرکـرد. ملـوانـکە جـوانەکەشم لە ملـم کـرد. کە چـووم بۆ قوتابخانە. کچە قـوتابییەکان و مامۆستاکان دەوریان لێدام، زۆر سەرسامی جـوانی ملوانکەکەم بـوون. پرسییان: دلـۆڤـان خان
ئـەم ملـوانـکە دەگـمەن و ناوازەت لە کـوێ دەسـتکەوتـووە؟
بە رووخۆشی و بە خەندەوە، چیرۆکی داپیرە گوڵە و ملوانکەکەم بۆیان گـێڕایەوە.

دوبـەی: ٢٠٢٦




کاریگـەرییـەکانی تەکـنەلـۆژیا لەسـەر منـداڵان.. رەزا شـوان

تەکـنەلـۆژیا بـووەتە پێـویـستـیـیەکی رۆژانـەمـان. بـە بەشـێکی دانـەبـڕوا لە ژیـانـمان.
لە هەموو شوێنێکدا بوونی هـەیە. تەکنەلۆژیا شۆڕشێکی گەورەی لە چۆنیەتی ژیان و کارکـردن و کارلـێککـردنـمان لەگەڵ جـیهـانی دەوروبەرمانـدا کـردووە. لە تەلـڤـزیـۆنی
رە نـگاوڕەنگ و مـۆبـایـلە زیـرەکەکان و تابـلـێـتەکان و لاپتـۆپەکان و ئایپـاد و ئامـێرە تەکنەلۆژیاکانی تر تا سۆشیال میـدیا. هەریەکەیان کارتێکردنیان لەسەر ژیانمان هـەیە.
وشەی (تەکنەلـۆژیا) وشەیەکی یۆنانییە. وشەیەکی لێکـدراوە لە دوو بـڕگە پێکهاتـووە. بڕگەی یەکەم (تەکنۆ) بە واتای هـونەر یا زیرەکی یا چالاکی دێت. بڕگەی دووەم (لۆگیا) واتە زانست یا لێکۆڵینەوە دێت. هەردوو بڕگەکە بەیەکەوە، بە مانای دەربڕینی زانستی یان جـێـبەجـێکـردنی زانـستی دێـت.

راستە کە ئامێرەکانی تەکـنەلـۆژیا، چەکـێکی دوو لـوولەن، سوودیان هـەیە و زیانیشیان هـەیە، لایەنی ئەرێنی و نەرێنیشیان هـەیە. بەڵام سـوودەکانیان زۆرتـرن لە زیانەکانیان. ئامـێرە تەکـنەلـۆژییەکانـیش گـیانـلەبەرن نـین، کە لە گـیانـلەبـەرێکەوە لەدایک بـووبـن. هەرچەند سەیر و سەمەرەشبن، هەموویان زادەی خەیاڵ و بیر و هـۆشی مرۆڤـن. هەر مـرۆڤ دایانیهـێـنان و دروسـتیانی کـردوون، هـەر مـرۆڤـیش بەرنـامەڕێـژی کـردوون. ئەگـینا ئەم ئامـێرە تەکـنەلـۆژیانە، ئەفـسووناوی و خەیاڵی نین. کـۆد و کـلیـل و جـڵە و کۆنترۆڵەکانیشیان، لە دەستی مرۆڤ دایە. چۆن بیانەوێت و ئارەزووبکەن بەو شێوەیە بەکاریـان دەهـێنن. زیانـەکانیـان لە ئەنجـامی بە خـراپی بەکارهـێنانیان دایـە. رەنگە لە سەرەتاوە منـداڵان زیانەکانیان نـەزانـن. بەبـێ تـاوانی و بە نەزانی بەکاریـان بهـێـنـن.
منـداڵانی ئەمـڕۆ، بە نەوەی تەکنەلـۆژیا و ژیـریی دەستکرد دادەنرێن و لە دەوروبەری ژینگەیەکی دیجـیتاڵـیدا چاویان هـەڵـدێـنن و گەورەدەبـن. لە تەمەنێکی زۆر بچووکەوە، شارەزاییان لە بەکارهـێنانی ئامیرە جۆراوجۆرەکانی تەکنەلۆژییەکاندا هـەیە. زۆربەیان تابڵێت و مۆبایـلی زیرەک و لاپتۆپی تایبەتی خۆیان هـەیە. زۆرێک لە منداڵان بوونەتە کـۆیـلەی ئـەم ئامـێرانە و رۆژانە، کاتـێکی زۆر بـە بەکـارهـێنانیانەوە بەسـەر دەبـەن.

زۆر جار دایکان و باوکان هەسـت بەبێ دەسەڵاتی دەکەن بۆ پارستنی منـداڵەکانیان، لە زیادەڕۆیی لە بەکارهـێـنانی تەکـنەلـۆژیا. کەچی هەر خودی دایکان و باوکان، زۆر جار بۆ خۆشنوودی و بۆ ژیـرکردنەوە و سەرقاڵکـردنی منداڵە ساواکانیان، پشـت بە ئامـێرە تەکـنەلـۆژییەکان دەبەسـتن. بۆیـە بەلامـانەوە سـەیـر نیـیە، کە منـداڵان لـە منـداڵـییەوە سـەرقـاڵی بەکارهـێنانی ئایپاد و مـۆبـایـلی زیـرەک و ئامـێرەکانی تری تەکـنەلـۆژیا بـن. هـیچ کەسێکـیش لە دایـکان و بـاوکان گـۆنجاوتـر نـین، بۆ یارمەتیـدانی منـداڵەکانیان و پەرەپێـدانی خـووی تەنـدروست لەگـەڵ تەکـنەلـۆژیادا. دانـانی سـتانـداردی ئامانجـدار و نمـوونەی باش کارێـکی زۆر گرنگـن. پێـویـستە دایـکان و بـاوکان، نمـووی باشـبن لە بەکارهـێنانی ئامێرە تەکـنەلـۆژیایەکانـدا. لەم رووەوە ببـن بە نمـوونە بۆ منـداڵەکانیان.
دایکان و باوکان و مامۆسـتاکان، دەتـوانن بە دوای ئـەپی کوالـیتی بەرزدا بگەڕێن، کە وشەسازی و بیرکاری و خوێنـدنەوە و نووسین و زانستی منـداڵان بەرەوپێـش دەبەن.
بمانەوێ و نەمانەوێـت لە ئەمـڕۆدا، تەکـنەلـۆژیا بـووە بە بەشـێکی دانەبـڕاو لە ژیانی منـداڵانی بچـووک. بەکارهـێنانی تەکنەلـۆژیا لەنێو هەموو تەمەنێکدا لە زیادبوون دایە. منداڵانی تەمەن (٣ بۆ ٥) ساڵ بە تێکـڕایی، رۆژانە چوار کاتژمێر لەگەڵ تەکنەلـۆژیادا بەسەردەبـەن. ئەمەش کاتـێکی زۆرە لەچـاو رای، ئەکادیـمیای ئەمـریکی بۆ پـزیـشکی منـداڵان، کە پێیانـوایە بۆ منـداڵانی تەمەن (٢ بۆ ٥) ساڵ، پێویسـتە کاتی بەکارهـێنانی شاشەکان سنووردار بکرێن بۆ یەک کاتژمێر لە رۆژێکدا، بۆ بەرنامەی کوالـیتی بەرز.

بەپـێی ئامـارەکانی (یـونـیسـێـڤ) یـش، لە هـەر سێ منـداڵـێک لە جیهـانـدا، یەکـێکـیان ئینتەرنێت بەکاردەهـێنێت. لە (٥٢%)ی منداڵانی (١١) ساڵان مۆبایلی زیرەکیان هەیە.
فـێرکردنی منـداڵان، بە هـۆی کۆمەڵـێک داهـێنانی تەکنەلـۆژیاوە گـۆڕاوە. دەرفەتـێکی بێوێنەیان بۆ فـێرخوازانی بچووک رەخساندوون. سەرەڕای نیگەرانی و مشتومـڕێکی زۆر لەم ساڵانـەی دواییـدا، سەبـارەت بە رۆڵی تەکـنەلـۆژیـا لە گەشەکـردنی منـداڵان، تەکـنەلـۆژیا کاریـگەرییـەکی بەرچـاوی لەسـەر گەشـەکـردنی زانـستی و جەسـتەیی و دەروونی و سۆزدای و کۆمەڵایەتیی منداڵان هـەیە. ئاشنابوونی منداڵان لە تەمەنێکی بچـووکـدا بە تەکـنەلـۆژیا، بە ئـینـتەرنێـت و بە تابـلـێـتەکان، لەگـەڵ گەشـەکـردنیانـدا پێشکەوتنێکی گەورە بەدەستدەهـێنن. ئەمەش ئامادەیان دەکات بۆ خوێندنی داهاتوو.

لە ئەمڕۆدا لە زۆربەی قوتابخانە بنەڕەتییەکاندا، وانەی فێرکردنی کۆمپیوتەر هـەیە. بەشێکی زۆری قـوتابییەکان، پێـش دەسـتپێکـردنی پـۆلی یـەکی بنـەڕەتی، لە ماڵەوە کـۆمپـیـوتەر و تابـلـێـتـیان بەکـارهـێـناون و شارەزاییـان لە بەکارهـێـنانـیانـدا هـەیە.
لەگەڵ بەردەوامی پێـشکەوتنی تەکـنەلـۆژیـا، خۆمـان لە لـێواری سەردەمێکی نوێـدا دەبیـنینەوە لە پەروەردەکـردن و فـێرکـردنی منـداڵان. گەر بە شـێوەیەکی دروسـت و گونجاو تەکنەلۆژیا بەکاربهێنرێت. ئامرازێکە بۆ ئاسانکاری و پشتگیری لە فێرکردن
و لە فـێربوون. دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی، لەسەر منداڵانی بچووک هەبێـت.
سەرەڕای سـوودە زۆرەکانی تەکـنەلـۆژیـا لە ژیانی منـداڵانـدا، هەنـدێـک کاریگەریی خراپ و نەرێنیشی هـەیە. کا دەتوانن کاریگەرییان لەسەر منـداڵان هەبێت، لە لایەنە جۆراوجۆرەکانی دەروونی و جەستەی و رەفـتاریدا. زۆر بە کورتی و بە چڕی تیشک
دەخەیـنـە سـەر، هـەنـدێک لە سـوودەکان و لە زیـانەکانی بەکارهـێـنانی تەکـنەلـۆژیا.
سـوودەکانی تەکنەلـۆژیا بـۆ منـداڵان:
١ـ تەکنەلۆژیا ئامرازێکی کاریگەرە بۆ فـێرکردن و بۆ فـێربوونی منـداڵان. یارمەتیی مامۆستایان دەدات، بۆ گەیشتن بە شـێوازە نوێیەکانی فـێکردن و فـێربوونی قوتابیان. زیـرەکی و هـۆشـیاری و تـوانای زانستی و ئەکادیـمیی منـداڵان بەرزتـر دەکات.
٢ـ زۆر جار تەکنەلـۆژیا کـێشە دەخاتە بەردەم منـداڵان و یارمەتییان دەدات، کە پـشت بـە خۆیان ببەستن و فـێری بـڕیـاردانی چـارەسـەرکـردنی دروسـتی ئـەم کـێـشانە ببـن.
٣ـ تەکنەلـۆژیا و میدیای دیجـیتاڵی دەرفەتی نایاب بۆ پشتگیریکردن و بەدەستهـێنانی زمـان دەڕەخـسێـنـن. پەرتـووکی ئـەلـیکـترۆنی و بەرنـامـەی پـەروەردەیی، دەتـوانـن یارەمەتیی منداڵانی بچووک بـدەن، بۆ فـێربـوونی پیـتەکان و چـۆنییەتی واژەکـردنیان. بۆ فـراوانکردنی وشەسازییان، یان تەنانەت فـێربـوونی وشەکان بە زمانێکی جیاواز.
٤ـ دەتـوانـرێـت تەکـنەلـۆژیـا بـۆ بەرزکـردنەوەی ئەزمـوونی فـێربـوون و داهـێنان و بیرکردنەوەی شیکاری و رەخـنەگرانە و شێوازی ژیانی تەنـدروست بەکاربهـێنرێـت.
٥ـ پلاتـفـۆرمە دیجیتاڵییە جیاوازەکان، هـاوکاری و پەیـوەنـدیی نێـوان مامۆستایان و دایکان و باوکان و منداڵان باشتر دەکەن. داینامیکی کاری بە کۆمەڵ باشـتر دەکەن.
٦ـ تەکنەلـۆژیا پەرە بە کارامەیی تەکـنیکی لە تەمەنێکی بچووکەوە دەدات. منـداڵان ئامادەدەکات بـۆ داهـاتـوویەک، کە خـوێـندەواریی دیجـیـتاڵی زۆر گرنـگە.
٧ـ تەکنەلۆژیا جیهان لە بەردەم منداڵاندا دەکاتەوە. پردێک لە بۆشاییە جوگرافییەکان دروست دەکات. رێگە بە منداڵان دەدات بە ئەزموونی کولتوور و دیـدگای جۆراوجۆر ئاشنابـن.
٨ـ تەکنەلۆژیا هـانی منداڵان دەدات بۆ داهـێنان و نەرمـڕەوی و توانای خۆگونجاندن. کاتێک کە منـداڵان لە رێگەئ چالاکییەکانی تەکـنەلـۆژیاوە، بەشداری لە سیناریۆکانی چارەسەری کێشەکان دەکەن، فێری بیرکردنەوەی ستراتیژی و خۆڕاگری و کۆڵنەدان دەبن. ئەمانە کارامەیی پێویستن بۆ سەرکەوتنی ئەکادیمی و کەسایەتی لە داهاتوودا.
٩ـ تێکەڵکـردنی تەکـنەلـۆژیا لە فـێرکـردنی منـداڵانی قـۆناغی بچـووکـدا، نەک تەنها ئەزمـوونی فـێربـوونیـان دەوڵـەمـەنـد دەکـات، بەڵکـو منـداڵان ئـامـادە دەکـات بـۆ رووبەرووبوونەوەی ئاستەنگـییەکانی داهـاتـوویان.
١٠ـ تێکەڵکـردنی تەکـنەلـۆژیا لە پـلانی گەشەپێـدانی منـداڵەکانتانـدا، رێگەی ئەوەتان پێدەدات، کە وانەکان دیزایـن بکەن تا لەگەڵ شێوازە جیاوازەکانی فـێربووندا بگونجێن.
١١ـ پەیوەندیی ئۆنلاین، دەتوانێت قووڵتر گەشە بە پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و هاوڕێتی
و سـۆزداری بکات. هـانی منـداڵان دەدات، بـۆ ئـەوەی پێکەوە یـاری بکەن و فـێربـن.
١٢ـ تەکنەلۆژیا ژینگەیەکی فـێرکاری چـێژبەخش و کاریگەر بۆ خوێنـدن دابین دەکات. نوێکـردنەوەی شـێوازەکانی وانەوتنـەوە، بە شـێوەیەکی ئەرێنی، سەرنـج و پاڵـنەر لە لە خوێنـدکاران و مامۆسـتایانـدا دروستـدەکات. ئەمـەش یەکـێکە لە لایەنە گرنگەکانی تەکـنەلـۆژیا لە پـرۆسەی پەروەردەدا. هەروەها سـوودیـشی بۆ گەشەکردنی دەروونی قوتابیان هـەیە.
١٣ـ زۆربـەی فـێرخـوازان تایپکردن لەسەر کـیبـۆرد، بە لایانەوە زۆر چـێژبەخـشترە
لـە بەکارهـێنـانی پـێـنووس و کاغـەز بـۆ نـووسـین.
١٤ـ تەکنەلـۆژیا ئامـرازێکی پەروەردەیی مـۆدێـرن بۆ منـداڵان دابین دەكات. منـداڵان
لە رێگەی ئەپـڵـێکەیـشن و سەرچاوە ئـۆنـلاینـەکانەوە، دەتوانن بـە خـێرایی دەستیان بگات بە بـڕێکی زۆری زانیـاری لە بـوارە جیـاوازەکانـدا.
١٥ـ ئامـێرەکانی تەکنەلـۆژیا یارمەتیـدەرێکی باشن بۆ خوێنـدنەوە و بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی قـوتابخـانە.
١٦ـ ئاسانی هـەڵگـرتـن و بەکارهـێـنانی ئـایپـاد و مـۆبـایـلی زیـرەک، زۆر گـونجـاون بـۆ منـداڵانی خـاوەن پـێـداویـستـیـیە تایبـەتـیـیەکان.
زیانەکانی تەکنەلـۆژیا بـۆ منـداڵان:
تـوێـژینەوەکان پـشـتڕاسـتی دەکـەنەوە، کە زیـادەڕۆیی لە بەکـارهـێـنانی شـاشـەکانـدا، کـاریـگەریی نـەرێـنی لەسـەر لایـەنـە جیـاوازەکـانی ژیـانی جـەسـتەیی و دەروونـی و خۆکۆنـترۆڵکـردن و سـۆزداری و کارامـەیی کۆمـەڵایەتی و ئەکادیمیی منـداڵان هـەیە. ئەمـانە بەشێکـن لە زیانەکانیـان:
١ـ ئالـوودەبـوون لە بەکارهـێنانی ئامێرە دیجـیتاڵییەکان، دەبێتە هـۆی کـێشەی کـزبینین و کەم جووڵەیی و قـەڵەوی و تـێکچوونی خـەو و بـێهـێـزی و ئـازاری ماسوولکەکان و ژانەسەر و پشتکووڕی و مـل لاری و چەندین نەخۆشیی تر. لە رووی دەروونـیـشەوە، دووچاری خەمۆکی و دڵەڕاوکێ و تووڕەیی و هـەڵچوون و گرژی و کەمـدوویی دەبـن.
٢ـ زیادەڕۆیی لە بەکارهـێنانی شاشەکان، منداڵان تووشی گۆشەگـیری و کەمبوونەوەی پەیـوەنـدیی کۆمەڵایـەتی و کەمبـوونەوەی هـاوسـۆزی دەکـات.
٣ـ لە ئەنجـامی بەسەربـردنی کاتێکی زۆر لەگەڵ تەکنەلـۆژیـادا، زۆر لە خوێنـدکارانی ئەمـڕۆ، تـووشی دابـەزیـنی ئاستی ئەکادیـمی دەبـن.
٤ـ لەگەڵ گەشەکردنی تەکنەلۆژیادا، یارییە تـونـدوتـیژییەکان و ناوەڕۆکی زیانبەخـش، مـووبەکـردن (گـێچـەڵ و شـەڕانگـێزی) لە رێگەی ئـۆنـلاییـنەوە زیاتـر بـوونە. کە بە (مـووبەکردنی ئەلیکـترۆنی) ناسراوە. سـووکایەتیکـردن و جوێنـدان و گـێچەڵکردن و هەڕەشەکردن و شەڕانگـیزی، لەنێـو خوێنـدکارانی هەرزەکارانـدا، لە زیـادبـوون دان. ئەمـەش کاریـگەری خـراپی لەسـەر، رەفـتارەکانی ژیـانی رۆژانـەی منـداڵان هـەیە.
٥ـ منـداڵان وردە وردەش، خۆیان لە یاری و وەرزش و لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی رۆژانەیان دووردەخەونەوە. کە زۆر پێویـستن بۆ گەشەکـردنیان و بۆ تەنـدروستییان.
دایـکان و بـاوکانی بەڕێـز، ئێـمە لەگـەڵ ئـەوەدا نیـن، کە ئامـێرە تەکـنەلـۆژییـەکان لە منـداڵەکانتان قـەدەغـەبکەن. نابێـت منـداڵەکانتان لە شارستانی و لە پێـشکەوتـن و لە داهـێنانی نـوێ دابـڕێـن. نابێـت لە بەکارهـێنانی ئامێرە تەکـنەلـۆژییەکانـدا نابەڵەدبـن.
بۆ کەمکـردنەوەی زیانەکانی زیادەڕۆیی و ئالـوودەبوون لە بەکارهـێنانی تەکنەلـۆژیا لەلایەن منـداڵەکانتانەوە، پێویـستە چاودێریی منـداڵەکانتان بکەن. کاتی بەکارهـێنانی شاشەکانی منـداڵـەکانتان سـنووردار بکەن. لەوانەش: تەلـەڤـزیـۆن و کۆمپـیوتەر و تابـلـێـت و مـۆبایـلە زیـرەکەکـان. پێـویـستە رێبـازێـکی هـاوسـەنـگ بگـرنـەبەر، بۆ رێـنماییکـردنی منـداڵەکانتان لە بەکارهـێـنانی شاشـەکان. بـۆ ئـەوەی بە شـێوەیەکی تەنـدروسـت گەشـە بـکەن و لەسـەر دروسـتی بەکارهـێـنانی تەکـنەلـۆژیـادا رابـێن.
دوبـەی: ٢٠٢٦




گرنگـییەکانی خەیـاڵ لە گەشەکـردنی منـداڵان.. رەزا شـوان

خەیـاڵ یان ئەنـدێـشە، گەورەتـرین سامانی مـرۆڤە. کـلـیلی داهـێنانەکانە. هەمـوو ئەو داهێنان و پـێـشکـەوتـن و شارستانی و شـتە سەیـر و سـەمەرە تەکـنەلـۆژیـانەی، کە مـرۆڤ دروستیانیکـردوون. هـەمـوو ئەو گـۆڕانکارییـانەش کە لە بـوارەکانی ژیـانـدا هاتـوونەتەدی. لە سایەی خەیاڵی مرۆڤـدا هاتـوونەتەدی. راستیە بەرجەستەبووەکانی ئەمڕۆمـان، خەیـاڵ و خەونەکانی دوێـنێـمانن. خەیـاڵ و خەونەکانی ئەمـڕۆشـمان، لە سبەینێدا دەبن بە راستی و دێنەدی. خەیاڵ رەگەزێکی سەرەکییە لە هەموو داهێنانێکی هـونـەری و زانستیدا. خەیـاڵ ئەو هـێزە ئەفـسووناوییە، کە مرۆڤی خستە سەر مانگ، لە سـاڵانـێکی نـزیکـی داهـاتـووشـدا، دەیخـاتە سـەر گـڕەهـەسـارە “مـەریـخ”. خەیـاڵ دەمانباتە هەر شوێـنێک کە بمانـەوێـت. نە بازگـەی لێ هـەیە و نە پاسـپۆرتی دەوێـت.

(تـایـلـۆر) دەڵـێـت:”ئـەوە هـێزی خـەیـاڵە، کـە کـارەبـای ئـەم شـارەی بەدیهـێـناوە”.

خەیاڵ چالاکـییەکی ئەقـڵـییە، بریتییە لە تـوانای دروستکردن و کۆنترۆڵکردنی وێنـە و سیناریۆ و بیرۆکەی دەروونی. یان دووبارە دروستکردنەوەی وێنە لە مێشکدا بۆ ئەو شـتانەی لە جیهـانی راستەقـینە و لـۆژیکـیدا بوونیان نییە. خەیاڵ جیهـانێکی فـانتازی دروست دەکات. خەیاڵ هـانی مـرۆڤ دەدات بۆ هـێنانەدیی خەون و ئامانجـەکانیان، لە میانەی خەیاڵکردن و هەستکردن بە خۆشیی هـێنانەدییان. ئەمـەش هـانیان دەدات بۆ کۆششکـردن و کارکردن بۆ ئەوەی بیانکەن بە راستی. زۆر جار خەیاڵ پەیوەستە بە داهـێـنان و توانـای بینینی جیهـان، لـە روانـگەیەکی نـوێ و پەرەپێـدانی داهـێنەرانە. خەیاڵ بەردی بناغەی داهـێنان و دۆزینەوەی چارەسەرکردنی کـێشەکانمانە. زاخاوی هـزر و خولـیا و ئارەزووەکانـمان دەدات، بۆ گۆڕانکارییەکی راستەقـینە لە جیهانـدا. خەیـاڵ پیـویستـیەکە لە پێویـستـییە گـرنگەکانی مـرۆڤ، لە هـەر تەمـەنـێکـدا بێـت.
(ئەلـبـێرت ئەنـیـشـتایـن) دەڵـێـت:”خەیـاڵ گـرنگـترە لـە زانـیـن. زانـیـن سـنووردارە، بەڵام خەیـاڵ هـەمـوو جـیهـان دەگـرێتـەوە. هـانی پێـشکەوتـن دەدات و بەشـداری لە گەشـەکـردنـدا دەکـات”.
خەیاڵی منـداڵان، بـریتییە لە توانـای منـداڵان بـۆ پێکهـێـنانی وێنـە و بیـرۆکە، کە لە راستیدا بوونیـان نییە. منـداڵان بە خەیـاڵ جیهـانێکی ناوازەی نمـوونەیی تایبـەت بە خۆیـان بنیـات دەنـێن. گەورەکان دەتـوانـن بە ئاسانی جیـاوازی لـە نێـوان راسـتی و خەیـاڵـدا بـکەن. بـەڵام زۆرجـار منـداڵانی بچـووک، خـەیـاڵ و راسـتی تـێکەڵ دەکـەن.
بە خەیـاڵ دارستانێکی جـوان دروسـت دەکـەن، پـڕە لە ئاژەڵی منـداڵـدۆسـت. دەتـوانـن لەگەڵ منداڵانـدا قـسە بکەن. یان دەبینین منداڵێک دەچـێتە ناو سندوقێکی کارتـۆنەوە و بە کەشتییەکی ئاسمانی دەزانێت، بە خەیاڵ گەشتی ئاسمان دەکات و دەچێتە سەر مانگ و هەسارەکان. ئەمـانە هەمـوویان لە جیهـانی خەیاڵـیی منـداڵانـدا ئاسایی و سـروشتین.
خەیاڵ تـوخمێکی چارەنووسسازە لە گەشەکردنی منداڵان. دەرگای جیهانێک لە زانستی و فـێربـوون گەشەکـردن و کارامـەیی و ئەگـەرە بێـسنوورەکـانیان لـێـدەکـاتەوە. ژیـانی منـداڵان بە خەیـاڵ دەستـپـێدەکات. دواتـر وردە وردە دەچـنە نـاو جیهـانی راسـتەقـینەی سەخـتەوە. جیـاوازی لە نیوان راسـتی و خەیـاڵـدا دەکـەن. لووتکەی خەیـاڵی منـداڵان، لە تەمـەنی سـێ تا شـەش ساڵـییە، واتـە قـۆنـاغی پـێـش قـوتـابخـانەی بنەڕەتـیـیە.
خەیـاڵ لە ئەمـڕۆ لە داهـاتـوودا، رۆڵێکی گرنگی لە ژیانی منـداڵان هـەیە. منـداڵان لە رێگەی خەیـاڵەوە، بەسەر بەربەسـتەکـانی کـات و شـوێـن و ئەسـتەمـدا، بـازدەدەن و سـنووری هـێزەکانی خۆیان تێـدەپەڕێـنن و دەستیان بۆ ئەو شتانە درێـژدەکـەن کە لە راسـتیـدا ناتـوانـن بەدەستـیان بهـێـنن. جیهـانێکی ئەفـسووناوی ناوازە و فـانتـازی و دڵخـوازی ناراستی دروسـت دەکـەن.
(س. ج. مبلـیرانـت) دەڵـێت:”واز لە منـداڵەکانتان بهـێـنن، با باڵـەکانیان تاقـیـبکەنەوە، لەوانەیە نەبـن بە هـەڵـۆ، بەڵام ئـەوە بـەو مانەیە نیـیە، کە نابێـت بە ئـازادی بفـڕن”.
خەیاڵ زۆر لەوە زیاتـرە، کە ئامرازێکی یارییەکی خەیاڵی “یارییەکی درامـی” منـداڵان بێـت، یان زینـدەخـەونێک بێـت. بەڵکو خەیـاڵ رەگەزێکی سەرەکی و ئـەو بناغـەیەیە، کە منـداڵان، تێگەیشتـنی خۆیان لەسەری بنیات دەنێن. پەرە بە گەشەکردنی زانستی و هـزری و سـۆزداری و کۆمـەڵایەتی منـداڵان دەدات. خەیـاڵ خۆدەرخستن و کـنجکاوی منـداڵان دەورووژێنێـت و چـرای داهـێـنان هـەڵـدەکـات.

گرنگـییەکانی خەیـاڵ لە گەشەکـردنی منـداڵان:
پەرەپێـدانی خەیاڵی منـداڵان، لە ساڵانی پێکهـێـنانیـدا، گـرنگـییەکی زۆریـان لە ڕووی هـزری و کۆمەڵایەتییەوە هـەیە. زۆر بە کورتی و بە چـڕی چەند سوودێکی سەرەکی خەیـاڵ، لە گەشـەکـردنی منـداڵان دەخـەینـەڕوو:
١ـ خەیـاڵ رۆڵـێکی گرنگی لە گەشەکـردن و بەرزکـردنەوەی زانستـیی منـداڵان هـەیە.
ئاسةتی زیـرەکی و هـۆشـیاری منـداڵان و کـارامـەییە جیـاوازەکـانیـان بەرزتـر دەکـات.
٢ـ خەیـاڵ متـمانە بەخـۆبـوون و گـەشـبینی و هـیوا و دەروون ئاسـوودەیی بە منـداڵان دەبەخـشێت. دەیانخاتە سەر ئەو باوەڕەی کە شتێک نییە ناوی ئەستەم بێت. لە میانەی خەیاڵکردن لە ژیـانی داهـاتوویەکی باشـتردا، لە سایەی ئیـرادە و بـڕیارێکی تۆکـمەدا، لە سایەی کوشش و کار و تاقـیکردنەوەدا، هەموو خەون و هـیواکانی مرۆڤ دێنەدی.
٣ـ خەیـاڵ پـەرە بـە تـوانی زمـانی زارەکـی و نـووسـراوی منـداڵان دەدات. منـداڵان لە کاتی یارییە خەیاڵـییە دراماییەکانیان. زۆر گـفـتوگۆ لەگەڵ یەکتریـدا دەکەن. یان لەبەر خۆیـانەوە قـسە لەگەڵ بابەتەکانی یارییەکـانیان دەکـەن. وشـەی نـوێ بەکاردەهـێـنن و وشەسازییان فـراوانـتر دەکـەن، پێکهـاتەی رستەکانیان باشتر دەبـن. توانای داڕشتنی رستەی ئاڵـۆزیان دەبێت. ئەمەش توانای زمـانیان بەهـێزتـر و بەرزتـر دەکات. توانای گـوزارشتکـردنی باشـتریان لـە بیـرۆکەکـانیـان دەبێـت. تـوانای پەیـوەنـدیکـردنیـشیان باشـتر دەبـێـت.
٤ـ منـداڵان لە رێگەی خەیاڵەوە، فـێری ئەوە دەبن کە چۆن پشـت بە تواناکانی خۆیان ببـەسـتن، لە چارەسـەرکـردنی ئـەو ئاسـتەنگی و کـێـشانەی رووبـەڕوویـان دەبنـەوە.
٥ـ خەیـاڵ ئـەو بناغـەیەیە، کە داهـێنانی لەسەر بنیات دەنرێـت. خەیـاڵ هـانی منـداڵان دەدات بـۆ داهـێنان و بـۆ گـۆڕینی جیهـانی دەوروبـەریـان. خەیـاڵ ئەگـەری بـێـسنوور دەکـاتەوە، هـانی منـداڵان دەدات بـۆ گـەڕان بـە دوای بیـرۆکە و چەمکە نـوێیـەکـانـدا. هەروەهـا دەرفـەت بـۆ کارلـێککـردن و بۆ دەربـڕین دەڕەخـسێنێت، ڕێگەیان پێـدەدات پـەرە بە دیـدگا ناوازەکـانیان بـدەن.
٦ـ خەیاڵ پەیوەندیی کۆمەڵایەتیی منداڵان بەهـێزدەکات، فێری نۆرمەکانی کۆمەڵایەتی دەبـن. دەبنە کەسانێکی زیاتر سۆزدار و میهـربان. باشتریش لە کەسانی تر تێـدەگەن. فـێری پەیـوەنـدیی هـاوڕێـتی و هـاوکـاری دەبـن.
٧ـ هـونەر و وێـژە، دوو ئامـرازی بەهـێزن بـۆ هانـدانی خەیاڵی منـداڵان. خوێندنەوەی پەرتووک و وێنەکـێشان و مـوزیک، دەتـوانن هەست و بیرکردنەوەی نوێ لە منداڵاندا بـورووژێـنن. پێویستە هـانی منداڵان بـدرێن بۆ بەشداریکردن لە چالاکـییە هـونەری و وێـژەییـەکانـدا. رێگەیـان پێبـدرێـت بە شـێوەیەکی داهـێـنەرانە بـیرۆکەکانیان دەربـڕن.
٨ـ هـيچ شـتێک لە خەیـاڵـێکی تەنـدروسـت گـرنگـتر نیـیە، بـۆ گەشـەکـردنی منـداڵان. ئازادیی ئەوەیان هـەیە، کە جیهانێکی دڵخـواز لە مێـشکـیاندا دروستبکەن. لە سایەی هـێزی خەیـاڵـدا، دەتـوانـن ببـن کەسـانـێکی تـر. فـێری سـەربەخـۆیی دەبـن.
٩ـ خەیـاڵ بەشـداری سـەرەکـیـیە، لە بنیاتنـایی کەسـایـەتی هـاوسـەنـگی منـداڵان.
١٠ـ خەیـاڵ کاردانـەوەی ئەرێـنـیی لەسـەر تەنـدروسـتی دەروونی منـداڵان هـەیە.
١١ـ خەیـاڵ پەرە بە تواناکانی بیـرکردنەوەی ڕەخـنەیی دەدات. سەکـۆیەک بۆ منـداڵان دابین دەکات، بۆ پراکـتیزەکردنی بیرکردنەوەی ڕەخـنەیی، لە ڕێگەی بەشداریکـردن لە سیناریۆی گریمانەیی و چارەسەرکردنی کێشەکان بە شێوەیەکی داهێنەرانە. لە ڕێگەی تاقـیکردنەوە و هـەڵەکـردنەوە، منـداڵان دەتـوانـن کـێشە ئاڵـۆزەکانیان چارەسـەربکەن بەبـێ ئـەوەی دەرئەنجـامی نەرێـنییان لـێـبکەوێتـەوە.
١٢ـ زۆرجار یاریی خەیاڵی بریتییە (یاریی درامـایی) لە ڕۆڵگێڕان. ڕێگە بە منـداڵان دەدات کارەکـتەری جیـاواز وەربگـرن و پـەرە بـە هـاوسـۆزی بـدەن. ئـەم چـالاکـیـیانە یارمەتیدەرن بۆ پەرەپێدانی هـۆشیاری سۆزداری منـداڵان، بۆ خۆیان و کەسانی دیکە.
١٣ـ نوانـدنی جەستەیی و سـیناریـۆی خەیـاڵی، وەک یاریکـردنی “مـاڵە باجـێـنە” یان یاریی “گـورگ و شـوان و مـەڕەکـانی”… هـتـد. ئـەم یـارییـە خەیـاڵـیـیە جەستەییـانە، یارمەتیـدەرن بـۆ پـەرەپێـدان و بەرزکـردنەوەی تـوانـا جـوڵـەییەکـانی منـداڵان.
١٤ـ پەرەپێـدانی خەیاڵی منـداڵان، یارمـەتی بیرکـردنەوەی داهـێنەرانە دەدات. منـداڵان دەتـوانن بیرۆکەی نـوێ بخەنە ژیانیانەوە و جـیهـانی دڵخـوازی خۆیان دروست بکەن. بەشداری لە گەشەکـردنی توانا دەروونییەکان و فـراوانکردنی ئاسۆی هـزرییان بکەن. یارمەتییان دەدات بۆ گوزارشتکـردن و بۆ تێگەیـشتن لە هەستەکانی ناوەوەی خۆیـان.
١٥ـ خەیـاڵ بەشێکی گرنگە لە تەندروستیی دەروونی منداڵان. هـێمنی و ئاسوودەییان پێـدەبەخـشێـت، یارمەتیی منـداڵان دەدات، بـۆ زاڵـبوون بەسـەر دوودڵی و دڵـتەنـگی و سـتـرێـسی و بـێـزاریـدا.
بێگومان وێـژەی منـداڵان، دەروازەیەکە بـۆ جیهـانە بێـسنوورەکانی خەیـاڵی منـداڵان.
بـە سـەدان چـیرۆکی ئەفـسانەیی خەیـاڵـئامـێزی کلاسـیکی و مـۆدێـرن هـەن، کە بە تایبـەتی بـۆ منـداڵان نـووسـراون. کە پەیـامی پـەروەردەییـان لەخـۆگـرتــوون.
ئامـاژە بـەوەش دەدەیـن، کە لەژێـر کاریـگەریی چەنـدیـن هـۆکـاردا، گـرنگی و رۆڵی خەیـاڵ لە گەشـەکـردنی منـداڵان، لـە منـداڵـێکەوە بـۆ منـداڵـێکی تر جیـاوازی هـەیە. وەک: تەمـەن و ژیـنگە و هـانـدان و ئەزمـوونە کەسیـیەکان و کارلـێککـردن لەگەڵ کەسانی دیـکەدا.

دوبـەی: ٢٠٢٦




ران بۆسێـلیک کەڵەنـووسەری وێـژەی منداڵانی بولگاریا.. رەزا شـوان

(ران بـۆسـێـلـیک) ناوی خـوازراوی وێـژەیی، کـەڵـەنـووسـەری بەنـاوبـانگی وێـژەی منـداڵانی بولگاری و جیهـانییە. ناوی راستیی (گـێـنچـۆ سـتانچـێـڤ نـێـژێـنـتـسۆڤ) ە.
ران بۆسـێلـیک لە (٢٦/ سێپتەمبەر/ ١٨٨٦) لە شاری (گابـرۆڤـۆ) لە کۆمـاری گەلیی بولگاریا، لە خـێزانێکی هـەژار لەدایکـبووە. تەمەنی بـۆسێـلیک (٧) ساڵ بـوو، باوکی کۆچی دوایی کرد. ناچاربووە لە منداڵییەوە لەلای خـزم و ناسیاوەکانیانـدا کار بکات. تا بژێوی ژیـان و پارەی کـڕینی جـلوبەرگ و پێـداویستییەکانی قـوتابخانەی دابـین بکات.

ران بۆسێلیک، دوو برا و دوو خوشکی هەبوو. براکانی زۆر زیرەک و ئەکادیمی باڵا بوون. برا گەورەکەی دکتۆر (هـریستۆ نێژێنتسۆڤ: ١٨٨١ ـ ١٩٥٣) پرۆفـیسۆرێکی پێـداگـۆژی بـوو. برا بچـووکەکەشی دکتۆر (نـیکـۆلا نێـژێـنـتـسۆڤ: ١٨٨٨ ـ ١٩٤٣) زانـای فـیزیـا و کەشـناسی بـوو.
دایکی چـیرۆکخوانێکی زمان شـیرین بـوو. هـۆگـری فـۆلکـلۆر و هـۆنراوە و چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان بـوو. کاریـگەری لەسـەر ران بۆسێـلـیکی کوڕی هەبـوو. لە تەمەنێکی بچووکەوە، کوڕەکەی بە زارەکی، بە خۆشـەویستـیی فـۆلکلـۆر و هـۆنـراوە و چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان ئاشنا کـرد. کە دواتـر بۆ ران بۆسێلـیک بـوون بە ئـیلهـام بۆ داهـێنان و نووسینی بە دەیان چـیرۆکی ئەفـسانەیی بۆ منـداڵانی بولگاریـا، کە تا ئەمـڕۆش نەوەی نـوێی بـولگاری چـێژ و خـۆشی و سـوود لە چـرۆکەکـانی وەردەگـرن.
ران بـۆسـێـلـیک، لە ساڵی (١٩٠٤) دا، لە شاری گابـرۆڤـۆ، لە قـوتابخانەی ئامادەیی ئەپـریـلۆڤـسکا دەرچـوو. لە هـەمـان ئامادەییـدا، وەک مامۆستا لە (١٩٠٤ ـ ١٩٠٨) وانەی وتووەتەوە. لە ساڵی (١٩٠٨ ـ ١٩١٠ ) لە (زانکۆی سۆفیا) فیلۆژی و یاسای سلاڤی خوێنـدووە. لە ساڵی (١٩١٦) لە (زانکۆی برۆکـسل) لە بەلچـیکا، بـڕوانامەی دکـتۆرای لە یاسـادا وەرگـرتـووە. بـۆ ماوەیـەک وەک پارێـزەر کـاری کـردووە. بـەڵام خۆشـەویستـیی بێ ئەنـدازەی بـۆ منـداڵان و خـولـیای گـەورەی بـۆ نـووسینی وێـژەی منداڵان. وایان کرد، کە بە یەکجاری واز لە کاری یاسایی بـهـێنێـت. بە تەواوی رووی لە جیهـانی ئەفـسوونـاوی منـداڵان کـرد. زیـاتـر لە (٥٠) سـاڵی ژیـانی بـۆ نـووسـینی هـۆنـراوە و چـیرۆکی ئەفـسانەیی و پەخـشان بـۆ منـداڵانی بـولـگاریـا تەرخـان کـرد.

بـێگومان منـداڵان سەرەڕای پێویـستییان، بۆ هـەوای پاک و خـۆراک و خـواردنەوە و یـاری و دەرمـان و چـاودێـری جـەسـتەیی و دەروونی، پێـویـستیـشیان بە پـەروەردەی دروست و بە پەرەپێدانی کارامەیی و هـزریش هەیە. پێویستییان بە تێرکردنی ئەندێشە و بە جوانی خۆیان هەیە. کە تەنیا لە رێگەی وێـژەوە بەدەستیان دەهـێنن. بۆیە وێژەی منـداڵان پێویستییەکی گرانبەهـایە. شتێک نییە کە منـداڵانی لێ بێـبەش بکـرێـت. بەڵکو پێویستییەکی پێویستە بۆ بنیاتنان و گەشەکردنی کەسایەتییەکی دروست و هـاوسەنگی منداڵان. بۆیـە ران بۆسێلیک وێـژەی منـداڵان بە پێویستییەکی گرنگ دەزانێ. دەڵـێت: “وێـژە بۆ منـداڵان، وەکو شـیری دایک و هـەوای پاک وایـە، کە پێویـستە هـەبێـت”.
ران بۆسێلیک ساڵانێک وەک سەرنووسەر و بەڕێوەبەر، لە چەند گۆڤارێکی منداڵان و رۆژنامەدا کاری کـردووە. سەرەتا لە گۆڤاری (فـایەر فـلای) دەستی پێکـرد. لە هەمان کاتـدا لە رۆژنامەی (ڤـرابـچی) و لە گـۆڤـاری (دێـتـسکا رادۆسـت) کە یەکـێکە بوو لە بڵاوکـراوە بەنـاوبانگەکـانی منـداڵان لە بـولگاریـا، لەو کـاتـەدا. سەرنـووسەر گۆڤاری (خۆشی منـداڵان) بـوو، کە لە دەزگای (هـیمـۆس) بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە دەردەچـوو.
بـۆ مـاوەی (٢٥) سـاڵ لە ( ١٩٢٣ ـ ١٩٤٨) لـەم کـارەیـدا بەردەوام بـوو. گـۆڤـاری خۆشی منداڵان، لە دوای گۆڤاری فایەر فلای، دووەم درێـژترین گۆڤاری منداڵان بـوو.
بە دڵنیاییەوە دەتوانین بـڵێین (خۆشی منـداڵان) لە قۆناغی نێوان جەنگەکاندا، گۆڤاری ران بـۆسـێـلیک بـوو.
ران بـۆسێـلیک، بە نـووسینی هـۆنـراوە بۆ منـداڵان دەستی پێکـرد. یەکەم هـۆنـراوەی
بە ناوی (نا کۆشـیشکا) بۆ خوێنـدکارە منـداڵەکانی نووسی و لە ساڵی (١٩٠٦) دا، لە گۆڤاری (سـڤـێـتـۆلکا) دا بڵاوی کردەوە. کە خۆی جێگـری سەرنووسەری ئەم گۆڤارە بوو. تا ئەمـڕۆش ئەم هـۆنـراوەیەی بابەتێکە لە پەرتـووکی خوێندنەوەی بولگاری بۆ قوتابیانی بنەڕەتی. ران بۆسێـلیک بە دەیان چیرۆکی ئەفـسانەیی و هـۆنراوەی جوانی بۆ منداڵان بە زمانێکی ئاسان و شیرین و روون و رەوان، بە وێنەوە و بە دیزاینێکی جـوان، لە گۆڤـارەکـانی منـداڵان و لە پەرتـووکـدا بـڵاویـانی کـردوونـەتەوە، کە خـۆی سەرنووسەریان بوو. بە هـۆی کارەکانـییەوە، سەدان بەرهـەمی نووسەرانی منـداڵانی بولـگاری و بیـانی دەرکەوتـن و نـمایش کـران. بە تایبـەتـیش لە ساڵانی بـیـستەکان و سییەکانی سەدەی بـیستەمدا، کە بە (سەردەمی زێـڕینی وێـژەی منـداڵان) ناودەبرێـت.
ران بۆسـێـلیک، نـیشـتمانپەروەێکی دڵـسۆز بـوو. كـۆمەڵـێک هـۆنـراوەی نیـشـتـمانی نووسیون. کاتـێک کە لە بەلچـیکادا، خوێنـدکاری دکـتۆرا بـوو، تامەزرۆی بولگاریای نیشـتمانی و ئازیـزانی بوو. هـۆنـراوەی (یا کازی می، ئۆبلاجی لی، بیالـۆ)ی نووسی.
کە تا ئەمـڕۆش بـووە بە هـێـمایەک بۆ کـۆچـبەرانی بـولگاری.

ران بۆسێـلـیک هـۆزانـڤـانێکی گەشـبـین و دڵـشاد و دەم بە پـێکەنین و گـۆرانی بـوو. هـاوڕێی هەمیشەی منـداڵان بوو (یاری، دەی با یاری بکەیـن، خۆشی، سێ سامانـن). منـداڵان وەک هـاوڕێیـەکئ نـزیکـیان، لـێی تێـدەگەیـشـتـن و زۆر خـۆشـیان دەویـست.
ران بۆسێلیک لە ساڵی (١٩٠٨) دا. رادیۆی بەکارهـێناوە. شایانی باسیشە بۆسێلیک یاریـزانێکی لەشجـوانی بـوو. لە هـۆڵی وەرزشـیـدا، راهـێنانی دەکـرد.
ران بۆسێلیک بەهـرەیەکی ناوازەی هەبوو. لە سەردەمەکەیدا باشترین چیرۆکنووس و هـۆنـراوەنـووس وزامانـزان و وەرگـێڕ و داهـێـنەری بواری وێـژەی منـداڵان بـوو. بە بە پـێـشەنـگ و بە بەنـاوبـانگـتریـن نـووسـەری وێـژەی منـداڵانی بـولـگاریا ناسـراوە.
ران بۆسێلیک، لە ساڵی (١٩٢٨) یەکەمین سەرۆکی (کۆمەڵەی نووسەرانی منداڵان) بـوو. تا ساڵی (١٩٤٤) چەنـد جارێکی تر بە سەروکی ئەم کۆمەڵەیە هـەڵـبژێـرایەوە.
ئەنـدامێکی چالاکی (یەکـێتی نووسـەرانی بـۆلگاریا) بـوو. یەکـێکە لە دامەزرێنەرانی پەرتـووکی منداڵانی بولگاریا. کە بەشێوەیەکی هـونەریی نـۆێ دیـزاین و چاپکـراون.
ران بۆسێلیک، باشترین وەرگێڕی بولگاریا بوو. چەندین بەرهـەمی کلاسیکـی جیهانی بـۆ منـداڵان و نـەوجـەوانـان، لـە زمـانەکـانی تـرەوە وەریـانـیگـێـڕان بـۆ سـەر زمـانی بـولـگاری. وەک چـیرۆکەکانی: بـرایـانی گـریـم، مـارک تـویـن، پـۆشکـین، تـشیخـۆف، هـۆمـیرۆس، تـۆڵـستـۆی و ئەستریـد لـینـدگـریـن. سەرەڕای چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانی نەتەوە جیاوازەکان، کە چیرۆکێکی زۆری لێیان وەرگـێڕاون بۆ سەر زمانی بـولگاری.
بەشێوازێک وەریانیگێڕاون و دەستکاری کردوون و بەرگێکی بولگاری لەبەرکردوون. تا چـێژێکی خۆشتر بە منـداڵانی بولگاریا ببەخـشن. بۆسێلیک چـیرۆکە ئەفسانەییەکانی سکانـدیـناڤـیایی، رووسی، ژاپـۆنی، هـیـندی، بە زمـانی بـولـگاری لێکـداونەتـەوە. دوا پەرتووکی وەرگێڕانی، پەرتووکێکی نووسەری سویدی، خاتوو (ئەستریـد لینـدگرین) ە، بە ناوی (کارلسۆن لە سەربانە)، لە (١٩٥٥) دا وەریگێڕاوە بۆ سەر زمانی بولگاری.
ران بـۆسێـلـیک، چەنـد نـووسـەرێک و ێنـەکـێـشی بەنـاوبـانگی بـولگـاری هـانـدان بـۆ ئەوەی روو لە جیهـانی وێـژەی منداڵان بکەن و بۆ منداڵان بنووسن. لەوانە: ئـەنگـێل کرالـیچـیـف، کالـیـنا مالـیـنا، ئەلـیزا باگریانا، دۆرا گابی، گۆرگی ئەتاناشـۆڤـە،… هـتد.
ران بۆسێلیک، زیاتر لە (٦٠) پەرتووکی چيرۆک و هـۆنراوە و پەخـشانی سەرواداری بـۆ منـداڵان نووسـیون یان وەریـانی گـێڕاون بـۆ سـەر زمـانی بـولگاری. کە تا ئەمـڕۆ چەنـدیـن جـار بە دیـزاینی جـوانتر دووبـارە چاپکـراونەتەوە. بەشێکی زۆری چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانی، وەریانگـێڕاون بۆ سەر زمـانەکـانی: فـەرەنسی، ئنگـلیزی، رووسی، چـیکی، پـۆڵـەنـدی و عـەرەبی.
ران بۆسێـلیک، لە پەرتووکەکانیدا بۆ منـداڵان، چەنـد خەڵاتێکی بولگاری و نێودەوڵەتی بەدەستهـێنا، لەوانە: (خەڵاتی پەیمانگای وێـژە ـ بی ئەی ئێس). لە ساڵی (١٩٣٢) شدا، لە پـێشانگای دووەمی نێـودەوڵەتی بۆ پەرتـووک ـ لە بـرۆکـسل (خەڵاتی شـومـاخـەری) نێـودەوڵـەتی، لـە پەرتـووکی (پـاکـیزەیـەک هـێـشـتا لەدایـک نەبـووە) بـەدەستهـێـنا. کە چـیرۆکێکی ئەفـسانەییە بـۆ منـداڵان و مێـردمنـداڵان.
ران بۆسێلیک لە (٨/ ئۆکـتۆبەر/١٩٥٨) لە سـۆفـیای پایتەخـتی بولگاریا کـۆچی دوایی کرد. وەک رێزلێنانێک بۆ خزمەتی پیرۆز و ناوازەی ئەم کەڵەنووسەری وێژەی منداڵان، لە زێـدی لەدایکـبوونی، لە شاری گـابـرۆڤـۆ، مـۆنـۆمێـنـتـێکی شایستەی ران بۆسێلـیک دروستکراوە. قوتابخانەیەکی بنەڕەتیش بە ناوی قـوتابخانە (ران بۆسێلیک) ەوە نـراوە. شەقـامێکـی سەرەکـيش لە شاری سـۆفـیا بە نـاوی شەقـامی ران بـۆسـێلـیکەوە نـراوە.

ران بۆسێـلـیک لە هـۆنـراوەیـەکـیدا بـۆ منـداڵان، لەژێـر نـاوی (رۆدانـا سـترایـاهـا) دا، بەو خانووە بچکۆکەدا هەڵدەدات کە لەگەڵ خێزانەکەیەدا منداڵیی تێدا بەسەر بردووە و لە سایەی نـازی دایکـیدا ژیـاوە. لە بەردەمـیدا، لەگەڵ هـاوڕێکانیـدا یاریـیان کـردووە.
رۆدانـا سـتـرایـاهـا
خانوویەکی سپی بچکـۆلە و قەشەنگ
لە بـەردەمیـدا دوو داری لـیـمــۆ هـەن
یەکــەم یـادەوەریــــــم بـیـرهــــــاتـەوە
لـێرەدا دایکی مـیهـرەبانـم، نازی دامێ
لـێـرەدا لەژێـــر پـيــرە دار بـیـیــەکـان
زیـاتـر لـە جـارێـک یـاریـــم کـــردووە
لـێرە لەگـەڵ هــاوڕێ دڵخـۆشـــەکـانـم
بــازم دەدا و پـێــــــــــــــــــــدەکــەنـیـم
ماڵـێکی بچـووک لە رۆژانی زێــــریـن
گۆشەیەک لە جـوانی و لە میهـرەبانی
مــــن نـاتـــــــــــــــــــــــــــگــۆرمـەوە
بـە کـۆشــــــــکـی پـاشـــــــــــــایـەتـی

(*) بۆ ئـەم نووسـینەم، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.




گرنگـییەکانی سـەروا لە هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

سەروا لە زمانی ئینگـلیزیدا (رایمە) و لە عەرەبیدا (قافـیە) لە زمانی کوردیدا، بێجگە لە سـەروا چەنـد ناوێـکی تـری هـەیە، وەک: بەشاوەنـد، بەشاڤـەنـد، پاشبەنـد، پاکـۆڵ، دواخـشـت، لەنـگەر. لە ئـێـستادا نووسـەرانی کوردمـان، هـەردوو وشـەی (سـەروا) و (قـافـیە) بەکـاردەهـێنن. شایەنی باسە بۆ یەکەم جار مامۆستا (عـەلادیـن سـەجـادی) لە پەرتووکی (ئەدەبی کوردی و لێکۆڵینەوە لە ئەدەبی کوردی ـ ١٩٦٧) وشەی سەروای لە بـریتیی وشەی قـافـیەی عـەرەبی بەکارهـێناوە. سەروا وشەیەکی رەسەنی کوردییە.
سەروا یەکـێکە لە رەگەزە سەرەکی و گـرنگەکانی بنەڕەتی، لە پێکهـاتەی هـونراوە دا. لە دوای کـێـش، دووەم رەگـەزی هـۆنـراوەیە. تـۆنـێکی مـوزیـکی نایـاب بـە هـۆنـراوە دەبـەخـشـێـت. رۆڵـێکی گـرنگی لە جـوانی و لە مـوزیکی وشەکانی هـۆنـراوەدا هـەیە. سەروا یەکـێکە لە لایەنە چـێژبەخـشەکانی هـۆنـراوە.
سـەروا بە درێـژایی هـەزاران سـاڵ، لە مـێژووی مـرۆڤـایەتیدا، رۆڵـیکی سەرەکـیی لە وێـژەدا هـەبـووە. سەرەتاتـریـن نمـوونەی ناسـراو، دەقـێکی چـینییە، کە لە دە سەدەی پێـش زایـنی نووسـراوە. سـەروا لە کـولـتوورە جیـاوازەکـانـدا، رۆڵی جـیاوازی هـەیە.
گەلی کوردمـان لە کـۆنەوە گـرنگـییەکی زۆری بە سـەروای هـۆنـراوە و گـۆرانی داوە، بە لایەنێکی بنەڕەتی کوالـیتی هـۆنـراوەی زانیـوە. چونکە بەشـدارە لە بەهـێزکـردن و شیرنکردنی هەستی هاوبەستەبوون لە نێوان دێڕەکاندا. سەرواش تەنیا لە هـۆنـراوەی کوردیدا نییە، بەڵکو دیاردەیەکی زمانی جیهانییە. رەگ و ریشەی لە لایـلایە و گۆرانی 
و بەیـت و هـۆنـراوەی زارەکـیی هـەمـوو گەلانـدا هـەیە.
پـێناسەی سـەروا:
سەروا ئامـرازێکی باوی وێـژەییـە. کە تایبەتمەندە بە دووبارەبوونەوەی هەمان دەنگ یان هاوشێوە، لە دوو وشە یان زیاتردا، لە کۆتایی نیوەدێڕەکانی هـۆنراوە یان گۆرانیدا. بە مەرجـێک کە ئـەو دەنـگانە بەشـێکـبن لە وشـەکـان و واتـای سەربەخـۆیان نەبێـت.
دێـڕە هـۆنراوە: لە دوو نیوەدێڕ پێکدێت. بە زۆری هەمان دەنگی هەردوو نیوە دێڕەکە سـەروای دێـڕەکە پـێک دەهـێـنن. مـەرج نیـیە، دێـڕەکـانی تـری هـۆنـراوەکـە، هـەمـان سەروایـان هـەبێـت.
بۆ نموونە کۆپـلەی یەکەم، لە هـۆنراوەی (بەفـر بارین ـ لەتیـف هەڵمەت) بۆ منداڵان:
ئـای لــەم بەفـــــرەی بـاریـــوە
زەوی یــەک پـارچـــــە زیـــوە 
نـە بــەرد دیـــارە نـە درەخــت
نە هـەورازی بەرز و سەخــت 
هـەمـــووی لـە بەفـــــرا کـــپـە 
بـێ ســــــــــروەیـە بــێ چـــپـە
سەروا ئەو رەگەزەیە لە رووی موزیکییەوە، دێڕەکانی هـۆنراوە و گۆرانی بە یەکەوە دەبەستێتەوە. ریتـمێکی رێکوپێک و ئاسان بە هـۆنراوەکە دەبەخـشێـێت، بۆ تێگەیشتن و لەبەرکـردنی. سـەرواش تەنیا دووبـارەکـردنەوەی دەنـگ نیـیە، بەڵکو سـیسـتەمێکی دەنگی وردە، کە ریـتـمێکی مـوزیکی نـاوازە بـە هـۆنـراوە دەبـەخـشێـت و بەشـدارە لە یەکگـرتـوویی جوانـیناسی و هـونـەردا.
تێگەیشتن لە سـەروا، تەنیا لە خوێنـدکارانی وێـژەدا سنووردار نییە. بەڵکو ئەزموونی هەمـوو خـوێنـەر و هـۆنراوەنـووسێک دەوڵەمەنـد دەکات. دەرگایەک بۆ تێگەیشتنێکی قووڵتر لە پێکهاتەی هـۆنـراوەی کلاسیکی و هـاوچەرخی کوردی دەکاتەوە. لە کاتێکدا وێنـەی هـۆنـراوە بـە درێـژایی سەردەمـەکـان دەگـۆڕێـت، بـەڵام سـەروا وەک هـێـمای داهـێنان و لیهـاتـوویی لە پیـشەی هـۆنـراوەییـدا دەمـێـنێـتەوە.
گرنگـییەکانی سەروا لە هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان:
منداڵان بە سروشتی و بە زگماکی خولیای هـۆنراوە و ریتمن. پەیوەنـدیی منداڵان لەگەڵ هـۆنراوەدا، لە سکی دایکییانەوە دەست پێـدەکات، کاتێک کە ئاشنای لێدانی دڵی دایکیان دەبـن. منـداڵانی کـورپـە لەنـاو لانـکەوە، گـوێیـان بە ئـاوازی ناسکی لایـلایە و لـوری و گـورگـانە شـەوێ و گـۆرانـیـیەکـانی دایـکانیـان دەزریـنگـێـنەوە.
رۆڵــەم لایــلایـە کـۆرپـــەم لایـە لای
جگەرگۆشەکەم کۆرپـەکەم لایـە لای
رۆڵــە خـەوت بێ خـەوی نــازت بێ
سەحرا و سەرزەوی پایە نــازت بێ
دوو دێـڕی تـری لایـلایە:
لاوە لاوەکــەم ئــەرای تـۆ ئـوێــشــم
دیــان مــرواری کـاکــۆڵ ئـورێــشــم
لاوە لاوەکــەم کـوڕەکـــەم بـخـــەفـێ
هەر دەردێ دیری لە خوەم بـكــەفـێ
ئەو سەروایانەی کە لە هـۆنـراوە و گـۆرانی بۆ منـداڵان بەکاردەهـێنرێن، بەپێی زمـان و کولتوور و نەریتی هـۆنـراوەیی هـەر گەلـێک جیاوازیان هەیە. بە زۆری سەرواکانی هـۆنراوەکان بۆ منـداڵان، سادەن و ئاسانن. بۆ بیرهـێناوە و سەرنجـڕاکـێشانی منـداڵان. بە ئاسانییش لەبەریان دەکەن. ئاوازدانەرانیش دەتـوانن بە ئاسانی ئاوازیان بۆ دابنـین.
زۆر بە کـورتی چەنـد سـوودێـکی سـەروا، لە هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان دەخەینـەڕوو:
١ـ سـەروا لە هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان، تەنیا بـۆ چـێژ وەرگـرتـن نییە. بەڵکـو یارمـەتیی منـداڵان دەدات، کە پەرە بە تـواناکانی زمـانییان بـدەن. لە رێـگەی روونکردنەوەی کە چـۆن دەنگەکان پێـکەوە کـاردەکەن.
٢ـ سەروا بیـرەوەریی منـداڵان باشتر دەکات. ئەمەش وا دەکات وشە و دەستەواژەکان بە ئاسانی بێـتەوە یادیان و لە ئاخـاوتنی رۆژانەیانـدا بەکـاریان بهـێنن.
٣ـ ئەو منداڵانەی کە سەروا پراکتیزە دەکەن، زۆر جار توانای خوێندنەوە و نووسینیان باشتر دەکـەن. چونکە فـێردەبـن کە چـۆن دەنگەکان لە زمـانـدا، بەیەکـەوە ببەستـنەوە.
٤ـ منـداڵان فـێری ئـەوەش دەبـن، کـە هـۆنـراوە یارمـەتیـیان دەدات بـۆ ئـەوەی بـزانـن هـۆنراوە فۆرمێکە، لە سایەی سەرواوە هەموو کەسێک دەتوانێت چێژی لێوەربگرێت.
٥ـ سەروا بە تایبەتمەندییە خۆشەکانی و موزیکییەوە، سەرنجی منداڵان رادەکێشێت و هـانیان دەدات بـۆ بەشـداریکـردن لە چـالاکـییە وێـژەیی و هـونـەرییـەکان.
٦ـ کاتێک کە منـداڵان گـوێیان لە وشەی دەنگی هـاوشێوە دەبێـت، ئاگاداری بنەماڵەی وشەکان و لێکچوونە فـۆنێتیکییەکان دەبن. ئەم تێگەیشتنە بە هـۆشیاری فـۆنـۆلـۆژی ناسراوە، کارامەییەکی بنەڕەتیی پێـش خوێنـدنەوەیە. منـداڵان بە ناسینەوەی شێوازی سەروا، لە پێکهاتەی وشەکان تێدەگەن. ئەمەش ئاسانکاری بۆ کـۆنترۆڵکـردنی وشە نامـۆکان دەکـات. کاتێک کە بە شـێوەیەکی سەربەخـۆ دەخـوێننەوە.
٧ـ ئـەم پـرۆسە فـێربـوونە، لە رێگەی دەنگ و دووبارەکـردنەوە، یارمەتیی منـداڵان دەدات، بە شـێوەیەکی سـروشـتی وشەسازییان فـراوانـتر بـکەن.
٨ـ سـەروا ئامـرازێکی فـێرکاریی بەسـوودە، یارمـەتیی منـداڵان دەدات، کە دەنگەکان 
لە رسـتەدا بناسـنەوە. ئەمـەش یارمەتـیـدەرە بـۆ ئـەوەی دواتـر فـێری فـۆنـیک ببـن.
نووسینی هـۆنـراوەی سـەرواداری سـووک و ئاسـان و گونجـاو، بەپـێی قـۆناغـەکانی منـداڵی بۆ منـداڵان، لەلایـەن هـۆنـراوەنووسانەوە، کـارێکی ئاسان نییە، پێویـستی بە شارەزایی و بە هـونەری هەڵـبژاردنی سـەروا و دەنگەکان هـەیە. ناشبێـت. ناوەرۆک بکـریت بە قـوربـانیی سـەروا.
سەروای یەکگـرتـوو، کە هەنـدێ جار لە شێوەی کۆپـلەی چواردێڕی و پێنج دێـڕی و شەش دێڕی و حەوت دێڕی یان زیاتر نووسراون، کە سەروای هەر کـۆپلەیەک یەکە 
و لە لە کۆپـلەکانی تـر جیـاوازە. هەنـدێ جار دێـڕێک لە هەمـوو کۆپـلەکاندا دووبارە دەبێـتەوە. ئەمەش چـێژێکی مـوزیـکی خۆشـتر بـە منـداڵان دەبەخـشێـت.
بە زۆریش کێش و سەروا پێکەوە دێن. کـێش لە پێشەوەی سەروادا دێت، وەک دوو رەگەزی هـۆنـراوەی تەواکەری یەکترین، بەڵکو ریتـم و موزیکیش لەگەڵیاندا دێت و دەبنە چـوار رەگـەزی ئەفـسوونـاویی تەواوکـەری هـۆنـراوەی منـداڵان.
باسی جـۆرەکـانی سـەروا لە هـۆنـراوەی منداڵان، بۆ نووسینێکی تـرمان دوادەخەم.
هـۆنـراوەی ئازاد بـۆ منـداڵان، کە لە کـێش و سـەروا لایان داوە. منـداڵان چـێژێکی ئەوتـۆیان لـێنابـینن، وەک ئەو چـێژەی کـە لـه‌ هـۆنـراوەی کـێـشدار و سـه‌روادار و مـیوزیکـدار و ئاوازداردا وەری دەگرن. دەڵـێن: هـۆنراوەی ئازاد بۆ منـداڵان، وەک مـێـزی بێ تـۆڕی یاریی تـێـنسی ســه‌ر مێـز وایـه‌. 

ناڵێین، هـۆنراوەی ئازادی جـوانمان بۆ منداڵان نییە، بەڵام زۆر کەمن. لە ئەزمـوونی دوو سێ هـۆنـراوەنووس زیـاتر نییە، ئەوانیش جاروبار هـۆنراوەی ئازاد بۆ منـداڵان دەنووسن. لەوانەش (ڵەتیـف هەڵـمەت) کۆمەڵێک هـۆنـراوەیەکی ئـازادی جـوانی بـۆ منـداڵان نووسـیوە و سـەرکەوتـووە تێـیانـدا. هـەنـدێ هـۆنـراوەش، کـە لەژێـر نـاوی هـۆنراوەی ئازاد بۆ منـداڵان نووسراون، لە راستیدا هـیچ چـیژێکی هـۆنراوەییان تێدا نییە. بـریتین لە پەخـشانی نیوچـە هـونەریی سـادە، نەک هـۆنـراوە ئازاد بـۆ منـداڵان. هـۆنـراوەی ئازادیـش، مـەرج و پێـوەری خـۆی هـەیە. ئـەم بابـەتە بـۆ رەخـنەگـرانی شارەزایـانی بـواری هـۆنـراوەی ئـازاد بـۆ منـداڵان، بەجـێـدەهـێـڵـین.
دوبـەی: ٢٠٢٦




کـۆمەڵکـوژیی دۆڵی زیـلان.. رەزا شـوان

دەوڵەتی عـوسمانی ئیـمپریالـیزمی رەگەزپەرست، مێـژوویەکی رەش و خوێناوی پـڕ لە تاوانی هـەیە. بە دەیان رەشـەکـوژی و کـۆمەڵکـوژییان، لە گەلانی، ئەرمـەنی، یـۆنـانی، کوردی، سووری، سعـوودی، میسری و ئاشووری، کردوە. هەر لەبەر ئەوەی کە تورک نەبوون یان ئاینێکی تریان هەبوو. یان مـلەکەچی دەوڵەتی عـوسمانیی داگیرکەر نەبوون و بەرگـرییـان لـە مـانـەوەیـان و لە نـاسـنامـەی نەتـەوەییـان کـرد. لـەوانە: ژینـۆسایـدی ئـەرمـەنـیـیەکـان لـە (٢٤/ نـیـسان/ ١٩١٥) دا، کـە بـە چـەنـد نـاوێـک نـاودەبـرێـت، بە (دۆزەخی ئەرمەنییەکان) و (قەسـبخانەی ئەرمەنییەکان) و (تاوانی گەوەرە). کە سوپای نامەردی عـوسمانییەکان، بە دڕنـدەتـریـن شێوە زیاتر لە (ملـێون و نیوێک) ئەرمەنییان کوشت. سەربازانی بێڕەوشت و نامەردی عـوسمانییەکان، بە بەرچاوی مێرد و باوک و کـوڕ و بـراوە، دەسترێـژیان دەکـردە سەر کچـان و ژنـانی ئەرمەنی و لاقـەیـان دەکردن، تانەت لاقـەی کچـانی تەمەن نـۆ ساڵانیـشیان دەکـرد. دواتـر رووتیانیان دەکـردنەوە و لە سـێدارەیـان دەدان، یا بە شـمشـێر سەریان دەپـەڕانـدن. لە دوایـشدا هەمـوو پیاوەکان و کوڕەکانیان و تەنانەت منـداڵانی کۆرپەشـیان دەکوشـت یان بە شمـشێر لە ملـیان دەدان. ئەم تاوانانەی عـوسمانییەکان هەڵـبەسـتراو نیـن، بەڵکو بە وێنـە و بەڵگە و بە قـسەی شایەتحاڵانی رزگاربـووی ژیـنـۆسایـدی ئەرمـەنـیـیەکان تـۆمـارکـراون.
لە ساڵی (١٩٢٣) دا، کە لەلایەن مستەفا کەمال (ئەتاتـورک)ی گۆڕبەگـۆڕەوە کۆماری تـورکیا راگەیانـدرا. کەمالییە تۆرانییەکانیش کە مـیراتگری عـوسـمانییەکانن. نکوڵـیان لە ناسـنامـەی کـورد کـرد و سـیاسەتی تـورکـانـدنیـان جـێـبەجێ کـرد. نـاوی (کـورد) و (کوردسـتان) و (زمـانی کوردی) و (قـسەکـردن بە کوردی) و لەبەرکردنی (جلوبەرگی کـوردی) و (گـۆرانی و فـۆلکـلـۆری) و (نـاوی کـوردی لە منـداڵان) ی کـوردییـان، بە یاسا و بـە فـەرمی قـەدەغـەیـان کرد و سـزای بەنـدکـردنیـان بۆ سەرپـێچـیکاران دانـا. بـۆ نمـوونە و بـۆ پـێکەنین، لە سـەرەتـای نەوەتـەکانی سـەدەی رابـردوو، نووسـەری ناسراوی شەهـیدمـان (مـوسا عـەنـتەر) لە باکـووری کوردسـتان، رۆژێـک لە بـازاردا پۆلـسی تورکیا دەیگرن. دەڵێـت: بـۆچی دەمگـرن و تاوانـم چـییە؟! پۆلیسەکان دەڵێن: گـوێـمان لـێتـبوو، کە بـە کـوردی فـیکەت لـێـدەدا!”.
تا ساڵی (١٩٤٦) باری نائاسایی لە ناوچە کوردنشینەکاندا راگەیاندرا و لەژێـر یاسای سەربازیـدا مایەوە. قـێزەوەنـترین رەوشـت و لـووتکەی رەگەزپەرسـتییان ئەوەیە، کە لە دەستووری تورکیادا کوردیان بە (تورکی شاخستانی) ناوبردووە و پۆلێنیان کردووە.

بەڵام هەرگیز کورد چـۆکی بۆ حکومەتەکانی تۆرانیی رەگەزپەرست دانەداوە و دانادات. سەرسەختانە و مەردانە بەرگریی لە بوون و لە ناسنامەی نەتەوەیی کردووە و دەکات. قـوربـانییەکی زۆر زۆری لـەم پێـناوەدا داوە. ئەسـتەمە دەسـت لە خەبـات بـۆ رزاگاری کوردستان هەڵـبگـرێـن.
لە دوای سەرکوتکردنی (شۆڕشی دیاربەکـر ـ ١٩٢٥ـ بە سەرۆکایەتی شـێخ سەعـیدی پیران)، دوای لە سێدارەدانی شێخ سەعـید و کۆمەڵێک لە هـاوڕێکانی. سوپای تورکیا دەستیان بە گرتـن و بە راگواستنەوەی زۆرەملـێی کوردانی ناوچەکە کرد، بە پێی پەتی و بە سەری رووتی، بە برسێتی و توێـنـێتی، بۆ رۆژئـاوای تورکیا گـۆێـزرانەوە. بەڵام بەشـێکی زۆری کوردی خەڵکی ناوچـەکە رەتیـان کـردەوە. کـۆمەڵـێک لە فەرمانـدە و شۆڕشگـێڕان کە لە شـۆڕشەکەی دیاربەکر بەشدارییان کـرد. خۆیان بەدەستەوە نـەدا. روویان لە ناوچە دوورەکان و لە چیای ئاگـری کرد. بە نهـێـنی لەو شـوێنانەدا مانەوە. تا شۆڕشی ئاگری (ئارارات) دەستیپێکـرد، چـوونە پاڵ شـۆڕش. ئەم شۆڕشە لە ساڵی (١٩٢٧ـ بۆ ـ ١٩٣٠) بە فەرمانـدەی ژەنەراڵ (ئیحسان نوری پاشا) درێـژەی هەبوو. (کۆماری سەربەخۆی کورد) یان دامەزرانـد، کە پایتەختەکەی شارۆچکەی (بایەزیـد) بـوو. لە نـزیکی چـیای ئـارارات. ئـاڵای کوردسـتانیـشیان لەسـەر لـووتـکەی ئـارارات هەڵکرد. ئێحـسان نـوری، بە سەرۆک کـۆمار هەڵـبژێـردرا. لەم شـۆڕشەدا نوێنەرانی هەمـوو کوردسـتان بەشـدارییان تێـیدا کـرد. زەبـرێکی باشـیان لە سوپـای تـورکـیا لە ناوچەکەدا دا. کەواتە پـرسی کورد لە تورکیادا، بـۆ زیاتر لە سەد ساڵ بەر لە ئەمـڕۆ دەگەڕێتەوە. پـرسی کورد، پـرسی گەلـێکی مـاف زەوتکـراو و نیشـتمان داگـیرکراوە.
لە مانگی حوزەیرانی (١٩٣٠) دا، ئەنجوومەنی وەزیـرانی تورکیا، بە سەرۆکایەتی (عـیسمەت ئینـۆنـۆ) سەرۆکوەزیـرانی تورکیا. بـڕیاری ژمارە (٨٦٩٢) یان دەرکرد. ئەم بـڕیارە بە هەمـو شێوەیەک رەوایی و رێگە بە کوشـتنی هـەر کوردێک داوە. بە کوشـتنی کـوردیـش، هـیچ کوردکـوژێک تاوانبـار ناکـرێـت. ئەمـە دەقی بـڕیـارەکەیە:
“کوشتنی کورد یان ئەنجامدانی هەر کردەوەیەک بەرامبەر بە تاک یان بە کۆمەڵ لە مـاوەی (٢٠/ حـوزەیـران/ ١٩٣٠ ـ تـا ـ ١٠/ کـانـوونی دووەم/ ١٩٣٠)، لـە لایـەن نوێنەرانی دەوڵەت و میلـیشیاکان، یان هەرکەسێکی مەدەنی لە کاتی بەدواداچـون و سەرکـوتکـردنی یاخـیـبوونی ئـارارات، بـە تـاوان هـەژمـار ناکـرێـت”.
تورکیا سوپایەکی زەبـەلاحی ئامادەکرد، کە دوو هـێـندەی ئەو سـوپایە بو کە هـێڕشی کـردە سـەر یـۆنـان. بـریـتی بـو لـە فـەیـلەقی (٧ و ٩) بـە فـەرمـانـدەی لیـوا (سـاڵـح ئـۆمـۆرتاک). ناوی ئەم ئـۆپەراسـیۆنەیـان نا “پاکـکـردنەوە”. مەخابـین کە بە دەیـان خۆفرۆش و جاش و چاوساغ و كڵاوسووری کورد، رۆڵێکی ناپاکی گەورەیان هەبوو. رێنیشاندەری سوپای تورکیا بوون. بـێجگە لە تانک و تۆپ (٨٠) فرۆکەی جەنگیش،
بـە رۆژ و بە شـەو، بە بـۆمـبی سـوتـێـنەر و ژەهـراوی چـیای ئاگـری و گـونـدەکانیان ناوچـەکەیـان بە چـڕی بـۆردومـان دەکـرد. بە سـەدان کوردی سـڤـیلـیان شـەهـیدکـرد.

ئەتاتـورک و حەمەرەزا شای گـۆڕبەگـۆڕی شای ئێـران، لە سەر گـۆڕینـەوەی بەشـێک لە چیای ئارارات و خاکی وانی کوردستانی رێکەوتن. سوپای ئێرانیش چووە پاڵ سوپای تـورکـیا و پـشـتەوەیـان لە شەرڤـانان گـرت. یەکـێتی سـۆڤـیەتیـش پاڵـپشتی و هـاوکاریی خۆی بۆ سوپای تورکیا دەربـڕی. دۆشـکە و شەستیری بۆیان نارد و دڵـنیاشی کـردنەوە کـە چـەکی دۆشـکەیـان بـۆ دابـیـن دەکـەن. فـرۆکـەکـانی بەریـتـانـیـاش بەشـداریـیان لـە بـۆردمـانکـردنی ناوچـە کـوردییـەکانـدا کـرد.
ئۆپەراسیۆنی پاککـردنەوە، پێش وەرزی دروێنە، لە هەفـتەی کۆتایی مانگی حوزەیرانی ١٩٣٠ دەستیـپێکرد. لە زۆر سەرچاوەدا، لە ٨ی تەمووزی ١٩٣٠ دەستیپێکردوە. هەر کوردێكـییان بـدیایە، یەکسەر دەیانکـوشت. هەمـوو گونـدەکانی ناوچەکەیان تاڵانکـردن و سووتانـدیانـن. ئاگریان لە دەخـڵودان و لە دارستان بەردا. سوپای تورکیا لە کوردستانی باکـووردا، سیاسەتی زەویی سـووتـماکـیان جـێـبەجێ کـرد.
دوای چەنـدین هـێڕش، کە بە دەیان سەربازیان لـێکوژرا، بە هـۆی هـێزی نابەرامبەری و نەمـانی فـیـشەک و ناپاکـیی هـەنـدێک لە کـوردان، کە چـوونە پـاڵ دەوڵـەتی تـورکـیا. شـۆرشی ئـاگـری سـەرکـوتکـرا. (٢٤) لە سـەرکـردەکـانی شـۆڕشـیان لـە سـێـدارە دان.
بەڵام سـوپـای دڕنـدەی تورکـیا، بە دامـرکانـدنی شـۆڕشی ئاگـری و بە کـۆنتـرۆڵکـردنی دوخەکەوە نەوەستان. ئۆپـەراسیـۆنـێکی سـەرتاسەری پاکـتاوی رەگەزیی بەرامـبەر بە گەلی کوردمان لە باکووری کوردستان دەستپێکرد، بە تایبەتیش لە ناوچەی (سەرحەد) کە هـەریەک لە پارێـزگاکانی وان و ئـاگـری و مـوش و بیـنگـۆل و قـارس و ئەرزڕومی لەخۆگرتـووە، ببـوە گـۆڕەپانی رەشەکـوژی و کـۆمەڵکـوژیی کـورد. زیاتـر لە (٨٠٠٠) گوندی ناوچەکەیان تاڵان کرد و خانووەکانیان سووتاندن. ژمارەیەکی زۆری ژن و منداڵ و پیر و پەککەوتەیان، لەناو خانووەکانیاندا سوتاندیانن. زیاتر لە (١٠) هـەزار کەسیان کوشـت. (١٥٠٠) منـداڵ و ژنی کوردیـان، لە چـاڵـێکـدا بەسـتنەوە و ئاگریان تـێبەردان و سوتانـدیانن. بە سەدان منـداڵ و ژنیان هـەڵـدانە نـاو روبـارەکان و خـنکان، بە دەیان ژن و منـداڵـیان لەسـەر چـیاکـانەوە هـەڵـیان دانـە خـوارە و مـردن. دەسـتـدرێـژییـان بۆ سـەر کچـان و ژنـان کـرد. زۆرێـک لە کچـان و ژنـان لە سەربانی خانووەکانیانەوە یان لەسەر گـرد و چـیاکانەوە، لە تـرسی دەستـدرێـژی سەربازانی تورکیا خـۆیـان هـەڵـدایە خـوارەوە و شەهـیـدبـوون. پیـاوەکانـیـشـیان بـەسـتن بەیەکەوە و گولەبـارانیان کـردن. بە زینـدوویـش پـێـستی سـەری کـۆمـەڵـێک لاوی کوردیـان کەوڵ کـرد. بکـوژی کـورد (ئەحمەد دەروێش ئالبای) کە فەرماندەیەکی سوپای تورکیا بوو، وتی:”نرخی فـیشەک زۆرە، ژن و منـداڵەکـانیـان بـە فـیـشەک مەکـوژن، بەڵکـو بـە قـونـاغی چـەکـەکـانتـان بیـانکـوژن یان بە قـەمـەی چـەکەکانتـان سـکـیان هـەڵـدڕن”.

کـۆمەڵکـوژیی دۆڵی زیـلان:
(دۆڵـی زیـلان) کە دواتـر کـورد نـاوی لـێـنا (دۆڵـی خوێـن) دەکـەوێتـە نێـوان چیـاکانی ئـارارات و تەنـدورەک، لە باکـووری شاری (ئـەرتیـش) ی سەر بە پارێـزگـای وان لە باکووری کوردستان. دۆڵی جـوانی زیـلان (٢٠) کـیلـۆمەتـر، لە شاری وانەوە دوورە. هـاوینەهـەواری دۆڵـی زیـلان، بەهـەشـتـێکە بۆ دانیـشـتوانی ناوچەکە. سێ رووباری قەشـەنگ و جـوان دەژێنـەو نـاو رووبـاری زیــلان.
دوای ئەوەی کە بەشێکی زۆر لە خێزانە کوردەکانی ناوچەکە، لە ژن و منـداڵ و لاو و پـیر، دوای ئـەوەی کە ماڵەکانیـان تـاڵان کرا و گـونـدەکانیـان سوتـێـندران و گەمـارۆی ئابووری خـرایە سەر ناوچەکەیان. لە ترسی بۆردومانی فـڕۆکە و تۆپاران و لە ترسی دەستدرێـژی و گرتن و رەشەکوژی، روویان لە ناوچەی ئەرتیش لە کەناری باکووری دەریـاچـە وان ـ گەورەتـریـن دەریـاچـەی کوردسـتان ـ و لە دۆڵـی زیـلان کـرد.
بەڵام ناوچەکە بە هـەزاران سەربـاز و مـیلـیشا گەمـارۆ درابوو، ببـوو بە ناوچەیەکی داخـراوی سەربازی و هەمـوو رێگاکان و دەروازەکانی هـاتـنەژوورەوە و دەرچـوون گیرابوون، لە کورد قەدەغەکرابوون. وەک دەڵێن”ماڵ لە خاوەن ماڵ حەرام کرابوو”.

ئێـران و عـێراق و سووریاش، هـاوکاری تـورکـیایان کرد. بەشـێک لە شەرڤـانان، لە دوای شکـستهـێنانی شـۆڕشی ئاگری، روویـان لەو شـوێنـانەی کوردستان کرد. بەڵام ئەو سێ دەوڵەتە گرتیانیان و رادەستی تورکیایان کردن. هەموویانیان لە سێـدارە دان.
لە رۆژی (١٣/ تەمووزی/١٩٣٠) دا، سوپای دڕندەی تورکیا، ئەو خێزانە بێدەرتان و سـڤـیلانـەی کە روویـان لەو ناوچـەیە و لە دۆڵی زیـلان کـردبوون. گەمـارۆیـان دان و هەمـوویانیان گرتن. بە هەزاران منداڵ و ژن و لاو و بەساڵاچوانی کوردیان، هەڵـدانە ناو ئاوی رووباری دوڵی زیـلان. ئـینجا لە هەموو لایەکەوە بە بـۆمـب و بە دۆشکە و شەستیر گولەبارانیان کـردن. هـاواری ژنـان و زیـڕەی منـداڵان دەگەیـشتـنە عـەرشی ئاسـمـان. کەسـیان لـێـدەرنەچـوو، هـەمـوویـان شـەهـیدبـوون. ئـاوی رووبـاری دۆڵی زیـلان و چەم و کانی و جۆگەلەکانی پڕببوون لە خوێن و بە بەخـوێـنی ئەو شـەهـیدە بێتاوانـانە سـوور ببـوون. (دۆڵی زیـلان) بـو بـە (دۆڵی خـوێـن).
(٢٢٠) گـونـدی دۆڵی زیـلانیان سـووتـانـد، خـێزانـێکی زۆریـان لەنـاو خانـووەکانیان سـووتانـدن. مـاڵ و مـەڕ و ماڵاتـیشیان بە تـاڵانی بـردن.
(عـوسـمان ئیلـیری) شایەتحاڵـێکی رزگاربـووی کـۆمەڵکـوژیی دۆڵی زیـلان، دەڵـێـت: “سەربـازەکانیـان لەنێـوان خۆیـانـدا، گـرەویـان لەسـەر رەگـەزی کـۆرپـەلەی لەدایک نەبووی ناو سکی ـ ژنی دوگـیان ـ دەکرد، سکی دایکـیان هەڵـدەدڕی تەنهـا بۆ ئەوەی بـزانـن کـوڕە یا کچـە”.
(کاکـیل ئـەردەم) کە لـە ساڵی (٢٠٠٧) دا، تەمـەنی (٩٤) سـاڵ بـوو، یەکـێکی تـرە لە شایەتحاڵە زیندووەکانی کۆمەڵکوژیی دۆڵی زیـلان، کە لەناو تەرمی کوژراوکانـدا خۆی درێژکـردبـوو و رزگاری بـوو، بۆ دو رۆژنامەنووسی تـورکی گێڕایەوە و وتی:”سی و پێـنج کەس لە کەسوکاری کـوژران. سەربازەکان سکی ژنێکی دوو گـیانیان هـەڵـدڕی. لەبەردەم چـاویـدا بە زینـدووی، پـێـستی سـەری سێ کەسیان لـێکـردەوە. دوو بـراشی لـێـیانـدان تا مردن”. ئەو دوو رۆژنامەنووسە تورکەی کە دیمانەیان لەگەڵ کاکیل کرد، بە بـڕیاری دادگای تـورکـیا، هـەریەکەیـان شـەش مـانـگ بەنـدکـران.

لە گونـدی (گەرماوا ئەدمان) یشدا، کە گونـدێکی دۆڵی زیـلانە، سەربازانی بێـڕەوشتی تـورک ویـستیان دەستـدرێـژی بکەنە سـەر ژنـێکی کورد. بەڵام خـەڵکی گـونـدەکە، بە هـەمـوویانەوە پەلامـاری سەربازەکانیـان دا و بە دەیـان سەربـازیان کـوشـت. خـەڵکی گونـدەکەش ئاوارە بـوون. تاوانی وا لە کوێی جیهـانـدا روویان داوە؟ ئـەمەیە راستیی بـێـڕەوشتی و نامـەردی، قـارداشی تـورکی مـوسـوڵـمان.
(نێـلسۆن ماندێلا) دەڵێت”گەر دەتەوێت تـورک بناسیت بۆ یەک رۆژ ببـە بە کـورد”.
رۆژنامەی (جمهـوریەت) کە سەربە رژێـمی تورکیایە، لە (١٣/ تەمووز/١٩٣٠) دا، شانازی بە کـۆمەڵکـوژییەکەی دۆڵـی زیـلانی کرد، بـە ناونـیشانێکی گەورە، باس لەم تاوانەی سوپای تورکیا دەکات، نووسیبوی:”ئۆپەراسیۆنی پاککردنەوە دەستیپێکردوە، هەموو ئەو کەسانەی لە دۆڵی زیـلان بوون لەناوچـوون و کەسـیان رزگاری نەبوو”.
بە گوتەی پەیامنـێرەکەیان (١٥) هەزار کەس کوژراون و رووباری زیـلان تا لێواری پـڕبـووە لە تـەرمی کورد.
بەرپـرسـێکی حکـومەتی تـورکـیا بە فـەرمی راگـەیـانـد، کە ژمـارەی کـوژراوانی دۆڵی زیلان گەیشتوونەتە (٤٧) هەزار کەس. بەڵام مێژوونووسان و شایەتحاڵەکان پێیانوایە کە ژمـارەی کـۆمەڵکـوژییـەکەی دۆڵی زیـلان، زیـاتـر لە (٨٠) هـەزار کەسـە.
بە هـەزاران کوردی گونـدنـشین و شارۆچکەکانی ناوچـەی سەرحەدیان، بە زۆرەمـلێ رایانگـواستنەوە بـۆ رۆژئـاوای تـورکـیا. تا ئەمـڕۆش سـیاسـەتی تـورکـانـدنی کورد و گـۆڕینی دیمـوگـرافـیای ناوچـە کوردسـتانییەکان درێـژەی هـەیە.
کـۆمەڵکوژیی زیـلان، یەکـێکە لە نموونە هەرە قـێزەوەنەکانی سیاسەتی سیستماتـێکی لەناوبردن و ئینکاری دژی گەلی کوردمان. هەڵمەتێک بوو بۆ قـڕکردنی تەواوی گەلی کورد ئەنجامدرا. یەکێکە لە کۆمەڵکوژییە سامناک و دڕندەکان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. ئەم تاوان و تـراژیـدییە بێـوێنەیە، بە بەرچاوی جیهـانەوە ئەنجامـدرا، بە داخەوە هـیچ وڵاتێک سەرکـۆنەی ئەم تاوانەیان نەکرد. وەزاراتی دەرەوەی بەریتانیا بە سەرکەوتنی گەورەی سوپـای تـورکیای نـاوی بـرد.
حکومەتی تورکیا لە ساڵی (١٩٣٠ـ هەتـا ـ ١٩٥٣) ناوچەی دوڵی زیـلانی لە کوردان قەدەغـەکـرد. تا ئەمـڕۆش رێـگە بە لـێکوڵـینەوە نادات کە لەسەر کۆمەڵکـوژی دۆڵی زیلان بکرێت و تاوانەکانی ئاشکـرابکـرێن. حکومەتی تورکیا، نە دان بە ژینۆسایـدی ئەرمەنـییەکان و نە دان بە کۆمەڵکـوژیی دۆڵی زیـلانـدا نانـێـت. بەڵام ئەم دوو تاوانە تاهـەتایە، دو پەڵەی رەشی قـێزەوەنـن بە ناوچەوانی تـۆرانییە رەگەزپەرسـتەکانەوە. گەرچی هـەمـوو ناوچەوانیان پەڵـەی رەش و قـێزەوەنـن.
لە ساڵی (١٩٨٠) دا، حکـومـەتی تـورکـیا، ئەو کەسـانەی کە لـە ئەفـغـانـستان و لە قیرغیزستانەوە هـێنابوویان، جگە لەوەی کەمپینـێکی گەورەی لە دۆڵی زیلان بۆیان دروستکـرد و بەشـێکی زۆریـشیانی لە گـونـدەکانی دۆڵی زیـلان نیشـتەجـێیانی کـرد. زەوی و زاری کـوردی بە سەریانـدا دابەشکـرد، مانـگا و مەڕ و بـزن و تـراکـتۆری دانێ بـۆ ئـەوەی بە هەمیـشەیی لەوێـدا بمـێننەوە. تا ئەمـڕۆش ئەم نامـۆیانە لەوێـدا ماونـەتەوە. تـورکـیا هـەر لە دۆڵی زیـلانـدا، وێـستگەی کـارەبـا و چەنـد کارگەیەکی دروستکرد، بە مەبەستی ونکـردنی گۆڕە بە کۆمەڵەکانی کۆمەڵکوژیی دۆڵی زیـلان.
لە ساڵی (١٩٩٢) دا، بەربەستی (کۆجـۆبـرۆ) یان لەسەر رووبـای زیـلان لە شاری ئەرتیـش دروسـتکـرد. بەشـێکی زۆری گـۆڕەکـانئ دۆڵی زیـلان، ژێـر ئـاو کـەوتـن. مەبەسـتی تـورکـیاش، پەردەپـۆشکـردنی تـاوانی کـۆمەڵکـوژیی دۆڵی زیـلانـە.
لە ئێستادا فـیلـمێکی دیکۆمێنتاری بە کوردی بەرهەمهێنراوە بە ناوی (دۆڵی خوێن)
کە لە بەرهـەمێنانی (سـەعـادە ئـۆڵغـنـۆ) یـە. کە باس لە کۆمەڵکوژیی زیلان دەکات.
سوپـای دڕنـدەی تورکیا بە کۆمەڵکـوژیی دۆڵی زیـلان، دەستیان لە تاوانەکانی دژ بە کورد هەڵنەگرت، چەندین کۆمەڵکوریی تریان ئەنجام دا. گەورەترینیان رەشەکوژی و (کۆمەڵکـوژیی دێـرسـیـم) ە.

دوای شکستیهـێنانی (شـۆڕشی دێـرسـیـم)، لە سـاڵی (١٩٣٦ـ ١٩٣٧) بە رابـەرێـتی (سەید رەزای دێـرسیم) سوپای تورکیای رەگەزپەرسـت ، بە تـۆپباران و بـۆردومـانی فـرۆکەی جەنگی، کۆمەڵکوژی و رەشەکوژییەکی تریان لە گەلی کوردمان کرد. کە بە (قەسابخانەی دێـریسیم) ناودەبـرێت. سەرجـەم زیـاتر لە (٩٠) هـەزار منـداڵ و ژن و لاو و پیاوانی بێـتاوانی کوردیان کـوشت. کوردکوشتنیان بە ڕەوا دەزانی. بە هـەزاران دۆنم دار و دارستانیان سووتاند، بە سەدان گوندی کوردیان تاڵانکرد و وێرانیان کردن. بەڵام تـورکیا تەنهـا دانی بە کوشـتنی (٣٠) هـەزار کوردا لە دێـرسـیم دا ناوە. تـورکیا ناوی شاری (دێـرسـیم) یـشی گـۆڕی بە (تـونجەلی). بەڵام کورد هەر بە دێـرسیم ناوی دەبـات. دێـرسـیم هـێـمای راپـەڕیـن و بەرگـرییـە.
پێـشتر نوسینێکـم دەربـارەی شـۆڕشی دێـرسـیم نـوسی و بـڵاومکـردەوە. بـۆێـە لـەم نـوسینەمـدا، درێـژە بە کـۆمەڵکـوژیی دێـرسـیم نـادەم. تەنهـا ئامـاژەم پـێیـدا.
هەرگیز بـرینەکانی کۆمەڵکوژیی دۆڵی زیـلان و قەسبخانەکەی دێـرسـیم و کـیمیابـارانی هـەڵەبجـە و شـوێنەکانی تـر و زینـدەبەچـاڵکـردنی (١٨٢) هـەزارکـورد لە شـاڵاوەکانی ئەنـفـالی بەدناو و کوشتنی (٨) هـەزار بارزانی و (١٠) هـەزار لاوی فـەیـلی کورد، کە بە زۆری لە حەوزی تیزابـدا توانـدیاننەوە. کۆمەڵکـوژیی خوشک و برایانی ئێـزیـدیمان لە شەنـگال، كە زیـاتر لە (٥٠٠٠) هـەزار ئێـزیـدی شەهـید کـران، زۆربەیـان منـداڵ و ژنانـن. لە سێدارەدانی بە دەیان لاوی کوڕ و کـچی کوردمـان لە رۆژهـەڵاتی کوردستان، لەلایـەن کۆماری پەت و سیـدارەی ئیسلامییەوە. شەهـیدکـردنی بە دەیـان منـداڵ و ژنی سڤـیلی کوردمان لە رۆژئاوای کوردستان، بە بـۆمبی فـسفـۆری و بۆ بـۆمبی بۆڵـییەوە، لەلایـەن تورکـیای رەگەزپەرستەوە. ئەستە کە بتوانـین، ئەم تاوانانە و بە دەیان تاوانی تری داگـیرکەرانی کوردستان لە یادبکەیـن. برینە بە سوێیەکانی ئەم تاوانە قێزەوەنانە، نە ساڕێـژدەبـن و نە لە بیـرمـان دەچـنەوە.

(*) : تا رادەیـەک سـوودم لە چەنـدیـن ماڵـپەڕی ئینگـلـیزی و کـوردی وەرگرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٦




تاوانەکانی کۆماری پەت و سێدارە لە دژی گەلی کوردمان.. رەزا شـوان

سیاسەتی پاکـتاوی نەتەوەیی کورد، لەلایەن رژێـمی کۆماری پەت و سێدارەی ئیسلامی ئێرانی، بە دڕندەترین و نامەردترن شـێوە و بە مۆدێرترین چەکی کوشندە، بە بەرچاوی کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان و مافەکانی مـرۆڤ و ویـژدانی جیهانییەوە بەردەوامە. درێـژەدانە بە کوشـتن و بە ژینۆسایتکـردنی گـەلی کوردمـان، لە دروستبوونی دەوڵەتی ئێـرانی رەگـەزپەرستییەوە تا ئەمـڕۆ. تا ئەمـڕۆش هـیچ مافـێک بە کورد رەوا نابینن و کوشـتنی کورد بە رەوا دەزانـن. دەست لە کوشتنی مـنداڵانی ناو لانکـیـشمان ناپارێـزن. بە هەزاران کوردیان بێـتاوانین گرتوون و پیسترین ئەشکەنجە دەدرێن، بە هەڵبەستنی تاوانی بێ بنەما، دژی خوا و جوداخوازی تاوانبارکراون. مانگ نییە کە چەند کوردێک لە سێدارە نەدەن. کۆمـاری پەت و سێدارە خاوەنی ریکۆردێکی پێوانەیی جیهـانییە، لە لەسێـدارەدانی کـورد. هـەمـوو گـوناهـێکـمان ئەوەیە کە کوردیـن. کوردبـوونیش لەلای داگـیرکەرانی کوردستان تاوانە. بەڵام تا هەتایە نیازی گـڵاویان، سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد، دەبەنە ژێـر گـڵەوە. کورد نامـرێت و دەمـێنێـت. دەستیش لە خەبات و شـۆڕش و گـیانبەخـشین هـەڵـناگـرین، تا مافـە نەتەوەییاکانـمان بەدەستدەهـێـنین. هەر مـافـێکـیش داواکـار دواوە بـکەوێـت و دەسـتی لـێهـەڵـنـەگـرێـت. زووبـێـت یا درەنـگ وەریدەگـیرێـت. با داگـیرکەرانی کوردستان، ئەم راستییە بـزانـن، تا گـەلی کورد نەگات بە مافی چـارەی خـۆنـووسین. ئەسـتە دەوڵـەتە داگـیرکەرەکانی کوردسـتان بتـوانـن بە ئاسوودەیی و ئاشتی بـژیـن. تا رۆژێک زووتـر گەلی کورد بە مافەکانی خۆی بگات لە بەرژەوەندیی هەموو گەلانی ناوچەکەیە دایە و زووتریش ئاشتی و سەقـامگـیری بـاڵ بەسـەر ناوچـەکە دەکـشـێـت.
شەهـیدکـردنی خەزال مەولان، پێـشمەرگە و شـۆڕشگـیڕی کوردستان، کچـە نەوجـوانە شـۆخ و نازدارەکەی شاری مەهـابـادی پایتەخـتی یەکەم کۆمـاری کوردستان. تاوانـێکی ترە، لە درێژەدان بە تاوانەکانی رژێمی دیکتاتۆری و سیکۆپاتی کۆماری پەت و سێدارە، کە لەبنەڕەتەوە بە خـوێـن گـۆشکـراون. خۆیـان بە خـوای سەر زەوی دەزانـن. دەستیان بە خوێنی گەلانی ئێران سوورە، بە تایبەتیش گەلی کوردمان. با داگـیرکەرانی کوردستان باش بزانن، کە بە شـەهـیدکردنی ژینا ئەمـینی و دەنـیز و کەزێ بڕین و شـەهـیـدکـردنی مـژدە و هـاوسەرەکەی و جـوانەمـەرگکـرنی غـەزال مـەولان، ناتـوانـن چـۆک بـە گـەلی کوردمان دادەن و کـۆڵـمان پێبـدەن. بە پیچـوانەوە، ئـەم تاوانانە، سـوورتـمان دەکـەن لە خەبات و تێکـۆشان. وەک چون سەدام حوسێنی گوڕبەگـۆڕ، بەو رۆژە رەشەی گەیشت، دڵـنیام چارەنووسی ئێوەی ئاخوونـدە دڕندەکانی ئێـرانیش باشتر نابن. ئەو رۆژە نـزیک بووەتەوە، کە شەپـۆلەکانی تسونامی رق و تووڕەبـوونی گەلانی ئێران، راتانبـماڵـێت و فـڕێتـان بـداتە سـەر زبـڵخـانی، میـژوو و بە هـەزاران جـار تـف و نەفـرەتان لـێـبکەن.
خەزال مـەولان، کچـە شـەهـیدەکەی هەمـوو کوردستان، بە شەهـیـدبـوونت دڵی هـەموو کوردێک تـەزی، تا هەتایە شەهـیدبـوونت سوێیەکە لە دڵـمانـدا. تۆ سیمبولێکی خەبات و بەرخودانیـت، تـۆ هەرگـیز نامریـت. بە سەدان غـەزالی کورد لەدایـک دەبـن و پێـدەگەن و درێـژە بە رێبـازە پیـرۆزەکەی تـۆ دەدەن.
زۆر بە رق و تـونـدییەوە، سەرکـۆنەی ئەم تاوانە قـێزەوەنانەی رژێـمی کـۆنەپەرست و خوێـنڕێـژی کۆمـاری پەت و سـێدارە دەکەیـن. سەرشـۆڕی بۆ داگـیرکەرانی کوردستان.
نەمـری بۆ سەرجـەم شەهـیدە قـارەمانەکانی بـزووتنـەوەی رزگـاریخـوازی کوردسـتان.
کەمترین شت، دەبوایە جەماوەری کوردمان، لە هەموو شارەکانی باشووری کوردستان، خۆپێشاندانی ناڕەزاییان سازبکـردایە، ناڕەزایی و تـووڕەیی خۆیان بەرانبەر بەم تاوانە دەرببـریبـایە. ئەمـە نە یەکـەم تاوانە و نە دووا تـاوانی رژێـمی ئـێرانی دەبێـت لـە دژی گـەلی کوردمـان. چونکە هـەڵگری ڤـایـرۆسی رەگەزپەرستی و تـویـنیی خوێـنڕشـتـنن.
زۆر بەداخـەوە کە شارەکانی باشـووری کوردستان، بۆ سیخـوڕانی ئـێران و تـورکـیا و عەرەبە بەعـسییەکان واڵا کراون. هەر شۆڕشگـێڕێک و هەر شەڕڤـانێک، ئیتلاعاتێک یا مـیتـێکـیان بە دواوەیـە. جـگە لـەو بەکـرێگـیراوانەش، کـە بـوونـەتە چـاوسـاغـیان.




خەڵاتگـرانی خەڵاتی نـۆبـڵی منـداڵان لە ساڵی ٢٠٢٦.. رەزا شـوان

دوو ساڵ جارێک لە (کۆپنهـاگن) ی پایتەختی دانیمارک، یان لە پایتەختی وڵاتێکی تر. بـە بـۆنـەی یـادی رۆژی لـەدایـکـبوونی، کـەڵـە نـووسـەری بـواری وێـژەی منـداڵان (ھـانس کریستـیان ئەنـدەرسـین) کە بە (بـاوکی چـیرۆکی ئەفـسانـەیی بۆ منـداڵان) لە جیهـانـدا ناسراوە. دوو خەڵاتی بەنـرخ، کە بەرزتـرین خەڵاتی نێودەوڵەتیین لە بواری وێـژە و پەرتـووکی وێنەیی بۆ منداڵان. کە بە (خەڵاتی هانس کریستیان ئەنـدەرسـین) یان بە (خەڵاتی نـۆبـڵی منداڵان) یـن بـە (خەڵاتی نـۆبـڵی بچـووک) یـش نـاودەبـرێـت.

خەڵاتەکانیش بریتین لە (دوو مەدالیای زێـڕ ـ وێنەی هانس کریستیان ئەنـدەرسـین) یان بەسەرەوەیە، لەگـەڵ (دوو بـڕوانـامەی دپـلـۆم). لە ئاھـەنگـێکی شایستەدا، پـێـشکەش دەکرێـن، بە باشتریـن نووسەری نووسینی پەرتووک بۆ منداڵان لە جیهانـدا، کە لە دوو ساڵی پێشتردا، باشترین چـیرۆک یان رۆمـانی بۆ منـداڵان نووسـیوە و لە پەرتـووکێکی چاپکـراودا بڵاویکـرووەتـەوە. دەشـدرێـت بـە باشـتریـن ھـونـەرمـەنـدی وێـنـەکـێـش لە جیهـانـدا، کە باشـترین چـیرۆکی وێنـەیی یان رۆمـانی وێنـەیی، بە وێنەی روونکـرنەوە (بێ وشـە) بۆ منـداڵانی کـێشاوە. کە لە مـاوەی دوو ساڵی پێـشووتردا، لە پەرتـووکێکی چاپکـراودا بڵاوی کـرووەتەوە. لە هـەر شوێنێکی جیهـانـدابـن. پەرتووکەکانیان لەلایەن رێکخـراوی (فـیدراسیـۆنی نێـودەوڵـەتی بـۆ پەرتـووکی گـەنجـان) کە کـورتـکـراوەکـەی (ئی بی بی وای) یە، ئەوان لە نێـوان بە دەیـان پەرتـووکی تـازە چاپکـراو بـۆ منـداڵان، پەرتووکەکان هەڵـدەسەنگێنن و هەڵیانـدەبـژێـرن و لەوانەیە ماوەی ساڵـێکی پێـبچـێـت. سەرجەمیش کارەکانی نووسەران و هـونەرمەنـدە کانـدیدکراوەکان، بە درێژایی ژیانیان بۆ منـداڵان لەبەرچـاودەگـرن. تا شایەنی وەرگـرتنی ئـەو دوو خەڵاتە بـن. ئیـنجا بـڕیـار لەسەر بـراوەی هەردوو خەڵاتی هانس کریستیان ئەنـدەرسۆن دەدەن و ناوی براوەکان لە مانگی نیسانی، دوو ساڵ جارێـک رادەگەیەنـن.

لە ساڵی (٢٠٠٩) وە، خـەڵاتـەکـان بە سپۆنـسەری دامـەزراوەی هـونەر و پەروەردەی دورگەی نامی لە کۆریای باشوور دەدرێت. مەبەستیش لە پێشکەشکردنی ئەم خەڵاتانە، رێـزگـرتن و پـێـزانیـنە بـۆ ئـەو خـزمەتە زۆرەی، کە ھـانـس کـریـسـتیان ئەنـدەرسـین ـ دانـیمارکی، لە بـواری وێـژەی منـداڵانـدا پێشکەشی کـردووە. کە تا ئەمـڕۆش منـداڵان لە هـەمـوو جیهـانـدا، چـیژێکی زۆر لە خوێـنـدنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـانی هانـس وەردەگـرن. بەشێکـیش لە چـیرۆکەکانی بە فـیلمی کارتـون و ئەنیمەیـشن دەرهـێنراون.
(خەڵاتی هانس کریستیان ئەندەرسین) بەناوبانگـترین و بەرزترین خەڵاتی نێودەوڵەتییە
لە جیهانـدا، لە بواری وێـژە و و پەرتووکی وێنەیی بۆ منداڵان. بەڵام ئەم خەڵاتە پارەی لەگەڵـدا نییە. بۆ یەکـەم جار لە ساڵی (١٩٥٦) دا. لەلایـەن (ئەنجـوومەنی نێـودەوڵەتی بـۆ پەرتـووکی گەنجـان) لە سـویـسرا، پـێـشنارکـرا و بـڕیاریان لەسـەر بەخـشـینی ئـەم خـەڵاتە دا، بە باشـترین نووسەری پەرتـووکی منـداڵان. یەکەم نووسـەری بـراوەی ئەم خەڵاتـەش، خاتـوو (ئـیـلـیانـور فـارگـیون) ی بەریتـانیـیە، کە لە ساڵی (١٩٥٦) دا ئەم خەڵاتـەی بەدەستیهـێنا. هـەر لە لایـەن هەمـان ئەنجـوومەنەوە، لە ساڵی (١٩٦٦) وە، بـڕیـار لەسەر بەخـشینی ئەم خەڵاتە، بە باشترین هـونەرمەنـدی وێنەکـێشی پەرتووکی وێنـەیی بـۆ منـداڵان لە جیهـانـدا درا. یەکـەم هـونـەرمەنـد کـە ئـەم خـەڵاتـەی بـردەوە، وێنەکـێشی سویسری (ئەلـویـس کاریگـیـت)ە. لەو سـاڵانـەوە تا ئێـستا، هـەر دوو ساڵ جـارێـک، ئـەم دوو خـەڵاتە، لـە یـەک رۆژدا دەیـانبـەخـشـن، بە باشـتریـن نـووسـەری وێـژەی منـداڵان و بە باشـتـریـن وێنـەکـێـشی پەرتـووکی وێنەیی بـۆ منـداڵان، لە هـەر شـوێـنێکی جـیهـانـدابـن. چـونکە وێـنـە تـەواوکـەری تـێکـستی وێـژەی منـداڵانە. زۆر جاریـش وێنـە زیاتر لە تێکـسـت، سـەرنجی منـداڵان رادەکـێـشـێـت و ئاسانـتر پەیـام و ئامـانجی نووسـینەکە بە منـداڵان دەگـەیەنـێـت.
براوەی خەڵاتی ئەمساڵ (٢٠٢٦)ی هانس کریستیان ئەندەرسین، دەدرێن بە باشترین چیرۆنووسی چیرۆک بۆ منداڵان، چـیرۆکنووسی بەناوبانگی بەریتانی (مایکـل رۆزن) لە بواری وێـژەی منـداڵان و مێرمنـداڵان. خەڵاتی باشـترین وێنەکـێشی بـۆ پەرتـووکی وێنەیی بۆ منداڵان، دەدرێت بە هـونەرمەندی وێنەکێشی بەناوبانگی چینی ( کای گاو). کە لەلایەن لیژنەی شارەزا و تایبەتی ئەنجوومەنی نێودەوڵەتی بۆ پەرتـووکی گەنجان، هەڵبژێردران. کە دکتۆر (شیرین کرێـدی ـ پسپۆری وێژەی منداڵان ـ لبنان)ی سەرۆکی لـیژنەی دادوەری خەڵاتی هـانس کـریستیان ئەندەرسیـنە بۆ ساڵی (٢٠٢٦). لە رۆژی دووشەمە (١٣/ نیسان/ ٢٠٢٤٦) دا، لە کـاتی کـردنەوەی پـێـشانگای خولی (٦٣) ی پەرتووکی نێودەوڵەتی بۆ منداڵان لە شاری بۆڵۆنیا لە ئیتالیا. کە گەورەترین پێشانگای پەرتـووکی منـداڵانە، زیاتـریـش کاریـگەریی لەسـەر جیهـان هـەیە. ئەمساڵ (١٥٠٠) دەزگـای چـاپ و بـڵاوکـردنـەوەی پـەرتـووکی منـداڵان، لـە (٩٠) دەوڵـەتی جیهـانـەوە بەشدارییان لەم پێشانگایەدا کـردووە. لە کۆنگـرەیەکی رۆژنـامەوانیدا، ناوی هـەردوو بـراوەی خـەڵاتی هـانـس کـریـستـیان ئەنـدەرسـین بـۆ ساڵی (٢٠٢٦) رایگـەیـانـد. کە نووسەری بەریتانی دکتۆر ( مایکل رۆزن) و وێنەکێشی چـینی مامۆستا ( کای گـاو)ە.
شایەنی باسە (٧٨) نووسـەر و وێنەکـێشی لە (٤٤) دەوڵەتی جیهـانەوە، بۆ وەرگـرتنی ئەم خەڵاتە، کانـدیدکرابوون. (١٢) نـووسەر و وێنەکـێشیشی شـارەزای بـواری ئـەدەب و هـونەری منـداڵانیش، لە (١٢) دەوڵەتی جیهـان، وەک ئەنـدامی لیـژنەی دادوەری بۆ هـەڵسەنگانـدن و بڕیاردان لەسەر باشترین پەرتووکەکانی کاندیـدە هەڵـبژیـراوەکان، بە سەرۆکایـەتی دکتـۆر (شـیریـن کـرێـدی) سـەرۆکی دەسـتەی دادوەری، نـوێنـەرەکـانیان ئەندامانی ئەم لیژنەیەن. دوای لێکۆڵینەوەیەکی چـڕ، لە پەرتووکە کاندیدکراوەکان، بە زۆرینـەی دەنـگەکـانی ئـەم لـیژنەیە، لە لـیستـێکی کورتکـراوەدا (٦) نووسـەر و (٦) وێنەکـێشیان لەو (٧٨) نووسـەر و وێنەکـێـشانەیان هەڵـبژارد. لە دواییـدا لـەو لـیستە کورتکراوەدا، باشترین نووسەری پەرتووک و باشترین وێنەکێشی پەرتووکی وێنەیی
بۆ منـداڵانیان هەڵـبژارد، کە نووسەری بەریتـانی (مایکل رۆزن) و وێنەکـێشی چـینی خاتـوو (کـای گـاو)ە.
پێـوەرە ستانـداردەکانی هـەڵسەنگانـدن و هەڵـبژاردنی بەرهەمەکان، بۆ کانـدیکـردنی باشـترینی دوو پەرتـووک، بـریتـین لە:”کـوالـیـتی جـوانـکاریی هـونـەری و وێـژەیی، لەبـەرچـاوگـرتـنی کـاری تـازەگـەری و نـاوازە و داهـێـنەرانـەی هـەر پـاڵـێـوراوێـک، توانای بـیـنـینی دیـدگای منـداڵان و فـراوانکـردنی کـنجکاوییەکانیانی هـەبێـت. گرنگی بەردەوامی کارکـردنی بـۆ منـداڵان و بـۆ گەنجـان هـەبێـت. بەخـشینی خەڵاتەکە بەنـدە
بە تـەواوی کارەکانی ئـەو نـووسـەرە و ئەو وێنـەکـێـشەوە لە مـاوەی ژیـانیـانـدا، کە خەڵاتەکان دەبـنەوە”.
حەزدەکەیـن کە ئەوەش بزانـن، کە رێـکخراوی نێودەوڵەتی بۆ پەرتووکی گەنجان، لە ساڵی (١٩٥٣) دا دامـەزرا، کـورتـەی نـاوەکـەی (ئی بی بی وای) ە. رێـکـخـراوێـکی خۆبەخشی سوودنەویستە. ئەندامەکانی سەر بە زۆربەی وڵاتانی جیهانن. ئامانجی ئەم رێکخـراوە، لە بەخشینی خەڵاتی هـانس کریستیان ئەنـدەرسـین. پشتگـیری و هانـدانی نـووسـەران و وێنـەکـێـشـانی بـواری وێـژە و هـونـەری وێـنـەکـێـشانـی منـداڵانـە. بـۆ پـێـشکەوتـن و بـۆ داهـێنان لـەم دوو بـوارەدا، لـە هـەمـوو جـیهانـدا بەبـێ جیـاوازی.
خاتوو (شـیریـن کـرێـدی) سەرۆکی دەستەی دادوەری بـۆ بەخـشیـنی خەڵاتی هـانـس کریستیان ئەنـدەرسین، بۆ ساڵی ٢٠٢٦. لە میانەی کۆنگرەی ساڵانەی رۆژنامەوانی (فـیدراسیۆنی نێـودەوەڵاتی بـۆ پەرتـووکی گەنجـان). لە ڕۆژی (١٣/ نیسان/ ٢٠٢٦) لە پـێـشانگای پەرتـووکی منـداڵان لـە بـۆلـۆنـیا لە ئیتالـیا، ناوی هـەردوو خـەڵاتگـری باشـتریـن نـووسـەری پەرتـووک بۆ مـنداڵان (مایـکل رۆزن) ی بەریـتانی و باشتریـن هونەرمەنـی وێنەکێشی پەرتووکی وێنەیی بۆ منداڵان لە جیهانـدا، خاتوو (کای گاو) ی ئاشکـراکرد.
زۆر بە کورتی ئەم دوو خەڵاتگـرەتان پێـدەناسـێـنـین.
مایکل رۆزن ـ باشترین نووسەری پەرتـووک بۆ منـداڵان:
دکـتۆر مایکـل رۆزن، نووسـەر و هـۆزانڤـان و شانـۆنـووس و دەرهـێنەر و ئەکتەر و ئامادەکار و پێشکەشکاری بەرنـامەی تەلـفـزیـۆنی و رادیـۆیی و نووسـەری سـتوونی سیاسی، مامۆستا و چالاکوانێکی و ئەکادیمیی ئینگـلیزی. مامۆستای پسپۆری وێـژەی منداڵان، لە بەشی خوێندنی پەروەردەیی لە زانکـۆی گۆڵـدسمیتس لە لەندەن. زیاتر لە (٢٠٠) پەرتـووکی بـۆ منـداڵان و گەورەکـان نـووسـیوە. کە زۆربـەیان بـۆ منـداڵانـن.

مایکل رۆزن لە (٧/ ئایار/ ١٩٤٦) لە هـارۆ، میـدلیسیکس، ئنگـلتەرا، لەدایک بـووە.
لە پێشا لە کـۆلێژی پـزیشکی دەستی بە خوێنـدن کرد. دوایی وازی لە پـزیـشکی هـێنا. رووی لە خوێنـدنی وێـژەی ئینگـلیزی کرد. لە کۆلێژی وادهـام لە زانکۆی ئۆکسفـۆرد، لە ساڵی (١٩٦٩) دەرچوو و بڕوانەمەی بەکالۆریۆسی وەرگرت. لە ساڵی (١٩٩٤) دا بـڕوانامەی ماستەری لە زانکۆی ریـدنگ وەرگرت. لە ساڵی (١٩٩٧) دا، دکتۆرای لە باکووری لەنـدەن بەدەستـهـنا. لە ساڵانی نەوەدەکان بە دواوە، لە زانکۆ جیاوازەکانـدا، وانەبێژی وێـژەی منـداڵان بوو. مایکل رۆزنی، لە ساڵانی (٢٠٠٠ ـ تا ـ ٢٠٠٧) وەک باڵیـۆزی بەریتانیا، بۆ وێـژەی منـداڵان کاری کـردووە.
رۆزن، لە حەفـتاکانی سەدەی رابـردووە دەستی بە چاپکردنی پەرتـووکەکانی کـردووە. لە ساڵی (١٩٧٤) دا، یەکەمین پەرتـووکی هـۆنـراوەی بـۆ منـداڵان چاپکـرد، بە ناوی (گرنگی بە کاروبای تایبەتی خـۆت بـدە). کۆمەڵێکیش هـۆنراوەی کۆمیدی بۆ منداڵان نووسی و چاپی کردوون. لەوانە: (بۆ حەزناکەیت بزانیت؟، تۆ پـێم بڵی، دەی با خـێرا لـێرە دەبچـین). رۆزنی هەردەم هەوڵی داهـێنان و تازەگەریی لە وێـژەی منداڵان داوە.
کـۆمەڵێ هـۆنـراوەی ئاسان و کـورتی بـۆ منـداڵانی زۆر بچـووک هـۆنیـوەتـەوە.
پەروەردەکار (مـۆراک ستایـلەر) دەڵێت:”رۆزنی یەکـێکە لە پێـشەنگەکانی ئەو نـەوە هـۆنـراوەنووسانەی کە ئیلهامیان لە ئەزمـوونەکانی منـداڵـیی خۆیان وەرگـرتـوون و راستییەکان وەک خۆیان دەگـێڕنەوە”.
دیارتریـن بەرهەمەکانی مایکل رۆزنی، بریتین لە (ئێمە بۆ گەشتێکی ڕاوکردنی ورچ دەڕۆیـن ـ ١٩٨٩) و (پەرتووکی خەمناک ـ ٢٠٠٤). (خەڵاتی پێن) ی ساڵی (٢٠٢٣) ی بەدەستهـێناوە، کە لەلایەن ڕێکخراوی پێـن ئینگـلیزییەوە پێشکەشیان دەکـرد، وەک ڕێـزلـێنانێک بۆ کارە بوێـرەکانی ژیانی سەرەتایی و پـەروەردە.
رۆزنی پەیـوەنـدی بە پـرۆگـرامی ڕاهـێنـانی دەرچـووانی بی بی سی کـرد. لـە سـاڵانی حەفـتاکـانـدا، ئامـادەکار و پـێـشکەشکـاری زنجـیرەیـەک بـوو لـە کەنـاڵی تەلەفـزیۆنی قوتابخانەکانی بی بی سی بە ناوی “والروس” (بنووسـە، فـێربـە، بخوێـنەوە، تـێـبگە، قـسەبکە).
مایـکل رۆزن، بە درێـژایی ژیانی چەنـدیـن خـەڵاتی بەدەستهـێـناوە، بەرزتـرینیان ئـەم خەڵاتەیە (خەڵاتی هـانس کـریـستیان ئەنـدەرسین ـ ٢٠٢٦) کە بـریتییە لە مەدالیایەکی زێـڕ و لە (بـڕوانـامەی دپـلـۆم) ی رێـزلـێنان، وەک باشـتریـن نـووسـەری پەرتـووکی منـداڵان لە جیهاندا کە لە ماوەی دوو ساڵی رابـردوودا چاپێکـردووە و بـۆ یەکەم جـار بڵاوکراوەتەوە. خەڵاتەکەش لەلایەن (ئەنجوومەنی نیودەوڵەتی بۆ پەرتووکی گەنجان) لە ئاهەنگێکی شایستەدا پێـشکەش دەکـرێـت.
کای گاو باشترین وێنەکێشی پەرتـووکی وێنەیی بۆ منـداڵان:
هونەرمەندی وێنەکێشی چینی خاتوو (کای گاو) وەک باشترین هـونەرمەندی وێنەکـێشی پەرتـووکی منـداڵان لە جیهانـدا، کە لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا، باشترین پەرتووکی وێنەیی بۆ منـداڵانی وێنەکـێـشاوە و چاپیکـردووە و بڵاویکردووەتەوە؛ خەڵاتی ئەمساڵی (هـانـس کریـستیان ئەنـدەرسـین)ی بەدەستهـێـنا. کـای یەکـەم هـونەرمەنـدی چـینـییە و یەکـەم ژنی چـینیـشە، کە ئـەم خـەڵاتە بەناوبـانگە وەربگـرێـت.
هـونەرمەنـد کای گاو لە ساڵی (١٩٤٦) دا، لە شاری چانگـشا لەدایک بووە. لە ساڵانی حەفـتاکانی سەدەی رابـردووە، کـاری وێنەکـێشانی پەرتـووکی وێنەیی و چاپکـردنیان بۆ منـداڵان کـردوون. ئەندامی کۆمەڵەی هـونەرمەندانی چینیە. هەندێک لە هـونەرمەندانی چـین، کـای بـە “پـێـشڕەوی پەرتـووکی وێنـەیی رەسـەنی چـینی” ناودەبـەن. لە ساڵانی نەوەدەکانـدا، هـێشتا چەمکی “پەرتووکی وێنەیی” باو نەبوو. کاو یەکەم هـونەرمەنـدی وێنەکـێشی چـینییە کە بـۆ چـیرۆکی منـداڵان، پەرتـووکی وێنـەیی دروستکـرد. کارەکانی زیندوویی و شێوازی رەسەنی کولتووری چینی بەرجەستەدەکەن. لە ساڵی (١٩٨٠) دا، یەکـەم پەرتـووکی وێنـەیی بـە نـاوی (باخـچـە جـوانـەکەوە) چـاپکـرد و بـڵاویـکـردووە. پشتیوانـییەکی گـەرمی لـێکـرا. کـای لـە ساڵی (١٩٩٣) دا، خەڵاتی سـێوی زێـڕیـنی لە چواردەهەمین پێشانگای نێودەوڵەتیی پەرتووکی منـداڵانی براتـیسلاڤـا، بە بەرهـەمێکی بـە ناوی “باو ئێـر”. ئەم خەڵاتەی بەدەستهـێنا. کای بووە یەکەم هـونەرمەنـدی چـینی، کە ئەم خـەڵاتە نێـودەوڵەتـییە بەدەستـبهـێنـێـت. لە دەیەکانی دواتردا دەیـان پەرتـووکی وێنەیی کلاسیکی دروستکـرد، لەوانە “چیرۆکی لەدایکبوون”، چیرۆکی ” شاری ئاگـر ١٩٣٨” و ” پەرتووکێکی کورت بۆ ” فـێربوون لـە شـکـسـتـەکـانی ئـەوانی دیـکە”، “زەوی گـوڵـی قـۆخ” یـەکـێکە لـە پەرتـووکە زۆر بەنـاوبـانگەکانی، کـە سێ سـاڵ بە وێنەکـێشانی ئـەم پەرتـووکەوە سەرقـاڵـبوو. ” چـیرۆکە جـوانـەکانی چـیـن”، ” بـاوە مانگ ـ ٢٠١٥” چەندین کاری تری، کە بەشێوازێکی لێهـاتووی نیـشتمانی رەسەنـدا کـێـشاونی. ئەم بەرهەمانەی کای گـاو ناوبـانگـێکی فـراوانی ناوخـۆیی و جیهـانـییان
بەدەسـتهـێناون.
کای بۆ ماوەی چەند ساڵێک لە قوتابخانەی بنـەڕەتی گونـدێکـدا مامۆسـتا بـوو. دەبوو رۆژانە ئەرکەکانی ماڵەوە راست بکاتەوە و چاودێـریی منـداڵەکانی بکات، دواتر خۆی بە کاری جـۆراوجـۆری کـشتوکاڵـییەوە سەرقـاڵ بکات. تەنهـا رۆژانی یەکـشەمـووان، مەشقی وێنەکێشانی دەکرد. کای وەک هـونەرمەنـدێک هەرگیز نەچووەتە قـوتابخانەی هـونـەری. لەبەر ئـەوەی دەرفـەتی خـوێـنـدنی لە زانکـۆدا نـەبـووە. بـۆیـە خـوولـیای نیگارکـێشان بـووە.

کاو بۆ وێنەکـێشانی پەرتـووەکە وێنەییەکانی، ئیـلهـام لە ئەزمـوونەکانی منـداڵـێی خۆی و لە بەسەرهـات و یادەوەریـیە شیریـن و تاڵەکانی ژیـانی وەردەگـرێـت و بـۆ نەوەکانی داهاتوو دەیانگوازێتەوە. کای تا ئێستا بە قـووڵی پابەنـدە، بە پەرەپێدان بە وێنەکێشانی پەرتـووکی وێنـەیی منـداڵان لە چـین.
کای گای لە تەمەنی ٣٦ ساڵیدا، پەیـوەنـدیی بە دەزگای چاپ و بڵاوکـردنەوەی هـونەری منداڵانی شاری (هـۆنان) ەوە کرد. کای پێیوایە منداڵان توانای ئەوەیان هەیە، بە روونی جیـاوازی بکەن، لە نێـوان ئەو کەسانەی خۆشیان دەوێـت و ئەوانەی خۆشـیان ناوێـت.

کای گاو، زیاتر لە (٤٠) پەرتووکی وێنەکێشاون و چاپیکردوون و بڵاویکـردوونەتەوە. کای بـڕوایەکی تـەوای بە ژیـان و بە خـۆڕاگـری هـەیە.
بە کورتی، کارەکانی هـونەمەنـد کـای گـاو، کوالـیتییەکی هـونـەری نـاوازە و زمـانـێکی بـینراوی ناوازە و قـووڵی سۆزداری نیـشان دەدەن. کە ئاسۆی هـونـەری وێنەکـێشانی پەرتـووکی منـداڵان فـراوانـترن دەکـەن.
لە ئاهەنگێکی شایستە ـ هێشتا کات و شوێنی دیاری نەکراون ـ خەڵاتەکانیان وەردەگرن.

(*) بـۆ ئـەم نـووسینەم، چەنـدیـن سایتی ئینگـلـیزیـم بەسەرکـردووەتـەوە.
دوبـەی: ٢٠٢٦




وێـژەی منـداڵانی ئەمـازیـغ.. رەزا شـوان

ئەمازیـغـەکان کـێن؟

ئەمـازیغـەکان کـۆنـتریـن و رەسـەنـتریـن گـەلی باکـووری ئەفـریـقـان، مـێژوویـان بـۆ (٥٦٠٠) ساڵ بـەر لە ئێـستا دەگەڕێـتەوە. بـەر لە عـەرەب لەو شـوێنـەی نیـشـتمانی هـەزاران ساڵەی باوباپیرانیان دەژیـان. (ئەمـازیـغ) ناوی یەکـێک بوو لە باوباپیـرانی سەرەتـاییان. وشـەی ئەمـازیـغ، بە واتـای “مـرۆڤی ئـازا” یان ” گـەلی ئـازاد” دێـت. تێڕوانینێکی هـەڵەیە گەر بوتـرێـت، عەرەبەکان خەڵکی رەسەنی باکووری ئەفـریقان. ناوبـردنی ئەمـازیغـەکان بە ” بـەربـەری” واتە “دڕنـدە” یان “ناشارستانی” هەرگـیز لەلای ئەمـازیغـەکان قـبووڵکـراو نییە. چونکە ئەوان دڕنـدە نـین. گەلـێکن لە پێـناوی دانـنان بە ناسـنامـەی نەتـەوەیی و زمـان و کولتوورییـان، درێـژە بـە خـەبـات دەدەن.

نیشـتـمانی رەسەنی ئەمازیـغـەکان ناوچـەیـەکە، بە نـاوی ” تەمـازاغــا” کە: مەغـریـب، تونس، لیبیا، جەزائیر، بیابانی گەورەی رۆژئاوا، مۆریتانیا، دوورگەی کەناری، بەشێک لە میـسر، مـالی، نـیجەر، بـورکـینا فـاسۆ لەخـۆدەگرێـت. ئەمـازیـغـەکان ساڵەهـای ساڵە دووچاری سیاسەتی بە ئیسلامکـردن و بە عـەرەبکردن و سەرکوتکردن بوونەتەوە. لە کاتـێکـدا کە لە زۆر بـواردا. زۆر خـزمەتی عـەرەبیان کردووە. بۆ نمـوونە: (تاریـق بـن زیاد، عەباس کوڕی فرانس، ئیبن بەتووتە، زێنەدین زێـدان، کەریـم بـن زیـمە، بە دیان نـاوداری تـر) ئـەم کەسـایەتـیـیە ناسـراوانـە، بە رەسـەن ئەمـازیـغـیـن و عـەرەب نیـن.
ژمـارەی هەمـوو گـەلانی ئەمـازیـغ، لە سـەرانـسەری جیهـانـدا (١٠٥) ملـیـۆن کەسـە.
بەشێکی زۆریـان، روویـان لە وڵاتـانی ئەوروپـا و ئەمـریکا و ئوسترالیا و شوێنانی تر جیهـان کـرد. ئاینیـان (ئـیـسلام، مەسـیحی، جـوولـەکە، بەهـائی،… بـاوەڕی تـرن).
گەلی کوردمان و گەلی ئەمـازیغ، لە زۆر رووەوە لەیەک دەچـەن. هـەردوو گەل مـاف زەوتکـرا و نیشـتمان داگیرکراون. هەر ئەمەش پەیوەندی و دۆستایەتی خستۆتە نێوان کورد و ئەمـازیـغ. بـۆ نمـوونە: هـۆزانـڤـان و رۆمـاننوسی ناسراوی ئەمازیـغ، خاتـوو (مەلـیکە مەزان) داکۆکیکەرێکی سەرسەختی دۆزی کوردە. تەنانەت لە ناو ماڵەکەیـدا لە مەغـریـب ئـاڵای کوردسـتانی دانـاوە. سـەردانی باشـووری کوردســتانی کـرد. تا لە نزیکەوە بە گەلی کوردمان ئاشنابێـت و خۆشـەویستیی خـۆی بـۆ کورد و کوردستان و بۆ پێـشمەرگە دەربـڕێت. باجـێکی زۆری ئەم هـەڵـوێستە مەردانەی دا. کۆمەڵەیەکیش هـەیە، بە نـاوی “کـۆمـەڵەی دۆسـتایەتی کـورد و ئەمـازیغ”.
زمانی ئەمازیـغ بە (ئەمـازیغی) یان (تەمازیـغی) ناسـراوە، لە چەندین دیالێکت و شێوە زار پێکهاتووە. بەڵام زمانێکی ستانداردی یەکگرتـووی خوێندنەوە و نووسینیان هەیە. زیاتر لە (٥٠) ملیۆن قـسەی پێدەکەن. بە درێژایی مـێژووش خاوەنی ئەلفـوبێی خۆیان بوون، کە پێی دەوترێت (ئەلـفوبـێی ئەمازیغی) بە رێنووسی (تیـڤـیناغی) دەنووسرێـت. مێژووی بۆ دوو هەزار ساڵ بەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە. زمانەکەیان لە پێشکەوتن دایە.
ئەمازیغەکان خاوەنی ئـاڵای تایبەتی خۆیانن. کە لە ساڵی (١٩٩٦) دا، لە کۆنگـرەیەکی گشتیدا لە دوورگەی کەنـاری، بـڕیاریان لەسەر شـێوە و رەنگەکانی دا، ئەم رەنگانەن: (شـین: هـێمایە بـۆ دەریـای سـپـیی ناوەڕاسـت و بۆ زەریـای ئـەتـڵەسی و بۆ ئاسـمان).
(سەوز: هـێـمایە بـۆ شـاخە سـەوزەکـان و بـۆ دارســتانەکـان و بـۆ دەشـتاییـەکـانیـان).
(زەرد: هـێـمـایە بـۆ لـمی بیـابـانی گـەورە. کە بەشـێکە لە نـیـشـتـمانی ئەمـازیغـەکان).
(لە ناوەڕاستی ئاڵاکەدا، پیتی ـ ز ـ بە رەنگی سوور هـەیە. یەکـێکە لە پیتەکانی زمانی ئەمازیغی، بە رێنووسی تیـڤیناغ. (ز) هـێمایە بۆ مرۆڤی ئازاد، بە واتا گەلی ئەمـازیـغ. رەنـگی سـووریـش هـێـمای ژیـان و بەرگـری و گـیانبەخـشـینە). هـەر چـوار رەنـگە، گـوزارشـت لە لە وڵاتـی تامـازاغـا، وڵاتی ئەمـازیـغ، واتە باکـووری ئەفـریقـا دەکـەن.
پـێمخـۆشـبوو بەر لەوەی بێـمە سەر کرۆکی باسەکەم. بـەو کـورتە پـێـشەکـییە، گەلی ئەمـازیـغ بە خوێنـەرانی کوردمـان بناسـێـنـم.
وێـژەی منـداڵانی ئەمـازیـغ:
وێـژەی منـداڵانی ئەمـازیـغ دەوڵەمەنـدە، لەسەر بنەمـای زارەکی دامـەزراوە. بەڵام لەم ساڵانەی دواییـدا، بـۆ ئەوەی ئـەم وێـژە زارەکـییە لە لەناوچـوون بپارێـزن، لە کـۆتایی نەوەتەکانی سـەدەی رابـردوودا، زۆرێک لە نووسەرانی دڵسۆزی ئەمـازیغ بـۆ وێـژەی منداڵان، هەوڵیانـداوە بۆ ئەوەی لە فـۆرمی زارەکـییەوە بیگـۆڕن بۆ فـۆرمی نووسراو. بەردەوامیش هەوڵدەدرێت بۆ گۆڕینی دەقە وێژەییەکانی منداڵان، بۆ فۆرماڵی دیجیتاڵی.
بە دیجیتاڵیکردنی پەرتووکخانەی ئەمازیـغ، ئامانجی ئاسانکارییە بۆ دەستڕاگەیشتن بە دەقەکان و بۆ دڵنیابوون لە سادەیی زمانیان، بەو پێیەی کە ئاراستەی منـداڵان دەکرێن.

سەرەڕای ئەمەش هێشتا وێژەی منداڵانی ئەمازیغ پەراوێزخراوە. چونکە لەو وڵاتانەی کە لێی دەژیـن، قوتابخانەی تایبەتیان بۆ خوێنـدن بە زمانی ئەمـازیـغی نییە. بە زۆر بە زمانی عـەرەبی دەخـوێـنن. ناسیۆنالـیستە عـەرەبەکان، ئەوپـەڕی هـەوڵـیان دەدەن، بۆ شێوانـدنی ئەم میـراتە مـرۆییە. حکومەتە ناوەنـدییەکانیش پاڵـپشتی لە جـێبەجێکـردنی سیاسەتی بەعەربکـردنی زمـانی ئەمازیـغی دەکەن. بـۆ لەنـاوبـردنی هەمـوو شتێک کە پەیوەندیی بە زمانی ئەمازیغـەوە هەبێـت. بەڵام ئەمـازیـغی زمانێکی جـيڕ و خۆڕاگـرە.
وێـژەی منـداڵانی ئەمازیـغ، تەنها هـۆکارێـک نیـیە بـۆ خـۆشـیخـستـنە دڵی منداڵانەوە. بەڵکو ئامـرازێـکی گرنـگە، بـۆ پەروەردەکـردنی منـداڵان، بە ئەو بەهـا رۆشـنبیری و کـۆمـەڵاتییـانەی، کە رەگـیان لە ناسـنامـەی گـەلی ئەمـازغــدا هـەیە.
میـراتی زارەکی ئەمـازیغـەکان، لە حیکایەت و مەتـەڵ و نەزیـلە و ئەفـسانە و داستانە فـۆلکـۆرییەکانەوە، بەشــدارییان لە گەشەکـردنی زمانی منـداڵان کردووە. بەشـدارییان لە چەسپانـدنی بەهـا کۆمەڵایەتییەکان و لە بەهـێزکـردنی پەیـوەنـدییە کولـتوورییەکانی ناوخـۆیی کـردووە.
وێـژەی ئەمازیغی بۆ منداڵان، ئامرازێکی کاریگەرە بۆ بەرەوپێشبردنی فـرەچەشنەیی کولـتووری و بنیاتنانی نەوەیـەکی مەسـتبووی بەهـا مـرۆیییەکان و زمـانەوانییەکانی کۆمەڵگەکەیـان.
چـیرۆکی فۆلکلۆری ئەمازیـغی بۆ منـداڵان، لە رووی شێوە و ناوەڕۆکـدا ناوازەیە و تایبەتمەنـدییەکی جیاوازی هـەیە. لە بەشەکانی دیکەی جیهـان جیـای دەکاتەوە. ئەم جیـاوازیەش لە چەنـد تـوخـمێکـدا دیـارە:
١ـ کاتی گـێڕانـەوەی چـیرۆک: هـەمیشە بە شـەوان چـیرۆکەکانیان بۆ منـداڵەکانیان دەگـێڕنـەوە. بـەو پـێـیەی کـە رۆژ کـاتی کـارکـردنە و شـەویـش کـاتی پـشـوودانـە. ئەمـازیغـەکان ئەو ئەفـسانەیەیان دروست کردووە و بووەتـە نەرتێکی باوەڕپێکراو لەلایـان: گـوایە هـەرکەسـێک لە رۆژدا چـیرۆک بـگـێڕێتـەوە، کەچـەڵ دەبێـت. یان
گەر منـداڵان بـە رۆژ داوای گـێڕانـەوەی چـیرۆک بـکەن، قـژەکانیـان دەوەرێـت.
٢ـ ژنـان چـیرۆک دەگـێڕنەوە: لەنـاو ئەمـازیغـەکـانـدا بـاوە، کـە لە مـاڵـەوەدا ژنـان “چیرۆکخوانن ـ چیرۆکگێڕەوەن” هـۆکاری قورخکردنی ئەم ئەرکە لەلایەن ژنانەوە ئەویە، کە بەشێکە لە بەرپرسیارێتیەکی گەورەتر، کە پەروەردەکردنی منداڵانە. بەم شـێوە دایـکان، لـە رێـگەی ئـەو دەربـڕیـنە زمـانـیـیە جـوان و ســەرنـجـڕاکـێـشـە چێژبەخشانەی دەیڵێت، پەیوەندییەکانیان لەگەڵ منداڵەکانیان و پەیوەنـدیان بە زمانی دایکییەوە بەهـێز دەکات. بەم شێوەیە چیرۆکەکان دەبنە بەرنامەیەکی ناڕاستەوخۆی زمانەوانی و پەروەردەیی. پیاوەکان لە چاخانە و قاوەخانەکانـدا چیرۆک دەگێڕنەوە.
٣ـ پایـەکانی چـیرۆک: وەک نەریتـەکـانی تـری گـێڕانـەوەی چـیرۆک لە جـیهـانـدا، چـیرۆکە فـۆلکـلـۆرییەکانی ئەمـازیـغی، سـەرەتـا و ناوەڕاسـت و کـۆتاییـان هـەیە.
سەرەتای گێڕانەوەی چیرۆک بەم پەرگرافە دەست پیدەکات “حا جـیتک ما جـیتک”.
سەبـارەت بە ناوەڕۆکی چـیرۆکەکانیش، تایبەتمەندییەکانی ئەقـڵی ئەمازیـغی روون دەکەنەوە. پەیوەستن بە سروشت و بە ئەو شتانەی کە خەڵک بەرهەمیان دەهـێنن.
بە ململانی تونـدی نێوان چاکە و خـراپە، قـارەمانێتی و تـرسنۆکی، ئاشکـرا دەکەن.
لە چـلەکانی سەدەی رابـردوودا، گـرانی رووی لە ناوچـەکە کرد، بە (ساڵی بـرسێـتی) ناودەبـرێـت، دایکان ئاگرایان لە چـێـشتخانەکانیاندا دەکـردەوە، بەڵام تەنها ئاویـان لە مەنجـەڵەکان دەکـرد و دیانخـسـتنە سـەر ئاگـرەکان. دەسـتـیان دەکـرد بـە گـێڕانـەوەی چـیرۆک بـۆ منـداڵـەکانیـان، تا سـەرقـاڵـیان بـکەن و بـە بـرسـێـتی بـیـانکەنە خـەو.
لەم بیست و پێنج ساڵەی ئەم سەدەیدا، چەند نووسەرێکی ئەمازیغی روویان لە جیهانی نووسین بۆ منـداڵان کـردوون، چەنـدین پەرتووکیان لە ژانـرەکانی وێـژەدا، بۆ منداڵانی ئەمازیـغ، بە زمانی ئەمازیغی نووسـیون و چاپیان کـردوون و بڵاویـان کـردوونـەتەوە.
بەکورتی باس لە یەکێک لەو پەرتـووکانە دەکەیـن کە لە ساڵی (٢٠٢٤) دا چاپکـراوە. نووسەری ناسراوی ئەمـازیغی (جەمـال بـنهـامۆ) تازەتـرین چـیرۆکـی بۆ منـداڵان. بە ناوی”زینـدووکردنەوەی چـیرۆکەکانی ئەمازیـغ ” بە زمـانی ئەمـازیـغی نووسیویەتی.
پەرتـووکەکەی بـنهـامـۆ، باس لە پێویـستی ناوەڕۆکی سەرنجـڕاکـێشتر بۆ خـوێنەرانی منداڵانی ئەمازیغ و بۆ خـێزانە ئەمازیغـەکان دەکات، بە تایبەتی، ئەوانەی لە دەرەوەی وڵاتـدا دەژیـن، بـۆ پـاراسـتـنی میـراتی کـولـتووری خۆیـان. ئـەم پـەرتـووکە ئامـانجی یارمەتیـدانی منـداڵانی ئەمـازیغـە، بـۆ پەیـوەنـدیکـردن بە ڕەگ و ڕیـشەی خۆیـانەوە. بـۆ چانـدنی هـەسـتی شانازیکـردن بە ناسـنامـەی نەتـەوەییـانەوە.
بنهامـۆ دەڵـێت:”پێویستە چیرۆکێک بۆ منداڵەکانمان دابین بکەین، کە تێیدا خۆیان و کولـتوورەکەیان ببینن. بۆ ئەوان گرنـگە بـزانـن کە میـراتەکەیان مایـەی شـانازییە”.
ئەم پەرتـووکەی بنهـامـۆ، لە کاتـێکی گـرنگـدا دێـت، چـونـکە زۆرێـک لـە منـداڵانی ئەمـازیـغ لە ژینگەیەکـدا گەورە دەبن، کە تادێت کاریگەری کولـتوورەکانی دیکەیان لەسەرە. چیرۆکەکانی بنهامۆ ڕێگەیەک پێشکەش بەم منداڵانە دەکەن بۆ فێربوون و قەدرزانینی نەریتەکانیان. ئەمەش یارمەتیـدەرە بۆ پاراستنی زمـان و داب و نەریتی ئەمـازیـغـەکان.
پەرتووکەکەی جەمال بنهامۆ، بە ناوەڕۆکێکی دەوڵەمەند و دەستڕاگەیشتن لە ڕووی کولتوورییەوە دادەنـرێـت، سەرچاوەیەکی بەنـرخە بۆ خـێزانەکانی ئەمازیغ. یارمەتی منداڵانی ئەمـازیـغ دەدات، کە لە رەسـەنـزادەیی خۆیـان تـێـبگەن و پەیـوەنـدییـان بە مێـژوو و بە بەهـاکانی کۆمـەڵگاکەیـانەوە بەهـێز بـکەن.
پەرتـووکەکە نوێیەکەی جەمال بنهامـۆ، زیاترە لە چـیرۆکـێک؛ ئەوە هەنگاوێکە بەرەو دڵنیابوون لەوەی کە منداڵانی ئەمازیغ بە هەستێکی بەهـێزی ناسنامە و میـرات گەورە دەبن. هەوڵـێکی دڵسۆزانەیە، بۆ پاراستنی کولتووری ئەمازیغ، بۆ نەوەکانی داهاتـوو.

(*) سـوودم لە چەنـد سایتێکی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٦




ئەمریکا دەستیکرد بە گەشتەکانی بۆ سەر مانگ.. رەزا شـوان

(ناسا) ئاژانسی ئاسمانی ئەمـریکا، بـۆ یەکەمجـار لە مـاوەی زیـاتر لە (٥٠) سـاڵـدا، لە (١/ نیسان) بە کەشتیی ئارتیمیسی دووەم. ئاسمانگەڕانی بۆ خولگەی مانگ رەوانەکرد.
(چارلی بلاکـوێـڵ- تـۆمپسۆن) بەڕێـوەبەری هەڵـدانی ئارتمیسی دووەم، چەند خولەکێک پێـش بەرزبوونەوەی کەشتیی ئاسمانی (ئارتـمیس ـ ٢) بۆ خولـگەی مانـگ، بـە تـیـمی ئاسـمانگەڕییـەکەی وت:”لـەم ئەرکـە مێـژووییـەدا، ڕۆحی تـیـمی ئارتـمـیس و بـوێـری گەلی ئەمریکا و هاوبەشەکانمان لە سەرانسەری جیهـان و هـیوا و خەونەکانی نـەوەی نـوێ لەگـەڵ خۆتـان هـەڵـدەگـرن”. “بەخـتـێکی باش. بـڕۆ ئارتـمـیسی دووەم”.
دوای زیـاتر لە (٥٠) ساڵ، لە کۆتـایی هـاتـنی بەرنامـەی ئەپـۆلـۆ و دوا ئـەرکی تیـمی ئاسمانگەڕی بۆ سەر مانگ، ئێـوارەی چـوارشەمـمە (١/ نیـسان/٢٠٢٦) لە کاتژمێری (٦:٣٥) بە کاتی رۆژهـەڵاتی وڵاتە یەکگرتـووەکانی ئەمـریکا بە، لە ناوەنـدی بۆشایی ئاسمانی کـێنێـدی لە شاری کـیپ کاناڤـێرال لە ویـلایەتی فـلـۆریـدا بۆ بـۆشایی ئاسمان، کەشتیی (ئارتـمیسی دووەم) ی ناسا، بە موشەکی (ئۆریۆن) کە مووشەکێکی هـەڵـدەری زۆرە بەهـێزە، بـۆ خـولگەی مانگ هـەڵـدرا.
سێ پیـاو و ژنێک لە گەشتـێکی (١٠) رۆژیـدا، بۆ خـولگەی مانـگ دەستـیان پێکـرد. پێـشبینی دەکـرێـت کە ئـەم گەشـتە، لاپـەڕەیەکی نـوێ لـە مێـژووی گـەڕانی بـۆشـایی ئاسمانی ئەمریکادا بکاتەوە. باڵادەستیی لە گەشتی بۆشایی ئاسمانیدا بسەلـمـێنێتەوە.
جـێرمی هانسن، ئاسمانگەڕی کەنـەدی، لە شـوێنی خۆیـەوە لەنـاو ئارتـمیسی دووەم،
دە خولەک پێش بەرزبوونەوەی ئارتمیس وتی:”ئێمە بۆ هەموو مرۆڤایەتی دەڕۆین”.
دۆنـاڵـد تـرەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لەلای خۆیەوە، لە پلاتـفـۆرمی (تـوت سۆشیال)ی خۆیـدا ڕایگەیانـد:”ئەمـریکا دەگەڕێتـەوە بۆ سەر مانـگ!” ئامـژەی بەوەش کردووە، “کەس ناتوانێـت ڕکابـەری ئێـمە بکات! تەنها ئەمـریکا ڕکابـەری نییە، بەڵکو زاڵە و هەمـوو جیهـان چاودێـری دەکـات”.
ئەم ئەرکە نوێیە بەناوی (ئارتـیمیس ـ ٢) لە سەنتەری بۆشایی ئاسمانی کـێـنێـدی لە فـلۆریدا دەستیپێکرد. سێ ئاسمانگەڕی ئەمریکی و کەندیەک لەناو ئارتیمس ٢ دان: (ڕیـد وایـزمـان) سەرۆکی تـیمەکە و (ڤـیکـتۆر گـلـۆڤـەر) و (کـریـستیـنا کـۆچ) و (هـانـسن کەنـەدی).
ڤیکتۆر گلۆڤەر، کە یەکێکە لەو چوار ئاسمانەگەڕانەی گەشتی (کەشتی ئارتیمیس ٢) فەرمانـدەیی ئەرکەکەیە. کاتێک کە منـداڵ بـوو لە دۆڵی پـۆمـۆنـا، لە تەلەڤـزیـۆنـەوە سەیـری هـەڵـدانی کەشتـیی بـۆ بۆشایی ئاسمانی دەکـرد و خەونی بە فـڕۆکەوانییەوە دەبـینی. گڵۆڤەر سەرەتای کارکردنی وەک فـڕۆکەوانی تاقـیکاری لە بیابانی مـۆگاڤێ دەستیپێکردووە، لە قوتابخانەی فـڕۆکەوانی تاقیکردنەوە، لە بنکەی هـێزی ئاسمانی ئێـدواردز خوێندوویەتی و لە بەتالـیۆنێکی فـڕۆکەوانی تاقـیکاری هـێزی دەریـایی لە دەریاچەی چـین لە کالـیفـۆرنیا خـزمەتـێکی زۆری کـردووە.
ئەگـەر لـەم گەشـەتەیـدا سەربـکەوێـت، گـلۆڤـەر دەبـێـتە یەکەم کەسی ڕەشپێـست کە گەشـتی بـۆ سـەر مـانـگ کردووبێـت.
یەکەم ژنیش کە ئەو کارە دەکات، کـریـستینا کـۆچ، کە ئاسمانگەڕێکی ناسراوە. خاوەنی ريکـۆردی درێـژتـریـن گەشـتی دەروەی زەوییـە، یەکـەم ژنـی کانـدیـنکـراویـشە، کە لە ساڵی (٢٠٢٨) دا، بە (ئـارتیـمس ٣ ) دەچـێـتە سـەر مـانـگ. (نـووسەر ئـەم باسە) لە مانـگی (نـۆڤـەمبـەری/٢٠٢٤) دا، بـە درێـژی باسی بیـۆگـرافـیای (کـریـستینا کـۆچ) م کـردووە، لە سایتـە کوردییەکانـدا بـڵاوم کـردووەتـەوە.
ئاسـمەنگەری کەندیش (جێرمی هانس) دەبێت بە یەکەم ئاسمانگەر، کە ئەمـریکی نییە و بە کەشـتییەکی ئەمـریکی، لە گەڵ ئاسـمانگەڕە ئەمـریکییەکانـدا ئـەم گەشـتە دەکات.
پـرۆژەی ئارتـیمـیس، کە لە خـولی یەکـەمی سـەرۆکـایەتی دۆنـاڵـد تـرەمپـدا، لە ساڵی (٢٠١٩) دا، تـرەمپ پـەردەی لەسەر پـرۆژەکە لادا و جەخـتی لەسەر جـێبەجـێکـردنی کـرد. ئامـانجی پـرۆژەکە ئـەوەیە لـە کـۆتـاییـدا، ئامـادەیی هـەمـیـشەیی مـرۆڤ لەسـەر مانگ دابمەزرێنێت و رێگە خۆش بکات، بۆ گەشتەکانی داهاتوو بۆ سەر گـڕەهەسارە (مەریـخ). بەڵام لەـم ساڵانـەی دواییـدا بە چەنـد هـۆیەکـەوە، پـرۆژەکە ڕووبـەڕووی ئاستەنگی و دواکەوتنی زۆر بـووەتـەوە.
جەماوەرێکی زۆر لە کاتی هـەڵـدانی کەشتی (ئارتیمیس ٢) لەنزیک شوێنی هەڵـدانی کـۆبـوونەوە بـۆ بـینینی ئـەم ڕووداوە مێـژووییـە.
گەشتەکە ماوەی (١٠) ڕۆژ دەخایەنێـت. لەو مـاوەیەدا ئاسـمانگەڕە ئاسمانییەکان، بە کەشتییە ئاسمانییەکەیان، دەگەنە خولگەی مانگ، چەنـد جـارێـک بە خولگەی مانگـدا دەسـووڕێنـەوە. بەبـێ ئـەوەی ئەمجـارە لەسـەر مانـگ بـنـیـشنەوە. بـڕیـارە لە ساڵی (٢٠٢٨) دا، بە (ئارتـمیـس ـ ٣) بۆ جارێکی تـر بچـنەوە سەر مانگ. کە یەکێک لەو ئاسـمانگەڕانەی کە لەسـەر مانـگ دادەبـزن، خاتـوو (کـریـستـیـنا کـۆچ) دەبێـت.
ئەم ئەرکە کەشتییەی (ئارتیـمس ـ ٢)، کەشتیی (ئەپـۆلـۆ ـ ٨ ) دەهـێنێتەوە یاد، کە بۆ یەکەمجـار لە ساڵی (١٩٦٨) دا، ئەمـریکا ڕەوانـەی خـولگەی مانگی کـرد.

یەکەم نیشتنەوەی مـرۆڤ لەسەر مانگ لە ساڵی دواتردا، لە (٢٠/ یۆلیۆ/ ١٩٦٩) دا، بە کەشتی (ئەپۆلۆ ـ ١١) ئەنجامدرا. دوو ئاسمانگەڕی ئەمریکی (نیل ئارمسترۆنگ و بـاز ئـاڵـدرین) لەسـەر مانـگ دابـەزیـن. دوایین گەشتیـش بۆ سـەر ڕووی مـانـگ، لە ساڵی ( ١٩٧٢) دا، بە کەشتیی (ئەپۆلۆ ـ ١٧) ئەنجامدرا. لەو ساڵەوە هیچ گەشتێکی تـر بـۆ سەر مانـگ نەکـراوە.
(ناسا) دەزگای بۆشایی ئاسمانی ئەمریکی بەنیازە بنکەیەک لەسەر مانگ دابمەزرێنێت پـێـش ئـەوەی دەست بە ئەرکەکـانی بـۆ سـەر مـەریـخ بـکات.
ئەم گەشـتە کە ناوی (ئارتیمیس) ە، ئارتیـمیس ناوێکی کـۆنی یـۆنانییە، لە ئەفـسانەی یۆنانیدا خواوەندی مانگ بووە. خوشکی (ئەپۆلۆ) ی خواوەندی خۆر بووە. خوشک و برایەکی لفانە بوون. كچ و کوڕی (زیـۆس)ی خوای خوانـدەکان بوون. لەبەر بەهێزی دەسەڵاتیان کەشتی ئەپۆلۆ و ئارتیمیس بە ناوی ئەم خوشک و برا خواوەندەوە نـراون. (ئـۆریـۆن) یش، یەکێک بوو لە موریـد و لە شوێـنکەوتـووەکانی ئارتـیمیسی خواوەنـد.
پرۆژەی ئارتیمیس، لە ژێر کێبڕکێیەکی تونـدی چـیندا بەردەوامە. کە چـین ئاواتەخوازە تا ساڵی (٢٠٣٠) تـیـمێکی ئاسمانگەڕ چـینی بـۆ سـەر مانـگ بنێـرێـت.
گەشتی (ئارتیمیس ٣) گەشتێکی ئاسان نابێت. کەشتییە ئاسمانییەکە پێشتر هیچ کاتێک ئاسمانگەڕانی بۆ گەشتێکی ئەودیـوی زەوی هـەڵـنەگرتـووە و دەبێـت لە دووری زیاتر (٣٨٤) هـەزار کیـلۆمەتـر لە زەویەوە بگاتە مانگ. کە هـەزار جـار زیاتـرە لە بەرزیی وێـستگەی بۆشایی ئاسمانی نێـودەوڵەتی، کە لە بەرزی نـزیکەی (٤٠٠) کیلـۆمەتر بە دەوری زەویـدا دەسوڕێتەوە. بەڵام ئەمریکا ئەزموونێکی سەرکەوتووی بۆ سەر مانگ هـەیە. لە بەردەم ئیـرادەیەکی بەهـێز و بـڕیـارێکی تـۆکـمەشـدا، ئەسـتەم بـوونی نیـیە.
(پـێگی ویتسۆن) سەرۆکی پێشووی کەشتیوانی ناسا دەڵـێت:”پێویستە هەمـوو کەسێک دڵنیابێت لەوەی کە کاری خۆی بە باشی ئەنجام دەدات، ئەگەرنا لێکەوتەکانی دەتـوانێت کوشـندە بێـت”.
ئەمریکا هیوادارە پەرجوویەکی (موعـجیزە) هـاوشێوەی ئەو پەرجـووە بەدەستبهـێنێت، کە لە شەوی یەڵدای ساڵی (١٩٦٨)دا ئەنجامیدا، کاتێک ملیارێک کەس لە سەرانسەری جیهاندا، سەیری گەشتی ئاسمانیەکەیان کرد بۆ خولگەی مانگ. ئەوکاتە جیهان بەهـۆی ملـملانێ و جەنگەکانەوە وێـران بـوو، کە دیـارتـرینیان جـەنگی ڤـێـتـنام بـوو.
ئەو ڕەنگە پـرتەقـاڵـییە گەشەی، کە ئەنـدامانی تیـمی ئارتیـمیس لەبەری دەکەن، تەنها هەڵبژاردنێکی جوانکاری نییە، بەڵکو رەنگێکی بە ئەنقەستە، کە ئاسوودەیی و کارایی و هـێماسازی تێکەڵ دەکـات.

(*) بۆ ئەم نووسینەم، سـوود لە چەنـد سایتێکی ئینگـلیزی وەرگرتـووە.




مامۆسـتایان دینەمـۆی پەروەردە و فـێرکـردنن.. رەزا شـوان

هەر لە کۆنەوە، بە چاوێکی رێـزەوە لە مامۆسـتایانیان روانیـون. چونکە بە درێـژایی سەردەمەکانی مێژوو، مامۆستایان خاوەنی پەیامێکی پیرۆز و گرنگ و چارەنووسساز بـوونە. هـەر ئەم پەیامەشە کە رێـز و پیـرۆزی و شکـۆمـەنـدیی و پـێگەیەکی بەرزی کۆمەڵایەتیی بە مامۆستایان بەخـشیوە.
میـری شاعـیرانی عەرەب ( ئەحـمەد شەوقی ) ـ کە بە رەچەڵەک کوردە ـ لە سـتایش و گەورەیی مامۆستادا دەڵێت:”هەسـتە بـۆ مامۆستا شکـۆدارییە … هـێـندەی نەمابـوو کە مامۆستا ببێت بە پەیامبەر”. مەبەستی ئێمە مامۆستایانی کوردە. کە چـرایەکی هەمیشە داگـیرساوی گەشـن. تـیـشکی گـەشی زانـست و زانیـاری، بە نـەوەی نـوێی ئەمـڕۆمـان دەبەخشن. خۆرێکی تیشک زێڕینن رێگا بۆ کەسانی تر رووناک دەکەنەوە. مامۆستایان گـۆڵی گەش و بۆنخـۆشی هەمیشە بەهـارن، بە گـوڵاوی بـۆن و بەرامە خۆشی زانیاری مەستمان دەکەن. مامۆستایان هـەنگ ئاسایی لە جوانترین گوڵـزاری گوڵ هەمەڕەنگـدا، شـیلـەی هـەڵاڵـەی زانـست و زانیـاری هـەمـەچـەشـنە دەمـژن و هـەنگـویـنی زانـست و زانیارییان لێ دروست دەکەن و پـێشکەشی رۆڵەکانی گەلەکەمـانی دەکـەن. مامۆسـتایان گـرنگـتریـن کـۆڵەکەن لە کـۆڵـەکەکـانی، بنـیاتـنانی تاکی سـوودبەخـش و کـۆمەڵگایەکی بەخـتەوەردا. مامۆسـتایـانی کوردمـان، گـرنگـترین کارتـێکەرن، لە ژیـانی ئەمـڕۆ و لە داهـاتـووی گەلەکەمانـدا. بەبـێ مامـۆسـتایـان، کوردسـتان دەبـێـت بە تاریـکـسـتان.
مامۆستایان پـێـشمەرگەی جەنگاوەرن، خـۆڕاگـر و کـۆڵـنەدەری گـۆڕەپانی جەنگـن، کە بە چـکی بـڕوا و دڵسۆزی، بە چەکی زانـست و زانیاری، شـەڕی نەزانـین و دواکەوتـن دەکەن. هەمیشە لەم شەڕەیاندا بـراوەن و سەرکەتوون. مامۆستایان رابەرن، پێشەنگن، پێـشڕەون، بەخـشنـدەن. مامۆسـتایـان، دایکـن، باوکـن، خـوشکـن، بـران، دڵسـۆزتـریـن هـاوڕێـن. مامۆستایان چـێنەری تـۆوی شادی و ئاشتی و بەختەوەرین. هەردەم گەشبین و هیوابەخشن. مامۆستایان دۆژمنی نەزانین و دواکەوتنن. هەڵگری ئاڵای گەشەکردن و پێشکەوتنن. هاندەری گۆڕانکاری و داهـێنانن. بۆیە چارەنووس و داهاتووی گەلەکەمان لە دەستی مامۆستایانی کوردمان دایە. چونکە ئەو قوتابیانەی کە مامۆستایان بە راستی و بە دروستی پەروەردە و رێـنمایی و ئاراسـتەیان دەکەن و بە جـوانی فـێریان دەکەن و رایـانـدەهـێـنن. هـەر ئـەم قـوتـابیـیانەن، دەبـن بە سـەرکـردە و رابـەر و پـێـشەوا و بە کاربەدەست و بە سـیاسەتـمەدار . هـەمـوو کاروبارێـی کوردستانـمان بەڕێـوە دەبـەن.
خـزمەت و چـالاکی مامۆسـتایان، تەنها لە ناو پـۆل و قـوتـابخـانەدا نیـیە. مامۆسـتایـان رۆڵێکی گـرنگیان لە گەشەکردن و پێشکەوتنی کۆمەڵدا هـەیە. مامۆستایان جـۆکەرن و لە هەمـوو بوارەکانی تێکـۆشان و ژیانـدا، رۆڵی بەرچاویان هـەیە. ئـەوە مامۆسـتایانن کە ئەلـفـوبـێی کوردایەتی و کوردستانپەروەری فـێری قـوتابـییەکانیان دەکـەن. فـێریـان دەکـەن کە کوردستانیان خۆشـبوێـت و پارێـزگـاری لـێبکەن. فـێری خوشک و بـرایی و تەبایی و یەکێتی و یەکـڕیـزییان دەکەن. فـێری هـەرەوەزی و هـاوکارییان دەکەن. ئەوە مامۆستایانن، بە چەمکی ئـازادی و دیمـوکـراتی و یەکسانی قـوتـابییەکانیان رادەهـێنن.
ئەگەر شارستانییەتی نـوێ، بە دانا و زانا و داهـێنەران و کەڵەناودارانییەوە دەنازێـت. دەبێـت رۆڵی مامـۆستایان فـەرامـۆش نەکـەن. ئـەو راسـتیـیە لەبەرچـاوبگـرن، کە ئەم داهـێنەر و ناودارانە، قـەرزاری مامۆستایانـن، قـوتابیانی مامۆستایان بـوون. ئەوانـیان فـێرکـردن و هـانیـانـدان بـۆ داهـێـنان و بـۆ دۆزیـنـەوە. ئـەوان بە جـوانی پـەروەردە و رێـنماییان کـردن. ئەوان هـۆشیانیـان بە زانیـاری زاخـاودان و هـیوایـان پێ بەخـشـین.
لە داهاتـووشدا، هەر داهـێنان و پێشکەوتن و گەشەکردنێک بێنە ئاراوە، پشکی شێری شانازی، بـۆ دڵسۆزی و خۆبەخـشین و رۆڵ و مانـدووبـوونی مامۆستایان دەگەڕێتەوە.
چی بڵێین و چی بنووسین. گەر بەنرخترین خەڵاتیش بە مامۆستایان ببەخـشین. هـاوتای رۆڵی پیرۆز و ماندووبوون و دڵسۆزی مامۆستایان ناکەنەوە. هەر هەموومان قەرزاری چاکە و ماندووبـوونی مامۆستایانین. بێگـومان بنیاتنانی مـرۆڤی دروست و هـاوسەنگ، زۆر گـرانـترە لە دروستکـردن و بنیاتنانی کـۆشک و تەلار و ئاپـارتـمانی باڵابـەرز.
مامۆستایان (ئافـرەت ـ یا ـ پیـاو) دینەمـۆی پـرۆسەی پەروەردە و فـێرکردنـن. رۆڵـێکی بنەڕەتییان لە دروستکردنی پەروەردەیی و دەروونی منداڵانـدا هەیە. رۆڵی مامۆسـتایان تەنها فـێرکردن نیە. فـێرکردن بەبێ پەروەردەیەکی دروست، ناتوانین بە فـێرکردن ناوی بەریـن. سـوودی فـێرکـردن چـییە؟ ئەگەر قـوتابی تەنها بخـوێنێتەوە و بنووسێت. بەڵام نابەڵەد بێت و کەموکوڕییەکی زۆری لە بەهـاکان و لە رەوشتە بەرزە کۆمەڵایەتییەکاندا هـەبێـت. ئەگـەر وا پـێـبـگات، ئاکـامـەکەی لە ئەسـتۆی مامـۆسـتایـانی بێ ئەزمـوون و نابەڵـەدن لە ئامانجـەکانی پەروەردە و فـێرکـردن.

قـوتـابیـان لـە زۆربـەی رەفـتار و هـەڵـس و کـەوتـەکـانـیانـدا، چـاولـێکـەرن و چـاو لـە مامۆستاکانیان دەکەن. بۆیـە پێویـستە مامۆسـتایان هـەردەم، پێـشەنگ و سەرمەشـق و نمـوونەی باشبن بـۆ قـوتابییەکانیان. پێویـستە مامۆسـتایان وەک منـداڵەکانی خـۆیان یا وەک خوشـک و بـراکانی خۆیـان، قـوتـابییەکانیان بـلاوێـنن و بـە دروسـتی رەفـتاریـان لەگـەڵـیانـدا بـکەن. پـردێـکی خـۆشـەویـستی و رێـزگـرتـن پـێکەوەیـان بـبەستـێـت.

دوبـەی: ٢٠٢٦




لە یادی رۆژی جیهانیی هـۆنـراوەدا.. رەزا شـوان

بـێجگە لە جەژنی نەورۆز، چوار بۆنەی دیکەی جیهانی و کوردستانی دەکەونە رۆژی (٢١/ ئادار) ی هەموو ساڵێکەوە، بەڵام نەورۆز لە هەموویان دێـرینتر و جیهانی ترە.
١ـ رۆژی جیهـانیی جەژنی نەورۆز: بێگومان جەژنی نەورۆز، کۆنترین و رەسەنترین جـەژنە لە هەموو جیهانـدا. خۆشتریـن و پیرۆزتـریـن جەژنی نەتەوەیی کوردە. یەکەم رۆژی سـەری ساڵی نـوێی کوردییـە، یەکەم رۆژی بەهـارە. زیـاتر لـە (٥٠٠) مـلیـۆن مـرۆڤ لـە كێـشـوەری ئاسـیادا لـەم یـادەدا ئـاهـەنـگ دەگـێڕن. بـەڵام کـەس ناتـوانێـت نکووڵی لەوە بـکات، کە جـەژنی نـەورۆز لە کوردســتانـدا سـەری هـەڵـداوە و رەگ و ریـشـە و رەسـەنایـەتی، بـۆ نەتـەوەی کـورد دەگـەڕێـتـەوە. مـۆرک و شـەقـڵ و داب و نەریتی کوردەواریی پێـوە دیـارە. بـۆنەکەشی پەیـوەنـدیی بە مێـژووی کوردەوە هـەیە. هـیچ نەتەوەیەکـیش، وەک نەتەوەی کورد، بەو گەرمـوگـوڕی و ئاهـەنـگ و رازاوە و خۆشییەوە، پێـشوازییان لە یادی رۆژی جەژنی نـەورۆز نەکـردوون و ناکەن. شایەنی باسیـشە کۆمـەڵەی نەتـەوە یەکگـرتـووەکان، لە ساڵی (٢٠١٠) دا، بە فـەرمی جەژنی نەورۆزی، وەک کـۆنتـریـن جـەژنی جـیهـان ناسانـد. رۆژی (٢١/ ئـاداری) ی هـەموو ساڵێکی وەک (رۆژی جیهانیی نەورۆز) دیاریکرد. ئەگەرچی ئەم رۆژە ساڵەهای ساڵە
و بـەر لـە مێـژووی زایـنیـش یـاد دەکـرایەوە. ئاگـرکـردنـەوەش کە سـیـمبـولی جەژنی نەورۆزە، لە ئێوارەی شەوی نەورۆزدا دەکرێتەوە. ئاگریش هـێمای رووناکی و ژیانە.
٢ـ رۆژی جیهـانیی نەهـێشتنی جیاکاریی رەگەزی: مەبەست جیاوازی کـردنە لە نێـوان تاکەکـانـدا کە لە چـوارچێـوەی وڵاتێکـدا دەژیـن. جیـاکاری لە رووی نەتـەوە و ئایـن و رەگـەز و رەنـگی پـێـسـتەوە. کـۆمـەڵەی گـشـتـیی نەتـەوە یەکـگـرتـووەکان، لە رۆژی (٢٦/ ئۆکتۆبەر/١٩٦٦) دا رۆژی (٢١/ ئادار)ی هەموو ساڵێکی وک (رۆژی جیهانیی نەهـێشتـنی جیـاکاریی رەگـەزی) دیاریکـرد. داوای لە کـۆمەڵـەی نێـودەوڵەتی کـرد، کە هـەوڵەکانیان دوو هـێنـدە بـکەن، بـۆ نەهـێـشتنی جـۆرە جیـاکارییەکارییەکانی رەگەزی. هـیچ نەتەوەیەکـیش، وەک نەتـەوەی کورد، ئـازارای جیـاکاریی رەگەزیی نەچەشـتووە.
٣ـ رۆژی جیهـانیی هـۆنـراوە: هـۆنـراوە فـۆرمـێکی هـونەری و بەرهـەمێکی وێـژەیی جیهـانییە. پـەیامـێکی مـرۆڤـایەتـییە و کاریگەرییـەکی نـاوازەی، لەسـەر مـرۆڤـایـەتی هـەیە. رێـخـراوی یـونـسکـۆ، لـە سـاڵی (١٩٩٩) دا، رۆژی (٢١/ ئـادار) ی هـەمـوو ساڵـێکی وک (رۆژئ جیهـانـیی هـۆنـراوە) ناسانـد.
٤ـ رۆژی جیهـانـیی دارسـتان: لەسـەر داوای (رێکـخـراوی فـاو) ی سـەر بە نەتـەوە یەکگرتووەکان، کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی (٢٠١٢) دا، رۆژی (٢١/ ئاداری) هەموو ساڵێکی وەک رۆژی جیهـانیی دارسـتان دیاریکرد. لەم رۆژەدا، لە زۆربەی وڵاتانی جیهانـدا، دەست بە چانـدنی نەمام دەکرێت. تەنانەت دارستانەکانی کوردستان، لە ژینـۆساید و گـڕتێبەردان و بـڕینەوە و هـەڵکێـشان، لەلایـەن نەیـارانی کـورد و کوردسـتانـەوە رزگـاریـان نەبـوو. بـە سـەدان دۆنـم دارسـتانی کوردسـتانـیان سووتاند یان بڕییاننەوە یان هەڵیان کێشان. ئەمانەش دەچەنە ریزبەندیی تاوانەکانەوە.
٥ـ رۆژی کوردسـتانـیی کەرکـوک: لـە رۆژی نـەورۆزی (٢١/ ئـادار/١٩٩١) دا، بـۆ یەکەمین جـار، شاری کەرکـوکی کوردستانی، لە دەسـتەڵاتی رژێـمی بەعـسی عـەرەبی رەگـەزپـەرسـت رزگارکـرا. کەرکـوک تاجـی راپـەڕیـنی کوردسـتانی لەسەر کـرد. یـادی ئەم رۆژە خۆشی و گرنگییەکی نەتەوەیی و مێـژوویی لەلای هەموو کوردێك هـەیە. بۆ کورد خۆشەویستیی هەموو شارەکانی کوردستان وەک یەکـن. بەڵام کەرکوک ساڵەهای ساڵە، رووبـەڕووی سـتەمـێکی گـەورە و گـۆڕینی دیمـوگـرافی نەتـەوەیی بـۆتـەوە. تا ئەمـڕۆش سیاسەتی جیاکاری نەتـەوەیی و بە عـەرەبکردنی کەرکـوک درێـژەی هـەیە.
دێـینە سـەر کـرۆکی باسـەکەمـان، کە یـادی رۆژی جیهـانیی هـۆنـراوەیە. پێـمـوایە بە رێکەوت ئەم رۆژە لە رۆژی جەژنی نـەورۆزدا دیاری کـراوە. لەبـەر ئەوەی کە یادی نـەورۆز لە کوردسـتانـدا، گەورەتـرین و گرنگـتریـن و خـۆشـتریـن بۆنـەی نەتەوەیی کوردە. بـۆیـە کەمـتر رۆژی جیهـانیی هـۆنـراوە بەسـەر کـراوەتـەوە.
هـۆنـراوە چـیـیە؟

هـۆنـراوە فـۆرمێکی هـونەری و بەرهەمێکی ناوازەی وێـژەییە. هەمـوو هەستەکانمان دەورووژێـنـێـت. هـۆنـراوە رەنگـدانـەوەی زمـان و شـونـاسی کولـتوورییـە. هـۆنـراوە زمانـێکی جیهـانییە کە سـنوورەکان تێـدەپەڕێنێـت. لە رێـزلـێـنانی هـاوبەشی جـوانی و راسـتـیـدا، مـرۆڤـەکـان یەکـدەخـات. هـۆنـراوە هـێـزی ورووژانـدی هـەسـت و سـۆز و بـیرکردنەوە و دروستکردنی پەیـوەنـدیی لە نێـوان تاکـەکانـدا هـەیە. هـۆنـراوە زمـانی رۆحمانە، هـونەری تێکەڵکردنی چێژ و راستییە. هۆنراوەر پردێکە بۆ خۆشەویستی و بۆ ئاشتی لە نێوان گەلانی جیهاندا. هـۆنراوەر لە سیستەمی پەروەردەییـدا، پـێگەیەکی گرنگی هـەیە. هـۆنراوە شادەماری ژیـانە، شـۆڕشـە، یاخیبوونە، بەرزکەرەوەی ئاڵای هۆشیارییە. هـۆنراوە خوشکی گەورەی هەموو هـونەرەکانە، جوانترین و بەرزترین و بەهـێزتـرین شـێوەی دەربـڕینە. هـۆنراوەنـووسانیش کەسانێکـن کە هـۆگر و شەیـدای خەیـاڵی ناسک و سـەروای شـیریـن و وشـە جـوانـەکانی زمـانـن.

هـۆنراوە زادەی هـۆش و بیـر و ئەنـدێشەی مـرۆڤە. رۆڵـێکی گەورە و گرنگی هـەیە،
لە سەپانـدنی بنەماکانی ئـازادی و دیمـوکـراتی و نیـشتـمانی و نەتەوەیی و یەکسانی و دادپـەروەری و مافـەکانی مـرۆڤـدا. هـۆنـراوە گـوزارشــتە لە ناخـی هـۆنـراوەنـووس. پێناسـەیـەکی زۆر بـۆ چەمکی هـۆنـراوە کـراوە. لە یەک پـێناسەدا قـەتـیـس ناکـرێـت.
(تۆماس کارلـیل) دەڵـێـت:”ئەگـەر ئێـمە بە راستی و دروستی هـۆنـراوە بخـوێـنینەوە، ئـەوا هـەمـوومـان هـۆنـراوەنـووسـین”.
مێژووی سەرهـەڵـدانی هـۆنراوە بە نووسین، دەگەڕێتەوە بۆ هەزارەی سێیەمی پێـش زایـنی، بـۆ شارسـتانییەتی سـۆمەرییـەکان ـ سـۆمەرییـەکان بە رەچـەڵـەک کـوردن لە چیاکانی زاگرۆزی کوردستانەوە هەڵکشان بۆ دەشتاییەکانی میزۆپۆتامیا، وڵاتی نێوان دوو رووبـار ـ بۆ داستانی گـيـلگامێـش دەگەڕێتەوە. بەڵام بـەر لە داهـێنانی نووسـین، هـۆنـراوە و گـۆرانی و لایـلایە، لەگەڵ بوونی مـرۆڤـدا، بە زارەکی بوونیان هـەبـووە.
بە سـەدان لایـلایە و هـۆنـراوەی فـۆلکلـۆری هـەن، مێـژوویـان بـۆ بەر لە داهـێـنانی نووسـین دەگەڕێنـەوە. بۆ نمـوونە، لایـلایەکی کوردیـمـان، کە کۆنتـریـن لایـلایەیە لە هەمـوو جیهانـدا. مێـژووی بـۆ چـواردە هەزار ساڵ بەر لە ئەمـڕۆ دەگەڕێتەوە. دەقی
ئەو لایلایەیە لە پەرتووکی (چەپکێک لە لایلایەی دایکانی کورد) دا بڵاومکـردۆتەوە. ئـەم لایـلایەیە بـە زارەکی، نـەوە لە دوای نـەوە وتـوویانە، تا بە ئەمـڕۆ گەیـشـتووە.
لە ئەمـڕۆدا هـۆنـراوە، لە فـۆرم و لە ناوەڕۆکدا، گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە. بەڵام ئامانـجە سەرەکییەکەی، تا ئەمـڕۆش خواستی هـۆنـراوەنـووسانە، بۆ گەڕان بە دوای باردۆخی مرۆڤـدا، لە رێگەی هـێزی وێنەسازی و میتافـۆرمەوە. لە ئێستادا هـۆنراوە کاریگەرییەکی بەرچـاوی لەسـەر وێـژە و زانـستی و سـیاسی هـەیە.
رۆژی جیهـانیی هـۆنـراوە چـیـیە؟
یـونسکـۆ (رێکخـراوی پەروەردەیی و زانـستی و رۆشـنـبـیری) ی سـەر بـە نەتـەوە یەکگرتـووەکان، ئامەژەی بەوە کـردووە، کە هـۆنراوە هـۆکارێکی گرنگە بۆ تـیـشک خستنە سەر مـرۆڤایەتی و بەهـا هـاوبەشەکانمان. هـۆنـراوە توانای ئەوەی هـەیە کە رۆڵـێکی کـۆمـەڵایەتی بگـێڕێـت و ببـێـتە پاڵـنەرێک، بـۆ هـۆشـیاری و رۆشـنگەری.
رێکخراوی یونسکۆ لە ساڵي (١٩٩٩) دا، لە سییەمین کۆنفرانسی گشتییدا لە شاری پاریـس ـ پایتەختی فەرەنـسا، بە کۆی دەنگەکان رۆژی (٢١/ ئـادار) ی وەک (رۆژێ جیهـانیی هـۆنـراوە) راگەیانـد. یـونسکـۆ ئەم رۆژەی خـستە ناو ساڵـنامەی خۆیەوە.
یونسکۆ داوای لە هەموو وڵاتـانی ئەنـدام و رێکخـراوە حکومی و ناحکـومییەکان و شارەوانییەکان و قـوتابخـانەکان و کۆمـەڵەکان و مـۆزەخانەکان و دەزگاکانی چاپ و بڵاوکـردنەوە و ئەوانی دیکە کرد، کە پـلان و چالاکـییەکانیان بۆ ئاهەنگـگـێڕان بەم رۆژەوە جـێـبەجی بـکەن.
یـونـسکـۆ هـۆنـراوە وەک ئامـرازێک، بـۆ دەربـڕیـنی مـرۆڤـایـەتی هـاوبـەش و بـۆ ئاڵوگۆڕکردنی بەهاکانمان دەزانێـت. پێیوایە هـۆنـراوە رۆڵـێکی کۆمەڵایەتیی هـەیە،
وەک فاکتەرێکی ورووژێنەری هەست و سـۆز و هـۆشیاری و دەربـڕیـن کاردەکات.
ئەمساڵ یادی رۆژی جیهانیی هـۆنراوە دەکەوێتە رۆژی شەممە (٢١/ ئادار/٢٠٢٦). هـاوڕۆژە لەگەڵ یادی نـەورۆز و سەر ساڵی نوێی کوردی (١/ نەورۆز/٢٧٢٦) ک.
رۆژی جیهانیی هـۆنـراوە ئاهەنگێکی ساڵانەیە، بۆ بەرزڕاگرتنی پێگەی هـۆنراوە و کاریگەرییەکانی لەسەر ژیانمان و گرنگی لە پێـشخـستنی کولتوور و پاراستنی زمان
و بیرکردنەوەی داهـێنەرانە هـەیە. بۆ هـانـدانی خەڵکی بۆ بەشداریکردن لەم یادەدا.

رۆژی جیهـانی هـۆنـراوە، دەرفـەتێکە بـۆ بـیرکردنەوە، لـەوەی کە هـۆنـراوە چـۆن بەشـداری دەکات، لە دروستکـردنی پـردی پەیـوەنـدی و لە پاراستنی زمانەکەمان و بڵاوکردنەوەی هـیوا و گەشبینی و بیرکردنەوە لە گۆڕانکاری و داهـێنان. ئەم رۆژە دەرفـەتێکـیش بۆ هـۆنـراوەنووسان و هـۆنـراوەدۆسـتان و مامۆسـتایان و قوتابیـان دەڕەخـسێنێـت، بۆ سازکردنی کۆڕ و سـیمینار، بۆ پێـشکەشکردنی هـۆنراوەی نوێ
و بـڵاوکردنەوەی یان خوێنـدنەوەی یان گـوێگـرتـن لە هـۆنـراوە.
ئەم یـادە دەرفـەتێکی باشـە بـۆ منـداڵان، بە تایبەتی هـانـدانی قـوتابیانی قـوتابخـانەی بنەڕەتی، بۆ فـێربـوون و بۆ نووسینی هـۆنراوە. پێویستە لەم رۆژەدا، قـوتابخانەکان
لە یـادی رۆژی جیهـانیی هـۆنـراوەدا، ئـاهـەنـگ و پـێـشـبـڕکـێی هـۆنـراوە لە نێـوان قوتابیانی هۆگر و هەوادارنی هـۆنراوەدا سازبکەن. دەشتوانن ئەو هـۆنراوەنووسانە بانگ بکەن، کە هـۆنـراوە بۆ منـداڵان دەنووسن. تازەتـرین هـۆنراوەیان بۆ قـوتابیان بخوێنـنەوە. گەر هـۆنـراوەنووسان بـۆیان نەکرا بێن، با مامۆسـتایانی وانـەی کوردی باسی ئەو هـۆنـراوەنـووسانەیان بۆ بکەن. بۆ ئەوەی هـانی قـوتابـییەکانیان بـدەن کە هـۆگر و ئاشنای هـۆنراوەی کوردی و هـۆنـراوەنووسانی منـداڵان ببـن. مامۆستایانی وانـەی کوردی، لەم رووەوە دەتوانـن رۆڵـیان هەبێـت. لە زۆربـەی قـوتابخانەکان لە وڵاتـانی جیهـاندا، یـادی ئـەم رۆژە بـەرز رادەگـرن و ئاهـەنـگی هـۆنـراوە پێـشکەش دەکەن. بە تایبەتی هۆنراوەی نوێ. تەلەڤـزیۆنەکانیش بانگی هۆنراوەنووسان دەکەن
و بەرنامەی تایبەتی دەربارەی هۆنراوە و رۆژی جیهانیی هـۆنراوە پێشکەش دەکەن.
گرنگـتریـن ئامانجەکانی رۆژی جیهـانیی هـۆنـراوە:

١ـ یادکـردنەوەی ئـەم رۆژە، جەخـتکـردنەوەیـە لەسـەر گـرنـگی رۆڵـی هـۆنـراوە لە جیهـانی هـاوچەرخـدا. بـۆ بـەرزنـرخانـدنی هـێزی نـاوازەی هـۆنـراوە، لە دەربـڕینی هـەسـت و سـۆز و ئەزمـوونەکانی مـرۆڤـدا.
٢ـ رۆژی جیهـانیی هـۆنـراوە بۆنەیەکە، بۆ پاڵپشتیکـردن و پێـزانین و رێـزگرتـن لە
هـۆنراوەنووسان، لە سەرانسەری جیهاندا. لەم رۆژەدا هـۆنراوەنووسە ناسراوەکان
و تـازەپـێگەیـشتووەکان خـەڵات دەکـرێـن.
٣ـ ئامـانجی سـەرەکـیی ئـەم رۆژە، پـشـتـیوانی کردنە، لە فـرەچـەشـنی زمـانەکان و پاراستـنیان. بە تایبـەتیـش ئەو زمانـانەی کە هـەڕەشـەی لەنـاوچـوونیـان لەسـەرە.
٤ـ ئامـانجـێکی تری یـادی ئـەم رۆژە، پەرەپـێـدانی دیـالـۆگـە لە نێـوان هـۆنـراوە و هـونەرەکانی دیکە، وەك: شانـۆ و مـوزیـک و سەما و هـەڵـپەڕکێ و نیگارکـێشان.
٥ـ ئەمانجی ئەم رۆژە، هـانـدانی خوێنـدنەوە و نووسین و بڵاوکردنەوە و وتنەوەی هـۆنـراوەیـە لە سەرانـسەری جیهـانـدا. وەک لـە دەقی جـاڕنـامـەکەی یـونـسکـۆدا هاتـووە: “دانپێـدانان و هـێزێکی زیـاتر بە بـزووتنەوەی هـۆنـراوەی نیـشتـمانی و ناوچـەیی و نێـودەوڵـەتییەکان دەبـەخـشـێـت”.
٦ـ ئامـانج لـە یادکـردنەوەی ئـەم رۆژە، تـیـشک خـستـنەسەر گـرنـگی هـۆنـراوەیە
وەک فۆرمێکی گوزارشتکردنی جیهانی و گەڕانەوەی هۆنراوە، بۆ پێگەی پێشووی
وەک یەکێک لە گرنگـترین و لە کاریگەرتـریـن فـۆرمەکانی هـونەر. دەرفـەتێکە بۆ ئەوەی زیاتر گرنگی، بە گرنگی و بە جوانیی ئەم فـۆرمە هـونەرییە دێرینە بدرێت.
٧ ـ زیندووکردنەوەی نەریتە زارەکییەکانە بە پێشکەشکردنی هۆنراوەی هەمەجۆرە.
٨ ـ ئامانجێکی تر لە رۆژی جیهانیی هـۆنراوەدا، تیشک دەخرێتە سەر فـرەچەشنەیی دەربـڕیـن و پاراستـنی شـوناسی زمـانـەوانی و کـولـتووری. دەرفـەتـێکی زیـاتـریـش دەڕەخسێنێت بۆ دەربڕین بەو زمانانەی مەترسیی کاڵبوونەوە و لەناوچوونیان هەیە.
لە سەردەمی دیجـیـتاڵی ئێـمەدا، بـڵاوکـردنەوەی هـۆنـراوە بە شـێوەی ئـۆنـلایـن، لە جـاران ئاسانـترە. رۆژی جیهـانیی هـۆنـراوە، دەرفـەتێکی گونجـاوە بۆ نمایـشکردنی دەنگی هـۆنراوە لە پلاتـفـۆرمە سۆشیال میـدیاکانـدا. چ وەک هـۆنراوە دڵخـوازەکانی خۆتـان بڵاوبـکەنەوە یان هـۆنـراوە تازەکانتـان بخـوێنـنەوە. ئۆنـلایـن کارئاسانییەکی زۆرمـان بـۆ دەکـات.
شایەنی ئاماژەپێـدانە، کە کوردستانی نیشتمانی جـوان و شیرینمان، لە کۆنەوە لانکەی سەرهـەڵـدانی هـۆنـراوە بـووە. بە دەیان کەڵە هـۆنـراوەنووسی بەناوبانگی جیهـانیمان هەیە، چ کلاسیکی و چ نوێ. هۆنراوەی نوێی کوردی شان بە شانی پێشکەوتنی زمانی کوردی، شـێوازی فـۆرمی نـوێ بەدی دەهـێنێت. چەندین هـۆنراوەنووسی نـوێخوازمان هـەیە، کە جـێـپەنجەیـان لە هـۆنـراوەیی نـوێـدا، لە ئاستی ناوچـەیی و جیهـانیـدا دیارە.
لە کۆتاییدا جوانتریـن پیـرۆزبایی، لە هـۆنـراوەنووسان و هـۆنـراوەدۆستانی کوردستان دەکەم. دەبا ئێـمەش هەمـوو ساڵـێک لە رۆژی جیهـانیی هـۆنـراوەدا، کۆڕ و سـمینار و پێـشبڕکێی هـۆنراوە بۆ هـۆنراوەنووسانی کوردمان، بە تایبەتیش بۆ هـۆنراوەنـووسـە لاوەکانمان سازبکەین. کۆمەڵـێک لە هـۆنـراوەنووسان خەڵات بکرێـن. دەکـرێت رۆژی بەر لە جەژنی نەورۆز، یادی رۆژی جیهانیی هـۆنراوە بکەینەوە. یەکـێتی نووسەرانی کورد، دەتوانێت دەستپێشخەری بکات و بانگهـێشتی كۆمەڵێک هـۆنراوەنووس بکات و سەرپەرشتیی ئاهـەنگ و بەرنامەی خوێندنەوەی هـۆنراوەکان بکات. خەڵاتی رێزلێنان بـە هـۆنـراوەنـووسـە بەشـداربـووەکان پـێـشکەش بـکات. گـەر خـەڵاتـەکـان قـەڵـغـانی رێـزلـێنانیش بن. بەڵای هـۆنراوەنووسەکانەوە، هـاندانـن و مایەی دڵخـۆشی و رێـزن.
بـە بـۆنـەی جـەژنی نـەورۆز و سـەری ساڵی نـوێـی کوردیـیـەوە (٢٧٢٦) جـوانتـریـن پیـرۆزباییتان لـێدەکەم. خۆشی و شادی و کامەرانیتان بـۆ دەخـوازم و چەپکە نـێرگـزی ئەم بەهـارە هاتەتان پێشکەش دەکەم. هـیوادارم ساڵی ئاشتی و ئاشتەوایی و یەکگـرتن و یەکڕیـزی و یەکهـەڵوێستی و سەرکەوتنی گەلی کوردمان بێت لە هەموو کوردستان.

(*) تا رادەیـەک سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئـیـنگـلـیزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٦




هـۆنراوە بـۆ منـداڵان.. نــه‌ورۆزە.. رەزا شـوان

ئـه‌‌مــــڕۆ جــــــه‌ژنـی نــــــــــه‌ورۆزە
جــــــه‌‌ژنـی کـــــــوردە پــــــــــیـرۆزە
* * *
شـاجــــــــــه‌ژنی کـوردســــــــــــتـانـه‌‌
ســــه‌ری ســاڵی نـوێـمـــــــــــــــــانـه‌
* * *
نـــــــه‌‌ورۆز جـــــه‌ژنـی شـــــــادیـیـه‌‌
رزگــــــــــــاری و ئـــــــــــــــازادیـیـه‌
* * *
خــــــــۆشـی‌ و پـــــــــــــیـرۆزبـایــیـه‌‌
گــــــــۆرانـیـیــــه‌ و شـــــــــــــــایــیـه‌
* * *
دیـــــاری نـــــــــه‌ورۆز نــــــــێـرگـزە‌
گـــــــوڵـی جــــــوانـی ئـــــــه‌م وەرزە
* * *
رۆژی ســــــــــه‌‌یـران و گـه‌‌شـــــــتـه‌‌
کـوردســــــــتـانـمـان بـه‌‌هـه‌‌شــــــــتـه‌

                   نه‌رویـج: ٢٠٢١



چـیرۆک بۆ منداڵان .. پـردی هـەرەوەزی.. نووسینی: رەزا شـوان

گـونـدەکەی ئـێـمە لە سەد مـاڵ زیاتر بـوو، قـوتابخـانەیەکی دە پـۆلی تێـدا بـوو. بەڵام گـونـدەکەی ئەوبەرمـان، نـزیکەی سی مـاڵ بـوون. قـوتابخـانەی تێـدا نەبـوو، هـەژدە قـوتابییان هەبـوو. هـەشـتیان کـچ بـوون. رۆژانـە نزیکەی نیـوکاتـژمـێر بەپێ دەهـاتن بـۆ قـوتابخانەکەی گونـدەکەی ئێمە. لەنێـوان هەردوو گونـدەکەمانـدا، چەمێک هەبـوو، حەوت مەتـر پان بوو، ئاوی ناو چەمەکە دەگەیـشـتـە ئەژنـۆ. دەبوایـە ئەو قـوتابـییانە، لە هـاتـن و لە گەڕانەوەیانـدا، پـێـڵاوەکـانیـان دابکەنـدایـە و باش خـۆیان هەڵـبکردایە، بۆ ئەوەی لە پەڕینـەوەدا تەڕنەبـن. منداڵە گەورەکان لە پەڕینەوەدا منداڵانی لە خۆیان بچـووکـتریـان دەکـردنە کـۆڵـیان و دەیـانبـەڕانـدنـەوە. زۆر جـار پـێـیان لەسـەر بـەردە لـووسەکانی ژێـر ئاوەکەدا هـەڵـدەخـلـیسکان و دەکەوتنـە نـاو ئاوەکەوە، جـلەکـانیان و پەرتـووکەکـانیـان تەڕدەبـوون. جـلـوبـەرگـمان بـۆیـان دەهـێـنا. ئەگـەر بـارانـێکی زۆر بباریبـایە، چەمکە پـڕی ئاو دەبوو. قـوتابییەکانی گوندەکەی ئەوبەرمان، نەیاندەتـوانی بێـن بـۆ قـوتابخـانە.

رۆژێکی بەهـار، یەکـێک لە کچـەکان لە پەڕینەوەدا، کەوتبـووە ناو ئاوی چەمەکەوە. هـەمـوو جـلـەکـانی و پـەرتـووکـەکـانی تـەڕبـبـوون. لەسـەرمـا دەلـەرزی. دوو کـچی پۆلەکەمان بردیان و جلوبەرگی وشکیان لەبەریکرد. ئەو دیمەنە زۆر دڵتەنگی کـردم.
ئەو شەوە بیـرم لەوە دەکردەوە، کە چـۆنە تا ئێستا خەڵکی ئەم دو گوندە، پـردێکـیان لەسـەر چـەمـەکـەدا دروسـت نەکـردوە؟ تـۆ بـڵـێی بـە پێـویـستـیان نـەزانـیـبـێـت؟!
بـیرۆکەی پـرۆژەی دروسـتکـردنی پـردێـک لەسـەر چەمـەکەدا، خەیـاڵـمی داگـیرکـرد. پرۆژەکەم بۆ بەڕێوەبەر و مامۆستایانی قوتابخانەکەمان باسکرد. زۆریان پێخۆشبوو.

رۆژی دواتر بانگی ژنان و پیاوانی هـەردوو گوندەکە کران. لە هۆڵی قوتابخانەکەماندا، باسی پـرۆژەی دروستکـردنی پـردێـک، بە دار و بە چـیمـەنتـۆ لەسەر چەمەکەدا کـرا. خەڵکی هـەردوو گـونـدەکە زۆر پێیـان خـۆشـبوو. هـەر ماڵێک بەپـێی توانـای، بـڕێک پـارەیـان بـۆ جـێـبەجـێکـردنی دروسـتکـردنی پـردەکە دا. پـارەیـەکی بـاش کـۆبـووەوە.
زیاتر لە بیست لاویش ئامادەبـوون، خۆبەخشانە کار لە دروستکردنی پـردەکەدا بکەن.
نەخـشەی پـردەکە کـێشرا. دار و چیمەنتـۆ و تەخـتە و بـزمار و کەرەستەی پێـویستیان بۆ کڕی. دەست بە کارکردن کرا. لە ماوەی کەمتر مانگێک، پـردێکی جـوان و قایـمیان دروسـتکـرد. بـەرزیی سـێ مـەتـر و پـانی سێ مـەتـر و درێـژییـەکەی دە مـەتـر بـوو.
بـە زۆریـنـەی دەنـگەکـان، ناومـان لـێـنا ” پـردی هـەرەوەزی “.

رۆژی کردنەوەی پـردەکە خـۆشـتریـن رۆژی هـەردوو گونـدەکـە بـوو. بەم بـۆنەیەوە ئاهـەنگـێکی خۆش سازکـرا، ئـێمەی قـوتابیانـیش لە سەرەتای ئاهـەنگەکەدا، پێکەوە سـروودی “خـوایە وەتـەن ئاواکەی” مـان چـڕی. گـۆرانـیـمان وت و تـێر هـەڵپەڕیین.
کردنەوەی پـردەکە، هـاتوچـۆ و پەیوەنـدی و خۆشـەویستییەکی زیـاتری خـستە نیـوان خەڵکی هـەردوو گـونـدەکەوە. قـوتابیـیەکانی گـونـدەکەی ئەوبەرمان پاسکـیلـیان کڕی. لە جیـاتی نیـوکاتـژمـێر، بە پـاسکـیـل بە دە خـولـەک دەگـەیـشـتـنە قـوتـابخـانە.
قوتابخانەکەشمان لە ئاهەنگێکی تایبەتیدا، قەڵغـانی رێـزلێنانی (پـردی هـەروەزی) ی،
بە مـن و بە ئـەو لاوە خـۆبەخـشانـە پـێـشکەش کـرد.
گەورەبووم، لە زانکۆ وەرگیرام، لە کۆلێژی ئەندازیاریدا، بەشی ئەندازیاریی شارستانیم تەواوکرد. لە پارێزگادا دامەزرام. بوم بە بەڕێوەبەری رێگاوبان و پرد. لە یەکەم ساڵدا، پـرۆژەی قـیـرتـاوکـردنی رێـگـای پـێـنج گـونـد و دروسـتکـردنی دوو پــردم، بـە واژۆی پارێـزگاری پارێـزگاکەمان، خستە بواری جـێبەجێکـردنەوە. یەکێک لەو گونـدانە رێگای گـونـدەکەی خـۆمـان و دروستکردنی پـردێکی درێـژ و پان و قـایـم، بە چـیـمەنـتـۆ و بە شـیـش و بـە شـێـلـمان لەسـەر چەمـەکەدا، لە شـوێـنی پـردە داریـنـە کـۆنـەکەی نیـوان گوندەکەی ئێمە و گونـدەکەی ئەوبەرمـان. هـەر خـۆشـم سـەرپەرشـتـیی قـیرتاوکـردنی رێگای گـونـدەکەمان و دروستکـردنی پـردەکەم کرد. پـردەکە تەواوبـوو. بـە هـۆی ئەو پـردە تـازەیـەوە، هـەردوو گـونــدەکـە، بـوون بـە گـونــدێـک. لـە ئـێـسـتادا بـوونـە بـە شـارۆچکەیەکی جـوان و قـەشـەنـگ.

دوبـەی: ٢٠٢٥




چـیرۆک لە چارەسەری کـێشە دەروونییەکانی منـداڵان.. رەزا شـوان

چـیرۆکی منـداڵان، فـۆرمێکی هـونـەرییـە، لە فـۆرمەکانی ئـەدەبی منـداڵان. چەمکـێکی گـشتگیرە، بەربەستەکانی زمان تێدەپەڕێنێت و بە ئاسانی لەگەڵ کولتوورە جیاوازەکاندا دەگـونجـێت. چـیرۆک تەنهـا ئامـرازێـک نـیـیە بـۆ خـۆشی و چـێژوەرگـرتـن و بـۆ کات بەسەربـردنی منـداڵان. بەڵکـو چـیرۆک بە درێـژایی مێـژوو، ئامـرازێکی پـەروەردەیی بەهـێز بـووە. کاریگەرییەکی بەهـێز و قـووڵی لەسەر ژیانی ئەمـڕۆ و داهـاتـووی هەر منداڵـێک هـەیە. ئامـرازێـکی گـرنـگە بـۆ پەرەپـێـدانی تـوانـا جـۆراوجـۆرە دەروونی و جەسـتەییـەکانی منـداڵان. هـۆیـەکە بـۆ رۆشـنبیریکـردنیان. کاریگەریی راسـتەوخـۆی لەسەر گەشەکـردنی دەروونی و خەیـاڵی و سـۆزداریی منـداڵان هـەیە.

چیرۆکی منداڵان وەک میتۆدێکی ناڕاستەوخۆ، رۆڵێکی بەرچاوی هەیە لە دابینکردنی چـوارچێوەیەکی پـەروەردەیی و لە پەروەردەکـردنی خـۆتـێگەیـشـتـن و خـۆکـارایی و ئەزمـوونی تەنیـایی منـداڵان و مێـرمنـداڵان هـەیە. چـیرۆک زاخـاوی بـیـر و هـۆش و هـزریان دەدات. هاندەر و یارمەتیدەریانە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی زانیاری و زانستی گشتی و بۆ پەرەپێدانی خەیاڵ و داهـێـنان و بۆ پەروەردەکردنی رەفتارە کۆمەڵایەتییە جـوان و ئەرێـنیـیەکـانیـان.
پەروەردەکاران و دەروونناسان کـۆکـن لەسەر ئـەوەی، کە چـیرۆک هـۆیـەکی گـرنگە بۆ گەیـانـدنی ئـەو پەیـامە پەروەردەییانەی، کە دەمـانەوێـت بـە منـداڵانیان بگەیەنـین.
لە ئەمـڕۆدا ئێـمە لە جیهـانێکـدا دەژیـن، پـڕە لە داهـێـنان و لە گـڕانـکاریی ریـشەیی. بە تایبەت لەگەڵ بڵاوبـوونەوەی سۆشیال میـدیا و پـلاتـفـۆرم و مەکـۆ و تەکـنەلـۆژیا. بەکارهـێنانی ئـەم ئامـرازانە، کاریگەریی ئەرێـنی و نەرێـنییان لەسەر منـداڵان هـەیە. منـداڵان زیاتر لە جاران، رووبەڕووی ئاستەنگی و بەرۆکگـیری و کـێشەی دەروونی دەبنەوە. لەوانەش: دڵـتەنگی، دڵەڕاوکی، خەمـۆکی، تـووڕەیی، سـترێـسی، تا دەگاتە فـشارەکانی قـوتابخانە و ژیانی کۆمەڵایەتی و بێتوانایی لە پەیوەنـدیکردنی هـاوڕێـتی. چـیرۆکەکانی منداڵان، ئامرازێکی بەهـێزن بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشە دەروونییانە.
بۆ بەخـشیـنی هـیوا و گەشـبینی و ئاسـوودەیی و پارێـزبەنـدیی دەروونی بە مـنداڵان. ئەمەش متمانە بەخۆبوونیان پێدەبەخـشێت، کە خۆبەدەستەوە نەدەن. بتـوانن خۆیان لەگەڵیانـدا بگونجـێنن و رێگەی نـوێ بۆ دۆزینـەوەی رووبەڕووبوونەوەی کـێشە و ئاسـتەنگـییەکـانیان بـدۆزنـەوە.
بۆ نـمـوونە: کە منـداڵـێک دووچـاری دڵـەڕاوکی و ســترێـسی و وەسـواسی دەبـێـت. ئەگەر چـیرۆکـێکی لەسەر کارەکـتەرێکی هـاوشـێوەی خـۆی، بۆ بخـوێنـدرێتـەوە یان بۆی بگێڕدرێتەوە، کە بەسەر ئەو کێـشە دەروونییانەدا سەردەکەوێت. دەتوانێت چاو لـەو ئەکـتەرە خـۆڕاگـر و کـۆڵـنەدەرە بـکات. پـشـت بـە تـوانـای خـۆی ببـەستـێـت و هەستەکانی خۆی دیاری بکات و رووبـەڕووی کـێـشە و بەرهەڵـستییەکانی ببـێتەوە.
بێگـومان تەنـدروستی منـداڵان، کاریگەرییەکی راستەوخـۆی لەسەر کوالـیتی ژیانیان هـەیە. گەر منـداڵـێک تەنـدروسـتی دەروونی بـاش بـێـت، لە ئەنجـامی چـالاکـییەکانی رۆژانەیدا، رووبەڕووی هـیچ کـێشەیەک نابێتەوە. بە ئاسوودەیی ژیان بەسەردەبات.
تەنـدروسـتی دەروونی منـداڵان بـەو مانایـەیە، کە منـداڵان دەگـەنە قـۆنـاغـێک کە لە رووی سـۆزداری و گەشەکـردنـەوە، بە شێوەیەکی سـەربەخـۆ توانای بەدەستهـێنانی لـێهـاتـوویی کـۆمـەڵایـەتـیـیان دەبـێـت. ئـەو منـداڵانـە تـوانـای ئـەوەیـان دەبـێـت، کـە رووبـەڕووی ئەو بەرۆکگـیری و بەرهـەڵـستیانە ببنەوە، کە رووبـەڕوویان دەبنەوە.
تەندروستی دەروونی منداڵان، واتە چـێژوەرگـرتن لە دۆخی سەقـامگیری و ئاسوودەیی و هـەستکـردن بە ئاسایـش و تـوانـای پەیـوەنـدیکـردن بـە شـێوەیەکی کاریـگەر لەگـەڵ کەسانی دیکەدا. ئەمـەش لە رێگەی دروستکـردنی متـمانە بەخـۆبـوون و رێـزگـرتن لە لە یەکترەوە بەدەست دێت. جگە لە دابـینکردنی ژینگەیەکی خـێزانی هانـدەر و پاڵپشت.
چـیرۆکی منـداڵان بەوە ناسـراوە، کە کاریـگەرییەکی گـرنگی لەسـەر دەروونی منـداڵان هـەیە. بـەو پـێـیەی کـە چـیـرۆک بەشـدارە، لـە پـەرەپـێـدانی ئەنـدێـشەی منـداڵان و لە بەرزکردنەوەی توانـای هـزری و سـۆزدارییەکانیان. چـیرۆک یارمەتیی منـداڵان دەدات بۆ رزگاربـوونیان لە دڵـەڕاوکی و سـترێـسی و خـەمـۆکی و تـوڕەیی و گـۆشـەگـیـری و شـەڕانگـێـزی و مـووبـەکـردن و نـێـرگـزی و لە کەمخـەوی و بـێـزاری و بێ هـیـوایی.
چـارەسەری کـێـشە دەروونییەکانی منـداڵان، بە خـوێنـدنەوە یان گـێڕانەوەی چـیرۆک بۆ ئەو منـداڵانەی کە دووچاری گـرفـتی دەروونی بـوونە. یەکـێکە لە شـێوازە چارەسەرییە سـتراتیـژییە مـۆدێـرنەکان. ئامـرازێـکە یارمـەتیی ئـەو منـداڵە دووچاربـووە دەروونیانە دەدات. بۆ گۆڕینی شـێوازی بیـرکردنەوە و هـەست و ئەزمـوونە ئـازار بەخـشەکـانیـان. بۆ بینینی خۆیان لە پێگەی جیاوازدا و لە چەند گۆشەیەکەوە سەیری کێشەکانیان بکەن. بەمـەش ئـاسـوودەیی و ئـارامی دەروونی بەدەســت دەهـێـنـن و یـارمـەتیـان دەدات، بـۆ رزگاربـوون لـە فـشار و لە دڵـەڕاوکی و خـەمـۆکی و شەرمنی و لە تـرس و لـە کـێـشە دەروونی و سـۆزداری و کـۆمەڵایـەتییەکـانیان.

چـیرۆکی چارەسەر، یارمەتیی منداڵان دەدات بۆ بەرزکردنەوەی: توانای پەیوەندیکردن، پەرەپێـدانی ئەنـدێـشە و داهـێنان، باشـترکردنی سەرنجەکـانیان، وریـایی و هـشیارییـان، ئاسانکردنی فـێربوون و شارەزابـوونیان لە کەرامەیی کۆمـەڵایەتی. هەرەها شێوازێکە، یارمەتـیی منـداڵان دەدات، کە بە شـێوازێـکی کاریگەرتـر رووبـەڕووی کـێـشەکانیان و ئـەو بەرۆکگـیرییانە ببـنەوە کە دێنـە رێيـان. چـارەسـەری بنیاتـنەریان بـۆ بـدۆزنەوە.
بـۆ نمـوونـە، لـەوانـەیە منـداڵـێک هـەسـت بـە تـووڕەیی و گـرژی و دڵـتەنـگی بـکات، نەتوانێـت بە شێوازێکی کاریگەر دەریببڕێـت. دەکرێـت بە گێڕانەوەی یان خوێندنەوەی چـیرۆکـێکی مەبەستـدار دەربارەی کارەکـتەرێکی خەیـاڵی، کە هـەسـتێکی هـاوشـێوەی هەیە، ئەم چیرۆکە یارمەتیی منداڵەکە دەدات کە هەستەکانی بناسێتەوە و باسیان بکات.
بە کورتی چـیرۆکی چارەسەر یان (بـیـبلـۆتیـرابیا) شێوازێکە، کە چـیرۆک و نەزیـلە و حـیکایـەتی مەبـەستدار و گونجـاو، بۆ یارمـەتـیـدانی منـداڵان بۆ رووبەڕووبوونەوە و چـاکـبوونەوە، لە کـێـشە و گـرێ دەروونی و کـۆمـەڵایـەتـییەکانیـان بەکاردەهـێـنرێـت.
ئـەو چـیرۆکانەی کە دەربارەی، ئازایـەتی و خـۆڕاگـری و کـۆڵـنەدان و سـەرکەوتـن و گەشبینی و هـیوان، دەتـوانـن ئیـلهـامبەخـشبن بۆ منـداڵان و بۆ پەروەردەکـردنی خاڵە بەهـێزەکانیان، دەبنە هـاندەریان بۆ خایـاڵکـردن و داهـێنان و بۆ دۆزینەوەی شێوازی نـوێ، بـۆ رووبـەڕووبـوونەوە و زاڵـبـوون بەسـەر کـێـشە دەروونـییەکـانیان.
دکـتۆر (مـۆریـس رینـیک) لە پەنجـاکان و شەستەکانی سـەدەی بیـستەوە، چـیرۆکی چـارسـەری، بـۆ چـارەسـەرکـردنی کـێـشە دەروونیـیەکـانی منـداڵان بەکـارهـێـناوە و تەکـنیکەکـانی هـونەری گـێڕانـەوەی چـیرۆکی پـێـشکەش کـردووە.

دوبـەی: ٢٠٢٦




چـیرۆک بۆ منـداڵان .. ئـازادیخـوازێـک .. نووسیـنی: رەزا شـوان

سـروودێکی نیـشـتمانیم نووسی، بـۆ ئازادی و بۆ ئاشتی، دژی ستەمکاری و زۆرداری. لە وەرزی بەهـار، لەناو باخچەیەکی گـشتیی شار، کە پـڕبوو لە گـوڵ و لە پەپـوولە، لە بولـبوول و لە چـۆلەکە. لەسەرخـۆم، بە دەنگێکی بەرز سروودەکەم خوێـندەوە. هەموو گـوڵەکـان و پەپـوولەکـان و چـۆلەکەکـان و بولـبوولەکـان، گـوێیان لە سروودەکەم گرت. کە تەواوم کرد دەستخۆشییان لـێمکرد. داوای دووبارە کردنەوەیان کرد. بۆیانـم دووبارە کـردەوە. بـولـبوولـێکی زیـرەک، دەقـی سـروودەکـەمی لەبـەرکـرد. ئـاوازێـکی خـۆش و بەجۆشی بۆی دانا. بە دەنگە زوڵاڵەکەی بۆمانی چـڕی. چەپـڵەیەکی درێژمان بۆی لێدا.
سـروودەکەم لەسەر زاری ئەو بولبـوولەوە، کەوتە سـەر زاری بە سـەدان بـولـبوول و بە هەزاران چۆلەکە و کەو و باڵـندەی تر. کەوتە سەر زاری بە هەزاران منداڵ و لاو و گەورەساڵان. لە دەیان شار و شارۆچکە و گونـدا بڵاوبـووەوە. گەیـشتە ئەو شارەی کە پاشای ستەمکار و زۆرداری لـێبوو. لەوێش کەوتە سەر زاری هەموو خەڵکی شارەکە.
رۆژێـک پاشا و سەرۆکی وەزیـران و سـەرۆکی پاسەوانەکانی و تـیـپـێکی ئەسپسواری پاسەوانەکانی، بەنـاو شەقامەکانی شارەکەدا گەڕان. روویان لە هـەر شوێـنێک دەکـرد، گـوێیان لە سـروودەکەی مـن بـوو. پاشا بە تـووڕەییـەوە بەسـەر سـەرۆکی وەزیـرانـدا هـاواریکـرد.
پاشـا: جەنـابی سـەرۆکی وەزیـران. بـۆ هـێـشتان ئـەم سـروودە لە شاردا بـڵاوبـێـتەوە؟
سـەرۆکی وەزیـران: پاشـای گـەورەم، دەمی کێ بـگـریـن. منـداڵان و لاوان و گەورەی شارەکەمان، ئـەم سـروودە دەچـڕن.. چی بـولبـوول و چـۆلەکە و کـەو و باڵـندە هـەیە، ئـەم سـروودە دەچـڕن! دەمی کـێـیان بگـریـن؟
پاشا: دەبێت هەر ئەمـڕۆ، بە دوای نووسەری سروودەکە و ئاوازدانەرەکەیدا بگەڕێـن
و بیـان دۆزنـەوە و بیـانگـرن. بە دەست بەستراوی بیـانهـێـنن بـۆ کـۆشکەکـەم. خـۆم دەزانـم کە چـۆن فـەلاقـەیـان دەکـەم و چ سـزایـەکی قـورسـیان دەدەم.
سـەرۆک وەزیـران: پاشـای مـەزنـمـان، کـێ بگـریـن؟ دەڵـێـن بـولـبوولـێک ئـاوازی سـروودەکەی دانـاوە. لە ئـێـستادا بە سەدان بـولـبوول دەیچـڕن.. چـۆن بـزانـین کام بـولـبـوولە و لە کـوێ دایـە؟ چـۆن بـیگـریـن؟! دەشـڵـێـن ئـەو هـۆنـراوەنـووسەی کە ئەم سروودەی داناوە، نـاوی راستیی خـۆی نەنـووسیوە، تەنهـا لەژێـر سروودەکەیـدا نووسیوێتی (ئازادیخـوازێک) ئێمە چـۆن بـزانین ناوی راستیی دانەرەکـەی چـییە و لە کوێـدا دەژی؟ هەمـوو خەڵکی وڵاتەکەشـمان ئازادیخـوازن. کێ بگـرین؟ یان کێ ناڵـێت سـرووددانەرەکە، لە تـرسی گـرتـن و بەنـدکـردن، سەری خـۆی هـەڵـنەگـرتـووە و ئەم وڵاتـەی بەجـێـنەهـێـشـتووە؟
پاشـا: بێـدەنـگـبە و لـەمـە زیـاتـر مـەڕێــسە، ئـەم قـسانە بە گـوێـمـدا ناچـن. لە هـەر شـوێـنـێکی دنیـادا بـن، بیـانگـرن و بیـانهـێـنـن.. ئەگـیـنا سـزای قـورسـتان دەدەم.
لەو رۆژەوە تا ئەمـڕۆ، بە دوای منی سـرووددانەر و بە دوای بـولـبوولی ئاوازدانەری سـروودەکـەمـدا، دەگـەڕێـن و .. دەگـەڕێـن.. بـەڵام نامـانـدۆزنـەوە و.. نامـانـدۆزنـەوە.
دوبـەی: ٢٠٢٦




فـێربوون بەهـێزترین چەکـی گۆڕانکارییە.. رەزا شـوان

هەمووتان وتە بەهـێزەکەی (نيلسۆن مانـدێلا) دەزانن، کە دەڵێت” فێرکردن بەهـێزترین چـەکە، دەتـوانیـت بـۆ گـۆڕیـنی جیهـان بەکـاری بـهـێنـیـت”. لـێرەدا گـۆڕینی جیهـان بە مانایەکی ئاسایی نییە. بەڵکو گەشەکـردن و گـۆڕانکارییە لە هەمـوو لایـەنەکانی ژیـان. فـێرکـردن پـرۆسـەیـەکی تەواوی ژیـانە. گـواسـتـنەوەیە لە تاریـکـیـیەوە بـۆ روونـاکی.

(ماڵکـۆم ئـێکـس) دەڵـێـت:”فـێربـوون پاسپـۆرتێکە بـۆ داهـاتـوو، چونکە سـبەی هـی ئـەو کەسانەیە کە ئەمـڕۆ خـۆیـان بـۆ ئامـادە دەکـەن”.
(جۆرج واشنتۆن) دەڵێت:”فـێربوون کـلیـلی کردنەوەی دەرگا زێـڕینەنەکانی ئازادییە”.
فـێربـوون پـرۆسـەیـەکە لەنـاو لانـکەوە بـۆ مـردن. بەشـێکی دانـەبـڕاوە لە ژیـانـمـان. هەرگـیز مێـشکـمان ماندوو ناکات. مـرۆڤ تا زیاتر کـنجکـاوی بێـت و زیاتر فـێربـێـت، زانست و زانیاری و لـێهـاتوویی زیاتر بەدەسـت دەهـێـنـێـت. فـێربـوون لە کەسـێکەوە بۆ کەسێکی تر، لە گەلێکەوە بۆ گەلێکی تر جیاوازی هـەیە. دەکرێت تۆ بە ماوەیەکی کەم شـتێک فـێربیـت، لەوانەیە کەسێکی تر ماوەیەکی زیـاتـری بـوێـت بۆ فـێربـوونی هەمـان شـت. ئەمـەش هـۆکـاری خـۆی هـەیە.
تا ئێستا پەروەردەکاران و زانایان، کۆک نین لەسەر پێناسەیەکی ستانـدارد و گـشتگـیر بـۆ چـەمکی فـێربـوون. بە تێکـڕایی فـێربـوون واتـە شارەزابـوون لە شـتێک، هەمـوو ئەو زانست و زانیارییانە دەگرێتەوە، کە مرۆڤ وەریان دەگرێـت. فـێربوون بـریتییە لە خوێندنی بابەتگەلـێکی جۆراوجۆر، بۆ بەدەستهـێنانی زانیاری و تێگەیشتنێکی قـووڵتر لـێـیان و جـێـبەجـێکـردنیـان لـە ژیـانی رۆژانـەدا. فـێربـوون بـریـتـیـیە لە ئەنجـامـدانی گۆڕانکاری و پێشکەوتـن لە رەفـتارەکانی مـرۆڤ لە رێگەی راهـێنان و شارەزاییەوە. شـتـێک کە هـەمـووان لەسـەری کـۆکـن، گـرنگـییەکـانی فـێربـوونە.
فـێربوون بە زانیاری تيۆری لە پەرتـووکەکان و خوێنـدن لە قوتابخانەکاندا سنووردار نییە. بەڵکو دەتوانـرێت لە رێگەی ئەزمـوونە پـراکـتیکـییەکانی دەرەوەی پەرتووک و قـوتـابخانە بەدەست بهـێنرێـت. چـەمکی فـێربـوون و فـێرکردن و خوێـندن جیـاوازان، بەڵام پەیـوەنـدییان بە یەکـەوە هـەیە.
فـێربـوون بـۆ منـداڵان زۆر گـرنـگە، چـونـکە منـداڵان نـەوەی ئەمـرۆ و داهـاتـوون. چارەنووسی داهاتـووی جیهـان لە دەسـتی منـداڵانی ئەمـڕۆ دایـە. بـۆیـە زۆرێـک لە وڵاتـان، بە لەبەرچاوگـرتنی گـرنگی فـێربـوون بۆ منـداڵان، بـودجـەیەکی زیاتـریان بۆ پـەروەردە و فـێرکـردن و راهـێنان و ئامـادەکـردنی منـداڵـەکـانیان تەرخـان کـردوون.
فـێرکـردنی منـداڵانـیش تەنهـا بەرپـرسیارێـتی دایـکان و باوکان و باخچـەی منـداڵان و قوتابخانە نییە، بەڵکو ئەرکـێکی پیرۆز و پێویستی هەموو لایەکمانە. دەبێت دایکان و باوکان و دادەکان و مامۆستایان بە کرداری ببن بە پێشەنگ و نموونە و سەرمەشـقی نایاب لە کار و لە رەفتارەکانیاندا، تا منداڵەکانیان و قوتابییەکانیان چاویان لێیانبکەن و بە کرداری لـێیانەوە فـێربن. (لیندۆن جۆنسۆن) دەڵێت:”بە قسەکردن هـیچ فێرنابیت”.
کە بـاوکـێک لەبـەردەم منـداڵـەکەیـدا، جگـەرە دەکـێـشێ و مـەی دەخـواتـەوە، بـە چی روویەکەوە رێـنـمایی منـداڵەکەی دەکات و دەڵـێت:”کـوڕەکەم فـێـری جگەرەکـێشان و مـەی خـواردنەوە مـەبە، زیـانـێکی زۆریـان بـۆ تەنـدروسـتـیـت دەبـێـت”.
فـێربـوون مـرۆڤ بەرەوپـێشەوە دەبات. کـلـیـلی نەهـێـشـتنی نایەکـسانی جـێـنـدەری و کەمکـردنەوەی بـێکاری و خـۆپاراستـنە لە نەخۆشـییەکان و رێگـرییە لە زوو مـردن.
دەگـێڕنەوە رۆژێـک ماسیگـرێـک، ماسییەک بە هـەژارێکی بـێکار دەدات. هـەژارەکە وەرینـاگـرێـت و پـێی دەڵـێت: ماسیـیەکـم مـەدەرێ، فـێرم بـکە کە چـۆن ماسی بگـرم.
فـێربـوونی گـرووپی یان هـەرەوەزی، شـێوازێکی سەرکەوتووی فـێـربـوونە، بـێجگە لەوەی کە قوتابیان فـێری بابەتگەلـێکی دیاریکـراو دەکات. لە هـەمان کاتـیشدا فـێری رۆحی هـاوکـاری و هـەمـاهـەنـگی و یـارمـەتیـان دەکـات.
کە لە قـوتـابخـانەیەکی بنەڕەتـیی نەرویـج، مامـۆسـتای زمـانی دایک (کـوردی) بـووم، رۆژێکـیان چـوومە وانەیەکی زانیـاری ـ پـۆلی پـێـنج ـ بابـەتـەکە دەربـارەی “ژیـان لە ژینـگەی ئـاویـدا” بـوو. حـەزم کـرد کە شـێـوازی وتـنـەوەی وانـەکە بـزانـم.
مامۆستای زانیاری لە دوای کورتە باسێک لەسەر ژینگەی ئاوی، کاسێتێکی خـستە ناو ڤـیدیۆیەک و لە تەلەڤـزیۆنە گەورە رەنگاوڕەنگەکەی سەر دیواری پێشەوەی پۆلەکەدا، فـیلـمـێکی دەربـارەی ژینگەی ئـاوی نمایـش کرد. دوایی دەرگـای پـرسیار و گـڤـتوگـۆی لەگەڵ قوتابییەکانیدا کردەوە. دواتر پـۆلـەکەی کـرد بە سێ گـرووپەوە، هەر گرووپێکی حەوت قـوتـابی بـوون. سێ فایـلـی گەورە و بـۆیەی داری و ئاویی خـستە بـەردەم هـەر گرووپێک. داوای لێکـردن کە سێ ژیـنگەی ئاویی جیـاواز بکـێـشن. ئەو گـرووپەی کە مـن لـێـیانەوە نزیک بووم، بە رووخـۆشی و خەنـدەوە، وێنەی گـۆلە ئاوێکی گەورەیان کێشا. هەر قوتابییەک وێنەی شتێکی دەکێشا، یەکێک و ینەی دار و سەوزیی بە دەوری گۆلەکەدا کـێـشا، یەکـێکی تـریان وێنـەی چەنـد ماسییەکی لەناو گـۆلە ئـاوەکـەدا کـێـشا، کە دیاربوون، قوتابییەکی تـر وێنەی چەنـد بۆقـێکی لەنـاو گـۆلـەکەدا کـێشا. یەکـێکی تر وێنـەی دوو مـراوی و دوو قـازی کـێـشا، دەوری گـۆلەکەشـیان بە گـوڵی رەنـگاوڕەنگ رازانـدەوە، لە ئـاسـمانی گۆلەکەشدا وێنەی چـەنـد نەورەسـێکـیان کـێشا. بە هەرەوەزی تابلۆیەکی جـوانیان رازانـدەوە. دوو گـرووپەکەی کـەش بە هـەمـان شـێوە دوو ژینگەی ئـاوی جیـاوازی تـریـان کـێـشا. دوای تەوابـوونیـان، مـامـۆسـتا هـەرسێ تـابـلـۆکەیـانی نـیـشانـدا، بە گـەرمی دەسـتخـۆشـیی و ئـافـەرینی لـێیان کـرد و چـەپـڵەی بـۆیـان لـێـدا.
گرنگە ئاماژە بەوەش بکەین، کە فـێربوون تەنها لە خوێندنی فەرمیدا سنووردار نیـیە. هەروەهـا ئەزمـوونەکانی ژیـان و خوێنـدنەوە و خۆشەویستی بۆ گەڕان و دۆزینـەوە و داهـێـنان و ئافـرانـدن لەخـۆدەگرێـت. ئـەم پەنـدە بخـەنە بـواری جـێـبەجـێکـردنەوە، بە بەدواداچـوون بـۆ زانـیاری و هـاوبـەشکـردنی بـیـرۆکە و بەکـارهـێـنانی فـێربـوون بـۆ دروسـتکـردنی گـۆڕانکاری ئەرێـنی بکەن. فـێربـوون دەرگـاکـان دەکاتەوە و ئاسـۆکان فـراوانـتر دەکـات و کەسـایەتیـتان دەوڵـەمـەنـدتـر دەکـات.
(بۆسکاگـلیا) دەڵێت:”گۆڕانکاری ئەنجامی کۆتایی هەموو فـێربوونێکی راستەقینەیە”.
ئەرکی ئـێـمەی مامـۆستایان و نووسەران و هـونەرمەندانی کوردیش، تەنیا فـێـرکـردن نـییە، بەلکو پەروەردەکردنی دروسـت و ئامادەکـردنی منـداڵانی کوردمـانە، بـۆ ئـەوەی چاو لە داهاتوو ببڕن و شانازی بە کوردبوون و بە کوردستانی بوونی خۆیانەوە بکەن.
پـەروەردە و فـێرکـردنـیش دوانـەن و لـێک دانـابـڕێـن و تەواکـەری یەکـتریـن.

دوبـەی: ٢٠٢٦




لە یادی رۆژی جـیهـانیی زمـانی دایـک.. رەزا شـوان

هەموو ساڵێک لە رۆژی (٢١/ شوبات) بە بۆنەی (رۆژی جیهـانیی زمانی دایک) ەوە، لە سەرانسەری جیهاندا ئاهەنگ دەگێڕێت و چالاکی وێژەیی و رۆشنبیریی سازدەکرێن. رێکخراوی پەروەردە و زانیاری و کولتووری (یۆنسکـۆ) لە (٣٠) یەمین کۆنگرەی دا، لە (١٧/ تشرینی دووەم/ ١٩٩٩) دا، (رۆژی جیهـانی زمانی دایکی) راگەیـاند. دوایـش لەلایـەن کۆمەڵـەی گـشتی نەتـەوە یەکگـرتـووەکانەوە، بە فـەرمی ناسێـندرا.
ئەم رۆژەش بـۆ خۆپێـشاندانە ناڕەزاییەکانی خوێنداکارانی زانکۆی دەکا، لە بەنگلادیش دەگەڕێتـەوە، لە دژی سـیاسەتی یەکـزمـانی کە لە لایـەن پـاکـسـتانەوە سـەپێـنـدرا. لـەم خۆپێشانـدانانەدا (١١) کەس کە (٥) یان خوێندکار بوون، بە دەستی هـێزە ئەمنییەکانی پاکـستان شـەهـید کـران. پاکـستان بە ناچـاری دانی بە زمـانی بەنـگالـیـدا نا. ئـەم رۆژە بیرهـێنانەوە ئەو شەهیدانەی بەنگلادیشە. هەر بە دەستپێـشخەری و داوای بەنگلادیش بڕیاری رۆژی جیهانیی زمانی دایک درا . ئەم رۆژە لە بەنگلادیش پشووی نیشتمانییە.
یەکەم ئاهەنگی سەرتاسەریی جیهـان بۆ رۆژی زمانی دایک. لە (٢١/ شوبات/٢٠٠٠) لەژێـر دروشـمی “بـەرەوپـێـشـبردنی ئـاشـتی و فـرەزمـانی لە سـەرتـاسەری جـیهـان و پاراستنی هـەمـوو زمـانە دایـکـییەکـان” بەڕێـوەچـوو.
ئەمساڵ رۆژی جیهـانیی زمانی دایک، دەکەوێتە رۆژی شەممە (٢١/ شوبات/٢٠٢٦). دوای بـیست و شەش ساڵ لە دەستـپێکـردنی ئـەم بـزووتنەوە جیهـانییە، هـەوڵەکان بۆ پارستنی هەموو زمانە جیاوازەکان و وەک هـێمای گرنگی ناسنامە و میرات بۆ هەموو کولـتووەکان و وەک پـردی پەیـوەنـدی نێـوان کـۆمەڵـەکـان بەردەوامـن. بەرزڕاگـرتـنی رۆژی زمانی دایک، رێـزلـێـنانـێکە بۆ یەکـێک لە گرنگـترین پـێکهاتە کولـتوورییەکانی کۆمەڵگاکان. لـەم رۆژەدا، تـیـشک دەخـرێـتە سـەر گرنـگی فـرەچەشنەیی زمانەوانی و کولـتووری و پەرەپـێـدانی لـێبـووردن و رێـزگـرتن لە یەکـتری.
ئامانج لە یادکردنەوەی رۆژی جیهانیی زمانی دایک، بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیارییە بەرانبەر بە فـرەزمـانی و فـرەکولتوورییە لە جیهاندا. هـانـدەری فـێرکردن و فـێربوونی زمـانی دایـک و زمـانە جیـاوازەکـانە. ئامـانجی پێـشخـستنی هەمەجـۆرەیی و پـاراستنی مێژووی کولـتوورە جیـاوازەکانە. جەختکـردنەوەیە لەسـەر گرنگی پەروەردەی زمـانی دایـک. پەروەردەی زمـانی دایـکی، دەتـوانێـت یارمـەتیـدەربێـت، بـۆ بەرزکـردنەوەی کـوالـیـتی خـوێنـدن و زیـاتـر سـەرکەوتـنی منـداڵان لە بـواری خـوێنـدنـدا.
بێگـومان یادکـردنەوەی رۆژی جیهانیی زمانی دایک، بۆ ئێمەی کوردیش گرنگییەکی زۆری هـەیە. تا ئەمـڕۆش نەیـارانی کورد و کوردستان، دەستیان لە دژایەتی کـردنی زمـان و کـولـتوور و مـیژووی کـورد هـەڵـنەگـرتـوون.
زمـان چـیـیە؟
زمـان گـرنگـتریـن کـۆڵەکەیە، لە کـۆڵـەکەکـانی نەتـەوە. ناسـنامـە و شکـۆی نەتـەوەیـە. ناسنامە و شوناسی هەر مـرۆڤـێکە لە هەر شـوێـنێکی جیهـانـدا بـژی. زمـان یەکـێکە لە لە گرنگترین داهـێنانەکانی ئەقـڵی مـرۆف. ئامرازێکی ناوازەی بێهـاوتایە، کە دەتـوانێـت میـرات و داب و نەریـت و کولتووری گەلانی سەر زەوی بـپـارێـزێـت. زمـان شادەمـاری نەتەوەیە. فاکـتەرێکی سەرەکی و گـرنگە بۆ پێناسەکـردنی هـەر نەتەوەیەک. سامانێکی کـولـتووریـیـە و هـەڵـگـر و پارێـزەری هـەزاران داب و نـەریـت و بەهــا و ئـەزمـوونی سەردەمـە جیـاوازەکانە. رۆڵی لە ژیـانی هەمـوو نەتەوەیەکـدا هـەیە. زمـان ئامـرازێـکە بـۆ لەیەکـتری تێگەیـشتن و پەیـوەنـدیکردن و گەیانـدنی پەیامـەکان لە نێـوان رۆڵەکانی نەتـەوەدا. زمـان هـۆکارێکی سەرەکـییە، بـۆ گوزارشتکـردنـمان لە بـیر و هـزر و سـۆز و لە هـەسـتەکانمـان. زمـان سیستەمـێکی هـێما و رێـساکـانە، بـۆ گەیـانـدنی زانیـاری و پەیـوەنـدی نێـوان مـرۆڤەکان بەکاردەهـێنرێت. ئـەم سیستەمە، هـێـما (هـێمـا، نیشانە) و رێساکان (رێـزمان، رستەسازی، وشەسازی) لەخۆدەگرێت. کە مـرۆڤەکان بۆ ئاڵوگۆڕی زانـیـاری بەکـاریـان دەهـێـنن. زمـان دەتـوانـێـت بـە زارەکی یـان بـە نـووسـراو بـێـت. بێگومان پێش سەرهەڵـدانی زمـان، مـرۆڤ بە زمانی ئامـاژە لە یەکـترین تێـدەگەیشتن. داهـێنانی زمـانی نـووسـراو بـۆ (٥٠٠٠) سـاڵ لەمـەوەبـەر دەگـەڕێتـەوە. کـە لەلایـەن سۆمـەرییـەکان داهـێـنرا ـ سـۆمەرییـەکـانیـش بە رەچـەڵـەک کـوردن.

شارەزایـان بە گـشتی، زمـان بە یەکـێک لە گـرنگـترین هـێما کـولتـوورییەکانی نەتـەوە جیـاوازەکان دەزانـن.
(د. ویـکـتۆر بـۆشـە) دەڵـێـت:”زمـان و ئـەدەب، هـۆی سـەرەکـیی ژیـان و مـانـەوەی هـەر نەتـەوەیـەکـن”.
(فـریـدریک هـۆڵـدریـن) دەڵـێـت:”زمـان دوا شـتە کـە بـمـێـنـێـت، بۆ ئـەو کەسـەی کە نـیـشـتـمانی داگـیرکـراوە”.
زمانـزانەکان پێناسەیەکی زۆریان بۆ زمـان کـردوون، کە لە زۆر رووەوە هـاوشێوەن.
(بـێـرنـارد بـلـۆخ) دەڵـێت:”زمـان بـریـتـییە لە کـۆمەڵـێک هـێمای فـۆنـێـتیکی گونجـاو کـە بـۆ پەیـوەنـدیکـردن لە نێـوان کـۆمـەڵە کـۆمـەڵایـەتـییەکـان بەکـاردەهـێـنرێـت”.
(هـێنری سویـت) دەڵێت:”زمان بریتییە لە ئامرازێک بۆ گوزارشتکردن لە بیرۆکەکان، لە رێگەی دەنگی ئاخاوتنەوە. کە لە وشەکان پـێکهـاتووە و رسـتە پـێکـدەهـێنن. ئـەم رسـتانە گوزارشـت لە بیـرۆکەکـانی ناخـی مـرۆڤ دەکـەن”.
بەپێی ئاماری یـۆنسکـۆ، لە ئێستادا (٨٣٢٤) زمـان لە جیهـانـدا، قـسەیان پێدەکـرێـت. کە نـزیکەی (٧٠٠٠) هـەزر زمـانیان هـێـشتا بەکـاردەهـێنرێـن. تەنیا (١٤٠٠) زمـان لـەو زمـانـانە، بـە شـێـوەیـەکی یـاسـایی دانـپـێـدانـراون. نـزیـکەی (٣٠٠٠) زمـانیـش مەتـرسی لەنـاوچـوونیـان لەسـەرە. جـێی نیگەرانیـیە کە بە گـوێـرەی ئامـاری نەتـەوە یەکگرتووەکان، هەر دوو هەفـتە جارێک، زمانێک لەسەر ئاستی جیهاندا لەناودەچێت. بە هـۆی جـیهـانگـیری و زاڵـبوونی زمـانی ئـینگـلـیزییەوە، لە ساڵی (١٩٥٠) ەوە، تا ئەمـڕۆ، نـزیـکەی (٢٠٠) زمـان لـە جیهـانـدا لەنـاوچـوونـە.
لە جیهـانـدا (١٠٠) زمـانی زینـدوو، زۆرتـریـن خەڵک قـسەیـان پێـدەکەن، لە فـەزای دیجیتاڵیدا بوونیان هەیە. بەپێی ئینسیکـلۆپیدیای نیشتمانی سویـدی بۆ ساڵی (٢٠٠٧)، زمانی کوردی، یەکـێکە لە زمانە زینـدووەوەکان و لە ریـزبەنـدی (٥٨) تەمین زمـانی جیهـانە. (٧٥) مـلیـۆن کورد لە کوردسـتان و لە جیهـانـدا قـسەی پـێـدەکـەن. شایـەنی شانازی و باسیشە، کە لە دوای زمانی فـنلەنـدی و کۆرییەوە، زمانی کوردی سێیەمین دەوڵەمەنتـریـن زمـانە لـە جیهـانـدا.
لە جیهـانی مـۆدێـرنی ئەمـڕۆدا، بـە هـۆی شـۆڕشی تەکـنەلـۆژیـا و داهـێـنانی نـوێ و پـێـشکـەوتـنی و تـەکـنـیکی ئـامـێرە ئـەلـیکـترۆنـیـیەکـان و ژیـریی دەسـتکـردەوە، کە کاریـگەرییـەکی راسـتەوخـۆیـان لەسـەر زمـان هـەیە و گەیانـدوویانە بە ئاستـێکی تر. دەتوانرێت بقـۆزرێنەوە و کەڵکیان لێوەربگیرێت و بخرێنە خزمەتی گەشەپێدانی زمان.
زمـانی دایـک چـیـیە؟
زمـانی دایک یان (زمـانی یەکـەم، زمـانی زگـماک، زمـانی نەتـەوەیی) ئەو زمانەیە، کە مـرۆڤ لە منـداڵـییەوە، لە دایـک و باوک و خـێزان و لە خـزمـانیـیەوە فـێری دەبێـت و قـسەی پێـدەکات. کە سەرەتـا بە گـڕوگـاڵ دەستپێـدەکات. زمانی دایک، زمـانی لایـلایە و گۆرانی و هـەڵپەڕانـدن و سـۆز و ئـاوازی شـیرینی دایکانەیە. کە هەتـا لە ژیـاندا بیـن، زایـڵەی ئـەو زمـانە رەسـەن و شـیرینـەی دایـک، هـەوێـنی چـێژ و بیـرکـردنـەوەمـانە.
زۆر جـار دایکان، ئەوان یەکـەم وشـەکانی خـۆیـان فـێـری جگەرگـۆشـەکانیـان دەکـەن. هـەر بـۆیـە زۆرێـک لە کولـتوورەکـان، زمـانی یەکـەم، بە “زمـانی دایـک” نـاودەبـەن.
فـەرهـەنگی کـۆلـینـز، بـەم شـێوەیە پـێناسەی زمـانی دایـک دەکـات:”ئـەو زمـانەیە کە منـداڵ لە منـداڵـیدا، لە دایـک و بـاوکـییەوە فـێری دەبێـت”.

زمانی دایک دەلاقەیەکە، لەو روانگەیەوە مرۆڤ لەگەڵ جیهان و سروشت و کۆمەڵگادا پەیـوەنـدی سازدەکات. زمـانی دایک، تەنیا ئامـرازێکی پەیـوەنـدی نییە، بەڵکو بەشێکی دانـەبـڕاوی ژیـانمـانە، ناسـنامـەی نـیـشـتـمـانی و کولـتووری نەتـەوەیی و میـراتـیـمانە.
زمانی دایک روڵێکی چارەنووسساز دەگێڕێت، لە یەکگرتنی کۆمەڵایەتی و لە هاودەنگی نیـشـتـمانیـدا. مێـژووی هـەر گەلـێک بـە زۆری بە زمـانی دایکی، بە نـووسراو یان بە زارەکی پارێـزراوە. زمـانی دایکمان، یارمەتیـدەرەمـانە، بۆ گۆاستنەوەی ئەو ئامانجانە بـۆ نـەوەکـانی داهـاتـوومـان.
هـانـدانی بەکارهـێـنانی زمـانی دایـک، لە فـەزای ئەلـیکـترۆنیـدا، لە سـۆشـیال میـدیـا و مـاڵـپەڕەکـان و لە پـلاتـفـۆرمـە دیـجـیـتاڵـیەکانی تـردا. زمـانی دایـک ر پـێشـتر دەخات.
زمـانی دایـک، رۆلـێکی گـرنگ و بنەڕەتی و تایبـەتیی لە ژیانی منـداڵانـدا هـەیە. یەکەم زمانە کە منـداڵان فـێری دەبـن و بەکاری دەهـێـنن، بۆ بیرکردنەوە و گـوزارشتکـردن لە لـە هـزر و هـەسـت و لـە خـەون و خـواسـتەکـانیـان و پەیـوەنـدیکـردن لەگـەڵ جـیهـانی دەووبەریاندا. ئەم زمانە رەگ و ریشەی لە مێژوو و کولتوور و شارستانی ئێمەدا هەیە. وەک پـردێـک کـاردەکـات، کە نەوەکـان بە یەکـەوە دەبەسـتـێـتەوە.
بەبێ جیاوازی، هەر منداڵێک مافی ئەوەی هـەیە، کە بە زمانی دایکی (زمـانی زگـماكی) فـێربێـت و بخـوێنێـت و بنووسێـت. ئەمـە مـافـێکی رەوا و یاسـایی دانپـێدانـراوە. زمـانی دایک، ئـەو زمـانەیـە کە بەشـێکە لە ناسنامەی کەسـێـتی و کـۆمـەڵایەتی و کـولـتووریی منـداڵان. زمانی دایک ئەو زمانەیە کە منـداڵان لە هەموو زمانێکی تر، باشتر دەیـزانن و زیـاتر تـوانایان بە سەریـدا دەشكێ. دەتـوانن باشـتر و شیرینتریش گـوزارشت لە هـزر و ئەنـدێشە و خەون و خواست وبیرۆکەکانی خـۆیان بکەن. فـێربوون و خوێندن بە زمانی دایک گاریگەری لە بەهـێزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی هەیە. کەواتە ئامانج لە فێربوونی زمانی زگماکی کوردیمان پاراستنی ناسنامەی نەتەوەییمان و بەهـێزکردن و شیرینکردنی دڵسۆزی و سۆز و خۆشەویستی و هـاوبەستەبوونە بۆ کورد و بۆ کوردستانی نیشـتمانی پـیـرۆزمـان. ئەمـەش نـە تـاوانە و نە مەتـرسـیـشە بـۆ سـەر ئـۆقـرە و ئـاسـایـشی هـیچ نەتەوەیەکی تـر. مـافی زمـانی دایـک، لە یاسا نێـودەوڵـەتییەکانـدا چەسـپـێـنراوە:
لە مـادەی (٢) ی جاڕنـامەی گەردوونی مافـەکانی مـرۆڤ:”نابێت هـیچ کەسێک لەسەر بنـەمـای زمـانـەکەی جیـاکـاری بـکـرێـت”.
لە مـادەی (٣٠) لە رێـکەوتـنـنامـەی مـافـەکـانی منـداڵان:”منـداڵانی سـەر بـە کەمـینە زمـانییەکـان، مـافی بەکـارهـێنانی زمـانی دایکی خۆیـان هـەیە و دەوڵەتانیـش پابـەنـدن بـە پاراسـتـنی ئـەو مـافـە”.
مامـۆسـتا (زارا محـەمـەدی) تێکـۆشـەر و چـالاکـوانی کـۆمـەڵایـەتی و داکـۆکـیکەرێکی سەرسەخـت لە زمـانی کـوردی (ئێـران پێـنج ساڵ لەسـەر فـێرکـردنی زمـانی کوردی بە کـۆمەڵێ لە منـداڵانی کوەرد، بەنـدیـان کـرد)، دەڵـێـت:”زمـانی دایکی ئێـمە، یەکـێکە لە مافـە هـەرە بنـەڕەتـییەکـانـمان، کـە دەست بـەرداری نابیـن. کـۆمەڵەکەمـان پـێـشەنگی هـەوڵەکانی ئـێمە بووە بۆ هـێنانەدیی ئەو مافـە. هـیوادارم چالاکـییەکانمان بەشـداربـن، لـە تـێکـشکـانـدنی ئـەو دوژمـنـەی، کـە دژایـەتی ئـەم مـافـانـە دەکـات”.
(نـیلسـۆن مـانـدێـلا) ش دەڵـێـت:”ئـەگـەر بـە زمـانـێک قـسە لەگـەڵ پیـاوێکـدا بکەیـت، کـە تـێی دەگـات، ئـەو قـسەیـە دەگـاتـە سـەری. بـەڵام ئـەگـەر بـە زمـانی خـۆی قـسەی لەگـەڵ بـکەیـت، قـسەکە دەگـات بـە دڵـی”.
گرنگـییەکانی زمـانی دایـک بـۆ منـداڵان:
خـوێـنـدن و نـووسـیـن فـێربـوونی زمـانی دایـک، یـەکـێکە لـە بنـەمـاتـریـن مـافـەکـانی رۆڵـەکـانی هـەر نەتـەوەیـەک. زۆر بە کـورتی بـاس لە چـەنـد گـرنـگـییەکی خـوێنـدنی منـداڵان بە زمـانی دایـك دەکـەیـن:

١ـ توێـژینەوەکان دەریـانـخستووە کە ئەو خـوێنکارانەی بە زمـانی دایکی دەخـوێننەوە، باشـتر تـوانای تـێگەیـشتنیان لە چـەمکەکان هـەیە. لە خوێنـدنیـشدا سـەرکەوتـووتـرن.
٢ـ خوێنـدن بە زمـانی دایک، یارمەتیی منـداڵان دەدات، کە مێـشکـیان کـراوەبێـت و لە بەهـای نەتـەوەیی و مـرۆیی دایـکان و باوکـان و خـێزانەکـانیان تـێـبگـەن.
٣ـ زمانی دایک هانی منداڵان دەدات کە زیاتر پەرە بە بیرکردنەوەی رەخنەگرانە بدەن.
٤ـ زمـانی دایـک، ئامـرازێـکی سەرەکـییە لە پـرۆسەی فـێرکـردن و پەروەردکـردن دا.
کاتێک منداڵان بە زمانی دایکی فـێردەبـن، تـوانای ئەوەیان دەبێـت، ئەوەی فێری دەبن بە ئەزمـوونەکانی خـۆیانەوە بیانبەستنەوە. فـێربـوونەکانیان بەرزتـردەکەنەوە و زیاتر کاریگەرتـر دەبـن.
٥ـ فـێربوون بە زمانی دایک، متمانە بەخـۆبـوونی منـداڵان بەرز دەکـاتەوە. بەو پێیەی هـەسـت بە ئاسوودەیی دەکەن و بە ئـازادیی تـوانای دەربـڕینیان هـەیە. ئەم هەستەیان بە ئـازادی و ئاسـوودەیی زمـانەوانی، هـانـدەری بیـرکـردنەوەی داهـێنەرانـەیە.
٦ـ زمـانی دایـک بەشـدارە، لە بەهـێزکـردنی پەیـوەنـدیی خێـزان و کـۆمـەڵایـەتیـدا.
٧ـ لە رێگەی زمانەوە، دەتوانـرێت ئاستی ژیـری و زیـرەکیی منـداڵان پێـوانە بکـرێـت.
٨ ـ ئەگەر منداڵان بە باشی فێری زمانی دایک ببن، دەتوانن باشتریش فـێری زمانەکانی دیکە ببـن. لەبـەر رۆشـنایی ئـەم راسـتـییەیە، وڵاتـانی سـویـد و نەرویـج، ئەو مافەیـان بە منـداڵانی بیـانی، بە منـداڵانی کوردیـشەوە داوە، کە لە قـوتـابخـانە بنەڕەتـییەکانیاندا، هـەفـتەی دوو کـاتـژمـێر بە زمـانی دایـکـیان بخـوێـنن. ئەگـەر دایـک و بـاوکـیان داوای مامۆستای زمانی دایکیان بۆ بکەن. (نووسەر) مـن سـێ ساڵ لە چەنـد قـوتابخـانەیەک لە پارێـزگای هـۆرەلانـد ـ لە نەرویـج، مامۆستای زمانی دایک (زمانی کـوردی) بـووم.
دەتوانـن چەنـد زمـانێکی تـر فـێربـن، بەڵام هەرگـیز زمانی دایکی خۆتان لەبیر مەکەن. ئەرکی هەموو کوردێکە، کە زمانی دایکی خۆی کوردی بپارێـزێت و بەرەوپێشی ببات.
زمـانی کـوردی:
زیـادە رۆیی ناکەیـن، کـە دەڵـێین زمـانی کوردی کـۆنـتریـن زمـانە لە هـەمـوو جیهـانـدا. چونکە کوردستان لانکەی یەکەمین و رەسەنـترین شارستانییە لە جیهـانـدا، شوێنەوارە کـوێـرەوە نەبـووەکان و بەڵگە مێـژووییەکان و توێـژینەوە بێ لایـەنەکان، گـەواهی ئەم راستییە حاشا هـەڵـنەگـرتنـەن و بەڵگەی سـەلـمـێـنـدراون.
مێژوونووسی ناسراوی تورک، پرۆفـیسۆر (جەلال شەنگـۆر) دەڵـێـت:” زمـانی کوردی دایـکی هـەمـوو زمـانەکانە”. دەشـڵـێت:”زمـانی کـوردی کـۆنـترین زمـانی جیهـانە”.
زمـانی کوردی زمانی نەتەوەیی ئـێمەی کوردە، زمانی بوونمـانە لە ئەمـڕۆدا و زامنی ئاینـدەمـانە. زمـانی ژیـان و مانەوەمـانە. سەرەڕای قەدەغـەکردنی خوێندن و نووسین بە زمـانی کوردی و دژایەتیکـردنی و هـەوڵـدان بۆ کـاڵکـردنەوەی لە بەشـێکی زۆری کوردستاندا، بەڵام زمانی کوردی خۆڕاگـرە و لە پـێشکەوتـن دایە. لە ئەمـڕۆدا زمـانی کوردی یەکێکە لە زمانە زیندووەکانی جیهان و سێیەمین دەوڵەمەنترین زمانی جیهانە. لە ریـزبەنـدیی زمـانەکانیشـدا، زۆر لە پـێشەوەی زمانی تورکی و زمانی فـارسی دایە.
پەرەپێـدان و پـێشخستـنی زمـانی شـیرینی کوردیـمـان، ئەرکـێکی پێویـست و پیـرۆزی نەتـەوەیی و نیـشـتمانی و مـۆراڵی و زانـستییە. فـاکـتەرێکی بنچـینەییە، بۆ پاراستـنی ناسـنامـەی نەتـەوەییـمان. گـەلی کوردمـان تا ئێـستا، بەرخـودانی و گـیانبەخـشیـنێکی زۆری لـە پـێـناوی پاراستـنی زمـانی کوردیمـان داوە و دەدات. هـەوڵـەکـانی نەیـارانی کوردی بۆ ناشیرینکردن و کاڵکـردنەوە و لاوازکردنی زمانی کوردی، شکـستپێهـناون.
زۆر گرنگ و چارەنـووسسازە، کە منـداڵانی کورمـان، بە باشی زمانی دایک (کوردی) بە زارەکی و بە نووسین فـێربن. بە بنچینەی بیرکـردنەوەی هـۆشی منداڵان دادەنرێت. دایکان و باوکانی کورد، لەم ئەرەکە نەتەوەییە پیـرۆزەدا، رۆڵـێکی سەرەکـییان هـەیە.
بـۆ بەرزکـردنەوەی هـۆشـیاری گـشتی، لە گـرنـگی پاراسـتـنی زمـانی کوردیـمان و بـۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو هەڕەشە و بەرۆکگیرییانەی رێگەی زمانی کوردی پێویستە:
١ـ فـێری منـداڵان و مـێرمنـداڵان و لاوانی کوردمان بکەیـن و هـانیان بدەین، سەرەڕای خوێنـدن بە زمـانی کوردی، لە ژیـانی رۆژانەیانـدا، لە قـسەکـردن و گـفتوگـۆی زارەکی و نـووسـیـندا، زمـانی پـەتی کـوردی بەکـاربهـێـنن.
٢ـ پێویـستە میـراتی زمـانی کوریـمان، بپارێـزیـن و تـۆمـاربکـرێـن، لەوانـەش وێـژەی کوردی: هـۆنـراوە، پەنـدە کوردییـەکـان، چـیرۆک و نەزیـلەکـان، فـۆلکـلۆر، گـۆرانی، مەتـەڵ و تـوخـمە کـولتـوورییـەکانی دیـکە. کە بە زمـانی کـوردی دەربـڕدراون.
٣ـ پێویستە بە زمانی کوردی، ناوەڕۆکی رۆشنبری بەرهەمبهێنین، وەک دروستکـرنی ناوڕۆکی: وێژەیی، هونەری، زانستی، پەروەردەیی، لەوانە: پەرتووک، فـیلم، موزیک، پودکاست، بەرنامەی تەلەڤـزیۆنی، سیمیناری وێـژەیی، کۆرسی زمـانی کوردی،.. هـتد.
٤ـ خـۆزگـەی ئـەوەش دەخـوازم، کـە ئـێـمەی کوردیـش، بـبـین بـە خـاوەنی (زمـانی ستانـداردی یەکگـرتـووه کـوردی) زمـانی خـوێنـدنەوە و نـووسـینی کوردیـمان یەک شێواز بـوایە. رێنووسی کوریشمان یەک بـوایە. ئەمەش خـۆزگە و ئـاواتی هـەمـوو کـوردیکە. رۆژێـک لە رۆژان دەبـێـت بێـتەدی.
کوردسـتان بـە لانـکەی سـەرهـەڵـدانی زمـانـەکـانی “هـيـنـدۆئـەوروپـی” دانـراوە.
لە بارەی زمانی کوردییەوە، پـرۆفـیسۆری ئەڵـمانی (مەکنـزی) دەڵـێت:”هـەر لەیـەکـەم سـەرنجـدا، مـرۆڤ هـەست بـەوە دەکـات، کە زمـانی مـادی و زمـانی کـوردی هـەریەک زمـانـن. مـاد یـانی هـەر هەمـان مەزنـتریـن نەتـەوەی ناوچـەکـەیە، کـە ئـێـستا بە نـاوی کـوردەوە درێـژەی بـە ژیـان داوە”.
(فـلادیـمـێر مـینۆرسکی) هـەمـان رای هـەیە، دەڵـێـت:”مـن دڵـنـیام کـە رەگ و ریـشەی زمـانی کـوری لـە زمـانی مـادی دایـە”.
لە کـۆتـاییـدا لە رۆژی جیهـانیی زمـانی دایک، جـوانتریـن پیـروزبـایی لە گەلانی هەموو زمـانە جیاوازەکان دەکـەم، بە تایبەتیـش گـەلی زمـان شـیریـن و قـارەمـان و خـۆڕاگـری کوردمـان. کـورد و زمـانی کـوردی و کـولـتووری کـوردی، نـامـرن و هـەر دەمـێـنن.

(*) بۆ ئـەم نووسینەم سوودم لە چەنـدیـن ماڵـپەڕی ئینگلیزی و عـەرەبی وەرگـرتـووە.

دوبـەی: ٢٠٢٦




کورد رووبـەڕووی گەلەکـۆمەیەکی ناوچـەیی بووەتـەوە.. رەزا شـوان

ئەو هـێڕشـە دڕنـدانانەی دەکـرێنە سەر رۆژئـاڤـای کوردستان، جـێبەجێکـردنی پیلانێکی قـێزەوەنی نەخـشەکـێشراوی ناوچـەیی و نێـودەوڵەتـییە، کە دەمـێکە دایـان رشـتووە. بە تایبەتیش لەلایـەن تـورکیای رەگەزپەرست و فـاشستییەوە. کە دژی هەمـوو خواسـتێکی گەلی کوردمانە لە هـەر شـوێنێکی کوردسـتانـدا بێـت. کە زیـاتـر لە سـەد سـاڵە، تا سـەر ئـێسقان دژایەتی گەلی کوردمان دەکەن. بە هەموو هـێزێکـیانەوە بە مۆدێـرتـرین چەکی کـوشـندە، هـەوڵی کـۆمەڵکـوژی و سـڕیـنەوەی نـاسـنامـەی نەتـەوەیی کـورد دەدەن.
ئەو کوشـتن و بـڕین و ئەو تاوانانەی، کە ئەمـڕۆ لە رۆژئاڤـای کوردسـتاندا روودەدەن، پیلانـێکی داڕێـژراوی تورکی و سـووری و قەتـەری یە. کە لەلایەن ئەمـریکاوە، چـرای سەوزیـان بۆ هەڵکـراوە. ئەمەش یەکەم ناپـاکیی ئەمـریکا نیـیە بەرانبەر بە گەلی کورد. جوانەمەرگ کرنی کۆماری کوردستان، توانـدنەوەی شـۆڕشی ئەیلـوول، و داگـیرکردنی کەرکووک و ناوچە داگیرکراوەکانی تـرمان لە باشووری کوردسـتان، ئەمـریکا رۆڵـێکی گەورەی ناپـاکیی لەو شکـستـییانەی کـورد هـەبـوو.
هەمان ناپاکیی لە گەلەکەمان لە رۆژئـاڤـای کوردسـتان کـرد. ئەمە رێکەوتنێکە لە نێوان ئەمریکا و تورکیا و سووریا. رژێمی تورکیا بڕیارەکانی سووریا دەردەکات نەک ئەحمەد ناشەرع. چونکە سووریا بووە بە کـۆڵـۆنییەکی تـورکیا. ئامانجی تورکیا لەم هـێڕشانەدا، رەشەکوژی و کۆمەڵکـوژی و دەرکـردن و ئاوارەکردنی کوردە، لە زێـدی باوباپـیرانیان، لە شـارەکانی باکـووری رۆئـاڤـای کوردسـتان. بـۆ ئـەوەی زیـاتـر لە دوو ملـیـۆن و نیـو پەنـابەرە سـووریـیە عـەرەبەکـانی تـورکیا، بیـانـگەڕێـنـنەوە و لە نـاوچـە کوردییـەکانـدا نیـشتەجـێیان بکەن و زەوی و زاری کورد داگـیربکەن و بەسـەر عـەرەبە هـاوردەکانـدا دابەشیان بکەن و مـاڵ لە خـاوەن ماڵ حەرام بکەن. بە تەواویـش (پشـتێنەی عـەرەبی) کە رژێمی بەعـسی سووریا لە ساڵی (١٩٦١) بـڕیـاریان لەسەری دا، تورکیا دەیەوێـت ئەو پـرۆژە گڵاوە جـێبەجێ بکات و ناوچە کوردییەکان بە عەرەب بکەن. ئەمە ئامانجی سەرکـیی تـورکیایە، لـەم هـێڕشـانەیـدا بـۆ سـەر رۆژائـاڤـای کوردسـتان.
تورکیا رەگەزپەرست، چەنـدین جار دووپاتیان کـردەوە، کە ئەوان لە کـورد ناگەڕێـن و دژایەتی دەکەن، تەنانەت گەر لەسەر مەریخـیش دەسەڵاتێکی سەربەخـۆیـان هـەبێـت.
زۆر بە داخەوە، کە تا ئێستا نەتەوە یەکگرتووەکان و رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ و ویـژدانی جیهـانی و دەوڵەتە زلهـێزەکان و دەوڵەتـانی بە نـاوە ئـیسلامی، هەمـوویان لە ئاستی ئەو کۆمەڵکوژی و تاوانانەی کە بە رۆژی روونـاک لە کورد کراون و دەکـرێـن، کە هـەمـوویان تاوانی جـەنگـن و تـاوانی نێـودەوڵەتـیی دژ بە مـرۆڤـایەتـین. کـوێـرن و کەڕن و لاڵـن، هەموویان قـوڕوقـەپـیان لێکـردوون. کەمـتریـن شـت، جارێک لە جاران، پـرۆتـیسـتۆی ئـەم تاوانانەیان نەکـردوون کە لە کورد کراون و دەکرێـن. بۆیـە پێـموایە مافـەکانی مـرۆڤ و یـژدانی جیهانی و نەتەوە یەکگـرتـووەکان درۆن و هـیچی تـر نین.
بەڵکو بەرژەوەندیی وڵاتەکانیان، لە سەرووی مافەکانی مرۆڤ و یژدان و رەوشتەوەن. تا ئێستا چەنـد جارێک ئیسرائیل دووبارەی کردەوە، کە ئـەوان پـشتگـیری لە مافـەکانی کـورد دەکـەن. کـەچی دوای ئـەوەی کە ئەحـمەد ناشـەرع، بـەرزاییەکانی جـۆلان و ئەو شـوێنـە تـازانـەی کە ئیسرائیـل داگـیرکـردوون، لەسەر سـیـنییەکی زێـر پـێـشکەشی بە ئیسرائیـل کـرد. دوای ئـەوەی تورکیا و ئیسرائیـل رێـکەوتـنامەیەکیان واژۆکـرد، کە لە سـووریادا رووبـەڕووبـوونەی سەربـازی نەبـنەوە. ئیسرائیـل لەو هـێڕشـانەی لەلایەن سووریا و تورکـیاوە، دەکرێتـە سەر رۆژئاڤـای کوردسـتان، بـێـدەنگـیان هـەڵـبژاردووە. چونکە بەرژەوەندییان لە سەرووی ویـژدان و رەوشتەوەیە. بۆیە کورد نابێت پشت بە ئەمـریکا و ئیـسرائیـل و رووسـیا ببەسـتـێـت.
بەڵام خەیـاڵـیان خـاوە، هـەرگـیز کورد لەبـن نایـات و دەسـت لە خەبـات هـەڵـناگـرێت. تا کوردیش بە مافە رەواکانی خۆی نەگات، نە تورک و نە فارس و نە عەرەب، ناتوانن بە ئاشـتی و بـە ئاسـوودەیی بـژیـن. تـا رۆژێـک زووتـر کـورد مـافـە رەوا نەتـەوەییـەکانی بەدەست بهـێنێـت لە بەرژەوەنـدیی هەمـوو گەلانی رۆژهـەڵاتی ناوەڕاسـتە. زووتـریـش ئاشـتی و ئاسـوودەیی و سـەقـامگـیری، بـاڵ بەسـەر ناوچـەکـەدا دەکـێـشـن.
داوا لە هەمـوو خـوشک و برایـانی کوردمـان دەکەیـن، لە کـوردسـتان و لە هـەنـدەران، کە بێ هـیـوا نەبـن و زیـاتـر یـەکـبگـرن و یـەکـدەنـگ بـن و درێـژە بـە خـۆپـێـشـانـدانە ناڕەزاییـەکانیان بـدەن. پـرۆتـیسـتۆی هـێڕشەکانی سووریا و تورکیا بۆ سەر رۆژئاڤـای کوردسـتان بـکەن.
بـژی کـورد و کوردسـتان
مـردن و رسـوایی بـۆ داگـیرکەرانی کوردسـتان




خـوێنـدنەوەیەک بۆ رۆمانی دەفـتەری هـەورەبـانەکە.. رەزا شـوان

رۆمانی (دەفتەری هەورەبانەکە) لە نووسینی، نووسەر مامۆسـتا (زیـاد رەشاد قـادر)ە.
لـە ساڵی (٢٠٢٥) لـە چـاپخـانەی (هـێـڤی) لـە هـەولـێر (٥٠٠) دانـەی لێ چـاپکـراوە.
دەفتەری هەورەبانەکە، کورتە رۆمانێکـە لە (١٥) بەشی کورتدا. لەسەری نووسیوێتی رۆمـان بۆ مـێرد منـداڵان. بە وێـنەکانیـیەوە (٩٨) لاپەڕەیە. مامـۆسـتا زیـاد بە (پی دی ئێـف) رۆمانەکەی بـۆم نـارد. وێنەکانی ناوەوەی نەهـاتوون. تا بـزانم کوالـیتیان چـۆنـن. ئایا گونجـاون یا نەگـونجـاون لەگـەڵ نـاوەڕۆکی رۆمـانەکەدا..
سەرەتا پـڕ بە دڵ، پیـرۆزبایی و دەستخـۆشی لە مامۆســتا زیـاد رەشاد دەکەم. کە بەم بەرهـەمـە وێـژەیـیەی، ناوی چـووە لـیـسـتی رۆمـاننـووسانی مێردمنـداڵانی کـوردمـان. چاوەنـواری رۆمانی تری لێـدەکەین و هـێوای پێـشکەوتن و سەرکەوتنی بۆ دەخـوازم.
مـن وەک خوێنـەرێـک نەک رەخـنەگـرێـک، حەزدەکـەم، چەنـد سەرنـج و تـێـبـینـییەک دەربـارەی رۆمـانی (دەفـتەری هـەورەبانەکە) بخەمەڕوو. کە گوزارشتن لەدیدگای من.
بەپێی مـەرج و بنەمـاکان و رەگەزەکانی ستانـداردی رۆمـان بـۆ مـێردمنـداڵان، رۆمانی هـەورەبانەکە زۆربەی مەرجـە سەرەکـییەکانی رۆمـانی تێـدایە. شایـەنی ئـەوەیە کە بە رۆمـان بـناسـرێـت. بە بـۆچـوونی مـن، دەفـتەری هـەورەبانـەکـە رۆمـانێکی ریالـیستی پەروەردەیی و فـێرکاری و کۆمەڵایەتییە. وەک نووسەر لە وتەی پێـشەکی رۆمانەکەیدا نووسیوێتی، پێش چاپکردنی پێشانی نووسەران (سابیر رەشید) و (رۆستەم خامۆش)ی داون و سـوودی لە سـەرنـج و لە تـێبینییەکانیان وەرگـرتـووە. ئەگەر هەر ئەو کاتەش بـۆ منی بنـاردایە، پێویـستیی بـەم تێـبینی و سەرنجـانەی ئـێستام نەدەکـرد.
کارەکتەرە سەرەکییەکانی رۆمانی دەفـتەری هەورەبانەکە (شـێرزاد ـ تەمەن شەسـت و پێـنج ساڵ ـ مامـۆستای خانەنشین)، (رۆمـان. کچەزای مامۆستا شـێرزاد، دەرچـووە بۆ پـۆلی حەوتی بنەڕەتی)، (بێـشە خاڵـۆزا و هـاوڕێ و هـاوتەمەنی رۆمان ـ دەرچووە بۆ پـۆلی حەوتی بنەڕەتی)، (ئـێـلا ـ خوشکی رۆمـانە ـ تەمەنی هـەشـت سـاڵە ـ دەرچـووە بۆ پـۆلی سـێی بنەڕەتی)، (بێری ـ خوشکی بێـشەیە و هـاوڕێی ئێـلایە ـ هـەشت ساڵە ـ دەرچـووە بۆ پـۆلی سێی بنەڕەتی). چەنـد کارەکـتەرێکی تـریش رۆڵی لاوەکـیان هـەیە.

رۆمانەکە لە خێزانێک و لە ماڵێکـدا چـڕبـووەتە، کە ماڵی باپـیرەیە. سەربـردەی ژیانی لە قۆناغی قوتابخانەی سەرەتایی بۆ نەوەکانی (رۆمان، بێشە، بێری، ئێلا) دەگێڕێتەوە.
شوێنی سەرەکی: مـاڵی باپـیرە، قـوتابخـانەی سـەرەتـایی گـونـدێـک، شـاری هـەولـێر.
من پێموایە دەبوایە رۆمـاننووس، تەمەنی بێـری و ئێـلای لە (١١بـۆ ١٢) ساڵ دابـنایە. چونکە رۆمان بـۆ تەمەنی (٨) ساڵ نانووسرێـت، ئەگەرچی بە زمانێکی ساکار و ئاسان نووسـیوێـتی و رووداوەکانی بە زۆری لە شـێوەی کورتـە چـیرۆکـدان. بـەڵام دەرچـووی پـۆلی دووی بنـەڕەتی هـێـشتا بە تەواوی و بە خـێرایی فـێری خـوێنـدنەوە نەبـوونە، لە پەرتووکی خوێندنەوەی کوردی بۆ پۆلی دووەم. چەند چیرۆک و هۆنراوە و پەخشانێکی سووک و کورتی لەخـۆگرتـوون. هـێـشـتا ئـاشـنای گـۆڤـارەکـانی منـداڵان و هـۆنـراوە و چیرۆکە چاپکراوەکان نەبوونە و ئاسۆی خەیاڵ و تێگەیـشتن و وەرگرتن و فەرهـەنگی وشـە و رسـتەسازییەکانیان سنووردارن. بە زۆریشی هـێـشـتا لە قـۆناخـێکی خەیـاڵـیدا. زیاتر هـۆگری یاری و شادی و گوێگرتن لە کورتە چیرۆکی خەیاڵی “ئەفسانەیی”ن..

پێموایە هەندێک لە پرسیار و رستەکان، کە بە ناوی بێری و ئێلا وە کراوان و وتراون. زیادەڕۆییان تێدایە و بۆ ئەو تەمەنە گونجاو نین. راستە کە منداڵانی ئەمـڕۆ، چاوکراوە و زۆرزانن، نەوەی شۆڕشی تەکنەلۆژیا و دیجیتاڵین. بەڵام پێویستە بەپێی قۆناغەکانی تەمەنیـان و ئاسـۆی خەیـاڵ و فـەرهـەنگی زمانیـان، مامـەڵەیـان لەگەڵـدا بکـرێـت. ئەو بابەتانەی بۆ منـداڵانی دوانـزە و سیانـزە ساڵان گـونجـاون، بـۆ منداڵانی هـەشـت و نـۆ ساڵان گـونجـاونیـن. بە پـێچـەوانـەشـەوە.
بۆیە دەڵێم خۆزگە مامۆستا، تەمەنی هـەر چـوار منداڵەکەی لە نێوان (١٢ ـ بـۆ ـ ١٣) ساڵان دابـنـیایە. لە یەکـترەوە نـزیک دەبوون. چونکە یەکێک لە مەرجەکانی رۆمان بۆ مێردمنـداڵان، گـونجانـێتی لەگەڵ ئەو قـۆناغـە تەمەنەدا. بۆیـە دەبینین رۆماننووس بـۆ ئەوەی وا نیـشانی بـدات، کە بۆ منـداڵانی بچووکیـش شیاوە. ئاستێکی سادە و ساکاری بە رۆمانەکەی بەخـشـیـوە.
شـێـوازی گـێرانەوەی رۆمـانەکە، باشـە. بـە شـێوەیـەکی زنجـیرەی کـورتە چـیـرۆکـی بەیـەکەوە بەسـتراوی نیـوان بەشـەکانـێتی. شـێـواز و تەکـنـيکی داڕشـتـنەکەی باشـن. نـووسـەر بە گـشتی زمـانـێکی ساکـاری لە داڕشـتـنی رۆمـانەکەیـدا بەکـارهـێناوە.

رۆمانەکە کۆمەڵێک پەیامی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و رەوشتی و وانەی زانیاری لەخـۆگرتووە. رابردووی بەم سەردەمەوە گرێ داوە و درێـژەی بە گۆڕانکارییەکانی ژیـان داوە. دەیەوێت بە مێردمنداڵان بڵـێـت گـۆڕانکاری و داهـێنان درێـژەیان هـەیە.
بەداخەوە کە تا ئەمڕۆ نەبووینە بە خاوەنی زمانێکی ستانداردی یەکگرتووی نووسینی کـوردی. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەشی هەرە زۆری نووسەرانـمان بە زمانێکی نزیک لە سـتانـدارد دەنـووسـن، دوور لە شـێوە دیـالـێکـت و لە زمـان و لە وشـەی نـاوچـەیی.
مامۆستا کۆمەڵێک وشەی تایبـەت بە هەولـێری بەکـارهـێناوە، بۆ نموون (چـێڵ، چار، ئەنگۆ، کێهەنگـیان، بالیف، چـیر، پـلە،… هـتد) بەڵام گەر بینووسیایە (مانگا، چـوار، ئێـوە، کامیان، سـەریـن، جـیڕ، پـوور، … هـتد) منـداڵانی هـەمـوو کوردسـتان لـێـیان تێـدەگەن. کـێـشە نییە ئەگەر بە زارەکی و لە گـفـتوگۆدا بە هـەر دیالـێکـتیکی کوردی قـسە بکەیـن. بەڵام باشـتر وایە زمـانی نووسـین و خوێنـدنەوەمـان یەکـبـێـت.
مامۆسـتا کۆمەڵـێک وشەی عەرەبی بەکـار هـێناوە، لە کاتێکـدا بەرانبەر بەو وشانە، وشـەی رەسـەنی کوردیـمان هـەیە. بـۆچی پـێـمان شـەرم بـێـت، کە لە جێی ئەم وشە عـەرەبیانە (ئەدەب، شیعـر، شاعـیر، دەرس، قـەڵەم. دەفـتەر، رەسـمییەکان، عـادەتی، لەفـە، سەفەر، خەستەخانە (تورکییە)، دەقـیقە، سەعـات، سایەق،… هـتد) ئـەم وشـە کوردییانەمان بەکار بێنین (وێـژە، هـۆنراوە ـ هەڵـبەست، هـۆنراوەنووس، هـۆزانڤان، وانـە، پـێنـووس، تیانـووس، فـەرمـییەکان، نەریتی، لـوولـە، گـەشـت، نەخـۆشـخـانـە، خوولەک، کاتـژمێر، شۆفـێر،… هـتد) بەڵام ئەگەر وشـەی کوردییـان بەرانبەر نەبێـت، ناچارین وشەی بێگانە بەکاربهێنین وەک (تەلەڤـزیـۆن، رۆمان، ئـۆپەرێـت، ئۆتۆمبێـل، زەڕافـە، فـیـل، پاسپـۆرت، تـاکـسی، رۆبـۆت، پاتـری، هـتد). چەنـد جـوانـە کە وشـەی (خـواردنگە) ی لەجـێی وشـەی مـەتـعـەم و ریـسـتـۆران بەکـارت هـێـناوە.
مامۆستا باسی ئەوە دەکات، گوایە لە قوتابخانەی گوندەکەیان (شیر، سەموون، پەنیر) بە قـوتابییەکان دەدران، لەو سەردەمە و ئـێستاش خواردن بە قـوتابییەکانی گـوندەکان نەدراوە و نادرێـت، تەنها لە شارەکانـدا، بە قـوتابیـانی ئەو قـوتابخـانانە دەدران، کە لە گـەڕەکە هـەژار نـشینەکانـدا بـوون. نەک بە هـەمـوو قوتـابخـانەکـان.
رۆماننوس لە رووداوێکی رۆمانەکەیدا، باسی باڵنـدەی (ماکـای ـ پـیکا پـیکا) کردووە. کـە شـت دەڕفـێـنی و لە هـێـلانـەکەیـدا دەیـانـشارێتـەوە. (نـووسـەر: ئـەو باڵـندەیە لە کوردسـتانـدا، ناوێکی تـری هـەیە (قـەلەبـاچـکە) یان (قـشـقەڵە، قەلەبازەڵە، قـشقەل، قەلانجە، قـشقەڕە) مەلـێکە، کەمێک لە کـۆتـر گـەورەتـرە و رەش و سـپـییە و کـلکی درێـژە و بـە قـونـە قـون دەڕوات. پیاوێک لە کـۆیـە دانـەیەکی مـاڵی کـردبـوو، فـێری چەنـد وشەیەکی کوردیی کردبـوو. ئەم باڵـندەیە سـوود و زیانی هـەیە. تـۆوی بادەم و تــۆوی تـر لـە شاخـەکان لەنـاو خـۆڵـدا دەشارێـتەوە، بەشـێکی زۆریـان سـەوزدەبـن. زیـانـیـشـیان بـۆ دار میـوەکـان هـەیە، گـوڵ و بەرەکـانیـان دەخـۆن. حەزیـش نـاکـەن باڵندەی تر لە ناوچەکەیاندا هەبێـت. زۆر جار باڵـندەی بچووکـتر لە خۆیان دەکـوژن). مامـۆسـتا ناهـید ناوی ئـەو باڵـندەیەی بیسـتووە. ئـەی رۆمـاننووس بۆ بەڕێـوەبەری قـوتابخـانەکەی گـێل کردووە و ناوی ماکـپای نەبیستووە؟ لە کاتێکـدا لەو سەردەمەدا، ئـەو مامۆسـتایەی لـێهاتـوو و هـۆشیار نەبـوایە، ناکـرایە بەڕێـوەبـەری قـوتـابخـانە.
لەو سەردەمەدا، مامۆستا شێرزاد لە گوندەکەیان قوتابی بووە، واتە نزیکەی (٥٨) ساڵ بەر لە ئێـستا بـووە، ئەو سەردەمە مامۆستای ئافرەت بۆ وانە وتنەوە لە قـوتابخانەکانی کوڕان، نانـێران بە تایبەتیش بـۆ گونـدەکان. تەنانەت لە شارەکانیشدا قوتابخانەی تێکەڵ بە دەگمەن هەبوون. ئیتر نازانـم چـۆن مامۆستا رووناک، مامۆستای ئەو گونـدە بـووە؟
شـێرزاد، کـە لە پـۆلی سـێ دەرچـووە، لـە کـاتی یاریـکـردن لەبـەردەم مـاڵـیانـدا، لـە گونـدەکەیان دا، لەبەر ئەوەی پێخاوس بـووە، لەتە شووشە یان شتێکی تر پێی بڕیـوە.
قوتابییەک لە پۆلی سێ دەرچووبێت چۆن پێڵاوی نییە؟ ئەی ئەو شەوەی کە بەیانی بۆ شار چـوون، جلـوبەرگ و پێڵاوەکانی لای خۆی دادنابـوون، کەواتە پێـڵاوی هـەبـووە.
باسکردنی کاوێـژکردنی چێـڵ ـ مانگا، و ژوورەکانی گەدەی، سـێـلولـۆز، ئەنـزیـمەکانی هەرسکـردن، تەکنۆلـۆژیا، لەسەر زەمینی واقـیعـدا جـێبەجێ بکرێت، هـەر مەرەکەەبی سەر کاغـەزە، ئەم رستەگەل و زاراوانە، لە ئاستی بیر و تێگەیشتن و وەرگرتنی بێـری و ئێـلای هـەشت سـاڵان نیـین.
لەم بڕگەیـدا ئاستی کارەکتەری سەرەکی شێرزاد دێنێتە خوارەوە، کە دوو سێ کۆڵان بە دوای پـشـیلە رەشەکەدا دەڕوات. راسـتە بابەتی کـۆمیـدی لە رۆمـانی منـداڵان گـرنـگە. بەڵام پێویـستە بە شـێوەیەکی دروسـت بەکاربهـێنرێت. ئەوەیـان تا رادەیەک بۆ پێکەنین ئەشێ کە شـێرزاد، لە یەکەم رۆژی چوونی بۆ قـوتابخانە، لاستیکی سڕینەوەی نووسین و پێـنـووسی وەرگـرت. وای زانی کە لاسـتـیکی سـڕینـەوە نـووسین بنـێـشـتە، خـستییە دەمییەوە دەستی بە جـوینی کـرد. ئەمـە هـەر بـۆ ئـەوەی قـوتـابـییەکان پـێبـکەنـن. پێمـوایە ئەمەش لە شـوێنی خـۆیـدا نییە. چونکە بـرا و خوشکە لەخـۆ گەورەتـرەکەی، پێش شێرزاد لە قوتابخانە بوون، بێگومان لە ماڵەودا لاستیکی سڕینەوەی نووسینیان بەکارهـێناوە، لەوانەیە چەنـدیـن جار شـێرزاد لاستیکی سـڕنەوەی نووسینی بەدەست خوشـک و بـراکەیـەوە بیـنی بێـت. لـێرەدا شـتـێکی تـریـش جـێی پـرسـیارە؟ لە هـیچ شـوێنێکی رۆمانەکەی باسی لەوە نەکـردووە، کە قوتابخانەی گـونـدەکە تێکەڵاو بـوو.
منـداڵەکـان وشـەی پاڕانەوە لە باپـیـرە ( تـوخـوا.. توخـوا) زۆر دووبـارە بـۆتـەوە.
چـیرۆکی نەگـبەتی و تەبایی، چـیرۆکێکی فـۆلکـلۆریی ئەفـسانەیی جـوانە بۆ رۆمـان و بێـشە، بەڵام بۆ بـێری و ئێـلا لەبـار نیـیە. چـونکە منـداڵانی ئەم تەمـەنە، لە چـەمکی ئەبستراکی “مجـرد” تـێناگەن و لە شتی دەسـت لـێـدراو و هـەسـت پـێکـراو تێـدەگەن. ئـەوان تـێناگەن کـە نەگـەبەتی و تەبـایی چـیـن؟
چـیـرۆکی (زەنـگی مـشـکان) لـە بنـەچـەدا، یـەکـێکـە لـە چـیـرۆکـە ئـەفـسانـەیـیەکـانی ئەفسانەنووسی یـۆنـانی ئـيـزۆپ کە مێـژووی بـۆ زیـاتـر لە (٥٠٠) سـاڵ پـێـش زایـنی دەگەڕێتەوە. چـیرۆکەکانی ئیـزۆپ پەروەردەیی و رەخنەئامـێز و تەنزئامێزن. بە زۆری بە نـاوی ئـاژەڵان و باڵـندەوەن. وەریانگـێـڕاون بـۆ سـەر هـەمـوو زمـانەکـانی جیهـان، چەنـد چـیرۆکـێکـیشی وەریـان گـێڕاون بـۆ سـەر زمـانی کـوردی، بە زۆری لە شـێوەی (چـیرۆکەهـۆنـراوە) دا وەریـانگـێڕاون. لەوانـە:
(رێوی و کەڵەشێر، قەلەباچکە و باخەوان ـ پیرەمـێرد)، (دوو مراوی و کیسەڵێک، دوو پـشـیلە ـ فایـق بێکەس)، (گـوێـدرێـژیـک لە کـەوڵی شـێردا ـ کاکـەی فـەللاح )، (زەنگی مشکان ـ هەژار موکـریانی)، (گـورگ و بەرخـۆلە، مێروولە و کوللـە، شـوان و گورگ، لەقـلەق و رێـوی، رێـوی و قەلەڕەش، رێـوی و بۆڵەتـرێ، کچـۆڵەی شـیررژاو،… هتد) شایەنی باسە هەریەکە لە پیرەمێرد و فایق بێکەس و کاکەی فەللاح و هەژار موکریانی. ئەوە چیرۆکانەیان، لە شێوەی چیرۆکەهـۆنراوەدا وەریان گـێڕاون، بەڵام بە شێوەیەکی کوردیی هـێنـدە جـوان و بـەرز و بەچـێژ دیـان رشـتوون. زۆر لە دەقـە رەسـەنەکانیـان، جـوانـتـر و بەچـێـژتـرن. وا هـەسـتەکەیـن کـە چـیـرۆکی کـوردیـن و وەریـگـێڕاو نیـن.
هـەژار موکـریانی لە هـۆنـراوەکەیـدا وشەی (دزیـبوو) ی بەکـار هـێـناوە. بـۆ منـداڵان وشەی دزیبوو جـوان و شیاوە نییە، دەیتـوانی وشـەی (دۆزیـنەوە) ی بەکاربهـێـنایە.
(تـەلی جـلک هـەڵخـسـتن) پێـمـوایەی وشـەی (تەنـاف) جـوانـتر و کـورتـرە.
ئـەو دارەی، کە لە جـلکی تەڕیـان بـۆ شـۆرویـن دەدا، پێـیان دەوت (گەڵاکـوتک).
ئەو یارییە فۆلکلۆرییانەی ناوت هـێناون، جوانن، وابزانم مامۆستایەک بە ناوی یارییە فـۆلکلـۆرییە کوردەوارییەکان چەنـد ساڵـێک لەمەوە بەر، کـۆمەڵـێک لەو یارییانەی لە پەرتـووکـێکـدا چـاپکـردوون. هـەروەهـا دکـتۆر (نەسـریـن فـەخـری) یــش، بەشـێکی لـێـیان کـۆکـردووەتەوە.
دەبوایە ئاماژەشتان بە یاریی (هـەیـاران و مەیـاران) یش لەگەڵ ناوی یارییەکانی تردا بـدایـە. کە یارییـەکی بـاوی منـداڵانی کـوردە لـە هـەمـوو کوردسـتانـدا.
وەکو ئاماژەت بە ناوی چەند هـۆنراوەنووسێکی ناسراوی کوردمان بـۆ منـداڵان داوە، خـۆزگە ئاماژەشـت بە نـاوی مامۆسـتا (عـەلی عـەبـدوڵـڵا شەونـم) (ع.ع. شەونـم) و (دایـکی سـۆلاڤ) و (لەتـیـف هـەڵـمەت) یـش دەکـرد.
لە لاپـەڕە (٩٧) دا، نـووسیوێـتی (هەروەهـا بەشی خـوشکەکانتان بێـری و ئێـلای لێ بـدەن) بەش زیـاتـر بـۆ شـتێکی مـادی دەبێـت، نـەک بـۆ خـوێـنـدنەوە.

چەنـد سـووکە هـەڵـەیەکی رێنـووسـیشـتان هـەیە، بـۆ نـمـوونە لە لاپـەڕە (١٨) دا، تا زگیان هێشا پیکەنین، دروست (پێکەنین). گەص، دروست (گەس). (ص) کوردی نییە.
پێموایە کۆتاییەکەی، نیازی تایـپ کـردنی رۆمانەکە بە کۆمپـیوتەر لە لایـەن رۆمـان و بـێـشەوەوە. تا بیکەن بە سپرایز بۆ باپیرە، لە گەڕانەوەی گەشتەکەی دەرەوەی وڵات، بیـرۆکەیەکی جـوانە و کـۆتـاییەکی باشـە.
ئەو تـێبینی و سەرنج و بـۆچوونانەم بۆ نووسەری رۆمانەکە، مامۆستا زیاد رەشاد قادر نارد. مامۆسـتا بە پـێخـۆشحاڵـییەوە، تێبینییەکانـمی قـبـووڵ کـرد و ئەوەشی نـووسـیوە کە سـوودیـان لـێوەردەگـرێـت. ئەمـەش پـێگەی مامۆستا گـەورەتـر و بەرزتـر دەکـات.
مەبەستی مـنـیش لەو سەرنج و تێبینیانەم، ئەوە نییە لە توانای نووسینی مامۆستا زیاد رەشاد کەم بکەوە، یان لە بایەخی رۆمـانەکەی کـەم بکەمەوە. بەڵکـو مەبەستم سـوود پـێگەیاندییەتی. حەزدەکەم ئەوەش بـڵـێم، هـیچ نووسەرێک نییە لە هەموو روویەکەوە نـووسیـنەکەی پێـرفـێکت بێـت. تەنـانەت رۆمانە شاکـارە جیهـانییەکانیش، لە رووی فـۆرم و ناوەڕۆکەوە، بێ هـەڵە نیـن.
ئەمەش یەکـەم بەرهـەمی مامـۆستا زیـاد رەشاد قـادر نیـیە. دوا بەرهـەمـشی نابێـت. مامۆستا ئەزموونێکی درێژی لەگەڵ نووسیندا هەیە. بەم پەرتووکەوە تا ئێستا (١٧) پەرتـووکی هەمەچەشنەی چاپکـراوی بـڵاوکردوونەتەوە. کە بەشێکـیان هـۆنـراوە و چـیرۆکـن بـۆ منـداڵان. لە ئـێستاشـدا درێـژە بە نووسـینەکانی دەدات.

دوبـەی: ٢٠٢٦




چـۆن منـداڵەکانتـان فـێری ئـازادی دەکەن.. رەزا شـوان

ئازادی مافـێکی پیـرۆز و بنەڕەتی هەموو مرۆڤـێکە بەبی جیاوازی. بە زگماکی لەگەڵ مرۆڤـدا لەدایک دەبێت و لێسەندنەوەی نییە. ئازادی بریتییە لە توانای مرۆڤ کە خۆی بـڕیار بـدات؛ بەبێ هـیچ دەسـتێوەردانـێکی دەرەکی یان سنووردارکـردنـێک کە لەلایەن کەسانێکی کەوە بسەپێنرێت. ” ئازادی واتە ژیان بە ئاشتی و رێـزگرتن لە هەمـووان”. گەر بە دروستی لە واتای ئازادی تێبگەین و بەکاری بهـێنین، دەتوانێت یارمەتیدەرمان بێـت بـۆ گەیـشـتن بـە هـیواکانمـان و بـۆ بنـیـاتنـانی جیهـانـێکی باشـتر بـۆ هـەمـووان.
(یـۆهـان ڤـان گـۆتە) دەڵـێت:”هـیچ کەسێک لەو کەسانە کـۆیـلەتـر نـین.. کە بە هـەڵە لـەو بـاوەڕەدان کە ئـازادن”.
فەرهەنگی ئۆکسفـۆردی نوێی ئەمـریکی، بەم شێوەیە پێناسەی چەمکی ئازادی دەکات: “تـوانای مـافی مامەڵەکردن، قـسەکردن، یان بیرکردنەوەی مـرۆڤە بە ئارەزووی خۆی، بەبێ بەربەست و سنووردارکردن”. ئازادی یەکـێکە لەو مافە گـرنگانەی کە دەتـوانـین بیگـوێـزینەوە بـۆ نەوەکـانی داهـاتـوومان.
ئازادی چەمکـێکی گـرنگە، دەکـرێت بـۆ تـێگەیشتـنی لەلایەن منـداڵانەوە قـورس بێـت.
ئاسان نـییە کە منـداڵان بە ئاسانی لە چەمـکی ئازادی تـێبگەن، چونکە ئازادی شتێکی فـیزیکی نییە، کە دەست لێبدرێت یان بـۆن بکرێت یان ببینرێت. پێویستە بە شێوازێکی ئاسان و بە زمانێکی ساکار ئـازادی بۆ منـداڵان روونبکـرێتەوە. تا بتوانن لە واتا و لە گرنگی و لە سـوودەکانی ئازادی تـێبگەن و لە ژیـانی رۆژانەیـانـدا، پـراکـتـیکی بکەن.
یەکـێک لـە مـافـە دانـپـێــنراوەکـانی منـداڵان:”مـافی پاراسـتـن و چـاودێـری و ئـازادی رادەربـڕیـن و بـۆچـوونەکانیانە،…” کەواتە ئـازادی بۆ منـداڵان مافـێکی دانـپـێـنراوە، لەلایەن کۆمەڵەی نەتەوە یەکگـرتـووەکانەوە. هـەرەزۆری وڵاتـانی جیهـانیش واژۆی ئەم بـڕیارەیان کـردوون. یەکـێک لەو مافـانە، هەمـوو منـداڵـێک مـافی ئـەوەی هـەیە، بە ئازادی بیروڕای خۆی لەسەر هەموو بابەتەکانی تایبەت بە ژیانی خۆی دەربـڕێـت.
یەکەم شوێن بۆ ئەوەی منداڵان فـێری چەمکی ئازادی بکرێن، خـێزانەکان و ماڵەوەن. دایـکان و باوکان دەتـوانن بە پـراکـتـیزەکردن، چەمکی ئازادی و مـۆدێـل و نـموونەی ئـازادی فـێری منـداڵەکانیان بکەن. گەلـێک بـۆنـەی نـیشــتمانی و نەتەوەیـیـمان هەیە، گەلێک سـروودی نـیشـتمانی و هـۆنـراوە و چـیرۆکـمان بۆ منـداڵان هـەیە، کە باس لە ئازادی دەکەن، دەکرێـت دایکان و باواکان بیانـقـۆزنەوە و لە میانەیانەوە، بە زمانێکی ساکـار و شـيریـن و بـە شـێوازێـکی ئاسان، باسی ئـازادی بـۆ منـداڵەکـانیـان بـکەن.
پێدانی ئازادی بە منـداڵەکانـان، بۆ گەڕان بە دوای بیرکردنەوە وبـۆچـوونەکـانیـانـدا، بەشـێکی سـەرەکـییە بـۆ یارمەتیـدانی گەشەکـردنیـان.
چـەمـکی ئـازادی، لە خـێـزانێـکەوە بـۆ خـێـزانـێکی تـر، جیـاوازییەکی زۆری هـەیە.
خـێزانی وا هـەیە، کە هـەمـوو شـتـێکـیان لە منـداڵەکـانیـان کـردوون بـە “بـڤـە” یە.

چـانـدنی بنـەمـاکـانی ئـازادی، لە منـداڵانی بچـووکـدا، لەسەری رادێـن، لە ئەمـڕو لە داهـاتـووشـدا، دەقی پێـوە دەگـرن و کاردانەوەیەکی ئەرێـنی جـوان و باشیان دەبێـت.
گرنگە کە منداڵەکانتان فـێری ئەوە بکەن، کە ئازادی بریتییە لە توانای بیرکردنەوەی سەربەخـۆ. ئەمەش واتە توانای بیـرکـردنەوەی خـۆیان و بـڕیاردانە لەسـەر بنەمـای ئەوەی، کە پێـیان وایە، بڕیـاری دروستـیان داوە، کە زادەی هـۆش و بیـرکـردنەوەی خۆیـانە. نەک تەنهـا شـوێـنکەوتـنی ئـەوەی کەسانی تـر دەیـڵـێـن.
گەورە پەروەردەکاران و پـسـپۆرانی گەشـەپێـدانی منـداڵان، کـۆکـن لەسەر ئەوەی کە منـداڵان پێویستییان بە ئازادی و بە سەربەخۆیی هەیە. بۆ ئـەوەی بە دروستی گەشە بکەن. تا دەرفـەتی زیاتریان هەبێت بۆ بـڕیاردان و بۆ چارەسەرکردنی کـێشەکانیان و هـەڵگـرتنی بەرپـرسـیارێـتـییەکی زیـاتر، لـێهـاتـووتـر دەبـن و لە بـڕیـارەکانـیشـیانـدا متمانەیەکی زیاتریان بە تواناکانی خۆیان دەبێت، زیاتـریش پشت بە خۆیان دەبەستن.
لە سـوودەکانی ئازادی بـۆ منـداڵان:
١ـ ئـازادی بـۆ منـداڵان، دەرفـەت پـێـدانـیانە بـۆ گەڕان بـە جیهـانی دەوروبـەریـان و فـێربوون و گەشەکردن، لە رێگەی ئەزموون و پراکـتیکەوە، منداڵان خۆیان دەناسن
و لە جیهـان تێـدەگەن. رێگەی ئەوەیـان پێـدەدات بە شـۆیەکی جیهـانی بـیربکەنەوە.
٢ـ پـەرەپـێـدانی هـاوسـۆزی و لـێـبـووردن و رێـزگـرتـنـیان بـۆ ئـەوانی تـر دەبـێـت.
٣ـ ئاسـۆی بیـرکـردنەوە و ئەنـدێـشەی منـداڵان فـراوانـتر دەکـات.
٤ـ ئامادەکردنی منداڵان بۆ رووبەڕووبوونەوەی، ئاستەنگییەکانی ژیانی راستەقـینەیان.
٥ـ دەرگای گڤتوگۆی هۆشیاری شارستانی و بەشداریکرد لە کۆمەڵگادا بۆیان دەکاتەوە.
٦ـ هانیان دەدات بەرپرسیارێتی لە کردار و بیرکردنەوە و بڕیارەکانیان لە ئەستۆ بگرن.
٧ـ منـداڵان فـێری رەخـنەگـرتـن دەبـن و بـە ئـازادی را و تـێـبـیـنی و بـۆچـوونـەکـانیـان دەربارەی ئەوبابەتـانەی دەیانخـوێـنـنەوە یان گـوێیان لێـیان دەبێـت یان دەیـان بـینن. بۆ نمـوونە، کە هـۆنراوەیەک یان چـیرۆکـێک دەخـوێننەوە یا گوێیان لـێیان دەبێـت، یان کە فـیلـمێکی ئەنـیمەیـشن بۆ منـداڵان دەبـیـنن، لـێـیان بپـرسـن، بە ئـازادی بـاس لە لایەنی باش و خـراپـییـان بــکەن.
٨ـ باوەڕی متـمانە بەخـۆبـوون و توانای بیرکرنەوە و بڕیاردانی منداڵان بەرزدەکاتەوە.
٩ـ ئـازادی وا لـە منـداڵان دەکـات، پـەرە بـە خـولـیا و بەهـرە و تـوانـاکانیـان بـدەن، تا ببـن بە تـاکی سـەربـەخـۆی داهـێـنەر.
١٠ـ ئازادی کلیلی پەروەردەکردنی ئەو منداڵانەیە، خۆیان بیردەکەنەوە و بڕیاردەدەن.
١١ـ منـداڵان فـێری ئەوە دەبـن، پەنـد و وانە لە هـەڵەکانیان وربگـرن، فـێریش دەبن چـۆن راسـتـیان دەکەنەوە.
منداڵەکانتان فـێری ئەوە بکەن کە ئازادی بەشێکی گرنگە لە ژیانی رۆژانەیاندا، بەڵام لەگەڵ ئازادیدا بەرپرسیارتیـش دێـت. ئازادی رەهـا نییە و سنووریشی هـەیە. پێویستە ئەوەش بۆ منداڵەکانتان روون بکەنەوە، کە چـێژ وەرگـرتن لە ئازادی بەو مانایە نییە کە هـەرچـییەکـیان بوێـت، بەبێ رەچـاوکـردن و گـوێـدان بە یاسـاکانی ئـازادی بـیکەن. منـداڵان دەتـوانـن بە ئـازادی گوزارشـت لە بـۆچـوونەکـانیان و لە بـیرکـردنـەوەکـانیان بکەن. لە هەمان کاتـدا دڵنیابـن لەوەی کە سنووری ئازادییان نەبەزانـدوون و پێشێـلی ئازادی کەسانی تریان نەکردوون و ئـازاریای نەداون و هـەستیان بریندار نەکردوون و بێڕێـزیان پێنەکردوون. بۆ نموونە قوتابی لە پـۆل لە قوتابخانەدا، دەتـوانێت بە ئازادی گۆزاشتکردن لە بیر و بیرۆکەکانئ خۆی بکات. بەڵام پێویستە گوێش لە بۆچوونەکانی هاوڕێ هاوپۆلەکانیشی بگرێت و رێزیان لێبگرێت، تەنانەت ئەگەر روانین و بۆچوونی جیـاوازیـشیان هـەبێت. ئەمـەش ئـەوەی بـۆ دەردەخـات، کە ئـازادی هـاوسـەنگکـردنی مافـەکانی خـۆی لەگەڵ مافـەکانی ئەوانی تر دایە. پێویـستە منـداڵەکانتان فـێربکەن، کە جیـاوازی بـیروڕا بەو مانـایە نیـیە، کـە بەرانبـەرەکانتـان بە هـەڵـە بـزانـن، تەنیا لەبەر ئـەوەی کە هـاوڕاتـان نیـن، بەڵکو بـەو مانـایەیە، کە ئەوان دیـدگای جیـاوازیان هـەیە.
منـداڵانی ئـازادی پەروەر، پێـویـستە ئـازادی خـۆیـان بە شــێوەیەک بەکـاربهـێـنـن، کە رێـز لـە شکـۆداری خـۆیـان و لە شـکـۆداری ئـەوانی تـر بگـرن.
فـێرکردن و راهـێنانی منـداڵان لە تەمەنێکی بچـووکەوە، بۆ تێگەیـشتن و رێـزگـرتن لە ئازادی، ئامادەیـان دەکات بۆ ئەوەی ببـنە تاکـێکی متـمانە بەخـۆبـوون و بەرپـرسیار و میهـرەبان. هـەریەکە لە دایکان و باوکان و دادەکانی باخچـەی منـداڵان و مامۆسـتایانی قـوتابخەنە بنەڕەتییەکان، رۆڵـێکی گرنگ و کاریگەریان لە چانـدن و لە فـێرکردنی ئەم بەهـایەدا هـەیە. بە شێوەیەکی کـردەیی و گونجـاو لەگەڵ تەمەنـیان. چونکە منـداڵان بە کـنجکاوی لەدایک دەبـن. تامەزرۆی دەربـڕیـن و دۆزینەوە و خۆسەلـمانـدنن. ئازادـیش پشتگیری لەم ئارەزووە زگماکییەی ئەوان دەکات، بۆ فێربوون و بڕیاردان و پێکهـێنانی ناسـنامەی خـۆیـان. بـەڵام ئـازادی منـداڵان بەبێ رێـنـمایی و ئاراسـتەکـردن، دەتوانـێـت ببـێـتە هـۆی سەرلـێـشـێـوان یان رەفـتاری نائـازادی و ناپـارێـزراو. بۆیـە چـارەسەر لە فـێرکـردنی ئـازادیـدا، ئـەوەیە کە ئـازادی و بەرپـرسـیارێـتی شـان بە شـانی یەکـتـربـن.
گـرنگە ئـێـوەی دایـکان و بـاوکان،. لە رێـگەی نمـوونەی رۆژانـەوە، ئـەم چەمکەیـان فـێربکەن. ئەمـەش دوو نمـوونـەنی ساکـارن:
“تـۆ ئازادیـت لە هەڵـبژاردنی چـیرۆکی پێـش خەوتـنـت. بەڵام دەبێـت لە کاتێ خۆیـدا بخـەویـت”.
“دەتوانیت هاوڕێکانت بانگهـێـشت بکەیت، بەڵام دەبێت ژوورەکەت پاک بکەیتەوە”.
ئەمەش رووانگەیەکی ئەرێنی و راستەقینەیە، بۆ ئەوەی منداڵان فـێربن، کە ئازادی و بەرپرسیارێتی پـێکەوە دێـن. بەبێ ئـەوەی رێـسا و یاساکانی ئازادی پـشتگـۆی بخەن.
پێویستە دایکان و باوکان و دادەکان و مامۆستاکان، نموونە و پێشەنگ و سەرمەشقی ئـازادی بـن، تا منـداڵەکانیان و قـوتاببەکانیان لـێـیانەوە فـێربـن و چاویـان لـێـیانبـکەن.
تێـبـینی: لە (٦/ مـای/ ٢٠٢٤) دا، ئەم نووسینەم “گرنگییەکانی ئازادیی دەربـڕیـن بـۆ منـداڵان” لە چەند سایـتێکـدا بـڵاوکـراوەتەوە.
دوبـەی: ٢٠٢٦




پەروەردەکردنی مۆدێرنی منداڵان.. رەزا شـوان

پەروەردەکـردنی منـداڵان، پـرۆسـەیـەکی سـیـسـتـماتـیکی چـاودێـريکـردنی منـداڵانە، لەدایکـبوونەوە تا هـەرزەکاری لەخـۆدەگـرێـت. چـاودێـریی جـەسـتەیی، پـشـتگـیریی سـۆزداری، رێـنمـایی پـەروەردەیی و پـراکـتـیکـییەکـانی گەشـەپـێـدانی کـۆمـەڵایـەتی کـۆدەکـاتەوە. پەروەردەکـردنی منـداڵان، بە سـادەیی، واتە تـێگەیـشـتـن لە چـۆنیەتی پەروەردەکردنی منـداڵان. بـریـتییە لە دیاریکـردنی شێوازی پەروەردەکردنی گۆنجـاو،
کە کاریگەریی لەسەر ژیانی ئەمـڕۆ و داهـاتووی منداڵان هـەیە. هـیچ قـۆناغـێک لە ژیانی مرۆڤدا، هـێندەی منداڵی گرنگ و چارەنووسساز نییە. پەروەردەکردنی منداڵان
تا رادەیەکی زۆر، بەندە بە شێواز و بە چۆنیەتی پەیـوەنـدی و بە کارلـێکی دایکان و باوکـان لەگەڵ منـداڵەکـانیان، کە رۆڵـێکی گرنگ لە دەرئەنجـامی کۆتاییـدا دەگـێڕێت.
لە ماوەی دەیان ساڵدا، شێوازی پەروەردەکردنی منـداڵان، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی و بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە. کە رەنگدانەوەی گۆڕانکارییە لە نـۆرمەکانی کۆمەڵگا و
لە کـاریـگەرییـە کـولـتـوورییـەکـان و لە لـێکـۆڵـیـنەوە دەروونیـیە مـۆدێـرەکـان و لە پـێـشکەوتـووەکانی تـێگەیـشتـنی قـووڵـترمان لە گەشـەکـردنی منـداڵان. لە داهـێـنانی هـۆکاری نـوێی فـێرکـردن و پەروەردەکـردن. لە ئەمـڕۆدا پـەروەردەکـردنی منـداڵان، دینـامـیکی خـێزانی هـاوبەشـتر لەخـۆدەگـرێت. رێـگا بە ئەزمـوونی فـروانـتر دەدات.
پەروەردەکردنی دروستی منـداڵان، کارێکی ئاسان و هـه‌ڕەمەکی و بەڕێکـردن نـییە، بەڵکو لە هەموو سەردەمێکـدا ئەرکـێکی قـورس و بەرپـرسـیارێـتییەکی هـەستیار و چـارەنـووسساز بـووە. پـەروەردەی منـداڵان هـونـەر و زانـسـتـیـیە. کە بـە دڕێـژایی سەردەمەکانی مـێـژوو، پەرەسەنـدنـێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینـیوە. لە شارستانییە کۆنەکانەوە تا سەردەمی مـۆدێـرن، رێبـاز و شـێوازی پەروەردەکردنی منداڵان لەژێر کاریگەریی رەهـەنـدە کولـتووری و کـۆمـەڵایەتی و ئابـووریـیەکـانـدا بـووە.

منـداڵان کە لەدایک دەبن، رابەری شێوازی چۆنەتی پەروەردەکـردنیان لەگەڵـدا نییە. هەموو منداڵێک تایبەتە. بۆیە هـیچ یاسا و دەستوور و بنەما و رێنمایی و رێبازێکی گـشتگـیر و نمـوونەیی بۆ پەروەردەکـردنی منـداڵان نییە. بـەڵام هـەنـدێک باشـتریـن پـراکـتیزەکـردن لە پەروەردەکـردنی منـداڵانـدا هـەیە.

ئـێـمە لە سـەردەمـێکـدا دەژیـن، کە زۆرینـەی دایکان و باوکانی ئەمـڕۆ، لە هەمـوو کاتێـک زیاتـر خـوێنـەوار و رۆشـنبـیـرن. بـەڵام لەگـەڵ ئەوەشـدا، لە جـاران زۆرتـر گـومـان لە شـێوازی دروسـتی پـەروەردەکـردنی منـداڵـەکانیـان هـەیە.
پەروەردەی مۆدێـرنی منـداڵان چـیـیە؟
پەروەردەکـردنی مۆدێـرنی منـداڵان، رێبازێکی هـاوچەرخە بۆ پەروەردەکردنی منـداڵان. تـیشک دەخاتە سەر منـداڵان، وەک گڕگڕەی پـرۆسەی پەروەردەیی، بە لەبەرچاوگرتنی تایبەتمەنـدییەکان و پێـداویـستـییە تاکـە کەسییەکان و مەیـلی سروشـتی لەسەر بنەمـای رێـزگـرتـن و گفـتوگـۆ و هـانـدان و ئازادیی بەرپرسانە دامەزراوە. ئەم رێبازە جیـاوازە لەگەڵ شـێوازی پەروەردە نەریـتییەکان. چـونکە پەروەردەی مـۆدێـرن هـەوڵـدەدات کە منـداڵان لـە رێـگەی بـیرکـردنـەوەی رەخـنەگـرانە و داهـێنان و لـێهـاتـوویی بـڕیـاردان بەهـێز بـکات. پـەروەردەی مـۆدێـرن هـەنـدێک لە ئاڵـۆزییەکانی کـۆمەڵگای ئێـستامان لەبەرچاو دەگرێـت. لەوانەش پێشکەوتنی تەکنەلـۆژیا و گۆڕینی نۆرمەکانی کولتووری
و کرانەوەی منداڵان بە رووی چەمکە نوێیەکان. لە روانگەی پەروەردەی مۆدێرنەوە، منـداڵان خـاوەنی بـڕیـارەکانی خـۆیانـن. رۆڵـی دایـکان و بـاوکـان لـە پەرەوردەکـردنی مـۆدێـرنـدا، بـریتییە لە دابـینکـردنی ژیـنگەیەکی ئاسـوودە و لە هـانـدانی منـداڵەکانیان بۆ گوزارشتکردن لە خۆیان و بەشداریکردنیان لە بڕیارەکانی رۆژانەدا، بە شێوەیەکی ئەرێنی. بە پێـدانی ئازادیی تاقـیکردنەوە و هانـدانیان بۆ پـرسیارکـردن و فـێربـوون لە هـەڵـەکانیان بەبێ تـرس و رەخـنە. بەبێ هـیچ جـۆرە کـۆنترۆڵکـردنێک یا زۆرەمـلێ و بڕیـار سەپاندنـێک. ئەمەش بەو مانایە نییە، کە هیچ سنوورێک بۆ منداڵەکانیان نییە.

ستراتـیژییەکانی پەروەردەکردنی مـۆدێـرن هـەمەچەشنەن، بەوپێـیەی هەر شێوازێک کاریگەریی جیاوازی لەسەر رەفتارەکانی منداڵان هـەیە و دەتوانرێت بە تایبەتمەندییە تایبەتییەکان دەستنیشان بکـرێت. بـۆیـە پێویـستە ئەو شـێوازە جـێـبەجێ بکـرێـت، کە لەگـەڵ کەسـایەتی هـەر منـداڵێکـدا دەگـونجـێـت. چونکە ئـەو شێوازەی بۆ منـداڵـێک دەشـێـت، لەوانەیە بـۆ منـداڵـێکی دیـکە نەشـێـت.
شێوازی پەروەردەکردنی مـۆدێرن، لەم ساڵانەی دواییـدا، جێگەی مشتومـڕێکی زۆر بـووە. شارەزاییان و دایـکان و باوکـان، هـەریەکە و بانـگەشـە بـۆ چەنـدین رێبـازی جیاواز دەکەن. لەکاتێکـدا کە هـیچ شێوازێکی پەروەردەکردنی ستانـدارد نـییە، کە بۆ پەروەردەکردنی هەمـوو منـداڵەکـانـتان گونجاوبێـت. بە گـشـتی لەوانەیە هەڵبژاردنی شێوازێکی پەروەردەکردنی گۆنجاو بۆ منداڵەکانتان بڕیارێکی قـورس بێـت. بەڵام بە تێگەیشتن لە شـێوازە جیـاوازەکان، دەتوانـن شـێوازێکی تاوتـوێکـراو و پـوختکـراو هـەڵـبـژێـرن. گـرنگ ئـەوەیە، ئـەوە بـزانـن کـە هـیچ شـێـوازێـکی پـەروەردەکـردنی نمـوونـەیی نیـیە. جـێـبەجـێکـردنی پەروەردەکـردنی مـۆدێـرنی منـداڵان، پێـویـستـیی بە پـشـوودرێـژی و بە تـێگەیشـتـنـێکی قـووڵ لە کەسـایەتی هـەر منـداڵـێک هـەیە.
پەروەردەکردنی مـۆدێـرن، گـرنگی زۆر بە تێگەیشـتن لە پـێداویـستـییە دەروونی و سـۆزداریـیەکـانی منـداڵان دەدات. ئـامـانجی بـنیـاتـنانی کەسـایـەتـیـیەکی دروسـت و هـاوسـەنگ و گەشـبـین و مـتمانە بەخـۆبـوونە. ئەمەش لە رێگەی رێـنمایی ئەرێنی و ئاراسـتەکردنێکی راست و دروسـتی پەروەردەکردنی منـداڵانـەوە، بەدەستـدەهـێـنرێـت.
پەروەردەکردنی مـۆدێـرن، پـشـت بە دانـانی سـنوورێکی روون دەبەستـێـت. لە هەمـان کاتـدا رێـز لە کەسایەتی منـداڵان دەگـرێت، را و بۆچـوونەکانیان بەهـەنـد وەردەگـیرێـن. ئەمـانەش دڵـنـیایی و شـادی و هـانـدان و مـتـمـانە بەخـۆبـوون بە منـداڵان دەبـەخـشـن.
پەروەردەکردنی مۆدێـرنی منـداڵان، پێویـستییەکی رەهـای ئەم سەردەمەیە، بۆ بنیاتنانی نەوەیـەک کـە توانـای داهـێـنان و بەرپـرسیارێـتی و بەشـداریی ئەرێـنی لـە کـۆمەلـگادا هـەبێـت. بە خۆشەویستی و رێـزگرتـن لە منداڵان و فـێرکردنی چۆنیەتی بیرکـردنەوە و گـوزارشتکـردن لە خـۆیان؛ دەرفـەتێکی راستەقـینەیـان پێـدەدەین، کە بە تەنـدروسـت و بە دروستی پـێـبگەن. بێگـومان دایکان و باوکان و پەروەردەکاران توخمێکی سەرەکین لە سـەرکەوتنی ئەم ئەرکە پـیرۆزەدا. بـۆیە وەرگـرتـنی بنەمـا و شـێوازە مـۆدێـرنەکانی پەروەردەکردنی منـداڵان، یەکەم هەنگاوە بەرەو داهـاتوویەکی دڵخـواز بۆ منداڵەکانتان.
پەروەردەکردنی منـداڵانی باش و سەرکەوتوو، لە سەدەی بـیست و یەکەمدا، لە هەموو کاتێک قورستر و ئاڵۆزترە. گەلێک بەرهەڵستی و بەرۆکگیری رووبەڕووی پەروەردی مۆدێـرنی منـداڵان دەبنەوە. چونکە پەروەردەی منـداڵان لەم سەردەمەدا، بارودۆخێکی نـاوازەی لەگـەڵ دایـە. پـێـشکەوتنە تەکـنەلـۆژییەکان و گـۆڕانکارییە کـولـتوورییەکان، شێـوازەکانی خـێرایی ژیـانی ئەم سەردەمەن. هەمـوویان رەهـەنـدی نـوێیان بۆ گرنگی ئەرکی پەروەردەکـردنی منـداڵان زیـاد کـردوون.
بۆ پەروەردەکـردنی منـداڵانی خـۆراگـر لـەم سەردەمـەدا، پێـویستە دایکان و باوکان و دادەکان و مامـۆستایانی قـۆنـاخی خوێنـدنی بنـەڕەتی، نـەرم و نیـان و میهـرەبـان بـن. منـداڵـەکـانیان بە بیـرکـردنـەوەی رەخنـەگـرانە و زیـرەکی سـۆزداری و بـیرکردنەوەی رەوشت نایابی پەروەردە بکەن. تا بتوانن لەگەڵ شەپـۆڵەکانی تەکنەلـۆژیادا دەربەرن.
منـداڵانی ئەمـڕۆ، لە ژینگەیەکدا گەورەدەبـن، کە بیرکردنەوەی مۆدێـرن رووبەڕووی نـۆرمـەکـانی نـەریـتی دەبنـەوە. رووداوە گـەورەکـانی جـیهـان کـاریـگەرییـان لەسـەر دیـدگاکـانیـان هـەیـە.
کاریگەریی تەکنەلـۆژیا لەسەر پەروەردەکـردنی منـداڵان:
تەکـنەلـۆژیای دیجـیتاڵی کاریـگەرییـەکی زۆری لەسـەر دینامـیکی خـێزانەکان هـەیە. چـونـکە تەکـنەلـۆژیـا و تـۆڕە کـۆمـەڵایـەتـیـیەکان، کـاریـگەرییـەکی زۆریـان لەسـەر گەشەکردن و پەروەردەکردنی منداڵانی ئەمـڕۆدا هـەیە. پێویسـتە دایکان و باوکان لە پـەروەردەکـردنی منـداڵەکانیـان، پێکەوە بە هەمـاهـەنگی کاربکەن. هـەنگاوی یەکەم پـێـناسەکـردنی ئەو فـەلـسەفـە پەروەردەکـردنەیـە، كە بـاوەڕیـان پـێی هـەیە. رەنـگە هـەر دایـک و بـاوکـێک، را و بـۆچـوونی جیـاوازی هـەبێـت. بـەڵام گـرنـگ ئـەوەیە، کـار بـۆ هـەمـان ئامـانج دەکـەن.
لە جیهـانی دیجـیتاڵـیی ئەمـڕۆدا، ئەستەمە کە منـداڵەکانمان، لە سـۆشیال میـدیا دوور بخەینـەوە. من پێموایە کە منـداڵەکانمان هـان بـدەین کە ئامـێرە تازەکانی تەکـنەلـۆژیا بەکاربهـێـنن. چونکە تەکـنەلـۆژیا ئامـرازێکی بەهـێزی فـێرکـردن و پەروەردەکـردنە. بـەڵام پێـویـستـیی بە رێـنـمایی و بـە سـنووردانـان هـەیە، بە تایبـەتیـش بـۆ منـداڵان.
دەبێـت هـانی منـداڵان بـدەین کە بە شێوەیەکی بەرپـرسیارێـتی و دوور لە هـەڵە و لە ئالـوودەبوون و زیادەڕۆیی لە بەکـارهـێنانی ئامـێرە تەکـنەلـۆژیاییەکان. تەکـنەلـۆژیا رێباز و شێوازی پەروەردەکردنی منـداڵانی گۆڕیـوە و رەهـەنـدی نـوێی وەرگرتـووە.
منـداڵانی ئەمـڕۆ، لە تەمـەنـێکی بچـووکەوە نـوقـمی ژیـنگەیـەکی دیـجـیـتاڵی بـوونە. شاشـە و ئامـێرە دیجـیـتاڵییەکان، بـوونە بە پێـویـستـییان و بە بەشـێکی دانەبـڕاو لە ژیانی رۆژانەیان. هاتنی مـۆبایلە زیـرەکەکان و تابـلێتەکان و ئینتەرنێـت، شۆڕشێکی گەورەیان کردووە لە چـۆنیەتی دەستگەیشتنی منـداڵان بە زانیاری. ئـەم پـلاتـفـۆرمە دیجـیتاڵییانە، ئەزموونی فـێربـوونی کەسی پێـشکەش دەکەن. کە منـداڵان دەتوانن بە خـێرایی پـێـشـبکەون و لەو بابەتـانە بکـۆڵـنەوە کە قـووڵـتر سەرنجـیان رادەکـێـشن.
هـەنـدێک لـەو مەتـرسـیانەی کە لە ئەمـڕۆدا رووبەڕوویـان دەبـینەوە، دەرئـەنجامی هـاوسـەرگـیریی تەکـنەلـۆژیـایە لەگەڵ کـولتـوورێـکی گـەنـدەڵـدا. بـەڵام تـاوانـەکە لە تەکـنەلـۆژیادا نییە. بەڵکو لـەو کەسانەیە کە بەهـەڵە و بە خـراپی بەکـاری دەهـێنن.
ژیـریی دەستکرد، چـیتر شتێک نییە دەست نەکەوێـت. لە ئەمـڕۆدا بووە بە بەشێکی دانەبـڕاو لە ژیانی رۆژانەی منـداڵان. پێویـستە دایکان و باوکان دڵـنیابـن لەوەی کە ژيریی دەستکـرد تەواوکەری گـەشـەی منـداڵانە. بـەڵام ژیـریی دەستکـرد ناتـوانـێـت جێگەی کارلێکە گرنگەکانی مرۆڤ و زیرەکیی سۆزداری و خۆشەویستی بگرێتەوە.
ئـەو جیهـانەی کـە منـداڵانی ئەمـڕۆ تێـیدا پێـدەگـەن، جیـاوازیـیەکی ریـشەیی هـەیە، لەگـەڵ ئـەو جیهـانەی کـە ئـێـمە تـێـیـدا گـەورەبـوویـن.
پـرۆسـەی پەروەردەکـردنی مۆدێرنی منـداڵان، پێویستـیی بە داڕشتنی پلانێکی تۆکمە هـەیە. پەروەردەکردنیش کارێکی کاتی نیـیە، کە لە شەو و رۆژێکـدا بێـتەدی، بەڵکو بە درێـژایی قـۆناغـەکانی منـداڵی و هـەرزەکاری، کارێکی بەردەوامە. پێـویـستـیی بە پشوودرێژی و خۆڕاگری و سنگ فـراوانی هـەیە. راسـتییەکی هـاشا هـەڵـنەگـرە، کە منـداڵانی ئەمـڕۆ، لە ئێـستاوە زیـاتر لەوەی ئـێـمە هەستی پێـدەکەیـن، لەگەڵ ژیـریی دەسـتکـردا، کارلـێک دەکـەن. ئەگەر ئـێـمە رادەکەیـن بـۆ ئـەوەی بگەیـن بە ژیـریی دەسـتکـرد دا، کەچی دەبـینـین منـداڵەکـانـمـان مـەلـەی تـێـدا دەکـەن.
ئایا پەروەردەکردنی منداڵان لە سەردەمی نوێدا، سەدەی بیست و یەکەمدا، سەردەمی تەکنەلۆژیای خێرا و جیهانی دیجیتاڵی و تۆڕە کۆمەڵایەتـییەکاندا، بۆ دایکان و باوکان قورس و ئاڵـۆزە؟ ئایا دەتوانـن رێگە لە داوا و لە خواستەکانی منـداڵەکانیـان بگـرن؟
نالی ـ تەمەن ١٢سـاڵان: باوکـە ئەمسـاڵ بـۆ یـادی ساڵـڕۆژی جـەژنی لەدایکـبوونـم، دەبێـت مـۆبـایـلـێکی نـوێ بە دیـاری پـێـشـشکەشـم بـکەیـت.
باوکی: بەسەربـردنی کاتـێکی زۆر لەبەردەم شـاشـەدا، بۆ تـۆ باش نیـیە. پـێشتریـش باسـمان لـەم بـابـەتە کـردووە.
نالی: دوو ساڵە هـەمان قـسە دووبـارە دەکـەیتـەوە! هـەمـوو هـاوڕێ قـوتابـیـیەکانـم مـۆبـایـلـیان هـەیە، مـنـیـش مـۆبـایـلـێکـم دەوێـت! مـن چـیـم لـەوان کەمـترە؟
تۆ و دایکم هەمیشە لەسەر لاپتۆپەکانتان و خەریکی مـۆبایلەکانتانن! تەنانەت مریەمی خوشکیشم بـۆ ئامادەکـردنی وانەکانی قـوتابخـانەی، سـوود لە ئینـتەرنێـت وەدەگـرێـت.
نـالی بـە تـووڕەیی و دڵـتەنگـیـیەوە چـووە دەرەوە.
نالی مافی خۆیەتی داوای مـۆبـایـل و ئینـتەرنێـت بکات، چونکە لە جیهـانی مـۆدێـرنـدا، ئامێرە تەکنەلـۆژیاییەکان بوونە بە پێویستی و بە بەشێکی دانەبڕاو لە ژیـانی رۆژانەی زۆرینەی منداڵانی ئەمڕۆدا. رۆژی چەند کاتژمێرێک بە بەکارهـێنانیانەوە سەرقاڵـدەبن. تەلەڤـزیۆنی رەنگاوڕەنگ و ئینـتەرنێـت ئایپـاد و مـۆبایـلە زیرەکەکان و سۆشیال میدیا و یارییە ئـۆنلاینەکان، سەرچاوەیەکی زۆر باشـن بـۆ فـێربوون و خۆڕۆشنبیریکـردن و وەرگـرتـنی بابـەتی هـەمـەجـۆرەی زانـسـتی و پەیـوەنـدیکـردن. پەروەردەکـردنی نـوێ بـریـتی نیـیە لە رێگـرتـن لە منـداڵان لە بەکارهـێـنانی ئامـرازە داهـێـنراوە نـوێـیەکـانی جـیهـانی تەکـنەلـۆژیـای دیجـیـتـاڵی و سـۆشـیال میـدیـا. چونـکە لە ئـەمـڕۆدا ئـامـرازە دیجــیتاڵـیـیەکان، بـوونە بـە پێـویـستـیـیەکی گـرنگی پـرۆسەی فـێرکـردنی قـوتابیان لە قـوتابخانەکانـدا. بۆیە پێویـستە هەمـوو منـداڵان ئاشنای ئامـێرە تەکنەلـۆژییەکان ببن و بە پـراکـتیکی فـێربکـرێـن و رابـهـێـنرێـن، کـە چـون بـە دروسـتی بـەکـاریـان بهـێـنـن.
چەنـد رێـنـماییـەک بـۆ دایکان و باوکـان:
(ئێزیک ئێریکـسۆن) دەڵـێـت:”داهـاتـووی منـداڵ هـەمـیـشە کـاری دوو کەسـە: دایک و باوک و مامـۆسـتا”.

دایکان و باوکانی خۆشـەویـست، بۆ پەروەردەکـردنـێکی دروسـتی منـداڵەکانتـان، لەم سەردەمەدا، سەردەمی تەکـنەلـۆژیـای مـودێـرن، دەتـوانـن سـوود لەم ئامـۆژگـاری و رێنماییـانە وەربگـرن، کە هـەندێک ئارامی و ئاسوودەیی دەروونـیـتان پێـدەبەخـشـن:
١ـ ئەمـڕۆ دوێـنێ نـیـیە:
پێویستە ئێوەی دایکان و باوکان، دان بەو راستییەدا بنێن، کە لە ئەمـڕۆدا، شـێوازی پەروەردەکردنی منداڵان، جیاوازە لەگەڵ شـێوازی پەروەردەکردنی کلاسیکی و نەریتی منـداڵـیی ئێـوەدا. پێویـستە باوەڕتـان بە داهـێـنانەکان و بە شـۆڕشی پێـشکەوتـن و بە گۆڕانکارییەکان لە بوارەکانی ژیاندا هەبێـت. بە بواری پەروەردەکردنی منـداڵانیشەوە.
٢ـ چـاودێـریکـردنی ئامـێرە تەکـنەلـۆژییەکانی منـداڵەکـانتان:
یەکـێک لە سـتراتـیژییە کاریگەرییـەکان، بۆ بەڕێـوەبـردنی بـوونی منـداڵان لە جیهـانی دیجیتاڵیدا، بریتییە لە دانانی سنووری کاتی دیاریکراو بۆ بەکارهـێنانی مۆبایلی زیرەک و ئینتەرنێـت و ئایپاد. بۆ ئەوەی منداڵان ئالـوودە نەبـن و زیادەڕۆیی لە بەکارهـێنانیان نەکـەن. پێویـستە دایکان و باوکان، سنووری کات و ماوەی دیاریکـراوی بەکارهـێنانی شاشـە، بۆ منـداڵەکانیان دابـنـێن؛ تەنـانەت دەتـوانـن سـنووری کـات بـۆ ئـەپی تایـبـەت دابـنـێن. ئـەم ڕێکخـستـنانە تەنها بە ڕەزامـەنـدی ئێـوە دەگـۆڕدرێـن و دەتـوانـن لەگەڵ گەشەکـردنی منـداڵەکانتـانـدا ڕێکـیان بخـەن.
زۆرێک لە دایکان و باوکان دوودڵـن لە کـڕینی مـۆبایـل بۆ منـداڵـەکانیـان و رێـپـێـدان بە بەکارهـێـنانی ئینتەرنێـت. بەڵام مۆبایـلە زیـرەکەکان، پەروەردەکردن و فـێرکردن و وەرگـرتـن، بـۆ منـداڵان ئاسـانـتـر دەکـەن. بـە دابـیـنکـردنی پـەیـوەنـدی بـەبێ ئـەوەی پێویـستـیان بە پەیـوەنـدی وای فـای هـەبێـت. ئەمەش ڕێگە بە منـداڵەکانتان دەدات لە پەیـوەنـدیـدا بـمـێـننەوە بەبێ ئـەوەی پێـویـستیان بە هـێـڵی ئینتەرنێـتی تەواو هەبێـت.
٣ـ دانـانی سـنووری کات بۆ بەکارهـێنانی تەلـەڤـزیـۆن:
پێـویـستە دایکان و باوکان، کـات و مـاوەی سەیـرکـردنی تەلەڤـزیـۆن و بەکارهـێـنانی ئـینـتەرنێـت بەپێی تەمەنیان بۆ منـداڵاکانیان دیاری بکەن. هانیان بدەن بۆ ئەنجامدانی چالاکی (ئۆفلایین) واتا هاندانیان بۆ چالاکییە جەستەیی و دەروونی و ئەقـڵی و یاری و پەیـوەندیـیە کۆمـەڵایەتـییەکانی دەرەوەی بەکارهـێنانی ئامـێرە دیجـیتاڵـییەکان. هـانیان بـدەن بـۆ دروسـتکـردنی، هـاوسـەنـگـیـیەکـی تـەنـدروسـت لـە نـێـوان تـەکـنەلـۆژیـا و تاقیکردنەوەی جیهانی راستەقـینەدا. دەتوانن پـرۆفایـلێک بۆ هەریەک لە منداڵەکانتان دروسـت بکەن. ئەمـەش ڕێگەی ئەوەیـان پێـدەدات، کە تەنهـا دەسـتیان بە ناوەڕۆکی ئەو بابەتـانە بگـات، کە لەگـەڵ تەمەنیـانـدا گـونجـاون.
٤ـ بـلـۆککـردنی ماڵـپەر و شـوێـنە نەشـیاوەکان:
وەک دایکان و باوکان، ڕەنگە بتانەوێـت ئاگاداری جـۆرە جیاوازەکانی ئەو ماڵـپەڕانە ببن، کە منـداڵەکانتان سەردانیی دەکەن. ئەگەر سایـتێک یا سایتـانێکی نەگـونجـاوتان دۆزیـەوە، لە ڕێگەی دابینکەری خـزمەتگـوزاری ئـیـنـتەرنـێـتەکانتانەوە، یان لەسەر ئامـێرەکانی منـداڵەکـانتـان بـلـۆکـیان بـکەن.
٥ـ ئەپـەکـانی پەروەردەکـردنی منـداڵان:
زۆرێـک لە گەشـەپێـدەرانی ئەپـەکـان، خـزمـەتگـوزاری نـوێـیان بـۆ دایکان و باوکان دەستپێکـردووە. ئـەم ئەپـانە دەتـوانـن چاودێـری تـۆڕە میـدیایەکـان بکەن، فـیلـتەر بۆ نـاوەڕۆکی نەشـیاو بـۆ منـداڵان دابـنـێـن.
٦ ـ نمـوونەیـەکی باشـبن بۆ منـداڵەکانتـان:
(جۆزێف جۆبێر) دەڵێت:”منداڵان پێویستییان بە پێشەنگ هەیە، نەک بە رەخنەگرتن”.

منـداڵەکانتان لاسایی زۆرێک لە رەفـتارەکان و لە خـووەکانی ئێـوەی دایکان و باوکـان دەکەنەوە. پێویستە نموونە و پێـشەنگ و سەرمەشقی مۆدێرن و باشبن لە فێربوون و لە چـۆنیەتی بەکـارهـێنانی تەکـنەلـۆژیـادا. بە شـێوەیەکی بەرپـرسـیارانە رەفـتاربکەن. بە پاراسـتنی پەیـوەنـدیـیەکی کـراوە، تا منـداڵەکـانـتان هـەسـت بە ئـاسـوودەیی بـکەن.
٧ ـ کارلـێکی رەخـنەیی لەگـەڵ نـاوەڕۆک:
منداڵەکانتان هانبدەن، بۆ بیرکردنەوەیەکی رەخنەگـرانە، دەربارەی ئەو ناوەڕۆکانەی
لە ئیـنتەرنێـتـدا دەیانخوێـننەوە. بە راشکاوی گۆزارشـت لە بـۆچـوونەکانیـان بکەن.
٨ـ هـانـدانی رەفـتاری ئەرێنی ئـۆنـلایـن:
منـداڵـەکانتان فـێربکەن، کە چـۆن لە رێگەی ئـۆنـلایـیـنەوە رەفـتاری جـوان بـکەن.

هەریەکە لە ئێوەش ئازادن، کە کـلیلی تر بۆ ئەم رێنمایی و ئامۆژگارییانە زیادبکەن.
سەرەڕای ئەو بەرهەڵـستییانەی پێشکەوتنی تەکنەلـۆژیا دەیانخەنەڕوو، گـرنگە دان بە گـرنگی و بە سـوودە زۆرەکـانی تەکـنەلـۆژیـادا بنـێن، کاتـێک کـە بـە شـێوەیەکی دروسـت و هـاوسـەنـگ بەکـاردەهـێـنرێـن. بـەڵام ئەگـەر بە نادروسـتی و بە خـراپی بەکاربهـێنرێن زیانیشیان هەیە. ئامێرە دیجیتاڵییەکانیش گیانەوەرێکی لەدایکبوو نین. مـرۆڤ دایهـێـناون و دروسـتـیکـردوون و بەرنامـەڕێـژی کـردوون. لەژێـر رکـێف و کـۆنترۆڵی مـرۆڤ دان. سوودیان یان زیانەکانیان، لە چۆنییەتی بەکارهـێنانیان دایە.
لە جیهانێکدا کە بە خێراییەکی سەرسووڕهـێنەر دەگۆڕێت، پەروەردەی کلاسیکی و نەریـتی، بـەس نییە بـۆ بەرەنگاربـوونەوەی ئاسـتەنگـییەکانی سـەردەمی مـۆدێـرن.

لە کـۆتاییـدا، لە میانەی گـرنگـیدان بە خۆشـەویـستی و بە پەیـوەنـدییەکی دروسـت، لەنێـوان ئێوەی دایکان و باوکان و منـداڵـەکانتان. دەتـوانـن، بەسەر ئەو سەخـتی و ئاڵـۆزی و بەرهـەڵـستـیـیانەی، کە دێـنـە رێی پەروەردەی مـۆدێـرن، سـەربکەون و منـداڵەکـانتـان بـۆ داهـاتـووییـەکی گـەشـتر و شـیاوتـر پـەروەردە و ئـامـادە بکەن.

(*) تا رادەیـەک سـوودم لـە چـەنـد ماڵـپەڕێـکی ئـیـنگـلـیـزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ١/١/ ٢٠٢٦




هـۆنراوە بـۆ منـداڵان/ خـەونــــەکـانـم.. هـۆنـراوەی: رەزا شـوان

خـەونـەکـــــــانـم جـیـــــــاوازن
پـڕ لـە هـــــیـوا و لـە نـیــــازن

  • * *
    مـن دەبـــــم بـە کـەشـــــتـیـوان
    گەشـتـێـک دەکـەم بـۆ ئاسـمـان
  • * *
    بـۆ ســـەر گــڕەهـــــــــەســارە
    شـــــەوان گـەشــــە و دیــــارە
  • * *
    ئـــاڵای کوردســــــــــتـانـەکــەم
    لـە ســەریـدا هــەڵـــــــــدەکــەم
  • * *
    پـەیـــامی ئـاشــتی کـــــــوردان
    دەنـــێـرم بـۆ گــشــت گـــــەلان
  • * *
    بـەر لـە رووسـیـا و ئـەمــریـکـا
    کـوردێــک ئـەم گـەشـــتـە دەکـا

(*) گڕەهەسارە (بـارام): مەریـخ ـ مارس ـ هەسارەی سوور.

بۆ گۆڤـاری (خاڵخاڵـۆکە) م نارد لە ( ١/ ئۆکـتۆبـەر/ ٢٠٢٥) ئامانج شارباژێڕی.




زووبێت یا درەنگ دەوڵـەتی کوردستان لەدایک دەبێت.. رەزا شـوان

کوردستان واتا خاک و نـیـشـتـمانی کـوردان، شـوێنی نـيشتەجـێبـوونی هەزاران هەزار ساڵەی نەتەوەی کوردە. کوردستان دەکەوێـتە باشووری رۆژئاوای کـێشوەری ئاسیاوە.
هـاوسنوورە لەگەڵ ئەم دەوڵەتانەدا: لە باکوورەوە، ئازەربایجان و ئەرمـینیا و تورکـیا. لـە باشـوورەوە، ئـێران و کەنـداوی عـەرەبی. لە رۆژهـەڵاتـەوە ئـێران. لە رۆژئـاواوە، عـێراق و سـووریا. پـانـتـایی رووبـەری کوردسـتانی گـەورە، نـزیـکەی (٦٠٠) هـەزار کـیلۆمەتـری دووجـایە. زیاتـر لە نیـوەی تـۆپـۆگرافـیای کوردستان، لە چـیا پـێکهـاتووە. کوردستان شـوێنێکی ستراتـیژی گرنگی لە ئاسیادا هـەیە. ژمارەی کورد لە کوردستان و لە وڵاتانی جیهاندا بەپێی تازەترین خەمڵاندن، زیاتر لە (٧٥) ملیون کوردە. زیادەڕرۆیی لەم ژمارەیەدا نیـیە. هەمـیشە نەیارانی کورد، بە ئەنقـەسـت ژمارەی کورد و رووبـەری کوردستانیان، زۆر کەمـتر لە ژمارەی راستـیی کورد و لە رووبـەری راستیی کوردستان دانـاون و هـەوڵی چـەواشـەکـردنی مێـژووی کوردسـتانیان داون. هـەمـیـشە کوردیان بە کەمایەتییەکی نەتـەوەیی ناوبـردوون. ئەمەش لە رەگەزپەرستـییان و لە رقی رەشیانەوە بەرجەستە بـووە. بەڵام بەری تیشکی خـۆر بە بێـژنگ ناگـیرێـت و ناتـوانـن راستییەکان پەردەپـۆش بکەن. لە ئێستادا کورد چـوارەم نەتـەوەی گـەورەی رۆژهـەڵاتی ناوەڕاستە. هـەمـوو بنـەماکانی نەتەوەیی هـەیە و تایبـەتـمەنـدی نەتـەوەیی خـۆشی هـەیە.
بەڵگەکان و پاشماوە دێـرینە مـێژووییەکان و تـوێـژینەوە بێ لایەنەکان، سەلـماندوویانە کە کورد رەسەنترین و کۆنترین نەتەوەی رۆژهـەڵاتی ناوەڕاستە. کوردستانیش لانکەی یەکەمین و رەسەنترین شارستانییە لە هەمـوو جیهانـدا. کورد بـڕبـڕە پشتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێکـدەهـێنێت. ئێمەی کورد خاکی خۆمان هەیە و خاوەنی زمان و کولتوور و داب و نـەریـتی رەسـەن و هـونـەر و نـاسـنامـەی نـەتـەوەیی خـۆمـانـین. مـێـژوویـەکی دوورودرێـژی دەوڵەمەنـدی پـڕ لە خەبات و لە شکـۆداری و لە قـوربانیـدانـیمان هـەیە. هـەزاران هـەزار سـاڵ لەپـێـش زایـنییەوە لەسەر خاکی کوردستانی نیـشـتـمانی خۆمـان ژیـاون و دەژیـن و هـیچـمـان لە گـەلانی تـر کەمـتر نـیـیە.

لە ماوەی هـەزاران ساڵـدا، چەندیـن نەتەوەی جیاواز، لە شوێـنەکانی خۆیانەوە کۆچـیان کـردووە و نیـشتەجـێی ناوچـەکانی کوردستان بـوونە. لەوانە: تـورک، فـارس، عـەرەب، ئەرمەن، ئاشـوری، چـیچانی، ئـازەری. هـەنـدێک لەم نەتـەوانە لەسەر خاکی کوردستان دەوڵـەتیـان دروسـت کـردووە. بە واتـا داگـیرکەری کوردستانـن.
کوردستان لەبەر گرنگی و ستراتیژی شـوێنەکەی و دەوڵەمەنـدیی خاکەکەی لە کۆنەوە، تا ئەمـڕۆش بووە بە گۆڕەپـانی مـلمـلانی و رووبـەڕووبـوونـەوەی سەخـتی نەتـەوەیی. کورد لیستێکی درێژی داگیرکەرانی بینی. بەڵام قارەمانانە و سەرسەختانە رووبەڕووی هـێڕشەکانی، فـارسە کـۆنەکان و ئەسکەنـدەری گەورە و عـەرەبی مـوسڵـمان و تورکە سەلجوقیەکان و هۆلاکۆ و مەنگۆلییەکان و عوسمانییەکان بووەتەوە. لەپێاوی مانەوەی و پاراستـنی ناسـنامـەی نەتـەوەیی و پـاراستـنی کوردسـتانی نـیـشـتـمانی دا. هـەمـیـشە خۆڕاگربـووە و سەرسەخـتانە و گیانبەخشانە، بەرگـریی کـردووە و قـوربانییەکی زۆری مـانـەوەی داوە و دەدات. سەرسـەخـتانە بـۆ رزگـاری و ئـازادی خەبـات دەکـات.
لە سەرهەڵـدانی ئیسلامەوە، تا بەرەبەیانی ناسیـۆنالـیزم، یەک لە دوای یەکی دەوڵەتانی بەناوە ئیـسلام، بە گەلەکۆمەیی، بە شـێوەیەکی دڕنـدانە و نامەردانە و رەگەزپەرستانە، رەشەکوژی و کۆمەڵکوژی و ژینۆسایدی کوردیان کردووە و دەکەن، هەر لەبەر ئەوەی کە کـوردیـن. لە ئەمـڕۆشـدا کوردسـتان بـە سـتەمـێکی مـێژوویی دەوڵـەتە زلهـێـزەکـان، دابەشکراوە بەسەر چـوار دەوڵەتی نەتەوەیی رەگـەزپەرسـتـدا، بەسەر تـورکـیا، ئێـران، عـێراق، سووریادا. کە تا ئێستا چەنـدیـن جار، بە گەلەکـۆمەیی و بە مـودێـرتریـن چەکی کوشندەی قەدەغـەکراوی نێـودەوڵەتی و بە دڕندەتـریـن شێوەی نامەردی و نامـرۆییـانە، بە رۆژی روونـاک و بە بەرچـاوی نەتـەوەیەکگـرتـووەکان و رێکخـراوەکـانی مافـەکانی مـرۆڤ و ویـژدانی جیهـانـییەوە، کـۆمەڵکـوژیـیان لە کورد کـردوون و سیاسەتی (زەوی سـووتـماک) یان لە کوردستانـدا جـێبەجێ کـردوون. زلـهـێزەکانیش لەبەر بەرژەوەنـدیی خـۆیـان، لە ئاستی ئەم هەمـوو تاوانانە بێـدەنگـن. بەڵکو بە چەکی کوشـندەی ئەوانیش، ژینۆسایـدی کورد کـرا و دەکـرێـت و کوردسـتان وێـران کـرا.
کـورد لە ئەمـرۆدا، گـەورەتـریـن نەتـەوەی جیهـانە، کە خـاوەنی دەوڵـەتی سـەربـەخـۆ (دەوڵـەتی کوردستان) نـیـیە. لە دوای رووخـانـدنی ئیـمـپراتـۆریەی مـادی کـوردیـیەوە
(٧٠٠ ـ ٥٥٠) لە پـێـش زایـیندا، کە لەلایەن (دیـاکـۆ) وە دامەزرا، کە یەکەم دەوڵەتی یەکگرتـووی کـوردییە لـە مێـژوودا. لە پـەرتـووکی (هـیـرۆدۆت) دا، لە زۆر شـوێـنـدا باسی دیاکۆ و ماد کراوە. لەوەدوا چەند میرنـشینێکی کوردی تا رادەیەک سەبەخۆییان لە سەردەمی دەوڵەتی عـوسـمانی و فـارسـیدا هـەبـووە. بەڵام دەسـەڵاتـێکی نـاوچـەیی بەرتەسکـیان هـەبـووە، نەیانتـوانیـوە رووبـەری دەسەڵات و باڵادەستی و حوکمڕانیان فـراونـتر بـکەن و بە فـەرمی سەربەخـۆییـان رابگەیەنـن و بتـوانـن لەژێـر چەتـرێکی نەتـەوەیی کـوردیـدا یەکـبگـرن و لەشکـرێکی گـەورەی کـوردی پـێکـبهـێـنـن.
بـۆچـی لە دوای جەنـگی جیهـانی یەکـەم و شکـستهـێـنانی دەوڵـەتی عـوسـمانی، کورد نەبوو بە دەوڵەت؟ رێکەوتنامەی (سایکس بیکـۆ) کە لە (١٠/ ئـاب/ ١٩١٦) لە نێوان بەریتـانیا و فەرەنسادا واژۆکـرا، هەریەکەش لە رووسیا و ئـیتالـیا پشـتیوانیان لـێکـرد. میراتی دەوڵەتی عوسمانی بە کوردستانیشەوە دابەشیان کرد، کوردستان بەسەر تورکیا و ئێران و عێراق و سووریادا دابەشکرا. لە (پەیمانی سیڤەر) کە لە (١٠/ ئاب/١٩٢٠) لە نێوان (بەریتانیا، فەرەنـسا، تورکیا، ئیتالیا. ژاپـۆن، ئەرمەنستان، بەلچـیکا، پۆڵەنـدا، رۆمانیا، یۆنان، پورتوگال، یۆگۆسلاڤیا و سلۆانیا و چیکۆسلۆڤاکیا) بە چاودێری ولایەتە یەکگـرتووەکانی ئەمـریکا، لە شاری ( سـیـڤـەر) لە فـەرەنـسا واژۆکـرا. وەک نـوێنەری کوردیـش، بـوار بە (شەریـف پاشـا) درا و بەشـداری کـرد. لە بەشی سێـیەم، لە مـادەی (٦٤،٦٣،٦٢) ی پەیـمانی سیـڤەر، دەربـارەی ناوچـە کوردسـتانـییەکـان. ئامـاژەیان بە مافی چارەنـووسی کورد لە نیشـتمانی خۆیـدا کردوون. مەرجـیان داناوە، کە گەلی کورد لە مـاوەی یـەک سـاڵـدا، لە بەشـێکی کوردسـتانـدا، سـەربـەخـۆیـی بەدەسـتـبهـێـنـێـت و دەوڵـەتی سـەربـەخـۆی کـوردی رابـگەیـەنـێـت. بەداخـەوە، لەگـەڵ هـەڵـوەشـانـدنەوە و دابەشکـردنی میـراتی دەوڵەتی عـوسمانی و سەرهـەڵـدانی دەوڵەتی تورکیا، حکوومەتی نـوێی تـورکـیا بە سەرۆکایەتی مستەفـا کەمال ئەتاتـورک، کە تا سەر ئـێـسقـان دوژمنی کورد بـوو. ئامـادە نەبـوون کە رێ بە سەربـەخـۆیی کـورد بـدەن. لە پەیـمـانی شـوومی (لـۆزان) کە لە رۆژی (٢٤/ تەمـوز/ ١٩٢٣) دا، لە نێوان (بەریتانیا، فەرەنسا، ئـیتالیا، ژاپـۆن، رۆمـانیا، سـربیا، کـرواتـیا، سلـۆنیا، تـورکـیا) لە کـۆشکی (روومـین) لە شاری (لـۆزان) ی سویسرا واژۆکـرا. لە پەیمانی لۆزان لە هـیچ بەندێکیدا، دەربارەی دەوڵەتی کوردی و مافەکانی کوردی تـێـدا نییە و بە هـیچ شـێوەیەکیس نـاوی کورد و کوردسـتان تـێـیدا نەهـاتـوون. بە تەواوی کوردیان سـڕییەوە و بێ هـیوامانیان کرد. پەیمانی لـۆزان گەورەترین ناپاکی و تاوانی مێژووییە کە لە کورد کرا. دواتر ئەتا تورکی رەگەزپەرست، بە شـێویەکی زۆر دڕنـدانە و نامـرۆییانە، بە گەورەتـرین لەشکـر و بە تازەتـرین چەکی کۆمەڵکوژی، هـێڕشی کردە سەر باکووری کوردستان. بە سەدان گـوندیان تـاڵان کـرد و سـووتـانـدیـان و سیاسەتەی زەوی سـووتاویـان لە کوردستانـدا،ـجـێـبەجێ کـرد. کەوتنە کوشتن و گرتن و ژینۆسایـدکردن و راگواستنەوەی زۆرەمـلێی کورد، لە زێـدی هەزاران ساڵەی بـاوک و باپیـرانیـانـدا. زمـانی کوردییان قـەدەغـەکـرد و بـڕیـاری قەدەغـەکـردنی نـاوی (کـورد) و (کوردسـتان) یان لە رۆژنـامە و لە پەرتـووکەکان راگەیـانـد. سیاسەتی بەتـورکـردنی ناوچە کوردستانییەکان و گـۆڕینی دیمـۆگـرافـیای شارە کوردستانییەکانیان جـێبەجیکـرد. زۆریـش بێ رەوشتانە ناوی کوردیان نا، تـورکە شاخاوییەکان. بەڵام کورد چـۆکی دانـەدا و مـلکـەچـیان نەبـوون و لە پـێـناوی پاراستـنی شـونـاسنامەی نەتـەوەیی کوردیـدا، قـوربـانـییەکی زۆری دا. سـەلـمانـدیـان کە کـورد لە مـردنـیـش بەهـێزتـرە.

کورد چـەنـد شۆڕشێکی نەتەوەیی بەرپاکـرد، لە پێـناوی بەدەستهـێـنانی مافـەکانی کورد و سەربەخـۆیی کوردستان. لەوانەش (شۆڕشی شکاک ـ سمکـۆ) لە (١٩١٩ـ ١٩٢١). (شـۆڕشی دیـاربـەکـرـ ١٩٢٥ـ شـێخ سەعـیـدی پـیران)، (شـۆڕشی دەرسـیـم ـ ١٩٣٧ـ ١٩٣٨ـ سەیـد رەزای دەرسـیـم)، (شـۆڕشی ئـاگـری داغ ـ ئـارارات ـ ژەنـەڕاڵ ئـیحسان نوری پاشا) لە (١٩٢٧ـ ١٩٣٢) لە (٢٨/ ئۆکتۆبەر/ ١٩٢٧) سەربەخـۆیی کوردسـتان و دامـەزرانـدنی (کـۆمـاری ئـارارات) یان راگەیـانـد. پایتـەخـتەکەی گـونـدی (کـورداڤـا) بـوو. ئـاڵای کوردسـتانیـان لەسـەر لـووتـکەی (چـیای ئـاگـری ـ کە بـەرزتـریـن چـیـای کوردسـتانە) هـەڵکـرد و حکـوومەتـێکی کوردیـیان پـێکهـێنا. ژەنـەراڵ ئیحـسان نـوری، بە سـەرۆک کـۆمـار هـەڵـبـژێـرا، ئیـبراهـیم هـەسکی (ئیـبراهـیم پاشـا) کـرایە جـێگـری. تورکیا و ئـێران و رووسیا، بە گەلەکـۆمەیی و بە زەبەلاحـترین سـوپا و بە فـڕۆکە و بە تۆپـاران، بە دڕنـدەتـرین شێوە، کۆتاییان بە کۆماری ئارارات هـێنا. بە هـەزاران کوردی سـڤـیلیان ژینۆساید کرد. بە سەدان گونـدیان تـاڵان کرد و سووتانـدیانن و خەڵکەکەشیان لە زسـتانـێکی سـەختـدا، لە زێـدی خۆیـان دەریـانیان کـردن و گۆستـیاننەوە. زۆربەیـان، لەبـرسا و لە سـەرمـا لە رێـگادا مـردن. نیـازی گـڵاوی تـورکیا ئەوەبـوو، ئـەو تاوانـەی لە ئـەرمـەنییەکانیـان کـرد، بە هـەمـان شـێوە، کـورد قـڕانـیـش بـکەن.
(شۆڕشی پـشـتکـۆ ـ قـەدەمخـێری فـەیـلی: ١٩٢٧ ـ ١٩٣٣) لە ناوچـەی لـوڕستان لە
رۆژهـەڵاتی کوردسـتان. وابـزانـم ئـەم دێـڕە هـۆنـراوەیـە، هـی کـامـەران مـوکـری یـە:
(قـەدەمخـێـرد ئـەی خـوشکی پـۆڵایـیـن …. کـۆشـکی پـەهــلـەویـت هـێـنایـە لەرزیـن).

(شـۆڕشی یەکـەمی بـارزان: ١٩٣١ـ ١٩٣٢: شـێخ ئەحـمـەد بـارزانی) و ( شـۆڕشی دووەمـی بـارزان: ١٩٤٣ـ ١٩٤٥: مـەلا مـستـەفـا بـارزانی) هـەردوو شـۆڕشـەکە لە نـاوچـەی بـارزان لـە باشـووری کوردسـتان بـوون. بـە زەبـری هـێـز سـەرکـوتکـران. (شـۆڕشی ئەیـلـوول: ١٩٦١ـ ١٩٧٥) لە باشـووری کوردستان. (شـۆڕشی باکـووری کوردستان ـ پارتی کـرێکارانی کوردستان) بە سەرۆکـایەتی (عـەبـدوڵڵا ئـۆجـەلان) لە (١٩٧٨ـ ) دێژترین شۆڕشی کوردستانە. نزیکەی نیو سەدەیە. دەستپێشخەریان کرد
بۆ دانـانی چـەک و گەیـشتن بە ئاشـتییەکی هـەمـیشەیی. بەڵام هـێـشتا روون نییە، کە بەچی دەگات. چونکە تورکـیا تا ئێستا بە فەرمی و بە کرداری هـیچ هەنگاوێ نەنـاوە. شۆڕشی رزگاریخـوازیش لە رۆژهـەڵات و لە رۆژئـاوای کوردستان درێـژەیان هـەیە.
لە باشوری کوردستانیش شێخ مەحەمـودی نەمر، لە رۆژی (١٧/ نۆڤەمبەر/ ١٩١٩) دا، حکومداری کوردستانی راگەیانـد. خۆی بـوو بە یەکەم مەلـیکی کوردستان و شاری سلـێمانی پایتەختی حکوومەتەکەی بوو. بەڵام ئینگـلـیزەکان بە هـێـزێکی زۆرەوە و بە پاڵپشتی فـرۆکەی جەنگی، پەلاماری سـلـێمانییان دا و بە بـۆمب بۆردوومانیان کرد. لە شەڕی دەستەویەخەی قارەمانانەی (دەربەندی بازیان) شێخ مەحمود بە برینداری گیرا. ئینگـلیزەکان دووریـانخـسـتەوە بـۆ هـيندسـتان. بـەڵام لەژێـر فـشار و ناڕەزایی خەڵکی کوردستانـدا، گەڕانـدیانەوە بـۆ عـێراق و لە شاری بەغـدا دەسـتـبەسەر بـوو.
شۆڕشی نـوێ و راپەڕینی گەلەکەمان لە ساڵی (١٩٩١) دا. لە باشووری کوردستانـدا، فـیـدراڵـیی بەدەسـتهـێـنا. پـەرلـەمـان و حکـوومـەتی کوردستان بـە فـەرمی دامـەزران. ئـاڵای کوردسـتان بـە فـەرمی لە باشـووری کوردسـتانـدا هـەڵکـرا.
لە رۆژهـەڵاتی کوردستانیـش، لە دوای جـەنـگی جیهـانی دووەم، لە ساڵی (١٩٤٦) دا، یەکـەم (کـۆمـاری کوردسـتان) دامـەزرا، کـە پـایـتـەخـتـەکـەی شـاری (مەهـابـاد) بـوو. پـێـشەوا (قـازی محـەمـەد) بـە سـەرۆک کـۆمـاری کـوردسـتان هـەڵـبـژێـرا. بـۆ یەکـەم جاریـش ئـاڵای کوردستان هـەڵکـرا. ئەنجـوومەنی وەزیـران دامـەزرا. بەڵام بە داخەوە کە تەمەنی کۆماری کوردستان لە ساڵێک کەمتر بـوو. بە فـشاری ئەمـریکا و رۆژئاوا، سوپای یەکـێتی سۆڤیەت لە باکووری ئێران کشایەوە. چـرای سەوزیان بـۆ گـۆڕبەگـۆڕ حەمەرەزا شای بەهـلەوی هـەڵکـرد، کە بە سـوپـایەکی زەبەلاحەوە، پەلامـاری شاری مەهـابـادی دا و کۆمـاری کوردستانیان جـوانەمەرگ کرد. لە (٣١/ ئـادار/ ١٩٤٧) دا، پـێـشەوا قـازی محەمـەد و سـەدری قـازی و سەیـفی قـازییـان، لە گـۆڕەپانی چـوارچرا لە مەهـابـاد لە سـێـدارەیـان دان.
لە رۆژئـاوای کوردستانیشدا، لە رۆژی (٢١/ یانـوار/ ٢٠١٤) دا، لە شاری (قـامیشلو) (بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر) راگەیاندرا. ژەنەڕاڵ (مەزڵوم عەبدی) بە فەرماندەی گشتی هـێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) هەڵبژێرا. خاتوو (ئیلهـام ئەحمەد) یش وەک هاوسەرۆکی فەرمانگەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر، هەڵبژێـرا. تورکـیا و حکـوومـەتـە تـازەکـەی سووریا. چاویـان بـەم حـوکـمـڕانـیـیە دیـمـوکـراتـیـیە سەرکەوتـووەی کورد لە رۆژئـاوای کوردستان هەڵـنایـات. بەردەوام دژایـەتی دەکـەن و پیـلان لە لە دژی دەگێڕن و هەڕەشەی بەکارهـێنانی هـێزی لێدەکەن. کـۆنترۆڵی ئەحمەد شەرعی سەرۆکی سـووریا، بە دەستی تورکـیاوەیە و فـەرمان لە تـورکـیا وەردەگـرێـت. تورکیا پـلانی دژایـەتی کوردی بۆ دادەنـێن. بە پـارەی قەتـەر و سعـوودییە دەوڵەتەکەی بەڕێـوەدەچـێت. چاوەڕێی ئەوەن کە ئەمریکا جارێکی تر، چرای سەوزیان بۆ هەڵبکات و سوپای سووریا و تورکیا، هـێڕش بکەنە سەر رۆژئـاوای کوردستان، بۆ لەباربـردنی ئەزمـوونی سەرکەوتـووی حـوکـمڕانـیی رۆژئـاوای کوردستان.
دەامەزرانـدنی دەوڵـەتی کوردستان، تەنهـا خـەون نـیـیە، بەڵکو سـەد ساڵ زیـاتـرە، کە هـیوا و ئامـانجی سـەرەکی هـەمـوو کـوردێکە. دەوڵـەتی کوردستان نابـێـتە مەتـرسی و هەڕەشە بۆ سەر هـیچ نەتەوە و دەوڵەتێک، بەڵکـو دەبێتە هـۆی سەقامگیری و ئاشتی و ئاسـوودەیی بـۆ هـەمـوو رۆژهـەڵاتی ناوەڕاسـت. دەوڵـەتە داگـیرکەرانـی کوردسـتان، لە خۆڕایی تووشی کوردفـۆبیا بوونە. بەردەوام زوڕنای ئەوە لێدەدەن، کە دامەزراندنی دەوڵـەتی کوردسـتان، دەبـێـتـة هـۆی هـەڕەشـە بۆیان و مەتـرسـیـیە بۆ سـەر ئاسایـشی نەتـەوەییـان. بەڵام ئـەم تـومەتـانە زۆر دوورن لە راسـتییەوە، بـیانـوویـەکە بـۆ ئـەوەی گەلەکـۆمەیی لە ئـێـمەی کورد بکەن و سەرکـوتـمان بـکەن. بە قـێـزەوەنـتریـن شـێواز، هـەوڵی سـڕیـنەوەی ناسـنامەی نەتەوەیـیمان دەدەن. ئەوەتـا (ئەحـمـەد شەرع) یـشـیان فـێری ژەنینی هـەمان زۆڕنا و مەبەسـت گڵاو کردووە، گوایە بەڕێوەبەرایەتـیی خۆسـەر و هـێزەکـانی هـەسـەدە لە رۆژئـاوای کوردستان، مەترسییە بـۆ سەر ئاسایشی تورکیا و عـێراق. بـەڵام لە راسـتـیدا، ئـەوەی ئاسـوودەیی و ئاشـتی و سەقـامگـیریی رۆژهـەڵاتی ناوەڕاسـتی تـێکـداوە گـەلی کـورد نـیـیە، بـەڵکـو دەوڵـەتە داگـیرکەرەکانی کوردسـتانـن. چـونکە درێــژە بە کـۆمەڵکـوژی کـورد دەدەن و دان بە نەتەوەی کوردا نانـێن. بەڵام با داگـیرکەرانی کوردستان باش بـزانـن تا کوردێک بـمێـنێـت، ئەستەمە کە دەست لە مافـە نەتەوەییەکانـمان هەڵبگـریـن. ئـەوەی ئێـوە بە خـۆتـانی رەوا دەبیـنن، بـۆچی بـۆ کـورد ناڕەوایە؟! بۆ ئێوە دەوڵەتی نەتەوەییتان هەبێـت، کورد نەیـبێـت؟ بانـێکە و دوو هـەوا؟
بە کورتی باس لە را و بـۆچـوونەکانـم دەکەم، کە بـۆچی تا ئـێستا دەوڵەتی کوردستانمان دانەمەزراندووە. ئەو بەرهەڵستی و بەرۆکگیرییانە چین کە هۆکاربوونە بۆ نەهـێنانەدیی ئەم هـیوا و ئامانجەی ئێمەی کوردی تینوی ئازادی و رزگاری و ئاشتی و سەقامگـیری؟ لەم خـاڵانەدا، بە کـورتی و بە چـڕی، گوزارشــت لە دیـد و لە رای تایبـەتی خـۆم دەکەم. چەنـد هـۆکـارێـکی نەبـوونـمان بـە دەوڵـەتی کوردستانی سـەربـەخـۆ دەخـەمـە روو:
١ـ نەبـوونی سەرکـردەیـەکی کاریـزمـای نەتـەوەیی کورد: ناڵـێم سەرکـردەی شۆڕشگـێڕ و ئـازا و گـیانـبەخـش و دڵـسـۆزمـان لـێـهـەڵـنەکـەوتـووە، بـەڵام لە دوای دیـاکـۆ پاشای دامـەزرێـنەی ئـیمـپراتـۆرییەتی مـادەوە، تا ئێـستا سەرکـردەیەکی کاریـزمـای نەتـەوەیی کوردمان لـێهـەڵـنەکەوتـووە، کە تـوانیبێـتی، لەژێـر چەتـری کوردایـەتـیدا زۆربەی گەلی کوردمان لە شۆڕشێکی رزگاریخوازی گشتی نەتەوەییدا یەکبخات و دەوڵەتی کوردستانی یەکگـرتـوو رابـگەیـەنـێـت. سـەرکـردەی کـاریـزمـای نەتـەوەیی ئـازا، نـابـێـت چـاوەڕێی هـەل بـکات، پێـویـستە خـۆێ هـەل دروسـت بـکات.
٢ـ نەبوونی پلانێکی تـۆکـمەی داڕێـژراو و نە نەخـشەڕێگایەکی ستراتیژی و کۆنکـریتی نەتەوەیی کوردی: تا ئەمڕۆش نە پلان و نەنەخشەڕێگایەکی ستراتیـژیی یەکگـرتـوومان نیـیە. بە کـۆنکـرێـتـیش داوا نەتـەوەییـەکانمان نەکـراون بە پـرۆگرام و بە بەرنامـەیەکی نەتـەوەیی ئـامـادەکـراو، تـا لـە دانـووسـانـەکـان و لـە گـفـتوگـۆکـانـدا لەگـەڵ دەوڵـەتـانی دەستبەسەراگرتـووی کوردستان، بە راشکاوی و بـێـترس و شەرم، پێیان بڵـێـین ئەمانە داواکان و مافـەکانی گەلەکەمانـن. زۆر جـار بە مـافـێکی لاوەکـیـیەوە سەرقـاڵ بـوویـنە.
٣ـ گەلەکـۆمەی بەردەوامی دەوڵـەتـانی داگـیرکەرانی کوردسـتان: لە دژی خەبـاتی کورد بۆ بەدەستهـێنانی مافـەکانمان. ئـەو هەمـوو هـاوپەیمـانییەی کە دەوڵەتانی داگـیرکەرانی کوردستان پێکیان هـێنا، هەموویان لە دژی نەتەوەی کورد بوون. وەک: پەیمانی لۆزان لـە (١٩٢٣) و پـەیـمـانی سـەعــد ئابـاد لە (١٩٣٧) و پـەیـمـانی بەغـدا لە (١٩٥٥) و پەیمـانی جەزائـیر لە (١٩٧٥). ئامـانجی سـەرەکی ئـەم پەمانـانە، دژایەتیکـردنی مـافە رەواکـانی کـورد و رێـگـریکـردن بـوون، لـە سـەرهـەڵـدانی دەوڵـەتی کوردسـتان.
٤ـ ناهـاوسـەنـگی لە ژمـارەی هــێـز و لە چـەکـدا: دوژمنانی کورد، هـەمـوو جارێک بە زەبەلاحـترین سـوپـا و بە مـۆدێـرتـری چـەکی کـوشـنـدە، پەلامـاری کـوردیـان داوە و بە شێوەیەکی دڕندانە و نامەردانە رەشەکوژی و کۆمەڵکوژیی خەڵکی سڤـیلی کوردستانیان کـردوون و سـیاسـەتی زەویی سـووتـاویـان لـە کـوردسـتانـدا پەیـڕەوی کـردوون. بـەڵام زۆرتـریـن ژمـارەی پـێـشـمەرگـەی کوردسـتان، لە (١٥٠) هـەزار تـێـنەپـەڕیـوە. چـەکی سەرەکی پێـشمەرگەش، تـفـەنگ و کڵاشـینکـۆف بـووە، بەرانبەر بە مـۆدێـرتـریـن تـۆپ و تانک و فـرۆکە، تا دەگاتە راجـیمە و رۆکـیتی بالـیستی دوورهـاوێـژ و درۆنی خۆکـژی و چەکی کـیـمـیاوی و فـسـفـۆری. خۆ ئەگەر دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان، چەکی ئەتـۆميـش بەدەسـتبهـێـنن، لـێـیانـدەوەشـێـتەوە کە لە کوشتنی کورد دا، تاقی بکەنەوە.
٥ـ نەبـوونی ژێـرخانێکی دارایی: بۆ دابینکردنی بژێـوی ژیان و کڕینی پێداویستییەکانی درێـژەدان بە شـۆرش و بە خەبـات. ئەگـەرچی کوردسـتان لەسـەر دەریـایەکی نـەوت و گـاز دایە، ئەمـڕۆشی لەگەڵـدا بێت، کـورد خـێری لە نەوتـەکەی نەبـیـنیوە، تەنیا بـۆن و دووکەڵەکەی بۆ کورد بـووە. داگیرکەرانی کوردستان، هەر بە پارەی نەوتی کوردستان، کوشندەتـرین چەکـیان کـڕیـوە و کوردیان پێیان ژینۆسایـد کردووە و کوردستانیان پێیان وێـران کـردوون. ئەوەتا رژێـمی تـازەی عـێراق ناردنی مووچەی باشووری کوردسـتان وەک چەکـێکی بـرسیکـردنی گەلی کوردمان و فـشارێـکی سیاسی و دژی سەربـەخـۆیی ئابـووریی کوردسـتان بەکاردەهـێن، بۆ ئەوەی نـەوت و گاز و داهـاتەکانی کوردستانیان رادەست بـکەن. تا کورد و کوردستان، نەبێـت بە خاوەنی ژێـرخانێکی ئابـووریی خـۆی.
نـزیکترین تاوان دژ بە سامان و ژێـرخانی کوردستان، بۆردمان کـردن و ئاگـرتێبەردانی گازی(کۆرمۆر) بوو لە ناحیەی قادرکەرەم ـ پارێزگای سلێمانی لە باشووری کوردستان.
٦ـ گەمـاروو خـسـتـنە سـەر کـوردسـتان: هـەمـوو جـارێـک داگـیرکـەرانی کـوردسـتان، وەک چەکـێک بـۆ بـرسیکـردنی خەڵکی کوردسـتان و سەرقـاڵکـردنمان بە دابینکـردنی بژێوی ژیان، یان بە مەبەستی لاوازکردنی شۆڕشەکانی کوردستان. گەمارۆی ئابووریی گـشتـییان خـستووەتە سـەر کوردستان، کە ببوونە هـۆی گرانی و سەخـتی ژیـان و کەم دەرمـانی و بـێ کـاری و هـەژاری و کاری قـاچـاغی. بـۆ نمـوونە لە سـەردەمی رژێـمی بەعـسی شۆڤـێنی عەرەبیدا، لە بازگەی نێوان کەرکووک چەمچەماڵ، لەسەر گاڵـۆنـێک نـەوت. کە ژنێکی بە تەمەنی کـورد لە کەرکووکەوە هاردبووی، نەوتـەکەیان بە گـیانی ژنـەکەدا پـرژانـد و ئـاگـریـان تـێـبەردا. لە بـازگـەی نێـوان (کـەرکـووک ـ شـوان) یـش، لەسەر دوو کـیلـۆ چـای، پیـاوێکی گـونـدی حەسـاری گـەورەی سـەر نـاوچـەی شـوان، لـەسەر ئەو دوو کـیلـۆ چـایە لە سێـدارەیـان دا.
لە ئەمڕۆشدا لە رۆژهەڵاتی کوردستان، رۆژی لاوێکی کۆڵبەر یا زیاتر، بە دەستڕێـژی پاسداران و سوپـای دڕنـدەی رژێـمی کۆنەپەرستی، کـۆمـاری پـەت و سـێـداری ئێرانی ئـیـسلامی، جـوانـەمـەرگ دەکـرێـن.
٧ـ زۆربـەی سەرکـردەکـانی کـورد، گەمـەکەرێـکی سـیاسی زیـرەک نەبـوون: سـیاسەت هـونـەری فـڕوفـێـڵ و هـەڵخـەڵـەتـانـدنە. ئەگـەر مـن نەتـوانـم تـۆ هـەڵـبخـەڵـەتـێـنـم، تـۆ دەتـوانیت من هـەڵـبخەڵـەتـێنیـت. سەرکـردەکانی کوردمـان نەیانتوانیـوە بە وردی نـاخ و نیـازی سەرکردەکانی نەیـارانی کورد بخـوێـننەوە. سوود و پەنـد و وانەشیـان لە مـێژوو و لە بەسـەرهـات و لە نەهـامـەتـیـیەکـانی گەلـەکەمـان وەرنـەگـرتـوون و چەنـدیـن جـار کەوتـوونـەتە داوی نەیـارانی کوردەوە. هەمیـشە لە سـیاسـەت و لە دانـووسانـدنەکان و لە گفـتۆگۆکانـدا، هـەڵخـەڵـەتاون و بـڕوایـان بە زەردەخـەنـە ژەهـراویـیەکانی سەرکردە نەیارەکانی کورد کردوون. ئەو دستکەوتانەی کە بە گیانبەخـشینی هـەزاران پێـشمەرگە و بە دەریایەکی خوێن و بە رووبارێکی فرمێسک هـێنایانمانەدی، کەچی سەرکردەکانی کوردمان، بە کەفـرکونـێک، لەسەر مـێزی گفـتوگۆدا دۆڕاندوویانـن. چونکە زۆربەیان کەسی نەشیاون لە شـوێنی شیاودا و لە سیاسەت و لە هـونەری تاکتیک و گـڤـتوکـۆدا، نابەڵـدن. گەلی کوردمان باجـێکی زۆری نەزانـین و هەڵـەکانی سەرکردەکانی کوردیـان داونەتەوە و دەدەنەوە. ئایە ئەوە دۆڕاندن نییە، که پارێـزگای کەرکووک و خانەقـین و ناوچـە داگیرکراوەکانی تـرمان، کە بەشێکـن لە کوردستان و زۆربەیان کـوردن. رازی ببـن بە راپـرسی؟! کە دەزانـن هـیچ گومانـێکی تێـدا نییە و کەرکـووک لە بـوونـییەوە، بەشـێکە بـووە لە کوردستان، بـۆچی بە راپرسی رازیبـوون؟ رازی بوونتان دۆڕانـدنی کەرکووکە. ئـێمەی کورد خۆمان دەڵـێین: بەردێک نەزان بـیخاتە ناو گـۆمێکی ئاوەوە، بە هەزاران زانا دەرنایات. ئێستاش بە عەرەبکردنی ئەو ناوچانەمان، تۆخـتر لەپێشتر درێـژەی هـەیە. کەچی لـێی بێدەنگـن. کـوا دڵی کوردستان و قـودسی کوردسـتان؟؟ بە قـسـەی زل و بە دروشمی بـریقـەدار کەرکـووکتان بۆ رزگار ناکـرێـت. ئەی نەتانـوت: کەرکووک هـێڵی سوورمانە؟؟ کەچی لە ئێستادا، نە سەرکردەکان و نە پەرلەمانتارانی کورد، نـاوی جـێبەجـێکردنی مـادەی “١٤٠” ناهـێـنن. کـورد لە کەرکـووکـدا رۆژانە، باجێکی زۆری ئەم هەڵەیە و دۆڕاندنەتان دەدەنەوە. تاکەی لەسەر پۆست و باڵادەستی حیزبایەتی، لە کەرکـووک و لـە نـاوچـە داگـیرکـراوەکـانی تـرمان، حـیزبـایـەتی دەکـەن و پـشـتان لـە کـوردایـەتی کـرووە؟ بـۆ بـیـر نـاکـەنـەوە؟ بـۆ بەخـۆتـانـدا نـاچـنەوە؟!
٨ـ مـلمـلانێ و ناکـۆکـیی بەردەوامی نێـوان حـیزبە کوردستانییەکـان: فـرە کوێخـایی و نەبـوونی یەکـێـتی و یەکهـەڵـوێـستی و یـەک وتـاری نەتـەوەیی کـوردی، گـەورەتـریـن زیانیان بە پـرسی کورد گەیانـدوون. لە ئەمـڕۆدا لە هەمـوو کوردستاندا، زیاتر لە سەد حـیزبی سیاسی و رێکخـراوی کوردیمان هـەیە. هـیچـیان لەگەڵ یەکـتریـدا تەبا و رێک نـین. دۆژمنانی کورد و کوردستانیش ئـەم خاڵە نەرێنییەیان قـۆسـتوونەتەوە، بەنـزیـن دەکەنە ژێـریان و ئاگـرەکە خۆشتر دەکەن. تا ئەمڕۆش سـیاسەتی ” پەرتکە و زاڵـبە” وەک چەکێک لە دژی کورد بەکاری دەهـێنن. بەداخەوە کە زۆر جار ئەم ملـملانـێیەتان، شەڕی بـراگـوژیی لـێکەوتـووتەوە و بە دەیان پـێـشمەرگەی بێتاوانتان کردە قـوربـانیی بـێـباکـیـتان. بەداخـەوە تا ئـێـستاش پەنـدتـان لـەم هـەڵانـەتـان وەرنەگـرتـوون!

کاتی خۆی (سەدام حوسێن)ی گۆڕبەگۆڕ، لە دانووسانێکـدا لەگەڵ شاندێکی گڤـتوگۆی کـوردیـدا لە بەغـدا، بە تەوسـەوە، بە شانـدە کوردییـەکەی وت: باشـە کە دەتانـەوێـت کەرکـووک بگـەڕێتەوە بۆ سـەر کوردستان، دەتانەوێـت بگەڕێتـەوە بۆ سەر هـەولـێر یان بـۆ سـەر سـلـێـمـانی؟
٩ـ تا ئەمـڕۆش نەبـووینە بە خـاوەنی سـوپایەکی یەکگـرتووی نیشـتـمانی کوردسـتان: بە راستی ئێمەی کورد جیاوازین؟ دوو سەرکردە و دوو هـێـزی پـێـشـمەرگەمان هـەیە. هـێزی حەفـتا و هـێزی هـەشـتا. بـێجگە لەوەی هـەر حـیزبـێک چـەکـداران و پارسـتن و ئاسـایـشی تایـبەتی خـۆی هـەیە. هـەر سـەرۆک هـۆزێـک کـۆمەڵـێک چەکـداری هـەیە. حـیزبـەکـان وایـان کـردووە، کـە پـێـشـمەرگە هـاوبەسـتەبـوونیـان بـۆ حـیزبەکـانیـان هـەبـێـت. ئەمـەش خـاڵـێکی نـەرێـنی و لاوازە و زیـانـێکی زۆری بـە بـزووتنـەوەی رزگـاریخـوازی کـورد گـەیـانـدووە و دەگـەیەنـێـت.
١٠ـ ناپـاکی و جـاشـایەتی و پـێـشکەوتـنی لەشکـری دوژمـنانی کـورد و کوردســتان: زیـانێکی زۆریان لە هەمـوو شـۆرشەکانی کوردستان داون. بەڵکو هـۆیەکی سەرەکـیی شکـستهـێـنانی شـۆرشەکـانی کوردسـتان بـوونە. بەداخـەوە کە جاشـایـەتی و ناپـاکی و خـۆفـرۆشـتن و نـۆکـەری لەنـاو کوردا بـنـبـڕ نەبـوونە.
(ناپـلـيۆن) دەڵـێـت:” نـەمتـوانی ئـیـسـپانیـا بـگـرم، چـونـکە جـاشـیان نەبـوو”
١١ـ تا ئەمـڕۆش چـالاکی دیـپلـۆمـاتی کـورد لە دەرەوەی کوردستانـدا لاوازە: تا ئەمـڕۆ لـۆبییەکی کوردمان نییە، کە بتوانێـت تاوانەکانی کۆمەڵکـوژی و ئەنفـال و کـیمـیابارانی کورد، وەک تاوانی دژ بە مـرۆڤـایەتی و تاوانی نێـودەوڵەتی، بـیانـقـۆزینـەوە و بتوانـین کاریان لەسەر بکەیـن و کاریگەری لەسەر لەسەر حکـوومەت و پەرلەمانەکانی جیهـان دروست بکەین و پاڵپشتیان بۆ پـرسی کـورد و سەربەخۆیی کوردستان بەدەستبهـێـنین.
١٢ـ تا ئەمـڕۆش دەوڵـەتە زلهـێـزەکـان، کە کـاریگەرییان لەسـەر بـڕیارەکـاندا هـەیە: دووفـاقـین و بـە فـەرمی پشـتگـیری لە سەرهـەڵـدانی دەوڵـەتی کوردسـتان نـاکـەن. تا ئیشیان پێمان هـەبێـت دەمناسن، دوایی پـشـتمان تێـدەکەن و بەرژەوەنـدییەکانی خۆیان لەبەرچاودەگرن. بە چەکی مـۆدێرنی دەوڵەتە زلهـێزەکانیش بوو، کورد ژینـۆساید کرا.
١٣ـ تا ئێستا چەند جاریک هەلی راگەیاندنی دەوڵەتی کوردستان بۆ کورد هەڵکەوتووە: بەڵام بە هـۆی ئامادە نەبوونمان و پەرتەوازەییمان و نەبوونی سەرکـردایەتییەکی بوێر، ئـەو هـەلانەمـان لەدەست داون. لە دوای راپەڕیـن و دوای رووخـانی سـەدام و حـیزبی بەعـس لە (٢٠٠٣) دا. دەبـوایە کورد لە باشووری کوردستانـدا، بڕیـاری سەربەخۆیی بـدایە، گەر بەرگـریـشمان بکـردایە. بەقـەد شـەڕەکانی بـراکـوژی، قـوربانـیمان نـەدەدا.
١٤ـ کـێـشەی کـورد، کـێـشەیـەکی سـۆزداری و بـەزەیی نـیـیە: کـێـشەیـەکی نـەتـەوەیی سیاسییە، کێشەی کوردی ماف زەوتکـراو و کوردستان داگیرکراوە. کێشەی رێگرییە لە بەدەستهێنانی مافەکانمان و لە مافی چارەنووسینمان و راگەیانـدنی دەوڵەتی کوردستان.
١٥ـ میـدیـاکـانی کوردسـتان لاوازن: بە داخـەوە کە مـیـدیـاکانـمان بە تـرس و لـەرزەوە ناوی سەربەخـۆیی کوردستان دەهـێنـن. زۆربەشیان میـدیای سـنوورداری حـیزبەکانـن. پێویستیمان بە میـدیای ئازاد هەیە، کە بە راشکاوی باس لە دەوڵەتی کوردستان بکەن.
١٦ـ نەبـوونی دەروازەیەکی کوردستان لەسەر دەریـا: کە ناتوانین راستەوخۆ پەیوەندی لەگەڵ وڵاتـاندا بکەین ـ ئەگـەرچی لکـێکی نەخـشەی کوردستان لەسەر دەریـای سـپیی ناوەڕاسـت و لکـێکی کەشی لەسەر کەنـداوی عـەرەبە ـ بەڵام داگـیرکەرانی کوردستان، ئەو دەروازانەیان لێـداگیرکردوویـن و لە دەریا دایانبڕیـویـن. پێـموایە ئەمە هـۆکارێکی سەرەکـییە، لە دانەمەزرانـدنی دەوڵـەتی کوردسـتان. بـێگـومان یەکـێک لە ئامانجەکانی هـێـڕشکـردنی تـورکـیا بۆ سـەر رۆژئـاوای کوردسـتان و داگـیرکردنی شاری ئەفـریـن، بـۆ ئـەوەیە، کـە نەهـێـڵـن کـورد بگـاتە سـەر دەریـای سـپی نـاوەڕاسـت.
ئـەو هـۆکـار و فـاکـتەرانە و چەنـدیـن هـۆکـار و بەرۆکـگـیـریی دیـکەش هـەن، کـە تا ئەمـڕۆ بەربەستـن لەرێی دامـەزرانـدنی دەوڵەتی کوردسـتان و لە هـێـنانـەدی خەون و هـیوای حـەفـتا و پـێـنج مـلـیـۆن کـورد لە سـەرانـسەری جـیهـانـدا.
ئەو تاوانانە تـراژیـدییانەی کە داگـیرکەرانی کوردستان لە دژی کورد ئەنجـامیان داون، هەمـوویان تاوانی نێودەوڵەتـین و تاوانی جەنگی دژ بە مـرۆڤایەتین. بەداخەوە نەتەوە یەکگرتـووەکان و رێکخراوەکانی مافەکانی مـرۆڤ و هـیومان رایـتـس ۆوچ، لە ئاستی ئەم تاوانانەی کە لە کورد کراون و دەکـرێـن: کوێـرن و کـەڕن و لاڵـن و قـوڕوقـەپـیان لێکردووە. چونکە بەرژەوەنـدییەکانی وڵاتـەکانیـان، لەسەری مـرۆڤـایەتی و ویـژدان و رەوشـتەوەیـە. ئەمەش پەڵـەیەکی رەشە بە نیـوچـەوانی نەتـەوە یەکگـرتووەکانەوە.
بـەڵام هـەرگـیز رەشـبـین و بێ هـیـوا نیـن. لـە ئەمـڕۆدا دەوڵـەتی کوردسـتان لە نـاخی هەمـوو کوردێکی دڵسۆز و گەشبیندا دروست بـووە. زووبێت یا درەنگ بێت، دوژمنان پێـیان خۆشبێـت یان پێـیان ناخۆشبێـت، لە داهاتوودا دەوڵـەتی کوردستان رادەگەیەنین. هـیچ داگـیرکەرێک و هـیچ هـێـزێک، ناتوانـن چـرای هـیوامـان بکـوژێنـنەوە. باشترین بەڵگەش ریـفـرانـدۆمەکەی (٢٥/ سێپتەمبەر/ ٢٠١٧) یە، لە باشـووری کوردستانـدا ـ ئەگەرچی کاتەکەی گونجاو نەبـوو ـ پاڵـپشتی نێـودەوڵەتیـمان لەگەڵـدا نەبوو ـ بەڵام لە (٩٢%) ی خەڵکی کوردستان دەنگـیان بۆ سەربەخـۆیی کوردستان دا، بۆ جیهـانـدیان سەلمـانـد کە دامەزرانـدنی دەوڵـەتی کوردستان خواستی هەمـوو کوردێـکە. دیـسان بە گەلەکۆمەیەکی دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردسـتان، کە لەلایـەن هـێـزەکانی ئەمـریکاوە چـرای سـەوزیان بۆ هـەڵکـرا. بە چـەکی قـورس و بە شـێوەیـەکی دڕنـدانـە پـەلامـاری کوردیـان دا و کەرکـووک و ناوچـەکانی تری کوردستانیان داگـیرکـردەوە. تا ئەمـڕۆش ئەم ناوچانەمان سـەقـامگـیرییان تێـدا نیـیە و لە تـرس و دڵەڕاوکـێـدان. چونکە لەژێـر دەسەڵاتی سوپـای عـەرەبیـدان و بـووە بە ناوچـەیەکی سەربـازیی داگـیرکـراو. رۆژانە گـێـچـەڵ بە کـوردانی ئـەم نـاوچـەیە دەکـەن، کـە زێـدی هـەزاران ساڵـەمـانە. کەسـانی نامـۆیان بۆ هـێـناون، دیانـەوێـت بە زەبـری هـێز و بە هەڕەشە و تـرسانـدن، کـۆچ بە کـورد بکەن و دیمـۆگـرافـیای ناوچەکە، لـە بەرژەوەنـدی نەتـەوەی عـەرەب بگـۆڕن و رێـژەی کورد کەم بکەنەوە و دەست بەسەر زەوییەکانی جووتیارانی کوردمان بگرن و بیاندەن بە عـەرەبی هـاوردە. ئەم سیاسەتەش تـازە نییە، نیـازی گڵاوی یەک لە دوای یەکی حکوومەتە شۆڤێنییەکانی عـێراق بووە، بە حکوومەتەکەی عـێراقی ئێستاشەوە. لە عـومـەری کـوڕی خەتـابەوە تا ئەمـڕۆ هـەر هـەمـان نیـازی داگـیرکـارییـە.
من پیـموایە لە دوای دانان بە (دەوڵەتی فەلەستین) دا، پرسی کورد و کوردستان زیاتر دەورووژێـت و دەبـێـتە کـێـشەی سەرەکـیی چارەسەرنەکـراوی رۆژهـەڵاتی ناوەڕاست. بۆیە پێویستە سەرکـردەکانی کورد، لە هەموو کوردستاندا، ئامادە و هـۆشیاربن و پلان
و نەخـشەیان هەبێـت و هـەوڵبدەن بە وردی گریمانە و ئەگەرەکان بخـوێـننەوە. بتوانن سـوود لە هـەل و لە گـۆڕانکارییەکان و لە دۆخەکانی ئەمـڕۆی رۆژهـەڵاتی ناوەڕاسـت وەربگـرن. کە تا رادەیـەک لە بەرژەوەنـدی کورد دان. بۆ ئەم مەبەستەش پێـویستە لە زووتـرین کاتـدا، کۆنگـرەیەکی گـشتی نیـشـتمانی نەتەوەیی کورد ببەستن، کە نوێنەری هەمـوو بەشەکانی کوردستانی تێـدا بێـت. بەبێ تـرس و بە ئازادی باس لە ئەمڕۆ و لە داهـاتـووی کوردسـتان بـکەن. دەرئـەنجـام یـەک وتـاری سـیاسی و نەتـەوەیی و یـەک هەڵـوێـستبن. کارنامەی سەرەکی کۆنگرەکە، دامەزرانـدنی (دەوڵەتی کوردستان) بێـت. بە دەنگی زۆرینە، بڕیارەکانی کۆنگـرە پەسەند بکەن و هەموو لایەنەکان، پابەندبن بە بـڕیـارەکانییەوە. پێـویـستە ئـەوە باش بـزانـن، کە چـارەنـووسی هـەمـوو کـورد، یـەک چـارەنـووسـە. بـۆیـە دەبـێـت بەرژەوەنـدیی بـاڵای گەلـەکەمـان، لە سـەرووی هـەمـوو بەرژەوەنـدیـیـەکـەوە بـێـت. داهـاتـوویـەکی باشـتر بـۆ کـورد و کوردسـتان، لە دەسـتی سەرکـردەکانی ئەمـڕۆمان دایە، ئەمەش بەرپـرسیارێتییەکی نەتەوەی چارەنـووسسازە. هـەر کەمتەرخەمی و سازشکـردن و هـەڵـەیەکی سـتراتیـژی بکەن. یان ناپـاکی بکەن، خـەون و هـیوای حەفـتا و پـێـنج مـلیـۆن کورد لەدەست دەدەن. گـەر ناپـاکی بـکەن نە مێژوو و نە نەوەی داهاتـوومان لـێیان نابوورن و رۆژانەش نەفـرەت بارانیان دەکەن.

راسـتە کە راگەیانـدنی دەوڵـەتی کوردستان، لەنێـو دوورگەیـەکی نەیـاران و ناحـەزانی کورددا، بڕیارێکی ئاسان نییە. بەڵام هەر خۆمان دەڵێین “ئەوی بترسێت ناخەلەسێت”. تا لەژێردەستی داگیرکەراندا بمێنینەوە، هیچ بە هیچ ناکەین و زیاتر دەمانچەوسێننەوە.
لە کـۆتـاییدا، دووبـارەی دەکەمەوە، ئەگەر ئـێـمەی کـورد، یەکگـرتـوو و یەکـدەنـگ و یەکهەڵـوێـست و یەکـوتار بین. دەتوانین گەورترین داگیرکەران و نەیارانی کوردستان بە چـۆکـبهـێـنـین و بـڕیـاری دامـەزرانـدنی دەوڵـەتی کوردسـتان بـدەیـن.
پێـویـستە لۆبـیـیەکی بەهـێز و چالاکی دیـپلـۆمـاتی کوردی، لە دەرەوەی کوردستان، لە نوێنەری هەموو بەشەکانی کوردستان پێکـبهـێـنین و کە ناسراوبـن و زمانـزانێ باشی ئینگـلیزی بن. ئاستێکی نەتـەوەیی و شارەزایی باڵایان هـەبێـت. بانـگەشە بۆ دەوڵـەت کوردستان بکەن و بتـوانن فـشار بخەنە سەر پەرلەمان و حکـوومەتەکانی جیهـان. بە تایبەتـیش وڵاتـانی زلهـێـز. پاڵپشـت و لایەنگـران بۆ راگەیانـدنی دەوڵـەتی کوردسـتان. دەبـێـت خـۆمـان هـەوڵـبدەیـن و بـۆ ئـەم هـیـوا و ئامـانجـە رەوا و پـیرۆزە کـاربکەین.

لـەبـەردەم ویـسـت و ئـیـرادەیـەکی پـۆڵایـن و بـریـارێـکـی تـوکـمـە و سـەرسـەخـتـیی خـەبـات و تـێکۆشـانـدا، شـتێک نـییە کە نـاوی ئەسـتەم بێـت. زەبـەلاحـتریـن سـوپای داگـیرکـەر و دڕنـدەتـریـن دیـکـتـاتـۆر و سـەخـتریـن قـەڵا و شـوورە و مـۆدێـرتـریـن چـەکی کـوشـندەدا، ناتـوانـن لە بـەردەم، تـەوژمی شەپـۆڵەکانی تـسـۆنامی ئێـراردەی پـۆڵایـین و رق و تـووڕەیی راپـەڕینی گـەلـێکی ســتەمـلـێکـراوی مـاف زەوتکـراو و نـیـشـتـمـان داگـیرکـراودا، بـتـوانـن خـۆیـان بـگـرن.

(*) بۆ ئەم نووسـینەم، تا رادەیەک سـوودم لە زیاتر لە (٣٥) ماڵـپەڕی ئینگـلیزی و کـوردی و عـەرەبی و سـەرچـاوەی تـر ر وەرگـرتـووە.

دوبـەی: ٢٠٢٥




وێـژەی بـەرگـریی کـوردی.. رەزا شـوان

وێـژە زمانێکی جیهانییە، کە بەربەستەکانی کات و شـوێن و کولـتوورەکـان و زمانەکان تێـدەپەڕێنێـت. وێـژە بۆ چەنـدین سەدە، بەردی بناغـەی کولتووری و مـرۆڤایەتی بـووە. ئەزموونەکانی مـرۆڤی بەرجەستەکردوون و تێـڕوانینێکی قـووڵی بۆ هـۆشیارکردنەوەی کـۆمەڵ پێـشکەش کـردووە. وێـژە هـێزی و کاریگەریی ئـەوەی هـەیە، کە بەرهـەڵـستی بـکات و ئـیلهـامبـەخـش بێـت و کـاتـالـیـستـێکی بەهـێزە بـۆ گـۆڕانـکاریی کـۆمـەڵایـەتی. لە رێـگای وێـژەوە هـاوسـۆزیـمان لەگەڵ کەسانی تـردا دەبێـت. تێگەیشتنمان لە جیهانی دەور و بەرمان فـراوانـتر دەبێـت. وێـژە خۆشی و خەم و شیرینی و تاڵی و ئاڵۆزییەکان، خـەون و هـیواکانی مـرۆڤ، بە وشـە وێنـا دەکـات.

کاتێک کە دەنگی ناڕازیـان، لە شەقـامەکانـد دەنگ دەدەنەوە و دروشـمی داوای ئـازادی و شکـۆمەنـدی بەرزدەبنەوە، وێـژە دەبێـتە ئاوێنەیەکی رەنگـدانەوەی رۆحی سەردەم و و بە هـیوای خـەڵـکی و بە مەشخـەڵی روونـاکـردنـەوە و بـە گـڕگـرتـنی خـەبـات.

زۆرێک لە بـزووتنەوە رزگاری و ئازادیخوازەکان، کاریگەری و رەنگـدانەوەی وێـژەی بەرگـری بـوون. وەک وێـژەی پێـشـڕەوی بـزووتـنەوەی سـەدەی بـیستەمی فـەرەنـسی. هـۆنـراوە و وێـژەی سـیاسی سـەردەمی رێـنـێـسانـسی ئـیـتالـیا. بـە زۆری نـووسـەران بەشێکی کاریگەر بوونە، لە بزووتنەوەی رزگاریخواز. کە لەسەر پـرسە کۆمەڵایەتی و سـیاسییەکان، هـۆنـراوە و چـیرۆک و رۆمـان و شانـۆ و وتـاری بەرگـرییان دەنـووسی، بـۆ هـۆشیارکـردنەوەی خەڵکی و تـیـشک خـستـنە سـەر نـادادپـەروەری و سـتەمکاری. جگە لەوەش بەرهەمە وێـژەییەکان، سەبارەت بە پـرسە گرنگەکان، دەتـوانـن فەزایەک بن، بۆ گفـتوگـۆ و مشـتومـڕ وبیرکردنەوەی رەخنەیی. ئەمەش پاڵنەرە بۆ گۆڕانکاری و هـەنگاونـان بـەرەو داهـاتـوویـەکی باشـتر.

سـەرهـەڵـدانی وێـژەی بەرگـریی کـوردی:

دەوڵـەتـانی داگـیرکەرانی کوردسـتان، زیـاتر لە سـەدەیەکە، هـەوڵـێکی زۆریـان داوە و دەدەن بـۆ کـاڵکـردنەوەی زمـانی کـوردی و رێگـرتن لە گەشـەکـردنی وێـژەی کـوردی. چونکە ئەوە دەزانن کە وێـژەی کوردی چەکـێکی کارای بەرگـرییە و هـانی گەل دەدات بۆ خەبـات و بۆ شـۆڕش و بـۆ رووبەڕووبـوونەوەی کـۆڵـۆنـیالـیزم. وێـژەی بەرگـریی کوردی، لـقـێکی کاریگەر و گـرنگی وێـژەی کوردیـیە. لە مـیراتی کـولتـوور و وێـژەی کوردی دانەبڕاوە. وێژەی بەرگریی کوردی، ئامرازێکە بۆ دەربڕینی ئاڕازاییەکانی گەلی کوردمان و تیشک دەخـاتە سەر پـرەسەکانی و پاڵـپشتی لە بـزووتنەوەی رزگاریخـوازی کـورد و لە خەبـات و بەرخـودانی بـۆ بەدەستهـێـنانی مـافـە رەوا زەوتکـراوەکـانی و بـۆ رزگارکـردنی کوردسـتانی نیـشتـمانی داگـیرکـراوی لە داگـیرکەران، بۆ ئـازادیی و ژیـان. وێژەی بەرگریی کوردی ئامرازێکی گرنگ بووە، بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەییمان و بۆ دەربـڕینی دەنگی ناڕەزایەتی، لەو ستەم و گۆشەگـیریکـردن و تـاوانـە دڕنـدەیـیانەی داگـیرکەرانی کوردسـتان لـێـیـدەکـەن.

پـێموایە کە فـیشەک بە تەنیا ناتوانێت، بـڕیـار لە شەڕی رزگاری و سەربەخـۆیی بـدات. دەبێـت وشـە یاوەری فـیـشەک بێـت. تـفـەنـگ و پـێنووس لـوولەیەکـیان هـەبێـت. وشە رێـگا بۆ شـۆڕش و راپـەڕیـنەکـان روونـاک دەکـاتەوە. بەڵکـو بە زۆری نووسەرانـمان لە سـەنگەرەکانی پـێشەوەدان و دەبنـە پـێـشەوا و بە رابـەری سەرسەختی راپـەڕیـن و شـۆڕش و بەرگـریکـردن لە مافـەکانی گەلـەکەمـان و لە کوردسـتانی نیـشـتـمانـمان. بە دەیـان نووسـەرمان بـوون بە قـوربانیی هـەڵـوێستی بەرگرییان. بە دەیـان نووسـەرمـان خـرانە بەنـدیخانەوە. چەک هەڵگـران و پـێنـووس هەڵگـران، باشتر بـڵـێین، پـێشمەرگە و نووسەرانی کوردمان، هەردوو لایـان گـیانـێکـن لە دوو جەستە دان. بەرپـرسیارێـتی گەیشتنی گەلەکەمان بە سەرکەوتن و بە هـیوا و ئامانجە دڵخوازەکانیان لەخـۆگـرتوون. کە رزگـاری کوردستان و بەرقـەرابـوونی ئـازادی و دیمـوکـراسی و ئـاشـتـییە بۆ کورد.

گەلی کوردمان بە درێژایی سەدەکان، مێژوویەکی دوور و درێژی بەرگری و خـۆڕاگـری و تێکـۆشانی پـڕ لە شـانـازی، بـۆ رزگـاری و ئـازادی و سەربەخـۆیی هـەیە. بەرهـەمە وێـژەییەکانـیـشمان، رەنگـدانەوەی ئـەم کولـتوور و مـیراتە شـۆڕشگـێڕیـیەن. دەکـرێـت بڵـێین، وێـژەی بەرگریی کوردی، چەکـێکی بەهـێزە بۆ بەهـێزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی کوردیـمان. هـەڵگـری پەیـامێکی خـۆڕاگـری و بەرخـودانی و سـووربـوونە لە تێکـۆشان و لە کـۆڵنەدان، لە دژی داگـیرکردنی کوردستان و چەوسانەوەی گەلەکەمان و هـەوڵـدان بـۆ سـڕینەوەی ناسـنامەی نەتەوەیـیـمان. ئەو دڕنـدایـەتی و تاوانـانەی کە داگـیرکەرانی کوردسـتان لە سـەدەی بـیـستەم و بـیـست و یەکەمـدا، لە گـەلی کوردمـان کـردوویـانە و دەیـکەن، تـاوانی دژ بە مـرۆڤـایەتـین و لە جیهـانـدا بێـوێنـەن.
لە سەردەمی خەبـاتی مـۆدێـرنی کـورد دا، نـووسـەران و هـونەرمـەنـدانی کوردمـان، لە رێگەی هـۆنراوەی بەرگری و چیرۆک و رۆمان و شانۆ و وتار و گۆرانی و وێنەکـێشان و کاریکاتێرەوە، وەک بەشێک لە خەبـاتی فەرهـەنگی، لە دژی داگـیرکەرانی کوردستان و سـتەم و تاوانەکانیـان دەرهـەق بـە گـەلی کوردمـان، بە نـووسـین و بـە وێنـەکـێـشان، گۆزارشـتیان لە هـەڵـوێستـیان و لە ناڕەزاییـان کـردوون.

وێـژەی بەرگریی کوردی، رۆڵێکی ورووژێنەر و کاریگەری هەبووە و هەیە، لە دانانی بـنـاغـەی بـزووتـنەوەی شـۆڕشگـێڕانـە و لـە راپـەڕینـەکـانی گـەلـەکـەمـان، هـانـدەری شـۆڕشـگـێڕان و جەمـاوەری راپـەڕیـومـان بـووە. لـە ئەمـڕۆشـدا بەردەوامـیی هـەیـە. بـۆیە وێـژەی کـوردی بە پلەی یەکـەم، وێـژەی بەرگـرییە.

هەنـدێـک لە نووسـەران، پێـیان وایە کە سـەرهـەڵـدانی وێـژەی بەرگـریی کـوردی بۆ هـۆزانڤانی گەلەکەمان (ئەحمەدی خانی: ١٦٥٠ ـ ١٧٠٧)ی دەگەڕێتەوە. لە راستیدا، رەگی وێـژەی بەرگریی کوردی، بە زارەکی زۆر لە سەردەمی ئەحمەدی خانی کـۆنترە، لە فـۆلکلـۆری کـوردی و لە گـۆرانی و لە پەنـدی پـێـشـینانی کوردیـدا، بـوونی هـەیە. ئەحمەدی خـانی لـەم کـۆپـلە هـۆنـراوەیـدا دەڵـێـت:

ئـــەز مـــامــە د هــیـــکـمـەتـا خـــوەدێ دا
کـورمـــــانـجـێ د دەوڵــــــــــەتــا دنــــێ دا
ئـایــا ب چ وەچــــــی مــــــانـە مـەهــرۆم؟
بـل جـومـلە ژ بـۆنـە چ بـوونە مەهکـووم؟

خـانی سەرسامی خـۆی بە کاری خودا دەردەبڕێت، گلەیی ئەوەشی هـەیە، کە بـۆچی کوردی لە دەوڵـەت و لە سـەروەری بێـبەش کـردووە، بـۆچی ئێستاش مەحکـووم و چەوسـاوەیـە؟

گەلێک لە هـۆزانـڤانە کلاسیکی و مـودێـرنەکانمان، هـۆنـراوەی بەرگـریی کاریگەریان هـۆنیـونەتەوە، وەک: حاجی قـادری کۆیی، زیـوەر، پیـرەمێرد، فایـق بێکەس، گۆران، هـێمن موکـریانی، هـەژار موکـریانی، جگەرخوێـن، یونس دڵـدار، ئـیـبراهـیم ئەحـمەد، کامەران موکـری، شـێرکۆ بێکەس، خالـید دلـێر، مەدحەت بێخـەو، عـەبـدوڵڵا پەشـێو، لەتـیـف هـەڵـمـەت. چەنـدیـن هـۆزانـڤـانی کـوردی دیـکەش. کە بە دەیـان هـۆنـراوەی بەرگـری و نیشتمانیان هـۆنیونەتەوە. ئەمانە چەنـد نموونەیەکی چەند هـۆزانڤانێکـن:

(یونـس دڵـدار: ١٩١٨ ـ ١٩٤٧) لە مارشی نەتەوەیی کوردی (ئەی رەقـیب) دەڵـێت:

ئـەی رەقـیـب هـەر مـاوە قـەومی کـورد زمــان
نـایـشــــکــێـنی دانــــــەری تــــــــۆپی زەمـــان
کـەس نـەڵێ کـورد مــردووە، کـورد زیـنــدووە
زیـنــدووە قــــــەت نـانــــــەوێ ئــــاڵاکـەمـــان

(جـگەرخـۆێـن: ١٩٠٣ ـ ١٩٨٤) لە هـۆنـراوەی ( کـیمـە ئـەز؟) دا، دەڵـێـت:

کــیـمـە ئــەز؟
کـوردێ کـوردســتان
تـەڤ شـۆڕش و ڤـولکـان
تـەڤ دیـنــامـێـتـم
ئـاگـــــر و پـێــتـم
سـۆرم وەک ئـێـتـوون
ئـاگـر لهـا قـەیـسـوون
گـاڤـــا بـتـــــــــەقــم
دنـیـــــا دەهـــــــەژی
ئـەڤ پـیــت و ئـاگـر
دوژمـــن دکــــــوژی
کـیــمـە ئــەز؟

 

(کامـەران مـوکـری: ١٩٢٩ ـ ١٩٨٦) لە پەرتـووکی (گـوڵاڵە سوورە: ١٩٥٩) یەکەم پەرتووکە کە بە منـداڵی خوێنـدمەوە، تا ئێستا بەشێک لە هـۆنـراوەکانیـم لەیـاد مـاون. ئـەم سێ دێـڕەم بە نەمـوونە بـۆ هـێـنانەوە:

کــاروانی ئـێـمــــە کـەوتــــووەتـە رێــــگـا
بـە ئـامـــانـجی کــورد هــەر ئــەبێ بــــگـا

ئـەگــەرچـی شـــەوی خـەبــــاتی ژیـــــــان
گـیـانی زۆر لاوی وەک گــوڵ هـەڵـــوەران

بـەڵام هــەر ئــەبێ شـەفـــەق دەرکــــەوێ
کـورد لەم هـەورازە سەخـتـە سەرکـــەوێ

(ئـیبراهـیم ئەحـمەد: ١٩١٤ ـ ٢٠٠٠) لە سروودی (هەر کورد ئەبین) کۆپـلەی یەکەم:

داگــــــــیـرکــەری دڵ پـــــــڕ لـە قــــــــیـن
دڕنـــــــدەی بـێ ویــــــــــژدان و دیــــــــن
گـەر قـەنــدیــــــل و ئـاگـــری و شـــیـریـن
یـەکــســان کـەی لەگـــەڵ رووی زەمـــیـن
نـاتــوانـی واکــەی کـــــــــــــورد نەبـــــیـن
هـەر کـورد بـوویـن و هـەر کـورد ئـەبـیـن    

(شـێرکـۆ بێکەس: ١٩٤٠ ـ ٢٠١٣) شایەنی نازناوی هـۆزانڤانی بەرگـری یە. زۆربەی هـۆنـراوەکانی نـیشــتـمانی و بەرگـریـن. شـێرکـۆی نەمـر، بـۆ شـاڵاوەکـانی (ئەنـفـال)ی بەدناو، لەژێر ناوی (خەو نەبوون، کیژۆڵە خەون نەبوون) ئەم کۆپلەیەمان لێوەرگرت:

خـەو نـەبـوون، کـیـژۆڵـە خـەون نەبـوون
ئــەوە رەز بـــــوون و ئـەمـــــــــــــــــردن
ئــەوە ئــــاو بـــــــــوون و  ئـەخـــــنـکـان
ئــەوە بــــــەرد بــــوون شـــل ئـەبـــــوون
ئــەوە گــــــۆم بـــوون و رەق ئـەبـــــوون
ئــەوە دەســـــتی سـەرگــــــــوزەشــــتـە و
خـەیــــــاڵ نـەبــــــوون کـــــــیـژۆڵـەکـــەم
ئـەوە دەســتی نـیــوەی دونـیـا و نـیـــوەی
دەوڵـــەت و قـانــــوون بــوو کە هــــات و
تــــــۆی خـســــــتـە زیــلـــــــــــێـکــەوە و
دوور ئـەیـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــبــردی

…..

(خالـید دلـێر: ١٩٣٣ ـ ٢٠١٣) لە دوا کـۆپـلەی سـروودی (پـێـشمەرگەین) دا دەڵـێت:

زۆری سەرکـەش هـەوڵی داوە کـورد نەهــێــڵـێ
خـاکی کـوردسـتان بـە بـۆمـبا و چـەک بـکـێــڵـێ
هـەڵــــــــــــــدێـراون لــەم کـێــــــــــــــــــــێـوانـە
بـوونــــــــەتـە پـەنــــــــــــدی زەمـــــــــــــــــانـە
ئـەم وڵاتــــە گـۆڕســـــــتـانی دوژمـنـــــــــــــانـە
پـێـشـــــــــــمـەرگـەیـن ، پـێـشــــــــــــمـەرگـەیـن
پـێـشــــــــــمـەرگـەیـن ، بـە هـەڵـمــەتــــــــــــیـن

پـاڵـــــــــــــــــــــەوانـی مـیـلـلــــــــــــــــــەتــــیـن
شـــــــــــــــــێـری رۆژی زیـلـلــــــــــــــــەتــــیـن
لـە پـێـــــنـاوی بـەخـتــــیـاری کوردســـــــــــتـان
بـەخــــت دەکــەیـن ژیـــان و مــاڵ و گـیـــــــــان
لـە پـێــــــنـاوی بـەخـتـــــیـاری کوردســـــــــتـان

دوبـەی: ٢٠٢٥




چـیرۆک بۆ منـداڵان.. گەردەلـوول و داربـەڕوو.. نووسـینی: رەزا شـوان

رۆژێـک گەردەلـوولـێکی تاریـک و رەش، لە بـیـابانەوە بەرەو کوردسـتان هـەڵـیکـرد. زیـانـێکی زۆری بەو شـوێـنانە گەیانـد کە لەسەر رێـگای بـوون. رەشـەبایەکە مـلی بە کـۆمـەڵـێک داربـەڕووەوە نـا. رووی دەمـی لـە پـیرە داربـەڕوویـەک کـرد و قـیژانـدی: ئـەوە بـۆ رێـتـان پـێـگـرتـووم؟
پیـرە داربـەڕووەکە: ئـێرە شـوێـن و خـاکی ئـێـمەیە، تـۆی نـامـۆ مـلـت پـێـوەنـاویـن و شـەڕمـان پـێـدەفـرۆشـیـت.
گەردەلـوولەکە، لە دوای مانـدووبـوونێکی زۆو، بەسەر پـیرە داربـەڕووەکەدا هـاواری کـرد: تـا زووە ریـگاکـەم بـۆ چـۆڵ بـکەن، ئەگەر نـا لە رەگـەوەوە هـەڵـتان دەتـەکـێـنم.
پـیرە داربـەڕووەکە بە دەنگـێکی دلـێرەوە: ئـێرە نیـشـتـمانی هـەزاران ساڵەی ئـێـمەیە. هـەرگـیز جـێی نـاهـێـڵـیـن. لـە هـەڕەشـەی تـۆی بـەدکـار و سـتەمـکـاریـش نـاتـرسیـن. گەردەلـوولی لە تۆ گەورەتـر و بەهـێزتـر و پـیستر ملـییان پێوەنایـن، بەڵام نەیانتـوانی هـەڵـمان کـەنـن.
گەردەلـوولەکە زۆر تـووڕە بـوو، بە هـەمـوو گـوڕ و تـوانـایەوە، دڵـڕەقـانە دەستیکـرد بە راوەشانـدنی داربەڕووەکان. بەڕووەکانیانی وەرانـد، گەڵای بە دارەکانەوە نەهـێشت، لـقـوپـۆپی زۆریـانی شکانـدەوە و رایـماڵـین. بـەڵام هـەرچەنـدی کـرد، نەیتـوانی قـەدی داربـەڕووەکان بە ئاستەمیـش بجـووڵـێـنـێـت. زۆر بێ بەزەیـیانە، هـێلانـەی بـە سەدان بـاڵـنـدەی رووخـانـد. باڵـنـدەکـان لانـەواز و سـەرگـەردان بـوون.
گەردەلـوولـەکە لەبـەردەم خـۆڕاگـریی داربـەڕووەکـانـدا، بـەزی و بەسەر شـۆڕی ئـەو
نـاوەی چـۆڵـکـرد. داربـەڕووەکـانیـش سـەربـەرزانـە، لـە جـێگـای خـۆیـانـدا مـانـەوە.
بەهـاتنی وەرزی بەهـار، داربـەڕووەکـان لـقی تـازەی ناسک و گـەڵایـان کـرد. بـەڕووە وەریـوەکـانیـش، لە شوێنەکانی خۆیانـدا شـینبوون و بـوون بە نەمامی ناسک و جـوان.
بە جـارێ ئـەو نـاوە بـوو بە بەڕووسـتان. بـاڵـندەکـانیـش گـەڕانـەوە. لەسـەر لـقەکـانی داربەڕووەکاندا، هـێلانەی جوانتریان دروستکـرد. ژیانێکی نـوێیان دەستپێکـرد.




چـیرۆک بـۆ منـداڵان/ سـەرکەوتـنی چـۆلەکەکـان.. نووسینی: رەزا شـوان

لە گوندێکی جـوان و قەشەنگ، لە نزیک شاری کەرکووک، لە باشووری کوردستان؛ کـۆمەڵێک چـۆلەکە دەژیـان. لەژێـر گـوێـسوانەی خانـووەکانـدا، هـێـلانەیـان کـردبـوو. بەیـانیـان زوو لە خـەو هـەڵـدەسـتان، لەگـەڵ مـریـشکەکەنـدا چـیـنەیـان دەکـرد و تـێر دانیـان دەخـوارد. لە کـانـیـیەکەی نێـو چـەمـەکەی نـزیـک گـونـدەکـەشـدا، تـێـر ئـاوی شـیریـن و ساردیـان دەخـواردەوە. بـە خـۆشی و بـە شـادی دەژیـان.
چەمەکە جـێژوانی رۆژانەی چـۆلەکەکان بوو. لەسەر لـقـوپـۆپی دارەکاندا دەنیـشتنەوە. یارییان دەکـرد و یەکـترییان راودەنـا. بە جـریـوەجـریـوی خـۆشیان، خۆشی و شادییان دەخـستە دڵی خـەڵـکی گـونـدەکەوە. خەڵـکی گونـدکەکەش، منـداڵان و گەورەساڵانـیان، چـۆلەکەیـان زۆر خـۆشـدەویسـت. بە تایبـەتی منـداڵانی گـونـدەکە، زۆر رقـیان لە فـاقە و لە داو و لە دارلاستـیک و لـە تـۆڕ دەبـووەوە.
رۆژێـک کـۆمـەڵـێک قـەلـەڕەشی نـامـۆ، کـە لـە بـیـابـانەوە هـاتـبـوون، دایـان بەسـەر چـەمـەکـەدا. ئـازاێـکی زۆری چـۆلـەکـەکـانـیـان دا و چـەمـەکـەشـیـان لــێـداگـیرکـردن.
چۆلەکەکان زۆر دڵتەنگ بوون. بە شەرمەزارییەوە ئاو و دانی گوندەکەیان دەخوارد.
دامـابـوون و بـیریـان لـە چەمـەکـەیــان دەەکـردەوە.
رۆژێـک گـەورەی چـۆلـەکـەکـان، بـانـگی هـەمـوو چـۆلـەکەکـانی کـرد و پـێـیـانی وت: خوشک و بـراکـانـم، بە خـەم و دڵـتەنگی، بە بێـدەنگی و تـرس، هـیچـمان پـێـناکـرێـت. بە هـەر نرخـێک بـێـت، دەبێـت چەمەکەمان لەو قـەلەڕەشە داگـیرکەرانە رزگاربکەیـن.
چـۆلـەکەیـەک: جـا ئـێـمە چـیـمـان پـێـدەکـرێـت؟
چـۆلەکەیـەکی تـر: قـەلـەڕەشـەکـان لە ئـێـمە گـەورەتـرن. خـاوەنی دەنـووکی گـەرە و چـڕنـووکی بەهــێـزن! ئـێـمە لـەهـەقـیان نـایـەیـن.
چـۆلەکەیەکی تـر: بەڵام ئەوان داگـیرکەرن و ئێـمە خاوەنی راسـتەقـینەی چەمەکەیـن. نابـێـت لـێـیـان بـتـرسیـن و بـێـدەنـگ دابـنـیـشـیـن و هـیچ نـەکـەیـن.
گەورەی چـۆلەکەکـان: دەمخـۆش، ئەگـەر بـترسـین، هـیچـمان پـێـناکـرێـت. راستە کە ئـەوان لە ئـێـمە گەورەتـر و بەهـێزترن، بەڵام گەر یەکـبـین، دەتـوانـین رووبەڕوویان بـبـیـنەوە و لە چەمەکەمـان دەریـان بکەیـن. ئـەوان پانـزە قـەلەڕەشـن. ئـێـمە سـەد و پەنجـا چـۆلـەکەیـن. دەبـین بە پانـزە گـرووپەوە، هـەر گـرووپـێکـمان لـە دە چـۆلـەکە پـێکـدەهـێـنـیـن. لـە بـەرەبـەیـانـدا هـێـڕش دەکـەیـنـە سـەریـان. هـەر گـرووپـێکـمـان، پەلامـاری قـەلـەڕەشـێک دەدەیـن.
چـۆلەکەیەک: مـن ئامادەم لە پـێـناوی رزگارکـردنی چەمەکەمانـدا، خـۆم بەخـت بکەم.
هـەمـوو چـۆلـەکەکـان، بـە یەکـدەنـگ: هـەمـوومـان ئامـادەیـن.
گەورەی چـۆلەکەکـان: هـەر بـژیـن. ئـەم یەکـدەنگی و یەکـهـەڵـوێـستـیـیەمـان مایـەی سـەرکەوتـنـمـان دەبـێـت.
لە بەرەبەیـانی ئـەو شـەودا، چـۆلەکەکـان بـەرەو چەمەکەیـان هـەڵـفـڕیـن.. لە هەمـوو لایەکـەوە هـێڕشـیان کـردە سەر قـەلەڕەشـەکـان.. تا قەلەڕەشێک دەنـووکێکی دەگـرت، چـۆلەکەکـان دە دەنـووکـیان لـێی دەگـرت. زۆری پـێـنەچـوو، قـەلـەڕەشـەکان بەزیـن و هـەڵـفـڕیـن. لە کـوێـوە هـاتـبوون، روویـان لەو شوێـنە کـردەوە. چـۆلەکەکان راوایـان نـان.. تا بە تـەواوی لـە سـنووری خـۆیـان دەریـان کـردن.
ئـیـنجا بە خۆشی و بە سەربەرزیـیەوە، گەڕانـەوە بـۆ چەمـەکەی نـیشـتـمانی خۆیـان و نـیـشـتـمانی هـەزاران ساڵەی باپـیران و داپـیرانیان. بە گەرمی پـیرۆزباییان لە یەکتری کـرد و ئـاهـەنـگی سـەرکـەوتـن و رزگـارییـان سـازکـرد.




پـڵـۆت لە وێـژەدا.. رەزا شـوان

پـڵـۆت چـیـيە؟
وشەی (پـڵـۆت) لە وشەی (کـۆمپـڵـۆت) ی فەرەنـسی کـۆنەوە وەرگیراوە، کە ئاماژەیە بۆ (پلانێکی نهـێنی) یان (پیلانگـێڕی). هه‌نـدێک لە توێـژێنەران پێـیان وایە کە وشەی پڵۆت رەسەنایەتی بۆ وێـژەی ئەمریکی دەگەڕێتەوە. لە زمانی ئینگـلیزیشدا (پـڵـۆت) ە. لە زمـانی کوردیـدا. وشەی (گـرێ) بەرانـبەر بە پـڵـۆتە. بەڵام پـڵـۆت لە گـرێ فـراونـتر و گـشتگـیریـترە.
پـێـناسەی پـڵـۆت:

پـڵۆت بریتییە لە نەخشەکێشانی رێکوپێکی ریزبەندیی زنجیرە رووداوەکان و گرێـدانیان بەیەکەوە، کە رووداوی سەرەکی: چیرۆک، کورتە چیرۆک، داستان، رۆمان، شانۆنامە، فـیلم یان هەر بەرهەمێکی وێژەیی گێڕانەوەی تر پێکدەهـێنن. پڵۆت داوەکانی چیرۆکەوە دەچـنێـت. کـارەکـتەرەکان و ژیـنگە و مـلـمـلانـێـیەکـان، لە گـێڕانەوەیەکی یەکگـرتـوودا، بەیەکەوە دەبەستێت. کە تێیدا هەریەکەیان (جگە لە کۆتایی)، لاینکەم کاریگەری لەسەر یەکـتری هـەیە. پڵـۆتی بەهـێز بە دەوری هـۆکار و ئەنجامـدا دەسووڕێتەوە. رووداوێک رووداوێـکی دیکە دەورووژێـنێـت. لە رێـگای بنەمـای هـۆکار و ئەنجـامەوە. واتـە هـەر رووداوێک بە ریـزبەنـدی لۆژیکی و یەک لە دوای یەک، بەرەو رووداوی دواتر دەبات. رووداوەکان بەیـەکەوە گـرێـدراون، کارەکـتەری سـەرەکی یان (کـارەکـتەرەکان) دەخەنە دۆخـێکی بەرۆکگـیری و بـەرگـریـیەوە، نـاچـاریـان دەکـات بـڕیـاربـدەن و رووبـەڕووی دەرئەنجامەکانی ببنەوە. چیرۆکەکە بەرەو رووداوێکی چارەنووسساز و چارەسەرکـردن دەبـات. پـڵـۆت پـاڵ بە کارەکتەرەکانەوە دەنێـت، بەرەو گەشتێک تـێهـەڵـبکەن. لەوانەیە گەشـتەکە جەستەیی، دەروونی، ئەقـڵی، سـۆزداری بێـت. بە زۆری هـەردووکیانـن واتا (جەستەیی و دەروونی) ن. گەشتی سەرەکی پـڵـۆت، دەبێتە رووداوێکی چارەنـووسساز و یەکـلایکـردنـەوە.
پڵـۆت بـڕبـڕەپشت و بـزوێنەری چـیرۆکە، لە ناوەڕۆکـدا ئەو بـزوێنەرەیە، کە چیرۆک بـەرەو پـێـشەوە دەبـات. خـاڵـەکـانی نێـوان سەرەتـا و ناوەڕاست و کۆتـایی بەیـەکەوە دەبەستێتەوە. پـڵـۆت تـوخـمێکی بنـەڕەتـیـیە لە گـێڕانـەوەی چـیرۆک. بەبێ پـڵـۆتـێکی روون، وا دەردەکـەوێـت کە چـیرۆک ئـامـانجـێکی نـیـیە، یـان لەیـکهـەڵـوەشـاوەتـەوە. کارەکتەرەکان بەبێ ئامانـج گوزەردەکەن، رووداوەکانـیش بەبێ دەرئەنجـام روودەدەن.

ئـەم زاراوەیە تیـشک دەخـاتە سەر خـاڵە گرنگەکان لەنـاو چـیرۆکەکەدا، دەرئەنجامیان هـەیە. هـەروەهـا زاراوەی پڵـۆت، دەتـوانێـت کردارێک بێت، وەک بەشێک لە پـیشەی نووسـین. ئاماژەیە بۆ داڕشتن و رێـکخـستنی رووداوەکـانی چـیرۆکەکانی نووسـەران.
سەیـر نیـیە کە بە درێـژایی سـەدەکان، پـڵـۆت لە بەرهـەمە وێـژەیـیە بـێشوومـارەکانـدا بەکارهاتووە. زۆر جار پڵـۆت ئاماژەیە بۆ پوخـتەیەکی گـێڕانەوە یان کورتکردنەوەیەک لە چـیرۆک.
پـڵـۆت نهـێنی سەرکەوتنی هـەر چـیرۆکـێکە. ئامـرازێـکی سەرەکـییە بـۆ سـەرکەوتـنی نووسینی پەرتـووکی منـداڵان: چـیرۆک، کورتە چیرۆک، رۆمـان و زۆربەی بەرهـەمە ناخـەیـاڵـیـیەکـان و زۆرێـک لە هـۆنـراوەکـان (ئەگـەرچی هـەمـوویـان نـین).
پـڵۆتی چیرۆک، تەنهـا زنجیرەیەکی ئاسایی رووداوی هەڕەمەکی گـوزەری نییە. بەڵکـو پێویستە زنجیرەیەکی شەتەکدڕاوی رووداوەکان بێت. ئاڵۆزی و خۆشی لەلای خوێنەران بـوورووژێنێـت. پڵـۆتی چیرۆک هەر ئەوەش نییە، کە چی روودەدات و روون دەکاتەوە، بەڵکـو رووداوە سەرەکـییەکانی، چـۆن و بـۆچی روودەدەن، روون دەکـاتەوە.
پـڵـۆت لە مـێژەوە، بەشێکی سەرەکی بـووە لە گێڕانەوەی چـیرۆک. لە ساڵی (٣٣٥) ی پـێـش زایـنی، بیـرمەنـدی یـۆنـانی (ئەرسـتۆ)، پـڵـۆتی (داسـتان) بـەم شـێوەیە پـێـناسە کـردووە، کە بـریـتـییە لە (رێـکخـستنی رووداوەکـان) لە چـیرۆکـدا. ئەرسـتۆ پێـیـوابـوو کە پـڵـۆت (رۆح) ی هـەمـوو کارەسـاتەکـانە.
هـەر پـڵـۆتـێک، سەرەتـا و ناوەڕاست و کـۆتـایی هـەیە. هـەر بەشـێکـیش خـزمـەت بە ئـامـانجـێکی دیـاریکـراو دەکات لە پـێـشخـستـنی چـیرۆکەکەدا.
بە کورتی پـێناسەکـردنی پـڵـۆت، لەوە تێـدەپـەڕێـت کە تەنهـا گـێڕانـەوەی رووداوبێـت. بەڵکـو پەیـوەنـدی بـە دروسـتکـردنی زنجـیرە رووداوێـکی ئـامـانجـدارەوە هـەیـە، کە چـیرۆکەکە بـەرەو کـۆتـایی دەبـات.

پێکهـاتەی پـڵـۆتی نەریـتی:
پـڵـۆت پـێکهـاتەیەکی تایبەتی هـەیە. بە شێوەیەکی گـشتی لە زنجـیرەیەک، لە تـوخـمە جـیاوازە بەیەکەوە گـرێـدراوەکان پـێکـدێـت. شـێوازێک پەیـڕەو دەکات، کە خـوێنـەران بەلای خـۆیـدا رادەکـێـشـێـت. کارەکـتەکان دەنـاسێـنـێـت.
لێکـدانەوە و چەمکە مـودێـرنەکان، پـشـت بـەوە دەبەستـن کە پـڵـۆت تا رادەیـەکی زۆر لەسـەر بـنەمـای مـۆدێـلی سـاڵی (١٨٦٣) لەلایـەن نـووسـەری ئـەڵـمـانی (گـۆسـتـاف فـرێیتاک)ەوە، پەرەی پێدراوە، بە ناوی (قـوچکەی فـرێـيتاگ). فـرێیتاک ئەمەی لەسەر بنـەمـای شـیکارییـەکـانی ئەرسـتـۆ بـۆ کـارەسـاتی درامـاتـیکی دانـا.
رۆژنـامەنـووس و نووسـەری ئینگـلیزی (کریستۆڤەر) بەشێکی زۆری ژیـانی خۆی بـۆ لـێکۆڵینەوە لە بـڵۆت و چـۆنیەتی بەکارهـێنانی لەلایەن نووسەرانەوە، تەرخان کردووە. کریستۆڤەر ئەو تایبـەتمەنـدییـانەی دەستـنیـشان کردووە، کە نـزیکـن لە گـشتگـیری لە بەکارهـێنانیانـدا، بە پشتبەستن بەو جـۆرە کارەی کە تێدا دەدۆزرێنەوە، کە هەموویـان پابەنـدن بە قـوچکەی فـرێـیتـاگەوە.
لە نێـوان چـیرۆک و پـڵـۆتـدا:
چـیرۆک و پـڵـۆت هەردووکیان، زنجیرەی رووداوەکان لەخـۆدەگـرن. بەڵام لە چیرۆکـدا، پێویست ناکات رووداوەکان پەیـوەنـدییان بەیـەکەوە هـەبێـت. بەڵام لە پـڵـۆتدا، پێویـستە پەیـوەنـدییـان بەیەکەوە هـەبێـت.
رۆمـاننـوسی ئینگـلیـزی (ئی. ئـێـم. فـۆرسـتەر) بە باشـتریـن شـێوە دەڵـێـت:
“شـا مـرد، پـاشـان شـاژنـیـش مـرد”. ئەمـە چـیرۆکـە.
(کەس هـۆی مـردنـەکەی شـاژنی نـەزانی)

“شـا مـرد، پـاشـان شـاژنیـش بە خـەم و پـەژارەوە مـرد”. ئـەمـەیـان پـڵـۆتـە.
(هـۆی مـردنەکـەی زانـرا.. کە شـاژن بەهـۆی خەمخـواردی بۆ شای هاوسەری مرد و سەرینـایـەوە).
(ئـاری لە کەرکـووک بـوو. بەیـانی لەخـەو هـەستا و چـووە دەرەوە). ئەمـە چـیـرۆکە.
رووداوی ئاسایی تێـدایە و بـەڵام سـەرنجی خـوێنـەران رانـاكـێـشێـت.
با پـڵـۆت بـۆ (چـیرۆکی ئـاری لە کەرکـووک بـوو) ، زیـاد بکەیـن:
(ئـاری لە کەرکـووک بـوو، بەیانی لەخـەو هـەستا و چـووە دەروە، بـیـنی کەرکـووک داگـیرکـراوە! باروودۆخـەکە ئاسایی نییە) ئـەمـە پـڵـۆتـە.
جـێی سـەرنـج و ورووژانـدنی هـەست و سـۆزداری دەروونی خـوێـنـەرانە. دەپـرسـن: بـۆچی کەرکـووک داگـیرکـراوە؟ بۆ دۆخی کەرکـووک ئاسایی نـیـیە؟ چـۆن کەرکـووک رزگـاردەبێـت؟
هـەمـوو پـڵـۆتـەکـان چـیرۆکـن، بـەڵام هـەمـوو چـیرۆکـەکـان پـڵـۆت نیـن.
چـیرۆک، بـریتـییە لە زنجـیرەیـەک رووداو، نـزیکە لە گێڕانەوەی راستییەکان، پـێـمان دەڵـێـت کە چـی روویـداوە.
پـڵـۆت، پـێمان دەڵـێـت کە رووداوەکان چـۆن بەیەکەوە گـرێـدراون و بـۆچی چـیرۆکەکە بـەم شـێوەیە گەشەدەکـات.
جیاوازی نـێوان پـڵـۆت و چـیرۆک ئەوەیـە، کە پـڵـۆت تەنها گـێڕانەوەی راسـتـیـیەکـان نیـیە، هـەر راسـتییەک کە بـڵـۆت دەیخاتەڕوو، ئامانجـێکی هـەیە. کارەکتەرەکە دەخاتە دۆخـێکەوە، ناچـاری دەکات کە بـڕیارێک بـدات. بەرەو کۆتـاییش پـاڵ بە چـیرۆکەکەوە دەنێت. بە واتایەکی تر، پـڵـۆت تەنهـا بە (چـی) یەوە پەیـوەست نییە، بەڵکو هەروەهـا (چـۆن) و (بـۆچـی) یـش لەخـۆدەگـرێـت.
تـوخـمەکـانی پـڵـۆت:
تـوخمەکانی پڵۆت، بریتین لەم پێنج توخمە (پێشەکی ـ دەستپێک، هەڵکـشانی رووداو، لووتکە، داکشانی رووداو، کۆتایی ـ دەرنجـام) بۆ زانینی هەمـوو لایەنەکانی هەریەکە لەم توخمانە پێویستیی بە شارەزایی و بە لـێکۆڵینەوە و بە باسێکی دووردرێـژ هـەیە.
زۆر بە کـورتی و بە چـڕی بـاس لـەم تـوخـمـانەی پـڵـۆت دەکـەیـن:
١ـ پـێـشەکی: یان دەستـپـێک یان سەرەتا، یان نـمایـش یان روونکـردنەوە. بریتییە لە نـمایشی رووداوەکـان و ناسانـدنی پاڵـەوان و کارەکـتەرە سـەرەکـییەکـانی چـیرۆکەکە. بـریـتییە لەو پاشخانە دراماتیکـییەی کە باردۆخی دەوروبەری گـێڕانەوەی چـیرۆکەکە روون دەکـاتەوە. شـوێـنی رووداوەکـان دەخـاتەڕوو. لـەم بەشـەدا، پاڵـەوان ئـامـانجی سـەرەکی خـۆی دەدۆزێـتـەوە. بـە زۆری کـێـشەیەکە، پێـویـستە چـارەسـەر بکـرێـت.
٢ـ رووداوە هەڵکـشاوەکان: ئەم بەشە زنجیرە رووداوەکانی داهـاتوو دەخاتەڕوو، کە سەرنج و گریگـیدان و گـرژی و مـلمـلانی و خـۆشـنوودی دەورووژێـنن. لەم بەشەدا، پاڵـەوان رووبـەڕووی چەنـدیـن بەرۆکـگـیری و بەربەسـت دەبـێـتەوە، زۆر جـار ئـەم بەربەستانە، لە شێوەی کارەکـتەرێکی دژایـەتی و کردارە تێکـدەرەکانـییەوە دێـن. ئەم بەربەسـت و بەرۆکـگـیرییـانە، ئیـرادەی پـاڵـەوان بەهـێزدەکـەن ـ هـەنـدێـک جـاریـش بێ هـیـوای دەکـەن ـ گـرژیـیەکان زیـاتر بـەرزدەبـنەوە. لەگـەڵ پـێـشکەوتـنی رووداوە هـەڵکـشاوەکان بـەرەو قـۆنـاغی داهـاتـووی چـیرۆکەکە.
٣ـ لـووتـکە: ئەمـە خـاڵی وەرچەرخـانی سـەرەکـییە لە چـیرۆکـدا. کە رووداوەکـە یان رووداوەکان دەگەنە لـووتکە. بە زۆری دەبـێتە هـۆی کۆتایی هاتـی مـلملانـێیەکان یان کـێـشەی سـەرەکـیی چـیرۆکەکە. زۆربـەی لـووتکەکان بـریتین لـەوەی، کە پـاڵـەوانی چیرۆکەکە بڕیارێکی چارەنووسساز دەدات. کە دەرئەنجامی چیرۆکە یەکلایی دەکاتەوە.
٤ـ رووداوە داکـشاوەکـان: بـریتییە لە زنجـیرەیەک روودان، کە بـاس لە دەرئەنجامی لـووتـکە دەکـەن. لـەم قـۆنـاغـەدا، کـارەکـتەرەکـان کـێـشـەی نـاوەنـدی چـیرۆکـەکـە چارەسەردەکـەن.
٥ـ کـۆتـایی: کـۆتـایی (دەرئەنجـام) بـریـتـیـیە لە گەیـشـتـن بە ئـامـانجی چـیرۆکـەکە و چارەسەرکردنی کـێـشە و کۆتـایی هـاتنی گرژی و ململانێ و دیارکـردنی چارەنـووسی پاڵەوان و کارەکتەرەکـان. پاڵـەوان یان دژەبـەر، لەوانەیە سەرکەوتـن بەدەستبهـێنێت. یان هـەریەکەیـان، پـلـەی جیـاوازی سـەرنەکەوتـن و شکـستـیـیان بـەردەکـەوێـت.

(*) بۆ ئەم نووسینەم. زۆر یا کەم سوودم لە چەندین ماڵپەڕی ئینگلیزی وەرگرتووە.
نەرویـج: ٢٠٢٥




لەتیف هەڵمەت شایەنی بڕوانامەی”دکتۆرای فەخری”یە.. رەزا شـوان

بڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری (دکتۆرای شانازی ـ دکتۆرای رێـزلـێنان)، بـڕوانەمەیەکی بەخـشراوی ئەمـڕۆ نـییە، بەڵکـو مێـژووی بەخـشینی بۆ چەنـدین ساڵ، بەر لە ئەمـڕۆ دەگەڕێـتەوە. زانکـۆی (هـارڤـارد) ی ئەمـریکی مێـژوویەکی دوور و درێـژی هـەیە لە پـێـدانی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـریـدا. لە ساڵی (١٧٥٣) دا، بـڕوانـامەی ماسـتەری فـەخـری لـە وێـژەدا بەخـشی بە نـووسـەر (بـنـیامـین فـرانکـلیـن). لـەو ساڵە بـەدواوە زانکـۆی هـارڤـارد، بـێـشوومار بـڕوانامەی دکـتۆرای فـەخری بەخـشیوە بەو کەسانەی کە کارەکانیان سـنووری ئەکـادیـمـییان تـێـپەڕانـدوون. چەنـدیـن بـڕوانـامـەی دکـتۆرای فـەخرییان بەخـشی بە سەرکردەکان و بە کەسایەتـییە ناودارە جیهـانییەکان. بۆ نموونە پێـدانی دکتۆرای فـەخـری بە (نـێـلسۆن مانـدێـلا) لە ساڵی (١٩٩٨) دا. خاتـوو (هـێـلین کیلەر) یش، کە خاوەنی پێداویـستیی تایبەت “نابـینا” بـوو، یەکەم ژن بوو، کە لە ساڵی (١٩٥٥) دا، زانکـۆی هـارڤـارد بـڕوانـامەی فـەخـریی لە فـەلـسەفـەدا پـێـبەخـشی.
زانکـۆی (بـێـل) لە ئەمـریکا، یەکەم زانکـۆ بـوو کە لە ساڵی (١٨٦١) دا، بـڕوانەمەی دکـتۆرای فـەخـری بەخـشی.
پێناسەی دکتۆرای فەخـری، بریییە لە بـڕوانامەیەکی ئەکادیمی. بەبێ پـێشکەشکـردنی دیـزەرتەیـشن (تـێـز) یان لێکـۆڵـینەوە، وەک بە فـەرمی دەربـڕینی سوپـاسگـوزاری و پـێزانین و رێـزلـێنان، یان دانـپێـدانان لەلایەن زانکۆکانەوە. لە ئاهـەنگـێکی شایستەدا دەبەخـشرێـت، بەو کەسـانە یان بە گـرووپ یان بـەو ێـکخـراوانـەی، کە لە بـوارەکانی زانـستی، ویـژەیی، مـرۆیی، نیـشـتـمانی، کـۆمەڵایەتی، پەروەردەیی، سیاسی، وێـژەی منـداڵان، وەرزش، مافـەکانی مـرۆڤ، ئاشـتی، دادپـەروەری، ژیـنگەیی، خـێرخـوازی، … هـتد. کە دەستکەوتی کـوالـیتی بەرز و ناوازەیـان بەدەستهـێـناون. تەنـانەت ئەگەر وەرگـرەکانی دکـتۆرای فەخـری، پـێـشینەی ئەکـادیـمیشیان نەبـێـت. بـۆ جیـاکـردنەوەی دکتۆرای فەخـری لە دکتۆرای ئاسایی، پیـتەکانی (ئـێچ. سی) کە کورتکراوەی هەردوو وشـەی (هـۆنـۆریـس کـاوکـا)ی لاتـیـنـیـیە، دادەنـرێـت. کـەسـێک دەتـوانـێـت زیاتـر لە بـڕوانـامەیەکی دکتۆرای فەخری وەربگـرێـت. زانکۆکان بۆشـیان هەیە، گەر بیانەوێت بە هـۆکـارێـکەوە، بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـری لـە وەرگـران وەربـگـرنـەوە. وەکـو زانکـۆی خەرتـووم لە (مـوعـەمـەر قـەزافـی) یان وەرگرتەوە، زانکـۆی قـاهـیرەش لە (سـۆزان مـوبـارەک) یان وەرگـرتـەوە.
کانـدیـدکـراو بـۆ وەرگـرتنی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـری، دەبێـت کەسـایەتـییەکی ناسـراو و رێـزداربێـت. دەسـتکەوتەکـانی لـە بـوارەکەیـدا، جیـاواز و نمـوونـەیی و نـاوازەبـن. کـاریگەریی ئەرێـنـیان لەسـەر کـۆمەڵـگاکەی هـەبێـت.
بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری زۆر گـرنگە، لە ناسانـدن و رێـزلـێـنان لەو کەسانەی
کە بەشـدارییـەکی ناوازەیـان لە کـۆمـەڵگادا کـردوون. دەبێتە هـۆی بەرزبـوونەوەی متمانەبەخۆبوون و ئیلهابەخش و هاندانیان، بۆ درێژەدان لە تێپەڕینی سنوورەکان و
بـۆ داهـێـنان و بۆ دروستکـردنی جـیاوازی و گەیـشـتن بە بەرزتـریـن ئاستی نایـاب. کاتـێک کە کەسایەتییە بـاڵاکان، کە ئەم شانـازییەیان پێـدەبەخـشرێـت. زیاتر هـەست
بە گـرنگی رۆڵـیان و بە بەرپـرسیارێـتی ئەستۆیـان دەکـەن.
بێگومان هەموو کەسێک شایەنی ئەم نازناوە نیـیە. بۆ نموونە، دکـتۆرا فەخرییەکەی گـۆڕبەگـۆڕ (عـودەی سـەدام حـوسێن) کە دکـتۆرای فـەخـری نییە، بەڵکـو دکـتۆرای شەرمـەزاری و رسـواییە بۆ وەرگـر و بۆ ئەو زانکـۆیەی ئەم نازناوەیان پـێبەخشی.
لە زانکـۆکانی کوردستان، وا بـزانـم کە زانکـۆی سـەلاحەدیـن بوو، دەستپێشخەرییان کـرد و بـۆ یەکـەم جـار بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـرییـان بەخـشی. پـێـمخۆشـە لـێردا نـاوی بەشـێک لە وەرگـرەکـانی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـری بهـێـنـم، کـە لەلایـەن زانکـۆکـانی کوردسـتان و وڵاتـانـەو پـێـیانـبـەخـشـراوە.
زانکـۆی سـەلاحـەدیـن چـوار بـڕوانـامەی فەخـرییان بـەم کەسایەتییانە بەخـشیـوە:
١ـ لە ساڵی (٢٠١٤) دا، دکـتۆرای فـەخـریـیان بە دکـتۆر (ئـیـسماعـیل بـێـشکـچی)ی تـورک بەخـشی. کە دۆسـتـێکی ناسـراوی گـەلی کوردمـانە.
٢ـ لە ساڵی (٢٠١٥) دا، دکـتۆری فەخـرییان بە زانـا (د. مسـتەفـا زەڵـمی) بەخـشی.
٣ـ لە ساڵی (٢٠١٩) دا، دکـتۆرای فەخـرییان بە پـرۆفـیـسۆر (د. کـۆچـەر بـیرکـار) بەخـشی. دکـتۆر کـۆچـەر چەنـدین خـەڵاتی بـاڵای نێـودەوڵەتی وەرگـرتـووە.
٤ـ لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، دکتۆرای فەخرییان بە پرۆفـیسۆر (د. فـریاد فـازل عـومەر)
بەخـشی. کە پـسـپۆرێکی بەنـاوبـانگی کوردە لە بـواری زمـان و وێـژەی کوردیـدا.
زانکـۆی سـلـێـمانی، بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری، بـەم کەسـایەتـییانە بەخـشیوە:
١ـ لە ساڵی (٢٠١٩) دا، دکـتۆرای فـەخـری، بەخـشی بە هـونەرمـەنـدی ناسراومان (مەزهـەری خالـقی) لە پای خـزمەتکردنی لە بـواری هـونەر و کەلەپـووری کوردی.
٢ـ لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، بـڕوانـامـەی دکـتۆرای فـەخـری بـەخـشی بـە عـەمـیدی مافـپەروەر (سـالار عـەبـدوڵڵا) لە سـلـێـمانی.
٣ـ لە ساڵی (٢٠٢٤) دا، بـڕوانـامـەی دکـتۆرای فـەخـری بەخـشی بـە عـەمـیـد
(ئـاسۆ حەسـەن ئەحـمەد).
٤ـ لە ساڵی (٢٠٢٥) دا، زانکۆی ئەمریکی لە سلێمانی، بڕونامەی دکتۆرای فەخری بەخـشی بە (دەیـڤـد پـێـتریـۆس) سەرۆکی پـێـشووی دەزگـای هـەواڵگـری ئەمـریکا.
زانکـۆی کـۆیە، بـڕوانـامـەی دکـتۆرای فـەخـرییـان بەخـشی بـەم کەسـایەتـیـیانە:

١ـ لە ساڵی (٢٠١٥) دا، بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری لە یاسادا، بەخـشی سەرۆک کـۆمـاری عـێراق (مـام جـەلال ـ جـەلال حـیسامەدیـن تـاڵەبـانی).
٢ـ لە ساڵی (٢٠٢١) دا بڕوانامەی دکتۆرای فەخری بەخشی بە (عـومەر شێخ موس).
زانکۆی کوردستان لە هەولـێر، بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری بەخـشی بە نووسـەر و هـونەرمەندی ناسراوی کوردمان (خەسرەو جاف). لە پای خزمەتی لە هونەر و ێژەدا.
زانکۆی سۆران بڕوانامەی دکتۆرای فەخری بەخشی بە مامۆستای کۆچکردوو (تالیب عـەبـدولسەمەد) کە خوێـندکاری دکتۆرا بوو لە زانکۆی سۆران. درا بە خانەوادەکەی.
ئەو کەسایەتییە کوردە ئەکادیمییانەش کە لە زانکـۆکانی وڵاتانی دەرەوەدا، بڕوانامەی دکـتۆرای فـەخـرییـان وەرگـرتـوون زۆرن. ئـەو نـاوانەی کە بەرچـاوم کـەوتـوون:
١ـ دکـتۆر (دیاری ساڵح محەمەد شوانی) کە لە ناوەنـدی وێـژە و راگەیانـدن بە دکتۆر (خەڵات شـوانی) بەنـاوبانگە. شاعـیر و نووسەر و رۆژنـامەنـووس و راگەیانـدکار و چالاکـوانی بـواری مافـەکانی مـرۆڤ و باڵـێوزی ئاشـتی و سەرۆکی یەکـێـتی جیهـانی مافـەکـانی مـرۆڤە لە هـەرێـمی کوردسـتان. یەکـەم ژنـی کـوردە، کە (٣) بـڕوانـامەی دکتۆرای فەخـری، لەلایەن زانکـۆی ئیلـیزابێـت لە بەریتانیا و رێکخراو و دامەزراوە نێـودەوڵـەتـییەکان پـێیان بەخـشیوە، بە دەیـان بـڕوانـامەی بـاڵا و خـەڵاتی تایـبەتی و قەڵغـانیان پێبەخـشیوە و لە دەیان چالاکی و کۆنگـرەی نێودەوڵەتیدا بە زۆری بە جلی کوردییەوە بەشـداری کـردووە. دکتۆر خەڵات شـوانی بە زمـانی عـەرەبی دەنووسێت.
٢ـ لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، زانکۆی (ئەلـبێرتا) لە کەنەدا، دکـتۆرای فـەخـری لە یاسادا، بەخـشـیـیە هـۆنـراوەنـووسی ناسـراوی کوردمـان (جـەلال بـەرزنـجی).
٣ـ دکـتۆر ئـالان یاسـین بـڵـباس ـ لـە زانکـۆی هـاڤـانـای نێـودەوڵـەتی ـ لـە بـواری چـارەسـەی خـۆراک و رجـێـم. بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـرییان پـێبەخـشی.
٤ـ وڵاتی میـسر، دکـتۆرای فەخـری بەخـشییە فـەلکـناسی کـورد (رێـبەر رۆسـتەم).
٥ـ یەکـێـتی رۆژهـەڵاتی نـاوەڕاسـت لە میـسر، بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـری، بە هـۆنـراوەنـووس و رۆژنـامەنـووسی کورد (عـەدنـان رەشـید رێـکانی) بەخـشی.
٦ـ رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ لە ئەمریکا، بـڕوانامەی دکتۆرای فەخریان بەخـشی
بە خاتـوو (شـیاو جـەبـار فـەتـاح) ئـاشـتـیخـواز و داکـۆکـیەر لـە مافـەکـانی مـرۆڤ.
٧ـ دەروونناسی ئەکادیـمی نێـودەوڵەتی (عـوسـمان عـەبـدوڵڵا) بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری وەرگـرت.
٨ـ لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، پاکـستان بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـری لە چـارەسـەری پـزیـشکی بەخـشیـیە (مـەلا عـەلی کـەڵـەک).
٩ـ وەزاراتی رۆشنبیریی ئێران، لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، بـڕوانـامەی دکتۆرای فەخـری بەخشی، بە هـونەرمەنـدی میللی و فـۆلکلۆری، حەیرانبێژی کورد (مام خدر قادری ـ خـدر بلـوێـر). یەکـەمین هـونەرمەنـدی کوردە، کە بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـری لە رۆژهـەڵاتی کوردستان وەرگـرتـووبـێـت.
١٠ـ بـێگـومان کەسایەتی کوردی کـەش هـەن، کە لەلایـەن زانکـۆکان و رێکخـراوە نێـودەوڵـەتیـیەکانەوە، بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـرییان پـێـبەخـشـیون.
ئەوەی ئێمە مەبەستمانە، بەخشینی دکتۆرای فەخرییە بە نووسەرانی بوارەکانی وێـژەی منـداڵان. کە تا ئـێـستا چەنـد نووسـەرێک وەریـان گـرتـوون. وەک: زانکـۆی باشـووری ئـوسـترالیا، بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری بە نووسـەری وێـژەی منـداڵان (کولـین تیـل) بەخـشی. زانکۆی هـێلسەنگی لە فـیـنلەنـدا، لە ساڵی (٢٠٢٥) دا، بـڕوانامەی دکتۆرای فەخـریی بەخـشی بە نووسـەری پەرتـووکی منـداڵان و شانـۆنـووس و سیـناریـۆنـووس، خاتـوو (تـیـنا نـوبـو لا) کە تا ئـێـستا زیـاتـر لە (٩٠) رۆمـان و چـیرۆکی وێـنەداری بۆ منـداڵان نـووسـیون و چـاپـیانی کـردوون و بـڵاویـانی کـردوونـەتـەوە. پەرتـووکەکـانی بابـەت نـاوازەن لە وێـژەی منـداڵانـدا.
دێینە سەر مەبەستی سەرەکـییمان لەم نووسینەمان. ئایا نووسەرانێکی وێژەی منداڵانی کـورد، شایەنی بەخـشینی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـری نـین؟ بـۆ تا ئێـستا زانکـۆکانی کوردستان، دکتۆرای فەخـرییان بە هـیچ نووسەرێکی بـواری وێـژەی منـداڵان نەداون؟
من دوو نامەم بۆ زانکـۆی کـۆیە و زانکـۆی سلـێمانی نووسی و پـێـشنیارم بـۆیـان کرد کە بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری، بـدەن بە هـۆنـراوەنـووس و نووسـەری هـۆنـراوە و چـیرۆک بۆ منـداڵانی کـورد، کاک (لەتـیـف هـەڵـمەت) کە کەڵەنـووسـەرێکی ناسراوە و نووسـینەکانی ناوازە و داهـێـنان لە بواری وێـژەی منـداڵانی کورد. هەموو مەرجەکانی شایـستەی بەخـشینی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـری، لە لەتـیـف هـەڵـمەت دا هـەیە. لە راستـیشـدا، لەتـیـف هـەڵـمـەت خـۆی ئاگـای لـەم داوایـەی مـن نەبـوو. پـێـم نەوتـبوو.
١ـ لە رۆژی (٢/ ئادار/ ٢٠٢٤) دا، بە هـۆی هـاوڕیی بەڕێزم پرۆفـیسۆر (د. هـاوژیـن سلـێـوە) وە، لە نووسـینێکی یەک لاپەڕەییدا، پێشنیارم بۆ سەرۆکایەتی زانکـۆی کـۆیە کردووە، کە بـڕوانامەی دکـتۆرای فـەخـری، لە وێـژەی منـداڵان ببـەخـشـن بە لەتـیـف هەڵـمەت، دکتۆر هـاوژین دەقی پێشنیارەکەمی گەیاندە بە سەرۆکایەتی زانکـۆی کـۆیە.
٢ـ لە رۆژی (٧/ ئۆکتۆبەر/ ٢٠٢٤) لە رێکەی برای بەڕێزم، دکتۆر (نەوزاد ئەحمەد) ەوە، پـێـشنیارەکەم بۆ خـودی سەرۆکی زانکۆی سلـێـمانی، دکـتۆر (کـۆسار محەمەد) نـووسی. کـە بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری بـدەن بە لەتیـف هـەڵـمـەت. من پـێـمـوایە شایـستەی ئـەم خـەڵاتە و زیـاتـر لەم خـەڵاتەیە. خـوێنـەران و سـەرۆکـایـەتی هەردوو زانکـۆکـەش، لەتـیـف هـەڵـمەت بـاش دەنـاسـن و ئـاشـنای نـووسـیـنە نـاوازەکـانـین.
بەداخەوە نە زانکۆی کۆیە و نە زانکۆی سلـێمانیش، نە بە ئەرێنی و نە بە نەرێنی تا ئێـستا هـیچ وەڵامێکی پـێـشنیارەکەمیان نەداوەتەوە. ئایا لەتـیـف هـەڵـمەت بە شـایەی ئەم خەڵاتە نازانـن؟؟ رێـزگـرتن و بەخـشـیـنی دکـتۆرای فـەخـری بە لەتـیف هەڵـمەت، بە واتا رێزلێنان و بەخشینی بڕوانامەی دکتۆرای فـەخرییە، بە وێـژەی منداڵانی کورد.
نەک تەنهـا لەتـیـف هـەڵـمەت، بەڵکو چەنـدین کەسایەتی ناسـراوی تـرمـان هـەن، کە شایەنی ئەوەن کە زانکـۆکانی کوردستان بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـرییان پێـببەخـشن. بۆ نموونە: (ئـازاد محەمەد) جـووتیارە نموونەیی و نـاوازەکەی شاری هـەڵەبجـە، لە کوردستان. کە داهـێنانی لە بـواری بەرهەمهـێنانی میـوەهـاتی کوالـیتی باشتردا هـەیە.
رۆمانـنووسی بەناوبـانگی کورد (بەخـتیار عـەلی). هـۆنراوەنووسی بەناوبانگ دکتۆر (عـەبـدوڵڵا پەشـیۆ). سەرکردەی شـۆڕشی کوردی لە رۆژئـاوای کوردستان، ژەنەڕاڵ (مـەزڵـوم عـەبـدی) کە سـەرکـردەیەکی لاوی خـاکی و مـیژووپـاکە. سـیاسـەتـمـەداری خـۆڕاگـری کوردمـان (سـەلاحەدیـن دێـمیرتـاش). دەبـوایە پێـشتر بڕوانامەی دکتۆرای فەخـری، بـدرایە بە کەڵـە هـۆنـراوەنـووسی گەلـەکەمان (شـێـرکۆ بـێکەس) ی نەمـر.
بەداخـەوە کـە تـا ئێـستا، وەک مـن بـزانـم، هـیچ زانکـۆیـەکی کـوردستان، بـڕوانـامەی دکتۆرای فەخریان لە بوارێک لە بوارەکانـدا، بە هـیچ ژنێکی کورد نەبەخـشیون. کە بە دەیـان ژنی نـاوداری کـوردمـان هـەیە، خـزمەتـێکی نـاوازەی گەلـەکەمـانـیان کـردوون. شایەنی وەرگـرتی بـڕوانامەی دکتۆرای فەخـریـن. بـۆ نمـوونە: نووسـەر و شانـۆکار و دەرهـێـنەری شانـۆ، مامـۆسـتا (گـەزیـزە عـومـەر). تـێکـۆشەری گـەلەکەمان، خـاتـوو (لەیـلا زانـا). بـزووتـنـەوەی (ژن، ژیـان، ئـازادی).

مـن گـۆڤـاری (پەپـوولە) ی منـداڵانـیـش. کە لە ساڵی (١٩٩١) ەوە، تـا ئـێـستا بەبـێ دابـڕان دەردەچـێـت، بە شـایـەنی بەخـشـیـنی بـڕۆانـامەی دکـتۆرای فـەخـری دەزانـم.

(*) تا رادەیـەک سـوودم لە چەنـد ماڵـپەڕێکی ئـینگـلـیزی و کـوردی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ١٢/ نـۆڤـەمـبەر/ ٢٠٢٥




یـادی (٣٦) ەمـینی رۆژی جیهـانیی ئـازادی.. رەزا شــوان

هەموو ساڵێک لە رۆژی (٩/ نۆڤـەمبەر) دا، لە زۆر شوێنی جیهانـدا، قوتابیان و لاوان و رێـکخـراوە ئازادیـخـوازەکان، بە بـۆنـەی (رۆژی جیهـانیی ئـازادی) یـەوە، ئاهـەنگی شایستە سازدەکەن و جەخـت لەسەر ئازادی و ئازادیی دەربـڕیـن لە جیهانـدا دەکەنەوە. رۆژی جیهـانیی ئـازادی، یـادی رووخـادنی (دیـواری بەرلـین) ه، لە ساڵی (١٩٨٩) دا. بەشێک لە سەرکـردەکانی ئەڵمانیـای رۆژئـاوا، ناویـان نابـوو (دیـواری شەرمـەزاری).
لە رۆژی (١٣/ سێپتەمبەر/١٩٦١) دا، ئەڵمانیای رۆژهـەڵات، دەستی بە دروستکـردنی دیواری بەرلین کرد. دیوارەکە لە ناوەڕاستی شاری بەرلیندا دروستکرا، درێژی (١٥٥) کیلـۆمەتـر بـوو، بەرزییـەکەی (٣،٦) مەتـر بـوو، پانیشی (١،٥) مەتـر بـوو. تێچـووی دروستکـردنی (٤٠٠) ملیـۆن مـارک بـوو. دروسـتکـردنی ئـەم دیـوارە، بـوو بە هـێمای (شەڕی سارد) لەنێوان یەکێتی سۆڤیەت و وڵاتانی رۆژئاوادا. دیوارەکە بۆ جیاکردنەوەی ئەڵمـانیـای رۆژهـەڵات (کـۆماری دیموکـراتی ئەڵمانیـا) و ئەڵمـانیـای رۆژئـاوا (کـۆماری فـیدراڵی ئەڵمانیا) بوو. دیوارێکی کۆنکریتی سەخت بوو. بووە هۆی لێکدابـڕانی خێزانە ئەڵمانییـەکان. بۆ ئەوەی خەڵـکی نەتـوانـن لـێی بپـەڕننەوە، تـەلی دڕکـاوی و شـوورەی تـەزووی کارەبـایی و سـەگی دڕ و چـەکی ئـۆتـۆمـاتیکی و کـێڵگەی مـینڕێـژکـراویان بە دەوریــدا دانـا. بە سەدان قـولەی چاودێـریشـیان بۆ دانـا. بـۆ ماوەی (٢٨) ساڵ هـەروا مایەوە. پێش دروستکردنی دیـوارەکە، زیـاتر لە ملـیـۆن و نیـوێک خەڵکی، لە ئەڵـمانیا رۆژهەڵاتەوە کۆچیان بۆ ئەڵمانیای رۆژئاوا کرد. دوای دروستکـردنی دیوارکە (٥٠٠٠) هـەزار کەس، لە ئەڵـمانیای رۆژهـەڵاتـەوە، بەسەر ئەم دیـوارەدا تێپەڕیـن و چـوون بـۆ لای کەسـوکـاریـان و بـۆ ئـێـشکـردن. بـە زۆری گـەنجـان و کـریکاران و پیشەوەرەکان بـوون. نـزیـکەی (٣٠٠) کەسیـش لەکـاتی پەڕینـەوە بەسـەر دیـوارەکـەدا کـوژران، بە سەدان کەسیش برینداربوون. بۆیە دیواری بەرلین بە (هـێڵی مەرگ) یش ناویان دەبرد.
گەلێ چیرۆکی سەیر و دڵتەزێنیش هەیە، کە لە کاتی پەڕینەوە بەسەر دیوارەکە و بەناو تونێـلەکاندا روویـان داون. بە کـورتی ئـەوە دەڵـێـین، کە رۆحی مـرۆڤایـەتی و ئەویـنی ئـازادی، هەرگـیز بە هـیچ دەسەڵاتێکی زۆردار و ستەمکار و دیکتاتـۆر کپ ناکـرێـت و هـیچ دیوارێکیش، ئەگەر لە پۆڵاش دروستکرابێت، ناتوانێت لەبەردەم راپەڕینی گەلانی ئازادیخـوازدا خـۆی بگـرێت. بۆیـە لەبەردەم ئـیرادە و ویـستی یەکگـرتنەوەی هـەردوو ئەڵمانیا و تسۆنامی هـێڕشی گەلی ئەڵمانیادا، لە هەردوو لاوە، ئەو هەموو بەربەست و دیـوارە زەبـەلاحـەش خـۆی نەگـرت و بە چەکـوش و مێکـوت و تالـیبەر رووخـانـدیان. هـاواریان دەکرد (دەرگا کرایەوە). باوەشیان لە یەکـتری دەدا و پیرۆزباییان لە یەکتری دەکـرد. بە درێـژایی دیـواری بەرلـین، لە هەردوو لاوە، دەستکـرا بە ئاهـەنگی خۆشی وگـۆرانی و هـەڵـپەڕکی. لە زۆربـەی وڵاتـانی جیهـانیـشـدا، بـەم بـۆنـەیەوە ئـاهـەنگی خـۆشییان گـێڕا.
لە (٣/ ئـۆکتـۆبەر/١٩٩٠) دا، هـەردردوو ئەڵـمـانیـا یەکیـان گـرتـەوە. لە ئـێسـتادا بە (کـۆماری ئەڵـمانیـای دیـمـوکـرات) نـاودەبـرێـت و پـایتـەخـتـەکەی شاری (بەرلیـن) ە.
رۆژی رووخـانـدنی دیـواری بـەرلـیـن، رۆژێـکی مـێـژوویـیـە و سـیـمبـولی ئـازادیـیە. بـوو بـە (رۆژی جیهـانـیی ئـازادی) لە جـیهـانـدا. کـۆتـاییـش بـە شـەڕی سـارد هـات.
بـۆ بیـرەوەری، بەشــێکـیان لـە دیـوارەکـەی بـەرلـین، بـە درێـژایـی (١٣٠٠) مـەتـر نەڕووخـانـد. لە ئێستادا، لە (١٣) وڵاتی جـیهـان (١٢٠) هـونەرمەنـدی وێـنەکـێـشی ناوداری جیهانی، تابـلـۆیان لەسەر ئەم بەشە دیـوارەدا کـێشاوە. ساڵانە چوار ملیـۆن گەشـتـیار سـەردانی ئـەم دیـوارە دەکـەن و وێـنـەی دیـوارەکە و تـابـلـۆکـان دەگـرن.
ئەگەرچی ئازادیی بیـروڕا و گوزارشتکردن و بڕیـاردان و گەشتکـردن و لەبەرکـردنی جۆری جلوبەرگ، لە ماف و پێویستییە سەرەکییەکانی هـەر کەسێکـن. بەڵام بەداخەوە تا ئەمـڕۆش، لە سایەی رژێـمە خۆسەپـێـنە دیکتـاتـۆرییەکـان و زورداران و لە لایـەن هەڵگـرانی ئایـدۆلـۆژیـای بـۆگەن و تووشـبووانی ڤـایـرۆسی رەگـەزپـەرستی، کە دژی ئازادیـن، ئـازادی و دیمـوکـراسی لەژێـر هەڕەشـەدایە. زیـاتر لە دوو ملیـارو کـەس لە جیهاندا، ئازادییان نییە و بە ترس و نا ئارامییەوە دەژین. ستەمکاران و دیکتاتـۆرەکان بە ئاشکرا پێشـێلی ئازادی و دیموکراسی و مافـەکانی مـرۆڤ و مافـەکانی گەلان دەکەن و گـوێ بە یاسا و رێسا نێـودەوڵەتییەکان نادەن و خۆیـان لە سەرووی یاساوە دەزانـن. بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە و بێبەزەییانە، دەمکوت و سەرکوتی ئازادیخوازان و گەلانی مـافـخـراو و نیشـتمان داگـیرکـراو دەکەن و بە هەمـوو شـێوەیەک دەیـانچـەوسێننەوە و
دەیـانگـرن و دەیـاکـوژن و مافی ئـازادی و ژیـانیـان پێ رەوا نـابیـنن.

بێگـومان گەلی کوردمـان، گەورەتـریـن گەلە لە جیهـانـدا، کە مافـەکانی زەوتکـراوە و کوردستانی نیشـتمانمان داگیرکـراوە. داگـیرکەرانی کوردستان، لەسەر خاکی خۆمـاندا،
نە ئازادی و نە هـیچ مافـێکـمان پێ رەوانـابـیـنـن. بە دڕنـدەتـریـن شـێوە، دەیانەوێـت، ناسنامەی کورد بـسـڕنەوە. بەڵام هەرگـیز ئەم نیـازە گڵاوەیـان نایەتەدی، چونکە ئەوە ئەستەمە کە بتـوانـن هـێـڵی راسـت و چـەپ، بەسەر نـزیکەی (٧٠) ملـیـۆن کـورد لە کوردستاندا بهـێنن. ئێمەی کوردیش ئازادی و ژیانمان دەوێـت. هەمیشە ئازادیخـواز و رزگـاریخـواز و ئاشتـیخـواز بـووینـە و دەبـین، تا هـیوا و ئامـانج و مافـە رەواکـانمان نەینـەدی، ئـەسـتەمـە کە دەسـت لە خـەبـات و بەرگـری و قـوربـانـیـدان هـەڵـبگـریـن.
رۆژی ئـازادیـیــــە نـــەک زەبـــونـــیـیـە
ئەی منـیش وەک گەلان مافـم بـۆ نـیـیـە
بـۆچـی تـاوانـە گـەر دیـلی کـەس نـەبــم
یـا پـلـیـشــاوەی ژێـــر هـــەرەس نـەبــم

ئازادی رزگاربوونە لە کۆت و زنجـیر و پێوەنـد، کە توانای بەرهەمهـێنانی مـرۆڤـیان پێـوەنـدکـردوون. ئـازادی بـریتیـیە لە رزگاربـوونی کەسان و گەلان لە کۆیـەلایەتی و ژێـردەستی. (جان جاک رۆسۆ) دەڵـێت:”مـرۆڤ بە ئـازادی لەدایک دەبێـت، بەڵام لە هەمـوو شـوێـنێکـدا، زنجـیری کـۆیـلایەتی بەکـێـش دەکـات”.

شایـەنی باسـە و شانـازییە بـۆ هـەمـوو کوردێـک، کە پەڕلـەمـانی ئەوروپـا، (خـەڵاتی ساخارۆف) بۆ ئازادیی بیرکردنەوە، ساڵ (٢٠٢٣)ی بەخشی بە شەهیدی جوانەمەرگ (ژینا ئەمـینی) و بە بزووتنەوەی (ژن، ژیـان، ئـازادی). ئەم خەڵاتەش ساڵانە دەدرێت، بـەو کەسە یا گـروپـانـەی، کـە دژی سـتەمکـاری دەوەسـتـنەوە و بەرگـری لـە ئـازادی رادەربـڕیـن و بیـرکـردنـەوە دەکـەن.
نەرویـج: ٢٠٢٥




منـداڵانی ئەمـڕۆمان.. منـداڵانی دوێـنێـمان نیـن.. رەزا شـوان

ئەگـەرچی (دوێـنی و ئەمـڕۆ و سـبەیـنێ) ئـەڵـقە تـێکهـەڵـکـێـشراوەکـانی مـێـژوون و ئەمـڕۆمـان لەسەر پەرگەمـای دوێـنـێـمان چـنراوە و سبەیـنێـشمان لەسەر دوا ریـزی چـنراوی ئەمـڕۆمـان دەچـنرێـت؛ بـەڵام نـە ئەمـڕۆمـان دوێـنی یـە، نە سـبەیـنـێـشمان ئەمـڕۆمـان دەبـێت. چونکە پـێچکەی رەوڕەوەی ژیـان وەستانی نـییە و هـەمیـشە بـۆ پـێشەوە دەخولـێتەوە. هەموو داهـێنانەکانی ئەمڕۆ، لە ئەنجامی پێویستییەکانی ژیـانی ئەمڕۆمان داهـێنراون. وەک دەڵـێن (پـێـویستی دایـکی داهـێـنانە). ئەوانەی کە ئەمڕۆ بەلامانەوە سەیـر و سەمەرن. لە سبەینـێدا دەبنە شتگەلـێکی ئاسایی و ئـێکـسپایەر و باونەمـاو. چـونـکە شـتگەلـێکی مـۆدێـرنـتر و سـەیـر و سـەمـەرەتـر دادەهـێـنرێـن.

بێگومان منداڵانی ئەمڕۆمان وەک منداڵانی بیست و پێنج ساڵ لەمەوبەر نین. خواست و پێـداویستییەکانیشیان، هەمان خواست و پێداویستییەکانی منداڵانی نەوەی رابردوو نـین.
خەون و خۆزگە و هـیوا و بەهـرە و ئارەزووەکانیشیان جیاوازن لەگەڵ منداڵانی پێـشتر. منـداڵانی ئەمـڕۆمان زیـاتر کـنجکاویـن و دەیانەوێـت زیاتر و زیاتر بـزانن و بـدۆزنەوە. منـداڵانی ئەمـڕۆمـان لـە ژیـنگەیـەکی دیجـیـتاڵی هـەمەچەشنە و جیهـانیـدا گەورەدەبـن.
(ویـس سـتانـفـۆرد) دەڵـێت:”ئەگـەر خەونـەکـانی منـداڵان لەبـەچـاوبگـریـن.. جـیهـان بەختەوەر دەبێت.. ئەگەر خەونەکانیان لەناوبەرین.. چارەنووسی جیهان لەناوچوونە”.

جـیهـانی منـداڵانی ئەمـڕۆمـان، جـیاوازە لەگەڵ جـیهـانی منـداڵانی دوێـنـێـمان. منـداڵانی ئـەمـڕۆمـان، منـداڵانی سـەردەمی ئـیـنـتەرنـێـت و ئـایپـاد و ئـایـفـۆنی زیـرەک و ژیـریی دەستکـردن. نەوەی تەکنەلـۆژیای خـێرا و شۆڕشی دیجـیتاڵین. لە تەمەنێکی بجووکەوە کارلیکـیان لەگەڵ ئامێرە زیـرەکەکاندا کردوون. بە خـێراییەکی زیاتر لە نەوەکانی پێشوو کارامەییـان بەدەستهـێـناون. پێـویـسـتیشیان بـە کـارامـەیی زیـاتـریـش هـەیە، تا لەگـەڵ گۆڕانکاریـیەکان و داواکارییە جیاوازەکانی جیهـانی داهـاتوودا، بگـونجـین و دەربەرن.
منـداڵانی ئەمـڕۆمـان، وریـاتر و کـراوەتـر و زیـرەکـتر و زۆرزانتر و رۆشنبیریـترن لە منداڵانی بیستەکانی رابردوو. منداڵانی ئەمڕۆمان هـەڵـناخەڵەتین و بە بابەتی بێ بایەخ رازی نابـن. بە دوای شتگەلـێکی مـۆدێـرن و هاوچەرخ دەگەڕێـن. بـۆیە رازیکـردن و دابینکردنی پێداویستییەکان و خۆشگوزەرانی منداڵانی ئەمـڕۆ، نیگەرانییەکی سەرەکی کـۆمەڵـگایە. چونکە منـداڵانی ئەمـڕۆ، زیاتر پـشت بە تەکـنۆلـۆژیا دەبەستن و ئامـێرە تەکـنۆلـۆژییـەکان بوونە بە بەشـێک و بە پێویـستییەکی سەرەکی لە ژیانی رۆژانەیـان.
بڕواننە منداڵێکی دوو ساڵان، کە چۆن کاتێکی زۆر بە بەکارهێنانی ئایپاد بەسەردەبات.
تا زیاتر بچـینە ناو جیهـانی وەنەوشەیی و ئەفسووناوی سەیر و سەمەرەی منداڵانەوە، زیـاتر دەتـوانـین لـێیان تـێبگەیـن و هـاوڕێـتیان بەدەستبهـێـنین. لـێـشیان تێـدەگەیـن کە چـییان خۆشـدەوێـت و چـییان خـۆش ناوێـت. جیهـانی منـداڵان، جیهـانـێکە سەرتـاپا لە جـوانی و لە دڵپاکی و لە راستگۆیی و بێتاوانی. دڵە قـنجەکانیان لە پەڕەی گوڵ پاکترن. پـڕن لە سـۆز و خـۆشـەویستی و لە ئاشـتی و لە میهـرەبانی و لە لـێـبووردن. جیهـانی منـداڵان، جیهـانـێکە پـڕە لـە خـەونی سـەوز و لە هـیوای بـەرز و لـە راز و لـە نیـازی پاک. پـڕە لە بـزەی ناسک و لە پـێکەنـینی شـیریـن. لە قـسەی قوت و خـۆش. جیهانی پاکـیزەیی منـداڵان، جیهـانێکی بێ ئەستەم و بێ سـنوور و بێ سانسۆرە. پێـویستە ئـەم جیهـانە خـۆشـەیان لـێـتـێکـنەدەیـن و ژیـانی ساوێـلکەییان لێ تـاڵـنەکەیـن. پێویستە بە هـەنـدیـان بـزانـین و گـرنگی رۆڵـیان لـە ئەمـڕۆ و لـە داهـاتـوودا لەبـەرچـاو بـگـریـن. نابێت بەری ئازادییان لـێبگریـن، وەک منداڵان، با چـێژ و خۆشییەکانی لە تافی منداڵیی خۆیان وەربگرن. با راکەن و هەڵـبەزنەوە و وەک پەپـوولە هەڵـفـڕن و بە کامی دڵیان مەسـتی یـاری و شـادی بـن. نابـێـت بـەو پێـوەر و شێـوازە پـەروەردەیـان بکەیـن، کە ئێمەیـان پەروەردەکردووە. دەبێـت ئەوە بـزانین کە سەردەمی ئێـستا، لەگەڵ سەردەمی منـداڵی ئـێـمەدا زۆر جـیاوازە. لە ئەمـڕۆدا، گـۆڕانکاری و چـاکـسازییەکی ریـشەیی لە پەروەرەکردنی منـداڵانی مـۆدێرنـدا هاتووەتەدی. لەبەر گـرنگی رۆڵی چارەنووسسازی منداڵان، ئەم سەردەمە، بە سەردەمی منداڵان ناودەبرێت. گەر بمانەوێت هەر چاکسازی و گۆڕانکارییەکیش بۆ داهاتوویەکی باشتر بکەیـن. دەبێت لە منداڵانەوە دەستپێبکەین. چـونکە داهـاتـوومـان لە دەستی منـداڵانی ئەمـڕۆمان دایـە.
(ئـیـلیانـور رۆزفـڵـت) دەڵـێت:” منـداڵانی ئەمـڕۆ، ئەنـدازیاری داهـاتـوون”.
(جـۆن کـنـێـدی) یـش دەڵـێت:”منـداڵان بەنـرخـتریـن سـەرچـاوەی جیهـانـن و باشتریـن هـیوا بـۆ داهـاتـوو”.
ئەم هـیوا و داهاتـووە دڵخوازەشـمان، لە سایەی پەروەردەکـردنێکی مۆدێـرنی راست و دروستی منـداڵەکانـمان و پـلانێکی پەروەردەیی ستراتـیژی و مامۆستایانی مـۆدێـرزم و گـۆڕانکاری لە پەیـڕەو و لە پـروگـرامـەکانی خوێنـدنی قوتـابخانەی بنەڕەتـیدا دێـتەدی. (کۆنـفـۆشیۆس) دەڵـێت:”منـداڵان، منداڵانی سەردەمی ئـێـمە نین.. منـداڵانی سەردەمی خـۆیـانـن”.

بـەڵام ئایـا پـرۆگـرامـەکـانی خـوێـنـدن و ئـاسـتی مامـۆسـتایان و شـێوازی فـێرکـردن و پەروەردەکـردن و وتنەوەی وانەکان لە قـوتابخانەکانی کوردستان، لە ئاستی ویـست و هـیواخـوازی و پێـداویستییەکانی منـداڵانی مۆدێـرنی کوردستانن؟ ئایا پلاداڕێـژراوی و پـرۆگرامـسازی کـراوە، بـۆ ئـەوەی ئینـتەرنێـت و ژیـریی دەستکـرد، ببـن بە بەشـێک
لە پرۆسەی فێرکردن و خوێندن؟ بەداخەوە تا ئەمـڕۆش، بەشێکی زۆری مامۆستایان شیوازی تەڵقینی و رێبازی کلاسیکیی ئێکسپایەر، لە وتنەوەی وانەکاندا پەیڕەودەکەن. لە راستیدا هـەست بە چـاکسازی و گۆڕانکارییەکی کەم دەکـرێت. قوتابخانەی بنەڕەتی لە پـەروەردەی نـوێ و سـەردەمـدا، رۆڵ و گـرنگی و پـێگەیـەکی گـەورەی هـەیە، لە راهـێنان و ئامادەکردنی قـوتابیان بۆ کۆمەڵگایەکی بەختەوەر و بۆ داهاتوویەکی باشتر
و ئاسوودەتر. بۆیـە پێویستە بـە وردی و بە بایەخـەوە لـە هەمـوو کـار و پـرۆگـرام و بەرنامەکان و چالاکییە پـێشکەوتووەکانی قوتابخانەکانی بنەڕەتی بـڕوانین و بە وردی هەڵـیان بسەنگـێنین. قـوتابخانە تا ئەمـڕۆش کەناڵێکی گـرنگە و هـەڵگـری رەهـەنـدە رۆحی و رەوشـتی و داهـێنان و هـونـەر و وێـژە و بەهـا تایـبەتی و گەردوونییەکانە.
ئەگەر فـێرکـردن و پەروەردەکـردنێکی راست و دروست و مۆدێـرنی قـوتابییەکانمان دەوێـت، کە بتـوانن پێـداویستییەکانی داهـاتـوو بەدیبهـێـنن و بتوانـن بەرپـرسیارێـتی هـەڵـبگـرن و کوردسـتانـێکی شـیاوتـر و دڵخـوازتـر بەڕێـوەبـبەن. پێـویــستە بـیر لە شـێواز و رێبـازی مـۆدێـرنی وانـەوتنـەوە و فـێرکـردن و پـەروەردەکـردن قـوتـابیـان بکەیـنەوە، گـۆڕانکاری و چـاکـسازی لە پـروگـرامەکـانی خـوێنـدن بـکەیـن، ئـامـێرە مـۆدێـرنەکانی وەک ئینتەرنێـت و ئایپـاد بکرێـن وەک هـۆکانی مۆدێرنی فـێرکردن. لە قـوتابخانەکانـدا بەکاربهـێنین. سێ ساڵ جـارێکـیش، پێـویستە ماموستایان بۆ مـاوەی مانگـێک بەشـداری لە خـولی هـاوینەی راهـێنانی مامۆستایان بکەن. تا لە تازەتریـن تيـۆر و رێبـاز و شـێواز و ستایـلی مـۆدێـرنی فـێرکـردن و وانـەوتـنەوەی وانەکـان و گـۆڕانکاریـیە پەروەردەییـەکان و لە هـۆیـە داهـێـنراوکانی فـێرکـردن بە ئـاگابـن. بـۆ ئـەوەی قـوتـابـییەکانیـان، لە رەوتی پـێـشکەوتـن و لە شارستانی نـوێ، دانەمـێـین.
لە ئەمڕۆدا، پەروەردەی منداڵان بریتی نییە، لە تەنها فـێرکردن وەرگرتنی زانست و زانیاری، بەڵکو ئەم سنوورەی تێپەڕانـدووە و هەمـوو ئـەو لایەنانە دەگـرێتەوە، کە پەیـوەنـدییان بە ژیـانی منـداڵانی ئەمـڕۆ و بە داهـاتـوویانەوە هـەیە. بۆ ئەوەی ئەو ئامـانجە بەرزانە بهـێنێتەدی کە پـەروەردە مودێرن خـوازیـاریـانـێـتی.
لە ئەمڕۆدا، پەروەردەکردنی منداڵان شۆڕشێکی بێدەنگی بەخۆیەوە بینیـوە. ڕۆژانی شـێواز و رێبـازی پەروەردەکردنی تاکـڕەوانە ڕۆیـشت، کە بە یاسای تـونـدوتـیژی و چاوسوورکرنەوەی دوور لە سـۆزداری و لە میهـرەبانی منـداڵانیان پەروەردە دەکرد. دەبوایە منـداڵان گوێـڕایەڵی ڕەهـای گەورەساڵان بوونایە. وا لە منـداڵانیان دەڕوانی،
کە پیاوی بچووک و ژنی بچووکن. شتێک نەبوو بە ناوی منداڵی و چێژی منداڵییەوە.

لە ئەمـڕۆدا، دایـکان و بـاوکانی مـۆدێـرن وا منـداڵـەکانیان پـەروەردە دەکـەن، کـە لە ڕووی سۆزدارییەوە، گەشبینتر و هـیواخوازتر و زیرەکتر و گونجاوتر و خۆڕاگرتربن.
(جـۆن دێـوی) دەڵـێت:”منـداڵ ئـەو خـۆرەیە، کە هەمـوو دامـودەزگا پەروەردەییەکان
بە دەوریـدا دەسـووڕێـنەوە”.
(لـیۆ تـۆڵـستـۆی) یـش دەڵـێت:”هـەمـوو شـتـێک.. بەنـدە بـە پـەروەردەکـردنەوە”.

نەرویـج: ٢٠٢٥




ئـازادی و ژیـان یـەکـن.. رەزا شـوان

ئـازادی بە واتا ژیـان، ژیـان و ئـازادی یەکـن. گـیانێک لە دوو جەستەدان. ژیـان بەبێ ئـازادی هـیچ نـرخـێکی نـییە. بـۆیـە نـرخی ئـازادی گـرانە. ئـازادی چـەمکـێکە، کە بە درێـژایی مـێـژوو، چـەنـدیـن سەدەیـە، بووەتـە جـێی مـشـتومـڕ و گـفـتـوگـۆیەکی زۆر.
چەندین پێناسە و لـێکـدانەوە بۆ ئازادی کراون. ئازادی تەنها چەمکێکی دەرەکی نییە، بەڵکو خواستێکی رەگـداکوتـراوی قـووڵە، لە ناخی دەروونی ئازادیخوازانـدا لـێدەدات. مـرۆڤـایەتی ئازارێکی زۆری لە ئەنجـامی نەبـوونی ئازادیـدا چـێـشـتووە. بە هـەزاران کەس لە پـێناوی بەدەستهـێـنانی ئازادیـدا، گیانیان بەخـشـین. زۆر ئەستەمە لە هەموو جیهـانـدا، کەسـێک بـدۆزینـەوە، کە چـێـژ لە کـۆت و کـۆیـلەبـوون وەربگـرێـت.
هـەموومان حەزدەکـەیـن، بـڕیـار لە سەربـەخـوۆیی و لە چارەنـووسی خۆمان بـدەیـن. هـەرگـیز بـە ویـست و بە ئـارەزووی خـۆمـان، دەسـتـمـان لە ئـازادی هـەڵـنەگـرتـووە.
وشەی ئازادی لە زمانی ئینگـلیزیـدا “فـریـدۆم”ە، واتـای (ئـازدی، هـێزی هەڵـبژاردن، ئیرادەی ئازاد، بڕیاری چارەنووس، رزگاری، رزگاربوون لە کویلایەتی و ستەمکاری) دەگەیـەنێـت.
مـرۆڤ بە ئازادی لەدایک دەبێـت. ئـازادی مافـێکی سروشتی و رەمەکـییە لە مافـەکانی مـرۆڤ. ئازادی مافی ئەوەمان پێدەبەخـشێت، کە لەگەڵ ناسنامەی راستەقینەی خۆماندا بـژیـن. ئـازادی هـەناسە و ئـۆکـسجـینی رۆحـمانە. ئـازادی شـادی و بەخـتەوەریـمـانە.

زۆر جـار پـێـناسەکـردنی چەمکی ئـازادی قـورسـە، بەڵکـو بەدیهـێـنانـیشی قـورسـترە.
ئـازادی بـریتییە، لە تـوانـای بـڕیـاردانی خۆمـان. ئـێـمە ئـازادیـن لە بیـرکـردنەوە و لە رادەربـڕین و لە بۆچوونەکانمان، لە هەڵـبژاردنی رەوتی ژیانمان. وەک ئەوەی خۆمان دەمانەوێـت، بەبێ بەربەسـت و ئاستەنـگی و کـۆنتـرۆڵکـردن. یەکـێک لە گـرنگـتریـن لایەنەکانی ئازادی، بیرۆکەی سەربەخـۆیی کەسییە. ئەمەش بەو مانایەیە، کە تاکەکان مـافی خۆیانە، بـڕیار لەسەر ژیانی تایبەتی خۆیان بـدەن و بەدواداچـوون بۆ ئامانج و بەرژەوەنـدییەکانی خـۆیان بکەن. بە مەرجـێک زیـان بە کەسانی دیکە نەگەیەنـن یان مافـەکانیان پـێشـێل نەکەن. هـەرکەسێکیش ئـازادە، کە پەیـوەنـدیی کۆمەڵایەتی لەگەڵ هـەرکەسـێکـدا بـکات، کە خـۆی هـەڵـیـبژێـرێـت. ئـازادن لـە بەشـداریکـردن لـە هـەر پـیـشەیەکی دڵخـوازی خۆیـان یان چـالاکـیـیەکی سیاسی بـکەن.
ئازادی یەکـێکە لە گرنگـترین شتەکانی جیهـان. جیهـان بەبێ ئـازادی تاریک و تەنگە.
ئـازادی و رزگـاری، دوو چـەمکی پەیـوەنـدیـدارن، بـەڵام جیـاوازن.
سەرەڕای جۆرەکانی لێکـدانەوە و بەکارهـێنانی ئازادی، گرنگە کە ئاماژە بەوە بکەیـن، کە ئـازادیی رەهـا نیـیە. ئەوە ناگەیـەنێـت سـنوور ببـەزێـنـین و ئـازادی کەسـانی دیـکە پـێـشێـل بکەیـن و قـسەی ناشـیریـن و هـەست بـرینـدارکردن بە کەسانی دیکە بـڵـێـیـن.
ئازادییەکی هاوسەنگی ناسکیش، لەنێوان ئازادیی کەسی و نۆرمەکانی کۆمەڵگادا هەیە.
لە سـەردەمی مـۆدێـرنـدا، چەمـکی ئـازادی، رۆڵـێکی سـەرەکـیی هـەیە، لـە داڕشـتـنی سیستەمی سیاسی و ئابـووری و کۆمەڵایەتیدا. هەروەهـا ئیلهـامبەخـشە بۆ بزووتنەوە بـێـشوومارەکـانی گـۆڕانکاری و چاکـسازی. فـاکـتەرێـکی سـەرەکـيـشە لـە داڕشـتـن و گەشـەکـردنی دیـمـوکـراسی مـۆدێـرن.
بە گـشتی ئـازادی، چەمکـێکی ئاڵـۆز و فـرە لایـەنە. بنەڕەتـییە بۆ بەڕێوەچـوونی هەر کۆمەڵگایەکی دیموکراسی. بناغەی ماف و ئازادییەکانی تاکەکانە، بۆ دڵنیابوون لەوەی کە خـەڵکی بـە شکـۆمەنـدی بـژیـن و رێـز لـە بەهـاکـانیـان و باوەڕەکـانیان بگـیرێـن.
ناپلیۆن دەڵێت:”نەتەوەیەک ئاڵای ئازادی و یەکێتی بشەکێتەوە.. هیچ کات نانەوێت”.
ئـازادی رادەربـڕیـن، یەکـێکە لە کـۆڵـەکە بنەڕەتـیـیەکانی ئـازادی، کە پـشتگـیری لە پـرۆسەی دیمـوکراسی دەکات. ئـازادی پێویـستە بۆ ئەوەی پێکەوە بە ئاشتی بـژیـن. بێگـومان لە کـۆمەڵگایـەکی ئـازاد و دیمـوکـراسیـدا، هـیچ شـتـێک نییە، کە رێگـری
لە گـوێگـرتـن و لە رادەربـڕیـن و لە رەخـنەگـرتـنی تاکـەکان بکـات.
تـوخـمێکی گـرنگی تری ئـازادی، بـریتـییە لە چەمکی ئـازادیی سـیاسی، کە ئاماژەیە
بـۆ مـافی تاکـەکـان، بـۆ بەشـداریکـردن لە بەڕێـوەبـردنی کـۆمـەڵـگا و وڵاتـەکانیـان.
لایەنێکی گرنگی تـری ئازادی، کە زۆرجار چاوپـۆشی لـێـدەکـرێـت، چەمکی ئـازادیی کـۆمـەڵایەتـییە. کە ئامـاژەیە بـۆ تـوانای تاکەکـان بـۆ ژیـانی خـۆیان، بـەبێ جیـاوازی
لەنێـوان رەگـەز و رەچـەڵەک و تـوێـژە کـۆمەڵایـەتـییەکان. یان تایبەتمەنـدیی کەسی. وەک مافی ئازادیی هـاوسەرگیری و پـێکهـێنانی خـێزان، دەستڕاگەیـشتن بە خوێنـدن، چاودێـریی تەنـدروستی، بەشـداریکردنی تەواو لە ژیـانی کـۆمـەڵایـەتی و کولتـووری دەگـرێتـەوە.
ئازادیـش ئەگەرچی مافـە و بەخـشیـن نییە. لەگەڵ ئەوەشدا بەبێ هەوڵـدان نایەتەدی.
(جەیـمـس باڵـدویـن) دەڵـێـت:” ئازادی شتێک نییە بە هـیچ کەسێک بدرێـت، بەڵکو شـتـێکە مـرۆڤـەکـان وەریـدەگـرن، ئەوانـیش ئـەوەنـدەی دەیـانەوێـت ئـازادن”.
(*) تا رادەیـەک سـوودم لە چەنـد ماڵـپەڕێکی ئـینگلـیزی وەرگرتـووە.




سـیـمبـولـیزم لە چـیرۆکی منـداڵانـدا.. رەزا شـوان

هـێـماسازی”سـیمـبولـیزم” شـتـێکە گوزارشـت لە شـتـێکی تر دەکـات. شـتەکان، وێنـە، نـووسـراو، دەنگ یان هـێما و نیـشانەی تایبەتـن کە نـوێنـەرایەتی شـتـێکی تـر دەکـەن. وشەی سـیمبول، لە وشەی”سیـمبـۆلـۆن”ی یۆنانی کـۆنەوە وەرگیراوە ە. لە لە زمانی فەرەنـسیش “سیـمـبول” بەکـارهـێـنراوە. لە ساڵی (١٦٥٠) دا، بـە پـراکـتـیکی پـێـدانی شێوازی هـێمایی شتەکان سەریهـەڵدا. سیمبول واتای”هـێمـا، نـیـشانە، وشەی نهـێـنی، مـۆڵەت” دەگرێتەوە. هـێـما شتـێکە لە دەرەوەی واتـای خۆی واتایەکی تر دەگەیەنێـت.
لە ساڵی ” ١٨٩٢” دا، سـیمـبـولـیزم، وەک بـزووتـنەوەیـەکی وێـژەیی، لـە فـەرەنـسادا بڵاوبووەوە. لەو ساڵەوە “سیمبول، سیمبولیزم” بوون بە دوو وشەی وێـژەیی جیهانی.

لەوانەیە هەسـتی پـێنەکەیـن، کە لە ژیـانی رۆژانەمانـدا، نەک تەنها لە وێـژەدا، رۆژانە تـووشی سـەدان هــێمای جـۆراوجـۆر دەبـین. کە واتـەیـەکی تـریـان هـەیە. بـۆ نمـوونە وێنەی پیتی (پی) شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلە، پیتی (ڤی) واتای سەرکەوتـن دەگەیەنێـت. وێنەی (فـرۆکە) ی سەر تابـلـۆی شەقـامەکان، واتـای رێـگای فـڕۆکەخـانە دەگـەیەنێـت.
پـێناسەی سـیـمبـولـیزم لە وێـژەدا:

سـیمبـولـیزم وەک بەرزترین شێوەی خەیـاڵ، یەکێکە لەو میکانیـزمە هـونەرییانەی کە زۆرتـرین جـار، لە دەقـە وێـژەیـیە جـۆراوجـۆرەکـانـدا بەکـاردەهـێنـرێـت. سـیـمبـولـیزم
بـریـتییە لە ئـامـراز و لە شـێوازێکی وێـژەیی بەهـێز، کە تێـیدا هـێماکان بۆ نـیشانـدانی بیـرۆکەی قـووڵ و ستایـشە جیاوازەکان لە مانـای وشـەکانی خۆیـان بەکـاردەهـێنرێـن. لـەوانەیە مانـایەکی شـاراوە، لەنـاو ئـەم هـێـمایانەدا بـدۆزینـەوە.
هـێماکان رۆڵێکی گرنگ دەگێڕن، لە داڕشتنی بابەتەکان و گەشەپێدانی کارەکتەرەکان و شـوێـن و ئاشکـراکـردنی پـاڵـنەر و پەیـامە بنـەڕەتـیـیەکـان.

نووسـەران دەتـوانـن لە رێـگەی بەکـارهـێـنانی هـێـماکانەوە، بە پـوخـتی گـوزارشـت لە بیـرۆکەیەکی قـووڵتر و لە هـەست و لە تەوەرە ئاڵـۆزەکان و لە چەمکە ئەبـستراکتەکان بکەن. لە دەرەوەی مانای وشەکانی خۆیان. لە بـری ئەوەی، کە بە روونکـردنەوەیەکی درێـژ روونیـان بکەنـەوە. هـێما لـە کـولـتوورە نەریـتە وێـژەیـیە جـۆراجـۆرەکـانـدا، بـۆ دەربـڕیـنی بـیـرۆکەی ئاڵـۆزەکـان بەکـارهـێنراون. سـتراتـیژی هـێـماکـان دەتـوانێـت بـە چاوخـشانێک زۆر شت بگەیەنێـت و بەربەستەکانی زمـان تـێـپەڕێنێـت. تێگەیـشتن لە هـێـماسازی لـە وێـژەی منـداڵانـدا، زۆر گـرنـگە. پێـویـستی بـە قـووڵـبوونـەوە هـەیە.
گرنگـییەکانی هـێماسازی لە وێـژەی منـداڵانـدا:
سیمبولیزم لە وێـژەی منداڵانـدا، تەنیا بۆ کات بەسەربـردن نییە. سیمبولـیزم لە وێـژەی منـداڵان، سەرەڕای رووکەشبوونی بیـرکردنەوەی منـداڵان و ئاگادارنەبـوونیان لە واتا نیـشانەییەکان کە لە دەقەکانـدا هـەن. بەڵام خەیاڵیان سەرقـاڵ دەکەن بۆ بیرکـردنەوە و تێگەیشتن لە واتا شاراوەکانیان. ئەو منداڵانەی کە لە ژینگەیەکی خوێندنەوەدا پێبگەن و لەلایـەن دایـکان و بـاوکـانیانـەوە هـانبـدرێـن، دەتـوانـن لـە هـێـماکان و لـە پەیـام و مەبەستەکانی چـیرۆکەکان یان هـۆنـراوەکانی بـۆ منـداڵان تـێبگەن و لێکـیان بـدەنەوە.

هـێما زۆر زیـاترە لـەوەی کە تەنهـا شـێـوزاێک بێـت بـۆ گـێڕانەوەی چـیرۆک. بەڵکـو دەروازەیـەکە، یارمەتیـدانی منـداڵان دەدات، بـۆ تـێگەیـشتـنـێکی قـووڵـتر، لە بیـرۆکە قووڵە ئاڵـۆزەکانی ژیـان و لە چەمکە ئەبستراکتەکان. منداڵان لە رێگەی هـێماکانەوە، بە رێگەی نوێ و قـووڵتر لە جیهانی دەوروبەریان دەڕوان و پێی ئاشنادەبن. هـێماکان رۆڵـێکی گرنگـییان لە گەشەکـردنی زانستی و لە سـۆزداریی منـداڵان هـەیە. هـێـماکان چیرۆکەکانی منداڵان، جوانتر و شیرینتر و سەرنجڕاکێشتر دەکەن. هـانی بیرکردنەوەی رەخـنەییـان دەدەن.
بەکارهـێنانی سیمبـولـیزم، لە چـیرۆکی منـداڵانـدا، یارمەتیان دەدات بۆ هەستکردنێکی زیاتر و بۆ فـراوانکـردنی ئاسۆی خەیاڵـیان و بۆ زاخـاودانی بیـر و هـۆش و هـزریان. هەر چـیرۆکێکیش لە وێـژەی منداڵانـدا، پەیامێکی: رەوشتی، کۆمەڵایەتی، نـیشتمانی، مـرۆڤـایەتی لەخۆگرتـووە. بە زۆری چـیرۆکی فـۆلکلۆریی کوردی بۆ منداڵان، لەسەر هـێما داڕێـژراون. هـێماکانیش، ئاژەڵ و باڵـندە و دارودرەخت و گوڵ و مێروو و شتی گـیانـدار و بێ گـیانی دیـکەن، کـە لـە ســروشـتی جـوانی کـوردسـتانـدا هـەن، وەک:
(شاخ، کانی، کەو، ئاسکە، گورگ، رێـوی، چەقـەڵ، مەڕ، داربەڕوو، نـێرگز،… هـتد)

هـێماکان بیرکردنەوەی رەخـنەیی بـەرەو پێـشەوە دەبەن. هـانی منـداڵان دەدەن، کە بە قووڵییەوە لە دەقەکان بڕوانن و فێری شیکردنەوە و لێکدانەوەی بیرۆکە ئاڵۆزەکان و مـانـا بنـەڕەتـیـیەکـانیـان بـبن. فـێـریـان دەکـەن بە تـێـڕوانـیـنێـكی وردتـر، لـە پەیـامـە قـووڵـەکانی چـیروکەکان بـڕوانـن. بۆ نمـوونە: لە چـیرۆکی “دارە بەخـشـندەکـە”، دار هـێمایە بۆ خۆشەویستی و قوربانیدانی بێ بەرامبەر. یان چیرۆکەهـۆنراوەی (رێوی و کەڵەشـێر) ی بیـرمەنـدی کوردمـان پیـرەمـێـردی نەمـر. رێـوی، هـێـمایە: بـۆ مـرۆڤی زمـان لـووس و فـێـڵـباز و خـەڵـەتـێـنەر. کـە دەیـەوێـت لـەژێـر پـەردەی ئـایـین و بـە روواڵەت پیاوچاک و تۆبەکار، کەسانی دڵپاک و خۆشباوەڕ بخەڵەتێنێت و تەفریان بدات. بەڵام ئەم کەسانە، ناسراون و ناوزڕاون، خەڵکی دەیـانناسن و شارەزان لە فـێڵ و نیاز ناپاکیان و باۆەڕیـان پێیان نییە. کەڵەشـێریـش وەک هـێـمایەکە، بـۆ کەسـانی وریـا و ژیـر و پەنـدوەرگـرتـوو.
نمـوونەیەکی مـۆدێـرنی چـیرۆکەهـۆنـراوەی هـێـمایی کوردیتـان بۆ باس دەکەیـن، کە کورتە چیرۆکەهـۆنـراوەیەکی، هـۆنـراوەنووس و چـیرۆکنووسی گەورەی گەلەکەمان، کاک (لـەتیـف هـەڵـمەت)ە، لەژێـر نـاوی (پـیرەمـێردێـک)، ئەمـە دەقـەکەیـەتی:
پـیـرەمـــــێـردێ
چـووە قـوتـابخـانـەی گـونـدێ
لـە حـەوشـــــــەدا راوەســـتـا
دەوریـــان لـێــدا مـامـۆســـتـا
هـا خـاڵـە گـیـان
چـیـت گـەرەکـە خــاڵـە گــیـان
پــیـرەمـێـردی بـەســتـەزمـان
کـە لاواز بــوو وەک گـۆچـان
وتی تـوخـوا مامـۆسـتا گــیان
فــێـرم نـاکـەی چـۆن بـنـووسـم کـوردسـتـان
هـەڵـمەت لەم کورتە چـیرۆکەهـۆنـراوەیەیـدا بـۆ منـداڵانی کورد، پیـرەمـێردی کـردووە بە هێما. نەخوێندەوارێکی تامەزرۆ و شەیدایەکی فێربوون و نووسینی “کوردستان”ە. لە رێگای ئەم پیرەمێردەوە، دەیەوێـت، پەیـامی کوردستان پەروەری و خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوون بۆ کوردستان، لە دڵی منـداڵانی کوردمان بـڕوێنێـت. کە نەوەی ئەمڕۆ و داهـاتووی کوردستانن. مامۆستاش هـێمای فـێرکرن و پەروەردەکردنە. قـوتابخانەش هێمای شوێنێ پەروەردە و فێربوون و زانینە. بۆیە پیرەمیردەکەی بردووەتە قوتابخانە.
هـانـدانی منـداڵان بۆ دەستنیشانکـردن و تێگەیشتن و لێکـدانەوەی هـێماکان، دەتوانێت، ئەزمـوونی خوێنـدنەوەیـان زۆر بـەرزبکاتەوە.
لە چـیرۆکی منـداڵان، هـێماکان چەنـدین شێوەی جیاوازیان هـەیە. هـەریەکەیان چـێژ و تامـێکی نـاوازە بە چـیرۆکەکە دەبەخـشـن.
چەنـدیـن هـێـمای گـەردوونی هـەن، کە هـەمـان مـانا لە سەرانـسەری کولـتوورەکانـدا هەڵـدەگـرن. وەک لە هەمـوو جیهانـدا “دڵ” هـێـمای خـۆشەویـستییە. سێ رەنگەکانی چـرای هـاتـووچـۆ “تـرافـیک لایـت”، “سـوور” بۆ وەستان، “زەرد” بۆ ئامادەبـوون، “سـەوز” بـۆ رۆیـشـتن.
بۆ نموونە ئەمانە، کۆمەڵێک رەنگ و گوڵ و ئاژەڵ و باڵـندە و شتەکانی دیکەن، وەک هـێما بەکاردەهـێنرێـن و گوزارشت لە شتێکی تر دەکەن یان واتایەی شاراوەیان هەیە:
رەنـگەکـان:
سـپی: هـێمای دڵـپـاکی، بـێـتاوانی، ئاشـتی. خـۆبەدەسـتەوەدان
رەش: هـێمای ماتـەمـیـنی، مـردن، خـراپە، نهـێـنی. خـەمبـاری
سـوور: هـێمای سـۆزداری، خۆشـەویستی، مەتـرسی. تـووڕەیی، ورووژانـدن
سەوز: هـێمای سـروشت، گەشـبینی، هـیوا، گەشەکردن، بەپـیتی، سامان، ئیرەیی
زەرد: هـێـمای خـۆر، هـیوا، گەشبینی، سامان، شادی، ئاگاداری، نەخـۆشی، ترس.
شـین: هـێمای ئـارامی، دڵـتەنـگی، سـەقـامگـیری
پەمـەیی: هـێـمای خـۆشـەویـستی، جـوانی
ئاژەڵەکـان: پانتایەکی زۆریـان وەک هـێما، لە چیرۆکەکانی منـداڵان گـرتـوونەتەوە.
شـێر: هـێمای ئازایـەتی، هـێـز، شاهـانە، سەرکـردایەتی
سـەگ: هـێـمای بەئـەمـەکی
رێـوی: هـێـمای فـێـڵبـازی، زۆرزانی، هـەڵخـەڵـەتـانـدن
گـورگ: هـێمـای دڕنـدەیی، چـاوچـنـۆکی
چـەقـەڵ: هـێـمای نـەوسـنی، چـڵـێـسی
مـەڕ: هـێـمای بێـدەسەڵاتی، بێ زیـانی، نـەرم و نیـانی، خـۆڕاگـری، ئـارامی
ئەسـپ: هـێمای هـێـز، راپـەڕیـن، شکـۆمـەنـدی
باڵـندەکـان: بەشێکی زۆری چـیرۆکی منـداڵان، وەک هـێـما باڵـندەیان بەکارهـێناون:
کـۆتـری سـپی: هـێـمـای ئـاشـتی، رۆحی پیـرۆز
هـەڵـۆ: هـێمـای ئـازایی، ئـازادی
هـێماکان لە سروشـتدا: سـروشت دەوڵەمەنـدە بە هـێماکان کە شتەکان و چەمکەکان و ئەزمـوونەکانی مـرۆڤ بەرجەسـتە دەکـەن:
خـۆر: هـێـمای ژیـان، هـیـوا
خـۆر هـەڵهـاتـن: هـێـمای سـەرەتـایـەکی نـوێ
مـانـگ: هـێـمای نـهـێـنی، گـۆڕانـکاری.
شـاخ: هـێـمای بەربـەسـت، دەسـتکەوت
بـا: هـێمـای ئـازادی، ونـبـوونە
ئەستێرەکان: هـێـمای خـەون، چـارەنـووس
گـوڵ: هـێمای سروشت، جوانی، مێینەیی، گەشەکردن، لەدایکبوون، خۆشەویستی پەپـوولە: هـێـمای جـوانی، بێ زیـانی، لە دایکـبوونێکی نـوێ، گـۆڕانـکاری
رووبـار: هـێـمای گەشـتی ژیـان، گـۆرانی
ئـاگـر: هـێـمای روونـاکی، ژیـان، ژیـانەوە، زانـیـن. لەنـاوچـون
گـڵـۆپی کارەبـایی: هـێمای بیـرکـردنەوەی نـوێ
منـداڵان، هـێـمای دڵـپـاکی، بـێـتـاوانی، راستگـۆیی، بـەردەوامی ژیـان
بەرزکـردنەوەی دوو پەنجـەی وەک حەوت (٧): هـێـمـای سـەرکـەوتـن.
لە چـیرۆکی هـێمایی بۆ منـداڵان، زۆر ئاساییە، هەروەکو مـرۆڤەکان، ئـاژەڵ، باڵـندە، گـوڵ، چـیا، هـەڵـۆ، کەو، پەپـوولە،… هـتد، بە کوردی قـسەبکەن، پـێکەنـن، بـڕۆن. بچـن بۆ قوتابخانە، ئاهەنگ بگـێڕن، گۆرانی بچـڕن، چێشت لـێبنێن،…هـتد. منداڵانی قـۆناخی خەیـاڵی، باوەڕ بەم شتە هـێماییانە دەکەن، چـێژ لە گـێڕانەوەیان وەردەگرن.
چیرۆکەکەکانی (کـلیلە و دیـمەنە)ی نووسەر و بیرمەنـدی هـیندی بەیـدەبا، چـیرۆکە ئەفسانەییەکانی، چیرۆکنووسی یۆنانی (ئـیـزۆپ)، چیرۆکەهـۆنراوەکانی (لاڤـۆنتـین) چیرۆکنووسی فەرەنسی بۆ منداڵان. چـیرۆکەهـۆنراوەکانی میری شاعیرانی عـەرەب (ئەحمەد شەوقی ـ بە رەچەڵەک کورد) بۆ منـداڵان. هەموویان وەک هـێـما: ئاژەڵ و باڵـندە و رووەک و دار و رووبـار و،…هـتـد، شتی هـێـمایی تریان بەکارهـێناون، کە هـێـمان و مەبـەسـتی بـەر و دوایـان مـرۆڤـەکـانـن. لە وێـژەی منـداڵانی کورد دا، بە دەیـان چـیرۆکی فـۆلکـلۆری و مـۆدێـرنی هــێمایـیمان هـەیـە، بـۆ نمـوونە چـیرۆکی: تـیـتـلە و بـیـبـلە، مـریـشکە خـان دەچـێـت بـۆ شـاری شـووکـرد،… هـتـد.
هـەنـدێک لـە چـیرۆکە هـێـماییـەکـان بـۆ منـداڵان، رەخـنە و تـوانـج و پـلاری سـیاسیی شاراوەیان لەخۆگرتوون. دژایەتی دەسەڵاتی زۆرداری، ستەمکاری دەکەن. بۆ نموونە، چـیرۆکی “گـورگ و بەرخـۆلە” گـورگ هـێـمـایە بـۆ دەسەڵاتێکی زۆردار و سـتەمکار. بەرخـۆلـەش هـێـمایە بـۆ گـەلـێکی بێـتـاوان و بێ دەسـەڵات. منـداڵانی بچـووک مانـای شاراوەی ئەم چـیرۆکانە نازانـن. بەڵام لە قـۆناغـی هەراشـبووندا، قـۆناغی ریالـیزمی، تێـدەگەن کە نە گـورگ و نە بەرخـۆلە قـسە نـاکـەن. تێـدەگەن کە گـورگ و بەرخـۆلە، هـێمان بۆ ستەمکار و ستەملێکراو. ئەم چیرۆکە ئەم پەنـدە کوردییەشی لەخۆگرتووە: “کە زۆر هـات قەواڵە بەتاڵە” دڵنیام چیرۆکی گورگ و بەرخۆلەتان خوێندووەتەوە.
ئەمانە و بەهـازاران هـێمای تر هـەن، نەک تەنیا لە وێـژە بەکاردەهـێنرێن، بەڵکو لە هەموو بوارەکانی دیکەشدا، وەک هـێما بەکاردەهـێنرێـن. کە مانایەکی تر دەبەخـشن.

(*) تا رادەیەک، سـوودم لە چەنـد ماڵپەڕێـکی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە
نەرویــج: ٢٠٢٥




ریالـیزمی لە وێـژەی منـداڵانـدا.. رەزا شـوان

وێـژەی منـداڵان، بە پـلەی یەکەم پـشـت بە خەیـاڵ دەبەستـێـت. خەیـاڵ وەک توخـمێکی سەرەکی وێـژە، زیـاتر سـەرنجی منـداڵان رادەکـێـشـێـت و کـاریگەریـیـەکی زیـاتـریـشی لەسەریـان هـەیە. بۆیـە ئاراستەی ریالـیزمی لە وێـژەی منداڵان، لە بەهـا و لە گـرنگی خەیـاڵ کـەم ناکـاتەوە، چونـکە خەیـاڵ مـەرجی داهـێـنانە. پێویـسـتە نووسـەری بابـەتی ریالـیزمی بۆ منـداڵان، هـاوسەنگـیـیەک لەنـێوان ریالـیزم و خەیاڵـدا بەدەستـبهـێـنێـت و بە باشـتریـن شـێوە سـوودیـان لـێـوەربگـرێـت.

وێـژەی ریالیزمی رەوتـێکی وێـژەییە. گوزارشت لە راستییەکان دەکات، وێنای ئەزموون و رووداوەکانی ژیـانی رۆژانـەی مـرۆڤـەکان دەکـات. وەک ئەوەی کە لە ژیـانی راستیـدا هـەن. وێـژەی ریالیزمی بەشێکە لە بـزووتنەوەی هـونەری ریالیزمی، کە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم لە فەرەنسادا سەری هەڵـدا، دوایـش لە هەموو جیهـاندا بڵاوبـووەوە.

هـۆکـاری سـەرهـەڵـدانی ریـالـیزمی، وەک کـاردانەوەیـەک بەرانـبەر بە رۆمـانـسـیـزم و ئایـدیالـیزم، کە لە سەدەی هـەژدەمـدا دەسـتیان پـێکـرد. بـۆ نمـوونە لە رۆمانـسیـزمـدا، ئەفـسانە و چـیرۆکە ئەفـسانەییـەکان گـرنگ بـوون، لە کاتـێکـدا کە وێـژەی ریالـیزمیدا، جیهـانی راستەقـینە لەپێش هـەموو شـتێکەوەیە، هەوڵـدەدات کە کۆمەڵگا و مـرۆڤەکان وەک خۆیـان، بـە شـێوەیـەکی باوەڕپـێکـراو نـیـشان بـدات. ریـالـیزم شـێوازێـکی نـوێی نــووسـینە. نەوەیـەکی نـوێی نـووسـەرانی ناسانـد، کە کاریـگەریـیان لە وێـژەدا هـەیە. ریالـیزم بـریتییە لە هـەوڵی گـشتی بۆ وێناکـردنی بابەتـەکان، بە شـێوەیەکی راسـتی لە فـۆرمی هـونەریی جیاوازدا. ریـالـیزمی مـۆدێـرن، لـەو خـاڵەوە دەسـت پـێـدەکـات، کـە مـرۆڤ لە رێـگەی هەسـتەکـانـییەوە، راسـتی دەدۆزێـتـەوە.

رەنـگە سەرهـەڵـدانی ریـالـیزم لە وێـژەی منـداڵانـدا، بە پـلەی یەکـەم، وەرچـەرخـان و شـۆڕشێک بـووبێـت، لە دژی لافـاوی چـیرۆکە ئەفـسانەیـیەکان و چـیرۆکەکانی پاشا و شـازادە و جـنۆکە و شـەوە و ئـەژدیهـای حەوت سەر و ئەسپی باڵـدار و جادووگەران.
ریالـیزم بانگەوازێـک بـوو، بۆ گـۆڕینی ئـەم چـیرۆکانە، بە چـیرۆکی خەڵکی ئاسایی و چـیـنە باوەکـانی کۆمـەڵـگا. کە باس لە بابـەتـەکانی وەرگـیراو لە ژیـانی راسـتەقـیـنەی رۆژانـەی منـداڵان و مـێردمنـداڵان و گەورەسـاڵان و لە رووداوەکـانی ئـێـستا دەکـەن.
ریالـیزم لە بیرۆکەیەک یان لە رووداوێکەوە سەرچاوە دەگرێـت، کە نووسەری داهـێنەر ئەزمـوونی کـردووە یان بە چاوی بینیوێتی. هـەوڵـدەدات بە فـۆرمێکی گـێڕانەوەی نوێ پێشکەشی بکات. هەندێک توخمی خەیاڵی تێدایە، بەڵام لە بنەڕەتـدا لەسەر رووداوێکی راسـتەقـینەوە دامـەزراوە.

ئەوەی کە کە زیاتر رەوتی ریالیزمی لە وێـژەی منـداڵان بەهـێزکرد. بـوونی رەخـنە بـوو لە چیرۆک ئەفسانەییەکان و لە ئەفـسانە فـۆلکلۆرییەکان، کە لەسەر بنەمای ئەو باوەڕە بوو، کە بەشێکی زۆری ئەم ژانرە وێـژەییانە، بە ناوەڕۆک و بەها و رووداوەکانیانەوە، رەنـگە کاریگەریی نەرێـنیـیان لەســەر دەروون و کەسـایەتی منـداڵان هـەبـێـت.

لە سەرەتای وێـژەی منـداڵانـدا، چـیرۆکی فـۆلکلۆری و مـیللی و ئەفـسانە و داستانەکان کە پـڕن، لە کاری لە توانابەدەری و سەرکـێشی و جادوویی و نامـۆیی، زاڵـبوون بەسەر وێـژەی منداڵاندا. دوایش حیکایەت و چيرۆکی جەڤەنگی بە زمانی ئاژەڵان و باڵندەکان و رووەکەکان و شتە بێگـیانەکان، کە وەکو چـیرۆکی هـێمایی و ئەنـدێشەیی و خۆشنوودی دەرکەوتـن. وردە وردەش چیرۆکی ریالـیزمی کە بە ئـینگـلیزی (ریالیستس فـیکشون)ە، بۆ منـداڵان دەرکـەوت و بـڵاوبـۆوە. کە بـابـەت و رووداو و کارەکـتەرەکـانی لە راسـتی و لە ژیـانی بـاوی رۆژانـەیـانـدا وەردەگـیرێـن و منـداڵان زیـاتر بـاوەڕیـان پـێـدەکەن.

چـیرۆکی ریالـیزمی منـداڵان (چـیرۆکی رووداوی راستی) ئەو چـیرۆکانەن، کە روودا و بەسەرهـاتەکانی منـداڵان، دەبـن بە ئیـلهـام بۆ چـیروکنووسانی منـداڵان. دەبنە هەوێنی بابەتـەکـانی چـیرۆکەکانیان. بیـرۆکـەکـانی چـیرۆکەکـانیان لـە ژیـان و ژیـنگەی راسـتی منـداڵانەوە وەردەگرن. ئەو بابەتانە لەخـۆدەگرن، کە پەیـوەنـدییان بە ژیانی منـداڵانەوە هـەیە، منـداڵان لە ژیانی رۆژانەیاندا لەگەڵـیانـدا دەژین. چـیرۆکنووسان تەنیا هەنـدێک رووداوی سادەیـان بـۆ زیـاد دەکـەن، لـە فـۆرمێکی وێـژەیی هـونەریـدا دایان دەڕێـژن.

ریـالـیزمی لـێرەدا، ریالـیزمیـیەکی فـۆتـۆگـرافـیـیە. نـەک تەنیا ریـالـیزمی رووداوەکـان. کـە تـێیـدا نووسەر رواڵـەتێک لە رواڵـەتەکـان لە سنووری تـوانا ئاساییەکـانی منـداڵان وێنەدەکات. یا لە ژینگەی منـداڵانەوە رووداوەکان سەرچـاوە دەگرن. دەشێـش هەنـدێ لە چیرۆکە ریالیزمییەکان بۆ منداڵان، زادەی ئەندێشە و بیرۆکەکانی چیرۆکنووسان بن و بە خـەیـاڵ چـیرۆکـە ریالـیزمییەکانیان بۆ منداڵان داڕشتووبـن، بە شـێوەیەکی ئەوتـۆ کە منداڵانی خوێنەر وا هـەست دەکەن کە رووداوەکان و پاڵەوانەکان و کارەکتەرەکانی چـیرۆکـەکان راستـین. ئەمـەش دەکـەوێـتـە سـەر تـوانـا و لـێهـاتـوویی و ئەزمـوون و داهـێنانی چـیرۆکـنووسان. کەواتە ئەوە ناگەیـەنێـت کە ئەنـدێشە و خەیـاڵ لە چـیرۆکە ریالـیزمییەکانـدا شوێنیان نەبێت. بەڵکو خەیـاڵ هـەوێنی هەمـوو بابـەتە وێـژەییەکانە.
بزووتنەوەی ریالیزم لە وێـژەی منداڵاندا، لە ماوەی شەستەکان و حەفـتاکانی سەدەی رابردوودا، گۆڕانکاریخواز بوو، بۆ رووبەڕووبـوونەوە نەریتە باوەکان. نووسەرانی ریـالـیزمی بابـەتـەکـانی منـداڵان، زەمـینەیـان بـۆ سـەردەمـێکی نـوێی وێـژەی منـداڵان خـۆش کـرد. کە رەنگـدانەوەی ئـاڵـۆزیـیـەکانی جیهـان بـوون.
جگە لـەوەش ناوەڕۆکی پەرتـووکی منـداڵان، سەبـارەت بە رەگـەز و فـرە چەشـنەیی و کـۆمـەڵایەتی، گـۆڕانکاری بەسـەردا هـاتـووە.
ریالـیزم بـووەتە جێگەی خواسـت و پێـویـست بۆ منـداڵان. بۆ ئەوەی بـزانن سەرکەوتن لە ژیـانـدا، پێـویـستی بە کـۆشـش و بە کـۆڵـنەدان و بە مانـدووبـوون هـەیە. لە رێـگای پـەری و فـریشـتە و جـنۆکە و دێـو و جادووگەر و سـیمرخ و هـاوشـێوەکانی، ئەم شـتە ئەفـسانەییـانەدا، نایـەتـەدی.
لەو فـاکـتەرانەی کە رەوتی ریالـیزمی لە وێـژەی منـداڵاندا، بەهـێز و شـیرین کـردووە، بـریـتـیـیە لـە فـراوانبـوونی پـراکـتـیکی دیـمـوکـراسی لـە ژیـانی کـۆمـەڵـگا و گـەلانـدا. گەیـشـتن بە یەکـسانی و بەشـداریی زیـاتر، بـۆ هەمـوو چـین و تـوێـژەکانی کـۆمەڵـگا.
بابـەتە ریالـیزمییەکانی وێـژەی منـداڵان، تەنیا لە بابەتـگەلـێک نیـن، کە پەیـوەنـدیـیان بە ژیـانی راسـتەقـینەی مـرۆڤ و کـارەکـتەرە مـرۆڤـیـیەکـانەوە سـنوورداربـن. بەڵکـو هـەنـدێک جار وا روودەدات، کە نووسـەری وێـژەی ریالـیزمی منـداڵان، پەنا بۆ فـێـڵە وێـژەیـیەکان و بـۆ شـێوازە هـونەرییـە رێککەوتـووەکان بەرێـت. وەک بەکـارهـێنانی: ئـاژەڵ، بـاڵـندە، دار و درەخـت، یا شتی بێ گیان، وەک هـێمایەک بۆ دەربـڕینی مرۆڤ، وەک پرسەکانی ژیانی راستەقـینەیان. خەیاڵ لە بەرهـەمە وێـژەییەکاندا، بۆ دەربڕینی بەها جـوراوجـۆرە مـرۆیی و کـۆمـەڵایـەتییەکان بەکـاردەهـێنرێـت.
چـیرۆکی ریالـیزمی، بـۆ هـەمـوو گـروپە تەمەنییەکانی منـداڵان گونجاوە. بە مەرجێک تـوانـا و ئارەزووەکانیـان لـەم قـۆنـاغـەدا لەبـەرچـاوبگـرن.
پـێـشـتر لە (تەمـوزی/ ٢٠٢٣) دا، بابـەتـێکـم بە نـاونـیـشانی (چـیرۆکی ریـالـیزمی لە وێـژەی منـداڵان) دا، لە سایتـەکـانـدا بڵاوکـردەوە.

نەرویـج: ٢٠٢٥




کـورد و مـافی چـارەی خۆنـووسـین.. رەزا شـوان

مافی چـارەی خـۆنـووسین چـییە؟
زاراوەی ” مافی چـارەی خۆنـووسین ” کە لە بـواری سیاسەتی نێـودەوڵەتی و زانیاری سیاسیدا هـاتـۆتە ئاراوە، بـووە بە زاراوەیەکی یاسایی و سیاسی جیهـانی. ئامـاژە بـەوە دەکات، کە هـەر نەتەوە و گەلـێکی خـاوەن ناسنامـەی جیـاواز، مـافی ئـەوەی هـەیە کە خواسـتە سیاسییەکانی خـۆی دیـاری بکات و شێوازێکی سیاسی دروستـیش بگـرێتەبەر بۆ هـێنانەدی ماف و داوا رەواکانی و بەڕێوەبـردنی ژیانی گەلەکەی، لە چوارچێوەیەکی یاسایی و دەستـووریـدا. بەبـێ دەسـت تێـوەردانی دەرەکی، یا سـەرکـوتـکـردنی بـە هـێز لەلایەن دەوڵەتـانی بـێگانـەوە.
تا ئەمڕۆ کۆمەڵێک بڕیارنامە و راگەیاندن، لەلایەن کۆمـەڵەی نەتەوە یەکگـرتـووەکان و چەندین کۆنفرانسی نێودەوڵەتی، دەربارەی یاسایی و رەوایی مافی چارەی خۆنووسین راگەیانـدراون. هەمـوویان پشتگـیری لەم مافـە دەکەن و جەخـت لەسەر جـێبەجێکـردنی دەکـەنەوە. بە کورتی مـافی بـڕیـاری چارەی خۆنـووسین، مافـێکی رەوای هـەر گەلـێکی مـاف زەوتکـراو و نیـشـتـمان دەگـیرکـراوە. وەک گـەلی کوردمـان.
هـەر لەم بارەیـەوە، لە بـڕیـارەکـانی نەتـەوە یەکگـرتـووەکانـدا، جەخـت لەسەر ئـەوەش کراوە، کە نەگونجانی ئاستی سیاسی و ئابووری وکۆمەڵایەتی و رۆشنبیری، نابێـت ببێت بە هـۆکارێک، بۆ پەڵـپگـرتـن و بیـانوو پـێگـرتـن، بـۆ دواخـستـنی سەربـەخـۆیی گەلانی هـەرێمەکـان، کە دەسـەڵاتی خـۆبـەڕێـوەبـردنیـان نیـیە.
لە کۆنگـرەی ئاسایـش و هـاوکاری وڵاتانی ئەوروپـادا، کە لە (١ـ ٨ ـ ١٩٧٥) لە شاری (هەلسەنگی ) لە فـنلەنـدا بەسترا، (٣٣) وڵاتی ئەوروپی و ئەمـریکاش بەشـداریان تێیدا کرد، تێکـڕا جەخـتیان لە مافی چارەی خۆنـووسیـنی گەلان کـردەوە. کە هـەر گەلـێک بە یەکسانی وبەبێ جیاوازی، مافی ئـەوەی هـەیە، کە بـڕیار لە چارەنـووسی خـۆی بـدات و سـیاسەتی نـاوخـۆ و دەرەوەی بکـێـشـێـت، بەبـێ دەسـت تێـوەردان و فـشاری دەرەکی.
لە کـۆنگـرەی جیهـانیش بـۆ مافـەکـانی مـرۆڤ، کە لە (١٤ـ ٥ـ ١٩٩٣) لە ( ڤـێـنا) ی پایتەخـتی نەمسا، بە سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بەسترا، لە راگەیاندنی کۆتایی بەشداربـووانی ئەم کۆنگرەیەدا، تێکـڕا دووبـارە جەخـتیان لەسەر یاسایی مافی چـارەی خۆنـووسینی گـەلان کـردەوە. پـشتگـیریشیان بـۆ دەقـی ئـەو بڕیـارە راگەیـانـدراوانە دەربـڕی کە پـێـشتر دەربـارەی مافی چـارەی خـۆنـووسین دەرکـراون.
کۆمەڵـەی گـشتی نەتـەوە یەکـگـرتـووەکـان، لە ساڵی (١٩٧٣) دا، لە بڕیـاری ژمارە (٣٩٧٠) دا، داوای لە هەموو وڵاتانی ئەنـدام کرد. دان بە مافی چارەی خۆنـووسین و سەربەخۆیی گەلانـدا بنێن و هـاوکاری مـادی و لـۆجستی و هەموو جۆرە یارمەتییەکی پێـویـستی تـری ئـەو گـەلانە بـکەن، کە لە پـێـناوی ئـەم ئامـانجـانەدا خەبـات دەکـەن.
چـۆن نەتەوەکان بە مافی چـارەی خۆنووسین دەگـەن:
ئەم مافەش بەخشین نییە، بەڵکو مافێکی رەوا و یاساییە. رووبەڕووی هـیچ کێشەیەکی یاساییـش نابێـتە. چونکە هەمـوو بـڕیـارەکانی نەتـەوە یەکگـرتـووەکان و رێکەوتـننامە نێـودەوڵەتیـیەکـان، دانیـان بـەم مافـەدا نـاوە و کـۆکـن لەسەری و جەخـتی لـێدەکـەنەوە.
ئەزموونە مێژووییەکان ئەوەیان سەلماندووە، کە رێزگرتن لە مافی چارەی خۆنووسینی گـەلان و جـێبەجێکـردنی. هـۆکـارێکی گرنگە بۆ بەهـێزکردنی پەیـوەنـدیی دۆسـتایەتی و هـاوکاری و رێـز و خۆشەویستی لەنێوان وڵاتان و گەلانی جیهاندا. هـۆکار و پاڵپشتێکی بەهـێزیـشە بـۆ بەرقـەراربـوونی ئاشـتی و خـۆشـەویستی و سەقـامگـیری لە جیهـانـدا.
شارەزای بێـلایەنی نەتەوە یەکگـرتـووەکان (ئەلـفـرێـد دی زایاس) دەڵێت:” ئاشتییەکی هەمیشەیی، بریتییە لە جێبەجێکردنی مافی چارەی خۆنووسین بۆ هەموو گەلان، بەبێ جیاوازی. ” ئاماژەی بەوەش کردووە کە:” حاشاکردن لە جـێبەجێ کردنی مافی چارەی خۆنـووسـینە، کە بەربـەرەکانی دروسـت دەکـات).
هەر ئاسایش و سەقامگـیرییەک، بە هـێز و تونـدوتیژی و سەرکوتکـردن و دەمگرتن و ستەملێکـردن و کوشتن و بڕین و زۆرەملێ بسەپێنرێت و نکووڵی و حاشا لە ناسنامە و لە مافە رەوا نەتەوەیی نەتەوەکانی تر بکرێن و مافی چارەی خۆنووسین و سەربەخۆیی بە ناپاکی و بە تاوان و بە جوداخوازی بزانن، ئەوە ئاسایش و سەقامگیری نییە، بەڵکو ئەمـانە تاوانـن بەرانبـەر بە گـەلانی ئـازادیخـواز و رزگـاریخـواز، کە دەیـانەوێـت مـافی چـارەی خۆنووسینی خۆیـان دیـاری بکەن. داگـیرکـەرانی کوردسـتان، زۆر زیـاتـر لـەم سیاسەتە سەقـەت و رەفـتارە نامـرۆییانە، دەرهـەق بە گەلی کوردمان پەیڕەوی دەکەن.
لە دوای کۆتایی جەنگی جیهـانی دووەمەوە، مافی چـارەی خۆنووسین و جیابوونەوە و سەربەەخـۆیی، بوون بە چەمکێکی جـێگـیر و چەسپا و جـێبەجێ کراو. چەنـدین گەل و وڵات مافی چارەنووسی خۆیان دیاری کرد و دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان راگەیانـد. کە لە ئەمڕۆدا ئەندامن لە کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئاڵاکانیان لەسەر بارەگاکەیدا دەشـەکـێـنەوە. ئـەم مـافـە تەنهـا پەیـوەنـدی بـە وڵاتـانەوە نـیـیە، بەڵکـو لـە بنـەڕەتـدا پەیـوەندی بە گـەلانەوە هـەیە، گەلـێکی گەورەبـن یا بچـووک بـن.

شێواز و رێگای مافی چارەی خۆنووسـین:
١ـ بە رێگای ریفـرانـدۆم (راپرسیی گـشتی): ئەم شێوازەش باشتریـن رێیە، بۆ ئەەوەی گەلانی ئازادیخـواز بە ئازادی دەنگ بـدەن و بڕیـار لە مافی چارەنـووس و سەربەخۆیی و ئایندەی خۆیان بدەن. ئەم راپرسییەش یاساییە، دژ بە هیچ یاسایەکی نێودەوڵەتی نییە. پێـویـستە راپـرسـییەکـەش، بە سـەرپەرشـتی نەتـەوە یەکگـرتـووەکـان ئەنجـام بـدرێـت. نمـووونەی ئـەم شـێوازەش: جیـابـوونـەوە و سـەربەخـۆیی (تەیـمـوری رۆژهـەڵات) لە ئەندەنۆسیا لە رۆژی (٢٠ / مای/ ٢٠٠٢) دا. هەروەها جیـابـوونەوەی ( ئەریتـریا ) لە (ئەسیوپیـا) لە رۆژی (٢٣/ مای/١٩٩٣) دا. سەربەخـۆیی (کۆماری باشووری سودان) لە سودان لە رۆژی (٩/ یولیۆ/ ٢٠١١) دا. جیابوونەوەی ( کـۆسۆڤـۆ) لە (سـربـیا ) لە رۆژی ( ١٧/ فـبرایەر/ ٢٠٠٨) دا.
٢ـ بە رێگای خەباتی چەکدارییەوە: گەر داگیرکەر و دەسەڵاتی خۆسەپێن رازی نەبوون کە بە شێوازێ گـڤـتوگـۆ و ئاشـتی و بە ریفـرانـدۆم، گەلی ژێـردەستەکـراو و نیشـتمانی داگیرکرراویان، نەتوانن مافی چارەنووس و سەربەخۆیی دەستەبـەر بکەن. ئەو نەتەوە و نیـشـتمانە داگـیرکـراوە، مـافـێکی رەوای خۆیـانە، کە لە پێـناوی مـانـەوەی خـۆیـان و بەرگریکردن لە نیشتمانەکەیان و رزگاربوونیان لە داگیرکەران، ناچاربن پەنا بۆ شۆڕش و راپەڕین و خەباتی چەکـداری بەرن. ئەم رێبـازەش تا ئەمـڕۆش باوتـرین و بڵاوتـریـن خەباتە، بۆ ملکەچکـردنی داگیرکەران و دەستەبەرکردنی مافـە رەواکانیان و هـێـنانەدیی مافی چارەی خۆنووسین و بڕیـاردان لە جیابوونەوە و راگەیاندنی سەربەەخۆیی خۆیان. نەتەوە یەکگـرتـووەکانیش، بەرگـری و پەنابـردن بۆ راپەڕیـن و شـۆڕشی چەکـداری بە مافـێکی رەوای گەلانی ستەمـلێکـراو دەزانێـت. بۆ نمـوونە (کۆمـاری جەزائـیر) لە ڕێی شۆڕشێکی چەکـدارییەوە، تـوانی لە فەرەنسا رزگاری بێت و لە (٥/ یـۆلیـو/ ١٩٦٢) دا سەربەخۆیی خۆی رابگەیەنێت. نموونەی تـر زۆرن، کە کە لە رێی بەرگری و خەبـاتی چەکـدارییەوە، نیـشـتمانەکەیان لە داگـیرکەر رزگارکـرد.
کورد و مافی چارەی خۆنووسین و سەربەخۆیی کوردستان:
بە پێی چەندین لێکۆڵینەوە و توێژینەوە، کە لەلایەن مـێژووناسان و رۆژهـەڵاتناسان و گەڕیدەکانەوە ئەنجام دراون، وەکو گەواهی مێژوویش، بە سەدان بەڵگەی مـێژوویی و کەرەستەی بەردین و قوڕین و کانزایی کە لە ئەشکەوت و شوێنەوارەکانی کوردستاندا دۆزراونەتـەوە. بەشێکـیان لە مـۆزەخـانەکـانی عـێراق و ئێـران و تورکـیا و سوریـا و وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکایان پێ رازاندوونەتەوە. شوێنەوارێکی زۆری کوردستانیش تا ئەمرۆش کوێـرەوە نەبوون و مـۆرک و رەسەنایەتی گەلی کوردیان پـێوە دیارە، لەو باوەڕەشدام، چەندین شوێنەواری و دێرینگای ترمان هەیە، تا ئەمڕۆ نەدۆزراونەتەوە. مەبـستم لـەو پێـشەکـییە، رەسەنـایەتی گـەلی کوردمـانە لە رۆژهـەڵاتی ناوڕاسـت و لە جیهاندا، وەڵامێکیشە بۆ نەیارانی کورد، کە نکووڵی لە رەسەنایەتی و لە شارستانیی کـورد و لـە مـێـژووی دوور و درێـژی پـڕ لـە سـەروەەری و شکـۆداریـمـان دەکـەن. بێگومان کوردستان لانکەی یەکەمین و رەسـەنتریـن شارستانییە لە هەمـوو جئهاندا.
ئەگەر بە پێوەر و بنەما سەرەکییەکانی ئەمڕۆ، گەل پێناسە بکرێت و بەگەل بناسرێت. بێگـومان هـەمـوو مەرج و بنەمـاکـانی گـەل، لە گەلی کوردمانـدا هـەن کە ئەمـانـەن:
١ـ ئێمەی کورد خاوەنی جوگرافیایەکی هاوبەشین کە کوردستان نیشتمانی هەموومانە. گەرچی بە زۆرداری و ناڕەوایی دابەش کراوە. بـەڵام ئـێـمەی کورد هەرگـیز دان بـەو دابەشکردنەدا نانێین و هیچ سنوورێک لە بەردەم هەستی نەتەوایەتیماندا بوونی نییە.

٢ـ زمانێکی یەکگرتووی هاوبەشمان هـەیە کە زمانی کوردییە، رەسەن و دەوڵەمەندە.

٣ـ مێـژوویەکی دێـرین و درێـژی پـڕ لە سەروەری و شکـۆداریی هـاوبەشـمان هـەیە.

٤ـ بەرژەوەنـدیـیەکی ئابـووری هـاوبەشـمان هـەیە.

٥ ـ خاوەنی تایبەتمەنـدی نەتەوەیی خۆمانین و کولتوور و داب و نەریتی خۆمان هەیە.

٦ـ هاوبەستەبوونمان بۆ کورد و کوردستان هەیە و شانازی بە نەتەوەکەمانەوە دەکەین.

٧ ـ خاوەنی هـیوا و ئامانجـێکی هـاوبەشـین و، چـارەنـووسمان پـێکەوە گـرێ دراوە.

٨ـ لە رووی سـیاسی و کـۆمـەڵایەتی و رۆشنبـیریـشەوە، لە ئاستێکی پێـویـست دایـن.

٩ـ چەنـدیـن پارتی سیاسی کوردیـمان هـەیە.. هـێزی بەرگـریـمان هـەیە، کە هـێزی پـێـشـمەرگـەی کوردسـتانە.
١٠ـ ئـاڵای تایبـەتی خۆمـان هـەیە.. کە ئـاڵای چـوار رەنگی کوردسـتانە.

واتە ئێمەی کورد، هەموو خەسڵەت و مەرج و تایبەتمەندی و بنەماکانی گەلمان تێـدایە. ئەمانەش پێویستن بۆ هـەر کۆمەڵێک کە بە گەل بزانرێت و مافی چـارەی خۆنـووسین و دەوڵەتی سەربەخـۆی هـەبێـت. ئەو تەنگەژانەی کە لە بەردەم دامەزرانـدنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردستان دان، تەنگەژەی یاسایی نین، بەڵکو تەنگەژەی سیاسین. لەلایەن تورکیا و ئێران و عـێراق و سوریاوە دروست کـراون، کە کوردستانیان بەسەردا دابەش کردوون، بەردەوامیش گەلەکـۆمە لە گەلی کوردمان دەکەن و، پیلان لە دژی هـێنانەدیی خواسەکانی گەلەکەمان دەگـێڕن. ئەوان دان بە ناسـنامەی کوردا نانـێن و، بێ شەرمـانە دەڵێن ئێمە ناهـێڵین دەوڵەتێکی سەبەخـۆی کوردی دابمەزرێـت. ئەوان خـاکی کوردستان بە مـوڵكی خۆیان دەزانن. بە دڵنییاوە سەرکەوتن بۆ ئێمەی کورد دەبێت و ملکەچیش بۆ ئەوان دەبێـت. ئێـمەی کورد خـاوەنی خـاک و زمـان و کولـتوور و شـونـاسێ نەتـەوەیی جیـاوازیـن و تایبەتمەنـدیی خۆمـان هـەیە. هـیچمان لە تـورک و لە عـەرەب و لە فـارس کەمتر نییە. ئێمەی کورد دژی هـیچ گەلکێک نین. زیادەڕۆیی و دەمارگیری نییە، بەڵکو راستییە و دەبێـت بیـزانـن، کە دەڵـێم: تا کورد سەربەخۆیی بەدەست نەهـێنت و دەوڵەتی کوردستان دانەمەزرێـت. نە تـورک و نە فـارس و نە عـەرەب، ناتوانن بە ئاسوودەیی و بە ئاشـتی بـژیـن و پـاڵی لـێـبدەنەوە. تا رۆژێـک زووتـر کوردسـتان ببێـت بە دەوڵـەت، لە بەرژەوەنـدیی هەمـوو گـەلانی ناوچـەکە دایـەوە. زۆوتـریش ئاشـتی و سەقـامگـیری بـاڵ بەسەر ناوچـەکەدا دەکـێـشن.
لە ئەنجامی کۆتایی شەڕی جیهانی یەکەم لە ساڵی (١٩١٨) دا، چەند ئیمپـراتـۆریەت و دەوڵەتی گەورە هەڵوەشێنرانەوە، لەوانەش دەوڵەتی عـوسمانی و روسیای قـیسەری و ئەڵمانیـا بـوون. بـزووتنەوەی رزگاریخـوازی گـەلانی چەوسـاوەش دەستی پـێکـرد. کە داوای ئـازادی و مافی چـارەی خـۆنـووسین و سەربـەخـۆیی نیـشـتـمانەکـانیان دەکـرد، دوور لە خۆسەپانـدن ئیمـپریالـیزم.
نهـێنییەکانی رێکەوتننامەی (سایکس بیکو :١٦/ مای/ ١٩١٦) ش بۆ گـەلان ئاشکـرا بـوون، کە لە نێـوان بەریتـانیا و فەرەنـسا و بەسترا و رووسیای قەیسەری و ئیتالیاش پاڵپشتیان لێکـرد. واژۆیان لەسەر بەندەکانی کرد. بەپـێی ئەم رێکەوتـننامەیە، میـراتی دەوڵـەتی عـوسمانیـان بەسەر خۆیانـدا دابەش کرد. ئەمەش دژی بەرژەوەنـدیی گەلان بـوو، بە تایبەتیش دژی بەرژەوەنـدی و هـیوا و خواستەکانی گەلی کوردمان بـوو. کە بەپـێی ئـەم رێکەوتـنـنامە ناڕەوایـە، کوردستان بەسـەر تـورکیا و ئێـران و عـێراق و سـووریادا داـبەش کـرا. ئـێـمەی کورد بـویـنە قـوربـانی ئـەم تـاوان و سـتەمە. کە تا ئەمـڕۆش باجی ئـەو رێکەوتـنـنامەیە و ئەو سـتەمە مێـژووییـە دەدەیـنەوە.
تا رادەیەک هـیوامـان بە پەیـماننامەی (سـيـڤـەر :١٠/ ئاب/١٩٢٠) بـوو، لە پاریـس واژۆیـان لەسـەر کـرد، لە بەنـدەکـانی (٦٢، ٦٣، ٦٤) ی بـڕگـەی سـێـیەمـدا، بنـەمـا یاساییەکانی مافی چارەی خـۆنووسینی گەلی کوردیان دیاری کردووە، جەخـتیشیان لە مافی سەروەریی کورد لەسەر خاکی کوردستانـدا کردووە. هەر بەپێی بەنـدی (٦٢)ی ئەم رێکەوتننامەیە، رێ بە ولایەتی ( موسـڵ) یش دەدرێت کە بچـێـتە پاڵ کوردستان. بەڵام بە داخەوە کە لە پەیماننامەی (لۆزان:٢٤/ تەموز/ ١٩٢٣) لە کە لەسەر داوای تورکیای کەمالی واژۆکرا، هەموو ئەو بەڵـێنانەی کە لە (سیڤەر) بە کوردیان دابـوون، لێیان پاشگەزبوونەوە و بە جارێ ئێمەی کوردیان بێ هـیوا کرد و پەراوێزیان کردین. پەیمـانی لـۆزان بە تایبەتی لە دژی خواستەکانی گەلی کوردمـان بەسترا. ئەم تاوانەش پەڵەیەکی قێـزەوەن و شەرمـەزارییە. بە نێوچـەوانی دەوڵـەتە هـاوپەیمانەکان، چونکە ئەوانن بەرپرسی سەرەکین لە هەموو ئەو تاوانانەی کە دەرهەق بە گەلی کورد کران و دەکـرێن. بە تایبەتیش بەریتـانیا. کە تا ئەمـڕۆش لە ئەنجـامی ئەو ستەم و ناهـەقـییانە، خوێن لە جەستەی گەلەمان دەچـۆڕێتەوە و بە هەزاران قـوربانیمان داوە. تا ئەمـڕۆش ئێمەی کورد کە (٧٥) ملێـۆن کوردیـن، گەورەتـرین گەلـین لە جیهانـدا، کە دەوڵەتـێکی سەربەخـۆمـان نییە. کەچـی لە ئاسیا و ئەورۆپـادا، دەوڵـەتی وا هـەن کە ژمـارەیـان لە ملێونێکـیش کەمترن. خاوەنی دەوڵەتی خۆیانن و دانیان پێیان ناون. ئەمەیە ناڕەوایی و نایەکـسانی و نادادپەروەری و دووفـاقی نێـودەوڵـەتی.
بەڵام کـورد مـلکەچی داگـیرکەرانی کوردسـتان نەبـووە و نابێـت. زیـاتـر سەدەیـەکە لە خەبات و تێکۆشانێکی بەردەوام داین و بەردەوام دەبین، چەندین ڕاپەڕین و شۆڕشمان هەڵگـیرسان. کـۆڵنادەیـن و ناسرەویـن.. تا سەردەکەویـن.
لە ئەمـڕۆدا، گـەلی کوردمان، سەنـگ و پێگەیەکی نێـودەوڵەتی هـەیە. خەریکە پـرسی کورد ببێـت بە پـرسێکی جیهـانی. دەوڵەتـانیش گەیـشتوونەتە ئەو بـڕوایە، کە بەراورد لەگەڵ گەمەکـارانی دیکەی سیاسی لە ناوچەکـەدا، کـورد دەتـوانێـت رۆڵـێکی سەرەکی هـەبێـت لە بە سیکـولارکـردنی رۆژهـەڵاتی ناوەڕاسـت.
شایەنی باسیشە، کە کوردستان پێگەیەکی جیوسیاسی و ستراتیجـیی و ئابـووری گرنگی لە ناوچەکە و لە جیهانـدا هەیە. زۆریش دەوڵەمەندە لە کانزا و سامانی سروشتی و وزە و لە ئـاوی شـیرین و لە نـەوت و لە گـاز. دەرهـێنانی نەوت و بـوونی یەدەکـێکی زۆری نـەوت لە خاکەکەمـانـدا، هـێنـدەی تـر گـرنگی شـوێـن و پـێگەی کوردستانـیان شـیرینـتر کـردوون. ئەمانەش فاکتەرێکی بەهـێزی تـرن، بۆ راگەیانـدنی سەربەخـۆیی کوردسـتان. گەشـبـینم و بـڕوام وایە کە لە داهـاتـوویەکی نـزیکـدا، گۆڕانکاری لە نەخـشەی سیاسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبینین، سەیریش نییە کە لەسەر ئەو نەخشەیەدا (کوردستان)ی سەربەخـۆ ببیـنین.
(چارلز تانـۆک) ئەنـدامی پەرلەمانی ئەوروپا، دەڵـێت:”مـێژوو پێمان دەڵێت، کاتی ئەوە هـاتووە بەریتانیا، لە ریـفـراندۆمی داهاتوودا، پشتیوانی سەربەخۆئ کوردستان بکات”.
دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان ئەستەم و خەون و خەیاڵ و وڕینە نییە. هەر خەون و خەیاڵە، لە سایەی بـڕوا و خەبات و تێکۆشان و خۆڕاگری و کۆڵنەدانـدا، دەبـنە راستی و دێنـەدی. زۆر گـەشـبیـنم و لـەو بـاوەڕەدام، کە خـۆری دەوڵـەتی کوردسـتان گـزنـگی داوە و رۆژ بە ڕۆژ بەرزتـر دەبـێـتەوە. لە هـەڵهـاتنـەوە نـزیک دەبـێـتـەوە.

بەڵام پێویـستـیمان بە یەکـێتی و یەکهەڵـوێـستی و یەک وتاری نەتەوەیی کوردی هـەیە. پێویستیمان بە ئاشـتەوایی و بە رێکخستنی ناوماڵی کورد و بە کۆتاییهـێنان بە ململانێ و بە ناکـۆکی و بە مشتومـڕ و لەیەکـتری دابـڕان هـەیە. پێـویستیمان بە ئەوەیە هـەیە، کە بەرژەوەنـدییەکـانی گەلـەکەمان، لە سەرووی هـەمـوو بەرژەوەنـدییەکـمانەوە بێـت.

پێویـستـیـمان بە بەستنی کـۆنگـرەی نیـشـتـمانی نەتـەوەیی کـوردی هـەیە، کە هـەمـوو بەشـەکانی کوردستان بەشـداربـن تێـيدا. بە کـۆدەنگی و بەبـێ تـرس و چەکەرە، بـڕیار لە پرسە چارەنووسسازەکانی، ئەمـڕۆ و داهاتووی کورد و کوردستان بـدەن. بێگومان چارەنـووسی هـەمـوو کـورد، یـەک چـارەنـووسـە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٥




چـیـرۆک بـۆ منـداڵان/ دارقـۆخە بەخـشـنـدەکە.. رەزا شـوان

لە ناوەڕاستی گوندێکی قـەشنگی کوردستانـدا، دارقـۆخـێکی گەورە و جـوان هەبـوو. خەڵکی گونـدەکە دارقـۆخەکەیان زۆر خۆشـدەویست. هـاوینان لەسێبەرە فـێنکەکەیـدا دادەنـیشـتـن و لە قـۆخـە خـۆشـەکـەیـان دەخـوارد. منـداڵانی گـونـدەکـەش رۆژانـە لە دەوروبەری دارقـۆخەکەدا، یارییان دەکرد و رایان دەکرد و هەڵـدەپەڕین و گـۆرانی و سروودی کوردیی خۆشیان دەچـڕی. بە لـقە گەورەکانـیشیدا، گوریسیان هەڵـدەواسی، بۆ ئەوەی جـۆلانـێـیان پـێـبکەن.

هەموو خەڵکی گـونـدەکە بە بـوونی ئـەو دارقـۆخە جـوانـە زۆر شاد و دڵخـۆشبوون، تەنیا شـابـاز نەبێـت، کە پـیـاوێـکی چـاوچـنۆک و تـێرنـەخـۆر بـوو.

بەیانییەک شاباز بۆ باخەکەی دەچوو، کە دارقـۆخە جوانەکەی بینی، قـۆخـێکی زۆری پێـوەیە. شاباز وتی: پێویستە ئەم دارقـۆخە تەنیا بۆ من بێـت، نەک بۆ هـیچ کەسێکی تـری گونـدەکە.

کە شەو داهـات، شاباز پاچـە گەورەکەی هـەڵگـرت و چوو بـۆ لای دارقـۆخەکە، تا لە رەگـەوە هـەڵـیـبکـێـشـێـت و بـیـبات لە باخەکەی خـوێـدا بـیـڕوێـنـێـت.
شاباز بە هەمـوو هـێـزییەوە پاچـێکی، کـێشا بە رەگـێکی ئەستووری دارقـۆخەکەکەدا. دارقـۆخەکە لەرییەوە و هەندێک لە قۆخەکانی بۆ بەردایە خوارەوە. شاباز دووبارە بە پاچەکەی کێشایەوە بە رەگە ئەستوورەکەدا. دارقـۆخەکەش هـەنـدێک قـۆخی تری بـۆ بەردایـەوە.
شاباز سەری سووڕما، پاچەکەی دانا و بە سەرسامییەوە، لەبن دارقـۆخەکەدا دانیشت. وتی: ئەم دارقـۆخە سەیرە، من بە پاچ لـێـیـدەدەم، ئەو بەشێک لە قـۆخەکانیـم دەداتێ!

شاباز بڕیاری دا، واز لە دارقـۆخەکە بهـێنێـت. ناوکی قـۆخەکانی بن دارەکە دەربکات و لە باخەکەیـدا بـیان روێـنـێـت. قـۆخەکـانی بـن دارقـۆخەکەی کۆکـردەوە و گەڕایەوە بـۆ مـاڵـەوە. بێ ئـەوەی کـەس بـیـبـيـنـێـت.

لە بەهـاری ساڵی دوای ئەو ساڵەدا، شاباز لە باخەکەیـدا بە ریـزەوە چاڵی هـەڵکەنـد و نـاوکە قـۆخەکـانی روانـد، هـەمـوو رۆژێـک ئـاوی دەدان. نـاوکـەکـان شـیـن بـوون و بـوون بـە نەمـام. نەمـامـەکان گـەورە بـوون و بـوون بـە دارقـۆخ، کـە کـوتـومـت لە دارقـۆخە جـوانەکە دەچـوون، کە دەیویست لە رەگەوە دەریـبکات. دارەکان قـۆخێکی زۆریان گرت. شاباز بـوو بە خاوەنی باخـێکی جـوان. قـۆخەکانی ئـەو دارانە، بـوونە مایـەی بـژیـوی و خـۆشگـوزەرانیی ژیـانی خـێزانـەکەی و بـۆ خـەڵـکی گـونـدەکـەش.
شاباز لە دارقۆخە جوانەکەوە پەندی وەرگرت، بوو بە پیاوێکی بەرچاوتێر و بەخشندە.
شابـاز ئێـواران بە دڵخـۆشیـیەوە، لەبـن دارقـۆخـەکەدا دادەنیـشت. چـیرۆکی خۆشی بۆ منـداڵانی گونـدەکەیان دەگـێڕایەوە. پێیانی دەوت: منداڵە جـوان و خۆشەویستەکان، کە گـەورە بـوون، وەکـو دارە بـەردارەکـان بـن، خـەڵـکێ بـەردیـان تـێـدەگـرن، ئەوانیـش مـیـوەکـانـیـان بـۆیـان بـەردەدەنـەوە.




شیرینکردنی کوردستان لەلای منداڵانی پێش قـوتابخانە.. رەزا شـوان

کوردستان نـیشـتمانی پيـرۆزمانە. کوردستان دایکی میهـرەبانی هەموومانە. کوردستان گروپی خوێـنمانە. کوردستان ناسنامەمانە. سەروەری و شکـۆمانە. هەناسە و ژیانمانە. نەک هەر بە قسە، بەڵکو پێویستە بە کرداری ئەم هەستەمان بۆ کوردستان بسەلـمێنین.
گەورەتـرین سازشکردن و بێ ئەمەکی و نامەردی و ناپاکی، ناپاکی کردنە لە کوردستان. هـەر کوردەی ناپـاکی لە کوردسـتان بـکات، نە کـوردە و نە کوردسـتانیـیە و نە شایـەنی ئەوشە کە لە کوردستان بـژی. کە تۆپیش (حەسەن خەیـری) ئاسایی، رۆژانە گـۆڕەکەی تـف و نەفـرەت بـاران بکـرێـت.

وەکو دەزانین، شەش ساڵی یەکەم لە ژیـانی منداڵانـدا، گـرنگـترین و چارەنووسازتـرین قـۆناغە لە ژیانی مرۆڤـدا. لەم قـۆناغەدا بنامە سەرەکییەکانی کەسایەتی دروست دەبـن.
(ماریـا مەنتسۆری) دەڵـێت:”گرنگـترین قـۆنـاغ لە ژیانی مـرۆڤـدا.. قـۆنـاغی خوێنـدنی باڵای زانکـۆ نیـیە.. بەڵکو یەکەمـین و گرنگـترین قـۆنـاغی ژیان.. لە دایکـبوونەوە تا تەمەنی شەش ساڵانە”.
(فـرۆیـد) یش دەڵێت:”بەشی زۆری کەسایەتی هەر تاکێک، لە تەمەنی منداڵیدا دروست دەبێـت، بە تایبـەتـیش تا شەش ساڵان”

منـداڵانی کوردستان پـەروەر، سەرمایەیەکی گرنگـن، بۆ ئەمـڕۆ بۆ داهـاتووی کورد و کوردستان. بۆیە پێویستە لە منداڵـییەوە منداڵانی کوردمان، بە سـۆز و خۆشەویستی و دڵـسۆزی و هـاوبەسـتەبـوون بـۆ کورد و کوردستان پـەروەردە بکەیـن. تا هـەسـت بە یەکـێـتی و بە ئـەرکەکانیـان و بە بەرپـرسیارێـتی و بە چارەنـووسـێکی هـاوبەش و بە سەربـەخـۆیی بکەن. شانازیـش بە کوردبـوونیـان و بە کوردسـتانی نـیشـتـمان بـکەن.

چاندنی کوردستان پەروەری لە منداڵانی کوردمان، پیرۆزترین و لە پێشترین ئەرکمانە. بەرپـرسیارێتییەکی هـەستیارە. چونکە داهـاتـووی باشتر و گەشتر بۆ کورد کوردستان، لە دەستی منـداڵانی ئەمـڕۆمـان دایە. لەم روانگەیەوە، پێـویـسـتە ئەوە بـزانـین، کە چ ئەرکێکی پیرۆز و چ بەرپـرسیارێـتییەکی مێـژوویی و چارەنـووسازمان لە ئەستۆ دایە.

لەم بلۆگەدا، لە (١٠) ڕێگەی کاریگەر دەکۆڵینەوە بۆ رواندنی هاوبەستەبوونی منداڵانی کوردمان بۆ کورد و کوردستان، لە پێش تەمەنی قوتابخانەی بنەڕەتیـدا. ئەم رێگایانە یارمەتـیی منداڵانی کوردمان دەدەن، بـۆ زیـاتر شـیرینکـردنی کوردستان پەروەرییـان:
١ـ فـێرکـردنی ئەتەکـێـتی ئـاڵای کوردستان:
ئاشناکردنی منـداڵانی کوردمان لە پێـش قـوتابخـانە، بە ئـاڵای کوردستان، کە سـیمبـولی نەتەوەییمانە. ئاڵای کوردستانیان نیشان بدەن و فـێریان بکەن کە چـۆن دروستی بکەن، یان وێنەی بکـێشن و رەنگی بکەن و خۆشیان بوێت. لە یادی (رۆژی ئاڵای کوردستان) و چالاکـییە کوردستانییەکان بەم بۆنەیەوە. ئـاڵای بچـووک بـدەنە دەستی منـداڵەکانتان و لە ئاهـەنگگـێڕان و لە هـەڵکـردنی ئـاڵای کوردستان و لە چـڕینی مـارشی نەتەوەیـیمان (ئەی رەقـیب)، بەشـداریان بکەن. هـانیان بـدەن بـۆ پـێـشکەشکـردنی چالاکی بە بۆنەی یـادی رۆژی ئاڵای کوردستانەوە. هـۆنـراوەنووسانی کوردمان (ئەوانەی کە بـۆ منـداڵان دەهـۆننەوە) بە دەیان سـروودی کوردی و هـۆنـراوەی کورت و ئاسانیان، لەسەر ئـاڵای کوردستان هـۆنیـونەتەوە، کە بە تایبـەتی بۆ منـداڵانیـان هــۆنیـونە. دەتـوانـن سوود لەم هـۆنـراوانە وەربگـرن و بـە ئـاوازەوە منـداڵەکانتـان فـێریـان بکەن.
٢ـ گـێڕانەوەی چـیرۆکی پاڵەوانـیتی نەتەوەییـمان:
منداڵانی پێش قوتابخانە تامەزرۆی چیرۆکی خۆشن، پێویستە ئەم حەزەیان بقـۆزینەوە. بـۆ فـێرکـردنی کوردسـتان پـەروەری. چـیرۆکی پاڵـەوانـییەتی نەتـەوەیی کـوردیـیان بـۆ بگـێڕینـەوە یان بـۆیان بخـوێـنینەوە. بـۆ هـەستکـردنیان بە ئـازایەتی و بە قـارەمانـێتی نەتەوەکەمـان و ڕێـزگـرتـن و شانـازیکـردن بـە مـێـژووی گـەلی کـوردمـان، کە پـڕە لە سەروەری و لە شکـۆداری. گـێڕانەوەی چـیرۆکی گونجاو لەگەڵ تەمەنـیان، دەربـارەی سەرکردە دڵسۆزەکانمان و داستانەکانی پێشـمەرگەی قـارەمان و شەهـیـدانی نەمرمـان. کـاریـگەریـیەکی هـەمــیـشەیـیان لەسـەر منـداڵانی کوردمـان دەبـێـت. چـیرۆک کـورت، رێگەیـەکی ئاسانە بۆ روانـدنی ئـازایـەتی و میهـرەبانی و ئیـرادە و بـڕوابەخـۆبوون و کوردستان پەروەری لە دڵی منـداڵانی کوردمـان.
بەدەیـان نـەزیـلە و چـیرۆکی کلاسـیکی و نـوێـمان، بـۆ منـداڵانی کوردمـان هـەیـە، کە ئامانج و پەیـامی کوردسـتان پەروەرییـان لەخـۆگـرتـوون.
٣ـ بەشداریکـردنی منداڵان لە جەژن و فـێستـیـڤاڵە کوردستانییەکان:
بەشداریکـردنی منـداڵانی کوردمـان، بە جـۆش و خـرۆشەوە لە ئاهـەنگەکـانی جـەژنە کوردستانییەکان، وەک جەژنی (نەورۆز)ی نەتەوەییمان و لە فـێستـیڤـاڵە کولـتووری و رۆشـنبیرییەکان، رێگەیەکی باشـن بۆ پەروەردەکردنی منـداڵانی کوردمان بە کوردستان پەروەری. پێویستە گرنگی مێژوویی هـەر ڕووداوێـک، بە شـێوە و شێـوازێـکی ئاسان و بە زمانێکی شیریـن بۆ منداڵانی کوردمان ڕوونـیان بکـەینەوە، کە لەگەڵ تەمەنیان و تێگەیشتنیانـدا بگونجـێـن و بتوانـن لـێـیان تـێـبگـەن. بۆ نمـوونە: بەشـداریکـردنیان لە دروستکـردن و لە رازانـەوەی دیکـۆرات بـۆ سازدانی فـێستـیـڤـاڵـێ تایبـەت بە چـڕینی سـروود و گـۆرانی و هـەڵـپەڕکێی و چـالاکی ساڵانە بۆ منـداڵان. کە سـەرەڕای ئـەوەی چـێژ و خوشیـیان پێـدەبەخـشن، هـەستی کوردایـەتی و کوردستان پەروەریش، لەلایـان شـیریـنـتر دەکـەن. هـەستـیش بەوە دەکـەن، کە خۆشـەویـستـن و بە هـەنـدیان دەزانـن.
٤ـ بەشداریکـردنی منداڵان لە چـالاکییە کۆمەڵایەتییەکان:
بەشداریکردنی منـداڵانی پێش قوتابخانە، لە چالاکـییە سادە و بچووکەکانی کۆمەڵگەدا. کاریگەری و رەنگدانەوەیان لەسەر کوردستان پەروەریی منـداڵانی کورد هـەیە. وەک: پاککردنەوەی پارکێکی ناوخۆیی یان چاندنی نەمام. نەک تەنها بە کوردستان پەروەری منـداڵانی کورد پـەروەردە دەکـەن، بەڵکـو هـەستـیـش بە بەرپـرسیارێـتی بەرامـبەر بە ژیـنگە و سـروشتی جـوانی کوردستان و بە رۆحی هـاوکـاری و هـەرەوەزیـش دەکەن.
٥ـ گەشتەکردن بۆ شوێنە مێژووییەکان و بۆ مۆزەخانەکانی کوردستان:
ڕێکخـستنی گەشتی مەیـدانی، بـۆ منـداڵانی پێـش قـوتابخانە، بۆ شوێـنە مـێژووییەکانی کوردستان و بۆ مـۆزەخانەکانی شارەکانی کوردستان، منداڵانی کوردمان بە میراتی بـاو و باپیرانمان و بە مێژوو و بە کەلەپـوور و بە شارستانی کۆنی کوردستان ئاشنا دەبـن.
٦ـ رێـزگـرتـن لە هـەمەجـۆرەی کـولـتووری کوردی:
پێویستە منـداڵانی کوردمان، فـێربکـرێن، کە رێـز کولـتـوورە رەسەنە هـەمەچـەشنەکانی کوردستان بگـرن. هـانیان بدەن کە رێـز لە زمـان و لە داب و نەریـت و لە بەهـا جـوانە جیاوازەکانمان بگـرن، کە بەشێکن لە مێژووی نەتەوەکەمان. ئەم هەمەچەشنەییەش لە ئاهـەنگە خـۆشـیـیە هـەمەجـۆرە کـولـتوورییەکـانی کوردسـتان رەنگـیان داونـەتەوە.
٧ ـ هـانـدانی منـداڵان بۆ هـونـەر و دەربـڕیـن:
هـونەر سەکۆیەکی نایاب بۆ منداڵانی کوردمان دەڕەخسێنێت، بۆ دەربڕینی خۆشەویستی خۆیان بۆ کوردستان. پێویستە هـانیان بـدەیـن بـۆ دروستکـردنی کاری هـونەری جـوانی کوردستان پەروەرانە. گۆرانی بۆ کوردستان بڵێن، یان نمایشی سکیتەکانی پەیوەست بە ڕووداوە مێژووییە گرنگەکان. بۆ پەروەردەکردنی منداڵانی کوردمان بە خۆشەویستی بۆ کوردسـتان. وێـنەکـێـشانیـش بـوارێـکی گـرنـگە، بـۆ ئەوەی منـداڵانی کوردمان لە پێـش قوتابخانە، بە وێـنە و بە رەنگەکان، گوزارشت لە خۆشـەویستییان بۆ کوردستان بکەن.
٨ـ دەبێـت دایکان و باوکان نموونەی کوردستان پـەروەری بـن:
پێویستە ئێـوەی دایکان و باوکان و خـێزانـانی کورد، نمـوونە و سەرمەشقی باشبن. لە قـسە و لە کـردارەکانتـانـدا. بە کـرداری کوردسـتان پـەروەریی خۆتـان بـۆ منـداڵەکانتان بـسەلـمێنن. هەردەم شانازی بە کوردستان و بە جـوانی سروشـتی کوردستانەوە بکەن. لە هـەمـان کـاتـدا، بە ئاسانی باسی ئـەو بـەرۆکگـیرییـانـەش بـۆ منـداڵـەکـانتان بـکەن، کە ڕووبەڕووی کوردستان بوونەتەوە. زۆرجار منداڵان چاولێکەرن، چاو لە ڕەفـتار و لەو کـارە جـوانانە دەکـەن، کە دایـکان و باوکـان و گـەورەکـانیان دەیـانکەن.
(وین دایەر) دەڵێت:”منداڵەکانتان لە هەموو ئەو کردارانەتان دەڕوانن، کە لە ژیانتاندا دەیـانکەن.. نەک لـەو قـسانـەی دەیـانکەن”.
٩ـ رۆڵی راگـەیـانـدنـەکـان:

راگەیاندنـەکانی کوردستان، دەتوانن رۆڵێکی کاریگەریان هـەبێت، بە تایبەتیش کەناڵە تەلەڤـزیـۆنییەکانی منداڵانی کوردستان. لە شیرینکردن و لە هـاوبەستەبوونی منداڵانی کوردمان بۆ کوردستانی نیشـتمانمان. لە رێگەی پێشکەشکـردنی بەرنامەی نیشـتمانی کوردستانی و درامای منـداڵان و چالاکـیی پەیـونـدار بە شیرینکـردنی کوردستان لەلای منـداڵانی کوردمـان. بەداخەوە زۆر جار تەلەڤـزیـۆنەکان، فـیلمی کارتۆنی ئەنیمەیـشنی نـاوەڕۆک زیـانبەخـش بـۆ منـداڵانی کوردستان نـمایـش دەکـەن. ئەمـەش بۆ نابەڵەدیی بەڕێـوەبـەرەکانیان و بـۆ نەبـوونی سانـسۆری پـەروەردەیی منـداڵان دەگـەڕێـتـەوە.
١٠ـ نەخـشەی کوردسـتان:

ئاشناکـردنی منـداڵانی کوردمـان، بە نەخـشـەی کوردسـتانی گـەورە. رێگـەیەکی تـرە بۆ شـیریـن کـردنی هـاوبەسـتەبـوونی منـداڵانی کوردمـان بـۆ کـوردسـتان. بـۆ نـمـوونە: دەتوانن نەخـشەی کوردستان لەسەر فانیلە (تیشـێرت) بە تایبەتی بۆ منـداڵانی کوردمان چاپکـرێت. پێمـوایە نەخـشەی کوردستان لە قەدپاڵی شاخی گۆیـژە، کارێکی زۆر جوانە و بـۆتـە سیـمبـولـێکی جـوانی بـۆ شـاری سـلـێـمانی. رۆژانـەش گـەورە و منـداڵان، کە دەیـبـیـنـن، چاویـان روونتـر دەبێتەوە و سـۆز و خۆشـەویـستی و هـاوبەستەبـوونێکی زیاتـریان پێـدەبەخـشـێـت و کوردستان لەلایـان جـوانـتر و شـیریـنـتر دەبـێـت.
چانـدنی کوردسـتان پـەروەری لە منـداڵانی کوردمان، هـەوڵـێکی بەنـرخە کە دەتـوانـن کاریگەری ئەرێـنییان لەسەر هەڵـوێـست و ڕەفتارەکانیان، بە درێـژایی ژیانیان هەبێت.

جگە لەو رێگایانەی کە لە سەرەوە باسمان کرد، چەندین رێگە و بـواری تریش هـەن، بـۆ ئـەوەی سـۆز و خـۆشـەویستی و دڵـسۆزی و هـاوبەستەبـوون بـۆ کوردسـتان، لە دڵی منـداڵانی کوردمان بـڕوێـنـین و کوردستان لەلایـان شـیرینتر و بەهـێزتـر بکەیـن.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٥




خوێندنەوەیەک بۆ هـۆنراوەکانی (مرواری) ی محەمەد بەرزی.. رەزا شـوان

پێش ئەوەی بێینە سەر باسکردنی پەرتووکی (مرواری) حەزدەکەین بۆ سوودوەرگرتن، زۆر بە کورتی و بە چـڕی، باسی مەرج و ستانـدارد و کوالـیتی پەرتـووکی نموونەیی و هـۆنـراوەی گـونجـاو بـۆ منـداڵان بـکەیـن.
پەرتـووکی منـداڵان گـرنگـییەکی زۆری هـەیە. بە دەروازەیەکی جیهـانی دادەنـرێـت بـۆ چـوونە ناو هـۆشی منداڵان، کە چەندین دەرگایان بۆ خەیاڵکردن و داهـێنان و فـێربوون لەسەریان دەکـاتەوە. لە رێگەی پەرتـووکەوە، جـیهـانی دەوروبەریـان دەناسـن و فـێری خوێنـدنەوە و نووسـین دەبـن. زاخـاوی کارامەییـان دەدات و سامـانی زانستـیـیان زیـاتر دەبێـت. زمانیشیان گەشەدەکات و فەرهەنگی وشـە و زاراوەکانیان دەوڵەمەنتر دەبێـت. بۆیە پێویستە لە منداڵییەوە منـداڵەکانمان بکەیـن بە هـاوڕێی پەرتـووک، تا خوێنـدنەوە ببێـت بە خووی رۆژانەیان و بە کولـتوور بە پێـویستییەکی ژیانیان. لـێرەوە گرنگـیدانی نووسـەرانی وێـژەی منـداڵان، بە تەکـنیک و بە جـوانی پەرتـووکی منـداڵان سەرچاوەی گرتووە. هەر پەرتووکێک کە شایەنی سەرنجـڕاکـێشانی منداڵانی خوێنەربێـت، پێویستە مـۆدێـرن بێـت و کومەڵـێک مەرجی هـونەری و جـوانی و سـتانداردی و کوالیـتی باشی کاغـەز و تەکـنیکی چـاپ و ناوەڕۆک و شـێوە و قـەبـارە و نەخـشە و فـۆنـتی گـونجـاو و چەند مەرجێکی تری چاپکردنی جـوان نـموونەیی لەخـۆگرتـووبـێـت. وەک: پێویـستە قەبارەی پەرتووکی منداڵان، لەگەڵ تەمەنی منداڵانـدا بگونجـێت. بە فـۆنتێکی باش و بە ستایلێکی جوان چاپ بکرێت. ناونیشانەکەی درێژ نەبێت و بە فـۆنتێکی گەورە و روون نـووسـرابێـت. پێویـستە کاغـەزی بـەرگی پـەرتـووکی منـداڵان و پـەڕەکانی ئەسـتوور و وبـریـقـەداربـن. بە وێنـەی کـێـشراوی رەنـگاوڕەنـگی جـوان یان وێـنـەی فـۆتـۆگـرافی بـڕازێـنرێتـەوە. چـونکە وێنـە تەواکەری دەقـی وێـژەییـە. منـداڵان هـەمـیشە، هـۆگـر و تامەزرۆی پەرتووکی وێنـداری رەنگاوڕەنگـی جـوانـن. زیاتر سەرنجیان رادەکـێشێت و زیاتر مەیلی خوێندنەوەی دەکەن، بۆ ماوەیەکی زیاتریش بابەتەکان لەیادیان دەمێننەوە.
پێـویـستە رەنگەکـان گـەش و روون و دڵخـۆشکەربـن. پەرتـووکی وێنـەیی، یارمەتـیی منـداڵان دەدات، کە وێنـە و وشـە و رسـتەی نووسـراو بەیەکەوە ببەسـتنەوە. یارمەتی ئـەوەشـیان دەدات، لە کارەکـتەرەکـان و شـوێنـەکان و لە پـڵـوتی بابـەتـەکـان تـێـبگەن. توانای خوێنـدنەوەیان باشتر دەکات و ئارەزوو و چـێژێکی زیاتـریشیان پێدەبەخـشێـت.
دەربـارەی هـۆنـراوەی منـداڵان. نازانـم بـۆ زۆربـەی هـۆنـراوەنـووسانی کوردمـان، تا ئەمـڕۆش دەست لەم سێ وشە عەرەبییە هەڵـناگرن (ئەدەب) و (شـیعـر) و (شاعـیـر)؟ لە کاتێکـدا کە بەرانبەر بەو سێ وشە عـەرەبییانە، وشەی رەسەنی کوردیـمان هـەیە: (وێـژە) و (هـۆنـراوە، هـەڵـبەســت، هـۆزان) و (هـۆنـراوەنـووس، هـەڵـبەستـنـووس، هـۆزانـڤـان). لە جیاتی وشەی (شاعـیر) چی شوورەییەکی تێـدایە، گەر لە هـاوشێوەی (چیرۆکنووس، رۆماننووس، شانۆنووس، مـێژوونووس) بنووسین (هـۆنـراوەنووس)؟ من وەک نووسەرێک، لە ئەمـڕۆوە نانووسم (شاعـیر) و دەنووسم (هـۆنـراوەنـووس).
هـۆنـراوە کۆنـتریـن و گـرنگـتریـن ژانـری وێـژەیـیە. جـوانـترین و ناسکـتریـن شـێوەیە لە شێوەکانی هـونەر. فـۆرمێکی نایاب و سەرنجڕاکێشە. هـۆنراوە نزیکترین هـونەرە لە رۆحی منـداڵانەوە. سـوود و چـێژ و خـۆشی و گـەشی و گەشبـینی و هـیوایەکی زۆریـان پێـدەبەخـشێـت. هـۆنـراوە پەیامێکی پەروەردەیی و سۆزداری و نیشـتمانی و میهـرەبانی و رەوشـتی و بەهـای بـەرزی مـرۆڤـایـەتی لـەخـۆگـرتـووە. هـەر هـۆنـراوەنـووسێکـیش شێواز و ستاـل و تەکـنیکی هـۆنینەوەی خۆی هـەیە لە گەیاندنی پەیامەکەی بە منـداڵان. گەرچی لە راستـیدا هـیچ رێگا و پێوەرێکی دیاریکراو بۆ نووسینی هـۆنراوە نییە، بەڵام دەتـوانن هـەنـدێـک مەرج و یاسا و پێـویستی بنەڕەتی پەیـڕەوی بـکەن. بە تـایـبەتیـش لـە هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان. وەک: هـۆنـراوە پەیـامی پەروەردەییـە، پێویـستە ئەم پەیـامە لەگەڵ تەمەن و تێگەیشتن ئەو منداڵانەدا بگونجـێت، کە هـۆنراوەکانیان ئاراستە دەکەن. بێگومان سەروا و تـۆن و ریـتـمی مـوزیـکی، منـداڵان دەخـەنـە جـووڵـە و دەتـوانـن بـە ئاسانی ئەو هـۆنـراوە و سـروودانـە لەبـەربکەن و بە ئـاوازەوە و بە دەنگی بەرز بیـان چڕن. پێویستە زمانی هـۆنراوە و سروود ، سووک و ئاسان و شیریـن بێت و دووربێـت لە ئاڵۆزی و لە وشـەی گران. دووربێـت لە هەڵەی زمانەوانی و لە لە هەڵەی رێنووسی و لە هـەڵەی زانـستی و لـە وشـەی بـێگـانە. نیـوە دیـڕەکـانی هـونـراوەکان، کـورت بـن، باشـتر وایە کە لەنێـوان دوو بۆ چـوار وشـە زیاتـر نەبـن. هـۆنـراوکانیـش درێـژ نـەبـن، باشـتر وایـە، لەنێـوان شەش دێـڕ بـۆ هـەشـت دێـڕبـن. دەکـرێـت ئاوازدانـەران ئاسانـتر ئاوازیان بۆ دابنێن. شایەنی ئاماژە و ستایشە، هـۆنـراوەنووسانی کوردمان بۆ منـداڵان، پشکی شـێری هـۆنـراوەکانیان، لەسەر خـۆشـەویـستی و دڵـسۆزی و هـاوبـەسـتەبـوون بۆ کوردستانی نیشتمانی پیرۆزمان و لەسەر سروشتی جوان و ئەفسووناوی کوردستان نووسیون. تا لە منداڵـییەوە ئەم رەهـەنـدە نیشتمانییە لە هـۆشی منداڵانی کورد بڕوێنن.
ئەوەش دەزانین، کە منـداڵان بە سـروشتی و بە رەمـەکی، هـوگـری گورانی سـروود و هـۆنـراوە و مـوزیـک و چەپـڵەلـێـدان و هـەڵـپەڕکی و خـۆشی و شـادیـن و پـێکەنـین.
دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان. کە خوێندنەوەیەکی خـێرایە، بۆ پەرتـووکی (مـرواری)، کە بـریـتیـیە لە کـۆمـەڵـێک هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان، لە هـۆنـینەوەی هـۆنـراونـووس و چیرۆکنووس و لێکـۆڵـینەوەنووسی ناسراوی کوردمان، ئـەنـدازیار (محەمەد بەرزی). کە لە سـاڵی (٢٠٢٤) دا، لە چـاپخـانەی (لـیـرە) لە شـاری سـلـێـمانی چـاپی کـردووە.
(محـەمـەد قـادر محـێـدیـن) لـە ناوەنـدی وێـژەیـیـدا، بـە (محـەمـەد بـەرزی) ناسـراوە. لە (٢٠/ یـوولی/ ١٩٤٦) لە شاری سـلـێمانی لەدایکـبووە. قـوناغـەکانی قـوتابخـانەی بنەڕەتی و ئامادەیی لە شاری سلـێمانی تەواو کـردووە. لە ساڵی (١٩٧١) دا زانکـۆی تەکـنەلـۆژی ـ لە کۆلـێژی ئەنـدازیـاری (بەشی کارەبـا)ی لە بەغـداد تـەواو کـردووە و بـڕوانـامەی بەکالـۆریـۆسی وەرگرتووە. هـەر ئەو ساڵە، لە کارگەی شەکری سلێمانی دامەزراوە. دوای داخـستنی کـارگەی شـەکـرەکە، گۆازراوەتـەوە بۆ کارگـەی تـووتـنی سـلـێـمـانی. لـە ساڵی (١٩٧٦) دا، هـاوسـەرگـیری پـێکهـێـناوە. سێ منـداڵـیان هـەیە.
لە رۆژی (٣١/ ئـاب/ ١٩٩٦) دا، لەگەڵ خـێزانـەکەیـدا، کۆچـیان بۆ ئەمـریکا کـردوە. لە ئـێـستادا، لە ویـلایـەتی (یـۆتـا)ی ولایـەتە یەکگـرتـووەکـانی ئەمـریـکادا دەژیـن.
محـەمەد بـەرزی تا ئێستا کۆمەڵـێک چـیرۆک و هـۆنـراوەی لە زمـانی ئـینگـلـیزییەوە، وەرگـێڕاون بۆ سەر زمانی کوردی. تا ئەمـڕۆ (٧) پەرتـووکی هـۆنراوە و چـیرۆکی بۆ منـداڵان بە ناوەکـانی (ناسک و ورچـەکە، بـازن، مـریـەم، خـۆزگـە، بەرخـەکـەی لانـە، مـرواری) و دوو پەرتـووکی زانستیشی (وزەی خـۆر، کوڵـێـنەری هـەڵـم) چاپکـردوون و بڵاویـانی کـردوونـەتەوە. زیـاتـریـش لە (٢٥٠) نـووسـینی بابـەت هـەمـەجـۆرەی لە گۆڤار و لە رۆژنامە و لە سایتە کوردییەکاندا، بڵاوکردۆنەتەوە. دانەبـڕاوە و درێـژە بە نووسینە هەمەجۆرەکانی دەدات. زیاتر لە (٥٥) ساڵە بەردوامە لە نووسین بۆ منداڵان.
پەرتـووکی مـرواری، بەپێی ئەو هەموو کوالیـت و تەکـنیکـیە هـونەرییانە چاپکـراوە، کە لەسەرەوە باسمان کردووە. قەوارەی مـرواری گونجاوە و بەرگەکەشی ئەستوورە. ناونیـشانـەکەی یـەک وشـەیە (مـرواری) یە، کە سەرنـاوی یەکـێکە لە هـۆنـراوکانی. بەرگی یەکەم و دووەمی، بە وێنەی جـوان رازاونەتەوە و سەرنج راکـێشن. کاغـەزی پـەڕەکـانی نـاوەوەی مـرواری ئەسـتوور و لـووس و بـریـقـەدارن.

مـرواری دیـزایـنێکی هـونەریی جـوان کراوە. سەرجەم لە (١٢٧) لاپـەڕەدا، (١١٤) هـۆنـراوەی کـورتی لەخـۆگرتـووە. لە سـەدا (٩٥%)ی هـۆنـراوەکان لە شـەش دێـڕ پێکهـاتوون، نیوەدێڕی هـۆنراوەکان کورتن. هەر نیوەدێـڕێک لەنێوان دوو بۆ چوار وشە پـێک هـاتوون. وشەکانیش سووک و ئاسان و بـاون. بە شـێوەیەکی هـونەریی جـوان و بـە فـۆنـتـێکی گـونجـاو و جـوان و روون چـاپکـراون. لـەلای چـەپـی هـەر هـۆنـراوەیـەکـدا و لە هەمان لاپـەڕەدا، وێنـەیەکی کـێـشراوی رەنگاوڕەنگی گەش و جـوان هـەیە، کە پەیـوەنـدیـان بە ناونـیشان و بـە نـاوەڕۆکی هـۆنـراوەکـەوە هـەیە.
بە کورتی لە رووی تەکـنیکی چـاپکـردن و هـونەری دیـزاینی هـۆنـراوە و وێنەکـان، دەتوانم بڵـێم پەرتووکی مرواری، بەشی هەرەزۆری کوالیت و ستانداردی پەرتووکی نمـوونەیی بۆ منـداڵان تـێدایە. لە رووی چـاپ و نـاوەڕۆک و فـۆرمەوە، یەکـێکە لە جوانـترین پەرتـووکە کوردییە چـاپکـراوەکـانی ساڵی (٢٠٢٤) ە، بۆ منـداڵانی کورد.
هـۆنـراوەنـووس کاک محـەمەد بـەرزی، بە پـێـشەکییەکی کـورت دەستی پـێکـردووە.
لە پـێـشەکـیـیەکەیـدا نـووسیـوێـتی:”هـۆنـراوەی بـاش هـەوێـنی هـونـەری داهـێـنانە، پەیـامێکی چـێژبـەخـشە و کاریگەری گـەورەی لەسـەر رۆحی مـرۆڤ هـەیە، خـەم و ئازار و فـشار کەمدەکاتەوە، ئۆخـژن و ئارامی دەدا بە دەروونمان و دەتـوانێ ئێـمە و منـداڵەکانمان فـێری خـۆشـەویـستی بـکات و دڵـمان خـۆش و گـەش بکات… هـتد”.
کـاک محـەمـەد بـەرزی، نـووسـەر و هـۆنـراوەنـووسێکی بە تـوانـایە و ژێـرخـانـێکی رۆشنبیری و زانـستی گـشتی هـەیە. حەز بە زۆر و بۆر ناکات، بەڵکو ئەو” نەخـت و پـوخـت” دەنـووسیت. توانـا و شارەزاییەکی باشی لە زمـانی کوردیـدا هـەیە. سەرجەم هـۆنراوەکانی مراواری، کورتن بە کوردییەکی شیرین و ناسک و ئاسان نووسیویانی و بێ گری گۆڵن. هەر یەکە لە هـۆنراوەکانی پەیامێکی پەروەردەیی بە منداڵان دەگەیەنن. بەهـای بەرزیان لەخـۆگرتـوون. بابەتاکانی نامـۆ نین و لە ژینگە و ئارەزوو و خواست و ژیـانی رۆژانەی منـداڵانی کوردەوە، ئـیلهـامی بۆ هـاتـوون. رەنگـدانەوەی سروشتی جوانی کوردستانیان پێوە دیارە. کاک بەرزی گرنگـییەکی زۆریشی بە کێش و سەروا و ریـتـم و مـۆزیکی هـۆنـراوەکانی داون. لەسـەر کـێـشی بـڕگەیی خـۆماڵی هـۆنـراوکـانی هـۆنیـوەتەوە. هەر هەمـوویان شایەنی ئەوەن کە لەلایـەن ئاوازدانەرانەوە ئاوازیان بۆ دابـنرێـن و بکـرێـن بـە گـۆرانی و بە سـروود، بـە دەنـگی نـاسک و شـیریـنی منـداڵان تۆمار بکرێن. گەر بمانەوێت بە وردی و بە تەسەلی، باسی یەک بە یەکی هۆنراوەکانی مـرواری بکەیـن. ناتوانین بە باسێکی کورتی سەرپێی چەنـد لاپەڕەیەک، بە تەواوی و بە جـوانی لـە هـەمـوو روویـەکـەوە، هـەمـوو هـۆنـراوەکـانی مـرواری شـیـبکەیـنەوە.
تەنها وەک گـوڵـبژێـر و نمـوونە، ئامـاژە بـە سێ هـۆنـراوە و بە چەنـد دێـڕێکی چەنـد هـۆنـراوەکی گۆڵـزاری هـۆنراوەکانی مـرواری دەدەیـن. گەرچی هەموو هـۆنـراوەکانی شایەنی ئـەوەن، کە بخـرێـنـە بـەردەم خـوێـنەرانی تامـەزرۆی هـۆنـراوەی منـداڵان. تا بـزانـن، کاک بەرزی بە چ مـروارییەکی دەگمەن و بەنرخ (مـرواری) ی رازانـدۆتەوە.
لە دوو دێـڕی یەکـەم، لە هـۆنـراوەی (وڵاتـەکـەم) کە مەبـەستی کوردسـتانی جـوانە:
وڵاتــــــم شـــــاخ و دەشــــــتـە
جــــوانـە وەک بـەهــەشــــــتـە
بـاخــی گـــــوڵ و گـۆڵــــــــزارە
هـەمـــــوو وەرزێ بـەهـــــــارە
لە دوو دێـڕی یەکەم، لە هـۆنراوەی (پـێـشمەرگە) باس لە بەرخودانی پـێشمەرگەی شـۆڕشگـێڕی کوردستان دەکـات، کە لە جیهـانـدا بـوونـەتە سیـمبـولی قـارەمانـێـتی.
هـەڵــــۆی ئــەم نـیـشـــــتـمـانـە
پـێـشــــمـەرگـەی قـــارەمــــانـە
ســــەری لـە ئاسمـان دەخــشێ
بـۆ ئـێـمــــــە تـێـــــــدەکــۆشـی
لە هـۆنراوەی (پەلکە زێـڕینە)ی حەوت رەنگـدا، کە دوای بـاران دەردەکەوێـت، وەک مـژدەیـەکی خۆشی و خـۆر دەرکەتـن، سەرنـجی گەورە و منـداڵان رادەکـێـشـێـت. ئەم هـۆنـراوەیەی کاک بـەرزی، لەلایـەن ستافی سایـتی (مـوزەی هـونـەری منـداڵان) ەوە، لە ساڵی (٢٠٢٠) دا، لەسەر فـانیلە (تـیشـێـرت) چاپیـان کردوە و دایناوە بۆ فـرۆشتن.
چەپــــکـێ رەنــگی چـەمـــــاوە
پـەلـکـەزێــڕیـنــــــــەی نـــــاوە
نـــــاوە نـــــاوە دوای بــــــاران
دەردەکــــــەوێ لـە ئـاســـــمـان
لەژێـر تـیـشکی خــۆری گــەش
دنـیـــــا دەگـرێـتــــــــە بــاوەش
ســــور و پـرتـەقــــاڵـی و زەرد
ســــەوز و شــــیـنی بـێـگـــەرد

ئـەرخـەوانی و مــۆری جـــوان
گــەردی ئـــاون هـەمـــوویـــان
پـەلــکـەزێــڕیـنـــــــەی ئـاســۆ
ئـاســــمـان دەکـــا بـە تـابـلــــۆ
لـە هـۆنـراوەی دیـمـەنی (تــەرزە) باریـن دا، بـە هـەستی منـداڵـێـیەوە، دەڵـێـت:
ئـەمـــڕۆ هــــــەوارە بــــــەرزە
کـەوتــە بــەر تـــاوە تــــــەرزە
دەنــــکی وەکــــو مــــــــرواری
خـــــێـرا خــــــێـرا دەبــــــــاری
بـەربـــــوونـە ریــــــــــزە دارێ
گــــــەڵا دەڕژایـــە خــــــــوارێ
بـە دەنـــــکی زۆر گـــــــەرورە
شـەقــەی دەهــات پـەنـجــــەرە
تـەرزەیــــە تــــیـژ دابــــــــەزی
زۆر بـە قــــــایـم هـەڵـبـــــەزی
گـەر چـەتــــرەکـەم نەبــــــوایـە
رەنـــگـە ســـــەرم بـشــــکـایـە
هـۆنـراوەی (سـوێـنـد) جەخـتکـردنـەوەیە، لە دڵـسۆزی و تـێکـۆشـان و بەرگـری لە سنووری کوردستانی نیشـتمانمان، تێـدەکـۆشین و وازناهـێـنین تا دەبێـت بە دەوڵـەت:
بـە خـــوای گــەورە سـوێـنـد دەخــــۆم
دڵـســـــــۆزبـم بـۆ خــــــــــاکی خــــۆم
تـێـــــــــــکـۆشـــم بــە رۆژ و شـــــەو
بـۆ بــــــــــەرزێـتـی نــــــاوی ئـــــــەو
بـیـپــارێــــــــــــــــزم ســــــــــــنـووری
چ نـــــــــــــــــــــــزیــــک و چ دووری
بــۆی بـســــــووتـێـم وەکـو مــــــــــۆم
تـا سـەربـەخــــــــــۆیی بـــــــــــــــڕۆم
لـە بـــــــــیـری نــەکـــــــــەم ســـــاتـێ
تـا دەبــــــــــێ بـە دەوڵـــــــــــــــــەتـێ
ئــــــــاوەدان پـــــــڕ لـە جـــــــــــوانـی
ئــــــــــــــــازادبـێ رۆڵــەکـــــــــــــانـی
شایـەنی باسـە، وەک مـن ئاگـادارم، کـاک محـەمـەد بـەرزی بەشـی زۆری پەرتـووکی (مـرواری) بە دیـاری، پـێشکەش بە بەڕێـوەبەرێـتی پەروەردەی شارەکانی کوردستان کرد، بۆ ئـەوەی بەسەر قـوتـابخـانە بنەڕەتـییەکانـدا دابەشـیان بکەن. کـارێکی جـوانە. قـوتـابیـانی قـوتـابخـانەکان، دەتـوانـن بە ئاسانی دەستـیان بـە هـۆنـراوەکانی مـرواری بگات و بیانخوێننەوە. هـۆنراوەکانی بۆ قـۆناغی قوتابخانەی بنەڕەتی زۆر گونجاون.

زۆر زۆریش سوپاسی بـرای فـرە بەڕێـز و دڵـسۆزمان، کاک محەمـەد بـەرزی دەکەم. کە دانەیەک لە مـرواری بە دیـاری، لە شاری سـلـێـمانییەوە بۆ نەرویـج بـۆمی نـارد.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٦/ سـێـپـتەمبـەر/ ٢٠٢٥




جـۆزێـف هـاریـس بچـووکـتریـن ئەنـدامی مـێـنسایە.. رەزا شـوان

(جـۆزێف دەیـڤـید هـاریس) کە کوڕێکی بەریتانی تەمەن دوو ساڵە، بوو بە بچـووکترین ئەندامی (مـێنسا). مێنسا گەورەتـرین و دێـریتریـن کۆمەڵەیە لە جیهـانـدا، کە تایبەتە بۆ ئـەو کەسانەی کە ئاستی زیـرەکـیـیان زۆر بـەرزە.
بەپـێی هـەواڵـێکی ڕۆژنـامەی نیـویـۆرک پـۆسـت، لـەم کـۆمەڵـەیەدا، تاکـێک دەبـێـت بە ئەنـدام کە ئاستی زیـرەکی لانیکەم (١٣٢) نـومـرە بێـت و لە (٢% )ی سـەرەوەی ئـەو کەسانەدا بێـت، کە شایـستەی پەیـوەنـدیکـردن بێـت بـەو یـانـە نـوخـبـەیەوە.
دایک و باوکی جـۆزێـف، دکتۆر رۆز و دکتۆر دەیـڤـیـد هـاریس ـ بـێرتـێل، هەردووکیان لـە زانکـۆی (سـانـت ئـەنـدرۆس) مامـۆسـتان و تەمـەنیـان (٤٠ ساڵە). بـڕیـاریانـداوە ئاسـتی زیـرەکی وردی کـوڕەکەیـان ئاشکـرا نـەکـەن.
دایک و باوکی جۆزێـف، هەر زوو هەستیان بەوە کـرد، کە کوڕەکەیان ڕەنگە پێویستی بە زیاتر لە ژینگەیەکی ئاسایی منـداڵی هـەبێت، بۆ پەرەپێدانی تـواناکانی. پەیـوەنـدییان بـە مـێـنساوە کـرد، بـۆ ئـەوەی داوای یارمـەتی بـۆ کوڕەکەیـان بـکەن، کە دەیـانـزانی “بەهـرەمـەنـدیی نـاوازەی هـەیە”.
دەوتـرێـت جـۆزێـف، هەر لە دایکـبوونییەوە، هـەمیشە لەپـێش تەمەنی خۆیـەوە بـووە.
هەمیشەش دەیەوێت زیاتر فـێربێـت. رووبەڕووبـوونە و بەرۆگـیرییەکانی خۆشدەوێـت.

جـۆزێف هاریس بچووکترین منـداڵە، کە لە تەمەنی دوو ساڵیدا، پەیوەنـدی بە مێنساوە کرد و و دوای سەرکەوتـن لە تاقـیکردنەوەکـان، لە رۆژی (٢٣/ نـۆڤـەمبـەر/ ٢٠٢١) بە فـەرمی بـوو بە بچـووکـترین ئەنـدامی مـێـنسا و ژمارەیەکی پێـوانەیەیی نـوێی وەک بچووکترین ئەنـدامی مـێنسای بەدەستهـێنا. لە تۆمـاری (گـیـنس) بۆ ریکۆردی جیهانی تـۆمارکـرا.
مێنسا سەرچـاوەیەکی گـرنگ بـوو بـۆ جـۆزێـف. کارلـێکی کـۆمەڵایەتی لەگـەڵ منـداڵە بەتـواناکانی دیکەدا بـۆ دابـین دەکـرد، هەروەهـا هـانـدانی هـزریـشی بـۆ دابـین دەکـرد.
تاکەکـان دەبێـت تـوانـای زانـستـیی نـاوازەیـان، لە کـۆمەڵـێک لە بـوارە هـزریـیەکـانـدا نیـشان بـدەن، وەک تـێگەیـشـتـن لە زمـان و چـارەسەرکـردنی کـێـشەکـان، بـۆ ئـەوەی شایـستەی ئەنـدامـێـتی مـێـنسابـن.
دایک و باوکی سەربەرزی جۆزێـف، رۆز و دەیـڤـید هاریس، هـیوادارن کە جۆزێـف لەگەڵ گـەورەبـوونی تەمەنیـدا، بە شـانازییـەوە ئـاوڕێک لەم دەسـتکەوتەی بـداتەوە.
رۆزی دایکی جـۆزێـف، لە لێـدوانێکیـدا بۆ ڕیکـۆردی جیهانی گـینس، دەڵـێت:”ئەمە شەرەفـێکی نائـاساییە و هـەمـوو شانـازیـیەکە بـۆ ئـەو دەچـێـت”.
جگە لەوەی کە خـێزانەکەی شانـازی پێـوە دەکـەن، ئەنـدامـێتی جـۆزێـف دەرفـەتـێکی نـاوازەی پێـدەبەخـشـێـت، کـە لەنێـو هـاوتـەمـەنـەکـانیـدا بێـت، کـە سـۆز و کـنجـکاوی هـزرییـەکەی بـەرز دەنـرخـێـنن.
دایـکی زۆر بـاسی لە “کـوڕە بچـووکە بەهـرەمـەنـدە نائـاسایـیەکەی” کـرد، هـەروەهـا ئامـاژەی بەوەدا، کە جـۆزێـف بۆ یەکەمجـار لە تەمـەنی (٥) هـەفـتەیـدا خـلـبۆوە و لە تەمەنی (٧) مانگـیـدا، یەکـەم قـسەی خـۆی وت. لـە تەمـەنی سـاڵ و نیـوێکـیـشدا، بە دەنـگـێکی بـەرز یەکـەم کـتێبی خۆی خوێندەوە. دەتـوانێت بۆ ماوەی (١٠) خولەک بە دەنـگی بـەرز بخـوێـنـێـتەوە. دەشـتوانـێـت لە یەک کاتـدا، بـۆ پـێـشەوە و بـۆ دواوە، لە (١ـ وە تا ـ ١٠٠) بـژمێرێـت. لە تەمەنی دوو ساڵ و نیـویشدا، بە پـێـنج زمانی جیاواز، تا ژمـارە (١٠٠) ی دەژمـارد.
جـۆزێـف ئـارەزووی وێنەکـێشانیشی هـەیە. سەرسامی گـوێگـرتن و ژەنـینی مـوزیکە. لەم دواییانەدا، فـێری ژەنـیـنی پیانـۆ بـووە. یاریی شەتـرەج دەکات. ئەلـفـوبـێی یۆنانی دەخـوێـنێـت و فـێری کـۆدی مـۆرس بـووە. هەروەهـا شارەزایی لە فـێربـوونی زمـانی نـوێ و لە بەکـارهـێنانی بیـرکاری و لە چـێشـت لـێنان هـەیە. یاریی هـەڵـدانی کـۆلارە دەکـات. زۆریـش نـەرم و نیـان و سـۆزدار و مـیهـرەبـان و خـۆشـەویـستە. حەزی لە هـاوبەشیکـردنی یارییەکانە لەگەڵ منـداڵانی دیکەدا. کجکـۆڵە و ئـیرادەیەکی بەهـێزی هـەیە و متـمـانە و بـڕوای بە تـوانـاکانی خۆی هـەیە و پـشـت بە خـۆی دەبـەستـێـت.
رۆزی دایـکی دەڵـێـت:” زۆر شـانـازی بـە جـۆزێـفـەوە دەکـەم. کـەسـێکی نـایـاب و راستەقـینەیە و دڵێ گەورەیـە و رووخـۆشە و هـەستـێکی نـوکـتەیی نایـابی هـەیە”.

(*) بـۆ ئـەم نووسـینە، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ٢٠٢٥




گـرنگـییەکانی مـۆسیقا بـۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

مۆسیقا، میوزیک یان موزیک، بریتییە لە جۆرێک لە جۆرەکانی هـونەر. بەوە پێناسە کراوە، کە هـونـەرێـکە گـرنـگی بە دانـان و بە دابـەشکـردنی ئـاوازەکـان و بە شـێـوازی دروسـتی وتـنی گـۆرانیـیەکـان و بـە تـرپـەی هـەڵـپەڕکـێکـان دەدات. مـوزیـک زمـانـێکی فـروانی گـشـتگـیریی جـیهـانی جـیاوازە. مـوزیک زمـانی رۆحـە. زمـانـێکـە لەنێـوان مـێـشک و دڵەکـان دایـە. زمـان و خـۆراکی خۆشەویستـیـیە. زمانـێکە کە جوانـتریـن و ناسکـترین واتای لەخۆگرتـووە و هەمووان لـێی تێدەگەن. موزیک بەهـێزتریـن جۆری ئەفـسوونە. گـوێگـرتن لە مـوزیک و لە فـێربـوونی مـوزیک تەنها بۆ خـۆشی نیـیە. بەڵکو گەلـێک ئامـانجی کەسایـەتی و کـۆمەڵایـەتی و سـوودی جەسـتەی و دەروونی دەهـێـنـێـتە دی.

(ئەفـلاتـون) دەڵێـت:”مـوزیک رۆح بە گـەردوون و بـاڵ بە ئەقـڵ و گوزەر بە خەیـاڵ و ژیـانـیش بە هـەمـوو شـتـێک دەبـەخـشـێـت”.
(کونجریـف) دەڵـێت:”مـوزیک دەتوانێت دڕنـدەکان رابهـێنـێـت و بەردیـش نەرم بکات”.
(لانـسی) دەڵـێـت:”خـەڵکی فـێری ئـەوە بکەن، کە گـوێ لـە مـوزیک بگـرن، ئەو کـات پێـویـستـیمان بە زینـدانی نـابـێـت”.
(کـارۆلـیـنا پـرۆتـیـسکـۆ) دەڵـێـت:”منـداڵـەکـانتـان فـێری مـوزیـک بـکەن، ئـەوەی کەمانچـەیەک هـەڵـبگـرێـت، ناتـوانـێـت چـەکـێک هـەڵـبگـرێـت”.
(نـیـشـته‌) دەڵـێـت:”ئـەگـه‌ر ویـستـت بـڕیـار له‌سـه‌ر ئـاستی گـه‌لـێک بـدەیـت. گـوێ له‌ مـوزیکـیان بگـرە”.
(کـۆنـفـۆشـیۆس) یـش دەڵـێـت:”مـوزیـک ئـاوێـنه‌ی شارسـتانی گـه‌لانـه‌”.
مـوزیک زمـانێکه‌، له‌ زمـانه‌کـانی جـوانی. له‌گـه‌ڵ زمـانه‌ جـوانـه‌کـانی کـه‌دا، پـێکه‌وە جـیهـانی منـداڵان پێکـدەهـێنن. زمانێکه‌ له‌ خـزمه‌تی منداڵان دایه‌، هه‌مـوو لایه‌نه‌کانی گه‌شـه‌کـردنی منـداڵان لەخـۆدەگـرێـت: کـۆمـه‌ڵایـه‌تی، سـۆزداری، هـزری، داهـێـنان، زمانەوانی، که‌سایه‌تی، جـووڵـه‌یی دەگرێته‌وە. له‌ هه‌مان کاتیشدا، چـێژ و شارەزایی و کارامـەیی پێـویـست و هـێمـنی و ئاسـوودەیی و خـۆشی بە منـداڵان دەبەخـشـێـت.

موزیک زمانی هـۆنراوە و گۆرانییه‌. موزیک هـۆنراوەیەکی دەنگـدارە، رۆح و گیانێکی نه‌مـری به‌ بـه‌ر هـۆنـراوەدا دەکات و تـێکەڵی یه‌کـتری بـوونـه‌. هـۆنـراوە و مـوزیـک و گـۆرانی گیانێکـن له‌ سێ جه‌سـته‌دان، سیانه‌یه‌کـن ئاوێـته‌ی یه‌کتری بوونه‌ و له‌ یه‌کـتری دانابـڕێـن. هـه‌ریه‌که‌یـان به‌ ئه‌وەی تـرەوە به‌نـدە. هـه‌ماهـه‌نگی له‌ بنیاتنانی که‌سایه‌تیـدا دەکـه‌ن. پـێکه‌وە به‌شـداری له‌ بنیاتـنانی رۆشـنبـیـری و شارستانێتـیـدا دەکه‌ن. مـوزیک بووە به‌ پێویستیـیه‌کی گرنگـمان. کاریگه‌ریی له‌سـەر رۆشـنبـیریمان هـه‌یه‌‌. تا رادەیه‌کی زۆر تێـکه‌ڵ به‌ لایـه‌‌نـه‌کـانی ژیـانی رۆژانـه‌مـان بـووە.

موزیک رۆڵێکی گه‌ورە و کاریگه‌ری له‌ په‌روەردەکردن و له‌ رۆشنبیریکردنی منـداڵانـدا هه‌یه‌. له‌ زۆر شوێنی جیهانـدا، زۆر دامه‌زراوەی کۆمه‌ڵایه‌تی هـه‌یه‌، له‌ په‌روەردەکردنی کـۆرپه‌له‌ی نـاو سکی دایکانـدا، پـشت به‌ به‌کـارهـێنانی مـوزیک دەبه‌سـتن. بـۆ نمـوونه‌: شارەوانی رۆمـا له‌ ئیتاڵـیا، ساڵانه‌ چه‌نـد جارێک له‌ سه‌نتـه‌ری شاری رۆما و له‌ باخـچه‌ گـشتییه‌کانیدا، ئاهـه‌نگی مـوزیک و گـۆرانی و سەمـا بۆ ژنـانی دووگیـان سـازدەکه‌ن. به‌ ئامانجی باشبوون و ئاسایی بـوونی مـیزاج و خۆشی و شادی به‌خـشـین به‌ کۆرپه‌له‌کانی نـاو سکی ئـه‌و ژنـه‌ دووگـیانـانه‌.
مـوزیک به‌ شێوەیه‌ی گـشتی و تێکـڕا، له‌ منـداڵییه‌وە له‌ زۆر له‌ بـوارەکاندا کاریگه‌ریی له‌سـه‌ر گه‌شه‌کـردنی منـداڵان هـه‌یه‌. هـۆگـربـوون بـه‌ مـوزیـک له‌ ته‌مه‌نـێکی بچـووکی منـداڵیـدا، کارتێکـردنی له‌ هـێنانەدی ژیـانێکی باشـدا هـه‌یه‌. رێـژەی ئه‌م کارتێکـردنه‌ش له‌ هه‌مـوو منـداڵانـدا وەک یه‌ک نییه‌، له‌ منـداڵـێکه‌وە بۆ منـداڵـێکی تر جیاوازیی هـه‌یه‌.
گوێگـرتنی منـداڵان لە موزیک زۆر پێویستە، بەڵام گـرنگـتر و بەهـێزتـر لە فـێربـوونی ژەنـینی ئامـێرە مـوزیکـییەکـان و بەشـداریکـردنیـانە، لە چـالاکـییە مـوزیکـییەکان و لە دەرخـستـنی توانـا و بەهـرە هـونەرییەکـانیان.

بە کورتی گرنگی و سوودەکان موزیک بۆ منداڵان، لەم خاڵانەدا چـڕمان کردوونەتەوە:
١ـ مـوزیـک گەشـەی مـێـشکی منـداڵان باشـتر دەکـات: لە سێ سـاڵی یەکـەمی ژیـانـدا، پەیوەندییەکانی مێشک دروست دەبن. کە بناغەی ئەو کارامەییانەی قسەکردن ” زمان”، جـووڵە و زانستی پێکـدەهـێـنن. سەرنجی ئەوەتـان داوە، کە منـداڵان گوێیان لە ئـاوازە دڵخـوازەکانیان دەبێـت، چاوەکانیان روونـاک و گـەش دەبنـەوە. ئەمـەش تەنهـا خۆشی نیـیە؛ گەشەکـردنی راستەوخـۆی مێـشکە. مـوزیک سەرسـوڕهـێـنەرە بۆ گەشەکردنی زانستی منـداڵان. خـۆراک بەو ناوچانەی مێشک دەدات، کە پەیوەنـدییان بە یـادەوەری و هـەست و تەنـانەت بـە هـەنـگـاوە بچـووکەکانی هـەڵـپەڕینـشەوە و هـەیە. چەنـدین توێـژینەوە و لـێکـۆڵـینەوە زانستی، لەسـەر کاریگەرییەکانی موزیک لەسەر مێـشکی منداڵان کراون. دەرکەوتـووە گوێگرتن لە موزیک، گەشەی مێشکی منداڵان باشـتر و خێراتر دەکات. توانا جووڵـییه‌کانی منداڵان چالاکـتر دەدات. لە بیـرکاریـدا باشتر دەبـن.
٢ـ موزیک هـۆکارێکی گرنگه‌ بۆ به‌ کۆمه‌ڵایه‌تی بـوونی منـداڵان: کار بۆ ئه‌وە دەکات، که‌ په‌یـوەنـدییـه‌کی به‌هـێزی هـاوڕێـتی بخـاته‌ نێـوان منـداڵانی هـاوحه‌زی مـوزیـکه‌وە.
به‌ تایبه‌تیش ئه‌و منداڵانه‌ی که‌ پێکه‌وە له‌ کۆرسێکی موزیکیدان، یا له‌ تیپێکی موزیک و گۆرانی دان. پێویستیان به‌ هـاوڕێتی و هـاوکاری و یارمه‌تی و هه‌ماهـه‌نگی یه‌کتری هـه‌یه‌. چـونـکه‌ کـارێکی تـیـمی بە کـۆمـه‌ڵ ئه‌نجـام دەدەن. به‌بێ هـاوکاری نایه‌تـه‌دی.
مـوزیک پـه‌رە بە رێـز و بە خۆشـەویـستیی نێـوان منـداڵان دەدات. لەسەر ئاخاوتنی سـفـت و بێ گـرێ و سـادە و زمـانی گـوڵ و دوورکـه‌وتـنـه‌وە لـه‌ زمـانی زبـر و لـە به‌کـارهـێنانی شـێوازی رەقی رووشـکـێـن، منـداڵان رادەهـێـنـێـت.
٣ـ موزیک بەشدارە لە بیرکـردنەوەی داهـێنەرانەدا: مـوزیک خەیاڵ فـراوانتر دەکات و ئاستی زیـرەکی بەرزتر دەکاتەوە. هـانـدەرێکی بەهـێزی مـێشکە. توانای بیرکردنەوە و چارەسـەرکردنی کـێـشەکان بەرزدەکاتەوە. پەیوەندییەکی روون لەنێوان سەرقاڵـبوونی منـداڵان لەگەڵ مـوزیک و تـوانای داهـێـنان هـەیە. تـوێـژینـەوەکان ئاماژە بەوە دەدەن، کە ئـەو منـداڵانـەی کە پـێـشیـنەیەکی مـوزیـکـیـیان هـەیە، زۆر جـار لە داهـێـنان و لە چـارەسەرکـردنی گـرفـت و کـێـشەکـانـیانـدا سەرکـەوتـوون.
٤ـ مـوزیـک گەشـه‌ به‌ هه‌سـت و نه‌سـتی منـداڵان دەکـات: تـوانـای تـێـبینی و سه‌رنـج وردییان و رێکخستنی سۆزداریی لۆژیکییان زیـاتر دەکات. هه‌ر له‌ میانه‌ی مـوزیکه‌وە، توانایه‌کی زیـاتری گوێگـرتن و فـێربـوون و وەرگـرتنیان دەبێـت. هـه‌میـشه‌ش مـوزیک به‌ به‌شی ته‌وەری کرداری فـێربوونی منـداڵان دادەنرێت. کرداری فـێربوونی بابه‌ته‌کانی زانیاری و خـوێنـدنی قـوتابخـانه‌ش ئاسانـتر دەکات.

٥ـ مـوزیک گه‌شه‌ به‌ به‌هـرەکانی منـداڵان دەکات: زاخـاوی هـۆش و هـه‌ستیان دەدات و تـوانـای داهـێنان و ئافـرانـدنیـان زیـاتـر دەبـێـت.

٦ـ مـوزیک هـێمنی و ئـارامی و ئاسوودەییـه‌کی زۆر دەخـاته‌ دڵی منـداڵان: هـه‌سـت و چـێژی خـۆشی و کامـه‌رانی و به‌خـته‌وەری به‌ دەروونـییـان دەبه‌خـشـێـت و ژیانیـان لا شـیرینـتر و گـوشادتـر دەکات. ئارەزووی گـوێگـرتـن و وتـنی گـۆرانی له‌ دەروونیانـدا دەڕوێـنێـت. له‌ سروشتی گـشتـیدا هه‌میشه‌ له‌ دۆخـێکی گونجـاو و هـاوسه‌نگـیدا دەبن.
ئەرێـنی و گەشبینی و هـیواداری و مـتمانە بەخۆبوونێکی زیاتـریشیان پێـدەبەخـشـێت.

٧ـ مـوزیک رۆڵـێکی گـرنگ و کاریـگه‌ری له‌ په‌روەردەکـردنی دروسـت و له‌ بنیاتنانی که‌سایه‌تی هـاوسه‌نگی منـداڵانـدا هـه‌یه‌: مـوزیک هه‌میشه‌ش هـیوا و گه‌شبینی دەخاته‌ دەروونی منـداڵانه‌وە. یارمـه‌تییان دەدات بـۆ خـۆ ئامادەکـردن بـۆ ژیـانـێکی خـۆشـتر و بۆ داهـاتـوویه‌کی له‌بارتـر و گه‌شـتـر. بۆ دەربـردن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی داهـاتوودا.

٨ـ به‌ هـۆێ گـۆرانی و میلـۆدی و مـوزیکه‌وە، دەتوانین گوزارشت و دربـڕینی ئه‌دەبی، له‌ منـداڵاندا کاراتر و به‌هـێزتـر بکەیـن: هانیان بدەیـن به‌بێ تـرس و شه‌رم، گوزارشت له‌ هه‌ست و نه‌ست و سۆزدارییان بکه‌ن و تواناکانی خۆیـان دەربخـه‌ن، چـییان له‌ نـاخ و باریان دایـه‌، هـه‌ڵیـان بـڕێـژن. مـوزیـک بـژەنـن و گـۆرانی بـڵـێـن و هـه‌ڵـپـه‌ڕن.

٩ـ مـوزیـک ئاسـتی ئـاکـادیـمی منـداڵان بـەرزتـر دەکـاتەوە: تا ئـێـستا تـوێـژیـنه‌وە و لێکـۆڵـینه‌وەیه‌کی زۆر دەربارەی کاریگه‌ری مـوزیک له‌سه‌ر مێشکی مـرۆڤ به‌ گـشتی و مێشکی منـداڵان به‌ تایبه‌تی کراوە. زانـاکان گه‌یشتـنه‌ ئه‌و ئه‌نجـامه‌ی، ئه‌و منـداڵانه‌ی که‌ هـۆگـری ژەنـیـنی ئامـێرێـکی مـوزیکـن یان گـوێگـرێـکی باشی مـوزیکـن، له‌ رووی ئاکـادیـمی و خوێـنـدنه‌وە، نمـرەکانیـان له‌ وانه‌کـانی خوێنـدنـدا، به‌رزتـرن له‌ نمـرەکـانی ئه‌و قـوتابییانه‌‌ی هـۆگـری مـوزیـک نـین و گـوێ لە مـوزیـک ناگـرن.
لێکۆڵینه‌وە تازەکانیش، ئاماژە به‌وە دەکه‌ن، ‌کە موزیک تێکڕای زیرەکی منداڵان به‌رزتر دەکاته‌وە. مـوزیک دەلاقـه‌یه‌کـیش بۆ خەیـاڵ فـراوانی و داهـێنان و ئافـرانـدن دەکاته‌وە.

١٠ـ مـوزیک یارمه‌تی گه‌شه‌کـردن و دەوڵه‌مه‌نـدکردنی زمـانی منـداڵان دەدات: منـداڵان له‌ رێی موزیکه‌وە، بـڕێکی زیاتری وشه‌ و زاراوە و رسته‌ و هـێـما فـێردەبـن. ته‌نانه‌ت کۆمه‌ڵێک وشه‌ و رسته‌ و نـاوی ئامـێرە موزیکـییه‌کان، به‌ زمانی ئـینگـلـیزی فـێردەبن.

١١ـ مـوزیک گوێیـه‌کانی منـداڵان له‌سـه‌ر گـوێگـرتـنی باشـتر رادەهـێـنـت: تا شـارەزای هه‌موو دەنـگه‌ جیـاوازەکـان بـبن. ئه‌و که‌سانه‌ی گـوێـقـوڵـغـان و گـوێیه‌کی مـوزیکـییان هـه‌یه‌، زووتر و زۆتـر وشـه‌ و رســته‌کـانی زمـان وەردەگـرن.
هـونه‌رمه‌نـدی گۆرانیـبێژی مه‌زنی کوردمان (هـۆمه‌ر دزەیی) جارێکیان له‌ دیمانه‌یه‌کی ته‌له‌فـزیـۆنیـدا وتی: له‌ فـه‌رەنسا به‌شـداریـم له‌ کۆرسێکی زمانـدا کرد، هـه‌ر له‌ یه‌کـه‌م رۆژدا، مامۆستاکه‌ چـیی بـوتـایه‌ یه‌کـسه‌ر وەرمـدەگرت. بۆیـه‌ مامۆستاکه‌ سه‌رسام بوو و لـێمی پرسی: تۆ هـونه‌رمه‌نـدێکی گورانیبـێژی؟ وتـم: به‌ڵێ. به‌ چـییا دەزانیت که‌ من گـۆرانیبـێـژم؟ وتی: تـۆ گـوێیـه‌کی مـوزیکـت هـه‌یه‌، یه‌کـسه‌ر قـسه‌کـانـم وەردەگـریـت.

١٢ـ مـوزیک و میلـۆدی و گـۆرانی و هـه‌ڵـپه‌ڕکێ، شـه‌رم و تـرسی منـداڵان ناهـێـڵـن: مـوزیـک ئـازایـه‌تی ئـه‌دەبـی و مـتـمانه‌ و بـاوەڕ به‌ خـۆبـوونـێکی زیـاتـر بـە منـداڵان دەبه‌خـشـێـت. تا بـه‌ راشـکاوی گـۆزارشـت لـه‌ هـه‌سـت و لـه‌ خـۆشــه‌ویـسـتی و له‌ سـۆزدارییان بـکه‌ن.

١٣ـ مـوزیـک چـارەسـەری هـەنـدێـک لە کـێـشە دەروونـیـیەکـانی منـداڵان دەکـات: به‌شـێکی زۆری پزیـشکان و دەروونناسانی منداڵان، بۆ هـه‌ندێ گرفـت و نه‌خـۆشی سایـکـۆلـۆژیـی منـداڵان، بـۆ چـارەسـه‌رکـردنیـان، په‌نـا بـۆ مـوزیـک دەبـه‌ن. وەکـو: دڵـتـه‌نـگی، خـه‌مـۆکی، دڵـەڕاوکێ، بـێـزاری، تـرس، نـێـرگـزی، شـه‌رم،… هـتـد.

١٤ـ مـوزیک هـەسـت و چـێژی جـوانی بە منداڵان دەبـەخـشـێـت: رەوشـتیان له‌ خه‌وش و خار پـاک دەکـه‌نـه‌وە.
(بێتهـۆڤـن) دەڵێـت:”مـیوزیک جـوانیـیه‌کی بیـستراوە.. ئه‌ڵـقـه‌یـه‌کیشـه‌ رۆح و هـه‌ست پێـکه‌وە دەبه‌ستـێـت”.

١٥ـ مـوزیک رۆڵـێکی گه‌ورەی له‌ رۆشـنبیریکـردنی منـداڵانـدا هـه‌یه: هـانی منـداڵانی موزیکـژەن یا گوێگـرانی مـوزیـک دەدات، بۆ خـوێنـدنه‌وەی ئه‌و پەرتـووکە ئاسانانه‌ی که‌ دەربـارەی میـلـۆدی و مـوزیـک و گـۆرانی نـووسـراون. تا شارەزاییـه‌کی زیاتـریان له‌ بـارەی مـوزیـک و مـوزیـکـژەنـه‌ ناسـراوە کـوردەکـان و جـیهـانیـیه‌کـان هـه‌بێـت. شارەزاییان له‌ شێوازی موزیک و له‌ رۆشنبیریی موزیکی و له‌ ئامێرە هه‌مه‌جـۆرەکانی موزیـک و له‌ داب و نه‌ریتی گه‌لانی جیاواز هه‌بێـت. به‌ رووی رۆشـنبیریی و موزیک و هـونه‌ری گـه‌لان و جـیهـانـدا بکـرێنـه‌وە.

١٦ـ موزیـک په‌یـوەنـدیی خـێزانیش به‌هـێز دەکات: رێـز و سـۆز و خۆشـه‌ویستی نێوان دایکان و باوکان و منـداڵه‌کانیان به‌هـێزتـر و شـیرینـتر دەکات. چـونکه‌ منـداڵان له‌ رێی مـوزیـکه‌وە، فـێری سـۆز و خـۆشـه‌ویـستی و رێـز و دیـالـۆگی شـیرن و یاسـا دەبـن.

١٧ـ مـوزیـک هـه‌ست و نه‌سـت و چـێـژ و خـۆشـیی دەروونی و جـەستەیی بە منـداڵان دەبەخـشـێـت: له‌ هـۆش و لە دەروونیـانـدا دەڕوێـن و وایان لـێـدەکـات، کە به‌ درێـژایی ژیانیـان، هـۆگـری موزیک و میـلـۆدی و گـۆرانی ببن و نەتـوانن پـشـت له‌ مـوزیـک و گـۆرانی بـکه‌ن. مـوزیـک واش لـه‌ منـداڵان دەکـات، لـه‌ رووی هـزری و کۆمه‌ڵایه‌تی و سـۆزدارییـه‌وە، ئامـادەی ژیـانێکی خۆشـتر و داهـاتـوویـه‌کی باشـتربـن و گەشـتربـن.
زۆرن ئه‌و منداڵانه‌ی که‌ له‌ ته‌مه‌نی چوار یا پێـنج ساڵاندا، فـێری موزیک ژەنین بوون. بـوون به‌ کـه‌ڵه‌ موزیکـژەنی جـیهـانی. له‌وانـه‌ش مـوزیکـژەن مـۆزارت. لە تەمەنێکی زۆر بچـووکـدا دەستی بە ژەنـینی مـوزیک کـرد.
١٨ـ مـوزیـک منـداڵان لەسەر خـۆراگـری و کۆڵـنەدان رادەهـێـنێـت: بۆ ئەوەی منـداڵان فـێری ژەنـینی ئامێرەکـانی مـۆزیک بـن، پێـویـستیـیان بە ئـارامی و بە خـۆڕاگـری و بە کۆڵـنەدانە. ئەمەش لە دواتـردا لە ژیانیانـدا، یارمەتییان دەدات، کاتێک کە رووبەڕووی سەغـڵەتی و ئاستەنـگـییەکی قـورستر دەبنـەوە.

دایکان و باوکان، مامۆستایان، موزیکـژەنان، گۆرانیبـێژان، رێکخـراوە خەمخـۆرەکانی منـداڵان، به‌ڕێـوەبـه‌رێتییە‌کـانی چـالاکـیـیه‌کانی قـوتـابخانـه‌ بنـەڕەتـییەکـانی کوردسـتان، به‌ له‌به‌رچاوگـرتنی ئه‌و سوودانـه‌ی سه‌رەوە و زیاتـریـش له‌و سوودانه‌ی مـوزیک، له‌ گه‌شـه‌کـردن و ئامـادەکـردنی منـداڵان بـۆ داهـاتـوویـه‌کی دڵخـواز و شـیاوتـر. پێـویسـته‌ پـلانی تۆکـمه‌ و به‌رنامه‌ی ته‌سه‌لـتان بۆ منداڵه‌کانتان هه‌بێـت بـۆ فـێربـوونی مـوزیک و گـوێگـرتن له‌‌ مـوزیک. چـونکه‌‌ په‌روەردەی مـوزیکی منـداڵان زۆر گرنگ و به‌سوودە. له‌ زۆر کار و ره‌فـتاری نه‌خوازراو و له‌‌ خـووی ناشیرین، منداڵه‌کانتان دووردەخـاته‌وە.
له‌ وڵاتـانی رۆژئـاوادا، بایـه‌خـێکی زۆر به‌ پـه‌روەردەی مــوزیـکی دەدەن. له‌ زۆربـه‌ی ماڵـه‌کانـدا، پیانـۆیـه‌ک هـه‌یه‌، یا ئامـێرێکی مـوزیکی هـه‌یه‌. گـه‌ورە و منـداڵان له‌ کاتی پەرژاندا تاوێک پیانۆ لێدەدەن. له‌ قوتابخانه‌کانیشدا منـداڵانی ئارەزوومـه‌نـدی مـوزیک، له‌ لایه‌ن مامۆستای پسپۆری مـوزیکه‌وە، به‌ پێی ئارەزوو و هـه‌ڵـبژاردنی قـوتابییه‌کان، فـێری ژەنـینی ئامـێرێکی مـوزیکـییان دەکه‌ن. له‌ هـه‌ر شـار و گه‌ڕەک و گونـدیکـدا، به‌ دەیان تیپی موزیکی هـه‌یه‌. به‌ خۆڕایی له‌ سه‌نته‌رەکانـدا ئاهـه‌نگی موزیکی سازدەکەن.

له‌‌ کوردستانیشدا، بابه‌تی موزیک وەکو وانه‌‌یه‌‌کی سه‌‌ربه‌خۆ و خـراوته‌‌ پـرۆگـرامه‌کانی قـوتابخانه‌‌ی بنه‌ڕەتییه‌وە. من وام پێ جـوان و دروسـته‌، که‌ هـه‌ردوو وشه‌که‌ (سروود) و (مـوزیک) بخرێنـه‌ پاڵ یه‌کـتری و ببـن به‌ وانه‌ی (سـروود و مـوزیک). مامـۆسـتای پسـپۆر و کارامه‌ و شارەزای مـوزیک، له‌‌ دەرچـوانی په‌یمانگای هـونـه‌رە جـوانه‌کـان، به‌شی مـوزیک. بۆ وتنه‌‌وەی ئه‌م وانـه‌یه‌‌‌ ته‌رخـان بکـرێـن. نه‌شکـرێـت به‌ وانـه‌یـه‌کی لاوەکی. پێـویـستە گـرنگی پـێـبـدەن.

دەستخۆشییه‌کی زۆریش له‌و لایه‌ن و مامۆستا موزیکـژەنه‌ دڵسۆزانه‌مان‌ دەکه‌م، که‌ له‌ پشـووەکانی هـاوینانـدا، کـۆرس و خـولی تایـبه‌ت بـۆ فـێرکـردنی مــوزیک بۆ منـداڵانی کوردمان دەکه‌نه‌وە. خـزمه‌تی پیـرۆز و ناوازەیـان، شایه‌نی ئه‌وپـه‌ڕی رێـز و پێـزانینه‌.

(*) بۆ ئەم نووسیـنەم، سـوودم لەچـەنـدیـن سایتی ئینگـلیزی و عـەرەبی وەرگرتـووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٥




راگواستنی زۆرملێی کورد لەلایەن دەوڵەتی تورکیاوە.. نووسینی پرۆفـیسۆر: ئیـسماعـیل بـێـشکچی

وەرگـێڕانی لە ئینگـلـیزییەوە: رەزا شـوان

راگواستنی زۆرەملێی کورد، لە لایەن زلهـێزە داگیرکەرەکانەوە، بەتایبەتی لە سەرەتای سەدەی بـیـستەمـدا، لەلایەن عـوسـمـانییەکان و دواتـر لەلایەن دەوڵەتی تـورکیاوە، کە درێـژەدەری دەسـەڵاتی عـوسـمـانـین، زیـانـێکی زۆریـان بـە گـەلی کـورد گەیـانـد. ئـەم سیاسەتە ئامانجی گۆڕینی پێکهـاتەی دیمـۆگـرافـیای کوردستان و لەناوبـردنی زمـان و کولتـوور و سـڕینەوەی ناسـنامـەی گـەلی کـوردمان بـوو.
لـەو پێـوەنـدیـیەدا نـووسـەر و کـۆمـەڵـنـاس و دۆسـتی گـەلی کـوردمـان پـرۆفـیـسـۆر (ئـیـسماعـیل بـێـشـکچی) لـێکـۆڵـیـنەوەیەکی بەرفـراوانی لەسەر ئەم بابەتـە کـردووە. بـێـشکچی دەشڵـێت:”لە مـێـژووی کورددا قـۆنـاغـێک هـەیە دەبـێـت بۆ هـەمـیشە بە شاراوەیی و لە تاریکـیدا و بێ ڕوونکـردنەوە بمـێنێـتەوە، هەوڵی تایبەت دەدرێت بـۆ ئەوەی بە شاراوەیی بـمێـنێتەوە. راگواستنی زۆرەملێی کورد لە ساڵی ” ١٩١٦” دا، قـۆنـاغـێکی هـاوشـێـوەیـە”.
هەروەها دەڵـێت:” ساڵانی (١٩١٤-١٩١٥) بۆ گەلی ئەرمەنی لە ڕادەبەدەر کارەسات بوون. لەو سـاڵانەدا ژیـنۆسایـدی ئـەرمـەنـەکـان ئەنجـامـدرا. هـەرچەنـدە لە تورکـیادا، بەڵگەنامە لە بەردەست نییە، بەڵام بە پشتبەستن بە بەڵگەنـامە لە وڵاتانی ڕۆژئـاوادا، کە بە وردی لـێکۆڵـینەوەیان لەسەر ئەم کارەساتە کردووە. بەڵام لە مـاوەی دە پـانـزە سـاڵی ڕابـردوودا، چـەنـدیـن بەرهـەمی گـرنـگ لەسـەر ئـەو بـابـەتە لە تـورکـیا چـاپ کـراون و تا ئـێستاش لەبـەردەستـدان. بـەڵام ئەشکەنجـەدان و ڕاگواستنی گەلی کورد، لە سـاڵی (١٩١٦) دا، تا ئـێستا نە لە تورکیا و نە لە ڕۆژئاوادا، گـرنگـیـیەکی ئەوتۆی پێ نەدراوە. بە پـێچەوانەوە هـەوڵی تایبەت دەدرێـت بۆ شاردنەوەی ئەو کارەساتانەی کە بەسەر گەلی کـوردیان هـێـناون. سـەرەڕای ئـەوەش راگـواستـنی زۆرەملـێی کورد، بە قـەبـارەیەکی بەرفـراوان و لە ئـۆپـەراسیـۆنـێکی نهـێـنـیـدا ئەنجـامـدرا.
پەرتووکی “لە خاکی خوێن و فـرمـێسکـدا: ڕووداوەکانی مـیزۆپـۆتامـیا لە سەردەمـی جەنگی جـیهـانی ١٩١٤-١٩١٨”ی (یاکـوب کـونـزلـەر: ١٨٧١-١٩٤٩) کە لەلایەن چاپخـانەی پەلگا چاپکراوە و لە ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن (پـرێـم ئـۆزان) لە ئەستەنبوڵ وەرگـێـڕدراوە بـۆ تـورکی، باسـێکی سـەرنجـڕاکـێـش لـە دۆخـەکـە دەخـاتـە ڕوو. لە سـاڵی (١٨٩٩ تا ١٩٢٢) یاکـۆب کـونـزلـەر، وەک سـەرپەرشـتـیاری نەخـۆشخـانە،
لـە شـاری ڕەهـا کـاری کـردووە، کـە نـەخـۆشـخـانـەیـەکی سـویـسری بـوو. لەلایـەن مـیـسـیۆنێـرێکی ئەڵـمانیای ڕۆژهـەڵاتەوە بەڕێـوەدەبـرا. شـایەتحـاڵـێکی ژینـۆسایـدی ئەرمەنەکانی ساڵی (١٩١٥) و راگواسـتـنی زۆرەمـلـێی کوردە لە ساڵی (١٩١٦) دا. هەروەها لەسەر ئەزموونەکانی ژیانی لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا نووسیویەتی: یاکـۆب کـونـزلـەر شـایـەتحـاڵی نـزیـکی ژینـۆسـایـدی ئـەرمـەنـەکـان و راگـواسـتـنی زۆرەمـلـێی کوردەکـانە. ڕەنـگە ئـەو تـاکە شـایـەتحـاڵ بـێـت.
بەڵـگەنـامـەکـردنی ئـەو شــتانـەی کە شـایەتحـاڵی بـووە و تـێـبـیـنـیـیەکانی لە ساڵی (١٩٢٠) دا، ئـەوپـەڕی نـرخـیان هـەیە.
یـاکـۆب کونـزلـەر بـاس لـەوە دەکـات کە ژینـۆسـایـدی ئەرمـەنـەکـان لە ڕۆژئـاوادا بە شێوەیەکی بەرفـراوان لـێکـۆڵـینەوەی لەسـەر کـراوە، بەڵام کـەس باسی راگـواسـتنی زۆرەملـێی کورد ناکـات. دەشـڵـێت “تـورکە ڕەگـەزپـەرسـتەکان لەلایـەک دەیانـویـست ڕەگ و ڕیـشەی ئەرمـەنەکـان لەنـاوبـبەن، لەلایـەکی دیـکەشـەوە کـوردی مـوسـڵـمان وەک خـۆیان رابگـواسـتـنەوە ، بـەڵام هـیچ ڕۆژنـامـەیەکی ئـەوروپی لەسـەر ئەمـەی نەنـووسـیوە”.
سەرەتـا هەمـوو هـەوڵـێکـیان بـۆ لەنـاوبـردنی ئەرمـەنـەکـان بـوو. بـە بـیانـووی جـێی مـتمانە نەبوون و ئەگەری کۆچکـردنیان بۆ ڕووسیا کوردیان گۆاستـۆتەوە. نازانم تا چ ڕاددەیەک کورد تـورکی لەم بارەیەوە وەهـم هـێـنا، بـەڵام ئـەوەی مـن دەیـزانـم ئـەوەیە کـە کـورد لە سـەرەتـای شـەڕی ڕووسـیادا، ئازایـانە شـەڕیـان کـرد. ئـەوەی تـورک بە کوردی کرد ناپاکی و نامەردانە و فـێڵـێکی بێ وێنە بوو. لە نێویاندا چەند ئەفـسەرێکی کـورد هـەبـوون کە ئەو کارەیـان ئەنجـامـدا.
لە زسـتانی ساڵی ١٩١٦دا، کورد لە پارێـزگاکانی جەبـاگور، پالـو، مـوش، ئـەرزەڕوم و بەدلیس بە زۆر دەربەدەرکران. نزیکەی (٣٠٠) هەزار کورد ناچاربوون بەرەو باشوور کـۆچ بـکەن. سـەرەتـا لە باکـووری میـزۆپـۆتـامـیا نـیـشـتەجێ بـوون، پاشـان زیـاتر لە دەوروبـەری ڕەهـا نیـشـتەجێ بـوون. بـەڵام ژمـارەیـەکـیش لە ڕۆژئـاوا و دەوروبـەری دیلۆک و مەراش نیشتەجێ بوون. هـاوینی ساڵی (١٩١٧) هەمـوویانیان گواستنەوە بۆ دەشتی کۆنیا. تـورکە گەنجەکان دەیانویست کورد لە زێـدی خۆیان داببڕن و وردە وردە لەگەڵ تـورکەکـانی ناوەڕاستی ئەنـادۆڵ ئاسـمـیلەیـان بکەن و وردە وردە بـوونی کورد نـەهـێڵـن. مامـەڵـەی کـورد لەگـەڵ ئەرمـەنەکـان زۆر جیـاواز بـوو. لـە ڕێـگاکـانیـانـدا
بەربەست نەبوون و کەسیش گرنگی پێنەدەدان. بەڵام ئەوەی لەوەش مەترسیدارتربوو، ئەوەبوو کە راگواستنەوەکان لە زستانەدا دەستی پێکرد. شەوانە کە کاروانە کوردەکان دەگەیـشتنە هەر گونـدێکی تورکیا، خەڵـکی گونـدەکەکان دەرگاکانـیان دادەخـست. هـەر لەبەر ئەمەشە ئەم خەڵکە هـەژارانە، شەویـان لە ژێـر باران و بەفـردا بەسەر دەبـرد. ڕۆژی دواتر خەڵکی گـونـدە تورکەکان دەچـوونە دەرەوە و گۆڕی بەکۆمەڵـیان بۆ ئەو کـوردە زۆرانە هەڵکەنـد، کە بەهـۆی سەرمـا و بـرسێـتـییەوە گـیانیان لەدەستدابوون.
لە لایەکی دیکەوە، پەرتـووکی”راگـواستنی زۆرەمـلـێی کورد”ی جـەلال تامـال، کە لە ساڵی ١٩١٦دا چاپکـرا و بـڵاوکـرایەوە، ناونیشانی تەواوی پەرتووکەکە بـریتـیـیە لە “راگواستنی کورد لە سەردەمی جەنگی جیهـانی و سـیاسـەتی راگـواستنی بەکۆمەڵی کورد لەلایـەن یەکـێـتی و پـێـشکەوتـن “الاتحـاد والـترقي” لە (١٩١٣-١٩١٨) دا.
بە وتەی ئیسماعـیل بێشکچی، جەلال تامال بە وردی لێکـۆڵینەوەی لە پەرتووکەکەی یاکـۆب کـونـزلـەر کـردووە و هـەروەهـا ڕۆشـنایی دەخـاتـە سـەر هـەمان بابەتـەکان.
جەلال تامال لە لێکـۆڵـینەوەکەیـدا، باسی راگـواسـتنی زۆرەمـلـێی کورد لە سەردەمی جەنگی جیهـانی (١٩١٦-١٩١٧) دەکات. بەپـێی بەڵگەنـامەکـانی، زیـاتر لە (٨٠٠) هـەزار کـورد، ڕووبـەڕووی راگـواستـنی زۆرەمـلێ بـوونـەتـەوە. تەنهـا ژمـارەیەکی کەمیان توانیان بگەنە ناوەڕاسـت و باشووری ئەنادۆڵ و لە ناوچە دیاریکراوەکانیان نیـشتەجێ ببـن. لە (٣/ ئەیلولی/ ١٩١٩) دا، لە ژمارەی (٢٤) ی گۆڤاری “ژیـن”دا، خـەزانـزادە کەمـال فـێـڤـزی بـاسی ئـەم دۆخـە دڵـتـەزێـنـەی کـردووە.
ـ بـەڵێ ئـەوانـەی بـە زۆر لـە بـەدلـیـس و مـوش و وان و ئـەرزەروم راگـواسـتران؟
ـ بەڵێ لەسەر خاکی ڕەهـا ڕاوەستاون،. بەڵێ ئـەوان! لە نـاوچەیەکی بێ بەرهـەمـدا، بەبـێ هـیچ یارمـەتیـەک، بەبـێ نـیـشـتـمان و بـەبێ بـژیـوی ژیـان و بە بـرسـێـتی و نەخۆشی منـداڵەکانیان گیانیان لەدەسـتـدان. ئـازارەکانیان بـۆ ئێـمە یادەوەرییـەکە و هەرگـیز ساڕێـژ نابێـت.
جەلال تامـاڵ لێکـۆڵـینەوەکانی بە هاواری “خەزانزادە کەماڵ فەوزی” دەستپكردووە.
جـەلال تامـاڵ، لە پـێـشەکی لـێکـۆڵـینەوەکـانیـدا، ئـەم زانیـارییـانە دەخـاتە ڕوو:”لـەم پەرتووکەدا زۆر شـت هـەیە، کە حکومەتی عـوسـمانی لە سەردەمی جەنگی جیهانی یەکەمدا پشتگوێی خستووە و شاردویەتیەوە، یان بەزەحمەت زانیـویەتی. ڕاستییەک هەیە، وەک راگـواسـتنی زۆرەمـلـێی کارەساتبارانەی کورد. بۆ ئـەوەی لـەم ڕاسـتییە تـێـبگەم، دەبـوو سەرەتا بە درێـژی لەسەری بنـووسـم، و دەڵـێم خوێنـدنەوەی ئەمـە بەسـوودە.”

جەلال تامال لە پێشەکی لێکۆڵینەوەکانیدا سەبارەت بە کۆچـپێکردنی زۆرەملـێی کورد
لە ساڵی (١٩١٦) دا، هـەموو لایەنەکانی ئەم راگواستنە دەگـرێتەوە. بە وردی باسی ئامادەکارییەکان بۆ راگـواستنی کورد بە قەبـارەی بەرفـراوان و بەڵـگەنـامـە فـەرمیـیە پەیـوەنـدیـدارەکـان و بـڕیـاری جـێـبەجێکـردنی دەکـات. هەروەهـا باس لەوە دەکات کە راگواستنی بەکـۆمـەڵی کورد لە ساڵی (١٩١٧) دا، هـەر بەردەوام بـووە، راگـواسـتنی سەرکـردەکانی کورد، خـاڵـێکی چـارەنـووسسازە. هەمـوو ئەمـانە بە وردی پلانیـان بۆ دانرابوو و جـێبەجێکران. لەو کۆچـپێکردووانە، حوسێن پاشا کۆر، عەبدولمەجـید باغ سیپکانی، بنەماڵەی نووسەر یەشار کەمـال، سەدرەدیـن یوکـسەل، بنەمـاڵەی نووسـەر حەسەن کیاڤـات، هـۆزان ڕوحی سـو و خـەڵکی گونـدی بـروناگـیل لە ناحـیەی کـۆنیای باکـۆ بـوون.
بەپـێی لـێکـۆڵـیـنەوەکـان، بـڕیـاربـوو ئـەو نـاوچـانە لـە ئـەرمـەنی و لـە کـورد پـاک بکـرێـنـەوە و خـێـزانە کـۆچـبـەرەکـانی قـەفـقـاز و بـەڵـکـان جـێگـەیـان بـگـرنـەوە.
هەروەهـا بە وردی باسیـشی لەو ئـازار و مەینەتـیـیانە کـردوون. کە کـورد لە دوای ڕاگـواسـتنی زۆرەمـلێ، بەرگەیـانی گـرتـوون.
کۆمەكوژی ئەرمەنەکان و ڕاگواستنی بەکـۆمەڵی کورد لە ساڵی ١٩١٦، بە ژینۆساید دادەنرێت. لە سەردەمـێکـدا کە وڵاتـانی ڕۆژئـاوا، دەوڵـەتی عـوسـمانـییان بـە “پیـاوە نەخـۆشەکە” ناو دەبـرد. دوو ڕووداوی سەرنجـڕاکـێشن. سەیـرن. پیاوە نەخـۆشەکە پلانی ئۆپەراسیۆنێکی ئاوا قـووڵ و بەربڵاوی دژ بە گـەلانی ئەرمەن و بە گەلی کورد دانا و پـلانەکەی بەو ئاسـتە فـراوانە جـێبەجێ کـرا. بێگومان چاوپـۆشی و بێـدەنگـیی دەوڵەت زلهـێزەکان لە پشتی ئەم دوو تاوانە قـزەوەنەی تورکە رەگەزپەرستەکانەوەن.
ئـەم بابـەتە لـێکـۆڵـینەوەی زۆر زیـاتر هـەڵـدەگـرێـت.
هـۆکاری سەرەکی راگواستـنی بەکۆمـەڵی کورد چـیـیە؟
هـۆکـاری سـەرەکی راگـواستنی کورد، سـیاسەتی ئاسـیـمـیـلاسـیـۆنی دەوڵـەتە، بە واتا تێکەڵکـردن یان تـوانەوەی کورد لە بۆتەی دەوڵەتی تـورکیادا” لەو چـوارچـێوەیەشـدا دەوڵەت هـەوڵی نەهـێـشـتـنی کوردی دا. بەم شێوەیە بە شـێوەی تـورکی ئاسـمـیلـەیان کرد، سیاسەتێک کە لە سەردەمی یەکـێتی و پێشکەوتندا دامەزرا. کۆچـپێکـردنی کورد لە ساڵی (١٩١٦) جـێبەجێکـردنی ئەم سیاسەتە بـوو. ئـەم سـیاسـەت و پـراکـتـیکـانە، بە تـونـدی و بە بـەردەوامی لە کۆماری تورکـیادا جـێـبەجێ کـران. کوردەکان 10%ی دانیشتوانی گوندنشینی ناوەڕاستی ئەنادۆڵ پێکـدەهـێـنن. هەروەها 5%ی دانیشتوانی هـەنـدێک گـونـد پێکـدەهـێـنن و بـە ئەنـقـەسـت بـەم شـێوەیە نیـشـتەجـێکـراون. ئـەم پـراکـتـیزەیە بـوو بە بنـەمـایەکی گـونجـاو بـۆ ئاســمـیـلەکـردن و شـێوانـدنی زمـان و کـولتـوور و ناسـنامـەی کـورد.
لە لایـەکی تـرەوە لە سـەردەمی کـۆمـاری تـورکـیادا، بە لەبەرچـاوگـرتنی راگـواستنی کـورد لە سـاڵی (١٩٣٤) دا، بەپـێی یاسای نـیشـتەجـێکـردنی ژمـارە ( ٢٥١٠) ، بە لەبەرچـاوگـرتنی پێـوەرەکـانی ١٠٪ یـان زیـاتـر.
بەپێی هەندێک بەڵگەنامە، ژمـارەی ئەو کوردانەی کە لە زێـد و لە نیـشـتمانی خۆیان
بە راگواسـتـنی زۆرەمـلێ دەرکـران، لە یەک ملـیـۆن تێـدەپـەڕێـت. دەوتـرێـت لە کاتی راگواستنیاندا، لانیکەم ( ٧- بۆ ـ ٨) هەزار کورد گیانیان لەدەستداوە. بەڵام لە راستیدا ژمـارەی ئـەو کـوردانـەی کە لە ئەنجـامی سـیاسەتی چەوسـانـدنەوە و گـۆشەگـیری و ژینـۆسایـد گیـانیان لەدەسـتداوە لە مـلیـۆنـێک تێـدەپـەڕێـت.
راگواستنی زۆرەملێی کورد تا ئەمڕۆش وەک سیاسەتێک کە کۆماری تورکیا پەیڕەوی دەکات درێـژەی هەیە و لانیکەم (١٠) ملیـۆن کورد، بوونە بە قـوربانی ئەم سیاسەتە.
ئەمـڕۆ زۆرێک لە نووسەران و ڕۆشـنبیرانی کورد، کە باسی ڕابردوو دەکەن دەڵـێن: “کاتێک دەستم بە خوێنـدن کرد، یەک وشەی تـورکـیم نەدەزانی، ئێمەی منداڵی کورد، لێـدان و زەلـیل کـراین، خێزانەکانمان فـێری زمـانی تورکـییان کردیـن، ئەوان هەموو هـەوڵـێکـیان دا بـۆ ئـەوەی زمـانی کوردی لەبـیربکەیـن”.
لە کۆتـاییدا نووسەر و کۆمەڵناس و دۆستی کورد، پـڕۆفـیسۆر ئـیسماعـیل بـێشکچی دەڵێ، پـرسیاری سەرەکی دەبێ ئەوە بێت: داخوازییە سەرەکـییەکانی ئـۆپـۆزسیۆن و ڕێکخـراوە کوردییەکـان لە ساڵانی شەستەکان، حەفـتاکان، هـەشتاکان، ئـێستاش چی بـوون؟ کام داواکارییەکان دەبێ پـێـشیـنەییـان پێ بـدرێـت؟ حکومەتی تورکیا هـەوڵی راستی دەدات بۆ ئەوەی زمانی کوردی پشتگوێ بخات و بیکاتە زمانێکی قسەکردنی تەنها شەقـام و بازاڕی. رێنادەن کوردی ببێتە زمانی فەرمی خـوێندنەوە و نووسین.

(*) ئەم بابـەتە لە ماڵـپەڕی کـوردشـۆپ، لە بەشی ئـینگـلـیزییـەوە وەرمگـرتـووە.
زۆر بە کـەمێ دەسـتکاریـم کـردووە و وەرمـگـێراوەتـە ســەر زمـانی کـوردی.
سـویـد: ٢٠٢٥




کچـە چالاکـوانی کورد ژینـا مـودەڕیـس گـورچی.. رەزا شـوان

ژیـنـا مـودەڕیـس گـورجـی، کـچـێکی ناسـراوی کـوردە. خـەڵـکی شـاری (سـنە) یـە، لە رۆژهەڵاتی کوردستان. نووسەر و رۆژنامەوان و تێکۆشەر و چالاکوانێکی سەرسەخت و چـاونەتـرس و بەناوبـانگی مافـەکـانی ژنـانە، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان و لە ئێـران.
ژینا مودەڕیس، خوێندکاری زانکۆ بـوو. خاوەنی کـتێبخـانەی (ژیـرا) یە لە شاری سنە.

ژینـا مـودەڕیس گـورجی، نـاوی چـووە لیستی (١٠٠) ژنـانی چالاکـۆنان و تێکـۆشەر و کـاریـگەری جـیهـانەوە، کە مـۆرپـەنجـەیـان لـە گـۆڕانـکاری دیـارە. وەکو چـالاکـوان و داکۆکـیکار لە مافـەکـانی ژنـان و لە دژی تـاوانی تـونـدوتـیژیی دەرهـەق بە ژنـان و لە دژی پیـاوسالاری و دەستـدرێـژی سێکـسی. لە لیـستی ساڵی پاردا (٢٠٢٤) ناوی ژینا مـودەڕیـس گـورجی، لـە ریـزبـەنـدیی (١٤) مـیـنی ئـەو لـیـستە دایـە.
هەروەهـا کچـە چالاکـوانی کـورد، نادیـە مـوراد، بـراوەی خەڵاتی نـۆبـڵی ئاشتیی ساڵی (٢٠١٨) کە یەکەم کوردە خەڵاتی نـۆبـڵی بردەوە. ناوی لە هەمان لیستی (١٠٠) ژنی جیهـانی، ساڵی (٢٠٢٤) دایـە. نـاوی نادیـە مـوراد، لە ریـزبەنـدیی (٤٧) میـن دایـە. ئەمەش شانـازییە بۆ گـەلی کوردمـان کە دوو کـچی چالاکـوانی کوردمـان لەو لـیستەدا ریـزبەنـدی کراون. هـیوادارم لە لیستی (١٠٠) ژنـانی ئەمساڵیشدا (٢٠٢٥) دوو ژنی تـری کـورد، نـاویـان لە ریـزبـەنـدی ئەمساڵـدا بـن. چـەنـدیـن کـچ و ژنی چـالاکـوان و تێکـۆشەرمان هـەیە، کە لە جـیهـانـدا ناسـراون و ناوبانگـیان هـەیە. شایـەنی ئەوەن، کە لـەم لـیـستەدا تـۆمـاربکـرێـن.
ژینا مودەڕیس گورجی، بە هـۆی تێکۆشان و چالاکـییەکانی و داکۆکیکردنی لە مافەکانی ژنـان، رووبەڕووی ئاستەنگی و بەرۆکگـیری و لـێـدان و جوێنـدان و سوکایەتیکـردن و بەنـدکـردن و ئەشکەنجـەدانی جەستەیی و دەروونی بـووەوە. بەڵام هـەمـوو دڕنـدەیی و کردارە قـێزەوەنانەکانی، رژێمی پەت و سێدارەی کۆماری ئیسلامی ئێـران، نەیانتوانی و ناتـوانـن، وا لە تێکـۆشەرێکی خـۆڕاگـر و کـۆڵـنەدەری کوردمـان، وەک ژینا مودەڕیس بکەن، کە چۆکـیان بـۆ دادات و ملکەچـیان بێـت و دەست لە خەبـات و لە چالاکـییەکانی هەڵبگرێت. بە پێچەوانەی خواستی داگیرکەرکەری رۆژهەڵاتی کوردستان، ژینا گورجی، زیـاتر سووربـوو لەسەر چـالاکـییەکـانی و درێـژەدان بە خەبـات و بە گەیـانـدنی پەیـامە مـرۆییەکـانی و رووبـەڕووبـوونەوەی تـاوانـەکـانی رژێـمی دیکـتاتـۆریی ئـیران.
رژێـمی ئاخودی ئێرانی، چەند جارێک، ژینا مودەڕیسییان خستە ژووری تەسکی تاکە کەسی و گـۆشەگـیریی، لە گـرتـوخـانەی سـنە و هـەمـەدان. ئەشکەنجەی جەستەیی و دەروونیان دەدا. لە دادگـایی کـردنێکی نادادپـەروەریـدا، بـڕیـاری مـاوەی (٢١) ساڵی زیندانـیکـردنیان بە سەریدا سەپـانـد. بە کـۆمەڵـێک تـاوانی هـەڵـبەستراوی بێ بنـەما تاوانبـاریـان کـرد. لـە دوای تـانـەلـێـدان لـە بـڕیـارەکـانی دادگـا و تـێهـەڵـچـوونـەوە و پیـداچـوونەوە و داکـۆکـیکردنی پارێـزەرەکـانی و سەلـمانـدنی بێتاوانیی لەو تاوانانەی خستـوویـانـەتە پـاڵی. مـاوەی زینـدانـیکـردنی، لـە (٢١) سـاڵـەوە، کـەم کـرایـەوە بـۆ مـاوەی (٢) سـاڵ و (٤) مانـگ.
(قـانع) ی نەمر کە لە ساڵی (١٩٦٣) دا، خۆی وریای کوڕی لە تاران زیندانی دەکرێن، لە هـۆنـراوەی (لە بەندیخانەدا). ئەم چـوار دێـڕەمان لەو هـۆنـراوەیەی هەڵـبژاردووە:
بــیـری ئـازادیــــم لـە زیـنــدانـا فــــراوانــتـر ئــەبێ
قـوڕ بەسـەر ئەو دوژمنە هـیوای بە بەنـدیخـانـەیـە
چـاوەڕوانی شــۆڕشـــێکـم عـالــەمێ رزگـــار بــکـا
مـیـللـەتـم بـۆ ئـەم مەبەســتە کـردەوەی شـێرانـەیـە
چـەکی شۆڕشگـێڕی مـن نووسـین و بیـر و باوەڕە
راپەڕینـە، هەڵـمەتە، پـڕ لە نەعـرەتەی کوردانەیـە
گـەر بـە ئــــازادی نـەژیــــــم خـــەڵاتـە بـۆ لـەشـــم
نـۆکـەری و سـەردانـەوانــدن کــاری نامـەردانـەیـە
مامۆستای زمـانی کوردی (زارا محەمـەدی) لە رۆژهـەڵاتی کوردستان، کە لەسەر ئەوەی خۆبەخـشانە زمانی کوردیی بە کۆمەڵێک منـداڵانی کورد دەوتەوە. رژێـمی رەگـەزپەرستی ئـێران، کە بـۆ زینـدانی کـردن بـردیـان، مامـۆستا زارا محـەمەدی، لەبەردەم دادگای شاری سنەدا، لەنێو ئاپۆڕای دڵسۆزانیدا، بە زەردەخەنەوەیەکەوە، وتی:” قـوڕ بەسـەر ئـەو دوژمـنـەی هـیـوای بە بەنـدیـخـانـەیـە”.
ئەم نیوە دێڕە هـۆنراوەیەی قانع بوو هەوێنی چەندین هـونراوە و پەخشان و وتار.
بەشـێک لە چالاکـییەکانی ژینـا گـورجی:
١ـ لە سـاڵی (٢٠١٩) دا، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان، رێکخـراوی (ژیـڤـانـۆ) ی ژنـانی دامـەزرانـد. کـە هـەڵگـری ئایـدۆلـۆژیای فـیمـیـنـیـستە. ئـەم رێـکخـراوەیـە بارەگـای لە شاری سـنەیە لە رۆژهـەڵاتی کوردستان. لە رێگەی پـەروەردە و چـالاکی و پـشتیوانی، سەرسەختانە داکۆکی لە مافەکانی ژنان و لە مافە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی کچان دەکـات. بەرەنـگاری تونـدوتیـژی دژی ژنـان و پیـاوسالاری دەبـێـتەوە، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان و لـە ئـێران. ژیـڤـانـۆ دڕکـێکی تـیـژە لـەسـەر دڵ و لەنـاو چـاوانی رژێـمی فـاشیستی پیاوسالاریی ئێـران. لە دادگـاییکـردنی ژینـا گـورجی، تـۆمەتی ئەوەیان دایە پاڵي، کە دامەزرێنەری ئەم رێخراوەیەیە، رژێم وا تێدەگەن، کە ئامانج و دروشمەکانی ژیـڤـانـۆ وێـرانـکەر و تـێکـدەرانـەن و بـۆ رووخـانـدنی رژێـمی ئێـران دامـەزراوە.
٢ـ ژیـنـا گـورجی، ئـەنـدامی کەمـپـیـنی کـۆکـردنەوەی یـەک مـلـیـۆن واژوو بـوو. بۆ ریـفـۆرمی یاسـای ژنـان لە ئـێـرانـدا.
٣ـ ژیـنا گـورجی، تێکـۆشـەرێـکی سـەرگـەرم و دیـاری بـزووتـنەوەی شـۆڕشی ژنـان
(ژن ، ژیـان ، ئـازدی) بـوو، کە لە رۆژهـەڵاتی کوردستان. و لە سەرانسەری ئـێران، دوای جـوانەمەرگ کەردنی کچە کوردی بـێتاوان (ژینـا ئەمـینی) کە بـۆ یەکەمجـار لە شاری سەقـزی رۆژهەڵاتی کوردستان، شوێنی لە دایک بوونی ژیا ئەمینی، لە رۆژی (١٦/ سێـپتەمبەر/ ٢٠٢٢) سەرهـەڵـدا و دوایی بـوو بە راپەڕینێکی سەرتاسەری و هەموو شارەکانی رۆژهـەڵاتی کوردستان و ئێرانی گـرتەوە. بەڵکو لە پایتەخـت و لە شارە گەورەکانی گەلێ لە وڵاتـانی جیهـانیش، رەونـدی کورد و بیانیش، خۆپێشاندانی ناڕەزاییان سازکرد و سەرکۆنەی رژێمی ئێرانیان کرد، هەمو جیهان سەرکۆنەی ئەم تاوانەیان کـرد. رژێـمی تایـفی و رەگـەزپەرستی ئێـرانی، بە تـۆمەتی روومـاڵکـردنی
ئەم خۆپێـشانـدانە ناڕەزایـیانـە، ژینا مودەڕیس گورجـیان گـرت و ئەشکەنجـەیان دا.
٤ـ ژینـا مـودڕیس، لە چەنـد کـۆنـفـرانـسێکی نێودەوڵەتی، کە لە دەرەوەی کوردستان سـزا کـرا، بەشـداریی کـرد. لە چەنـد کەنـاڵـێکی تەلەڤـزیـۆنی دەروەی کوردستانـیش، دیمان و گـفـتوگـۆیان دەربارەی چالاکـییەکانی و داکـۆکـیکردنی لە مافـەکـانی ژنـان لە رۆژهـەڵاتی کوردستان و لە ئێـران کـرد. چەنـد وۆرکـشـۆپـێکـیشی سازکـرد. رژێـمی ئـێرانی، ئەم بەشـداریکـردنانەی ژینای کـردوونە بە تـۆمـەت و سـزایـان دا.
٥ـ ژینا مودەڕیس کتێبخانەکەشی (ژیـرا) ببوو بە ژوانگەی کچان و ژنانی رۆشنبریی رۆژهەڵاتی کوردستان لە شاری سنەی ناوەنـدی هـونـەر و ئـەدەبی رەسـەنی کوردی. بۆیـە رژێـمی ئـێرانی بە بیانووی ئەوەی. کە ژینا پاڵاپـۆشی ئیسلامیی نەپـۆشـیـیەوە، کـتێـبخـانەکەیـان بـۆ ماوەیـەک داخـست و خـۆشـیان دەستبەسەر کـرد و ئەشکەنـج و ئازارێکی زۆری جەستەیی و دەروونی زۆریان دا، سووکـایەتییەکی زۆریان پێـیکرد.

ئەو تاوانـانەی خـرانە پـاڵ ژینا مـودەڕیس گـورجی:
١ـ ژینا مودەڕیس، بۆ یەکەمجار، لە رۆژی (٢١/ سێپتەمبەر/ ٢٠٢٢ ) دا، بە تـۆمەتی ڕووماڵکـردنی ئـەو ناڕەزایەتییانەی کە لە دوای جـوانەمەرگ کردنی (ژینا ئەمـینی) کە لە ژێر دروشمی (ژن ، ژیان ، ئازدی) لە سەرتاسەری شارەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و لە ئێران بڵاوبووەوە، بە شێوەیەکی دڕندانە، لەلایەن هـێزەکانی ئیتلاعاتی ئێرانەوە لە شەقـامی (سەفـەری) ی شاری سـنە دەستگـیرکـرا.
دوای لێدان و سـوکایەتی پـێكردن و و جوێنی پیس، چاویان بەستنەوەی، دەسـتبەسەر کـرا و خـرایە (ناوەنـدی چاکسازی و پەروەردە) ی بەندیخانەی شاری سنە. لە دوای (٤٢) رۆژ دەستبەسەرکـردنی، بـە دانـانی بارمـتەی یـەک ملیـار تـومەنی ئـێرانی، بە شێوەیەکی کاتی ئازادکـرا. بەڵام دوای ئەوەی کە تـۆمەتی تـریان بـۆ زیادکـرد، دانانی بارمتەکەیـان بـۆ (١٠) ملـیـار تـومەن بەرزکـردەوە.

٢ـ بـۆ جـاری دووەم لەلایەن هـێزە ئەمـنییەکـانی ئێـرانەوە بە تـاوانی رۆماڵکـردنی خۆپـێـشاندانە ناڕەزایەتییەکـان، کە لە رۆژی (١٠/ نیسان/ ٢٠٢٣). لە سنە، لەنـاو کـتێبخانەکەی دەستگیرکـرایەوە و بۆ ماوەی (٨٤) ڕۆژ دەستـبەسەرکـرا. خـستـیانە بەندیخانەی ژنـان لە سنە. دوایی ئـەو ماوەیە، بە بارمتـەی (٥٠) ملیار تـومەن، بە شـێوەیەکی کـاتی ئازاد کـرا.
٣ـ خاتـوو ژینا مودەڕیس، لە ماوەی نێـوان ئەو دوو دەستبەسەرکردنەیدا، هەمیشە لەژێـر چاودێری و فـشار و هەڕەشەی دەزگا ئەمنییەکان و دەسەڵاتی دادوەریدا بوو.
٤ـ تاوانی بڵاوکردنەوەی( پـڕوپـاگەنـدە) لە دژی رژێـمی ئـێران و هـانـدانی خەڵکی
بـۆ تونـدوتیـژی.
٥ـ تـاوانی (چـاوپـێکەوتنی لەگـەڵ میـدیـای بیـانی) و رسـواکـردنی دۆخی وڵات.
٦ـ تـاوانی (هـاوکاریکـردن لەگەڵ گـروپ و دەوڵـەتی دژەبـەر).
٧ـ تـاوانی (پـێکهـێـنانی گـروپی نایاسایی بە ئامـانجی روخانـدنی رژێـم).
ژینا گـورجی دەڵـێـت:” کاتـێک کە کەلـوپـەلـەکـانم بـۆ بەنـدیخـانە ئامادەکـرد، پێـش هـەمـوو شـتـێک، هـیـوام خـسـتە جـانـتـاکـەمـەوە”. بەپـێی خـۆی چـوو بـۆ دادگـای یـەکی شاری سنە بـۆ دادگـایی کـردنی.
بـڕیاری سزادانی بەندکـردنی بۆ ماوەی (٢١) ساڵ:
بەپـێی ئـەو تاوانە جۆراوجـۆرە تـرسناکانەی خستیانە پاڵي، کە لەلایـەن هـەواڵگـریی وەزارەتی ئیتلاعـاتەوە بۆیـان داڕشـبوو. لـقی یەکی دادگـای شـۆڕش لە سـنە، سـزای
(٢١) ساڵ زینـدانی بەسەردا سەپەنـدا. رەوانەی بەندیخانەی شاری هەمەدانیان کرد.

دوای تانەلێـدان و تێهـەڵچـوونەوە و سەلـمانـدنی بێتاوانیی لـەو تاوانـانەی دراونـەتە پـاڵی، لە رۆژی (٧/ ئـۆکـتۆبـەر/ ٢٠٢٤) دا، دادگـای تـێهـەڵچـوونەوەی شاری سنە، سزای زیندانیکردنی لە (٢١) ساڵەوە، کەم کردەوە بۆ (٢) ساڵ و (٤) مانگ زیندانی. لە هەنـدێ سەرچاوەشـدا نووسـراوە، بـۆ (١٦) مانـگ، واتـە (١) ساڵ و (٤) مـانگ. لە رۆژی (٢/ نۆڤەمبەر / ٢٠٢٤) ژیـنا گورجـی، چالاکوان و داکـۆکیکاری مافـەکانی ژنـان، مـاوەی (١٦) مانگی لە بەنـدیخـانەی شـاری سـنەدا بەڕێـکـرد.
(*) بۆ ئەم نووسینە، سوودم لە چەنـدین ماڵـپەڕی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.




ئاشـتـیـمان پێ باشـترە لە شـەر.. رەزا شـوان

هـیچ نەتەوەیەک بە قـەی نەتـەوەی کورد، رقی لە تونـدوتیژی و لە شـەڕ نییە، هیچ کاتێکیش شەڕانگـێز و شەڕخواز نەبووینە. هەردەم ئازادیخواز و ئاشتیخواز بووینە. ئەو شەڕانەش کە کـردوومانە، شەڕی بەرگـری بـوونە لە مانەوەمان و لە پاراستنی کوردستانی نیشتمانی پـیرۆزمان. بەرگـریکـردنیش لە مافەکانمان، مافـێکی رەوامانە.
داگـیرکەرانی کوردستان ئێستاشی لەگەڵـدا بێـت، مۆدێـرتـرین و کـوشـندەتـرین چەکی قـەدەغـەکراوی نێـودەوڵەتیان، لە ژینۆسایـدکردنی کورد و لە وێـرانکردنی کوردستان تاقیکردوونەتەوە و بەکاریان هێناون، تا ئەمڕۆش بە گەلەکۆمەیی هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد دەدەن. بەڵام ئێمەی کورد، گەلێکی خۆڕاگر و کۆڵنەدەر و پشوودرێـژیـن، هەمـوو پیـلانە قـێزەوەنەکانی داگـیرکەرانمان لە گۆڕ ناون. درێـژە بە خەباتـمان دەدەیـن، تا مافە نەتەوەییەکانمان بەدەستدەهـێنین. ئەمەش مافێکی رەوای دانپـێـنراوی هـەر گەلـێکی مـاف زەوتکـراو و نـیـشتـمان داگـیرکـراوە.
دەوترێت: سەد ساڵی گـفـتوگۆ.. باشترە لە رۆژێکی شەڕ. چونکە شەر کـردەوەیەکی دڕندانەیە، کوشتن و بڕین و خوێـنڕشتنە، کاولکـردنی ئـاوەدانی و شارستانییە. شەڕ پێشێلکردنی بەها بنەڕەتییە مرۆییەکانە، وەک پیرۆزی ژیان و رێزگرتن لە مافەکانی مـرۆڤ. شەڕ تەڕ وشک دەسووتێنێـت، دەست لە کـوشتنی منـداڵان و ژنان و پیرانی بێـتاوانیش ناپارێـزێت. بەزەیی و سۆز و مـیهـرەبانی ویـژدان و رەوشت و مافەکانی مـرۆڤ لە شەردا بوونیان. شەر وێـرانکاری و کاولکـردن و هەڵـتەکانـدنی ژێـرخانی ئابـوورییـە. شـەر دژی ژیـان و خۆشگـوزەرانـیـیە. شـەر ئاشـتی و سـەقـامگـیری و ئاسوودەیی و ئارامی و دڵـنیایی دەخاتە مەترسییەوە. ئازارێکی قـووڵی بێئەندازە، بە دەروونی خەڵکی دەگەیەنێـت و تووشی تـرس و تـۆقـین و دڵەڕاوکێیان دەکات. شـەڕ هـۆی بـێکاری و گـرانی و بـرسێـتی و نەخـۆشی و دەربـەدەری و کـۆچکـردنە.
جـۆن ئابـۆت دەڵێـت:”شـەڕ زانـستی کاولکـردنە”. کوردیـش دەڵـێت:”شەڕ شـەڕی بە دودا دێـت”. ئـەوەی شـەڕ تـۆو بکـات.. پەشـیـمانی دروێنـە دەکـات. قـوربـانی و سـووتـەمەنـیی و زەرەرمـەنـدی یەکـەمیـش لە شـەڕەکانـدا، هەر چـیـنی هـەژارانـن.
(محـەمـەد مـاغـوت) دەڵـێت:”کـاتـێک کـە نـیـشـتـمان تـووشی شـەڕ دەبـێـت، بـانگی هـەژارەکان دەکەن بۆ بەرگـریکـردن لێی.. کاتێکـیش کە شـەڕ تـەواو دەبێـت، بانگی دەوڵەمەندەکان دەکەن بۆ ئەوەی لە دابەشکردنی دەستکەوتەکانیدا، بەشیان هەبێت”.
شـەر هەرگـیز راست نیـیە. کـێـشە و گـرژی و ناکـۆکـیـیەکان، بە تـونـدوتـیژی و بە هەڕەشە و شەڕ چارەسەر ناکـرێن. شەڕ کـێشەکان و ناکۆکییەکان فراونتر و قـووڵتر دەکـاتەوە. زیاتـریـش تەشـنە دەکـات. وڵاتـانی شـەڕکـەر، بـودجـەیـەکی زەبـەلاح بـۆ ئامادەکاری سەربازی و بۆ کـڕین و دروسـتکـردنی چـەکی مـۆدێـرن تەرخان دەکـەن. لەوانـەیە ببێـتە هـۆێ هـەڵاوسـان و داڕووخـانی ژێـرخانی ئابـوورییان. ئەگەر بێتوو ئەو پـارە زۆرەی کـە لە شـەڕدا بە فـیڕۆی دەدەن، لە خـۆشگـوزەرانی و ئاوەدانـیی وڵاتەکـانیان خەرجی بکەن، یەک هـەژار و بێکار نامێنـێـت وڵاتەکانیشیان دەکەن بە بەهـشـت. ئاشتی و ئاسوودەیـیش بەرقـەرار دەبێـت.
بۆیە دانوستانی ئاشتی و گـفـتۆگۆ و رێگای دیپلـۆماسیەت، تەنیا رێگایە بۆ رێگری لە شـەڕ و بۆ چارەسەرکردنی کـێـشەکان و گـرژی و ملمـلانـێیەکان. بێگومان بەبێ ئـاشـتی، ئـاسایـیـش و سـەقـامگـیری و ئـارامی و خـۆشگـوزارانی بـوونیـان نـیـیە.
جیهانێک بەبێ شەڕ، جیهانێکە کە لە رێگای ئاشتی و خۆشەویستی و رێـزگرتن و یەکـتری قـبووڵکردن و زمانی گوڵـەوە، کـێـشە و ناکـۆکـییەکان چارەسەر دەکـات.

ئاشتی نهـێـنیی سەقـامگـیری و ئاسـوودەیی گـەلانە. بناغـەی ژیـان و پێـشکەوتـنە. ئاشـتی دەروازە و کـۆڵەکەیەکی بنەڕەتـییە بـۆ ژیـانـێکی باشـتر بۆ هـەمـوو گـەلان.
ئاشتیش لە کۆنگـرە جیهانییەکاندا، لەدایک نابێت، بەڵکو لە دڵی و لە بیری خەڵکی لەدایک دەبێـت. ئاشتی راسەقـینەش تەنیا نەبوونی شەڕ و گـرژییەکان نییە. بەڵکو بـوونی ژیـنگەیەکی ئـازادیی و دادپـەروەری و ئاسـوودەیی و دڵـنیایی کـارایـە، کە کۆمەڵگەی دینامیکی و خۆڕاگر و خۆشگـوزەران دروست دەکات. کە تێیدا هـێوا و خەونەکانی مـرۆڤ زۆرتر دەبـن. ئاوەدانی و پێشکەوتن و داهـێنان بەرقەرا دەبن.
بەداخەوە کە دەوڵەتانی جیهان، وانە و پەنـدیان لە دووشەڕی جیهانیی کاولکەر و لە چەندین شەڕی ناوچەیی و ناخـۆیی وەرنەگـرتـوون. لە دوای جەنگی جیهـانیی دووەمـەوە، خۆیـان بۆ جـەنگی جیهـانـیی سـێـیەم ئامـادەدەکـەن.
کە لە شارەزایەکی شەڕیان پـرسی، رات چییە لە بارەی شەڕی جیهانیی سێیەمەوە، ئەگەر هەڵبگیرسێت. لە وەڵامدا وتی:”من هيچ لە بارەی شەڕی جیهانیی سێیەمەوە ناڵێم، بەڵام ئەوە دەڵـێم، ئەگەر شەڕی جیهانیی سێیەم هەڵبگیرسێت، مەگەر شەڕی جیهانیی چوارەم بە شەڕە بـەرد بکـرێـت”. مەبەستی ئەوەیە ئەگەر شەڕی جیهانی سێیەم، بکرێت، شەڕی ئەتـۆمی و تـیـشکی لـێزەری و مـیکـرۆبی و کوشندەترین و کاولکەرترین چەک دەبێت. ئەو ئاوەدانی و پێشکەوتنانەی ساڵاهای ساڵە بنیاتنراون، دەتـوانـن لە چەنـد مانگـێکـدا، بە تەواوی کـاولی بـکەن و هـیچ بەدەسـت بـیـن.
بـێجگە لە شەڕی ئیسرائیل و رێکخراوی حەماس، لە ئێستا دوو شەڕی وێرانکاری نێودەوڵەتی درێـژەیان هەیە. شەڕی رووسیا و ئۆکرانیا و شەڕی ئیسرائیل و ئێران. ئەگەر سەرکردەکانی ئەم وڵاتانە، ژیر بوونایە و دەرئەنجامەکانی شەڕیان لەبەرچاو بگرتایە، دەیانتوانی لەرێی دانوستان و لەسەر مـێـزی گـفتوگـۆ و دیپلۆماسیـیەتەوە، کـێـشە و گـرژییـەکانی نێوانیان، بە ئاشتی چـارسەر دەکـرد و پەنایـان بـۆ شـەڕ و بۆ کوشـتن و وێـرانکـردن نەدەبـرد. گەلەکانیان تووشی کارەساتەکانی شەڕ نەدەکـردن.

شەڕ سوعـبەتکردن یاریکردنی خۆشی نییە، شەڕەکان بە تەقـەیەک دەست پێـدەکات، بـەڵام بە هـەزاران تەقـە ناکـوژێـنەوە. شەڕ و چارەسەری سەربـازی. چارەسەرێکی سەرکەوتوو نابێـت. کـێشەکان زیاتر قـووڵ دەکەنەوە، لە دوای ئەوەی کە سەرکـردە کەلەڕەق و ملهوڕەکان، بە هەزارا رۆحی بێتاوانی هـاوڵاتییەکانیان دەکەنە قـوربانیی لەخۆبایی و شەڕخوازییان و وڵاتەکانیـیشیان کـاول دەکـرێـن و پەنجـا ساڵیش دەچـنە دواوە. ئەوسا بە شەرمـەزارییەوە، ناچار دەبـن، کە لەسەر مێزی گـفـتوگـۆ دانوستان
بۆ چارەسەرکـردنی کـێـشەکانیـان بکەن. بـەڵام لە دوای چی؟ وەکـو عـەرەب دەڵـێـت: “بعـد خـراب البـصرة: دوای کاولـبوونی بەسـرە”. تا رۆژێـک زوتـر شەڕ رابگـرن و کۆتایی پـێبهـێـنن، زیانەکان کەمتر دەبن و لە بەرژەوەندیی هەردوو لای شەڕکەرانە.
رژێـمی ئـێرانی هـێـندە لە خۆیـان بایی ببـوون، کە هـێـشتا بـۆبی ئەتـۆمـیان دروسـت نەکردووە. نمایشی بازوویان دەکرد و رۆکێت و درۆنیان نمایش دەکرد و هەڕەشەیان لە ئیسرائیـل دەکـرد، دەیـان وت: ئیـسرائیـل لەسەر نەخـشەی جـیهـان دەسـڕینـەوە.
چیرۆکی سەرکردەکانی ئێران، وەکو چیرۆکی ئەو رێوییە لەخۆبایی و فشەکەرەیە، کە هەڕەشەی لە ئاژەڵەکان دەکرد و دیوت:”من کە تووڕەبم شێرێک دەخۆم”. کە ئاوڕی دایەوە و شێرێکی بینی.. دەستی بەلەرزین و وتی:”مـن جار و بار گووش دەخـۆم”.
بێگـومان گەلی کوردمـان، ئـەم شـەڕەی نێـوان ئـیـسرائیـل و ئێـرانی پـێخـۆش نـییە و لایەنگـری هـیچ لایەکـیان نـییە. چونکە گەر زیاتر درێـژە بکێشێت و فـراوانتر بێـت و زیـاتـر تەشـەنە بکات، پـریـشکی ئاگـری شـەڕ باشووری کـوردستانیـش دەگـرێـتەوە.
ئەمەش نەخوازراوە و لە بەرژەوەنـدیی گەلی کوردمـان نییە.
ئەوەی ئێمە حەزی پێدەکەیـن، روخانی رژێـمی ئـێرانە، کە سەرسەختانە دوژمنایەتی کوردیان کـردووە و دەکەن و هـیچ مافـێک بە گەلی کوردمان رەوا نابینن. مانگ نییە، کە چەنـد لاوێـکی کـورد لە سـێدارە نـەدەن، بە تـوومەتی هـەڵـبەستراوی بێـبـنەمـای دوور لە راسـتییەوە. تەنهـا لەبـەر ئـەوەی کە کـوردن و ئازادیخـواز و ئاشتیخـوازن. رژێـمی ئـێرانی دژی ئـازادی و ئاشتی و دادپـەروەری و مافـەکـانی گـەلی کوردمانـە. بـۆیە هـیواخـوازیـن کە ئـەم جەنـگە سەریـان بخـوات. گەلانی ئـێران، لە دڕنـدەیی و سـتەم و زۆرداریی ئەم ئاخـوونـدانەی کۆمـاری سێـدارەی ئیـسلامی رزگاریـان بێـت.
ئەمریکا و ئیسرائیل، لە نیازی ئێـران لە دروستکردنی بۆمبی ئەتـۆمی تێگەیشتوون کە هەڕەشەیە بۆ سەر بەرقەراربوونی ئاشتی و سەقامگیریی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵکو بـۆ سەر جیهـانیـش. بـۆیـە سـوورن لەسـەر ئـەوەی، دەبێـت ئـێران دەسـت لە دروستکـردنی بۆمبی ئەتـۆمی هەڵبگرێـت. ئەگـینا باجێکی قورسی ملهـوڕییان دەدەن. ئەمەش لە کاتێک دایە کە زیاتر لە سەدا شەستی خەڵکی ئێران لەژیر هێڵی هەژاری و بێکاری و برسێتیدا دەژیـن. پـشکی شێری بودجـەی ئـێران، بۆ دروستکردنی رۆکـێتی بالیستی و بەرهەمهـێـنانی بـۆمـبی ئەتـۆمی بەکـاردەهـێـنن، بە نهـێـنی لەژێـر زەویـدا، دوور لە چاودێـریی چاودێـرانی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتـۆمی، لە دروستکـردنی بۆمـبی ئەتـۆمی زۆر نـزیـک بـوونـەتـەوە. لەوانـەیە لە داهـاتـوویەکی کـورتـدا، ئەم کـێـشەیە
بە دانـوستان و بە گـفـتوگـۆ یان بە شـەر یەکـلایی بکـرێتـەوە و بە لایـەکـدا بکەوێـت.
تـرەمپ مـۆڵەتی دوو هـەفـتەی بە ئـێران داوە، کە خۆی یەکـلایی بکاتەوە، یان دەست لە هەڵگـرتنی پیتانـدنی یـۆرانیـۆم و دروستکـردنی بـۆمـبی ئەتـۆمی هـەڵـبگرێـت، یان رووبەڕووی هـڕشێکی سەربـازی ببێتەوە. ئەگەر یەکەمیان قبووڵ نەکات. من پێموایە لەبەر هەنةدێک هۆکار ئەمریکا راستەوخۆ شەڕی ئـێران نەکات. بەڵام سزایەکی زیاتر بخاتە سەر ئێـران و هـاوکارییەکی زیاتری ئیسرائیل بکات. لەو باوەڕەشدام ئەم شـەڕە زۆر درێـژە ناکـێـشت و بـەم زووانە رایـدەگـرن.




لە وتەکانی ناوداران دەربارەی ئـازادی.. رەزا شـوان

لە گـوڵـزاری وتـەکـانی ناودارانی جیهـان، دەربـارەی ئـازادیی، چـەپکـێک لە وتـە جـوانەکـانیـانـم گـوڵـبـژێـر کـردووە، لە زمـانی ئـینگـلـیزییـەوە، وەریـانـم گــێڕاون
بـو سـەر زمانی کوردی. هـیوادارم چـێژ و سوودیـان لـێ وەربگـرن. ئێـمە کوردی
ماف زەوتکـراو و کوردستان داگـیرکراو و ستەملێکراو؛ لە هەموو نەتەوەیەکی تر زیـاتـر شەیـدا و تامـەزرۆی رزگـاری و ئـازادی و سەرفـرازی و سـەربەخـۆییـن.

کـاری جـۆنـز:
نهـێـنی بەخـتەوەری ئـازادییـە.. نهـێـنی ئـازادیـش ئـازاییـە.
مهـاتـما گـانـدی:
ئـازادیی رۆح و هـەنـاسەی مـرۆڤـە.. نـرخی ئەمـانە چـەنـدە؟
مـالکـۆلـم:
دوای ئـەوەی کە ئـازادیی وەردەگـریـت.. دوژمنـەکـەت رێـزت لـێـدەگـرێـت.
مـوشـیە دایـان:
ئـازادیی ئـۆکـسجـیـنی رۆحـە.
فـانی لـو هـامـەر:
هـیچ کـەس ئـازاد نـیـیە.. تا هـەمـووان ئـازاد نەبـن.
تـۆنی کاڵـدیـرۆن:
ئـازادیی بـۆ لاوازەکـان نـیـیە.
نـاپـلـیـۆن:
نەتەوەیـەک ئـاڵای ئـازادیی و یەکـێـتیی بـشەکـێـتەوە.. هـیچ کاتـێک نانەوێـت.
نـۆرداڵ گـرایـک:
ئـازادی و ژیـان یـەکـن.
دروشـمی شـۆڕشی ژیـلا ئـەمـیـنی:
ژن ژیــان ئــازادی
پـێـشـەوا قـازی محـەمـەد:
هەسـتی نیشـتـمانپەروەری و ئـازادیی.. لە دڵی هـەمـوو کوردیکـدا جـێگـیربـووە و دەست لـێهـەڵگـرتـنی نـیـیـە.

خەلـیـل جـبـران خەلـیـل:
ژیـان بەبێ ئـازادیی.. وەک جەسـتەیەکی بـەبێ رۆحـە.
بـاراک ئـۆبـامـا:
ئـازادیی منـیـش.. بەنـدە بە ئـازادیی تـۆوە.
جـۆن ئـێـف کـنـێـدی:
باشـتـریـن رێـگا بـۆ پـێـشکەوتـن.. رێـگای ئـازادییـە.
رۆزا لـوکـسـەمبـۆرگ:
ئـازادیی ژنـان.. نـیـشانـەی ئـازادیی کـۆمـەڵایـەتـیـیە.
لـیـزا مـورکـۆڤـسکی:
ئـازادیی لە هـێـز و پـشـتـبەسـتـن بەخـۆوە.. سەرچـاوە دەگـرێـت.
ئاونـگ سان سـووکی:
تاکە زینـدانی راستەقـیـنە تـرسـە.. ئـازادیی راستەقـینەش ئازادبـوونە لە تـرس.
کـارل یـۆنـگ:
بەبێ ئـازادیی.. رەوشـت بـوونی نـیـیە.
ئـۆدی لـۆرد:
مـن ئـازاد نـیـم تا هـەر ژنـێک ئـازاد نەبـێـت.. تەنـانـەت ئەگـەر زنجـیـرەکانی زۆر جیـاوازیـشـبـن لە زنجـیـرەکـانی مـن.
جـۆرج واشـنـتـۆن:
کاتـێک کە ئـازادیی رەگ داکـوتـێـت.. دەبـێـتە رووەکـێکی خـێـرا گەشـەکـردوو.
بـۆب مـارلی:
باشـترە لە بەرگـری لە ئـازادی بمرم.. لەوەی بە درێـژیی تەمەنـم بە دیلی بمێنمەوە.
مـالکـۆلـم ئـێکـس:
ئەگەر ئامادە نیت لە پێناویـدا بـمـریـت.. وشەی ” ئازادی” لە فەرهەنگـتدا بـسڕەوە.
فـرانکـلـین دی. رۆزڤـێـڵـت:
بە مانـا راسـتەقـینەکـەی، ئـازادیی نـادرێـت.. دەبـێـت بەدەسـت بـهـێـنـرێـت.
ئەبـراهـام لـیـنکـۆڵـن:
ئەوانـەی دژی ئـازادیـن.. کەسانـێکـن کە خۆیـان شایـەنی ئـازادیی نـیـن.
مـێـدگـار ئـێـڤـێـرس:
هـیچ رۆژێـک ئـازادیی بـە خـۆڕایی نـەبـووە.
مـاوتـسی تـۆنـگ:
ئـازادیی لـە لـوولـەی تـفـەنگـدا هـەڵـدێـت.
شـارلـۆت بـرۆنـتی:
مـن باڵـندە نیـم، هـیچ تـۆڕێک نامـخـاتە تەڵەوە.. مـن مـرۆڤـێکی ئـازادم و خاوەنی ئـیـرادەیـەکی سـەربـەخـۆم.
جـان جـاک رۆسـۆ:
پـێم باشترە ئـازادیی لەگەڵ مەتـرسیـدا هەبێـت.. نەک ئاشـتی لەگەڵ کـۆیـلایەتیـدا.
سـیـمـۆن وایـل:
ئـازادیی بە مةانـا کـۆنکـریـتـیـیەکەی.. لە تـوانـای هـەڵـبژاردن دایـە.
مـەلالـە یـوسـفـزای:
ناتـوانیـن هەمـوومـان سەرکەوتـووبیـن.. کاتـێک کە نیـوەمـان پێـوەنـدنـدکـراون.
رابـیـنـدرانـات تـاگـور:
ئـازادیی کاتـێک بەدەسـت دێـت.. کـە نـرخی تـەواوی بـدەیـن.
ڤـیکـتـۆر هـۆگـۆ:
ئـازادیی بـۆ مـرۆڤ نایـاتە خـوارەوە.. پـێـویـستە مـرۆڤ بـۆی سـەربکەوێـت.

هـێـنـری دەیـڤـد تـۆرۆ:
یاخـیبـوون بنـەمـای راستـیی ئـازادـییـە.. گـوێـرایەڵـەکان دەبـێـت کـۆیـلەبـن.
رالـف ئـێـلـیـسۆن:
کاتـێک کـە خـۆم دەدۆزمـەوە.. ئـازاد دەبـم.
رۆبـێـرت فـرۆسـت:
ئـازادیی لە ئـازایی دایـە.
لـوسـێـوس ئانـایـۆس سیـنـێکا:
ئـەو کەسـەی ئـازابێ.. ئـازادە.
فـیـل بـلایـت:
نـرخی ئـازادیی.. هـۆشـیاریی هـەمـیـشەیـیـە.
بـنـیامـیـن فـرانـکـلـیـن:
بەبێ ئـازادیی بـیرکـردنەوە، دانـایی بـوونی نیـیە.. بەبێ ئازادیی رادەربـڕین، ئازادیی گـشتی بـوونی نـیـیە.
فـردریـش شـیـلەر:
هـونـەر مـنـداڵی ئـازادیـیـە.
سـۆرن کـیـرکـێگـارد:
دڵـەڕاوکێ.. سەرگـێـژخـواردنی ئـازادیـیـە.
جـۆرج واشـنـتـۆن:
ئەگەر ئازادیی دەربـڕینـت لێ بسەنـدرێتـەوە.. رەنگە بە وسکـتی و بەبێ دەنگ، وەک مـەڕ بـەرە و کەوڵکـردن بـتـبـەن.
نـیـلسـۆن مـانـدێـلا:
ئـازادی تەنها واتـای رزگـاربـوون لە پێـوەنـد نیـیە.. بەڵکـو بە شـێوەیەک بـژیـت کە رێـز لە ئـازادیی ئـەوانی دیـکە بگـریـت و شـیرینـتـری بـکەیـت.
وۆلـی سـوێـنکـا:
گـەورتـریـن هـەڕەشـەی سـەر ئـازادی.. نەبـوونی رەخـنـەیـە.
مـات مەکـگـۆری:
شـوێـنی ئـازادی.. باشـتـریـن شـوێـنی داهـێـنانـە.
ڤـۆڵـتـێـر:
مـرۆڤ لـەو سـاتـەوە ئـازادە.. کـە ئـازادیی دەوێـت.
هـانـز کـریـستـیان ئەنـدەرسـۆن:
تەنیا ژیان بەس نییە.. مـرۆڤ دەبێت تیشکی خۆر و ئـازادیی و گوڵێکی بچـووکیشی هـەبـێـت.
بـرنـس:
زیـادەڕۆیی لـە ئـازادیـدا، دەبـێـتـە هـۆی گـەنـدەڵـیی رۆح.

سـۆمـەر سـێـت مـاوگـام:
ئەگەر نەتەوەیەک لەبـری ئـازادیی.. هەرشـتـێکی تر هـەڵبـژێـرێـت، هـەمـوو شـتـێک
لە دەسـت دەدات.

جـەیـمـس کـلـیـر:
ئـازادیی تـوانـای وتـنی.. نەخـێـرە.
بـۆب دیـلان:
پاڵەوان ئەو کەسەیە.. کە لەو بەرپـرسیارێـتییە تێدەگات، کە لەگەڵ ئازادییەکەیدا دێت.
جـیـمی وێـڵـچ:
مـن داکـۆکیکەرێکی سەرسەختی ئازادیـم.. ئازادیی گوزارشتکردن، ئازادیی رادەربڕین، ئـازادیی بـیرکـردنەوە.
وتـەیـەکی ئـەڵـمـانی:
هـەرچەنـد قـەفـەس تەنگـتـربـێـت.. ئـازادبـوون شـیـرینـتـر دەبـێـت.
مـۆرا:
هـەر نەتـەوەیـەک خـۆی بەهـێز نەکـات و ئامـادە نەبێـت لە پـێـناوی ئـازادیی خـۆیـدا قـوربـانی بـدات.. خـۆی دەدۆڕێـنـێـت.
ریچـارد لاولـیـس:
مـن کـە لە بەنـدیـخـانەدام.. دەزانـم ئـازادیی چـیـیە و چ تـامـێکی هـەیە.
رۆپـسـپـێـر:
بـەو وڵاتە دەڵـێن ئـازادە.. کە رێـز لە مافـەکانی مـرۆڤ دەگـرێـت و یاسا سەروەرە و دادوەریی تـێـدایـە.
تـۆسـان:
ئـەی کویـلەکـان راپـەڕن.. ئەگـەر ئێـوە پـاڵی لـێـنەدەنـەوە، ئـەوان بەلاتانەوە هـێندە زەبـەلاح نابـن.
مـاهـاتـمـا گـانـدی:
دوو ساڵ یەکـێـتـیـم بـدەنێ.. بـە دوو مانـگ ئـازادیـتـان بـۆ دەهـێـنـم.
فـایـق بـێـکەس:
داری ئـازادیی بە خـوێـن ئـاو نـەدرێ قـەت بەرنـاگـرێ
سـەربـەخــۆیی بـێ فـیــــداکـاری ئـەبــەد سـەرنـاگــرێ
پـاتـریـک هـێـنـری:
کەسانی تـر چـییان دەوێـت، بەڵام ئـەوەی مـن دەمـەوێـت.. ئـازادیی یا مـردنـە.
تـۆمـاس کامـبـل:
ئەو کەسـەی نیـشـتـمانەکـەی خـۆشـدەوێـت.. خـوێـنـەکەی تـۆوی ئـازادییە.
مـەدام رۆلانـد:
ئـەی ئـازادیی.. چـەنـدەهـا تـاوان بـە نـاوی تـۆوە دەکــرێـن.

نەرویـج: ٢٠٢٥




شانـۆی مامـۆسـتا و شـلـیک.. وەرگـێڕانی لە عـەرەبـیـیەوە: رەزا شـوان

نـووسـەر: مـدونة مـعـلـمي (بلـۆگی مامـۆسـتاکەم)

شانۆیەکی کۆمیدییە
کـارەکـتەرەکـان
١ـ قـوتابیانی پـۆلێ شەشەمی بنەڕەتی
٢ـ مامۆستای بـیرکـاری
٣ـ سەرپـرشـتـیار
٤ـ پـوورە نەخـشین ـ کارگـوزاری قـوتـابخـانە
شـوێـن:
١ـ قـوتـابخـانە
٢ـ ژوری پـۆلـێ شـەشـەم

شانـۆی مامـۆسـتا و شلـیک

(قـوتـابییەکـان دەچـنە ناو پـۆلەکەیانەوە. دوابـەدوایـانـد مامـۆستای بیـرکـاریـش دێـتـە نـاو پـۆلـەکەوە..)
مامـۆسـتا: رۆژتـان بـاش
قـوتـابییەکان (بەپـێـوە وەستاون): ژیـانـت بـاش
مامـۆسـتا: فەرمـوون دانـیـشن

(مامۆستا جانتا بچکۆلەکەی لەسەر مێزە بچـووکە دادەنێـت.. ژاوی ژاوه قـوتابـییەکان پـۆلـەکـەی پـڕ کـرد..).
مـامـۆسـتا: بێـدەنگـبن.. رۆڵەکـانـم ئەم وانەیە بە پـرسیارێکی سادەی بیـرکاری دەست پێـدەکەیـن.
(مامۆستا لەسەر تەخـتە رەشەکەدا، پـرسیارەکە دەنـووسـێت.. بە دەنگـێکی بـەرز بـۆ قـوتابییەکـانی دەخوێـنێتەوە..)
مامـۆسـتا: باوکـم کـێکـێکی گەورەی شـلـیکی کـڕی. کـە کــێـشی (٣٠٠٠) گـرام بـو. ویـستی بـیکاتە (٤) پارچـەوە (بەشـەوە).
پـرسیارەکە ئـەوەیە: کـێشی هـەر پارچـەیەک چەنـد گـرام دەبـێـت؟
قـوتـابییەکان (بەیەک دەنگ): بـەڵی مامـۆسـتا.
مامـۆسـتا: هـیچ پـرسیارێکـتـان دەربـارەی پـرسـیارەکە هـەیە؟
گـوڵچـین: مامۆسـتا کاتـێک کە پـرسیارەکـەت بە (بـاوکـم) دەستی پـێکـردووە، ئایا مەبـەسـتـت لە وشـەی باوکـم، (بـاوک) ی خـۆتە، یان (بـاوک) ی ئـێـمەیە؟
مامـۆسـتا: مەبەسـتم بـاوکی تـۆیە.. گەمـژەییـە کە مەبەسـتم بـاوکی خـۆم بـێـت.
گـوڵچـین: کەواتە بە داخەوە، چـونکە باوکـم کـێکی شلیک ناکـڕێـت. لە ترسی لەش خـوران و سـووربـونەوەی رووخـساری.
دیـلان: بـەڵام باوکـم حـەزی لە کـێکی شــلـیکە.
مامـۆسـتا: بەسە، بەس قـسەبکەن، ئـێـمە لە ئێستادا باسی کـێشەی خـێزانی ناکـەین. کـێکی شلـیک بە کـێکی سـێو دەگـۆڕم.. رازیـن؟
قـوتـابییەکـان: بـەڵێ
(مامـۆسـتا تەخـتەســڕەکە دەگـرێتە دەستی و وشەی (شـلـیک) دەسـڕێـتەوە و لە شـوێـنیــدا وشـەی (سـێـو) دەنووسیـت… )
مامـۆسـتا: ئێستا دەتـوانـن کاربکەن و وەڵامی پـرسیارەکە بنـووسـن.
(قـوتـابیـیەکـان دەسـت بە کـارکـردن دەکـەن.. تەنیـا یەکـێکـیان نەبـێـت، کە بە دۆژدامـانەوە. سەیـری مامـۆسـتا دەکـات)
مامـۆسـتا: چـیـت دەوێـت؟
شاگـوڵ: سەبـارەت بە باوکـم لـەم پـرسـیارەدا.
مامۆستا (بە تـوڕییەوە): چی بەسەر باوکت هـاتـوە؟ ئایا حەزی لە کـێکی سێو نییە؟
شاگـوڵ: بەڵی حەزی لە کـێکی سـێو هـەیە.. بەڵام!
مامـۆسـتا: بـەڵام چی؟
شاگـوڵ: باوک و دایکـم لە یەکـتری تـۆراون ـ لە دەقـە عـەرەبییەکەدا جیابـونەتەوە ـ
مـن لەگەڵ دایکـمـدا دەژیـم. پـێـموایە دایکـم شایـەنی کـڕیـن و بـڕینی کـێکەکەیە.
(مامۆستا سەیری تەختەڕەشەکە دەکات و پاشان سەیری قوتابییەکان دەکات، بۆ ماوەی ساتێک دودڵ دەبێت.. پاشان بە خـێرایی و بە رقەوە، وشەی ” باوکـم ” دەسـڕێتـەوە و لە شوێـنی وشـەی” دایـکم” دەنـووسێـت.. ).
مامـۆسـتا: ئا ئـەمـە جـێی رەزامەنـدیی تـۆیـە؟
گـۆران (بە شـەرمەوە دەستی بەرزکـردەوە): مامـۆسـتا ببـورە، مـن بە پـێچەوانـەی شاگـوڵ، دایک و باوکم لە یەکـتری زیـز بـونە، مـن لەگـەڵ باوکـمـدا دەژیـم، ئەویـش ئـەو کەسەیەیە، کە شایەنی بـڕیـنی کـێکـەکـەیە.
(ماموستا سەری دەخـورێـنی، بە تـوڕەییـەوە، دەچـێت بۆ لای تەختەڕەشەکە، وشەی “دایـکـم” دەسـڕێتـەوە و لە شـوێـنیدا دەنـووسێـت “مـن”.. )
مامـۆسـتا: پـێـمـوایـە ئێـستا هـیچ کـێـشەیـەک نـیـیە. هـەریـەکە لە ئـێـوە دەتـوانێـت کـێکـێکی سـێو بکـڕێـت و بـیـبڕێـت. وا نـیـیە؟
تابـان: (بە دەنگـێکی بەرز): بـەڵێ
شـاهـۆ: مامۆستا کـێـشەی نـرخەکەیـمان هـەیە. کـێکـێکی گـەورە نـرخەکەی گـرانە. منـیش پارەم نـییە کـێکـێکی وا جـوان و بەتـام بکـڕم. دەبێـت تەنها سەیـری بکەم و زەقـەی چـاوم بێـت.

(مامۆستا بە بێزارییەوە وشەی “گەورە” دەسڕێتەوە و لە شوێنیدا وشەی”بچووک” دەنووسێت..)

مامـۆسـتا: ئـێـستا ئارام بـویـتەوە؟ .. دەتـوانـیـت کـێکـێکی بچـووک بکـڕیـت.
شـاهــۆ: بـەڵێ ، پـێمـوایە دەتـوانـم.
گـوڵـچـین: مامۆستا هـەڵەیەک لە پـرسیارەکەدا هـەیە. پـێموایە کە کـێکـێکی بچووک، کـێـشی (٣٠٠٠) گـرام نـیـیە. دەبـێـت کێشەکەی کەمـتر بـێـت.
مامـۆسـتا: کـێـشی ئـەم کـێکە نەفـرەتیـیە دەگـۆڕم. (سـفـرێـک لە “٣٠٠٠ ” رەکـە دەسـڕێتـەوە و دەبێـت بـە “٣٠٠ ” گـرام )
مامـۆسـتا: مـن پـرسیارەکە دەخوێـنـمەوە. سەرنج دەخـەمە سەر چەمکی (مـن، سـێو، ٣٠٠ گـرام ).
قـوتابییەکان: بـەڵی مامـۆسـتا.
شەمـاڵ: مامۆستا، ئـەی نابێـت لە شـوێنی “مـن” کێکـێکی سێوم کـڕی. بیـسڕیتەوە و بیکـۆڕیـت بە (مـن و دایکـم و باوکـم) چـوویـن کـێکـێکی سـێومـان کـڕی؟
مامـۆسـتا (بە تـوڕییەوە): ئەی بۆ ناڵێی (من و دایکم و باوکم و خەڵکی کۆڵانەکەمان) چـوویـن کـێکـێکی سـێـوی بچـووکـمان کـڕی؟
(هەمـوو قـوتـابییەکان دەسـتیان بە پـێکەنـین کـرد)
دیـلان: مامـۆستا نامەوێـت قسەکانـت پێ بـبڕم. بەڵام ئەگەر کێکێک بەم کـێشە بچـوکە (٣٠٠ گـرام) بکـڕم، ناتـوانـم بەسەر (٤) کەسـدا دابـەشی بـکەم. مـن (٧) خـوشـک و بـرام هـەیە. نامـەوێـت هـیچـیان لە خـواردنی ئـەم کـێکە خـۆشـەدا بـێـبەش بـکەم.
هـەڵـۆ: ئـێـمـەش (٥) کەسـین، بـەڵام داپیـرەم بەهـۆی کـلـۆری ددانـەکـانیـیەوە حـەزی لە خـواردنی کـێک و شـیرینی نیـیە. بـۆیە لەبـەر دڵی داپیـرەم مـن کـێک نـاکـڕم.
(ئـاژاوە و ژاکـە ژاک دەکەوێـتە پـۆلـەکەوە، هـەر قـوتابـییەک دەیـەوێـت، کـێـشەکەی خـۆی بخـاتە بـەردەم مامۆسـتا).
مامـۆسـتا (هـاواردەکات): بەسە.. بەسە.. چـییە ئەم گەڕەلاوژەییە (بێ ئەوەی هەست بـەوە بکات کە دەسـتی بە تـۆزی تەبـاشـیرەوەیـە.. نـاوچـەوانی بـە دەسـتی سـڕی…) بـەو پـێیەی کە ناتـوانـن کـێکـەکە بەسـەر (٤) کەسـدا دابـەشی بـکەن. لەسەر ئـەوە رێکـدەکەویـن کە بەسەر ژمارەی پـۆلەکەمان (٢٣) قـوتابی (١٢) کوڕ و (١٠) کـچ و مـنی مامـۆسـتاتـان دابەشی بکەن.
(مامـۆسـتا ژمـارە “٤” دەسـڕێتـەوە و لە شـوێنیـدا ژمـارە “٢٣” دەنـووسـێـت..)
(هەمـوو قـوتابییەکان سەرقـاڵی کارکرن و دابەشکـردنەکە بـوون.. جگە لە دوانیـان نەبێـت، کە شاهـۆ و گـۆران بـوون، بە دەنگـێکی نـزم گـڤـتـوگـۆیان دەکـرد..).
مامـۆسـتا: ئاگـادارتان دەکەمـەوە، وشەیەک لە دەمـتان و دەربـچـێت.. سـزاتان دەدەم.
گـەشبین: ببـورە مامـۆسـتا، مـن نامەوێـت و پـێـم جـوان نـییە، پارچەیەکی هـاوشێوە و هـاوکێش و قەوارە بچووکی وەک ئەوەی ئێـمە، بـدرێت بە مامۆستاکەمان، تۆ لە ئێمە گەورەتـریـت، دەبێـت پارچەکەی تـۆ گـەورەتـر بێـت لـەوەی ئـێـمە.
مامـۆسـتا: مـن نە پارچـەی گـەورە و نە پارچـەی بچـووکـم دەوێـت.. ئـەوە بەسـە.
(لـەم کـاتەدا سەرپـەرشتـیار دێـتـە نـاو پـۆلـەکـەوە.. )
مامـۆسـتا: هـەستـن
(قـوتـابییەکـان ـ وەک رێـزگـرتـن لە سەرپەرشـتـیار ـ هـەڵـدەسـتن… )
سەرپەرشـتـیار: رۆژتـان بـاش.
قـوتابییەکان و مامـۆسـتا: رۆژی بەڕێـزتـان باشـتربـێـت
سەرپەرشتیار: فـەرمـون دابـنیشن.
(سەرپەرشتیار دەچێتە دواوەی پۆلەکە و لەسەر تەختەدانشتنێک دادەنیشێت و پێنووس و لـێنووسێک دەردەکات.. لە پـرسیارە نووسراوەکەی سەر تەختەڕەشەکە دەڕوانێت..)
سەرپەرشتیار: ئەم پـرسیارە، هـەڵەیەکی تێـدایە. مایـەی پـێکەنینە، کە کـێکی بچووک بەسـەر (٢٣) کەسـدا دابـەش بکـرێـت. ( سەرپـەرشـتـیار پـێـدەکـەنـێـت).
مامۆستا: ئەمە هەڵە نـییە. بەڵام قـوتابییەکان.. (سەرپـەرشتیار قسەکانی پێـدەبـڕێـت)
سـەرپـەرشـتیار: پـێـمـوایە تـۆ مانـدویـت.. پـێویـستیـت بـەوە هـەیە پشویەک بدەیت.. ئـێـمە هـەڵـەکە راسـت دەکەینـەوە.. ئەگـەر بتـەوێـت ئـەم کـێکە بەسەر (٢٣) کەسدا دابـەش بکەیـت، دەبـێـت کـێکەکە گـەورەتـر بـێـت.
(سەرپەرشتیارەکە، تەخـتەسـڕکە بە دەستییەوە دەگرێـت و بە دەستەکەی تری پارچە تەبـاشـیرێک هـەڵـدەگـرێـت.. وشـەی کـێکـێکی (گـورە) دەسـڕێتـەوە و لە شـوێـنیـدا دەنـووسـێت (بچووک). پاشان سفـرێـک بۆ (٣٠٠) گـرامەکە زیـاد دەکات و دەیکات
بە (٣٠٠٠) گـرام. دوبـارە پـرسیارەکە دەخـوێـنـێـتەوە..)
سەرپەرشـتیار: دابەشکردنی کێکەکە بەسەر (٢٣) دا قورسە. با بیسڕینەوە و بیگۆڕین راستر وایـە کە بیکەین بە (٤) کەس. پاشان وشەی (مـن) یشی سڕییەوە. لە شـوێنیدا، وشەی (بـاوکـم) ی نـووسی. ئـێـستا پـرسیارەکە روونـە.
(لـەم ساتـەدا زەنگ لێـدەدرێـت. سەرپەرشـتیار خەریـکە بـڕوات، مامۆسـتا ماڵـئاوایی لـێدەکـات. دوایی قـوتـابیـیەکـانـیـش مـاڵـئاوایی لـە مامـۆسـتاکـەیـان دەکـەن…)
(پـوورە نەخـشـین کارگـوزاری قـوتـابخـانـەکە، دەچـێـت بـۆ بـەردەم دەرگـای پـۆلـەکە. هـەواڵـی تەلەفـۆنکـردنی ژنـەکەی مامـۆسـتا، بە مامـۆســتاکە دەدات.. )
پـورە نەخـشـین: مامـۆسـتا ژنـەکـەت پـێـش کەمـێک بـەر لە ئـێستا، تەلەفـۆنی کـرد. سـەرپەرشتیارەکە لە پـۆلەکـەدا، بـۆیـە بانگـتـم نەکـرد..
مامـۆسـتا: ئـەی ئـەو چی دەوێـت؟
پوورە نەخشین: بۆ ئەوە تەلەفۆنی کرد، بیرت بخاتەوە کە کێکێکی شلیکی بۆ بکڕیت.
مامـۆسـتا (زۆر بـە تـوڕەیـیەوە): چی، کـێکـێکی شــلـیک؟
(مامۆسـتا جانتـاکەی فـڕێ دایـە ناو پـۆلەکە، بە نێـو ریـزەکانی تەخـتەدانیـشتنەکانی پـۆلەکـەدا دەهـات و دەچـوو.. )
مامـۆسـتا: نامـەوێـت جـارێکی تـر، گوێـم لە وشـەی شـلـیک ببـێـتەوە. نا نامەوێت.. رقـم لە شـلـیکە.. رقـم لە شــلـیکە.. رقــم لە کـێکی شـلـیکە.. رقـم لـە کـێکـیـشە.

ـ کـۆتـایی ـ




وێـژە و پەروەردەی منداڵان دوو رووی دراوێکـن.. رەزا شـوان

لەبەر گرنگی و کاریگەرییەکانی وێـژەی منـداڵان، لەسەر بـوارەکانی ژیانی منـداڵان، لە ئەمـڕۆ و لە داهاتـوودا، ئەم سەردەمە بە (سـەردەمی وێـژەی منـداڵان) ناودەبـرێـت. بە هـەزاران پەروەردەکار و دەروونناس و تـوژێنەر و نووسەر و هـونەرمەنـد و مامۆستا و میـدیاکار و پسپـۆرانی پەروەردەیی و دامـودەزگاکانی چـاپ و بڵاوکـردنەوە و لایـەنی دیکە لە جیهانـدا، سەرقـاڵن بە نووسین و بە لـێکۆڵـینەوەی ئاکادیـمی و پـراکـتیکی، لە ژانرەکانی وێـژەی منـداڵان. ئەم گـرنگی پێـدانەش بە وێـژەی منـداڵان، لە گرنگـییەکانی رۆڵی منداڵان لە داهـاتوویەکی باشتر و شیاوتر بۆ گەل و نیشتمان سەرچاوەی گرتووە.

بێگومان داهاتووی گەلی کوردمان و کوردستانی نیشتمانی شیرینمان لە دەستی منداڵانی کـوردی ئەمـڕۆمـان دایە. کەواتە گـرنگـيدانـمان بە منـداڵانی ئەمـڕۆمان، گـرنگـیـدانمانە بە داهـاتـوویەکی گەشـتر و شـیاوتـر بۆ کورد و کوردستان. ئـەم هـیوا و ئامـانجـەش لە سایەی پەروەردەکردنێکی دروست و ئاراستەکردنێکی ئامانجـدار و رێـنمایی پێـویست و راهـێنان و ئامـادەکـردنی منـداڵانی ئەمـڕۆمانـدا دێتـەدی. تا زیـاتـر و زیـاتـر گـرنـگی بە پەروەردەکـردنێ منـداڵانی ئەمـڕۆمان بـدەین، زیاتر گەشبین و هـیوادار و دڵنیادەبین، لە هـێنانەدیی ئەو داهـاتـووە خـوازراوەی کە دەمـانەوێـت. بـە کورتی کـلـیـلی داهـاتوومان جگـەرگـۆشـەکـانی ئەمـڕۆمـانـن. ئـەرکی پـەروەردەکـردن و راهـێـنان و ئـامـادەکـردنی منـداڵـەکانیـشـمان، ئەرکـێکی پیـرۆزە و لە ئەستۆی هەمـوومان دایـە. هەمـووشمان لە بـەری ئەرێـنییان سوودمەنـد دەبـین. بە پێچەوانەشەوە هەر هـەڵە و کەمـتەرخەمییەک لە پەروەردەکـردنی منـداڵەکانمانـدا بکەیـن و پەراوێـزیان بخەیـن، ئەنجامێکی خـراپ و زیـانبەخـشیان لێـدێتـە ئـاراوە. ئـۆباڵی ئەم ئاکامە نەرێنی و نەخوازراوەش، لە ئەستۆی هـەموومـان دایـە. پەشـیمانیـش بـێـسوودە، پـاکـانە و پاسـاو هـێـنانەوە و بیـانـووش لە کەسـمان قـبووڵ نـاکـرێت. هـەر هـەمـووشـمان بـاجـێکی قـورسی ئـەم هـەڵـەیە و ئـەم كەمـتەرخەمـییەمـان دەدەیـن. مێـژووش لـێمان نابـوورێـت و بـەر چەمـۆڵە و نەفـرەتی نـەوەی داهـاتـووشـمان دەکـەویـن.
(ئەلـیزابێت ماخـت) دەڵـێت:”لە کاتی ئەنجامـدانی پەروەردەکردنی منـداڵەکانمانـدا، هەر هەڵەیەک بکەین، دەبێتە هـۆی دۆڕاندنی جەنگێک، کە لە پێناوی داهاتوویەکی باشتردا دەسـتمان پـێکـردووە”. پێویـستە ئێـمەی کوردیش، بە باشی ئامـادەی ئەم جەنـگە بین، تا سەرکەوتـوو و بـراوەبین و دۆڕاونـەبین. لەم روانگە سـتراتیـژییەوە، پێویستە ئەوە بزانین، کە چ ئەرکێکی پیرۆز و چ پێویستییەکی نەتەوەیی و نیشتمانی و مۆراڵیمان لە ئەسـتـۆدایـە، چ بەرپـرسیارێـتییـەکی هـەستیار و چـارەنـووسسازمـان لە ئەسـتۆدایـە.
گرنگی وێـژەی منـداڵان لەوەدایە، کە بەشداری لە ئامـادەکردن و پێگەیاندنی نەوەیەکی نوێی کوردی متمانەبەخـۆ دەکـات، کە پـشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن. بۆ هـێنانەدی داهـاتـوویەکی خـوازراوی گەشـتر بـۆ کورد و کوردستان. بـۆیە وێـژەی منداڵانی کورد، بە پێـویستیـیەکی گرنـگی نیـشـتـمانی و نەتەوەیـیـمان دەزانـین. هـۆکارێـکی پێـویست و گـرنگـیشە لە هـۆکارەکانی گەشەکـردنی رۆشـنبـیرییەکی خـوازراوی منـداڵانی کوردمان. هـۆش و ئەنـدێـشەی منـداڵان دەورووژێـنێـت و ئارەزوو و بەهـرە و راز و نیاز و توانا دەرنەخـستـووەکانیان پێ دەردەخـات، خـەون و هـیوا و ئارەزووەکانیـان دەهـێنـێـتە دی.

مەبەسـتیشـمان لە وێـژەی منـداڵان، ئـەو وێـژە باشـەیە، کـە هـەمـوو تایـبەتیـمەنـدییـە سەرکـییەکانی وێـژەی منـداڵانی لەخۆگـرتـووبـێـت. چـونکە هـەر نـووسـینـێکی لاواز و کرچ و کاڵ لەژێـر ناوی (بۆ منـداڵان) ناچـێتە خانەی وێـژەی منداڵانەوە. منداڵانیش ئەو نووسینانەی بە دڵیان نەبێت و چـێژ و خۆشییان لێوەرنەگرن، بە وێـژەی خۆیان نازانن.
(ران بـوسلـیک) هـۆزانـڤـانی ناسراوی بـولگاری لە بواری وێـژەی منـداڵانـدا، دەڵـێت:
“وێـژە بـۆ منـداڵان، وەک شـیری دایـک و هـەوای پـاک وایە، کە پێـویستە هـەبێـت”.

رەهەنـدی پەروەریی لە وێـژەی منداڵاندا، لایەنێکی گرنگ و کاریگەرە لە گەشەکردن و دروستکـردنی کەسایەتی دروسـت و هـاوسەنگی منـداڵان. بە تایبەتی لـەم سـەردەمـەدا، کە سـەردەمی شـۆڕشی تەکـنەلـۆژیـا و داهـێنانی شـتی سەیـر و سەمـەرەیە. سـەردەمی تەلەفـزیـۆنی رەنـگاوڕەنگ و کـۆمپیـوتـەر و ئینـتەرنێـت و ئایپـاد و ئایـفـۆنی زیـرەک و گۆڤاری رەنگاوڕەنگی منـداڵان و بە دەیان ئامـێری مۆدێـرنە. پەیـونـدیکردنیـش ئاسانتر بووە، هـۆیەکانی فـێرکـردن و گەشەکردنی رۆشـنبیریی منـداڵانیش زۆرتربـوونە، ئاستی زیـرەکی و هـۆشـیاری و فـێربـوون و وەرگـرتـنی منـداڵانیـش بەرزتـربـوونەتەوە. بـۆیە پەروەردەکـردن و راهـێنان و پـێگەیـانـدنی نـەوەی نـوێی منـداڵانـیش قـورسـتر بـووە.

وێـژەی منـداڵان هـۆکـارێکی گـرنگی پـەروەردەی منـداڵانـە. بەڵکـو وێـژەی منـداڵان و بەهـا پـەروەردییـەکـان، دووانـەن و لـە یەکـتری جیـانابـنەوە و تەواکـەری یەکـتریـن و کاریگەرییان لەسەر یەکـتری هـەیە. بە کورتی وێـژەی منـداڵان و پەروەردەی منـداڵان دوو رووی دراوێکـن، یا گـیـانـێکـن و لە دوو جەسـتە دان.

ئەگەر هیوا و ئامانجی ئێستامان داهاتووبێت، ئەوە رەهەندی پەروەردەییە کە داهاتووی وێـژەی منـداڵان دیـاری دەکـات. چونکە وێـژەی منـداڵان لـە پلـەی یەکەمـدا، وێـژەیەکی پەروەردەییە. بنەما پەروەردەییەکانن کە راستی و بوارەکانی داهـاتووی وێـژەی منداڵان دروسـت دەکەن. هـەر گـۆڕانکاری و پێشکەوتـنێک لـەم وێـژەیەدا بکـرێت، پێویستە لە دەروازەی پەروەردەوە تـێـپەڕێـت. نووسـەرانی بـوارەکـانی وێـژەی منـداڵانی کوردمـان ئـەم راسـتیـیە دەزانـن، بـۆیـە گـرنگـییەکی زۆریـان بـە رەهـەنـدی پـەروەردەیی داوە و پانتاییەکی زۆری لە نووسینە هەمەجـۆرەکانیانـدا گرتووتەوە. واتە نووسەرانی وێژەی منـداڵان، ئەگـەر پەروەردەکـار نەبـن، ناتـوانـن مەبەسـت و پەیـامـەکانیـان بـە منـداڵان بـگەیـەنـن. ناشـتـوانـن وێـژەیەکی تـازەی مـۆدێـرن و پێـشکەوتـوو بـەرهـەم بهـێـنـن.
ئەو پەیـام و ئامانجە پەروەردەییانەی کە لە میـانەی وێـژەی منـداڵانەوە، پێشکەش بە منـداڵان دەکرێن، کەمترنین لەو بەهـا پەروەردەیـیانەی، کەلەلایـەن دایکان و باوکان و باخچەی منداڵان و قوتابخانە، یا لە رێگەی هەر هۆکارێکی ترەوە پێشکەشیان دەکرێن.

وێـژەی منـداڵان، هـۆکـارێـکی پـەروەردەیی سـەرکـەوتـووی جـیهـانی هـاوچـەرخە، بۆ گەیشـتن بە دڵ و دەروونی منداڵان و بـۆ زاخاودانی هـۆش و بیریان. ئـەو هەلـەشـیان بۆ دەڕەخـسێـنـێت، کە وەڵامی بەشێک لە پـرسیارەکانیان دەستبکەوێـت. خـتووکەشیان دەدات بۆ بیرکردنەوە و نووسین و داهـێنان و گوزارشتکردن لە ئەنـدێشە و بیـرۆکە و لە هـیوا و لە خەون و لە خواستەکانیان. سەرەڕای ئەوش زمانیان دەوڵەمەنتر دەکات.
قـسەکردن و نووسین لەسەر وێـژەی منـداڵان، بوارێکی فـرە فـراوانە، پێویستیشی بە شارەزایی و بە ژێـرخانێکی وێـژەیی و رۆشـنبیریی گـشـتـیی هـەیە. تا ئێستا زیـاتر لە پانـزە نـووسـینم لە بـارەی ژانـرەکانی وێـژەی منـداڵانەوە نـووسـیوە. پانـزەی تـریـش بنووسـم، وەک دڵـۆپـێکە لە دەریـایەک.

نەرویـج: ٢٠٢٥




بنەمـاکانی نووسـیـنی کـورتە چـیرۆک بـۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

بۆ ئەو بەهـرەمەنـد و ئارەزوومەنـدە لاوانـەی کە خـولـیای نووسیـنی کـورتە چـیرۆکن بـۆ منـداڵان. چەنـد پێـوەر و بنـەمـا و رێـنماییەک هـەیە، دەتـوانـن لە نووسـینی کورتە چـیرۆکی کوالیتی باش بۆ منـداڵان بەکاریـان بهـێـنـن. پـێـش هـەمـوو شـتـێک مـتـمانەبـوونتـان بە تـوانـاکانی خۆتـان هـەبێـت، کە فـاکـتەرێکی گـرنگی سەرکەوتـنتانە. هـەمـیشەش ئەوتان لە خەیـاڵـدا بێـت، کە چـیرۆکەکانتان بۆ منـداڵان دەنووسن. پێویستە شارەزای قـۆناغـەکانی تەمەنی منداڵان و فـەرهـەنگی زمـانی منداڵان و دەروونناسیی منـداڵان بن. تا بتوانن بچـنە نـاو جـیهانی وەنەوشەیی و ئەفـسووناوی منـداڵانەوە، کە جیهـانێکە سەرانسەر لە پـاکی و بـێـتاوانی، لە راز و نیـازی پـاک، لە هـیوا و گەشـبـینی، لە خەونی سـەوز، لە جوانی و لە خەنـدە و پـێکەنـین. لە خۆشەویسی، لە قـسەی قـوت و شیرین، لە… هـتد.
زۆر بە کـورتی و بەچـڕی لـەم خاڵانـەدا، باس لە گـرنگـتریـن بنـەمـاکانی نووسینی کـورتە چـیرۆک بـۆ منـداڵان دەکـەیـن:
١ـ ئیـلهـامی چـیـرۆک: ئیـلهـام بۆ نووسینی چـیرۆک، لە خەیاڵکردنێکی ئازادەوە دێت. زۆر زۆرن، دەتـوانن لە هەموو شوێنێکـدا بیـدۆزنەوە، تەنیا ئەوەی دەوێت کە بزانن چۆن دەیدۆزنەوە. دەکرێت لە رووداوێکەوە، یان لە راسـتییەکانی ژیـانی رۆژانەی منداڵانەوە، یا لە بیرەوەرییەکانی ژیانتانەوە یان ئیلهامێکی کوتوپـڕدا بۆتان بێـت، بە کورتی ئیلهامی کورتە چیرۆک، لە زۆر سەرچاوەوە دێـت.
٢ـ بیـرۆکە: بیـرۆکە یەکـێکە لە بنەما سەرەکییەکانی چیرۆک. بە دینەمۆ و بە بـڕبـڕە پشتی کورتە چـیرۆک بۆ منداڵان دادەنرێـت. چیرۆکەکان بە دەوری بیرۆکەکاندا دەسووڕێنەوە. پێویستە بیـرۆکە راست و لۆژیکی بێـت و پەیامێکی پەروەردەیی روونی لەخۆگـرتـووبێـت، تا منـداڵان لـێی تێـبگەن.
٣ـ ناونیـشانی چـیرۆک: دانـانی ناونیشانی خـۆش و ئاسان و سەرنجـڕاکـێش و گـونجاو، کە لەگـەڵ نـاوەڕۆکی کـورتـە چـیرۆک بـۆ منـداڵان زۆر گـرنـگە. بە قـەوارەیەکی گەورەتـریـش بنووسـرێـت.
٤ـ پـڵـۆت یان گـرێی چـیرۆک: پڵـۆت لە کورتە چـیرۆک بۆ منداڵان، بریتییە لەو کێشە و ئاریشەیە، کە پاڵەوانی چـیرۆکەکە رووبـەڕووی دەبێتەوە و چارەسەرێکی گونجاوی بۆ دەکات. کە پەیـوەنـدی بـە ژیـانی رۆژانـەی منـداڵانـەوە هـەبـێـت، مـلـمـلانـێی کـارەکـتـەرەکـانی چـیرۆکـەکـە، بـە دەوری چارەسەرکـردن و کـردنـەوەی ئـەو گـرێـیـەدا دەسـووڕێـنـەوە.
٥ـ کارەکـتەرەکـان: مـرۆڤ بن یان ئـاژەڵ و بـاڵـندە و زیـنـدەوەر و رووەک و شـتی تـر، پێـویـستە کارەکـتەرەکانی کورتە چـیرۆکی باش بـۆ منـداڵان، نوێـنـەری کـۆمەڵـێکی فـراوان بـن. وا بکەن کە تەنیا یەک کـارەکـتەری سـەرەکی هـەڵـبژێـرن، دوو یا سێ کارەکـتەری دیکەش پـاڵـپـشتی بـن. فـرە کـارەکـتەری لە کـورتە چـیرۆکـدا بۆ منـداڵان، سـەر لە منـداڵان دەشـێوێنن.
٦ـ مـلـمـلانێ: توانای سەرکەوتـن یا شکـستی پاڵەوان لە مـلـملانێـدا دەردەکـەوێـت. نابێـت ملمـلانی لە کورتە چـیرۆک بۆ منـداڵان، نالـۆژیکی و درێـژ و بـێـزارکەر بێـت. ناشـبێـت کاری لەتـوانابـەدەر، بـدرێـتە پاڵ پاڵەوانی کورتە چـیرۆکەوە بۆ منداڵان. تا منـداڵان گومـان لە راستییان نەکەن. پێویستە لە ملـملانێـدا، جەخـت لەسەر سەرکەوتنی: باشە بەسەر خـراپـەدا، ئاشتی بەسەر شـەڕدا، گەشبینی بەسـەر رەشبـیـنـیدا، دڵـسۆزی بەسـەر ناپـاکـیدا، خـۆشـەویـستی بەسەر رقـدا،…هـتد، بکـرێتـەوە.
٧ـ زمـانی چـیرۆک بۆ منـدان: زمان گـرنگترین کـۆڵەکە و فـاکـتەرە لە نووسینی کورتە چـیروک بۆ منـداڵان. پێویستە بە زمانێکی کوردی پەتی و ئاسان و شیریـن دابـڕێـژرێـت. وشەکان روون و واتا زانـراوبـن، رستەکان کـورت و ئاسان بـن، تا منـداڵان بە ئاسانی لـێیان تێبگەن. بەکارهـێنانی وشە و رستەی بـزوێنەر، زیـاتر سەرنجی منـداڵان رادەکـێـشن. وەک: چـۆلەکەکە هـەڵـفـڕی، نـازە پـێکەنی.
٨ـ دیـالـۆگ: دیـالـۆگ بنەمـایەکی سەرەکی تـری کورتە چـیرۆکی باشە بۆ منـداڵان. دیالـۆگ بـریتییە لە گفـتوگۆ لەنێوان دوو کارەکتەر یا زیاتر. دیـالـۆگ لەنێـوان کارەکـتەرە سەرەکـییەکان بەکاربهـێنن. چونکە دیـالـۆگ چـێژ و خـۆشی بە منـداڵانی خوێـنـەر یان گـوێگـرانی چـیرۆکەکـانتان دەبخـشـێـت.
٩ـ بیـرکـردنەوە و خەیـاڵ: ئێـوەی چـیروکـنووسانی کـورتـە چـیرۆک بـۆ منـداڵان، پێـویـستـیـتان بە خەیاڵـێکی فـراوان و بە بیرکردنەوەیەکی قـووڵ هـەیە. چونکە خەیاڵ رەگەزێکی گرنگە لە چیرۆک.
١٠ـ داڕشـتنی کورتە چـیرۆک: لەوانەیە هەر چیرۆکنووسێک، رێباز و شـێواز خـۆی لە گـێڕانەوە و لە نووسینی چـیرۆکدا هەبێـت. بیر لە شـێواز و لە ستایـلی جیاواز و ناوازە بکەنەوە. گـرنگ ئەوەیە کە بە شێوازێکی سووک و ئاسان و کورت و پوخت، بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و فەرهەنگی زمانیان چـیرۆکەکانتان دابـڕێژن. بە سەرەتایەکی بەهـێز و سەرنجـڕاکێش دەست بە نووسینی کورتە چـیرۆکەکـانتـان بـکەن. لـە هـەر چـیرۆکـێکـیشدا، سەرەتـا و نـاوەڕاست و کـۆتـایی هـەیە. پێـویـستە دووربکەونەوە لە شێوازی کلاسیکی، تەڵقین ئاسایی و وتاربێژی و پەندێری و رێنمایی راستەوخۆ.
١١ـ کات و شـوێـن: دوو بنەمای سەرەکیی ترن، لە نووسینی کورتە چـیرۆک بۆ منداڵان. بەبێ کات و شـوێـن، لێکـدانەوە بۆ رووداوەکان ناکـرێـت. پێویستە کات و شوێنی رووداوەکان دیاری بکـرێـن.
١٢ـ وێنـەی رەنگاوڕەنگی روونکـردنەوە: وێنـەی روونکـردنەوەی فـۆتـۆگـرافی یان کـێـشراو، بۆ باتەکـانی چـیرۆکەکـانتان بۆ منـداڵان پێـویسـتـن. وێنـە چـیرۆکەکـان جـوانـتر و شـیریـنتر دەکـەن و زیـاتـریـش سـەرنجی منـداڵان رادەکـێـشن. وشـە و رسـتە و وێـنـە دەبـن بە تەواوکـەری یەکـتری.
١٣ـ پیـاچـوونەوە: پێـش بڵاوکـردنەوەی چـیرۆکەکانتـان، بە وردی پـێیانـدا بچـنەوە. لە هـەڵـەکـانی رێنووسی و رێـزمانی و خاڵبەنـدییەکان، بـژاریان بکەن و راسـتیان بکەنەوە. نەنگـیش نیـیە ئەگەر پـێـشانی نووسـەرانـێـكی بە ئـەزمـوونی بـواری کـورتە چـیرۆکی منـداڵان بـدەن. سـوود لە را و لە تـێـبینییەکـانیان وەربگـرن. کەسیش بە چـیروکـنووس لەدایـک نەبـووە. بە ئەزمـوونـدا تـێـپەڕیـوە.
١٤ـ دیـزایـنـێکی جـوان: ئەگەر کورتە چـیرۆکەکانتان، لە کتێبێکی چاپکراودا پێشکەش بە منداڵان بکـریـن. پێویـستە دیـزایـن و بـەرگی کـتـێـبەکە و ناونـیشان و قەوارەی پـیـتەکانی چاپ و هـونەری رازانـدنـەەوەی کـتـێـبەکـە جـوان و سەرنـجـڕاکـێـشبـن بـۆ منـداڵان.
١٥ـ کۆتـایی چـیرۆکەکان: کۆتایی لە کورتە چـیرۆک بۆ منـداڵان زۆر گرنگە. پێویستە کۆتاییەکانیان دڵخـۆشکەربـن و بە هـێوا و گەشبینی و بە گەیـانـدنی ئامانج و بە پەیامێکی پـەروەردەیی کۆتایی بە چیرۆکەکانتان بهـێنن، بە چارەسەرکردنی کێشەکان و بە پەند و وانەیەکی ئەرێنی کۆتاییان پێبهـێنن.

دوبـەی: ٢٠٢٥




یـۆیـۆن لە دوو ساڵـییەوە کەمـانچە دەژەنێـت.. رەزا شـوان

(یـۆیـۆن سـیـۆل) کچـۆڵـەیەکی پەرجـووی “مـوعجـیزە”ی کـۆرییە. کەمـانچـەژەنێکی بەناوبانگی جیهـانییە. لە تەمەنی دوو ساڵـییەوە دەستی بە ژەنـینی کەمـانچە کردووە، دایکی کـلیپە ڤیدیـۆییەکانی لە یـوتیوبـدا بڵاوکـردوونەتەوە. بە ملیۆنان بینەریان هەیە.
یـۆیـۆن سیۆل، لە مـێژووی (٢٨/ شوبات/٢٠١٢) لەشاری سوون لە کۆریای باشوور لەدایک بووە. ئێستادا تەمەنی (١٣) ساڵە. خوێندکارە لە پەیمانگای موزیک لە کۆریا.
کۆماری کۆریای باشوور، دەکەوێتە رۆژهەڵاتی کـێشوەری ئاسیا. دەوڵەتێکی بچووکە، رووبـەرەکەی زیـاتـر لە (١٠٠) هـەزار کـیلـۆمـەتـری دووجـایە، سێ لەسـەر چـواری رووی زەویـیەکەی شاخـاوییە، ژمـارەی دانـیشـتوانی زیـاتـر لە (٥٢) ملـیـۆنە کەسـە. پایتەخـتەکەی شاری (سـیـۆل) ە، کە گەورەتـرین شارێـتی. ژمارە دانیشتوانی نـزیکەی (١٥) ملـیۆن کەسە. کۆریای باشوور پـڕە لە بەهـرە و ئیرادە. چەندین منداڵ و لاوانی موزیکـژەنی بـلـیمەتیان، لە پێشبڕکێیە نیـۆدەوڵەتییەکان لە جیهـانـدا، مـلملانێ دەکەن، بـۆ دەستهـێنانی پـێگەیەکی بـاڵا و شایستە و بۆ شانـازی و شکـۆداری بۆ وڵاتەکەیان.
لە کۆریای باشووردا، یـۆیـۆن سیۆن تاکە کەس نییە، کە بە دوای خەون و ناوبـانگی مـوزیکـیدا دەگەڕێـت. زیـاتر لە (٥٠) هـەزار هـاوڵاتی کۆریای باشوور، کە تەمەنیان
لە خـوار تەمـەنی (١٨) ساڵـەوەیە، لەسـەر ئاستی پـیـشەیی مـوزیـک دەخـوێـنـن.
یۆیۆن سیۆن، لە تەمەنی (٢٣) مانگیدا، چووە خولێکی کەمانچەژەنین. لە قوتابخانەی موزیکی ناوچەکەیان، بە پـراکتیکی دەستی بە وانەکانی کەمانچەژەنین کردووە. لەگەڵ پرۆفیسۆر جۆن نامسۆک و پرۆفـیسۆر سۆیـۆن لە ئەکادیمـیای مـوزیکی (لـیتـل ستار: ئەستێرەی بچکۆلە) بەردەوام بووە. لە تەمەنی (٢) ساڵیشدا، لەژێر دەستی پرۆفیسۆر (لی سانی) خوێندوویەتی. لە ئێستادا خوێندکارە لەلای پرۆفیسۆر (یۆن، دونگ هوان).
یـۆیـۆن لە تەمەنی (٢) ساڵـییەوە، لە ساڵی (٢٠١٤) دا، دایکی ئەکاونتی یوتیوبەکەی بـۆ دروستکـرد. هـەر دایکی ڤـیدیـۆکانی کەمانچـەژەنینەکانی لە ئەکـاونتەکەی یـۆیـۆن بـڵاوکـردەوە. کە بە تەنیا کەمـانچـە دەژەنێـت. ئـەو کـلـیـپانەی ئـەوە نیـشان دەدەن کە چـۆن یـۆیـۆن گەشـە دەکـات و دەبێتە شـارەزای کەمـانچـەکـەی.
دایکە میهـرەبـانەکەی، گەورەتـرین پاڵـپشت و هـانـدەرێتی، لە هەمـوو راهـێـنانەکان و لە کـۆنسـێرت و فـێستـیڤـاڵە مـوزیکـییەکانیـدا، وەک دایک و هـاوڕێیەکی لەگەڵی دایە.
لە تەمەنی (٣) ساڵییەوە، یـۆیـۆن خۆی ئەکاونتەکەی بەڕێـوە دەبات و ڤـیدیۆ نـمایشە مـوزیکـییەکـانی لـە یـوتیـوب دادەگـرێت و بـڵاویـان دەکـاتەوە. لـەم تەمـەنـەدا بـوو بە ئەستێرەیەکی کەمانچەژەنی سۆشیال میـدیا. زیاتر لە (١٥) ملـیۆن بینەری ڤـیدیـۆکانی لـە یـوتیـوبـدا، لە جیهـانـدا هـەیـە.
یـۆیـۆن لە تەمەنی (٤) ساڵیدا، لە ساڵی (٢٠١٦) دا، کـۆنسیرتـۆی کەمانچەی ڤـیڤاڵـدی لە مەقـامی سۆلی بچـووک، بە شێوەی (جووڵەی سێیەم) لە فـێستیـڤـاڵی لاوان لە شاری گوانگـمیونگ لە کـۆریای باشوور پێشکەش کرد. سەرسوڕمـانی بینەرانی بەدەستهـێنا.
یـۆیـۆن لە تەمەنی (٥) ساڵیدا، لە ساڵی (٢٠١٧) دا، کۆنسێرتـۆی هـاوینەی کەمانچەی ڤـیڤـاڵـدی (جووڵەی یەکەم) لە (سیـۆل) ی پایتەخـتی کـۆریای باشوور، پێـشکەش کـرد.
یـۆیـۆن. لە هەمان ساڵـدا، لە بەرنامەی تەلەفـزیـۆنی (ئـێس بی ئـێس) دەرکەوت. ئـەم بەرنـامە تەلەفـزیـۆنـییە، تـیـشک دەخـاتە سـەر منـداڵانی بەهـرەمـەنـد و نـاوازە.
یـۆیـۆن لە تەمەنی (٦) ساڵیدا، لە (٢٠١٨) دا، لەگەڵ (ئۆرکێسترای سیئۆل پـۆپس)دا بـۆ چەنـد گۆرانـییەکی بەنـاوبـانگ و کـۆنسێرتـۆیـەک کەمـانچـەی ژەنـیوە.
یۆیۆنی کەمانچەژەنی پەرجوو لە تەمەنی (٧) ساڵیدا، لە ساڵی (٢٠١٩) دا سەرکردەی تەواوی ئـۆرکـێسترایەکی پـیشەیی کـرد. ئەم نمایـشە ناوبانگـێکی زیاتـری بە بەخـشی.
یـۆیـۆن سیون، لە تەمەنی (١٠) ساڵیـدا، لە (٢٠٢٢) بانـگهـێشتکـرا بـۆ نمایشکـردن لە (١٨) مـین فـێستـیڤـاڵی نیـۆدەوڵـەتی مـوزیکی ئاشـتی لە ئیـمـارات. کـۆنسیـرتـۆی ژمـارە (٣) ی مـۆزارتی پـێـشکەش کـرد. بـە کەمـانـچـەژەنیـش لەگـەڵ ئـۆرکـێسـترای سەمـفـۆنی لاوانی ئـیـمارات بەشـداری کرد. ئـۆرکـێسترای سەمـفـۆنی لاوانی ئـیمارات لە منـداڵان و لاوانی تەمـەن ( ٥ بـۆ ٢٠) ساڵە، لە نەتـەوە جیـاوازەکان پـێکهـاتـووە. ساڵانە فـێستـیڤـاڵـێکی مـوزیکی سازدەکەن. دەرفەتێک بۆ منداڵان و لاوانی بە توانای مـوزیکـژەنی کـلاسیکی دەڕەخـسێـنن، بـۆ نمایـشکـردنی بەهـرە و لـێهـاتـوویەکـانیان.
یـۆیـۆن لە تەمەنی (١١) ساڵـیدا، لە (٢٠٢٣) دا، یەکـەم جـووڵـەی کـۆنسـیرتـۆی بە زمانی ئی مینۆر لە هـۆڵی کۆنسێرتەکانی سەنـتەری هـونەری لە شاری سیۆل، چوار وەرزی بەهـاری ڤـیـڤـاڵـدی، لەگـەڵ ئـۆرکـێـسترای سـەمـفـۆنی رۆژی نـوێی سـیـۆل، لەسەر شانـۆی ئاسمانی نیـشـتـمانی کـۆریـای باشـوور ژەنی. لە هـەمـان ساڵـدا، لە کـتـێـبخانـەیەکی گـشتیـدا، ئاهـەنگـێکی کەمانچـەژەنیی تاکـەکەسی پـێـشکەش کـرد.
یـۆیـۆن لەلایەن ئەکادیـمیای هـاوینەی نێودەوڵەتی مـۆزارتیوم، لە شاری (سالـزبۆرگ) لـە نەمـسا، بـۆ پـێـشکەشکـردنی ئـاهـەنـگـێکی کـەمـاچـەژەنـین بـانـگهـێـشـت کـرا. خەڵاتێکـێکی نایابیـان پـێـشکەش کـرد.
یۆیۆن بە شانازی دەزانێت، کە لە چەنـدین یادی نیشتمانیدا، لەلایەن حکومەتی کۆریای باشوورەوە بانگهـێشت کـرا بۆ موزیکـژەنین و گۆرانی وتن. وەک: یادی بیست ساڵەی دانووسانەکانی نێوان کۆریای باشوور و کۆریای باکـوور و جـاڕنامەیەکی هـاوبەشیان.
یـۆیـۆن، وەک کـارێکی خـێرخـوازی و مـرۆڤـایەتی و دڵخـۆشکـردن و هـیوابەخـشـین،
تا ئێستا لە چەنـد نەخـۆشخـانەیەکی تووشـبووانی شـێرپەنچـە، بۆ منـداڵان کەمـانچەی ژەنیـوە و گـۆرانی خـۆشی بـۆ وتـوون و هـیوای چـاکـبوونەوەی بـۆیـان خواسـتوون.
بێجگە لەو نمایشانە، یۆیۆن چەندین چالاکی تری ئەنجامـداوە، لە چەنـد بەرنامەیەکی تەلەفـزیـۆنیـدا، لە کـۆریا و لە دەرەوەدا، دیـمانەیـان لەگـەڵـدا کـردوون.
یۆیۆن، لە زۆربەی وڵاتانی جیهـاندا، چاوی کەوتووە بە کەمانچەژەنە بەناوبانگەکان. لەگەڵیاندا کەمانچەی ژەنـدوور. زیـاتر سەرسامی موزیکـژەنی کـۆچکردوو مـۆزارتە.
یـۆیـۆن دەڵێت:”تەنها دەمەوێت ببم کەمانچەژەنێک، کە بتوانـم خۆشی و ئاسوودەیی بخەمـە دڵی خەڵکـییەوە”.
یۆیۆن تا ئێستا لە کۆریای باشوور و لە وڵاتانی تردا، چەندین خەڵاتی بەدەستهـێناوە.
بێجگە لە کەمانچەژەنین، یۆیۆن ئارەزوویەکی زۆری خوێنـدنەوەی هەیە، هەروەها پیـانـۆش دەژەنێـت و تەپـڵـیـش لـێـدەدات. حەزیـشی لـە خـلـیسکـانی سـەر شەقـامە.
داهاتی یـۆیـۆن لە کۆنسێرت و ئاهەنگەکانی، تا ساڵی (٢٠٢٤) یەک ملیـۆن دولارە.
یـۆیـۆن، سەلـمانـدی کە تەمەن رێگـر نییە، بۆ بەدەستهـێـنانی ناوبـانگ. لە سایەی ویـست و ئیرادە و مـتمانە بەخۆبـووندا، هەموو خەون و هـیوایەکی مرۆڤ دێنەدی.

(*) بـۆ ئـەم نـووسینەم، سـوودم لە چەنـد سایـتێکی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٥




کـیژۆڵە ئەلـیسا سادیکـۆڤـا هـارپـژەنـێکی جیهـانییە.. رەزا شـوان

کـیژۆڵەی رووسی (ئەلـیسا سادیکۆڤـا) هـارپـژەنێکی کلاسیکی بەناوبانگی جیهـانییە.
شایەنی باسیشە، یەکەم ژنی کورد کە هـارپی ژەنی، مـوزیکـژەن و گـۆرانبـێژ خاتـوو (تـارا جـاف)ە. هـارپ (چـەنـگ) ئامـێرێکی مـوزیـکی تەلـدارە (تـاردارە). یەکـێکە لە کـۆنتریـن ئامێرە مـوزیکـییەکان. مـێژووی بۆ زیاتـر لە (٥٠٠٠) ساڵ بـەر لە ئـێـستا دەگەڕێتەوە، سۆمەرییەکان ـ بە رەچەک کوردن ـ بەناوبانگ بـوون لە دروستکـردنی هـارپ. لە شـوێنەوارە کـۆنەکانـدا، هـارپـێکی زێـڕیـن دۆزراوەتـەوە، کە مـیژووی بۆ سەردەمی سـۆمەرییەکان دەگەڕێتەوە. هـارپ نـرخی گـرانە، لە (٢٠) هـەزار دۆلاری ئەمریکـی زیاترە. لە زیاتر لە (٢٠٠) پارچە دروست دەکرێت. ژەنـینیشی ئاسان نییە.
ئەلـیسا سادیکـۆڤـا، لە (٣٠/ ئادار/٢٠٠٣) لە شاری (سانت پـترسبـۆرگ) لە رووسیا لەدایـک بـووە. لە ساڵی (٢٠١٨) دا، قـوتابخـانەی ئامادەیی تایبەت بە مـوزیکی سەر بە پەیـمانگای سانـت پـترسـبۆرگ تەواکردووە. لە ساڵی (٢٠٢١) دا، لە قوتابخـانەی کـامبریـج میـوزیکی مـۆنـدی لە شاری واتـرلـو لە بەلچـیکا تەواو کردووە. لە ئێستادا دوا ساڵی خوێنـدنیەتی لە قـوتـابخـانەی جـولـیارد لە شاری نیـویـۆرک لە ئەمریکا. بۆ وەرگـرتنی بـڕوانـامـەی بەکـالـۆریـۆس لە مـوزیکـدا.

لە ساڵی (٢٠١٥) ەوە، دامەزراوەی خـێرخوازی نیۆدەوڵەتی (ڤـلادیـمێر سـپیڤـاکـۆڤ) مووچـەیەکـی مـانگانەیـان بۆ ئەلـیسا سـادیکـۆڤـا بـڕیـیەوە، بۆ درێـژەدان بە چالاکـییە مـوزیکـییەکانی. هەر ئـەم دامەزراوەیە. وەک یارمـەتییەک (سکـۆلـەرشـیـپ ـ خوێندن لەسـەر ئـەرکی دامـەزراوەکە) یان پـێـبەخـشی بـۆ درێـژەدان بە خوێنـدن لە بەلـچـیکا. لە سـاڵی (٢٠٢١) یـش، سکـۆلەشـیپێکی تـری لەلایـەن (دامەزراوەی گـوزیـگ) ەوە، پێبەخشرا. بۆ تەواکردنی خوێندن و بەدەستهێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە ئەمریکا.
لە کاتێکـدا کە منـداڵە هـاوتـەمەنەکـانی، خەریکی یـاریکـردن بـوون بە یـاریـیەکـانـیان. ئەلیسا سەرقـاڵی فـێربوونی هارپـژەنین بوو. چێژێکی زۆری لە دەنگەکانی وەردەگرت.
تەمەنی ئەلیسا (٥) ساڵ بـوو. لەو کـاتەی خەریکی هـارپـژەنـین بـوو، کە هـارپەکە لە باڵای خۆی بەرزتـر بـوو. هـاوڕێی خـێزانەکەیان (ئـۆڵگا شـیڤـیلـیچ) کە مامـۆستایەکی هـارپـژەنە، هـات بـۆ ماڵـیان و گـوێی لە ژەنینەکەی ئەلیسا بـوو. زۆر سەرسامی بوو. ئـۆڵـگا یەکـسەر تـێگەیـشـت، کە کەسێکی نـاوازەی دۆزیـیەوە. تا مـاوەیەک بـوو بە راهـێـنەری ئەلـیسا سادیکـۆڤـا.
ئەلـیسا لە تەمەنی (٦) ساڵـیدا بـۆ یەکـەم جار، یەکـەم نمایـشی هـارپـژەنـینی لە هـۆڵی شاری سانت پترسبۆرگ، زێـدی لەدایکبوونی، پێـشکەش کرد. بینەرانی سەرسام کرد. ئەلیسا لـێرەوە وەک سـۆڵـۆیـست (ژەنیاری بە تەنیا) ناوبانگی دەرکـرد و بە منداڵـێکی بەهـرەمەندی بـلیمەت و ناوازە ناسرا. ئێستا ئەلیسا لەسەر ئاستی جیهانیدا بەناوبانگە.
ئەلـیسا لە (٧) ساڵـیدا، بۆ یەکەم جـار لە هـۆڵی بەنـاوبانگی (گـارنـێگی) هـارپی ژەنی.
ئەلیسا لە تەمەنی (٨) ساڵیدا، لەگەڵ ئـۆرکیستراکانـدا، کۆنـسـێرتـۆی هـارپی ژەنـد، بە سەرکردایەتی ئـۆرکـیسترای بەناوبانگ ڤـلادیـمـێر سپیڤـاکـۆڤ و یـوری تـێمـیرکانـۆف.
لە تەمەنی (٩) ساڵـیدا، یەکەم کۆنـسێرتی تاکە کەسی خـۆی، بۆ مـاوەی یەک کاتـژمێر و نیـو پـێـشکەش کـرد.
لە تەمـەنی (١١) ساڵیـدا، یەکـەم ( سی دی ) خـۆی تـۆمـارکـرد. هـەر لـەم تەمـەنەدا، ئەلیسا سادیکۆڤا، لە ساڵی (٢٠١٤) دا، بچووکترین هـارپـژەن بوو، کە لە کۆنگـرەی دوانـزەمینی هـارپـدا، کە لە شاری سـیدنی لە ئـوسترالـیادا بەسترا، بەشـداریی کـرد و هـارپی ژەنی. ئەم کۆنگـرەیە سێ ساڵ جارێک دەبەسترێت، لە (٤٠) وڵاتەوە (٢٠٠) هـارپـژەن بەشـداریی تـێـدا دەکـەن. ئەلـیـسا وەک سـۆڵـۆیــستـێکی هـارپـژەنـیـش، لە هـونگ کۆنگ لە چـین بەشـداری لە کۆنسێرتیکـدا کـرد. ئەلـیسا لە هـۆڵـە زەبـەلاح و بەنـاوبـانگەکـانی سـەرانـسەری جیهـانـدا، نمـایشی هـارپـژەنـینی پـێـشکەش کـردووە. ناوبـانگ و رێـز و شکـۆداری بـۆ خـۆی و بـۆ نیـشـتـمانـەکەی بەدەسـتهـێـناوە.
ئەلیسا وەک سۆڵۆیـستـێکی هـارپـژەن و لەگەڵ ئۆرکـیسترا بەناوبانگەکانـدا، لە دەیـان کـۆنسێرت و فـێستیڤـاڵ و لە ئاهەنگی مـوزیکی و لە چەنـدین پـێشبڕکێی نێودەوڵەتیـدا بەشداریی کردووە. لە دەوڵەتانی وەک: ئوسترالیا، نەمسا، رووسیا، ئەڵمانیا، بەلچیکا، نەرویـج، دانـیمارک، ئـینگـلـتەرا، بیـلارووسـیا، کـۆماری چـیک، سـویـسرا، ئەمـریـکا، سـویـد، فەرەنـسا، فـیـنـلەنـدا، چـین، هـۆڵەنـدا، پۆڵەنـدا، ئیـسپانیا، کـرواتیا، ئیـستۆنیا، ئـیسرائیـل، سـلۆڤـینیا، هـەنگاریـا. بە کورتی لـە (١٦) دەوڵـەتـدا، وەک سـۆڵـۆیست و لەگەڵ ئۆرکـيسترای ئەو وڵاتانەدا، (٢٦) کـۆنسـێرتی هـارپـژەنینی پێشکەش کـردووە. زیاتر لە (١٥بۆ٢٠) هەزار بینەر، ئامادەی کۆنسـێرتەکانی بوونە و سەرسامی بوونە.
ئەلیسا (٥) سی دی موزیکی لە ئەڵمانیا و روسیا و فەرەنسا و بەلچیکادا تۆمارکرووە. تازەترین ئەلبومی بە ناوی (ئەستێرەی هارپ) ە، کە لە (٢٠٠٣) دا، تۆماری کردووە.
ئەلیسا سادیکۆڤـا ئەمساڵیش لە (٩/ شوبات/ ٢٠٢٥) دا، لە ویلایەتی داکـۆتای باکوور لە ویلایـەتـە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریکا، کـۆنسـێرتێکی هـارپـژەنـینی پـێـشکەش کـرد.
ئەلیسا سادیکۆڤا، نوێنەری فەرمی و باڵـیۆزی دامەزراوەی لیـۆن و هـێـلی هـاریس و سالـڤی هـاریـسە.
ئەلیسا سادیکۆڤا، تا ئێستا چەندین خەڵاتی شایستەی، لە چەندین پێشبڕکێی نیۆدەوڵەتی لـە وڵاتـانی جیهـانـدا بـۆ مـوزیـک، بەدەسـتهـێـناوە. خـەڵاتـەکـانی بەپـێی ساڵـەکـان:
١ـ لە (٢٠١٠)دا، خەڵاتی یەکەم لە پێشبڕکێی نیۆدەوڵەتی لاوان لە نیویۆرک، ئەمریکا.
٢ـ لە (٢٠١١) دا، خەڵاتی یەکەم لە پێشبڕکێی نیـۆدەوڵەتی، بۆ بەهـرەمەنـدانی مـوزیک لە شاری هـانـیشتاتـن لە ئەڵمانیا.
٣ـ لە (٢٠١١) دا، خەڵاتی یەکەم، لە پێشـبڕکێی نیـۆدەوڵەتی لە هـێلـسیـنگی، فـینلەنـدا.

٤ـ لە (٢٠١٢) دا، خەڵاتی بەناوبـانگی (یـوری تـێـمیـرکانـۆف) ی وەرگـرت.
٥ـ لە (٢٠١٧) دا، خەڵاتی سـێـیەم لە پـێـشبڕکـێی بەهـرەمـەنـدە لاوەکـان لە رووسیا.
٦ـ لە (٢٠١٨) دا، خەڵاتی چـوارەم، لە بـیستەمـین پـێشـبڕکێی هـارپ لە ئـیـسرائیـل.
٧ـ لە (٢٠٢٣) دا، خەڵاتی یەکەم. لە پێشبڕکێی نیودەوڵەتی بۆ موزیک لە سکانـدناڤـیا.
٨ـ لە (٢٠٢٣) دا، خەڵاتی یەکەم. لە پێشبڕکێی خـەڵاتی گەورەی جیهـانی نیـۆدەوڵەتی بۆ مـوزیک.
٩ـ لە (٢٠٢٣) دا، بـراوەی یەکەمی، یازدەهەمین پێـشبڕکێی نێودەوڵەتی سـیـبـێـلـیۆس بـۆ مـوزیـک.
١٠ـ لە (٢٠٢٣) دا، بـراوەی یەکـەم، لە پێـشبڕکیی نیـۆدەوڵـەتی کـلار شـۆمـان.
١١ـ بـێجگە لەو خەڵاتـانە، ئەلـیسا چەنـدیـن خـەڵاتی تـر و رێـزگـرتنی بەدەستهـێـناوە.

تەنیا بە یەک وشە، دەتـوانیـن ستایـشی هـارپـژەن ئەلـیسا سادیکـۆڤـا بکەیـن ئەویـش ئـەوەیە ـ بـلـیـمەت ـ ە. پـێمـوایە کە ئەلـیـسا داهـاتـوویەکی باڵاتـر و گەشـتری دەبێـت.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٥




کچـۆڵە سانی ریتەر پیانـۆژەنێکی جیهـانییە.. رەزا شـوان

پێـانـۆژەنی پەرجـوو (مـوعجـیزە) سانی ریـتەر، لە تەمەنی دوو ساڵـییەوە دەستی بە ژەنـینی پیـانـۆ کـرد و چـێژێکی خۆشی لـێوەردەگـرد. لە ئێستادا کـيژۆڵەیەکی شـۆخ و شەنگە و یەکێکە لە پیانـۆژەنە بەناوبانگەکانی جیهان و بە دیان کۆنسێرتی کردووە و لە چەنـدین فـێستیڤـاڵی نیـۆدەوڵەتی بۆ مـوزیک، بە ژەنینی پیانـۆ بەشداریی کـردووە.
سـانی ریتـەر لە شـاری (ڤـێـنا) ی یپایتـەخـتی نەمـسا لەدایـک بـووە. لە تەمەنی (٦) ساڵیدا بەشداریی لە پێـشبڕکێی مـوزیکی نێودەوڵەتی لە سەرانسەری ئەوروپـادا کرد. سـەرکەوتـنێکی گـەورە و خـەڵاتی یەکـەمی لە گـروپی هـاوتەمـەنـیـدا بەدەسـتهـێـنا و مەدالـیای زێـڕی بـردەوە. لە چەنـدیـن بەرنامەی تەلەفـزیـۆنیشـدا دەرکەوت و پیانۆی ژەنی و بـیـنەرانی سـەرسـام کـرد و خـەڵاتیـان پـێبەخـشی. لەو تەمەنەوە پیانـۆژەنین بـووە بە بەشـێک لە ژایـانی رۆژانـەی و بە دوای داهـێـنانەوەیـە لە مـوزیکـدا.
سانی ریتەر لە تەمەنی (١٠) ساڵیدا، لە موزیکدا، رۆڵی: (بـاخ، مـۆزارت، شۆبـێرت، سۆپـین) ی گـێڕا. پارچە مـوزیکـییەکانی ئـەم مـوزیکـژەنە جیهـانییانەی بە ستایلێکی نـوێ دەژەنی. لـێرەوە نـاوبـانگـێکی زۆری دەرکـرد. بە منـداڵـێکی پەرجـوو ناسـرا.
سانی لە تەمەنی (١٢) ساڵیدا، کۆنسێرتی تایبەتی لە ژەنینی پیانۆدا پێشکەش کردووە.
سـانی ریـتـەر، لە تەمـەنی (١٤) ساڵـیدا، خـوێنـدنی ئامادەیی لە زانکـۆی مـوزیک و هـونەرە جـوانەکـان لە ڤـێـنا تەواوکرد. لە دوای وەرزێکی خوێنـدن لە زانکۆ، چـووە پەیمانگای شاهـانەی مـوزیک لە شاری تـۆرینتـۆ لە کەنـەدا، لە پـۆلی دکتۆر مـایکـل بـیـرکـۆڤـیسکی دا.
لە هـەمـان کاتـدا، دەستی بە کـاری رۆژنـامـەگـەریی کـرد.
سانی ریتەر، لە مانگی سـێپتەمبەری ساڵی (٢٠١٩) دا، روویی بۆ کەنەدا ـ دایـک و باوکی بە رەسـەن کـەنـدیـن ـ پەیـوەنـدیی بە ستۆدیـۆی مامۆسـتاکەی دکـتۆر (مایـکل بێـرکـۆڤـسکی) لە ئاکـادیمـیای تایـلـۆر، لە پەیـمـانـگای شاهـانـەی مـوزیک کـرد.

سانی بە هـۆی پشتگیریی ئان کـۆانی، سکۆلەشـیپێکی (خوێنـدن بەخـشیـن لە زانکـۆ) تەوای ورگـرت. لە ساڵی (٢٠٢١) دا لـە زانکـۆ مـۆزارتـیـۆمی لە شاری سالـزبـۆرگ لە نەمسا، درێـژەی بە خوێندن داوە. لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، بـڕوانامەی بەکالـۆریـۆسی لە مـوزیکـدا بەدەسـت هـێـناوە.
سـانی بـۆ یەکـەم جـار لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، وەک پیـانـۆژەنـێکی پـیـشەیی ناسرا. لە پێـشبڕکێی نێـودەدەوڵەتی پیانـۆی (میـهایـلا) لە رۆمانیـا دەرکـەوت. خەڵاتی وەرگرت.
پیانۆژەنی ئەفـسانەیی وەک (ئەلفـرید برێـندێـل) کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر شێوازی بەرەپـێـدان و شارەزایی پیـانـۆژەن سانی رویـتـەر هـەبـووە.
سانی ریتەر لە (٣٠) پـێـشبڕکـێی نیـۆدەوڵەتی بۆ مـوزیک لـەم دەوڵەتـانەدا: کەنـەدا، نەمـسا، ئەڵـمانیا، فەرەنـسا، ئیتاڵیا، رووسیا، رۆمانـیا، پـۆڵەنـدا، ئـیسپانـیا، ئەمـریکا
بە ژەنـینی پیـانـۆ بەشداریی کـردووە، خـەڵات و بـڕوانـامەیان پێـشکەشی کـردووە.
سانی ریتەر، لە شاری هـامبـۆرگی ئەڵـمانی، لە پێشبڕکـێی نێودەوڵەتی (ئەلشتاینوای) لەگەڵ کـۆمەڵـێک مـوزکـژەنی بە تەمەن لە خـۆی گەورەتـر، بەشداری کـرد و خەڵاتی یەکەمی بەدەستهــێـنـا.
سانی ریتەر، بـراوەی پـێشبڕکـێی کـۆنسێـرتـۆی لاوان بـوو لە نیـویـۆرک ـ ئەمـریکا.

لە پێـشـبڕکـێی سالـزبـۆرگ بـۆ مـوزیـک ، سانی خـەڵاتی مـۆزارتـیـۆمی وەرگـرت.
سانی لە ساڵی (٢٠٢٢) لە پێشبڕکێی مـوزیک لە پاریـس خەڵاتی یەکـەمی وەرگـرت.

سانی لە (٢٤/ ئادار/ ٢٠٢٥) لەسەر شانۆی گاریبـاڵـدی لە پـارلـیمـۆ، بە سپۆنسەری هـاورێـیانی مـوزیـکی سـیسیلی، کـۆنسـێرتـێکی پیانـۆژەنیـنی پـێـشکەش کـرد.
سانی، کاتێک کە پیانـۆ نەژەنێت، چـێژ لە خلیـسکان و لە مەلەکـردن و لە فـیلـمسازی وەردەگـرێـت.
سانی، ژمـارەی پێـوانەیی (گـلین گـۆڵـد) ی شکانـد و خەڵاتی یەکـەمی بەدەست هـێنا.
سانی ریتەر، بـراوەی خەڵاتی (گـۆڵـدن نـۆت) ە، وەک باشتریـن پیانـۆژەن لە نەمسادا.
سانی ریتەر، تا ئێستا لە چەند فـیلـمێدا بەشداریی کـردووە و رۆڵی نـوانـدنی هەبـووە. ، لە تەمەنی (١٣) ساڵیدا لە دوو فـیلمدا بەشداری کـرد. فـیلمئ (پیانۆژەنی بەناوبابگ) و فـیلمی ( ئەسـتێرەکـان و بەهـرە) لە دەرهـێـنانی لـیۆنا کـۆیـنگ.

وەک باڵـیۆزێکی تازەپـێگەیـشتووی کـۆمپانیـای میـوزیک تـراڤـلەر، سـانی دەرهـێنەر و رۆڵی سەرەکیی لە فـیلـمی (سانی یـاریی هـۆکی دەکـات) و لە فـیلـمی (هـاورەگـەزبـازان رووبـەڕووی لەنـاوچـوون دەبنـەوە).

(*) بۆ ئـەم نووسـینە، ســوودم لە چەنـدیـن سایتی ئـینگـلیزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٥




رابیـا رۆگـێ یەکەم ژنە ئەڵـمانی کەشتیوانی ئاسمانییە.. رەزا شـوان

زانا و ئەنـدازیاری ئەلـیکـتـرۆنی بەناوبانگ و پسپۆری بـواری رۆبۆتی زیرەک، خاتوو (رابـیا پاتـریـشیا رۆگێ) بـوو بە یەکـەم ژنە کەشتـیوانی ئەڵـمانی، کە لە رۆژی هـەیـنی (٤/ نـیسان/٢٠٢٥) لەگەڵ سێ کەشتیوانی تـردا، کە رابیـا سەرکـردەی تیمەکەی دەکرد. بـۆ مـاوە (٤) رۆژ، بە کەشتی (فـرام ـ ٢) چـوونە بۆشایی ئاسمان و لە بەرزی (٤٢٥ ـ ٤٥٠) کیلۆمەتر بە خولگه‌ی زەویدا، بەسەر جەمسەری باکوور و جەمسەری باشووری زەویدا سووڕانەوە. چەنـدین تاقیکردنەوەیان ئەنجامدا. بێ زیان گەڕانەوە سەر زەوی.
رابیا، لە ساڵی (١٩٩٦) لە شـۆنبـێرگ لە (بەرلـین) ی پایتەختی ئەڵمانیا لەدایکـبووە. لە ئێستادا تەمەنی (٢٩) ساڵە. رابیا منـداڵـێکی زیـرەک بوو. یەکەم کچە لە ئەڵمانیادا، کە لە تەمەنی (١٣) ساڵیدا، بوو بە خوێندکاری زانکۆ. لە قۆناغی یەکەمدا بڕوانامەی بەکالـۆریـۆسی لە زانکـۆی تەکـنیکی سروشتی، لە شـاری (تـرۆنـدهـایـم) لە نەرویـج بەدەستهـێـنا و بـوو بە ئەنـدازیـارێـکی تەکـنـیکەکـانی کارەبـا. لە پەیـمانگای بەرلـین، بـڕوانامەی لە تەکـنیکەکای کارەبای وەگـرت. بـڕوانـامەی ماستەری لە تەکنیکەکانی کـارەبـا و لـە زانیـاری و لـە پـسـپۆریی لـە رۆبـۆتی زیـرەک، لە زانکـۆی زۆریـخ لە سـویـسرا بەدەستهـێناوە.
لە کالـیفـۆرنیا ـ لە ئەمـریکا دا، مەشـقی فـڕینی کـردووە. بـۆ دەربـردنـیش لـە دۆخـە سەخـتەکـانـدا، لە ئـالاسکا، و لە دوورگەی سـڤالـباردی نەرویجی راهـێنانی کـردووە.
هەر لەم دوورگەیەی نەرویجدا، چاوی بە پلانـدارێـژەری گەشتە ئاسمانییەکە، جـۆن وانگ کەوت. جـۆن رابیای بۆ ئـەو گەشـتە بانگهـێـشت کـرد.
گەشتە لەسەر راسپاردن و بە سپۆنسەری مـلیادێری ماڵتی ـ چینی (جـۆن وانگ)ەوە رێـکخـرا. ئامـادە نەبـوو کە ئـاشکـرای بـکات، بـۆ ئـەم گـەشــتە چـەنـد پـارەی داوە.
رابـیـا رۆگێ سەرکـردەی تـیـمی گەشـتەکە بـوو. بـێـجگە لە خـۆی سێ کەسی کـەش هـاوبەشبوون لەگەڵـیدا، کە ئەمانە بـوون: دەرهـێنەری فـیلمی سینەمـایی نەرویـجی خـاتـوو (یانتک میکـێـلسن) و رێبەری جەمسەریی ئـوسترالی (ئـێریک فـیلـیـپس) و ملیاردێـری چـینی (جـۆن یانـگ). کە لە رۆژی هەیـنی (٤/ ٤/ ٢٠٢٥) چوونە نـاو کەپـسوولی دراگـۆن، کە لەلایەن کـۆمپـانیای (سپەیـس ئـێکـسی ئیـلـۆن ماکـس) ەوە دروستکراوە. بە هـۆی رۆکـێتی سپیس ئێکس (فالکـۆن ٩ ) بە گـۆشەی (٩٠) پـلە، بەرەو ئاسمان بوونەوە. ئەرکەش بە ناوی (فـرام ٢) ناونرا. فـرام ناوی کەشتییەکی چارۆگەداری بەناوبانگی نـەرویجی بوو، کە زیاتـر لە سەدەیـەک پـێش ئـێستا، لەنێوان سـاڵانی (١٨٩٣) و (١٩١٢) دا، تـیـمێک لە زانـایـانی و تـوێـژێـنەرانی نـەرویجی، بۆ دوزینەوەی نـوێ و بۆ تـوێـژینەوە، گەشـتـێکـیان پـێی کـرد، بـۆ جـەمسەری باکـوور و جـەمسەری باشـووری زەوی. وەک رێـزلـێـنان و بەرزڕاگـرتنی یـادی ئەو کەشـتیـیە و ئـەو تـیـمە تـوێـژێـنەرە نەرویـجـییە، ئەم گـەشـتە ئاسـمانـییەیـان ناویان نـا (فـرام ٢).
ئەم گەشتە مێژووییە بۆ بۆشایی ئاسمان، لە ماوەی چـوار رۆژ لە خـولگەی زەویةدا، بەسـەر جـەمـسەری بـاکـوور و جـەمـسەری بـاشـووری زەویـدا سـووڕانـەوە. (٢٢) تاقـیکردنەوەی زانـستییان ئەنجامدا. ئەم تاقـیکـردنەوانە بـریتیبوون، لە لـێکـۆڵینەوە پـێشەنگـییەکان لەسـەر کاریـگەرییەکانی نەبـوونی کـێـش، لەسـەر جەستەی مـرۆڤ، کەشەکـردنی قـارچـکی شـیاوی خـواردن لە بۆشـایی ئاسمان، گـرتـنی یەکـەم وێنـەی تـیـشکی ئـێکس لـە بـۆشـایی ئاسمانـەوە.
لـە دوای چـوار رۆژ ســووڕانـەوە بـە دەوری جـەمـسـەرەکـانی زەویـدا، کـەپـسوولی دراگـۆنی هـەڵـگـری چـوار کەشـتیـوانەکـان، بەبێ زیـان، بە نـەرمی بە پەڕەشــووت، لە رۆژئـاوای ئەمـریکادا، لە زەریـای هـێـمـن، لە کـەنـاری کـالـیفـۆرنیـادا نـیـشـتەوە.
رابیا پێش دەستپێکردنی گەشتەکەیان، بە ئاژانسی راگەیانـدنی ئەڵـمانی (دی پی ئەی) رایگەیاند: ئامانجـمان تەنهـا بەزانـدنی سنوورەکان نییە، بەڵکو رەخسانـدنی دەرفەتی نوێیـە بۆ گەشتکردن بۆ بۆشـایی ئاسمان، بۆ فـراوانکـردنی ئاسۆی گەڕان لە بۆشایی ئاسـمانی تایبەت و لێکـۆڵـینەوەی زانـستی، بۆ ئیـلهـام بەخـشینە بە لاوان بـۆ ئـەوەی هـیوا و خـەونەکـانیان بەدیـبهـێـنـن.
رابیـا رۆگێ، ئەنـدامی دەستپێشخەری تـوێـژینەوەی ئەکادیـمی ئەماتـۆرێکی ناوازەیە.
بە گـوێـرەی نـاوەنـدی ئەڵـمانی بـۆ زانـستی ئاسـمانی (دی ئێـڵ ئـاڕ). رابیـا رۆگێ لە ئێـستادا پەیـوەنـدی بە لـیستی نـوخـبەی ئەڵـمـانـییەوە کـرد. کە تا ئێستا تەنها (١٣) ئەڵـمانی، گەشتیان بۆ ئاسـمان کـردووە. رابیـا رۆگێ شانـازی بە ئـەوەوە دەکات، کە یەکـەم ژنـە لە نێـوانیـانـدا.

دوبـەی : ٢.٢٥




هـۆڵـۆکـۆستی کـورد.. نووسینی: عه‌لـوان حوسه‌ین.. وەرگـێڕانی: رەزا شـوان

ئه‌و کوشتاره‌ی که‌ نازییه‌کانی به‌ڕلین له‌ جووله‌که‌کانیان کرد، ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌موو کتێب و فـیلـمه‌ سینه‌ماییه‌ زۆرانه‌ نه‌بوونایه‌، که‌ باسی دۆزه‌خی جووله‌که‌کان و نه‌هامه‌تییه‌کانیان‌ ده‌که‌ن، خه‌ریکبوو له‌ بیری مرۆڤـدا بچـنه‌وه‌. ئه‌وه‌بـوو ئه‌و هه‌مـوو تاوان و کـردارانه‌ی که‌ نازییه‌کان ئه‌نجـامیان دابـوون،ه ه‌مـوو به‌ ئه‌رشیف کـران و خـرانه‌ بـه‌رده‌می هه‌مـوو جیهـان. لـیره‌وه‌ ده‌بـینین که‌ گـه‌لانی جیهـان بـه‌زه‌یی و سـۆزێکی گـه‌وره‌ و تـایبه‌تیان بۆ کـێشه‌ی جووله‌که‌کان هه‌یه‌ و وه‌کو کۆمه‌ڵ و که‌سانێک که‌ بوونه‌ قوربانیی سته‌ملێکردن و کوشتنی به‌ کۆمه‌ڵ. هـۆلیـۆد و ده‌زگـاکانی ڕاگه‌یاندن و سه‌رمایه‌ی دارایی جوولکه‌کان ڕۆڵـێکی زۆر ئه‌کـتیـڤ و گـه‌وره‌یان گـێڕا، بۆ به‌ بیرهـێـنانه‌وه‌ی ڕای گـشتی جیهـانی بۆ دۆزی جـوولـه‌که‌کان و پـێـشانـدانیان، وه‌ک گـه‌لـێکی به‌ قـوربانیکراو و سـته‌مـلێکـراو.
ئه‌گه‌ر بـێینه‌ سه‌ر گـه‌لی کورد و ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌ستی نـازییه‌ به‌عـسییه‌کـانی عـێراقی و له‌ لایه‌ن فه‌رمانڕه‌واکانی پێشوتری عـێراقه‌وه‌، به‌سه‌ر کوریان هـێنا. به‌ سه‌دان چـیرۆکی مرۆڤایه‌تی ده‌خه‌نه‌ڕوو، که‌ کاره‌ساته‌کان هـێنده‌ قووڵ و قـێزه‌وه‌نن، ئاده‌میزاد شه‌رمه‌زار ده‌که‌ن. ئه‌م تاوانانه‌ هـیچ جیاوازییه‌کیان نییه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ لایه‌ن سه‌ربـازه‌کانی هـیـتـلـه‌ری مامـۆسـتای یه‌کـه‌می سـه‌دام حـوسـه‌یـن ئه‌نجـامـدراون‌. به‌ڵکـو ئـه‌م بـوو به‌ مامۆسـتای ئـه‌و له‌ له‌ کوشـتنی بێـوێـنه‌ی کـوردی بێتـاوان، که‌ هـیچ گـونـاهـێکیان نیـیه‌، ته‌نهـا له‌بـه‌ر ئـه‌وه‌ی که‌ سـه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌یـه‌کی ترن.
ده‌بێ ڕاستیش بوترێت، که‌ شه‌ڕکردن له‌ دژی کورد، له‌ سییه‌کانی سه‌ده‌ی ڕابـردوودا و له‌ سه‌رده‌می مـه‌لـیک غـازی دا ده‌سـتی پێکـرد. لـه‌ سـه‌رده‌می عـه‌بـدولکه‌ریـم قـاسـم دا هـێوربووه‌وه‌، به‌ڵام له‌ لایه‌ن عـه‌بـدولسه‌لام عـارف، سه‌رۆکی پاراو به‌ بیری شۆڤـێنی و دڵـڕه‌ق به‌رانبـه‌ر به‌ کورد، شه‌ره‌که‌ گـه‌ڕایه‌وه ‌‌و هـێڕشی به‌ زۆر ڕاگـواسـتنه‌وه‌ی کورد ده‌سـتی پێکـرد. به‌ نیـازی گۆڕیـنی بـاری دیمـوگـرافـیای ئه‌و نـاوچـانه‌ی کـه‌ زۆرینه‌یان کورد رەسەنن، وه‌ک دێیه‌کانی جه‌له‌ولا و دیاله‌ و پارێزگای که‌رکوکیش که‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ کوردییـه‌. که‌ به‌عـه‌سییه‌کـان هـاتـن، کـێـشه‌که‌یـان قـووڵـتر کـرده‌وه‌ و ده‌سـتـیان به‌ زۆر کـۆچـپـێکـردنی کـورد و چـۆڵکـردنـی دێـیـه‌کـانـیـان کـرد و دسـتـیـانکـرد بـه‌ هـاوردن و نـیـشـته‌جـێکـردنی عـه‌ره‌بی خـوارووی عـێراق و ده‌مـچـه‌ورکـردنیان به‌ پـاره‌، کـه‌ هـه‌ر عه‌ره‌بێکی هاورده‌ی خوارووی عێراق به‌خۆڕایی پارچه‌یه‌ک زه‌وی و ده‌ هه‌زار دیناری عـێراقـییان ده‌دایی، له‌و کاته‌دا پاره‌یه‌کی زۆر بوو ـ دوایی بە هـەر عـەرەبێکی هـاوردە سی هـەزار دیناری وەردەگرت، کـورد بە عـەرەبە دە هـەزارییەکان ناویانیان دەبـرد.
دوای ئه‌وه‌ش ئه‌و هـێڕشانه‌ ده‌ستیانپێکـرد که‌ به‌ ( ئه‌نفـال) ناوبـران. دێیه‌ کوردییه‌کان له‌گه‌ڵ‌ زه‌ویدا ته‌ختکةران و سڕانه‌وه‌. به‌شێکی زۆریشی دانیشتووانه‌کانی بۆ بیابانه‌کانی خـوارووی عـێـراق بةه‌ زۆر گـوێـزرانـه‌وه‌. بـه‌ هـه‌زاراران کوردیـان بـه‌ بـه‌رچـا و گـۆی جیهانه‌وه‌، له‌ گۆڕی به‌ کۆمه‌ڵدا زینـده‌به‌چـاڵ کردن. قـێزه‌وه‌نترین تاوانـیش که‌ ده‌رهـه‌ق به‌ کـورد کـردیان، ئـه‌وه‌بـوو که‌ تـاوانبارعـه‌لی حه‌سـه‌ن مه‌جـید ـ عـەلئ کـیـمیـاوی ـ بۆ جێبه‌جێکردنی بڕیاری خودی سه‌دام حوسه‌یـن، شاری هه‌ڵه‌بجه‌ و چەندین ناوچەی تری کوردسـتان بـه‌ چـه‌کی کـیـمیـاوی ژەهـراوی بـۆردوومـان کـرد. قـڕکـردنی کـورد به‌پـێی پیـلانێکی کوشـنده‌ی داڕێـژرا و ده‌ستی پـێکـرد. ڕه‌شه‌کـوژی و به‌ کۆمه‌ڵکـوشتن، نه‌ک هه‌ربه‌ ته‌نها پیاوو ئافـره‌ت و منـداڵانی کـردن به‌ قـوربانی، به‌ڵکو ئه‌م کـوشتن و بـڕینه‌ ئـاژه‌ڵ و دار و هـه‌واشی گـرتـه‌وه‌، نه‌ دار نـه‌ چـۆلـه‌کـه نـه‌ په‌پـوولـه‌، تا ده‌گـاتـه‌ شـنه‌ بـاش، به‌ ژه‌هـری کـیمـیاوی تـووشـبوون.
ئایا ده‌بێ چه‌نـدین چـیرۆک و ڕۆمـان و فـیلمی بـوێـت، بۆ ئـه‌وه‌ی به‌ سـه‌دان چـیرۆکی جه‌رگبڕ تۆمار بکـرێن؟ تا جیهان و نه‌وه‌ی داتوو له‌وه‌ی به‌سه‌ر کوردیان هـێنا له‌ یادی نه‌کـه‌ن. ئـێستا ده‌پـرسـین، ئـه‌ی جیاوازی چـییه‌ له‌نێـوان هـۆڵـۆکـۆستی جـووله‌که‌کان و هـۆڵـۆکـۆستی کورد ددا؟ بـۆچی هه‌موو جیهـان لایه‌نگـری کـێشه‌ی جووله‌که‌کان بوون. کـەچی له‌ ئاستی کـێـشه‌ی کورد دا، خـۆیان گـێـل کـرد؟
کاتی ئه‌وه‌ هاتـووه‌که‌ ویـژدانی مرۆڤـایه‌تی به‌ ئاگابێته‌وه‌ و لایه‌نگـری به‌ڕاستیی دۆزی ڕه‌وای کـوردبـن و پاڵـپشـتی ئـه‌م گـه‌له‌ ڕه‌وشـت به‌رزه‌ بـن، که‌ له‌سـه‌ر ده‌ستی نـازییه‌ به‌عـسییه‌کانی عێراقـدا، دووچـاری ئه‌وپـه‌ڕی قـێزه‌وه‌نـتریـن چه‌وسـانه‌وه‌ و کوشـتن و بڕین بوون. هـۆڵـۆکۆستی کورد له‌یاد کراوه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌ بیری مرۆڤـایتدا سـڕابێته‌وه‌. که‌چـی هـێـشـتا بـریـنـه‌کـان تـه‌ڕن و سـاڕێـژ نه‌بـوونـه‌ و نـه‌ک هـه‌ر ته‌نهـا خـوێـنـیان لێده‌چـۆڕێته‌وه‌، به‌ڵکو هه‌ست به‌ ئازار و مه‌خابین ده‌که‌ن له‌م هه‌ڵوێسته‌ دووڕووییه‌دا.
بۆ ئـه‌وه‌ی ئـه‌م تاوانـانه‌ له‌سه‌ر کـورد و خـه‌ڵکی تـریـشدا دووبـاره‌ نه‌بنه‌وه‌، پێـویسته‌ ئه‌م درامایه‌ مـرۆڤایه‌تییه‌ ته‌وزیـف بکرێت و بکرێته‌ چه‌ندین فیلمی سینه‌مایی ناوخۆیی یا ئه‌گه‌ر کرا له‌ هـۆلـیۆدیش بێت. من پێشنیاری ئه‌وه‌ش ده‌که‌م که‌ تایبه‌ت به‌م بابه‌ته‌وه‌، پێـشبڕکـێیه‌کی ئه‌ده‌بی، له‌ بـواری ڕۆمـان و چـیرۆک و شـانـۆ و شیعـردا سازبکـرێت و خـه‌ڵاتی به‌ نـرخی بـۆ ته‌رخـان بکـرێت. که‌ به‌بێ جیـاوازی هـانی نووسـه‌رانی کـورد و عـه‌ره‌ب و تورکـمان بـدرێـن، بـۆ ئـه‌وه‌ی چـیرۆکی ئـه‌و که‌سـانه‌ تـۆمـاربکه‌ن، که‌ لـه‌و کوشتن وبڕینه‌ ڕزگاریان بووه‌ و له‌ ژیانـدا ماون، تا له‌بیرکردنه‌وه ڕامـاڵی نه‌کردوون.
بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش پێویسته‌ هه‌مـوو توانـایه‌کی داهـێنان بخـرێنه‌ گه‌ڕ و لـیژنه‌یه‌ک له‌ نووسه‌رانی کورد و عه‌ره‌ب و تورکمان و له‌ که‌سانێکی تر پێکبهێنرێت، له‌و که‌سانه‌ی که‌ خاوه‌نی هه‌ڵوێستی پاکن و مێژووه‌یه‌کی بێگه‌ردیان هه‌یه‌. به‌ بۆچوونی من بێگومان هـێنانه‌دیی ئـه‌م کـاره‌ ئاسان نییه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر دڵسـۆزی هه‌بێت و هه‌وڵـبدرێت کارێکی مه‌حاڵیش نییه‌. له‌سه‌ر حکومه‌تی ئه‌مڕۆی عێراقیش وه‌کو چه‌شنێک له‌ پۆزشهێنانه‌وه‌ بۆ گـه‌لی کورد. له‌سه‌ر هـه‌ر به‌رمـیلـێکی نـه‌وت یه‌ک دۆلار باج دابـنێ و بـه‌و پـاره‌یه‌ به‌رهه‌مێکی سینه‌مـایی گه‌وره‌ به‌رهه‌مبهـێنرێت. هه‌روه‌ها بۆ هـانـدانی چاپکـردنی ئه‌و بابه‌ته‌ ئه‌ده‌بییه‌ تایبه‌تییانه‌ی ده‌رباره‌ی هـۆڵـۆکۆستی کورد ده‌نووسرێن و گوزارشت له‌ هاوکاری و لە هه‌ستی قووڵی مرۆڤایه‌تیمان و سه‌رکۆنه‌ی سته‌م و تونـدوتیژیی ده‌که‌ن.


تـێبینی: ده‌قی ئـه‌م نووسـیـنە، له‌ نـووسیـنی نـووسـه‌ر و شـاعـیری عـه‌ره‌بی عـێراقی
«عه‌لـوان حـوسه‌ین»ه‌، که‌ به‌زمانی عه‌ره‌بی، ڕۆژی دوو شه‌ممه‌ «٦\٩\٢٠١٠» له‌ ماڵپه‌ڕی (کتابات) دا بڵاوی کردۆته‌وه‌. منیش وەرمگـێـڕایە‌‌ سه‌ر زمـانی کـوردی. هەر لەو رۆژ و لەو ساڵەدا، لە چەنـد سایتێکـدا بڵاوم کـردەوە. وا دووبـارە بە هـۆی یـادی شـاڵاوەکـانی ئەنفـالی بەدنـاو و قـێزەوەنـەوە، بـڵاوی دەکـەمـەوە. ئـەوەش بـزانـن کە هـەمـوو عـەرەبـێک بەعـسی و شـۆڤـێـنی نیـیە.
رەزا شـوان
نه‌رویج: ٦/ ٩ / ٢٠١٠




یادی ٥٨ مین ساڵرۆژی (رۆژی جیهانیی پەرتووکی منداڵان).. رەزا شـوان

له‌ ساڵی (١٩٦٧) ەوە، له‌ رۆژی (٢/ نـیـسان)ی هه‌مـوو ساڵێکـدا، به‌ بـۆنه‌ی (رۆژی جیهـانیی پەرتووکی منداڵان) هه‌موو وڵاتانی جیهان، به‌ سه‌رپه‌رشتی ئه‌نجوومه‌نی باڵای نێـودەوڵه‌تی بۆ پەرتووکی لاوان، که‌ رێخراوێکی قازانـج نەویـستە، نـوێنـه‌ری تـۆڕێکی نێـودەوڵه‌‌تـین، له‌ که‌‌سانێکی پـارەداری سـوودبـه‌خـش، له‌ هه‌مـوو شـوێـنـێکی جیهـانـدا پێکهاتـووە. هه‌وڵی یارمه‌تیـدان و پشـتگـیری و پێـشخـستـنی پەرتووکی منـداڵان دەدەن.
به‌م بۆنـه‌یه‌وە، لـه‌م رۆژەدا ئاهـه‌نگ دەگـێڕن و چـالاکـیی رۆشـنبـیری ئه‌نجـام دەدەن و پەرتووکی تازەی منـداڵان بڵاودەکه‌نه‌وە و نووسه‌رانی وێژەی منـداڵان خه‌ڵات دەکه‌ن.

له‌ پەرتووکخانە‌ گشتییه‌کانیشدا، پێشانگای تایبه‌تی بۆ تازەترین پەرتووکر چاپکراوەکای بـواری وێـژەی و په‌روەرده‌ی منـداڵان دەکـه‌نه‌وە. میدیـا و ته‌له‌فـزیـۆن و رادیـۆکانیش، دیمـانه‌ و چـاوپێکه‌وتـن له‌گـه‌ڵ نووســه‌ران و هـۆزانـڤانـانی بـواری وێـژەی منـداڵان و وێنـه‌کـێـشانی بـواری هـونه‌ری منـداڵان و له‌گـه‌ڵ هـاوڕێیـانی پەرتـووک و هـۆگـرانی خـوێنـدنه‌وەدا سازدەکه‌ن. پێـشبڕکـێی نووسـین رادەگـه‌یه‌نـن. باویـشه‌ که‌ له‌م رۆژەدا، نـووسـه‌رانی پەرتـووکە‌ چـاپکـراوە تـازەکان، به‌شـێک له‌ پەرتـووکەکـانیان به‌ دیـاری پێـشکه‌شی پەرتـووکخاـنەکانی قـوتابخـانه‌کان و به‌ پەرتـووکخـانە‌ گـشتییه‌کان دەکه‌ن. هـه‌ر له‌م رۆژەدا، قـوتابیـان له‌ قـوتابخـانه‌کـانـدا به‌م بـۆنـه‌یـه‌وە، چـالاکـیی وێـژەیی و رۆشـنبیریی پـێـشکەش دەکـەن.

مه‌به‌ستـیش له‌ یـادکـردنه‌وەی ئـه‌م رۆژە، سه‌رنـج راکـێـشانی خـه‌ڵکـیـیه‌ بـۆ گـرنگی پەرتـووک و خـوێنـدنه‌وەیه‌‌ له‌ ژیـانی تاکـه‌کانی کـۆمـه‌ڵـدا، بـۆ پـێگه‌یانـدنی منـداڵانی هـۆشـیـار و رۆشـنـبـیـر. بـۆ ئـاگـاداربـوون له‌ تـازەتـریـن نووسـیـن و لە پـەرتـووکە‌ چاپکراوەکانی نووسه‌رانی منداڵان، له‌ بواری ژانـرەکانی وێژە و رۆشنبیریی منداڵان.

شایه‌نی باسیشه‌، هه‌ڵبژاردنی رۆژی (٢/ نیسان) وەک رۆژێکی جیهانی بۆ پەرتووکی منداڵان و پاراستنی مافـەکانی نووسەران، هه‌ڵبژاردنێکی هـه‌ڕەمه‌کی و بێ بنه‌ما نیـیه‌، به‌ڵکـو هه‌ڵـبژاردنێکی هـێـمایی و رۆشـنبـیری و وێـژەیی و رێـزلـێـنانی له‌ پـشـته‌وەیه‌، که‌ سـه‌نگـی له‌ وێـژەی منـداڵانی جـیهـانیـدا هـه‌یه‌. له‌ رۆژی (٢/ نـیـسان/ ١٨٠٥) دا، که‌ڵه‌نـووسه‌ری بـواری وێـژەی منداڵان، چـیرۆکنووس (هانز کریستیان ئه‌ندەرسین) ی دانـیمارکی له‌دایکـبوو، که‌ به‌ (بـاوکی وێـژەی منـداڵان) له‌ جیهـانـدا ناسراوە. له‌ ساڵی (١٩٦٧) ەوە، یادی رۆژی له‌دایکبوونی هـانـز کریستیان ئه‌نـدەرسین، بوو به‌ (رۆژی جـیهـانیی پەرتـووکی منـداڵان).

هـانـز ئه‌نـدەرسـین، سـه‌رجه‌م (١٦٨) پەرتـووکی بۆ منـداڵان نووسی و چاپیانی کرد. بابه‌ته‌کانیان بـریـتین له‌ شانـۆ و چـیرۆکی ئه‌نـدێـشه‌یی و ئه‌فـسانه‌یی بۆ منـداڵان. ئه‌م ژمارەیه‌ش بۆ ئه‌و سه‌ردەمه‌، ژمارەیه‌کی پیاوانه‌یی پەرتووکی چاپکراوی منداڵان بوو. پەرتـووکەکانی وەریانگـێڕاون بـۆ زیـاتـر له‌ (١٥٠) زمـانی جیهـانی. چه‌نـد چـیرۆك و شانۆیه‌کیشی وەریانگـێڕاون بۆ سەر زمانی کوردی. له‌وانە: شانۆی (پیڵاوی سوور).

هـانـز ئه‌نـدەرسـین، له‌ رۆژی (٤/ ئاب/١٨٧٥) دا، له‌ شاری کـۆپنهـاگـن کۆچی دوایی کـرد. لـه‌ نـووسـیـنـێکـمـدا، بـه‌ درێـژی باســم لـه‌ هـانـز کـریـسـتیان ئه‌نـدەرسـین و لە خەڵاتی هانز کریستیان ئەندەرسین کردووە، کە بە (نۆبـڵی وێژەی منداڵان) ناودەبرێت.

داواش له‌ پەرتـووکخـانە‌ گـشتییه‌کانی شارەکانی کوردستان دەکه‌م، کـە له‌ رۆژی چـوار شەممە (٢/ نیسان/ ٢٠٢٥) کە یادی (٥٨) مین ساڵـڕۆژی (رۆژی جیهانیی پەرتووکی منـداڵان) ە، بەم بۆنەیەوە، چالاکی و به‌رنامه‌ی تایبه‌‌تییان هـه‌بێت و کۆمه‌ڵـێک پـۆسته‌ر و دروشمی گونجاو بۆ هاندانی گه‌ورە و منداڵان، بۆ خوێندنه‌وەی پەرتووک چاپ بکه‌ن. پـۆسـته‌رەکـانیـش له‌ شـوێنـه‌‌ گـشتـیـیه‌کـانی شاره‌كـانـدا هـه‌ڵـیان بـواسـن. بـۆ نمـوونه‌: (پەرتـووک باشترین هـاوڕێیه‌)، (پەرتـووک جوانترین دیاری و یادگارییه‌)، (خوێندنه‌وە خۆراکی مێشکمانه‌)، (دەمانچه‌ و تـفه‌نگ بۆ منـداڵه‌‌کانتان مه‌کڕن.. گۆڤـار و پەرتووکی منـداڵانیان بۆ بکـڕن)، (گه‌ر دەته‌وێ هـه‌میشه‌ له‌ یادمـدا بیت.. پەرتـووکـێکم پـێشکه‌ش بکه‌)، (دایـکان و باوکـانی هـۆشیار، هـانی منـداڵه‌‌کـانتـان بـدەن بۆ خوێندنەوەی گـۆڤـار و پەرتووکی منـداڵان)، (پەرتـووک مامـۆسـتایه‌.. به‌ خـۆڕایی فـێرمـان دەکات)،… هـتد.

مامۆستا دڵسۆزەکان، با پەرتـووکەکانی پەرتـووکخـانەکانی قـوتابخـانه‌کانتان تـۆز لـێیان نه‌نـیـشێـت. پەرتـووک بۆ رازانـدنه‌وە نیـیه‌، بۆ خـوێنـدنه‌وەیه‌. ئێـوە دەتـوانـن رۆڵـێکی زۆر گه‌ورە ببینن، له‌ رۆشنبیریکـردنی قـوتابییه‌کانتان، له‌ هانـدانیان بۆ خوێنـدنه‌وە. بە تایبەتیش مامـۆستایانی وانـەی زمـانی کـوردی. ببـورن که‌ ئه‌م پـرسـیارەتـان لـێـدەکه‌م: ئایا له‌ ماوەی ساڵێکی خوێنـدندا، ناڵـێم دوو جـار، بۆ ته‌نیا جـارێکـیـش قـوتـابیـیەکانتان بـردوون بۆ (به‌شی منداڵان) له‌ پەرتـووکخـانەی گـشتی شارەكه‌تانـدا؟ تا قـوتابییەکانتان ئاشـنای پەرتـووک و پەرتـووکخانە ببـن‌ و هـۆگـر و تامـەزرۆی خوێنـدنه‌وە ببـن؟ تا لە منـداڵـییەوە بە خوێنـدنەوە ببێت بە خـووی رۆژانەیان. تا ئـیستا خوێنـدنەوە نەبـووە بە کـولـتووری تاکی کوردمـان. خوێنـدنەوە نەبـووە بە بەشـێک لـە ژیـانی رۆژانەمـان.

وەزارەتی رۆشنبیریی کوردستان، ئه‌م پرسیارەش ئاراسته‌ی ئێوە دەکه‌م، ئایا تا ئێستا، له‌ (رۆژی جیهـانیی پەرتـووکی منـداڵان)، چی چـالاکـییه‌کی وێـژەیی و رۆشـنـبـیری و هـونه‌ریتان به‌م بۆنه‌یه‌وە سازکردووە؟ چه‌نـد نووسه‌ری به‌ توانا و ناسراوی کوردمان، لـه‌ بـواری وێـژەی منـداڵان، چـه‌نـد هـونـه‌رمه‌نـدی وێنـه‌کـێـشی بـواری پـەرتـووک و گۆڤارەکانی منـداڵان، له‌لایه‌ن وەزارەکه‌تـانه‌وە خه‌ڵاتـان کـردوون؟ بـڕوا ناکـه‌م ئه‌وانه‌ی که‌ تا ئێستا خه‌ڵاتیش کرابـن، ژمارەیان له‌ په‌نجه‌کانی دەستێکمان زیاتربن. راستییه‌که‌ی ئه‌وەیـه‌، کـه‌ ئێـوە وەکـو پێـویـست ئـاوڕتـان لـه‌ وێـژەی و لـه‌ هـونـه‌ری وێنـەکـێـشانی پـەرتـووکی منـداڵان و له‌ نـووسـه‌ران و لـه‌ هـونـه‌رمه‌نـدانی ئـه‌م بـوارە زۆر گـرنگ و چـارەنـووسسازە نـه‌داوەنـه‌ته‌وە. کـه‌ داهـاتـووی گه‌لـه‌که‌مـانیان پێـوە بەنـدە. هەر گەل و وڵاتـێک گـرنگی بە منـداڵانی ئەمـڕۆیـان نـەدەن، واتە گـرنگی بە داهاتـوویان نادەن. چـونکە داهـاتـووی هـەر گـەل و نیشـتـمانێک لە دەستی منـداڵانی ئەمـڕۆیـان دان.
دوبـەی: ٢٠٢٥




رۆڵی زیـرەکیی دەستکـرد لە وێـژەی منـداڵان.. رەزا شـوان

لە جیهـانی ئەمـڕۆدا، لە سایەی شۆڕشی تەکـنەلـۆژیا و داهـێنانی سەیـر و سەمەرەدا، بە خـێرایی بـروسکە، گۆڕانکاری و تازەگەری و داهـێنان لە هەمـوو بوارەکانی ژیاندا روودەدەن. دەستەواژەی زیـرەکی دەستکرد یان (ژیـریی دەستکرد، هـۆشی دەستکرد) کە ناوەکەی لە ئینگـیزیدا، بۆ ئەم دوو پیتە کورتکـراوەتەوە (ئەی ئای). بە عەرەبیش (الذکاء الاصطـناعي). بووەتە بنیشـتە خۆشەی سەر زاری هەرە زۆری خەڵکی جیهان. هەمـووان باس لە زیـرەکیی دەستکرد و لە کاریگەرییەکانی لەسەر لایەنە جیاوازەکانی ژیانی مرۆڤ دەکەن، لە ئەمڕۆ و لە داهاتوودا. زیرەکی دەستکرد، بووە بە پێویستی و بە بەشـێکی دانەبـڕاو لە ژیـانی رۆژانەمـان. وەرچەرخـانێکی گـەورەیە و کاریـگەریی لەسەر هەمـوو لایەنەکانی ژیانمان هـەیە. هەمـوو بـوارەکانیـش، دەسـتیان کردووە بە بیرکـردنەوە لـەوەی کە چـۆن ئەم تەکنەلـۆژیایە بقـۆزنەوە و لە خـزمەتی بوارەکانیاندا بەکاریبهێنن. زیرەکیی دەستکرد، تا بێت زیاتر و خیراتر گەشەدەکات و پەردەستێنێت و زیرەکتر دەبێت. تا رادەیەک دڵە راوکێ و ترسی لەلای کەسانێکی زۆر دروستکردووە. دوای راگـرتنی دەکـەن، تـرسی ئەوەیـان هـەیە، کە ئامـێرە زیـرەکەکان، لە داهاتـوودا کۆنترۆڵی مرۆڤایەتی بکەن و زاڵبن و سوارسەری مرۆڤ ببن. ئەگەرچی ئەمە دووره‌ رووبـدات. چونکە کـلـیـل و جـڵەوی زیـرەکی دەستکـرد لە دەستی مـرۆڤە. بە باشی یا بە خـراپی بەکارهـێنانی دەگەڕێتـەوە بـۆ خـودی مرۆڤ. بۆ نموونە فـڕۆکە گواستنەوە بووە بە خێروبێر و خۆشی بۆ مـرۆڤ کە بە خـێرایی لە ئەمپەڕی دنیـاوە بۆ ئەوپەڕی لە کورتـریـن مـاوەدا، بـە ئاسانی گەشـتی پێـدەکـەن. یان پـاسی بێ شـوفـێـر، رۆبـۆتی پـزیـشکی و ئـینتەرنـێـت و ئایـفـۆنی زیـرەک و بە دەیـان داهـێنراوی مـۆدێـرن، کە بە زیـرەکیی دەستکـرد کاردەکەن. هەمـوو ئەمانە بـوونە بە مایەی ئـۆخەی و خـۆشی بۆ مـرۆڤ. بەڵام فـرۆکەی جەنگی و فـرۆکەی بێ فـرۆکەوان (درۆن) و رۆکێت و…هـتد. بوونەتە بەڵا و لەناوبەری مرۆڤ. بە ملیۆنان کەسیان پێ کوژران، بە ملیـۆنان شار و گونـدیان وێـرانکرد و ژیـنگەی سـروشتیان پیسکرد و شـێواندوویانە. ئایا هەر خودی مرۆڤ نییە، کە ئەم چەکە کوشندە و کاولکەرانە بەکاردەهـێنێت و ئاراستەیان دەکات؟
زیرەکیی دەستکرد، لـقـێکی فـراوانە لە زانستی کۆمپـیوتەر، کە مامەڵە لەگەڵ واکردنی ئامـێرە زیـرەکەکان دەکات. کە “بيـربکەنەوە” و تـوانای ئەوەیـان هـەبێـت چارەسەری کێشەکان بکەن. تـوانای ئەوەیان پێبـدرێت، کە بە ئامانجەوە بە دوای شتێکدا بگەڕێن. لەسـەر بنەمـای چـەمکی مێـشکی مـرۆڤ دامـەزراون و هـەنـدێک کاری هـاوشـێوەی زیـرەکیی مـرۆڤ ئەنجام بدەن. زیـرەکیی دەستکـرد، لەسەر ئەو بیرۆکەیە دامەزراوە، کۆمپیـوتەرەکان دەتـوانن لە رووی تیۆرییەوە، هـۆشیارییەکی هـاوشێوەی هـۆشیاریی مرۆڤ پەرەپێبدەن. بە کورتی زیرەکیی دەستکرد، ئەو کار و چالاکییانە زیرەکانەیە کە ئامێـرە کـۆمپیـۆتەرییەکان لە هـاوشـێوەی مـرۆڤ بە شـێوەیەکی لـۆژیکی ئەنجـامیان دەدەن. توانـای لاساییکـردنەوەی کـار و هـەڵـسوکەوتەکـانی مـرۆڤـیان هـەیە.
(جـۆن مەکارتی) لە ساڵی (١٩٥٥) دا، دەستەواژەی زیـرەکیی دەستکردی داناوە. بەم شێوەیەش پێناسەی کردووە:”زیرەکیی دەستکرد، بریتییە لە زانست و لە ئەندازیاریی دروستکـردنی ئامـێری زیـرەک”.
ئەگەرچی زیرەکیی دەستکرد بوارێکی خێرا پەرەسەندووە، بەڵام هەڵتۆقاوێکی کوتوپڕ نیـیە، بەڵکـو بە چەنـد قـۆناغـێـدا تـێپەڕیـوە تا گەیـشـتۆتە ئـەوەی کە ئێستا هـەیـەتی.
میـژووی بـۆ سـاڵانی جـەنگی جیهـانی دووەم دەگـەڕێـتەوە. کاتـێک سوپـای ئەڵـمانـیا ئامێری (ئیـنـیگـما) یان بەکـارهـێـنا بـۆ کـۆکـردنەوەی، نامـە بە شـێوەیەکی پارێـزراو.
ئێمەی کوردیـش، پێویـستـیمان بە سـتراتیـژییـەتێکە کە بتـوانـین لەگـەڵ کـاروانی ئەم پێشکەوتنە خێرا و ئاڵۆزەدا دەربەرین. بتوانین سوود لە زیرەکی دەستکرد وەربگرین، وەک یەکـێک لـە بەهـێـزتـریـن ئامـرازەکـانی گـواسـتنەوەی کولـتوور و بەهـاکان، لەم سەردەمەدا رۆڵێکی بێهـاوتای هـەیە، لە داڕشتنی بیروڕای گـشتی. بۆیە پێویـستیی بە گرنگـیدانێکی تایبـەت هـەیە لە داڕشـتـنی سـیاسەتی کولـتووریـدا. زیـرەکی دەستکرد، توخـمێکی نوێیە لە گۆڕینی زانـست و زانـستە مـرۆییـەکان، بە شـێوازێکی نانەریتی. پێویـستە لە کوردستان، زیـرەکیی دەستکـرد، بخـرێتە پـروگـرامی خوێنـدنی پۆلەکانی قـوتابخـانەی بنەڕەتییەوە. مامۆستایانی کوردیشمان ئاشنای چـۆنیەتی بەکارهـێنان و فـێـرکـردن و سـوودوەرگـرتـن، لـە ئامـێرە زیـرەکـەکـان بـن. بـۆ ئـەوەی بتـوانـن لە پەروەردەکردن و فـێرکرنی دروستی خوێنـداکاران سوودیان لێـوەربگرن و بە باشی بەکـاریان بهـێـنن. چـونکە داهـاتـوو بۆ زیـرەکـیی دەستکـردە.
چـیتر تەکـنەلـۆژا لە بـوارەکانی زانـست و ئەندازیاریـدا، قـورخکـرا و سنووردار نییە.
بەڵکو بە هـێزەوە چووەتە بواری وێـژە و رۆشنبری و لایەنەکانی ترەوە. بە تایەتیش بـواری وێـژەی منداڵانـدا. شێوازەکانی بەرهەمهـێـنانی وێـژەی منـداڵان بە شـێوەیەکی ریـشەیی دەگـۆڕێــت. ئیتر پێنـووس تاکـە ئامـرازی نووسـین و داهـێـنان نیـیە. بەڵکـو چەندین ئامرازی مۆدێرن و بەرنامەڕێـژیش چوونەتە پاڵی. فـێرخوازانیش چیتر تەنیا (دوو داری دوور) نابیـنن، بەڵکـو زۆر شـتی سـەیـر و سـەمـەری مـۆدێـرن دەبـیـنن. زیرەکی دەستکرد دەتوانێت بەشداری لە داڕشتنی ئەزموونە وێـژەییەکانن بکات، کە سنوورە نەریتییەکانیان تێپدەپەڕێنن، بوونەنە بە پـلاتفـۆرمی کارلێککار و ناسنامەی کولتووری بەرز دەکەنـەوە و کـنجکاوییەکانی منـداڵان بەرەو داهـێنان دەورووژێـنن.
زیـرەکیی دەستکرد، زاراوەیەکی نـۆێی لە جیهـانی منـداڵان دروستکـردووە. ئاسۆیەکی نـوێ و بێ سنووری بۆ منداڵان کردووەتەوە. هـاتووەتە ناو بـواری وێـژەی منـداڵان و بـە سەرچاوەیەکی گرنگی داهـێنانی و پێشکەوتنی وێـژەی منـداڵان دادەنرێـت. زیرەکی دەستکـرد، لەرێی کارەکتەرە رۆبـۆتـییەکانەوە، بە روونی جـێپەنجـەی لەسـەر وێـژەی منـداڵان نەخـشانـدووە.
لەگەڵ سەرهـەڵـدانی زیـرەکـیی دەستکـرد دا، پـرسیارگەلـێکیش سەریان هەڵـدا. وەک: چۆن زیرەکی دەستکرد، بۆ خزمەتی داڕشتنی ناوەڕۆکەکانی ژانرەکانی وێـژەی منداڵان بەکاربهـێـنین؟ چـۆن وابکەیـن کە منـداڵەکانمان لە زیـرەکیی دەستکـرد سـوودمەندبـن؟ چـۆن وابکـرێت کە زیـرەکـیی دەستکـرد، کـاریـگەرییـەکی ئەرێـنـیی لەسـەر پـرۆسـەی پەروەردە و فـێرکردنی منـداڵان هـەبێـت؟ چـۆن تەکنەلـۆژیا، خـزمەت بە فـراوانکردنی ئەنـدێشەی منـداڵان بکات و پەرە بە ویـژدانیان بـدات؟ ئەمە ئەو لایـەنە گـرنگانەن کە پێویـستە بە وردی لێکـۆڵـینەوەیـان لەسەر بکـرێـن.
زیـرەکی دەستکـرد، توانای بەرهـەمهـێنانی دەقی وێـژەیی هـەیە. دەتـوانـێت ناوەڕۆکی کـوالـیتی بـەرز پێـشکەش بـکات. بەڵام ئایا ئەم دەقـانە دەتـوانـن بە راسـتی هـەسـت و ئەزموونی مرۆڤ بگەیەنن؟ توێـژێنەران دەریدەخەن کە دەقەکانی زیرەکیی دوستکـراو هـەستی قـووڵ و درکـپێـردنی مـرۆڤـیان نیـیە. بۆ نمـوونە چـیرۆکە دروسـتکـراوەکانی زیرەکیی دەستکرد، رەنگە لە رووی پێکهاتەییەوە راستـبـن، بەڵام ناتـوانن ئەزمـوونە سۆزدارییەکان بە باشی بگەیەنن. بە کورتی زیرەکیی دەستکرد دەتوانێت یارمەتیدەری مرۆڤ بێت، نەک جیگـرەوەی بێت. چونکە ئامـێرە بێ رۆح و کەڕەکان، ناتوانـن ببـنە جێکـرەوەی مـرۆڤ و هەمـوو رۆڵێکی مرۆڤ ئەنجام بدەن، هەرچەنـدەش زیـرەک بن، لە ئەنجامی زیـرەکی مرۆڤـدا داهـێنراون و بەرنامەڕێـژ کراون. مەبەستیش لە داهـێنان و دروستکردنیان، ئاسانکـردن و خـێرایی ئەنجامـدانی کارەکان و ئامانجەکانی مـرۆڤـن.
زیـرەکیی دەستکـرد و تەکـنەلـۆژیـای زیـرەک، دەرفـەتـێکی نایـابیـان بـۆ گەشەکـردن و پێ<شکەوتنی وێـژەی منـداڵان و نەوجـوانان رەخساندوون. بۆ ئەوەی بە ئاسانترین و بە باشـترین شـێوە ئەنجـامەکان بەدەسـت بهـێـنن.
راهـێنانی نووسـەرانی منداڵان بۆ سوودوەرگرتن لە زیرەکیی دەستکردن و بە دروستی بەکـارهـێنانی ئـەم تەکـنەلـۆژیـا مـۆدێـرنـانە، دەتـوانـن یارمەتیـدەربـن لە باشـترکـردنی کـوالـیتی وێـژەی منـداڵان و بە پەرەپێـدانی داهـێـنان و بیـرکـردنەوەی رەخـنەگـرانە لە منـداڵانـدا.

سـوودە وێـژەیـیەکانی زیـرەکـیی دەستکـرد زۆرن. بە کـورتی و بە چـڕوپـڕی باس لە هـەنـدێک لە سـووەکانی زیـرەکیی دەستکرد لە وێـژەی منـداڵان، بۆ منـداڵان دەکەیـن:
١ـ زیرەکیی دەستکـرد، ئاسۆیەکی نـوێ و بێ سنوور بۆ منداڵان دەکاتەوە. بەو پێیەی کە دەتـوانـن ئەنـدێـشەکانیان بگـۆڕن بـۆ راسـتی، بە شـێوەیەک کە پـێـشـتر نەدەکـرا.
٢ـ زیـرەکیی دەستکـرد، یارمەتـیی منـداڵان دەدات، لـە دۆزینـەوەی بەهـرە و حـەز و ئارەزووەکـانیان و گەشەکـردنیـان لە بـواری زانـسـت و بەرنـامەسـازیـدا. لەوانـەش بەهـرەی نـووسـینیان لە چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخـشـان.
٣ـ زیرەکی دەستکرد، کنجکاوی منـداڵان دەوورووژێنێـت و بیـرۆکەی داهـێنەرانەیان بەرزدەکـاتەوە.
٤ـ زیـرەکیی دەسـتکـرد، بەشـدارە لە هـانـدان و لـە بـەرزکـردنـەوەی ناسـنامـەی کـولـتووریی منـداڵان.
٥ـ ئەو چـیرۆکانەی کە لەسـەر بنەمـای زیـرەکیی دەسـتکـرد داڕێـژراون، یارمـەتیی منـداڵان دەدەن بـۆ بەرزکـردنـەوەی بیـرۆکەی رەخـنەگـرانە و داهـێـنان.
٦ـ زیـرەکیی دەسـتکـرد، بـۆ دروسـتکـردنی یـارییـە پـەروەردەیـیـەکـان بـۆ منـداڵان بەکاردەهـێنرێـت. ئـەم یارییـانەش دەتـوانن یارمەتـیی منـداڵان بـدەن بـۆ فـێربـوونی چەمکی نـوێ و پەرەپـێـدانی تـوانـاکانی چـارەسەرکـردنی کـێـشەکانیـان.
٧ـ ئەو چـیرۆکانـەی کە باس لە زیـرەکیـی دەستکـرد دەکەن، وەک بابەتێک یارمـەتیی منـداڵان دەدەن بۆ مامەڵەکـردن لەگەڵ ئەو بەرۆکگـیرییانەی”تەحەدیـیانەی” لەوانەیە لە داهـاتـوودا رووبەڕوویان ببـنەوە. ئەو دەرفـەتەشـیان پـێدەدەن بیر لە بەکارهـێنانی تەکـنەلـۆژیـا بـکەنەوە. ئەمـەش تـوانـای بـڕیـاردانی دروسـتیان بـەرز دەکـاتەوە.
٨ ـ زیـرەکیی دەستکـرد، دەتوانێت یارمەتیی ئەو خوێنەرانە بـدات کە لە خوێندنەوەدا لاوازن، تا باشـتر بخـوێـننەوە.
٩ـ زیـرەکیی دەستکرد، دەتـوانێـت یارمەتـیی منـداڵانی نووسەر بدات. بۆ دەربـڕینی ئـەوەی لە ناخـیان دایە و بـۆ دروسـتکـردنی بیـرۆکەی نـوێ.
١٠ـ زیرەکیی دەستکرد، بەشدارە لە بەرزکردنەوەی رەخنەی داهێنەرانە لە منداڵاندا. بە ورووژانـدنی پرسیارگەلێکی وەک: ئەگەر کۆنترۆڵی زیـرەکیی دەستکـرد لەدەست بـدەین چی روودەدات؟ ئایا رۆبۆت دەتوانێت بـیربکاتەوە و هەڵـبژێـرێت؟ ئایا… هـتد. بەشدارن لە بنیاتنانی کـنجکاویی منداڵان و لە ئاراسـتەکـردنیان بەرەو بـیرکردنەوەی داهـێنەرانە.
زیـرەکیی دەستکـرد، توانای گۆڕینی دەقی نووسراوی بۆ وێنـە و بۆ دەنـگ هـەیە، ئەم وێنـانەش، وادەکـەن کە ئەو خەیـاڵە بەرجەستەبێـت، کە هـونـەرمەنـدان و نووسەرانی وێـژەی منـداڵان، هـەنـدێک جـار لە بەرجـەستەکـردنیـان شـکـست دەهـێـنن.
لە ئێستادا چەنـدین پلاتـفـۆرمی ئەلیکـترۆنی هـەن، وێنە و مـادەی دەنگی بۆ منـداڵان دابیـن دەکەن، لەوانـەش گـۆرانی و حـیکایـەت و چـیرۆکی جـۆراجـۆر لەگـەڵ وێنـەدا.
چەندین سایت هـەن کە زیرەکیی دەستکرد بۆ خـزمەتی وێـژەی منـداڵان بەکاردەهـێنن. لەوانە (سـتۆری بـۆتـس)، (گـوگـلە ئەل کـیـدس) کە چەنـدیـن ئەنیـمەیـشن و ڤـیدیـۆی دەنگیی ناوەڕۆک نوێ و سەرنجڕاکێشیان درووستکردون بۆ منداڵان نمایشیان دەکەن.
لە سایەی زیـرەکیی دەستکرد و ئامێرە زیرەکەکانـدا، داهـێنانی نـوێی زیاتر و زیارتر و گۆڕانکاری گەورەتر بەڕێـوەن، چونکە شۆڕشی تەکنەلـۆژاو و داهـێنان وەستانی نییە. لەو باوەڕەدام، کە زیـرەکیی دەستکـرد، لە داهـاتـوودا دەتـوانێـت لە هەمـوو بوارەکانـدا، کارئاسانییەکی زیاتر و خـێراتر و خـزمەتێکی ناوازەتر پێـشکەش بە مـروڤـایەتی بکات.
(*) بـۆ نووسینی ئـەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدیـن سـایـتی ئـینگـلـیزی و عەرەبی وەرگرتوون.
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٥




ئـۆپـەرێـتی نـــــەورۆز.. هـۆنـراوەی: رەزا شـوان

مـنـداڵان
بەخــێـربـێـیـت لالــــە نـــــەورۆز
جـــەژنی نـــــــەورۆزت پـــیـرۆز
دیـــــاری چـیــت بـۆ هـــێـنـاویـن
ئـێمـەیـن هــاوڕێی تـۆی دڵـسـۆز

لالـە نـەورۆز
مـنـــــــداڵانی کوردســـــــــــــتـان
رۆڵـەی گەرمیــان و کوێـســـتـان
دیـــاریـی جـــــــوانـم هــێـــــنـاوە
بـۆ ئـێــوەی خـۆشــەویــســـــتان

مـنـداڵان
لالــە نــەورۆز ، هـەر بـمـێـنـیـت
مـــژدەی شــادیـمـان بـۆ بـێـنـیـت
ســەری ســاڵـمــان پــــیـرۆزەکـە
تــــۆوی ئـاشــــــتی بـچـــــێـنـیـت

لالـە نـەورۆز
ئــەم دوو بـووکـــە شـووشـــەیـە
دیـاریی خـونچـــە و نـوخـشــەیـە
ئـەم تـــۆپ و ئــەم کـەمــــانچـــە
پـێـشکەش بە هـیـوا و رەنجـەیـە
ئـەم ورچــــۆڵـە و ئـەم ئـاســکـە
بـۆ ئـێــوەیـە جـــوان و نـاســکـە
ئـەم کــتـێــبە و ئـەم پـێـنووســـە
بـۆ شـــــــــڤـان و بــروســــــکـە

مـنـداڵان
لالـــــە وەرە دەســـــت بـگـــریـن
تــێـر بـە دڵـمــــان هـەڵــــپـەڕيـن
بـە ئــــــاواز و بـە یـەکـــــدەنـگ
ســـروودی نــــەورۆز بـچــــڕیـن
نـەورۆزە ، نـەورۆز ، نـەورۆزە
جــــــەژی کـــــوردە پـــــــیـرۆزە
خـۆشـتریـریـن مانـگی ئـەم ورزە
دنـیـــــا رەنـگــــيـن و ســـــەوزە

کەرکـووک: ١٩٩٥




کێلی براوەی مەدالیای نیوبێری بۆ پەرتووکی منداڵان ٢٠٢٥.. رەزا شـوان

خاتوو (ئـیرین ئینـترادا کـێـلی) نووسەرێکی بەناوبانگی ئەمـریکییە لە بـواری نووسینی چیرۆک و رۆمان بۆ منداڵان و نەوجەوانان، بۆ جاری دووەمە بوو بە براوەی مەدالیای نیوبـێری بۆ باشتریـن پەرتـووکی منـداڵان. ئەم خەڵاتەش ساڵان دەدرێت بە نووسەرێکی خـەڵکی ئەمـریکا، کە لە ساڵی پـێشـتردا، باشتریـن پەرتـووکی بـۆ منـداڵان نـووسیـوە و بـڵاوی کـردۆتەوە. پەرتـووکەکەش لەنێـوان چەنـدین پەرتـووکی کانـدیدکراوادا، لەلایەن لـیژنەیەکی پسـپۆری بـواری وێـژەی منـداڵان، کە سـەر بە کـۆمـەڵە پەرتـووکخـانەکانی ئەمـریکایە، بە زۆریـنەی دەنگەکـانی ئەنـدامەکانی، بۆ وەرگـرتنی مەدالـیای نیـوبـێری هـەڵـدەبـژێـردرێـت.
پەرتـووکی رۆمـانی ( یەکەمین دۆخی بـوون) لە نـووسینی ئـيریـن ئینترادا کـێـلی، کە لە (٢٠٢٤) لەلایەن (خانەی چاپکردنی گرینویلۆ) ی سەر بە دەزگای (هارپەر کولینز) ەوە بڵاوکـرایەوە. مەدالیای نیوبێـری بۆ ساڵی (٢٠٢٥ ) بۆ باشترین پەرتـووکی منـداڵان بە دەستهـێـنا. خەڵاتـەکەش لە فـۆنیکس، لە رۆژی دووشـەمەی (٢٧/ ژانـویە/٢٠٢٥) لە کـۆنفـرانسی کـۆمەڵەی پەرتـووکخانەکانی ئەمـریکا (ئەی ئێـڵ ئەی) یەوە پێشکەشکـرا. بەمەش ئیرین کێلی بوو بە حەوتەمین نووسەری ئەمريکی، کە دووجار ئەم خەڵاتەیان بەدەستهـێـناون. ئـیـریـن کـێـلی لـە سـاڵی (٢٠١٨) دا، یەکـەم مـەدالـیای نیـوبـێری، لە پەرتـووکی رۆمـانی (رۆژبـاش گەردوون) بـۆ منـداڵان بەدەسـتهـێـنا.
رۆمانی (یەکەمین دۆخی بـوون ) یەکێکە لە پەرتووکە پـڕفـرۆشەکانی نیویـۆرک تایـمز لە ساڵی (٢٠٢٤) دا. چـیرۆکەکە بـاس لە گەشـتکـردن لە مـیانەی کاتـەکـانەوە دەکـات. بـاس لە کـێـشەی سـاڵی ٢٠٠٠، خـێزان، هـاوڕێـتی، دڵـەڕاوکێ، لەدەسـتان، پاراستـنی ژیـنگە، جیـاوازیی چـینایـەتی،… هـتـد. دەکـات. پـەرتـووکی (یـەکـەمـین دۆخـی بـوون) کانـدیـدی کـۆتـایـشە بـۆ وەرگـرتـنی (خـەڵاتی پەرتـووکی نـیـشـتـمانی) لە ئەمـریکادا.
(مایڤ ڤـێسەر ـ نـۆت) ی سەرۆکی لـیژنەی مەدالیای نیوبـێری دەڵێت:” ئـێمە سەرسام بوویـن بە توانای کـێـلی لە تێکەڵکردنی ژانرەکان لە چـیرۆکێکی ئاڵۆز و سەرجـڕاکێش کە وا لە خـوێـنەران دەکـات، بـزانـن هـەریەکەمـان گـرنگـین”.
ئیـرین کـێلی دەڵێت:”لە منـداڵییەوە خەونی من بـووە، کە ببمە نووسەرێکی پەرتووکی چاپکـراوی بڵاوکـراوە. لە ئەنـدێـشەمـدا نەبـوو کە هەمـوو ئەمانە رووبـدەن. تا ئێـستا هەستـێکی سەیـر و سـوریالی و سەرسوڕهـێنەرە بـۆ مـن، کە خـەڵک بە پـلەی یەکەم پەرتـووکەکـانم دەخوێـننەوە. سەرەڕای رێـزلـێـنانـیان”.
ئیرین کێلی لە باشووری لـوزیـانـا گەورە بـووە، بۆ مـاوەی زیاتر لە پـێـنج ساڵـیشە لە شاری میـدلـتاون لەگـەڵ خـێزانەکەیـدا دەژی.
ئیرین کـێلی، بـڕوانامەی بەکالـۆریۆسی لە توێـژینەوەی ژنـان و هـونەرە ئـازادەکان لە زانکۆی ویلایەتی مەکـنیز وەرگرت. ماسـتەریشی لە هـونەرە جـوانەکان لە ئەنـدێشەدا لە کۆلـێژی رۆزمـۆنـت وەرگـرت. لە ئێستادا کـێلی مامۆسـتایە و لە ویـلایەتی دێـلاوێـر دەژی. لە بەرنامەی (ئێم ئێف ئەی سی) ی ماستەر نـووسین بۆ منداڵان و نەوجەوانان لە زانکـۆی هـامـلـین وانە دەڵـێـتەوە. چـێژ لە سەردانی خوێنـدکاران لە قـوتابخانەکانی جیهـان وەردەگـرێـت.
ئیـرین کـێلی پێـش ئەوەی ببێتە نووسەری پەرتووکی منـداڵان، وەک رۆژنامەنـووس و سەرنووسـەری گۆڤـار لە ویلایەتی لـویـزیـانـای زێـدی خـۆی کاری کـردووە. چەنـدین خەڵاتی لە کۆمەڵەی رۆژنـامەوانی لـویـزیانا و ئەسۆشـێتـد پـریـس بۆ رۆژنـامەگەریی خـزمەتگـوزاریی کـۆمەڵایـەتی و نووسـینی وتـار و سەرنـووسـەر وەرگـرتـووە.
زیاتر لە (٣٠) کورتە چـیرۆکی نووسیوە و بڵاویانی کردۆتەوە. خەڵاتی کورتە چیرۆک و خەڵاتی رۆژنـامەی ئـازادی فـلـیـپـینی بۆ کـورتە چـیرۆک وەرگـرتـووە.
ئیـریـن کـێلی لە هەشت ساڵییەوە دەستی بە نووسین کردووە. تا ئێستا کۆمەڵـێکی زۆر چـیرۆک و رۆمانی بۆ منـدڵان ۆ نەوجـەوانـان نووسیوە وچاپیانی کـردوون و بڵاویانی کردوونەتەوە. تەمەنی پاڵەوان و ئەکتەرەکانی چیرۆک و رۆمانەکانی لەنێوان (٨ ـ١٢) ساڵانن. کارەکانی بـۆ زیـاتر لە (١٢) زمـانی جیهـانی وەرگـێڕدراون. بـێجگە لـەو دوو مەدالـیایەی نیوبـێری، چەنـدین خەڵاتی تـری وێـژەیی لە نووسـین بۆ منـداڵان و لاوان بەدەستهـێـناوە. لەوانـە خـەڵاتی نیـوبـێری لە سـاڵی (٢٠٢١) لـە پەرتـووکی رۆمـانی (خـەون بە بـۆشـایی ئاسـمانـەوە دەبـیـنـیـن). خـەڵاتی (ئـاپـالا) ی سـاڵی (٢٠١٧) بـۆ پەرتووکی (خاکی کچـە لەبیرکراوەکان). خەڵاتی (نایبا) بۆ پەرتـووکی ساڵە (٢٠٢٣). چەندیـن خەڵاتی تـری.
کێلی دەربارە ی بەدەستهـێنانی مەدالیای نیوبـێریی ساڵی (٢٠٢٥) دەڵێت:” کاتێک کە پەرتووکەکەم ـ یەکەمین دۆخی بوون ـ م تەواوکرد، چاوەڕێی هـیچ ستایشێکم نەدەکرد” کە نـاوای بە بـراوەی مەدالـیای نێـوبـێری راگەیـانـدرا، نووسـەرانـێکی زۆری وێـژەی منـداڵان، لە سـۆشیال میدیـاکانـدا، دەستخـۆشی و پـیرۆزبـایـیان لە کـێـلی کـرد.

کە لـێـيان پـرسی چـۆنە وا هـۆگـری نـووسـین بۆ منـداڵان بـوویـت؟ لە وەڵامـدا وتی: “منـداڵان و نـەوجـەوانـان، وزەیـەکی زۆریـان هـەیـە، ئەنـدێـشـەیـان بـێ سـنـوورە، کـنجکـاوی و راشـکاو و راسـتگـۆن”.
(*) بۆ ئەم نووسینە، سوودم لە چەندین سایتی ئینگـلیزی وەرگرتـووە.

دوبـەی: ٢٠٢٥




تیـدی سێ ساڵان بچـووکـترین ئەنـدامی مـێـنسایە.. رەزا شـوان

تیـدی هـۆبـز کوڕێکی بچکۆلانەی بەریتانیایە، خەڵکی شاری پـۆرتـیـشێـدە لە ویلاەیەتی سـۆمەرسـێـت لە بەرەیتانیـا. منـداڵی گـەورەی خاتـوو (بێـت هـۆبـز) و (ویـل هـۆبـز) ە. تیـدی و خوشکە بچکـۆلەکەی، لە رێـگەی پیتانـدنی دەستکـردەوە لەدایک بـوون. تیدی منداڵـێکی بلـیمەت و پەرجـوویە. لە تەمەنی (٣) ساڵیدا، بـوو بە بچـووکـترین ئەنـدامی کـۆمەڵەی مـێـنسا لە بەریتاننـا. تا ئێستا رەنگە زیـرەکـترن منـداڵ بێـت لـە بەریتانیـادا.
مـێنسا لە ساڵی (١٩٤٧) دامەزرا، گەورەتـرین کۆنـترین کۆمەڵەی نێودەوڵەتییە، تەنیا ئـەو کەسە زیـرەکانە بە ئەنـدامێـتی وەردەگرێـت، لە هـەر شـوێـنـێکی جیهـانـدا بن، کە نـمرەی زیرەکـییان لە ئاستێکی بـاڵا دایـە. لە تاقـیکـردنەوەکانی سـتانـفـۆرد ـ بینێت ـ ی تایبەت بە مـێنسا، نمـرەی زیـرەکیی لە سەدا (٩٨) نـمـرە یا زیاتریان بەدەسـتهـێـناون.
تیدی هـۆبز، لە تەمەنەی، دوو ساڵ و دوو مانگیدا، لە رێگەی سەیـرکردن و گوێگرتن لە بەرنامەی منـداڵان لە تەلـەفـزیـۆنی پەروەردەیی بەریتـانیـا، بە رەوانی خـۆی فـێری خوێنـدنەوەی هەمـوو پـیـتەکان و چەنـدین وشـە کرد. بێ ئەوەی کەس یارمەتیی بدات، خـۆی فـیری نـووسـینی پـیـتەکـان و بـە دەیـان وشـە کـرد. دەنـگەکانی پیـتەکانی کۆپی دەکرد. تیدی هەر لەو تەمەنەدا، دەیتوانی بە حەوت زمان (ئینگلیزی، ویڵـزی، چـینی، نـۆرمانـدی ئـیسپانی، ئەڵـمانی، فـەرەنسی) لە ژمـارە (١) کەوە تا (١٠٠) بـژمـێرێـت.

(بـێـت هـۆبـز) ی دایکی دەڵـێـت:”لەسەر تابـلـێـتەکەی یـاریی دەکـرد. ئـەو دەنـگانەی دەردەکرد کە مـن نەم دەناسینەوە، لـێم پـرسی ئەم دەنگانە چـین؟ وتی: دایـکە مـن بە زمانی چـیـنی دەژمـێـرم”.
(بـێت) دەڵـێت:”مـن و هـاوسەرەکەم زمانناس نین، ئێمە دڵـنیانین، کە چـۆن بەم ئاستە گەیشتووە”؟ دەشڵێت:”تیـدی هەموو ئەو کارانەی بە تەنیا کردوون. کاتێک کە دەچـینە دەرەوە، سەرپـشکی دەکەیـن کە شکـۆلاتـەیەک هـەڵـبژێـرێت. ئـەو لە جـێی شکـولاتـە، کـتێـبـێکی دەوێـت”.
تیـدی هـۆبـز بەسەر هـیچ شتـێکـدا بازنـادات، گـوێ لە هـەمـوو شـتێک دەگـرێـت. ئەو گـفـتـوگـۆیـانـەی کە لە جـەژنی کریـسمسی ساڵی رابـردوودا، لەگەڵـیان کـردووە، هـەر هـەمـوویـانی لـە بیـرە.
تیـدی زۆر حەزی لە بیرکارییە. جارێکیان ئەوندە بە وردی سەرقاڵی کەرتەکان دەبێت، تا خـوێـن لە لـووتی هـات ئەوجـا وازی هـێـنا. لە یـاری و وەرزش و لە چـالاکـییەکانی چـێژ وردەگرێـت، زۆریـش دەخـوێـنێـتەوە. چـێژیـش لە خوێنـدنەوە بـۆ خوشکە (١٥) مانـگـییەکەی وەردەگـرێـت. بیـرۆکەی ئـەوەی هـەیە لە داهـاتوودا ببێـت بە پـزیـشک، چـونکە لەگـەڵ هـاوڕێیەکی لە دایـەنـگاکەیـانـدا، یاریی پـزیـشک و نەخـۆش دەکـەن و رۆڵی پـزیـشک دەبـیـنـێـت.
کە تەمـەنی تیـدی دوو ساڵ و نیـو بـوو، دەیـانـوت. ئاستی خـوێنـدنەوە و وەرگـرتـن و تێگەیـشـتن و قـسەکردن و وەڵامـدانـەوەی و ناسینەوەی پـیـت و شـەکانی، لە ئاسـتی تـوانـای منـداڵـێکی هـەشـت سـاڵ و نیـو دایە.
کە تەمەنی دەبێت بە (٣) ساڵ، دایکی کە یەکەم رۆژ دەیبات بۆ دایانگە، پێیان دەڵێت: “پێموایە خـۆی فـێری خوێندنەوە کردووە. سەرەتـا بە راستی، باوەڕیان پێـم نەکـرد”.
پاشان هـەر هەمـان رۆژ، خاتـوویەکی مامۆستای پێـش قـوتابخانەی بنەڕەتییان بانگ کردبوو. بۆ ئەوەی قـسەی لەگەڵ بکات و بخوێنێتەوە. بە رەوانی بۆێ خوێندبووەوە.
بە تەلەفـۆن پەیـوەنـدییان پێـوەکـردم و وتیـان:”بـێـت تـۆ راسـت دەکەیـت”.
مـێـنسا هـەڵـسەنـگانـدنی زیـرەکی، بـۆ منـداڵانی خـوار تـەمـەنی (١٠) سـاڵان ناکـات. بەڵام ئەگەر دایکان و باوکانیان، بیانەوێـت منـداڵەکانیان ـ کە لەژێـر ئەو تەمەنە دان ـ پـشکـنینیان بۆ بکـرێت، پێویستە بیانبەن بۆ لای پـزیشکی دەروونناسی پەروەردەیی.
پـزیشکی دەروونناسی پەروەردەیی، کە هەڵسەنگانـدنی زیرەکیی بۆ تیدی هـۆبـز کرد. سەرسامی زیـرەکیی و بلیـمەتی بوو. یەکسەر بۆ تاقیکردنەوەکانی مێنسا کاندیدی کرد.
تـیـدی تەمـەن سێ ساڵ بە ئاسایی و کراوەیی، لە ئەنجامی تاقیکـردنەوەکانی مـێنسادا، توانی لە کۆی (١٦٠) نمرە (١٣٩) نمرە بەدەست بهـێنێت. کە دەکاتە رێژەی (٩٩،٥) سـەدی تەمەنی خـۆی. بوو بە بچووکترین ئەندامی مێنسا لە بەریتانیا. دایک و باوکی بەو ئەنجامە تووشی شۆک بوون، هيچ بیرۆکەیەکیان نەبوو کە تا چ رادەیەک زیرەکە. هـیچ پلانێکـیشیان بۆ مێـنسا نەبـوو.
تیـدی هـۆبز لە (٥) ساڵیدا وتی:” ئەگەر دایک و باوکم رێم پێـبدەن، دەتوانم کتێبەکانی رۆمـانی هـاری پـۆتـەر بخـوێـنـمەوە”.
دایکی وتی:”دیـارە ئێمە رێی پێنادەیـن، کە رۆمـانی هـاری پـۆتـەر بخـوێنـێتەوە. ئێـمە کـتـێبی گونجـاوتـری لە رووی سـۆزدارییەوە بۆ هـەڵـدەبـژێـرین. بەڵام لە بنەڕەتدا ئەو لەو قـۆناغـە دایـە، کە دەتوانێـت هـەر شـتـێک بخوێـنـێـتەوە کە بـیخـەینـە بـەردەمی”. تیـدی هـۆبـزی بـلیمـەت و نـاوازە، لـە ئـێستادا تەمـەنی شەش سـاڵە.
(*) بۆ ئـەم نووسـینە، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
دوبـەی/ ٢٠٢٥




پیانۆژەنی نابینای بەناوباگ لوسی سیانـزە ساڵان.. رەزا شـوان

لوسی مارک، کچـۆڵەیەکی خـاوەن پێـداویستیی تایبەتە (نابینایە و ئـۆتیـزم) ە. لە ساڵی (٢٠٠٩) لە شاری هـالـیفـاکـس لە ویلایـەتی یـۆرکـشایـر لە ئـینگـلـتەرا لەدایک بـووە. لە تەمـەنی نـۆ مـانگـیدا لە ئەنجـامی نەخـۆشـییەکی قـورسـدا، چـاوەکانی کـوێـربـوون. لوسی کچـۆڵەیەکی بەهـرەمەنـدی بـلیمەت و ناوازە و گەشبینە. بێ هـیوا نەبوو. لەبەر خـۆڕاگـری و کـۆڵـنەدانی بەرابـەر بە کەمـئەنـدامێـتـی، بە (پـاڵـەوان) نـاوی دەبـەن.
لوسی لە تەمەنی دوو ساڵـیدا، بۆ یەکەمین جار، دەستی خـستە سەر کیبۆردی پیانـۆ و خـۆی فـێـری ژەنـیـنی پیـانـۆ کـرد. هـەر لـەو تـەمـەنـەدا، کـە لەسـەر قـەنـەفـەکەیـان دادەنیـشـت، دەستەکانی دەخـستـنە بن گـوێیەکانی و بیـری دەکردەوە و لە ئەنـدێـشە و هـۆشـیدا، ئاوازی بـۆ پارچـە مـوزیـک دادەنـا.
لوسی لە تەمەنی سێ ساڵـیدا، لە لەگەڵ (دانـیـێل)ی مامۆسـتای تایبەتی مـوزیک، لە رێـگەی رێـکخـراوی خـێرخـوازی (ئـەمـبەر تـروسـت) بـۆ مــوزیـک، بـۆ منـداڵانی خـاوەن پێـداویستی تایبـەت، بە شـێوەیەکی ئەکـادیـمی وانـەی مـوزیـکی فـێـربـوو.
لە تەمەنی حەوت ساڵـیدا، پارچـە مـوزیکی “گەڵاکانی پایـز” ی بە پیانـۆ ژەنی. هەر ئـەو کاتە پێـشـبینی کـرا، کە لـوسی دەبـێـتە ئەسـتێرەیەکی گەشی جیهـانی مـوزیک.
کاتێک کە تەمەنی لـوسی (١٣) سـاڵ بـوو، کەنـاڵی چـواری تەلەفـزیـۆنی ئـینگـلـتەرا، پێـشبڕکێیەکی بۆ بەهـرەمەنـدانی پیانـۆژەن راگەیانـد. دایـکی لوسی (کاندیس) کچکەی بۆ بەشداریکردن لەم پێشبڕکێیەدا کاندید کرد. لوسی بە ژەنینی گۆرانییەکی بەناوبانگی ئینگلـیزی بۆ منداڵان (بـدرەوشێوە، بدرەوشێوە ئەستێرە بچکـۆلەکە) بە گۆرانی لەگەڵ ژەنینی پیانـۆدا. زۆر بە شیرینی و بەجووڵەی سەری و قاچەکانی، گۆرانییەکەی چـڕی. لەم پێشبڕکێیەدا پلەی یەکەمی بەدەستهێنا. لەو کاتەوە بووە جێی سەرسوڕمانی بینەران و گوێگـرەکان. بە ملـیۆنان بینەر لە ئینگلتەرا و لە دەرەوەیـدا، سـۆز و خوشەویستی و سەرسوڕمـانی خۆیـان، بـۆی دەربـڕی و پیـرۆزبایی و دەستخۆشییەکی زۆریان لـێکـرد.
لـوسی دواتر پارچە مـوزیکی، مـوزیکـژەنە بەناوبانگە جیهـانییەکانی ژەنی، لەوانەش: مـۆزارت، بـیـتهـۆڤـن، شـۆبـان، ئێـرڤـنگ، دوک ئێـلینکـتۆن، سـتیـڤی وەنـدەر،… هـتد. زۆر بە جوانیش گۆرانی (رووباری مانگ) ی چڕی. موزیکژەنی بەناوبانگی ئینگلیزی (لانگ لانگ) کە سـەرۆکی دەسـتەی بـڕیـاردەری پێـشبـڕکـێکە بـوو، زۆر سەرسامی تـوانـای مـوزیـکی لـوسی بـوو. هـەر ئـەویـش بە (بـلـیـمەت) نـاوی بـرد.
دواتر لوسی لە فێستیڤاڵی هـۆڵی شاهانە و لە وێستگەی شەمەندەفەری شاری لیـدز و
لە چەنـدین شـوێنی تر لە ئینگـلتەرا، راستەوخـۆ گۆرانی لە گەڵ پیانـۆژەنیندا وتـەوە. بە ملیـۆنـان کـەس لە جیهانـدا، لە ئینتەرنێتـدا، گوێیـان لە ڤـیدیـۆی گـۆرانی و پـارچە مـوزیکەکانی لـوسی گرتـوون.
رۆڵی سەرەکیشی لە فـیلمی (لوسی هـونەرمەند) دا هەیە، کە فـیلمێکی دیکۆمێنتارییە دەربـارەی گەشـتی ژیـانی لـوسی خـۆی.
لوسی بانگهـێشت کرا، بۆ نمـایـشکردنی ئاهەنگێکی مـوزیکی پـیانۆ، بە بـۆنەی تـاج لەسەرکـردنی شـای ئـینگـلـتەرا، لە قـەڵای ونـدەرسـو. لـوسی لە سـاڵی (٢٠٢٣) دا، وەک باڵـیـۆزی (دامەزراوەی نێـودەوڵەتی مـوزیکی لانـگ لانـگ) دەسـتنـیشان کـرا.
لـوسی لە (٨/ نـۆڤـەمبەر/ ٢٠٢٤) دا، یەکـەم ئەلـبوومی خـۆی، لە رۆژی جیهـانی پیـانـۆدا بـڵاوکـردەوە.
لوسی لە قوتابخـانەی هـایبەری بنەڕەتیی تایبـەت بە منـداڵانی خـاوەن پێـداویستـییە تایبەتییەکان خوێنـدی. لە ئێستادا تەمەنی (١٥) ساڵە لە ئامادەیی (رافـیسکلـیف) لە شاری هـالـیفـاکـس دەخـوێـنی.

(*) بۆ ئـەم نووسـیـنەم، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئینگـلیـزی وەرگـرتـووە.




پەروەردەکردنی منداڵان لە سایەی تەکـنەلـۆژیادا.. رەزا شـوان

مەبەسـت لە پەروەردە. وەک ئـەوەی کە پەروەردەکـاران پێـناسەی دەکـەن، شـێوازێکی ئایـدیاڵە بۆ مامەڵکـردن لەگەڵ سروشتی مـرۆڤ و ئاراستەکردنی راستەوخـۆ بە وشە و ناڕاستەوخـۆ بە کـرداری نموونەیی. بەپـێی رێبـازێکی تایبـەت و ئامـرازێکی تایبـەت بۆ هـێنانەدیی گۆڕانکارییەک لە مرۆڤـدا بۆ باشتر. بە واتایەکی تر پەروەردە پەیوەنـدی بە ئامـادەکـردنی مـرۆڤـەوە هـەیە، بە شـێوەیەک کە هـەمـوو لایـەنـەکانی ژیـانی رۆحـی و دەروونی و جەستەیی و ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـووی دەگـرێتەوە.
پەروەردەکردنی منـداڵان هـونەر و زانستە، پێویستی بە شێوازێکی راست و دروست و هاوسەنگ هەیە، کارێکی ئاسان نییە. شارەزایی و هـۆشیاری و ماندووبوونی دەوێـت. پەروەردەکـردنی منـداڵان، پیـرۆزتـریـن ئـەرکە. بەرپـرسـیارێـتـیـیەکی زۆر هـەستـیار و چـارەنـووسسازە. چـونـکە داهـاتـووی هـەر گـەل و نـیشـتـمانـێک، لە دەستی منـداڵانی ئەمـڕۆیـان دایـە. کـەواتـە گـرنگـیـدان بـە منـداڵانی ئەمـڕو، گـرنـگـیـدانە بـە داهـاتـوو. هـێـنانەدیی داهـاتـوویەکی گەشـتر و شیاوتـریـش، لە سایەی پەروەردەکـردنی دروستی منداڵانی ئەمڕۆدا دێتە. چونکە منداڵانی ئەمڕۆن، کە کاروباری داهـاتوو بەڕێوەدەبەن.

(ئەفـلاتـوون) دەڵـێـت:”هـونـەرێـکی تـر بـوونی نـیـیە، کـە لـە پـەروەردە بـەرزتـر و پیـرۆزتـربێـت”. (جـۆن دێـوی) یش دەڵـێت:”منـداڵ ئـەو خـۆرەیـە، کە هەمـوو دەزگا پەروەردەییـەکان بە دەوریـدا دەسـۆڕێنـەوە”.

پەروەردەکـردنی منـداڵان، لـە جـیهـانی ئەمـڕۆی مـۆدێـرنـدا، کە سـەردەمی شـۆڕشی تەکنەلـۆژیـا و گۆڕانکاری و داهـێـنانی زیـرەکیی دەستکـردا. سەردەمی گـڵـۆبالـیزم و کرانەوەیە. جیهـان بووە بە گونـدێکی بچووک. سنوور و سانسۆر لەسەر کولـتوور و گواستنەوەی زانیارییەکان نییە. هۆکارەکانی پەیوەندیکرد و وەرگرتن و گەیاندن، زۆر ئاسان بوونە. سەردەمی داهـێنانی ئامـێری نـوێ و شتی سەیر و سەمەرەیە. گۆڕان و پێـشکەوتـن هەمـوو بـوارەکانی گـرتـووەتـەوە، بە بـواری پەروەردەی منـداڵانـیشەوە. بۆیە پەروەردەی نوێی منداڵان، جیاوازە لەگەڵ پەروەردەکردنی سەردەمەکانی پێشتردا. نەوەی ئەمڕۆ نەوەی تەلەفزیۆنی رەنگاوڕەنگ و ئینتەرنێت و ئایپاد و ئایفۆنی زیرەک و یارییە ئەلیکـترۆنییەکان و گۆڤـاری رەنگاوڕەنگی منداڵان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و فـەیسبووک و بە دەیان ئامێر و شتی سەیـر و سەمەرەی ترن. بمانەوێت و نەمانەوێت، ئەم ئامێرانە بوونەتە پێویستی هەموو ماڵێک و هەموو کەسێک. بوونە بە پێویستییەکی پێویست لە ژیـانی رۆژانەمانـدا. گەورە و بچووکمانی سەرقـاڵ و ئالوودە کردوون. بۆیە
ناتوانین رێگری لە منـداڵەکانمان بکەیـن، لە بەکارهـێنانی ئەم ئامێرانە. قەدەغـەکردنی منـداڵان لە بەکارهـێنانی داهـێنراوە نـوێیـەکانی تەکـنەلـۆژیا، دەبێـتە هـۆێ بـۆشایـیەک لەنێوان منداڵان و سەردەمی نوێـدا. زاناکان و پەروەردەکاران پێیانـوایە، نابێت منداڵان بە یەکجاری لە ئامـێرە ئەلـیکترۆنییەکان داببڕێـن. لە ئەمـڕۆدا فـێرکردن و پەروەردەی قوتابخانەیی سوودێکی زۆریان لە بەکارهـێنانی ئامێرە ئەلێکـترۆنییەکان وەرگـرتوون و بوونە بە پێویستی قوتابخانەکان و پێویستییەکی گرنگی وانەکـان. بە بەشـێک لە ژیـانی رۆژانـەی قـوتابیان و مامۆستاکان. پـرۆسەی خوێنـدنیان زیاتر بەرەو پێشەوە بردوون.
وشەی (تەکنەلۆژیا) وشەیەکی یۆنانییە، وشەیەکی لێکدراوە، لە دوو بـڕگە پێکهاتووە. بـڕگەی یەکەم (تەکـنـۆ) بە واتـای هـونەر یا زیـرەکی یا چـالاکی دێـت. بـڕگەی دووەم (لۆگیا) واتە زانت یا لێکۆڵینەوە دێت. هەردوو بـڕگەکە بەیەکەوە، بە مانای دەربـڕینی زانـستی یان جـێـبەجـێکـردنی زانـستی دێـت.
راستە کە ئامێرەکانی تەکنەلـۆژیا چەکێکی دوو لـوولەن، سوودیان هـەیە و زیانیشیان هەیە، لایەنی ئەرێنی و نەرێنیشیان هـەیە. بەڵام سوودەکانیان زۆرترن لە زیانەکانیان. ئامـێرە تەکنەلـۆژییەکانیش، گیانـلەبەرن نـین، کە لە گـیانـلەبەرێکەوە لەدایک بـووبن. هەر هەموویان زادەی ئەنـدێـشەی داهـێنراو و دروستکراوی دەستی مرۆڤـن، لەلایەن مرۆڤـیشەوە بەرنامەڕێـژ کراون. جـڵەو و کـلیـل و کۆنترۆڵەکانیـشیان، هەر لە دەستی مـرۆڤ دایـە. زیـانـەکـانـیان لە ئەنجـامی بـە خـراپـی بەکـارهـێـنانیـان دایـە. رەنـگە لە سەرەتـاوە منـداڵان زیـانەکانیـان نـەزانـن. بەبـێ تـاوانی بەکاریـان بهـێـنـن.
بۆیە گۆڕانکاری لە پـرۆگـرامەکان و لە رێبـازی فـێرکـرن و خوێنـدن کـراوە. شێوازی پەروەردەکردنی نـوێی منـداڵانـیش، بەپـێی پێـداویـستـیـیەکانی منـداڵانی ئـەم سەردەمە گـۆڕاوە. تا گۆنجـاوبێـت لەگەڵ خـەون و هـیوا و لەگەڵ پێـداویستیـیەکانی ئەمـڕۆیانـدا. تا منـداڵان بتوانـن لەگەڵ رەوتی تـازەگـەری و پـێـشکەوتنـەکانـدا دەربـەرن. بـێگـومان پەروەردەکردنی نوێ، ئەقـلیەتێکی نوێ و تێگەیشتن و شارەزایی و هـۆشیاری دەوێت.
(گـۆسـتاف لـۆبـۆن) دەڵـێـت:”بـەلای نەتـەوەوە، هـەڵـبژاردنی رێـبـازەکانی پـەروەردە، لەپـێـشرە لە هەڵـبژاردنی پـێکهـاتەی حکـوومـەت”.
پەروەردەکردنی منداڵان، وەک پرۆسەیەک کە زۆر کەس بە گرنگترین شێوەی کارلێکی مـرۆڤی دەزانـن. بە دەیـان سـاڵە مشـتومـڕ لەسـەر تیـۆر و پـراکـتـیکی پەروەردەکردنی منداڵان کراوە و دەکرێـت، لـێکۆڵـینەوەی زانستـیی لەسـەری دەکرێـت. لەبەر ئەوەی کە هەموو منداڵێک جیاوازە و پێویستی و بەهـرە و کەسایەتیی ناوازەی هـەیە، بەم پێیەش هـیچ فـۆرمـۆلەیەکی گـشـتگـیر نیـیە، کە گەرەنـتی سـەرکەوتـنی پـەروەردە بکات.
شێواز و رێبازی مۆدێـرن لە پەروەرەکردنی منداڵانی تەندروست و دڵخۆش و داهـێنەر. بە پلەی یەکەم، ئەرک و بەرپرسیارێتییەکی زۆر گرنگی دایکان و باوکانە. پێویستی بە داڕشـتنی پـلانی تـۆکـمە و بە بەرنـامـەی دروسـتی پەروەردەیی و بە چـاودێـری هـەیە. لە رێگەی پەروەردەکردنی دروست و ئاراستەکردنی راستەوە، تاک دەتوانێت سوود بە نیشتمان و بە نەتەوەکەی بگەیەنێـت و ببێت بە پێشەنگ و بەسەرکردەی سەرکەوتوو. پەروەردەکـردنی منـداڵان، پێـویـستی بە کەشـوهـەوایەکی لەبار و ژیـنگەیەکی هـێمن و گونجـاو هـەیە. پەروەردەیـەک لەسەر بنەمـای، خـۆشەویستی و رێـزگرتـن و ئـازادی.
دایـکان و باوکـان و چـاودێـران، وەک مامـۆسـتای یەکـەم و نـمـوونە و سـەرمـەشـقی سەرەتای منداڵان، رۆڵێکی گرنگ و کاریگەریان لە پەروەردەکردن و لە دروستکردنی کەسایەتیی و لە داڕشتنی بەهـا و لـێهاتـووەکانیان هـەیە. چونکە منداڵان لەم تەمەنەدا کاریگەرییەکی زۆری ژینگەیـان لەسەرە. رۆشـنـبری و زانیـاری خـێزانـیش، رۆڵـێکی گرنگ دەگـێڕێت، ئەوان باشتر لە شێـواز و رێبـازی پەروەردەکردنی منـداڵان تێـدەگەن.
دیارترین سوودەکانی پەروەردەی منداڵان لە سەردەمی تەکنەلـۆژیادا:
١ـ فـێربوونی کارامەیی نوێ: منداڵان دەتوانن لە رێگەی تەکنەلۆژیاوە، فێری کارامەیی نـوێ ببن، وەک: کۆمپیوتـەر، ئینتەرنێـت، ئایپـاد، ئایفـۆن، بەرنـامـەسازی و داهـێـنان.
٢ـ گەیـشتن بە زانیـاری: تەکـنەلـۆژایا بـڕێک زانیـاری پەروەردەیی بـۆ منـداڵان دابـین دەکـات. لە ئەمـڕۆدا ئامـێرە تەکـنەلـۆژیـاییـەکان، گـرنگـتریـن سـەرچـاوەی زانیـاریـن.
٣ـ پەیـوەنـدی لەگەڵ کەسانی تر: منـداڵان لە رێگەی تەکنەلـۆژیاوە، دەتوانن پەیوەندی هاوڕێتی لە هەموو جیهاندا درووست بکەن. بە ئاسانی پەیوەندی بە یەکترییەوە بکەن.
٤ـ گوزارشتکـردن لە خۆیـان: تەکـنەلـۆژیـا رێگەی نـوێ بۆ منـداڵان دابیـن دەکات، بۆ گوزارشتکـردن لە خۆیـان و لە بەهـرە و لە داهـێنانەکانیان. کـنجکاویـیان بخـەنەروو.
٥ـ بەرزکردنەوەی ئاستی فـێربـوون: دەتوانـرێـت بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی فـێربـوون، ئامێرە تەکنەلۆژیاییەکان بەکاربهـێنرێن. فێربوون سەرنجڕاکێشتر و کاریگەرتر دەکەن.
٦ـ فـێربوونی زمانی تر: زۆر لە منـداڵانی خوازیـاری فـێربـوونی زمـانی تر، لەرێگەی تەکنەلـۆژیـاوە، زیـاتر لە زمانێکی جیهـانی فـێربـوونە. بە تایبەتیش زمـانی ئینگـليزی. سـوودیـشیان لە کـولتـوور و لە پـێـشکەوتـنی گـەلانی پـێـشکەوتـوو وەردەگـرتـوون.
چەنـد رێنماییەکی گرنگ و بەسوود بۆ دایکان و باوکان:

دایکان و باوکانی بەڕێـز، دەزانیـن کە بەشـێکی زۆرتـان نـیگەرانـن، لە مەتـرسی و لە زیانەکانی، پەروەردکردنی منداڵەکانتان لە سایەی تەکنەلـۆژیا (ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان) لـێرەدا چەنـد ئامـۆژگاری و چەنـد رێنـماییەکی بەسـوود دەخـەینەروو، بـۆ چـاودێـری و کۆنترۆڵکردن و پاراستنی منداڵەکانتان لە زیانەکانی بە خراپ بەکارهـێنانی تەکنەلۆژیا:

١ـ لەگەڵ منداڵەکانتانـدا باسی تەکنەلـۆژیا بکەن: لەگەڵ منداڵەکانتاندا گـفـتوگـۆبکەن و باسی سوودەکان و زیـانەکانی بەکارهـێنانی تەکـنەلـۆژیـا بکەن، یـارمەتـییان بـدەن بۆ بیـرکـردنەوەی رەخـنەگـرانە، لەسەر ئەو زانیـارییانەی لە ئینتەرنێـتدا دەیـانـدۆزنەوە.
٢ـ بەکارهـێنانی کۆنتـرۆڵی دایک و باوک: بۆ سنووردارکردنی ئەو ناوەڕۆکانەی، کە منـداڵـەکانتان، دەتـوانـن بە شـێوەی ئـۆنـلایـن (ئـینـتەرنێـت) دەستـیان پـێـیان بـگات.
٣ـ لە جیهانی دیجیتاڵدا ئامادەبن: بزانن منداڵەکانتان چ ئەپ و ماڵپەڕێک بەکاردەهێنن.
٤ـ ئارامگربن: لەوانەیە ماوەیەک بخایەنێت، تا منداڵەکانتان فـێری ئەوە ببن، چۆن بە شێوەیەکی ئەرێنی و دروست و بەرپرسیارانە، ئامێرە تەکنەلـۆژیاییەکان بەکاردەهـێنن.
٥ـ دانانی ئامـانج: پێش ئەوەی هەر تەکنەلـۆژیایەک، بخەنە ناو ژیانی منداڵەکانتانەوە، گـرنـگە ئامـانجـەکانی روونـبـن. کاتـێک کە ئامـانجـەکانـتان دیـاریـکـراوبـن، دەتـوانـن تەکـنەلـۆژیـای گـونجـاو هـەڵـبژێـرن و پـلان دابـنێـن، بـۆ بەکـارهـێنانی کاریـگەرانە.
٦ـ بە هـێواشی دەست پێـبکەن: پێویست ناکات لە ماوەیەکی کەمـدا، منـداڵەکانتـان بە تەکنەلـۆژیـای زۆر سەرقـاڵ بکەن. هـەنگاو بە هـەنگاو لە ئاسانەوە فـێریـان بـکەن.
٧ـ هەڵـبژاردنی ئەپـلیکەیـشن و پـرۆگـرامە گونجـاوەکان: هـەمـوو ئەپـلـیکەیـشنێک و پـرۆگـرامێک بۆ منـداڵان گونجاونین. دڵنیابـن لە هەڵـبژاردنی ئەو ئەپ و پرۆگرامانەی کە پەروەردەیی و خۆشن و لەگەڵ تەمەن و پێـداویستیـیەکانی منـداڵەکانتان دەگونجێن.
٨ـ دانـانی یاسا: گرنگە یاسای روون بۆ بەکارهـێنانی تەکنەلـۆژیا لە ماڵـەوە دابنرێـت. ئەو کاتانە بۆ منداڵەکانتان دیاری بکەن، کە رێگە پێدراون بۆ بەکارهـێنانی تەکنەلۆژیا. لەگەڵ ناوەڕۆکەکان بۆ سەیرکردنی ئەو سایتانەی کە رێگەیان پێـدراوە کە پەیوەندییان پێـوەبکەن. واتە جـڵەوی کاتی بەکارهـێنان و کۆتایی کاتەکان، لە دەستی خۆتانـدا بێت.
٩ـ نموونەیەکی باشبن: لە بەکارهـێنانی تەکنەلۆژیادا، ببن بە نموونە و سەرمەشق بۆ منـداڵەکانتان، چونکە منداڵەکانتان زیاتـر سەیـری کارەکانتان دەکەن و کەمـتر گوێ لە قـسەکانتان دەگـرن. ئەگەر ئێـوە پابەنـدبـن بەکـاتەوە، ئەوانیـش چـاو لە ئێـوە دەکـەن.
١٠ـ هانـدانی چالاکییە جێگرەوەکان: گرنگە کە منداڵەکانتان هـانبدەن بۆ بەشداریکـردن لە چالاکییە جەستەیی و کۆمەڵایەتی و داهێنەرەکاندا، دوور لە شاشەوە. یا بۆ ماوەیەک پەرتووک و گۆڤار بخوێننەوە، وێنەبکێشن، یاری و وەرش لەگەڵ هاوڕێکانیاندا بکەن.
١١ـ لەبیرتان بێت کە ئێوە تەنیا نین: شەرم مەکەن لە داواکردنی یارمەتی لە مامۆستا و راوێـژکار یان هەر کەسێکی تری خاوەن ئەزموون کە بتوانێت ئامـۆژگاری و رێنماییتان بـداتێ لەسـەر چـۆنیەتی پەروەردەکـردنی منـداڵەکانتـان، لە سـەردەمی تەکـنەلـۆژیـادا.
هەندێک لە زیانەکانی ئالوودەبوون لە بەکارێنانی تەکنەلـۆژیا:
خووگرتـن و زیادەڕۆیی و بە خـراپی بەکـارهـێنانی تەکـنەلۆژیا لەلایـەن منـداڵانەوە:
١ـ مەترسیی ئالوودەبوون بە تەکنەلـۆژیا: ئالوودەبوونی منداڵان بە تەکنەلۆژیا، وەک سەیرکردنی شاشەکان بۆ ماوەیەکی زۆر، کاریگەرییەکی خـراپیان لەسەر تەندروستی جەستەیی و دەروونی منـداڵان دەبێـت. بە تایبەتیـش لەسەر مـێـشک و چـاویـان.
٢ـ کەمبوونەوەی چالاکـییە جەستەییەکان: بەسەربـردنی کاتـێکی زۆر بۆ سەیـرکردنی دەزگا ئەلیکـترۆنییەکان. دەبێتە هـۆی کەمبوونەوەی چـالاکییە جەستەییەکانی منداڵان. رەنگە ببێـتە هـۆی قـەڵـەوێ و کـەم جـووڵەیی و دابـڕان لە پێـویـستی یـاری.
٣ـ بەرکەوتـن بە نـاوەڕۆکی نەشـیاو: لەوانـەیە منـداڵان بـە بەکـارهـێنانی ئـۆنـلایـن، رووبەڕووی ناوەڕۆکی خراپ و نەشیاو ببنەوە. وەک: تونـدوتیژی یان پـۆرنـۆگرافی (هەوەسبازیی سێکـسی) ببـنەوە. کاریگەریی خـراپیان لەسەر گەشەکـردنیان دەبـێت.
٤ـ لەدەستدانی پەیوەدیکردنی کۆمەڵایەتی: زۆر پشتبەستن بە تەکنەلۆژیا دەبێتە هۆی گۆشەگـیری و لەدەستدانی توانای پەیـوەنـدیی کۆمەڵایەتی لە منداڵان. رەنگە ئەمەش ببێتە هـۆی ئەوەی پەیـوەنـدییان لەگەڵ هـاورێکانیان و کەسانی دیـکەدا لاواز بکات.
٥ـ مـووبـەکـردنی ئەلـیکـترۆنی: دەکـرێـت منـداڵان لـە رێـگەی سـۆشـیال میـدیـاوە، رووبەڕووی مووبەکردن (التنمر) و توندوتیژی و گێچەڵی سەر ئەلیکترۆنی ببنەوە، رەنگە کاریـگەریی خـراپیـان لەسـەر دەروونیـان هـەبێـت.
پـرۆسـەی پەروەردەکـردنی منـداڵان، لە شەو و رۆژێکـدا نایەتەدی. لەدایکـبوونەوە دەسـت پـێـدەکـات، تـا تەمـەنی گـەورەبـوون و متـمانە بەخۆبـوون و پـشتـبەسـتن بە توانـاکانی خۆیـان بەردەوام دەبێـت. پەوەردەکـردنی منـداڵان بە شـێوەیەکی دروسـت، کۆمـەڵـێک بنـەمـا و شـێواز و رێبـاز لەخـۆدەگرێـت. دەتـوانـرێـت ئـەم پـرەنـسـیـپ و شێوازانە، لە رێگەی پەرتووک و گۆڤـار و ئەدەبیاتی منـداڵان و هـونەری منـداڵان و فـێربـوونی تەکنەلـۆژیا و وەرزش و خوێنـدنی قـوتـابخانە و سـیمینار،… هـتد. فـێری منـداڵان بکـرێن. ژینگەیەکی لەبـار و شێوازێکی مۆدێـرن لە پەروەردەکردنی منداڵان، کە لەسەر بنەمـای، خۆشـەویستی و رێـز و لـێکـتێگەیـشـتن و دیـالـۆگ بنیات نـراوە.
گەر بە دروستی تەکنەلۆژیای سەردەم بقـۆزرێتەوە، دەرفەتی ناوازە بە پەروەردەکرنی منـداڵان دەبەخـشـێـت. کە لە بەردەستی نـەوەکـانی پـێـشوودا نەبـوون. بـە شـێوەیەکی داهـێنەرانەش پەرە بە تواناکانیان و بە فراوانکردنی رۆشنبیری و هۆشیارییان دەدات. هەموو ئەو پێشکەوتنانەی کە هاتوونەتەدی و بێنەدی لە سایەی داهێنای تەکنەلۆژیادا هاتوونەتەدی و دێنەدی. هەردەم پێچکەی رەوڕەوەی ژیان و داهـێنان و پێشکەوتن بۆ پـێـشەوە دەسـووڕێتـەوە و ناوەستێـت. ئـەوەی ئەمـڕۆ خەیـاڵە.. لە بەیـانیـدا کـردارە.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوودم لە چەندین سایتی ئینگلیزی و عەرەبی وەرگرتووە.

رەزا شـوان




رۆمـانی کـۆشان و چـۆڕاوگەی چـێژ.. رەزا شـوان

رۆمـانی (کـۆشـان و چـۆڕاوگەی چـێـژ) لە نـووسـینی نـووســەر و رۆژنـامـەنـووس و تێکـۆشەری ناسراوی گەلەکەمان کاک (دارا خـونچـە) یە. رۆمـانەکە لە (٤٥٢) لاپەڕە پێکهاتووە. لە ساڵی (٢٠٢٢) دا لە چاپخانەی (کتێبخانەی فێربوون) دا چاپی یەکەمەی کـراوە و بڵاوکراوەتەوە، تیـراژی (٥٠٠) دانـە. دەرهـێنانی هـونەریی (رۆژ دیزایـن)ە.
هـەڵسەنگانـدنی رۆمـانی چـۆڕاوگەی چـێژ، لە رووی: ناوەڕۆک، داڕشتـنی وێـژەیی و هـونـەری، رێنـووسی، زمـانەوانی، هـزری، پەیـام و ئامـانجـەکانی، لە خـۆم رانـابینـم باس لەسەر هەمـوو ئەولایەنـانەی بکەم. ئەمـە بە کاری رەخـنەگـرێکی شارەزای ئەو بوارانە دەزانـم، کە بە شێوەیەکی دروست و بێ لایـەنـانە ئەم رۆمانە هەڵـبسەنگـێنێت.
بەڵام وەک خوێنەرێک، هـەر خوێنەرێکیش بە پێی تێگەیشتنی، راو و بۆچوونی خۆی هەیە، دەشێت هاواڕام نەبێت و هەمان را و بۆچوونی منی نەبێت. ئەمەش سروشتییە.
بە تەنها جارێکی خوێندنەوەش، ناکـرێت بە پوختی و بە درێـژی مافی خۆی بدەیـتێ و بە کامی دڵ باس لە هەمـوو چـیرۆکەکان و بەسەرهـاتەکانی ناو ئـەم رۆمانە بکـرێـت. رەنگە بە نووسـینی پەرتـووکێکـیش کـۆتـایی بە هەڵـسەنگانـدنی ئەم رۆمـانە نەیـات. بـۆیـە زۆر بە کـورتی و بـە چـڕوپـڕی سەرەنج و را و بۆچـوونەکانـم دەخـەمـە روو.
من پێموایە ئەم رۆمانە، رۆمانێکی تـازە و نـاوازەیە. هەرە زۆری جورەکانی رۆمانی لەخۆگرتووە، وەک: شـۆڕشگـێری و نیـشـتمانی، رامیـاری، مـێژوویی، کۆمـەڵایـەتی، ئەڤـینـداری، یـادەوەری، بیـۆگـرافی، کـۆمیـدی، رەخـنەیی،… تـد.
رۆمانی کۆشان و چۆڕاوگەی چێژ، لە رووی داڕشتن ویژەیی و هونەری و رێزمانی و هـەڵەی رێنـووسی و جـوانکاری و رەوانبیژی و خاڵـبەنـدییـەوە، مەگەر بە دەگـەمـەن هەڵەی تێـدا بێت، ئەمەش توانـا و بەڵـەدی و ئەزموونی دوورودێـژی رۆمـاننووس لە زمانی کوردی و هـونەری نووسین و داڕشتن دەسەلمێنێت. بەڵام نووسەر تا رادەیەک شـێوە زارێکی ناوچەیی باشووری کوردستانی لە نووسینی رۆمـانەکەی بەکارهـێناوە. هـیچ شاکارێکی وێـژەیی جیهـانیش پێـرفـێکـت نییە و هـەڵـەی تێـدا هـەیە. رۆمـانەکە کـراوتە (٧) بەشـەوە، هـەمـووشیان بەیەکـەوە گـرێـدراون. چەنـدیـن بەسـەرهـات و کارەسات و چـیرۆک و کـێـشە و بابـەتی هـەمـەجـۆرەی چـێژبـەخـش و خەمبـەخـشی لەخۆگرتوون، خەنـدە و فـرمێسک، شادی و خەم، تێکەڵ بە یەکـری دەبـن. ئەکـتەرە سەرەکی و لاوەکـییەکان لە هـەردوو رەگەز زۆرن. بەڵام خـودی نـووسـەر، ئەکـتەری سـەرەکی و دینەمـۆی رۆمـانەکەیەتی. زۆر راسـتگـۆیانە و بـوێـرانە بەسەرهـاتەکان و خۆشی وچـێژە سێکسییەکان دەگێڕێتەوە. کە لە ئاین و داب و نەریتی کۆمەڵگای ئیمەدا، رەنگە بڤـە و سنوور بەزانـدن بن. بەڵام نووسەر بە مافی ئازادی هەر تاکێکی دەزانێت. بـڕواشی بـەو قـسانەی هـەیە کە دەیـانـڵـێـت. بـەو کـردانەش کە کـردوونی و دەیـانکات. نەک هەر خۆێ، بەڵکو زۆربەی ئەندامان و لایەنگران و بەرپـرسانی رێکخـراوەکەیـان. بەرپرسەکانیـشیان لەم رووەوە، پێشەنگ و سەرمەشقـن. ئامانجیشیان هـۆشیارکـردنەوە و گۆڕانگارییە لە ژیانی ئەمـڕۆ و داهاتووی کۆمەڵ و پووچەڵکـردنەوەی، ئەو ئەفـسانە باوە نەریتییە دواکەوتووانەی، کە لە ئەمـڕۆدا، بوونەتە لەمپەر لەڕێی ئازادی و گـۆڕان و چاکـسازیـدا. کە تەنیا کەسانێکی چاوچـنـۆک و دز و پارپـەرسـت و دەسەڵات پەرسـت لـێی سوودمەنـدن. چـالاکـییەکـانی رێـکخـراوەکەشـیان، بە زۆری لە لە وڵاتـانی دەرەوە دایە، چـونکە ئازادیییەکی زیـاتر هـەیە. زۆربـەی ئەنـدامـان و لایەنگـرەکانیشـیان، لەو کەسانە کە وازیـان لە پارتییەکان هـێناون و لە کـۆنـدا پێـشمەرگە و شۆڕشگـێڕ بوون. یان لەو کچ و ژنانەن، کە لە ترسی چالاکییەکان و کێچەڵکـردنی سێکـسی هەڵهاتـوون.
رۆمـاننووس بە خەبـاتی پارتـایەتی و رێـکخـراوەیی نهـێـنی ناو شـار، دژ بە رژێـمی ستەمکار و سەرکـوتکەر و داپـڵـۆسێـنەر دەسـت پێـدەکات. کە ئاشکـراش دەبێـت. بـۆ درێـژەدان بە تێکۆشـان و بەرخـودانی، لە پێناوی رزگـارکردنی نیشتمانەکەمان و مافە رەواکانی گەلەکامان. دەچـێتە ناو شۆڕش و دەبێتە پێشمەرەگەیەکی دلـێر و و نەبـەرد. دەبێتە پێـشمەرگەیەکی چەک هـەڵگر و بە سەرکردەیەک لە هـێزێکی پێـشمەرگەدا، لە چەندین داستانی نەبەردیی دەستەویەخەی شەڕ لە دژی رژێـمی دیکتاتۆری، بەشداری دەکات وەک کادرێکی رامیاریش، گوندنشینەکانیش هـۆشیار دەکاتەوە. سەرسەختانەش داکۆکی لە مافەکانی چـینی چەوسـاوە و مافـخـورا و سەرکوتکـراو و دەمکـوتکـراوان و ژنان دەکات. وەک نووسەر و رۆژنامەنووسێکی بە ئەزمۆنیش، بەسەر هـیچ کارەسات و هەڵـوێست و چالاکی و چـیرۆک و سەرگـوزشتە و گـێڕانەوەیەک، بازی نەداوە کە بە چاوانی خـۆی بینیویانی، یا خـۆي بەشـداریی تێـدا کـردوون. یـان بۆیـان گـێڕاونـەتـەوە. بەبێ ئارایش و تیفـتیفەدان، تـرش و خوێ پێوەکردن، وەک مێـژوونووسێکی راستگـۆ، لە تێـنووسی بیـرەوەرییـەکانیـدا تـۆمـاری کـردوون. بـوونـەتە ئـیـلهـام و هـەوێـن و لە چـوارچـێوەی ئـەم رۆمـانەیـدا، بـە شـێوەیــەکی وێـژەیی و هـونـەری دایـانی ڕێـژاون.
بە تونـدی و بێ سازشکردن، رەخنەی لە هـەمـوو ئەو گەنـدەڵی و دزی و قـورخکردن و خـۆخـۆی و بـەرژەوەنـدپـەرستی و هـەلـپەرسـتی و بـێـسەر و بـەرەییـانە دەگـرێـت، کە لە نـاو شـۆڕشـدا هـەبـوون. پـێـگە و پـایـەی بـڵـنـد و بەرپـرسیارێـتـیی هـەستیار و چارەنووسساز کەوتبوونە بن دەستی کەسانێکی هەلپەرست و بەرژەوەنـدی پەرست و نابـەڵـەد و گەلحـۆ و هـەرزەگـۆی هـیچ لەبـار، کـە لـەولای هــیچەوە لـۆقەیان دەکـرد. کـەسی شـیاو نەبـوون لـە شـوێـنی شـیاودا. کەسـانـێکی دەربـەگ و کـۆنەپـەرسـت و هەلـپەرسةت و بەرژەوەنـدی پەرسـت بــوون. فـڕیـان بەسـەر شــۆڕش و رامیـاری و رێکخـستنەوە نەبـوو. کەسانێکی کاسەلـێس و پێـڵاودانـەر و مەسینەهـەڵگـر و تـەشی رێـس و شانتەکـێن و دەڵـەچە و یان کۆڵکە رۆشنبیریان لە خۆیان کۆکـردبوونەوە، بۆ ئەوەی بە شان ۆ شکۆیاندا هـەڵبدەن. کرمی باڵ باڵـێـنەوە و خـزمخـزمـێنە و پاشکۆیی و ناوچەگەری و خـێـڵەکی و بنەمـاڵەیی، جەستەی لە شـۆڕشیان کـرمـۆڵ کردبوو. فـرە کوێخایی و جیاوزی و دووبەرەکی مـلمـلانێ و جـیابوونەوە بـراکـوژی سەریان هـەڵـدا.
بە سەدان پێشمەرگەی ئازا و دڵسۆزیان، لە خشتەبردن و لە شەڕی نەفرەتی براکوژیدا بە کوشتیان دان. کە تا ئەمڕۆش هەنـدێکیان گۆڕنادیارن. دوایش سەرکردەکانی شەڕی براکوژی، وەک نە بایـان دیتـبێ و نە باران، ئەوەی بە بیریـانـدا نەیەت ئەو پێشمەرگە کوژراوانەی شـەڕی بـراکـوژیـن. هـەزاران تـف و نەفـرەت لە شـەڕی بـراکـۆژی بێـت. ئەو پێـشمەرگە و رابـەرە رامیـارە دڵسـۆزانەی ناو شـۆڕش، یـان دەبـوایە قـوڕوقـەپی لێبکەن ـ ئەمەش ناکرا ـ یان تومەتێکیان بۆیان هەڵدەبەست و داوێکیان بۆ دەنایەوە و لە ناویان دەبردن، یا ئەوەبوو کە ناچار دەبوون، چەک دابنێن و سەری خۆیانهەڵبگرن و نیشـتمانەکەیـان جـێبهـێـڵـن ببنە پەنابەری وڵاتـان.
نووسـەر دێتە سەر نوشستی شۆڕش و داگیرکردنەوەی زۆربەی ناوچەکانی نیـشـتمان لەلایەن رژێمـەوە. تا دەگـاتە راپەڕیـن خەڵـکی لە دژی رژێـمە داگـیرکەری خـوێـنڕێـژ.
دەسەڵاتی بەڕێـوەبـردن دەکـەوێتـە دەستی پارتـییە خـۆسەپـێـنەکان. لە دوژمـن خـراپـتر سەرکـوت و دەمکـوتی خـەڵـکی رەش ورووت و بـرسی و بێ دەرتـانی نیشـتمانەکەمان دەکەن و تا دێت بەری ئازادی و یەکسانی تەسکتر دەبێتەوە. بە هەزاران لاوی جوانمان بێزاربوون و لە ترسی رۆحیان و لە بێ هـیواییـدا سەری خۆیان هـەڵگرت و نیشتمانیان بەجـێ هـێشت. بە شـێکیان بـوونە خـۆراکی ماسیی دەریـاکان. بە شـێکـیشیان بـوونـەتە پەنابەرانی وڵاتان. بەشێکی زۆر لەو جاشانەی کە ببوونە چاوساغی دوژمن، لە جیاتیی سزادانیان. کەچی رێـزیان لێدەگرن و کاربەدەستن و لە پێگە و پایەی باڵای دەسەڵاتدان، شوێنیان کـردوونەتەوە و یاری بە چارەنـووسی گەل و نیشتمانەوە دەکەن. رۆماننووس بە راشکاوی و بەبێ تـرس، بە بەڵگە و نمـوونەوە، باسی لـەم گەنـدەڵـییانەی کـردووە.
نووسەر دێتە سەر باسی خەبـاتی رێکخـراوە چاکـسازی و راستکـردنەوەکەیـان، کە لە نیشـتـمان و لە دەرەوەی نیـشـتـمانـدا دایـان مەزرانـدووە. لە پێنـاوی داکـۆکـیکردنێکی سەرسەختانە لە مافەکانی سەرکوتکراوان و چەوسێنەران و مافەکانی ژنان و یەکسانی بوونیان لە هەموو مافێکـدا لەگەڵ پیاوان. چونکە کچان و ژنان لە هـیچ روویەکەوە لە پیاوان کەمتر نین. مەگەر لە کۆمەكگایەکی پیـاوسالاری و نێرسالاری و ئاین سالاری و کۆنەپەرستدا نەبێـت. کە وا لە ژنـان دەڕوان، کاڵایەکی بازرگانین و کڕین و فـرۆشتنیان پێوە دەکرێت و تەنیا بۆ دامـرکاندنی خرۆشی ناوگەڵیان، چـێژ لە جەستەیان وەردەگـرن. یەکسانیان لەگەڵ نێردا هـێڵی سوورە. هەر ئەم کۆنەپەرستانە تا ئەمڕۆش، کە خێزانێک چەنـد کچـێکی هـەبێـت و کوڕیـان نەبـێـت. بە وچـاخ کـوێـر نـاوی دەبـەن. ئـەم مـێـشک پـووچـانە، بیـر لەوە ناکـەنەوە، کە هـاوسەرەکانیـان ژنـن و دایکـانیان ژنـن و لـە ژنـان لەدایک بوونە و بەبێ ژن ناتوانن بـژیـن. ئەوەتا ژن ژیـان ئـازادی، بوونە بە دروشمی شـۆڕشی نـوێی ژنـان لـە کوردسـتان و لـە دەرەوەدا. رێکـخـراوەکەیـان سـەرسـەخـتانە داکـۆکی لە مـاف و لە ئازادییەکانی ژنـان دەکـەن. بە چـاوی یەکـسانی و هـاومـافـییەوە، سەیـری پیاوان و ژنـان دەکـەن. هـەرەس بە دیـواری جیـاوازی دەهـێـنن. رێکخراوەکەشیان کراوە و بێ سنوورە، ئەندام و لایەنگرەکانشیان لە هەموو نەتەوەکان پێکهـاتـوون، کە بـڕوایان بە ئـازادی و بە یەکـسانی هـەیە.
شایەنی باسیشە رۆماننووس ناوی ئاشکرای هیچ کەس و شوێن و پارتییەکی نەهێناوە. بەڵکـو هەر ئەکـتەرێک لە ئەکـتەرەکانی رۆمانەکەی، نناوێکی خـوازراوی گونجاوی بۆ دانـاون. وک: کـیژە رووگەش و قەشـەنـگەکە، بەڕێـوەبەری گـەورە، هـاوڕێ هـێـستر، هـاوڕێ سی سی، خـانـمی تـاقـانە، شـیـنە شـاهـۆ، بـاش باخـەوان، بـابی ئامـۆزا، کـیژە تـاوس ئاساییـەکە، هـاوڕێ کڵاوقـوت، هـاوڕێ رۆژهـەڵاتی، مـامـۆسـتای مـۆسیقـاژەن، خانی کوڕانی، کاکە کـیژانی، کیژی ئەندام پەڕلەمان، خوشکێ، سەرتۆپ، کوریکەسۆر، خـونچـە، شـەکـرسـتانی، ئامـۆزا، چـاو گـەش و شـتەکە،… تـد.
بە کورتی تا رۆمانی (كۆشـان و چـۆڕاوگەی چـێژ) ی کاک (دارا خـونچە) نەخـوێـننەوە ناتوانـن ئەو پەیـام و مەبەست و ئامانجـە نـزیک و دوورانەی هـەڵـبهـێجـێنـن و چـێژ و سوودی لێوەربگـرن. ئێـوەش سەرنـج و رەخـەنە و بۆچـوونەکانی خـۆتان بخەنە روو. تێـشدەگەن کە ئەم رۆمـانە چ ئامانجـێکی: رامیـاری و کۆمەڵایەتی و مافـەکانی مـرۆڤ بە ژنـان و پیاوانەوەی لەخۆگرتـوون. بۆ یەکەم جاریشە سنووری بـڤـەکان دەبەزێنێـت. بە راشکاوی و بـوێـرییـەوە، باس لە بەسەرهـات و چـیرۆک و لە چـێژی دامـرکـانـدنی خـرۆش و ئارەزووی نێـوان ژنـان و پیـاوان دەکات. بـە گـرنگـیشی نازانـێـت، کە وەک هـەر سەرکـێشییەکی داهـێنان و تازەگـەری، کە رۆمـانەکەی چی رەخـنە و مشـتومـڕ و دژایـەتیکـردنـێک بە دوای خـۆیـدا دەهـێـنـت. پێـمـوایە نـووسـەری راســت و ئـازا، یا نابـێـت بنـووسێـت، کـە نـووسـیشی نابـێـت بتـرسـێـت.
لە کۆتاییدا، جـوانتریـن پیـرۆزبایی و دەستخـۆشی لە کاک دارا خونچـە دەکەم. بۆ ئـەم رۆمانە مۆدێـرن و ریچکەشکـێن و ناوازەی. مـن وەک خوێـنەرێک، لە زۆر رووەوە، چـێـژ و خۆشی و سـوودێـکی زۆرم لێوەرگـرت. چەنـد وشەیەکی تازەش بەرچاوکەت.
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٥




ئانا پاکـین لە یانـزە ساڵـیدا ئـۆسکاری بەدەستهـێـنا.. رەزا شـوان

(ئانـا هـێلـین پاکـین) خـانـمە ئەکـتەرێکی جـوانی سـینەمـایی و شانـۆ و تەلەفـزیـۆنی بەناوبانگی کەنەدیـیە. بە ڕەچـەڵەک نیـوزلەنـدییە. یەکـێکە لە ئەکـتەرە سینەمـایی و تەلەفـزیـۆنییە بەناوبانگەکـانی کەنـەدا و ئەمـریکا و جیهـان.
ئانـا پاکـین، لە (٢٤/ گەلاوێـژ/١٩٨٢) لە شاری ویـنـیـپـێگ لە ویـلایەتی مانـیتـۆیـا لە کەنـەدا لەدایکـبووە. بچـووکـترین منـداڵی دایک و باوکـێتی. دوو خـوشک و بـرایەکـن. براکەی ناوی( ئەندرۆ پاکین) ە، بەرهەمهێنەری فـیلـمە. خوشکەکەشی (کاتیا پاکین)ە.
باوکی ناوی (برایان پاکـین) ە. خانەنـشینە. مامۆستای پەروەردەی وەرزشی بـوو، لە قـوتابخـانەیەکی ئامـادەیی کەنـەدا. دایکی نـاوی (مـاری پاکـین) ە، مامـۆسـتای زمـانی ئینگـلیزی بـوو لە نیـوزلەنـدا. ئانا پاکـین ئـەوەی رایگەیانـدووە، کە باپیرانی باوک و دایکی بە رەچەڵەک ئیڕلەندین و بەهـۆی برسێتییەوە، کۆچیان بۆ نیوزلەنـدە کردووە. باوکی بە رەچـەڵـەک هـۆڵـنەدی فـەرەنـسیـیە.
دوایی خێزانەکەی ئانا دەبنە پەنابەر لە کەنەدا. ئانا پاکـین دوو هـاوڵاتـییە، کەنـەدی و نیوزلەندییە. بەڵام لە ئێستادا هاوڵاتییەکی ئەمریکییە، ژیان و کارەکانی لە ئەمـریکان.
ئانا لە قوتابخانەی (رافـایل هـاوس رۆدۆلف) ی سەرەتایی خوێندوویەتی، ناوەندیشی
لە ناوەنـدی هـۆت لە کەنـەدا خـوێـنـدووە. دوایی چووە کولـێژی ویـلنگـتـۆن بۆ کچـان (ئامادەیی پێـش چـوونە زانکـۆیە ). بەڵام بە هـۆی جیابـوونەوەی دایک و بـاوکی، لە کەنـەدا ئامـادەیی تەواونـەکـرد.
ئانا پاکین لە منداڵیدا، منداڵـێکی بەهـرەمەنـد بوو. خـولیای مـوزیکی هەبوو. دەیتوانی بە باشی کەمانچە وپیانۆ و چەلـۆ بژەنێت. بەشداریی لە چەنـد چالاکییەکی جواراوجۆر کـردووە. وەک: سەمـای بـالی، لەشجـوانی، مـەلـەکـردن،… هـتـد.
دەرهـێنەری فـیلم (جـین کامپیـۆن) ی کەنـەدی، بەدوای کچـێکی گەنجـدا دەگـەڕا، بـۆ ئـەوەی رۆڵی سەرەکی لە فـیلمی (پیانـۆ) دا بگـێڕێـت. کە بـڕیـاردرا لە نیـوزلەنـدەدا، وێنەکانی بگـيرێـن. بۆ ئەم مەبەسـتەش، لە رۆژنـامەکانـدا ریکلامێکی بـڵاوکـردەوە.
خوشکەکەی ئانا، کاتیا پاکین ریکلامەکەی لە رۆژنامەیەکدا خوێندەوە. کاتیا و ئانا، بۆ تاقـیکردنەوە چوون بۆ شـوێنی دیاریکراو. بە کورتی لە کۆی (٥٠٠٠) هەزار کاندیدا، ئانا پاکین هەڵـبژێردرا. کـامپیۆن، زۆر سەرسامی لیهـاتـوویی نوانـدنی ئانا پاکین بوو.
هەرچەنـدە ئەو منداڵە نـۆ ساڵانە، پێشتر هـیچ ئەزمـوونێکی نوانـدنی نەبـوو، پلانیشی نەبـوو کە بـبێـت بە ئەکـتەر. بـەڵام رێکـەوت و چارەنـووس بـڕیـارێـکی جـیوازی دا و بەختەوەری رووی لە ئانا پاکین کرد. کە لە ئێستادا، ئەستێرەیەکی سینەمای جیهـانییە.
ئانا پاکین لە ساڵی (١٩٩٣) دا، لە تەمەنی (١١) ساڵیدا ناوبانگێکی زۆری بەدەستهێنا. بۆ یەکـەم جـار، لە درامـای رۆمـانسی (پـیانـۆ) دا، لە دەرهـێنانی جـین کامپـیۆن، وەک ئەکتەرێکی سەرەکی، رۆڵێ کچێکی زۆر بڵێی کنجکاوی بە ناوی (فلۆرا مەکگرات) ەوە. زۆر بە سەرکەوتـوویی بـینی. چیرۆکەکە دەربارەی پیانۆژەنێکی بیدەنگ و کچەکەیەتی.

کە فیلمی پیانـۆ بڵاوکرایەوە، لەلایەن رەخـنەگرانەوە، ستایشێکی زۆری ئانا پاکـین کرا. ناوبانگی دەرکرد. بووە هۆی ئەوەی ئانا پاکین، لە ساڵی (١٩٩٤) دا خەڵاتی ئۆسکاری سـینەما، بۆ باشترین ئەکـتەری پاڵـپـشت وەربگـرێت. بەمەش ئانا پاکـین بـوو بە دووەم بچـووکـترین بـراوەی خەڵاتی ئـۆسکار لە مێـژوودا، لە دوای تاتـۆم ئـۆنـیـل. ئانا پاکـین چاوەڕوانی ئەم خەڵاتـەی ناکـرد. لە خۆشـیا تـووشی شـۆک بـوو.
دوای وەرگرتنی خەڵاتی ئۆسکار، ئانا پاکـین و خـێزانەکەی، پلانیان نەبـوو بەردەوامبن لە نوانـدن. بەڵام بەردەوام بوو لە وەرگرتنی ئۆڤـەر بۆ رۆڵی نوێ. بانگهـێشتی دەزگای ویـلیـام مـۆریس کـرا.
لە ساڵی (١٩٩٤) دا، لـە سێ ریـکلامی تەلـەفـزیـۆنی (ئیـم سی ئای) دەرکـەوت. دوایی زنجیرە ریکلامێکی تەلەفـزیۆنی بۆ کۆمپانیای مانیتۆیا تێلیکۆم سیستەم لە شاری زێدی خـۆی ئەنجـامـدا.
لە ساڵی (١٩٩٤) کە تەمـەنی ئانا (١٢) ساڵ بـوو، دایک و باوکی لەیەک جیابـوونەوە. لە (١٩٩٨) دا، ئانـا پاکـین و دایـکی، بـۆ یەکجـاری روویـان لە ئەمـریکا کرد. لەوێ لە ساڵی (٢٠٠٠) دا، خـوێنـدنی لە قـوتـابخـانەی ئامـادەیی وێـنـدوارد لە لـۆس ئەنجـلـۆس تەواکرد. بۆ ماوەی ساڵیکیش لە زانکۆ، لە کۆلـێژی کۆڵـۆمبیا خوێنـدی. بەڵام لە دووەم ساڵـدا، وازی لە زانکـۆ هـێـنا و بە تـەواوی چـووە نـاو جـیهـانی هـونـەری ســیـنەمـا و نـوانـدنەوە و بـوو بە پـیـشەی هـەمـیـشەیی. کە تـا ئەمـڕۆش بەردەوامـە و دانەبـڕاوە. بووە بە ئەستێرەیەکی سینەمای جیهـانی. لە زیاتر لە (٣٠) فـیلمی سینەمایی و لە چەند زنجیرە درامـای تەلەفـزیـۆنیـدا. رۆڵی سـەرەکی هـەبـووە.
ئانا پاکـین لە تەمەنی (١٤) ساڵـیدا، لە ساڵی (١٩٩٦)، رۆڵی لە فـیلمی (جەیـن ئایـر) هەبوو. هەر لەم ساڵەدا، رۆڵی سەرەکی لە فیلمی (فـڕین بۆ ماڵەوە) و فیلمی (شکا) و فـیلمی (رەگەکان) هەبـوو.
لە ساڵی (١٩٩٧) رۆڵی لە فـیلـمی (ئەمـیستاد) رۆڵی (شـاژنی ئیسـپانیـا) ی هـەبـوو.
لە ساڵی (٢٠٠٨) دا، هەڵـیان بـژارد و بـۆ یەکـەم جـار لە تەلەفـزیـۆدا دەرکـەوت، بۆ رۆڵـی سـەرەکی لە زنجـیرە درامـای بەنـاوبانگی ئەمـریکی (خـوێنی راسـتەقـینە). کە رۆڵی (سـوکی سـتاکهـاوس) ی هـەیە. ئەنـدرۆی بـراشی لـەم درامـایەدا بەشـدارە.
ئانا پاکـین و دەرهـێنەری ئەمـریکی (سـتیـڤـن مـۆیـەر) لە کاتی کارکـردنیان لە فـیلـمی (خوێـنی راستەقـینە) دا یەکـترییان ناسی. لە ئەنجـامی خۆشـەویستییەکی شـاراوەدا، لە (٢٠١٠) دا، هـاوسەرگـیریان کـرد. تا ئەمـڕۆش لە زۆربـەی کـارەکانیـانـدا، پـێکەوەن.
بەرهـەمی ئەم هـاوسەرگـیرییەیـان، دوو منـداڵی دوانـەن: کچەیـان پـۆپی و کوڕەکەیان چـاڕلی. کە لە ئێستادا تەمـەنیان (١٢) سـاڵە.
بەناوبانگترین ئەو فـیلمانەی ئانا پاکین، وەک ئەکتەرێک، رۆڵی سەرکیی تێیاندا هەیە:
پیانـۆ، خوێنی راستەقـینە، ئێکـس مێن، دڵی ئیرینا سینـدلەر، پیاسەیەک لەسەر مانگ، ئەو هەموو شتێکە، فـڕیـن بۆ ماڵەوە، مارگـرێت، قـەڵای ئاسمان، رەگەکان، سەربازی بوفالـو، تاریکی، خـەونە کارەباییەکان، دۆزینەوەی فـروستەر، ئەمیستاد، جەیـن ئایـر.
بێجگە لەوەی لە چەنـد فـیلمێکی دوبلاجکراوی ئیگلیزیدا، بە دەنگ بەشداری کردووە.
کۆمپانیایەکی بەرهەمهـێنانی فـیلمی بە ناوی (پاکین فـیلمـز) ی بە هاوکاری ئەنـدرۆی برای دامەزراند. براکەشی بەرهەم هـێنەری فیلمە. تا ئێستا سێ فـیلمی بەرهەمهێناوە.
لە مانگی نیسانی ساڵی (٢٠٢٤) دا، ئـەو دوو ئەکـتەرە هـاوسەرە، خـۆشـەویـستی و هاوکاری خۆیان بە تەواوی نمایش کـرد. لە کاتی یەکەم نمایشی فـیلمەکەیان بە ناوی (کەمـێک رووناکی)، لە دەرهـێنانی سـتـیـڤـن مـۆیـەر. ئانـا پاکـینی هـاوسـەری رۆڵی سـەرەکی تێـدا گـێڕا. فـیلـمەکەش لە شـاری نیـویـۆرک نـمایـش کـرا.
ئانا پاکـین وەرزشـوانـێکی باشە، بەشـداریی لە چەنـدین چالاکی کـردووە: مەلەکـردن، بەرزکردنەوەی قورسایی، لەشجـوانی، راکردن، بـۆکـسێن، راهـێنانی بەرگری و یـۆگا. ئانا بە هـۆی پەروەردەبوونی لە نیوزلەنـدا و لە کەنەدا، شارەزای زمانی فەرەنسیشە.

ئانا پاکین خولیای خێرخوازی هەیە. لە ماوەی ساڵانی رابردوودا بەشداریی لە چەندین کاری خێرخوازیدا کردووە وەک: یارمەتیدانی نەخۆشخانەی منداڵانی لوس ئەنجلـۆس. پشتگـیریش لە پاراسـتنی ژیـنـە و لە مافـەکانی مـرۆڤ دەکـات.
خەڵاتەکانی ئانـا پاکـین:
١ـ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەری پاڵپشت لە تەمەنی یانزە ساڵیدا. لە (١٩٩٤).
٢ـ خەڵاتی سەتەلایت ـ باشترین ئەکتەر لە زنجیرە درامای خوێنی راستەقـینە (٢٠٠٨).
٢ـ خەڵاتی گۆڵـدیـن گـڵـۆپ لە (٢٠٠٩) باشترین ئەکتەر لە زنجیرە درامای تەلەفزیۆنی.
٤ـ لە ساڵی (٢٠١١) دا، لەلایەن (بازنەی رەخنەگـرانی سینەما لە لەنـدەن) بە باشترین ئەکتەر لە جیهـانـدا هـەڵـبژێـردرا، بە هـۆی رۆڵی سەرکەوتووی لە فـیلمی (مارگـرێـت).
٥ـ خەڵاتی تۆڕی وێنەی ژنان، بە هۆی رۆڵی لە فیلمی خوێنی راستەقینە، لە (٢٠١٣).
٦ـ چەنـدیـن رێـزلـێـنان و خـەڵاتی تـریـشی وەرگـرتـوون.
لە ئێـستادا، تەمـەنی ئانـا پاکـین (٤٢) سـاڵە. تەمەنی هـاوسەرەکەشی سـتیڤـن مـۆیـەر (٥٥) ساڵە. لە شاری مالـیبـۆ لە ویلایەتی کالـیفـۆرنیا ـ ئەمـریکا. لەگەڵ منداڵەکانیاندا پـێکەوە دەژیـن. بەردەوامـن لە کـارەکانیان و ئەسـتـێرەی هـونەرییان دەرەوشـێـنەوە.

(*) بۆ ئـەم نووسـینەم، سـوودم لە چەنـدیـن سـایتی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.

رەزا شـوان
دوبـەی/ ٢٠٢٥




دکـتۆر سـیوس کەڵەنـووسەری وێـژەی منـداڵان.. رەزا شـوان

نووسەری بەناوبانگی وێـژەی منـداڵان (دکتۆر سیوس) ی ئەمریکی، کە بە رەچەڵەک ئەڵـمانییە. یەکـێکە لە کەڵـەنـووسـەرەکانی جیهـان، لە بـواری نـووسـیـنی چـیرۆک بـۆ منـداڵان. کە تا کۆچی دوایی زیاتر لە (٦٠) پەرتـووکی نووسیوە و چاپیانی کـردوون و بڵاویانی کردوونەتەوە. هەر خۆشی وێنەکانی بۆ پەرتووکەکانی کێشاون. لەوانە (٤٥) پەرتـووکـیان، بە تایبـەتی بـۆ منـداڵان نـووسـیوە. کە بـریتـین لە چـیرۆک و لە وێنـەی روونکردنەوە. پەرتووکەکانی وەرگێڕدراون بۆ (٢٠) زمانی جیهانی. لە پڕفـرۆشترین پەرتـووکەکـانـن لە جیهـانـدا. کە زیـاتر لە (٦٠٠) مـلـیۆن دانـەیـان لـێفـرۆشـراون، تا ئەمـڕۆش لـێیان دەفـرۆشرێـن و لە لـیستی پەرتـووکە پـڕفـرۆشـراوەکانی جیهـان دان.
دکـتۆر سـیوس کـێـێیە؟
ناوی راستەقـینەی (تیۆدۆرد سیوس گەیزل)ە، لە جیهـاندا بە نازناوی (دکتۆر سیوس) ناسراوە و ناوبانگی دەرکـردووە. هـەر ئەم ناوە خـوازراوەشی لەسـەر پەرتـووکەکانی نووسـیوە. لە راسـتیـدا سـیوس نـە دکـتۆرە و نە بـڕوانـامەی دکـتۆراشی وەرگرتـووە.
(سـیوس) ناوبانگی خـێـزانی کچـێـنی دایکـێـتی، پـێـش ئـەوەی شـوو بە بـاوکی بکات. وشـەی (دکـتۆر) یـش، لەسـەر خـەون و خـواستی باوکی بـوو، کە زۆر حەزی دەکـرد تیـۆدۆری کـوڕی بـبـێـت بە دکـتۆر (پـزیـشک) یان بـڕوانـامـەی دکـتۆرا وەربگـرێـت. لـێرەوە وشـەی (دکـتۆر) ی خـستە پێـش وشەی (سیوس) و (دکـتۆر سیوس) بوو بە نـازنـاوی وێـژەیی و هـونـەری.

دکتۆر سیوس لە (٢/ ئادار/١٩٠٤) لە شاری سپرینگـفـیڵد، لە ویلایەتی ماساشوستس، لە ویـلایەتە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریکا لەدایـک بـووە. باوکی ناوی (تیۆدۆرد رۆبەرت گەیـزل) ە. بیـرەسـازێکی ناسـراوبـوو، کـارگەیەکی بیـرەسازکـردنی هـەبـوو. دایکـیشی (هـێنریتـا سیوس) لە نانـەواخانەکەی باوکـیدا، پاسـتەی دروست دەکـرد و دەیفـرۆشـت. دکتۆر سیوس تەنیا خوشکێکی هەبوو. سیوس لە مێردمنداڵیدا، لە کارگەی بیرەکەیاندا، یارمـەتیی باوکی دەدا. لە دوای قـەدەغـەکـردنی دروستکـردنی بیـرە و مـەی، لە سـاڵی (١٩١٩) دا، کارگەکەی بیـرەکەیان داخـست. تا رادەیەک داراییان لە کـورتی دا. باوکی بـوو بەڕێـوەبەری باخچـەی ئـاژەڵان. زۆر جار سـیوس دەچـوو بۆ باخچـەی ئاژەڵان و لەگەڵ شـێر و پـڵنگە بچـووکەکانـدا یاریی دەکـرد و دەچـووە نـاو قەفـەزەکانیانەوە. بە تەباشیریش لەسەر دیوارەکانی شـوورەی باخچەکەدا، وێنەی ئاژەڵەکانی لە شـێویەکی کاریکاتـێری و فـانتـازیـدا دەکـێـشا.
دکـتۆر سـیوس، نـووسـەری بەنـاوبـانگی وێـژەی منـداڵان، هـونـەرمەنـدی وێنەکـێش، هـۆزانـڤـان، کـاریـکاتـێریـستی سـیاسی، نـووسـەری کـورتەچـیرۆک، سـیاسـەتـمەدار، رەخـنەگری تەنـزئامـێز. سەرنووسەر، میدیاکار، دەرهـێنەر، ئاوازدانەر. ئەنـیمەیـشن، پەیـکەرسـاز، شانـۆکار، دەرهـێنەری فـیـلم، سـینەمـاکار. بەڵام زیـاتر لە رێی وێـژەی منـداڵانەوە ناسـرا و ناوبانـگی دەرکـرد.

خۆشەویـستی دکتۆر سیوس بۆ هـۆنـراوە، دەگەڕێتەوە بۆ کارتێکـردنی دایکی. کاتێک کە خـۆی و خوشکەکەی منداڵ بـوون، لەگەڵ دایکـیانـدا، دەچـوون بۆ نانەواخـانەکەی باپـیرەیان. دایکیان بەدەم کارکـردنەوە، بە سەروا و ئـاوازەوە، قـسەی خـۆش و دێـڕە هـۆنـراوەی سـووک و کـورتە چـیرۆکی بـۆ دەگـێڕانـەوە. بۆ ئەوەی سەرقاڵـیان بکات.

دکتۆر سیوس، لەپێشا نە وێنەکـێشێکی کارامە بوو نە نووسەرێکی درەوشاوەش بـوو. بەڵام کۆڵی نەدا. بەردەوام وێنەی دەکێشا و بابەتی بۆ گۆڤـار و رۆژنامەکان دەنووسی.
هـاوسەرەکانی دکـتۆر سـۆز:
دکتـۆر سـیوس، دوو جـار هـاوسـەرگـیری کـرد. بـەڵام هـیچ منـداڵـێکـیان نەبـوو.
هـاوسـەری یەکـەمی (هـێلـین پاڵـمـەر، مـاوەی پـێکەوە ژیـانیان: ١٩٢٧ـ ١٩٦٧) لە زانکۆی ئۆکـسفـۆرد لە ئینگـلتەرا یەکتریان ناسی. هـێلـین نووسەر و سەرنـووسەری پەرتـووکی منـداڵان بـوو. هەمـوو کارە بـازرگانیـیەکانی سـیوسی بەڕێـوەدەبەر. دوای تێکچـوونی باری دەروونی، بە خـۆکـوژی کـۆتـایی بە ژیـانی خـۆی هـێـنا.
هاوسەری دوەمی (ئـۆدی ستۆن دایمـۆنـد، مـاوەی پـێکەوە ژیانیان: ١٩٦٨ـ ١٩٩١) ئـۆدی نـووسـەرێکی بـواری وێـژەی منـداڵان بـوو. هـانـدەر و پاڵـپـشی دکـتۆر سیوس بوو، لە نووسین بۆ منداڵان. ئۆدی هەرگیز ناوی سیوسی نەبیستبوو، وای زانیبوو کە ئەو پـزیشکە. لە دوای کۆچکردنی دکتۆر سیوس، ئەم هاوسەرەشی کەمتر لە ساڵێک ژیـاو، بە نەخـۆشی شـێرپـەنجـە کـۆچی دوایی کـرد.
جارێکـیان کەسـێک لە دکـتۆر سـیوسی پـرسی: بـۆ هـیچ منـداڵـێکـتان نـیـیە؟
دکتۆر سیوس وەڵامی ئەو کەسەی دایەوە و وتی: ئێوە بەردەوام منداڵتان دەبێت، منیش بەردەوام دەبـم لە نووسینی پەرتـووک بـۆیـان. ئەوەبـوو بوو بە خۆشـەویستی ملیـۆنان منـداڵان لە جیهـانـدا. کە تا ئەمـڕۆش چـێـژ و سـوود لە خـوێنـدنەوە و لە بینـینی فـیلمە کارتـۆنییەکانی چـیـرۆکە خـۆشـەکانی وەردەگـرن.
خوێنـدنی دکتـۆر سـیوس:
لە ساڵی (١٩٢٥) دا، بـڕوانـامـەی بەکالـۆریـۆسی لە هـونـەرە ئـازادەکان، لە زانـکـۆی دارتـمـۆس، لە ئەمریکا وەرگرت. بە نـیازی درێـژەدان بە خوێنـدن و وەرگـرتنی دکتۆرا لە وێژەی ئینگیزیدا، چووە کۆلێژی لـینکـۆڵن لە زانکۆی ئۆکسفـۆرد، لە ئـینگـلتەرا. بەڵام سیوس ئاستێکی باشی نەبوو، لە خوێندنی ئەکادیمی بێزاربوو. زیاتر سەرقاڵی وێنەکێشان و نووسین بوو. (هـێـلین پاڵـمەر) ی هـاوڕێی و هـاوکـۆلـێژی ـ کە دوایی بـوو بە هـاوسـەری یەکـەمی ـ زانـی کە سـیوس بەهـرەیـەکی باشی لە وێـنەکـێـشانی کاریکاتێریدا هەیە. داوای لێکرد کە روو لە جیهانی وێنەکێشانی کاریکاتێری بکات و بیکات بە پـیـشەی بـژیـۆی ژیـانی. ئەوەبـوو دوای ساڵـێک وازی لە خـوێنـدن هـێـنا.
سیوس کاتێک کە لە ساڵی (١٩٢١) لە زانکۆی دارتمۆس بوو، بوو بە سەرنووسەری گۆڤاری (جاک ئۆ لانتەر)ی کـۆمیدی سەر بە زانکۆکە. بەڵام شەوێکیان لە ژوورەکەی لەبەشی ناوخـۆیی، لەگـەڵ چەنـد هـاوڕییەکـیدا، مەیـان خـواردەوە و سەرخۆشبوون و دەستگیرکران. لەو سەردەمەدا مەیخواردنەوە قەدەغـەبوو. بە پێچەوانەی یاساوە بوو. بۆیە لە گۆڤارەکە دەریان کرد. بەڵام بە ناوی خوازراوی ترەوە، وەک (دکتۆر بۆتان) و (دکتۆر سیوس) و ناوی ترەوە بابەت و کاریکاتێری بۆیان دەنارد و بڵاویان دەکردەوە.
سیوس دوای وازهـێنانی لە خـوێندن، گەشـتـێکی هـەشـت مانگی، بۆ چەنـد وڵاتێکی ئەوروپـا کرد. دوای گەڕانـەوەی بۆ ئەمـریـکا، لە ساڵی (١٩٢٧) تـەوە، دەسـتی بە وێنەکـێـشان کرد. وەک کاریکاتێریستـێکی پـیشەیی لە چەنـد گـۆڤار و رۆژانامەیەکدا، کاری دەکـرد. نـزیکەی (١٥) ساڵـێش ریکلامی کاریکاتـێری، بۆ چەنـد کۆمپانیایەکی بازرگانی کێـشا. پارەیەکی باشی بەدەسـتهـێـنا. بـوو بە کاریکارتێریـسـتـێکی ناسراو.
لە ساڵی (١٩٣٦) دکتۆر سیوس و هـێلینی هاوسەری لە گەشتێکی دەریاییدا بۆ (٣٠) وڵاتی ئەوروپـا. رتمی بـزوێنەری (مەکـینەی) کەشـتیـیەکە لەگەڵ دەنگی شەپـۆلەکانی دەریـادا، ئیلهـامی نووسینی هـۆنـراوەیەکـیان پـێبەخـشی، کە بوو بە یەکەم پەرتـووکی بۆ منداڵان:(بیر لەوە دەکەمەوە کە لە شەقامی مولبەریدا بینیم). کە لە ساڵی (١٩٣٧) چاپیکرد و بڵاوی کردەوە.
بە ناوبانگـترین پەرتـووکەکانی دکتۆر سیوس بۆ منـداڵان:
دکتۆر سیوس (٤٥) پەرتووکی چیرۆک و رۆمان و هۆنراوەی بۆ منداڵان نووسیوە و چاپی کـردوون و بـڵاوی کـردوونەتەوە. بە ئاسانی شێوازی ناوازەی دەناسـریتەوە. بە خێرایی خوێنەرانه منداڵان و نەوجەوانان و پیرانی سەرسامکـرد. هـەر خۆشی وێنەی روونکردنەوەی بۆ پەرتووکەکانی کێشاون. ئەمانە ناوی هەندێک لە پەرتووکەکانێتی:
١ـ (بیـر لەوە دەکەمـەوە کە لە شـەقـامی مـولـبەریـدا بیـنـیم). زیـاتر لە (٣٠) خـانە و کـۆمپانیای چـاپ و بڵاوکردنەوە، رەتـیان کـردەوە کە ئەم پەرتـووکەی بـۆ چاپ بکەن.
بە دڵـتەنگی و بە خـێرایی بۆ ماڵەوە دەهـات، بـۆ ئەوەی دەستنووسەکەی بسووتێنێت.
بە رێکەوت هـاوڕێەکی دێرینی هـاوپـۆلێکی زانکۆی دارتمۆسی بیـنی کە کاربەدەستی چاپخانەی (ڤـانگار) بوو. لە ساڵی (١٩٣٧) دا، پەرتووکەکەیان بۆ چاپکرد و بڵاویان کـردەوە. ئـەم پەرتـووکە بۆ هـەمیـشەیی رووی وێـژەی منـداڵانی گـۆڕی.
٢ـ (پـشیلەی نـاو کـڵاوەکە): لە ساڵی (١٩٥٧) دا چاپکرا و بڵاوکرایەوە ئەم چیرۆکە کلاسیکـییە، بە بەکارهـێنانی (٢٢٠) وشە لە وشەکانی خوێنـدنەوەی نـوێ نووسـیوە، ئەم پەرتووکەی ئەڵتەرناتیڤی پەرتـووکی خوێندنەوەی قـوتابخانەکانە بوو، کە منداڵان لـێیان بێـزار ببـوون. چـیرۆکەکە بـاس لـە دوو بـرا دەکـات، کە لـە رۆژێـکی بـاراناوی بێزاردەبـن. بڕیـاریان دا کە رێ بە پشیلەیەک بـدەن بێتە نـاو ماڵەکەیان. بێگومان ئەم پـشیلەیە ئاسایی نییە. بەڵکو پشیلەی ناو کڵاوە درێژە رەنگاوڕەنگەکەیە. پێدەچـێت بۆ هەر شوێنێک بچێت، ئاژاوە و کەتنی خۆشی بەدودابێت. ئەم چیرۆکە لە پڕفـرۆشترین پەرتـووکەکانی دکـتۆر سیوسە. لەلایەن رەخـنەگـرێکەوە بە کارێکی نایـاب باسی کرد. سەرکەوتنی پشیلەی ناو کڵاوەکە، پێگەی دکتۆر سیوسی لە وێژەی منداڵان باڵاتر کرد.
٣ـ (چـۆن گـرینـچ جەژنی کـریـسمسی دزی): گـرینـج پاڵەوانی سەرەکی چـیرۆکەکەیە. چـیرۆکـێکی کـلاسـیکی نەمـرە. چـیرۆکی گـرینـچ دەگـێڕێـتـەوە، کـە لەسـەر گـردێکـدا وەستاوە و رووی لە شارۆچکەی هـۆڤـیل کردووە. گرینج لە هـیچ شتێک ناپـێچـێتەوە
بۆ ئەوەی خۆشی جەژنی کریسمس لە خەڵکی هـۆڤـیل بدزێت. بەڵام لە کۆتاییدا مانای راستەقـینەی بەخـشـین فـێردەبێـت. ئەم چـیرۆکە یەکـسەر کراویە فـیلمی ئەنیمەیـشن.
٤ـ (هـۆرتـۆن هـێلکە هـەڵـدێنێت): هـۆرتـۆن ناوی فـیلەکەیە و پاڵەوانی چیرۆکەکەیە. فـێڵ لە فـیلەکە دەکرێـت و لەسەر هـێلکەی باڵـندەیەک دادەنیشێت. سەرەڕای هـەنـدێ گرفت هۆرتۆن لەسەر هێلکەکە هەڵناسێت. لە کۆتاییدا هێلکەکە هەڵدێنێت. باڵندەیەکی فـیـل و بـوونـەوەرێـکی دوڕەگ، کە سـیمای مـایـزی بـاڵـندە و فـیلی هـۆرتـۆنی هـەیە.
چـیرۆکێکی فانتازی ئەفـسانەییە.
٥ـ (ئەگەر مـن باخچـەی ئاژەڵان بەڕێـوە ببـەم ـ ١٩٥٠). ئـەم پەرتـووکە، ئـەو کورتە چیرۆکانەی لەخۆگرتووە کە دکتۆر سیوس لە گۆڤاری (ریدۆک) بڵاویانی کردوونەتەوە.
٦ـ هـۆرتـۆن گـوێی لە کێ دەبێـت ـ ١٩٥٥).
٧ـ (هـێلکەی سـەوز و گـۆشـتی بەراز). ئـەم چـیرۆکەی لە ئەنجـامی گـرەوێک لەسەر (٥٠) دۆلار نووسی. (بینێت سـێرف) هاوبەشی دامەزرێنەری کۆمپانیای رانـدۆم هاوس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، رکەبەری دکتۆر سیوسی کرد، کە بتوانێت چیرۆکێک بنووسێت، لە (٥٠) وشە پـێکـبێـت. دکـتۆر سیوس ئـەو چـیرۆکەی نووسی و گـرەوەکەی بـردەوە.
٨ـ (یەک ماسی دوو ماسی، ماسی سوور، ماسی شـین ـ ١٩٦٠).
٩ـ (دزی چـیرۆکەکانی تـر ـ ١٩٦١).
١٠ـ (لـۆراکـس ـ ١٩٧١).
١١ـ (ییـرتـڵی کـیسەڵ). چـیرۆکە تەنـزێـکە لەسـەر ئەدۆڵـف هـیتـلەر.
١١ـ (شـەڕی کـەرە ـ ١٩٨٤) ئـەم پەرتـووکەی بۆ مـاوەی شەش مانـگ، لە لـیستی پـڕفـرۆشترین پەرتـووک بۆ منداڵان، لە پەرتـووکەکانی نیویـۆرک تایمز مایەوە. ئەم پەرتـووکە شـرۆڤـەیەکە لەسـەر پێـشبركـێی چـەک. بە تایـبەتیـش چـەکی ئەتـۆمی.
١٢ـ (ئەی ئەو شوێنانەی کە بـۆی دەچـیت ـ ١٩٩٠): ئـەم پەرتـووکە، دوا پەرتـووکی دکتۆر سیوسە، کە پێـش مـردنی چاپکـرا و بڵاوکرایەوە. هەنـدێک لە باشترین وتەکانی دکتۆر سیوسی لەخۆگرتووە. هـانی منداڵان دەدات، هەوڵـبدەن بۆ هـێنانەدیی تواناکانیان لە ژیـاندا. لە هەمان کاتـدا ئەو پەیـامە دەگەیەنێت، کە هەموو شتێک دەکرێ و ئەستەم نییە، ئەگەر هـەوڵی بۆ بـدەیـت. یەکـێک لە وتەکـانی دکـتۆر سیوس:”ئەمـڕۆ تـۆ تـۆی، ئەمـەش زیـاتر لە راسـتی راسـتـیترە، لە ژیـاندا کەسـێک نیـیە کە لە تـۆ باشـتربێـت”.
وتەیـەکی تـری:”مـێـشک لە سـەرت دایە، پێـیەکانـت لە پێڵاوەکـانت دان، دەتـوانیت بە هـەر ئاراستەیەکـدا، خـۆت ئاراسە بکەیـت کە هـەڵـیـبژێـریـت”.
پەرتووکەکانی بەزۆری لەلایەن کۆمپانیای (راندۆم هاوس) بۆ چاپکردن و بڵاوکردنەوە، چاپکـراون و بڵاوکـراونەتەوە.
دکتۆر سیوس بێجگە لە نووسینی پەرتووک بۆ منداڵان و کیشانی وێنەی روونکردنەوە و کاریکاتێـری. (١١) فـیلمی تایبەتی بـۆ تەلەفـزیـۆن و (٥) فـیلـمی درێـژی دەرهـێناوە. شانۆیەکی مـوزیکیش لەسەر شانۆی برودوای. (٤) زنجـیرەی تەلەفـزیـۆنی دەرهـێناوە. میـراتی راستەقـینەی دکـتۆر سیوس، کاریـگەرییە بەردەوامەکانـێتی لەسەر ئەنـدێـشەی منـداڵان لە هەمـوو شـوێنێکـدا. بـوو بە هـێمایەکی خۆشـەویـستی لەلای منـداڵان.
بۆچی چەنـد پەرتـووکێکی دکتۆر سیوس قەدەغـەکـران؟
رەنگە دکتۆر سیوس بەناوبانگـترین نووسەری پەرتـووکی منـداڵان بێـت، کە لە ژانیدا و لە دوای مـردنیشی، رەخـنەی تونـدی لـێگیرا. تا ئەمـڕۆش مشتومڕ لەسەر هـەنـدێک لە پەرتووکەکانی هـەیە. بە هـۆی کێشانی وێنەی رەگـەزپەرستی و هەست برینـدارکەرەوە. بۆ نموونە: لە یەکەم پەرتووکی (بـیر لەوە دەکەمەوە کە لە شەقـامی مولـبەریدا بینـیـم) وێـنەی دوو ئەفـریقی لە شێوەی مەیموونـدا کێشاون، وێنەی چاوەکانی خەڵکی ئاسیایی خواروخێچ کـێشاون. (دامەزراوەی دکـتۆر سیوس ئینـتەر پـرایـزز) کە ماف و مـۆڵەتی چاپکـردن و بـڵاوکـردنەوەی سەرجەم بەرهـەمەکانی دکـتۆر سیوسی هـەیە. رایگەیـانـد واز لە فـرۆشتـنی شەش لە پەرتـووکەکانی بهـێـنن. زانـای وێـژەی منـداڵان (فـلـیپ) لە بـارەی ئـەو مشتـومـڕانەوە، دەڵـێت:”ئەمـە دەبێـتە هـۆی ئـەوەی کە خەڵکی دووبـارە، هەڵسەنگانـدن بۆ میراتی دکتۆر سیوس بکەنەوە. پێمـوایە ئەوە شتێکی باشە. بەشێک لە میـراتەکەی هـەیە کە دەبێـت مـرۆڤ رێـزیان لێبگـرێت. بەشـێکـیشیان نابێـت مـرۆڤ رێـزیان لـێبگـرێـت”.
دکتۆر سیوس لە سوپای ئەمـریکادا:
دکتۆر سیوس لە جەنگی جیهانی دووەمدا، لە ساڵی (١٩٤٣) دا، بە پلەی کاپتن چـووە ریـزی سوپـای ئەمریکاوە. لە هـێزی ئاسمانی سوپادا، فەرمانـدەی بەشی ئەنـیمەیـشنی یەکەی فـیلمی جـۆڵاو بـوو لە هـۆلیـۆد. بۆ مـاوەی (٤) سـاڵ لە سوپـادا خـزمـەتی کـرد. چەند فیلمێکی پـڕوپاگەنـدەی بۆ سوپا دەرهـێنا. لەوانە (کارکردنت لە ئەڵمانیا ـ ١٩٤٥) فـیلمێکی پڕوپاگەندە بوو. دکتۆر سیوس کاتێک کە لە سوپاداببوو، لە ماوەی دوو ساڵدا (٤٠٠) سـەد کاریکاتـێری سـیاسی تەنـزئامـێزی کـێـشا. دوای جـەنگ دکـتۆر سـیوس و هـاوسـەرەکەی، روویـان لـە کـۆمـەڵگەی لاجـۆلا لـە شـاری سـان دێـیگـۆ لە ویـلایەتی کالـیفـۆرنیا کـرد. گەڕایەوە سـەر نـووسـین بـۆ منـداڵان. تا مـردنیان لـەم شارەدا ژیـان.
دکتۆر سیوسی سیاسەتـمەدار:
دکتۆر سیوس دیموکراتێکی لیبراڵی بوو. لە ماوەی ساڵانی چلەکانی سەدەی بیستەمدا، زیـاتر سـەرنجی لەسـەر سـیاسـەت بـوو. لایـەنگـری سـەرۆک (فـرانکـلـیـن دی) بـوو. کاریکاتێرە سیاسییە سەرەتاییەکانی، دژایەتی سۆزداری لەگەك فاشیزمدا نیشان دەدەن. داواشی کرد، لە دژی فـاشیزم کاربکرێت. چەند پەرتووکێکیشی ناوەڕۆکێکی سیاسییان لەخۆگرتوون.
کۆچی دوایی: دکتۆر سیوس لە تەمەنی (٨٧) ساڵیدا لە رۆژی (٢٤/دێسەمبەر/١٩٩١)
لە ماڵەکەی خۆیدا لە کۆمەڵگەی جـوڵا لە سان دێیگـۆ، بە شێرپەنجە کۆچی دوایی کرد. وادیارە لەسەر راسپاردەی خۆی، خۆڵەمێشی لاشەکەی لە زەریای هـێمندا بڵاوکرایەوە.
ئەو خەڵاتـانەی دکـتۆر سیوس بەدەستهـێـناون:
دکتۆر سیوس بە درێژایی ژیانی پیشەیی، چەندین خەڵاتی بەدەستهـێنا. دوای مردنیشی چەنـدین رێـزلـێنانێکیان لـێنا. بە کورتی باس ئـەو خـەڵات ورێـزلێـنانەی دەکەیـن.
١ـ لە ساڵی (١٩٨٤) دا، دکتۆر سیوس یەکەم نووسـەرە کە خەڵاتی (پـولـیتزەری) یان پێبەخـشی، لە پاداشتی بە شداریکـردنی بۆ مـاوەی نـزیکەی نیـو سەدە، لە فـێرکردن و پەروەردەکردنی منـداڵانی ئەمـریکا و خـۆشی بەخـشـین بە دایـکان و بـاوکـانیان.
٢ـ لە (١٩٤٧) دا، خەڵاتی ئـۆسکاری بەدەستهـێـنا. لە باشترین فـیلمی دیکـۆمێـنتاری بە ناوی (دیـزایـن بـۆ مـەرگ). کە لـێکـۆڵـینەوەیە لە کـولـتووری ژاپـۆنی.
٣ـ لە ساڵی (١٩٥٠) دا. خەڵاتئ ئـۆسکاری دووەمی بەدەستهـێـنا. لە کـورتە فـیلمی ئەنیـمەیـشن (جـیراڵـد مەکـبۆینگ).
٤ـ لە ساڵی (١٩٩٥) دا، پەرتـووکخـانەی زانکـۆی کالـیفـۆرنیـا، ناوکەیـان گـۆڕی بۆ پەرتووکخانەی ئۆدری و گەیزل (دکـۆر سیوس). وەک رێزلێنانێک بۆ دکتۆر سیوس و بۆ ژنی دووەمی. بە هـۆی خۆبەخشییان بۆ باشترکردنی زانستی خوێندنەوە و نووسین.
٥ـ لە ساڵی (٢٠٠٠) لە شاری سپرینگفیڵد لە ویلایەتی ماساشوستس. (باخچەی دکتۆر سیوس) وەک یادگاریـیەکی نیشــتمانی بۆ پەیکەرسازی کـرایەوە. پەیکەرەکانی دکـتۆر سـیوس و زۆر لە کارەکـتەرەکـانی، لـەم بـاخچـەیـەدا دانـراون. لە ساڵی (٢٠١٧) دا لەتەنیشت ئەم باخچەیەدا مۆزەخانەی جیهانی سەرسوڕێنەری دکتـۆر سیوس کرایەوە.
٦ـ لە ساڵی (٢٠٠٤) دا، رازگـرەکانی پەرتـووکخـانەکانی منـداڵان لە ئەمـریکا، خەڵاتی ساڵانـەی تیـۆدۆر سـیوس گەیـزل (دکـتۆر سـیـوس) یان دامـەزرانـد. بـۆ رێـزلـێـنان لە ناوازەتـریـن پەرتـووکی ئەمـریکی، بۆ خـوێنـدەوارانی سەرەتـایی، کە لە مـاوەی ساڵی پێشوودا، بە زمانی ئینگـلیزی لە ئەمریکا بڵاوکـرابێتەوە. دەبێـت (داهـێنەر و ئەنـدێشە فـراوانی نیشان بـدات. بۆ ئەوەی منداڵان بە خـوێندنەوەوە سەرقاڵ بکەن، لە منـداڵانی قـۆناغـی پێـش باخچـەی منـداڵانەوە تا پـۆلی دووی بنـەڕەتی).
٧ـ لە ساڵی (٢٠٠٨) دا، ناوی دکـتۆر سیوس خرایە لیستی بەنەوبانگەکانی لە هـۆڵی کالیفـۆرنیا.
٨ـ لە ساڵی (٢٠١٢) دا، چاڵێک لەسەر هەسارەی عەتاریـد، بە ناوی گەیـزل ەوە نـرا.
٩ـ لە ساڵی (٢٠١٢) دا، نـاوی کـۆلـێژی دارتـمـۆس، گـۆردرا بـۆ کـۆلـێژی پـزیـشکی (ئـۆدری و گەیـزل). وەک رێـزلێنانێک بۆ چەندین ساڵەی بەخـشندەییان بۆ کۆلـێژەکە.
١٠ـ وەک سینەماکارێکـیش، دکـتۆر سـیوس، ئەستێـرەیەکە لە بـلـۆکی (٦٥٠٠)، لە رێـڕەوی ناودارانی هـۆلیـۆد لە ئەمـریکا.
١١ـ رۆژی (٢/ ئادار)ی هەمـوو ساڵێک، کە هـاوکاتە لەگەڵ رۆژمانگی لەدایکبوونی دکـتۆر سـیوس، رۆژی نـیشــتمانی خـوێـنـدنەوەیـە، لە سـەرانـسەری ئەمـریکادا.
١٢ـ چەنـد زانکـۆیەکی ئەمـریکی، بـڕوانامەی دکـتۆرای رێـزلـێنان (فەخـری) یـان بە دکتۆر سـیوس پێبەخـشی.
١٣ـ بێجگە لەو خەڵاتانە، دکتۆر سیوس چەند خەڵات و رێزلێنانێکی کەی وەرگرتووە.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوودم لە چەنـدین سایتی ئینگـلیزی وەرگرتـووە.
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٥




بیـرۆکە لە چـیرۆکی منـداڵان.. رەزا شـوان

بیـرۆکەی چـیرۆک، هـەنـدێک جـاریش پێی دەوترێت “تەوەر، بابەت” بە بڕبڕەپشت و بە دینەمۆی چیرۆک دادەنرێت. یەکێکە لە رەگەزە سەرەکییەکانی چیرۆک. بیرۆکە ئەو بنەمـایەیە کە هـونـەری چـیرۆکەکی لەسـەر بنیـات دەنـرێت. هـەڵـبژارن و دیـارکـردنی بیرۆکەی چیرۆک، بەبێ ئامانج و بەبێ مەبەستێکی دیارکراو نییە. بیـرۆکەی چـیرۆک بە تەواوی گـوزارشـت لـە بیـرۆکە یان لە را و بـۆچـوونی نـووسـەر دەکات. لەوانـەیە بیرۆکەی چیرۆک، تەنیا یەک بابەت بێت، یان بە دەوری چەند بابەتێکدا بسووڕێتەوە. کە چـیرۆکـنووسەکە دەیـەوێت، لە کارێکی هـونـەریی جـوان و بەچـێژ و بەپـێـزدا، لە چـوارچـێوەی چـیرۆکێکـدا بیانخـاتەڕوو. بیـرۆکەی سەرەکـیی چـیرۆک، ئـەو بیـرۆکە ناوەنـدییەیە یان ئـەو چەمکەیە، کە چـیرۆکـنووس دەیـەوێـت لـە رێـگەی گـێڕانەوە و کارەکـتەرەکان و کـات و شـوێنەکانەوە، وێـنای بکات. چـیرۆکـنووسی سەرکەوتـوو و داهـێنەر، دەزانێـت چـۆن بیـرۆکەی چـیرۆک هـەڵـدەبـژرێـت و چ پەیـام و ئامانجـێکی ئەرێـنی لە چـیرۆکەکەیـدا، بە منـداڵانی خوێنـەر دەگەیەنـێـت.
بیـرۆکەی چـیرۆکی منـداڵان، پێویـستە راسـتەوخـۆبێـت. بەڵام دەکـرێت بە شـێوەیەکی ناراستەوخـۆشبـێـت، لەسـەر زمـانی پاڵـەوان یان کارەکـتەریكەوە بخـرێـتـەڕوو. واتـا راستەوخۆ لە چـیرۆکەکەد نەخراوەتەڕوو. رەخەنەگـرانگران ناڕاستەوخۆیەکەیان پێ باشـترە. دۆزینەوە و هەڵهـێنجـانـدنی بیـرۆکەی چـیرۆک و ئەو و ئامانج و مەبەست،
یان ئـەو پەیـام و وانـە و پەنـدانـەی کە چـیرۆکەکان لەخـۆیـان گـرتـوون. بۆ هـەمـوو منـداڵـێک ئاسان نـین. بیـرکردنەوە و هـەوڵـدانی دەوێـت. بێگـومان شـێواز و ستایـلی هـەر چـیرۆکنووسێکـیش، لە هـەڵـبژاردنی بیـرۆکەی نووسین و داڕشتنی چـیرۆک بۆ منـداڵان، وەک یـەک نـین و جـیـاوازییـان هـەیە.
ناشـبێـت بنەمـا سەرەکـییەکانی تـری چـیرۆک، بکـرێـن بە قـوربـانی بیـرۆکە. دەبێـت گـونجـان و هـاوسەنگـیـیەک لە نێـوانیـانـدا هـەبـێـت.
هەندێک لە مەرجە پێویستییەکانی، بیـرۆکەی بابەتی چیرۆکی منداڵان:
١ـ پێویستە چیرۆکی منداڵان، راست و روون و لۆژیکی بێت. تا منداڵان لێی تێبگەن.
٢ـ پێویـستە بیـرۆکەی بابـەتی چـیرۆکی منـداڵان، بەنـرخ و بەسـوودبێـت و پەیامێکی پەروەردەیی لەخۆگرتـووبێـت. تا شایەنی ئەوە بێت کە پێـشکەش بە منـداڵان بکـرێت.
٣ـ نابێت بیرۆکەی چـیرۆکی منـداڵان، بە فۆرمێک بخریتەڕوو، کە منداڵان بێزار بکات. ناشبێت درێژدادڕی و زیادەڕۆیی تێدا بکرێت. بە کورتی و بە پوختی پێشکەش بکرێت.
٤ـ پێویستە بیرۆکەی بابەتی چیرۆکی منـداڵان، دووربێت لە: توندوتیژی، شەڕانگـێزی، لە ترس و تۆقـین، لە کوشتن، لە زەبر و ئەشکەنجەدان، لە مـووبەکردن، لە جـنیۆدان، لە لەخۆبایی، لە نێـرگزی، لە سووکایەتیکـردن، لە بێ هـیوای و رەشبینی. لە رووخان، لە دزی، لە درۆ، لە ناپـاکی، لە ئیرەیی،…هـتد. بەرانبەر بەم کار و رەفـتارە نەرێنییانە، پێـویـستە بیـرۆکەی جـوان و بەهـای بـەرز و رەفـتاری دروسـت و ئـەرێـنی لـە هـۆشی منـداڵانـدا بچـێـنن، وەک: خـۆشـەویــستی، ئاشـتی، هـاوڕێـتی، مـرۆڤـایـەتی، دڵـسـۆزی، مـیهـرەبـانی، نـیـشـتـمـان پـەروەری، هـاوکـاری، هـیـوداری، گـەشـبـیـنی، راسـتگـۆیـی، دادپەروەری، ژینگەپارێزی، یارمەتی، خـێرخوازی، لێـبووردن، کامەرانی، بەختەوەری، ئـازادی، ئازایەتی، بـڕوا و متـمانە بەخـۆبوون، بەزەیی بە ئاژەڵ، دادپەروەری،…هـتد.
٥ـ چـیرۆکنووسی چیرۆکی منـداڵان، ئەوە دەزانێـت کە بۆ منـداڵان دەنووسێـت نەک بۆ گـەورەساڵان. پـەیـام و ئامـانج و مەبـەستی چـیرۆکەکـانی ئـاراسـتەی منـداڵان دەکـات. پێـویستە لە خستنەڕووی بیرۆکەکانی چیرۆکەکانی، تایبەتمەندییەکانی جیهـانی منـداڵان لەبەرچاوبگرێت. رەچـاوی قـۆناغـە جیاوازەکانی گەشەکردنی منـداڵـی بکات، لە رووی هـۆش و هـزر و ئەندێشە و تێگەیـشتن و وەرگرتن و فەرهـەنگی وشەکانی زمـانیان و دەروونی و سـۆزداری و پـەروەردەیی و کۆمـەڵایـەتییەوە. مامـەڵە لەگـەڵ پـرسـەکانی جیهـانەکەیـانـدا بکات. بۆ نمـوونە: بیـرۆکەی بابەتەکانی ئەو چـیرۆکانەی بۆ منـداڵانی بـچـووک گـونجـاون، رەنـگە بـۆ منـداڵانی گـەورەتـر گـونجـاونـەبـن. نـابـێـت ئـەوەش لەیادبکەن، کە وێـژەی منداڵان ـ زیاتر لەوانی تر ـ بە ئامانج و مەبەستەوە بەستراوە.
٦ـ چیرۆکی باش، ئەو چیرۆکەیە، کە بیرۆکەی باشی هەبێـت. ئەم بیرۆکە باشەش، بە شـێوازێـکی ئاسان و بە زمـانـێکی شـیریـن بە منـداڵان بگەیـەنـرێـت. چونـکە لە کاتی خوێندنەوەیاندا یان گوێگرتندا، کاریگەری و کاردانەوەیان لەسەر ژیانی منداڵان دەبێت.
بیرۆکە بە تەنها لە چیرۆکـدا بەس نییە، بەو پێیەی دەبێت پرۆسەی داهـێنەرانە هەبن. کە منداڵان بگۆازنەوە بۆ کەشوهـەوایەکی چیرۆکەکە و ورووژانـدنیان. چیرۆکنووسی لـێهـاتـوو و داهـێـنەر، ئـەو نـووسەرەیە، کـە ئـەو بیـرۆکەیە دەخـاتەڕوو، کە لەگـەڵ منـداڵانـدا بگـونجـێـت. بۆیـان نامـۆ نەبێـت.
٧ـ پێویـستە هـاوسەنـگی و گـونجـان لە نێـوان بیـرۆکە و رەگـەزە بنەمـاییـەکای تری بنیاتنانی چـیرۆکی منـداڵان هـەبـێـت.
٨ـ ناونیشانی گونجـاوی چـیرۆک زۆر گـرنگە. رۆڵـێکی گرنـگی لە سەرنجـڕاکـێشانی خوێنەران هەیە. پێویستە ناونیشانی چیرۆک گوزارشت لە بیرۆکەی چیرۆکەکە بکات.
٩ـ کۆتـایی چـیرۆکی منـداڵان زۆر گـرنگە، کە بە خۆشی و سەرکەوتـن و گەشـبینی و گەیشت بە هـیوا و بە ئامـانج و بە گەیانـدنی پەیـامی چـیرۆکەکە کۆتـایی بـێـت. نابێـت بـە روخـان و بێ هـیوایی و بـە کارەساتی تـراژیـدی کـۆتـایی بێـت. کـە لـە ئەمـڕۆ لـە داهاتووشدا، کاردانەوە و رەنگدانەوەیەکی نەرێنیان، لەسەر دەروونی منـداڵان دەبێت.
دوبـەی: ٢٠٢٤




گـرنگـیـیەکانی کـنجکاوی بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

زاراوەی کـنجکاوی لە زمانی ئینگـلیزیـدا (کریۆرستی) یە. لە عـەرەبیدا (فـضولیە) یە. لە لاتـینیـشـدا (کـریـۆسیتاس ـ کـریـۆسوس) بە واتا (ئارەزووی زانـین، پـرسیارکـردن، ئارەزووی هـەڵـبژاردن، فـێربـوون، کاری لـێهـاتـوویی)، چەنـد واتایەکی کەشی هـەیە.
کنجکاوی یەکێکە لە تایبەتمەنـدییە گرنگەکانی مـرۆڤ، کە دەتـوانێت یارمەتی بدات بۆ گەشەکردن و مانەوە. کنجکاوی رێگایەکە بۆ هاندانی مێشک بۆ فـێربوون. ئارەزووی مـرۆڤە بۆ زانـین و تێگەیـشتن. هـۆکاری سەرەکی پـێشکەوتـن و سەرکەوتنێ مرۆڤە. بەراورد لەگەڵ جـورەکانی تردا، کـنجـکاوی تایبەتـمەنـدییەکی ناوازەوەیە و پاڵـنەرێکە بۆ فـێربوون، کە لە هەموو مرۆڤـێکـدا بوونی هەیە. هەر لەبەر ئەم هـۆکارە، پێویستە راهـێنان لەسەر بنەمای ئەم تابەتمەنـدییە مـرۆییە بکـرێت، بۆ ئەوەی کاریگەرتر بێت.
پێـناسە سەرەتـاییەکان، کـنجـکاوی، بە ئـارەزووی پاڵـنەر بـۆ بەدەستهـێـنانی زانـیاری نـاوبـردوون. دەوتـرێـت ئـەم خـواسـتە پـاڵـنەرە، لە سـۆز و لە ئـارەزووی زانـین و لە تێگەیشتنەوە سەرچاوە دەگرێت. (کاتریـن تـۆمی) دەڵێـت:”بە گـشتی ئەسـتەمە بگەینە پێناسەیـەکی گـشتگـیر بـۆ چەمـکی کـنجـکاوی. بەڵام بە رێکەوتـنی گـشتی، کـنجکاوی ئامـرازێکە بـۆ کـۆکـردنەوەی زانیـاری”. دەرووننـاسانـیـش پـێـیانـوایە، کە کـنجـکاوی تەنهـا بـریتی نیـیە لە تێـرکردنی پێویستیـیەکی دەستبەجێ وەک، برسێتی یان توینـێتی. بەڵکـو سەرچـاوە و پاڵـنـەرێکی ناوخـۆیی هـەیە.
کـنجکاوی لەلای منـداڵان:
منداڵان بە سروشتی کنجکـۆڵـن. بە کنجکاوییەکی رەمەکی بێـسنوور و بە کارامەییەکی زگـماکی لەدایک دەبن. بۆیە گەشەکردنی تواناکانی کـنجکاوی لە منـداڵاندا، شتێک نییە کە لە هـیچەوە دەست پێبکات. هەر لە سەرەتاوە هەوڵـدەدەن لە جـیهانی دەوروبەریان تـێـبگەن. شــتەکانی دەوروبـەریـان دەبـیـنـن و دەسـتـیان لـێـدەدەن و تامـیان دەکـەن و دەپـرسـن: ئەمـە چـییە؟ بـۆچـی؟ چـۆن؟ لە کـوێـوە هـاتـوون؟ چـۆن کـاردەکـەن؟ ئـەی ئاسمان بۆ شینە؟ پـرسیارەکانیان بێشومارن و کۆتاییان نایات. هەنـدێک جار پرسیاری سەیر دەپرسن. ئارەزووی منداڵان لەم پرسیارانەی کە دەیانکەن، فـێربوونی زانیارییە دەربارەی نهـێنییەکانی شتەکانی دەوروبەرەیان. ئەگەر لە تەمەنێکی بچووکدا دەرفەت بە منـداڵەکانتان نەدەن کە کـنجکاوی بن، ناتـوانن زۆر شـت لەم جیهـانەدا بـدۆزنەوە.
توێـژینەوە و لێکـۆڵینەوەیەکی زۆر لەسەر کـنجکاوی لە منـداڵانـدا، لەسەر چەنـدین چـەمکی جـۆراوجـۆر کـراون. کە هـەمـوویان بە دەوری کـنجکاویـدا دەسووڕێـنەوە.
(ویـلـیام جەیـمس) دەڵـێت:”کـنجکاوی پـاڵ بە منـداڵانەوە دەنێـت بەرەوە تازەگـەری، بـەرەو ئـەوەی گەشـاوەیە، زینـدووە، سـەرسـوڕهـێـنەرن”. دەتـوانـرێـت وەک هـەر کارامەییەکی تر، ئـەم لـێهاتـووە سـروشتیە رەمەکـییە، لە منـداڵانـدا بە رەخـسانـدنی هـۆکارەکانی گەشەکردن و پێشکەوتـن بەهـێز بکـرێـت. منداڵان بە سروشتی خۆیان هەوڵی زیادکردنی کنجکاوی خۆیان دەدەن. هەموو ئەزموون کارێکی کۆمەڵایەتی بۆ ئەمە بەکاردەهێنن. منداڵان لە ژیانێکی خێزانی ئارام و ئاسوودەدا زیاتر گەشەدەکەن.

کـنجکاوی شـتێک نییە کە ئێـمە فـێـری منـداڵانی بکەیـن. بەڵکو ئـەوە ئارەزوویەکی ناوەوەی منداڵانە بۆ فـێربوون. کە وایان لێدەکات بەدوای ئەزموونی نۆێـدا بگەڕێـن. کاتێک کە منـداڵان کنجکاوی دەبن، بە تامەزرۆییەوە بەدوای جیهـانی دەوروبەریاندا دەگەڕێن. دەڕوانن و دەپرسن. جیهانی منداڵان پڕە لە شتی نوێ، لە خولیای نوێ، لە تاقـیکردنەوەی نوێ. لە داهـێنان، لە سەرەکـێشی بۆ دۆزینەوە و زانین و تێگەیشتن.
تا کـنجـکاوی منـداڵان زیاتـر بێـت، زیاتـر تاقـیکـردنەوە دەکـەن و زیاتـر فـێردەبـن و وەردەگـرن. تـوێـژینـەوەکان ئـەو راسـتـیـیەشـیان دەرخـسـتـووە، کە پەیـوەنـدیـیەکی فـیـزیـۆلـۆژی لەنێـوان کـنجکاوی و چـێـژ و فـێـربـوونـدا هـەیە.

شارەزایان کنجکاوی بە کلیلی فـێربوون دەزانن. بۆیان دەرکەوتـووە ئەو منـداڵانەی
کە کـنجکاویـن، لە قـوتـابخـانە و لە ژیـانـدا سـەرکەوتـوون. بە زۆری دڵخـۆشـتر و گەشبینتر و جیاوازتـرن لە هـاوڕێ هـاوتەمەنەکانیان. جیاوازتـریشن لەسەر ئاستی پـراکتیکی و ئەکادیمی. بەگشتی کنجکاوی تایبەتمەندییەکی ئەرێنی یە، کە یارمەتی منـداڵان دەدات بۆ گەشەکـردن و فـێربـوون و بەدەستهـێنانی زانست و پێـشکەوتن.
هەرچەنـدە کنجکاوی تایبەتمەنـدییەکی بەسوودە لە منداڵاندا. بەڵام دەبێت کۆنترۆڵ بکـرێـت و بە ئاراستەیەکی دروستـدا، ئاراسـتە بکـرێـت.

هەر منداڵـێک ئارەزووی جیاوازی هـەیە. لەوانەیە زیـاتر لەو بابەتـانەی حەزیـان لـێـیانە زیاتر کـنجکاوی بن. هەوڵـدەدەن زیـاتر دەربـارەی ئارەزووەکانیان بـزانـن. راسـتە کە منـداڵان بە سـروشتی کـنجکـۆڵـن، بەڵام پێـویسـتیـیان بە هـانـدان و بە پـشتگـیری و بە ژیـنگەیەکی رەخـساو هـەیە، بـۆ پـەرەپـێـدانی داهـێـنانەکانیـان.
سوودەکانی کـنجکاوی بۆ منـداڵان:

کنجکاوی لە منداڵاندا چەندین سوود و گرنگی هـەیە. چونکە یەکێک لە لە باوترین تەکنیکەکانی بەرزکردنەوەی داهـێنان کنجکاوییە. سوودەکانی کنجکاوی بۆ منداڵان:
١ـ کاتێک کە منـداڵان کـنجکاودەبـن، کـنجکاوی مێـشکـیان بۆ فـێربوون ئامادەدەکات، مێـشکـیان دەبنـە ئامـرازێکی خـێرا، بۆ کـۆکـردنـەوەی زانیـاری و بە هـانـدەرێک بـۆ دروستکـردنی خولـیای فـێربـوونی بابـەتە دڵخـوازەکانیان.
٢ـ کنجکاوی لە منداڵاندا، یارمەتییان دەدات زیاتر حەزیان لە گەشەکردن و فێربوونی زانیاری نوێ و پرسیارکردن بێت، لە هەموو ئەو شتانەی لە دەوروبەریان دان. زیاتر سەرنـج بـدەن و چاودێـری رووداو و گـۆڕانکارییەکانی جـیهـانی دەوروبەریان بکەن.
٣ـ کنجکاوی بەشێکی گرنگە لە پرۆسەی گەشەکردنی دەروونی منداڵان، بۆیە پێویستە ژینگەیەکی لەباریـان بۆ بـڕەخـسێـنن بۆ وەرگـرتنی زانیـاری لە جیهـانی دەوروبەریان.
٤ـ کـنجکاوی رۆڵـێکی گەورەی لە چـۆنییەتی گەشەکـردنی کەسایەتیی منـداڵان هـەیە، ئەگەر بێتو بە باشی رێنمایی بکرێن و بە دروستی ئاراستە بکرێن. ژیانی منداڵەکانتان بە تـەواوی دەگـۆڕێـت.
٥ـ کنجکاوی بەشدارە لە چالاکردنی (هـیپۆکامپوس) کە بەشێکە لە ناوندەکانی مێشک. هـیـپۆکامپـوس پێویستیـیەکی بەسـوودە، بـۆ دروستکـردن و بەهـێزکـردنی یادەوەرییـە مـاوەکـورتەکان و مـاوە درێـژەکـان.
٦ـ کنجکاوی هـۆکارێکە هـانی منداڵان دەدات. کە ئارەزووی فـێربـوونی شتە نوێیەکان بکەن، لە رێگەی تاقـیکردنەوەوە. منداڵانی کـنجکاوی بەزۆری گەشـبین و دڵخـۆش و هـیواخـوازن و جیـاوازن، لەگـەڵ منـداڵانی هـاوتەمەنیانـدا.
٧ـ بە پشتبەستن بە توێژینەوەکان، کە لەلایەن کۆمەڵەی زانستی دەروونییەوە، ئەنجام دراون، کنجکاوی رۆڵێکی گرنگ لە ئاستی خوێندنی منداڵان دەگێڕێت. منداڵان کنجکۆڵ بەزۆری لە قـوتابخانەکانـدا، ئاستی ئەکادیمیان، لە منـداڵانی هـاوپـۆلەکانیان بەرزتـرە.
٨ـ کـنجکاوی لە منـداڵانـدا، دەتـوانێـت رۆڵـێکی زۆر گـرنگ بگـێڕێت لە باشترکـردنی پەیـوەنـدییەکانی منـداڵان. فـێردەبـن کە چـۆن سـنوور بـۆ پەیـوەنـدییەکانیـان دابـنـێن.
٩ـ کـنجکاوی وا لە منـداڵان دەکـات، کە بتـوانـن کـێشەکـانی خۆیـان چـارەسەربکەن. بـشتـوانـن لە داهـاتـوودا رووبـەڕووی ئاستەگـیـیەکانی رێـگەی ژیـانیـان بـبنـەوە.
١٠ـ کـنجکاوی یارمەتیی منـداڵان دەدات، کە بێـزارنەبـن و دان بە شـکـستیدا نەنـێن و چەند جارێک هەوڵبدەدەن بۆ بەدەستهێنانی سەرکەوتن. بۆ نموونە (تۆماس ئەدیسۆن) ی داهـێنەری کارەبا. منداڵـێکی کنجکۆڵی زۆر پرسیارکەر بوو. بۆ داهـێنانی کارەبا، لە (٩٩٩) تاقـیکردنەوەدا سەرنەکەوت. بەڵام ئەدیسۆن بێـزار نەبوو و وازی نەهـێـنا، تا لە تاقیکردنەوەی (١٠٠٠) رەمیندا سەرکەوت و کارەبای داهـێنا. هەروەها نووسەر و شانۆکاری جیهـانی (شکسپـیر) دەڵـێت:”تا لاپەڕەیەکـم نووسی.. هـەزار پەڕەم دڕی”.
١١ـ منداڵانی کـنجکاوی، هەردەم شـتێک لە ئەنـدێـشە و مێشکیان دایە، بۆ داهـێنان و زانـین و دۆزینەوە، یا بـۆ تاقـیکـردنەوە و سەلـمانـدن.
١٢ـ کـنجکاوی، داهـێنان، لێهـاتـوویی چارەسەرکـردنی کـێشەکان، سێ تایبەتمەنـدیی گرنگن، کە فـێربـوونییان، تەواوی ژیانی منـداڵەکانتان مسۆگەر دەکەن و دەبنە هـۆی داهـێنان و داڕشـتـنی بیـرۆکەی نـوێ و پـلانـدانـان لە دواتـردا.
١٣ـ منداڵانی کنجکاوی، هەردەم حەزدەکەن خۆیان ببنە پێشەوە و لەبەردەم هاوڕیانی هـاوپۆلەکانیان و مامۆستاکانیان، تواناکانی خۆیان بسەلمێنن. زیاتر لە قوتابییەکانی تر دەستیان بەرزدەکەنەوە، زیاتر دەپرسن. حەزدەکەن زیاتر خۆیان خۆشەویسـت بکەن.
١٤ـ کـنجکاوی، ئازایـەتییەکی وێژەیی زیـاتـر بە منـداڵان دەبەخـشـێـت. بەبێ تـرس و بێ شەرمکردن، بە زارەکی لەبەردەم کەسانی تردا، گوزارشت لە ناخی خۆیان دەکەن.
چـۆن پـەرە بە کـنجکاوی منـداڵەکانتان دەدەن:

دایکان و باوکان و مامۆستایانی خۆشـەویست، دوای ئەوەی کە سوود و گرنگییەکانی کـنجکاویتـان زانی، بـۆ ورووژانـدنی بیـرکـردنەوە و بـۆ پـەرەپێـدان بە کـنجـکاوی لە منـداڵەکانتان و لە قـوتابییەکانتانـدا، گەلـێک هـۆکـار و رێـگا هـەیە کە بـیانگـرنەبـەر:
١ـ هانـدانی منداڵان بۆ پرسیارکردن: هەرچەندە ئەو پرسیارانەی منداڵەکانتان دەیانکەن بێـشومـارن و رەنگە بێـزارکەریـشـبـن. پـرسیارگەلـێکی سـەیـر و سەرسـوورهـێنەرتان لێبکەن. لەوانـەیە وەڵامـدانەوەیان قـورسبـێـت، یان وەڵامی دەسـتبەجـێی هـەنـدێـک لە پرسیارەکانیان نەزانـن. وەک: ئێـمە لە کـوێـوە هاتـوویـن؟ بۆ خەڵکی دەمـرن؟ خـوا لە کـوێـیە؟ بـۆ چـیای هـەڵگـورد ئەوەنـدە بـەرزە؟ بـۆچی…؟چـۆن…؟ بـۆچـی… بـۆ..؟ بە دەیان پرسیاری لەم جـۆرانە. بەداخەوە کە هـەنـدێک لە دایکان و باوکانی نابـەڵـەد، لە منداڵەکانیان تـووڕە دەبن و بە: چەنبـاز، هەڵـەوەڕ، خۆهەڵـقـورتین، زۆربـڵێ، بێشەرم ناویان دەبەن. بەڵام لە راسـتیدا زۆر پـرسیاکـردنی منـداڵان، نیشانـەی زیـرەکـیـیانە. بە دوای وەڵامی دروسـتی پـرسـیارەکـانیانـدا دەگـەڕێـن، دەیـانـەوێـت ئـەوەی نایـزانـن، لە رێـگەی وەڵامی راستەوە بیـانزانـن. بۆیـە هـانـدانی منـداڵەکانتـان بۆ پـرسـیارکـردن بە ئـازادی، گەشـە بە کـنجکاوییان دەکـات. ئیـلهـام بەخـشیش دەبـن بـۆ ئـەوەی درێـژە بە فیربوون و بە زانین و بە دۆزینەوە و بە وەرگرتن و بە داهـێنان بدەن. بۆیە کنجکاوی تایبـەتـمەنـدیـیەکی ئەرێـنی و خـوازراوە لـە منـداڵانـدا. هـەرگـیز نابێـت وەڵامـدانـەوەی پـرسیارەکانی منـداڵـەکانتان پـشتگـۆێ بخـەن، یان بە هـەڵە وەڵامیان بـدەنەوە. چونکە کاردانەوەی خـراپیان لەسەر دەروونی منـداڵەکانتان دەبێـت. وا تێدەگەن کە بەهەنـدیان نازانـن و شایەنی رێـزگرتن نین. ئەوان وا دەزانن کە ئێوەی دایکان و باوکان، هەموو شـتێک دەزانـن و وەڵامی هـەمـوو پـرسیارێکتان لەلایـە. پێـویستە بە نـەرم و نیانی و میهـرەبـانی و زەردەخـەنە و سـنگـفـراوانیـیەوە، گـوێ لە پـرسـیارەکانی منـداڵـەکانتان بگـرن و پـردێکی خۆشـەویـستی و رێـز لە نیـوانتـانـدا هـەبـێـت.
٢ـ چالاکـییەکانی رۆژانە: ناوبـەناو گـۆڕانکاری لە رۆتـینی رۆژانەی منـداڵان بکەن و سوپـرایـزە ئەرێنییەکان پێویستن، دەتـوانن ئارەزووی کنجکاوی منداڵان باشتر بکەن. کاریگەرییەکی زۆر لەسەریان دروستبکەن. چونکە رووڕبەرووی شتی نوێ دەبنەوە.
هەوڵی گۆڕانکاری و تازەگەری ناوازەیی دەدەن. هەستی کنجکاوی منداڵان و شێوازی دەرکەوتنیان و جـۆری پرسیارەکانیان، بەپێ قـۆنـاغـەکانی تەمـەنی منـداڵان دەگۆڕێت.
٣ـ زۆر خوێنـدنەوەی پەرتـووک: هـەر لە منـداڵـییەوە، منـداڵەکانتان بکەن بە هـاوڕێی پەرتـووک و گـۆڤارەکانی منـداڵان، تا خـوو بـە خـوێـنـدنەوەوە بگـرن. چـونکە وەڵامی بەشـێک لەو پرسـیارانەی لە ئەنـدێـشەیـان دان. لە رێـگەی خـوێنـدنەوەوە بەدەستـیان دەهـێنن. چـیرۆکی خۆشییان بۆ بخوێـننەوە و دەربارەی چـیرۆکەکە پرسیاریان لێبکەن.
٤ـ پێویستە ئێوەی دایکان و باوکان لە کنجکاویدا، ببن بە پێشەنگ و بە سەرمەشق بۆ منـداڵـەکانتان: تا چاو لە ئێـوە بکەن و بە دووای زانیـاری و بیرۆکەی نوێـدا بگەڕێـن.
٥ـ منـداڵەکانتان بەرن بۆ سەیران و بۆ گەشـتی سروشت: بیان بەن بۆ مۆزەخانەکان و بۆ پەرتووکخانە گشتییەکان و بۆ پێشانگاکانی وێنە و بۆ کۆڕی ئەدەبی و رۆشـنبیری و بـۆ بـینـیـنی فـیـلمی سـینەمـایی تایبـەت بە منـداڵان و بـۆ بیـنـیـنی شـانـۆی منـداڵان. بە تایبەتی منـداڵان لە سـروشـتەوە زۆر کارامەیی فـێردەبـن و کـنجاویتردەبـن، کۆمەڵـێک بیرۆکە و پرسیار نوێیان و داهـێنانیان لا دروست دەبن. زانیاری زیاتر بەدەستدەهـێـنن. دەربارەی ئەو شتانەی کە دەیانبینن، پرسیاریان لێبکەن و گوێ لە وەڵامەکانیان بگرن.
٦ـ هەرچەندە زۆرێک لەو شتانەی کە منداڵان حەزیان لێدەکەن، یان دەیانەوێت تاقـییان بکەنەوە، مەترسـیدارن بۆیـان: بەڵام نابێت سەرکوت و دەمکوتی منداڵەکانتان بکەن و بیانتـرسـێنـن بە: نـەکەن، وا مەکەن، دەستیان لـێمەدەن، تاقـییان مەکەنەوە، رامەکەن، قـسەمـەکەن، سەرکـوێـریان بکەن و هـەمـوو شـتێک لـێـیان بـکەن بە بـڤـەیە،. بەڵکو باشتر وایە هـەوڵـبدەن ژینگەیەکی فـێربوونی گونجاو و هـانـدەریان بۆ بـڕەخـسێنن. با خۆیان تاقـیبکەنەوە. راستی و هەڵەکانی خۆیان بـزانـن، پەنـد و وانە لە سەرکەوتـن و لە شکستییەکانیان وەربگـرن. مەبەستیشمان ئەوە نییە، لەژێر چاودێری و کۆنترۆڵـدا نەبـن. لە کاری ملهـوڕی و سەرەکـێشیی لە توانابەدەر و مەترسیدار دوورنەخرێنەوە.

بۆ هـانـدان و پشتگـیریی کنجکاوی لە منـداڵەکانتانـدا، دەبێـت کاتیان بۆ دیاری بکەن و بابەتی هەمەجۆرە و هەمەڕەنگەی یاریکردنینان بۆ دابین بکەن لەگەڵیاندا یاری بکەن. بۆ گەشەکردنی ئەنـدێشە و بیـرکردنەوەیان. بـواری پرسیار و وەڵامیان بۆ بـڕەخـسێنن.
٧ـ دابینکردنی ئامرازە مۆدێـرنە گونجاوەکان بۆ منداڵەکانتان: بتانەوێت یان نەتانەوێت، ئەم ئامرازانە، وەک: ئینتەرنێـت و ئایپـاد و ئەپـڵـیکەیـشنەکان. بـوونەتە پێویستیی ئەم سەردەمە. کە هـۆکارێکن بۆ گەشەکردنی کنجکاوی لە منداڵانـدا. کاریگەرییان هـەیە و سـوود بە منـداڵەکانتـان دەبـەخـشن، لەسـەر خـۆیـان فـێریان دەبـن کە چـۆن بەکاریـان بهـێـنن. بە دوای وەڵامی پـرسیارەکانیان و بە دوای شتی نـوێـدا دەگەڕێـن بێجگە لەو هـۆکار و رێگایانە، بۆ پەروەردەکردنی دروستی کـنجکاوی لە منداڵاندا، گەلێک هـۆکار و رێگەی تـر هـەن، کە هـانـدەر و یارمەتیـدەرن بۆ زیـاتر گەشـەکـردن و پەرەپـێـدانی کـنجکاوی و گەشبینی و هـیواخوازی لە منداڵەکانتانـدا. کە کاردانەوەیان لەسەر ژیانی ئەمـڕۆ و لە داهـاتـوویانـدا هـەیە و دەبێـت. پێـدەچـێـت کە کـنجـکاوی بە تـێپەڕبـوونی کات، کـاڵ بـێـتەوە یا کەمـتر بێـتەوە، فـێربـوونی فەرمی جـێگەی دەگـرێـتەوە.
ئەم نووسینەی ئـێـمە، دەربارەی کنجکاوی لە منـداڵاندا، بە مەبەستی زانیاری و سوود وەرگرتنە. جێگەی راوێـژکردن لەگەڵ پـزیشکی دەروونناسی منـداڵان ناگرێتەوە. ئەگەر لەم بارەیەوە لە مامەڵەکردن لەگەڵ کنجکاوی منـداڵەکانتاندا، تووشی کـێشەیەک بوون، بێ شەرمکـردن دروسترە، راوێـژ بە پـزیشکێکی پسپۆری دەروونناسی منـداڵان بکەن.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوودم لە چەندین سایتی ئینگلیزی و عەرەبی وەرگرتووە.
رەزا شـوان
نەرویــج: ٢٠٢٤




نایلا خەڵاتگری خەڵاتی ئاشتیی نیودەوڵەتی منـداڵان.. رەزا شـوان

نایـلا ئیـبراهـیمی، کچـە خوێنـدکارێکی هـەرزەکاری تەمـەن (١٧) ساڵانـە. بە رەچەڵـەک ئەفـگانیـیە. لە ئێـستادا لەگەڵ خـێزانەکەیـدا پەنـابـەرن و لە وڵاتی (کەنەدا) دەژین. نایـلا چالاکوانێکی سەرسەخت و دلێر و بوێـری داکۆکیکەرە لە مافەکانی کچـان و ژنان و یەکـسانی جـێندەری لە ئەفگانستان، کە لەلایـەن رژێـمی تاڵـیبانی ئیـسلامی پـیاوسالاری ئەفـگانـستانـدا، وەک کـۆیـلە لە ژنـان دەڕوانن و هەمـوو ئازادییەک ومافی ژیانیان لێ سەنـدوونەتەوە. بۆیان نیە و قەدەغەیە لەدوای قوتابخانەی سەرەتـاییەوە، درێـژە بە خوێنـدن بـدەن. بۆیان نیە بەبێ یاوەریی پیـاوەکانیان یان بـراکـانیان یان خـزمـێکـیان، لە ماڵـەکانیان دەربچـن. بۆیان نیە بەبێ مـۆڵەت گەشت بکەن. دەبێت باڵاپۆش و رووپۆشبن و نابێت هـیچ شوێنێکیان بەدەرەوە بێـت. قـەدەغـەیە لە قـسەکـردندا دەنگیان هەڵبڕن. یان لە بەردەمی خەڵکیدا قسەبکەن و پێبکەنـن. نابێت بە ئارەزووی خـۆیان شـووبـکەن. قـەدەغـەیە لە دوای تەمـەنی (١٢) ساڵـییەوە لە شـوێنە گشتییەکانـدا گـۆرانی بڵـیـن. بۆیان نـیە بچـنە پـارکەکانـەوە. بـۆیان نیـە بچـنە هـۆڵـەکانی وەرزشەوە. قـەدەغـەیە بچـنە ئارایشتگاکان و خۆان بڕازێننەوە و خۆیان جـوان بـکەن. بە کـورتی رژێـمی تاڵـیـبانی ئەفـگانـسـتان، یاسـایـەکی تـونـدی ئـیسلامی بەرانبەر بە کچـان و ژنـانی ئەفگانستان جێبەجیدەکەن. کە دوورە لە پرەنسیپ و لە یاسا نێودەوڵەتییەکان بۆ مافەکانی ژنان و یەکسانی جـێندەری. خاوەنی هـۆش و بیـرێکی بـۆگەن و کـۆنەپەرستی و نێرسالارین. نەتەوە یەکگرتووەکان دۆخەکەی بە “جیاوازیکردنی رەگەزی” باس کردووە.
چـیرۆکی ژیان و خەباتی نایـلا ئیبراهـیمی، لە تەمەنی (١٣) ساڵییەوە دەست پێـدەکات. ئەوەبـوو بەڕێـوەبـەرێـتی پەروەردەی شاری (کابـول) ی پایتەخـتی ئەفگانـستان، لە مانگی ئاداری (٢٠٢١) دا، بـڕیـارێکی دەرکـرد، قـەدەغـەی کچانی سەرووی (١٢) ساڵانی کرد، کە نابێـت لە شوێنە گـشتییەکاندا گۆرانی بڵـێـن. بەڵام نایـلای چـاونەتـرس، سەرپـێچی ئەم قـەدەغـەکـردنـەی کـرد، بە یارمـەتـیی بـراکەی لەژێـر نـاوی”مـن گـۆرانی دەڵـێـم” گـۆرانـییەکی وت. لە ڤـیدیۆیەکدا لە ئینتەرنێتدا، براکەی لە سۆشیال میدیادا بڵاویکردەوە. کەمپینی “من گۆرانی دەڵێم” سەرنجی بەرچاوی سۆشیال میدیای راکێشا. بە هەزاران لە کچـانی ئەفگانـستان ئافـەریـن و دەسـتخـۆشـیان لە نایـلا کـرد و سـتایـشی بوێرییان کـرد. ئەم دەســتـپـێـشخـەریـیەی نایـلا سەرکەوتووبوو. بووە هـۆی ئەوەی، کە بەڕێـوەبەرێتی پەروەردەی کابـول بڕیارەکەی هەڵـبوەشێـنێـتەوە. لـەو کاتەوە نایـلا پەیامـەکەی گەیـانـدە خـەڵکی جـیهـان. داواشی لە کچـان و لە ژنانی ئەفگانستان کرد، بێدەنگ نەبـن و لە پێناوی مافەکانیاندا تێبکۆشن.
نایـلا دەڵێت:”من خولـیای قـووڵم بۆ مـوزیک هەبـوو. مـن بەشێک بـووم لە دەنگی ئەفگانستان، کە گۆرانیمان لەسەر بابەتی جیاواز دەوتەوە. مافی ژنان یەکـێک بـوو لەوانـە. حـەزم لە مـانـاکانی پـشـت تـۆن و مـێلـۆدی ریتـم بـوو. ئەمەش بـوو بە هـۆکارێـک بۆ ئـەوەی خولـیای وتنی گـۆرانی بـبـم”.
نایـلا لە تەمەنی (١٥) ساڵـیدا، دوای پێـنج رۆژ لە رووخـانی ئەفگانـستان و دەسەڵاتی تاڵیبان. بە هاوکاریی (دامەزراوەی٣٠ باڵندە) لەگەڵ خـێزانەکەیدا بەرەو پاکستان هەڵهـاتـن و رزگاریـان بـوو. نایـلا دەڵـێت:”دوای ئەوەی کە تاڵیبان لە مانگی (ئابی/ ٢٠٢١) دا، دەسـەڵاتی ئەفگانـستانیان گـرتە دەست، مـن و خـێزانەکەم پەنامان بۆ پاکـستان بـرد. لـەوێ نـزیکەی ساڵـێک ئازارم چەشت. بەبێ ئەوەی کە دەستم بە خـوێنـدن بگات. لەو ماوەیەی لە پاکـستان بووم، کاتەکانم بە فـێربوونی زمانی ئینگـلیزی بە شێوەی ئۆنلاین، لە رێگەی رێکخراوە جیاوازەکانەوە بەسەر دەبـرد. لە کۆتاییدا ئاسوودەییمان لە کەنـەدا دۆزیـیەوە” دەشـڵـێـت:”سـەرەڕای ئـەو دەرفـەتـانـەی کە ئێـستا لەبەردەستم دان، لە ماڵـە نـوێیـەکەمـدا، هـەسـت بە ئاسـوودەییەکی گـەورە دەکـەم. بەڵام ناتـوانـم چـاوپـۆشی لە دۆخـی نالـەبـاری ژنـان و کچـانی ئەفـگانـستان بکەم. هەموو رۆژێک بیر لەو کچانە دەکەمەوە کە لە ئەفگانستان بەجێمهـێشتوون. کە لەژێـر دەستی رژێـمی تاڵیبانـدا، لە دەرەوەی قوتابخانەدا دەمـێننەوە و لە مافی سەرەتایی خۆیـان، بۆ خوێـدن بێبەشن و هـەمـوو ئـازادییەکـیان لـێیان سـەنـدوونەتـەوە”.
سەرەڕای ئەو سەختی و بەرهەڵستییانەی هاتنە ڕێی نایـلا، رازی نەبـوو کە بێدەنگ بێت، لە پێناوی داکۆکـیکردن لە ژنـان و کچانی ئەفگانستان. دەڵێت: “لە ناخمدا هەست بەو بەرپرسیارێتییە دەکەم، کە وا دەکات بە ناوی هەموو کەسـێکەوە قـسەبکەم کە دەنـگی نیـە، مـافی قـسەکـردنی نیـە”.
لـێرەوە نایـلا دەستی بە خەبات و بە داکۆکـیکـردن لە مافەکانی مـرۆڤ و لە مافـەکانی کچـان و ژنـانی ئەفـگانـستان کرد. دەسـتپـێـشخـةرییەکی بە ناوی “هـەمـوو چـيرۆکـێک” دەسـتپێکردووە. وەک چالاکوانێکی ماندوونەناسە و بەبێ وچـان خەبـات و کاردەکـات. هـەمـوو ژیـانی خـۆی بـۆ ئـەوە تەرخـان کردووە، کە دەنگی کچانی ستەمـلێکراوی ئەفگانستان بە جیهان بگەیەنێت.
نایـلا ئیبراهـیمی، لە تەمەنی (١٦) ساڵیدا، لە کەمـپی “بـێـتا” لە کەنـەدا بۆ پەنابەران. وەک کارگـێڕێک لەو کەمپەدا کاردەکات. سـوودێکی زۆری لـەم کارەی بینیووە. هەموو هەفـتەیەک چاوی بە کارگێڕانی باڵادەست دەکەوێت، لە بوارەکانی کارگێڕی و تەکنەلۆژیا و پزیشکی و… هتد. هەرچەندە ئەو لە پاشخـانێکی جیاوازەوە هـاتووە. نایـلا دەڵـێت:” کەمـپی بێـتا، دەرگـای بـۆم کـردەوە. چـوومە ناو جیهـانی کەسانی زۆر زیـرەک. دیـدگای منیان گۆڕی. رێگەم پێـدرا کە من خـۆم بـم و داکـۆکی لەوە بکەم، کە باوەڕم پـێی هـەیە. یارمەتـییان دام کە متمانە بەخۆبـوونم بەرزبکەمەوە و شـوێـن خۆلـیاکـانم بکەوم”. نایـلا لەم کەمپەدا لە چەنـد وۆرک شـۆپێکـدا بەشداریکرد و را و بۆچـوونەکانی خـۆی خـستەڕوو. دەڵـێت:”زۆر جـار وا بیـردەکەیـتەوە، کە رووبەڕووی کـێشەگەلـێکی زیاتر لەچـاو تەمەنتەوە بوویتە. هـەست بەبێ هـیوای دەکەیت. چونکە وا بیردەکەیتەوە کە کەس لێت تێناگات و تۆ وەک کەسانی هاوتەمەنی خۆت نیت. بەڵام هـیوایەکت هـەیە”. دەشلێت:” دەبێت خـۆت بە جیهـان بناسـێـنیـت. ئەگـەر نا چـۆن کەسـانـێک دەدۆزیـتـەوە کە بەڕاستی پەیـوەنـدیـت لەگەڵـیانـدا دەبێـت”.
نایلا لە کۆنگرەکانی وەک لوتکەی مافەکانی مرۆڤ و دیموکراسی لە ساڵی (٢٠٢٣) لە شاری جـنـێـڤ ـ لە سـویـسرا. قـسەی کـرد و وتاری دەربارەی پـێـشـێلکارییەکانی مافـەکانی کچـان و ژنـانی ئەفـگانـستان پـێـشکەش کـرد. هەروەها لە ساڵی (٢٠٢٤) دا لە کۆنفرانسی (تید) لە ڤانکۆڤەر قسەی کرد. وتی:”ئەگـەر مافـەکانی ژنـان لە بەشـێکی جیهـانـدا زیـانیان پـێـبگات، ئەوا
لـە هـەمـوو جیهـان بە جـۆرێـک یا بە جـۆرێکی تـر زیـانیـان پـێـدەگـات”.
نایلا ئیبراهـیمی، بە هـۆی خەبات و داکۆکیکردن لە کچان و ژنانی ئەفگانی لەڕێی تۆمارکردنی گۆرانییەکی بەهـێزی ناڕەزاییەوە کە بە شێوەی ئۆنلاین بـڵاوبـۆتـەوە. درێـژە بە ئـیـلهـامـبەخـشـیـن و بـە هـانـدانی کـچـانی دیـکەی پەنابەرانی ئەفگانستان دەدات. بۆ ئـەوەی داکـۆکی بکەن لە بەدەسـتهـێنانی مافەکانی کچانی ئەفگانـستان. رووبـەڕووی ئەو سـتەمکاریـیانە ببـنەوە کە لەلایەن رژێمی تاڵـیبانەوە رووبەڕوویان بوونەتەوە. لە رێـگەی قسەکـردن
لە بەردەم خەڵـیـدا لە بـۆن و رووداوە جیهـانییەکانـدا.
نایـلا ئیبراهـیـمی ئەفگانی، وەک کچـە هـەرزەکـارێکی چالاکـوانی جیهـانی. لەلایەن رێکخـراوی مافی منداڵانی هـۆڵەنـدییەوە (کیـدس رایـتس) ەوە. لە پاداشتی خەبات و داکۆکیکردنی لە مافەکانی کچان و ژنان. (خەڵاتی ئاشـتیی نێودەوڵەتی منداڵان ـ ٢٠٢٤) یان پێشکەش کرد. ئەم خەڵاتە پێشکەش بەو هـەرزەکارانە چالاکانە دەکرێت، کە تەمانیان لە هەژدە ساڵ کەمـترن. پێـشتر ئەم خەڵاتە جیهانییە، پێشکەش بە دوو کچە هـەرزەکاری چالاکوانی جیهانی کراوە. ئەوانەش”گرێتا تونبـێرگ ـ سویـدی ـ چالاکوانی بـواری کەشوهـەوا” و “مـالالا یـوسـفـزای ـ پاکـستانی ـ بـراوەی خـەڵاتی نـۆبـڵی ئاشـتی”.
نایـلا ئیبراهـیمی، سێـیەم کچە هەرزەکارە، کە ئەم خەڵاتەی بەدەستهـێـناوە. لەنێـوان (١٦٥) هـەرزەکاری پالـێور، کە لە (٤٧) وڵاتـەوە بۆ ئەم خـەڵاتە هـەڵـبـژێـران. نایـلا ئیبراهـیمی بـۆ وەرگـرتنی ئـەم خـەڵاتە هـەڵـبـژێـردرا.
خەڵاتەکەش لە رۆژی سێ شەممەی (١٩/ نـۆڤـەمبەر/ ٢٠٢٤) لە ئاهەنگ
و رێـوڕەسـمێکی شایـستەدا، لە (نیـۆڤی کـێرک) لە ئەمسـتردام ـ پایتـەخـتی هـۆڵەندا پێشکەش کرا. خەڵاتەکەش لە لایەن براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی، خاتـوو (تـوکـەل کـرمـان) ی یەمەنییەوە پێـشکەشی نایـلا ئیـبراهـیمی کـرد.
نایـلا وتی:”بـردنەوەی خەڵاتی نێودەوڵەتی ئاشتیی منـداڵان، بەو مانایەیە کە دەنگی ژنـان و کچـانی ئەفـگانی، لە سەرانسەری جیهـاندا دەنگ دەداتەوە”.
هەر لە دوای وەرگرتنی خەڵاتەکە، لە بایاننامەیکـدا، ئاماژەی بەوە کردووە: “پێویستە هەمـوومان لە تاریکـترین کاتەکـانـدا، بەردەوامبین لە پێـدانی هـێز و هـیوامـان”.
رێکخەرانی رێکخراوی ئاشتیی نیودەوڵەتی منداڵان روونیان کردەوە و وتیان: “نایـلا ئیـبراهـیمی کە بە رەچـەڵەک خەڵکی ئەفگانـسـتانە و لە کەنـەدا دەژی، بوێرانە خەبات دەکات بۆ مافەکانی کچـان و ژنان لە وڵاتـە رەسەنەکی خوێـدا. بە تۆمارکـردنی گۆرانییەکی بەهـێزی ناڕەزایی دەسـتی پێکـرد، کە بە شێوەی ئـۆنـلایـن بڵاوکـراوەتەوە. ئەمەش یارمەتیدەربـوو بۆ کۆکردنەوەی پشتیوانی بۆ مافەکانی کچـان و ژنـان لە ئەفگانسـتان. بەردەوامە لە ئیلهـامبەخـشین بە ژنانی دیکەی ئەفگانـستان بۆ ئەوەی داوای مافەکانیان بکەن و دژایـەتی ئەو سـتەمە بکەن کە رووبـەڕوویان دەبێـتەوە. دەتـوانـن ە بۆنە نێودەوڵەتییەکان بـقـۆزنەوە و قـسەبـکەن و داکـۆکی لە دۆزی خـۆیـان بـکەن”.
بێجـگە لـەم خەڵاتە، نایـلا چەنـد خەڵاتـێکی کەشی بەدەستهـێناوە.
نایلا و براکەی و یەکێکی تر وەک تیمێکی سێ کەسی دەستیان پێکرد. گەشەی کـرد و بـۆتـە کـۆمەڵـێکی زینـدوو، کە زیـاتر لـە (١٠٠٠) لایەنگـریان تێـدایە. لایەنگری ماڵپەڕەکانن لە ئینتەرنێت و ماڵپەڕەکان و سۆشیال میـدیا. خەریـکە بـەرەو بە جیهـانی بـوون دەچـێـت. هـەر کەسێکیش بیەوێـت، دەتـوانێت ببێـتە لایەنگری یا بەشداربووی (هـێرستۆری) هەریەکە چیرۆکی خۆی دەگێڕێتەوە.
نایـلا دەڵـێت:”تاکـە هـیوای ئێـستام، بۆ وڵاتـەکەم و بـۆ کچـانی ئەفـگانـستان، پەروەردە و خوێنـدنە. پەروەردە و فـێربـوون تاکە رێـگای دەربـازبـوونە لەو هەزاران کـێـشانەی کە ئەفگانـستان وەک وڵاتـێک رووبەڕوویـان دەبـێـتەوە. جـێگەی داخە کە نیـوەی دانیشـتوان، ریگایان پێنادرێـت بچـنە قـوتابخـانە”.

(*) بۆ ئەم نووسینە، سوود لە چەنـدین سایتێکی ئینگـلیزی وەرگرتووە.

سـویـد: ٢٠٢٤




رەهەنـدی نەتەوەیی و نیشـتمانی لە هـۆنـراوەی منداڵان.. رەزا شـوان

هـۆنراوەی منداڵان لقێکی گرنگە لە وێژەی منداڵان، رۆڵێکی گرنگی لە رۆشنبیریکردنی منداڵاندا هـەیە. فـۆرمێکی نایاب و سەرنجـڕاکێشە. جوانتریـن و ناسکـترین شـێوەیە، لە شێوەکانی هـونەر. نـزیکـترین هـونەرە لە دەروونی منداڵانەوە، چونکە بەهای دەنگی و وێنـەی هـونەری و چـنیـنی واژەیی لەخـۆگرتـووە. هـۆنـراوەی منـداڵان، لە ئەمـڕۆ و لە داهاتووشـدا، کاریگەرییەکی ئەرێنی گەورە و بەهـێز و ئەفـسووناوی لە پەروەردەکردنی منـداڵان هـەیە. رۆڵێکی کاریگەری لە دروستکردنی کەسایەتـی دروسـت و هـاوسـەنگی منـداڵان هەیە. هـۆنراوەی منداڵان، زۆربـەی هـونەری ژانـرەکانی تری وێـژەی منداڵانی لەخـۆگـرتـوون. بـۆیـە هـۆنـراوەی منـداڵان بـووە بە بـەشـێکی گـرنـگ؛ لـە بابـەتـەکانی پەرتووکی خوێندنەوە، بۆ قـوتابیانی پۆلەکانی قوتابخانەی بنەڕەتی، لە هەموو جیهاندا.
منـداڵان بە سـروشـتی، هـەر لە منـداڵـییەوە، هـۆگری هـۆنـراوە و گـۆرانی و سروودن. دایکانی کوردمان، بە دێڕە هـۆنراوەی فۆلکلۆری یان لە هەڵبەستی خۆیان، بە دەنگێکی ناسک و بە ئاوازێکی شیرین، جگەرگۆشەکانیان هەڵدەپەڕێنن. بە لایلایە دەیانـلاوێنن و چێژ و خۆشیی هـۆنراوە دەخەنە دڵی کۆرپەکانیان و دەیانکەنە خەوێکی خۆش و ئارام.
(لامارتین) دەڵێت:”جوانترین هـۆنـراوەر لە سەرانسەری جیهـاندا، لایـلایـەی دایکانە”.
هـۆنراوەی منـداڵان، سەرەڕای بەخـشینی چـێژ و خۆشی بە منـداڵان، چەندین پەیـام و بەها و رەهەنـدی لەخۆگـرتووە، وەک: پەروەردەیی، نەتەوەیی و نیشـتمانی پەروەری، کۆمەڵایەتی، مرۆڤایەتی، رەوشتی، سۆزداری، ژینگەپارێـزی، جوانی، زمانی،.. هـتد.
هـۆنـراوەی نیشـتـمانی کوردستانی، جـۆرێکی گرنگە لە جۆرەکانی هـۆنراوەی کوردی، کە دەربارەی سۆز و خوشەویستی و شکۆمەنـدیی کوردستانن، یان دەربارەی جوانی و ئەفـسووناویی سـروشتی کوردسـتانـن. دەربـارەی خەبـات و تـێکـۆشانـن، بۆ ئـازادی و بـۆ رزگارکردنی کوردسـتان لە داگـیرکەران. بـۆ پارێـزگاری و خۆبـەخـشـین لە پێـناوی کوردستانی نیشـتمانی پیـرۆزمان. ئەو هـۆنـراوانانەن کە یادی قـارەمانان و شەهـیدانی نەمـری کورد و کوردستان و داسـتانەکانی پێـشـمەرگە بـەرز رادەگـرن. ئـەم هـۆنـراوە کوردسـتانـییانەمـان، ئامـرازێـکی بەهـێـزن، بـۆ گـۆزارشـتکـردن لە خـۆشـەویـسـتی و هـاوبەستەبـوون بۆ کـورد و کوردسـتان.

هـۆنراوەی نیشـتمانی کوردستانی، بەشێکی گرنگە لە هـۆنـراوە بۆ منـداڵانی کوردمـان. لەم کورتە باسە چـڕ و پـڕەدا، باس لە رەهـەنـد و لە بەهـای نەتەوەیی و نیشـتمانی، لە هـۆنراوەی نیشـتمانی کوردستانی بۆ منـداڵان دەکەیـن، کە هـۆنراوەنووسانی پێـشـوو و ئـێستامان بە دەیان هـۆنـراوە و سـروودی کوردییـان، بۆ منـداڵانی کورد هـۆنیونەتەوە. کە دەربارەی سۆز و پەرۆش و خۆشەویستی و دڵسۆزی و هاوبەستەبوونن بۆ کورد و کوردسـتان. هـۆنـراوەی نـیـشـتمانی کوردسـتانی، پانتـاییەکی گـەورەیـان لە هـۆنـراوەی منـداڵانی کورد گـرتـووەتەوە.

پیویستە لە منداڵییەوە، لە باخچەی منداڵانەوە، منداڵانی کوردمان لە رێگەی هـۆنراوەی نیشـتـمانی کوردستانییەوە، بە هـەستی کوردایەتی و بە سـۆز پەرۆش و خۆشـەویـستی بۆ کوردستان، گـوش و پەروەردەیـان بکەیـن. تا لە ئەمـڕۆ و لە داهـاتـووشدا، شانـازی بە کوردبـوونی خۆیـان و بە کوردستانی نیشـتمانی هـەزاران هەزار ساڵەمانەوە بکەن.
هـۆنـراوەنووسی عـەرەب (سلێمـان ئەلعـیسا) دەڵێـت:”بـۆ ئەوەی منـداڵان زمـانەکەیان خۆشبوێـت، بۆ ئەوەی نیشـتمانەکەیان خۆشبویـت، بۆ ئەوەی خەڵکـیان خۆشبوێـت، بۆ ئەوەی گـوڵ و بەهـار و ژیـانیان خۆشـبوێـت، فـێری سـروودی خۆشـیان بکەن”.
خوێندنەوەی هـۆنراوەی و چـڕینی سـروودە کوردییـە کوردستانییەکانمان، بە تاک و بە کۆمەڵ بە جۆش و خرۆش و ئاوازەوە، لەلایەن منداڵانی کوردمانەوە؛ رۆحی کوردایەتی و کوردستان پەروەری، لەلایـان خۆشـەویـستر و شـیریـنتر دەکەن. ئەمـەش یەکـێکە لە گرنگـترین پەیـام و ئامانجەکانی هـۆنراوەی رەسەنی کـوردیمان بۆ منـداڵانـی کوردمان.

هۆنراوە و سروودی کوردی، رۆڵێکی گرنگ و کاریگەرییەکی زۆریان لە دروستکردنی کەسانی کوردستان پەروەر و تێکۆشەر و شۆڕشگـێڕی کوردمان هەبـووە و هـەیە. ئەو هـۆنـراوەنووسانەشمان، کە لە ئێستادا هـۆنراوەی کوردستانی بۆ منـداڵان دەنووسن. لە منـداڵـییانـدا، هـۆگـری هـۆنـراوە و سـروودی کـوردی ببـوون. کاریـگەرییـەکی زۆریـان لەسەریان هـەبـووە. یادەوەرییەکانی منـداڵـێیان هـێـناونەتەوە یـاد و بەرچـاوی خۆیان و ژیانی ئەمـڕۆی منداڵانی کوردستان لەبەرچاودەگـرن. بـوونە بە ئیـلهـام و بە هەوێن بۆ نووسینی هـۆنـراوە و سروودەکانیان، بۆ مـنداڵانی نەوەی ئەمڕۆی کوردمان. ئەگەر بە ژیاننامەی زۆربەی هـۆنـراوەنووسانی منـداڵانی کوردمـان بچـینەوە، ئـەو راسـتیـیەمان بـۆ دەردەکەوێـت، کە لە منـداڵییەوە دەستیان بە نووسینی هـۆنـراوەی ئاسان کـردوون.
(پاپـلـۆ نیـرۆدا) دەڵـێـت:”ئەگـەر هـۆنـراوەنـووس. ئـەو منـداڵـەی لـە نـاخـیـدا دەژیـت، لەدەست بـدات، ئـەوا هـۆنـراوەکـەشی لەدەســت دەدات”.
کەواتە هـۆنـراوە و سـروود، بە تایبەتیش هـۆنـراوەی نیشـتمانی کوردستانی، هـانـدەر و پاڵنەرن، بۆ ئەو منداڵە بەهـرەمـەندە کوردانەمان، کە ئارەزووی نووسـینی هـۆنـراوەیان هـەیە. مامۆستایانی وانەی زمانی کوردی، رۆڵیان هـەیە لە دۆزینەوەیان و لە پشتگیری و لە هانـدانیان. لە وڵاتی ژاپـۆن لە پـۆلی سێی بنەڕەتـییە، فـێری قـوتابییەکانیان دەکەن، کە (هـۆنـراوەی هـایکـۆ) بنووسن. هـایکۆ بە ژانـرە هـۆنراوەیەکی رەسەنی داهـێنراوی نیشـتمانیی ژاپـۆنی دەزانـن.
هـۆنراوە و سـروودی کوردیی نیـشـتمانی کوردستانی، بـێجـگە لە بەهـێزکـردنی سـۆز و هـەستی کوردایەتی و کوردستان پەروەری، رۆڵـیان لە بەرزکردنەوەی ئاستی ئاکادیـمی قـوتابیان و گەشەکردن و دەوڵەمەنـدکردنی زمـانی کوردی بە وشـە و بە زاراوەی نـۆی هـەیە. هـۆنراوەی نوێ بۆ منداڵان، ورووژێنەر و هـاندەری قوتابیانن، بۆ بیرکردنەوە و تێگەیشتن و رەخنەگرتن و گفتوگۆکردن، بۆ داهـێنان و پێشکەوتن. فێری ئەوە دەبن کە بە ئـازادی، گـوزارشـت لە هـەسـت و لە بیـرۆکە و لە را و لە بـۆچـوونەکانیـان بـکەن.
(رەسووڵ هـەمـزاتـۆڤ) دەڵـێـت:”بێگومـان ئێـمەی هـۆنـراوەنـووسان، بەرپـرسـیاریـن لە هـەمـوو جیهـان”.
نـەرویـج: ٢٠٢٤




تایبەتمەنـدییەکانی پاڵەوان لە چـیرۆکی منـداڵان.. رەزا شـوان

گـرنگـتریـن رەگـەز لە رەگـەزەکانی چـیرۆکی منـداڵان کارەکـتەرەکانـن، بە تایبـەتیـش پاڵەوانەکانی چـیرۆکەکان، رۆڵـێکی سەرەکی و گـرنگ و چارەنووسساز دەگـێرێن، بۆ گەیاندنی رووداو یا رووداوەکانی چیرۆکەکان، بە ئاکامێکی دڵخوازی منداڵان. چیرۆک بەبێ پاڵـەوان نـابێـت. مەرجـیش نییە، پاڵەوانی چـیرۆکەکانی منـداڵان، تەنیا مـرۆڤـبن، منداڵبن (کچ یا کوڕ) بن. دەکرێـت ئاژەڵ و باڵندە و دار و درەخت و گوڵ و پەپـوولە و زینـدەوەری تربـن، یان شتی بێ گیان بـن. یان پاڵەوانی ئەنـدێـشەیی و ئەفـسانەیی بن، وەک: دێـو و چـەتـەوڵ و جـنـۆکە و سـیـمـرخ و ئـەژدیـهـای بـاڵـداری حـەوت سـەر و قەقـنەس و جادووگەربـن. وەک لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکاندا هـەن. پاڵەوانی چـیرۆک هـێمای هـێز و بوێـری و ئیرادە و متمانە و رەنگـدانەوەی بەهـا و بنەماکانی چـیرۆکە.
پاڵەوانی چیرۆک کارەکتەرێکە، خوێنەر لە رێگەیەوە دەچێتە ناو جیهانی چیرۆکەکەوە. رووبەڕووی کـێشە و ملمـلانی سەخـت و بەرهـەڵـستییەکان دەبێـتەوە. بە ئازایەتییەوە لەبەردەم هـێزێکی دژەبـەرەدا دەوەستێتەوە، بۆ گەیشتن بە ئامانج و بە خواستی خۆی.

کارەکتەری پاڵـەوان لە کـورتە چـیرۆکی منـداڵانـدا، کارەکـتەری سەرەکـییە، دینـەمـۆی چـیرۆکەکەیە و رووداوەکـان بە دەوریـدا دەسـووڕێنـەوە. بەرپـرسـیارێـتی سـەرەکی لە چـیرۆکەکەدا هەڵـدەگرێت. پاڵـەوان پەیـامێکی هـەیە دەیەوێت بە منـداڵانی خوێنەری یا گـوێگـری چـیرۆکەکە بـگەیـەنـێـت. رەنـگە پاڵـەوانـێکی راسـتەقـیـنە بـێـت، کـە کـاری قارەمانانە و سەرەکێشی و سەرچـڵی ئەنجـام بـدات. یان رەنگە کەسێکی ئاسایی بێـت. یان کەسایەتییەکی ئەفـسانـەیی بێـت، بتوانێـت کـاری لە تـوانابـەدەر ئەنجـام بـدات.
لە جیهـانی وێـژەی منـداڵانـدا، پاڵـەوان وەک کەسـایەتـیـیەکی بـەرز و ئـیـلهـابەخـش و ئاراسـتەکەری منـداڵانی خوێـنەرە. لە رێـگەی خەبـات و کـۆشـش و سەرکەوتـنـییەوە، نەک هەر سەرگەرمی و خۆشی بە منـداڵان دەبەخـشێت، بەڵکو پەیام و وانەی گرنگی ئازایەتی و میهـرەبانی و کۆڵنەدان و متمانەبەخۆبوون و سەرکەوتنیان پێـدەبەخـشێت. خوێنەرانی منداڵان بانگهـێشتی جیهانێکی پڕ لە هـیوا و گەشبینی دەکات، کە ئەستەمی تێـدا نییە. لە سایەی خەبات و تێکـۆشـان و خـۆراگـری و سـووربـوون و کـۆڵـنەدانـدا، سەردەکەون و هـیوا و خەونەکانیان دێنـنەدی. منـداڵان فـێری ئەوە دەکەن، بە بوێـر و متـمانە بەخۆبـوون و بە ئیـرادە و ورەیـەکی بەرزەوە رووبەڕووی تـرس و ئاستەنگی
و بەرهەڵستییەکانیان ببـنەوە. فـێری بەهـای بـەرز و هـاوسۆزی و دڵسـۆزییان دەکەن. فـێریان دەکەن پشت بە خۆیان ببەستن و هەوڵبدەن خۆیان کێشەکانیان چارەسەربکەن. منـداڵان لە رێـگەی پاڵـەوانانی چـیرۆکەکـانەوە، فـێری بەهـا بـەرزەکـان و پـرەنـسیـپە مـرۆڤـایەتیـیەکان و چـەمکەکـان دەبـن، وەک: راسـتگـۆیی و دڵسـۆزی و هـاوکاری و قـوربانیـدان و فـریـادڕەسی و خـۆشـەویـستی و سـۆزداری و رێـزداری و… هـتد.
منـداڵ بە سـروشتی، بە دوای پاڵـەوانە دڵخـوازەکەیـدا دەگەڕێـت، کە وەک نمـوونەی خـۆیەتی. سـەرسـامی کەسـایەتی و رەفـتارەکـانیـیەتی. لاسـایی کارەکـانی و شـێوازی جـووڵـە و قـسەکـانـیـشی دەکـاتـەوە. تەنـانـەت ئـەگـەر چـیرۆکـەکـان لـە جـیهـانـێکی ئەندێشەیی و فانتازیشدا رووبـدەن. پاڵەوانی چـیرۆک، وەک هـێزێکی پاڵنەری پشـت چـیرۆکەوە کاردەکـات. زۆر جـار منـداڵ پەیـوەنـدیی سـۆزداری، لەگەڵ پاڵـەوانەکـەدا دروسـت دەکـات. پـاڵـەوان لـە چـیـرۆکـێکـەوە بـۆ چـیـرۆکـێکی دیـکە، بـەپـێی ئـەو کۆنتێکست و مانا و مەبەستەی کە چیرۆکەکە هەڵیدەگرێت، رەنگە جیاوازی هەبێت.
مەبەستیـش لە پاڵـەوانی چـیرۆکەکانی منـداڵان، تەنهـا لە رووی جەسـتەییـەوە نییە. بەڵکـو لە رووی دەروونی و زیـرەکی و زانـایی و دانـایـشەوەیە. دەشـێـت پاڵـەوانێ چیرۆک، منـداڵێکی وێنەکـێشی بە توانا بێـت. یان لە سایەی بلیمەتییدا پاڵەوان بێت.
کارەکـتـەری پـاڵـەوان لە چـیـرۆکی منـداڵانـدا، بـە زۆری بە چـەنـد تـایـبەتـمـەنـدی و جیاوازییەک دەناسـرێتەوە. دیاریتـرینی ئەو تایبەتـمەنـدیـیانە، بە کورتی بـریتیـن لە:
١ـ ئازایـەتی: پێویستە پاڵەوانی چیرۆک بوێـر و دلـێر و ئازایەتییەکی گەورەی هەبێت. نابێت ترسنۆک و لاواز و بێ دەسەڵات بێت. متمانەی بە توانای خۆی هـەبێت و بەبێ تـرس، رووبـەڕووی ئەو مەتـرسی و بەرهـەڵستییانە بـبـێتەوە کـە دێـنە رێی. ناشبێت زیادەڕۆیی لە کەسێتی پاڵەوان بکرێت، کە منداڵان باوەڕیان بە توانا و رۆڵەکی نەبێت.
٢ـ ئیـرادە: پاڵەوان بەوە ناسراوە، کە هـێزێکی نـاوەوە و ئیرادەیەکی تۆکـمەی هـەیە. خۆڕاگر و کۆڵنەدەرە و توانـای زاڵـبوون و سەرکەوتنی بەسەر سەخـتییەکانـدا هـەیە، سـوورە لەسەر سەرکەوتن و گەیـشتـن بە هـیوا و بە ئامـانجـەکەی.
٣ـ بـاوەڕ: پاڵەوان باوەڕێکی پتەو و نەگۆڕی بە بەها رەوشتییەکان و بە پرانسیپەکانی مرۆڤـایەتی هەیە. باوەڕیشی بە ئەستەم نییە و لەو باوەڕەدایە، کە لە سایەی خەبات و تێکـۆشـان و کـۆڵـنەدانـدا، هـەمـوو هـیوا و ئامـانجـێک دێـتـەدی.
٤ـ زیـرەکی: پاڵەوان لە چارەسەرکردنی کێشەکاندا زیرەک و داهـێنەرە، بە بەکارهێنانی ئەقـڵ و جەسـتە و هـێز، بـۆ بەرەنـگاری و رووبـەڕووبـوونـەوەی بەرهـەڵـستـیـیەکـان.
٥ـ خـۆبەخـشین: پاڵـەوان بە خـۆبەخـتکـردن و گیانبەخـشـین، لە پێـناوی ئـەوانی تـردا، تایبەتمەنـدە و بەرژەوەندیی هەمووان دەخاتە پێش بەرژەوەندییە تایبەتیەکانی خۆیەوە.
٦ـ دادپـەروەری: پاڵـەوان هـەڵگـری بەهـاکـانی دادپـەروەری و دەسـتـپاکـییە، هـەوڵی چـاکەکـردن و بەرەنگاربـوونـەوەی سـتەم و زۆرداری و نادادپـەروەری دەدات.
٧ـ مـرۆڤـایەتی: پاڵەوانی چـیرۆک، تایبەتـمەنـدیی مـرۆڤـایەتی تێـدایە، وەک: بەزەیی، هـاوسۆزی، لـێبووردن، مـیهـرەبـانی، خـێرخـوازی، هـاوکاری و فـریادڕەسی،… هـتد.
٨ـ گەشـبـیـنی: پاڵـەوان تایـپەتـمـەنـدیی گەشـبـیـنی و هـیواخـوازی و ئەرێـنی هـەیە. رۆخـۆش و لـێو بەخەنـدەیە. شادی دەخـاتە دڵی کەسـانی دیـکەوە. پاڵەوانی چـیرۆک کەسێکی کـنجکاوی نوێخوازە و حەز بە داهـێنان و بە دۆزینەوە و بە ئافراندن دەکات.
٩ـ هـاوڕێـتی: پاڵەوان رێـز لە هـاوڕێتی و دەگرێت و پەیـوەنـدی ئەرێـنی دروستدەکات.
١٠ـ ئیلهامبەخشین: پاڵەوان ئیلهام و متمانە بە منداڵانی خوێنەر دەبەخشێت. کە توانای هـێنانەدیی هـیوا و ئامانج و خەونەکانیان هـەبێت. دەسـتیش لە مافـەکانیان هـەڵـنەگرن.
١١ـ راستگـۆیی: پاڵەوان راستگـۆیە و فـرت و فـێـڵ و درۆ لەگەڵ کەسانی تـردا ناکات.
١٢ـ دڵـسـۆزی: پاڵـەوان هـەمیـشە بە ئەمـەکە و دڵسۆزی هـاوڕێکانـێتی، لە تەنگانەدا دەبـێـت بە فـریـادرەسـیان. بـۆ یـارمەتیـدانیان ئامـادەیە هـەمـوو شـتـێک بـکات.
١٣ـ خـاکی: پێـویـسـتە پاڵـەوان کەسـایەتیـیەکی خـاکی و سـادە بێـت. پـۆز لـێـنەدات و خـۆی بە ئەنجامـدانەکانیـیەوە هـەڵـنەکـێشـێـت و سـووکایەتی بە هـیچ کەسێک نەکات.
١٤ـ سەرکردەیی: پێویسـتە پاڵـەوان توانـای رابەری و سەرکردەیی هـەبێت و بتوانێت بە سەرکەوتـوویی، سەرکـردایـەتی کەسانی تـر بـکات، بـەرەو ئامـانـجـێکی هـاوبەش.
١٥ـ ئەندێشە فـراوانی: پاڵەوان ئەنـدێشەیەکی فـراوانی هـەیە، بە قووڵی بیردەکاتەوە، بـۆ چـارەسەرکـردنی ئـەو کـێـشە و ئاستەگـیـیانەی کە رووبـەڕوویـان دەبـێـتـەوە.
١٦ـ ئاستی پاڵـەوان: پێویستە پاڵەوانەکانی چـیرۆکەکانی منداڵان، لە ئاستی گونجاوی ئەو قـۆنـاغـە تەمەنە منـداڵـییە دابـن، کە چـیرۆکنووس چـیرۆکەکانی بۆیـان نووسیوە.

(*) تا رادەیەک سـوودم لە چەنـد سایـتـێکی ئینگـلیـزی و عـەرەبی وەرگـرتـووە.
سـویـد: ٢٠٢٤




كریستینا دەبێتە یەکەم کەشتیوانی ژن بۆ سەر مانگ.. رەزا شـوان

کریستینا هامۆک کۆچ، ژنێکی ئەمریکی بەڕەسەن ئەفریقییە. لە (٢٩/ یانوار/١٩٧٩) لە گرانـد راپیـدز لە میـشیگان لە ویلایەتە یەکگـرتووەکانی ئەمـریکا لەدایک بووە. لە ئێستادا تەمەنی (٤٥) ساڵە. لە شاری (جاکـسۆنـڤـيل) لە ویـلایـەتی کارۆلـیـنای باکوور گەورەبووە. دوو بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانیاری ئەنـدازیاری کارەبا و لە فـیزیا و لە زانیـاری و بیـرکاری بەدەستهـێناوە. لە ساڵی (٢٠٠١) دا، بـڕوانامەی ماستەری لە ئەنـدازیـاری کارەبـا، لە زانکـۆی ویـلایـەتی کارۆلـیـنای باکـوور وەرگـرتـووە. هـەر لە ساڵی (٢٠٠١) دا، دەرچـووی پـرۆگـرامی ئەکـادیـمی نـاسایە، لە سـەنـتەری فـڕیـن بـۆ بۆشایی ئاسمان گۆدارد. لە چەندین کۆرس و ئەرکی ناسادا بەشداری کردووە، فـیزیای ئەستـێـرەیی و گـەردوونـناسی خـوێنـدووە. وەک یـاریـدەدەری مامـۆسـتا، لە کـۆلـێـژی مۆنتگۆمێـری لە ویلایەتی میریـلانـد کاری کـردووە و سەرپـەرشـتیی خولێکی فـیزیـای کـردووە. کـریـستینا کـۆچ دەڵـێـت:”کاتـێک کە لاو بـووم، زۆر حـەزم دەکـرد شـەوانە سەیـری ئاسـمان و سەیـری ئـۆقـیانـووس بـکەم”
کریستینا لە دوای دەرچوونی لە زانکۆ، وەک ئەندازیارێکی کارەبا، لە سەنتەری فڕینی بۆشایی ئاسمانی لە گۆدارد لە ویلایەتی میریلانـد و لە تاقیگەی فـیزیای کارپێکـراوی و لەسـەر تـیـشکـدانـەوەی ژیـنگەیی لە نـزیک زەوی، لە زانکـۆی جـۆنـز هـۆپکـیـنز بـۆ تاقـیکـردنەوە، لێکۆڵـینەوەی کردووە. هـەروەهـا کـۆچ بە کـرداریی زانـستی لە شـوێنە دوورەکـانی وەک، ئەنـتارکـتـیک، گـریـلانـد و باکـووری ئـەلاسـکا ئـەنجـامـداوە. وەک هاوکارێکی توێژینەوە، لەگەڵ پرۆگرامی جەمسەری باشووری ئەمریکا و ئەنـدازیـاری مەیدانی، لە بەڕوەبەریتی نیشتمانی، لەسەر ئۆقـیانووسەکان و بەرگەهەوا، بە کرداری کـاری کـردووە. لە (٢٠٠٧) وەک هـاریکارێکی چالاک تـوێـژینەوەی لەگەڵ بەرنـامەی جـەمسـەری باشـووری ئەمـریکا کـاری کـردووە. سێ سـاڵ و نیـو لـە گـەشتکـردنی بـۆ ناوچـەکانی جەمسەری باکـوور و جەمسەری باشـوور بە مەبەستی باس و تـوێـژینـەوە بەسەربـردووە. لە سـاڵی (٢٠١٣) دا، پەیـوەنـدیی بە ناسـاوە کـرد (ئـاژانسی ئاسـمانی نیشتمانی ئەمریکا) بۆ فڕینی ئاسمانی و بۆشاییگەری (فەزا) چەندین کاری تر کردووە.
کریستینا کـۆچ، هـاوسەرگیریی لەگەڵ کەشتیوانی ئاسمانی (رۆبـەرت کـۆچ) دا کردووە.
کریـستـینا کـۆچ، لە یەکـەم ئەرکی ئاسمانـیدا، لە مانگی ئاداری (٢٠١٩) دا، تا مانـگی شوباتی (٢٠٢٠) دەستی بە گەشتکـردنه ئاسمانییەکانی کـرد. لەنـاو ویسگەی بۆشایی ئاسمانی نێودەوڵەتی (ئی ئێس ئێس) دا، لە خولگەی زەویـدا، بۆ ماوەی (٣٢٨) رۆژ، لەنـاو ئەم ویـستگەیەدا ژیـاوە. کە درێـژتـریـن مـاوەی مانـەوەیە لە بۆشایی ئاسـمانـدا. بەمەش کۆچ ریکۆردێکی پێـوانەییەیی جیهـانی تـۆمارکرد، کە پێـشتر هـیچ ژنـێک ئەم کارەی ئەنجام نەداوە. پێشتر (سکـوت کـێلی) کە یەکەم ئەمـریکی یە، نـزیکەی ساڵێک لە بۆشایی ئاسماندا ژیانی بەسەربرد. کـۆچ لەم ئەرکەیدا، لەناو ئەم ویستگەیەدا، شانە بایـۆلـۆژییـەکانی بە شـێوەی سێ رەهـەنـدی چـاپکـرد، پـرۆتـینی چـانـد، کـاری لەسـەر تاقـیکردنـەوەیەکی مادە تاریکەکان کرد. کـۆچ بە یەکەمـین گەشتی بۆ بۆشایی ئاسمان، مێـژوویەکی پـڕ لە شانازی و شکۆمەنـدیی بـۆ ژنـان تۆمـارکـرد.
کریستینا کۆچ و خاتوو جـێسکا مێیر، یەکەم دوو ژنـن. کە لە (١٨/ ئۆکتۆبەر/٢٠١٩) لە وێـسگەی ئاسمـنی نیـودەوڵـەتی (ئی ئێس ئێس)، دەرچـوون و لە بۆشایی ئاسماندا رۆێشتن و گەڕانەوە ناو وێسگەکە. سەرەکێشییەکی زۆر گەورە بـوو. ئازایەتی زۆر و ئیـرادەیەکی بەهـێزی دەویـست. بەمەش کـۆچ ریکـۆردێکی تـری باڵای تـۆمارکـرد.
کریـستینا کـۆچ، ناوی لە لیسی (١٠٠) ژنی بەناوبانگی جیهـانی لە ساڵی (٢٠٢٠) دا تۆمارکـراوە، کە رۆژنـامـەی تایـمـز هـەڵـیانی بـژاردوون.
لە چوارچێوەی پـرۆژە گەورەکەی ناسا، بۆ بۆشـایی ئاسمان، بۆ گەڕانەوەی مـرۆڤ بۆ سـەر مانـگ، لە (٤١) کەشـتیوانی ئاسمانی چالاکـی کانـدیدکـراو بۆ ئەم گەشـتە. تەنها (٤) یان لێـیان هـەڵـبژارد، کە دووەم کەسـیان، کریـستیـنا کـۆچـە. لە ئێـستادا سەرقـاڵی مەشـق و خۆئامادەکردنە، بۆ ئـەم سەرەکـێـشییە نـوێیەی. دەیەوێـت وەک یەکەم ژن بۆ سەر مانگ و وەک نوێنەری هەموو ژنان ناوی لە مێژوودا بە پیتی زێڕین تۆماربکات.
لە چـوارچـێوەی پـرۆژە گەورەکەی، دەزگـای ناسا بۆ بۆشـایی ئاسـمان، بۆ گەڕانـەوەی مرۆڤ بۆ سەر مانگ، بە کەشـتیی (ئارتـیـمس ـ ٢) بـۆ سـووڕانەوە بە دەوری مانگـدا، کە دەبـوایە لە کۆتایی ئەمساڵـدا، ئەم گەشتە ئەنجـام بـدرایە. بەڵام دواکەوت و لە ساڵی داهـاتـوو (٢٠٢٥) دا ئەنجام دەدرێـت. ناسا لە کـۆبـوونەوەیەکـدا لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، لە رێـوڕەسـمـێکی شایـستەدا، لە شاری (هـیوسـتن) ناوی ئـەو تیمە چـوار کەشـتـیوانە ئاسمانیـیانـەی راگەیانـد، و بە ئامادەبووانی ناسانـدان. کە بـۆ ئـەم گەشتەی سەر مانگ هەڵیانی بژاردوون. ئەم چوار کەشـتیوانانەن، کە تەمەنی هەمـوویان لە چـلەکان دان:
١ـ ریـد وایـزمـان ـ ئەمـریکی: وەک فـەرمـانـدەی ئەرکەکانی گەشـتەکەی ئارتیمس ـ٢.
٢ـ ڤـیکـتـۆر گـلـۆڤـەر ـ ئەمـریکی: فـڕۆکـەوانی و جەنگی دەریـایی.
٣ـ کـریـستـینا کـۆچ ـ ئەمـریکی ـ ئەفـریـقی: ئەنـدازیـاری کارەبـا. پسـپۆری ئەرکەکانی ئارتیمـس٢ ـ بۆ یەکەم جار و یەکەمین ژنـە لە مێژوودا، کە گەشتی سەر مانگ دەکات.
٤ـ جـێرمی هـانـز ـ کەنـدی: فـرۆکەوانێکی فـڕۆکەی جەنگی پێشوو کەنەدییە. پسپـۆری ئەرکەکانی ئارتیمس ـ ٢. یەکەم کەشتیوانە لە دەرەوەی ئەمریکادا، بەشداری لە گەشتی چـوون بۆ سەر مانگ دەکات. یەکەم جاریـشێ دەبێـت کە بەرەو بۆشایی ئاسمان بچـێت.
هـانـز وتی:”بەیەکەوە دەچـیـنە سـەر مانـگ”.
بیـل نـێـڵسن ـ بەڕێـوەبەری ناسا وتی:”ئەمـە تـیـمـێکی مـرۆڤـایـەتـیـیە”.
سەرۆکی ئەمریکا جۆ بایـدن بە گەرمی پێشوازی لە چوار کەشتیوانەکانی ئارتـیمس ـ٢ کـردو وتی:”ئەرکەکەتان ئیلهـامبەخـش دەبێت بـۆ نەوەی داهـاتـوو بۆ گەڕان. نیـشانی هـەمـوو منـداڵـێک دەدات ـ لـە ئەمـریـکا و لە کەنـەدا و لە سەرانـسەری جـیهـان ـ کە ئەگـەر بتـوانـن خـەون بە شـتێکەوە ببیـنن.. دەتـوانـن بە دەستی بهـێـنـن”.
ئەمـریکا لە گەشتەکانی پێشووی بۆ سەر مانگ، لە (١٩٦٩ ـ ١٩٧٢) دا، لە کەشتیی (ئەپـۆلـۆ) دا، (٢٤) کەشتیوانیی بۆ سەرمانگ نارد، کە (١٢) یان چـوونە سەرمانگ.
یەکەم کەس کە پێی خستە سەر مانگ، کۆچکـردوو (نیـل ئارمسترۆنگ ـ ئەپۆلۆ ـ١١) بوو کە لە (٢٠/ یۆلیۆ/١٩٦٩) دا لەسەر مانگدا نیشتەوە. لە دوای ئارمسترۆنگ (باز ئاڵدریـن) یش دابەزییە سەر مانگ. لە کتێبێکم دا بە ناونیشانی (یەکەم گەشتی مـرۆڤ بۆ سـەر مانـگ) کە لە ساڵی (٢٠٢١) دا، پـرۆژەی قەفـتان لە سلـێمانی چاپیان کـرد و بـڵاویـان کـردەوە، بە درێـژی و بە وێنەوە باسی یەکەم گەشتی مـرۆڤم بـۆ سەر مانگ کـردووە. دوا گەشتیـش لە ساڵی (١٩٧٢) دا بـوو، دوا کەشتیوان (یـۆجـین سێرنـان و هـاریـسۆن شـمیـس) بـوون، کـە بـە (ئەپـۆلـۆـ ١٧) لە رۆژی (١٦/ نیسان/١٩٧٢) لەسـەر مانگ دابەزیـن. زیاتـر لە (٥٢) ساڵە، مـرۆڤ هـیچ گەشتێکی دیکەی بۆ سەر مانـگ نەکـردووە. سەرجـەم تیـمە کەشـتیوانەکانی پـێـشوو، لە رەگـەزی نـێر بـوون و هەمووشیان پێست سپی و ئەمریکی بوون. بەڵام لە گەشتی داهاتوو بۆ سەر مانگ بۆ یەکەم جار ژن و رەش پێست و کەشتیوانی دەرەوە ئەمریکاش لە ئارتیميس ـ ٢هەیە.
شایەنی باسیـشە، ژنـان لە پـشتەوەی هـەوڵەکانی گەڕانـەوەی ناسان بۆ سەر مانگ و کـلیلی کارەکان و ئامادەکارییەکانن. هـیوادارن کە مێژوو تۆماربکەن. خاتوو (بلاکوێـڵ تۆمپسۆن) کاربەدەستێکی باڵایە لە ناسا، دەڵـێت:” کاتێک دەگەڕێنەوە بۆ سەر مانگ، لەگەڵ یەکەم ژن و یەکەم کەسی رەنـگاوڕەنـگ.، ئەو چـاپە پـێـڵاوە واژۆدارانـە، بـەو مانایەیە، کە فـەزا و گـەڕان لە بەردەستی هـەمووان دایە. لە ئێستادا ژنـانی بەهـێـز و زیـرەک لە هەمـوو گۆشەیەکـدا دەبـینن، کە ئێـمە لە ناسادا کارەکان ئەنجـامی دەدەیـن. ئەو کەسانەی یارمەتیـدەرن بۆ دروستکـردنی ئەم موشکە زەبەلاحە ـ ئۆریـۆن ـ ئەگەر سەیربکەن، ژنان لە بەڕێوەبەرەکان، ئەندازیارە سەرەکییەکان، لە پۆستی باڵا و بەهـئز و لە هەر شـوێنێکی تردا هـەن و دیانبینن. ئەم ژنانە بناسن: لۆرا بولیا، شارون کـۆپ، ستیڤان ویڵسۆن، چارلی بلاکوێڵ تمپسۆن، کە یاریزانی سەرەکین لە پـرۆگامی ئارتیمس لەلایەن ناساوە. کارگـێڕانی باڵای ناسا ژنـانـن. ئەوە ئێمەی ژنـین کار بـۆ گەڕانەوە بۆ سەر مانگ دەکەیـن. لە (٣٥%) ناسا لە ژنـان پـێکهـاتـووە”.
بەرنامەی ئارتیـمس، نزیـکەی (٩٣) ملیـار دۆلاری تێـدەچـێت. چـوار گەشتی یەکەمی چـوار ملیـاری تێـدەچـێت. پـارەکەش حکـومـەتی ئەمـریکا دەیـدات.
نـاسا لە ساڵی (٢٠٢٢) یەکـەم گەشـتی ئارتـیـمس بـۆشـایی ئاسـمانی کـرد، کەپــسولی ئۆریۆنی بێ سەرنشینی فـڕی، تەنها بۆ سوڕایەوە بە دەوری مانگـدا. بۆ پـرۆڤـەکردنی جلوبەرگی تازەی کەشتیوانەکان. بەسەرکەوتووی بە دەوری مانگـدا سـووڕایـەوە و بە ساغیش گەڕایەوە بۆ سەر زەوی. ئەم گەشتە رێگە خۆشکەرە بۆ گەشتی ئارتیمس ـ٢.
بۆچی ناوی نـراوە (ئارتیمس)؟ لە ئەفسانە یۆنانییە کۆنەکاندا، (ئارتیمس) و (ئەپـۆلـۆ) خوشک و بـرابـوون و دوو خواوەنـد بـوون. ئەپـۆلـۆی بـرای خواوەندێکی زۆر بەهـێز و لـە تـوانـا بـەدەر بـووە. بەرپـرس بـووە لە جـووڵـەپـێکـردنی خـۆر. خوشـکەکـەشی ئارتـیمـس بە خواەنـدی مـانـگ ناسـراوە.
لە نێـوان کەشتی ئەپـۆلـۆ و ئارتیمـس جیـاوازی هـەیە. (ئەپـۆلـۆـ١١) سێ کەشتیوانی ئاسمانی هـەڵگـرتبـوو. بەڵام کەشـتی (ئارتیـمس ـ ٢) گەورەتـرە و چـوار کەشـتیـوانی ئاسمانی هەڵـدەگـرێت. ئارتیمس لە ئەپـۆلـۆ بەهـێزتـر و پێشکەوتـووتـر و تیـژفـڕتـرە.
ئامـانجە گـشـتـییەکانی بەرنـامەکەی ئارتـیمس ی ناسا، زۆرە لـەوە زیـاترە کە رۆژانی شکـۆمەنـدی ئەپـۆلـۆ دووبارە بکاتەوە. ئەمجارە مـرۆڤ لە ئارتـیمس ـ ٣ دا، دەچـێتە جـەمـسەری باشـووری مانـگ، کە ساردتـریـن و تـاریکـتریـن شـوێنـە لەسـەر مانـگ. بۆ دۆزینەوەی ئـاو لەنـاو شەخـتەدا.
ئەم چـوار کەشتیوانە ئاسمانەییانەنەی ئارتیـمس ـ ٢، لە ساڵی داهـاتـوودا (٢٠٢٥) بە کەپسولی ئارتـمیـس ـ ٢ دا، لەسەر موشەکی زەبـەلاحی هـەڵـدانی ئاسمانی (ئـۆریـۆن) گەشت بـۆ سەرمانگ دەکەن. لە سەر سەکـۆی هـەڵـدانی موشەکی بۆ بۆشایی ئاسمان، لە ناونـدی بۆشایی ئاسمانی کـنـێدی یەوە، بەرز دەبێتەوە.
ماوەی دیاریکـراوی گەشتەکەشـیان (١٠) رۆژە. تەنها بە دەوری مانگدا دەسووڕێنەوە و ناچـنە سەر مانـگ. دوای جـێبەجـێکـردنی بەرنامەکەیان، دەگەڕێنەوە بۆ سەر زەوی. بە ئەنجامـدانی ئەم گەشـتە. (کریـستینا هـامـۆک کـۆچ) دەبـێتە یەکەم ژنی گەشتکـردوو بـۆ مـانـگ. دەبێـتە ناودارتـریـن ژنی جـیهـان لە ساڵی (٢٠٢٥) دا.
ئارتیمس بە شێوەیەک دروست کراوە، کە دەتوانێت (٢٥٠) هەزار میل بفـڕێـت، رەنگە خێرایەکەشی باوەڕ پێکـراو نەبێت. کە لە کاتژمێرێکـدا لە (١٧) هەزار بۆ (٢٥) هـەزار میـل لە کاتـژمێرێکـدا دەبڕێـت. لەم ماوەیەدا چەند تاقـیکردنەوەیەک دەکەن و وێنەیەکی زۆری تەوەری باشووری مانگ دەاگرن. دوایش دەگەڕێنەوە بۆ سەر زەوی. ئەم گەشتە رێـگە خـۆشکەر دەبـێـت، بۆ گەشـتی سێـیەم، لە (ئارتـیمـس ـ ٣) دا، کە نیـاز وایـە، لە ساڵی (٢٠٢٦) دا، دوو کەشتیوان، لەوانەیە ژنێک و پیاوێک بێت، لەسـەر جەمسەری باشووری مانگ دایان بەزێنن. لە داهاتووشدا، بنکەیەکی ئاسمانی نیشتەجێبوون لەسەر مانگ دابنـێن و لەوێـوە، خەون و ئامـانجە گەوەکە بـەدی بهـێـنن، کە ناردنی مـرۆڤە بۆ سەر هـەسارەی مەریـخ، کە ناوی بە کوردی، هەسارەی (بـارام) یان (گـڕەهەسارە) یە.

ئەمـەش وڕینەکـردن نیـیە. لە سایەی گەشبـینی و متمـانە بەخـۆبـوون و ئیـرادەیـەکی پۆڵاییـن و بڕیاری تۆکمەدا، لە سایەی ویستن و کۆشش و سووربوون و کۆڵنەدان دا، هەموو خەون و هـیوایەکی مرۆڤ دێنەدی. چونکە شتێک نییە کە ناوی ئەستەم بـێت.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئینگلـیزی وەرگـرتووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤




خاتوو ریـپـین چـیرۆکنووسێکی ئـۆسترالـییە بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

خاتـوو (سـالی ریـپـیـن) نووسەرێکی بەنـاوبانکی ئـوسترالی و جیهـانییە، لە بـواری وێـژەی منـداڵان. لە ماوەی (٢٥) ساڵی رابـردوودا، زیـاتر لە (١٠٠) پەرتـووکی بۆ منـداڵان و بۆ نەوجـوانـان نووسـیوە و چاپیـانی کردوون و بـڵاویـانی کردوونـەتەوە. پەرتـووکەکانی پـڕفـرۆشـتریـن پەرتـووکـن لە ئوسترالـیادا. زیـاتر لە (١٠) ملیونیان دانەیان لە (١٨) وڵاتی جیهان و بە (١٤) زمانی جیهانی لـێفـرۆشراون. لە زۆربەی پەرتووکەکانیشی خەڵاتی لـێیان وەرگرتـوون. تا ئەمڕۆش درێـژە بە نووسین دەدات.
سـالی ریـپـین، لە شـاری (دارویـن) لـە ئـوسترالـیا لەدایـک بـووە. بەڵام لە باشووری رۆژهـەڵاتی ئاسیا گەورەبـووە. بە هـۆی کارەکەی باوکـییەوە، چەنـد ساڵ جـارێک لە دەرەوەی ئوسترالـیا ژیـاون.
سالی ئامادەیی هـونەریی لە مێلبۆرن تەواوکردووە، دوایش بۆ ماوەی (٣) ساڵ چووە بۆ چـین، لە شارەکانی شەنگەهـای و هانگـژۆ، هـونەری وێنەکێشانی کلاسیکی چینی خوێنـدووە. فـێری نـووسین و خوێنـدنەوە قـسەکـردن بە زمـانی چـینی بـووە.
سالی ریپین دەڵێت:”بۆ بێ بەخـتیم. زۆر منـداڵ بووم، لەگەڵ وێنەکـێشێکی فەرەنسیدا هـاوسەرگـیریم کـرد. زۆری نەخایاند، بـۆم روون بووەوە، لە پانتایی ماڵكێـدا، شوێنی دوو وێنەکـێشی لـێنابێـتەوە. رووم لە جـیهـانی وێنەکـێشانی وێنـەی روونکـردنـەوەی پەرتـووکی منـداڵان کرد. بۆ هـاوڕێتی وێنەکانیـشم چـیرۆکـیشـم بۆ منداڵان دەنووسی. ئەمـەیە کە مـنی گەیـانـدە ئـەو ناوبـانگ و ئەو پایـەیەی کە ئێستا لـێـیـم”.
سالی ریپین، لە تەمەنی شەش ساڵـییەوە، دەستی بە نووسینی پەرتـووک کردووە. تا ئێستاش درێـژە بە نـووسـین دەدات. زمـانی ئـینگـلـیزی و هـونـەر، بابەتی دڵـخـوازی بـوون. لە قـوتابخـانەی بنەڕەتیـدا، چـیرۆکی دەربارەی ژیـانی خـۆی و خـێزانەکەیـان دەنـووسی، بـە زۆریـش خـۆی وەک پـەرییـەک یـان شـازادەیـەک پـێـشـان دەدا. ئـەو چـیرۆکانەی کە دەیانی نووسین، پـیشانی مامۆستاکانی دەدان، ئەوانیش دەستخۆشیان لێـدەکـرد و بە دەنـگـێکی بـەرزەوە، لـە پـۆلـدا بـۆ قـوتـابیەکـانیان دەیـانخـوێـندنـەوە.
دەڵـێت:”مـن زۆر حـەزم لە نووسینە، ئایا مـن بەخـتەوەر نیـم، کە ئەمـە کاری منە؟.
دەشڵێت:”ئەوەم بە ئەنـدێـشەدا نەدەهـات، کە نـووسـین دەبێت بە پـیشەم، بەڵام شتێک نەبـوو، کە هـەرگـیز بتـوانـم دەستی لێ هـەڵـبگـرم. لە سەرەتـادا، لـەو باوەڕەدا بـووم، کە دەبـمە وێـنەکـێش”.
سالی ریپین. دوای تەواکردنی خوێندن و گەڕانەوەی لە چین، دەستیکرد بە یارمەتیدانی منـداڵانی چـینی ـ ئوسـترالی، لە جـێبەجێکـردنی ئەرکەکانی قـوتابخـانەکانیان. ئیلهامیش لە یەکـێک لە خوێنـدکارەکانەوە وەردەگـرێـت و بە بـۆنـەی سەری ساڵی چـینیـیەوە، بە زمـانی چـینی پەرتووکێک دەنووسێت، بە ناونیشانی (سەری ساڵی چـینی ڤانگ ڤانگ).
یەکەمین پەرتووکی بۆ گەورەساڵان، بە ناوی (شـتە کـێوییەکان) ەوە نووسیوە، کە باس لەوە دەکات کە چـۆن فـێری خوێنـدن بـوون. یەکەمـین پەرتـووکی بۆ منـداڵان، زنجیرەی پەرتووکی (بیلی بی براون)ە بۆ منـداڵانی تەمەن (٦ ـ ٨) ساڵانە. لە ساڵی (٢٠١٠) دا، لەلایـەن خـانەی بڵاوکـردنەوەی (هـاری گـرانـد) ەوە چاپکـراون و بڵاوکرانەتەوە. هـەر پەرتـووکـێکـیش لەم زنجـیرەیە. بابـەتی جیاوازیان لەخـۆگـرتـوون. بیـلی بی بـراون لە بە ناوبانگترین پەرتووکەکانێتی بۆ منداڵان، تەنیا لەم پەرتووکەی، چـوار ملیـۆن و نیو، دانـەی لە لـێفـرۆشـرا. بێجگە لەم پەرتـووکەی، پەرتـووکی (هـای جـاک) یەکـێکی تـرە لە پەرتـووکە بەناوبانگەکانی بـۆ منـداڵان.
لە مانگی (فبرایەر/ ٢٠٢٤) واتا لە ئەمساڵدا، دامەزراوەی (خەڵاتی منداڵانی ئوسترالیا) (سالی ریپـین) ی وەک بـراوەی خەڵاتی منداڵانی ئوسترالیا بۆ ساڵی (٢٠٢٤ ـ ٢٠٢٥) راگەیانـد. ئەم خەڵاتـەش بە (خـەڵاتی نـۆبـڵی منـداڵان) لە ئـوسترالیا دەزانـرێـت، کە لە ساڵی (٢٠١٢) ەوە دەستی پێکرد. دوو ساڵ جـارێ دەدرێـت بە نووسەرێکی لیهاتـووی بـواری وێـژەی منـداڵان یان بە وێنەکـێشێکئ وێنەی روونکـراوەی پەرتـووکئ منـداڵان.
سالی ریپین هـەشتەمین بـراوەی ئەم خەڵاتەیە. بـراوەی خەڵاتـەکەش، پۆستی باڵـیۆزی منـداڵانی نـیشـتمانی هـەیە. دەبێـت بەشدارییەکی گـەورە لە کۆمەڵـێک چالاکـیی وێـژەی منـداڵانی ئـوسترالـیا بکات. بـۆ مەبەستی یارمـەتـیی منـداڵان لە ئـوسترالـیا، گەشـت بۆ هەمـوو شـارەکانی ئۆسترالـیا دەکـات.
ئەم خەڵاتە، دەرفەتی بۆ سالی ریپین رەخساند، بۆ ئەوەی گەشت بۆ هەمـوو شوێنێکی وڵاتـەکەی بکات. قــسە لەسەر ئـەو شـتانە بکات، کە بۆ ئەو واتـایەکی زۆریان هـەیە. وەک: خوێندەواری، داهـێنان، پشگـیریی منـداڵانی تووشبووی دەمـارگـرژی لە پـۆلـدا.
پەیـامی سالی ریپـین ئەمـەیە:” هـەمـوو منـداڵان دەتـوانـن خـوێنـەربـن”.

ریپـین بە شێوەیەکی تایبەتی، حەزدەکات یارمەتیی ئـەو منـداڵانە بـدات، کە تـووشی دەمـارگـرژی و هـەڵـچـوون و دۆخـێکی دەروونـی بـوونـە، یـان ئـەو منـداڵانـەی کە کـێشەیان لە گـرانی خوێنـدنەوە هـەیە. بـۆیـە کـاری لە پێـشینەی ریپـین، بـریتـییە لە بیرکردنەوەی ئاستی هـۆشیاری، سەبارەت بەوەی کە چـۆن گـرانییەکانی فـێربوون و دەمـارگـرژی، کاریگەرییـان لەسەر خوێنـدنەوە و نـووسـینی منـداڵان هـەیە.
ریپـین تیشک دەخـاتە سەر ئەو ئاستەنگانەی خوێنـدنەوە، کە رووبـەڕووی ملیـۆنان منـداڵی ئـوسـترالی دەبنـەوە.
سالی ئامادەکەر و پێشکەشکەری بەرنامەی تەلەفـزیـونیش بـوو. لە چەنـدین کـۆڕ و فێستیڤاڵی وێـژەیشدا، بەشداری کردووە و بابەتی وێژەیی منداڵانی پێشکەش کردووە.

سالی ریپین، کاتێکیش کە سارقاڵی نووسین و وێنەکێشان نەبێت، لەگەڵ سەگەکەیدا، بەنـاو دارستانەکـانی نـزیکی ماڵـیان، پیاسە دەکـات. بیر لە بیـرۆکەی چـیرۆکی نـۆی دەکـاتەوە. هـەمـوو بیـرۆکەکانیـشی لە تـێکەڵکـردنی ئەنـدێـشە و ئەزمـوونەکانییەوە سەرچـاوەدەگـرن. زنجـیرە چـیرۆکەکانی: پـۆلی و پاسـتەر، زیاتر فـانتـازیـن، چونکە بەلایـەوە جـادووگەر و ئەهـریـمەن و جـنۆکە بوونیان نییە. زۆریـش لەو رووداوانەی لە چـیرۆکەکـانیدا روودەدەن، لـەو شـتانەوە سەرچـاوەیـان گـرتـوون، کە لـە جیهـانی ئەمـڕۆدا روویـان داون. سالی لە نـاخی دڵـییەوە چـیرۆکەکانی دەنووسێـت. پاڵەوان و کارەکـتەرەکانی چـیرۆکەکانی، لەلای منداڵان و دایکان و باوکان و لەلای مامۆستاکان، پەسەندن و دەنگدانەوەیەکی زۆریان هەیە. لە ئوسترالیا و جیهـاندا ناوبانگـیان هەیە.
بەشـێکی زۆری پەرتـووکەکـانی سالی ریپـین، خـۆی وێنـەکانی بـۆ کـێشاون. چـەنـد پەرتـووکـێکـیشی بە هـاوبەشی، لەگەڵ نووسـەرانی ئوسترالی تـردا نووسیویـانـێتی.
تاێسـتاش چەنـدیـن رێـزلـێنان و خەڵاتیان پـێی بەخـشـیون.
سالی ریـپین، سێ کـوڕ و سێ کـچی هـەیە، لەگـەڵ هـاوسەرەکەی و منـداڵەکانیـدا لە خانووە کۆنەکەیان، لە مـێلـبۆرن دەژیـن. لە ئێستادا سەرقـاڵە بە نووسینی زنجـیرەی تەلەفـزیۆنی ئەنمەیشن، بۆ منـداڵانی پێـش قـوتابخـانە. سەرەڕای نووسینی چـیرۆک،
لە کـۆمپانیایەکی ئـوسـترالی بەرهەمهـێـنانیش کاردەکات.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە سوود لە چەند سایتێکی ئینگلیزی وەرگرتووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤




تانیشک بچووکترین وەرگری دکتۆرایە لە جیهـان.. رەزا شـوان

(تانیـشک ماتـیۆ ئەبـراهـام) لاوێکی هـیندی ـ ئەمـریکـییە، لاوێکی پەرجـۆ و نـاوازەیە. بچووکـترین لاوە لە جیهـانـدا، کە لە تەمەنی (١٩) ساڵیدا، بە پـلەی نایاب دکـتۆرای لە (ئەنـدازیاریی بایـۆپـزیـشکی) دا وەرگـرت. تێـزی دکتۆرای تانـیشک لەسەر پەرەپێـدانی سیستەمی زیرەکی دروستکراوە. کە لە نەخۆشییەکانی دەستنیشانکردندا بەکاردەهێنرێت. دکتۆر تانیشک ئەبـراهـام، شۆڕشێکی ئەنـدازیاریی بایـۆپـزیشکی لە جیهـاندا بەرپاکرد.
باوکی تانیـشک ناوی (بـیجـۆ ئەبـراهـام) ە، ئەنـدازیـاری نەرمەکاڵا “بەرنـامەسازی”یە. دایکیشی دکتۆر (تاجی ئەبراهـام) ە. توێـژەری ڤـێتـێرنەری یە. خەڵکی شاری (کیرالا)ی هـیـندستانن. لە پـێـناوی هـەلی کارێـکی باشـتر و گـوزەرانـێکی خـۆشـتردا، کـۆچـیان بۆ ئەمـریکا کـرد. تانـیـشک ئەبـراهـام، لە سـاڵی (٢٠٠٤) دا، لە شـاری (ساکـرامـنتـۆ) لە ویلایەتی کالـیفـۆرنیا لە ئەمـریکا، لەدایک بـووە. پـۆلەکانی خوێنـدنی بنەڕەتی لە کامپی پەنـابـەران تەواوکـرد. لە مـاڵـیـشەوە، دایـک و بـاوکی وانـەی تایبـەتـییان پێـدەوتـەوە.
بەپێی ریزبەندیی ساڵەکان، دکتۆر (تانیشک ماتیۆ ئەبراهـام) ی پەرجـۆتان پێدەناسێنین.
١ـ لە تەمەنی (٢) ساڵیدا: دایک و باوکی بە تایبەتیش دایکی، تێبینی ئەوەیان کـردووە، تانیـشک لە تەمەنی (٤) مانگـیدا دەستیکـرد بە نیشانـدانی بـلیـمەتی، کە زۆر حەزی لە پەرتـووکی منـداڵان بـوو. پەڕەکانـیانی هـەڵـدەدایەوە و بە وردی سەرنـجی وێنـەکانیانی دەدا. لە تەمەنی دوو ساڵیدا، هەموو ئەو شتانەی کە بیستووبوونی یان خوێندبوویانەوە، بە ییـری خـۆی دەهـێـنانەوە. هـەر لـەم تەمـەنـەدا، پـرسـیارە سەرەتـایـیەکانی بیـرکاریی جـێبەجـێدەکـرد. کە زۆر کەس ناتـوانـن ئەنجـامـیان بـدەن.
٢ـ لە تەمەنی (٤) ساڵـیدا: پەیـوەنـدیی بە کۆمەڵەی (مـێـنسا) وە کرد، کە رێکخـراوێکی جیهـانییە، تایبەتە بە کەسانی زۆر زیـرەکی باڵا لە جیهـانـدا. لە تاقـیکردنەوەکانی ئاستی زیـرەکی ستانداردی مێنسادا (٩٩،٩%) پلەی بەدەستهێنا. بوو بە یەکێک لە بچووکترین ئەنـدامانی مـێـنسا لە جـیهـانـدا.
٣ـ لە تەمەنی (٥) ساڵـیدا: لە مـاوەی (٦) مـانگـدا، بە پـلـەی نایـاب، بـڕوانـامەی هـەر (٥) کۆرسەکەی بیرکاری وەرگرت. کە پرۆگرامەکانی پەروەردەیی بوون، بۆ فێرکردنی منداڵانی بەهـرەمەنـد. زانکـۆی (سـتانـفـۆرد) رێکـیخـستـبوون و پێشکەشیانی دەکـرد.
٤ـ لە تەمەنی (٦) ساڵـیدا: بـڕوانـامەی تەواوکردنی کۆرسی ئامـادەیی و کـۆلـێژیی، لە بـوارەکانیی: کـیمـیا، زانستی زینـدەوەرزانی، بایـۆلـۆژی، جیـۆلـۆجی دا، وەرگـرت. کە بچـووکـتریـن قـوتـابی بـوو، کـۆمـەڵەی (فـای تیـتا کاپـا) بە شانـازیـیەوە وەریـگـرت.
٥ـ لە تەمەنی (٧) ساڵیـدا: کورسێکی کـیمیای بە پـلەی نایـاب لە رێگەی ئـۆنلایـن، لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا، لە بـیرکـلی تەواوکـرد. هەر لە تەمەنی حەوت ساڵیدا، کۆرسێکی تری لە بـواری جـیۆلـۆجی و فـەلـەکـناسی، لە کـۆلـێژی (ئەمـریکی ریـڤـەر) لە شاری ساکـرامنـتۆ، بە پـلەی یەکـەم دەرچـوو.
٦ـ لە تەمەنی (٨) ساڵیدا: بوو بە جێگری سەرۆکی دامەزرێنەری یانەی فەلەکناسی لە کۆلێژی ریڤەری ئەمریکی. هەر لە هـەشت ساڵیـدا، لە کاتی پـشکـنین و لێکۆڵـینەوە لە سـەدان وێنـەی روانـگەی ناسـای مـەودا دوور ـ پـرۆژەکانی کـیـلەری ناسـا. تـانیـشک بەرپـرس بـوو، لە دۆزینـەوەی هـەسارەیـەکی دەرکی و زریـانـێکی خـۆر.
٧ـ لە تەمەنی (٩) ساڵیدا: بچـووکترین کەس بوو، کە لە ساڵی (٢٠١٢) دا، بەشداریی لە کـۆنـفـرانسێکی ناسادا (ئەیـمس) کرد و وتەیەکی پێـشکەش کـرد. هەر لەم تەمەندا، بوو بە ئەنـدامی دوو ساڵەی کۆمەڵەی ئابـڕوومەنـدیی زانکۆیی (تیتا کاپا)ی ئەمریکی.
هـەر لـە تەمـەنی نـۆ سـاڵـیدا، لە سـاڵی (٢٠١٤ـ ٢٠١٥) وەک بچـووکـتریـن کـەس هـەڵـبژێـرایـەوە و بەشـداریی لە کـۆنـفـرانسی ناسادا کـرد و وتـەیەکی پـێـشکەش کـرد.
٨ـ لە تەمەنی (١٠) سالـێدا: بـرۆنامەی دبلـۆمی قوتابخانەی ئامادەیی بەدەستهـێنا. کە بچووکترین کەس بوو لە ئەمریکادا، لە دە ساڵیدا بڕوانامەی ئامادەیی بەدەستهـێنابێت. هـەر لە دە ساڵـیدا، دووبـارە بە جـێگـری سەرۆکی پەیـوەنـدییەکان هـەڵـبژێـرایـەوە.
٩ـ لە تەمەنی (١١) ساڵـیدا: لە کۆلـێژی (ئەمریکی ریـڤـەر) سێ بـڕوانـامەی بەشداری لە زانستە بیرکاری و فیزیاییەکان، زانستە گشتییەکان، خوێندنی زمانی بیانی، بە نمرەی نایـاب بەدەسـتهـێـنا.
١٠ـ لە تەمەنی (١٢) ساڵیدا:(سکۆلەرشیپی ریجێنس ـ هاوڕێتی) لە زانکۆی کالیفۆرنیا سانتاکـرۆز وەرگـرت. لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا لە شاری (دەیـڤـس) لە ئەمریکا وەرگیرا. بۆ ئـەوەی درێـژە بە خـوێنـدنی بەکالـۆریـۆس بـدات.
١١ـ لە تەمەنی (١٤) ساڵیدا: لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا بە پـلەی ناب و بە پلەی شانازی، بـڕوانـامەی بەکالـۆریـۆسی لە (ئەنـدازیـاریی بایـۆپـزیـشکی) دا بەدەسـتهـێـنا. بـوو بـە دکتـۆر دانیـش ئەبـراهـام.
دکـتور دانیشک، هەر لە چـواردە ساڵـیدا، دەسـتی بە خـوێنـدی دکتـۆرا کـرد. گـرنگی دا بە پەرەپێـدانی زیـرەکـیی دروسـتکـراو بـۆ دەستـنیشانـکـردنی نەخـۆشـییەکان.
١٢ـ دکتۆر تانیشک ئەبـراهـام، لە تەمەنی (١٩) ساڵیدا، لە (٧/ حوزەیـران/٢٠٢٣) دا، بە پـلەی نایـاب، لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیـا لە شـاری دەیــڤـس لە ئەمـریـکا، بـڕونـامەی دکتـۆرای لە (ئەنـدازیـاریی بایـۆپـزیـشکی) دا، وەرگـرت. بـوو بە بچـووکترین وەرگری بڕوانـامەی دکـتۆرا لە جیهـانـدا.
لە ئاهـەنگی دەرچـوونیدا، بێجگە لە دایک و باوکی و خوشکە بچووکەکەی، داپیرەشی دکـتۆر (تـانکام مـاتـیۆ)ی تەمـەن (٩٠) ساڵ ئامـادەبـوو، کـە یەکـەم ژنـی هـینـدیـیە کە بـڕوانامەی دکتۆرای لە پـزیشکی ڤـێـتێرنەری لە هـیندستانـدا بە دەستهـێـناوە. باپیرەی کۆچکردووشی، دکتۆر (زەکەریا ماتیـۆ) تـویـژەری ڤـێتێرنەری بـوو. تانیشک ئیلهـامی لە باپیـرە و داپیـرەیەوە وەرگرتـووە. پێـزانینیـشی بۆ پشتگـیریی دایک و باوکی هـەیە.
١٣ـ دکتۆر تانیشک لە ئێستادا، تەمەنی (٢٠) ساڵە، تا ئێستا لە چەنـدین کۆنفـرانس و ۆرکـشۆپ و کۆنگـرەدا، بەشداریی کردووە و باسی لە بارەی زیرەکیی دروستکراوەوە پێـشکەش کـردووە. وانـەی وتـووەتەوە، لە تاقـیگاکـانـدا تـاقـیکردنەوەی ئەنجـامـداوە.

دکتۆر تانیشک ئەبراهـام، لە چەنـدین بەرنـامەی تەلەفـزیـۆنی و رادیـۆیی، رۆژنامەیی، دەربـارەی پسـپۆرییەکەی، دیمانەیان لەگەڵـدا سازداون. پێـشتریش وەک بەڕێـوەبـەری سۆشیال میدیای تایبەت بە (تویتەر) کاری کردووە. تانیشک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، زۆر چالاکە. لە ئێستادا کۆمپانیای تـوێـژینەوەی زیـرەکیی دروستکـراوی پـزیشکی، بە نـاوی (میـدبـارک) دامـەزرانـدووە و هـەر خـۆی بـەڕێـوەی دەبـات و سـەرکـردایـەتـیی دەکـات. ئـەم کۆمـپانیایە گـرنـگی بە راهـێـنانی مـۆدێـلی بنـەڕەتی بـۆ پـزیـشکی دەدات.
بێجگە لەو چالاکـییانە، تانیشک گەلـێک کار و چـالاکـیی جـیاوازی تـری ئەنجـام داون.
تانیشک ئەبراهام، بووە بە نموونە و سەرمەشق بۆ لاوان لە جیهاندا، بۆ چاولێکردنی.
شایەنی باسە و جێی سەرنجە، خوشکەکەی تانیشک، کە ناوی (تیارا ماتیۆ ئەبراهام)ە، لە خـۆی بچـووکترە، ئەویش نەوجـوانێکی بلـیمەت و پەرجـۆیە. لە تەمەنی (٤) ساڵیدا بوو بە ئەندامی کۆمەڵەی مێنسا. لە تەمەنی (١٦) ساڵیدا، بـروانامەی بەکالۆریۆسی لە مـوزیک لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا بەدەستهـێـنا. لە تەمـەنی (١٨) ساڵیـشدا، بـروانـامەی ماستەری لە مـوزیکدا، لە کۆلـێژی جاکـوب لە زانکۆی (ئیندیانا) بەدەستهـێنا. لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، خەڵاتی هـونەرمەنـدە گەنجەکان، لە دەنگی کلاسیکـدا، بە تیـارا بەخـشرا.
دکتۆر تانیـشک ئەبـراهـام، ئاواتەخـۆازی ئەوەیە، کە ببێـت بە بـراوەی خەلاتی نـۆبـڵ. ببێت بە سەرۆکی ویلایەتە یەکگـرتووەکانی ئەمریکا. بێگومان، لە بەردەم ئیرادەیەکی بەهـێز و خەبـات و کۆڵـنەدانـدا، هـیچ شـتـێک نیـیە کە نـاوی ئەسـتەم بـێـت.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدی سایتی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ٢٠٢٤




فـانتـازیـا لە وێـژەی منـداڵان.. رەزا شـوان

فـانتازیا وشەیەکی ئینگـلیزییە، لە رەگی وشەیەکی یۆنـانی و لاتیـنییەوە وەرگیراوە. بە واتـای “وێـژەی سەرسـوڕێـنەر” یان “هـێـزی ئەنـدێـشە” دێـت. فـانتـازیا جـۆرێـکە لە کارێکی وێـژەیی ئەنـدێـشەیی. فـانتـازیا زاراوەیـەکی فـراوانە، یەکـێکە لە فـاکـتەرەکانی جیهانی چیرۆک و رۆمان و هـونەر. فانتازیا لە وێـژەدا بە شێوەیەکی وێژەیی دەوترێت، کە ئـارەزووی ئـەوەی هـەیە، کە لە داب و نەریـتی بـاو دابـڕێـت و لە راســتـیـیەکـان و لـە سنووردارکـردنی لـۆژیک و فـۆرم و زانیاری رزگـاری بێت و کـاری لـۆژیکی بەدەر بکات و جیهانێکی ئەفـسووناوی فـانتازی و ناڕاسـتی ئـارەزوومەنـدانە دروسـت بکات. فـانتـازیا جـیهـانـێکی ئەنـدێـشـەیی ئەفـسانەئـامێـزە. جـیهـانـێک کە یاسـا فـیزیـایـیەکـان جیـاوازن، لەگەڵ ئەم جیهـانەی تێیـدا دەژیـن. جیهـانـێکە کە پاڵـەوان و کارەکـتەرەکانی بـە زۆری بـوونـەوەری ئـەفـسانـەیی و نـامـۆن، وەک: ئـەژدیهـای گـڕهـاوێـژ، جنـۆکە، ئەسپی باڵـدار، بـووکی دەریـا، سیـمرخی باڵـدار، جادووگەر، چەتەوڵ، یان بوونـەوەر و ئاسمانێکی ئەنـدێـشەیی،… هـتد. هەمـوو کارەکـتەرەکان دەتـوانن بەو زمانەی نووسـەر دەینووسێت قسەبکەن. وێـژەی فانتـازی ئەو وێـژەیەیە، کە نـووسـەر، بە پـلەی یەکـەم پـشـت بە جـیهـانی ئەنـدێـشـە و بە ئـەفـسوون “جـادوو” دەبـەستـێـت. رووداوەکـانی لە جیهانێکی ئەنـدێـشەییدا روودەدەن. خوێنەران بۆ گەشتێکی، ئەنـدێـشەی دژەباو دەبات. ئەم جیهانە ئەندێشەییەش، لە داهـێنانی نووسەرە. بەڵام ئەم ستایشە هەموو رۆمانێکی فانتازی ناگرێتەوە، ئەگەر بێت و بە شێوەیەکی هـونەری لە ژیان بڕوانێت و وردبێتەوە. دەشـێـت کە رووداوەکـانی وێـژەی فـانتـازی، لەسـەر زەوی راسـتەقـیـنەشـدا رووبـدەن. پاڵەوان و کارەکتەرەکانیش مـرۆڤ و ئاژەڵ و باڵندە و شتی تربن. تێکەڵ بە ئەنـدێشەی فـانتـازی و بـە ئـەفـسـوون بـکـرێـن و لـە ژیـانی راسـتەقـیـنەی مـرۆڤـەوە، ئـیلهـامیـان وەرگـرتـووبـن. فانتازیا ئەو پانتا فـراوانەیە کە زۆربەی بنەماکانی ژانـرە وێژەکانی تـری لەخـۆگـرتـوون. پەرگـەمـا و بنـەمـای فـانتـازیـاش ئەنـدێـشـەیـە.
پێناسەکردنی وێـژەی فانتـازیا، یان تەنانەت چـیرۆکی ئەفسانەیی، ئەونـدە ئاسان نییە کە مـرۆڤ بیری لێدەکاتەوە. وێـژەی فـانتـازیا، مێـژوویەکی دوور و درێـژی لە فـۆلکلـۆر و لە ئـەفـسانەکـان و لە سەرچـاوەکـان و لە بەرهـەمـەکانی هـەمـوو نەتـەوەکانی جیهـانـدا هـەیە. هـەر لە کاتی مـرۆڤـە ئەشکەوتیـیەکانەوە، فانتـازیا بە جـۆرێک بـوونی هەبـووە. مـرۆڤەکان رووداو و بەسەرهـاتـەکانی رۆژانەی خۆیـان و هـەنـدێک جاریـش، تەنـانەت خـەون و هـیواکانیشیان، لە شێوەی وێنـەدا، لەسەر دیـوارەکانی ئەشکەوتەکانـدا، بە هـاوکاری ئەنـدێـشە هـەڵکەکەنـدوون. کوردسـتانی نیـشـتمانی ئێـمـەی کوردیـش، کە یەکەمـین لانـکەی رەسەنـتریـن شارستانییە لە هەمـوو جیهـانـدا، فـانتازیا لە فـۆرمی کـۆن و کلاسیکـیدا، مێـژووییـەکی دوور و درێـژی لە کـولتـووری کوردستانـدا هـەیە. پاشخـانـێکی وێـژەیی فـانتـازیـا، لـە فـۆلکـلۆری رەسـەنی کوردیـدا، رەگ و ریـشـەی هـەیە. بـە دەیـان چـیرۆک و نـەزیـلە و گـێڕانـەوە و داسـتانی ئـەفـسانەیـیـمان هـەیە.
ژیانی مـرۆڤ، لە دایکبوونەوە تا مـردن، رۆمانێکە کە لە چەنـدین چیرۆکی شیرین و تـاڵ پێکهاتووە. چـیرۆکیش گـێڕانەوەیە. ئەنـدێشەش هەمیشە لەگەڵ مـرۆڤـدا بـووە و لە رابـردوو و لە ئەمـڕۆدا، دینـەمـۆی داهـێـنان و ئـافـرانـدن و پـێـشکەوتـنە. مـرۆڤ پێویستییەکی قووڵی بە هـێزی ئەندێشە هەبووە و هەیە، بۆ دروستکردنی باردۆخێکی ناڕاستەقـینە و جیهـانێکی ئەفـسووناوی. بە تایبەتیش لە کاتی منـداڵـیدا گرنگـییەکانی ئەنـدێشە دوو ئەوەنـدە دەبێـت. چونکە ئەنـدێشە بەشێکی سەرەکی و گرنگە لە ژیانی رۆژانەی منداڵان. جیهانی دەروونی منداڵان پڕە لە ئەندێشەڵ. هەموومان بە چیرۆکی جـوانی ئەفـسانەیی ئەنـدێشەیی گەورە بـووینە. زۆربەی نووسەرانی وێـژەی فـانتـازی چ چیرۆک یا رۆمان، ئیلهـامیان لە چـیرۆکە فـۆلکلۆرییە ئەفـسانەییەکان وەرگرتوون.
چـیرۆکـنووسی بەنـاوبانگی منـداڵان، دکـتۆر (سـیوس) دەڵـێـت:” فـانتازیـا بە تەواوی دیـوەکەی تـری زەڕەبـیـنەکەیە”. فـانتـازیـا نکـووڵی لە بـوونی ئـازار و مەینەتییەکان ناکات. لەوانەیە رۆمـاننووس بۆ چـارەسەرکردنی کـێشەکانی جیهـانی راسـتەقـینە، بە شێوەیەکی هـێمایی ئەندێشە بەکاربهێنێت. چیرۆک یا رۆمانەکەی بە ندێشە بپۆشێت”.
تایبەتمەنـدییەکانی وێـژەی فـانتازی، نووسەر بە شێوەیەکی داهـێنەرانە لە دەرەوەی ژیانی باودا چارەسەری کێشەکان دەکات. بۆ گەیاندنی پەیام و هـێنانەدی ئامانجەکانی رۆمانەکەی، پشت بە ئەفسون (جادوو) و بە شتەکانی دەرەوەی سروشت دەبەستێت.
زۆرێک لە خوێنەران بە هـەڵە، ئەندێشەی زانستی و وێژەی فانتازی تێکەڵ دەکەن و لێکیان جیاناکەنەوە. ئەنـدێشەی زانستی سنووردارە، باس لە پێشکەوتنە تيـۆرییەکانی زانست و تەکنەلـۆژیا دەکات، پێشکەوتووتر لەوەی ئەمـڕۆ دەیزانین. وەک گەشتکردن بۆ بـۆشایی ئاسمان، فـیلمەکانی جـەنگی ئەستیرەکان. یان جیهـانێک پێشان دەدات، کە دەتوانێت لە داهاتوودا رووبدات. بەڵام فانتازیا خەونی بێـداری مـرۆڤە. ئەوە دەکات کە رووی نەداوە. کارەکتەرە ئەفسانەییەکانی، تەنیا لە جیهانێکی ناڕاستیدا بوونیان هەیە.

دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان، بە کورتی باس لە فانتازایا لە وێـژەی منداڵاندا دەکەین. تا ئێستا، زۆر بە کـەمی ئەم بابـەتە بەسەر کـراوەتەوە. زۆر کەمی لەسەر نووسـراوە.
فـانتـازیا لە وێـژەی منـداڵانـدا:
فـانتازیا ژانـرێکە لە ژانـراەکانی وێـژەی منـداڵان و مێـرمنـداڵان. فـانتـازیای مـۆدێـرن لە یەک دوو سەدەی رابـردوودا هاتـووەتە ناو جیهـانی وێـژەی منـداڵانەوە. بە خـێرایی سەرنجی منداڵانی لە هەمـوو جیهـانـدا راکـێشاوە و بـووەتـە دڵخـوازیـان. بە تایبـەتیش لە نیـوەی دووەمی سەدەی بیستەمـدا، زوو گەشەی کرد و لە جیهانـدا تەشـەنەی کـرد.

فـانتـازیا لە جیهـانی وێـژەی منـداڵانـدا، بـە هـۆی رەگ و ریـشـەی ئەفـسانـەیـیەوە، لە ئەنـدێشەی منداڵانەوە نـزیکە. فانتازیا یەکـێکە لەو ژانـرانەی، کە لە وێـژەی منـداڵاندا بەکاردێت. لەلای منـداڵان و مێرمنـداڵانی ئەمـڕۆدا، گرنگی و پێگەیەکی تایبەتی هـەیە. نووسەری ئـوسترالی، پسپۆر لە وێـژەی منـداڵانـدا، خاتـوو (کەیـت فـۆرسـت) دەڵـێت: “فانتازیا لە چیرۆکە ئەفسانەییەکاندا، وەک مۆمێکی داگیرساو دەدرەوشێتەوە و دڕ بە تاریکی دەدات. بەڵام گرنگترین شت، ساتەوەختی رووناکیترە، کە پێمان رادەگەیەنێت، هـیوا و کۆتـاییـە خۆشـەکان هـەن”.
فانتـازیا لە وێـژەی منداڵانـدا، مێـژوویەکی کـۆنی هـەیە، کە بۆ چەنـدین سەدە لە پێش
زاینی دەگەڕێتەوە. هەندێک کەس پێیانوایە، کە چیرۆکە ئەفسانەییە فانتازییەکان شتی پـڕوپـووچ و بێ مـانـان. ئەمـە تـێگەیـشتن و بـۆچـوونێکی هـەڵەیە. چونکە بەشـێکی زۆری ئەو چـیرۆک و رۆمـانە فانتازییانە، کە بۆ منـداڵان و بۆ مێرمنداڵانن، پەیامێکی پەروەردەی و رەوشتی و مرۆڤایەتی و بەهـای بەرز و پەند و وانە و رێنمایی جوانیان لەخـۆگـرتـوون. چـیرۆکی فانتـازی، دەتـوانێـت دەربـارەی هـەر شـتـێک بـێـت، لە هـەر شوێـنێک بێـت، بەبێ هـیچ سـنووردارکـردنـێک. باشـتریـن نمـوونەی کـورتـە چـیرۆکە ئەفـسانـەییـە فـانتـازییـەکان بـۆ منـداڵان: (چـیرۆکـە ئەفـسانەییـەکانی) چـیرۆکـنووسی یـۆنـانی (ئیـزۆپ)ە، کە بـە بـاوکی ئەفـسانەنـووس لـە جیهـانـدا نـاوبـراوە. هـەروەهـا چیرۆکە ئەفسانەییە فانتازییەکانی (پێنج تنتدرا) واتا گەنجینەی پێنج بەند. لە نووسینی بیـرمەنـدی گەورەی هـیـندی (بەیـدەبـا) کە لەژێر ناوی (کلیلە و دیمنە) دا چاپکـراون. ئەم چـیرۆکە فـانتـازییانە، مێـژوویان بۆ چەنـد سەد ساڵێک پێـش زایـنی دەگەڕێتـەوە. بەڵام تا ئەمڕۆش چـێژ و بایەخ و گرنگی پەروەردەییان کاڵ نەبوونەتەوە. تا ئێستاش ئـەم کـورتە چـیرۆکە فـانتـازییـانە، بەشێکـن لە بابەتەکانی پەرتووکی خوێنـدنەوە، بۆ قـوتابیانی قوتـابخـانەی بنـەڕەتی لە هـەمـوو جیهـانـدا.
کـورتە چـیرۆکە ئەفـسانەییە فانتـازییەکانی ئیـزۆپ، هەریەکەیـان بە وانـەیەکی کورتی رەوشـتی یا بە پەنـدێک کـۆتایـیان دێـت، رووداوەکـانیـشیان لەسەر زەویـدا روودەدەن، پاڵەوان و کارەکتەرە یار و نەیارەکانیان. مرۆڤ و ئاژەڵ و باڵندەن یا دار و درەخـت و شتی تـرن. ئاژەڵ و باڵندە و دار و درەختەکانیش وەک مـرۆڤ قسەدەکەن. بۆ نموونە: چیرۆکی پێشبڕکێی نێوان (کیسەڵ و کەروێشک) بەوە کۆتایی دێت کە (لەخۆبایی بوون دۆڕانـدنە، رۆیشتنی خاوی بێوەستان بـردنەوەیە). یان چـیرۆکی (گـورگ و بەرخـۆلە) ئـەو پەنـدە بـاوە کـوردییەی لەخـۆگـرتـووە کە (زۆر هـات.. قـەواڵـە بەتـاڵە).
لە سەدەی نوزدەدا، لە بەریتانیادا چـیرۆکی فانتازیی بۆ منداڵان، بازاڕی گەرم بوو. کە بووە هـۆی سەرهەڵدانی چەنـدین رۆمانی فانتازی بۆ مێرمنداڵان لە بەریتانیادا. دوایی چیرۆک و رۆمانی فانتازی بۆ منداڵان و مێرمنداڵان، زۆر بە خێرایی تەشنەی کـرد. لە ئەمریکا و لە چەنـدین وڵاتانی ئەوروپادا، چەنـدیـن رۆماننووس دەرکەوتن و چەنـدین شاکارە چـیرۆک و رۆمـانی فـانتـازییان، بۆ منـداڵان و مێـرمنـداڵان نووسـین و چـاپیان کـردن و بـڵاویان کـردنـەوە.
نموونەی چـیرۆک و رۆمـانی فـانتازیی مـۆدێـرن، بۆ منـداڵان و مێرمنداڵان:(ئەلیس لە وڵاتی عـاجبـاتییەکـان) دا، نـووسینی (لـویـس کـارۆل). (ئـۆلـیـڤەر تـویـست) نووسـینی (چارلـز دیکنز). (پـینۆکیۆ) نووسینی (کارلـۆ کۆلـۆدی). (رۆبنسۆن کـروزۆ) نووسینی (دانیال دیڤـۆ). (نیـلـز) نووسینی (سەلما لاگیرۆف). زنجیرەی (پـێـنج منـداڵ) نووسینی (ئیـدێت نـێسبیـت) کە زۆر جـار بە داهـێنەری چـیرۆکی فانتـازیای مـۆدێـرن بۆ منداڵان ناودەبرێت. (سانـدرێلا) نووسینی (چارلز پیرۆ). (تۆما لیزا) نووسینی (هانـز کریستیان ئەنـدەرسون). (بەفـریـن و حـەوت کورتە باڵاکـان) نـووسینی (بـرایـانی گـریـم). (پـیـپی گـۆرەویـدرێـژ) نووسینی (ئەستریـد لـینـدگـریـن). (هـایـدی) نووسی (یـوهـانا شپـيری). (ژنـانی بـچـووک) نـووسـیـنی (لـویـزا مـای ئـەلـکـۆنـت). (هـاری پـۆتـەر) نـووسـیـنی (جـوان رۆلـیـنگ). زنجـیرەی هـاری پـۆتـەر، حـەوت پەرتـووکە و کـراون بە هـەشـت فـیلمی سینەمـایی. رۆمـانی هـاری پـۆتـەر، یەکێکە لە مۆدێـرتریـن زنجـیرە رۆمـانێکی فانتازیا. پـڕفـرۆشراوترین رۆمانە، کە (٥٠٠) مليۆن دانەی لە جیهـاندا لـێفـرۆشراوە. رۆمانی هاری پۆتەر شاکارێکی مۆدێـرنی جیهـانییە بۆ مێرمنداڵان. پاڵەوانی رۆمانەکە هـاری پـۆتـەر مێـرمنداڵـێکی سەرەکـێشی ئەفـسووناوییە، فـێری جادووبـازی دەبێت بۆ کاری چاکە بەکاری دەهـێنێت. ئاماژەش بە سێ رۆمـانی مـۆدێـرزمی کوردی دەدەم، کە رۆمـانەکـانیـن فـانتـازیـن و بـۆ منـداڵان و مێـرمنـداڵان نـووسـیویـانـن: رۆمـانی (کـچـی دورگە بچـۆلەکە) و (مـلـوانکەی ئەفـسونـاوی) نووسینی مامۆسـتا (ئەمـین محـەمـەد). رۆمـانی (نـازیـلـێی مـانـگ و شـازادەی خـۆر) نـووسـینی خـاتـوو (پەیـام ئـیـبراهـیم) ە.

تەوەرەکانی ئـەدەبی فانتـازی، هـۆکارن بۆ ئەوەی کە منـداڵان و مێرمنـداڵانی خـوێنـەر هـۆگـریـابـن. لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانـدا دوو چەمکی سەرەکی هـەن، چەمکی چاکە بەرانبەر بە خـراپە، چەمکی مـلمـلانێ بـۆ دەسەڵات. هـێزی چـاکە و هـێزی خـراپە لە ملـمـلانێـیەکی دەستەویەخـەی هـەمیـشەیی دان. ئەمـانە ئـەو پـرسانـەن کە پاڵەوان و کـارەکـتەرە سـەرەکـییەکـان، دەبـێـت رووبـەڕوویـان بـبـنەوە.
هـەنـدێک لە سـوودەکانی وێـژەی فـانتـازی بـۆ منـداڵان:
١ـ بەشێکی زۆری رۆمان و چیرۆکە فانتازییەکان، پەیامێکی پەروەردەیی و رەوشتی و مـرۆییان لەخۆگرتوون. دەتوانن بە ئاراستەیەکی دروستدا چارەنووسی منداڵان بگۆڕن.
٢ـ یارمـەتی منـداڵان دەدەن، بـۆ خۆبنیاتنان و خۆگونجـاندن و دەربردن، لەگەڵ لافـاوی داهـێنان و زانیاریی مـۆدێـرن و شۆڕشی تەکنەلـۆژیـا و لەگەڵ گۆڕانکاریییە خێراکانـدا.
٣ـ لەم سەردەمەدا، وێـژەی فانتازیا، لەنێو منداڵان و هـەرزەکاراندا، پێگەیەکی تایبەتی هەیە، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە لە زۆر رووەوە، چـێژ و خۆشی سوودیان پێـدەبەخـشن.
٤ـ چـیرۆکە فـانتازییەکان، یارمەتـیی منـداڵان دەدەن، کە کـنجکاوی بن و زیـاتر خۆیان دەرخـەن و باشتر لە ژیـان بـڕوانـن و قـووڵـتر بيـربکەنەوە و زیـاتـریـش بخـوێنـنەوە. پرسیاری زیـاتر بکەن. ئاسـۆی ئەنـدێشە و ئەنـدێشەکردن و بیرکردنەوەیان، فـراوانتر دەبن. نوێخواز و داهێنەر دەبن. بە ئەزموونکردنی جیهانێکی جیاوازەوە سەرقاڵ دەبن.
٥ـ چیرۆکە فانتازییەکان، منداڵان فێری کارامەیی دەکەن. کارامەیی وەک دروستکردنی جـیهـانی سەرسـووڕێـنەر و پەرەپـێـدانی بـیـرۆکەی نـوێ و بـیرکـردنـەوە لە داهـێـنان.
(ئەلبێرت ئەنشتاین) دەڵێت:”ئەگەر دەتەوێت منداڵەکانت زیرەکبن. چیرۆکی ئەندێشەییان بۆ بخوێنەوە. ئەگەر دەتەوێت زیرەکتربن، چیرۆکی ئەندێشەیی زیاتریان بۆ بخوێنەوە”.
٦ـ ئـەرکی یەکـەمی چـیرۆکە فـانتـازییەکان، بەخـشـیـنی چـێژ و خـۆشـیـیە بە منـداڵانی خوێنەر. مێشکی منداڵان لە بـێهـوودەیی رزگاردەکەن. جیهانێکی نـوێ تاقی دەکەنەوە.
٧ـ لە زۆرێک لە چـیرۆک و رۆمـانە ئەفـسانەییـەکانـدا، منـداڵان رۆڵی پاڵـەوانـێتی و سەرەکـییان هـەیە. لەپـاڵ منـداڵانیـشـدا گەورەساڵانـیـش بەشـدارن و رۆڵـیـان هـەیە.
٨ـ چـیرۆکە فانتـازییەکان، یارمەتـیی منـداڵان دەدەن، بۆ دۆزینـەوەی رێـگەی زیاتر و زیاتر لە ژیانی راستەقـینەدا. بۆیە چـیرۆکە فانتازییەکان، کەشێکی منداڵانەیان هـەیە.
٩ـ چیرۆک و رۆمانە فانتازییە، لە رووی زمانەوانییەوە، کۆمەڵێک وشە و دەستەواژە و رسـتەی تازە بە منـداڵان دەبەخـشن و فـەرهـەنـگی وشەکـانیان دەوڵـەمەنـتر دەکەن.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤




وێـژەی منـداڵان لە رووسـیا.. رەزا شـوان

رووسیا یەکێکە لەو وڵاتانەی کە لە کۆنەوە بایەخێکی باشیان بە وێژەی منداڵان داوە. چەندین سەدەیە کە وێـژەی منـداڵان لە رووسـیادا ناوبـانگـێکی زۆری بەدەستهـێـناوە. بەڵام تا ئێستاش سەرەتـای وێـژەی منـداڵان لە رووسـیادا، بـە وردی پـێناسە نەکـراوە. مێژوونووسان پێیانوایە،سەرهەڵدانی وێـژەی منداڵان لە رووسیادا، بۆ سەدەی پازەیەم دەگەڕێتەوە. کە سەرەتای گرنگـیدان بە منـداڵی بـووە.

وێـژەی منداڵان لە رووسیادا، لەسەر بنەمای فـۆلکلۆری زارەکی سەریهەڵـدا. چـیرۆکە ئەفسانەییەکان و داستان و گـۆرانی و پەنـد و مەتـەڵ، لە سەردەمی رووسیای کـۆنەوە، بەشدارییان لە پێکهـێنانی ئایدۆلـۆژی و جوانیناسی و رەوشتی، چەندین نەوەی منداڵان کـردوون. پەرتووکە فـێرکارییەکانیش، کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر پەرپێدانی وێـژەی منداڵانی رووسیا هەبـووە.
بە درێژایی سەدەکانی رابـردوو، منداڵان و وێـژەی تایبەت منداڵان، لە مشومـڕ و پلانە ئایـدۆلـۆژییەکانی رووسیادا، جـێگەیەکی بەرچاویـان هەبـووە، بۆ گەیـشتن بە ئایـدیـاڵە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان.
یەکەمین پەرتـووکی چاپکـراوی منـداڵان لە رووسیا، ئەلفـوبێی رووسی بـوو. بە ناوی (ئەزبوکا) بۆ بە خـێرایی فـێرکردنی منـداڵان، کە لەلایـەن چـاپـکەری رابـەر (ئـیڤـانـۆم فـیـدرۆرۆڤ) لە سـاڵی (١٥٧٤) دا، لە لـیـڤ نـووسیی و بڵاوکـرایەوە.
لە سەدەی حەڤـدەیەمـدا، زۆر چـیرۆکی نووسـراوی رووسی بۆ منداڵان دەرکەوتـن، کە باسیان لە سوارچـاکی و لە پاڵەوانەکانیان دەکـەن. هـەر لەم سەدەیـەدا وەرگـێڕان، زۆر گەشەی کرد، چەنـدین چـیرۆکی منـداڵانی ئەوروپییان، وەرگـێڕایە سەر زمـانی رووسی. بەشێکیش لە پەرتووکەکانی گەورەساڵانیان، بە شێوازێکی سادە و ساکار و بە زمانێکی ئاسانـتر و سووکـتر و کورتیان کردنەوە و چاپیانیان کردنەوە، تا بۆ منداڵان گونجاوبن.
یەکـەمـین کـۆمـەڵە چـیرۆکـیش، کـە لـە رووسـیادا بـۆ منـداڵان چاپـکـرا، لەژێـر نـاوی (داسـتانەکانی روسـیا) دا بـوو. لـە نووسـینی (کـیـدلـۆڤ) ە. کـە بـە رابـەری چـیرۆکی منـداڵان لە رووسـیادا ناسراوە.
چەنـدین چـیرۆکـنووس و رۆمـانـنووس و هـۆزانـڤـانی بەنـاوبانـگی رووسی، کـە بـۆ گـەورەسـاڵان دەیـان نـووسی، منـداڵانـیـشـیان فـەرامـۆش نەکـردوون و بەشـێک لە نووسینەکانیان بۆ منـداڵان تەرخان کـردوون، لەوانەش: پـۆشکـین، ماکـسیـم گـۆرگی، تۆڵستۆی، مایکـۆفـسکی، ئیڤـان کریلـۆڤ، چـۆکـۆفـسکی، سامـۆیـل مارشاڵ،… هـتد.
شایەنی باسیشە، مێژووی پەرتـووکی منـداڵان لە رووسیا لەلایەن ژنانەوە نووسراوە.
(کاتـرین) ی گەورە، یەکەم ژن بـوو، کە وێـژەی منـداڵانی بە زمـانی رووسی نووسی. بە هـۆی خەمی دایکـییەوە، بـۆ پەروەردەکـردنی نەوەکـانی، دوو چـیرۆکی نووسـیوە (چـیرۆکی تسارتـڤـیچ کـلۆر ـ ١٧٨١) و (چـیرۆکی تسارتـفـیج ڤـیـفی ـ ١٧٨٣ ). ئەم چیرۆکانە، پـڕن لە ئامـۆژگاری، ئەرکی رەوشتی، راستگـۆیی، بابەتگەلێکی دیکەش.
کاتێک کە منداڵان وەک کلیلێک و بەشێکی سەرەکی و گرنگ سەیردەکرا، لە دووبارە داڕشتنەوەی کۆمەڵگا و دروستکـردنی کـیانی تـازەی سۆڤـیەت، لە ئەنجـامـدا وێـژەی منداڵانی رووسیا و ئایدۆلۆژیا و سانسۆر بە شێوەیەکی ئاڵۆز تێکەڵ بە یەکتری بوون.

لە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەری ساڵی (١٩١٧) لە رووسیادا، یەکەم داواکاری لە وێژەی منـداڵان، ئەوەبـوو کە وێـژەی منـداڵان، بخـرێتە خـزمەتی ئایـدۆلـۆژیـای کـۆمـۆنیستی.
دەبوو خانەی بڵاوکردنەوەی نـوێ دامەزرێت و گۆڤـاری نـوێ بۆ منـداڵان دەربکـرێت، تا ببن بە جێگـرەوەی دەزگا و گـۆڤـارە بـورژوازییەکان. ئەمەشـیان بە پێـویسـت زانی.
پارتی شـیوعی دەستی بەسـەر رۆشـنبـیریی منـداڵان و لاوانـدا گـرت.
(مورزیـلکا) و (پیـۆنـێر: رابەر) دوو گۆڤاری کۆنی منداڵان بوون لە یەکێتی سۆڤیەت.
لە ساڵی (١٩٣٢) دا، یەکـێـتی نـووسـەرانی سـۆڤـیەت دامـەزرا. نـووسـەرانی وێـژەی منـداڵان، بەشێکی تایبەت بە خۆیان لەنـاو ئەو یەکـێتی یەدا هەبـوو. هـەر لـەم ساڵەدا، گۆڤـارێکی پیشەییان بە ناوی (وێـژەی منـداڵان) دەرکـرد. دوای ساڵـێک هەر بەهەمان ناوەوە، دەزگایەکی چاپ و بڵاوکردنەویان دامەزراند. لە کۆنگرەی یەکەمی نووسەرانی سۆڤـیەت، سامـۆیـل مارشـاک، باسی لە وێـژەی منـداڵان کـرد. ریالـیزمی سۆسیالـیستی کـرا بە پـرۆگـرابی فـەرمیی هـەمـوو داهـێنەرەکان.
لە ئەمـڕۆدا لە رووسـیا، بە هـەزاران پەرتـووکی تایبـەت، بە منـداڵان هـەن، ساڵانـەش گۆڤـاری نوێ و بە سەدان پەرتووکی نوێ، بـۆ منـداڵان چاپ دەکـرێن و بڵاودەکرێنەوە. بە نـرخێکی هـەرزانیـش دەیانـفـرۆشـن.
لە رووسیادا، پەرتـووک جوانـترین دیـارییە، کە رووسـییەکان لە بـۆنـە جـیاوازەکانـدا، بەتـاتیبەتیـش لە یـادی جـەژنی لەدایکـبوونـدا، پـێـشکەش بە منـداڵەکـانیـان دەکـەن.
زۆر بە کورتی و بە چـڕی، باس لە چەنـد نووسەرێکی رووسی دەکەین، کە لە بواری ژانـرەکانی وێـژەی منـداڵانـدا، لە رووسـیا و لە جیهـانـدا ناسـراون.
(ئەلـیکسەنـدەر پـۆشکـین: ١٧٩٩ـ ١٨٣٨ز):

بە شای هـۆزانـڤـانانی رووسیا ناودەبـرا. کۆمەڵـێک هـۆنـراوەی بۆ منـداڵان نووسیوە، یەکەم کەس بوو لە رووسیادا، کە چیرۆکەهـۆنراوەی بۆ منداڵان نووسی. بە چیرۆکە ئەفـسانەیی و داسـتانەکانی بەنـاوبـانگە. کە پاڵـەوانەکانـیان ئـاژەڵ و شـتی بـێگـیانـن. ستایـلی نووسینی جیـاوازبـوو. چـیرۆکەکـانی بە زمـانـێکی ساکار و ئاسان نووسیون. بەناوبانگترین چیرۆکەکانی (قاز و قـرژانگ)ە. (٢٠٠) چیرۆکی هـێمایی مەبەستداری نووسیوە. کە بە منـداڵی، دایـەنەکەی (ئـەریتـا رود بـۆنـۆفـنا) بـۆی گـێراوبـوونەوە.
(ماکـسیم گـۆرگی: ١٨٦٨ـ ١٩٣٦):

رۆمـاننووسـێکی رووسی و جـیهـانی بە ناوبـانگە. خاوەنی رۆمـانی (دایک) ە. گـۆرگی نووسـەر و چـالاکـوانـێکی سیاسی مارکـسی بـوو. رۆڵـێکی گـرنگی هـەبـوو، لە یەکـەم هەوڵەکانی دروستکردنی، وێـژەی نوێی منداڵان لە رووسیادا. گەورەترین دەزگای چاپ و بڵاوکـردنەوەی وێـژەی منـداڵانی لە رووسیادا دامەزرانـد. گـۆرگی دەڵـێت:”منـداڵ لە هەمـوو سەردەمێکـدا، هـێمای بێتاوانی و پاکی و خـێر و راستی و جـوانییە”. تەنانەت ماڵـەکەشی کـردبـوو بە ژوانـگەی نووسـەرانی وێـژەی منـداڵان. زۆر جـار لەگـەڵـیاندا دادەنـیشـت و گـوێی لـێیان دەگـرت و باسی وێـژەی منـداڵانیان دەکـرد. گـۆرگی جەخـت لەسەر گـرنگی چـیرۆکە میللـییە کـۆنـەکان بـۆ منـداڵان دەکات.
ماکـسیم گـۆرگی، سەرنووسەری یەکەمین گۆڤـاری منـداڵانی سـۆڤـیەت بـوو. بە نـاوی رادوگا (پەلکەزێڕینە). کە لە ساڵی (١٩٢٣) دا، یەکەم ژمارەی دەرچوو. نووسەران و هـونەرمەنـدانێکی لاوی بە توانا لە شاری لینینگـراد لە دەوری گۆڤـارەکە کۆبـوونەوە. سەرەتـای دە ساڵـێکە، دەکـرێت بە سەردەمی زێـڕینی وێـژەی منـداڵانی رووسـیا نـاوی ببەیـن. گـۆرگی نوێخـواز و داهـێنەر بـوو. لە نووسینەکانیـدا، جەخـتی لە رزگارکـردنی منداڵان لە نەریتەکان و لە لاسایکردنەوە کردووە. دەڵێت:”کاروانی رابردوو ناتگەیەنێت بە هـیچ شوێنێک”. سەرنـج وردیی لەسەر گەشەکـردنی ئەنـدێشە و داهـێنان بۆ منداڵان بـوو. وایدەبینی کە نووسین بۆ منداڵان دەبێت هاوڕەوت بێت لەگەڵ پەروەردەی نوێ بۆ نـەوەی نـوێ. وا لە منـداڵان بکـرێـت، کە لە داهـاتـوو بـڕوانـن، نـەک لە رابـردوو.
گـۆرگی لە رۆمـانی (منـداڵی) باس لە ژیـانـنامـەی خـۆی دەکـات. لـە چـیرۆکـەکانی بۆ منـداڵان: چـۆلەکە، ئـیڤـانی گـەمـژە.
ماکـسیـم گـۆرگی، پێـنج جـار، بـۆ وەرگـرتنی خـەڵاتی نـۆبـڵ لە وێـژەدا، کانـدیـد کـرا.
(لـیـو نیکـۆلایـڤـیچ تـۆڵسـتۆی: ١٨٢٨ـ ١٩١٠):

تۆڵستۆی، بیرمەنـد و بلـیمەت و کەڵە رۆماننووسێکی رووسی و جیهانییە. چاکـسازێکی کۆمەڵایەتی بوو. چالاکوانێکی ئاشتیخواز بوو. بە یەکێک لە کۆڵەکەکانی وێژەی رووسی لە سەدەی نـۆزدەم دادەنـرێت. تۆڵـستۆی نووسەری شاکارە رۆمـانی (شـەر و ئاشـتی) و (ئانـا کارنیـنا) یە.
تۆڵستۆی نووسەرێکی گەورەی وێژەی منداڵان بوو (٦٢٩) کورتە چیرۆکی ئەفسانەیی و داستانی، بە ناوی ئاژەڵان و باڵـندە و مرۆڤەوە، بۆ منداڵان نووسیون، کە رەهـەنـدی پـەروەردەیی و رەوشـتییان لەخـۆگـرتـوون. بەشـێک لە چـیرۆکەکـانی بـوون بە بابەتی پەرتـووکی خوێنـدنەوە، بۆ خـوێنـدکارانی قـوتـابخـانەی بنەڕەتی لە رووسـیا. بەشـێکی زۆریشیان وەریان گـێڕاون، بۆ سەر زمانەکانی جیهـان، بە زمـانی کوردیشەوە. ئەمانە ناوی هەندێک لە چیرۆکەکانین: دوو هـاوڕێ، مـراوی و مانگ، شـێر و تووتکەسەگ، پـیـاوێـکی پیـر و دارسـێـوێـک، گـورگ و سـەگ، قـەیـسـەر و هـەڵـۆ. بـاپیـرە و نـەوە بچـووکەکەی، منداڵان لە گەورەکان ژیـرترن ـ مـن ئەم چیرۆکەم لە ساڵی (٢٠٢٠) دا، لە ئینگـلـیزییەوە وەرگـێڕایە سەر زمـانی کوردی و لە چەنـد سایتێکـدا بڵاومکـردەوە.
(سامـۆیـل یاکۆڤـلـێـڤـیچ مـارشاک: ١٨٨٧ ـ ١٩٦٤):
سامـۆیـل مارشـاک، نـووسەرێکی ناسراوی جـوولەکەی رووسییە، هـۆنـراوەنـووس و بیـرمەنـد و وەرگـێڕ و شانـۆنـووس و نووسەرێکی بەرزی وێـژەی منـداڵانی رووسی (یەکێتی سـۆڤـیەت) بـوو. وێـژەی منـداڵانی رووسیای بـەرەو ئاراسـتەیەکی نـوێ برد. مارشاک رەخنەگـرێکی سیاسی تەنـزئامێزی ناسراوبـوو. سەرنووسەر و دەرهـێنەری چەنـد گۆڤـارێکی منداڵان بوو. لە ساڵی (١٩٢٥) دا، سەرۆکی بەشی منداڵان بوو، لە دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی حکـوومی لە لـینینگـراد. بۆ چاپکردن و بڵاوکردنەوەی پەرتـووک و گۆڤـاری منـداڵان.
مارشاک بۆ زاڵـبوون بەسەر شـۆکی مـردنی کچـە بچـووکەکەی، لە ساڵی (١٩١٥) دا، نـوقمی نووسین بۆ منداڵان بوو. لە نووسینی چیرۆکی منداڵانەوە، رووی لە نووسینی هـۆنـراوە بۆ منداڵان کرد. چەندین پەرتووکی چیرۆکەهـۆنراوەی بۆ منداڵان نووسیوە. چەندین هـۆنراوەی بۆ منداڵان، لە زمانی ئینگلیزی و زمانەکانی کەوە، وەریانیگێراون بۆ سەر زمـانی رووسی. بە نووسینی رۆمانی فانتازی و رۆمانی مێژوویی بەناوبانگە. بەوەش ناسراوە کە شێوازی نووسینی سادە بووە. مارشاک بـڕوای بـەوە هەبـوو، کە نووسین بـۆ منـداڵان هـونەرێکی نایابە. چـیرۆکەهـۆنـراوەکانی، بە زۆری بۆ منداڵانی پێـش قوتـابخـانەن. مارشـاک یەکـێکە لە یەکـەمە درووستکەرانی شانـۆی منـداڵان لە رووسیادا. شانـۆنامەکانی بۆ ماوەیەکی زۆر، لە پایـە سەرەکییەکانی شانـۆی منـداڵانی سۆڤـیەت بوون. چەندین شانۆی بۆ منـداڵان نووسیوە. لەوانەش: بـڵـقەکانی سابـوون، دکتـۆر فـاوست، سەرەکـێـشییەکانی سیپـۆ لینـۆ.
ماکـسیم گـۆرگی، مارشـاکی بـە (دامـەزرێـنەری وێـژەی منـداڵانی سـۆڤـیەت) ناوبـرد.
یەکەم پەرتووکی بۆ منداڵان لە ساڵی (١٩٢٣) نووسی بە ناوی (منداڵان لە قەفەزدا)
ئەمانە ناوی چەند چیرۆکەهـۆنراوەیەکـێتی بۆ منداڵان: پەلکەزێـڕینە، باڵندە شینەکە، ئاگر، ئایـس کرێـم، دوێـنی و ئەمـڕۆ، نووسینگەی پۆست، مشکـێکی گەمـژە،…هـتد.
لە هـۆنراوەکانیدا، هانی منداڵان دەدات: راستگۆبن، گوێڕایەڵی دایکان و باوکانیان بن، باش بخـوێـنن، لەگـەڵ ئـاژەڵانـدا دلـۆڤـان بـن،… هـتد.
بە دەگـمەن منـداڵێک یان لاوێکی رووسی دەدۆزرێتەوە، کە بەشێک لە هـۆنراوەکانی مـارشاکـیان لەبـەر نەبێـت. گـۆرانی و هـۆنـراوەکـانی، بەشـێک بـوون لە پـرۆگـرامی پەرتـووکی خوێنـدنەوە، لە باخچـەی منداڵان و لە قـوتابخانە بنەڕەتییەکانی سۆڤیەت.
(ئـیـڤـان ئەنـدرێـڤـیچ کـریـلـۆڤ: ١٧٦٩ـ ١٨٤٤)

ئیڤان کریـلۆڤ، هـۆنراوەنووس، چیرۆکنووس، شانۆنووس، رۆژنامەنووس، وەرگـێڕ، بە نـووسەری چـیرۆکی ئەفـسانەیی و داستانیـش بەنـاوبـانگە. لە شـاری مـۆسکـۆ لە رووسیا لەدایک بووە. جگە لە زمانی رووسی، لە منداڵییەوە فـێری زمانی فەرەنسی و یۆنـانی بـوو. بەشێکی هەرە زۆری چیرۆکە ئەفسانەییەکانی بۆ منداڵان نووسیوون، یان لە چیرۆکەکانی (ئیـزۆپ) ی یـۆنانی و (لاڤـۆنتین) ی فەرەنسین، کە لە زمانی یۆنانی و فەرەنسییەوە وەریانیگـێڕاون بۆ سـەر زمـانی رووسی. پاڵەوانی چـیرۆکەکانی ئـاژەڵ و باڵنـدە و شـتی بـێگـیانـن. لە شـێر و رێـوی و سـەگ و مـاسی و باڵـنـدە تا دار و بـەرد.
ستایلی نووسینی زۆر ئاسان و سادەیە. بەڵام لە هەمان کاتدا، ژیـرانە و مەبەستـدارن.
کریلۆڤ نزیکەی (٢٠٠) چیرۆکی ئەفسانەیی هـێمایی بۆ منداڵان نووسیون. لەوانەش:
جووتیار و مار، ئەنجوومەنی مشکان، مەیمـوون و پشیلە، پشیلە و شالـوور، جـەژن، بـۆق و گـا، جـووتیار و مـەڕ، گـورگ و شـوان، بەرازی ژێـر داربـەڕووەکە،… هـتد.
حەزەکەم ئامـاژەش بەوە بـدەم کە (جووتیـار و مـار) ەکەی کـریلـۆڤ، هەمان چیرۆکی رەسەنی کوردیـمان (مـارەکەی مـام هـۆمەر) ە. کە بـۆتـە پەنـدێک لە وێـژەی ئەدەبی کوردی، دەڵـێـین:”بـوو بە مـارەکـەی مـام هـۆمەر و ویـستی پـێـمەوە بـدات”.
کریلۆڤ نایشارێتەوە، کە کاریگەرییەکی زۆری هەردوو نووسەر، لاڤـۆنتین و ئیزوپی بەسەرەوەیە، تەنانەت بۆ زۆر لە چیرۆکەکانی هەمان ناونیشانی چیرۆکەکانی ئەو دوو نووسەرەی دانـاون.، یان بە کەمـێک گـۆڕان و دەستکارییەوە. لە نـووسـینی چـیرۆکە ئەفسانەییەکانیـدا، ریچکەهـەڵگـرێکی تەواوی لاڤـۆنتـین بـوو. بۆیـە لە رووسـیاد، بە (لاڤـۆنتینی رووسی) ناودەبـرێت. هەرچەنـدە کە کـریلـۆڤ، یەکەم نووسەری چیرۆکی ئەفـسانەیی رووسی نەبـوو بـۆ منـداڵان، بەڵام بـوو بە دیـارتـریـن و بە ناوبانگـتریـن چـیرۆکنووسی ئەم بـوارە.
چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانی کریـلـۆڤ، بە زۆری تـوانج و تەنـزئامـێز و مەبەستـدارن. بۆ نموونە: چیرۆکی (گـورگ لە ماڵی سەگـدا)، مەبەستی لە لەشکرکێشییەکەی فەرەنسایە لە (١٨١٢) دا، بۆ سـەر خاکی رووسـیا. لە چـیرۆکی (گـورگ و شـوان) دا، مەبەستی لە ئاهـەنگـێڕانی بەرگـریی رووسـیایە.
بێجگە لەو نووسەرانەی لە سەرەوە باسمان کـرد. چەنـدیـن نووسـەری تـری رووسی لە وێـژەی کلاسیکی و ریالیزمی منداڵاندا، بەشدارییان لە بـزووتنەوەی وێـژەی منداڵان لە رووسیادا کـردووە و رۆڵی بەرچاویان هەبووە. بە نووسین و چاپکـردنی چـیرۆک و هـۆنـراوە و شانـۆ و رۆمـان، منـداڵان و هـەرزەکارانیـان بەسەرکـردوونـەتەوە.
(*) بۆ ئەم نووسینەم، سوودم لە چەنـدین سایتی ئینگـلیزی و نەرویجی وەرگرتووە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤




میا تالێریکۆ لە یانزە مانگیدا بوو بە ئەکتەرێکی ناسراو.. رەزا شـوان

خونچەگـوڵی جـوان (میا تالـێریکـۆ)ی ئەمریکی، یەکـێکە لە ئەکتەرە ناوازە و دەگـمەنـەکانی جیهـان، کە لـە تەمـەنی (١١) مـانگـیـدا، ئەستـێرەی هـونەریی هـەڵهـات و دەسـتی بە نـوانـدن کـرد و بە ملیـۆنـان کەسی هـێنایە پـێکەنـین و خـۆشی و شـادیی خـسـتە دڵـیانەوە و بـوو بە خۆشـەویـستی مـلیـۆنـان کەس.
ناوی تەواوی (میا کایتلین تالێریکۆ) یە. لە رۆژی (١٧/ سێپتەمەر/ ٢٠٠٨) لە (سانتا باربـرا) لە کالیفـۆرنیا لە ئەمریکا لەدایکـبووە. مـیا تالێریکۆ منداڵی یەکەمی خـێزانەکەیەتی. باوکی ناوی (کـریـس تالـێریـکۆ) یە، دایکـیشی ناوی (کلیر تالێریکۆ) یە، خوشکێکی هـەیە، ناوی (ئۆبری تالـێریکۆ) یە، دوو ساڵ لە خۆی منداڵـترە. میا تالـێریکۆ، لە ئـێستادا تەمەنی (١٥) ساڵە. کچۆڵەیەکی نێـوجەوانی شـۆخ و شەنـگە. خوێنـدکاری قـوتابخـانەی ئامـادەییە.
نووسەری درامـای تەلەفـزیـۆنی (درو فـۆیـن) و بەرهـەمهـێـنەر درامـا (فـیـل پەیکەر) لە تەلەفـزیۆنی دیـزنی. لە ساڵی (٢٠٠٩) دا، دەستیان بە نووسین و بە دەرهـێنانی زنجیرەیەکی تەلەفـزیۆنی کۆميدی سەرکەوتووی سەرنجڕاکێش بۆ منداڵان و بۆ گەورەساڵان کرد. کە لە کەناڵی تەلەفزیۆنی دیزنی پێشکەشی بکەن. چـیرۆک و پلۆتی زنجیرەکە، لە دەوری خێزانێکی ئەمریکی مامناوندی دەسووڕێتەوە. لاسایی کردنەوەی ئەو خێزانە ئەمـریکـییە هەڵـبژاردەیەیە، کە چـۆن هەڵـسوکەوت، لەگەڵ لەدایکبوونی منـداڵی چـوارەمیان دەکەن، کە ناوی (چارلي) یە. زنجـیرە تەلەفـزیـۆنییەکەش بە ناوی (بەخـتێکی باش چارلی) یە. بۆ هـەڵـبژاردنی ئەو منـداڵەی کە رۆڵی پاڵەوانێـتی چـارلی دەبینـێـت. چەنـدین منـداڵیان تاقـیکـردەوە. لە دواییـدا (مـیا تالـێریکـۆ) ی تەمەن (١١) مانگانیان هەڵـبژارد، کە رۆڵی چارلی لە زنجـیرەی (بەخـتـێکی باش چارلی) دا ببـینێـت. زنجیرەکە کۆمیدییەکە، پڕە لە پێکەنین و لە خۆشی بۆ منداڵان و گەورەساڵان. فیل پەیکەری داهـێنەر و ئامادەکەر و هاوبەشی بەرنامەکە، دەڵێت: دەربارەی مـیا تالـێریکـۆ، قـسەم لەگـەڵ دایکـیدا کـرد، بـۆ ئـەوەی بـزانـین چـیدەکـات و حەز و ئارەزووی لە چییە، تا ئەو زانیارییانە بخەینە ناو چیرۆکەکانمانەوە.

هـەریـەکە لە درود فـۆیـن و فـیـل پەیـکەر، لـە سـەرەتـادا دودڵ بـوون، لە هـەڵـبژاردنی تالـێریکـۆی یانـزە مانـگان، بە گومان بـوون کە بتـوانێـت، بە سەرکەوتوویی رۆڵی چارلی لە زنجیرەی (بەختێکی باش چارلی) دا ببینێت.
بەڵام گەورەترین سوپرایـز بۆ رۆڵی پاڵەوانێتی لە زنجـیرەی بەخـتێکی باش چـارلی، هەڵـبژاردنی تالـێریکـۆی ئەکـتەرە بچکـۆلە یانـزە مانگـییەکە بـوو. کە بە خـێرایی ئـەو دودڵی و گومـانەی لە دڵی نـووسـەر و بەرهەمهـێنەری زنجـیرەکە رەوانـدەوە. سـەلـمانـدی کە بـۆچـوونەکانیـان دەربـارەی توانـای نوانـدنی هەڵـەن. هـەروەکو ئـەوەی کە بـۆ نـوانـدن لەدایـک بـووبێـت. ئەو
لە تـیشکی گـڵـۆپ و بلاجکتـۆرەکان و رووناکـیی کامیراکان بێـزار نابـوو و لەگەڵیانـدا راهـات. تالـێریکـۆ زۆر سەرکەوتـووبوو لە نوانـدنی رۆڵەکەیـدا. تالـێریکۆ کاردانەوەی دەربـڕینەکانی و کۆمێـنتە سادەکانی، بە خـێرایی دڵی ملیـۆنان کەسیان بەدەستهـێـنا. بوو بە چارلی خـۆشـەویـست لە ئەمـریکادا.
لە ماوەی چوار ساڵدا، لە (٢٠١٠ـ ٢٠١٤) تێکڕا (٩٧) ئەڵقە لە زنجیرەی بەخـتێکی باش چـارلی لە تەلەفـزیـۆنی دیـزنی پێـشکەش کرا، کە تالـێریکۆ پاڵەوانی سەرەکی زنجیرەکە بوو. لەو تەمەنە منداڵییەدا ناوبانگێکی زۆری دەرکرد. پیـرۆزبایی و دەستخۆشییان لێکـرد و ستایـشیان کرد. بە مـلیـۆنان هـەوادار و ئاشنای لە منـداڵان و گەورەساڵان، لە ئەمـریکادا بەدەسـتهـێـنا.
گرنگـترین رۆڵەکانی تالـێریکـۆ لە فـیلمەکانـدا:
تالـێریکـۆ لە چەنـدین فـیلـم و بەرنـامەی تەلەفـزیـۆنی بەنـاوبـانگـدا، رۆڵی سەرەکی گـێڕاوە. ئەمانە هەنـدێک لەو فـیلمانەن کە تالـێریکۆ رۆڵی پاڵەوانـێتی تێيانـدا هـەیە:
١ـ لە ساڵی (٢٠١١) دا، بۆ یەکەم جار لە فـیلمی سینەمایی (بەخـتێکی باش چارلی ـ کریسمسە) دا، رۆڵی پاڵەوانی بـیـنی. ژمارەیەکی پێـوانەی لە ناوبانگـدا بەدەستهـێنا.
٢ـ لە ساڵی (٢٠١٤) دا، تالێریکۆ بەشداریی لە ئەڵـقەکانی زنجـیرەی (داون تـری) دا کرد. لە رێکەی سەرکەوتنی ئەم ئەڵـقە تەلەفـزیـۆنییەوە، دیـزنی بازدانێکی بەرچاوی بەخـۆیەوە بـیـنی.
٣ـ لە ساڵی (٢٠١٥) دا، تالێریکۆ لە کورتە فـیلمـێکی ترسناکی سیننەمـاییـدا (لۆسـت داون) دا، رۆڵی (کاتـریـن) ی پاڵەوانی فـیلـمەکەی دەگـێڕا.
٤ـ لە ساڵی (٢٠١٧) دا، رۆلی (لاریـسا ماک ئادەمـز) ی لە کـورتە فـیلـمی (بیـرەوەی فـۆتـۆگـرافی) هـەیە.
٥ـ لە ساڵی (٢٠١٨ ـ٢٠٢٢ ) لە زنجیرە درامای تەلەفـزیۆنی (مانی) دا، رۆڵی (بیگ رۆگ) هـەبـوو.
٦ـ لە سـاڵی (٢٠٢٣) دا، لە زنجـیرە درامـای تەلەفـزیـۆنی (کـۆنـراد). رۆڵی (مـولی) بینـیوە. هـێندەی تـر ناوبـانگی دەرکـرد.
٧ـ چەنـدین جـار، دیـمانەی تەلەفـزیـۆنییان لەگەڵ تالـێریکـۆدا کـردووە.
تا ئێستا چەنـدین رێـزلـێنان و خەڵاتیـان بە تالێریکۆ پێشکەش کردووە. تا ئێستا لەرێی کارەکـانیـیەوە، وەک ئەکـتەرێـک، زیـاتر لە (٢) مـلیـۆن دۆلاری بەدەسـتهـێـناوە. ئـەم پارەیەش بۆ منـداڵـێک لەو تەمـەنەدا کـەم نیـیە.
تالێریکۆ، پلانی هـەیە بۆ بەردەوام بوون لە نوانـدنـدا. حەزدەکات رۆڵی پاڵەوانیێتی لە فـیلـم دا ببینێـت. میـا تالـێریکـۆ لە ئێستادا ئەکـتەرێکی منـداڵ نییە، بەڵکو ئەکـتەرێکی لاوە و ئەستێرەیەکی ناسراوی جیهـانی سینەمـایە. بەهـرەمەنـدێکی نـاوازەی ناسـراوە. بە ملیـۆنـان هـەواداری کارەکانی هـەیە. ئێستا خوێـنـدکاری قـوتـابخـانەی ئامـادەییـە.
گرنگـترین ئارەزووەکانی میا تالـێریکۆ:
تالـێریکۆ چەنـدین خولـیا و ئارەزووی دڵخـوازی خـۆی هـەیە، بە کورتی و بە چـڕی:
١ـ هـاوڕێیـەکی هـەمیـشەی پەرتـووکە و هـۆگـرێکی خـووگـرتـووی خـوێنـدنەوەیە.
٢ـ ئارەزووی گوێگـرتن لە مـوزیک و گۆرانی دەکات. بەشداریی لە کـێبڕێی سەمـادا کـردووە. رۆژانە سـەیـری تەلەفـزیـۆن و فـيـلـم دەکـات.
٣ـ زۆر حەزی لە گەشـتکـردن و گەڕانە. تا ئێستا گەشـتی بۆ چەنـد وڵاتـێک کـردووە.
٤ـ حەزی لە مەلەوانییە و چێژێکی زۆریش، لە خلیسکانی سەر بەفەر و شەپۆلەکانی سەر دەریـا وەردەگـرێـت. زۆر حەزیـشی لە سـواریی پاسکـیـل هـەیە.
٥ـ حەزێـکی زۆریـشی بـۆ وێنـەکـێـشان هـەیە.
٦ـ رەنگی دڵخـوازی، رەنگی پەمـەییە. ئەکاونتی فـەرمی ئینستاگـرامە. دڵـسۆزترین و خۆشەویسترین هاوڕێشی (مالینا گریس) ە، کە کچە ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی ناسراوە.
٧ـ میـا تالـێریکـۆ، لە رێگەی ئەکاونتـێکەوە، لە تـۆڕە کـۆمـەڵایـەتییە سەرکـییەکانـدا،
بە شـێوەی ئۆنـلایـن چـالاکە.
پێشبیـنی ئەوە دەکـرێـت، کە میـا تالـێریکـۆ داهـاتـوویەکی باشـتر و ناوبانگـێکی زیـاتر بەدەسـتبهـێنـێـت. گەشتی هـونەریی میا تالـێریکـۆ، سەرچاوەی ئیلهـام بەخـشە بۆ ئەو هـونەرمەنـدە گەنجانەی، کە خوازیاری سەرکەتن و داهـێنان و داهـاتـوویەکی گەشـن.
(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوودم لە چەنـدین سایتی ئینگـلیزی وەرگرتووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤




ئاشـتـبوونەی رەنگـەکان.. رەزا شـوان

رۆژێک رەنگەکان، لە شوێنێکـدا بە یەکتری گەیشـتن. هـەر رەنگـێک بە شـان و باڵی خۆیـدا هـەڵـیدا و خـۆی بە (شـاڕەنـگ) دەزانی.
زەرد: مـن رێـزێکی تایبەتـیم هـەیە، چونکە مـن رەنگی زێـڕم، رەنگی گەنـم و لـیمـۆم. بە شانـازیشـەوە دەڵـێـم، رەنـگی رۆژەکـەی سـەر ئـاڵای کوردسـتانـم.
ســەوز: زۆر کەس هـۆگری جـوانی منن. چونکە مـن رەنگی بەهـارم، رەنگی هـیوا و ئـومێـدم. رەنـگی ژیـان و ژیـانـەوەم. رەنـگـێکی پـیـرۆزم. دڵـخـۆشــم کـە یەکــێکـم لە چـوار رەنـگەکەی ئـاڵای کوردسـتان.

سـوور: مـن رەنـگی لاوی و جـوانیـم، رەنـگی شـۆڕش و راپـەڕینـم، رەنـگی گەرمی و ئاگرم، رەنگی گوڵاڵە سوورە و گوڵە ئەرخەوانم. بێ خۆهەڵکـێشان، مـن رەنگی ژیـانم.
شـین: من رەنگی ئاسمانی بێ کۆتاییم، رەنگی ئاو و رووبار و دەریا و ئۆقیانووسەکانم، لەلای زۆر کەس رەنگـێکی پەسەنـد و جـوان و نـاوازەم.
سـپی: مـن رەنـگی ئـاشـتی و دڵـپاکـیـم، رەنـگی کـراسـی بـووکـێـنـیـم، رەنـگی بەفــرم. رەنگی پەلکە جوانەکانی گوڵە نێرگـز و گوڵە حاجـیلەم، بـۆیە خۆشەویستی هەمووانـم.
هەریەکەش لە رەنگەکانی، وەنەوشەیی و پەمەیی و قاوەیی و پرتەقـاڵی و شەکەری و خۆڵەمـێشی و رەش، ئەوانیش کەمیان نەوت و بە جـوانی و بە شـان و بـاڵی خۆیـانـدا هـەڵـیانـدا و خـۆیـان بـە شـاڕەنـگ دەزانی.
رەنگەکان لەسەر ئەوەی کە کامیان شایەنی نازناوی (شاڕەنگ)ە، بـوو بە مشتومـڕ و هەرایـان و لـە یەکـتری زویـر بـوون.
لەم کاتەدا، منداڵێکی رووخۆش و چاوگەشی کورد، چووە نێوان رەنگەکانەوە. تێنووسی وێنەکـێشانەکەی و پاکەتێک پێنووسی رەنگاوڕەنگی بۆیەکـردنی لە جانتاکەیـدا دەرهـێنا. لەسـەر لاپـەڕەیەکـدا، بە پێـنووسـێکی رەش، وێنـەی دیـمـەنـێکی کـێـشا. وەرزی بەهـار بـوو. منـداڵـەکە دەسـتی بە رەنـگکـردنی تابـلـۆکـەی کـرد. قـەد پـاڵی زنـجـیرە چـیاکـانی سەوز و قاوەیی کرد، سەر لووتکەکانیانی سپی کرد. دەشتی دامـێنی چیاکانی سەوزکرد. بە گوڵاڵەسوورە و ئەرخەوان و نێرگـز و بەیـبوون و مـینا و وەنەوشە و گـوڵەزەردە و بە چەنـدیـن گـوڵی جـوانی رەنـگاوڕەنگی تـر رازانـدیـیەوە. ئـاوی جـۆگەکە و ئاسمانی سەروی شاخەکانی شـین کرد. لە نێـوان دوو لـووتکـەی زنجـیرە چـیایەکەدا، خـۆرێکی گەشی تـیشـک زێـڕینی بە رەنگی زەرد کـێـشا. لە دامـێنی زنجـیرە چـیایەکـەدا، وێنـەی گونـدێکی قەشەنگی کـێشا. هـەریەکە لە خانووەکانی گونـدەکەی بە رەنگـێک رەنگـرد. پـەلـکە زێـڕیـنـەیـەکی کەوانـەیی حـەوت رەنـگی، لە ئاسـمـانی گـونـدەکـەدا کـێـشـا. لە سەربانی قـوتابخانەی گونـدەکەشـدا، لە قـەدی سەروی سـتوونـێکی داری زۆر بەرزدا، ئـاڵای رەنگـینی کوردسـتانی بە هـەر چـوار رەنـگەکـەی کـێـشـا. منـداڵـەکە تابـلـۆیەکی رەنگـینی زۆر جـوانی، بـە هـەمـوو رەنـگەکان رازانـدەوە. لەژێـر تابـلـۆکەیـدا نـووسی
“دیـمەنـێکی کوردسـتان”. ئیـنجـا لەپـێـشی رەنـگەکانـدا هـەڵـیواسی. رەنگەکان کە ئەو تابـلـۆ رەنگـیـنەیان بـيـنی. زۆر سەرسام بـوون! هـەسـتـیان بـەوە کرد، راسـتە کە هەر رەنگـێک جـوانی و دڵخـوازی خـۆی هـەیە، بەڵام کە پـێکەوەبـن، جـوانـتر و رەنگـینـتر دەبـیـنـرێـن و دەبـن بـە تـەواوکـەری یەکـتری.
رەنگەکان دەستیان خـستە ناو دەستی یەکـتری و ئاشتبوونەوە. چەپـڵەیەکی قـایـمشیان
بـۆ ئـەو منـداڵـە هـونـەرمـەنـدە بـلـیـمـەتـە و بـۆ تابـلـۆ جـوان و رەنـگـیـنەکەی لـێـدا.




کچۆڵە ئابیجیتا گوپتا بچووکترین نووسەری جیهانە.. رەزا شـوان

کچـۆڵەی روحـسـووکی هـیـندی (ئابـیجـیـتا گـوپـتا) لە تەمـەنی حـەوت ساڵـیـدا، وەک بچووکترین نووسـەر جیهـان بە فەرمی سێ ریکۆردی پێوانەیی جیهانیی لە نووسینی سێ پەرتـووکـدا بەدەسـتهـێـنا. ئابـیجـیتا منـداڵـێکی بەهـرەمەنـدی پەرجـۆ و ناوازەیە. بۆ بیـرۆکەی نووسـینەکانی، ئـیـلهـام لە شـتە بچـووکەکانی دەوروبـەری وەردەگرێـت.
ئابیجـیتا دەڵـێت:”مـن زۆر گـرنگی بە دەوروبـەر دەدەم. لەوانـەیە لەو کاتـەدا وشـەی ورد بۆ گـوزارشتکـردن بـۆم نەیـەن. بەڵام کاتـێک کە دەسـت بە نووسـین دەکەم، لەو کاتەدا هـەستەکانم وشەی جـوانیان لێـدەبارێـت، دەتـوانم ئەوە بڵـێـم کە دەوروبەرم بە شـێوەیەکی زۆر، کارگەریی لەسـەر نووسـینەکانـم هـەیە”.
ئابیجـیتا لە ساڵی (٢٠١٢) لەدایکبووە. لەگەڵ باوک و دایکـیدا، لە شاری (گازی ئاباد) لە هیندستان دەژین. تاقانەی دایک و باوکێتی. باوکی (ئاشیش گوپتا) ژمیریاری گشتییە. دایکی (ئەنـۆپـریا گوپـتا) ئەنـدازیارە، ژنـێکی خـاوەن کاری بازرگانییە. زۆر هـانـدەر و پاڵـپـشی ئابـیجـیـتان.
ئابیجـیتا لە تەمەنی چـوار ساڵیدا، وەک هەر منداڵـێکی دیکە، بە فـۆنۆلـۆژیا (زانستی دەنـگەکان) ئاشنا بـوو. لەم تەمـەنەدا، دایک و باوکی سەرسام کـرد، کاتێک کە داوای پێنووس و تیانووسی لێکردن. کە دایان پێی چیرۆکێکی نووسی. ئابیجیتا کە تازە فێری کۆمەڵیک وشەی سێ و چوار پیتی ببوو، کەچی بەبێ هەڵەی رێنووسی چـیرۆکێکی لە کـۆمەڵـێک رسـتەی کورت نـووسی. دایـک و باوک و مامۆسـتاکانی باخچـەی منـداڵان شۆک بـوون. ئەمە سەرەتای دەرخـستنی توانـای زیـرەکی و ناوازەیی ئابـیجـیـتا بـوو.
دایکی ئابیجـیتا (ئەنـۆپـریا گوپتا) دەڵـێت:” هەمـوو دایک و باوکێک، خەونی ئەوەیان هـەیە کە منـداڵەکانیان بناسـرێـن. ئـەم خـەونە بـۆ ئێـمە زۆر زوو هـاتـەدی”.
ئابیجـیتا لە تەمەنی پێنج ساڵییەوە، دەستی بە نووسینی کورتەچـیرۆک و هـۆنـراوە بۆ منداڵان کرد. ئەم حەزەی لە نووسیندا تا دەهـات زیاتر پەرەیـدەسەنـد. نووسین بوو بە خولیای رۆژانەی. رۆژانەش پەرتووکی دەخوێندەوە بە تایبەتیش چیرۆک و هـۆنـراوە. کە لە باخچـەی منـداڵانیش بـوو، لە چەنـدین پێـشبڕکێی خوێنـدنەوەدا بەشـداری کرد و لە هەمـوویانـدا خەڵاتی یەکەمی بەدەستهـێناوە. یەکەم چـیرۆکی بە ناوی (ئامـۆژگاریی فیلەکان) ەوەیە. یەکەم هۆنراوەشی بە ناوی (رۆژێکی خۆرگیران) ەوەیە. هەردووکیان لە پەرتووکی یەکەمیدا نووسراون. نووسینی چـیرۆک و هـۆنراوە لە خوێنی ئەو دایە.
ئابیجیتا گوپتا، ئاواتەخـوازە کە درێـژە بە میراتی باپیرانی بـدات. ئەو نەوەی سێیەمی دوو نـووسەر و هـۆزانڤـانی گەورە و زۆر بەناوبانگی هـێندستانە (راشتراکاڤی شری مایتلیجان گوپت) و (سانتکاڤی شری سیامچـاران گوپـت).
ئابیجیتا لە تەمەنی حەوت ساڵـیدا، یەکەم پەرتووکی بە ناوی (بەخـتەوەری لە هەمـوو شوێنێک) دا، چاپکرا و بڵاوکرایەوە. کە ئەنتـۆلـۆژیـای کورتە چیرۆک و هـۆنراوەیە، ئامانجەکەشی منـداڵانن. ئەم پەرتـووکەی لە (١٠) هـۆنـراوە و لە (٤) کورتەچـیرۆک پـێکهـاتـووە. هـۆنـراوەکانی بـریتـین لە: خۆشـەویستیی دایکـێک، خـوێنـدن باشـتریـن هـاوڕێمە، هـاوڕێی بەنرخ، دایکە زەوی، لێمان بگەڕێن با بفـڕین، …هـتد. بابەتەکانی چـیرۆکەکانی باس لە هـاوڕێیـەتی و خـواردنی تەنـدروسـت و مـتـمانە بەخـۆبـوونێکی زۆر دەکـەن. ئابیجـیتا گوپتا، بە بـڵاوکـردنەوەی ئەم پەرتـووکەی، ناوبـانگـێکی زۆری بەدەستهـێنا. هەر ئەم خۆشبەختییەی لە خوێندنەوەدا، والێکرد کە ناوی پەرتووکەکەی بنێت (بەختەوەری لە هەموو شوێنێک) هەر خۆشی دیزاینی بەرگ و ێنەکانی کێشاون.
ئابیجـیتا گـوپـتا، کە دەستـنووسی پەرتـووکی یەکـەمی لەگـەڵ دایـکـیدا، بـرد بـۆ چەنـد دەزگایەکی چـاپ و بڵاوکردنەوە، تا تێچـووی چاپکردنی بگرنە خۆیان. هـیچ خانەیەکی بڵاوکردنەوە ئامـادە نەبـوو بـۆی چـاپ بکەن. چونکە پێیان سەیـر بـوو، دودڵ بـوون و بـڕوایـان نەدەکرد، کە منـداڵـێکی حـەوت ساڵان بتـوانێـت پەرتـووکـێک وا بنووسـێت و وێنەکانی بکـێشێت. بەڵام کاتـێک کە دایکی قـەناعـەتی پـێکـردن، کە جـارێک بە وردی دەستنووسەکەی بخـوێـننەوە.
خاوەنی دەزگایەکی چـاپ و بڵاوکردنەوە، بە زەردەخەنـەوە، واو..! ئەو کچـە بچـووکە جوانە ئەم بابەتە جوانانەی نووسیوە. بـڕوای پێی کرد و رێکەوتن کە ئەو پەرتووکە و سێ پەرتووکی تـری داهـاتـووشی بۆ چـاپ بکەن و بڵاویـان بکەنەوە. دەزگـای چـاپ و بڵاوکراوەکە وەک بانگەشەیەکیش، ئەوەیان لەسەر بەرگی پەرتـووکەکانی نووسـیون:
“نووسـراوەکە بەبێ دەسـتکاری هـێڵـراوتەوە بۆ ئەوەی بێتاوانییەکەی کاڵ نەبێتەوە”.
ئابیجـیتا یەکەم منداڵی هـێندییە، کە رێکەوتنی گرێبەستی چاپکـردنی چـوار پەرتـووکی لەگەڵ دەزگایەکی چاپ و بڵاوکـردنەوەدا واژۆ کـرد. لە پەرتـووکی یەکەمی وەک مافی نووسـەر (١٠٠٠٠) روپیـیەی (پـارەی هـینـدی) وەرگـرت.
ئابیجیتا گوپتا لەلایەن تۆماری ریکـۆردە جیهـانییەکان، وەک (بچووکترین نووسـەر لە جیهـانـدا) ناسێـندرا و ناویـان تـۆمـار کرد و بـڕوانـامەی دانپـێـنانیـان پـێـشکەش کـرد.

هەر لە تەمەنی حەوت ساڵیدا، بە هۆی بەهـرە و لێهاتوویی لە نووسینی کورتەچیرۆک و هـۆنراوەی جـوان بۆ منـداڵان، ناویان لە پەرتووکی ریکـۆردەکانی ئاسیادا تۆمارکرد و نازناوی (گـرانـدماستەری نووسین) واتە (مامۆستای گەورەی نووسین) یان پێبەخـشی.
ئابـیجـیتا دەڵـێت:”زۆر دڵخـۆشـم بە وەرگـرتنی ئەم نـازنـاوە. دەمەوێـت دایـک و باوکـم شانازی بە نووسینەکانمەوە بکەن. حەز بە نووسین دەکەم و هەست بە دڵخۆشی دەکەم، کاتێک کە خوێنەران لە رێگەی پەرتووک و هـۆنراوەکانمەوە چێژ و ئیلهام وەردەگرن”
لە کاتی بڵاوبـوونەوەی پەتای (کـۆڤـید ـ ١٩) دا، کە قوتابخانەکان داخران و منـداڵان لە ماڵەوە بوون. ئابیجیتا ئەم هەلەی قـۆستەوە و پەرتووکی دووەمی دەربارەی ئەم پەتایە نووسی، بە ناوی (بە دڵنیاییەوە بەردەوام دەبین) باسی لە گاریگەرییەکانی (کۆڤیدـ ١٩) لەسەر ژیـانی منـداڵان لە جیهـانـدا کردووە،. کە چۆن منداڵان رووبەرووی ئەم قـۆناغـە بوونـەتەوە. بە چاپکـردن و بـڵاوکـردنەوەی پەرتـووکی دووەمی، هـێـندەی تر ناوبـانگی دەرکرد و وەک بچووکترین نووسەری جیهـان، ریکۆردی دووەمی جیهـانی بەدەستهـێنا. ناویـان لە لە پەرتـووکی ریکـۆردە جیهـانییەکان لە بەریتانیا تـۆمـارکـرد.
ئابیجـیتا گوپتا، لە کاتی واژۆکـردنی ئەم پەرتووکەیـدا وتی:”دڵخـۆشـم بە خـستنەبازاڕی پەرتـووکە نوێیەکەم. بە ناوی هەمـوو ئـەو منـداڵانەی لە کاتی پەتای (کۆڤـید ـ ١٩) دا، هەموو شتێکیان لەدەست داوە، من خەونی ئەوەم هەیە چەندین چیرۆک و هـۆنراوە بۆ هانـدانی هەمووان بنووسـم”. کاتی (کۆڤـید ـ ١٩) بۆ ئابیجـیتا کاتێکی بەرهەمدار بـوو. بـۆی بە خـێر. بەو پێیەی کە زۆربـەی نـووسینەکانی لە کاتـی ئەم پەتـایەدا نووسـیون.
پەرتـووکی سێیەمی بە ناوی (دەستپێکـردن بە شتە بچـووکەکان) بـریتییە لە کۆمەڵـێک کورتەچـیرۆک و هـۆنـراوە. کە لە لایـەن پەرتـووکخـانەی ئـۆکسفـۆردەوە بە دیجـیـتاڵ نمایشکرا. پەرتووکەکە لە لایەن دکتۆر خاتوو (چارو وەلی خانا)ی ئەندامی کۆمیسیۆنی نـیشـتمانی ژنـانی هـیندسـتانەوە خـرایە بـازاڕاوە.
ئابیجـیتا گوپـتا دەڵـێت:”ژیـنگەی دەوروبـەرم و تەنـانەت شـتە بچـووکەکانیـش بـۆ مـن ئیلهامبەخـشن. مـن لەسەر شـتە ئەرێنییەکان دەنووسـم. ئەوەی کە دەیبینم یان هەستی پێـدەکەم”.
ئابیجـیتا گوپتـا، بە نووسین و بڵاوکـردنەوەی ئـەم سێ پەرتـووکەی، وەک بچووکـترین نووسەر لە جیهانـدا، لە تۆمـاری ریکـۆردی جیهـانی و لە تۆمـاری ریکـۆردی ئاسیادا، ناسێـندرا و ناویان تـۆمـارکـردووە.
بابەتەکانی پەرتـووکەکانی ئابیجـیتا، کە بە هـەنـدێ وانە و بە رەوشـت بەرزی کۆتاییان دێـت، پەیامـێکی جـوان پێشکەش بە منـداڵانی هـاوتـەمەنی خـۆی دەکـەن.
ئابیجیتا منداڵێکی سۆزدار و میهربانە ئەو بڕە پارەیەی کە لە پەرتووکانی بەدەستیهـێنا، زیاتر لە (٤٠٠) هـەزار روپییەی هـیندییە. هەمـووی بەخـشی بە هـەژارانی وڵاتەکەی.
ئەبیجیتا گوپتا، یەکێکە لەو پینج منداڵە پەرجۆ و ناوازەی کە لەلایەن (ئینـدیاتایمز) ەوە هـەڵـبژێـراون. کە هـيندستان شانـازییان پێـوە دەکـات.
ئابیجیتا، تا ئێستا پـێنج ریکـۆردی پێـوانەیی جیهـانـیی بە دەسـتهـێناوە.
ئابیجـیتا گوپـتا، لە ئێستادا خوێنـدکارە، دەرچـوو پـۆلی شەشی بنەڕەتی، لە قـوتابخـانەی بنەڕتی (پـرێـسیدیـۆم ئیـندێـراپـورام) لە شاری گازی ئابـاد ـ لە هـینـدسـتان.
بێجگە لە ئارەزووی دڵخوازی خوێندنەوە و نووسین، خولیای وێنەکێشانە، لەگەڵ دایکی و باوکیدا سەیری فـیلم دەکات. لەگەڵ بـووکە شووشەکەی و هـاورێکانیـدا یاری دەکات. هـۆنراوەیەکیشی ئاوازیان بۆ دانـاوە و کراوە بە گۆرانی، لەلایـەن کۆمەڵـێک منـداڵەوە. لە رۆژی جەژنی جیهانی منداڵان لە ساڵی (٢٠٢١) دا، پێشەکەشیان کرد و تۆمارکراوە. گۆرانییەکیشی لەسەر ژینگەپارێزی، بە بۆنەی (رۆژی زەوی) یەوە نووسیوە، لە ساڵی (٢٠٢١) دا پـێشکەش کرا و تۆمارکراوە. بەرەوامیش سەردانی لای پەرتووکفرۆشەکان دەکات. دەڵـێت:” گەر نەتـازانی لە کوێـم، لەلای پەرتـووکـفـرۆشەکان دەمـدۆزنەوە”.
تا ئێستا چەنـد خەڵاتێ ناوخۆیی و نێـودەوڵەتیان پـێشکەش کـردووە. لەوانەش خـەڵاتی (گـڵوباڵ پـرۆدیگی جیهـانی ساڵی ـ ٢٠٢١) وەرگرتووە. لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، براوەی (خەڵاتی جیهـانیی منـداڵان پەرجـۆ) بـوو.
هـیوای داهاتووی ئابیجیتا گوپتا، دەیەوێت ببێت بە پزیشک و یارمەتیی هەژاران بدات.
دایـکی دەڵـێـت:” کچـەکـەم وتی، پـارە لـە خـەڵکی هـەژار وەرنـاگـرم، چـونـکە پـارەی پێویـستیان نیـیە”.
ئابیجـیتا دەڵێت:”لە داهاتـوودا پەرتـووکی زۆرتـر دەنووسـم. کاتـێک کە شـتێک دەبێـتە ئارەزووت، ناتـوانیـت واز لەو ئارەزووەت بهـێنیـت. بۆیە مـن بەردەوام دەبـم. تەنانەت کاتێک کە دەشـبـم بە پـزیـشک و کاتـم کەمـتر دەبـێـت”. دەشـڵـێـت:” سەرەتا کەسـێکی باش بە و دواتـر پـزیـشک بـە”.
نەرویـج: ٢٠٢٤




چـیرۆکی ژیـانی هـێـلـین کـیلەر (١٨٨٠ـ ١٩٦٨).. رەزا شـوان

مـرۆڤی خاوەن پێـداویستیی تایـبەتی (نابـیـنا، کـەڕ، لاڵ، کەمـئەنـدام) لە جیهانـدا زۆرن. بەڵام کەمئەندامییان بێ هـیوای نەکردوون و خۆیان بە دەستی نائومێـدی و شکـستییەوە نەداوە. بە ڵکو بە هـیوا و گەشبینییەوە لە ژیـانیان روانیـون. متـمانەیان بە تـواناکانیان هەبـووە و درێـژەیان بە کۆشش و بە خەبـات داوە و خـۆڕاگـربـوونە و کۆڵـیان نـەداوە، سووربوون لەسەر سەلماندنی توانا و بەهرە و ئارەزووەکانیان و سەرکەوتن و گەیشتن بە هـیوا و ئامانجەکـانیان. کەسایـەتی ناسراو و بەناوبـانگـیان تێـدا هـەڵـکەوتـوون، کە خـزمـەتی مـرۆڤـایەتـیان کـردووە. بـۆ نمـوونە: فـرانـکـلـین رۆزفـڵـت (سـەرۆکی سی و دووەمینی ئەمـریکا)، لـویـس بـرایـل (داهـێنەری نووسینی بـرایـل)، کریسـتـۆڤـەر ریف، هـێلین کیلەر، نیک فۆجیستش، ترێشا زۆرن، ئەندریا بۆتشیلی، دکتۆر ستیڤن هـۆکینگ، دکتـۆر تەهـا حوسـین،… هـتـد. لە کوردستانی ئێمەشـدا، دکتـۆر کامیـل حەسەن بەسـیر، سابـیر کوردستانی، تـارا رەسـووڵ،… هـتـد.

لەم نووسینەدا بە کورتی باسی چیرۆکی ژیانی، نووسەر و رۆژنامەنووسی بەناوبانگی ئەمـریکی، چالاکـوانی سەرسەخـتی داکـۆکیکەر لە مافەکانی ژنـان و مافـەکانی خـاوەن پێـداویستـیـیە تایبـەتیـیەکـان، مامـۆسـتای وانەبـێـژ، چـالاکـوانی سـیاسی، ئـازادیخـواز، ئاشـتـیخـواز، دژی لە سـێـدارەدان، دژی رەگـەزپـەرسـتی، بـالـیـۆزی منـداڵانی نابـیـنـا، هـێمایەکی هـانـدەری جیهـانی منـداڵان بۆ زاڵـبوون بەسەر کەمئەنـدامێـتـیدا، هـەمیـشە سیمبولی خۆڕاگری و کۆڵنەدان و سەرکەوتن، ئیلهام بەخش و هـیوابەخش بۆ کەسانی دەوروبـەری بە تایبەتیش بـە منـداڵانی نابـیـنا. ئەنـدامی یەکـەم دەسـتەی بەڕێـوەبـەری چاپخانەی (بـرێـل)ی ئەمریکی. دامەزرێنەری (رێکخراوی هێلین کیلەری نێودەوڵەتی). ئەم ناودارەش خاتوو (هـێلین کیلەر) ە، کە لە سەرەتـای سەدەی بیستەمدا، یەکێک بوو لە بەناوبانگترین ژنـانی جیهـان. لە هـاوتای هـێلـین کـیلەر، زۆر دەگمەنە لە مێـژوودا.
(هـێلین ئادەمیز کیلەر)، لە رۆژی (٢٧/ یۆنیـۆ/١٨٨٠) دا، لە شاری (تـوسکـۆمبیا) لە ویلایەتی (ئالابـاما) لە ئەمریکا لەدایک بـووە. خـێزانەکایان بە رەسەن ئەڵـمانی بـوون. دایکی ناوی (کاترین ئادەمیـز کیلەر) ە، باوکی (ئارسەر کیلەر)ە، باوکی لە کاتی شەڕی ناوخۆ لە نێوان (باکوور و باشوور)ی ئەمریکادا، چووە ریزەکانی سوپای كۆنفـیدڕاڵیی ئەمـریکا و بە پلەی سەرهەنگ بوو بە کاپتن. هـێلین کیلەر کە لەدایک بـوو، منداڵێکی تەنـدروست بوو. لە شەش مانگـیدا کۆمەڵـێک وشە فـێربـوو. کە گەورەتـر بـوو، وەکو منداڵـێکی ئاسایی لەگەڵ منداڵان یاریی دەکرد. بەڵام لە تەمەنی (١٩) مانگـیدا، تووشی نەخـۆشـیـیەکی سەخـتی نەنـاسـراو بـوو، لەوانـەیە (هـەوکـردنی پـەردەی مێـشک) یان (تـای سـوور) بـووبێـت. هـێلـیـن لـەم نەخـۆشـیـیە چـاک بــۆوە، بـەڵام (کـوێـر و کـەڕ) بـوو. بۆ ماوەیەک تووشی دۆخـێکی دەروونی نالەبار و تـووڕەیی و گرژی بـوو، بەڵام توانی بەرگری بکات و بەسەر ئەم کەمئەنـدامییەیـدا زاڵبێت، کە بە (بەرگریی پەرجـۆ ـ مـوعـجـیزە) ناوبـراوە.
ئەگەرچی باری داراییان نالەبـار بـوو، بەڵام دایک و باوکی سووربـوون لەسەر ئەوەی، کە هـێلیـن فـێری خوێنـدنەوە و نووسین بێـت. تەمەنی هـێلین حەوت ساڵان بوو، باوکی بردی بۆ لای هاوڕێی دڵسۆزی خۆی (ئەلیکسەندەر گراهـام بێـڵ ـ داهـێنەری تەلەفـۆن) کە زاواکـەی بەڕێـوەبەر و مامۆستای (پەیمانگای بیرکـنز ـ بـۆ منـداڵانی نابینا) بـوو لە (بۆستن). لەگەڵ مامۆستایەیەکی کـچ، تەمەن (٢٠) ساڵانی ئەم پەیـمانگایەدا، کە ناوی (ئـان سـولـیڤـان) بـوو، بە مانگانەی(٢٥) دۆلار رێکـەوتـن، کە خوێنـدنەوە و نووسین فـێری هـێلـین کـیـلەر بکات. ئـان سولـیڤـان لە ساڵی ( ١٨٨٧ـ تا ـ ١٩٣٦) بـۆ مـاوەی (٤٩) سـاڵ تا مـردنی، وەکـو مـامـۆسـتا و خـوشکی گـەورە و دایـک و پـەروەردەکـار، لەگـەڵ هـێلین کیلەردا مایەوە. مامۆستایەکی بەتـوانا و زیـرەک بـوو، گەرچی چاوکانی گـزبـوون و چەنـد نەشـتەرگـەرییـەکی بـۆ کـردبـوون.
یەکەم وشـە کە مامۆسـتا ئـان سولـیڤـان فـێری کرد، وشەی “ئـاو” بوو. هـێلـینی بـردە بەردەم پەمپی ئاو و ئاوی کرد بە دەستیا، ناوی ئاوی فێرکرد و لەسەر پشتی دەستی بە پەنجە نووسی (ئاو) ئەویش هەستی پێکرد و ناوەکەی وت و نووسینیشی فـێربوو. هەر ئەو رۆژە فـێری (٣٠) وشەی کـرد. هـەر لەو شـوێنەدا، لە بەردەم کۆشکی (کاپـیـتول) پەیکەری پەمپی ئاو و هـێلـین کیلەری تەمـەن حـەوت ساڵان بە بـرونـز دروستکـراوە. ساڵانە گەشتیارانێکی زۆر وێنەی لەپاڵدا دەگرن و بە پەمپەکە ئاو دەکەن بە دەستیاندا.
هێلین کیلەر لە ساڵانی (١٨٨٨ـ ١٨٩٠) بوو بە قوتابییەکی پەیمانگای بیرکنز بو نابینا و کەڕەکان. لە رێی زمـان و رێـنـووسی (بـرێـل) ی چـاپ بـەرزەوە. هـێـلـین بە لـێـدانی پەنجەکانی لە جەستەی خۆی، وشەکانی دەوتەوە و وانەکان فـێردەبـوو. فـێری چۆنیەتی نـووسـین و خوێنـدنەوەی هەمـوو پیـتەکـان و نـووسینی وشـە و رسـتە و قـسەکـردن و وانەکان بـوو. مامۆسـتا (سولـیڤـان) وەکـو وەرگـێڕ، لە پـۆلـدا لەگـەڵـیـدا بـوو. زۆریـش سوودی لە منداڵانی کوێر و کەڕی نەرویجی وەرگرت و لێیانەوە قسەیەکی زۆر فـێربوو.

هـێلـین کیلەر کە بیویستایە لە قـسەکانی کەسی بەرانبەری تێبگات، پەنجەکانی دەخـستە سەر لێوەکان یا قـوڕگی ئەو کەسە و لە جـووڵەی لێـوەکانی تێـدەگەیشـت کە چی دەڵـێت. ئەگەر هـێلین کیلەر تەوقـەی لەگەڵ کەسێکـدا بکـردایە، دوای پێـنج ساڵ تەوقەی لەگەڵ هەمان کەسدا بکـردایە، دەیناسییەوە کە کـێـیە. چێـژیشی لە دەستدانـان لەسەر مـوزیک وەردەگرت. بەو شەترەجەش کە بە تایبەتی بۆ خۆی دروستی کردبـوو، یاریی پێدەکـرد.
هێلین کیلەر لە منداڵییەوە، خەونی ئەوەی هەبوو کە بچێتە زانکۆ. لە ساڵی (١٨٩٨) دا چووە (قوتابخانەی کامبریج) بۆ خانمانی گەنج، بۆ ئەوەی خۆی بۆ کۆلـێژی (رادکـلیف) ئامـادەبکات. قـۆنـاغی ئامـادەیی تـەواوکـرد. لە سـاڵی (١٩٠٠) دا، لە زانکـۆ وەرگـیرا. لەو کاتەوە کە قـوتابی زانکـۆ بـوو، دەستی بە نووسـینی بابـەتی هەمـەجـۆرە کرد و لە گۆڤـار و رۆژنـامە بەناوبانگەکانـدا بڵاویانی دەکردەوە. لە ساڵی (١٩٠٤) دا، لە زانکۆ رادکـلـیف (لە ئێستادا ناوی زانکـۆی هارفـارد) ە، بە پلـەی (نایاب) بە یەکەم دەرچـوو. بڕوانامەی لیسانس (بەکالۆریۆس)ی لە فەلسەفە و ئەدەبـدا وەرگرت. هـێلین کیلەر بوو بە یەکەم نابینا و نابیستە (کەڕ) کە ئەم بـڕوانـامـەیە بەدەستـبهـێـنێـت. پاشان لە چـەنـد بـوارێـکی جیاوازی تـردا، درێـژەی بە خـوێنـدن دا. دکتـۆرای لە زانسـت و فەلـسەفـەدا بەدەستهـێـنا، شایـەنی باسیشە، هـاوڕێـیەکی دەوڵەمەنـدی ئەلـیکسەنـدەر بێـڵ، هەمـوو خەرجـیـیەکی زانکـۆی هـێلـین کـیـلەری گـرتە ئەسـتـۆی و مانـگانەی بـۆ بـڕییـەوە.
هـێلـین کـیلەر، شووی نەکرد. ئەگەرچی لە ساڵی (١٩١٦) دا، لەگەڵ (پیتەر ڤـاگان) دا کەوتە داوی خۆشەویستی و نەخـشەی رەدوکەوتـنی دانا. بـڕۆن بۆ دەرەوەی ئەمریکا، بەڵام خـێزانەکەی پەشیمانیان کردەوە. لە ساڵی (١٩٢١) دا، باوکی کـۆچی دوایی کرد.
هـێلـین کیلەر چەنـد زمـانێکی جیهـانی فـێربـوو، لە تەمـەنی (٢٠) ساڵـیدا، دەستیکـرد بە خـوێنـدنەوەی ئەدەبیـاتی ئینگـلـیزی و ئەڵـمـانی و فـەرەنـسی و یـۆنـانی و لاتـیـنی.
هـێلـین کـیلەر، فـێری چـنین و درومـان بـوو، فـێری مەلەوانی و ئەسپ سـواری بـوو.
هـێلین کـیلەر زیةاترلە (١٨) پەرتووکی نووسی و چاپـیانیکرد، لە هەموو جیهـانیشدا بڵاوبونەوە. ئەمانە ناوی پەرتـووکەکانی هـێلین کیلەرن:(شای بەسـتەڵەک ـ ١٨٩١)، (چیرۆکی ژیانم ـ ١٩٠٣) ژیاننامەی خۆیەتی. ئەم پەرتووکە بۆ زیاتر لە (٥٠) زمانی جیهـانی وەریانگـێڕاوە. چەنـدیـن جـار چـاپیـان کـردۆتەوە، تا ئەمـڕۆش هـۆگـرانـێکی خوێندنەوەی زۆری هەیە. (گەشبین ـ ١٩٠٣)، (کلیلی ژیانم ـ ١٩٠٤)، (ئەو جیهانەی تێـیدا دەژیـم: ١٩٠٨)، (پەرجـۆی ژیـان ـ ١٩٠٩)، (گـۆرانی دیـواری بەرد ـ ١٩١٠)، (لە تاریکی دەرچـوون ـ ١٩١٣)، (پـوورە سام بانگەواز دەکات: ١٩١٣)، (ئاینەکەم ـ ١٩٢٧)، (ژیـانی دواتـرم ـ ١٩٢٩)، (ئـێـمە خەمـبـار بـوویـن ـ ١٩٢٩)، (ئـاشـتی لە ئیـڤـنـتایـد ـ ١٩٣٢)، (هـێلیـن کـیلەر لە سکۆتـلەنـدا ـ ١٩٣٣)، (با ئیمانمان هـەبێـت ـ ١٩٤٠)، (مامۆستا ئان سولیڤان ـ ١٩٥٥)، (دەرگای کراوە ـ ١٩٥٧). بێجگە لەو وتار و باسـانەی کە لە گۆڤـار و لە رۆژنـامەکانـدا بڵاویـانی کـردونەتەوە، کە (٤٧٥) وتار و باسـن. لە ئەرشـیفی هـێلین کـیلەردا پارێـزراون. بەشـێکی ئەم وتـار و باسـانەی، وەکو (باڵـیۆزی نیازپاکی ئەمریکی بۆ نابیناکان) لە زۆر وڵاتی جـیهانـدا پێشکەشی کـردوون.
هـێلین کیلەر، ئامێری برێـلی بەکاردەهـێنا، لە رێگەی وشەی تایپکراوەوە، پەیـوەنـدیی لەگەڵ بە هەزاران ئەمریکی و خەڵکی تر لە جیهـانـدا هەبـوو. پێگە و رێـزێکی زۆری نێـودەوڵەتی هەبـوو. پەیـوەنـدییەکی زۆر باشی لەگەڵ سەرۆکەکـانی ئەمریکا و لەگەڵ بەشێک لە سەرۆکەکان و ناودارانی جیهـاندا هەبوو، وەکو: ئایزنهاوەر، جـۆن کـنێدی، لیـندون جۆنسۆن، رۆزفـڵـت، ئەلیکسەنـدەر گـراهـام بـێـڵ، مارک تویـن، جەواهـیر لال نەهـرۆ، چـارلی چاپـلـن، تەهـا حوسـێـن، وینـسـتـۆن چەرچـڵ، گـۆڵـدە مـاێیـر،…هـتـد.
(مارک توین) لە راگەیەندڕاوێکـدا، دەڵـێت:”دوو کارەکتەری سەرەنجـڕاکـێشی سەدەی نـۆزدەم، ناپـلیـۆن و هـێلـین کـیـلەر” ن.
سەرۆکەکانی ئەمریکا بۆ ماوەی (٦٠) ساڵ، راوێژیان بە هـێلین کیلەر دەکرد و گوێیان لە رێـنمـایی و ئامـۆژگـارییـەکـانی دەگـرت. دیـدار و دانیـشـتـن و کـۆڕی تایبـەتـیـان بـۆ سازدەکرد. ئەمـریکا هـێلین کـیـلەری وەک، راوێـژکاری پەیـوەنـدییـە نێـودەوڵەتیـیەکان دەستـنیشان کرد.

هـێلـین کیلەر لە ساڵی (١٩٤٦ـ بـۆـ ١٩٥٧) بە ناوی باڵیـۆزی نابینایانەوە، بە یاوەری مامۆستا ئـان سولیڤـان، دەستی بە گەشتەکانی بۆ وڵاتانی پێـنج کـێشوەری جیهـان کرد. لە ماوەی (١١) ساڵـدا (٤٠) دەوڵەت گەڕا و زۆر بە رێـزەوە پێـشوازییان لـێدەکـرد. لە ساڵی (١٩٣٧) گەشتی بۆ ژاپـۆن کرد. (٢) ملیۆن ژاپۆنی لەسەر شۆسەی شەقامەکاندا راوەستان، بۆ ئەوەی هـێلـین کیـلەر ببیـنن. کـیلەر بۆ دوەم جـار، گەشتی بۆ ژاپـۆن کرد و (٣٠) شـاری ژاپـۆن گـەڕا. رۆڵـێکی دیـپـلـۆمـاسی بـەرزی گـێـڕا، لـە بەهـێـزکـردنی پەیـوەندیییەکانی نێـوان ئەمـریکا و ژاپـۆنـدا. هـێلین کیلەر دیـداری لەگەڵ سەرۆکەکانی هەمـوو ئەو وڵاتـانەدا کـردووە، کە سـەردانیـانی کـرد. درێـژتـریـن گـەشـتی کـیـلەر، لە ساڵی (١٩٥٥) لە تەمـەنی (٧٥) ساڵیدا ئەنجـامیـدا. گەشتەکەی (٤٠) هـەزا میـل بوو، لە ماوەی پـێنج مانگدا، بەناو وڵاتانی ئاسیادا سووڕایەوە. چەندین باسی پێشکەشکرد. هانی دەوڵەتانی دەدا، کە قـوتابخانەی تایبەتی بۆ نابینایان و کەمئەندامانی تر بکەنەوە.
هـێلین کیلەر، داکۆکیکەرێکی سەرسەخت بوو، لە مافەکانی ژنـان و بەشداریکردنیان لە هەڵبژاردنەکان لە هەموو جیهاندا. دۆزی مافەکانی نابینایان و کرێکارانی گرتە ئەستۆی. سۆشیالیستێکی پابەنـد بوو، دژی چەوسانەوە و رەگەزپەرستی بوو. ئەنـدامـێکی کارای (یەکێتی ئازادی مەدەنی) بوو. دژی وزەی ئەتـۆمی و دژی سەرهەڵدانی فاشـیزم بوو لە ئەوروپـادا. دژی لە سێـدارەدانی دەرەوەی یاسا بـوو. ئاشتیخـواز بـوو، دژی شەر بـوو. بـۆیە نـازییەکـان لە ئەڵـمانیـادا پەرتووکەکانی هـێلـین کیـلەریـان سـووتانـد.
هـێلین کیلەر، لە ئەمریکا و لە سەرانسەری جیهانـدا رێـزیان لێیگـرت، چەنـدین خەڵات و بڕوانامەی رێزلێنانیان پێشکەشکرد. لە ساڵی (١٩٥٥) دا، وەک ئەکتەرێکی بێدەنگ بەشـداریی لە فـیلمی “چـیرۆکی ژیـانم” کـرد، کە لە نووسـین و دەرهـێنانی خـۆیـەتی و باسی ژیـانی خـۆی دەکـات. دوو خـەڵاتی ئـۆسکاری شانـازی (فەخـری) یان پێـشکەش کرد. لە ساڵی (١٩٣٦) دا، (تیـۆدۆر رۆزفـڵت)، (مەدالیای خزمەتی نایاب)ی پێشکەش کـرد. لە ساڵی (١٩٦٢) سـەرۆکی ئەمـریکا (لـینـدۆن جـۆنسۆن)، بەرزتـریـن خـەڵاتی ئەمـریـکا، (مـەدالـیـای ئـازادیی سـەرۆکـایەتی) ی پـێـشکەش بە هـێلـیـن کـیلەر کـرد. هەریەکـەش لەم زانکۆ جیهـانییـانە، بـڕوانـامەی دکتـۆرای شانـازی (فـەخـری) یان لە ئەدەب و یاسادا، پێشکەش بە هـێلـین کـیلەریان کرد: زانکـۆی تەمبـل و هارفـۆرد ـ لە ئەمریکا، زانکۆی گڵاسکۆـ ئۆسکۆتلەندا، زانکۆی بەرلین ـ ئەڵمانیا، زانکۆی دەلهی ـ هـیندستان، زانکـۆی ویتـواتەرسرانـد ـ باشـووری ئەفـریکا. دوای مـردنیشی وێنـەیـان خـستە سەر پوولی پـۆست. چەنـدین قـوتـابخـانە و پەیـمانگا و هـۆڵ بە نـاوی هـێلـین کـیلەرەوە نـراون. چەنـد شانـۆ و درامای تەلەفـزیـۆنی و فـیلـمی سینەمایی، دەربارەی ژیـانی هـێلـین کیـلەر دەرهـێنراون و تـۆمـارکـراون.
هـێلـین کـیـلەر، چـەنـد هـەفـتـەیـەکی کـەمی مـابـوو، بـۆ یـادی جـەژنی (٨٨) ساڵـەی
لەدایکـبوونی. تووشی جەڵـتەی مێـشک بـوو. لـە رۆژی (١/ حۆزەیـران/ ١٩٦٨) لە شـاری (ئارکـان ريـچ) لە ئەمـریـکا کـۆچی دوایی کـرد.
لە وتە بە ناوبانگەکانی هـێلـین کیلەر:”کاتێک کە دەرگایەکی خۆشیمان لێدادەخـرێـت، دەرگـایەکی ترمـان بۆ دەکـرێتـەوە. بەڵام هـەنـدێ جـار بـۆ مـاوەیـەکی درێـژ، ئەونـدە سەیـری دەرگـا داخـراوەکە دەکەیـن، ئـەو دەرگـایە نابیـنین کە بـۆمـان کـراوەتـەوە”.

(*) بـۆ نووسینی ئـەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئینگـلـیزی وەرگرتـووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤




هـۆنـراوە بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

ئەم سێ هـۆنراوەیە بۆ منداڵان، لە زمانی ئینگـلیزییەوە، وەرمگـێڕاوە بۆ کوردی.
١ـ کێ بـای بـیـنـیـوە؟.. هـۆنـراوەی: کریستـیـنـا رۆسـیـتی
کـێ بـای بـیـنـیـوە؟
نـە مـن نـە تـۆ:
بەڵام کاتـێک گـەڵا هەڵـواسـراوەکان دەلـەرێـنـەوە
بـا تـێـدەپـەڕێـت
کـێ بـای بـیـنـیـوە؟
نـە مـن نـە تـۆ:
بەڵام کاتـێک دارەکان سەریـان لاردەکـەنـەوە
بـا تـێـدەپـەڕێـت
٢ـ باشـتـریـن هـاوڕێـم پـەرتـووکـە.. هـۆنـراوەی: سانیـا تانـدۆن
باشـتـریـن هـاوڕێـم پەرتـووکە
ئەمـەش نامـۆ نییە بە لامـەوە
وەک دەرگـایـەکی زێـڕیـنـە
دەمـبـاتـە ئـەو خـاکەی پـێـشـتـر نەچـوومـەتـە ئـەوێ
چـیرۆکەکـانی پـەریـیـەکـم بـۆ دەگـێـڕێـتـەوە
دەمـبـاتـە خـاکـێـکی پـڕ لە خـۆشی
هەنـدێـک پەرتـووک بـێـزارکـەرن وەک مـێـژوو
وەک مـەتـەڵـێکی گـەورە وایـە
پـەرتـووک سەرچـاوەی روونـاکـیـیـە
دڕ بە تـاریکی دەدات و ژیـانـمان پـڕ لە روونـاکی دەکـات
٣ـ واز لە پـیـسكـردن بـێـنـیـن.. هـۆنـراوەی: ئـارجـون
خــۆر بـریـقـــەدارە
ئـاســمـان شـــیـنـە
بـاڵـنـدەکان دەفـڕن
سـروە زۆر ساردە
دایـکە سـروشـت ئەوپـەڕی هـەوڵی خـۆی دەدات
جـگـە لە جـوانی هـیـچی تـر نـابـەخـشـێـت
بـەڵام چـی بـکـەیـن؟
بـیـکە بـە هــەرا
بـا بـیـکەیـن بـە بـاشـتـریـن
کەمـتـر و کەمـتـر پـیـس بـکـەیـن
پارێـزگـاری لە کـراسـە سـەوزەکـەی بـکەیـن
بـۆ منـداڵـەکانـمـان و بـۆ ئـەوانی تـر




هـیرۆ باجەلان یەکەم باڵيۆزی ئەمریکی بە رەچەڵەک کورد.. رەزا شـوان

مایـەی رێـز و شانـازییە بۆ گەلی کوردمـان، کە لەنـاو خـێزانەکانی رەوەنـدی کورد، لە ئەوروپا و لە ئەمریکا و ئوسترالیادا، چەندین کچ و ژنی کوردمان لە بواری ئاکادیمیدا، بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای پسپۆرییان بەدەستهێناون. چەندین کچ و ژنانی کوردمان سیاسەتمـەدار و کارگـێڕی بەڕێـوەبـەردن و ئەنـدامی پەرلەمـان و ئەنـدامی ئەنجومەنی شارەکانـن. چالاکوانی ناسراون لە چەنـدین بـواری جیاوازی دیکەدا. کە بە تێکـۆشان و هەوڵی خۆیان و بە پشتگیری و هانـدانی کەسوکاریان و بە دەنگی کوردانی ئەو وڵاتانە سەرکەوتـوون. کە لە ئێستادا، پـلە و پایـە و پێگە و رەنگ و دەنگ و سەنگـیان هـەیە. داکۆکی لە دۆز و لە مافە رەواکانی گەلی کوردمان دەکەن. بۆ هـێنانەدی ئەم مەبەست و ئامانجـانەش، چـوونەتە ناو کۆمەڵە و رێکخـراو و ریـزەکانی پارتە سیاسییە دیموکراتی و سۆسیالیستی و کرێکاران و چەپـەکان و میانـڕەوەکانی ئەو وڵاتـانەوە. بە لێهاتـوویی و بە دەنگـدان سەرکەوتوون. پێگەیەکی باڵایان لەناو ئەو رێکخراوەکان و ئەو پارتانەدا هـەیە و جـێی متمانە و بـڕوایـانـن.
بـۆ نمـوونە نـاوی چـەنـد خاتـوونێکی کـوردی ناسراومـان، لـەم بـوارانەدا دەهـێنـین:
() ئامیـنە کاکـە بـاوە / پەلەمـانتـارێکی کوردی ناسراوە لە پەرلەمـانی / سویـد. () هـێرۆ مستەفا باجەلان/ دیپلۆماتکار و باڵیۆز و کەسایەتییەکی ناسراوە/ ئەمریکا.
() ئەڤـین خـان/ داکـۆکـیکەرێـکی دۆزی کـوردە/ ئەنـدامی پەرلەمـانی ئەوروپـایە. () لەنیا تەهـا کەریـم/ ی (٢١) ساڵان، بچـووکترین ئەنـدام پەرلەمانی / ئایسلەنـدا.
() یاسەمیـن مـوقـبیلی ـ مەهـابادی/ یەکـەم کەشـتیـوانی ئاسمانی کوردە/ ئەمـریکا. () ئیـنۆر سەبـری کوڵـبان/ سەرۆکی شارەوانی شاری بـۆجـۆهـولـمـز/ بەریتانـیا.
() رۆزا سـاڵح/ ئەنـدامی ئەنجـومەنی شارەوانی شـاری گـلاسکـۆ/ بەریتانـیا. () ئەڤـین ئەبـریشـەمی/ ئەنـدامی ئەنجـومەنی شاری ئـۆکـسفـۆرد/ بەریتانـیا.
() جەنـان بارام / ئەنـدامی پەرلەمـان/ ئەڵـمـانیا. () لاوێـن رێـدار تارا، سارا سـێـپـیـنـلی/ دوو ئەنـدام پەرلەمـانی / سویـد.
ئەمـانە و چەنـدیـن چالاکـوانی ناسراوی تـری ژنـی کوردمـان لە بـوارە جیاوازەکـانـدا، لە وڵاتـانی ئەوروپـا و ئەمـریکا و ئـۆسترالـیادا. لەوانەیە ناوی هـەنـدێکـیانـم بەرچـاو نەکەوتووبێت. بە کورتی باس لە خانمێکی دیپلۆماتکاری کورد دەکەی، ئەویش خاتوو (هـێرۆ مستەفـا باجـەلان)ە، کە دیپلـۆماتکار و سیاسەتمەدارێکی ناسراوە و شارەزای کاروباری رۆژهـەڵاتی ناوەڕاستە. یەکەم باڵیـۆزی ئەمـریکی بە رەچەڵەک کوردە، کە ئەو پـۆستە باڵایە وەربگـرێـت. هـەڵگـری پـلەی وەزیـری راوێـژکارە. هـێرۆ باجـەلان ماوەیەکە بووە بە مانـشـێت و بە هـەواڵی ماڵپەڕە ئینلـیزی و کوردی و عـەرەبییەکان. دوای ئەوەی کە بۆ یەکەم جار کـرا بە باڵیـۆزی ئەمـریکا لە بـولگاریـا، دووەم جاریش لە لایەن سەرۆکی ئەمریکا (جۆ بایدن) ەوە، کاندکرا و بوو باڵیوزی ئەمریکا لە میسر. لە ئێستا باڵـيۆزی ئەمـریکایە لە میسر.
بایـۆگـرافی هـێرۆ باجـەلان:
ناوی (هـێرۆ قـادر محـەمەد ئەمـین مستەفـا باجـەلان)ە، لە ساڵی (١٩٧٣) لە شاری هـەولـێری پایتـەختی هـەرێـمی باشـووری کوردستان. لە دایـک و باوکـێکی کـورد و کوردسـتان پەروەر لە دایک بـووە. هـێرۆ منـداڵی یەکـەمی (قـادر مستەفـا) و خاتـوو (نەسرین محەمەد عەبدوڵڵا) یە. سێ برای هەیە، ناویان (هەڵـۆ، هەورۆ، بارزان) ن.
هێرۆ لە ئێستادا تەمەنی (٥١) ساڵە. زمانی فەرمیان لە ماڵەوە کوردییە. بەڵام خۆی و بـراکانی ناتـوانـن، بە پیـتی ئـارامی کوردی بخـوێنـنەوە و بنـووسـن. بەڵام هـێرۆ، بە رێنـووسی لاتیـنی کوردی دەتـوانێـت بخـوێـنێـتەوە و بنووسێـت.
باوکی هـێرۆ تێکـۆشەر و سیاسەتمەدارێکی دێـرینی کورد بوو، ئەنـدامی سکرتاریەتی یەکـێتی قـوتابیانی کوردستان بـوو. نەیـارێکی سەرسـەخـتی رژێـمی فـاشستی بەعـسی گۆڕبەگۆڕ بوو. قادر مستەفا، خۆی وتی:” کە نە خۆی و نە منداڵەکانی، ئەندامی هـیچ حـیزبـێکی کوردسـتان نـین. وەک یەک لەگـەڵ هـەمـوو حـیزبەکان ئاشـنام هـەن. ئێستا زۆر شانازی بە هـێرۆی کچمەوە دەکەم. وێنەیەکی خۆی و جـۆ بایـدنـم لایە، بە خەتی خۆی لەسەر وێنەکە نووسیویەتی: چەندە سەرسامە بە لێهاتوویی و زرنگیی هـێرۆ”.

لە ساڵی (١٩٧٤) دا، هـێرۆ تەمەنی یەک ساڵ بـوو، شەڕ لە نێـوان شۆڕشی کورد و سوپای رژێـمی بەعـس هـەڵگـیرسـایەوە. وەک هـەزاران خـێزانی کورد، خـێزانەکەی هـێڕۆ بـوونە پەنـابەر و لە کەمـێکی ئـاوارەکان لە ئێـران. بـۆ مـاوەی دوو ساڵ لـەو کەمپـەدا مانـەوە. ژیـانـێکی سەخـت و ناخۆشیان هـەبـوو. ئازادییان سنووردار بـوو.
تا ئەو کاتـەی کە سپۆنسەرکـران بـۆ هـاتـنیان بـۆ ئەمـریکا.
لە ساڵی (١٩٧٦) دا، خێزانەکەی هێرۆ، روویان لە ئەمریکا کرد، لە شاری (ماینێت)
لە ویـلایەتی (نـۆرس) گـیرسانەوە. مـافی پەنـانەرییـان لە ئەمـریکادا وەگـرت. هـێرۆ باجـەلان، لەبـارەی ژیـانی پەنـابەرییـەوە، دەڵـێـت:”پەنـابەربـوون بـە تـەواوی ئـەوە دەگەیەنێت، کە لە هـیچەوە دەستپێـدەکەیت، بەڵام ئەوەی فـێرکردم دەبـێت ئامـانجی بەرزت هـەبـێـت و بەدەستی بهـێـنـیـت”.
هـێرۆ قـوتابییەکی زیـرەک و بـلیـمەت و متمانە بەخـۆبـوو. زۆر کۆششی دەکـرد. لە پـۆلەکانی قـوتابخـانەی بنەڕەتیـدا، هەمـوو ساڵـێک بە یەکەمی پـۆل دەردەچـووە. لە ساڵی (١٩٩١) دا، لە ئامـادەیی (مـیـنـتـۆن) دەرچـوو.
لە ساڵی (١٩٩٥) لە کۆلـێژی (ئیـدمـۆنـد ئەی والـش) لە زانکـۆی (جـۆرج تـاون) بـڕوانامەی بەکالـۆریـۆسی لە خـزمەتگـوزاریی دەرەوە و لە ئاسایشی نیشـتمانی و رۆژهـەڵاتی ناوەڕاست بەدەستهـێنا. باوکی دەڵێت:”هـێرۆ لە ئاهـەنگی دەرچووانی زانکـۆی (جـورج تـاون) هـەسـتا و قـسەی کـرد، لە سـەرەتـادا، بە بـاسی کـورد و کوردستان دەستـیپـێکـرد، کە خـۆی زۆری پـێخـۆشـبوو”.
لە ساڵی (١٩٩٧) دا، لە کـۆلـێـژی (ویـدرۆ ویـلـسـۆن) لە زانکـۆی (پـریـنسـتـۆن) بـڕوانامـەی مـاسـتەری لە بابـەتی (پەیـوەنـدیـیـە نێـودەوڵـەتیـیەکـان) دا وەرگـرت.
لە ساڵی (١٩٩٧) زانکۆی (پرینستۆن) بڕوانامەی رێزلـێنانی (دکتۆرای شانازی) یان بە هـێرۆ باجـەلان بەخـشی.
هـێرۆ باجـەلان، لە ساڵی (١٩٩٩) وە تـێکەڵی دیـپـلـۆماسییەت و بـوو. سـەرەتادا لە بەشی خزمەتگوزاریی کاروباری ئەمـریکادا کاری کـرد.
هـێرۆ دیپلۆماتکارێکی ناسروای ئەمریکایە. خاوەن ئەزموونە. کەسێکی لێهـاتووە. لە چەنـدین پێگە و پـۆستی دیپلـۆماسیدا کاری کردووە و سەرکەوتوو بووە و جێ دەستی دیاربـووە. چەنـدیـن کار و پـۆستی باڵایان پێسپارد. لە هەمـوویانـدا سەرکەوتـوو بـوو.
چەنـد ساڵـێکە لە بـواری سیاسـەتی دەرەوەی ئەمـریـکادا کاردەکـات. جـێی متمانەیە و شانازی و رێـز بووە لەلای سـەرۆکەکانی ئەمـریکا (دۆنـاڵـد تـرەمـپ) و (جـۆ بایـدن).
گرنگـترین کار و پۆستەکانی هـێرۆ باجەلان:

لەم (٢١) خاڵـەدا، زۆر بە کورتی و بە چـڕی باس لەو کـار و پـۆستانە دەکەین، کە خاتـوو هـێرۆ باجـەلان، لە سایەی لـێهـاتـوویی و دیـپلـۆماتـیدا بەدەستیانی هـێناون:

(١) هـێرو لە دوای تەواکردنی خوێنـدن، بۆ ماوەیەک بەڕێـوەبەری رێکخـراوێکی ناحکـومی بـوو، بۆ لێکـۆڵینەوەی کوردی. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا.
(٢) هـێرۆ وەک سەرنـووسەری باڵای سەنتەری لێکـۆڵـینەوە ستراتـیژییەکان لە (ئەبـوزەبی) ی پایتـەخـتی مـیرنـشیـنە یەکگـرتـووەکانی عـەرەبی، کـاری کـرد.
(٣) وەک نوێنەری ئەمریکا، چاودێری هـەڵبژاردنەکانی پارێزکانی (بۆسنە) ی کرد.
(٤) هـێرۆ لە ساڵی (١٩٩٩) دا لە (ئەسینا) ی پایتەختی یۆنان، وەک ئۆفیسەر بۆ کاروباری مافەکانی مرۆڤ و بازرگانیکردن، لە یۆناناد کاری کـرد.
(٥) هـێرۆ لە (بەیـروت) ی پایتەخـتی لـوبنان، وەک ئۆفیسەری دیسکی ئێران، لە ئەنجومەنی نیشـتمانیـدا کاری کرد.
(٦) هـێرۆ وەک ئەنـدامێکی پـیـشەیی سـلکی دیـبلـۆماسی ئەمـریکا بـوو بە پـلەی راوێـژکاری وەزیـر بوو لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمـریـکادا.
(٧) بەڕێوەبەری نووسینگەی ئەفـغـانستان بوو، لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمريکا.

(٨) هـێرۆ راوێـژکار بوو، لە ئۆفـیسی بەڕێـوەبەری سکرتێری کاروباری سیاسی، رۆژهـەڵاتی ناوەڕاسـت.
(٩) هـێرۆ ، لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمـریکادا، لە ئەنجـومـەنی ئاسـیشی نیشتمانیدا، بەڕێوەبەری کاروباری: ئێران، ـ فەلەستین، ئەفغانستان، عێراق، ئوردن و ئیسرائیل، بـووە.
(١٠) ئـەرکی دیبـلۆماتی لە ناوچە جیـاجیـاکانی جیهـان وەرگرتـووە، لەوانە: عـێراق، هـیندستان، لـوبنـان، پـورتـوگال، یـۆنـان، ئـوردن، بـۆسـنە.
(١١) لە بەڕێـوەبەرێتی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکادا، لە کۆشکی سپیدا، کاری کـردووە.
(١٢) هـێرۆ وەک راوێژکاری وەزیری سیاسی، لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە (نیودەلهی) لە هـیندستان کاری کـردووە،
(١٣) یاریدەدەری وەزیـری دەرەوە (ولـیەم جـەی بێـرنـز) بـوو بۆ کاروبـاری سیاسی.
(١٤) لە ساڵی (٢٠٠٥) دا هاوکاریی (کۆندەلیزا رایس)ی وەزیری دەرەوەی ئەمریکای کـرد، بـۆ کاروبـاری عـێراق. هـەمەهـەنگـیکاری (پـۆل بـریمەر) ش بـوو، بۆ باردۆخی شاری (موسڵ). سەرۆکی رێکخەری مەدەنی بوو. بە ئەرکی سیاسی لە شاری (موسڵ) دا کاری کـردووە.
(١٥) لە ساڵی (٢٠٠٩) تا (٢٠١١)، راوێـژکاری جـیگـری سـەرۆکی ئەمـریـکا (جـۆ بایدن) بوو ـ ئەو کاتە (باراک ئۆباما) سەرۆکی ئەمریکا بووـ لە بابەتەکانی پەیوەسـت بە رۆژهـەڵاتی ناوەڕاسـت و باشـوور و ناوەڕاسـتی ئاسـیا، پـرسـیان بە هـێرۆ دەکـرد.
(١٦) لە مانگی یـۆلـیۆی (٢٠١٦) تا یانـواری (٢٠١٧) جێگری بەرپرسی نوێنەرایەتی بـووە، لە باڵـیۆزخانەی ئەمـریکا لە (لـشـبۆنە) ی پایتەختی پـورتـوگال. واتە (باڵـیۆز بە وەکـالەت) بـوو.
(١٧) لە مانگی (حوزەیران)ی (٢٠١٩) دا، سەرۆکی پێشووی ئەمریکا (دۆناڵد ترەمپ) هـێرۆی بۆ باڵیۆزی ئەمریکا لە بولگاریا بەربـژێـرکرد. لە (٢٦/ سێپتەمبەر/٢٠١٩) دا، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا، بە تێکـڕای دەنگی ئەنـدامـانی بـریارەکەیان پەسەنـدکرد.
لە مانگی (ئۆکتۆبەری ـ ٢٠١٩) تا (ئاداری ـ ٢٠٢٢) بـۆ مـاوەی چـوار سـاڵ، هـێڕۆ باجـەلان، وەک باڵـیۆزی ئەمـریکا لە (سـۆفـیا)ی پایتـەخـتی بـولـگاریـادا، کاریکـرد.
ئەمـە بـۆ یەکـەم جـار بـوو، لە مـێـژووی ویـلایـەتە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریـکـادا، کە ئەمریکـییەکی بە رەچـەڵەک کورد، پـۆستی باڵـیوزی ئەمـریکا وەربگـرێـت. هـێرۆ کە ئەم پۆستەی وەرگـرت، وتی:”شانـازی دەکـەم کە وەک ئەمـریکـیـیەکی بە رەچـەڵـەک کـورد، وەک باڵـیۆز دیـاری کـرام”.
(١٨) سـەرۆکی ئـێـسـتای ئەمـریکا (جـۆ بـایـدن) لە رۆژی (٢٩/ ئـاداری/ ٢٠٢٣) دا، دیـپلـۆماتکار هـێرۆ باجـەلانی بەربـژێـرکـرد، بـۆ ئەوەی وەک باڵـیـوزی ئەمـریکا لە گەورەترین وڵاتی عەرەبی (کۆماری میسر) دا، خـزمەت بکات. لە لایەن ئەنجومەنی پیـرانی ئەمـریکاوە پەسەنـدکـرا و دەنگـیان لە سەری دا. جـۆ بایـدن واژووی لەسەر دەستبەکاربوونی کرد. بایدن سەرسامی خۆی دەربـڕی بە لێهاتوویی و زرنگی هـێرۆ. ماڵـپەڕی فـەرمی کۆشکی سپی رایگەیـانـد کە:”هـێرۆ مستەفـا دیـپلـۆماتێکی خـاوەن ئەزموونە”. هـێرۆ باجەلان لە شوێنی باڵیـۆزی ئەمریکی (جۆناسان کۆهـین) بوو بە باڵیـۆزی ئەمریکا لە (قـاهـیرە) ی پایتەختی میسر. لە رۆژی (٨/ نـۆڤـەمبەر/ ٢٠٢٣) لە دیـوانی وەزارەتی دەرەوەی مـیـسردا، هـێرۆ باجـەلان، وەک باڵـێوزی ئەمـریـکا لە میسر، سوێندی یاسایی خوارد. لە کاتی سوێنـدخـواردن و پـێشکەشکـردنی بڕوانامەی باڵێوزیـدا. هـاوسەرەکەی و هـەردوو کچەکەی لەگەڵـیدا بـوون. هـێرۆ باجـەلان رۆژی (٩/ نۆڤەمبەر/٢٠٢٣) دا دەست بەکاربوو، تا ئەمڕۆ لەو پۆستەدایە و زۆر لێی رازین.
(١٩) خاتـوو هـێرۆ باجەلان لە یادی جەژنی نەورۆزی رابردوودا، بە جلی کوردییەوە، پیرۆزبـایی جەژنی نەورۆزی لە گەلی کوردمـان و گەلانی تـر کـرد.
(٢٠) پێش ماوەیەک، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا (ئەنتـۆنی بـلینکن) و هـێرۆ باجەلان لە قاهـیرەدا، دیداری سەرکۆماری میسر (عەبدولفەتاح ئەلسیسی) یان کرد. بۆ رێگرتن لە تەشنەکـردنی شەڕی نێـوان ئیسرائیـل و حەماس و پاراستنی هـاوڵاتییانی مەدەنی لە غـەزە و بە زووتـرین کات، راگـرتن و کۆتـایی هـێـنان بەم شـەڕە و ئازادکردنی بارمـتە ئیسرائیلییەکان لای حەماس و ئازادکردنی گیراوە فەلەستینییەکان لەلایەن ئیسرائیلەوە.
٢١ـ لە رۆژی (١/ تەمـوز/ ٢٠٢٤)، پاپای قـبتییەکانی میسر (تەوادرۆسی دووەم) لە شوێنی نیشتەجـێبوونیدا لە قـاهـیرە، زۆر بە گەرمی پێشوازیی لە باڵـێۆزی ئەمریکا لە میسر خاتـوو هـێرۆ باجـەلان کـرد.
بـێجگە لەو کارانەی کە لەسەرەوە باسمان کـرد، هـێرۆ باجەلان، لە چەنـدین، بـوار و لایەنی کەشدا رۆڵی هـەبـووە و هـەیەتی. ئەو لە ئێستادا ناوبانگـێکی جیهـانی هـەیە.
شایەنی باسە هـێرۆ باجـەلان، زمـانـزانـێکی زیـرەکە. (٩) زمـانی جیهـانی دەزانێـت و قسەیان پێـدەکات: زمانی کوردی کە زمانی نەتەوەیی و زمانی ئاخاوتنی خێزانەکەیانە، ئیـنگلـیزی، عـەرەبی، فـارسی، یـۆنـانی، هـیـنـدی، بـولـگاری، پـورتـوگالی، ئیـسپانی.
ژیـانی تایبەتی هـێرۆ باجـەلان:
هـێرۆ لەگەڵ پیاوێکی ئەمریکی بە رەچەڵەک هـیندی کە ناوی (راڤـنیش باجەلان) ە. هـاوسەرگـیریی کـردووە. هـاوسەرەکەی (باجـەلان) ی کـرد بە نازناوی خـۆی. دوو کچیان هـەیە، ناویـان (ئاریـانـا) تەمەنی دە ساڵە و (ئاشـنا) تەمەنی هـەشـت ساڵە.
خەڵاتە شایستەکانی هـێرۆ باجـەلان:
رۆڵی دیپلـۆماسی و لێهـاتوویی و خزمەتە زۆرەکانی هـێرۆ باجەلان لە لایەک، وەک پەنابەرێکی نموونەیی چالاک و بـەرز، وەک زمانـزانێکی نـاوازە، لە لایەکی تـرەوە. شایەنی رێـزلـێـنان و پێـزانیـن و پاداشـت و خـەڵاتکـردن بـووە، بە لای ئەمـریـکـاوە.
بە کـورتی باس لە چـەنـد خـەڵاتـێکی دەکـەین:
() لە ساڵی (٢٠٠٩) دا، لەلایەن هـونەرمەنـدی فـیلمسازی ئەمریکی (کـیرک رۆس) کە یەکـەمـین هـاوڕیی ئەمـریـکی هـێرۆ بـوو، لە شـاری (مـاینـێـت)، بەڵـگەفـیلـمـێکی (فـیلمێکی دۆکۆمێنتاری) لەسەر ژیانی خاتـوو هـێرۆ باجەلان بەرەهـەمێناوە، فـیلمەکە بە ناوی (هـێرۆی ئەمـریکا) وەیە. پاڵەوانی فـیلمەکە هـێڕۆیە کە تێیـدا چـیرۆکی ژیانی ئـەو خـانمە کـوردە، لە منـداڵـییەوە دەگـێڕێتـەوە، کە چـۆن هـێرۆ لەگـەڵ خـێزانەکەیـدا کۆچـیان بۆ ئەمـریکا کـرد. کەنـاڵی تەلەفـزیـۆنی ئەلـعـەرەبیـیە ئـەم فـیلمە نمایـشکـرد. () سـاڵانە لە رۆژی (٤/ یـۆلـیۆ) دا، کە یـادی ساڵـرۆژی سەربـەخـۆیی ئەمـریـکایە.
دامەزراوەی (کارنیگی) رێـزنامە و دیـاری پێشکەش بە ئەو پەنابەرانە دەکات، کە بە دڵسۆزییەوە خـزمەتی بەرچـاوی ئەمـریکایان کـردوون. لە ساڵی (٢٠٢١) دا، هـێرۆ مستەفـا باجـەلان،، وەک سەرکەوتـووتـریـن پەنـابەر خـەڵات کـرا.
وەزیـری دەرەوەی ئەمـریـکا، لە تـوێـتـێکـدا نـووسی:”خـۆشـحـاڵـم کـە یـەکـێک لە ئەندامانی وەزارەتی دەرەوە، بە هۆی کارەکانی لە بواری بەهێزکردنی دیموکراسی و پاراستـنی بەرژەوەنـدییـەکـانی ئەمـریکا و هـاوپەیـمـانەکـانمـان لـە جـیهـانـدا، وەک (پەنـابەرە گەورەکـان) دەستـنیـشان کـراوە”.
() هـێرۆ باجەلان، بە هـۆی ئـەو بەهـرە باڵایـەی هـەیـتی، کـە (٩) زمـانی جیهـانی دەزانێت و پێیان دەدوێت، خەڵاتی (ماتيڵدا سینکلێر)ی تایبەت بە زمانیان پێ بەخشی. () هـێرۆ باجەلان، پاڵیوراوە بۆ وەرگـرتنی خەڵاتی مافی مـرۆڤ و دەستکەوتەکانی دیموکراسی وەزارەتی دەوڵـەت.
(*) هـێرۆ باجـەلان، بە هـۆی خـزمەت و کارەکانیـیەوە، چەنـدین خەڵاتی رێـزلێنانی شایستەیان پێ بەخـشیـیوە.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوودم لە چەنـدین سایتی ئینگـلـیزی و وەرگـرتووە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤




گوڵبژێرێک لە وتەی ناوداران دەربارەی ئازادی.. رەزا شـوان

ئازادی لە زمانی ئینگـلیزیدا (فـریـدۆم) ە. لە بنەڕەتـدا وشەی فـریدۆمی ئینگلیزی لە رووی ئیتیـمـۆلـۆژییەوە، پەیـوەنـدی بە وشەی (فـرێنـد) واتە (هـاوڕێ) وەوە هـەیە.
لە ئینگلیزیی کۆنیشدا (فریدۆم) واتای: هـێزی هـەڵـبژاردن و بڕیاردانی چارەنـووس، دۆخـی ئیـرادەی ئـازاد، رزگـاربـوون لـە کـۆیـلایەتی و لـە سـتەمـکاری دەگـرێـتـەوە.
هەنـدێکیش وشەی ئازادی بۆ وشە لاتـینی (لـیـبەر) دەگەڕێـننەوە، کە واتای توانـای مـرۆڤ لە جـۆڵان و رەفـتار و هـەر کارێک دەگرێتـەوە، بە بـوونی کەمتریـن مـەرج.
ئازادی وشەیەکی پێرۆزە، لە هەموو ئاین و ئایدیاڵ و پەرتووکەکان و لەلای هەمـوو گەلانی ئازادیخوازی جیهان. جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤيش جەختی لەسەر کردۆتەوە.
ئـازادی چـییە؟ رەنگە ئەمە پرسیارێکی قـورس بێـت، چونکە وەڵامـەکەی پەیـوەستە بەو کەسـەی وەڵامی دەداتـەوە. ئـازادی بـریتییە لە دەسەڵات یان مـافی رەفـتارکـردن، قـسەکـردن و رادەربـڕیـن، یان بیـرکـردنەوە وەک ئـەوەی کە مـرۆڤ دەیەوێـت، بەبێ بەربەست و ئاستەنگی و کۆنترۆڵکردن و بوونی حکومەتی ستەمکاری سەرکوتەر و دەمکوتکەر. ئـازادی سەربەخـۆییە لە کـرداردا، بۆ بەدەستهـێنانی خەون و هـیواکانی مـرۆڤ. یـان ئەنجـامـدانی هـەر کـردارێـکی دڵـخـوازی تـاک، تـا ئـەو رادەیـەی، کـە پـێـشـێـلی ئـازادی و مـافـەکانی کەسـانی کە نەکـات.
مـرۆڤ بە ئـازادی لەدایک دەبێـت. ئـازادی مافـێکی سـروشتـییە لە مافـەکانی مـرۆڤ، کە هـەمیـشە هـەوڵی بۆ دەدات. چونکە ژیـان بەبێ ئـازادی ژیـان نیـیە و هـیچ چـێژ و خـۆشییەکی نییە. ئـازادی یەکـێکە لە سادەتـرین و گـرنگـترین پێـداویستییەکانی مرۆڤ و کۆمەڵگا. رێگە بە تاکەکان دەدات، بەبێ سنوور و سانسۆر بیربکەنەوە و دەریببڕن.
ئـازادی مـافی ئـەوەت پێـدەبەخـشێـت، لەگەڵ ناسـنامـەی راسـتەقـینەی خـۆتـدا بـژیـت. ئازادیـش نادرێـت و دەبێـت بەدەستبهـێنرێـت. ئـازادی ئـازاییە، هەموو ئازادیخوازێکی ئـازا، پێـشمەرگەیـەکی ئـازایە، کە لە پێـناوی بەدەسـتهـێـنانی ئـازادیـدا، سـڵ ناکاتـەوە.
کۆمەڵناس (ئـۆرلانـد پاتەرش) نووسەری پەرتووکی (ئازادی لە پیشەسازی کولتووری رۆژئـاوادا) دەڵـێـت:”ئـازادی تەنهـا بەهـایە، کـە پێـدەچـێـت زۆر کـەس ئـامـادەبـێـت لە پـێـناویـدا بـمـرێـت”.
بۆ ئـەوەی ئێـوەی خوێـنەر، زیاتـر لە واتا و لە بەهـەکانی ئـازادی تـێـبگەن و سوودیان لێوەربگرن. (٥٠) وتە لە وتەکانی ناودارانی جیهان بۆتانم گوڵبژێر کردوون. لە چەندین سایتی ئینگـلیزییەوە وەریانـم گرتـوون و وەریانـم گـێڕاون بۆ سەر زمانی. کوردی.

١ـ کاری جـۆنـز: نهـێـنـیی بەخـتەوەری ئـازادیـیە.. نهـێنی ئـازادیـش ئـازاییـە.
٢ـ جـوبـران خەلـیل جـوبـران: ژیـان بەبێ ئـازادی.. جەسـتەیەکی بێ رۆحـە.
٣ـ ڤـیکـتۆر هـۆگـۆ: ئـازادی بۆ مـرۆڤ نایـاتە خوارەوە.. پێویـستە مـرۆف بـۆی سەربـکەوێـت.
٤ـ مـۆرا: هەر نەتەوەیەک، لە پێناوی ئازادیی خۆیدا، خۆی بەهـێز نەکات و ئامادەی گیانبەخـشیـن نەبێـت.. خـۆی دەدۆڕێـنێـت.
٥ـ نـۆرداڵ گـرایک: ئـازادی و ژیـان یەکـن.
٦ـ مارتن لوتـێر کینگ: ئازادی هەرگیز خۆبەخشانە لەلایەن ستەمکارانەوە نادرێت.. دەبێـت لەلایـەن ستەمـلـێکـراوانەوە داوا بکـرێـت.
٧ـ جـۆرج واشـنـتـۆن: پـەروەردە کـلـیلی کـردنەوەی درگـای زێـڕینی ئـازادییـە.
٨ـ هـێربـێرت هـۆڤـەر: ئـازادی ئەو پەنجـەرە کـراوەیەیـە، کە تیـشکی خـۆری رۆحی مـرۆڤ و شکـۆداری مـرۆڤی لـێـدێتـە ژوورەوە.
٩ـ پـێشەوا قـازی محەمەد: هەستی نیشـتـمان پەروەری و ئـازادی.. لە دڵی هەمـوو کوردیکـدا جێگـیربـووە و دەست لـێهـەڵگـرتنی نیـیە.
١٠ـ باراک ئـۆبـاما: ئـازادی مـن بەنـدە بـەوەوە.. کە تـۆش ئازادبیـت.
١١ـ تاگـور: ئازادی کاتێک بەدەستـدێـت.. کە باجـی تەواوی بـدەیـن.
١٢ـ وۆلـێ سـویـنکا: گەورەتریـن مەتـرسی بـۆ سەر ئـازادی نەبـوونی رەخـنەیە.
١٣ـ مـاوتـسی تـۆنـگ: ئـازادی لە لـوولەی تـفـەنگـدا هـەڵـدێـت.
١٤ـ دیمـۆن دیـسی: ئـازادی نادرێـت و دەسێـنرێـت.. کە سەنـدیـشت، دەبـێـت بـزانیـت کە چـۆن بەکـاری دەهـێـنیـت.
١٥ـ ناپـلـیۆن: نەتەوەیەک ئاڵای ئازادی و یەکـێتی بشەکێتەوە.. هـیچ کاتێک نانەوێـت.
١٦ـ جان جاک رۆسۆ: مـرۆڤ بە ئازادی لەدایک دەبێـت.. بەڵام لە هەمـوو شوێنێکـدا، زنجـیری کۆیـلایەتی بەکـێـش دەکـات.
١٧ـ پاتریک هـێنری: کەسانی تر چییان دەوێت.. ئەوەی من دەمەوێت ئازادی یا مردنە.
١٨ـ مـەدام رۆلانـد: ئـەی ئـازادی، چەنـدهـا تـاوان.. بە نـاوی تـۆوەوە دەکـرێـن.
١٩ـ مـۆشـیە دیـان: ئـازادی ئـۆکـسجـیـنی رۆحـە.
٢٠ـ ئەبـرەهـام لـیـنکـۆڵـن: ئەوانـەی نکـووڵـی لە ئـازادیی کەسـانی تـر دەکـەن.. خـۆیـان شـایـەنی نـیـن.
٢١ـ فایـق بێکەس: داری ئـازادی بە خـوێـن ئـاو نـەدرێ قـەت بەرناگـرێ
سـەربـەخــۆیـی بێ فـیـــداکـاری ئەبــــەد سـەرنـاگـرێ
٢٢ـ شارلـوت بـرونـتی: مـن باڵـندە نیـم، هـیچ تۆڕێکـیش مـن ناگرێـت، مـن مرۆڤێکی ئـازادم و خـاوەن ئیـرادەیـەکی سـەربەخـۆم.
٢٣ـ خـۆزە سیلـوا: تا زەمانی کـۆت و بەنـدی و ئەسارەت نەبـینین.. هەست بە ئازادی ناکەیـن.
٢٤ـ تۆماس کامبل: ئەو کەسەی نیشتمانەکەی خۆشدەوێت.. خوێنەکەی تۆوی ئازادییە.
٢٥ـ نـزار قەبانی: ئازادی وەکو ئاسمان و شەو و دەریـایە.. رازی نابێت بە دابەشکردن و لێ کەمکـردنەوە و سازشکـردن.
٢٦ـ ماهـاتما گانـدی: ئەگەر نەتوانین بە ئازادی بژیـن.. باشتر وایە باوەش بکەینەوە و پـێشـوازی لە مـەرگ بکەیـن.
٢٧ـ شێخ سەعـیدی پـیران: چۆن شۆڕشی نەتەوەیەک بۆ تا هەتایە لەناو دەبرێـت.. کە ئەم نەتەوەیە سووربێـت لەسەر، سەنـدنی ئازادی و ئامادەش بێـت نـرخەکەی پێشکەش بکات.
٢٨ـ رۆپـسـپـێـر: بەو وڵاتـە دەڵـێن ئـازادە.. کە رێـز لە مافەکانی مرۆڤ دەگرێت و یاسا سـەروەرە و دادپـەروەریی تێـدایـە.
٢٩ـ رۆبـێرت فـرۆسـت: ئـازادی لە ئـازایـەتی دایـە.
٣٠ـ هـانـز کریـستیان ئەنـدەرسـۆن: تەنیـا ژیـان بـەس نیـیە.. مـرۆڤ دەبێـت چـێـژ لە تیـشکی خـۆر و لە ئـازادی و لە خـونچـەگـۆڵەکان وەربگـرێـت.
٣١ـ تـونی مـۆریسـۆن: ئەرکی ئـازادی، ئازادکـردنی مـرۆڤی تـرە.
٣٢ـ جـۆرج واشـنـتۆن: ئەگـەر ئـازادیـمان لێ زەوتـبکەن.. رەنگە دامـاو و بێ دەنگ وەک مـەڕ بـەرەو سەربـڕیـن بـمـانبـەن.
٣٣ـ جـێمس باڵـدویـن: ئازادی شتێک نییە بە هەر کەسێک بدرێـت.. ئازادی شتێکە کە خەڵکی وەریـدەگـرێـت. خەڵکـیش ئـازادن چـۆنیان بـوێـت.
٣٤ـ پێشەوا قازی محەمەد: ئێوە هەمووتان ئاگادارن کە کورد لە رێگای ئازادیدا، زۆری بەخـت کـردووە و بەردەوامـیش لەگەڵ داگـیرکەرانـدا لە مـلمـلانـێی بەرەنگاریـدا بـووە.
٣٥ـ ریچارد لاولیس: من کە لە بەنـدیخانە دام، دەزانم ئازادی چـییە و چ تامێکی هەیە.
٣٦ـ مەلای گەورەی کۆیی: هـەرکـەس ئـــازادی و سـەربـەسـتی بـوێ
بـای گــەرم و ســاردی وەلــەش ئەکـەوێ
٣٧ـ ڤـۆڵتێر: ئازادی و تەندروستی هاوشێوەن، تا لە دەستیان نەدەین بایەخیان نازانین.
٣٨ـ ئەمەرسۆن: هـیچ کاتێک ئازادی چاوەڕێمان ناکات، بەڵکو دەبێت درێغی نەکەین و بە دڵ و بە گیان داوای بکەیـن. لە هـیچ شوێـن و مـێژوویەکـدا، شکـنابەم کە ئازادی و دیمـوکـراتی بە سـووک و ئاسانی دەستکەوتـبن.
٣٩ـ سـۆنیا سـۆن: هەرگـیز دەسەڵات مـەدەن بە کەسێک، کە ئـازادیتان لێ زەوتـبکات. ئـەوە هـی ئێـوەیە، هـی کەسی تر نیـیە جگە لە ئێـوە، ئەوەتـان لەبیـربێـت.
٤٠ـ بـوم ستۆکـوێـل: مـن باوەڕم بە ئـازادیی دەربـڕین هـەیە.. بەڵام لەو بـڕوایەشـدام ئێـمەش مـافی تـێـبـیـنـیـمان لەسەر ئـازادیی دەربـڕیـن هـەبێـت.
٤١ـ هـێمـن موکریـانی: بەڵێ سەخـتە یەکجـار سەخـتە، دووری لە ژن، نامـرادی
بـەڵام لە ژن خـۆشـەویـستـر لە لای مـن ئەتـۆی ئـازادی
٤٢ـ بـۆپ مارلی: باشـتر وایە لە خەباتکـردنـدا، لە پـێـناوی ئازادیـدا بمـریـت.. لەوەی بە درێـژایی تەمـەنی ژیـانـت بە دیـلی بـژیـت.
٤٣ـ جۆهـان سـیوم: ئـازادیی راستەقـیـنە.. لە دادپـەروەری بەولاوە هـیچی تـر نیـیە.
٤٤ـ فـریـدریـش ڤـۆن هـایـک: بـاری نائـاسایی، هـەمـیـشە ئـەو بـیـانـووە بـووە، کە گەرەنـتی ئـازادیی تاکـە کەس لەنـاوچـووە.
٤٥ـ رەحمەت نەژاد: ئازادی مافە و دەبێت وەربگیرێت.. دیاری نییە پێشکەش بکرێت.
٤٦ـ بنیامیـن فـرانکـلـین: ئـازادی نیـشـتـمانـە.
٤٧ـ ماهـاتـما گانـدی: ئـازادی رۆح و هـەناسەی مـرۆڤە.. نـرخی ئـەم شـتانە چـەنـدە؟
٤٨ـ ئەلـبـێر کامـۆ: ئـازادی دەرفـەتـێکە.. بـۆ ئـەوەی باشـتر بـین.
٤٩ـ تـۆنی کاڵـدیـرۆن: ئـازادی بۆ لاوازەکـان نیـیە.
٥٠ـ ئـاونـگ سـان سـووکی: تاکـە زینـدانی راسـتەقـیـنە تـرسـە.. تاکـە ئـازادیی راستەقـینەش ئـازادبـوونە لە تـرس.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤




زیـرەکـتریـن منـداڵی جیهـان.. رەزا شـوان

لەو باوەڕەدام بە خوێندنەوەی ئەم نووسینە، هەمـووتان سەرسامی بلیمەتی ئەم کچۆڵە ئەمـریکـییە دەبـن. کە لە تەمـەنی دوو ساڵیـدا بـوو بە بچـووکتریـن ئەنـدامی “مێـنسا”.
کچۆڵەی بلیمەت (ئـیسلا مەکـناب) لەدایکبووی ساڵی (٢٠٢٠) ە، لە شاری کـریستوود لە ویـلایەتی کـێنـتاکی لە ویـلایـەتە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریکا. لە تەمـەنی دوو ساڵـیدا، دوای ئەوەی لە تاقـیکردنەوەکانی ئاستی زیـرەکـیدا لە سـەدا (٩٩) نمـرە بەدەستهـێـنا. لە (٢/ حوزەیران/ ٢٠٢٢) بە فەرمی بوو بە بچووکترین ئەندامی مێنسا. ریکۆردێکی باڵای جیهانی لە زیـرەکیدا تۆمارکرد و بە فەرمی ناویان لە تۆماری (گـینس) بۆ ژمارە پێوانەییە باڵاکان تۆمارکرد. خوێ لە دڵی هەمـوو خەڵکی جیهـاندا شـیرین کرد. بووش بە یەکـێک لە رێـژی (١%) یەک لە سـەد دا، کە رێـژەی زیـرەکەکـانە لە جیهـانـدا.

مێنسا رێکخراوێکی نێودەوڵەتییە. یەکێکە لە کۆنترین و گەورەترین و بە ناوبانگـترین رێکخـراوەکانی جیهـان. مێـنسا رێکخـراوێکی نموونەییە، بۆ ئەو کەسە زیرەکانەی کە لە تاقـیکردنەوەکانی ئاستی زیرەکیدا نمرەی لە سەدا (٩٨) یا زیاتریان بەدەستهـێناون. ئاستی زیرەکیان زۆر بەرزە. واتا ئەو کەسانەی بەڕاستی زیـرەکـن. تاقـیکردنەوەکانی سـتانـداردی مـێـنسـا، زیـاتـر لـە (٢٠٠) پـرسـیاری هـەمـەجـۆرە لـەخـۆدەگـرێـت.

کـۆمـەڵگەی مـێـنسا لە ساڵی (١٩٤٦) لە بەریتـانیـا دامـەزراوە. لە ئێـسـتادا لە زیـاتـر لە (١٠٠) دەوڵـەت لە جـیهـانـدا نـزیکەی (١٤٥) هـەزا ئەنـدامی هـەیە. زیـاتـر (یەک لەسەر سێ)ی ئەنـدامەکانی لە ئەمـریـکا دان، کە نـزیـکەی (٥٧) هـەزار ئەنـدامـن. لە بەریتانیاش (٢١) هـەزار ئەنـدام. مـێنسا کـراوەیە بـۆ بە ئەنـدام بـوونی ئـەو کەسانەی لە سـەرانسەری جیهـانـدا، کە لە تاقـیکـردنەوەکانی زیـرەکـیـدا، نـمـرەی زیـرەکی بـاڵا بەدەسـتدەهـێـنن. گەورەتـرین ئەنـدامی تەمەنی (١٠٦) ساڵە. بچووکترین ئەنـدامیشی، کە ئیـسلا مەکنـابە، تەمـەنی (٢) سـاڵە.
ئیسلا مەکناب، منداڵی چوارەمی جەیـسۆن و ئامانـدە. بەڵام جیاوازی لەگەڵ خوشک و بـراکانیـدا هـەیە. زۆر خـیراتر لەوان زیـرەکی گەشەدەکات و شـت فـێردەبێـت. هـەر لە منـداڵـیـیەوە زیـرەکی دەرکـەوت. کە تەمەنی (٧) مـانگ بـوو، بە وردی سەرنجی وێنە رەنگاوڕەنگەکانی نێـو پەرتـووکە وێنەیەکانی دەدا و لەنێـو پەرتووکەکانـدا، پەرتـووکە وێنـەیەکانی دەناسـییەوە و جیـایانی دەکـردەوە. پەنجـەشی دەخـستە سـەر وێنـەی ئـەو شتانەی کە لە ماڵیانـدا هەبـوون. لە تەمەنی یەک ساڵـیدا فـێری فـۆنێتیکی هەر (٢٦) پیتەکانی ئەلـفـوبێی زمـانی ئینگـلیزی بـوو. هەمـوو رەنگەکانیـیشی دەناسی و ناویانی دەوت. فـێری ژمـاردن بـوو.
لە تەمەنی (١٨) مانگـیدا، بەبێ یارمەتی هەر خـۆی فـێری ئەلـفـوبێی ئینگـلیزی بـوو. ئایا پێتان سەیر نییە، کە منداڵێک لە تەمەنی دوو ساڵیدا، بێ ئەوەی کە کەسێک فێری کردووبێت، بەبێ کـێشە دەست بە خوێندنەوەی پەرتووک بکات و بتوانێـت بنووسێت؟
لە یادی رۆژی جەژنی دوو ساڵەی لەدایکـبوونی ئیـسلادا، پـووری (خوشکی دایکی) تابـلـێتـێکی پلاستـیکی نووسـینی سـڕاوەی، بە دیـاری پێـشکەش کـرد. کە لە ئێستادا زوربەی منـداڵان لە ماڵـدا هـەیـانە کە پێنووسـێکی تایبـەتی لەگـەڵ دایـە.
(جەیـسۆن مەکنـاب) ی باوکی ئیـسلا، لەسەر تابـلێـتەکە وشەی (سـوور) ی نووسی. ئیسلا یەکسەر بە دەنگێکی بەرز خوێندییەوە و وتی: سـوور. دایک و باوکی سەریان سوڕما و کەوتنە گومانەوە. بۆ دڵنیایی باوکی ئەم وشانەشی نووسی (شین)، (زەرد)، (وەنەوشەیی)، (پشـیلە)، (سـەگ). ئیسلا بە دەنگی بەرز هەر هەموویانی خوێندەوە. بێجگە لەوەش، ئیسلا فـێری زمانی ئاماژەیی ئەمریکیش بووە. دایک و باوکی واقیان وڕما کە ئەم زمانە لەکوێوە فـێربـووە؟! توشی شـۆکیش بـوون، کە بە دەنگێکی بەرز بۆ یەکـەم جـار. پەرتووکی (پـیـت پـشـیـلە) ی بۆیـان خـوێـنـدەوە.
دایک و باوکی لـێرەوە بۆیـان دەرکەوت، کە ئیسلای کچـیان بـلیمەت و ناوازەیە. بەڵام چاوەڕوانی ئەوەیان ناکرد، کە ئیسلا لەم تەمەنەدا، ببێت بە بچووکترین ئەنـدامی مێنسا و ریکۆردێکی باڵای جیهانی لە ئاستی زیرەکیدا بەدەست بهـێنێت و لە تۆماری (گینس) بۆ ژمـارەی پێـوانەیی جیهـانی تـۆمـار بکـرێـت.
دایک و باوکی کۆمەڵـێک پیتی پلاستیکی و موگناتـیزی و قـەدیـفەییان بۆ کڕی. لەناو هـۆڵەکەیاندا، بەم پیـتانە لە بەردەم کورسییەکیانـدا نووسی (چ ێ ر) چـێر، لە بەردەم قەنـەفـەکـەشـیان نـووسی (س و ف) سـوف. لەســەر سـنـدوقـێکی کارتـۆنیـش لەنـاو چێشتخانەکەیان نووسی (م و م) مـوم، واتە دایکە. تەنات کە پشیلەکەشی پاڵکەوتبوو. لە بەردەمیـدا نـووسی ( ک ە ت) کـەت، واتە پـشـیلە. بێجـگە لەوەش لەسەر رێـڕەوە چـیمـەنتـۆکەی دەوری خانـووەکەشیان، بە تەباشـیری رەنگاوڕەنگ، چەنـدیـن وێنەی کێشا و چەندین وشەی نووسی. هەر لەم تەمەنەدا زیاتر لە (٥٠٠) وشە فـێربـوو. بە ئاسانیش بۆ پێـشەوە و بۆ دواوە تا (٢٠٠) ی دەژمـارد. بە ساکاریـش فـێری کـرداری کۆکردنەوە و لێدەرکردن بوو. لەم تەمەنـدا چـوار پێـنج پەرتووکی دڵخـوازی وێنەداری دەخوێندەوە. لەوانەش پەرتووکی: زنجیرەی (پیـت پشـیلە)، (چیکا چیکا بـوم بـوم) کە منداڵان لێیانەوە فـێری ئەلفوبێ ئینگلیزی دەبن، پەرتووکی (کاترپیلەری زۆر برسی) و پەرتووکی (کەوتنە خـوارەوەی پیتەکان). ئەم چیرۆکەی بەلاوە زۆر خۆشبوو، پیتەکان سەردەکەون بۆ سەر دارێـک و دوایی هـەمـوویان دەکـەونە خـوارەوە. ئیـسلا بە پیـتە باغـەییەکانی ئـەم چـیرۆکەی پـراکـتـیـزە دەکـرد و دوایی دەیـڕمـانـدن. ئەلـفـوبێ بەلای ئیـسلاوە وەک یـاری وابـوو.
ئەگەرچی ئیسلا منداڵێکی بلیمەت و پەرجۆیە. لەگەڵ ئەوەشدا منداڵێکی سادە و ئاسایی و خاکییە. منداڵـێکی کۆمەڵایەتییە، رووخـۆش و لێـوبەخەنـدەیە. بە ئاسانی پەیـوەنـدی هـاوڕێتی دروست دەکات. وەک هـەر منداڵـێکی ئاسایی چـێژ و خۆشی لە منداڵیی خۆی وەردەگـرێـت، لای مامۆسـتاکەی خـۆشـەویـسـتە و لە دڵا شـیریـنە. بێـجگە لە بەهـرەی ناوازەی لە خوێنـدنەوە و لە نووسین و لە کـردارەکانی بیـرکاریـدا. هـۆگـری پەرتووک خوێندنەوە و پەرتووکخـانەیە. یاری لەگەڵ پشیلەکەی (بـووگەر) و لەگەڵ هـاوڕێکانیدا دەکات. ئارەزووی وێنەکـێـشان و هـەڵهـێـنانی مەتـەڵ و دۆزینـەوەی پیـتە نادیـارەکانی وشەسازیی هـەیە. سـەیـری فـیلـمی کارتـۆن لە تەلـەفـزیـۆن و بەرنـامـەی منـداڵان لە یوتیـوبدا دەکات. ئیسلا هـەردەم سەرقـاڵی خوێندنەوەیە و فـێربـوونی زانـین و ناسینی شـتی تـازەیە. سـاتەکانی دانیـشـتـن لەگـەڵ ئـیـسلادا، پـڕن لـە خـەنـدە و لە پـێکەنـین.
لەوانەیە لە یەکەم نیگـادا، ئیسلا وەک منـداڵێکی ئاسایی دوو ساڵان دەرکەوێت. بەڵام دەتـوانێت ئەو کارانە بکات کە لە ئەندێشەی کەسدا نییە. دایکی بۆ زیاتر کەشەکردنی بەهـرەی ئیسلا، پێـیوایە پێویستی بە بەرنامە و بە وانـەی تایبـەتیی فـێرکـردن هـەیە.

لە سەرەتادا دایک و باوکی نیگەران بـوون، لەوەی کە ئیسلا وەک پێویست ناخەوێت، بەیانیان زۆر زوو لەخەو هەڵـدەسێت. بەڵام پـزیشکی منـداڵان و دەروونناسی منداڵان دڵـنیایان کـردن. ئاسـایە کە منـداڵانی زۆر زیـرەک و بەهـرەمـەنـد کەمـتر بخـەون.
دایک و باوکی ئیسلا (ئاماند مەکناب ـ ٣٨ ساڵ)، (جەیسۆن مەکناب ـ ٤٣ ساڵ) باوکی پزیشکی ددانە و ئەنـدامی کـۆمـەڵەی مـێـنسایە. بـڕیاریانـدا بـۆ زانیـنی ئاستی زیـرەکی ئیسلا، بیـبەن بۆ لا پـزیشکی پسپۆر و زانای دەروونناسی تایبەتی منداڵان، بۆ پشکنین و ئەنجامدانی تاقـیکردنەوەکانی ئاستی زیرەکی. دکتۆرەکانی دەروونناسی ئامادەنەبوون کە بۆ منـداڵی لەخـوار تەمەن چـوار ساڵانـەوە، تاقـیکـردنەوە بۆ منـداڵ بکەن. چونکە بەلایـانەوە ئاسان نیـیە و کـاتیـكی زۆریـشی دەوێـت. بەڵام کـە دایـکی ئـیـسلا چـیرۆکی بەهـرە و نـاوازەیی کچـەکەی بـۆ دکتۆر (ئیـدوارد ئامـێـند) گێـڕایەوە، کە دەروونناسی منـداڵانه. پسـپۆرە لـە تاقـیکـردنەوەی منـداڵانی بەهـرەمەنـد. رازی بـوو کـە بـەدەر لە منداڵانی دوو سـاڵان، تاقـیکردنـەوە بۆ ئیـسلای دوو ساڵان بکات. دکـتۆر ئیـدوارد زۆر سەری سوڕمـا، کاتێ کە ئیسلا هەمـوو وشەکانی سـەر ئەو پـۆستەری بە دەنگی بەرز خـوێنـدەوە، کـە بـە دیـواری نـۆریـنگەکـەیـدا هـەڵـواسـرابـوو. لـە مـاوەی دوو رۆژدا تاقـیکردنەوەی گـشتی ئیسلای کـرد. زۆر سـەری سـوڕما، بە بەهـرە و بە ئاستی زۆر باڵای زیرەکی ئیسلا. کە توانی لە تاقـیکردنەوەی (ئای کیو) دا، لە سەدا (٩٩) نـمـرە بەدەسـت بهـێـنێـت. بەمـەش جـیهـانی سـەرسـام کـرد. بەپـێی گـروپی تەمـەنی ئاستی زیـرەکیی خـۆی، ئاستی زیـرەکی ئیـسلا، لە ئاسـتی زیـرەکی هـەردوو زانـای نـاودار، ئەلـبـێرت ئەنیشـتاین و سـتیـڤـن هـۆکـینگ باڵاتـرە. بـەم ئەنجـامەش ئیـسلای تەمەن دوو سـاڵان، بـوو بـە بچـووکـتریـن ئەنـدامی مـێـنـسا لـە جـیهـانـدا.
لە رۆژی (٢/ حوزەیـران/ ٢٠٢٢) دا، رێکخـراوی گـینس ناوی (ئـیسلا مەکـناب)ی وەک بچووکترین ئەندامی مێـنسا رایگەیانـد. ریکـۆردێکی باڵای جیهـانی بەدەستهـێنا. بە فـەرمی دانیـان بە ئاسـتی زۆر زیـرەکی ئـیـسلا مەکـنـاب نا و نـاویـان لە تـۆمـاری گـیـنس تـۆمـارکـرد و بـڕوانـامـەی بـڕیـاری دان پێـنانیـان پـێـبەخـشی.
ئیسلا لەو کاتەوە هەستی بە ناوازەیی خـۆی کرد، کە تەلەفـزیۆنەکان روماڵی ئەنجامی تاقیکردنەوەکانیان بڵاوکردەوە و خۆیـان پێـشان دا و کەنـاڵەکان و میـدیاکان دیـداریان لەگەڵ دایک و باوکـیدا کرد. دایک و باوکیشی ڤیدیـۆکانیان لە یوتیوبـدا بڵاودەکردەوە.
لە ئێـستادا تەمـەنی ئیـسـلا مەکنـاب نەبووە بە چـوار سـاڵ، لە باخچـەی منـداڵان دایە.
دەربارەی داهـاتووی ئیسلا، دایک و باوکی وتیان، دڵـنیانـین کە داهـاتوو چی بە دوای خۆیدا دەهـێنێت. بەڵام گەشبینین کە داهاتوویەکی گەشی لەپێشە و هیواخوازی ئەوەین کە رۆژێـک رۆژان (زانـکـۆی هـارڤـارد) سکـۆلـەرشــیـپ (بەخـشـیـنی خـوێـنـدن)ی پـێبـبەخـشـن. یـان لە پەیـمانـگای ماساتـشوستس بۆ تەکـنەلـۆژیـا وەربگـیرێت. ئەمـە خەونی ئێـمەیە. بەڵام کە ئیسلا گەورتر بوو، ئایا دەبـێـت خەون بە چـیـیەوە بـبـینێـت؟ ئێـستا ئەو منـداڵە و پێـویستی بە یـاری و بە شادی هـەیە، پێـویستی بە چـێژ وەرگرتن لە تـافی منـداڵـیی خـۆی هـەیە.

(*) بۆ ئـەم نووسـینەم، سـوودم لە چەنـدین ماڵـپەڕی ئیـنگـلـیزی وەرگـرتـووە.




گرنگییەکانی خەیاڵ و خەیاڵکردن بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

لەگەڵ بوونی مـرۆڤ لەسەر هەسارەی زەویـدا، خەیاڵ و خەیاڵکردن هـاودەمی مـرۆڤ بووە. خەیاڵ بەشێکی گرنگە لە ژیانی رۆژانەمان. هـەمـوو ئەو داهـێـنان و پێشکەوتـن و شارستانی و گۆڕانکارییە نـوێیانەی کە مـرۆڤ بەدی هـێـناون و بەدییان دەهـێـنن. لە سایەی خەیاڵـدا هـاتـوونەتەدی و دێنەدی. راستییەکانی ئەمـڕۆمان خەیـاڵ و خەونەکانی دوێـنـێـمانـن، خـەیـاڵ وخـەونـەکانی ئەمـڕۆشـمان، دەبـنە راسـتـیـیەکـانی سـبەیـنـێـمـان. چـونکە خەیـاڵ کـلـیـلی داهـێنانەکانە. پێکهـاتەیەکی بنەڕەتـییە لە پێکهـێـنانی داهـێنانـدا. بـۆیـە گـرنگـیدان بە خەیـاڵ پێـویستـییەکە لە هـەرە پێـویستـییە گـرنـگەکانی مـرۆڤ لە هـەر تەمەنـێکـدا بێـت.
(تایـلـۆر) دەڵـێت:”ئـەوە هـێزی خەیـاڵکـردنە کە کـارەبـای ئـەم شـارەی بەدیهـێـناوە”.

(جـان جـاک رۆسـۆ) دەڵـێـت:”جیهـانی راستی سـنووری هـەیە، بەڵام جیهـانی خەیـاڵ سـنووری نیـیە”.
ئەوە هـێزی خەیاڵە کە مـرۆڤی گەیانـدە سەر مانگ و گەڕاندییەوە بۆ سەر زەوی، هەر خەیـاڵی داهـێـنەرانەش، بـەم زووانە مـرۆڤ دەگـەیەنـێـتە سـەر هـەسـارەی مـەریـخ.

ئەوە خەیاڵە وا لە مـرۆڤ دەکات گەشبین و هـیواداربێت و بە ژیانی چەقـبەستوو قـایل نەبێـت. هـەمیـشە هـەوڵی داهـێـنانی تـازە و گـۆڕانـکاری و پـێـشکەوتـن و هـێـنانەدیی خەونەکانی بدات. خەیاڵکردن و داهـێنانیش هەموو بوارەکانی ژیانی مرۆڤ دەگرێتەوە.
چەمکی خەیـاڵ، بە درێـژایی مـێژوو سەرنـجی بیـرمەنـدانی بـۆ لای خـۆی راکـێـشاوە.
بەڵام بیرمەندان و رەخنەگران و نووسەران لە پێناسەکردن و راڤەکردن و دیاریکردنی چەمکی وشەی”خەیـاڵ” دا، ناکـۆکـن و هـاوڕانین. بەڵام هەمـوویان لە بارەی گـرنگی خەیاڵەوە هـاوڕان. گەلێک پێناسەی جیاواز بۆ چەمکی خەیاڵ کراوە. بە کورتی، وەک:
خەیاڵ بریتییە لە توانای دروستکـردنی وێنە زەینییەکان کە لە راستییەکی بەرجەستەیی و بەرکەوتوودا بوونیان نییە. لەسەر بنەمای بەشێک لە توخمە هەبووەکان. خەیاڵکردن ئـامـرازێـکی تاقـیکـردنەوە و بـیـرکـردنـەوە و چـالاکـیی داهـێـنەرانـە و شـیکـردنـەوە و پـێکەوەنـان و فـێربـوونە. خەیـاڵ بەوە ناسـراوە توانـای دروستکـردنی وێنەی بینراوی لەناو مێشکی مـرۆڤـدا هـەیە. خەیـاڵکـردن ئامـرازێـکە بـۆ چارەسەرکـردنی کـێـشەکان.
خەیاڵکـردن بەو لێهـاتووییە دەوتـرێت، کە بەبێ ئەوەی هـیچ پێدراوەیەکی دەمودەست لە هـەسـتەکانەوە بـوونی هـەبـێت. یان خەیاڵ بە لاساییکـردنەوە دروست دەبێـت. بەو شـتەی کە بـەم جـۆرە لە زەیـندا دروســت بـووە دەوتـرێـت خـەیـاڵ.
(وێـبـیستەر) دەڵـێت:”خەیاڵ توانـای دروستکـردنی وێنەیەکە لە مـێـشکـدا، دەربارەی شتێک کە نە بـیـنیـوتە و نە تاقـیـتکـردۆتەوە، واتا توانای خەیـاڵکـردنی شتی نـوێ”.
ئەوش وتـراوە کە خەیـاڵکـردن، پێکهـاتـن و شێوەگرتنی بەسەرهـاتێکە لەناو زەیـندا. لەوانەیە بەسەرهـاتەکانی رابـردوو کە بە روونی لەبیردا ماونەتەوە خوڵقـانـدێتیانەوە، یان ئـەوەی کە زەیـن دایهـێـنابـێـت. یان لـە پـێکهـێـنای وێـنـەی داهـێـنراوی جیـاواز، دەربارەی بابەتێکی دیاریکـراو، کە پەیوەنـدی بە رابردوو یا ئەمڕۆ یا بە داهاتووەوە هەیە، کە پێشتر مرۆڤ بەو بابەتەدا تێنەپەڕیوە. ئەو کەسە لە شارەزایی و لە هـزر و پێشبینی و تێگەیشتنی خۆیەوە هەڵیهـێنجانـدووە و لە مێشک و هـزریـدا گەڵاڵە بـووە.

خەیـاڵ بـەوەش پێـناسە دەکرێت کە کـردارێـکی ئەقـڵی زانستی یە. خەیـاڵی داهـێـنەرانە پـاڵـپشـتـێکی بەهـێزە بۆ داهـێـنان و گـونجـانـدن لەگـەڵ ژینگەدا.
بە شـێوەیەکی گـشتی خەیـاڵ بـەوە پێنـاسە دەکـرێـت، کە بـریتـیـیە لە توانـای ئەقـڵی بۆ تاقـیکـردنەوە و دۆزینـەوەی تـازە و بۆ بنیاتـنـان و پـێکەوەنـان و داهـێـنان.
(ئەرستۆ) ش دەڵێت:”خەیاڵ بریتییە لەو پرۆسەیەی کە لە میانەیەوە وێنەیەکی زەیـنی دەنـوێـنیـت”
(ئەلـبێرت ئەنیشتاین) دەڵێت:”خەیـاڵ گرنگـترە لە زانین”. زۆر جار زانین سنووردارە بەو شتانەی کە هـەیە. لـۆژیـک لە (ئەلـف) ەوە بۆ (یـێ) یە. بەڵام خەیـاڵ چەمکـێکە، لـۆژیـک و سـنووری نیـیە. خـەیـاڵ دەتبـاتە هـەر شـوێـنـێک کە بتـەوێـت. نە بازگـەی لێ هەیە و نە پاسپۆرتیشی دەوێت. هەر بە خەیاڵیش ئایندەیەکی دڵخواز بنیات دەنێیت.
(کارڵ مارکـس) دەڵـێت:”ئەو کەسەی خەیاڵی نەبێت، باڵیشی نییە”. بۆیە لەو کەسەش هەژارتر نیـیە کە لە خەیـاڵـدا هـەژارە. بەڵام لەگەڵ ئەمەشـدا، وەکو ئەنیشـتاین دەڵێت:
“راسـتی هـەمیـشە لە خەیـاڵ سـەیـرتـرە”
شاعـیری ئینگـلیزی (کریستۆڤـەر) دەڵێـت:”یەکەم تـوانا کە پێـویستە گـرنگی پێـبدەین، پێـش ئەوەی ژەنـگ بکات، خەیـاڵە. ئەوە خەیـاڵە وامان لێـدەکات، کە هەموو رۆژێک بە تـازەیی لە جـیهـان بـڕوانـین”.
پێویستە ئەوەش بـزانین جیاوازییـەکی زۆر لە پـلەی خەیـاڵکـردن لە نێـوان خـەڵکـیدا هـەیە. مـروڤ هـەیە خـەیـاڵ تـیژە، هـەیە خـەیـاڵ نـاوەنـدیـیە، هـەشـە خـەیـاڵ کـزە.

گرنگـییەکانی خەیـاڵ بۆ منـداڵان:
بە وتەی خاتوو (میلانیا کلاین) خەیاڵی منداڵان لەکاتی لەدایکبوونیانەوە دەستپێدەکات. کەواتە منـداڵان ژیانیان بە خەیاڵ دەستـپێدەکەن. دواتر وردە وردە دەچـنە ناو جیهـانی راستەقـینەی سەختەوە. بەڵام لوتکەی خەیاڵی منداڵان لە تەمەنی سێ تا شەش ساڵییە، واتا لە قـۆنـاغی پـێش قـوتـابخـانەی بنـەڕەتی. خەیـاڵی منـداڵان فـراوانە و خەیـاڵ زاڵە بەسەر بیرکـردنەوەکانیانـدا. منـداڵان کاتێک کە لە جیهـانی ئەفـسووناویی خەیـاڵـیـیاندا دەژیـن، دڵخـۆش و میهـرەبـانـن و ئاسـوودەن.
دکتۆر (سـۆزان ئەنگـیل) نووسەری کـتـێبی (منـداڵانی راسـتەقـینە: دروستکردنی واتا لە ژیـانی رۆژانەدا) دەڵـێـت:” منـداڵان لە تەمەنی دوو ساڵ و نیـودا، جیاوازی نـێوان راستی و نوانـدن دەزانـن، بەڵام لە کاتی یاریکردنـدا، دەتوانن ئەو جیاوازییە پشتگوێ بخـەن، کە بە لایـانەوە گـرنـگ نـیـیە”.
خەیاڵ و خەون بینین لەلای منـداڵان، پانتاییەکی ئازادی داهـێنانە، فەزایەکی بێ سنوور و ئاسۆیەکی فراوانە بۆ زۆرێک لە بیرۆکەکانیان و بۆ هیوا و ئاوات و ئارەزووەکانیان. هەمـوو شـتـێک کە منـداڵان نەتـوانـن لە راسـتـیـدا بەدەسـتـبهـێـن، پەنـا بـۆ خـەیـاڵ و خـەون دەبـەن بـۆ قـەرەبـووکـردنـەوەی.
خەیاڵی منداڵان، ئەو ئامرازەیە کە رێگەیان پێـدەدات لە باردۆخێ راستی و سـنوور و کات و شوێـن تێپەڕن. منـداڵان لە رێگەی خەیاڵەوە، گەشتی ئەوپەڕی جیهان دەکەن.
(س. ج. میلـبرانـت) دەڵـێت:”لە منـداڵەکـانت بـگەڕێـن، با باڵـەکانیـان تـاقی بکەنەوە. لەوانەیە نەبـن بە هـەڵـۆ، بەڵام ئەوە بەو مانـایە نییە، کە نابێـت بە ئـازادی بـفـڕن”.
شارەزایـان جـەخـت لەسەر پێـویستی پەرەپـێدانی هەسـتی خەیـاڵی منـداڵان دەکـەنەوە. تا لە منـداڵـیـیەوە، تـۆوی داهـێـنان و باڵادەستی، لە دەروون و زەیـنـیانـدا بچـێـنـن. تا لە گەورەییـدا ببـن بە کەسانـێکی سەرکەوتـوو و چـالاک لە کـۆمەڵگەکەیـاندا. چونکە خەیـاڵ کاریـگەرییـەکی گـەورەی لەسـەر گەشـەکـردنی کەسـایەتـیی منـداڵان هـەیە.
خەیـاڵی منـداڵان بە دوو بە دوو قـۆنـاغـدا تێـدەپـەڕێـت:
١ـ خەیـاڵی وەهـمی: خەیاڵی منـداڵانی بچـووک لەم قـۆنـاغـەدا، خەیاڵـێکی کـێوییە. بە سنووردارکـردنی راستـیـیەوە، سـنووردار نەکـراوە. مـلکەچی یاساکانی لـۆژیـک نـین. لە رێگەی خەیـاڵی وەهـمـیـیەوە، ئەو ئارەزووانەیـان بەدی دەهـێـنـن، کە لە راسـتـیدا ناتـوانـن بەدەستیان بهـێـنـن. جیهـانێکی خەیـاڵی وەنەوشەیی دروستـدەکەن، کە تێـیدا هەمـوو ئارەزووەکانیان بەدی دەهـێـنن. کە لە جیهـانی راسـتیدا، هـیچ رێگەیەک نیـیە بـۆ بەدەسـتهـێـنانیـان. لەبـەردەم خـەیـاڵی فـراوانی بێ سـنووریـانـدا، هـیچ ئەسـتەم و بەربەستێک نییە. لە کورترین کاتدا، لەناو کەشـتییەکی دروستکراو لە کارتـۆن، یا بە سـواری پێـنووسـەکـانیان. دەتـوانـن بە چاونـووقـانـێک، بچـنە ســەر مانـگ یان سـەر دوورتریـن هەسارەکان و بگەڕێنـەوە. بەڵام لە راسـتـیدا ئەمەیـان پێـناکـرێـت. خەیاڵی وەهـمی، لە قۆناغـە سەرەتاییەکانی ژیانی منداڵاندا، یارمەتیان دەدات بۆ دروستکردنی جیهـانێکی ئەفـسانەیی و ئەفـسوونـاوی و فـانتـازیی سەرنجـڕاکـێـش. لـەم قـۆنـاغـەدا منـداڵان خۆشباوەڕن. باوەڕیان بەوە هـەیە، کە ئـاژەڵ و باڵـندە و دار و بەر و هەمـوو شتەکانی تر زمـان دەزانـن. دەتـوانن بە کوردییەکی پەتی قـسەبکەن. دەتوانن، بـڕۆن و بێـن، گـوێ بگـرن، دڵخـۆشبـن، پـێکەنـن، هـەڵـپەڕن، چـاکەخـوازبـن یان خـراپەکاربن، یارمەتیـدەر و فـریـادڕەسـبـن،…هـتـد.

٢ـ خەیـاڵی داهـێـنەرانە: لە ئەنجـامی گەشەکـردن و پـێگەیـشـتـنی دەروون و زەیـنی منـداڵانی قـوتـابخـانەی بنەڕەتی، منـداڵان خەیـاڵـیان ئاراسـتەی ئامـانجـێکی زانـستی دەکـەن، کە لەسەر بنەمـای وەهـم دانەنـراوە.

خەیـاڵ گـرنگـییەکی زۆری هـەیە لە یارمەتـیدانی منـداڵان، بۆ تێگەیـشـتـن لە جـیهـانی دەوروبـەریـان. خەیـاڵ بەشـێکە لە چـالاکـیـیەکـانی رۆژانـەی منـداڵان. ئەگـەر شـتـێک هەبێت منداڵان تێیدا سەرکەوتووبن، ئەوا توانای خەیاڵکـردن و دروستکردنی جیهـانی تایبەتی خۆیانە. لە هەمووی گرنگتر منداڵان، خەیاڵەکانیان بۆ گەڕان بە دوای زانیاری و بیرۆکەی نوێـدا بەکاردەهـێنن. بۆ نمـوونە: کە سەردانی رووبـارێک دەکەن، دەکرێت بـبـێـتە هـۆی خـەیـاڵکـردنیـان لـە ژیـان لەنـاو ئـاودا.
خەیـاڵ لە منـداڵانـدا، یەکـێکە لـەو شـتە بەسـوودانـەی کە بە شـێوەیـەکی سـروشـتی یارمـەتی گـەشـەکـردنی منـداڵان دەدات. بە کـورتی و بـە چـڕی ئەمـانە بەشـێکـن لە سـوودەکـانی خەیـاڵکـردنی منـداڵان:
١ـ لە ساڵانی یەکەمی ژیانی منداڵاندا، خەیاڵ پێگە و جێگەیەکی گەوری لە چالاکییەکانی ئەقـڵی منـداڵان پـڕدەکاتەوە. زۆرێـک لە بیـرۆکە و یـاری و هـیواکانیان، لەسەر بنەمـای خەیـاڵ پێکهـاتـوون. خەیـاڵ بـوارێـکی گرنـگ و ورووژێنـەرە لە گەشـەکردنی منـداڵان. هـەمـوو منـداڵـێک دەرفـەتی ئـەوەی هـەیە، کـە پـەرە بە داهـێـنان و بە خـەیـاڵی بـدات.

٢ـ منـداڵان لە رێـگەی خەیـاڵـەوە، دەتـوانـن بەسـەر بەربەســتەکانی کـات و شـوێـن و بەسەر ئەستەمـدا بازبـدەن و سـنووری هـێزەکانی خـۆیـان تێـبـپەڕێـنن و دەسـتـیان بۆ ئەوشتانە درێـژبکەن و پەرەیان پێـبدەن، کە لە راسـتییدا ناتوانـن بە دەستیان بهـێـنن.

٣ـ منـداڵان لە رێگەی خەیـاڵکردنەوە، دەتـوانـن بەسەر سەخـتییەکانی ژیانی رۆژانەدا زاڵبن و ئاواتەکانیان بەدەست بهـێـنن. بەردەوامیش بەدوای هەموو شـتێکـدا دەگەڕێن کە تازە و بەسوودبن. بەم شێوەیە گەشەیەکی گشتگیر و تەواو و هاوسەنگ بەدەست دەهـێـنـن.

٤ـ خەیـاڵ رێـگەیـەکە بـۆ رێـکخـسـتـنی بەشـێکی زۆری چـالاکـیـیەکـانیـانی منـداڵان. بنەمایەکیشە بۆ راهـێنانی توانا جووڵەییەکانیان و چالاکردنی چالاکـییەکانی دیکەیـان.

٥ـ منداڵانی تەمەن شەش و هەشت و نۆ ساڵان، خەیاڵەکانیان لە بازنەی سنوورداری ژینگە تێـپەڕیـوە. بـەم رۆڵـەش لە رۆڵەکـانی گەشەکـردنی خەیاڵی منداڵان، دەوترێـت رۆڵی خەیـاڵی ئـازاد، کە تێیـدا تـامـەزرۆی ئـەو وێـنە زەیـنیـیە ئاڵـۆزانەن کە بۆیـان دەکـێشن، یان بە خەیاڵی خـۆیـان دروسـتـیان دەکەن. بۆیـە ئـارەزووی وێنەکێشان و چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخشان و شانۆ و ئۆپەرێت و دیالـۆگ و بابەتی تـر دەکەن.

٦ـ منداڵان تا تەمەنی دوانزە ساڵان، دەچنە قـۆناغ و رۆڵێکی ترەوە. کە لە راستییەوە نـزیکە. بایەخـێکی زۆر بە راسـتی دەدەن، بێ ئـەوەی کە واز لە خەیـاڵکـردن بهـێنن.
٧ـ خەیـاڵ یارمـەتی گەشـەکـردنی زانـستی (مەعـریفی) و سـۆزداریی منـداڵان دەدات. یارمەتیـان دەدات، بۆ بیـرکـردنەوە و داهـێنان و بـزوانـدنی تواناکانیان و گەشەکردنی ئارەزوو و بەهـرەکانی ژیـانیان. بۆ دۆزینـەوەی چـارەسـەری داهـێنەرانەی ناوازە بۆ کـێشەکانی رۆژانـەی ژیـانیان. یارمەتیان دەدات لە پـرۆسەی پەروەردەی سەرەتایی.
٨ ـ تـۆژینەوە جۆراجۆرەکانی زۆرێک لە پسپۆرانی پەروەردەیی منداڵان، پشتڕاستیان کـردۆتەوە، کە خەیاڵ توانای پەرەپێـدانی زیـرەکی و لـێهاتـووی و متمانە بەخۆبوونی منـداڵانی هـەیە.
٩ـ منـداڵان لە کـاتی (یاریکـردنی خەیـاڵی) کە بە (یاریکـردنی درامی) یش ناودەبـرێت، لەگەڵ خۆیـان و لەگەڵ هـاوڕێکانیانـدا یـاری دەکەن. ئـەم یارییـە تەنیا پـشت بە خەیـاڵ دەبەستێت. لە کاتی یاریکردنـدا، زۆر قسەدەکەن. بۆیە لە ئەنجامی ئەم گفتوگۆیانەیاندا، زمانیان باشتردەبێـت و وشەسازییان فـراوانـتر دەبێـت. لە پـێکهـێـنانی رسـتەدا باشـتر دەبـن. توانـای پەیـوەنـدیکـردنی کـۆمەڵایەتـیـشیان زیـادەکـات. هـەستی هـاوسـۆزیی و پەیـوەندیی هـاوڕێـتـیـیان بەهـێـزتـر و شـیرینـتر دەبێـت. بـۆ نمـوونە لە کوردەواریـدا، کچـانی بچـووکی کـورد (مـاڵـە بـاجـێـنە) دەکـەن، کە یـارییـەکی خەیـاڵی منـداڵانە. یان یـاریی (مامۆسـتا و قـوتـابیـان) یان یاریی (دکـتۆر و نەخـۆش)،… هـتد.
١٠ـ خەیـاڵ لە گەشەکردنی کەسایەتی منـداڵانـدا، یەکـێکە لە فـاکتەرە هـەرە گرنگ و چـارەنـووسسازەکان. هـانی منـداڵان دەدات بـۆ بیـرکردنەوە و بۆ داهـێنانی شتی نـوێ.
١١ـ هـاوڕێی خەیـاڵی منـداڵان، لەپێـش چـوونە قوتـابخـانەی بنەڕەتی، لە لای منـداڵان باوە. کە هـاوڕێی خەیاڵـییان هـەیە. وەک، بووکـەڵەی باغـە و پلاسـتیک و ورچـوڵە و لە قـەدیـفە دروسـتکراو. یان پشـیلە و کەروێـشکی راسـتەقـینە. دەروونناسان جەخـت لەسەر سـوودەکانی هـاوڕێـتی خەیـاڵی بـۆ منـداڵان دەکـەنەوە.
دەبینین کچـێکی بچـووک لەگەڵ بووکەشووشەکەیدا، رۆژباش دەکات و قسەی لەگەڵدا دەکات، هەڵـیدەپەڕێنێـت و دەیخەوێنـێـت وەک ئەوەی کە هـاوڕێیەکی رۆح لەبەربێـت.
١٢ـ یارییـە خەیاڵـییەکان یارمەتیی منـداڵان دەدەن، بۆ ئەوەی بە رێـگەیەکی باشتر لە جیهـانی دەوەروبەریـان بـڕوانـن و تـێـبگەن.
١٣ـ خەیـاڵ و خەیـاڵکـردن، لە ئەنجـامی بیـرکردنەوەی ئەرێـنیـدا، یارمەتـیی منـداڵان دەدەن بـۆ ئـەوەی لە قـوتابخـانەدا، لە خـوێنـدنـدا سـەرکـەوتـوو و بـاڵادەسـت بـن.
١٤ـ ئـەو منـداڵانەی کە توانـای خەیـاڵکـردنیـان هـەیە، بە رێـگەیـەکی روون، بە زۆری کـنجکاویـن و حـەزی خۆدەرخسـتـنیان هـەیە، توانایەکی زیاتریان بۆ گوزارشـتکـردن لە هەستەکانیان و لە بیـرۆکەکانیان هـەیە، دەیـانەوێت ئەم توانـایـانەیان بۆ هـاوڕێکانیان و بۆ مامۆسـتاکانیـان بسـەلەمێـنن.
١٥ـ خەیـاڵکـردن گەشـبـیـنی و هـیوا و دەروون ئـاسـوودەیی، بـە منـداڵانی خـەیـاڵـکەر دەبەخـشـێت. لە میانەی خەیـاڵکـردن لە ژیـانـێکی خـۆشـتر و لە داهـاتـوویەکی باشـتر.

ئەوانە و چەندین سـوود و گرنگی تری خەیاڵ و خەیـاڵکـردن بۆ منـداڵان. گەلێ رێگە و هـۆکار و ئامـراز و کەرەستەش و بابەتی یاریکردنی جۆراوجۆر بەپێی تەمەنی منـداڵان. هـەن، دەتـوانـن یارمەتیی راهـێـنان و گەشەکـردنی خەیـاڵی منـداڵان بـدەن. کە پێـویستە دایـکان و باوکـان بۆ منـداڵەکانیان دابـینیان بکەن. هەنـدێکـیش لە دایکان و باوکان، لە خەیـاڵکـردنی خەیـاڵیی منـداڵـەکانیان نـیگەرانـن، لـەوەی کە لە شـتە راسـتیـیەکان و لە جیهانی راستییەوە دووردەکەونەوە و دەچنە ناو جیهانێکی فانتازیی دوور لە راستییەوە. بەڵام لە راستیدا گیروودەبـوونی منداڵان بە خەیاڵکردن و بـە یارییـە خـەیـاڵـیـیەکـانـەوە، ئـارامی و ئـاسـوودەیی و دڵخـۆشـیـیان پێ دەبـخـشـن و گـۆڕانکاری لە ریتـمی ژیـانیـان و لە شـێوازی بیـرکـردنەوەیـان و داهـێـنانیـان دەکـەن.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوودم لە چەندین سایتی ئینگلیزی و عەرەبی وەرگرتووە.




کچۆڵەیەکی سێ ساڵان بوو بە بچووکترین نووسەری جیهـان.. رەزا شـوان

کچـۆڵەیەکی ئیـماراتی ـ لە دوبـەی (ئـەلـمەهـا راشـید ئەلـموهـێری) تەمـەن (٣) ساڵان، لە ئەمساڵدا (٢٠٢٤) بوو بە بچووکترین نووسەر و بە بچووکترین نووسەری زنجـیرە کـتـێـب بۆ منـداڵان لە جـیهـانـدا. دوای ئـەوەی ئەلـمەهـا کە ئـەم دوو کـتـێـبەی نـووسی (گـوڵ) و (هـەنگی هـەنگـوین) هەر خۆشی وێنەکانی بۆ کێشان. کتێبەکانی چاپکـردن و لە مـاوەی (٢٤) کاتـژمـێردا، لە رێـگەی فـرۆشـگای ئەلـیکـترۆنی و بـازرگـانـییەوە، لە هـەر یـەکـە لـەو دوو کـتـێـبـەی، زیـاتـر لە (٢٠٠٠) دانـەیـان لـێ فـرۆشــران. بەمـەش ئەلـمـەهـا ئەلـموهـێری، تـوانی مـەرجـە پێـویستـییـەکـانی، ژمـارەی پێـوانـەیی جـیهـانی “گینس” بەدەسـتبهـێنێـت. دوو ریکـۆردی ژمـارەی پێوانەیی تازەی جـیهـانی تۆمارکرد. لە رۆژی (٧/ ینایـر/ ٢٠٢٤) بە فەرمی دان بە ئەنجامەکەیـدا نـرا و ناویـان لە تۆمـاری “گـینس” بۆ ژمارە پێوانەییەکان تۆمارکرد و دوو بـڕوانامەیان پێـیدا. بەم دوو ریکۆردە جیهـانییە، ئەلـمەهـا راشید ئەلـموهـێری، دەستکەوتـێکی پـڕ لە شانازی و شکـۆداری و مـێژوویی نەمـری بـۆ خـۆی و بـۆ خـێزانـەکەی و بـۆ ئیـماراتی نیـشـتـمـانی تـۆمارکرد.
ئەلـمەها ئەلـموهـێری لە دایەنگە دایە، بەدەر لە منـداڵانی تر، کە لە تەمەنی (٦ بـۆ ٧) سـاڵ، فـێری خـوێنـدنـەوە و نـووسـیـن دەبـن. ئەلـمـەهـا کـارامـەیی و نـاوازەیی خـۆی نیشانـدا. ئەم لە تەمەنی (٣) ساڵی دایە، بـلیمەتانە فـێری خوێنـدنەوە و نووسین بووە. هـەر لە سەرەتـای ئەمساڵـەوە (٢٠٢٤) بە شـێـوە و شـێـوازێـکی سـەرەتـای نایـاب و سەرکەوتـوو دەستی بە چـیرۆک نووسـین کرد. بە توانای بـەرزی لە زمـانـدا، کەسانی دەوروبـەری سەرسـام کـردووە. ئەلـمەهـا بەوەش ناسـراوە، لە تەمـەنی منـداڵـیـیەوە، بە گـفـتووگۆی تـێڕامانی، هەمـوو کەسانی دەوروبـەری رامـان و سەرسام و کردوون.
گوڵکردنی ئارەزووی ئەلـمەهـا، بۆ پاراسـتنی ژینگە، لە کاتی بەشـداریکـردنی دایک و باوکی لە کـۆنفـرانسی (٢٨) تەمی نەتـەوە یەکـگـرتـووەکـان، کە لە دوبـەی لە مـانگی (نۆڤەمبەر/٢٠٢٣) بۆ گۆڕانی کەشوهەوا بەڕێوەچوو. بانگ کرابوون و ئەلمەها شیان لەگەڵ خـۆیانـدا بـرد. لەوێـدا ئیلهـامی بۆ چـیرۆکەکانی تایبـەت بە ژیـنگە بەدەسـتهـێـنا.
دایکی ئەلـمەهـا (مـۆزە ئەلـدەرمەکی) دەڵێت:”سەرەڕای بچـووکی تەمەنی، هەوڵـدەدات لە بـوارە جیـاوازدکـانـدا جیـاوازبـێـت. پـێـداگـری لەسـەر ئـەوە دەکـات، کە بابـەتـەکـانی نووسینەکانی دربـارەی ژینگەبـن. ئەمەش رەنگـدانەوەی کارتـێکـردنی بەشـداریکـردنی ئەلـمەهـایە لە میـوانـداریکـردنی لەگەڵ ئێمەدا، لە کۆنفـرانسی ساڵی رابـردووی نەتەوە یەکگـرتـووەکان لە دوبـەی، دەربـارەی گـۆڕانی کەشـوهـەوا. سەرەڕای ئـەو هـەواڵ و فـیـلـم و ڤـیدیـۆ و ریـکلامـانەی دەربـارەی کەشـوهـەوا و ژیـنـگە، کـە لـە میـدیـاکـانـدا دەیانـبـیـنـێـت و گوێی لـێـيان دەبێـت. هەمـوو ئەمـانە پاڵـنەرێکـن، بۆ ئـەوەی ژیـنگە و گرنگـدان بە ژینگەپارێزی، بخاتە لیستی نیگەرانییەکانییەوە”. سەبارەت بە چـۆنییەتی ئاشناکردنی منداڵ و بەرزکردنەوەی بەهـرەکەی، لە نووسینی چـیرۆکدا، بە شێوازێکی سەرنجڕاکێش و بە رووداوی زنجـیرەیی و وێنەکـێشراو، دایکی ئەلـمهەهـا دەشـڵـێـت: “بوونی بەهـرە لە منداڵێکدا بەس نییە. دەبێت بە ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی و رۆشنبیری دەوربـدرێـت، کە بەهـرەکەی بە شـێوەیـەکی دروسـت بەرزبـکاتـەوە و پەرەیـپـێـبـدات، گونجـاوبێـت لەگەڵ لەبـاربـوون و توانـا و لـێهاتـووەکانی، سەرەڕای ئەوەش پێـویستە منـداڵان بەشـداربـن لە گـفـتوگـۆکانی خـێزانەکانیانـدا، بۆ پێشخـستنی بیـرکـردنەوەیـان، پاڵـنەریـشـیانە بۆ بیـرکـردنەوە و بـۆ داهـێنانیـان”.
ئەلـمەهـا ئەلـموهـێری، منـداڵـێکی گەشـبـیـن و هـیـواخـواز و مـتـمانە بەخـۆیە. هـێزی پەرەپێدانی کارامەیی و بـیرۆکەکانی، لە رێگەی خوێندنەوەی زۆرەوە، بە دەستهێناون.

شایەنی باسیشە ئەلمەهـا، لە خێزانێکی بلیمەت و زیرەکە. لە گەڵ خوشک و بـراکەیدا لـە کـێـبڕکـێـیەکی هـەمیـشەیـیـدان . بـۆ پـێـشکەوتـن و بـۆ داهـێـنان و بەدەسـتهـێـنان.
خوشکەکەی کە ناوی (ئەلـزەبی) ئەلـمـوهـێری یە، تەمـەنی نـزیکی هـەشـت ساڵە، بە ئیـنگـلیـزییەکی پـەتی دەدوێـت. تا ئـێـستا زیـاتـر لە (٣٠٠٠) کـتـێـبی هـەمـەچـەشـنەی خوێنـدۆتەوە. خاوەنی ریکـۆردی جیهـانی “گـیـنـس” ە، کە لە تەمەنی (٧) ساڵـیدا، لە (٢٠٢٤) بچـووکـتریـن نووسـەری کـتـێـبی چاپکـراو و بڵاوکـراوەیە، بە دوو زمـان لە جـیهـاندا. ناونیـشـانی کـتـێـبەکەشی (بـیـرۆکەیـەکـم هـەیـە) کـە بـە زمـانی عـەرەبـی و ئیـنگـلـیزی نووسـیوێـتی. باس لە منـداڵی خـۆی و لە ژیـانی خـێـزانـیـیان دەکـات.
براکەشی کە ناوی (سەعـید) ئەلمـوهـێری یە و تەمەنی (٤) ساڵە، خاوەنی بـڕوانـامەی ریکۆردی جیهانی “گینس”ە، کە بچووکترین نووسەری (نێر)ە، لە نووسینی چیرۆک بۆ منداڵان لە جیهان. کتێبەکەی بە ناوی (فیلێکی شاد و ورچێک) باس لە هاوڕێتی دەکات.
واتـە بـرا و دوو خـوشـکەکە، خـاوەنی چـوار بـڕوانـامـەی ریـکـۆردی جـیهـانـین، وەک بچـووکترین نووسـەر و بچـووکترین نووسـەری زنجـیرە کـتـێبی چاپکـراو و بڵاوکـراوە بۆ منـداڵان و بچـووکـترین نووسـەری کـتـێـب، بە دوو زمـان بـۆ منـداڵان لە جیهـانـدا.
ئەلـمەها راشـیـد ئەلـموهـێری، لە رێـگەی نـووسـینی هـەردوو چـیرۆکەکەی (گـوڵ) و (هەنگی هەنگوین) پەیامی گرنگی ژینگەپارێزی بە منداڵانی هاوتەمەی رادەگەیەنێت.
پێویسـتە دایکان و باوکان، ئارەزوو و بەهـرە شـاراوەکانی منـداڵەکانیان بـدۆزنـەوە و پشتگـیرییان بـکەن و رێنـمایی پێـویـستـیان بـکەن بۆ گەشـەکـردنیـان و بـۆ داهـێـنان. کەڵە زانـای جیهـانی (تـۆماس ئەدیسۆن)ی داهـێنەری کارەبـا. ئەگەر بە پشـتگـیری و هـانـدانی دایـکی میهـرەبـانی نەبـوایە، نەدەبـوو بـەو زانـا داهـێـنەرە. بۆیـە ئەدیـسـۆن خـۆی بە بە قـەرزاری دایـکی دەزانـی.
لەناو منداڵانی ئێمەی کوردیشدا، بلیمەت و دانا و داهـێنەرمـان زۆرن. بەداخـەوە کە نە پشتگیری و نە هانـدانیان هەیە، بۆ ئەوەی دەربکەون و گرنگی بە بەهـرەکانیان بـدەن.

(*) بۆ ئەم نووسینە، سـوودم لە چەنـد سایتێکی ئینگلـیزی و عـەرەبی وەرگرتـووە.

دوبـەی: ٢٠٢٤




سەرهـەڵـدانی ئـەدەبی منـداڵان لە ئەمـریـکا.. رەزا شـوان

ئەدەبیاتی منداڵان لە جیهاندا، مێژوویەکی فراوان و گەورە و شکۆمەند و دەوڵەمەندی هـەیە. دەگـەڕێتەوە بۆ سـەدەی حـەڤـدەیەم. کـاتێک کە دەقـە ئەدەبیـیە سەرەتـاییەکـان، تا چەند سەدەیەک لە شێوازی فـێرکردن و رێنمـایی و ئامۆژگـاری و رێـزگرتـن لە داب و نەریت و لە بەهاکانی کۆمەڵ و ئاین بوون. بە شێوەیەکی گـێڕانەوەی زارەکی بـوون و سوودیان لە ئەفـسانەییە فـۆلکلـۆرییەکان وردەگرت. تا داهـێنانی دەقـی چـاپکـراو لە سەدەی حەڤـەدا. کە لە سایەی داهـێنانی ئامێری چاپکـردنەوە، شۆڕشێکی چاپکردن و بڵاوکـردنەوەی کـتێـب پەرپـابـوو، کـتـێـبی چـاپکـراوی منـداڵانیشی گـرتـەوە.
لە سەدەی نـۆزدەدا، ئەدەبیاتی منـداڵان گـۆڕانکارییەکی گـرنگی بە خـۆیـەوە بینی، لە دابین کـردنی وانەکانی ژیـان بۆ منـداڵان. منـداڵان و گەورەساڵانيش چـێژێکی زۆریان لەو چیرۆکە ئەفسانەییە چاپکـراوانە وەردەگرت کە لە هەمـوو ئەوروپـا و ئەمـریکادا بڵاوبـوونەوە. لەوانەش بـۆ نمـوونە چـیرۆکە ( ئەفـسانەیـیەکـانی ئێـزۆپ) ی یـۆنانی. (چـیرۆکەکـانی ماڵـەوە)ی (بـرایـانی گـریـم)ی ئەڵمانی، (چـیرۆکـە ئەفـسانەییەکـان) ی (هـانـز کریسـتیان ئەنـدەرسـۆن) ی دانیمارکی، کە بە (باوکی چـیرۆکە ئەفـسانەیەکانی جیهان بۆ منداڵان) ناودەبرێت. چیرۆکە ئەفسانەییەکانی (کـلیلە و دیمنە)ی فەیلەسوفی هـیندی (بەیـدەبـا). (چـیرۆکەشـیعـرییە ئەفـسانەکـان) ی (لافـۆنتـیـن) ی فەرەنـسی.

  فاشتی هـاریسۆن بـراوەی خەڵاتی مەدالـیای کاڵـدیکـۆت (٢٠٢٤)

ئەدەبی منـداڵان لە ئەمـریـکا:
ئەدەبی منـداڵان لە ئەمـریکادا، مێـژوویەکی کۆنی نییە، بنەمایەکی رەسەنی نەتەوایەتی نیـیە. لە سـەدەکـانی حەڤـدە تا نـۆزدە، لە ئـەدەبی منـداڵانی ئیـنگـلـتەرا و وڵاتـانی تری ئەوروپا جیاناکـرێتەوە. ئەو کۆچـبەرانەی کە لە ئەوروپاوە، کۆچـیان بۆ ئەمـریکا کرد، چـیرۆک و کـتێبەکانی منـداڵانی وڵاتەکـانیان، لەگەڵ خۆیانـدا بـردیانیان بۆ ئەمـریکا. بە دیـاریکـراویـش لە سـەدەکانی، حەڤـدە و هـەژدە و نـۆزدەدا. ئەدەبی منـداڵانی ئەمریکی پشتی بەو کـتێبە هـاواردووانە دەبەست و لێیانی وەردەگـرت و لاسایی ئەدەبی منـداڵانی ئەوروپـایـان دەکـردەوە.
لە سـەرەتای سەدەی بـیستەمـەوە، ئەدەبی منـداڵانی ئەمـریـکی رێـڕەوێـکی نیشـتمانی و ئاراستەیەکی سەربەخـۆی گـرتەبـەر. بە شـێوەیەکی خـاکی دەسـتی پێکـرد. پـشـتـیان بە تـواناکانی نووسەرانی خۆیـان بەست. چەنـدیـن نووسەری داهـێنەری ئەمریکی، ژنان و پیـاوان، لە بواری ئەدەبیاتی منداڵانـدا، ناوبانگیان دەرکرد و لەنێو نووسەرە گەورەکانی جیهانی ئەدەبیاتی منـداڵاندا، پێگەیەکی بەرز و شایستەیان گـرتووە. ناوبانگیان زریانی ئەتڵەسی تێپەڕاند و لە جیهاندا ناسراون. لە ئێستادا زۆرترین و ناساوترین نووسەرانی بـواری ئەدەبیاتی منـداڵان لە وڵاتـە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریکا دان. ئەمریکا لە بـواری ئەدەبی منـداڵاندا زۆر پێشکەوتـووە، زۆر لە پێشەوەی ئەو وڵاتە ئەوروپـایانەشەوەیە، کە پێـشتر پشتی پێـیان دەبەسـت و لـێـیانی وەردەگـرت و چـاوی لێیان دەکـرد. کەچی لە ئێستادا ئەو دەوڵەتـانە چاو لە ئەدەبی منـداڵانی ئەمـریکا دەکەن. ئەدەبێکی مـۆدێـرزمی منـداڵانیان هـێناوەنەتە ئـاراوە، تا لەگەڵ پێشکەوتـن و خـواسـت و خـەون و هـیواکانی منداڵانی ئەم سەردەمە و لەگەڵ گەشەکـردنی ئاراستەکانی کۆمەڵگای نوێـدا بگونجێـت.
یەکـێک لە تایبەتمەنـدییەکانی ئەدەبی نـوێی منـداڵان لە ئەمـریکادا، ئەوەیە کە جـەخـت لەسەر ئـازادی و رێزگرتنی مـرۆڤ و سەربەخـۆیی و هـانی پشتبەخۆبەستین دەکاتەوە. جیـاوازیی لەوەشـدا هـەیە، کە گـرنگی بە سـروشـت و بە داهـێـنان و ئافـرانـدن دەدات. بۆ دەرچـوون لەو شێوە و رێبـازە کلاسیکـییە باو و چەقبەستووانە و بۆ دروستکردنی کۆمیـدی. ئەم شێوازە نوێـیانە، رەنگـدانەوەیان لە ئەدەبی منـداڵان و مێرمندان هەبوو.
دوو خـەڵات لە ئەمـریکادا: ساڵانە بەخـشـینی خـەڵاتی (مەدالیـای نیـوبـێری). لە ساڵی (١٩٢١) دا بـڕیـار لەسەر ئەم خـەڵاتە درا. لە سـاڵی (١٩٢٢) وەوە تـا ئێـستا، ساڵانە لە لایـەن (کـۆمـەڵـەی کـتـێـبخـانەکـانی ئەمـریـکی) یـەوە. دەبەخـشـرێـت بە بـاشـتـریـن نووسەری کـتێبی ئەمـریکی بۆ منداڵان، کە لە ساڵی پێشوودا کتێبەکەی بڵاوکراوەتەوە. خـەڵاتی ئەمسـاڵی (٢٠٢٤) نـیـوبـێری. بەخـشـیان بـە کـتـێـبی چـیرۆکی (چـاوەکـان و ئەستەم) بۆ منـداڵان. لە نووسینی (دیـڤ ئیگـەرز). پاڵەوانی چیرۆکەکەی سەگـێکە بە ناوی (یوهـانس). بابەتی چیـرۆکەکە باس لە ئـازادی و هـاوڕێـتی و لە جـوانی دەکات.

 نووسەری ئەدەبی منداڵانی ئەمریکی لویـزا ئەلکۆت (١٨٨٢ ـ ١٨٨٨)

مەدالیای نیوبێری لە کـانـزای بـرونـز دروستکـراوە. لە دیـوێکی ناوی نووسـەرەکە و ساڵی بـردنەوەی خـەڵاتەکەی لەسـەری هـەڵکـۆڵـراوە، لەسـەر دیـوەکەی تـری، ناوی (کۆمەڵەی کـتێـبخـانەکانی ئەمـریکی) یە. ئەم خەڵاتە گەورەتـرین و کـۆنتـرین خەڵاتە، لە ئـەدەبی منـداڵان لە ئەمـریـکادا، هـانـدانە بـۆ داهـێـنانی (چـیرۆک، شـیعـر، شـانـۆ، رۆمانی مێرمنداڵان) لە بواری ئەدەبیاتی منـداڵان. خەڵاتی نیوبـێری، وەک رێـزلـێنانێك بە ناوی یەکەم کتێفـرۆشی کتێبی ئەدەبی منداڵان (جـۆن نیوبێری: ١٧١٣ـ ١٧٦٧) ی ئینگـلـیزییەوە ناونـراوە. کە خـاوەنی یەکـەم کـتـێـبخـانەی منـداڵان بـوو لـە جیهـانـدا.
لە ساڵی (١٩٣٧) ەوە. بـڕیـار لەسەر بەخـشینی خەڵاتی (مەدالیـای کاڵـدیکـۆت) درا. کە لە زێـڕ دروستکـراوە، لەو ساڵەوە تا ئێستا، ساڵانە خەڵاتی (مەدالیای کاڵـدیکۆت) دەبەخـشرێت بە باشـترین هـونەرمەنـدی وێنەکـێـشی بـواری کـتێـبی چـیرۆکی وێنـەیی بۆ منـداڵان. لە هەمان رۆژی بەخشینی خەڵاتی نیـوبـێری پێشکەش دەکـرێت. خـەڵاتی ئەمساڵ (٢٠٢٤) ی کاڵـدیکۆت، بەخـشییان بە وێنەکێش خاتوو (ڤاشتی هاریسۆن) بۆ کـتێبی وێنەیی ساڵی پێشـووی (بـیگ) بـۆ منـداڵان.
خەڵاتی کاڵدیکۆت وەک رێـزلێنانێک، بە ناوی هـونەنەرمەنـدی وێنەکێشی بەناوبانگی ئینگلیزی (رانـدۆڵـف جەی کاڵـدیکـۆت: ١٨٤٦ ـ ١٨٨٦) ناونـراوە. ئەگەرچی خەڵاتی نیوبێری و کاڵـدیکـوت، کۆنترین خەڵاتی کتێبی ئەدەب و کـتێبی وێنەیی منداڵانـن. بەڵام تا ئێستا هەمان مەرجیان هـەیە، دەبێت نووسەر و ێنەکێشەکە بە رەسەن ئەمریکی بن.
شایەنی باسیـشە لە وڵاتە یەکگـرتووەکانی ئەمـریـکادا، ژمـارەی نووسـەرانی ژنـان لە بـوارەکانی ئەدەبیـاتی منـداڵانـدا، زیاتـرن لە ژمـارەی نووسەرانی پیـاوان لەم بـوارەدا.
وانەی چـیرۆکی منـداڵان، لە قـوتابخانە بنەڕەتییەکانی ئەمـریکادا، وانەیەکی هەفتانەی سەرەکـییە. مامۆسـتایانی شـارەزای زمـان و شـێوازی هـونەری گـێڕانەوەی چـیرۆک بـۆ منـداڵان، ئـەم وانـەیە دەڵـێـنەوە. ئـەم وانـەیـەش لـەوە سـەرچـاوەی گـرتـووە، کـە پەروەردەکـاران و دەروونناسـان، بـڕوایەکی زۆریـان بە گـرنـگی و بە رۆڵـی چـیرۆک هـەیە، لە فـێرکـردن و لە پەروەردەکـردنی دروست و لە پێـشکەوتـنی زمـانی منـداڵان.

              مەدالیای نیوبێری بۆ باشترین کـتێبی ئەدەبی منداڵانی ئەمریکی

ئامـاژە بە نـاوی هـەنـدیک لە نـووســەرانی ئەمـریکا دەدەیـن، کە لە بـواری ئەدەبیاتی منداڵانـدا ناوبانگـێکی جیهـانییان هـەیە. شاکارە ئەدەبییەکانیان وەریانگـێڕاون بۆ سـەر زۆربەی زمانەکانی جیهـان. بە ملیـۆنان دانەیان لـێیانـفـرۆشتوون. لە چەند نووسینێکی پێـشووترمـدا، کە لە سایتەکان و لە گۆڤـارەکاندا بڵاومکـردوونـەتەوە، بە درێـژی باسی ژیان و باسی شاکارە ئەدەبییەکانی هەنـدێک لەم نووسەرە ئەمـریکیانەم کردووە، کە لە بواری ئەدەبیاتی منداڵاندا، ناوبانگـێکی جیهـانیان هـەیە و بـراوەی خـەڵاتی نیوبێریـن:
خاتوو فـرانسیس هـۆدسـۆن بـرنێـت، خاتوو لـوێـزا مـای ئەلکـۆت، خاتوو مـاری پـۆپ ئۆسـبۆرن، خاتوو جـودی بـلـۆم، مارک تـویـن، خاتوو مـارگـرێـت وایـز بـراون، لـیمان فرانگ بـوم، جوبـل تشانلر هاریس، سامۆیل گـۆد ریچ، خاتوو ماری ئێم ئیبسن،… هتد.

بەرگی کتێبی براوەی خەڵاتی نیوبێری (٢٠٢٤)

باسکـردن لـە ئەدەبیـاتی منـداڵان لە ئەمـریـکادا، باسکـردنی زیـاتـر هـەڵـدەگـرێـت. بۆ ئەوەی زیاتر تێشک بخـرێتە سەر چەنـد لایەنێکی تـری ئەدەبی منداڵانی ئەمریکی، کە مـن لـەم کـورتـە نـووسـینەدا باسـم لـێـیان نەکـردوون.
(*) بۆ نووسینی ئەم باتـە، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.

دوبـەی: ٢٠٢٤
رەزا شـوان




گرنگییەکانی ئازادی دەربـڕین بۆ منداڵان.. رەزا شـوان

ئـازادی جـوانتریـن و شـیرینتریـن و گـرنگـتریـن وشـەیە لە جیهـانـدا. ئـازادی و ژیـان گـیانـێک لە دوو جەستەدان. ژیـان بەبێ ئـازادی، ژیـان نییە و هـیچ واتا و خـۆشییەکی نییە. ئازادی واتا ژیـان بە شادی و بە ئاشـتی. ئـازادی بەخـشـیـن نییە، بەڵکو مافـێکی زگـماکی و رەوا و بنەڕەتی و سـروشتی و پـیرۆزی هەمـوو مـرۆڤـێکە بەبـێ جیاوازی. ناکـرێـت دەستکاری تێـدا بکـرێـت و لـێی کەم بکـرێتـەوە. ئازادی توانای رەفـتارکـردنە بەپـێی یاسـا و لەگـەڵ رێـزگـرتـن لە مافـەکانی کەسـانی تـر. واتـای ئـازادی ئەوەیـە کە مـرۆڤ بتوانـیت ئەوەی بیەوێت لە ژیـاندا بـیکات، مادام سـەرپـێچی لە یاساکان ناکات.
(نیلسـۆن ماندێـلا) دەڵـێـت:”واتـای ئـازادی تەنیا بچـڕینی کـۆت و زنجـیر نیـیە، بەڵکو هـەروەهـا رێـزگـرتـن و بەرزڕاگـرتـنی ئـازادی کەسـانی تـریـشە”.

ئازادی گەنجـیـنە و سامانێکی ئەوەنـدە گرنگ بەنـرخـە. کە هـیچ سامـانـێکی پێـناگات. پێـویـستە ئـەم مافـەش بە شـێوەیەکی راست و دروســت و هـاوسـەنگ بەکـاربهـێنین. ئازادی رەتکردنەوەی چەمکەکانی، کۆیلایەتی و ژێردەستی و مـلکەچی و چەمینەوە و پاشکـۆییـە. رەتکـردنەوەی رق و کـیـنە و رەگـەزپـەرسـتی و شـەڕ و تـونـدوتیـژییـە.

منـداڵانی ئەمـڕۆ، داهـاتـووی هـەر گـەل و وڵاتـێکـن. هـاوڵاتـیـانی جـیهـانی داهاتـوون.
پێـویستە لە منـداڵـییەوە، ئەم چـەمک و پـرەنسیـپـانە لە منـداڵانی کوردمـان بـڕوێـنـین.
پێـویـستە فەزایـەکی فـروانی ئـازادی بۆ منـداڵەکـانمـان بـڕەخـسـێنـین. تا بەبێ تـرس و بە ئەوپـەڕی ئازدییـەوە گـوزارشـت لە خەیـاڵ و لە را و لە هـزری خـۆیـان بـکەن.

شایەنی ئاماژە و باسیشە ئازادی دەربڕینی منداڵان مافـێکی رەوای دانپێنراوە، لەلایـەن کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەسەنـدکراوە. لە رێکەوتنـنامەی مافـەکانی منـداڵ، بـڕیارنـامەی (٢٥، ٤٤) لە (٢٠/ نـۆڤـەمبەر/١٩٨٩) کە لەلایـەن کـۆمـەڵـەی نەتـەوە یەکگـرتـووەکـانەوە پەسـەنـدکـرا و لـە (٢/ سـێـپـتەمبـەر/١٩٩٠) دا، چـووەتـە بـواری جـێبەجـێکـردن و پابەنـدبـوونی وڵاتـانی واژۆکـردووی ئـەم رێـکەوتنـنامـەیە.
لە دەقی ـ بەنـدی دوانـزەیەم ـ لە بـڕگەی یەکـەمـدا، نـووسـراوە:” وڵاتـانی ئەنـدام لـەم رێـکەتـنـنامەیـەدا، دەبێت مـافی ئـازادی دەسـتەبـەربکەن بـۆ ئـەو منـداڵـەی کە تـوانای رێکخستنی بـیروڕای تایبەتی خۆی هـەبێـت، مافی ئەوەی هـەیە کە بە ئـازادی راکانی دەربـڕێـت، سەبـارەت بە هەمـوو ئـەو پـرسـانەی کە کاریـگەرییـان بە ژیـانی منـداڵەوە هەبێت. پێویستە بەپێی تەمەن و گەشەکردنی ئەو منداڵە راکانی بە هەند وەربگيرێن”.
لە دەقـی ـ بەنـدی سـیانـزەیـەم ـ لـە بـڕگەی یەکـەمـدا، جـەخـت لەســەر ئـەوە دەکـات:
“منـداڵان مافی ئەوەیـان هـەیە، بیـروبـاوەڕەکانی خۆیـان بە ئـازادی باس بکەن. واتە مـافی منـداڵە کە لەنـاو خـێزانەکەی و پـۆل و قـوتابخـانەکەیـدا، بتـوانێـت بە ئەوپـەڕی ئـازادییەوە، گوزارشـت لە رای خـۆی بکات و لەو پـرسە گـرنگانەش کە پەیـوەنـدییان بە ژیـان و بە چارەنـووسی خۆیەوە هـەیە، پەراوێـز نەخرێـت و گوێ بۆ خواستەکانی بگیرێـت و دەنگ و را و بـۆچوونـەکانیشی بە هـەنـد وەربگـیرێت. سـەرەڕای ئەوەش هەموو منداڵـێک بۆی هـەیە، بەبێ لەبەرچاوگـرتنی جیاوازییەکان و سنوورەکان، ئەو زانـسـت وزانیـارییـانەی کە دەیـەوێـت پـێـیان بـگات”.
ئازادیی منـداڵان لە مافـەکانیانەوە دەسـتپێـدەکات. پێویستە مافەکانی منـداڵان جـێبەجێ بکـرێـن. چونکە ماف و ئازادی دوانـەن و لـێک جیـانابـنەوە. منـداڵان هەمـان مـاف و ئـازادییەکـانی گەورەسـاڵانیـان هـەیە.
گۆزارشتکـردنی منـداڵان بە ئازادی، لە سـۆز و هەست و لە را و لە راز و نیازیان، لە گرنگترین پێویستییە تەنـدروستییەکانی دەروونی و جەستەیی منـداڵانە. کردارێکی زۆر گـرنگە و هـۆکارێکی گـونجـاوە، چـونکە منـداڵان هـێـشـتا کـامـڵ نەبـوونە، کە بتـوانـن ئەڵـتەرنـاتـیـڤـێکی تـەنـدروسـتی تـر بـدۆزنـەوە، تـا بـتـوانـن لـە مـیانـەیـەوە سـۆز و هـەسـت و هـەڵـچـوونی متـبـووی دەروونـیـیان دەربـبـڕن.
بەپێی ئازادیی رادەربـڕین، منـداڵان مافی ئەوەیان هـەیە، کە را و بۆچـوونی جیاوازیان لەگەڵ بیـروڕای دایکان و باوکانیان هـەبێـت. پێویـستە ئەم جـیاوازی و بۆچـوونانەیـان لەبەرچاوبگـیرێـن. نەک بۆچـوونەکـانیان بە گەمـژانە بـزانـن. راسـتر ئـەوەیە ئازادبـن لە دەربـڕینی ئەو هەستانەی لە مێشکـیانـدا هـەن. گوێیان لـێبگـرن و بۆچـوون و را و پێـشنیارەکانیان بە هـەنـد وەربگـرن. ئـازادی دەتـوانـێـت یـارمەتـیـدەربێـت، بۆ ئـەوەی منـداڵان ژیـانی تایـبەتی خۆیـان بەڕێـوەبەرن و خۆیـان کـێشەکانـیان چارەسەربـکەن و بەرپـرسـیارێـتی بـڕیـارەکـانیان و ئەنجـامـەکانی کارەکـانـیان هـەڵـبگـرن.

لە بەندی (١٩) ی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی مرۆڤ، کە لە رێگەی رێکەوتننامەی نەتەوە یەکگـرتـووەکانەوە بۆ مافـەکانی منـداڵان دانـراوە. باس لەوە دەکات کە هەمـوو منداڵێک مافی بەشداریکردنی هەیە لە هەموو ئەو بابەتانەی پەیوەنـدییان پێیەوە هەیە.
رێگەی ئازادی دەربـڕیـن لە منـداڵەکانتـان مەگـرن. شـوورەیەکی تـرسیان بۆ دروسـت مەکەن، با بە ئەوپەڕی ئـازادی و راشکاوییەوە را و بـۆچـوونەکـانی خـۆیان دەربـڕن ـ تەنـانەت ئەگـەر پێـتان وایـە هـەڵـەشـبن ـ فـێریـان بـکەن گـوێـبـیـستی بـۆچـوون را و قـسەکانی کەسـانی تـربـن ـ تەنـانەت ئەگەر پـێـشـیان وابـێـت کە کەسـانی تـر هـەڵـەن.
(جـۆرج واشـنتـۆن) دەڵـێت:”ئەگـەر ئـازادی دەربـڕیـنمان لـێـبـسێـنـنەوە، رەنگە ئـێـمە بەرەو بێـدەنـگی ببـینەوە. بێـدەنگـیش وەک مـەڕ وایە، بەرەو سەربـڕیـنگە دەبـرێـت”.
گەر خـێزانەکان دۆخـێکی ئەوتـۆ بـۆ منـداڵـەکانیان نەڕەخـسێنن، بـۆ ئـەوەی بە ئـازادی سۆز و خـرۆش و هەڵچـوونەکانیان دەرببڕن. دووچاری فـشار و متـبوون و تێکچوونی دەروونی دەبـن. ناچـاردەبن رەفتار لەگەڵ سۆزداری پەنگخـواردووی دەروونیان بکەن. ئەمەش دەبێتە هـۆی بەردەوامی خەمۆکی و دڵتەنگی و تێکچوونی دەروونییان. هەست و سۆزداییەکانیان بە نەستی و بە ناتەنـدروسـتی دەجـووڵـێـن و دەورووژێـن.
کەواتە زۆر گـرنگ و پێویـستە، گـرنگی و بایـەخ بەوە بـدەیـن، کە چی هـۆش و بیـری منداڵەکانمانی سەرقـاڵ کردوون. دەبێ هانیان بدەین بە ئازادی و بەپێی تـرس و شەرم، بە قسەکردن یا بە نووسین یا بە وێنەکێشان یا بە گۆرانی موزیک و هەڵپەڕکێ، ئەوەی دەیـانەوێـت دەریـان ببـڕن. نابێت قسەکانیان پێببڕين. فـێری ئەوەشیان بکەین کە چـۆن ئازادی دەربـڕیـن بە خۆیان رەوا دەبینن، ئاوهـاش گوێ لە کەسانی تر بگـرن و رێز لە ئـازادی و لـە را و لـە بـۆچـوونی جـیاوازی هـاوڕێـکانـیان بگـرن. هـەسـتی کەسـیـش بـرینـدارنەکـەن. دەبێ هـەر لە منـداڵـیـیەوە ئـەوە لەهـۆشـیانـدا بـچـێـنـیـن، کە ئـازادی مـانـای بەرەڵـڵای و مـلهـوڕی نیـیە. ئـازادیش سـنوور و یاسای هـەیە. مـرۆڤ تا ئەو ئاستە ئازادە، کە پێشـێلی ئازادی و مافەکانی کەسانی تر نەکات و سنوور نەبەزێنـێت.
بە تاقـیکردنەوە و لێکـۆڵـینەوە، ئەو ساغ بـۆتـەوە، کە رێـزگرتـن لە ئـازادی دەربـڕینی منـداڵان، هـۆکارێکی گرنـگە لە هـۆکارەکانی باڵادەستی و پێشکەوتنی منـداڵان. منـداڵان بـەوەش ناسـراون، کە کـنجـکـاو و خـۆدەرخـەرن و زۆر دەپـرسـن. جـار و بـاریـش بە پرسیاری سەیـر، رامـان و دامـانمان دەکەن. بەڵام ئەمە خـاڵـێکی ئەرێـنییە و نیـشانەی زیـرەکییانە، هەرگیز نابێـت وەڵامی پرسیارەکانیان نەدەینەوە. یا بە وەڵامـێکی ناراست و سەقـەت بەڕێـیان بکەیـن. ئەوان دەیـانەوێـت ئەوانـەی نایـانـزانـن، بـیانـزانـن.
هەندێک لە منـداڵان، گـرفـتی بێـتوانایی رادەربـڕین و گوزارشتکردن و نەبوونی ئـازایی ئەدەبییان هەیە. ئەمەش پەیوەنـدی بە ترس و شەرم و گۆشەگیری و دەسەڵات سەپێـنی دایکان و باوکـانیانەوە هـەیە. کە تونـدوتـیژ و تـووڕە و رەقـن لەگەڵـیاندا، سەرکـوێـر و سەرکوت و دەمکوتیان کردوون. بە شێوازی فەرمانکردن وسکت و بیدەنگیان کردوون. بـەری ئـازادی دەربـڕینـیان لـێگـرتـوون. بـە لای ئەمـانـەوە، دەبـێـت منـداڵان لـە رووی گەورەکانـدا، دەمیان دابخەن و قـسەنەکەن، تەنها گـوێبگرن و گـوێـدێری گەورەکان بن.
(یـۆنـامات) دەڵـێـت:”تا تەمـەنی سیانـزە ساڵـیم، وامـدەزانی ناوم ـ دەمـت داخـە ـ یە”.
لەم پێـودانگەوە، پێویستە هەموومان ئەوە بـزانین، کە ئازادی دەربڕینی منـداڵان چەنـد گـرنگ و پێویستە. چ کاریگەرگەرییەکی ئەرێنی لەسەر گەشەکـردنی تواناکانی منـداڵان هـەیە. نەک تەنها ئەم مافـەی منداڵەکانمان بە رەوا و پێویست بـزانین. بەڵکو پێویـستە بـوار و زەمینەیان بۆ بـڕەخـسێنین. هـانیان بدەیـن و ئافەرین و دەستخۆشیان لـێبکەین.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤




بێـلا جـەی دارک بچـووکـتریـن نووسـەری جیهـان.. رەزا شـوان

کچۆڵەی روخسارشیرینی بەریتانی (بێـلا جـەی دارک)ی تەمەن پێنج ساڵان، بچووکترین نووسەری ساڵی (٢٠٢٣) یە لە هەموو جیهانـدا، کە ناوی لە ژمارەی پێوانەیی فەرمی جیهانی “گـینس” تۆماراکـراوە. بێـلا جەی دارک لە رۆژی (٤/ یـۆلیۆ/٢٠١٦) لە شاری (وێـیـمـۆس) لە ویـلایـەتی دۆرسـت، لە ئیـنگـلـتەرا لەدایـک بـووە. بێـلا دوو ریکـۆردی پێـوانەیی جیهـانی گـینسی بەدەستهـێـنا. یەکـەم ریکـۆردی لە تەمـەنی پـێـنج ساڵـیدا، لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، وەک بچـووکـترین نووسـەری کـتێـب بۆ منـداڵان لە جیهـاندا. دووەم ریکـۆردی لـە تەمـەنی شـەش ساڵـیـدا، لـە کـۆتـایی سـاڵی (٢٠٢٣) دا، بەدەسـتـیهـێـنا، وەک بچـووکـتریـن نووسەری زنجـیرە کـتـێـب بۆ منـداڵان لە جیهـانـدا ناوی تۆمـارکرا.

دایـکی بێـلا نـاوی (چـێـڵـسی سـیـم) ە و تەمـەنی (٢٨) سـاڵە، شـێـفـێکی پـیـشەگەریی چێشتخانەیەکە. باوکی ناوی (مابـڵز دارکز) ە و تەمەنی (٣١) ساڵە، کرێکارێکی گەچە.
هەمـوو شـتـێک لـەو کاتەوە دەسـتیپێکـرد، کە لە رۆژێـکی ساڵی (٢٠٢٠)، بێـلا جەی دارک چـوو بـۆ لای دایـک و بـاوکی و بـەم قـسـەیـەی سـەرسـامـیانی کـرد، کـە وتی:
“بـڕیارم داوە کـتـێـبـێک بنووسـم”. دایک و باوکی پێیانوابوو ئەوە (یەکـێکە لەو شتە بێ بنەمایـانەی کە منـداڵان دەیـانـڵـێـن).
بەڵام ئەم خەون و بـڕیـارەی بێـلا جەی دارک، بوو بە راستی و هـێـنایەدی. توانی تەنها لە مـاوەی پـێـنج رۆژدا، چـیـرۆکـێکی جـوان و مەبـەستـدار بنووسـێـت. چـیرۆکەکەشیی لەژێـر نـاوی (پـشـیـلە ونبـووەکە) یـە. پاڵـەوانی چـیـرۆکـەکەی پـشـیـلەیـەکی بچـووکە.
پشیلە بچکـۆلەکە، سەرەکـێشی دەکات و شەوێـک بۆ گـوزەرکـردن بە شـارەکەدا، بەبێ پرس و رەزامەندیی دایک و باوکی، بە تەنیا لەماڵەکەیان دووردەکەوێتەوە، ون دەبێت. دوای ئەوەی چەنـد بەسەرهـاتێکی ناخۆشی بەسەردا هـات، بە زەحمەتی گەڕایەوە بۆ ماڵەوە. بۆیـە پەشـیمـان دەبێـتەوە و داوای لـێـبووردن لە دایـک و بـاوکی دەکـات، کە گـوێی بە ئامۆژگارییەکەیان نەدا، کە نابێـت بە تەنیـا لە مـاڵ دووربـکەوێتەوە، پـشیلە بچکۆلەکە لە بەسەرهاتەکانی ئەو شەوەی، وانەیەکی گرنگ فـێربوو. بێلا جەی دارکی پـێـنج ساڵان وتی:”بیـرۆکەی ئـەم چـیرۆکەم، لە یەکـێک لە وێـنەکـێـشـانەکـانمـەوە بـۆ هـات”. شایەنی باسیشە هەموو وێنەکانی کـتێبەکەی خۆی وێنەیانی کـێشاوە، تەنیا دوا وێنەی خوشکە لەخۆ گەورەتـرەکەی (لاسی مـای) بـۆی کـێشاوە. پەیـامەکەی بێـلا بۆ منـداڵان ئەرێنییە. ئەوەیـە کە نـابێـت منـداڵان بەبێ پـرسی دایک و باوکـیان، بە تەنیا لەمـاڵ بچـنە دەرەوە و دووربکەونەوە. بە تایبەتیـش لە شـەوانی تاریکـدا.
بێـلا جەی دارک دەڵێت:”ویسـتم بـبـمە نووسـەر، هـۆگـری وێنەکـێشان و نووسـیـنم”.
بە وتـەی چـێلسی دایکی بێـلا:”بێـلا هەمیـشە خەیاڵـێکی فـراوان گەورەی هەبـووە، لە تەمەنی سێ ساڵییەوە، کە فـێری خوێندنەوە و نووسین بوو، کورتە چیرۆکی نووسیوە. بۆیە ئەونـدە سەرسوڕهـێنەر نەبـوو بەلامانەوە، کاتێک کە بێـلا وتی بـڕیـارە کـتێبـێک بنووسـم”. وتیشی:” ئەو گەشەسەنـدووی ئەرێـنییەکانی خەڵکـییە، تەنهـاش حەزی لە خوێنـدنەوە و وێنەکێشانە. بەراستی شانازیی پێوە دەکەم، پێموانەبـوو بگاتە ئەم ئاستە. دەمەوێـت ئـەو داناپێـدانـانە بەدەستـبهـێنـێـت کە شانەیەتـی “.
هەر بە قـسەی دایک و باوکی، بێـلا سووربـوو لەسەر زیـاتر خوێنـدنەوە و گەڕان، بۆ هـێنانەدیی خـواستە ئەدەبییەکـانی.
کـتێـبەکەی بێـلا جـەی دارک (پـشـیلە ونبـووەکە) لە پێشا هـەر چـیرۆکێکی نووسـراوی پاکـنووسی چاپنەکـراو بـوو. تا رۆژێـکی ساڵی رابـردوو، بێـلا لەگەڵ دایـک و بـاوکـیدا، چوون پێشانگایەکی کتێب بۆ پشتگیریی خـێزانەکان لە شارەکەیاندا. بێـلا کـتێبە بچووکە وێنەیەکەشـراوکەی (پـشـیلە ونبـووکە) ی لەگـەڵ خـوێـدا هـێـێنابـوو. کە لەوێـدا چـاوی بە کـتێبە چاپکراوە نمـایشکراوەکان کەوت، لـێرەوە گـرنگی چـاپکـردنی کـتێـب خەیاڵی بـێـلای سەرقاڵکـرد. پەیوەنـدیی بە بەرپـرسێکی دەزگایەکی چاپ و بڵاوکردنەوە کرد و کـتـێـبەکەی پێـشانـدا و وتی: “ئەمـە کـتـێـبی منـە”. بەرپـرسی دەزگـاکەی چاپکـردن و بـڵاوکـردنەوەکە پێـیـوت: ئەمـە زۆر جـوانـە”. قـسـەیـان لەسـەری کـرد. بەرپـرسـەکە بـڕیـاری چاپکـردن و بڵاوکـردنەوەی کتێبەکەی بێـلای دا. ئەمە ئەو شـوێـنە بـوو، کە هـەمـوو شـتـێک لەوێـوە پـێـشکەوت”.
کتێبی (پشـیلە ونبووەکە) لە نووسین و وێنەکـێشانی بێـلا جەی دارک، لە لایەن دەزگای چاپ و بڵاوکراوەی (گـیـنگەر فاری پـریس) ەوە، لە (٣١/ یانـواری/٢٠٢٢) چاپکـرا و بڵاوکرایەوە. هەر لە سەرەتاوە زیاتر لە هەزار دانەی لـێفـرۆشرا. لەو کاتەوە زیـاتر لە دوو هـەزار دانـەی لـێفـرۆشــراوە. ئەمـەش بـووە هـۆی ئـەوەی، کە بێـلا جـەی دارکی تەمـەن پـێـنج ساڵان، وەک بچـووکـترین نووسەی لە جـیهانـدا، نازنـاوی و بـڕوانـامەی ریکۆردی جیهانی (گینس)ی پێبدرێت. چونکە لەگەڵ پێوەرەکانی نازناوەکەدا دەگونجێت.
لە ئیمەیڵێکی گینس وۆرڵد ریکۆردەوە، کە وەڵامی داواکەی بێلا جەی دارکیان داوەتەوە و بۆ دایکیان ناردبوو. ئەم دەقەی تێدا هاتووە:” بە خۆشحاڵـییەوە پێتانی رادەگەیەنیـن، کـە داواکـاریـیـەکـەت، بـۆ بـچـووکـتریـن کـەس، بـۆ بـڵاوکـردنـەوەی کـتـێـبـیک (مـێ) سـەرکـەوتـووبـوو، ئـێـستا بـێـلا خـاوەنی نـازنـاوی ریـکـۆردی جـیهـانی گـێـنـسـە”.

پێورەکانی شایستەیی ئەم نازنـاوە پێوانەییە جیهانەییە گـینس: پێویستە کـتێـبە لە لایەن دەزگایەکی چاپ و بڵاوکردنەوەیەکی فەرمیـیەوە چاپ بکرێت. بە لایەنی کەمەوە هەزار دانـەی لـێ چـاپ بـکـرێـت و بـفـرۆشــرێـت. بـێـلا جـەی دارک، بـە هـەمـوو پـێـوەرە پێـویـستـییەکانی گـیـنس گەیـشـت. لەوانـەش کـتـێـبەکەی لە لایـەن دەزگـایـەکی چـاپ و بڵاوکـردنـەوەوە چاپکـرا و بڵاوکرایەوە و لە ماوەیەکی کەمیشدا زیاتر لە هـەزار دانەی لـێفـرۆشـراو، تا ئێستا زیـاتر لە دوو هـەزاری لێـفـرۆشـراوە. تەمـەنەکەشی گـونجـاوە. بێـلا جـەی دارک بە فـەرمی، وەک بچـووکـتریـن نـووسـەری کـتـێـب و بـڵاوکـردنەوەی و فـرۆشتـنی ژمـارەی کـتـێب لە جیهـانـدا، لەلایـەن گـینسەوە پشـتراسـت کـرایـەوە، کە بێـلای جەی دارکی پـێـنج سـاڵان، بە راستی بچـووکتریـن نووسەری (مـێ) یە لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، لە هەموو جیهـاندا، بۆیە ناویـان لە تۆمـاری ریکـۆردی جیهـانی گـینسدا تـۆمـارکـرد و بـڕوانـامەیـان پێی دا.
بێـلا جەی دارک، ئیلهـامی لە هـەنـدێک لە کـتێـبە دڵخـوازەکانییەوە وەرگـرتـووە. هـەر وەکو چـۆن ئەم کـتـێبانە ئیـلهـامی پێبەخـشین، هـیواداریشە کە منداڵانی نووسەری کە، ئیـلهـام لە چـیرۆکەکەی (پـشـیلە ونبووەکە) وەربـگـرن. ئامـۆژگاریشی بۆ نووسەرانی ئاوتخـواز ئەوەیـە:”چـیرۆک بنـووسـن کە لە ئـێـوەوە بـێـت”.
بێـلا دەربارەی پـشیلە ونبووەکە، دەڵـێت:”تا ئێستا ئەمـە باشـتریـن کـتـێـبە. دەمەوێـت هەمـووان بـیکـڕن. زۆر شانـازی بە خـۆم و بە هەمـوو نووسـەرانی دیکەوە دەکـەم”.
بێـلا کاتێک کە نانووسێـت، چـێژ لە خوێندنەوە و لە وێنەکـێشان و لە مەلەکـردن و لە یاریکردنی رۆڵی (مامۆستا) و لە هەنـدێک لە یارییە ئەلـیکـترۆنیـیەکان وەردەگـرێـت.
کـتێبی دووەمی بێـلا دارک، لەژێـر ناوی” ئاهـەنگی بەفـرینی جـەژنی لەدایکـبوون” ە.
ئەم کـتێـبەی دەربـارەی تاقـیکردنەوەیەکـێتی، لە ئاهـەنگـێکی جەژنی لەدایکـبوون. کە چـۆن هـاوڕێتی لە هەموو شتەکانی تر گرنگـترە. ئەم کـتێبەشی لە ساڵی (٢٠٢٢) هەر لە لایـەن دەزگـای چـاپ و بـڵاوکـردنـەوەی (گـیـنگـەر فـاری پـریـس) ەوە، چـاپکـرا و بڵاوکرایەوە، تا ئـێستا زیاتر لە دوو هـەزار دانەی لێ فـرۆشـراوە. بە واتا مەرجەکانی گـینسی هـێنایەدی. بەمەش بێـلا دارک، بوو بە بچـووکـترین نووسەری زنجـیرە کـتێـب بۆ منداڵان لە جیهاندا. ریکۆردی دووەمی جیهـانی گینسی لە (٢٠٢٣) دا بەدەستهـێـنا.

ئەم دوو کـتـێـبەی بێـلا جەی دارک بۆ کریـن، نـرخی هـەر یەکەیان، بە (٧،٥) دۆلارە. لە (واتەرسـتـۆن) و لە (ئەمـازۆن) دا، لەبەردەسـتـدان.

بێـلا جەی دارک، کـتـێـبی سێیەمـێشی لەژێـر ناوی (هەڵـبژێـرە) دا نووسیوە، بەڵام تا ئێـستا چـاپ نەکـراوە و بـڵاونەبـۆتـەوە.
لە نووسـینی داهاتوومان، بچووکترین نووسەرانی کـچ و کوڕی ئەمساڵ (٢٠٢٤) تان پێدەناسێنین. کە ناویان بە فەرمی لە ریکۆردی پێوانەیی جیهانیدا گـینس تۆمارکراون.
(*) بۆ ئەم نووسینە، سـوودم لە چەنـد سایتـێکی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤




رەزا شـوان: گیانبەخـشینی دایکـێک لە پێناوی منـداڵەکەی

چـیرۆکـێکی راسـتەقـیـنەی گیانبەخـشینی دایکـێکە لە کاتی بوومەلـەرزەکەی ژاپـۆن.

دوای ئەوەی کە بوومەلەرزەکە خامـۆش بـووەوە، کاتێک پیاوانی فـریـاگوزار، گەیشتنە ماڵە وێـرانبـووەکان، روویـان لە خانووە وێـرانبـووەکەی ژنـێکی گەنـج کـرد. لە میانەی شەقەکانەوە تەرمەکەیان بینی. بەڵام دۆخی جەستەی تا رادەیەک سەیر بوو. ئەژنۆکانی دادابـوون، وەک کەسێکی کڕنـۆشبەر، جەستەی بـۆ پـێشـەوە نوشتابـووەوە. دەستەکانی وادەردەکەوتـن کە شـتـێکـیان بە باوەشـەوە گـرتـووبـێـت. خانـووە داڕووخاوەکە پـشـت و سـەری ژنەکەیـان وێـران کـردبـوو.
بە سەخـتییەکی زۆرەوە، سـەرۆکی تـیمی فـریـاگـوزار، دەسـتی خـستە نـاو بـۆشـاییەکی تەسکی دیوارەکەوە، تا بگات بە جەستەی ژنەکە. هیوای ئەوەی دەخواست کە ئەو ژنە لە ژیـانـدابـێـت. بەڵام جەسـتەی سارد و رەقـبـووی، پێـیـوت کە بە دڵـنیاییەوە مـردووە.
سەرۆکی تیـمەکە و ئەوانی تری تیـمەکە، ئەم ماڵەیان بەجـێهـێـشت، بۆ ئەوەی خانووە رووخـاوەکانی تر بگەڕێـن. بە هـۆی هەنـدێک هـۆکارەوە، سەرۆکی تیمەکە بە ناچاری گەڕایەوە بۆ خانـووە تەبخـبووەکەی ژنە گەنجە مـردووەکە. جارێکی تریش ئەژنۆکانی دادان و قـۆڵی لـە رێـگەی شەقـە تەسـکەکـانـەوە درێـژکـرد، بـۆ پـشکـنـیـنی رووبـەرە بچـووکەکەی ژێـر تەرمەکە. لە ناکاودا، بە جـۆش و خـرۆشەوە هـاواری کـرد، منـداڵ، منـداڵـێکی سـاوا لەژێـر تەرمـەکە دایە.
هەموو تیمەکە پـێکەوە کاریان کرد. بە وریاییەوە داروپەردوویان لەسەر و لە دەوری ژنـە مـردووەکە لابـرد. منـداڵـێکی بچـووکی تەمەن (٣) مانـگان، کە لەژێـر جەسـتەی دایکـیدا بـوو، بە بەتانییەکی گـوڵگـوڵـییەوە پێچـرابـوو. دیارە ژنەکە گیـانبەخـشینێکی گـەورەی داوە، بـۆ رزگـارکـردنی کـوڕەکەی. کاتـێک کە خانـووەکەی رووخـاوە، ئـەم دایـکە وەک قـەڵـغـان جـەسـتەی خـۆی بەکـارهـێـناوە، بـۆ پـاراسـتـن و رزگـارکـردنی کـوڕەکەی. کە سەرۆکی تیمەکە کوڕە کۆرپەکەی هەڵگرت، بە ئارامییەوە نووستـبوو.
دکتۆرێک بە خێرایی بۆ پـشکـنینی کوڕە کۆرپەکە هات. دوای ئەوەی کە بەتـانییەکەی لێکـردەوە، مـۆبایـلـێکی لەنـاو بەتانییەکەدا بینی. لەسەر شاشەکەیدا، نامەیەکی کورت هەبـوو، دەقـی نامـەکە، نـووسرابـوو:”ئەگەر بتـوانیـت لە ژیـانـدا بـمـێنیـتەوە، دەبێـت ئەوەت لەبـیربـێـت کە خـۆشـتـم دەوێـیـت”.
ئەم مـۆبایـلە لە دەستـێکەوە بۆ دەستـێکی تر دەگوازرایەوە. هەموو ئەو کەسانەی کە نامەکەیان خوێنـدەوە:”ئەگەر بتوانیت لە ژیاندا بمێـنیتەوە، دەبێت ئەوەت لەبیربێت کە خـۆشـتـم دەوێـیـت” بەکـوڵ گـریـان. ئەمـەیە خـۆشـەویستـیی دایـک بـۆ منـداڵـەکـەی.

(*) ئەم چـیرۆکە راسـتیـیە، لە زمـانی ئینگـلیـزییەوە، وەرمگـێڕاوە بـۆ کوردی.




گـرێـتا تـونبـێـرگ چالاکـوانێکی جیهـانی کەشـوهـەوا.. رەزا شـوان

ئەگـەر بە وردی مێـژوو بخـوێنینەوە، ئـەم راستیـیەمـان بـۆ دەردەکەوێـت، کە هەمـوو گۆڕانکارییە گەورەکان و هەموو بـزووتنەوە گەورەکان، هەمیشە لە سـایەی خەبات و تێکـۆشان و سـووربـوون و سەرگـەرمی و سەرەکـێشی و سەرسەخـتی لاوانی خـوێـن گـەرم و گەشبـین و متـمانـەبەخـۆ و ئیـرادە پـۆڵایـن و پێـشەنگـدا هـاتـوونـەتـەدی.
گـرێـتا ئـێلیـۆنـۆر ئێـرمـان تـونـبێـرگ. ناسراویـشە بە (گـرێتا تاتـان ئێـلیـۆنـۆر ئـێرمان تونبێرگ) چالاکوانێکی کەشوهەوای سویدی و جیهانییە و لە هەموو جیهاندا ناسراوە.
گـرێتا تـونبـێـرگ لە رۆژی (٣/ یانـوار/ ٢٠٠٣) لە (سـتۆکهـۆڵـم) ی پایتەخـتی سـویـد لەدایک بـووە. کچـەگەورەی دایک و باوکـێتی. دایکی (مالـینا ئێـرمان) گـۆرانیبـێژێکی ئۆپیرا بوو. باوکیشی (سفانتێ تونبێرگ) ئەکتەرێکی ناوداری ئەمریکی بوو. باپیرەشی (ئـۆلـۆف تونبێرگ) ئەکـتەر و دەرهـێنەر بـوو. گـرێتا دەڵێت:”لە سەرەتـادا من کچـێکی شەرمن و بێدەنگ و کەمدوو بووم. دوایی گۆڕام و بووم بە چالاکوانێکی کەشوهـەوا”.
گـرێتـا تـونبێـرگ، ئەو هـەرزەکـارە سویـدییە قـسە نەرم و نیـانە، زۆر زوو خـونچـەی پـشکـووت. بوو بە یەکێک لە ویـژدانی جیهـانی و بە یەکێک لە چالاکـوانە دیارییەکانی گـۆڕانی کەشـوهـەوا لە جیهـانـدا. بـوو بە سـەرکـردە و بە پێـشڕەوی بـزووتنەوەیەکی جەماوەریی جیهانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی کێشەی کەشوهەوا. بـوو بە چالاکـوانێکی سەرسەختی ژینگەیی. گرێتا لە تەمەنەی (٨) ساڵیدا، لە (دێسەمبەری/ ٢٠١٨) دا، بۆ یەکەمجـار گـوێی لە وتارێک بـوو دەربارەی کەشـوهـەوا. بەڵام لەوە تێنەگـەیشـت، کە بـۆچی کار بۆ زیـاتر لەو بارەیەوە نەکـراوە. پـرسی کەشوهـەوا، خەیاڵی سەرقـاڵ کرد. لە ماوەی چەنـد ساڵـێکـدا، خـووەکانی خـۆی گـۆڕیـن و بـوو بە ڤـیگـن (رووەکخـۆر)، رەتـیشی کـردەوە کە گـۆشـت بخـوات و بە فـڕۆکە گـەشـت بکات. چـونکە پێـيوایە کە (ئـاژەڵ و فـرۆکە بـڕێکی زۆر لـەو گـازانە دەردەکەن کە بەشـدارن و هـۆکـارێـکـن لە پیـسـبوونی کەشـوهـەوای جـیهـان و زیـادبـوونی رێـژەی گـازی کاربـۆن).
گرێتا تونبێرگ لە تەمەنی (١١) ساڵیدا تووشی خەمـۆکی بوو. وازی لە قسەکردن هـێنا. دوایش تووشی نەخۆشی (ئاسپێرگەر) بوو کە لە ئێستادا بە (ئۆتیزم) دادەنرێت، تووشی دڵـەڕاوکێ بـوو. بەڵام لەگەڵ زیـرەکی ئاسایی و گەشەکـردنی زمـانـدا، ئەو کەسانەی کە نەخۆشیی ئاسپێرگەریان هەیە، مەیـلی ئەوەیان هەیە، کە بە قـووڵی سەرنجـیان لەسەر یەک بیرکردنەوە و یەک گرنگیدان بـدەن. بابەتی گرێتا تۆنبێرگ گۆڕانی کەشوهەوا یە.
کە لە ئەمڕۆدا بووە بە کێشەیەکی سەرەکی جیهـان. ترسی ئەوە هەیە کە لە داهاتوودا کاریگەریی نەرێـنی لەسەر ژیانی مـرۆڤ هـەبێت. بۆیە ساڵانە کـۆنگرەیەکی گـشتی بە ئامادەبـوونی بەشێکی زۆری سەرکردەکانی جیهان بەڕێوەدەچێت، سەبارەت بە گۆڕانی کەشوهـەوا و چارەسەرکـردنی، چەنـدیـن باس و لـێکـۆڵـینەوە تاوتـوێ دەکـرێـن.
گـرێـتا، لە (ئەیـلولی/ ٢٠١٨) دا، سێ هـەفـتە لەپـێـش دەستـپێکـردنی هەڵـبژادنـەکـانی پەرلەمـانی سویـد، نەچوو بـۆ قـوتـابخـانە، بۆ ئەوەی لە دەرەوە، لەبـەردەم پەرلەمـانی وڵاتەکەیـدا دابنیشێت و مـانبگـرێـت. تابـلـۆیـەکی سپی بە دەسـتەوە گرت، کە بە زمـانی سویـدی لەسەری نووسـرابوو (مـانگـرتـنی قـوتـابخـانە بـۆ کەشـوهـەوا) هەرچەندە لە یەکـەم رۆژی مانـگـرتنەکەی بە تەنیا خـۆی بـوو. بەڵام لە رۆژانی دواتـر خەڵکـییەکی زیاتر و زیاتر چـوونە پـاڵی. چـیرۆکی مانگـرتنەکەی، سەرەنـجی نێـودەوڵەتی راکـێشا.
لە دوای هەڵبژاردنەکان، گرێتا تونبێرگ گەڕایەوە بۆ قوتابخانە. بەڵام درێـژەی بەوەدا، کە رۆژانی هەینی ناچـوو بۆ قوتابخـانە. گـرێتـا لە ساڵی (٢٠١٨) دا. لەژیـر دروشمی (رۆژانی هـەینی.. بۆ داهاتـوو) لەبەدەم بەرلەمانـدا مـانی دەگـرت. بۆ مـاوەی (٢٥١) هـەفـتە درێـژەی بە مانگـرتـن دا. تا ساڵی (٢٠٢٣) کە قـۆناغی ئامادەیی تەواوکرد و قـوتابخانەی نەما، کۆتـایی بە مانگـرتن هـێنا. بەڵام تابـلۆکەی دەستی، بەقـەد دیـواری کـۆشکی بـەردەم پەرلەمـانی سـویـددا هـەڵـواسی.
دەسـتـپێـشخەرییـەکەی گـرێـتا لە مـانگـرتنـدا، بـووە هـۆی وروژانـدنی بە هەزاران لە خوێندکار و لاوان لە جیهاندا، بۆ ناڕەزایی دەربـڕین بۆ گۆڕانی کەشوهەوا. لە دواییدا گروپی (هـەینی بـۆ داهاتـوو) ی دامەزراند. ئەم گروپە زۆر بە خێرایی تەشنەی کرد و سـەرانسـەری جیهـانی گـرتـەوە و بـوو بە بـزووتـنەوەیـەکی کەشـوهـەوای جـیهـانی.
گـرێتا دەڵـێت:”لە ناخمـدا هەسـت بەوە دەکـەم، ئەگەر نـاڕەزایی دەرنەبـڕم، دەمـرم”. وتیشی:”ئێستا کەسانی زیاترمان هـەیە، کە لە بـزووتنەوەی کەشوهـەوادا، لە شەڕی کەشـوهـەوا و دادپەروەریی کـۆمـەڵایـەتیـدا، کـۆکـراونـەتەوە”.
تـونبـێرگ، بـۆ ئـەوەی کـاریگەرییەکی زیـاتـری هـەبـێـت، هەوڵـیدا یاسادانەران هـان بـدات بۆ چارەسەرکـردن و بە یاساکـردنی گـۆڕانکاریی کەشوهـەوا و ژینگەپـارێـزی.
چالاکییەکانی گرێتا تونبێرگ، لە ساڵی (٢٠١٩) دا، رێـگەی بۆ هـەرزەکـاران و لاوان خۆشکـرد بۆ خۆپیشانـدان لە رۆژێکـدا، کە لە هەمـوو کـێشوەرەکانـدا ئەنجـامی بـدەن. ئەوەبوو لە (١٦٣) دەوڵەدا خـۆپيشاندانی ناڕەزایی بۆ کەشوهەوا کرا. ئەوە یەکەمجار بـوو لە جیهـانـدا، کە منداڵان و لاوان خۆپیشانـدان بکەن و بە کۆمەڵ داوای پارستن و چارەسەرکردنی کەشوهـەوا بکەن. لە زۆربەی خۆپیشانـدانەکانیشدا، وێنەی چالاکوانی کەشـوهـەوا (گـرێتا تـونبـێـرگ) یان بەرزکـردبـوونەوە.
گرێتا وەک هەرزەکارێکی (١٥) ساڵان، بە پەیـامێکی تـاکـەوە دەستی پـێکـرد. بـەڵام بـزووتنەوەکـەی بـوو بە بـزووتنـەوەیـەکی جیهـانی و تـا ئێـستا، لە (٧٥٠٠) شـار لە جیهـانـدا بـڵاوبـووەتـەوە.
گـرێتا تونبـێرگ، ئەمساڵی خوێنـدنی کـردووە بە پشوو، لەوانەیە ساڵی داهاتـوو، بچـێتە زانکـۆ و درێـژە بە خوێنـدن بـدات. کارەکەی وروژێنـەر و ئیـلهـامـبەخـش بـوو، بـۆ بە سـەدان هـەزار خوێنـدکار لەسەرانسەری جیهـانـدا، بـۆ بەشـداریکـردن لە هـەینییەکانی خۆیـانـدا بـۆ داهـاتـوو، کە لەم وڵاتـانەدا خۆپێـشانـدانی ناڕەزایی دژ بە پیـسکـردن و بە ژەهـراویکـردنی کەشـوهـەوا بەڕێـوەچـوون: بەلـچـیکا، کـەنـەدا، ئەمـریـکا، بەریتـانیا، فـینـلەنـدا، دانـیمارک، فـەرەنسـا، هـۆڵـەنـدا، ئەڵمـانیـا.
(مـانگـرتـنی قـوتـابخـانە بـۆ کەشـوهـەوا) بـووە بە ئایـکـۆنـێکی جـیهـانی.
گـرێـتا دامـەزرێـنەر و رابـەری بـزووتـنەوەیـەکە، کە بە (رۆژانـی ٢٠١٨ ) ناسـراوە. کـاری بۆ چـارەسەرکـردنی کـێـشەی گـۆڕانی کەشـوهـەوا کـردووە.
گـرێتا تونبـێرگ، وەک چالاکـوانێکی سەرسەختی کەشوهـەوا، بـووە بە کەسایەتییەکی ناسراوی جیهـانی. چەنـدین بانگهـێشتـنامەی وەرگـرت، بۆ قـسەکـردن لەسەر گـۆڕانی کەشوهـەوا. لە کۆڕبەنـدی ئابووری جیهـان لە (داڤـۆس) لە سـویسرا و لە پەرلەمـانی ئەوروپـا، لە کۆنگـرێسی ئەمـریـکا دا بەشـداریی کـرد و دەربـارەی کەشوهـەوا قـسەی کرد. هـەروەها لە دەزگاکانی یاسادانانی کەشوهـەوا لە: ئیتاڵیا و فەرەنسا و ئەمریکادا بەشـداربـوو و تـاری لەسەر کەشوهـەوا و ژینگە پێشکەشکـرد. لە پاریس و بەرلین و نیویـۆرک و چەنـدین شاری تری جیهـان، بەشـداری لە خۆپیشانـدانەکانیان بۆ گـۆڕینی کەشوهەوا کرد و وتاری پێشکەش کـردووە. گرێتا چالاکوانێکی چاونەتـرسە و زۆر بە راشکاوی و بـوێـرییەوە، رووبـەڕووی سەرۆکـەکان بـووەوە و رەخـنەی لـێـیان گـرت، لەوانەش، دۆنـاڵـد تـرەمپی سەرۆکی پێـشووی ئەمـریـکا. وتـارەکانی گـرێتـا، تـۆنـێکی شەرمەزارکـردنی دەسەڵاتـدارانی لەخۆگـرتـوون. لە وتارێکـیدا، لە (٢٣/ سێـپتەمبەر/ ٢٠١٩) دا، لەبەردەم لـووتکەی سەرکـردەکـانی جیهـانـدا لە نەتـەوە یەکگـرتـووەکـان سەبارەت بە (گەرمبـوونی جـیهـان) کـە سکـرتێـری گـشـتیی نەتـەوە یەکـگـرتـووەکـان (ئەنتـۆنیـۆ گـۆتـێرێش) ئامـادەبـوو، گـرێتـا بە سەرکـردەکـانی جـیهـانی وت:” بە قـسە پووچەکانتان، ئێـوە چـۆن وێـراتـان؟ خەونەکـانـم و منـداڵیمتان دزیوە”. وتیشی:”پێتان بـاشبێـت یـان بـاش نەبێـت گـۆڕانکاری بەڕێـوەیە”. ئـەم هـەسـتانـەی لە سەرانـسەری جیهـانـدا دەنگیان داوەتـەوە. ئازایـەتی و بـوێـری بە چـالاکـوانـانی گـۆڕانی کەشوهـەوا بەخشیون. واشییان لە سیاسەتمەداران کردووە کە ئاسوودە نەبن. بە وشە ئاگرینەکانی گەلێک لە سەرۆکەکانی جیهـانی تەزانـد. لەوانـەش سەرۆکی پێشووی ئەمـریکا دۆناڵـد ترەمـپ. ترامپ دەربارەی گرێتا تونبێرگ، وتی:”ئـەو لە کچـێکی بچووکی زۆر دڵخۆش دەچێت، بە ئەوپەڕی چاوەڕوانییەوە، چاوەڕوانی داهاتوویەکی گـەش و نایـاب دەکات”.
گرێتا ئەوەشی بە سەرکـردەکان وت:”نامـەوێـت گـوێ لە مـن بگـرن، دەمـەوێـت گـوێ لە زانـاکان بگـرن. دەمـەوێـت لە پـشـتی زانـسـتەوە یەکـبگـرن”.
بـۆچی گـرێتا تـونبـێرگ، گـەورەکـان هـەراسان دەکـات؟ لـە راسـتـیدا پێـمـوایە، رەنـگە هـەرزەکـارییە تـونـدەکەی و قـسە لـەڕووەکـانی، کـلـیـلی کـاریـگەرییـەکـانی بـێـت.
گـرێـتا تونبێرگ لە (سێپتەمبەری/٢٠١٩) دا، لە بـۆنـەیەکی نەتـەوە یەکگـرتـووەکانـدا، بانگهـێشتی ئەمریکا کرا. بە یەخـتـێکی بێ دەردانی گازی ژەهـراوی، لەگەڵ باوکیدا بۆ مـاوەی دوو هـەفـتە، بە زەریـای ئەتـڵەسـیدا، گەشـتـیان کـرد تا گەیشـتە ئەمـریـکا. لە شاری نیـویـۆرک، لەبەردەم هـەزارن کەسی ژینگەدۆسـت و دژی گـۆڕانی کەشوهـەوا، وتارێـکی گـرنگی سەرنجـڕاکـێـشی لەسەر کەشـوهـەوا پێـشکەشکـرد.
گرێتا تونبێرگ، چەنـد جـارێک لە لایەن پـۆلـیسی سویـدەوە گیرا و دوایی ئازادیان کرد.
لە سـاڵی (٢٠١٩) دا، سـێ نـوێـنەری نەرویـج، گـرێتـا تـونبـێرگـیان بـۆ وەرگـرتـنی (خـەڵاتی نـۆبـڵی ئاشـتی) کانـدیـدیـان کـرد.
گـرێتا تـونبێرگ، تا ئێستا سێ کـتێـبی دەربارەی کەشوهـەوا نووسیوە و چـاپیکـردوون.
تا ئێستا لە سوید و لە دەرەوەی سویـد، چەندین خەڵاتیان پێشکەش کردووە. لەوانەش:
لە ساڵی (٢٠١٩) دا (خـەڵاتی نێـودەوڵەتی ئاشـتی منـداڵان) یان پێبەخـشی. هـەرەوهـا لە لایـەن (رێـکخـراوی لـێـبووردنی نێـودەوڵـەتیـیەوە) لە واشـنتـۆن (خـەڵاتی باڵـیۆزی ویـژدان) یـان پـێـبەخـشی. لە سویـد لە ستۆکهـۆڵـم خەڵاتی ژینگەیـان پێبەخـشی. بەڵام گرێتا تونبێرگ، ئەم خەڵاتەی وەرنەگـرت و رەتیکـردەوە. لە پـۆستێکـدا لە ئینستاگـرام روونیکـردەوە، کە:”بـزووتـنەوەی کەشـوهـەوا، پێـویـستی بە خـەڵاتی زیـاتـر نیـیە”.
لەلایەن گۆڤاری (تایم)ی بەناوبانگەوە. نازناوی باشترین کەسایەتی ساڵی (٢٠١٩)ی بەدەستهـینا. بچـووکـتریـن کەسایەتیی ئەو ساڵە بـوو، کە ئەم نـازناوە بەدەستبهـێنێت.
(ئێـدوارد فـێـڵسنـتاڵ) ی سەرنـووسەری گـۆڤـاری تـایـم، وتی:”ئـەو بـۆتە گەورەترین دەنگ لە گەورەتـریـن پرس کە ئەمساڵ رووبـەرووی هەسارەکەمان بۆتـەوە، ئـەو لە هـیچـەوە هـات، بۆ ئەوەی سەرکـردەیی و رابـەری بـزووتنەوەیـەکی جیهـانی بکات”.
فـیلمێکی دیکۆمێنتارییان دەربـارەی ژیـان و چالاکییەکانی گرێتا تونبێرک دەرکـردووە.

(*) بـۆ نووسـینی ئـەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی:٢٠٢٤




ئەحمەد شەوقـی و چـیرۆکەشیعـر بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

لە کۆن و لە ئێستاشدا، وڵاتی میسر لە بواری ئەدەبیاتی منداڵانی عـەرەبدا، پێشەنگی وڵاتانی عەرەبە. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی (محەمەد عـەلی پاشا:١٧٦٩ـ ١٨٦٩) ز، کە بە (عـەزیـزی میسـر ) و بە ( دامەزرێنـەری میسـری نـوێ ) ناودەبـرێـت. شایەنی باسیشە محەمەد عـەلی پاشا کوردە و خەڵـکی شاری ئامـەد ( دیاربەکـر ) ە . محەمەد عەلی پاشا لە ساڵی ( ١٨٠٥ بۆ ١٨٤٨) ز ، فەرمانڕەوای میسر بـوو. سەردەمەکەی بە سەردەمی زێـڕینی میسـر ناودەبـرێت. میسـر لە هـەمـوو بـوارەکانـدا پێـشکەوت لە بـواری ئەدەبی منـداڵاندا، چەند نووسەرێکی باش و بە توانای میسـری هـەڵکەوتـن و کۆمەڵێک چـیرۆک و شیعـریان بۆ منـداڵان نووسی. چەنـد چـیرۆکـێکیشیان لە زمـانی فەرەنسی و ئینگـلیزییـەوە، وەریانگـێڕان بۆ سـەر زمـانی عـەرەبی. بێگـومان ئەدەبی منـداڵانی فـەرەنسی و ئیـنگـلـیزی، کاریـگەرییەکی زۆریـان لەسـەر ئـەم نـووسـەرانە هـەبـوو. ناسـراوتـریـن نـووسـەرەکـانـیش: روفـاعـە تـەهـتاوی، محـەمـەد عـوسـمـان جـەلال، محەمـەدسەعـید عـوریـان، محەمەد هـەڕاوی، محـەمەد عەتـیە ئەلـئەبـراشی، عـەلی فـوکری، ئەحـمەد شـەوقی، کامـیـل گەیـلانی، عـەبـدولتەواب یوسـف،… چەنـد نـووسەرێـکی ناسـراوی تـر. زۆر بە کـورتی باسی (ئەحـمـەد شـەوقی) دەکـەیـن:

(ئەحمەد عـەلی ئەحمەد شەوقی: ١٨٦٨ ـ ١٩٣٢) ز. لە شاری ( قاهـیرە)ی پایتەخـتی میسر لەدایکبووە. ئەحمەد شەوقی بە رەچەڵک کوردە و باوکی خەڵکی شاری سلێمانیە لە باشـووری کوردسـتان. دایکـیشی تـورکی شەرکەسیە. بـاوکی لە سـوپـاکەی محەمەد عـەلی پاشادا بـوو، کە چـووە میـسر نەگەڕایـەوە و لەوێـدا مایـەوە. پاپیـرەشی چەنـدین پۆستی بـاڵای لە حکوومەتی خـدێـوی دا هەبـوو. کەسـایەتییەکی ناسـراوبـوو. ئەحمـەد شـەوقی نکـووڵی لە رەسەنـایەتی خـۆی ناکـات، دان بـەوەدا دەنـێـت کە کـوردە بـاوانە. بەم دێـڕە شـیعـرەی کوردبـوونی خـۆی ئاشکـرا دەکـات و دەڵـێـت:
ســمـعـــت بـأذنــي مـــن ‌أبــــي وهــو قـــائــل
مـن الکـرد أصـلي جـئـت فـي الـعـرب نـاشـئـا
واتـاکـەی بە کـوردی:
بـە گــوێـی خــۆم گـوێــــم لـە بـاوکـــــم بــوو کـە وتـی
بەرەچەڵەک کوردم هـاتـم لەناو عـەرەبـدا پـێگەیـشـتم
داپیـرەی ئەحـمەد شـەوقی، لە کۆشکی (خـدێـوی ئـیسماعـیل) پلەیەکی بـاڵای هـەبـوو. بەو هـۆیەوە زۆر دەوڵەمەنـد بـوو. ئەحمەد شەوقی منداڵیی لەگەڵ داپیرەیدا لە کۆشک بەسەربـرد. لەسەردەستی داپیـرەی پەروەردە بـوو.
ئەحمەد شەوقی لە تەمەنی (٤) ساڵـیدا، فـیری بنەمـاکانی نووسـین و خوێنـدنەوە بوو.
کە لە قوتابخانەی سەرەتایی بوو، لەبەر زیرەکی و بلیمەتی لە خەرجییەکانی قوتابخانە بەخشییان. لە تەمەنی (١٥) ساڵیدا، ئامادەیی تەواوکرد. ئارەزووی لە خوێندنی مافەکان هەبوو. بەڵام لەبەر بچووکی تەمەنی، لە بەشی مافەکان لە زانکـۆ وەرنەگـیرا. هەر لەم تەمەنەدا، دەستی بە شـیعـر دانـان کةرد. مامـۆسـتاکانی سەرسـامی شـیعـرەکانی بـوون.
لەبـەر بچـووکی و بـلیـمەتی (تـۆفـیق پاشـا خـدێـوی) لە سـاڵی (١٨٨٧) لەسەر ئەرکی حکـوومـەت، بـۆ خـوێنـدنی یاسـا، نـاردی بـۆ فـەرەنـسـا. بـە پـلـەی نایـاب بـڕوانـامەی بەکالوریـۆسی لە فەرەنسا بەدەسـتهـێـنا. ئەو کاتەی کە خوێنـدکار بـوو لە (پاریـس) لە فەرەنسا، ئاشنای ئەدەبی فەرەنسی بوو. بە تایبەتیش سەرسامی چـیرۆکەشیعـرییەکانی نـووسـەری بەنـاوبـانـگی فـەرەنـسی (لافـۆنـتـیـن) بـوو، کـە منـداڵانی هـۆنیـونـەتـەوە.
شـەوقی لە ساڵی (١٨٩١) گـەڕایەوە بـۆ مـیـسر. چەنـد پایـەکی رۆشـنبـیریی هـەبـوو.
شـیعـر و شـانـۆ هـەمەچـەشـنەکانی ئەحـمـەد شـەوقی زور بـەرزن. لە هـەمـوو وڵاتـانی عـەرەبـدا ناوبانگـیان دەرکـرد. لە ساڵی (١٩٢٧) لە ئاهـەنگـێکی مەزنـدا، بە بەشـداری شاعـیرانێکی زۆری عـەرەب، هەموویـان هـاوڕابـوون کە نازاناوی (أمیر الشعـراء) واتا (مـیری شاعـیران) بە ئەحمەد شەوقی ببەخـشن. تا ئێستا ئەو نازناوە تایبەتە بە ئەحمەد شـەوقی یەوە.
چـیرۆکەشیعـرییەکانی ( لافـۆنتـیـن) بـۆ منـداڵان، کاریـگەریـان زۆریـان لەسـەر شەوقی هەبـوو. هەر لەسەر بیر و شێوازی چیرۆکەکانی لافـۆنتـین، ئەحمەد شەوقی، کۆمەڵێک چـیرۆکەشیعـر و سـروود و گۆرانی، بە زمـانی عـەرەبی بۆ منداڵانی عـەرەب نووسـیوە. ئەو چیرۆکەشیعـر و گۆرانییانەی ئەحمەد شەوقی تا ئەمڕۆش بایەخـیان کاڵنەبوونەتەوە و منـداڵان و چـێـژ و خـۆشـییان لـێوەردەگـرن.
ئەحمەد شـەوقی نایـشارێتەوە، لە پێشەکی دیـوانـەکەی (دیـوانی شەوقـیات) دا، دەڵـێت: “لەسـەر شـێوازی لافـۆنـتـین، بـیـری خـۆمـم لـە نـووسـیـنی چـیـرۆکـەشـیعـرەکـانـمـدا تاقـیکـردۆتـەوە. هـەرکە دوو یا سێ چـیرۆکەشـیعـرم دەنـووسی، دەچـووم بـۆ کۆمـەڵە منـداڵـێکی میسری دەیـانـمخـوێنـدەوە. یەکـسەر لێیان تێدەگەیشتن و پێیان خـۆش بـوو. زۆربەیـان دەیـهـێـنانە پـێکەنـین. ئەمـەش مـژدەیەکی بـاش بـوو بـۆ مـن”
لـەو کاتەشەوە (ئەحـمەد شـەوقی بە پـێـشەنـگی ئـەدەبی منـداڵانی عـەرەب) ناوبـراوە. ئەحمەد شەوقی، چیرۆکە شیعـرەکانی بۆ منداڵان بە زمانی ئاژەڵ و باڵندەوە نووسیون. لە هەندێکیشیاندا رۆڵی مـرۆڤـیشیان تێدایە. ئەگەرچی فـۆرمی چـیرۆکەکانی لە شێوەی نوکتە و پێکەنـیندان. بەڵام لە ناوەڕۆک و مەبەسـتدا، رەخـنە و تانە و توانـج و پـلارن.
ئەحمەد شەوقی، لە دیـوانەکەیـدا، بەشـێکی تایـبەتی بۆ منـداڵان تەرخـان کـردووە ، بە ناوی (دیوانی منداڵان) کە زیاتر لە (٥٥) چـیرۆکەشیعـر و (٢٠) سروود و گۆرانیی بۆ منداڵان لەخۆگرتووە. ئەمانە ناوی هەنـدێ لە چـیرۆکەشیعـر و هـۆنـراوەکانی شەوقـین بۆ منـداڵان (رێـوی و کەڵەشـێر، راوکەر و چـۆلەکە، عـەلەشیـش، مـریشکی خـۆماڵی، پـشـیلەکەم، شـێر و بـۆق، رێـویی ناو بەلـەمەکە، نیـشـتـمان، دایکـم ، نەنکـم، کەشتی وئاژەڵەکان، قـوتابخـانە، بەزەیی بە ئاژەڵ، کـۆتـر، خۆشـەویستیی نیشـتـمان،… هـتد). ئەحمەد شەوقی، چیرۆکەشیعـری (رێـوی و کەڵەشێر)ی لە لافـۆنتین ەوە وەرگـرتـووە. بە دووری نـازانـم کە (لافـۆنـتـیـن) يـش، ئـەم چـیرۆکەشـیعـرەی، لـە کورتـە چـیـرۆکە ئەفـسانەییەکانی (ئـێـزۆپ)ی یـۆنـانـییـەوە وەریـگـرتـووبـێـت.

شاعـیر و بیـرمەنـدی گەورەی کوردیشمان ( پیرەمـێرد ) ی نەمر، ئەم چـیرۆکەشیعـرەی وەرگـێڕاوە بۆ سەر زمـانی کوردی. بەڵام بە زمـانێکی کوردیی ئەوەنـدە ناسک و ئاسان و رەوان و بەچـێژ و شـیریـن بۆ منـداڵانی کوردمانی هـۆنیـوەتەوە. زۆر لە دەقـەکەکانی ئەحمەد شـەوقی و لافـۆنـتـین جـوانـتر و شـیرینـتر و ئاسانـترە. مـن لە ساڵی (١٩٥٦) کە منـداڵ بـووم لە (قـوتـابخـانەی سـەرەتـایی شـۆرجـە) بـووم لە شاری کەرکوک، ئەم چـیرۆکەشـیعـرەم لە دەمی قـوتابییەکی کوردی لەخـۆم گەورەتر لەبەرم کرد، تا ئێستاش لەبیرم نەچـۆتەوە. ئەمەش دەقی چیرۆکەشیعـرەکەی پیرەمێـردە (رێـوی و کەڵەشـێر)ە:

رۆژێ مـــام رێـــوی دەهــــات
دەم بـە ویــــرد و ســـەڵـەوات

  • * *
    دوایـــی دەیــــوت بـە ئـــــاواز
    لەعـنـەتی خــوا لـە فـێـڵـبــــاز
  • * *
    دنـیـــا هـێـنـــدەی پـێ نـــــاوێ
    هـــــەژارێ بـخــــــەیـتـە داوێ
  • * *
    عـومــــرێــکـە دێــــت و دەڕوا
    وا چـــاکـە روو بکـەیـنـە خــوا
  • * *
    ئــــاخ رۆژێ بـەیــــــانـی زوو
    گوێـم لـە دەنـگی بانگ دەبـوو
  • * *
    خـۆزگـــــە بـۆ کـەڵـەشــــێـرێ
    بـەیـانـیـــان بـانــــگ بــدێــرێ
  • * *
    نـــاردی بـۆ لای کـەڵـەشــــێـر
    دانــی بـۆ دەڕژێـنـــــم تــــــێـر
  • * *
    ئـــەو بــێ بـانـگــــم بـۆ بـــــدا
    مــن دەبـمـــە پـیـــــاوی خــودا
  • * *
    کـەڵـەشــــێـر بـە راســــپـێـری
    وتـــی بــەم فـێـــــڵە فــــــێـری
  • * *
    بـەڵام بــــاب و بـاپـــــــیـرمـان
    ئـەوەی خـستـۆتـە بـــــیـرمـان
  • * *
    رێـــوی بـە فـێــــڵ نـاوەســتـێ
    مـەگـەر تـەڵــە پـێـی بـەســتـێ

لەم چـیرۆکەشیعـرەدا، رێـوی هـێمایە بۆ مـرۆڤی فـێـڵباز و خەڵـەتێنەر، کە دەیەوێـت لە ژێر پەردەی ئاین و بە رواڵەت پیاوچک و بە زمان لووسی، کەسانی دڵپاک و خۆشبڕوا بخـەڵـەتـێـنێ و تەفـرەیـان بـدات. بـەڵام ئـەو کەسـانـە نـاسـراون و نـاوزڕاون، خـەڵـکی شارەزای فێڵ و پیلان و نیاز خراپییان بوونە، چیتر بڕوا بە قسەکانیان ناکەن و ناکەونە داویـانەوە. پەیـامی ئـەم چـیرۆکەشـیعـرەش ئـەوەیـە: کـە منـداڵان لە داهـاتـوودا، ئـەوە دەزانـن کە دنیـا، پـڕە لـە رێـوی فـێـڵـباز. واتـە لە کەسانی فـێـڵـباز و درۆزن و بەدکـار.
ئەحمەد شەوقی ، شاعـیریکی نیشـتمانی بوو، لەگەڵ ئینگـلیزەکانـدا ناکـۆک دەبێـت. لە کاتی جەنـگی جیهـانی یەکەمـدا، لە ساڵی ( ١٩١٤) دا، لە میسر دووری دەخـەنەوە و دەیـنێرن بۆ شاری (بەرشـلـۆنە) ی (ئیسپانیا). بەڵام دووری زیـاتر هەسـت و سـۆزی نیشـتمان پەروەریی دەخـروشـێنیت. تا لە ساڵی (١٩٢٠) دا، دەیگەڕێننەوە بۆ میـسر.
ئەحمەد شەوقی مامۆستایانی خۆشدەویست. لە ستایشی و رێزی (مامۆستا) دا دەڵێت:
قــــم لـلـمـعـــــلـم وفــــە الـتـبـجـــــیـلا
کـاد الـمـعــــلـم أن یـکــــون رســـــولا
واتـاکـەی بە کـوردی:
هـەســــتـە بـۆ مـامـۆســـتا شــــکـۆداریـیـە
وەخـتبـوو مـامـۆسـتا بـبـێـت بـە پـەیـامـبەر

کەڵەشاعـیر ئەحمەد شەوقی، لە (١٤/١٠ / ١٩٣٢) لە قـاهـیرەدا کـۆچی دوایی کرد.
وەکو رێـزلـێنانێک بۆ پایەبەرزی ئەحمەد شەوقی، لەسەر بڕیاری حکوومەتی ئیتاڵیا،
لە ساڵی (١٩٦٢) دا، لە بەناوبانگـترین باخچەی رۆمـای پایتەخـتدا (فـیلابـۆرگـیزی) پەیکەرێکی شـیاوی ئەحمـەد شـەوقـیان دانـاوە.
ماڵەکەشی لە قاهـیرەدا، کراوە بە مـۆزەخانە (مـۆزەخـانەی ئەحمەد شەوقی) کە زیاتر لە (٧٥٠ ) دەسنووس و رەشنووسی خۆی تێدایە. لەگەڵ هەموو کـتێبەکانی و وێنە و تابلۆکانی. ئەو خەڵات و مەدالیانەی پێشکەشیان کـردووە. بـڕوانامە رێـزلـێنراوەکانی.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤




خەڵاتگـرانی خەڵاتی نـۆبـڵی منـداڵان لە ساڵی ٢٠٢٤.. رەزا شـوان

دوو ساڵ جارێک لە (کۆپنهـاگن) ی پایتەختی دانیمارک، یان لە پایتەخـتی وڵاتـێکی تر. بـە بـۆنـەی یـادی رۆژی لەدایکـبوونی، کـەڵـە نـووسـەری بـواری ئـەدەبیـاتی منـداڵان (ھـانـز کـریـستـیان ئەنـدەرسـین) کـە بە (بـاوکی چـیرۆکی ئەفـسانـەیی بۆ منـداڵان) لە جـیهـانـدا ناسراوە. دوو خـەڵاتی بەنـرخ، کە بەرزتـرین خەڵاتی نێودەوڵەتییە لە بواری ئەدەب و کتێبی وێنەیی بۆ منـداڵان. کە بە (خـەڵاتی هـانـز کریستیان ئەنـدەرسین) یان بە (خـەڵاتـی نـۆبـڵی منـداڵان) یـان بـە (خـەڵاتـی نـۆبـڵی بـچـووک) یـش نـاودەبـرێـت. خەڵاتەکانیش بریتین لە (دوو مەدالیای زێـڕ ـ وێنەی هـانـز کریستیان ئەنـدەرسین) یان بەسەرەوەیە، لەگەڵ (دوو بـڕوانـامەی دپـلـۆم) لە ئاھـەنـگـێکی شـایستەدا، پـێـشکەش دەکرێن بە باشترین نووسەری کـتێبی منـداڵان و بە باشترین ھـونەرمەنـدی وێنەکێشی کتـێـبی منـداڵان، کە لە مـاوەی دوو ساڵی پێـشووتـردا، باشـتـریـن کـتـێـبی بـۆ منـداڵان نووسـیوە و وێنەکـێشـێک کە جـوانتریـن کـتێبی وێنـەیی بۆ منـداڵان کـێـشاوە و چاپیان کردوون. لە هەر شوێنێکی جیهاندابن. کتێبەکانیش لە لایەن رێکخراوی (ئەنجوومەنی نێـودەوڵـەتی بـۆ کـتـێـبی گـەنجـان) کە کـورتـکـراوەکـەی (ئی بی بی وای) یە، ئـەوان کـتێـبەکـان هەڵـدەسەنگـێنن و هـەڵـیانـدەبـژێـرن و لەوانەیە مـاوەی ساڵـێکی پێـبچـێت. سەرجەمیش کارەکانی نووسەران و هـونەرمەنـدە کاندیدکـراوەکان، بە درێـژی ژیانیان بۆ منداڵان لەبەرچاودەگـرن. تا شایستەی وەرگـرتنی ئەو دوو خەڵاتە بن، ئینجا بـڕیـار لەسەر براوەی هەردوو خەڵاتی هانـز کریستیان ئەنـدەرسـین دەدەن و ناوی بـراوەکان رادەگەیەنـن. لە ساڵی (٢٠٠٩) وە، خەڵاتـەکان بە سـپـۆنـسەری کۆمـپانیای دورگـەی نـامی لە کۆریـای باشـوور دەدرێـت. مەبەسـتـیش لـە پـێـشکەشکـردنی ئـەم خەڵاتـانە، رێـزگـرتن و پـێـزانیـنە بـۆ ئـەو خـزمـەتـە زۆرەی، کە ھـانـز کـریسـتیان ئەنـدەرسـین ـ دانیمارکی، لە بـواری ئەدەبیاتی منداڵانـدا پێشکەشی کـردووە، کە تا ئەمـڕۆش منداڵان لە هەمـوو جیهـاندا، چـیژێکی زۆر لە خوێنـدنەوە چـیرۆکە ئەفسانەییەکانی وەردەگرن.
(خەڵاتی هانـز کریستیان ئەندەرسین) بەناوبانگترین و بەرزترین خەڵاتی نێودەوڵەتییە لە بـواری ئەدەب و کـتێبی وێنەیی بۆ منـداڵانـدا. بەڵام ئەم خەڵاتە پارەی لەگەڵـدا نییە. بۆ یەکـەم جـار لە ساڵی (١٩٥٦) دا. لە لایـەن ئەنجـوومەنی نێـودەوڵەتی بـۆ کـتـێـبی گەنجان، لە سـویسـرا، پـێـشنارکـرا و بـڕیاریـان لەسەر بەخـشـینی ئەم خـەڵاتە دا، بە باشـترین نووسەری کـتێبی منـداڵان. یەکەم نووسەری بـراوەی ئەم خەڵاتەش، خاتـوو (ئیلیانـور فـارگیون) ی بەریتانی یە، لە ساڵی (١٩٥٦) دا ئەم خەڵاتەی بەدەستیهـێنا. هەر لە لایەن هەمان ئەنجـوومەنەوە، لە ساڵی (١٩٦٦) وە، بـڕیـار لەسەر بەخـشینی ئەم خەڵاتە، بە باشترین هـونەرمەنـدی وێنەکێشی کتێبی وێنەیی بۆ منداڵان درا. یەکەم هـونەرمەنـد کە ئـەم خەڵاتەی بـردەوە، وێنەکـێشی سـویسری (ئەلـویـس کاریگـیـت)ە. لـەو سـاڵانـەوە تا ئێـستا، هـەر دوو سـاڵ جـارێـک، ئـەم دوو خـەڵاتە، لە یـەک رۆژدا دەیـانبـەخـشـن، بە باشـتریـن نووسـەری ئـەدەبی منـداڵان و بە باشـتـریـن وێنـەکـێشی کـتـێـبی وێنەیی بۆ منـداڵان، لە هـەر شوێـنێکی جیهانـدابـن. چونکە وێنـە تەواوکەری تێکستی ئەدەبی منـداڵانە. زۆر جاریـش وێنـە زیـاتـر لە تێکـسـت، سـەرنـجی منـداڵان رادەکـێـشـێـت و ئاسانـتر پەیـام و ئامـانـجی نـووســیـنەکە بە منـداڵان دەگـەیەنـێـت.
خەڵاتی ئەمساڵ (٢٠٢٤) ی هانز کریستیان ئەندەرسین، دەدرێن بە باشترین نووسەری کتێبی منداڵان، بە چیرۆکنووس و رۆژماننووسی بەناوبانگی نەماساوی (هاینز جانیش) لە بواری ئەدەبی منـداڵان و مـێرمنـداڵان. خەڵاتی باشـترین وێنەکـێـشی کـتێـبی وێنـەیی منـداڵان، دەدرێـت بە هـونەرمەنـدی وێنەکێشی بەنـاوبـانی کەنـەدی (سـیـدنی سـمیـس). کە لە لایـەن لـیژنەی شارەزا و تایبەتی ئەنجـوومەنی نێـودەوڵەتی بـۆ کـتێـبی گەنجـان، کە خاتوو (لـیز پاگ) ی سەرۆکی لیژنەی دادوەری خەڵاتی هانز کریستیان ئەندەرسینە بۆ ساڵی (٢٠٢٤). لە لە رۆژی (٨/ نیسان/ ٢٠٢٤) دا، لە کاتی کردنەوەی پێشانگای خولی (٦١) ی کتێبی نیودەوڵەتی بۆ منداڵان لە پۆڵۆنیا. لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا، ناوی هەردوو براوەی خەڵاتی هانز کریستیان ئەندرسین بۆ ساڵی (٢٠٢٤)ی راگەیاند. کە نووسەری نەمساوی (هـایـنز جـانیش) و وێنـەکـێشی کەنـەدی (سـیـدنی سـمـیس)ە.
لە کاتی کـۆنـفـرانسی (٣٩) یەمی ئەنجـوومەنی نێـودەوڵەتی بۆ کـتێـبی گەنجـان، کە لە (١ئـاب/ بۆ/٣٠ ئەیـلـوول/ ٢٠٢٤) لە شاری (تـریستا) لـە ئیـتاڵـیادا دەسـتپێـدەکات. لە ئاهـەنگێکی شایستەدا،خەڵاتەکان (مەدالـیایەکی زێـڕ و بـڕونامەی دپـلـۆمی رێـزلینان) پێشکەشـدەکـرێـن بە هـەردوو بـراوەی خـەڵاتی هـانـز کـریسـتـیان ئەنـدەرسـیـن.
شایەنی باسە (٥٩) نووسەر و وێنەکێش لە (٣٣) وڵاتانی جیهانەوە بۆ وەرگرتنی ئەم خـەڵاتە، کانـدیدکـرابوون. (١٠) نـووسەر و وێنەکـێشیشی شـارەزای بـواری ئـەدەب و هـونـەری منـداڵانیـش، لە (١٠) دەوڵەتی جیهـان، وەک ئەنـدامی لیـژنەی دادوەری بۆ هـەڵسەنگانـدن و بـڕیـاردان لەسەر باشتریـن کـتێبەکانی کاندیـدە هەڵـبـژیـراوەکان، بە سەرۆکایەتی خاتوو (لیز پاگە) سەرۆکی دەستەی دادوەری، نوێنـەرەکانیان ئەنـدامانی ئەم لـیژنەیەن. دوای لـێکـۆڵـیـنەوەیـەکی چـڕ لە کـتێبە کانـدیـدکـراوەکان، بە زۆرینەی دەنگەکانی ئەم لـیژنەیە، لە لیستـێکی کورتکـراوەدا (٦) نووسـەر و (٦) وێنەکـێشیان لەو (٥٩) نووسـەر و وێنەکـێشانەیان هەڵـبژارد. لە دواییـدا لەو لـیستە کورتکراوەدا، باشترین نووسەری کتێب و باشترین وێنەکێشی کتێبی وێنەیی بۆ منـداڵانیان هەڵبژارد.
کە نووسەری نەمساوی (هـایـنز جـانیش) و وێنەکـێشی کەنـەدی (سـیدنی سـمیس)ە.
پێوەرەکانی هەڵسەنگاندنی بەرهەمەکان بۆ کانـدیکـردنی باشترینی دوو کـتێب، بـریتین لە:”کـوالـیتی جـوانکاریی هـونەری و ئـەدەبی، لەبەرچـاوگـرتـنی کـاری تـازەگـەری و جیـاوازی و داهـێـنەرانـەی هـەر پـاڵـێـوراوێـک، تـوانـای بـیـنـینی دیـدگـای منـداڵان و فـراوانکردنی کنجکاوییەکانیانی هـەبێـت. گـرنگی بەردەوامی کارکـردنی بۆ منـداڵان و بۆ گەنجان هـەبێـت. بەخشینی خەڵاتەکە بەنـدە بە تـەواوی کـارەکانی ئەو نووسەرە و ئەو وێنەکـێشەوە لە ماوەی ژیـانیـانـدا، کە خەڵاتەکـان دەبـنـەوە”.
حەزدەکەیـن کە ئـەوەش بـزانـن، کە رێـکخـراوی نێـودەوڵەتی بـۆ کـتێـبی گەنجـان، لە سـاڵی (١٩٥٣) دا دامـەزرا، کـورتـەی نـاوەکـەی (ئی بی بی وای) ە. رێـکـخـراوێـکی خۆبەخـشی سوودنەویستە. ئەنـدامەکانی سەر بە زۆربەی وڵاتـانی جیهـانـن. ئامـانجی ئەم رێکخراوە، لە بەخـشینی خەڵاتی هانز کریستیان ئەندەرسین. پشتگیری و هانـدانی نـووسـەران و وێنـەکـێشانی بـواری ئەدەبیـات و هـونـەری وێنەکـێـشانی منـداڵانە. بـۆ پـێـشکەوتـن و بـۆ داهـێنان لـەم دوو بـوارەدا، لـە هـەمـوو جـیهانـدا بەبـێ جیـاوازی.
زۆر بە کورتی هەردوو بـراوەی خەڵاتی ئەمساڵی هانز کریستیان ئەندەرسین، بناسن.
هاینز جانیش براوەی خەڵاتی نووسەری باشترین کتێب بۆ منداڵان:
(کـیندەربـۆتچوتـور هـاینـز جـانیـش) لە ناوەنـدی ئەدەبیـدا بە (هـایـنز جـانیش) خـۆی ناسانـدووە. نـووسـەرێـکی بەنـاوبـانگ و گـەورەی نەمسـاوییە، لە بـواری نووسـینی چـیرۆک و رۆمـان بۆ منداڵان و مێرمنداڵان. چەنـدین کاری ئەدەبیی چاپکراوی هەیە.
جانیش رۆنامەنووسێکی کـۆن و نـوێی رادیـۆیە. سەرنووسەری گۆڤـارێکی منـداڵانە. نووسەری چەنـدیـن کـتێبی وێنەیی و کـتێبی شـیعـر و شانۆ و سیناریـۆیە بۆ منـداڵان.
چەنـدین پارچـە شـیعـری بۆ سەمـای شانـۆیی نووسـیوە.
هـایـنز جـانیـش، لە زانکـۆی ڤـێـنا، بەکالـۆریـۆسی زمـانی ئەڵـمـانـیدا وەرگـرتـووە.
هـاینز جانیش، لە ساڵی (١٩٦٠) لە (بـۆرگنلانـد) لە نەمسا لەدایکبووە. کە نزیکە لە سـنووری (هـەنگاریـا) وە. لە ئێـسـتادا لە شـاری (ڤـێـنا) ی پایتـەخـتی نەمـسا دەژی.
هـایـنز جـانیـش هـەمیـشـە جـەخـت لەسـەر ئـەو قـسـەیـەی دەکـاتـەوە، کە بەڵایـەوە:
“لـە ئەدەبـدا هـیچ شـتـێک زۆر بچـووک نـیـیە”.
بەپێی قسەی لیژنەی دادوەری بۆ هەڵسەنگاندن و هەڵبژاردنی کاندیدەکان، هاینز جانیش بە مامۆسـتا کورتـە چـیرۆک دادەنـرێـت. بەپێ خەیـاڵی خوێنـەرانـیش، هـایـنز لە کـتـێبە کورتە چیرۆکەکانیدا، ماوە بۆ گوزارشـتکردن جێدهێـلێت. بەشێک لە کارەکانی کۆمیدین. بەڵکو هـەنـدێک جـاریش گەمـژانەن. لە زۆر لە نووسـینەکانیـشیدا، دەقـەکانی سـادەن و تـوخـمێکی فەلسەفـیـیان هـەیە. نووسینی کتێبەکەی (کەمـتر زیـاتـرە) لە لایەن هایـنز بۆ منـداڵان، بوو بە خەڵاتگـری خەڵاتی هـانـز کریستان ئەندەرسین، بۆ باشترین نووسەری کـتێـبی ئـەدەبی بۆ منـداڵان، بۆ ساڵی (٢٠٢٤). ئەم کـتێـبەکەی وەریـانگـێڕاوە بۆ سـەر چەنـد زمـانێک. لە زۆر شـوێنی جیهـانـدا، بۆتـە هـۆی سـەرسـامی منـداڵان و گەنجـان.
هـاینز ئارەزوویەکی گەورەی بۆ ئەدەب و نووسین هـەیە. بێجگە لە کـتێبەکانی، چەند وۆرک شـۆپێکی دەربـارەی ئەدەب و داهـێنان بۆ منـداڵان و گەورەسـاڵان و بۆ کـاری داهـێنەرانە، بۆ هـونەرمەنـدانی گەنجی خـاوەن پێـداویستییە تایبەتییەکان ئەنجامـداوە.
جـانیـش لە نەمـسا و لە دەرەوەی نەمـسادا، چەنـدیـن خەڵاتی بـەرزی بەدەستهـێناوە.
سیدنی سمیس بـراوەی خەڵاتی باشترین کتێبی وێنەیی بۆ منداڵان:
(سیدنی سـمیس) هـونەرمەنـدی وێنەکێشی بەناوبانگی کەنەدییە، لە ساڵی (١٩٨٠) لە گوندی (نـۆڤـا سکـۆتیا) لە کەنەدا لەدایکبووە. دوای ئەوەی بۆ ماوەی چەند ساڵێک لە شـاری (تـۆرۆنـتـۆ) ژیـانی بەسەبـرد، لە ئێستادا لەگـەڵ خـێزانـەکەیـدا گەڕاوەتـەوە بۆ زێـد و پارێـزگاکەی خـۆی.
لـیژنەی دادەوریی بۆ هەڵـبژاردن، ئاماژەیـان بەوەکرد کە: کارەکانی سـیدنی سمیس، لە گـێڕانەوەی بیـنراوی یان یادەوەرییەکی کورتی مـوزیکی دەچـن. ئەمەش رەنگـدانەوەی قسەکەیەتی کە:” گوێگـرتـن ئەو.. شـێوازی مامەڵەکـردنیەتی لەگەڵ چـیرۆکەکانـدا” وا دەردەکەوێت کە تەکنیکی سادە بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکانی بەکاردەهـێنێت. لە راستیشدا ئەمە لە ئەنجامی پـراکـتیک و ئەزمـوونێکی چـڕەوە هاتوون. کە کەسایتییەکانی خاکین، بـەڵام لە راسـتی و رەسەنـایەتیـدا، هـاوسـۆز و میهـرەبـانـن. بۆیـە رەنگەکـان بۆ ئـەوە بەکاردەهـێنێت، کە سروشت و بـۆن و درامـا بخاتە هـەر کـتێبێکەوە. هەروەهـا دەکرێت وتـەی (کەمـترە زیـاتـرە) بـۆ کـارەکـانی پـراکـتـیزە بـکـرێـت. ئێـمـەی کوریـش دەڵـێـین: (نەخـت و پـوخـت.. نـەک زۆر و بـۆر).
چـونکە سمیس حەز لە زیـادەڕۆیی ناکـات. سـیدنی سـمیس، بەڕاستی هـونەرمەنـدێکی وێنەکێشی بەرزی جیهانی یە. لە ساڵی ٢٠٢٢شدا، بۆ خەڵاتی هانز کریستیان کاندیدکرا. خـۆشی چەنـد کـتێـبێکی چـیرۆکی بـۆ منـداڵان نـووسـیوە و بە وێنـە رازانـدوونیەتـەوە.
تا ئێستا لە کەنەدا و لە ئەمریکادا چەند خەڵاتێکی بەرزی لە بوارەکەیدا بەدەستهـێناوە.
ئەمساڵ (٢٠٢٤) سـندنی سمیس، وەک باشترین وێنەکـێش کـتێبی وێنەیی بۆ منـداڵان، بۆ وەرگرتنی خەڵاتی هانز کریستیان ئەندەرسین (خەڵاتی نـۆبـڵی منـداڵان) هەڵیانبژارد. سـیدنی سـمیس یەکـەم کەنـەدییـە، کە ئـەم خـەڵاتـەی بەدەستهـێـنـا.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە، سوودم لە چەنـدیـن سایتی ئینگـلیزی وەرگرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٤




گـرنگـییەکانی چـیرۆک لە گـۆڤـارەکانی منـداڵان.. رەزا شـوان

گۆڤـارەکانی منـداڵان، ئەو گۆڤـارە نووسراو و چاپکـراوانەن، کە بەپـێی قـۆناغـەکانی تەمـەن و گـەشـەکـردنی منـداڵان، بابـەتـەکـانیـیان بە تـایبـەتـین بـۆ منـداڵان، لەلایـەن گەورەساڵانەوە دەنووسرێن و ئامادەدەکـرێن و دەردەهـێنرێـن و چاپ دەکـرێن، دەشێ منـداڵان خۆشیان لە هەنـدێ لە گۆشـەکانی گۆڤـارەکان، بە بابـەتی سووک و کورت و ئاسان و ساکار بەشدارییان تێـدا بـکەن.
گۆڤاری منداڵان، یەکێکە لە هـۆیە گرنگەکانی میـدیـای منداڵان. سەرچاوەیەکی گرنگە لە سەرچـاوەکانی رۆشـنبیریکـردنی منـداڵان. کە بە زمـانـێکی ساکار و شـیریـن و بە شێوازێکی ئەدەبی و هـونەری ناسک و جـوان، بە وێنەی رەنگاوڕەنگ، بابەتـەکانی ئامـادەدەکـرێـن و دەڕازێـنرێنەوە. ئـەم تایبەتـمەنـدییانەش وایـان کـردووە، کە لەگـەڵ سەرچـاوەکانی تری رۆشـنبـیریی منـداڵانـدا جیـاوازی هـەبێـت، چونکە گـۆڤـارەکـانی منـداڵان دەتـوانـن بـە ئـاسـانی، سـەرنـجی منـداڵان رابـکـێـشـن و چـێـژ و سـوود لـە خـوێنـدنەوەی بابەتە هەمەڕەنگەکانیـان وەربگـرن و بە سەیـرکـردنی وێنـە جـوان و رەنگاوڕەنگەکـانیان دیـدەیـان رۆشـن بـکەن. واش لە منـداڵان بـکەن، کـە هـۆگـر و هـاوڕێی هـەمیـشەی گـۆڤـارەکانی منـداڵان بـن و لایـان شـیریـن ببـن.
گۆڤارەکانی منداڵان، ناوەنـدێکی گـرنگـن بۆ پاراستن و بۆ گواستنەوەی رۆشـنبیری و بەهـا و داب و نەریتە رەسەن و جوانەکانی کۆمەڵ بۆ نەوەی داهـاتوو. هـۆیەکی زۆر گـرنگیشن لە هـۆیەکانی پەروەردەکردن و فـێرکـردن و ئاراستەکـردنی ناڕاستەوخـۆی منـداڵان. گۆڤارەکانی منـداڵانی کورد، هـۆ و هـانـدەرێکی گـرنگـیشن بۆ گـۆشکـردن و پەروەردەکردنی منداڵانی کوردمان، بە رۆحی کوردایـەتی و بە کوردستان پەروەری و بە خۆشەویستی مرۆڤایەتی. هـۆیەکی گـرنگـن بۆ ئاشناکـردنی منـداڵانی کوردمان، بە مێژووی پڕ لە سەروەری گەلەکەمان و بە جوگرافیا و بە سروشتی جوانی کوردستان. هـۆیەکـن بۆ ناسانـدنی سەرکردە و کەڵـە تێکۆشەران و ناودارە نەمرەکانی گەلەکەمان
بە منداڵانی کورد. هـۆیەکی گرنگیشن بۆ فێرکردنی منداڵانی کوردمان بە خۆشەویستی
و شانازی کردن، بە بەرگـریکردن و بە پاڵەوانێتی و گیان فـیدایی پێشمەرگە و گەریـلا شەرڤانە قارەمانەکانی کوردستان، کە بوونەتە هـێما و سیمبولی ئازایەتی و پاڵەوانێتی لە جیهاندا. گۆڤارەکانی منداڵانی کورد گەشە بە بەهـرە و حەز و ئارەزووەکانی منداڵان دەکەن و ئاسۆی بیـر و ئەنـدێشەیان فـراونتر و گەشتر دەکەن. سامانی وشە و رستە و فەرهـەنگی زمـانەوانیشـیان دەوڵەمەنـتر دەکـەن.
چیرۆکی منداڵان ئەو گـێڕانەوە نووسراوەییەیە یا زارەکییەیە، کە بە تایبەتی بۆ منداڵان نووسـراون. مەبەسـت و پەیـامێکی: پەروەردەیی، نیشـتمانی، کۆمـەڵایەتی، هـونـەری، مـۆراڵی، زانـسـتی و زمـانەوانی، یان چـێژ و خـۆشی لەخـۆدەگـرێـت.
چـیرۆکی منـداڵان، بە ئامـرازێک بۆ بـڵاوکـردنەوەی کولـتوور و زانسـت و زانیـاری و فەلسەفـەکـان دادەنـرێـت. یەکـێکە لە کـاریـگەرتـریـن جـۆرەکـانی ئـەدەب لە دەروونی منـداڵان و گەورەسـاڵان. هـۆکـارێکی گـرنگـیـشە بۆ بنیاتنـانی کەسـایەتیی دروسـت و هاوسەنگی منداڵان. چیرۆک لەلای منداڵان پێگەیەکی دیاریکراوی گرنگ و جیـاوازی هـەیە و لە سەرووی ژانـرە ئەدەبییەکانی دیکەوەیە. بەو چـێژ و هـێزە کـاریگەرییەی کە هـەیەتی، زیـاتر لە ژانـرە ئەدەبییەکـانی دیکە، کاریـگەریی لەسەر منـداڵان هـەیە. سەرچـاوەی ئەم گـرنگییە لەوە دایە، کە چـیرۆک زیـاتر گـوزارشت لە پێویستییەکانی منـداڵان دەکـات، بـۆ گـەڕان و ناسیـنی جیهـانی دەوروبەریـان. لە راسـتـیـشـدا ژیـانی مـرۆڤ لەدایکـبوونـیەوە تا کـۆچکـردنی، بـریتـیـیە لە زنجـیرە چـیرۆکـێکی شـیرین و تـاڵ، یان لە رۆمـانـێکێ درێـژ، کە بە دوا مـاڵـئـاوایی کـۆتـایی دێـت.
لەسەر ئەم بنەمایە، دەکـرێ لەو هـۆکارانە تێبگەین، کە بۆچی چیرۆک پانتاییەکی زۆری لە گۆڤارەکانی منـداڵان گرتووتەوە، بە گۆڤـارە کوردییەکانی کوردستانیشەوە. کە لە هەر ژمارەیەکدا، چیرۆکێک یان دوو چیرۆک بۆ منداڵان، بە وێنەی کێشـراوی رەنگاوڕەنگی جـوانەوە بـڵاودەکـرێنـەوە. چـونکە سـتافی ئـەو گـۆڤـارانـە، ئـەوە دەزانـن کـە چـیرۆک ئاسانـتریـن رێـگایە، بۆ گەیـانـدنی پەیـامـە پـەروەردەیی و نیشـتـمانی و کـۆمەڵایـەتی و رەوشتی، بە منـداڵانی هـۆگـری خـوێنـدنەوە. کار بۆ ئەوە دەکەن، کە کۆمەڵێک بەهـای بـەرز و سـۆز و رەوت و بیـرۆکە و زمـان و تـوخـمەکـانی رۆشـنـبـیری و زانسـتی بـۆ منـداڵانی خـوێنـەر دابـین بکەن. بەشـدارن لە پـێکهـێنانی شـێوازێکی جیـاوازی تەواو، لەگەڵ ئـەو منـداڵانەی کە خـوێنـەر نیـن.
ئەو چیرۆکە وێنەییانەی کە لە گۆڤـارەکانی کوردستانـدا بڵاودەکرێنەوە، لە گۆڤـارەکانی (پەپـولە، هـەنـگ، سڤـۆرە، لەتیف هەڵـمەت، لاپەڕەی منـداڵان لە رۆژنامەی هەولـێر) یان لە گۆڤـارەکانی پێشتردا بڵاوکـراونەتەوە، یان لە سایتە کوردییە ئەلیکـترۆنییەکانـدا بڵاکراونەتەوە و بڵاودەکرێنەوە. رۆلێکی گرنگیان هەبووە و هەیە لە رۆشنبیریکردن و لە ئاراستەکـردنی منـداڵانی نەوەکـانی پێشتر و نەوەی ئەمـڕۆێ کـورد. کە گەشـبینبن و متـمانەیـان بە تـوانـاکانی خۆیـان هـەبێـت، لە دروسـتکـردنی داهـاتـوویەکی گـەشـتر و گەیشتن بە هیـوا و ئامانەنجە خوازراوەکانی کورد و کوردستانی نیشتمانی پیـرۆزمـان.
تا ئێستا بە دەگمەن باس لە رۆڵ و لە گرنگییەکانی چیرۆکەکانی منداڵان لە گۆڤارەکانـی کوردستان بۆ منـداڵان کـراوە. بویە هـیوادارم کە لەم بارەیەوە لێکۆڵینەوە و توێژینەوە بکـرێـت. زیـاتر تیشک بخـرێتـە سـەر ئەم بـوارە و هەڵـیـانـبسەنگـێـنن.
ئەوەش دەپـرسـین، ئایا ئەو چـیرۆکانەی کە لە گۆڤـارە کوردییەکانـدا بڵاوکـراونەتەوە و بڵاودەکـرێنەوە، توانیویـانە رۆڵی خۆیـان لە پەروەردەکـردن و لە رۆشـنبیریکـردن و لە بە نیشـتمانیکـردن و بە کـۆمەڵایەتیکـردنی منـداڵان کـورد، بینـیون و دەبیـنن؟ تا ئێـستا تـوێـژینەوەی ئاکـادیمی نەکـراوە. بە وردی تیشک نەخـراوەتە سەر پەیـام و نـاوەڕۆکی ئـەو چـیرۆکانەی لە گۆڤـارە کوردییەکـانـدا بـڵاوکـراونەتـەوە. تا ئەمـڕۆش رێـکارەکانی میـتـۆلـۆژی (مەنهـەجی) بۆ لێکـۆڵـینەوە لە چـیرۆکەکانی منـداڵانی کورد لە گۆڤارەکانی کوردستان بۆ منداڵان روون نەکـراونەتەوە. لەوانەش دیاریکردنی بابەت و ئامانجەکانی چـیرۆکەکـانی منـداڵان لە گـۆڤـارە کورییـەکـان بـۆ منـداڵان. هـەڵـسەنگـانـدن و رەخـنەی ئەدەبـیـمان نەبـووە و نیـیە، بـۆ لـێکـۆڵـیـنەوە لە لایـەنی ئەرێـنی و نەرێـنیـیان، باشی و خـراپیـان، بەهـێـزی و لاوازییـان.
گۆڤـارەکانی منداڵان، رۆڵ و گرنگییەکی چارەنووسسازیان هـەیە، لە بنیاتنانی مێشک و هـزری دروستی منـداڵان. هـۆشـیاریـان دەکـەنەوە و هـانیان دەدەن بـۆ خوێنـدنەوە و بۆ خۆرۆشنبیریکردن. گـۆڤارە کوردییەکان بۆ منداڵان، یارمەتیی منداڵانی کورد دەدەن، کە بە دروستی فـێری زمانی کوردی ببن. هـانیشیان دەدەن بۆ نووسینی چـیرۆک و شیعـر.

گۆڤارە کوردییەکانی منداڵانی کورد، گۆڤاری گشتین، بۆ تەمەنێکی دیاریکراوی منـداڵان نین. بە زۆری بۆ منـداڵانی تەمەنی (هـەشـت بۆ دوانـزە) سـاڵانـن. گـۆڤـاری تایبـەتیش نیـن و هـەمـوو بابەتـێکـیان لەخۆگرتوون. کاتی دەرچـونیشیان دیاری نیـیە. تیـراژشیان زۆر کـەمـە و بە هـەمـوو شارەکانی کوردسـتان ناگـەن. زۆر بە داخەوە کە لەو گۆڤـارە کوردییـانەی کە لەسەرە ناویانـم هـێـناون، یەک دانـەیـان بـۆ کـتێبفـرۆشەکانی کەرکوک لێ نانـێـرن؟! مـن سێ ساڵ پێش ئێستا، ئەم گلەییەم گەیـانـدە بـرای بەڕێـزم، مامۆستا نەریمان عـوسمان، لە سـتافی گـۆڤـاری پەپـولە کە لە سلـێـمانی دەردەچـێـت. بەڵـێنیان دا، کە لەمەوە دوا، لە هەر ژمارەی پەپـولە چەنـد دانەیەکی بـۆ کتێبخانەکانی کەرکـوک لێ دەنێرن. بەڵام وا دیارە هەر بەڵین بوو، چونکە ئەمساڵ لە سێ کتێبخانەی سەرەکی کەرکـوکـم پـرسی ئایـا گـۆڤـاری پەپـولەتـان بـۆ دەنـێـرن؟ لە وەڵامـدا وتـیان نەخـێـر.
دووبـارە داوا لە ستافی گـۆڤـاری پەپـولە و هـەنـگ دەکـەم، کە لە هـەر ژمـارەیەکـیان، چەند دانەیەک بۆ کـتێـبخانەکانی شاری کەرکوک (دیالۆگ) یا (باباگـوڕگـوڕ) یا (کارێز) بنـێـرن. بـۆ ئـەوەی منـداڵانی کـوردمـان، لـەم شـارە بێـنـازەی کوردســتانـدا، هـۆگـری خوێندنەوەی بابەتەکانی ئەم گۆڤارانەی منداڵان ببن. رۆڵی چەنـد سایتێکی ئەلیکترۆنی کوردی بەرز دەنرخێنین لە بڵاوکردنەوەی بابەتەکانی ئەدەبیات و پەروەردەی منـداڵان.

دوبـەی: ٢٠٢٤

رەزا شـوان




مۆنـۆلـۆگ و مۆنـۆلـۆگی منـداڵان.. رەزا شـوان

رەچـەڵـەکی وشـەی “مـۆنـۆلـۆگ” لـە وشـەی یـۆنـانی لاتـیـنی ” مـۆنـۆس” بە واتـا “تەنیا” و “لـۆگـۆس” بە واتـا “قـسەبـکە” سەرچـاوەی گـرتـووە. واتـا هـەر “خـۆت قـسەبکە” ئەم دەستەواژەیە، بۆ وەسفکـردنی وتارێک لەلایـەن تاکە کارەکـتەرێکەوە بەکاردێت، لە چوارچێوەیەکی دراماتیکی، شانۆ، فیلم، بەرنامەی تەلەفـزیـۆنی،…هـتد. بەو کارەکتەرەش دەوترێت (مۆنـۆلـۆگـیست).
(لیۆنارد پێتەرز) دەڵـێت: “مۆنـۆلـۆگ بریتییە لە دیالـۆگ لەنێوان دوو کەسدا، کەسێک قـسەدەکـات، ئەوی تـریـان گـۆێ دەگرێـت و کـارلـێک دەکـات، پەیـوەنـدییـەک لە نێـوان هـەردووکیانـدا دروست دەکات”.
کەواتا مـۆنـۆلـۆگ، بریتییە لە وتارێکی درێـژ، لەلایـەن تاکە کارەکـتەرێکەوە. شـێواز و میـتۆدێـکی نمایـشە کە لە بەرهـەمـێکی شـانـۆیی یان فـیلـم سینەمـایی یا لە بەرنـامـە و درامایەکی رادیـۆیی و تەلەفـزیۆنی، بە شێوازێکی جیاواز بەکاردێت. دەکرێت مۆنـۆلـۆگ قـسەکـردن بێـت بـۆ کارەکـتەرەکـانی تـری دیـمـەنـەکە یان دەکـرێـت کارەکـتەرێـک بێـت لەگـەڵ خـۆیـدا قـسەبکات. یـان لەگـەڵ بیـنەرانـدا قـسەبـکات.
ئەو ئەکـتەرەی کە رۆڵی مۆنـۆلـۆگی لە شانـۆدا دەبێـت، پێویستە شارەزایی لە مۆنۆلۆگ هـەبێت، لە قسەکردنی مۆنـۆلـۆگ و چـۆنییەتی نمایشکردنی. شێوازی دەربـڕینی ئەکتەر لە مـۆنـۆلـۆگـدا، بە سێ شـێوەیە ئەنجـام دەدرێـت: وتـاری گـشـتی، دەقـی درێـژ لەگـەڵ کەسانی تر، قسەکردن لەگەڵ خودی خۆی. لە هەریەک لەم فـۆرمانە ئەکتەر شێوازێکی نـوانـدنی جیـاواز هەڵـدەبـژێـرێـت و جـۆرهـا مەزاج پیشان دەدات.
بۆ یەکـەم جـار مـۆنـۆلـۆگ، لە شەسـتەکانی سـەدەی حەڤـدەیـەم بە زمـانی ئینگـلـیزی دەرکەوت، بـریتیـبوو لە وتارێکی درێـژی تاکە کەسێک، یان دیـمەنـێک لە درامـایەک، کە تاکە کەسێک لەگـەڵ خـۆیـدا قسەی دەکـرد. مـۆنـۆلـۆگ لە درامـای کۆنی یۆنـانیـدا، گـڤـتوگـۆکـان کـەم و کـورت بـوون. تەنیـا کەسـێک لەسـەر شـانـۆدا نمـایشی دەکـرد و مـوزیکـیشی لەگـەڵـدا بـوو. لەو سەردەمەدا مـۆنـۆلـۆگ شێوازی سەرەکی شـانۆ بوو.
مـۆنـۆلـۆگەکـان لە چـیرۆکـدا، خـزمەت بە ئامـانجـێکی دیـاریکـراو دەکـەن. بـۆ ئـەوەی وردەکاریی زیـاتر سەبارەت بە کارەکتەرێک یان سەبارەت بە پلۆتەکە “گرێکە” بدرێت بە بیـنەر یا بە بیـنەران. ئەگـەر بە وردی بەکـاربهـێـنرێـن، رێـگەیـەکی زۆر باشـن بۆ هـاوبەشکردنی بیرکردنەوە ناوخـۆییەکان، یان چیرۆکی پشتەوەی کارەکتەرێک یان بۆ ئەوەی وردەکـاریی تایبەتـتر سەبـارەت بە گـرێکە بـدرێـت.
کاتێک کارەکتەرێک لە مـۆنـۆلـۆگـێکی ناوخـۆییـدا، قـسە لەگەڵ خـودی دەکات و بینەر شایتحاڵی گڤتوگۆیەکانێتی پێی دەوترێت (مـۆنـۆلـۆگی ناوخۆیی) نەک قـسەکردن لەگەڵ کارەکـتەرێکی تر یـان قـسەکـردن لەگەڵ بیـنەران بکات، وەک (تـاکە قـسەکەر) پێناسە دەکرێت. بەڵام ئەگەر کارەکتەر، بینەر بکات بە ئامانج و یەک لایەنە قـسە بۆ یەکـێکی تـری گـوێگـر یان بـۆ بیـنەرانی گوێگـر بکات، پـێی دەوتـرێـت (مـۆنـۆلـۆگی دەرەکی).
مۆنۆلـۆگ لە چوارچـێوەی گۆرانی و شیعـر و سروود و چیرۆک و رۆمان و شانۆ و فـیـلمـدا، یان لە گفتوگۆی رۆژانەدا، جـۆری زۆرە و مەبەست و ئامانجـیشـیان زۆرن، وەک مـۆنـۆلـۆجی: کـۆمـەڵایـەتی، نیـشـتـمـانی، سـیاسی، پـەروەردەیی، کـۆمـیـدی و تـەنـزئامـێز،… هـتد. کارەکـتەر گوزارشـت لە هـزر و لە نـاخی خـۆی دەکـات. بـەڵام
هـەنـدێ جـار قـسەکانی ئاراسـتەی کەسـێکی دیاریکـراو یان جـەمـاوەر دەکـات. ئەو وتارانەی کە سیاسییەکان دەیدەن، بریتین لە مۆنـۆلـۆگ، بۆ قـایـلکـردنی گوێگرەکان
بە سیاسەتی بنیاتـنراویـان، یان هـەر بابـەتێکی تـر بێـت.
جـوانـتریـن مـۆنـۆلـۆگی سیاسی وتارێـکی (مـارتـن لـۆسـەر کـینگ) ە، لەژێـر نـاوی (خەونێکم هەیە) کە لەساڵی (١٩٦٣) دا لە رێپێوانێکـدا پێـشکەشی جەماوەری کرد.
مـۆنـۆلـۆگ وەک ئامـرازێـکی ئـەدەبی، کەرەسـتەیەکی بەهـێزە بـۆ نـووسـەران بـۆ پەرەپێـدانی کارەکتەرەکانیان یان پەرەپێـدانی گـرێ، ئەگـەر بە شـێوەیەکی دروسـت بەکاری بهـێـنن. بە تایبەتیش لە شیعـردا مـۆنـۆلـۆگ رۆڵـێکی گـرنگی هـەیە. ئـەم گـرنگـییە ئـەدەبی منـداڵانـیش دەگـرێتـەوە. لە زۆر وڵاتـانی جیهـانـدا، نووسـەرانی بـواری ئەدەبی منـداڵان گـرنـگی بـە نـووسـینی مـۆنـۆلـۆگ بـۆ منـداڵان دەدەن.
لە ئەدەبی خەیـاڵی و ریالـیزمیدا، نووسـەران بۆ ئەوە مـۆنـۆلـۆگ بەکاردەهـێـنن کە بـوار بـۆ کارەکـتەرەکان بـڕەخسێـنـن، بۆ گوزارشتکـردن لە هـزر و لە هەسـتـیان.
چـۆنیەتی هـەڵـبژاردنی باشتریـن مـۆنـۆلـۆگی دیـزاینکـراوی تایبـەت بۆ منـداڵان، زۆر گرنگە. لەوانەیە لە سەرەتادا ئەم هەڵبژاردنە قورسبێت. بەڵام منداڵانی ئەمڕۆ هۆشیار و چاوکراوە و زۆر زانـن، تابێت زۆرزانـتر دەبن و توانـای وەرگرتنیان زیـاتر دەبێـت. هەمیشە دەق و بابـەت گەلـێک هـەڵبـژێـرن، کە بە خۆشی و بە متمانە بەخۆبـوونەوە بتـوانن لە گۆڕەپـانی قوتابخـانە و لەنـاو پـۆلـدا، یـان لەسەر شانـۆدا نمـایشی بکەن.
مۆنـۆلـۆگی منـداڵان بـریتییە لە کورتە وتارێک کە لە میانەیـدا، کەسێک چەند جارێک قـسەدەکات، بێ ئەوەی دەرفـەتێک بە گـوێگـر بـدات بۆ بەشـداریکـرد لە کارلـێکەکەدا. زۆر جاریش مۆنـۆلـۆگ وەک وتارێک لەسەر بابەتێکی دیاریکـراو پێشکەش دەکرێت.
کارەکـتەری نمـایشکاری مـۆنـۆلـۆگ، لەپـاڵ زمـانی قـسەکـردنـدا، زمـانی جەسـتەیی و جـوڵەییش بەکـاردەهـێنێت. بە پـێی واتـا و مەبەستی رسـتە و بـڕگەکـان، رووخـسار و جوڵەی جەستەیی (دەستەکانی، سەری) و تـۆنی دەنگەکەی دەگـۆڕێن و دیاری دەکرێن. بۆ نموونە لە ناخـۆشـیدا، خـۆی خەمبار نیشان دەدات و تـوڕە و گـرژ و مـۆن دەبـێـت و دەمـوچـاوی گـرژ دەکـات و تـۆنی دەنـگی بـەرز دەکـاتەوە. لەوانـەیە بە کـوڵ بگـریـت. لە خۆشیشدا، دەنگی نەرمە و رووی گەشە و خەنـدەی لەسەر لێوە و قاقا پێدەکەنێت.
کلیلی هەڵبژاردنی تێکستی مۆنۆلۆگ بۆ منداڵان، ئەوەیە بە هاوکاری لەگەڵ منداڵەکانتان یان قـوتابییەکانتـان، تێکـستی مـۆنـۆلـۆگی گـونجـاو هـەڵـبژێـرن. کە کـورت و سـووک و ئاسـان و شـیریـن بـن و کاریگەریی ئەرێـنیـیان لەسـەر منـداڵان هـەبـێـت. لە سەرەتـاوە ماوەکـەی لەنیـوان خـولەکـێک بۆ سێ خـولەک بێـت. وا لە منـداڵەکـانتـان بـکەن کـە لە مەبـەسـت و لە هـونـەری پێـشکەشکـردن و نمـایشکـردنی مـۆنـۆلـۆگ تـێـبگەن.

منـداڵان بۆ شەرم شکاندن و خـۆراهـێـنان و خـۆئامادەکـردن بۆ نمایشکردنی مۆنۆلۆگ، لەسەر شانـۆ بێت یا لە گۆڕەپـانی قوتابخانەدا، یا لە هەر شوێنێکی کەدا بێـت، دەتـوانن چەنـد جارێک لە بەرانبەر ئاوێنـەیەکی گەورەدا، پـرۆڤە و مەشـقی نمایشی مـۆنـۆلـۆک بکەن. یان ئەگـەر کارەکـتەرەکە کچـۆڵـەیەک بێـت، دەتـوانێـت لەگـەڵ بووکەڵـەیەکەیـدا قـسەبکات، وا بـزانێت کە بووکەڵەکەی گـوێی لێدەگرێـت. دوایش لە بـەردەم ئەنـدامانی خـێزانەکـانیانـدا زیـاتر لە جـارێـک پێشکەشیان بـکەن.
ئەمەش نموونەیەکە لە مۆنـۆلـۆگ، لەژێـر ناوی (باخچەی ئەفـسووناویی) بۆ منداڵان و هـەرزەکاران نـووسـراوە، لە زمـانی نەرویجـیـیەوە وەرمگـێـڕاوە بـۆ کـوردی:
باخچـەی ئەفـسووناوی
دوور لە جیهـانی ئاسایی، لە باخچـەیەکی ئەفـسوونـاویـدا، جـوانـتریـن گـوڵ و رووەک دەژیـان. هەمـوو رۆژێک لەژێـر تیشکی زێـڕینی خـۆردا پاڵـدەکەوتن. لە پاکـترین ئاوی چەمەکەدا تـێر ئاویـان دەخـواردەوە. لەگەڵ ئاژەڵە قـسەکەرەکان و گیانـلەبەرەکانی کەدا، لـەم بەهـەشـتەدا بە خـۆشی و شـادی دەژیـان. ئەفـسووناوییەکەی وایکـردبـوو کە ئـەم باخچـەیە جیـاوازبێـت.
مـن نـاوم (مـیرا) یـە، پەپـوولـەیەکی بچـووکـم. دەبـیـنیـت منـیش بەشـێکـم لـەم جیهـانە ئەفـسووناوییە. رۆژەکانـم بە فـڕیـن لە گوڵـێکەوە بۆ گوڵـێکی تـر و بە گـۆرانی خـۆش لەگەڵ هـاوڕێ ئاژەڵەکـانمـدا بەسەردەبـەم. دەربـارەی ئـەم جیهـانە نایـابەی لـێیدەژیـن، هەمـوو شـتێک دەزانـم.
بەڵام رۆژێـک شـتێکی سەیـر روویـدا، تەمـێکی نامـۆ باخچـە ئەفـسوونـاوییەکـەمـانی داپـۆشی. بە ڕەنگە خـۆڵەمێـشیـیەکەی هەموو شتەکانی داپۆشی. هەموو رەنگەکان و خۆشـییەکـانی نەهـێشـت. خـۆر نادرەوشـایەوە، لەژێـر باوەشی قـورسی ئـەم تەمـەدا، گوڵـەکان سیس بوونەوە. گۆرانییە خۆشەکان لە بێدەنگـییەکی تـرسناکـدا نوقـم بـوون. بە تەواوی سەر دڵـمانی گرت. هەستـم بـەوە کـرد، ئەگـەر شتێک نەکـەیـن، تا هەتایە باخچە ئەفسووناوییەکەمان و ماڵەکـەم رزگاریان نابێت و لەدەسـتیان دەدەیـن. دەبێـت شـتـێک بـکەم بۆ ئەوەی هـۆی ئـەم تەمـە بـزانـم.
دەسـتم بە گەشتێکی سەرەکـێشی و سەڕسوڕێنەر کرد. تێـیدا کەسانی نائاساییـم بـیـنی، چ بـاش چ خـراپ. سەبارەت بە ژیـان فـێری وتەی گرنگ بووم: ئازایەتی بە قـەبارەی جەسـتە ناپێـورێـت، بەڵکـو بە دڵ دەپیـورێـت. هـەردووکیان، وانەکانی بەدەستهـێـنانی متمانە بەخـۆبوونیان فـێرکردم. لـێبووردن دەتوانێت تەنانەت رق و کـیـنە قووڵەکانیش ساڕێـژبـکات. هـاوڕێی راستەقـینە، ئەوانەن کە یارمەتیی ئەوەت دەدەن، چـۆن هـەیت بە راستی وا خـۆت ببینیـت. لە دوای چەنـدیـن تاقـیکردنەوە و تەنگانـەدا، سەرچاوەی تـاریـکـیم دۆزیـیـەوە: پیـرەژنـێکی تەنـیای جـادووکـەر، شـادی و خـۆشـیی لـە ئـێـمـە ڕفـاندووە. پێیوابووە، بەم ڕفـانـدنە، شادی و خۆشیی ئێمە بۆ ئەو دەچـێـت. دەمتـوانی شەرکـردن لەگەڵـیدا هـەڵبـژێـرم. بەڵام داوای هـاوڕێتـیم لـێـیکـرد و هەمـوو شادییەکی خۆمـم بـۆی دەربـڕی. بەم هەڵـوێـستەم رق و کـیـنەی نـاودڵی جادووگەرەکە تـوانەوە. تەمەکەش بەرزبـووە و نەمـا. ئەوەیە لە تاریکـتریـن کاتەکاندا، هـیوا و خۆشەویستی زال دەبـن. باخچـە ئەفـسوونـاوییەکەشـمـان رزگـاری بـوو!
هەموومـان ئەوە دەزانـین، دەکـریـت و دەتـوانین، فـێری هـونەرێک ببین، وا ئەمـڕۆ مـن لـێرەدا وەسـتاوم. بۆ ئەوەی لـێـت بپـرسـم: ئایا لەم گەشـتەمـدا لەگەڵـمدا دێـیت؟ پـێکەوە لەسـەر ئەم شانـۆیـەدا نمـایش بـکەیـن و ژیـان بۆ باخچە ئەفـسووناوییەکە بـگـەڕێـنیـنـەوە؟ دەتـوانـیـن درەفـەتـێکی روونـاکی پـیـشـانی بـیـنەرەکـان بـدەیـن.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، کەم یان زۆر سـوودم لە چەنـد سایتێکی ئینگـلیزی و نەرویـجی وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤




رۆژی جیهـانی کـتـێـبی منـداڵان.. رەزا شـوان

رۆژی سێـشەممە (٢/ نیسان/٢٠٢٤) یای (٥٧) ەمین ساڵـڕۆژی دامەزرانـدنی (رۆژی جیهـانی کـتـێبی منـداڵان)ە. هەموو ساڵـێک لە رۆژی (٢/ نیسان) دا، بەم بـۆنەیەوە، لە سەرانسەری جیهانـدا، لە قـوتابخـانەکان و لە کـتێـبخـانەکانە گـشتی و تابەتییەکـان و لە مەڵبەندە رۆشنبیرییەکانی منـداڵاندا، بە سپـۆنسەری دەستەی رێکخـراوەی نێـودەوڵەتی کـتێـب بۆ لاوان (ئـیـبی) کە بارەگـای، لە لەنـدەن لە بەریتـانیایە، بـە فـەرمی ئاهـەنـگی شایستە و چالاکییی هەمەجـورەی رۆشنبیری و هـونەری بەڕێوەدەبـرێـت. ئەم رۆژەش وەک رێـزگـرتـن و پێـزانـینە، بە بـۆنـەی یـادی جـەژنی لەدایکـبوونی کـەڵـەنـووسـەر و شاعـیری بەنـاوبانـگی دانیـمارکی (هـانـز کریستـیان ئەنـدەرسـۆن: ٢/ نیسان/ ١٨٠٥ـ ٤/ ئـاب/ ١٨٧٥) کە بە (بـاوکی چـیـرۆکە ئەفـسانەییـەکـان لـە جـیهـان) دا، داەنـراوە. خـاوەنی زیـاتر لە (١٥٠) کـتێبی چـیرۆکی فانتازیای چاپکـراوە. کە بۆ ئـەو سەردەمە ژمـارەیەکی پێـوانـەیی بـوو. لە چـێرۆکەکانی: جـلـوبەرگی تـازەی ئیـمـپراتـۆر، پەرییـە بچکۆلەی دەریا، پێڵاوی سوور، کچۆڵە شقارتە فـرۆشەکە، بێچوە مراوییەکی ناشیرین، بولبول، تۆمالیزا، شاژنی بەفـر، دوا خەونی پیرەدار بەڕووەکە، داری سەروو،… هـتد.
(گـێلا لـێبمان) ی نووسەر و رۆژنـامەنووسی ئەڵمانی، ئەو پێشنیاری رۆژی جیهـانی کتێبی منداڵانی کرد. لە لایەن رێکخراوی نێودەوڵەتی کـتێب بۆ لاوان، کە رێخراوێکی خـۆبەخـشی سـوود نەویسـتە، پێشنـیارەکەیـان پەسەنـدکـرد. لە سـاڵی (١٩٦٧) دا، بـڕیاریان دا کە رۆژی (٢/ نیسان) هەمـوو ساڵێک، کـە هـاوڕۆژ و هاومانگە لەگەڵ یادی رۆژی لەدایکبوونی هانز کریستان ئەندەرسۆن، بکرێت بە رۆی جیهانی کـتێبی منداڵان لە هەموو جیهاندا. بۆ یەکەم جاریس رۆژی جیهانی کتێبی منداڵان لە سویرا سازکـرا. لەو ساڵەوە تا ئەمـڕۆ، ساڵانە وڵاتێک لە وڵاتانی جیهان رادەسپـێرێـت، بۆ سـازکـردنی ئـاهـەنـگی سـەرەکی و چـالاکـیی هـەمـەجـۆرەی پەیـوەسـت بـەم رۆژە.
هەموو ساڵێکیش پۆستەرێکی تایبەتی و دروشمێکی پەیـوەنـد بەم رۆژەوە، لەلایەن ئـەو دەوڵەتە میـوانـدارەوە هەڵـدەبـژێـرێـت. ساڵی پـار (٢٠٢٣) لە وڵاتی (یـۆنـان) بەڕێـوەچـوو، لەژێـر دروشـمی”مـن کـتـێــبـم: بـمـخـوێـنـەوە”.
ئەمساڵ (٢٠٢٤) لەلایەن وڵاتی (ژاپـۆن) ەوە رێکـدەخـرێـت. نووسەرێـکی ناسراوی بواری ئەدەبیاتی منداڵان لە ژاپـۆن، لەم رۆژەدا پەیامێک بەم بۆنەیەوە دەنـووسێت و ئاراسـتەی هەمـوو منـداڵانی جـیهـان دەکـات. داوایـان لـێـدەکات، کە ببـن بە هـاوڕێی هـەمیشەی کـتێب و هـۆگری خوێنـدنەوەبـبن. وێنەکـێشێکی بەناوبانگی ژاپـۆنیش لە بـواری وێنەکێشانی کتێبی منـداڵان، پۆستەرێکی پەیـوەندیدار بەم رۆژەوە دەکێشێت و دەبێـتە لـۆگۆی رۆژی جیهـانی کتێبی منداڵان بۆ سـاڵی (٢٠٢٤). گەلێ چالاکیش لەم رۆژەدا ئەنجـام دەدرێـن، وەک: پـشـبـڕکی نـووسـین لە ژانـرەکـانی ئەدەبی منـداڵان، کـردنەوە پێشانگای تابلـۆی کێشراوی منـداڵان، راگەیـانـدنی خـەڵاتی کـتێب، دیمـانە لەگەڵ نووسەرانی منداڵان، پێشکەشکـردنی کـتێب بە منـداڵان، چالاکـیی رۆشنبـیری لەلایەن منداڵانەوە. وۆرکشـۆپ و کۆڕ و سیمینار دەربارەی کتێب و ئەدەبی منداڵان.
سەردانی بەشی منداڵان لە کـتێبخـانە گـشتییەکاندا. خوێنـدنەوەی کـتێبی چـیرۆک بە دەنگەوە. باسکردنی ژیان و نووسینەکانی هانز ئەندەرسۆن و نووسەرانی تر،..هتد.
هەروەهـا لە زۆربـەی قـوتـابخـانە بنەڕەتییەکـان و لە کـتێـبخانە گـشتییەکانـدا، یادی رۆژی جیهانی کـتێب بەرز ڕادەگیرێـت. چالاکیی رۆشـنبیری و ئەدەبی و خوێنـدنەوە رێکـدەخرێن. کە مامۆستاکان و قـوتابیەکان و چیرۆکخوانەکان بەشدارییان تێادەکەن.
هەندێک لە کـتێـبفـرۆشەکانیش لەم رۆژەدا، داشکاندن بۆ کـتێبەکانی منـداڵان دەکەن.
مەبەست و گرنگییەکانی رۆژی جیهانی کـتێـبی منـداڵان چـین؟
بێگومان زۆربەی ئەو زانست و زانیارییانەی کە دەیانزانین، لە کێبەوە فێریان بووین و وەرمـان گـرتـوون. کـتێب گـرنگـترین هـۆکاری رۆشـنبـیری و زرنگی و زۆرزانـیـمـانە.

(تـۆمـاس جـیـفـرسـۆن) دەڵـێت:” مـن نـاتـوانـم بەبـێ کـتـێـب بـژیـم”.
(هـێنری میللەر) دەڵێت:”کتێب تەنیا هـاوڕێ نییە بەڵکو هـاوڕێشمان بۆ دروستدەکات”.
(لـیـنی هـێـنری) یـش دەڵـێـت:”تـۆ فـێردەبـیـت.. چـونکە تـۆ کـتـێـب دەخـوێـنـیـتـەوە”.

کـتێب رۆڵـێگی گرنگ و گەورەی هـەیە لە گەشەکردن و پەروەردەکردن و لە راهـێنانی ئەقـڵ و دەروون و لە زاخاودانی هـۆش و بیر و هەستی منداڵان. رۆژی جیهانی کتێبی منـداڵان دەیەوێـت، سـوودەکانی خـوێنـدنەوەی کـتـێـب، بە بیـری منـداڵان بهـێـنـێـتەوە:
١ـ رۆژی جیهانی کتێبی منداڵان، هـانـدانی منـداڵانە بۆ زیاتر خوێندنەوە. ئەرکی دایکان و باوکان و مامۆستایانە، کە هـانی منـداڵان و قـوتابییەکانیان بـدەن، کە ببن بە هـاوڕێ هەمیـشەی کـتێـب و هـۆگری خوێنـدنەوە ببن و خووی پێـوەبگـرن، هـەمـوو رۆژێکیان رۆژی کـتێب بێت. خوێنـدنەوە ببێت بە کولتـوور و بە پێویستییەکی ژیـانی رۆژانەیـان.

٢ـ هـاوسـۆزی و خەیـاڵی خوێنـدنەوەی کـتێـب، منـداڵان رووبـەڕوی ئاسـۆیەکی نـوێ دەکاتەوە. خەیاڵ و کـنجکاوی منداڵان دەورووژێنێـت و فـراونتر دەبن. هانیان دەدات و فـێری بەهـا جـوانەکانیان دەکـات. بە شـتی نـوێ ئاشـنایان دەکات. کاریگەریی ئەرێنی ئـەدەبی لەسـەر منـداڵان گـەشـەدەکـات. ورەی منـداڵان بـەرزتـر دەکـاتـەوە و بـاری دەروونیان باشتر دەکات. ئارەزووی گەڕان بە دوای جیهانی دەوربەریان بکەن. فـێری بیـرکـردنەوە و داهـێـنانیـان دەکـات. هـەمـوو ئەمـانە، کارامـەیی بنـەڕەتین کە رێگایان پێـدەدات، گەشـەبـکەن و بـبـنە گـەورەسـاڵانی هـۆشـیار و زیـرەک و مـیهـرەبـان.
٣ـ خوێندنەوەی کتێب، یارمەتیی منداڵان دەدات بۆ بەرزکردنەوەی توانی وشەسازی، لە رێکەی خوێندنەوەوە، بـڕی ئەو زاراوانەی کە منـداڵان بەکاریان دەهـێنن، زۆرتـردەبن.
٤ـ خوێنـدنەوە راهـێنانێکی گرنگە، بۆ مێشک، زاخاوی بیر و هـۆشیان دەدات. مێشک سەرقـاڵ دەکات. رایـدەهـێنێـت بـۆ ئـەوەی بتـوانێـت پەیـوەنـدییـە دەمـارییەکـانئ باشـتر دروسـت بکات. بە تایبەتیـش کـتێـبی وێنەیی رەنـگاوڕەنـگ، زیـاتر گەشـە بە مێـشکی منـداڵانی بچـووک دەکـات.
٥ـ رۆژی جیهانی کتێبی منداڵان، هاندانی بڵاوکردنەوەی کتێبی کوالیتی بەرزی منداڵانە، بە تایبەتیش لە وڵاتـانی تازەپـێگەیشتوو. پاڵـپشتیکـردنە لەو کەسانەی پەیـوەنـدییان بە منـداڵان و بە ئەدبیـاتی منـداڵانەوە هـەیە.
٦ـ رۆژی جیهـانی کـتێبی منـداڵان، رۆژێکی ئیـلهـامبـەخـش و هاندانی هـۆشـیارییە، بۆ خۆشـەویستی خـوێنـدنەوە و سەرنجـڕاکـێـشان بۆ کـتێـبی منـداڵان و بـۆ رۆڵی بـەرزی نووسەرانی ئەدەبیاتی منـداڵان.
٧ـ رۆژی جیهانی کتێبی منداڵان هاندانە بۆ لیکۆڵینەوە و تۆژینەوەی زانستی پەیوەست، بە منـداڵان و بە ئەدەبیاتی منـداڵان. بۆ بانـگەشـەکـردن بۆ کـتـێـبە نـوێیەکـانی منـداڵان.
٨ـ لە زۆر لە قوتابخـانەکانی وڵاتانـدا، لە رۆژی جیهـانی کـتێـبی منـداڵان. هەنـدێک لە منـداڵانی خـوێنەرانی کـتێـبە وێنەییەکـانی منـداڵان، شـێوازی جـلـوبـەرگی پاڵـەوان یان کارەکتەرەکـانی کـتـێـبە دڵخـوازەکـانیان لەبەردەکـەن و وێنەیـان پێـوەدەگـرن.
٩ـ لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە، خوێندنەوە بۆ چێژوەرگرتن، گەورەترین نیشاندەری سەرکەوتنە لە ژیانی ئەمـڕۆ و داهاتوودا. بەداخەوە کە خوێنـدەواری نەخوێندەوارمان زۆرن. تەنهـا بە بـوونی کـتـێـبخـانەیەک لە ماڵەکـانتـانـدا نـابـن بە خـوێنـەری راسـتی.
زۆری ژمارەی کتێب لە کتێبخانەکانتاندا، پێوەرنین بۆ ئەوەی خوێنەربیت، بەڵکو چەند کتێبت خوێندۆتەوە و سـوودت لێـوەرگـرتـوون، خـووگـرتن بە خوێنـدنەوەوە پێـوەرن.
(جـۆزێـف برودسکای) دەڵـێت:”ئەو تاوانەی کە لە سوتانـدنی کـتێب مەتـرسیدارتـرە، نەخـوێنـدنەوەیـەتی”.
١٠ـ کـتێـبی باش، بـڕوا و متمانەبەخـۆبـوون و هـیوا و گەشــینی و ئازایەتی ئەدەبی
بە منـداڵانی خوێنـەر دەبەخـشـێـت. دەبـن بە کەسـایەتیی هـاوسەنـگی سەرکـەوتـوو.
ئەوانە و چەنـدیـن سـوودی تـر، لە ئامـانجـەکانی رۆژی جیهـانی کـتێـبی منـداڵانـە.
دایکان و باوکانی دلـۆڤـانی کورد، مامۆسـتایانی دڵسـۆز و خـۆڕاگـر. هـەرچەنـدە کە کوردستانی نیشــتـمانی پیـرۆزمـان، رووبـەرووی کـۆمـەڵـێک کـێشە و نەهـامـەتی و نەبـوونی و سەختی ژیـان و گوزەران بـووتەوە. بەڵام بۆ دەبێت منـداڵە بێنازەکانمان باجی شکـستییەکانی دەسەڵاتـدارانی نابەڵـەدی دەسەڵات قـورخکردووی کوردسـتان بدەنەوە؟ لە چـێژ و لە خۆشیییەکانی ژیانی منـداڵییان بێەشبن؟ گوناه و تاوانی کێیە؟
ئایا زۆربەی دایکان و باوکانی کوردستان، پارەی ئەوە لە گـیرفـانیاندا هەیە، کە لە رۆژی جیهـانی کـتێـبی منـداڵان، کـتێـب و گۆڤـاری جـوان بۆ منـداڵەکانیان بکـڕن و پـێـشکەشـیان بـکەن؟ ئـۆبـاڵی ئـەم منـداڵە بێـنازانـەمـان، لە ئەسـتۆی کـێ دایـە؟؟
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤




ئەدەب و رەخـنە دوو رووی دراوێـکـن.. رەزا شـوان

رەخنە نەک تەنیا لە ئەدەبـدا، بەڵکو پێویستییەکی گـرنگە لە هەمـوو بـوارەکانی ژیـانی مـرۆڤـدا. ژیـان بەبێ رەخـنە پێـشناکەوێـت. ئـەوەی مـن لـەم نووسـینەمـدا مەبەسـتـمە، رەخـنەی ئـەدەبی زانسـتی و پیشەییـە، لە ئەدەبـی منـداڵان و هـەرزەکارانی کوردمـان.

رەخنە لقـێکی گرنگی ئەدەبییە. ئەو هـونەرەیە کە بایەخێکی زۆر بە تێکست و بە کارە ئەدەبیـیەکان دەدات. هـەڵـەکان راسـت دەکـاتەوە و پێـشـنیاری بەجـێش پێشکەشـدەکات.
ئەرکی رەخنەی زانستی ئەدەب، بایەخـدانە بە لێکۆڵینەوە و شیکردنەوە و راڤـەکردن و هەڵسەنگاندن و لێکدانەوەی دەقە ئەدەبییەکان. یان دیارکردنی بەهـای ئەو بنەمایـانەیە.
دەستەواژەی رەخنەی ئەدەبی منداڵان، باسە گشتییەکانی نێوان ئەدەبی منداڵان و تیۆری ئەدەبی و شـیکاری ئەدەبی بـۆ بەرهـەمە تایبەتیـیەکانی ئەدەبی منـداڵان لەخـۆدەگـرێـت. هـەنـدێک لە ئاکادیـمیـیەکان، ئەدەبی هـەرزەکارانیـشیان لە ریـزبەنـدیی ئەدەبی منـداڵان ریـزبەنـدکـردوون. چونـکە بەپێی پێـناسەی ستانـداردی نەتەوە یەکگـرتـووەکان، منـداڵ هـەر کەسـێکە کە تەمـەنی لەژێـر (١٨) سـاڵەوە بێـت.
رەخنەگـرانی سەرەتایی ئەدەبیاتی منـداڵان، ئامانجیان ئەوەبوو، بە تایبەتی ئەوە بـزانن کە منـداڵان چـۆن ئەدەب دەخوێـننەوە، نەک میکانـیزمەکانی خوێـندنەوەی ئەدەب خۆی. بۆ ئەوەی بتوانـن پێشنیاری (کـتێبی باش) بۆ منداڵان بکەن. رەخنەگرانی سەرەتایی بە زۆری مامۆسـتایان و بەڕێـوەبەرانی کـتێـبخـانەکان و دەروونناسان و پەروەردەکـارانی دیکە بوون. بە زۆریش لە رووی پەروەردەیی و فـێرکارییەوە دەقەکانیان شیدەکردەوە.
زۆرێکیش لە رەخنەگـرانی ئێستای رەخـنەی ئەدەبی منـداڵان، ئامـاژە بەوە دەدەن، کە منداڵان یەک گروپ نین، بەڵکو بەپێی رەگەز و پاشخانی ئاینی و نەتەوەیی و ئابووری و کۆمـەڵایەتی و کـولتـووری و ژیـنگەیی و.. هـتـد، جیـاوازی لە نێـوانیانـدا هـەیە. بۆ نمـوونە، رەخـنەگـرانی ئـەدەبی منـداڵانی فـیـمیـنسـت، لەوانـەش لـیـزا پـۆل (١٩٨٧) هەوڵی ئەوە دەدەن، کە بزانن کچان و کوڕان چۆن بە شێوەیەکی جیاواز دەخوێننەوە.
هـەندێکی کەی رەخنەگرانی ئەدەبی منداڵان، پێیانوایە کە گەورەکان هـزری منداڵانیان داگیرکردووە. بە ناوی منداڵانەوە دەدوێـن. لە جیاتی ئەوەی کە رێ بە خودی منداڵان بـدەن، گۆزارشـت لە هـزر و لە خەیـاڵی خۆیـان بکەن و خۆشیان کـتێبە بەسوودەکان هەڵـبژێـرن. کەچی گـەورەکـان خۆیـان کـردوون بە دەم راسـتی منـداڵان.
بە لای رەخنەگـرانێکی زۆریشەوە، ئەدەبی منداڵان پەیوەندییەکی هەمەلایەنەی لەگەڵ پـەروەردەی منـداڵانـدا هـەیە. ئـەدەبی منـداڵان لـە سـەردەمی پـەروەردەدا، شـێـواز و تـەوەرێـکی پـەروەردەیی بـوو. بـەڵام لـەم قـۆنـاغـەدا، ئـەدەبی منـداڵان دەچـێـتە نـاو سـەردەمی ئـەدەبی هـونـەریی و فـانتـازییـەوە.

زۆرێـک لە زانـاکانیـش، لە روانـگەی لێکـۆڵـینەوەی ئەدەبیـیەوە، کـار لەگەڵ ئەدەبی منـداڵانـدا دەکەن. تێکست وەکو تێکست دەخـوێننەوە، بێ ئەوەی لە منـداڵان بـڕوانـن.
لەگەڵ سەرهـەڵـدانی هـۆنـراوە و کـورتە چـیرۆک و رۆمانی نـوێی منداڵانـدا، رەخـنەی ئەدەبی منـداڵانیش سەریهـەڵـدا و بـوو بە پێویستییەکی گرنگ، بۆ گەشەکردنی ئەدەبی منـداڵان و بۆ پێـشکەوتنی نـووسەرانی ئەم بـوارە. کە پێـویستیـیان بە پـرانسیـپ و بە رێنمایی ستراتیژی هەبوو، کە لە دڵی رەخنەی ئەدەبییەوە هاتووبن. لەگەڵ تێپەڕبوونی کـات و زیـادبـوونی ژمـارەی بـڵاوکـراوە ئـەدەبـیـیەکـانی منـداڵان، بـیـروڕای تێـۆری و کـارپێکـراوی سەبـارەت بە ئـەدەبی منـداڵان، رەخـنە لە کـتـێـبەکانی منـداڵان فـراوانتر بـوون. کاریگەرییان لەسـەر گەشـەکـردنی رەخـنەی ئـەدەبی منـداڵان هـەبـووە.
هـەنـدێکی لە رەخـنەگـرانی ئـەدەب، پێیانـوایە کە هـیچ جـیاوایـەک لە نێـوان رەخـنەی ئـەدەبی گـەورەسـاڵان و رەخـنەی ئـەدەبی منـداڵانـدا نـیـیە. هـەمـان یـاسـا و رێـسـا و چـوارچـێوەی رەخـنەیی کە بۆ ئەدەبی گەورەساڵان دەگونجـێت، بۆ ئەدەبی منـداڵانیش دەگـونجـێت. بە واتـایەکی تر بنەمـا رەخنەییەکان لە رەخـنەی ئەدەبی گـەورەساڵان و منـداڵان وەک یەکـن. لە راستیشدا تا ئەمـڕۆش پێـوەرێکی ستانـداردی یەکگـرتـوو، بۆ رەخـنەی ئـەدەبی نیـیە. هـەر رەخـنەگـرێک شـێواز و رێبـاز و مـیکانیـزمی خـۆی لـە رەخـنەگـرتنـدا هـەیە. رەخنەگرتنیش لە ئەدەبیاتی منداڵان کارێکی هەڕەمەکی و ئاسان نییە، کارێکی میتۆدی و بەرپرسیارێتییە و شارەزاییەکی زۆری لە ژانرەکانی ئەدەبیاتی منـداڵان دەوێـت. چـۆن رەخنەگـری ئەدبیـاتی منـداڵان، بەرهـەمە ئەدەبییەکانی منـداڵان هەڵـدەسەنگێنێت. بە کورتی لەم پێنج خاڵەدا چـڕمـان کـردۆتـەوە:
١ـ بە وردی خوێنـدنەوەی دەقە ئەدەبییەکەی و بە وردیـش شیکـردنەوەی لە هـەمـوو روویەکـەوە.
٢ـ تێگەیشـتن لە شـێواز و لە تەکـنیکی نووسەری لە داڕشـتنی دەقـە ئەدەبیـیەکەدا.
٣ـ زانینینی چـوارچـێوەی کـولتـووری و کۆمـەڵایەتی و مێژوویی لە دەقەکـەدا.
٤ـ هەڵسەنگانـدنی کاریگەرییەکانی بەرهەمە ئەدەبییەکە لەسەر ئەدەبیـاتی منـداڵان.
رەخنەگرتن لە ئەدەبیاتی منداڵان، لە ئەوروپا و ئەمریکادا، لە مێـژەوە سەری هەڵداوە و پەرەی سەنـدووە. لە حەفتاکانی سەدەی رابردووەوە، رەخنەی ئەدەبیاتی منداڵان بە تیۆرە ئەدەبییەکانی منـداڵانەوە بەسـتراوە. ئاراستەی رەخنەیی ئەم ساڵانەی رەخـنە و تیـۆری ئـەدەبی، سـنوورەکـانی بە رووی پـسـپۆرییـەکـانی تـردا کـردۆتـەوە. ئـەدەبی منـداڵان چـیـتر تەنیا کـتـێـبی منـداڵان نیـیە، بەڵکـو گـەلی لایـەنی تـریـش دەگـرێتەوە.
لە ئێـسـتادا لە ئەوروپـا، بە تـایبـەتیـش لە فەرەنـسادا، زۆرێـک لە رەخـنەگـران و لە توێـژێـنەران، لە رێی رەخـنەوە، ئەدەبی منـداڵانیان لە پەراوێـزکـردن هـێنایە دەرەوە. هـێنایانە ناو بابەتگەلـێکی تیـۆری و شیکاریی گرنگەوە. ئەدەبی منـداڵان و رەخـنە و شیکاری ئەدەبیاتی منـداڵان لە فەرەنسادا، پێگەیەکی گرنگیان هـەیە و پێشکەوتنێکی گـەورە و گـۆڕانکارییەکی زۆریـان بەدەسـتهـێـناوە.
باسکـردن لە رەخـنە لە ئەدەبی منـداڵانـدا، باسێکی فـراونە. مەبەستی مـن لەم کورتە باسە سەرپێـیەدا، گـرنگی و پێـویستیی رەخـنەیە لە ئەدەبی منـداڵان و ئاشنابـوونە بە هـەنـدێک لە بنـەمـا تیـۆرییەکان لە هـەڵسەنگانـدی ئـەو بەرهـەمـانەی کە بۆ منـداڵان نووسراون و دەنووسرێـن. هەر بابەتـێکـیش کە بۆ منداڵان بنووسرێـت، پێش هەموو شتێک، دەبێت بەرهەمێکی هـونەری بیت. نکـوڵـی لەم راستییەش ناکـرێت، نە ئەدەب بەبی رەخـنە پێشدەکەوێـت و نە رەخـنەش بەبێ ئەدەب بوونی هەیە. ئەدەب و رەخنە تەواوکـەری یەکـترین و گـیانێک لە دوو جەسـتە دان. یا هـەردوو بـاڵی ئەدەبـن.
مێـژووی رەخـنە و تێوری ئەدەبی منداڵان، بە هەمان شێوە لە سەرانسەری جیهاندا و بە هەموو زمانەکانی جیهـان پێـش نەکەوتـووە. لە ئەنجـامی ئـەوەی کە پـرسـەکـان و ماناکانیان لە کولـتوورە جیاوازەکاندا، وەک یەکـنین. بۆیە جیاوازی لە نێوانیادا هەیە.
تیـۆرە نوێیەکـانی ناو ئەدەبی منـداڵان، بـریتـین لە پێـویستی رەخـنە و لە شیکـرنەوەی تێکستی ئەدەبی. میتۆدەکانی رەخنە لە ئەدەبی منـداڵاندا گەشەیان کردووە. لە بایەخـدان بە نـووسـەرەوە، بەرەو بایـەخـدان بە تێکـسـت، پاشـان بە خوێـنـدنەوە. دەتـوانـین لەم سـێ رەگـەزە سـەرەکـییەدا، رەخـنە لە ئـەدەبی منـداڵانـدا چـڕبـکەیـنەوە: (رەخـنەگـر، تـێکـست، منـداڵان).
بـوونی رەخـنەی زانستی ئەدەبی، بەپێی بنەما و پێورە رەخـنەییەکان، ئەدەبی منـداڵان بەرزتـر دەکـاتەوە و پـێـشی دەخـات. رێـگـریـش لە زۆربێ و بـۆربێ و لە چـاپکـردنی نووسـینی کـاڵـوکـرچ بۆ منـداڵان دەکـات. بۆیـە بـوونی رەخـنە لە ئەدەبیـاتی منداڵانـدا، پێویستییەکی گـرنگ و هـۆکاری پێـشکەوتـنی ئەدەبی منـداڵانـە، لە رووی چـۆنیەتی و چەنـدێتییەوە. کزی و لاوازیی رەخـنە، هـۆیەکی سەرەکیی دواکەوتنی ئەدەبی منداڵانە.

بەداخـەوە، تا ئەمـڕۆش، بەشـێکی زۆری رەخـنەگـرانی بـواری ئەدەبی گەورەسـاڵان، بە چـاوێـکی کەمـتر و بـە پـلەی دوو و بـە بچـووکی لـە ئـەدەبـی منـداڵان دەڕوانـن.
بۆیە پێـویستیمان بە رەخـنەگرانی پـسپۆر و شارەزای بـواری ئەدەبی منـداڵان هـەیە. نەبـوونی بـزووتنةەوەی رەخـنەیی هـاوتـەریـب و هـاوسەنـگ لەگـەڵ داهـێـنانـدا، بە شـێوەیەکی گـشتی و نەبـوونی رەخـنەی زانستی و کەمی رەخنەگـرانی پسـپـۆری ئەم بوارە و چەندیـن هـۆکاری تر، هـۆی دواکەوتنی ئەدەبی منـداڵانن. ئەم نەبـوونانەش،
بە شێوەیەکی نەرێـنی کاردەکـەنە سەر پـێشکەوتـنی هـونەری نـووسـین بۆ منـداڵان.
پێویستە رەخنەگـری ئەدەبی منداڵان، میتۆدێک یا زیاتر لە میـتۆدێک، بە شێوەیەکی زانستی و بەپێی رێسایەکی لـۆژیکی، بۆ خوێـندنەوە و شیکـردنەوە و راڤـەکـردن و هـەڵسەنـگانـدنی تێکـستەکـان بەکـاربـهـێـنـێـت و بە دوای راسـتیـیەکانـدا بگـەڕێـت.

پێویستـیشە رەخـنەگـر، بە رۆحـێکی وەرزشـیـیەوە رەخـنە بگـرێـت. دوور لە تـانە و تەشەر و لە شێوازی تـونـدوتیـژی و لە هەست بریـدارکردن. رەنگە هـەر ئـەم هـۆیە نەرێنیـیە بێت، کە کەس پێی خۆش نییە رەخنەی لێبگیرێت. نووسەری واشمان هەیە رەخنە و رای جیاواز قـبووڵ ناکات و دان بە هـەڵەکانی و بە نەشیاوی بابەتـەکەی بۆ منداڵان نانێت. پێویستە ئەوەش بزانین کە هیچ کەڵە نووسەرێک لە لووتکەدا نییە و هـیچ شاکارە ئەدەبییەکی جهانیش پێرفـێکت نییە و هـەڵە و کەموکوڕییان تێـدایە، کە نووسەرەکانیان هەستیان پێنەکـردوون. رەخنەگران و خوێنەران ئاشکـرایان دەکـەن.
رەخـنە لە ئەدەبی منـداڵانی کورد:
تا ئەمڕۆش رەخنەی زانستی، لە ئەدەبی منـداڵانی کورد، بە نرخی نەبـوونە. ناڵـێم کە رەخنەگری بـواری منداڵانمان نییە، ئەوانەی هـەن لە پەنجەکانی دەستێکمان تێناپەڕن. لەم دواییەشدا چەند خوێندکارێکی کۆلێژی زمـانی کوردی، ماستەرنامەکانیان دەربارەی ئەدەبیاتی منـداڵان نووسیون. پیـرۆزبایی و دەستخۆشییان لێدەکەیـن. بەڵام ئـەم باس و لێکۆڵـینەوانەش لە ئاستێکی ئاکـادیمی و پیشەییدا نیـن. تا ئێستا رەخـنەگرانی پسـۆری بۆاری رەخنەی منـداڵانمان نییە کە بە تەواوی خۆی بۆ ئەم بـوارە تەرخان کـردووبێت. تا ئەمـڕۆش هـیچ فـیلـتەر و سانـسۆر و دەزگـایەکی فـەرمـیی چـاودێـریمان نییە. کە بە شێوەیـەکی زانستی و دروسـت، لە هەمـوو روویـەکەوە، ئـەو بەرهەمـانەی بۆ منـداڵان دەنووسرێـن، لە پێش چاپکردن و بڵاوکردنەوەیانـدا، شییانبکەنەوە و هـەڵیانبسەنگێـنن و هەڵـەکـان و کەمـوکـوڕییەکـانیان دیـاری بـکەن و راسـتیان بکەنـەوە، ئـێـنجـا رێ بە چاپکـردنیان بدەن. ئەمەش بۆتە هـۆی پاشاگەردانی و بڵاوبوونەوە کۆمەڵێک بەرهەمی چاپکـرای کاڵوکرچ و لاواز و نەگونجـاو و نامـۆ و نەشـیاو بۆ منداڵانی کورد. بێگـومان نەخـت و پـوخـت، باشــترە لە زۆربـێ و بـۆربـێ.
پێـویستـیـمان بە رەخنـەگـرانی کـوردی پسـپۆر هـەیە، کە شارەزاییـان لە سەرهـەڵـدانی تێـورە ئەدەبییەکانی ئەدەبی منـداڵان هـەبێت و بانکگـراونـدێکی شارەزایی باشیشیان لە مێـژوو و لە ژانـرەکانی ئەدەبی منداڵان و لە دەروونناسی و لە قۆناغەکانه گەشە کردنی منـداڵان و لە فـەرهـەنـگی وشـەکـانی زمـانی منـداڵان هـەبـێـت. شـارەزاییـان لـە پێـورە رەخـنەییەکـان و لە تایبـەتمەنـدییەکانی جیهـانی منـداڵان هـەبێـت. ناشـبێـت رەخنەگـران بکەونـە ژێـر کاریـگەریی سـۆزداری و سـازشکـردن و لایـەنـگـیری و هـاوڕێـتـیـیەوە. رەخـنەگـر نابێـت بترسـێـت، ئەگەر دەتـرسـێـت با نەنـووسـێـت. پێـویستە بە راشـکاوی، بە ویـژدانەوە، لایـەنە ئەرێـنی و نەرێـنییەکـانی دەقـەکـان، بە وردی و هـۆشـیارییـەوە شــیـبکاتەوە و هـەڵـیانبسەنگـێنـێـت.

ئەوەش گـرنگە، کە هـۆشـیاری و زانستی چەمکی بـیرکـردنەوەی رەخنەییمان هـەبێـت. لە خوێـندنەوەی هـەر بابەتێکـدا، بە تایبـەتیـش لە خوێـندنەوەی بابـەتـەکانی منـداڵانـدا.

لەگەڵ ئەوەشـدا،هـەوڵێ ساکاری چەنـد نووسەرێـکی کوردمان بەرز دەنرخـێنین. بەڵام وەکو وتمـان، تا ئەمـڕۆ بـزووتنەوەی رەخـنە لە ئەدەبی منـداڵانی کـورد بە شـێوەیەکی پسـپۆری و زانستی و پیـشەیی لە کوردسـتانـدا سـەری هـەڵـنەداوە. هـۆکـارەکەشی بۆ چەنـدین هـۆ دەگەڕێتەوە. لە چەنـد نووسینێکی پێشترمـدا، ئامـاژەم بەو هـۆیانە داوە.
تا ئێـستا یەکـێتی نووسـەرانی کورد، لە شـارەکانی کوردستانـدا، کـۆڕی تایبـەتیان، بە رەخـنەی ئەدەبی منداڵان ساز نەکـردووە. گۆڤـارێکی تایبەتـیمان بە لـێکۆڵـینەوە و بە رەخنەی ئەدەبی منداڵانی کورد نییە. کۆمەڵەی یا یەکێتی رەخنەگرانی ئەدەبی منداڵانی کـوردمان نییە. پێویستیشە رەخـنەی ئەدەبی بە گـشتی و رەخـنەی ئەدەبی منـداڵان بە تایبەتی، بخرێنە پـرۆگـرامەکـانی خـوێندنی بـاڵا، لە کـولـێژی زمـان و ئەدەبی کوردی.

بە هـیوای سـەرهـەڵـدانی بـزووتـنـەوەی رەخـنەی ئـەدەبی منـداڵانی کـوردیـن.

(*) تا رادەیـک سـوودم لە چـەنـد سـایـتـێکی ئـیـنگـلـیزی و عـەرەبی وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤




چـیرۆک بـۆ منـداڵان/ کامـەرانی ئـازادیخـواز .. رەزا شـوان

مـن لە پـۆلی شـەشی بنەڕەتـیم، کـاکـم کامـەران لە پـۆلی پـێـنجی ئامـادەییە. کاکـم زۆر حـەزی لە دەنـگی بـاڵـندەیـە، بە تایبـەتیـش لە دەنـگی کـەو. بـۆیـە دوو کـەوی جـوانی کڕیبوو. لەناو قەفـەزێکی دوولایی داری دەرگا داخـراودا بوون. هەموو رۆژێک دان و سەوزە و ئاوی لەبەردەم کەوەکانی دادەنا. سەرسامی دەنگە خۆشـەکانیان بوو. منیش حـەزم لە قـاسـپە قـاسـپی کـەو هـەیە، بـەڵام حـەز بـە بەنـدکـردنی هـیچ بـاڵـنـدەیـەک نـاکـەم. لە سـروشـتـدا دەنـگـیان سـروشـتی و خـۆشـتـرە.
ئەوەی کە ئازاری هـەستی منی دەدا، دەمـبینی کەوەکان نا ئارامـن و هـەمیشە سەریان لەنێـوان دارەکانی قـەفـەزە تەنـگەکەیـانەوە دەردەهـێنان و هـەوڵی خۆ رزگـاربـوونیان دەدا. لە تـرسی کاکـم نەمـدەوێـرا، ئەگـیـنا هـەر لە یەکەم رۆژی کـڕینیانـەوە، هـەردوو کەوەکەم بەرەڵا دەکـرد. نەمـدەزانی چـۆن کاکـم رازی بکەم، تا کەوەکـانی ئـازاد بکات.
رۆژێک کاکم بیـنی، پەرتـووکـێکی لەسەر ئازادی دەخوێـندەوە. بە هەلێکی باشم زانی.
ـ کاکە کامەران ناونیشانی ئەو پەرتووکەی دەیخوێنیتەوە ئازادییە. ئازادی مانای چییە؟
کاکـم: شـۆخـان گیان، ئـازادی ئەوەیە، کە مـرۆڤ دیـلی کەس نەبێـت و بە سەربەستی بژیت. بەڵام نابێت لە سنووری ئـازادی لابـدات و ئـازادی لە کەسانێکی تـر تـاڵ بکات.
ـ دەمخـۆش کاکـە گیـان. کـەواتە ئـازادی مـافـێکی پـێـویسـتی هـەمـوو کەسـێکە.
کاکـم: بـەڵی شۆخـان، رێک وایە، ژیـان بەبێ ئازادی، هـیچ واتا و خۆشـیـیەکی نیـیە. سامـانی زۆر و پـارە، بەچـی دەچـن ئەگـەر مـرۆڤ بـە ئـازادی نـەژیـت.
ـ جـا کاکە تـۆ بە راسـتی بـڕوات بە ئـازادی هـەیە؟ بە کـرداری جـێـبەجـێی دەکەیـت؟ یان هـەر بە قـسە بـڕوات بـە ئـازادی هـەیە؟
ئـەوە یەکـەم جـارم بـوو، کە بـەم شـێوازە لە کاکـم بـپـرسـم. بـۆیە کـاکـم گـرژبـوو.
کاکـم: شۆخـان دەزانیت چی دەڵـێیت؟! مـن چی کارێکی ناشیرین و نابەجـێم کـردووە؟ چی کارێـکـم بـە پـێچـەوانـەی ئـازادییـەوەیـە؟ بـڵێ بـزانـم ئـازادیـم لـە کێ تـێکـداوە؟
ـ ببـوورە کاکە گیـان، مـن تـۆم زۆر خۆشـدەوێـت. ئـەی ئەوە نـیـیە دوو کەوت لەناو قەفـەزێکی تەسکـدا بەنـد کـردوون و ئـازادیت لـێـیان داگـیرکـردوون؟ ئەوانیش وەک ئـێـمە، حـەز بـە ژیـانی ئـازادی دەکـەن. ژیـانی نـاو قـەفـەز کـەی ژیـانـە؟
کە ئەم قـسانەم کرد، کاکم ساردبووەوە. بۆ ماوەیەک داما و بێـدەنگ بوو. وا دیاربوو قـسەکانـم کاریـلـێکـردن. بەزەیی بـە دوو کەوەکەیـدا هـات. ئیـنجـا زەردەخـەنـەیـەکی ناسکی کرد و باوەشی لێدام، سەرمی ماچکرد. چوو بە لای قەفـەزەکەوە و دەرگاکەی کردەوە و هەردوو کەوەکەی ئـازادکرد. کەوەکان دایان لە شەقـەی باڵ و هەڵـفـڕین و رۆیشـتن و لەچـاو ونبـوون. ئینجا کـاکـم بە پێـیەکـانی، قـەفـەزەکەی شکانـد.
کاکـم: بـژی شـۆخـان گیـان، خـوشـکە زیـرەک و ژیـرەکـەم، فـێری وانـەیەکی بـاشی ئازادیـدت کردم. بەڵـێن بێـت لە ئەمـڕۆوە، بە راستی دەبـم بە کامەرانی ئـازادیخـواز. حەزیش لەو کەسانە نەکەم، کە راوی باڵنـدە و ئاژەڵی کێوی بکەن و بەندیان بکەن.
ـ چـەپـڵەیـەکی بەهـێـزم بـۆ کـاکـم لـێـدا.




دەربـارەی رۆمـان و رۆمـانی هـەرزەکاران.. رەزا شـوان

زاراوەی رۆمـان کە بە زمـانی ئینگـلیـزی (نـۆڤـيـل)ە، لە زمـانی ئیتالیش (نـۆڤـیلا) یە، کە لە کۆی وشەی (نـۆڤـێـلـۆس) وەرگـیراوە، لە رەچـەڵەکـیشدا وشەکەیەکی لاتـینیـیە، بە واتـای (نـوێ) دێـت. وشـەی (رۆمـان) یـش، وشـەیـەکی فـەرەنسیـیە. لەم زمـانەوە بڵاوبۆتەوە. لە ئێستادا بەشێکی زۆری زمـانـەکـانی جیهـان بە زمـانی کوردیـشەوە، بۆ ئەم ژانـرە ئەدەبیـیە وشـەی “رۆمـان” بەکاردەهـێـنـن. لە سـەدەی هـەژدەمـدا، وشەی (رۆمــان) زیـاتـر بـۆ ئامـاژەکـردن بـە کـورتـە چـیرۆکی خـۆشـەویـستی و پیـلانگـێـڕی بەکاردەهـێـنرا. لە مـاوەی (٢٠٠) سەد ساڵی رابـردوودا، رۆمـان بـووە بە یەکـێک لە فۆرمە ئەدەبییە گرنگەکان. بەناوبانگترین و گرنگترین ژانری ئەدەبی ئەم سەردەمەیە.
باسکـردن لە رۆمـان، باسکـردنە لە جـۆرێـکی گرنـگ و بـاو و بـڵاوی ئەدەبی، کە لە ئەمـڕۆدا شوێنێکی بەرزی لە ئەدەبـدا هـەیە. رۆمان لە چـیرۆک درێـژتـرە و لە چەنـد روویەکەوە جیاوازی لەگەڵ چـیرۆکدا هەیە. لەگەڵ ژانرەکانی تری ئەدەبیشدا جیاوازی هـەیە. جیـاوازی رۆمـان لەوەدایـە، کـە چـێـژ و خـۆشی و جـوانـی هـونـەر و زمـان و ئەنـدێشە و فـانتازی و ئەفـسوونی لەخـۆگرتووە. باس لە کێشەکانی ژیان و ملمـلانـێ لەنێـوان باش و خـراپ و شـەڕ و ئاشتی و لە هـیوا و لە خـەونـەکانی مـرۆڤ دەکات. رۆمـان خـوێنـەران دەهـێـنـێـتە نـاو جـیهـانـێکی بەرینـەوە، وایـان لێـدەکات دەسـت لە خوێنـدنەوەی هەڵـنەگرن تا بزانن رووداوەکان بە کـوێ دەگەن و بە چی کۆتاییان دێت.
ئەگەرچی هـەنـدێک لە توێـژەرانی ئەدەب، پێیانوایە کە رۆمـان هـونەرێکی داهـێنراوی تازەیە و لە رۆژئـاوادا سەری هـەڵـدا. بەڵام لە راستیـدا مـێژوویەکی دانەبـڕاوی هـەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ زیـاتر لە دوو هـەزار ساڵ بەر لە ئەمـڕۆ. رەسەنایەتی سەرهەڵـدانی رۆمان بۆ یۆنانییەکان و رۆمانییەکان دەگەڕێتەوە. هەرچەندە مشتومڕ لەسەر رەچەڵەک و رەسـەنـایەتی هـەیە. سەرەتـای رۆمـان هـەرچـیـیەک بێـت، تـا دێـت بەرەو نـاوبـانـگ و بەرزبـوونەوەی زیـاتر دەچـێـت. رۆمان بەشێکە لە کولتووری مـرۆڤـایەتی هەر وەک یەکێک لە نموونە هەرە بەناوبانگ و بەنـرخەکانی کولتووری مـرۆڤـایەتی دەمـێنێتەوە.
هـونـەری رۆمـان، یەکـێکـە لە هـونەرە ئـەدەبـیـیە فـرە بەربـڵاوەکان. بە هـۆی زۆری رۆماننـووسانەوە بێـت یان زۆری هـەواداران و خۆێنـەرانی رۆمـان بێـت. رۆمـان بە گـرنگـترین ئامـرازی زانسـتی و رۆشـنبـیـری دەزانـرێـت. ئەمـەش لەبـەر ئـەوەی کە پـرس و کـێشە کۆمـەڵایەتی و نیشـتمانی و نەتـەوەیی و سیاسی و مـرۆڤـایەتیـیەکانی لەخۆگرتـوون. رۆمـان هـونەرێکی پـڕ لە زانیارییە، کە خوێنەران دەوڵەمەنـد دەکات.

رۆمـان چـیـیە؟
رۆمـان هـونەرێکی ئەدەبی نووسراوی درێـژە، ژانـرێکی گرنگە لە ژانرەکانی ئـەدەب. دەقـێکی گێڕانەوەی خەیـاڵئامێزی دوورودرێـژە، لە رێگای گـێرەرەوە (رۆماننووسەوە) بە نووسین دەگەیەنرێت. رۆمان لە زنجـیرە رووداوێک یان لە زنجـیرە چـیرۆکێکی یەک لە دوای یەک پێکهـاتـووە. لەسەر بنەمای خەیاڵ دامەزراوە. رۆمان داڕێـژراوێکە، تیێدا کۆمەڵێک رەگەز بەیەکەوە گرێدراون. بەپـێی رۆمـانەکە، پەیـڕەوی لە ریـزبەنـدی لە لـێکـۆڵـینەوەکانی رووداوەکان دەکـرێـت. باس لـە ژیـانی پاڵـەوان و کارەکـتەرە جیـاوزە خـەیـاڵـیـیەکان یـان راسـتیـیەکان دەکـات. لە چەندین رووداو و لە چەندین کات و شوێنی فـراواندا دەکـات. رۆمـان بەرهـەمی ئەزمـوون و خـەیـاڵی بـەپیـتی مـرۆڤـە. لـەوانـەیە ئیـلهامی نووسـینی رۆمـان لە سـەرچـاوەیـەک یـان زیـاتـرەوە وەرگـیرابـێـت. بـەڵام سـەرچـاوەی چـوارەم و دوایـەمـین خەیـاڵە. بێگـومان خەیـاڵ رۆڵـێکی سەرەکی و گـرنگی لە داڕشتنی هەموو رووداوێکـدا هـەیە. رۆمانی کورت و رۆمانی درێژ هەیە. رۆمـانی کورت لەنێوان (٣٠٠٠٠ بۆ ٤٠٠٠٠) وشەیە. سـەروتـری ئـەم ژمـارەیە، بـە رۆمـانی درێـژ دادەنـرێـت. هـەریـەکەش لـەم چەشـنانە گوزارشـت لە زەیـن و هـزر و لە روانـینی رۆمـاننـووس دەکـەن.
رۆمـان بەدرێـژایی سـەردەمـە ئەدەبییەکـان، بەشـداریی لە گۆڕیـنی ئایـدیـاڵە (المثـل) ئەدەبیـیەکان کردووە. شێوازە جیاوازەکانی جێـپەنجەی خۆیان لەسەر رۆمـان بەجـێهـێشـتوون.

رۆمـان لە چەنـد رەگەزێـکی گـرنـگ پێکهـاتـووە، لەوانـەش: خـەیـاڵ، بیـرۆکە، بابـەت، گـرێ، کەسایەتییەکان ـ مەرجـیش نییە کەسایەتییەکان مرۆڤـبن، دەشـێت ئاژەڵ و باڵنـدە و شـتی خەیـاڵی ئەفـسانەیی بـن بە تایبەتیش لە رۆمـانی هـەرزەکارانـداـ کـات، شـوێـن، رووداوەکان، زمـان، شـێواز، دیـالـۆگ، وەسـف، گـۆشەنیـگا، گـێڕانەوەی رووداوەکـان لە لایەن (رۆمانبێژ ـ نووسەرەوە) ەوە. لە هـەر رۆمانێکیشدا کێشەیەک یا زیاتر هـەیە. پێویستە پاڵەوان یا کارەکتەرە سەرەکییەکەی رۆمانەکە، چارەسەری گونجاوی کێشەکان بـکات. فـانتـازیاش یـەکـێکە لـە فـاکـتەرەکـانی جـیهـانی رۆمـان و چـیـرۆک و هـونـەر. فـانتـازی بە شێوەیەکی ئەدەبی دەوتـرێـت، کە مەیـلی ئـەوەی هـەیە، لە داب و نەریـتی بـاو دابـڕێـت و کـاری لە لـۆژیـک بـەدەر بکات.

زۆر بە کـورتی و بە چـڕی باسی گرنگـترین رەگەزە سەرەکـییەکانی رۆمـان دەکەیـن:
١ـ بـابـەت: بابـەت بـریتـیـیە لـە بنـەمـا و ئـامـانجی رۆمـان. ئـەو مەبـەسـت و پەیـامە خوازراوەیە کە رۆماننووس دەیەوێت بە خوێنەرانی رۆمانەکەی بگەیەنێت. بابەت ئەو پرسە بنەڕەتییەیە، کە رووداوەکانی ڕۆمـانەکە بە دەوریـدا دەسووڕێنەوە. رۆماننووس دەبێـت بـزانێـت، دەیەوێـت چی بنووسێـت. و چـۆن و لە کوێـوە دەستپـێبکات. پێویستە رۆماننووس زۆر وریابێت لە هەڵـبژاردنی بابـەتێکی مـۆدێـریـن و دانـانی ناونیشانـێکی گـونجـاو، تا سەرنـجی خوێنـەران رابکـێـشـێـت.
٢ـ رووداوەکـان: رۆمـان لە ڕێگەی زنجـیرەیەک رووداوەوە دەردەبـڕێت. رووداو ئـەو کـۆمـەڵـە وردەکـارییـانەن کە تێـیانـدا، پاڵـەوان و کارەکـتەرەکـان دەژیـن. تـا دەگـەن بە کـۆتـایی رۆمـانـەکە. هـەر رووداوێـکـیـش کـات و شـوێـنی دیـاریـکـراوی خـۆی هـەیە. قەیـرانەکـان لە رۆمـانـدا، سێ شێوازی بنیاتنان دەبیـنن، بەڵام ریـزبەنـدیی ئەم بەشـانە، مـەرجی پێـویست نـین: (سەرەتـا، پلـۆتـێک “گـرێ” ، کۆتـایی) رووداوەکان بە یەکەوە گـرێـدراون. کـە رۆمـاننـووس بـە شـێـوازێـکی گـێڕانـەوەی هـونـەری بـە خـوێنـەرانی دەگەیەنێت. سەرچـاوەی ئەم رووداوە یان رووداوانە، رۆمـاننـووس لە ژیـانی راسـتی خـەڵـکـیـیەوە وەریـانـدەگـرێـت و بـە شـێوەیـەکی هـونـەری ئـەدەبی، لـە چـوارچـێوەی رۆمـانێکـدا دایـان دەڕێـژێـت.
٣ـ پاڵـەوان و کارەکـتەرەکـان: لەوانـەیە کارەکـتـەرە ئاسـاییـەکـان، بە درێـژایی رەوتی رۆمانەکە، سـیما و تایبـەتمەنـدییەکانیان نەگۆڕێـت. پاڵەوان و کارەکتەریش هەیە گەشا دەکات، کـچ بـن یا کوڕبـن. کە رووداوەکانی رۆمـانەکە دەگـۆڕێت، دەشێـش گۆڕانکاری بەسەر پاڵەوان و کارەکـتەرەکانـدا بێـت. پاڵـەوان کارەکتەرێکی تەوەرییە لە رۆمـانـدا. کەسایەتیکی نـەرم و نیـانە. تـوانـای گـۆڕانـکاریی و چـارەسـەرکـردنی هـەیە.
٤ـ کـات لە رۆمـانـدا: دوو جـۆرە کات هـەیە، یەکەمیان کاتێکی گـشتییە کە رووداوەکانی رۆمانەکە تێیـدا روودەدەن، وەک قـۆناغـێکی دیـاریکـراو، وەک، سەدەیەک یان ساڵـێک لە ساڵان. دووەمـیان، ئەو کاتـەیە کە ماوەیـەکی دیاریکـراو دەخاتـەڕوو، کـە رۆمـانەکە تێـیـدا روودەدات وەک: رۆژێـک لە رۆژانی دیـاریکـراوی مـانـگ.
٥ـ شـوێـن لە رۆمـان: ئەمـەش پێـویستی بـە ئـەوە هـەیە، کـە رۆمـاننـووس سـەردانی شـوێنـەکـانی رووداوەکـانی رۆمـانەکەی بـکات. بـۆ ئـەوەی بـە وردی باسی بـکات. بـۆ ئـەوەیش خـوێنـەران بتـوانـن لەگـەڵ رووداوەکـانـدا بـژیـن، وەک ئـەوەی راسـتیـیەکی راسـتەقـینەبـن.
٦ـ شـێوازی رۆمـان: سـتایـل یا شـێواز بـریتییـە لـە تەکـنیک و لەو کـۆمـەڵە ئامـرازە هـونەرییـانە، کە رۆمـاننـووس بۆ گەیـانـدنی چـیرۆکی رۆمـانـەکەی بە ئامـانجـەکـانی بەکارایـان دەهـێـنـێـت.
٧ـ دیـالـۆگ لە رۆمـان: دیالـۆگ بـریتییە لە گـفـتوگـۆ یان ئاڵوگۆڕی قـسەکردن لە نێوان دوو کارەکتەر یان زیاتر لە کارەکتەرەکانی رۆمانەکە. ئەرکی بنەڕەتی دیالـۆگ، بـریتییە لە پێـدانی بـیرۆکەیـک سەبارەت بە رووداوەکـان. یەکـێکـیش لە پـێکهاتەکانی دیـالـۆگی سەرکەوتوو، ئەوەیـە رۆماننـووس خـۆی لە هـەڵـەی کوشـندە بپـارێـزێـت. جـاری واش هـەیە، دیالـۆگ لە شـێوەی مۆنۆلـۆگ دایـە، پاڵەوان یا کـارەکتەر لەگەڵ خـودی خـۆێـدا دەدوێـت “لەبەرخـۆیـەوە قـسەدەکـات”.
٨ـ گێڕانەوەی رۆمان: بەواتا گێڕانەوەی رووداوەکانی رۆمانە لە لایـەن رۆماننووسەوە بە نـووسـین. بە شـێوازێکی زمـانی پەتی و هـونەریی ئەوتـۆ، کە لەگـەڵ رووداوەکـانی رۆمـانـەکەی، لەگەڵ جـەمـاوەره فـراوانـەکەی ئـەم رۆمـانـە دەخـوێـنـنەوە بگـونجـێـت. لە بنەڕەتیـشدا رۆمـان پشـت بە باسکـردن و گـێڕانـەوەی دیـالـۆگ و مـلمـلانێی نێـوان کارەکتەرەکـان دەبەسـتـێـت.

٩ـ زمـان: زمان کەرەستەی دەربـڕین و گەیاندنە. رۆمانيش لەرێی زمان و پەیـڤەکانەوە دادەڕێـژرێـت. پێویستە رۆماننووس، شارەزاییەکی باشی لە زمـان و رێـزمانی گەلـەکەی هەبێـت. چونکە سەرکەوتـنی دیـالـۆگ بە بەکارهـێنانی دروستی وشە و زاراوە و تـۆنی دەنگی گـونجـاو بەدەست دێـت.
پێـویستە رۆمـاننووسانی مـۆدێـرن، ئەم راستیـیەش بـزانـن، کە مـرۆڤی ئەم سەردەمە، ئیتر باوەڕیان بە بوونی ئەو هـێزە نەبینراوانە و ئەو رۆحانە ئەفسانەییانە نییە، کە لە رۆمـانە کلاسیکـییەکانـدا، تـوانـای کـۆنتـرۆڵی بەڕێـوەبـردنی بـزووتنـەوەی مـرۆڤ و سروشـتیان هـەبـوو. جیهـانی ئەمـڕۆ لە روانـگەی مـرۆڤی مـۆدێـرنەوە، بەپـێی یاسـا دەروونییەکـان رێکخـراوە. بۆیە ئەم داستانـانە کە تێـڕوانینیان لە بـارەی گـەردوون و خـوداوەندەکانەوە لەخـۆگرتـوون، چـیتر لەگـەڵ هـۆشـیاری تـاک و کۆمەڵـگای نـوێـدا ناگونجێن. واتا وا پێویست دەکات کە رۆماننووسان بە دوای ستایـلی نـوێی گێڕانەوەی رۆماندا بگەڕێن و دابهـێنن، کە لەگەڵ راستیی ئێستای سەردەم و بەهاکانیدا بگونجین. (هـیگـل) ئاماژە بەوە دەکـات، ئەدەبی سـوارچـاکی کە گوزارشـت لە رۆحی سیستەمی فـیـۆداڵی (دەرەبـەگی) و بەهـاکانی سوارچـاکی و رمبازی و شمشـێربازی بـاو دەکات. بەڵام سیستەمی فـیۆداڵی بـەرەو کەمبـوونـەوە و نەمـان بـۆتـەوە. تا ئەو رادەیـەی کە بەهـاکانی سوارچاکی بۆ ئەم سەردەمە نامـۆ و کۆمیـدین و بوونەتە مایەی گاڵتەجاڕی. ئەگەر داستان کچی ئەو ئەقـڵییەتە کۆنەیە، بەڵام رۆمان کچی ئەم ئەقـڵیە مۆدێـر نەیە، کە جیهانی جادوو و جـنۆکە و خێو ئەفسووناوییەکانی تێپەڕاندووە. دەبوو گۆڕانکاری لە شـێوازی گـێڕانەوە و دەربـڕیـن و ناوەڕۆکە زانـستیـیەکانی رۆمانـدا رووبـدات، تا رۆمـان وێنـەی ژیـانی راستی بـکات و گوزارشـت سـەردەمـێکی نـوێ بـکات.

رۆمـانی هـەرزەکـاران:

بەپێی بەندی یەکەمی جاڕنامەی مافـەکانی منداڵان، کە تەمەنی ستانداردی منداڵی دیاری کردووە.، منـداڵ هەر کەسێکە ـ کچ یا کوڕ ـ کە تەمەنی لەژێـر (١٨) ساڵەوە بێـت. ئەم مـاوە تەمەنەش بەپـێی گەشەکـردنی جەستەیی و دەروونـی و ئـەقـڵی، کـراوە بە چـەنـد قـۆناغـێکەوە. یەکێک لەوانە قـۆنـاغی هـەرزەکارییە، لەنێـوان (١٣ـ بـۆ ـ ١٨) ساڵانە. بە واتا “هـەرزەکاری قـۆنـاغی گواستـنەوەی گەشـەی جـەسـتەیی و دەروونی مـرۆڤـە، لەنێوان منداڵی و گەنجیدا روودەدات”. ئەم گواستنەوەیە، گۆڕانکارییە بایـۆلـۆژییەکان، پـێگەیشـتـنی سـێکـسی، کۆمـەڵایـەتی و دەروونی لەخـۆدەگـرێـت.
هـەرزەکاری یان (نەوجەوانی)، سـەردەمی زێـڕینی پەروەردەیـە بـۆ هەموو مـرۆڤـێک. چونکە لەم قۆناغەدا کارامەیی و داهـێنان و لە هەمووی گرنگتر خەون و خەیاڵەکانیان دروسـت دەبـن. خـەیـاڵـیش پێـویـسـتیـیەکی بنـەڕەتی داهـێـنانە. جـیهـانـێکی گـەوەرە و فـراوان لەبـەدەم هـەرزەکـارانـدا دەکـرێتـەوە و دەتـوانـێـت بـە ئـازادی خـەیـاڵ بکـات.
ئـەدەبی هـەرزەکاران، جـۆرێـکە لە ئـەدەب، ئامـانجی ئـەو خوێنـەرانەیە کە تەمەنیـان لەنێـوان دوانـزە بۆ هـەژدە سـاڵە. کـتـێـبەکانی ئەدەبی هـەرزەکـاران جیـاواییان لەگەڵ کـتێـبەکانی ئەدەبی منـداڵانـدا هـەیە. کە چارەسەری بابەتگەلـێکی زیاتر ئاڵـۆز دەکەن. ئامانجـیش خەڵکیـیەکە کە زیاتر پێگەیشـتوون. دەتـوانـن زیـاتر تـێـبگەن و وەربگـرن. لە ئێستادا رۆمـانی هـەرزەکاران، لە ئـەدەبی گـەلانی پێشکەوتـوودا، ژانـرێکی ئەدەبی فـانتازی بـڵاو و باڵادەسـتە. لە ئەمـڕۆدا بە سەدان رۆماننووسی پسـپۆر و بەناوبانگی بـواری رۆمـانی هەرزەکاران لە جیهـانـدا هـەیە. بە سەدان رۆمـانیان بۆ هـەرزەکاران نووسیون و بە ملێـۆنـان دانەیـان لـێیان چاپکـردوون و فـرۆشراون. بەشێکێ زۆریـان کراون بە فـیلمی ئەنیمەیشن و بە فـیلمی سینەمایی و بە زنجیرە درامای تەلەفـزیـۆنی.
رۆمـان رۆڵـێکی گرنـگی لە هـۆشـیاری و تێگەیشتنی هەرزەکارانی خوێنـەردا هـەیە. دەکـرێـت یارمـەتیـیان بـدات کە خۆیـان لە جیهـانی دەوروبەریـان تـێـبگەن و بتـوانـن رووبـەڕووی بەرهـەڵـستییەکان و کـێشەکـانیان ببنـەوە کە رووبـەڕوویـان دەبـنـەوە.
زۆر خوێندنەوە لە کاتی هەرزەکاریدا، دەتـوانێت خـێراتـر و ئاسانتر هەرزەکان بخاتە سەر رێـگای سەرکەوتـن. لێکـۆڵـینەوەکان دەریانخـستووە کە ئـەو هەرزەکارانەی کە جگە لە کتێبەکانی قوتابخانە، کتێبی تر دەخوێننەوە، ئەگەری سەرکەوتنیان زیـاترە لە داهـاتـوودا. هـەرزەکاران بە خوێنـدنەوەی رۆمـان، توانای وشەسازیان زیاتر دەبێـت. ئاستی زیـرەکیشیان بەرزتـر دەبێتەوە. یارمەتی ئەوەشیان دەدات لە داهاتوودا، باشتر بیرۆکەکانیان دەربـڕن. ئاگاشیان لە لایەنە جیاوازییەکانی ژیـان دەبێت و دەشتوانن بە ئاسانی مامـەڵە لەگـەڵ گـرفـت و کێشەکـانیان بکەن.
لەگەڵ پێشکەوتنی سەرسوڕهـێنەری تەکـنەلـۆژیـا و داهـێنانی شـتی سەیـر و سەمەرە لە جیهانی ئەمـڕۆدا. رێنمایی هەرزەکاران ئاسان نییە کە لە یاری ڤـیدیـۆیی و مۆبایـلە زیرەکەکانەوە، بەرەو کتێب و خوێنـدنەوە ئاراستە بکـرێن. ئەگەر بتوانین هەرزەکاران تامەزرۆی خوێنـنەوەی کـتێب بکەیـن و بە باشتریـن ئەو رۆمانانە ئاشنایان بکەیـن کە بە تـایبەتی بـۆ هەرزەکـاران نووسـراون، کـاریـگەرییەکی گەورەیـان لەسـەر ئەمـڕۆ و داهـاتـوویـان دەبـێـت. چـونـکە تەمـەنی هـەرزەکـاری تەمـەنی چـۆسـت و چـالاکـیـیە.
ئایا رۆمـانی هـەرزەکاران لە ئەدبی هەرزەکـارانی کورد سـەری هـەڵـداوە؟

وەکو پێشتر وتمان منداڵ لە دایکبوونەوە، تا تەمەنی هەژدە ساڵان بە منداڵان دادەنرێت و ئەم ماوە تەمەنەش کراوە بە چەند قـوناغێکەوە. رۆمان بۆ منـداڵانی تەمەن تا (١٢) ساڵان، نە لە رووی دەروونی و ئەقـڵی و هـزری و زمانەوە، نە ئەو پشوودرێژییەشیان هـەیە کە رۆمـان بخوێنـنەوە و بە باشی لە مەبەست و لە ناوەڕۆکەکەی تێبگەن. بۆیـە دروست وایە کە بنووسرێـت (رۆمـان بۆ هـەرزەکاران) یان (رۆمـان بۆ مـێردمنـداڵان). یان (رۆمان بـۆ نەوجەوانان). وشەی (هـەرزەکاران) بە پەسەنـدتـر دەزانـم. ئەگەرچی هەنـدێک لەو رۆمانەنەی کە بۆ هەرزەکاران نووسراون، پاڵەوانەکانیان لەژێـر سیانزە ساڵییەوەیە. بۆ نموونە هـایـدی نـۆ ساڵانی پاڵەوانی رۆمانی (هایـدی) نووسینی خاتوو یۆهـانـا شـبیری. (ئەلیـس) ی دە ساڵان، لە رۆمـانی (ئەلـیس لە وڵاتی عـاجـباتییەکان) لە نـووسینی رۆماننـووس لـویس کـارۆل. (لـولـو) ی هـەشت ساڵان پاڵـەوانی رۆمـانی (کچی دورگە بچکۆلەکە) نووسینی مامۆستا ئەمین محەمەد. (نازە)ی دەساڵان پاڵەوانی رۆمانی (نـازیلـێی مـانـگ و شازادەی خـۆر) نووسینی خاتوو پەیـام ئیـبراهـیم.

 رۆمانی نایلێی مانگ و شازادەی خۆر و نووسەر پەیام ئیبراهیم

نووسینی رۆمـان بۆ هـەرزەکاران، گرانترە لە نووسینی رۆمان بۆ گەورەساڵان، چونکە نووسینی رۆمـانی سەرکەوتوو بۆ هـەرزەکاران، پێـویستی بە شارەزایی لە مـەرج و لە بنـەما پێـویستییەکانی نووسینی رۆمـان بۆ هـەرزەکاران هـەیە. پێـویستی بە خەیـاڵـێکی فـراوان و بە شێوازێکی هونەری نووسین و بە تەکنیکی داڕشتن و بە زمانێکی پەتی و دەوڵەمەنـدی کوردی هەیە، پێویستی بە شارەزایی لە سایکـۆلۆژیای هەرزەکاران هەیە.
تا ئێستا چەنـد نووسەرێکی کوردمـان کە باسیان لە رۆمـان بـۆ هـەرزەکاران کـردوون، وەکو دەستپـێشخەر، ئامـاژەیـان بە دوو چـیرۆکی چاپکـراوی نـووسـەر و رۆمـاننوسی کوردمان مامۆسـتا (عـەزیـزی مـەلا رەش) داوە. ئەو دوو چـیرۆکەش (گـورگ و بـزن ـ ١٩٩٠) و (بـۆرە ـ ١٩٩١) کە. بەڵام ئـەم دوو چـیرۆکە لە زۆر رووەوە، مەرجەکانی رۆمانیان تێدا نییە، سەرەڕای ئەوەش تا رادەیەکـیش زمانێکی ناوچـەیی بەکارهـێناوە. ئەگـەر نـاوی رۆمـان، لـە هـەر چـیرۆکـێکی درێـژ بـۆ هـەرزەکـاران بنـێـین، گـەلـێک چـیرۆک و حیکایـەتی فـۆلکـلـۆری و میـلـلی کوردی درێـژمان بۆ هـەرزەکاران هـەیە.
مەبەستیشـم ئەوە نیـیە، لە دڵسـۆزی و هـەوڵی مامۆسـتا عـەزیـز کەم بـکەمـەوە. کە نـزیکەی (٣٤) سـاڵ بـەر لە ئێستا هـەوڵی نووسـینی رۆمـانی بـۆ هـەرزەکاران داوە.
بە شانـازییەوە دەڵـێم، ئێـمەی کورد چەنـدین کـەڵە رۆمانـووسی گەورەکـانمان هـەیە، کە چەنـدیـن شاکارە رۆمـانیان نووسـیون. هەندێکیان ناوبانگی ناوچەیی و جیهـانیان هـەیە. بەڵام بە داخەوە تا ئەمـرۆش نووسەرانی پسپۆری بـواری نووسینی رۆمان بۆ هـەرزاکارانمان نییـە. وەکو پێویسـت ئـاوڕ لە رۆمـانی هـەرزەکاران نەدراوەتەوە. کە رۆمانی هەرزەکارانمان نەبێت، کەواتا جمهـوری خوێنەری رۆمانی هـەرزەکارانیشمان نیـیە. ئەگەر تاک و تەرا هـەشبن، رۆمانی هەرزەکاران بە زمانی بـێگانە دەخوێـننەوە. تا ئێستا لە دوو سێ رۆمان زیـاترم نەبینیوە، کە بـۆ هـەرزەکاران لە زمـانی بـێانییەوە وەرگـێڕابێـت بـۆ سەر زمـانی کـوردی. چەنـد چـیرۆکـێکی درێژیـان بـۆ هـەرزەکـاران وەرگـێڕاون بۆ سەر زمانی کوردی، بەڵام وەکو وتـمان جیـاوازی لەنێـوان چـیرۆک و رۆمـانـدا هـەیە.

 رۆمانی کچی دورگە بچکۆلەکە و نووسەر ئەمین محەمەد

خۆشـبەختـانە پێـرار، ساڵی (٢٠٢٢) رۆمـانـێکی کـوردیی تـایـبەت بـۆ هـەرزەکـاران، چاپکرا و بڵاوکرایەوە، کە رۆمانی (کچی دورگە بچکۆلەکە) یە لە نووسینی شاعـیر و چـیرۆکنووسی ناسراوی بـواری ئەدەبیاتی منـداڵان، مامۆســتا “ئەمـین محـەمـەد”ە.
پێموایە ئەمە مژدەیەکی دڵخۆشکەرە بۆ سەرهەڵدانی رۆمانی کوردی بۆ هـەرزەکاران. لە سـاڵی پـاریشـدا (٢٠٢٣) سێ رۆمـانی تـر بە کـوردی بـۆ هـەرزەکـاران، بـە دوای رۆمـانەکەی کـچی دورگـە بچکـۆلەکـەدا هـاتـن و چـاپکـران و بڵاوکـرانەوە. ئـەم سێ رۆمانەش، رۆمـانی (نـازیـلـێی مانـگ و شـازادەی خۆر)ە، لە نووسینی چیرۆکنووسی بۆاری منداڵان، راگەیانـدنکار، خاتـوو ” پەیـام ئیبراهـیم”ە. مـن بە کورتی و بە چـڕی دوو نـووسینم دەربـارەی ئەم دوو رۆمـانە نووسیوە. لە سایتە ئەلیکـترۆنییەکان و لە گۆڤاری”ژیـار” و لە گۆڤاری “دیـالـۆگ”دا بڵاویانمـکردەوە. یەکەمیان بە ناونیشانی (خوێنـدنەوەیەک بۆ رۆمـانی کچی دورگە بچکۆلەکە). دووەمیان ( پەیـام ئیـبراهـیم و رۆمـانی نـازیـلـێی مـانـگ و شـازادەی خـۆر). شـاعـیـر و چـیـرۆکـنـووسی منـداڵان مامـۆسـتا (عـەلی حـەمـەڕەشـیـد بـەرزنـجی) یـش لە سـاڵی (٢٠٢٣) دا، دەربـارەی رۆمانی کچی دورگە بـچکـۆلەکـە، نووسـینـێکی بە ناونیـشانی (رۆمـانی کچی دورگە بچکۆلەکە و چەند سەرنجێک) لە رۆژنامەی (کوردستانی نوێ) و لە چەند سایتێکدا بـڵاویکـردۆتـەوە. چەنـد لایـەنـێکی ئـەم رۆمـانـەی هـەڵـسەنـگانـدووە.
هەروەها چـیرۆکنووس و و شاعـیری بواری منـداڵان، مامۆستا (سـەردار قـادر) یش دەربارەی ئەم رۆمانەی مامۆستا ئەمین، نووسینێکی بە ناونیشانی (گاریگەریی زمـان لە رۆمـانی کچی دورگە بچکـۆلەکە) دا، لە چەنـد سایتەکانـدا بڵاویکردۆتەوە. کە تێیدا تیشکی خستۆتە سەر لایـەنی زمـان شارەزایی و پاراوی مامۆستا ئەمین لەم رۆمانەدا.
هەر لە دوای بڵاوکردنەوەی ئەم رۆمانە، شاعـیر و چیرۆکنووسی بواری منداڵان کاک (رۆستەم خامۆش) دیمانەیەکی لەگەڵ مامۆستا ئەمین محەمەد سازداوە و لە رۆژنامەی “کوردسـتانی نـوێ” دا بـڵاوی کـردۆتـەوە، مامـۆسـتا ئەمـین لە وەڵامی پـرسیارەکـانی کـاک رۆسـتەم دا، بـاس لـە ئـەزمـوونی نـووسـینی خـۆی لە بـواری منـداڵانـدا دەکـات. باسیش لە نووسیـنی رۆمـانەکەی (کـچی دورگـە بچکـۆلـەکە) دەکـات.

 رۆمانی جانتاکەی کارۆ و عـوسمان دەروێـش

رۆمـانی سێیەم بۆ هەرزەکاران، کە هەر لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، چاپکـرا و بڵاوکرایەوە، رۆمـانی (جـانتـاکەی ئـارۆ) یە، لە نـووسینی شاعـیر و چـیرۆکنووسی بـواری منـداڵان کاک “عـوسمان دەروێـش”ە. هـەر ئەم رۆمـانە لە ساڵی پـاردا، لایـەن نووسەر دکـتۆر (جەلیل ئیبراهیم الزهـیری) یەوە، لە کوردییەوە وەریگێڕاوە بۆ سەر زمانی عەربی بە نـاوی (حـقـیـبة آرو). بەڵام مـن تا ئێستا ئـەم رۆمـانەی کاک عـوسمانم پێـنەگەیشتووە کە بـیخـوێـنـمەوە. بـۆ مـاسنجـەرەکـەشی نـامەیـەکم بـۆی نـارد کـە بە (پـی دی ئێـف) رۆمانەکەیم بۆ بنێرێت. بەڵام تا ئەم نووسینەم هـیچ وەڵامێکی نەداوەتەوە. دووبارەش پیـرۆزبـایی و دەسـتخـۆشی لە کـاک عـوسـمان دەروێش دەکـەم.
رۆمانی چـوارەم بـۆ تـازەلاوان، رۆمـانی (زێـبرایەک لە دارسـتانەکـانی سـویـد دا) لە نووسی شاعـیر و چـیرۆکنووسی بـواری ئەدەبی منـداڵان، مامۆسـتا (ئاکـۆ محـەمـەد سابیر)ە. تیراژی (١٠٠٠) دانە و لە ساڵی (٢٠٢٣) لە شاری (بانـە) لە رۆژهـەڵاتی کوردستان چاپکراوە. مامـۆستا ئاکۆ بە (پی دی ئێـف) بۆی ناردم. ئەم رۆمانە (٢٤) بەشـە، پاڵەوانەکەی (ئادەم) کوڕێکی منداڵێ تەمـەن نـزیک (١١) ساڵانـە. لە رووی بیرۆکەوە هانی منداڵان دەدات بۆ ئاژەڵـدۆستی. بە داخەوە ئەم رۆمانە پـڕە لە هەڵەی رێنـووسی و زمانەوانی. پەیـامـەکەشی بە شـێوەیـەک گەیـانـدووە کە لەگـەڵ خواستی منـداڵانی کورد و لەگەڵ داب و نەریتی کوردەواریـدا گونجاو نییە. بریا ئەوەندە پەلەی نەکـردایە لە چاپکـردنی رۆمـانەکەی و پێـشانی نووسـەرانی شارەزای رۆمـانی بـدایە، لەگەڵ ئەوەشـدا جوانتریـن پیـرۆزبایی و دەستخـۆشی لە مامۆستا ئاکۆ سـابیر دەکـەم.

 بەرگی یەکەم دووەمی رۆمانی ملـوانکەی ئەفـسوناوی بۆ هەرزەکاران ـ ئەمـین محەمـەد

بۆ مامۆستا ئەمـین محەمـەد، کە بە (پی دی ئێـف) رۆمـانەکەی بـۆم نارد. جوانترین دەستخـۆشی و پـیرۆزبـایی لێـدەکەم. لە هەفتەی یەکەمی مانگی شوباتی رابـردوودا، نووسینێکم بە ناوی (خوێندنەوەیەک بۆ رۆمانی ملـوانکەی ئەفسونـاوی) نووسی لە سایتـەکانـدا بڵاوکـردەوە. ئەگـەر یەکـێک ئـارەزووی خوێـنـدنەوەی ئـەو نـووسـینەم بکات، ئامـادەم کە بـۆ ئیـمـێـلەکەی بـیـنـێرم.
رۆمانی ملـوانکەی ئەفسونـاوی، لە ناونیشانەکەیەوە و لە سەرەتاوە بە ئەفسون دەست پێـدەکـات، هـەر بـە ئەفـسونیـش چـارەسەری رووداوەکـان دەکـات و کـۆتـایی دێـت. ئەم رۆمـانە، رۆمـانێکی خەیـاڵـيی فـانتـازییە، لە هەمانکاتیشدا رۆمانێکی خەیـاڵی زانستییە و رۆمانێکی داهـاتووە (جۆرێکە لە جۆرەکانی رۆمان) لەو پێنج رۆمانە بۆ هەرزەکاران رۆمانی ملوانکەی ئەفـسوناوی جوانترین و هونەریترین و فانتازیترین رۆمانی کوردییە بـۆ هـەرزەکاران، لە هەمـوو روویـەکەوە لە ئاستێکی بەرز دایـە.

دەتوانین بڵێین، کە رۆمانی (کچی دورگە بچکـۆلەکە) بۆ هەرزەکاران و ساڵی (٢٠٢٢) بە ساڵی سەرهـەڵـدانی رۆمـانی هەرزەکاران لە ئەدەبی هـەرزەکـارانی کـورد دابـنێـیـن. دەسـتپێشخەری و شانـازیش بۆ مامۆسـتا ئەمـین محـەمـەد دەگەڕێتەوە. هـیـوای ئـەوە دەخـوازم کە نـووسـەرانی شـارەزای تر، بـێـنە ئـەم بـوارە و خۆیـان تـاقی بـکەنـەوە و ئاوزەنگی لە ئەسپی تـوانا و شارەزاییان بـدەن. بۆ ئەوەی رەوتی رۆمانی هەرزەکاران لە ئەدەبی هـەرزەکارانی کورد بکەوێتە رێ و خـۆی بـگەیەنـێـت بە کـاروانی رۆمـانی هەرزەکارانی گـەلان. ئەگەر بمانەوێـت شـتێک نییە نـاوی ئەسـتەم و نابێـت بێـت.

ئێستا دەتوانین ئەوە بڵێین کە (رۆمانی هەرزەکان) لقـێکە لە ئەدەبی کوردی. دەتوانین.

ژانـرێکی تر بـۆ ئەدەبی کوردیمـان زیادبکەیـن بە نـاوی (ئەدەبی هـەرزەکارانی کورد). وەکو ژانـرێکی ئەدەبی سەربەخۆ، لە ئـەدەبی منـداڵانی کورد و لە ئەدەبی لاوانی کورد جیابکەینەوە، چونکە قـۆناغی هەرزەکاری لە زۆر رووەوە تایبەتمەنـدیی خۆی هـەیە.

لەو باوەڕەدام کە کوردێکی کەم، ناوی کچۆڵەی بلـیمەتی کورد و جیهـانی، بچـووکترین رۆمـاننـووس لـە ئەوروپـادا، لەوانـەشـە لـە جیهـانـدا (بەفـریـن شادۆسـت کەریـمی) ی بیستووە. ئەم کچـۆڵە جـوان و زیـرەک و بلـیمەتەمـان. خەڵکی رۆژهـەڵاتی کوردستانە. باوکی (شادۆست) بە هـۆی خەباتی پێشمەرگایەتییەوە، ماوەیک لە شارۆچکەی (کەلار) نیشتەجێ دەبـن. تەمەنی بەفـرین چـوار ساڵ بـوو، وەکو پەنـابەر خانەوادەکەی روویان لە نەرویـج کـرد و لە شاری (ئـۆسڵـۆ)ی پایتـەخـتی نەرویـج گـیرسانەوە.
بە فـرین لە ماوەیەکی زۆر کەمـدا، بە خوێنـدنەوە و بە نووسین فـێری زمانی نەرویجی بـوو. بەفـریـن لە پـۆلی چـواری قـوتـابخـانەی بنەڕەتیـدا، کە تەمـەنی (٩) ساڵان بـوو، چەنـد شانـۆیەکی بە زمـانی نەرویـجی بـۆ قـوتـابخـانەکەیـان نـووسی و دەریـانهـێنان و لەسەر شانـۆدا نمایش کـران. جـێی سەرسوڕمـانی مامۆسـتاکان و هـاوڕێـکانی بـوون.
بەفـرین کەریمی کە لە ساڵی (٢٠٠٩) دا، کە تەمەنی (١٠) ساڵ بـوو، لە پۆلی پێنجی بنەڕەتیـدا بوو، بۆ یەکەم جار رۆمـانێکی بۆ هـەرزەکارن، بە زمانی نەرویجی نووسی بە ناونیشـانی (مـاریـا و زڕدایـکی) بە زمـانی پـەتی نەرویـجی نووسـیوێـتی کە (٧٠) لاپەڕەیە. لە هـەمان ساڵـدا بـۆیان چاپکـرد و بـڵاویـان کـردەوە. بەفـرین لەم رۆمـانەدا، باس لە کـێشەیەکی جیهـانی دەکات. کە کـێشەی لەیەک جیابـوونەوەی ژن و پیـاوە، کە منـداڵـەکانیان دەبنە قوربانی و باجی لەیەکـتری جیابـوونەوەی دایک و باوکیان دەدەن. دەبـێـت چارەنـووسی ئەو منـداڵانە لە سایەی زڕدایکـدا چـۆن بـێـت؟ پاڵەوانی سەرەکی ئەم رۆمانەی بەفـریـن کەریمی، کچۆڵەیەکی تەمەن دە ساڵ و نیوە و ناوی (ماریـا) یە. دایـک و بـاوکی لەیەکـتری جیـادەبنـەوە و دەکەوێتـە بەردەسـت زڕدایـک. ئەم رۆمـانە بووە بەجـێی سەرسوڕمانی هەموو خوێنەرانی نەرویـج، کە کچـۆڵەیەکی (١٠) ساڵانی کورد، رۆمـانێکی نایابی وای بە زمـانێکی پەتی و شـیرینی نەرویـجی بنووسیت. کە تا ئـێستا شـتی وا لـە منـداڵانی نەرویـج و ئەوروپـاش نەوەشـاوەتەوە. بەفـریـن ئەنـدامی کۆمـەڵەی منـداڵانی کـورد ـ لە نەرویـج بـوو. هـەر لە پـۆلی پێـنج و لە تەمـەنی (١٠) ساڵیـدا، دەستی بە نـووسینی رۆمـانی دووەمی بە زمـانی نەرویـجی کرد، ئەم رۆمانەی لەژێـر ناوی (بـاوکـە ئەژدیـهـاکە) دایـە، لە تەوابـوونی نـزیک ببـووەوە، بەداخەوە کە تووشی کارەساتی وەرگەڕانی ئـۆتـۆمبێلەکەیان بوو. بە سەختی بـڕبـڕەی پشتی بـریـدار بـوو، لە مـردن گـەڕایـەوە. سێ نەشــتەرگـەریی پـشـتـیان بـۆی کـرد. سـاڵـێک لەسـەر عەرەبانە بوو. بەفرین کەریمی لە ئێسـتادا، بڕوانامـەی مـاسـتـەری لە سـۆسـۆلـۆژیـدا وەرگـرت. نیـازی بەدەسـتهـێـنانی بـڕوانـامـەی دکـتـۆرایە.
کـتێـبی رۆمـانەکەی بەفـریـن کەریـمی (مـاریـا ئـۆگ سـتـیـمـورەن ـ مـاریـا و زڕدایکی) لەلامـە. ئەگەر درەفـەتـم بۆ بـڕەخـسێـت، نیـازم وایە وەریگـێـڕم بۆ سەر زمانی کوردی.
ئەگەر بوایە بەفـرین کەریمی ئەم رۆمانەی بە کوردی بنووسیایە. دەبوو بە یەکەم و بە بچووکـترین رۆمانووسی ئەدەبی هـەرزەکارانی کورد. چونکە (١٥) ساڵ بەر لە ئێستا رۆمـانی (مـاریـا و زڕدایـکی) نـووسسیـوە و چـاپـیکـردووە. ئەگـەرچی خـانـەوادەکەی بەفـریـن لە ماڵـەوە بە کـوردی قـسەدەکـەن و بە زاریـش کوردییـەکەی بەفـرین باشە. بـەڵام ناتـوانێـت بە کوردی بخـوێـنـێـتەوە و بنـووسـێـت.

(*) بۆ نووسـینی ئەم بابـەتەم کەم یا زۆر، سـوودم لە چەنـد سایتـێکی ئیـنگـلیزی و نەرویـجی و عـەرەبی وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤




خوێنـدنەوەیەک بۆ رۆمـانی ملوانکەی ئەفـسوناوی.. رەزا شـوان

رۆمانی (ملوانکەی ئەفسوناوی) بۆ مێردمنداڵان، دووەم رۆمانی شاعیر و چیرۆکنووس و رۆمـانـنووسی ناسـراوی ئەدەبیـاتی منـداڵانی کـورد، مـامـۆسـتا (ئەمیـن محـەمـەد) ە. ئەم رۆمـانەی بـۆ هـەرزوکاران نووسیوە. (١٢) بەشە، (٩٢) لاپـەڕەی مامناوەنـدییە. چاپی یەکەمی لە چاپخانەی (پـانـدا) لە ساڵی (٢٠٢٤) دا چاپکـراوە. لە بڵاوکـراوەکانی دامەزراوەی کەریمی ئەلەکە یە، بە سپۆنسەری دارایی بەڕێـز دکتۆر (تەهـا رەسـووڵ) چاپکـراوە، تیراژی (٥٠٠) دانـەیە. کوالـیتی دیـزایـنی بەرگ و وێنەکـان و چاپکـردن و جـۆری کاغـەزەکەی باشـن. چەپکەگـوڵی سوپاسم بـۆ مامۆستا ئەمـین محەمـەد، کە بە (پی دی ئێـف) رۆمـانەکەی بـۆم نـارد. جـوانـترین دەستخـۆشی و پـیرۆزبـایی لێـدەکەم.
رۆمانی ملـوانکەی ئەفسونـاوی، لە ناونیشانەکەیەوە و لە سەرەتاوە بە ئەفسون دەست پێـدەکـات، هـەر بـە ئەفـسونیـش چـارەسەری رووداوەکـان دەکـات و کـۆتـایی دێـت. ئەم رۆمـانە، رۆمـانێکی خەیـاڵـيی فـانتـازییە، لە هەمانکاتیشدا رۆمانێکی خەیـاڵی زانستییە و رۆمانێکی داهاتـووە (جۆرێکە لە جۆرەکانی رۆمان). پێم باشە پێش ئەوەی بێمە سەر دەربـڕینی را و چەنـد تێبینی و سەرنجی تایبەتیم دەربارەی ئەم رۆمـانە. بە کورتی و بە چـڕی، پـێناسەی رۆمـان و ئەفــسون (جـادوو) و رۆمـانی فـانتـازیـا بـکەیـن.

رۆمـان مێـژووییەکی کـۆنی هـەیە، هـەزاران ساڵە هـاودەمی مـرۆڤـە. چەنـدیـن رۆمـان هـەن کـە مێـژوویان بـۆ پێـش زایـنی دەگـەڕێـنـەوە. بـۆ نمـوونـە: رۆمـانی گـلگـامـیش. رۆمانی مـۆدێـریـن لە سەدەی هەژدەمـدا، لە ئەوروپادا سەریهـەڵـدا. گەلێ گۆڕانکاریی بەسەر هـاتـووە. بەڵام تا ئەمـڕۆش پێگەی خـۆی لەنـاو جـورەکانی ئەدەبـدا پاراستووە. مەرج و بنـەما و پێویستییە سەرەکـییەکانی رۆمـانی هـەرزەکاران، هەمـان مەرجەکانی رۆمـانی گەورەکـانـن بە کەمـێک جیـاوازی و تایبـەتـمەنـدییـەوە.
رۆمـان، چ بۆ گەورەکان چ بۆ هـەرزەکاران، یەکـێکە لە هـونەرە ئەدەبیـیە مۆدێـرن و جـوان و فـرە بەربـڵاوەکـانی ئـەم سەردەمـە. ژانـرێکی گـرنگە لە ژانـرەکـانی ئـەدەب، هـونـەرێکی گـێڕانـەوەی خـەیـاڵـئامـێزی پەخـشان نـووسـراوی دوورودرێـژە. لەسـەر بنـەمای خەیاڵ دامەزراوە، لە زنجـیرە ڕووداوێک یان لە زنجـیرە چـیرۆکێکی یەک لە دوای یەک پێکهـاتـووە، کە رەگەزەکانی رۆمـان پـێکەوەی گـرێـداون. بەپێی رۆمانەکە پەیـڕەوی لە ریـزبەنـدی لێکۆڵینەوەکانی رووداوەکان دەکرێـت. کارەکتەرەکانی رۆمـان زۆرن و رووداوەکانی تێکهـەڵکـێشن. رۆمـان فـۆرم پـرۆژەیەکی زەبەلاحـە، نـووسینی رۆمان وەک دروستکردنی مـاڵ وایە. تا زیاتر بـڕازێـنرێتەوە و تاسولووس و تیـفـتـیـفە بـدرێـت جـوانـتر خـۆی دەنـوێـنـێـت. بـەڵام بە مەرجـێک درێـژدادڕی بـێـزارکەر نەبێـت.
رۆمان بەرهەمی ئەزموونی خەیاڵ و داهێنانی مرۆڤە. رۆماننووس توانای ئەوەی هەیە، کە خەیـاڵ و بیـرۆکەکانی زادەی هـزر و پەیـام و رێـنمـاییەکانی خـۆی کە باوەڕی پێـیان هـەیە، لە چـوارچـێـوەی رووداوەکـانی رۆمـانـەکەیـدا دایـانبـڕێـژێـت و پەخـشی بـکات. رۆمـان بـۆ ئاسـانی و بـۆ بـێـزارنەبـوونی خـوێنـەر لە خـوێـنـدنـەوەی، دابەشـدەکـرێـت بـۆ چـەنـد بەشـێک، یـان ژمـارە بۆ بەشـەکانی دادەنـرێـت.
گرنگـترین رەگەزە (توخـمە) پێکهـاتـووەکانی رۆمـان: خەیـاڵ، بیـرۆکە، بابـەت، گـرێ، پاڵەوان و کارەکتەرەکان ـ مەرج نییە کارەکتەرەکان مـرۆڤ بن، دەشێ ئاژەڵ و باڵندە و رووەک و شتی ئەفسانەیی خەیاڵی بن. بە تایبەتیش لە رۆمان بۆ هەرزەکاران ـ دیمەن و دیالۆگەکان، تەکـنیکی گێڕانەوە. هەر رۆماننووسێکیش شێوازی مامەڵەکردنی خـۆی هەیە لەگەڵ هەر رەگەزێک لەو رەگەزانە. لـێرەوە دەکرێت داهێنان لە رۆمانـدا بکرێت.
فـانتـازیا بە خـەیـاڵ پـۆشـراوە. یەکـێکە لە فـاکـتەرەکانی جـیهـانی رۆمـان و چـیرۆک و هـونەر. فـانتـازیا لە ئەدەبـدا، بە شێوەیەکی ئەدەبی دەوتـرێـت، کە مەیـلی ئەوەی هـەیە لە داب و نەریتی باو دابـڕێت و لە راستییەکان رابکات و کاری لە لـۆژیک بەدەر بکات. رۆمـانی فـانتـازی، ئـەو رۆمـانەیە، کە رۆمـاننـووس بە پـلەی یەکـەم پشـت بە جیهـانی خەیـاڵ دەبەستێت. رووداوەکانی لە جیهانێکی خەیاڵـیدا روودەدەن. لە سنوور و کۆت و پـێـوەنی لـۆژیـک خـۆی رزگـاردەکـات. خـوێنـەر بـۆ گـەشـتـێکی دژەبـاو دەبـات. ئـەم جیهـانە خەیاڵـییەش، لە داهـێنانی رۆماننووسە. بەڵام ئەم وەسـفە هـەمـوو رۆمـانێکی فانتـازی ناگـرێتەوە، ئەگەر بە شـێوەیەکی هـونەری لە ژیـان بـڕوانـێت و وردبـێـتەوە.
چـیرۆکـنووسی بەنـاوبـانگی منـداڵان، دکتـۆر (سـیوس) دەڵـێـت:” فـانتازیـا بە تەواوی دیوەکەی تری عـەدەسەکەیە”. فانتازیا نکووڵی لە بوونی ئازار و مەینەتییەکان ناکات. لەوانـەیە رۆمـاننـووس بۆ چارەسەرکـردنی کـێشەکانی جیهـان، بە شێوەیەکی هـێمایی خەیـاڵ بەکـاربهـێنـێـت. نووسـەری ئـوسـترالی، پسـپۆر لە ئـەدەبی منـداڵانـدا، خـاتـوو (کەیـت فـۆرسـت) دەڵـێـت:”فـانتـازیـا لـە چـیرۆکە ئەفـسانەییـەکـانـدا، وەک مـۆمـێکی داگیرساو دەدرەوشـێتەوە و دڕ بە تـاریکی دەدات. بەڵام گرنگـترین شـت ساتەوەخـتی روونـاکـیـترە، کە پـێمـان رادەگـەیەنـێـت، هـیوا و کـۆتـاییـە خـۆشـەکـان هـەن”.
تایبەتمەندییەکانی رۆمانی فانتازی، رۆماننووس بە شێوەیەکی داهێنەرانە لە دەرەوەی ژیانی باودا، چارەسەری کێشەکان دەکات. بۆ گەیاندنی پەیام و هـێنانەدی ئامانجەکانی رۆمـانەکەی پشـت بە ئەفـسون (جـادوو) و شـتەکانی دەرەوەی سـروشت دەبەستێـت.
ئەفـسون (جـادوو) بـریتیـیە لە بەکـارهـێنانی هـێـزی نـائـاسایی، بـۆ ئـەوەی بە خەیـاڵ شـتـێکی ئەستەم بکـرێت. ئەفـسون چالاکییەکە کە بەپێی ئەو کەسەی ئەنجـامی دەدات، دۆخـێکی دیـاریکـراو دەگـۆڕێـت. مێـژووی ئەفـسـون بـۆ هـەزاران سـاڵ دەگـەڕێتـەوە.
قسەکردن لەسەر ئەفـسون، شتێکی پـڕوپـووچ و نامـۆ نییە. لە یادەوەریی کـولـتووری کوردیدا، لە گەلێ چیرۆکی رەسەنی ئەفسانەیی و داستانە کوردییەکان و حیکایەتەکاندا، کە هـەزاران ساڵە کورد دەیـانگـێڕێتـەوە. لە بەشـێکی زۆریـانـدا، ئەفـسون رەگەزێکە لە رەگەزەکـانی ئـەو چـیرۆکانە. بۆ نمـوونە چـیرۆکی (پیـرەژن و چـەرخ و فـەلـەکەکە ئەفـسووناوییەکەی). تەنانەت لە رۆمانی (مـەم و زیـن) یشدا، ئەحـمەدی خـانی پەنـای بۆ ئەفـسون بـردووە. لە کولـتوور و ئەدەبیاتی ئەفـسانەیی و نـوێی هەمـوو گەلانیـشدا ئەفـسون بـوونی هەبـووە و هـەیە. ئەفـسون لە ئەدەبـدا ئامـانج نیـیە، بەڵکو هـۆیەکە بـۆ هـێنانـەدی ئامـانجی لە تـوانـابەدەر. لە هـەمـوو ئـاینـە ئاسـمانییەکـانیشدا، جەخـت لەسـەر بـوونی ئەفــسون دەکـەن. گەلـێک لە کـەڵە رۆماننـوسـانی جیهـانی لە شاکـارە رۆمـانەکانیانـدا بۆ هـەرزەکاران، پەنـایـان بۆ ئەفـسون بـردوون، لەوانـەش: رۆمـانی ئەلیس لە وڵاتی عاجباتییەکاندا ـ نووسینی: لویس کارۆل. ساندرێلا ـ نووسینی: چارلـز پـیرۆ. گەشتی سەرسوڕێنەری نـیـلـز ـ نووسینی سەلما لاگیرلۆف. تۆمالـیزاـ نووسینی هـانـز کریستیان ئەنـدەرسـین. هـاری پـۆتـەر ـ نـووسینی جـوان رۆلـینگ… هـتـد.
من خۆم لە ئەدەبـدا نەبێت، بـڕوام بە ئەفسون و جادوو و فـاڵ و بـورجـەکانـیش نییە. ئەفـسون بە سێ جـۆرە ناسراوە: ئەفسونی سپی و ئەفسونی رەش و ئەفسونی سوور. ئەفـسونی سپی بـۆ کـاری چـاک بەکـاردەهـێنرێـت. ئەفـسونی رەش بـۆ کـاری خـراپـە بەکاردەهـێنرێت. ئەفـسونی سـوور بۆ چـارەسەری کـێشەکـان بەکـاردەهـێنرێـت. لـەم رۆژانـەدا کەسـانێکی زۆر، بـۆ چـارەسەرکـردنی کـێشەکـانیان، باوەڕیـان بە تـوانـای سەرووی سـروشـتەوە هـەیە. ئەفـسـون لە رۆمـانـدا کـارێـکی هـەڕەمـەکی نیـیە. لە رۆمانی فانتازیـدا، ئەفـسون نرخ و یاسا و دەستوور و مەرجی هـەیە. میکانـزمێکی گەورەی رووبـەڕووبـوونەوەوەیە. بەبێ ئـەوەی یاساکانی سـروشـت پێـشـێـل بکات. بـۆیـە رۆمـاننـووسی سـەرکـەوتـووی رۆمـانی فـانـتـازی، سـەبـارەت بـە چـۆنـیـەتی بەکارهێنانی ئەفسون لە رۆماندا لە کات و شوێنی خۆیدا. بۆ چارەسەرکردنی کێشە و ناکۆکـییەکان بە شێوەیـەکی دروست و تاڕادەیـەک باوەڕپێکـراوبێـت و لە راستییەوە نزیک بێت. پێویستی بە دەستوورێکی ئەفسون و بە شێوازێکی نووسینی ورد هەیە.
رۆمـانی داهـاتـوو: جـۆرێـکە لە جـۆرەکـانی رۆمـان. کە رۆمـاننـووس تێـیـدا هـەوڵی پێشبینـیکـردنی رووداوەکـانی داهـاتـوو و داهـێـنانی ئـامێـری نـوێ دەدات. وەک ئـەو رۆمانانەی وێنەی داهـێنانەکان و گەیشـتنی مـرۆڤ بـۆ بـۆشـایی ئاسـمان و بـۆ سـەر هەسارەکان دەکات. ئەم رۆمانـانەش پشـت بە شێوازی خەیـاڵی فـراوان و بە وشـەی تـازە دەبـەسـتـێـت. مـلـوانـەکەی ئەفـسونـاوی رۆمـانێکی فـانتـازی و داهـاتـووشـە.
دێینە سەر رۆمـانی (ملـوانکەی ئەفسوناوی)ی بۆ مێردمنـداڵان، لە نووسینی مامۆستا ئەمـین محـەمەد. پێمـوایە مامۆستا ئەمـین داهـێـنەر و رابـەری راستـیی سەرهـەڵـدانی رۆمـانی هـەرەزەکارانی کوردە لە کوردستانـدا. رۆمـانی یەکەمی بۆ هەرزەکاران (کچی دورگە بچکـۆلەکە) کە لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، چاپیکـرد و بڵاوی کردەوە، نووسـەران و خوێنـەران پێشوازییەکی گەرمیـان لـەم رۆمـانـەی کـرد. بـوو بـە هـانـدان بۆ مامۆسـتا ئەمین. ئەزمـوون و شارەزاییەکی قـووڵـتر و باشـتری دەربـارەی نووسینی رۆمـان بۆ هەرزەکاران پێبەخشی. بۆیە رۆمانی دووەمی (ملوانکەی ئەفسوناوی) بۆ مێردمنداڵان بە تەکـنیک و بە ستایـلێکی جوانتر و پـڕ خەیاڵـیتر و فـانتازیتر و هـونەریتر نووسیوە.

رۆمانی ملوانکەی ئەفسوناوی، رۆمانێکی خەیاڵیی فانتازییە، بە تام و چێژێکی کوردی. مامـۆسـتا ئەمـین کـراسـێکی هـاودامـانی ئەفـسونـاویی لەبـەر ئەم رۆمـانەی کـردووە. پاڵـەوانی سەرەکـیی ئەم رۆمانە (سـیـتا) یە. کە کچێکی ئەفـسوناوی پـرچ زێڕینی زۆر چـالاک و گـورج و گـۆڵـبوو. کچـێکی نـاوازە و جیـاواز و لە تـوانابەدەربـوو. دەیتوانی هەموو شتێک بکات. خەیاڵ سەرتاپای ژیانی داپـۆشیبوو. سیتا کچێکی چاونەترسبوو. هـێمای چاکەخوازی بوو. نازناوی (کچە ئەستـێرە) شی هـەبـوو. ئەو خـۆشی رۆژێـک لە رۆژان یەکـێک بووە لە ئەستـێرەکـان، بە رێکەوت هـاتبووە سەر هەسارەی زەوی. خـۆی ئەم نهـێنیـیەی لای ئازا درکانـدبـوو.
ئەم رۆمانە ململانێیەکی سەختە، شەڕێکی گەورەی مان و نەمانە لەنێوان هـێزی خێر و هـێزی شەڕدا. هـێزی خـێر لە سیتادا کۆبـبووەوە، هـێزی شەڕ و بەدکاریش لە پیرەژنی جادووبـازدا بەرجەستەببـوو. هـەردوو لایـان تـوانـا و هـێزی ئەفـسووناوی و كاری لە توانابەدەریـان ئەنجـام دەدا. نازانـم بۆ زۆربەی ئەفسانەکان و چیرۆکە فـۆلکلۆرییەکان، زیـاتر پیـرەژن دەکـەن بە هــێمای جـادووبـازی و شـەڕانی و بەدکـاری. پێمـوایە ئەمـە ناڕەواییەکە دەرهـەق بە ژنان، ئەو سۆز و نیانی و میهـرەبانییەی لە ژناندا هەیە، بەو رادەیە لە پیاودا نییە. بەڵام لەم رۆمانەدا، رۆماننووس پیرەژنێکی تری (دایەگەورە) ی سەر هەسارەی شینی کردووە، بە فـریادڕەس و بە یارمەتیدانی سیتا بۆ رزگاربوون لە پیـرەژنی جـادووبـاز. بەشـێکی زۆری کـارەکـتەرەکـان، پیـرەژنی جـادووبـاز، جـادووی لێکـردبـوون و کـردبـوونی بە گیـانەوەوەرێـکی تر یان بە دڕکەزێ، بەشێکـیانـیشی لە ئەشکەوتەکەدا بەنـدکردبوون. ئازای لەناو گوێـزێکی گەورەدا بەندکردبوو، حەوت برا پاڵەوانەکەکەشی لەناو پرتەقاڵێکدا بەندکردبوون، دارکونکەرەش کە هـاوڕێی ئازا بوو، چاوشارێکـیان کردبـوو. کە ئازا لەناو گوێـزە گەورەکەدا خۆی شاردبووەوە، بەنـدکـرا، هـاوڕێکەی ئـازا وایـدەزانی کە ئـازا لەنـاو دارێـکـدا خـۆی شاردۆتەوە، بـۆیە بـوو بە دارکونکەر، شەو و رۆژ خەریکی کونکـردنی دارەکان بـوو و بۆ ئـازا دەگەڕا. پۆلێک پـەڕەسـێلکەش، پیـرەژنی جـادووبـاز جـادووی لـێکـردبـوون، کـردبـوونی بە دڕکـەزێ. گیانلەبەران نەیاندەوێرا نزیکی ببنەوە. سیتا بە هۆی گوڵەئەستێرە ئەفسوناوییەکەیەوە، زۆریـانی رزگـارکـرد. تـرسی گـەورەیـان لـە پیـرەژنی جـادووبـاز بـوو، کـە جـادوویـان لـێـبکات. ئەم پیرەژنە ژیانی لە گیانلەبەرانی دارستانەکە تاڵ کردبوو. پـرچـی ئـەوەنـدە درێـژبـوو، تـاڵـەکـانی پـرچـی وەک داو، لەنێـوان لـووتکە چیـاکـانـدا دەنایەوە. پۆلـێک قـازوقـورینگ لە ئاسمانی دارستانـەکەدا، بەسـەر ئـەو تـاڵە قـژە جـادوویانەی پیـرەژن فـڕیبـوون. وەک رسـتە بـامێ، بە ئاسـمانەوە وشک ببـونـەوە.
ئەگەرچی بابـەتی مـلمـلانی لەنێـوان، چاکەخوازی و خـراپەخوازیـدا لەنێـوان ئاشتی و شـەڕدا، لەنێـوان رووناکی و تاریکـیدا، شـتێکی تـازە نییە. بابـەتی سـەرەکی زۆربـەی رۆمان و چیرۆک و ئەفسانە و داستانەکان و حـیکایـەتەکان بـوونە. بە زۆریـش هێزی چاکە و ئاشتی و روونـاکی، بەسـەر هـێزی شـەڕ و خـراپە و تـاریکـیدا سەرکەوتـووە. ئەم راستییانەش لە ئاینەکاندا رەنگـیان داوەتەوە. بۆ نموونە لە ئاینی (زەردەشـتی) دا. ئاینی زەردەشتی لە سەدەی شەشی پێش زاینی سەریهەڵدا. زەردەشت پەیامبەری خودا بـوو، یەکـتاپـەرست بـوو. وشـەی زەردەشـت، زاراویـەکی کـۆنی کـوردییـە، بە مـانـای ئەستێرەیەکی روونـاک و دروشـاوە و جـوان دێـت. رۆگـەی زەردەشـتییەکان تیـشک و رووناکییە. ئاینی زەردەشـتی لەسەر دوو بنـەمـا بنیاتـنراوە: یەکەمیـان (ئاهـورامەزدا) واتا خودای چاکە یان هـێزی چاکە. دووەمیان (ئەهـریمەن) بە مانای هـێزی شەڕ دێت. یۆنانییە کـۆنەکانیـش خوداوەنـدی ئاشتی و خـوداوەنـدی شەڕیان هەبـوو. هـەردەمیش لایەنگـران و پاڵـپشتیکارانی چاکە و خێرخوازی و ئاشتی و سەرکەوتـن، زیاتـربوونە.
نووسـەر بۆ رووداوەکانی ئەم رۆمـانە فانتازییەی، جیهـانێکی خەیـاڵی دروستکـردووە، کە دارسـتانێکی پـڕ لە دار و گـوڵ و گوڵـزار و چـیمەن و دڕکـوداڵ و کـانی و روبـار و ئەشکەوت و دۆڵ و گـرد و چیـایە. پـڕە لە مێروولە و هەنگ و پەپوولە و خاڵخاڵۆکە و باڵندەی رەنگاوڕەنگ و سمۆرە و دارکونکەرە و کەروێشک و بەرخ و مەیموون و بۆق و ژیشک و زەرافـە و فیـل و ئەژدیهـای حەوت سەری رەنگاوڕەنگ و قـازوقـورینگ و مـاسی و دێـوی زەبـەلاح و گیانلەبەر و حەشـامـاتی تـر. لە رۆمـانـدا نەبێـت، لە کـوێـدا ئەژدیهـای حەوت رەنگ و حـەوت سەر هەیە، کە هەریـەکە و بە ئاوازێکەوە گـۆرانی دەڵـێت. لەم رۆمانەدا کـۆمەڵـێـک کارەکـتەری سـەرەکی و لاوەکی هـەن، سەرەکـییەکان وەک: سیتای پاڵەوان و هـاوکارانی: ئازای هـاوڕیی و حەوت بـرا پاڵـەوانەکە و ریتـا و دایەگەورەی دانیشتووی سەر هەسارەی شین. پیرەژنی جادووباز و دێـوە زەبەلاحەکە.
مامۆسـتا ئەمـین، نووسـەری ملـوانکەی ئەفـسونـاوی، باکگـراونـدێکی رۆشـنبـیری و زانیاری و زانستی گشتی و خەیـاڵێکی فـراوانی هـەیە. سەرتاپـای گەردوونی خستۆتە ژێـر رکێفی رۆمانەکەی و لەبەردەم سیتای پاڵەوانی رۆمانەکەیـدا، ئەستە بـوونی نییە. بە سەر پەیـژەی ویست و بـڕوا و هـیوادا بـۆ لای دایـەگەورەی سـەر هەسارەی شـین سەردەکـەوێـت. ئەگـەرچی تا ئەمـڕۆ ئەو راسـتییە پشـتڕاست نەکـراوەتەوە، کە ژیـان لەسەر هەسارەکانی تـردا هـەبێت. یان دەفـری فـڕیـو لەسەر زەویـدا بینرابێـت. ئەمـە تەنیا خەیـاڵ و قـسە و باسـە. بەڵام نووسـەران دەتـوانـن جیهـانێکی خەیـاڵی دروست بکەن و پێشبینی داهـاتـوو بـکەن و بە تـاڵی خەیـاڵ، زەوی و هـەمـوو هـەسەرەکانی گـەردوون پـێکەوە ببـەسـتن.
“ریتـا”ی کەشتییەوانی ئاسمانیی هـەسارە شین، کە جەستەیەکی جیاوازی هەیە، سێ جار بە کەشتییەک لە هەسارەی شینەوە، هـات بۆ سەر زەوی و لەسەر گردەکەی ناو دارسـتانەکەدا، نیشتەوە و لەگەڵ سـیتا و ئازا دا، بوون بە هـاوڕێ و بە هەمان زمان قسەیان دەکـرد. ریتـا لە گەشتی دووەمیـدا، ملـوانکەیەکی ئەفـسونـاوی دەنک گەورەی یاقـووتی، پێشکەشی سـیتای کـرد، کە هـەر مـووروویـەکی لە ئەستێرەیەکەوە هـێناوە. دەنکە سەوزە گەورەکەی، ئەفسوناوییەکی تایبەتییە، لە هەسارەیەکی زۆر دەگمەنەوە هـێناوێتی، هەرکەسێک پەنجـەی لەسەر دابنێت و بڵـێـت:”هـەسارە دەگـمەنەکە تکـایە هاوکاریم بکە” یەکسەر ملوانکەکە دادەگیرسێت و دەبێت بە پەیژە لەنێوان هەسارەکاندا. بەبێ تـرس دەتوانێـت پێـدا سەربکەوێـت. دەبینرێت بەڵام کەس ناتـوانێـت بیگـرێت. ئەم ئـەم ملـوانـکە ئەفـسـونـاوییـە، دایـەگـەورەی سـەر هـەسارەی شـیـن، بـە چـل سـاڵ بـە هـاوکاریی دانیشتوانەکەی بە تاڵـێک لە قـژێ پـرچی خـۆی هـۆنیـویتـەوە. دەنکـێکی لێ دەپەڕی و نەیان دۆزییەوە. ئەو دەنکەش، گوڵەئەسـتێرەکەیە، کە کەوتبـووە لای سـیتا. لە دواییدا دەیبات بۆ لای دایەگەورە و دەیکات بە ملوانکە ئەفـسوناوییەکەوە. سیتا دوو جار چـوو بۆ سەر هەسارەی شـین، بۆ لای دایـەگەورە. جاری دووەم بۆ ئەوە چـوو کە یارمەتی بدات بۆ رزگاربـوون لە پیـرەژنە جـادووبازەکە. دایەگەورە بۆ یارمەتیـدانی بە تـاڵـێک لە قـژی خـۆی، سـیتای دەبەست بە خـۆیـەوە. پـلانی چـۆنیەتی رزگاربـوون لە پیـرەژنی جـادووبـاز بـۆ دانـا. کـلـیلی نهـێـنی پـلانـەکەش ئەمـەیە: (کـچـە ئەسـتـێرەکە، دایەگەورە، هەسارەشینەکە)یە. بە کورتی لەکوتاییدا بە هۆی ئەم پلانە ئەفسوناوییەوە، سـیـتا بەسەر پیـرەژنـە جادووبازەکەدا سەردەکەوێـت. پیـرەژنە جادووبازەکە هەڵدەداتە ناو ئەشکەوتێکی سـەر هـەسارەی سێیەم و سێ جار دەڵـێت:”ئەشکەوتە رەشـەکە ئەم بەڵایـە بە تۆ دەسـپێرم.” دەرگای ئەشکەوتـەکە دادەخـات و فـوویەک دەکات. بێجگە لە پەڵەیەکی رەش هـیچ شوێنەوارێکی دیارنامێنێـت. کە دەگەڕێتەوە بۆ هەسارەکەی خۆی هەمووشتێ ئاسایی بۆتەوە. حەوت بـرا پاڵەوانەکە، بـوونەوە بە ئەستیرەی حەوتەوانە و چـوونەتەوە بۆ ئاسمان. ئەستێرەی کاروان کـوژە و دێـوە زەبـەلاحەکەی ناو بیـرەکە، بێجـگە لە خـۆم، کەس نـازانێـت بـۆ کـوێ رایـان کـردووە.
لێرەدا رۆمانی ملـوانکەی ئەفـسوناوی کۆتایی هـات. بەڵام هەموو رووداو و کێشەکان چارەسەر نەکراون. رەنگە رۆماننووس دەستەوستان دانەنیشێت و لە رۆمـانێکی تری خەیـاڵی فانتازیـدا، چارەسەری بەشێکی تـریان بکات و بە بیانخاتە بەردەم خوێنـەران.
رۆماننووس هـێمایەکی زۆری بەکارهـێناون، هـەریەکە لە کارەکتەرەکانی هـێمایەکن بۆ مەبـەسـتێکی راستی. لەپـاڵ هـەر رسـتە و بەشـێکـدا، مەبـەستـێکی تێـدایە، پێـویسـتە خوێنەر بیر لە مەبەستە خوازراو و شارەوەکانی دیـوەکەی تـری رۆمانەکە بکات. هەر وەک چـۆن گـورگ هـێمای دڕنـدەیی و زۆردارییە. هەروەهـاش پیـرەژنە جادووبازەکە هـێمای بەدکاری و زۆرداری و ستەم و دوژمنی ئازادی و ئاشتییە. میروولەکان هێمای کۆمەڵگایەکی نموونەیی تەبایی و تێکـۆشەر و کـۆڵـنەدە و دووربـین و یاساپـەروەرن. وەک چۆن دەڵێن (واتای شیعر لە دڵی شاعـیر دایە) زۆر واتا و مەبەست لەم رۆمانەدا هـەیە، دەشێت خوێنەر لـێیان تێ نەگات. مەگـەر رۆماننووس خـۆی ئاشکـرایان بکات. کـۆمەڵـێک هـێـمای نەتـەوەیی و نیـشـتـمانی و سـیاسیی و کارەسـاتی لەخـۆگـرتـوون.
رۆمـاننـووس بە وردی کارەکتەرەکـانی هـەڵـبژاردوون، بە وردیـش مامـەڵـەی لەگەڵ رۆڵەکانیانـدا کردووە. بە سەرکەوتـن و چارەسەرکـردنی کـێشەکان کۆتـایی پێهـێناوە.
زمـانی رۆمـانی ملـوانکەی ئەفـسوناوی، زمـانێکی ئەدەبی کـوردی، پەتی و سووک و ئاسـان و شـیرینە، وشـەی بێـگانە و نامـۆی تـێـدا نیـیە، رسـتەکـان کـورتـن و خـوێنەر هەناسەسوار نابێـت. بە وردی پەیـڕەوی شـوێنی دروستی خـاڵـبەنـدییەکـانی کـردوون. تەکـنیک و شـێوازی داڕشـتنەکەی، گونجـاوە بـۆ قـۆنـاغی هـەرزەکاری. ئـەم هـەمـوو خـاڵ ئەرێنیانە، بۆ بە توانایی و شارەزایی و ئەزمـوونی چەنـد ساڵەی مامۆستا ئەمین محەمەد لە زمان و لە نووسینی بواری ئەدەبیاتی منداڵان و هەرزەکاران دەگەڕێتەوە.
بۆچی رۆمانووس (ئەستێرەی شین)ی هەڵبژاردووە؟ پێموایە دەگەڕێتەوە بۆ شارەزایی لە زانیـاری و زانستی دەربارەی هەسارەکـانی گـەردوون. لە راستییدا هەسارەی شـین، یەک هەسارە نییە، کۆمەڵێک هەسارەی شینن. لە ساڵی (٢٠١٢)دا، تیمێک لە زانایانی ئەستێرەناسی ئەمریکی، لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا، بە هـۆی تەلـیسکـۆپی “هـابیـل” ەوە. هـەسـارەیـەکی شـیـنی زەبـەلاحی گـەش و درەوشـاوەی زۆر دووریـان دۆزیـیـەوە، کە دەکەوێتە نزیکەی ناوەڕاستی گەردوونەوە. ناویان لێنا (ئیکارۆس) بەناوی پاڵەوانێکی ئەفـسانەیی یـۆنانی کـۆنەوە. ئـەم هـەسارەیـە (٩) مـلـیـار ساڵی تیـشکی لە زەوییـەوە دوورە. (٣٠) جـار لـە قـەوارەی خـۆر گـەورەتـرە. (١٧٣٣) جـار لـە قـەوارەی زەوی گـەورەتـرە. پـلـەی گـەرمـی لەسـەر روویـدا، دەگـاتـە (٣٥) هـەزار پــلـەی سـەدی. هـەنـدێ لـە هـەسـارە شـیـنەکـان، بـە هـۆی گـەورەیی و گـەشی و درەوشـانـەوەیـان، شـەوان لەسـەر زەوییـەوە بە چـاو دەبـیـنرێـن.
زامـوا: لۆلۆییەکان کە یەکێکە لە پێکهاتەکانی گەلی کوردی ئەمڕۆ (٤٣٠٠) ساڵ بەر لە ئێستا، لە ناوچەی (میـزۆپـۆتـامـیا) بە تایبەتی لە خـوارووی گـۆمی ورمـێ و زێـی بچووک و شـارەزوور و زەهـاودا، تا نـزیکی شـاری کەرکوک، دەوڵـەتێکی کوردییان دامـەزرانـد. لە سـەردەمی ئاشـووریـیـەکـانـدا، بەو نـاوچـەیـەیـان دەوت (زامـوا). بـە گـشتی پارێـزگای ئێـستای سـلـێمـانی دەگـرێتەوە، کە نیـشــتمانی لـۆلـۆیـیـەکـان بـوو.

رۆمـاننـووس لـە دوالاپـەڕە و لـە بـەرگـی دووەمـی رۆمـانـەکـەیـدا، نـووسـیـوێـتی:
(ملـوانکەی ئەفسونـاوی رۆمـانێکی تایبـەت بە مـێردمنـداڵانە، بەشـێکە لە کـتێـبـێکی گـەورە بە ناونیـشانی یاداشـتەکانی ریتـای ئەستـێرە شـیـنەکە، دەڵـێن گـوایە نـزیکەی حەوت سـەد ساڵ پێش زایـن لە لایەن یەکـێک لە بوونـەوەرە ئاسمانییەکـانەوە لەسەر پێستی شەمشمەکـوێـرە نووسراوە، ئەم کـتێبە دەست نووسە. لەلایەن پـرۆفیسۆرێکی شـوێنەوارناسەوە بە نـاوی (ئەمـین محەمـەد) لە ساڵی دوو هـەزا و بیـست و سێ لە وڵاتـی زامـوا لـە ئـەشـکـەوتـێکـدا دۆزراوەتـەوە. (وڵاتـی زامـوا شـانـشـیـنـێکی ئـەم هـەسـارەیـەیە. مێـژوونـووسـێک دەڵـێ بـە هـۆی نـاکـۆکی نـاوخـۆوە لەنـاوچـوە).
مەبەستی رۆمـاننووس لە شانشینی زامـوا، ئیمـپراتـۆریەتی میـدیـایە، کە حەوت سەد ساڵ پێش زاینی دامەزرا. توانییان شاری (نەینەوا ـ موسڵ) ی پایتەختی ئاشوورییەکان بگـرن و کۆتـایی بە دەسەڵاتیان بهـێـنن. بە بەداخـەوە بە هـۆی ناکـۆکی و ناپـاکـیـیەوە. ئیمپراتـۆریەتی میـدیا، بە دەستی ساسانییەکان کۆتایی هـات. ئەگەرچی ساسانییەکانیش بە ڕەچـەڵـەک فـارس نیـن کـوردن.
بە رای مـن (ملـوانکەی ئەفـسونـاوی) لە هـەمـوو روویـەکەوە رۆمـانـێکی خەیـاڵـیی فـانتازیی نـاوازە و تـازەی جیـاوازە بۆ هـەرزەکارانی کوردمـان. مـن وام پێ باشە کە بیسـت و پێـنج دانەی لـێبـدرێـت، بە بیست و پـێنج هـەرزەکاری خـۆێنـەری کـورد، تا بیخوێننەوە و لە کـۆڕێکـدا، بە ئامـادەبـوونی رۆماننـوس مامـۆستا ئەمـین محـەمـەد. گوێ لە را و لە تێبینی و لە سەرنج و بۆچوونەکانیان دەربارەی رۆمانەکەی بگرێت.
دووبارە جوانترین پیرۆزبایی و دەستخۆشی لە پـرۆفـیسۆر (ئەمـین محەمەد) دەکەم.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤




سـیستەمی فەرمانـڕەوایی تـۆتـالـیـتاری.. رەزا شـوان

تۆتالیتاریزم (گشتگیری) سیستەمێکی سیاسیی فەرمانڕەواییە. دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری و سەربـازی و خۆسـەپـێن و زەوتـکەرە. زۆربـەی رژێـمە تـۆتـالیتارییەکـان لە لایـەن، سـتەمـکاران و دیـکـتاتـۆریـیـە سـیکـۆپـاتـییـەکـان و تـاک پـارتـیـیەوە بـەڕێـودەبـرێـن. رژێـمە تـۆتـالـیتارییەکـان هـەوڵـدەدەن بە زۆرداری و بە تـونـدوتیـژی و بە تـۆقـانـدن و بە زەبـری هـێزی سوپا و پۆلیس و سیخـوڕەکانیانەوە هـەژمـوونی خـۆیـان بسەپـێـنن و مـلکەچی و پابەنـدبوونی درێـژخایەنی رەهای هـاوڵاتیان بۆ رژێمەکەیان بەدەستبهـێنن. سیخـوڕی و چاودێـریی لەسەر هـەمـوو تاکـێک و کـۆمـەڵ و دامـودەزگـاکـانی دەوڵـەت دەکـەن و دەیـانخـەنە ژێـر کـۆنـترۆڵی خـۆیـانەوە. کۆنترۆڵی هەمـوو میـدیـاکان دەکەن. رێـگە بە ئـازادی و دیمـوکـراتی و ئۆپـۆزسـیۆن نـادەن. هـەمـوو چـالاکـێیەکـانی پـارتە ئـۆپـۆزۆسسیونـەکـان و هـەمـوو ئـایـدیـۆلـۆژیـایـەکی سـیاسی و ئـازادییـەکـانی تـاک و ئـازادیی رۆژنـامە قـەدەغـەدەکەن. بە ئاشکـراش پێـشـێـلی هـەمـوو مـافـەکانی مـرۆڤ دەکەن و کەس بـۆی نیـیە بەبێ رەزامەنـدیی دەوڵەت پەنجەی بخاتە ناو ئاوەوە، کەس بۆی نییە پێیان بـڵێـت پێـیەکانت خوار داناون. لە تۆقانـدن و چاوشکانـدنی خەڵکی سـڵ ناکەنەوە، لە گرتـن و بەنـدکردن و ئەشکەنجەدان و لەسـێدارەدان و لە سڕنوگومکردن و لە تـیرۆرکـردن و لە کـوشـتـنی بە کـۆمـەڵ و لە ژینـۆسایـتکـردن و لـە رەشـەکـوژی خەڵی بێ تاوان دەسـت ناپـارێـزن. دەسەڵاتـێکی رەگـەزپەرسـتن. گـێچـەڵکەرن و شـەر لەگـەڵ وڵاتـانی دراۆسی دەکـەن. بە تەنـگ بە کوشـتدانی هـاوڵاتیانیانەوە نایەن.

حکومەتە تۆتالیتارییەکان تاکڕەون و دژی فـیدرالی و دیموکراتـین. بە فەرمانڕەواییەکی ناوەنـدی بەهـێز دەناسرێنەوە. لە هەموو روویەکەوە لە هەوڵی بەرژەوەندیی خۆیاندان. هـەمـوو دەسـەڵاتـەکان و جـومگەکـانی بەڕێـوەبـردن، لە دەستی یـەک کـەس دایـە، کە سـەرۆکی دەوڵـەتە یان سـەرۆکی کـۆمـارە.
لە سایەی دەسـەڵاتی دیکـتاتـۆری تاكـڕەو و تاک پارتیـدا، رۆژ لە دوای رۆژ ئـازادی و دیمـوکـراتی و یەکـسانی و دادوەری و مـافـەکانی مـرۆڤ بەرتـەسـک دەبنـەوە. هەموو لایەنەکانی ژیانیان کۆنترۆڵکـردووە. هەموو پێگە و پـۆستێکی باڵایان قـورخکـردوون.
گـوێ لە سکاڵاو و لە داواکانی گەلەکەیان ناگرن. رێش بە خۆپێشاندانی ناڕازی نادەن.
دەوڵەتە تـۆتالیتارییەکان، سیاسەتی ئابـووری کۆنترۆڵ دەکەن. دەست بەسەر ئابووری و بـازاڕەکـانـدا دەگـرن. پـلانی ئابـووری و بـودجـەش دەوڵـەتی نـاوەنـدی دایـدەنـێـت. هـەر خـۆیـان خـاوەنـدارێـتی یـەکـە ئابـوورییە گەورەکـانـن.

زۆرێک لە دەوڵەتە پۆتالیتارییەکان، بۆ راکێشانی سۆزی مرۆڤە ساویلکەکان، فاکتەری ئایـن دەقـۆزنەوە. خۆیان بە خـوای سەر زەوی دەزانن. مـلکەچ نەبـوون بۆ فەرمـان و سیاسەتەکانیان، بە دژایەتیکـردنی خوا دەزانـن و سزای لە سێدارەدانانیان دەدەن. ئـەم راستیەش لە کۆمـاری پەت و سـێدارەی ئێرانی ئیسلامیـدا پراکـتیزە دەکـریت. بە دەیان لاوی کوردیان بە تومەتی هەڵبەستراوی”دژی خـوا” لە سێدارەدران. لە راستیدا لەبەر ئـەوەی کە ئـەوانە کوردبـوون و ئازادیخـوازبـوون. لەسەر بـاڵانـەنەپـۆشـین بە دەیـان کچی لاویان گرت لەژێـر ئەشکەنجـەداندا مردن. لەوانەش جوانـەمەرگ ژینـا ئـەمـینی.
لە رژێـمێکی دیکتاتۆری و کۆنەپەرست و بێـڕەوشتی وەک کۆمـاری پەت و سـێدارەی ئێـران نەبـێـت، لە کـام لە وڵاتـانی جیهـانـدا “پـۆلـیسی رەوشـتی” هـەیـە؟!
تـۆتـالیـتاریـزم و فـاشـیـزم لەیـەک دەچـن و هـەردووکـیان دوو جـۆری سـتەمکاریـن، بەڵام فاشیزم ئایدۆلـۆژیایەکی زۆر کۆنـترە لە تـۆتالیتاریـزم. فـاشـیزم لە هەلومەرجی ئـابـووری و مێـژوویـی دوای جـەنـگی جـیهـانـیی یـەکـەم، بـە زەقـی بـوونی هـەبـوو. فـاشـیـزم دژایـەتی تـاکـگەرایی دەکـات و ئایـدۆلـۆژیـایی دیمـوکـراتی رەتـدەکـاتەوە.
ئەگەرچی هەندێک تـۆتالیتاریزم بە دیاردەیەکی مـۆدێـرن دادەنێت، بەڵام تـۆتالیتاریزم رەگ و ریشـەی مێـژوویی ئـاڵـۆزی هـەیە و دەگـەڕێـتـەوە بـۆ پێـش زایـنی. لە ساڵی (٤٣٠) ی پێش زاینی لە یـۆنـان لە (سپارتا) لە سەردەمی شا (لیـۆنیـداس) دامەزرا.
لەگەڵ دەستپێکـردنی جەنگی جیهانی دووەمـدا، تـۆتـالـیتاریـزمی دەرەوەی دەوڵـەت، بوو بە هـاوتـای حکومەتی تاک پـارتی رەهـای سەرکوتکەر. لە نموونەی دەسەڵاتی تـاک سەرکـردەوە و تـاک پـارتی، ئەمـانە دیکـتاتـۆری رژێـمە تـۆتالییەکـان بـوون:
ئەڵمـانیـای نـازی ـ لە سەردەمی ئەدۆڵـف هـیـتلەر. یەکـێتی سـۆڤـیەت ـ لە سەردەمی جـۆزێـف سـتالـین. ئیتـاڵـیای فـاشستی ـ لە سـەردەمئ بـیـنـیـتـۆ مـۆسۆلـین. کـۆماری چـین ـ لە سەردەمی مـاوتسی تـۆنـگ. کۆریـای باکـوور، لەسەردەمی خـێـزانی کـیـم، سەرۆکی ئێستای کۆریـای باکوور ـ کیـم جـۆنگ ئـۆن. لـەم سەردەمـەشـدا لە چـەنـد وڵاتێکی جیهـانـدا چەنـدیـن دیکـتاتـۆری سیکـۆپاتی و سـتەمکار هـەن کە تاکـڕەوانە دەستیان بەسەر وڵاتـەکانیانـدا گرتـوون و ئـازادیـیان پـاوەن کـردوون و تـاک پـارتی وڵاتـەکانیان بە ڕێـوەدەبـن. لەوانـەش، روسیا و تـورکیـا و ئێـران و سوریـا… هـتد.
تایبـەتمـەنـدییـەکانی تـۆتـالـیتاری
١ـ تۆتالیتاریزم ئایدیـۆلـۆژیایەکی ئاراستەکراوە. لەسەر بنەمای لەپێش هەموو شتێک
و لەسەرووی هەموو شـتێکەوە، بە تایـبـەتی جەخـت لەسـەر پـرسی مـلکەچـبـوون و پابـەنـدبـوون و هـاوبەستەبـوونی رەهـا بـۆ دەوڵـەت رژیـمـەکەی دەکـات.
٢ـ دەسەڵات و بەڕێـوەبـردن لە دەستی (تاک پارتی) سیاسی دایە، کە بەزۆری لەلایەن دیکتاتۆرێکەوە سەرکردایەتی دەکات و بەڕێـوەی دەبات. هەموو چالاکییە سیاسییەکان قـورخ و پـاوەن دەکـات. ئـۆپـۆزسـیۆن و رەخـنەگـرتـن و نـاڕەزایی قـەدەغـەدەکـات.
٣ـ بەکارهـێنانی شێوازی توندوتیژی و هەڕەشە و تۆقاندن، لەرێگەی پۆلیسی نهـێنی (سـیخوڕەکـانیان) بـۆ چـاودێـری و بـۆ کـۆنتـرۆڵکـردن و بۆ بـێـزارکردنی هـاوڵاتیـان.
٤ـ هێز و چەک و سوپا لەژێردەستی دەوڵەت دایە، بۆ سەرکوتکردن بەکاریان دەهێنن.
٥ـ کـۆنـترۆڵی زانیاری و هەموو میـدیاکان دەکـەن و سانسۆری تـونـد و سنوورداریان دەکەن. تەنیا بۆ پـڕوپاگەنـدە و بانگەشە و پیاهـەڵـدانی دەسەڵاتیـان بەکاریان دەهـێـنن.
٦ـ دەستـێوەردانی دەوڵـەت لە سیاسەتی ئابـووری وڵاتـدا. دەست بەسەر بازاڕەکـانـدا دەگرن، لە رێگەی خاوەنـدارێتی زۆربەی یەکە ئابـوورییە گەورەکان و بەرهەمهـێنان، بـۆ سوود و بەرژەوەنـدیی تایبـەتی خـۆیان. خۆیان های لایف دەژین باکیان بەوە نییە کە گـەل بـرسی و نەبـوو و بێ خـزمەتگـوزاریبێـت.
٧ـ دەوڵـەتی تۆتـالـیتاری، هەر سێ دەسەڵاتی یاسادانان، راپەڕانـدن، دادوەری. لەژێـر کۆنترۆڵ و ئاراستەکردنی دان. دەسەڵات خۆی لە سەرووی یاساوە دەزانێت. تەنانەت بـڕوایـان بەو یاسایانەش نییە، کە خـۆیان دایـان ناون و بـڕیاریـان لەسەر داون. هیچ یاسایەکیش دانانرێت، ئەگەر لە بەرژەوەنـدیی دەسەڵاتی ستەمکاردا نەبێت. هـیچ کەس و لایەنێکیش بۆیان نییە لپرسینەوەیان لەگەڵدا بکەن و باس لە گەندەڵییەکانیان بکەن.
بە کورتی، تۆتـالـیتاریـزم، فـۆرمێکی فەرمانڕەوایی سیاسی دیکتاتۆری و ستەمکاری و تـاک سـەرکـردە و تـاک پـارتـیی تـونـدڕەوە. دەسـەڵات و هـەژمـوونی تـەواوی بەسـەر ژیانی گشتی و تایبەتی تاک و کۆمەڵ و هەموو جومگەکانی دەوڵەتـدا هـەیە. لە سایەی دەسەڵاتی دەوڵەتی تـۆتالـیتاریـدا، ئـازادیی تاک و ئازادیی رۆژنامە و مافـەکانی مـرۆڤ و دادپەروەری و یەکسانی و دیموکـراتی و ئۆپـۆزسیۆن و فـرە ئایـدۆلـۆژیایی بوونیان نیـیە. دەسەڵاتێکی نـاوەنـدیی گـشتگـیرییـە و دان بە فـیـدراڵی و بە خـۆبـەڕێـوەبـردنی هـەرێمـایـەتی و بە کـیـسە جـیـاییـدا نانێـت.
هەنـدێ جار دەسەڵاتی دیکتاتـۆری، دەیانەوێت بە بەڵـێنی گەورە و بە درۆی چاکـسازی و بە دروشمی بـریـق و باق، خـەڵکی سادە و ساویـلکە فـریـوبـدەن و خـۆڵ لە چاویـان بـکەن. لەوانـەیە هـەڵـبژاردنی ساخـتەش بـکەن ، یان راپـرسیی درۆش ئەنـجـام بـدەن. ئاخـر چی ئەقـڵ و لـۆژیکێک هـەیە کە بـڕوا بەوە بکات، کە دیکتاتـۆرێکی خوێنرێـژ و ستەمکار و تاکڕەوی وەک (سەدام حوسێـن)ی گـۆڕبەگـۆڕ، لە راپـرسییەکی گـشتیدا، رێـژەی لە (٩٩،٩%) دەنگەکـانی رازیبـوون بە (بـەڵێ) بەدەسـتـبهـێنـێـت؟!

بە زۆری ئەم ستەمکار و دیکتاتۆر و دەسەڵاتدارانە، لە لایەن گەلەوە هەڵـنەبـژێـراون، یان بە هەڵـبژاردنێکئ گـشتی ساختە هەڵـبژێـراون. یان لە رێگەی بنەماڵەیی یان لەڕێی قـۆستنەوەی باردۆخـێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابـووری و بـۆشـایی فەرمانـرەوایی، یان لە ڕێـگەی کـودەتـایەکی سەربـازی یـان قـەیـرانی سـیاسی و دۆخـێکی نـائاساییەوە دەسـتیان بەسـەر دەسەڵاتـدا گـرتـوون. بە ئاسن و ئـاگـر درێـژە بە دەسەڵاتـیـان دەدەن.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوودم لە چەند سایتێکی ئینگـلیزی و عەرەبی وەرگرتووە.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤




گـریگـۆری سـمیـس باڵـیۆزی ئاشـتی و منـداڵان.. رەزا شـوان

هەندێک کەس بە سروشتی، هەر لە منـداڵییەوە ناوازەن و بەهـرەیەکی ئەفـسووناوییان پێبەخـشراوە. ئەوان بـلیمەت و هەڵکەوتوون و بە راستی زیرەکن. بە گشتی تواناکانیان لە بـوارە تایبەتییەکانـدا وا نیشـان دەدەن، کە (١٠) ساڵ لەپێـش تـوانـاکانی هـاوشێوەی گەورەساڵانی لێهاتووەوەن. لـێرەوە زاراوەی منـداڵی پەرجـو (سەرسوڕهـێنەر) بۆ ئەو منـداڵە لە تـوانـا بەدەرانە بەکـاردەهـێنرێـت. بە درێـژایی مـێـژوو، زۆر منـداڵی پەرجـو هەبوون و هەن. هەنـدێکیان بوونەتە گەورەساڵی بەرهەمـدار. تا ئەو کاتە دەستکەوتی هـزری زیاتـریان بەدەست هـێناون، لـەوەی کـە ئـێـمە لە هـەمـوو ژیـانـمانـدا بەدەسـتی دەهـێنـیـن. تا ئێسـتا باسی (٩) منـداڵی پەرجـوی جیـهانـیـمان کـردووە. ئەمجـارە بـاسی منـداڵـێکی تـری بـلـیـمەت و هـەڵـکەوتـوو و پـەرجـوی ئەمـەریـکی دەکـەیـن. کە نـاوی (گریگـۆری ئاڕ سـمیس) ە. بە (بـاڵـیۆزی ئاشـتی و منـداڵان) لە جیهـانـدا ناسـراوە. بـۆ کـورتکـردنەوەی ناوەکەی بە نـاوی (گـریـگ) یـشـەوە نـاودەبـرێـت.
گـریگـۆری بـۆب سـمیـس، لـە سـاڵی (١٩٩٠) لـە ئەمـەریـکا لەدایـک بـووە. تاقانەی خـێزانـەکەیـەتی. دایـکی نـاوی (جـانـێـت سـمـیس) ە، بـەڕێـوەبـەری کـاربـوو. بـاوکی ناوی (بـۆب سمیس) ە، بـڕوانامەی ماستەری هـەیە، زانـایەکی مایکـرۆبـایـۆلـۆژییـە.

گریگۆری منـداڵێکی بـاڵابەرز و قـژ زەردە بـوو. هەر لە منـداڵییەوە بەهـرە و زیـرەکی دەرکەوتن. گریگـۆری لە تەمەنی (٤) مانگانـدا فـێری قسەکردن بوو. لە تەمەنی (١٤)
مانگانگـیدا، پـرسیار و راهـێنانی بیرکاری جـێـبەجێ دەکـرد. هـەر لـەم تەمەنـەدا فـێری خـوێنـدنـەوە و لەبـەرکـرنی کـتـێـب بـوو. لـە تەمـەنی (٢) سـاڵـیدا بـە تـەوای هـۆگـری خـوێنـدەوەی کـتێـب بـوو. لە تەمەنی (٥) ساڵیـدا لە باخچةەی منـداڵانـدا، باسی ئـەوەی بۆ هـاوڕێکانی دەکرد کە چـۆن رووەک خـواردن بۆ خـۆی دروسـت دەکات. لە تەمـەنی (٦ ـ ٩) ساڵان هەمـوو پـۆلـەکانی قـوتابخـانەی بنەڕەتی بە پـلەی نایـاب تەواوکـرد. لە تەمەنی (٩) ساڵیدا، لە ئامادەیی گـشتی (ئـۆرینگ پارک) لە فـلـۆریدا، بە پلەی نایاب و ئابڕومەندی تەواوکرد. بچووکترین قوتابی بوو، لەم تەمەنەدا، دەرچووی ئامادەیی بێت.
گریگـۆری دەڵـێت:”لە چـوار سـاڵـیـمەوە، خـەونـم بە دەستپـێکـردنی خـوێندن لە کـۆلێژ دەبـیـنی” دەشـڵـێـت” بـۆچی خـەڵـکی دەڵـێـن، ئـاسـمـان ســنوورە؟ بـۆ مـن نـا!!
خـەون و هـیوای گریگـۆری هـاتنەدی. لە تەمەنی (١٠) ساڵیـدا بەبێ تاقیکردنەوە لە زانکـۆ وەرگـیرا. بـە پـلـەی نایـاب و ئـابـڕوومـەنـدی، بـڕوانـامـەی بەکـالـۆریـۆسی لە بـیـرکاریـدا، لە کـۆلـێـژی (رانـدۆلـڤ مـاکـۆن) وەرگـرت. بـڕوانـامەی مـاستەریـشی لە بایـۆلـۆژی حـیسـابـاتیـدا لە (زانکـۆی ڤـێـرجـیـنـیا) لە (شـارلـۆتـسڤـیـل) بەدەسـتهـێـنا. بڕوانامەی دکتۆرای لە زانستە بایۆلـۆژییەکان لە (زانکۆـی گارنێگی مێلۆن) وەرگرت.
گەورەتـرین خـولیای گریکـۆری سمیس بیرکاری بوو. دەنووسێت:”زانست دەروازەی نهـێنـییەکانی جیهـانـەکەمانە. بیـرکـاریش وەک چـرایـەکە، رێـگا روونـاک دەکـاتەوە” لەگەڵ ئەوەشدا بیرکاری ئامانج نییە. بەڵام هۆکاریکە بۆ هێنانەدیی ئامانجی گریگۆری.
بەڵام بـلیـمەتی تەنیـا نیـوەی چـیرۆکەکەیە بۆ گـریگـۆری سـمیس. لەو کاتـانەی کە لە قـوتابخـانەدا نییە، ئەم گەنجـە وەکو چالاکـوانێکی بـواری ئاشتی و مافـەکانی منـداڵان، بە جـیهـانـدا دەگـەڕێـت. چـاوپـێکـەتـنی لەگـەڵ سـەرۆکی وڵاتـان و لەگـەڵ بـراوەکانی خـەڵاتی نۆبـڵـی ئاشتی و سەرکردە ئاینییەکان و مامۆستاکانـدا کردووە. کـۆبـوونەوەی لەگەڵ سەرۆکی پێـشـووی ئەمەریکا (بـیـل کلـینـتـۆن ) و سەرۆکی پێشـووی یەکـێتی سۆڤیەت (میخـایـل گـورباتـشـۆف) کردووە. باسی پلانی پەروەردە و ئاشتی لەگەڵیاندا کردووە. نوێنەری (سی سی ئێـف) بـوو. لە دانیشـتنی تایبەتی ئەنجـوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتـووەکان. سەبارەت بە مافەکانی منداڵان وتاری داوە. لە چەندین کۆڕ و کۆبـوونەوەی تریشـدا، لە زۆر شوێنی تردا، وەکو باڵـیـۆزی ئاشتی و منـداڵان، وتاری پێشکەش کردووە. گریگۆری چەندین پەیامی بەهـێزی نووسی و چەندین کۆبوونەوەی بەڕێـوەبـرد، وتاری هـانـدان و ورووژێنـەری پێـشکەش کـردوون. چەنـدیـن راپـرسیی ئەنجامـداون. لە چەندیـن بەرنامەی بێشوماری بەناوبانگی جیهـانی، لە تەلـەڤـزیـۆن و رادیـۆکاندا، چەنـدیـن دیمـانەیـان لەگەڵ سازکردوون. باسی ئاشتی و منداڵانی کردووە.

گریگـۆری لە رێگەی دەرکەوتنە زۆرەکانییەوە، داوای لە سەرکـردەکانی حکومەتەکان کـرد، کە منـداڵـەکانیان وەک گـەورەتـریـن سـامـانی وڵاتـەکـانیان بـزانـن. کـۆتـایـش بە تـونـدوتیـژی بەرانبـەر بە منـداڵان بـهـێـنن. پەیـامـەکـانی پـڕن لە هـيـوا لە گەشـبیـنی، خەڵکی زیـاتر هـۆشیارکردووەتەو بۆ هـێنانەدیی مافـەکان و پێـداویستییەکانی منداڵان.
گـریگـۆری دەڵـێـت:”ئـەرکی ئـێـمە، دروستکـردنی داهـاتـوویەکی ئـارام و ئاسوودە و تەنـدروسـتە بـۆ هـەمـوو منـداڵان”. لـە ئەمـەریـکا و لـە سـەرانـسەری جـیهـانـدا. گـریگـۆری ژیـانی بـۆ ئـەم پـرسە جیهـانیـیانە تەرخـان کـردووە و درێـژەی پێـدەدات. بەردەوامـە لە خـەبـات و کـارکـردن، لـە پـێـناوی ئاشـتی و خـۆشگـوزەرانی منـداڵان.
گـریگـۆری دەڵـێت:” مـن خـەون بـەو رۆژەوە دەبـیـنم کە هـەمـوو منـداڵان بتـوانـن بەبێ تـرس و لە جیهـانێکی ئارامـدا بـژیـن”. دەشڵێت:”ئاشتی لە منداڵانی جیهـانەوە دەست پێـدەکات، کاتێک کە درێـژە بە فـێرکردنیان دەدەیـن. پێـش ئەوەی فـێری رق و کـینە ببـن. یەکەم هەنـگاوی ئاشتـیش لە رێی فـێرکـردنەوە دێـت، چونـکە فـێرکـردن تێگەیشــتن دروسـت دەکـات، تێگەیشتنـیـش دەبـێـتە هـۆی چـارەی ئەڵـتـەرنـاتیـڤ”.
گـریگـۆری دامـەزرێنـەری رێکخـراوی (بەرگـریـکاری لاوانی نێـودەوڵـەتی) یـە. کە رێکخـراوێکە کاردەکات، بۆ پێشخستنی بنەماکانی ئاشتی و لەیەکـتێگەیشتن لەنێـوان لاوان لەسەرانسـەری جیهـانـدا.
گـریگـۆری سمیس، بە هـۆی هـەوڵە مـرۆییەکانی و چالاکـییەکانی بۆ بەرقەراربـوونی ئاشتی و بۆ مافەکانی منـداڵان، لە تەمەنی (١٢) ساڵـیدا، بۆ وەرگرتنی خـەڵاتی نۆبـڵی ئاشتی پاڵێورا. کە بچـووکتریـن تەمـەنە تا ئێستا بۆ نـۆبـڵی ئاشتی کانـدیـد بکـرێـت. لە تەمـەنی (١٣) ساڵـیدا بـۆ جـاری دووەم، بـۆ نـۆبـڵی ئاشتی کانـدیـدیان کـرد. تا ئێسـتا چـوار جـار بـۆ ئـەم خـەڵاتە کانـدیـد کـراوە.
گـریگـۆری سـمیس، لە پێـش تەمەنی (٢٠) ساڵـیدا، لە تاقـیکردنەوەکانی (مـیـنسا) دا، بـۆ پـێـوانـەکـردنی تـێکـڕای زیـرەکی، پـلـەی زیـرەکی و بـلـیـمـەتـی گـریگـۆر (٢٠٠) پـلـەیە، واتـە (٤٠) پـلە لە سـەرووی زیـرەکی (ئەلـبـێرت ئەنیـشـتایـن) و پـرۆفـیسۆر (سـتـیـڤـن هـۆکـنـیگ) ەوەیـە. كە پـلـەی زیـرەکی هـەریەکەیـان (١٦٠) پـلـەیە.
هـۆی بەکارهـێنانی نـاوی ئەنیشتایـن بەرانبەر بە زاراوەی بـلیمەتی، چونکە ئەلـبێرت ئەنیشـتایـن روونـاکـبـیرێکی ئـەقـڵی سـەدەی بـیـسـتەم بـوو. بـۆیـە کە باسی بـلـیمەتی کەسـێکی زیـرەک دەکـرێـت، بـە ئاسـتی بـلـیمـەتی ئەنیـشـتایـن هـەڵـدەسـەنـگـێـنرێـت.
لە ئێستا کە تەمـەنی گـریگـۆری ئـاڕ سمـیس سی و چـوار ساڵە، چەندین پۆستی باڵای هـەیە. سەرقـاڵی لە چەنـدین بـواری ئاکـادیمی و لـێکـۆڵـینەوەی پـزیشکی و زانستیـیە، خـەریـکی بەدەسـتهـێـنانی دکـتۆرای دووەمـێـتی.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤

(*) بۆ ئەم نووسینە، سوودم لە چەنـد سایتـێکی ئینگـلیـزی وەرگـرتـووە.




ئازادی بەخـشین نییە و مافی هـەمـوو مرۆڤـێکە.. رەزا شـوان

زاراوەی ئـازادی لە رەچەڵـەکـدا بۆ وشەی (لـیـتەر)ی لاتـینی دەگـەڕێتـەوە. کە واتـای تـوانـای مـرۆڤ بـۆ جـووڵەکـردن و کـردار و ئەنجـامـدانی هـەر کارێـک، بە کەمتریـن سنووردارکـردن دەگـەیەنێـت.
ئازادی پـیرۆزتـریـن و جوانـترین وشەیە، تەنیا وشەیەکی سەرپێی ناو فەرهـەنگ نییە، بەڵکـو کـردارە ئـینجا وتـەیە. ئـازادی لە پێـویستریـن پێـویستیـیەکانی مـرۆڤ و هەمـوو گیانلەبەرەکانە. ئازادی و ژیـان یەکـن. سەرەکیترین و یەکەمین کۆڵەکەی ژیان ئازادییە.
ئازادی لەگەڵ لەدایکبوونی مرۆڤـدا لەدایک دەبێت. بەنـرختریـن شتە لە بـوونـدا، بەڵکو ژیـان بەبێ ئازادی هـیچ نـرخـێکی نییە. بۆیە نرخی ئازادی زۆر گرانە. ئازادیش نادرێت بەڵکو وەردەگـیرێـت. (ڤـیکـتۆر هـۆگـۆ) دەڵێـت:” ئـازادی بـۆ مـرۆڤ نایـەتە خـوارەوە، پێویستە مـرۆڤ بـۆی سەربکەوێـت”.
چەنـدیـن راپـەڕیـن و شـۆڕش و جەنـگ، لە پـێـناوی ئازادیـدا هەڵگـیرسان. بە ملیۆنان ئازادیخـواز لە پێناوی ئازادیـدا، گـیانیان بەخـشی، چونـکە هـیچ کەس و هـیچ گـەلـێکی ماف و ئازادی داگیرکراو، هەرگیز دەست لە ئازادی و لە سـەربەخۆیی و لە مافـەکانیان هەڵـناگرن و سازشیان لەسەر ناکەن. لە پێناویانـدا سەرسەخـتانە خەبات دەکەن و رۆح و گیان و ژیانی خۆیان دەبەخـشن. چەنـدین هـۆزانڤـان و چـیرۆکنووس و رۆمـاننووس و شـانـۆنـووس، جـوانـتریـن هـۆنـراوە و شـاکـارتـریـن چـیرۆک و رۆمـان و شانـۆیـان دەربـارەی ئـازادی نووسـیون. چەنـدین هـونەرمەنـدی شـێوەکار، جـوانـترین تابـلـۆیـان دەربـارەی ئازادی کـێشاون. چەنـدیـن کـەڵە مـوزیکـژەن، پارچـە موزیکـیان دەربـارەی ئـازادی ژەنیـون. چـەنـدیـن سـروودچـڕی دەنـگخـۆش، سـروودی ئـازادیـیـان چـڕیـون. هـۆزانـڤـانی نەتـەوەییمان، رەوانشاد (فـایـق بێـکەس) دەڵـێت:
داری ئـازادی بە خوێـن ئـاو نەدرێ قـەت بەرنـاگـرێ
سـەربـەخــــۆیی بێ فــیـداکـاری ئەبــەد سـەرنـاگـرێ
ئازادی پێویستییەکی کەرامەت و شکۆمەندی و ئابڕومەندیی مرۆڤە، بەشێکی سەرەکییە لە ژیانی خۆشی و بەخـتەوەری. (گـانـدی) دەڵێـت:”ئـازادی رۆح و هەناسەی مـرۆڤـە”. (تـۆسیدیـدس) دەڵێـت:”مـرۆڤی ئـازاد مـرۆڤـێکی دڵخـۆشـە، نهـێـنی ئازادیـش ئازاییـە”.
بە کـورتی پێـویـستی مـرۆڤ بۆ ئـازادی، لە پێـویـستیـیەکانی مـرۆڤ بـۆ هـەوای پاک و خـۆراکی بـاش و ئـاوی شـیـریـن و خـەوی خـۆش کەمـتر نیـیە.
ناشکرێت ئازادی رەها و بەرەڵایی بێت. رێکنەخرێت و ئاراستە نەکرێت و لێپێچینەوەی نەبێـت. چونکە ئازادی تاک لەوێـدا کۆتـایی دێت، کە پێـشـێلی ئازادی کەسانی تر بکات.

جیاوازییەکی زۆر لە را و بۆچـوون، لە نێـوان بیرمەنـدان و بیرکەرەوەکـاندا، دەربارەی دیاریکردنی پێناسەیەکی گشتی بۆ ئازادی هەیە. هەیانە دەڵێت: ئازادی نەبوونی پێوەندە. هەنـدێـکی کەیان: وا دەبـیـنن کە ئـازادی توانای مـرۆڤـە لە کارکردنی ئەوەی دەیەوێـت. یان ئـازادی توانای بـڕیـاردانە لە لایەن خۆمـانەوە. ئـێـمە ئازادیـن لە بـیرکـردنەوە و لە دەربـڕینی بیـروڕاکانـمان. ئازادیـن لە هەڵـبژاردنی رێـگای ژیـانمان و لە دروستکـردنی ژیانی ناوازەمـان. هەربۆیە دەتوانین لەگەڵ هەرکەسێک کە بمانەوێت پەیوەندی بکەین. هەندێکی کەش دەڵێن: ئازادی نەبوونی رقە. ئەمانە و چەندین پێناسەی تری بۆ کراوە.
ئەوەی ئێمە لەم نووسینەماندا مەبەستمانە، ئازادی دەربـڕین یا ئازادی گوزارشتکردنە.
ئازادی رادەربـڕیـن و بیروڕا، مافـێکی بنەڕەتـییە و یەکـێکە لە مافـە هەرە گـرنگەکانی هـەمـوو مـرۆڤـێک. بەبـێ بـوونی ئـەم مـافـە، هـەمـوو مـافـەکـانی تـر لە مەتـرسـیـدان.
مافی ئازادی دەربـڕیـن، پەیوەستە بە شکـۆمەندی و بە کەرامەتی مـرۆڤە. رەخـساندنی دەرفەتە لەبەردەم هەر مرۆڤێکدس، بەپێی ئەقـڵ و لـۆژیکی خـۆی بیربکاتەوە و ژیانی رێکـبخات. بە ئازادانە و ئازایانە بیـروڕا و بۆچـوونەکانی ناخی خـۆی دەربـڕێت و ئەو پەیـامەی دەیەوێـت لە رێی قـسەکـردن و نووسـینەوە، بە کەسـانی تـری بـگەیەنێـت.

ئازادی دەربـڕین، بەردی بناغـەی دیموکـراتیە و پێگەیەکی باڵای جیهـانیی لە مافەکانی مرۆڤـدا هەیە. هەمـوو کەسێک مافی ئەوەی هـەیە، کە بە ئەوپـەڕی ئازادییەوە و بەبێ سانسۆر و رێگری و تەنگپێهەڵچنین و هەڕەشەکردن و چاوسوورکردنەوە و تۆقانـدن و تـرس، بەبی چاودێری و دەستێوەردانی دەسەڵاتی گشتی و سزای یاسایی، بەبێ گوێدانە سنوورەکان. را و بۆچـوون و وەرگـرتـن و گەیانـدنی زانیـاری و بیـرۆکە و گەلێ مـافی تری هـەیە. چ بە شێوەی گوزارشتی زارەکی بێـت، یان بە نووسـراو بێـت، یان لە رێی میـدیـا و راگەیـانـدن و سـایتـە ئەلـیکـترۆنییـەکـان، یـان لە رێی بـڵاوکـراوە و گـۆڤـار و پەرتـووکی چاپکـراوەوە بێـت. یا بە شێوەی هـونەر وەک کـێشانی تابـلۆ و کاریکاتێر یا بە هەر هـۆکارێکی دڵخوازی خۆیەوە بێـت. بە مەرجـێک پێشـێلی ئازادییـەکانی کەسانی تـر نەکات و سووکـایەتی بە داب و نەریت و بە بەهـا پیـرۆزە کۆمـەڵایەتییەکان نەکات.
لـۆژیکی بنچینەیی ئازادی دەربڕیـن و گوزارشتکـردن ئەوەیە، پێویستە ئامرازێک بێت بۆ باشترکردن و پێشکەوتن و داهێنان و دۆزینەوەی فۆرمێکی راستی لە رێگەی دیدی جیاوازەوە. گەر پەیڕەوی ئەم لۆژیکە نەکرێت، دەشێت ئازادی دەربـڕین بە پێچەوانەی بنەما دەستوورییەکانی مافەکانی مـرۆڤەوەبێت، لە ئـازادی و شکـۆمەنـدی و یەکـسانی.
(کـۆڵـن وڵـن) دەڵێـت:”ئـازادی وێـرانکارییە، ئەگـەر بێـتو زانسـتی و هەسـتکـردن بە بەرپـرسیارێـتی لەگەڵـدا نەبێـت”.
بۆ دیسـپلـین و کۆنترۆڵکـردنی مافی ئازادی دەربـڕین و بە دروستی بەکارهـێنانی ئەم پابەندبـوونـانە پێویستن:
١ـ پێویستە پارێزگاری لە ماف و ئازادی و ئابڕوومەنـدی و شکۆمەنـدی و کەرامەتی کەسـانی تر بکـرێـت و رێـگـانەدرێـت بە زڕانـدنی نـاوبـانـگـیان و زیـان گـەیـانـدن بە ژیـانیان و بە پێگەی کۆمـەڵایەتی و ئەدەبیـیان.
٢ـ لێکۆڵینەوەی بابەتییانە و راستگۆیی و هەستکـردن بە ئەرک و بە بەرپـرسیارێتی.
٣ـ دوورکەوتنـەوە لە هـانـدانی رق و تـاوان و لە کاری قـێـزەوەن و لە پـۆرنـۆگـرافی.
٤ـ پاراستنی بەرژەوەندییەکان و بەهـاکان و پیرۆزییەکانی کۆمـەڵ رەوشتە گشتییەکان.
٥ـ پاریـزگاریکـردن لە ئاسایشی نەتەوەیی و لەناوبـانگی گـەلی کوردمـان و لە خاک و لە ئـاڵای کوردسـتانمان و لە شـیرازەی سیستەمی گشتتی.
مافی ئازادی دەربـڕین، لەڕێی چەنـدیـن هـۆکاری تایبەت بە مافەکانی مـرۆڤ، لەژێـر سایەی یاسا نێودەوڵەتییەکاندا زامنکراوە. لە لایەن کۆمەڵەی نەتەوە یکگرتووکانەوە دان بەم مافەدا نـراوە، وەکو مافێکی بنەڕەتی مـرۆڤ، لە بەنـدی (١٩) ی جاڕنامەی جیهانیی مافـەکانی مـرۆڤـدا چەسپاوە. ئەمەش دەقی ئـەو بەنـدەیـە:
“هەموو مرۆڤـێک مافی ئازادی بیـروڕا و ئازادی دەربڕینی هـەیە. هەموو مرۆڤـێک ئـازادە بەبـێ دەسـتـێـوەردان، لە هـەڵـبژاردنی بیـروڕا و گـەڕان بـە دوای زانیـاری و وەرگرتن و بڵاوکردنەوەی زانیاری و بـیروڕا بەبێ گرنگیدان بە سنووری جوگرافی”.
ئازادی جـۆری زۆرە. ئازادی تاکەکەسی بـریتیە لە ئازادی قسەکـردن و گوزارشکـردن لە را و بۆچوونەکانی ناخی کەسییەکان، ئازادی دەنگـدان و خۆبەربـژیکـردن و ئازادی شـوێنی ژیـان و نیشتەجـێبوون، ئـازادی کارکـردن.
ئازادی رادەربـڕین، لە رەهەنـدی کۆمەڵایەتیـدا، ئامـرازێـکە بۆ ئاڵـوگـۆڕی بیـرۆکە و زانیاری لە نێوان مرۆڤەکاندا و پەیوەنـدی جەماوەری. مافی هەرکەسیێکە کە هەوڵی گەیـانـدنی بیروڕا و بۆچوونەکانی بە کەسانی دیـکە بدات. هەروەهـا مافی وەرگـرتنی بۆچـوون و هـەواڵی لە کەسانی دیکە هـەیە. ئازادی قـسەکردن و رەخنەگرتـن لەسەر مەسەلە تایبەتی و گـشتی و کۆمەڵایـەتی و کولـتـووری و سیاسی و ئابـوورییـەکان و لەسەر بەڕێـوبـردنی دەسەڵات و گەنـدەڵـییەکان و…، بۆ سـوودی گـشـتی.
زۆر بەداخـەوە تا ئەمـڕۆش، لە زۆر لە دەوڵـەتـانی جیهـانـدا، بە هەرچـوار دەوڵـەتە داگـیرکەرە دڕنـدەکانی کوردستانیـشەوە. لە سایـەی دەسـەڵاتی دیکـتاتـۆری و رژیـمە کـۆنەپەرسـت و رەگەزپەرسـت و سەرکـوتکەر و دەمکـورتکەرەکانـدا، مـافی ئازادی دەربـڕیـن، بە زەقی و بە رەقی پێـشـێلکـراون و لەژێـر هـەڕەشـەدان یا هەر بوونیان نیـیە. بە هـەزاران ئازادیـخـواز و دیمـوکراتـیخـواز، بە تـاوانی داواکاردنی ئـازادی و دەربـڕینی ئازادی و دیمـوکـراتی خـراونـەتە زینـدانەوە.




پێویستیمان بە مامۆستایانی داهـێنەر هـەیە.. رەزا شـوان

لە سایـەی شـۆڕشی تەکـنەلـۆژیـا و تـازەگـەری و داهـێنانی شـتی سەیـر و سەمـەرە و گـۆڕانی خـێرا، لە هـەمـوو بـوارەکانی ژیانـدا. پێشکەوتـنێکی زۆر هـاتوونـەتە ئـاراوە. ئەگەرچی قۆناغەکانی مـێژوو، زنجـیرەیەکی ئەڵقـە تێکهـەڵکێشی تەواوکەری یەکترین، ئەمـڕۆمان لەسەر پەرگەمـای دوێنێمان چـنراوە و سبەینێشمان لەسەر دواچـینی چنینی ئەمـڕۆمان دەچـنرێـت. بەڵام نە ئەمـڕۆمـان وەکـو دوێـنـێمـانە، نە سبەیـنـێشـمان وەکـو ئەمڕۆمان دەبێت. چونکە پێچکەی ژیان و پێشکەوتن هەمیشە بۆ پێشەوە دەخولێتەوە. ئەگـەر وا نەبـوایە دەوەسـتایـن، وەسـتانـیش مـردنە.
بێگومـان منـداڵانی نەوەی ئەمـڕۆشـمان، جیاوازییان لەگەڵ منـداڵانی نەوەکانی پـێشـتر هـەیە. منـداڵانی ئەمـڕۆمان نەوەی تەلەفـزیـۆنی رەنگاوڕەنگ و ئینتەرنێـت و ئـایپاد و ئایفـۆنی زیـرەک و گۆڤـاری رەنگاوڕەنگی منداڵانن و بە دەیـان داهـێنانی تازەی تـرن. لە منداڵانی نەوەکانی رابـردوو، زیـرەکتر و زۆرزانتر و هـۆشیارترن. هـیوا و خەون و ئامانج و خواست و پێـداویستییەکانیشیان، هەمان پێویستی و هـیوا و ئامانجی منداڵانی نەوەکانی پـێشـتر نـین. پەیـرەو پرۆگرامەکانی فـێرکردن و خوێندن و پەروەردەکـردن و رۆشـنبـیریـکـردنی منـداڵانی بـیـسـت سـی سـاڵ لەمـەوەبـەر، بـۆ منـداڵانی ئەمـڕۆمـان ناگونـێن. چونکە حەز و ئارەزوو و خـواستەکانی منـداڵانی ئەمـڕۆمـان مەست ناکـەن. بۆیە پێویستیمان بە چاکـسازی و گۆڕانکاری و تازەگـەری و داهـێنان و بە دەستکاری و بە هەموارکردنەوەی بابەتەکانی پـرۆگرام و پەیـڕەوی کۆن و باونەماو و ئێکسپایەر هـەیە. بـەر لە هـەمـوو شـتـێک پێـویستـیمان بە مامـۆستایـانی داهـێنەر و نـوێخـواز و لێهاتوو و رۆشنبیر هەیە، کە ئاگاداری گۆڕانکاری و داهـێنان و تازەگەرییەکانی بواری فێرکردن و پەروەردەکردن و راهـێنانی منداڵانی ئەم سەردەمەبـن. تا منداڵانی کوردمان، لە ئاسـتی پـێـشکەوتـن و ئـەم داهـێـنانە تـازانـەدابـن، نـامـۆ و دامـان و رامـان نەبـن و بتوانن لەگەڵ کاروانی بۆ پێشەوەچـوونی منداڵانی جیهـانـدا بکەونەڕێ و بەجـێنەمیـنن.
پێویستە مامۆستایانی کوردمان لە قـوتابخانە بنەڕەتییەکانـدا، بە شێوەیەکی سیستەماکی و بە شێواز و رێبازێکی مـۆدێرزم وانەکان بە قوتابییەکانیان بڵـێنەوە. دوور لە شێوازی تەڵـقـین ئاسایی و ئامـۆژگـاری وشک، کە سـواون و بـۆ ئـەم سـەردەمـە ناگـونجـێن. تا منـداڵانی کوردمـان، بە باشی و بە دروستی فـێربـبن و متـمانەیـان بە خۆیـان هـەبێـت و بتوانن بەرپرسیارێتی هەڵبگرن. دڵنیابین لەوەی کە نەوەیەکی نوێمان بۆ داهاتـووییەکی گەشـتر و باشـتر بۆ کورد و کوردسـتان ئامـادەکـردوون. کە دەتـوانـن لە داهـاتـوودا بە سەرکەوتـووی هەمـوو ئەرک و دەسەڵات و کاروبـارەکـانی کوردســتان بەڕێـوەبـەرن.
لە دوای خـێزان و باخچـەی منداڵان، قوتابخانەی بنەڕەتی رۆڵیکی سەرەکی و گرنگ و کاریـگەر و چارەنـووسسازی لە فـێرکـردنی راسـت و لە پەروەردەکـردنی دروست و لە ئاراسـەکـردنی پێـویسـت و لەـ راهـێـنان و لـە ئـامـادەکـردنی بـاشی منـداڵانـدا هـەیە.
بێگـومـان مامۆسـتایانی دڵـسـۆز، دینـەمـۆی فـێرکـردن و پەروەردەکـردن و راهـێنان و ئاراستەکـردنی مـنداڵانـن لە قـوتـابخـانەدا. کەسیـش نکـووڵی لـەوە ناکـات، کە پـیـشەی مامۆستای پیرۆزتـرین پیشەیە و دایکی هەمـوو پیشەکانە لە جیهـانـدا، مامۆستایـانیش هـەڵگـری پیـرۆزتـرین پەیـامن. هەر ئەم پەیـامەشە پیـرۆزی و خۆشەویستی و رێـز و شکـۆمەنـدی و پـێگەیەکی کـۆمەڵایـەتـیی بـەرز و تایبـەتی بە مامۆسـتایان بەخـشـیوە.
تا ئەمـڕۆش مامۆسـتایـان بـەردی بنـاغـەی فـێرکـردن و پەروەردەکـردنـن، هـەر واش دەمـێـنـنەوە. ئەگـەرچی هـەنـدێ لـە دەوڵـەتـانی پـێـشکەوتـووی جـیهـان، ویـستـیان مامۆستای ئامـێر ( مامۆسـتای رۆبـۆت) دروسـت بکەن، کە جـێی مامۆسـتای مـرۆڤ بگـرێتەوە، بە دووری دەزانـم کە مامۆستای رۆبـۆت بتوانێـت جێی مامۆستای مرۆڤ بگـرێتەوە و بتوانێت وەک ئەو رۆڵی هەبێـت لە فـێرکردن و پەروەردەکردنی منـداڵان.
ئـەوەش دەزانـین، کە هـەمـوو گـۆڕانکاری و چاکـسازیـیەک، لە پەروەردەکـردن و لە هەموو بوارەکانی کەشـدا، لە پەروەردەکردنی دروست و لە راهـێنانی باشی منداڵانەوە دەسـتپێـدەکەن. بۆیـە زۆر پێـویسـتە رۆڵێ منـداڵان، لە ئەمـڕۆدا و بۆ داهـاتـووش، بە گـرنـگ و بە هـەنـد بـزانـیـن. لە ئەمـڕۆدا، تـا رادەیـەکی زۆر گـرنگـیـدان بە منـداڵان، بـووە بە پێـوەری هـەڵـسەنگانـدنی رادەی پـێـشکەوتـن و شارستانـیی گەلانی جیهـان.
لەم دیـدگـایەوە، پیـویستە گرنگـییەکی زۆر بە ئامادەکـردن و بە راهـێنانی مامۆستایان بـدرێـت، بە تازەتـریـن و سەرکەوتـووتریـن و شـێواز و رێبـازی نـوێی وانەوتنـەوە و فـێربکـردن رابهـێنـرێـن. تا بتوانـن بە شـێویەکی مـۆدێـرزم و ئاسان قـوتـابییەکـانـیان فـێربکەن و زانسـت و زانیـارییان پێبگەیەنـن. چونکە ئـەو داهاتـووە خوازراوەی کە دەمانەوێـت، لە سایەی مامۆسـتایانی داهـێـنەری مانـدوونەناسی ئەمـڕۆماندا دێتەدی.
ئەوەش دەزانین، دروستکـردنی کۆشکی باڵابەرز و قـوتابخانەی قەشەنگ و شەقامی بەریـن و باخچـەی رەنگـین، ئاسانـترن لە بنـیاتـنانی مـرۆڤی دروست و هـاوسـەنـگ.
لـەم پێـودانـگە هـزرییـەوە، بۆ بە دیهـێـنانی ئامـانجـە نەتـەوەیی و نیشـتـمانـییەکانمان، پێویستە پلانێکی ستراتـیژی و تۆکمە و وردی پەروەردەیی مـۆدێـریـزم دابـڕێـژیـن. کە زامـنی هـێـنانەدیی خواسـت و هـیوا و خەون و ئامانجەکانمان بێت. ناشبێت پەنجەرە و دەرگـاکانـمان لە رووی شـنەبـای پـێـشکەوتـن و داهـێـنان و رۆشـنـبـیریی جـیهـانـیـدا دایـانـبخەیـن. چـونکە لە سـایەی گـڵوبالـیزمـیـدا، زانسـت و زانیـاری و رۆشـنبـیری و داهـێنان. سنووری سیاسی و جـوگـرافـیـیان نییە و بـوونـە بە مـوڵکی هـەمـوو گـەلانی جـیهـان. سـوودیـان لـێـیوەردەگـرن و سوودیـشـیان پێـدەبەخـشـن.
بە داخـەوە تا ئەمـڕۆش بەشـێکی زۆر لە مامـۆسـتایانی کوردمـان، لە تـازاگـەری و لە داهـێنانەکان و لە شێواز و لە رێبازە نوێیەکانی فـێرکردن و پەروەردەکردنی قـوتابیاندا، بێئاگان و نابەڵەدن. یان ئاگـادارن و خۆیان مانـدوو ناکـەن. یا هـۆکارەکەی ئەوەیە، کە پەیـڕە و پرۆگـرامەکانی خوێندنی قوتابخانەکانی کوردستان کلاسیکین و گۆڕانکارییەکی ئەوتـۆیـان تێـیـدا نەکـراوە. ئەگـەر مامۆسـتایانی شـارەزای شـێوازی نـوێی فـێرکـردن و پەروەردەکردنمان نەبێت. منداڵانی کوردمان دوادەکەون و بە کاروانی بۆ پێشەوەچوونی منـداڵانی جیهـان ناگـەن. ئـۆباڵـیشیان لە ئەستۆی وەزارەتی پەروەردەی کوردستانە. کە پلانی سـتراتـیـژی و زانسـتیی تـۆکـمەی فـێرکـردن و پەروەردەکـردنی منـداڵانیـان نیـیە. جـدیـش نین لە پـێـشکەوتـن و لە راهـێنان و لە مەشـقکـردنی پـراکـتیکیی مامۆستایان.
تا ئەمـڕۆش مامۆستایـانێکی زۆری کوردمـان، لە قـوتابخـانەکانی کوردستانـدا، لەسەر شـێواز و رێبـازە کلاسیکـییەکان وانـەکـانیان دەڵـێـنەوە، بە شـێوەی تـەڵـقـین ئاسایی و چـاولـێکەری و لاسـاییکـردنەوە و کـۆپـیکـردن. تا ئەمـڕۆش هـەنـدێ لە مامۆسـتایـان تـەوەری وانەنەکانـن، لە سەرەتای وانەکانەوە تا کۆتـاییان، هـەر خـۆیـان قـسەدەکەن، زۆر بە کەمی بـوار بە قـوتابییەکـانیـان دەدەن، کە بەشـداری بـکەن و پـرسـیاربکەن و گـڤـتـوگـۆ بـورووژێـنن و را و بـۆچـوونەکانی خۆیـان دەربـارەی بابـەتـەکان دەربـڕن.
وانەوتنـەوە و فـێرکـردن و پەروەردەکـردن، هـونـەر و زانستـییە، ئەگـەر مامـۆستایان هـونـەرمەنـدی وانەوتـنەوە نەبـن سـەرکـەوتـوونـابـن. ئـەو مامـۆسـتا بەهـرەمـەنـد و داهێنەرەی توانای ئەوەی هەیە وانەی فێرکردن و خوێندن بکات بە پارچە هونەرێکی داهـێنەرانە، جیـاوازییـیەکی زۆری هـەیە، لەگەڵ ئەو مامۆسـتایەی کە بە شـێوازێکی سارد و سـڕ و بـێچـێـژی تەڵـقـین ئاسـایی یان وتـاربـێـژی وانـەکـەی دەڵـێـتەوە.
مامۆستایـانی دابـڕاو لە پێـشکەوتـن و لە رێبـازی نـویی فـێرکـردن و پەروەردەکـردن، چـاوەڕیی ئەوەیـان لـێـناکـرێـت، کە بە شـێواز و رێبـازێکی نـوێ منـداڵان رابهـێـنن و فـێریان بکەن. چونکە “ئەوەی هـیچـیی لەباردا نەبێـت، ناشتوانێت هـیچ ببەخـشێت”.

ئەگـەر مامۆستایـان بە جـدی هـەوڵ بـدەن و بیانەوێـت، بە سەدان شـێواز و رێبـازی و تیـۆری تازەی فـێرکـردن و پەروەردەکردن هـەن. یان خۆیـان دەتـوانن ریچکەشکـێن و داهـێنەربن و شێواز و رێبازێکی داهـێنەرانەی نوێ دابهـێنن. تەڵـقین ئاسا و چاولێکەر و کلاسـیک نەبـن و بە شـێواز و بە سـتایـلـێکی نـوێ و ئاسان وانـەکانیـان بـڵـێـنەوە.
مامۆستای لێهاتوو و رۆشنبیر و نوێخواز، هەمیشە هەوڵی خۆڕۆشنبیریکـردن دەدات و دەیەوێت باکگـراوندێکی رۆشنبیریی گشتیی هەبێت و دانەمێنێت. هەوڵ دەدات بە بواری ئەدەبیـاتی منـداڵان و بە هەموو بـوارەکانی تریش ئاشنابێـت. شایـەنی باسە کە بەشێکی زۆری نـووسـەرانی چـیرۆک و هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان، لە مامـۆستایان هـەڵکەوتـوون.
بۆیە پـرۆژەی خـولی راهـێنانی مامۆستایان، لە پشووی هاوینانـدا زۆر پێویسـتە، زۆرن ئـەو ماموسـتایانەی کە بیـسـت بۆ سی ساڵە وانـە دەڵـێـنەوە، کەچی تا ئێستا سێ جار یا چوار جار، بەشدارییان لە کورس و لە خولی هـاوینەی راهـێنانی مامـۆستایان کـردوون. بـۆیـە نابـەڵـەد و بێ ئەزمـوونـن لە بـارەی تـازەگـەری و شـێواز و رێـبـازە نـوێـیـەکانی فـێرکـردن و پەروەردەکـردنی منـداڵان، بەپـێی ئـەم سەردەمـە پێشکەوتـووە.
پێویستە هـەر مامۆستایەک، دوو یا سێ ساڵ جارێک بەشـداری لە خولەکانی راهـێنانی مامۆستایان لە پشووەکانی هـاوینانـدا بکات. تا لە پێـشکەوتن و تازەگەرییەکانی بـواری فـێرکردن و پەروەردەکردنی سەردەمیانەی منداڵان بە ئاگابێت و سوودیان لێوەربگرێت. بە شێوازێکی تـازە قـوتـابییانی کوردمـان فـێربکات و وانەکـانی بـڵـێـتەوە.
هەروەکو چـۆن، پێـشمەرگە پێـویستی بەوە هـەیە، کە بچـیتە خـولی راهـێنانەوە، تا بە شـێوەیەکی پـراکـتـیکـی، لەسـەر چـەکی مـۆدێـریـزم مەشـق بـکات. هـەر بـەم شـێوەیە مامۆسـتایـانیش پێـویستـیـیان بە خـول و کـۆرسی راهـێـنانی بەردەوام هـەیە.
ئەمریکا بەو پێشکەوتنەوە کە هەیەتی، لە پشووەکانی هاوینانی هەموو ساڵێکدا، خولی راهـێنان بۆ مامۆستایانی قـوتـابخانە بنەڕەتییەکان دەکـاتەوە، هەمـوو مامـۆستاکانیشیان بـڕوانامەی بەکالـوریـۆسیان لە فـێرکـردن و پەروەردەکـرنـدا هـەیە. هـەر مامۆسـتایەکی بەشداربووی خولەکـان، کە چـوار جـار یا پێـنج جار بەشـداری لە خولەکانـدا بکات و لە بـواری پسـپۆرییـدا، تـێـزێـک دەربـارەی بابـەتـێکی تـازەی داهـێـنراو پـێـشکەش بـکات، بـڕوانامەی ماستەر وەردەگرێت و شایەنی پێگەیەکی تازەش دەبێت، لە پێشتریش دەبێت بۆ ئەوەی کە بـیکەن بە بەڕێـوەبـەری قـوتـابخـانە یا بە سـەرپەرشتـیاری پەروەردەیی.
مامۆستایانی دڵسۆز، هەمووشـتان ئەوە دەزانـن، کە لە ئەمـڕۆدا ئینـتەرنێـت و ئایپـاد و ئایفـۆنی زیـرەک بوونە بە پێویستی هـەرکەسێک، کودەتـایـان سپییان بەسەر پێـنووس و تێـنووس و پـێـنووستاش و لاسـتـیکی کـوژانـدنەوەدا کـردووە. ئـەم ئامـێرانە تـازانـە کەوتـوونـەتە هـەمـوو مـاڵـێکەوە. منـداڵانیـش وەکـو گـەورەکـان بەکـاریـان دەهـێـنن و لە بـواری ئاکاریمیـدا، سوودێکی زۆریان لێـوەردەگرن. پێویستە ئێوەی مامۆستایانیش لە فـێرکـردن و لە پەروەردکـردنی قـوتابییەکانتانـدا، سـوود لە ئینـتەرنێـت وەربگـرن.
مامۆستایانی خۆشـەویست، وا تێنەگەن کە لەم نووسینەمدا، لە رۆڵی گرنگی ئێوەم کەم کـردبێتەوە. مەبەستی من ئەوەیە کە رێباز و شێوازی تازە و داهـێنان لە هـونەری وانە وتنەوەدا بەکاربهـێـنن. بە دواداچـوون بـۆ گـۆڕانـکاری و تـازەگەری و داهـێنانی نـوێی بواری پەروەدە و فـێرکـردن بکەن. پێـویسـتە بە بەردوامـی بخـوێـنـنەوە. تا بـزانـن لە:
“دیـوەخـانە چ بـاسـە”.
دەزانـم کە مامۆستای نموونەیی و لـێهاتـوو و داهـێنەری کوردی زۆر باشیشمان هـەیە.
بۆ نموونە، ئامـاژە بە خـوشکـێکی مامۆستای لـێهـاتـوو و داهـێنەر دەدەم، کە زۆربـەی وانەکانی بە ڤـیدیۆ لە فەیسبووکدا بڵاویانی کردەوە. ئەم مامۆسـتا داهـێنەرەمان، خاتـوو “ئامـاد”ە، مامۆستای پـۆلی یەکی بنەڕەتییە لە قـوتابخانەی خانـزادی تێکەڵاو لە شاری کەرکوکی کوردستانی. سەرسامـم بە شێواز و رێباز و ستایـلی هـونەری و داهـێنەرانەی سەرکەوتووی مامۆستا ئامـەد، لە فـێرکردن و پەروەردەکردن و راهـێنانی قـوتابییەکانی. بە جوانی هەڵسوکەوتکردن لەگەڵیانـدا. پێش هەموو شتێک مامۆستا ئامەدی میهـرەبان، پـردێـکی لە خۆشەویستی و رێـز لەگەڵ قـوتـابییەکانیـدا دروستکـردووە. ئەمـەش راز و مەرجـێکی سـەرەکـیی سـەرکەوتـنی مامـۆسـتای بـاشـە. مامـۆسـتا ئـامـەد بە رۆحـێکی کوردایـەتی و بە کوردستان پەروەریـش، قـوتـابیـیەکـانی گـۆش و پەروەردە دەکـات. لە زۆربـەی وانـەکـانیـدا، خـۆی وەکـو پێـشەنـگ و سـەرمەشـق و قـوتـابییەکـانیشی وەک چاولـێکـردنی، بە جـلی کوردیی ئاڵاواڵا و بە ئاڵای پیـرۆزی کوردستانەوە لەنـاو پـۆل و لە قـوتابخانەدا دەردەکەون . بەشـێکی زۆریش لە فـێرکـردنی وانەکـانی، بە جـووڵـەیی جەستە و بە یـاری و بە چالاکـیـیەوە بەستوون. ئەمـەش شـێـوازێـکی سـەرکـەوتـوو و ئاسان و خـۆشـیـشە بـۆ فـێرکـردن و فـێربـوون. مامـۆسـتا ئامـەد یەکـێکە لە مامۆسـتا داهـێنەرە نمـوونەییەکانی کوردسـتان. ئافـەرین و دەستخـۆشی لە مامـۆستای دڵسـۆز و بەڕێـزمان، مامۆستا ئامەد دەکەم. هـیوای درێـژەپێدان و داهـێنانی نـوێتر و پـێشکەوتن و سـەرکەوتـنی زیـاتـر و زیاتـری بۆ دەخـوازم. بە شایەنی ئەوەی دەزانم، کە لەبەردەم بەڕێوەبەرێتی خـوێنـدنی کوردی لە شاری کەرکوک، جـوانتریـن و بەرزتریـن پەیکەری لە بەهـاتـرین گـەوهـەر و ئەڵـمـاس بـۆ دروسـتـبکـرێـت.
هـیواخوازیشـم لە نموونەی مامۆستا ئامـەد لەنـاو مامۆستایانی کوردمـان زۆرتـر بێـت.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




لە یادی (٧٥) ەمین رۆژی جیهانیی مافـەکانی مـرۆڤ.. رەزا شـوان

لەژێـر دروشـمی “کـەرامــــــــەت و ژیــــــــان و دادپـــــــــەروەری بـۆ هــەمــــــووان”

رۆژی یەکەشەمە (١٠/ دێسەمبەر / ٢٠٢٣) یـادی (٧٥) ەمینی راگەیانـدنی جاڕنـامەی گـەردوونی مـافـەکـانی مـرۆڤ دەکـرێتـەوە. بـۆ بـە بیـرهـێـنانەوە و زینـدووکـردنـەوە و بەرزڕاگـرتنی ئەم یـادە، لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا، ئاهـەنگی شایستە سازدەکـرێـت و جەخـت لەسەر جـێبەجـێکـردنی مادەکـانی جـاڕنـامەکە دەکـرێتەوە. مـاوەی (٧٥) سـاڵە، ئـاواتە سەرەکـییەکـانی جـاڕنـامەکە بـریـتی بـووە، لە چەسپانـدنی ئازادییە بنەڕەتییەکان و یەکـسانی و دادپەروەری لە کۆمەڵگاکانی جیهانـدا.
(٧٥) ساڵ لەمەوەبەر، کە هێشتا جیهان بۆنی چڕودوکەڵی خۆڵەمێشی لاشەی سووتاوی بە ملیۆنـان قـوربانی جەنگی جیهـانـیی دووەم بنـبڕ نەببـوو. بـۆ رەوانـدنـەوەی تـرس و گەڕانەوەی هـیوا و ئـومیـدی ژیانێکی نـوێ بۆ مـرۆڤ، بۆ دەسـتکەوتـێکی سـتانـداردی هـاوبـەش بـۆ هـەمـوو گـەلانی جـیهـان بەبـێ جـیـاوازی، کـۆمـەڵـەی گـشـتی نـەتـەوە یەکگـرتـووەکـان، لە رۆژی (١٠/ دێسەمبەر/ ١٩٤٨) لە پـاریسی پایتـەخـتی فـەرەنسا، گەڵاڵەی هـەر (٣٠) مادەکەی جاڕنـامەی مافـەکانی مـرۆڤی پەسەنـدکرد. لە کۆی (٥٨) دەوڵەتی ئەنـدام (٥٠) دەوڵەت، کە هەرچـوار دەوڵـەتە داگـیرکەرەکەی کوردستانیش لە ریزبەندییان دایە. جاڕنامەکەیان واژۆکرد. (٨) دەوڵەتیش دەنگـیان نەدا. لە دوای ساڵی (١٩٥١) کیشەوە، چـووە بـواری جـێبەجـێکـردنەوە. ئەم جاڕنامەیە یەکەم بەڵگەنامەی یاسایی بـوو، کە مافـە بنەڕەتییەکـانی مـرۆڤی دیـاریکـرد. هـەنـگاوێکی گەورە و پـڕ لە بایەخ بـوو، بۆ پاراستنی مـاف و کەرامەت و شکـۆمەندییەکانی مـرۆڤ. بەبێ گـویـدانە رەگـەز، تەمـەن، رەچەڵەکی نەتەوەیی، رەنگی پێست، ئایین، زمـان، یا هەر پـێگەیەکی تـر. هەمـووان وەکـو مـرۆڤ یەکـسانـن.
لەناو جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤدا (٣٠) مافی سەرەتایی مرۆڤ هەیە. ئەم مافانەش بەو ئازادییە سەرەتاییانە پێناسە دەکرێـن، کە هی هەموو مـرۆڤەکانن. ئەو مافانە دەگرێتەوە کە گرنگی بە یەکسانی و کەرامـەت و دادپەروەری و رێـزگـرتن و سەربەخـۆیی دەدەن.
مافـەکانی مـرۆڤ، کۆمەڵێک بنچـینەن یا رێسای رەوشتین، کە لەسەر پێوانەی ئاکاریی مـرۆڤـەکان سازکـراون و هـەڵـچـنراون. بە گـوێـرەی یاسـای نـاوخـۆیی و نێـۆدەوڵـەتی پارێزگارییان لێ دەکرێـن. مـافی رەوای هەمـوو مـرۆڤـێکـن و شیاوی دەسـتکاری نین.
مافـەکانی مـرۆڤ، لە دیـدی مافە سروشتییەکانی مـرۆڤـەوە سەرچاوەی گرتـووە. وەکو بەشێک لە یاسای سـروشـت کە دەڵـێت: مافـەکـانی مـرۆڤ، پێـدراوێـکی سـروشـتـین و پەیـوەستن بە بـوونی مـرۆڤـەوە. هـەر لە سەرەتـای لەدایکـبوونییەوە تا ئـەو رۆژەی ماڵئـاوایی لە ژیـان دەکـات. لەسـەر ئـەم بـنچـیـنەیە مـافـەکـانی مـرۆڤ داڕێـژراون.
لە مادەی یەکەمی جاڕنامەی جیهانیی مافەکانی مـرۆڤـدا، دەڵـێت:”هەمـوو مـرۆڤـەکان بە ئـازادی لەدایـک دەبـن و لە کەرامـەت و مافـدا یەکـسانـن”.
لە ئێستادا، پەیڕەویکـردن و رێـزگـرتن لە مافـەکانی مـرۆڤ، بوونەتە ئەو پێـوانەیەی، کە گەشەکـردن و پـێشکەوتـنی وڵاتـانیان پێ دەپێـورێـت.
جاڕنـامەی گەردوونی مافـەکانی مـرۆڤ، لە (٣٠) مـادەدا خـۆی دەبینێتەوە. مافـەکانی مـرۆڤی لە رووی، ئـازادی و سیاسی و مەدەنی و ئابـووری و کۆمەڵایەتی و یاسایی و کولتـوورییـەوە رێکخـستووە. ئەمـەش چـەنـد نـمـوونـەیەکـن لە مـافـەکـانی مـرۆڤ:
() مافی ژیـانـت و ئـازادیت هـەیە و وەک مـرۆڤـێک بە ئاسوودەیی بـژیـت. () پێـویستە بەبێ تـاوان هـەژمـاربکـرێیـت تا تـاوانبـاریـت دەسەلـمێـنرێـت.
() مافی خاوەنـدارێتی شتەکانت هـەیە و کەس مافی ئەوەی نییە بەبێ هـۆیەکی بەجی لـێـتـبـسێنێـتەوە. () مافی کارکـردن هـەیە و ئـازادبیـت لە کارکـردنـدا.
() مافی خـۆتە بچـیتە قـوتـابخانە و فـێربیـت و بخـوێنیـت. () نابێت ئەشکەنجە بدرێـیت مامەڵەیەکی دڕنـدانە و نانامـرۆڤـایەتیت لەگەڵدا بکەن یا سووکایەتیت پێبکەن و سزابدرێیت. ناشبێت بەبێ هـۆ بە ئارەزوو بتگـرن و بەندبکەن.
() مافی ئـازادیی بـیروڕا ورادەربـڕینـت هـەیە. () مافی وەرگرتی رەگەزنـامەت هـەیە. مافی پەنابەرێتیت هەیە لە هـەر وڵاتێکـدا بێت.
() مـافی دەنگـدان و خـۆپـاڵاوتنـت هـەیە. () مافی بەشداریکـردنت لە بەڕێـوەبـردنی وڵاتـدا هـەیە.
لە بەشێکی تری جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ، ژن و پیاوی یەکسان کردوون کە پێویستە بە رەزامەنـدی ژن و پیاو هـاوسەرگـیری بـکەن. ئەمـانە و چەنـدیـن مافی تـرت هـەیە.
بەداخەوە لە ئەمـڕۆدا، لە سایەی رژێـمە دیاکتۆری و ستەمکاری و رەگەزپەرسـتەکاندا، کە بە شێویـەکی سیستماکی مافـەکانی مـرۆڤ پێشـێـل دەکـەن. کەسانـێکی زۆر بە هـۆی جیـاوزیی نەتـەوەیی و ئایـنی و مەزهـەبی و جـیاوازی لە بـیروڕادا، بـوونـەتە قـوربانی. لە کاتێکـدا ئەو وڵاتانەی ئەم پێشێلکارییانە دەکەن، ئەنـدامـن لە نەتەوە یەکگرتـووەکان و جـاڕنـامەی جیهـانیی مـافـەکـانی مـرۆڤـیان واژۆکـردوون. گـەلی کوردمـان لە سایـەی چـوار دەوڵـەتی داگـیرکـەری کـوردســتان، چـوار دەوڵـەتی دڕنـدە و رەگـەزپـەرسـتـدا، زۆرتـرین قـوربانیمان داوە و دەدەیـن، زۆرتـریـن نەهـامـەتی و چـەسانەوە و ئـازامـان چـێشتووە. کە تا ئەمڕۆش درێژەیان هەیە. بە داخەوە جارێک لە جارانیش، نە نەتەوە یەکگـرتـووەکـان و نە رێکـخـراوەکـانی مـافـەکانی مـرۆڤ، بە تـونـدی سـەرکـۆنە و شـەرمـەزاری ئـەو وڵاتـە داگـیرکەرەکانی کوردستانیان نەکـرد، دەرهـەق بەو تاوانە قـێزەوەنانەی لەگەڵی کوردمان کراون و دەکرێن، کە تاوانی جەنگی نیودەوڵەتـین و تـاوانی دژ بە مـرۆڤـایەتـین.
رۆژانەش بە ئاشکرا، پێشێلی مافـەکانی منـداڵان و ژنـان دەکرێن. دیاردەی تونـدوتیژی دژی ژنـان و منداڵان، یەکێکە لە شێوازە بەربڵاوەکانی پێشێلکاری مافەکانی مرۆڤ لە جیهـانـدا. هـێشـتا پیـاوسالاری و زاڵـبـوون کـاڵـنەبـوونـەتـەوە. بەپـێی ئامـاری نەتـەوە یەکگـرتووەکان (٧٠٠) ملیـۆن کچـان و ژنـان لە جیهـانـدا، بە زۆری هـاوسەرگـیریـان پێکـردوون و بە ئارەزوو و رەزامەنـدیی خۆیـان شـوویان نەکردووە. زیـاتر لە (٣٥٠) ملیۆن منـداڵ و هـەرزەکاریش لە جیهانـدا، لە خوێندن دابـڕاون و کاردەکەن، یا چەکیان پـێهـەڵگرتوون و خـراونەتە بەرەکانی جەنگەوە. هەموو ئەمانە پێشێلکـردنی جاڕنامەی مافـەکانی مـرۆڤـن و دەچـنە خـانەی تـاوانەوە.
شایەنی باسیشە پارێـزەر و چالاکـوان کورد، خاتـوو (نـێرگـز محەمـەدی) داکۆکیکەر لە مافەکانی مرۆڤ و لە ئازادی و لە یەکسانی. خاونی خەڵاتی (نۆبڵ بۆ ئاشتی) بۆ ئەمساڵ (٢٠٢٣) کە لە ئێستادا لە لایـەن رژێـمی کۆماری سـێدارەی ئیسلامییەوە، بە تـوومەتی هەڵبەستراوی پـڕوپـاگەنـدەکـردن دژی ئـێران، لە (زینـدانی ئەڤـین)ی بەدناودا لە تاران، لە ژووری تاکـەکەسـیدا زینـدانی کـراوە، رۆژانـە بە شـێوەیـەکی زۆر دڕنـدانە، ئـازار و ئەشکەنجەی جەستەیی و دەروونیی دەدەن، ماویـەکە مـانی گـرتـووە. گەرچی سەرۆکی ئەمـریکا جۆبـایـدن و چەنـدین رێکخـراوی مافـەکانی مـرۆڤ و داکـۆکـیکەر لە ئـازادی، داوایـان لە ئێران کرد، کە نێرگـز محـەمـەدی ئـازاد بـکەن. بەڵام دیکـتاتـۆرە دڕنـدەکانی ئێران، گوێ بە هـیچ داوایەک نادەن. نێرگز محەمەدی لە نامەیەکی نهـییدا کە بە دەستی کچـەکەی و کوڕەکەی گەیشتوون لە ستۆکهـۆڵـم. دەڵێت:”داکـۆکی لە ئازادی و یەکسانی دەکـەم، تەنـانەت ئەگـەر نـرخیـان گیانیـشـم بـێـت” دەشـڵـێـت زۆر بیـریی کیانـای کچـم و عـەلی کـوڕم دەکـەم.
نیـاز وایـە، لە یـادی رۆژی جیهانیی جـاڕنـامـەی مافەکانی مـرۆڤ، لە رۆژی يەکـشەمە (١٠/ دێسمبەر/ ٢٠٢٣) لە رێـوڕەسم و ئاهەنگـێکـدا، لە شاری (ئـۆسڵـۆ) ی پایتەخـتی نەرویـج، خەڵاتی نۆبـڵی ئاشتی بـدرێت بە کیانای (١٧ ساڵان) ی کچی نیرگـز محەمەدی و بە عـەلی کـوڕی، بە ئامـادەنەبـوونی دایکـیان.
زۆر بە تونـدی سەرکۆنەی رژێـمی دیکتاتـۆریی کۆماری سێـدارەی ئیسلامی دەکەیـن و داوای ئازادکـردنی چـالاکـوانی مافـەکانی مـرۆڤ و داکـۆکـیکەر لە ئـازادی و یەکـسانی خاتـوو نێـرگـز محـەمـەدی دەکـەیـن.
بـژی ئـازادی و یەکـسانی و دادپـەروەری.
بـڕوخـێـت دکتـاتـۆری و فـاشستی و رەگـەزپەرسـتی




پەرلەمانی ئەوروپا سەرکۆنەی هـێڕشەکانی ئێران بۆ سەر ژنان دەکات.. و: رەزا شـوان

ڕۆژی پێنجشەممە ( ٢٣/ نۆڤەمبەر/٢٠٢٣) پەڕلەمانی ئەوروپا ئەو هێرشانەی ئێرانی لە دژی ژنـان شەرمـەزار کـرد، لەوانـەش “کوشتنی دڕنـدانە”ی ژنـان، وەک کچە لاوی کـورد، گـیانبـەخـش (ژیـنـا ئەمـیـنی) کـە بـە تـوومـەتی پـابەنـدنـەبـوون بـە بـاڵاپـۆشـیی سەپـێـنراوەوە، لە لایـەن ژنە جەلادەکانی پـۆلیسی ئەخـلاقی کۆماری سـێدارەوە لە تاران دەستبەسەر کـرا. لەژێـر لێـدان و ئەشکەنجـەدا، لە نەخـۆشخـانەدا گـیانبـەخـش بـوو.
لە بـڕیـارنامەیـەکی ناپـابەنـدکەردا، کە بە زۆرینـەی دەنـگی ٥١٦ دەنـگ و ٤ نەخـێر و ٢٧ دەنـگی بێ لایـەن پەسەنـدکـرا، پەرلـەمـانی ئـەوروپـا “ بە بەردەوامی تـێکچـوونی دۆخی مافی مـرۆڤ لە ئێـران و کوشـتنی دڕنـدانەی ژنـان، کە لەلایـەن دەسـەڵاتـدارانی ئێـرانەوە ئەنجـامـدراوە، بە تـونـدی شەرمـەزار کـرد، لەوانـەش گیـانبـەخـشی بـراوەی خـەڵاتی “سـاخـارۆڤ” بـۆ ساڵی ٢٠٢٣، ژینـا ئـەمـیـنی”، کـە خـەڵاتـەکـەی لـە دوای گیانبەخشبوونی پێـیان بەخـشی.
کـۆچی دوایی ژینـا ئەمـینی، لە مانـگی سـێپـتەمبەری ٢٠٢٢ لە تەمـەنی ٢٢ ساڵـیدا، ناڕەزایەتیی بەربڵاوی دژی ڕێبەرانی سیاسی و ئایینی لە ئێران لێکەوتەوە. بە گوێرەی ئاژانسی فـرانس پـرێس، لە هـەڵـمەتی سەرکـوتکـردنی خـۆپیشانـدانەکـانـدا، بە سەدان کـوژراوی لـێکەوتـەوە و بـووە هـۆی دەستگـیرکـردنی هـەزاران خـۆپیشانـدەر.
لە مانگی ئۆکتۆبەردا، پەرلەمانی ئەوروپا (خەڵاتی ساخارۆڤی ئـازادی بیرکردنەوە) ی بۆ ساڵی ٢٠٢٣بە لاوی کوردسـتانی، گیانبەخشبووی جـوانەمەرگ ژینـا ئەمینی و بە بـزووتنـەوەی “ژن . ژیـان . ئـازادی” یان بەخـشی، کە لەگەڵ دەسەڵاتـدارانی کۆماری سـێداری ئـیسلامی سەرکـوتکەردا رووبـەڕوو بـووەونـەوە.
نـوێنـەرانی ئەوروپـا لـە بـڕیـارنـامەکەیـانـدا، داوای بەپـەلـەی “ئـازادکـردنی هـەمـوو قـوربانیانی دەسـتبەسەرکـردنی بە هـەوەسی و داکـۆکـیکارانی مـافـەکان مـرۆڤ” یان کـردووە، بـە تـایبـەتیـش چـالاکـوانی کـورد ( نێـرگـز محـەمـەدی)، (بـراوەی خـەڵاتی نـۆبـڵی ئاشـتی ـ ٢٠٢٣) کە لە ئێستا لە لایـەن رژێـمی ئێـرانەوە خـراوەتە زیندانەوە.
ئەوان بە تـونـدی سەرکـۆنەی هـەراسانکـردنی “دادوەری پارێـزەر و بەرگـریـکاری مـافەکـانی مـرۆڤ، نەسـریـن سـتۆدە” یـان کـرد.
سـتۆدەی (٦٠ ساڵ) لە مانگی ڕابردوو لە کاتی پرسەی (ئارمـیتا کاروەنـد – ١٧ساڵان) کە لە تـاران دەستبەسەر کـرابـوو، لە کـۆتـایی هـەفـتەدا لە لایـەن میـدیا فـەرمیـیەکانی ئێرانەوە کۆچی دواییان ڕاگەیاند، دوای ئەوەی بۆ ماوەی مانگێک لە بێهـۆشیدا مایەوە.
کاروەنـد لە ڕووداوێکـدا کە لە میـترۆی تاران ڕوویـدا، ڕۆژی (١/ ئۆکتۆبەر ـ ٢٠٢٣) بە سەختی برینـدار بـوو. چالاکـوانان بە شەڕ و ئاژاوەیەک وەسفـیان کـرد، کە لەنێوان ئەو و ژنـە پـۆلیسەکانی ئەخـلاقـیدا ڕوویـدا، کە بەهـۆی نەپـۆشینی پاڵاپـۆشـیی بەزۆر سەپێنراوەوە دەستگـیریان کـرد و ئەشکەنجـەیانـدا، تا مـردنیشی هـەر بـێهـۆشـبـوو.
نوێنەرانی ئەورووپـا داوایان لە دەسەڵاتـدارانی ئێـران کـرد، کە دەستبەجێ کۆتایی بە هەمـوو جـۆرە هـەڵاواردنێک لە دژی ژنـان و کچـان بهـێنن، لەوانەش ئەو یاسایانەی کە مەرجی پـۆشـینی باڵاپـۆشـیان بە زۆرداری هـەیە.
ئەوان پـراکـتیزەی دەستبەسەرکردنی بە هـەوەس “دیـپلـۆماسی بارمـتە”یان شەرمەزار کرد کە تاران پـراکتیزەی دەکـات و جەخـتیان لـەوە کـردەوە کە پێویستە یەکێتی ئەوروپا ستراتیـژییەکی ئـەوروپی بـۆ بەرەنگاربـوونـەوەی ئـەم “دیـپلـۆماسـیەتی بـارمـتە” دەستپێبکات.
ژمـارەیەک هـاووڵاتییانی ئـەوروپی لە ئێـراندا دەستبەسەرکراون، کە ئێـران بە نـاڕەوا بە سـیخـوڕیکـردن تـۆمـەتبـاریـانی کـردووە. وڵاتـەکانیان سەرکۆنەی دەستگـیرکـردنی بە نـاڕەوا و بە هـەوس (بە ئـارەزووی خـۆیـان) دەکـەن، کـە وەکـو مـوزایـەدەیـەک بەکـاری دەهـێنن. تەنـانەت فەرەنـساش باسی “بـارمـتـە دەوڵـەتـیـیـەکـان” دەکـات.

(*) ئەم نووسینە رۆژی پێـنجـشەمە (٢٣/ نـۆڤـەمبەر/ ٢٠٢٣) لە ماڵـپەڕی (الشـرق الاوسط) دا، لەژێـر نـاوی (البـرلمـان الاوروبی یـدیـن هـجـمـات ایـران بـحـق النـساء) دا، بـڵاوکـراوەتـەوە. لە عـەرەبییەوە، بە کەمێک دەستکارییەوە وەرمگـێڕاوە بـۆ کـوردی.




هـانـدانی منداڵانی ئارەزوومەنـدی نووسینی چـیرۆک.. رەزا شـوان

چـیرۆکی منداڵان، رۆڵێکی گرنگی لە فـێرکردن بە ئاسانی و لە پەروەردەکردنی دروست و لە ئـاراسـتەکـردنی راسـت و لە دەروون ئاسـوودەیی و لە خـۆشی و شادیی منـداڵانـدا هـەیە. هـۆکـارێکی گرنگە بۆ گەشـەکـردنی زەیـن و هـۆش هـزر و زمـان و کەسایەتـیی هـاوسەنگی منـداڵان. چـیرۆکی منـداڵان، دەرگـاکانی ژیـان بە هـەمـوو جـوانییەکـانییەوە لەسەر منـداڵان دەکاتەوە. گەشبین و هـیواخـواز و ئازادیخـواز متمـانە بەخۆیان دەکات.
چـۆن هـانی منـداڵەکانتان دەدەن بۆ نووسینی چـیرۆک؟
(پـیکسلـیز) دەڵـێت:”بۆ ئەوەی منـداڵان بتوانن چیرۆک بنووسن، پێویستە لە سەرەتادا بە خوێندنەوەی چـیرۆکی جۆراوجـۆر، بەپێی تەمەن و ئارەزووەکانیان دەستـپێبکەن”.
لەبـەر گـرنـگی رۆڵی چـیرۆک لە فـێرکـردن و لە پـەروەردەکـردنـدا، پەروەردەکاران و ستافی مامۆستایان، حەزدەکـەن، کـە منـداڵان فـێری شارەزایی چـیرۆکـنووسـین بـکەن. چونکە چـیرۆک شێوازێکی بەسوودە، بۆ ئەوەی منـداڵان بیرۆکەکانیان رێکبخەن و لە لە چـیرۆکـدا دایـانبڕێـژن و زمـانی نووسراو بەکاربهـێن، بۆ گەیانـدنیـان بە منـداڵان.
چـوونە ناو جیهـانی نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، نەک هـەر بـۆ منـداڵان بەڵکـو بـۆ گەورەکانیش کارێکی ئاسان نیـیە. چونکە نووسینی چـیرۆک پێـویسی بە بەهـرە و بە زمـان پاراوی و بە مانـدووبـوون هـەیە. پێویستە هـەنگاو بە هـەنگاو دەست پێـبکات. نووسینی چـیرۆک لە لایـەن منـداڵانەوە، رێگەیەکی خۆش و داهـێنەرانەیە، لە بـواری رێزمان و رێنووس و زمان بە گشتی. بەڵام زانینی چۆنیەتی دەستپێکردن بە نووسینی چیرۆکـێک زۆر جار قورسترین بەشە. باشتر وایە، لە سەرەتاوە هـانی منـداڵان بـدەین بـۆ نووسینی کـورتە چـیرۆک.
بە کورتی باس لە بنەما سەرەکییەکان نووسینی چـیرۆک لە لایەن منـداڵانەوە دەکەین:
١ـ خوێنـدنەوەی چـیرۆکی منداڵان: بۆ ئەوەی منـداڵان ببن بە چـیرۆکنووس، پێویستە چـیرۆکی زۆر بخـوێنـدنەوە. تا لە شـێواز و لە ئامـانج و لە زمـان و لە پێویستییەکانی نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان بـزانن. پێویستە دایکان و باوکان و مامۆسـتاکان، ئـەو پەرتووکانەیان بۆ دابین بکەن، کە بە پێی تەمەنی منداڵان، چیرۆکی خۆش و ئاسانیان لەخـۆگرتـوون. چونکە تا منـداڵان زیاتر خـوو بە خوێنـدنەوە بگـرن، زیاتر فـێردەبن و زۆرزانتر دەبـن و ئاسۆی خەیـاڵ و بیـر و هـزریان فـراوانـتر دەبێت. زمـانیان پاراوتـر دەبێت. منداڵان لە سەرەتاشەوە ئەوە تێدەگەن، کە هەر نووسەرێکی منـداڵان شێواز و تەکـنیکی جیـاوازی لە نووسینی چـیرۆکـدا هـەیە.
٢ـ هەڵـبژاردنی بیـرۆکە: گـرنگە کە منـداڵان پێش ئـەوەی دەست بە نووسینی چـیرۆک بکەن، بیرۆکەیان هەبێت، لەسەر جۆری چیرۆکەکانیان. بەهـرەی دۆزینەوەی بیرۆکەی باش بۆ چیرۆک ئاسان نییە و بیرکردنەوەی وردی دەوێت. دەتوانن بۆ بەهـرەی بیرۆکە سـوود لە سەرەتـا یا کۆتـایی هەنـدێک لەو چـیرۆکانە وەربگـرن کە خـوێنـدوویانەتەوە. منـداڵان ئەنـدێـشەیەکی فـراوانیـان هـەیە، دەزانـن کە چـۆن لە رێـگەی چـالاکـییەکـانی نووسینی داهێنەرانەوە پەرە بە بەهـرەکانیـان بـدەن.
٣ـ ئامـانج لە نووسینی چـیرۆک: زۆر گرنگ و پێویستە منـداڵان ئەوە بـزانن، کە پێش دەستپێکـردنیان بە نووسین، ئامانجـیان لە چـیرۆکەکانیان چـییە؟ بۆ کێی دەنووسـن؟ و بـۆچی دەینـووسـن؟هـەمـوو چـیرۆکـێک مەبەسـتـێک یا پەیـامـێک لەخـۆدەگـرێـت، کە نووسەر دەیەوێت بە خوێنەرانی بگەیەنێت. ئەو چیرۆکانە ریالیزمی بن، یا ئەفسانەیی بن. خوێنەران دەیانەوێـت سوود و ئەزمـوون لە ئامـانجی و ئەو چـیرۆکانە وەبگـرن.
٤ـ دانانی پـلان و نەخـشەی نووسینی چـیرۆک: پێویستە منـداڵان نەخـشەی نووسینی چـیرۆکەکانیان دابنـێن، دەتوانن هـێڵکارییەکیان بۆ رووداوەکانی چیرۆکەکانیان هەبێت. هـەنگاو بە هـەنگاو ئـەم هـێڵکارییـە جـێبەجـێـبکەن. وەک، چـۆن دەست بە نووسینی چـیرۆکەکانیان بکەن و چۆن کۆتاییان پێبهـێنن. ئەوەش بزانن کە هەموو چـیرۆکـێکی بـاش بۆ منـداڵان، سـەرەتـا و ناوەڕاسـت و کۆتـاییـان هـەیە.
٥ـ پاڵەوان و کارەکتەرەکانی چیرۆک: چیرۆک بەبێ کارەکتەر نابێت. پێویستە منداڵانی چیرۆکنووس. کارکتەری سەرەکیی چیرۆکەکانیان بە باشی دیارییـان بکەن و دیزاینیان بکەن، لەگەڵ رۆڵ و ئەرکەکان و تەمەن و توانایاندا بگونـێن. ئەوە کارەکتەرەکانـن کە ژیان دەخەنەبەر چیرۆکەکان. ئەوانن رووداوەکان بەرەو پێـشەوە دەبەن. کێشە و کردار دەهـێننە ناو ملمـلانێ و شەڕەکەوە. مەرجـیش نییە کە کارەکان لـۆژیـکی بن. زۆربـەی چـیرۆکەکانی منـداڵان، پاڵەوانی سەرەکییان (کـوڕ یا کـچی باشـن) و دژەبەرەکانـیشـیان (کەسی خراپـن). کارەکتەری پاڵپشتی هەردوولاشیان هەیە. بۆ کورتە چـێرۆک ژمارەی کارەکـتەرەکان کەمـترن. پاڵەوان و کارەکتەرەکانی چـیرۆکی منـداڵان، مـرۆڤـن، یا ئاژەڵ و باڵـندە و زینـدەوەر و شـتی تـرن. منداڵان هەمیشە لەگەڵ سەرکەوتنی پاڵەوانەکاندان، ئەگەر لە پێناوی باشی و ئـازادی و ئاشتی و خێرخوازی و مـرۆڤـایەتیـدا خەبات بکەن.
٦ـ ملمـلانێ لە چـیرۆک: پێویسـتە دایکان و باوکان و مامۆستاکان، یارمـەتیی منـداڵان بـدەن، بۆ تێگەیشـتن لە چەمکی ململانێ لە چـیرۆکـدا. هـانیان بـدەن بۆ دروستکردنی ململانێ لە چـیرۆکەکانیانـدا. توانای سەرکەوتنی پاڵەوانەکان لەململانێـدا دەردەکەوێت. ململانێیەکانیش نابێـت درێـژ و بـێزارکەربـن.
٧ـ زمـان لە چـیرۆکی منـداڵان: بێگـومـان زمـان گـرنگـترین فـاکـتەر و کـۆڵـەکەیە لە چـیرۆکی منداڵانـدا. نووسینی چـیرۆکی منـداڵان، بە زمـانێکی پەتی و پـاراو و شیرینی کوردیمـان. بە بەکـارهـێنانی وشـەی ئاسـان و واتـازانـراو و رسـتەی کـورت. مـەرجی چـیرۆکی باش و سەرکەوتووی منداڵانە. بە داخەوە بەشێکی زۆری منداڵانی کوردمان، بە هـۆی ئـەوەی کە لە تەمـەنـێکی بچـووکـدا ناخـوێـننەوە و نانـووسـن، یان بە زۆری بە هـۆی ئـەوەی کە دەوڵەتـانی داگیرکەری کوردسـتان، بە تـۆبـزی و بە زۆرداری، لە قـوتابخـانەدا زمانی خۆیان بەسەر منـداڵانی کوردمان سەپـانـدوون و خـوێنـدنیشیان بە زمانی کوردی قـەدەغـەکـردوون. هـۆی سەرکـیی لاوازی منـداڵانی کوردمانە لە زمـانی کوردیـدا. لایەکی کەشەوە، دوو رێنـووس و نەبوونی زمانێکی ستانـداردی یەکگرتووی کوردی، هـۆیەکی تری لاوازیی خوێندنەوە و نووسینی منداڵەکانمانە بە زمانی کوردی.
٨ـ کات و شوێن لە چیرۆکی منداڵان: کات و شوێن دوو رەگەزی سەرەکین لە چیرۆکدا. بەبێ کـات و شـوێن لێکـدانەوە بۆ رووداوەکان ناکرێت. چونکە کات و شوێـن رۆڵـێکی گرنگیان هـەیە لە بنیاتنان و لە ریـزبەنـدیی رووداوەکانی چیرۆک. بۆیە پێویستە کات و شوێنی رووداوەکان دیاریـبکەن، کات ئەو ماوەیەیە کە رووداوەکانی چیرۆکەکان تێیاندا روویان داوە یا روودەدەن، وەک: بەهار، هاوین، شەو، رۆژ، رابردوو، ئێستا، داهاتوو، …هـتد. شوێنیش ئەو چـوارچـێوەیەیە کە رووداوەکان تێـیدا روویان داوە یا روودەدەن، وەک: ماڵێکی ئاوەدان، قـوتابخانە، پارکێک، سەیرانگایەک، دارستانێکی ئەفـسووناوی، ئەشکەوتێک، زەوی، بۆشایی ئاسمان، دەریا، گوندێک، شارێک، کوردستان، کەرکوک، یا وڵاتێکی کە،… هـتد. پێویستە منداڵانی چیرۆکنووس، پێش دەستپێکـردن بە نووسین، لە خەیـاڵ و هـۆشیانـدا، کـات و شـوێـنی روودەوەکـانی چـیرۆکەکـانیان دیـاری بـکەن.
٩ـ دیالـۆگ لە چـیرۆکی منـداڵانـدا: دیالـۆگ یەکـێکە لە کـۆڵەکەکانی بنیاتـنانی چـیرۆکی منـداڵان. دیالـۆگ بـریتییە لە گـفتوگـۆ لە نێوان دوو کارەکتەر یا زیاتردا، مرۆڤ بن، یا ئاژەڵ و باڵندە و رووەک و زیندەوەر و شتی تر. منداڵانی چیرۆکنووس، دەتوانن سوود لە ئەزمـوونی چـیرۆکنووسانی تر وەربگـرن.
١٠ـ خاڵی وەرچەرخان لە چیرۆکی منداڵان: بە زۆری خاڵی وەرچەرخان لە ناوەڕاستی چـیرۆکی منداڵان دایە. یارمەتیـدەرە بۆ ئەوەی چـیرۆکەکە سەرنجـڕاکێش بێت. دەکرێت وەرچەرخـان، ساتێکی دۆزینـەوە بێـت، یان کاتـێک بێـت کە کارەکـتەرێک، هـێزێکی لە تـوانـابەدەری تـرسناک بـدۆزێتـەوە. واتە کارێـکی کـوتـوپـڕ و چـاوەڕوان نەکـراوە.
١١ـ دانانی خاڵبەندی لە شوێنئ خۆیاندا: پێویستە منداڵانی چـیرۆکنووس، فـێری دانانی خاڵبەندییەکانـبن لە شوێنی راستییاندا.
١٢ـ نووسینی چـیرۆک لە ئینتەرنێتـدا: دایکان و باوکان دەتـوانـن، ئیمـێڵێک بو منـداڵە چـیرۆکنووسەکانیان بکەنەوە، بۆ ئەوەی چیرۆکەکانیان لە ئینتەر ێتدا بنووسن. چونکە نووسـین لە ئینـتەرنێـت دا، خـۆشی و شادی و شارەزایی بە منـداڵان دەبەخـشـێـت.
١٣ـ پیاچـوونەوە بە رەشـنووسی چـیرۆک: دوای ئـەوەی کە منـداڵانی چـیرۆکـنووس، لە نووسینی رەشنووسی چـیرۆکەکانیان دەبنەوە، پێویستە دووبارە و سێبارە بە وردی بە چـیرۆکەکانیاندا بچـنەوە، دوایش بیانـدەن بە دایک و باوکیان یان بە مامۆستاکانیان یان بە چیرۆکنووسێکی گەورە بۆ منداڵان، بۆ ئەوەی لە هەموو روویەکەوە، سەرنج و تێـبینییەکانیان دەرەبـارەی چـیرۆکەکانیان دەربـڕن و هەڵـەکانیان بـژاربکەن. سوودیش لە رەخـنە و لە پێشنیار و لە رێنماییەکـانیان وەربگـرن.
١٤ـ هـانـدان و پیـرۆزبـایی و دەستخـۆشی: دایـکان و باوکان و مامۆسـتاکان، رۆڵـێکی سەرەکی و گرنگـیان هـەیە، لە هانـدان و لە پشتگیریکردن و رێنمایکردنی منداڵەکانیان و قـوتابییەکانیان. لە نووسین و درێـژەدان بە ئـەو چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخـشانانەی کە منـداڵەکانیان دەیانووسن. هانـدانیش شێوازیان زۆرە. هانـدانەکە گەر خەڵاتێک بێـت، یا پیرۆزبایی و ئافـەرین و دەستخۆشی و چەپڵەلێـدان بێت. دەست کـێشان بە دەستا بێت. مایەی دڵخۆشی و پێـزانین و رێـزن بۆ منداڵانی نووسەر. دەکرێت زیاتر هـانیان بدەن بۆ ئـەوەی چـیرۆک یا هـۆنـراوەکـانیان بۆ گـۆڤـارەکانی منـداڵان بنێـرن بـۆ بڵاوکـردنەوە.
پێویستە ئەوەش بڵـێین هەرگـیز نابێت، گاڵـتە بە نووسینەکانی منـداڵان بکەن، یان پێیان پـێبکەنـن و تەریـقـیان بـکەنەوە.
١٥ـ کۆتـاییەکی دڵخۆشکەر و هـیوابەخـش: پێویستە منـداڵان ئەوەش بـزانـن، پێویستە کۆتـایی چـیرۆکەکانیان بە چـارەسەرکـردنی کـێشەکان کۆتاییان بێت. کۆتاییەکانیشیان بە گەشبینی و بەهـیوابەخـشین و بە سەرکەوتن و بە خۆشی کۆتاییان بێت. هەرگیز نابێـت کۆتـایییەکانی چـیرۆکی منـداڵان، بە کارەساتی تـراژیـدیا و بە رەشـبینی و بە نائـومیـدی و شکـستی و ناخـۆشی کۆتـاییان بێـت.
هـیچ بە دووریشی مەزانـن، کە لەنێـوان منـداڵانی ئەمـڕۆی ئارەزوومەنـدانی نووسینی چـیرۆک، لە داهـاتـوودا چـیرۆکـنووس و رۆمـانـنووسی باشیان تێـدا هـەڵـبکەوێـت.
رەزا شـوان
نەرویج: ٢٠٢٣




لە یادی (٣٤) رەمین ساڵـڕۆژی جاڕنامەی مافەکانی منداڵان.. رەزا شـوان

جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منداڵان، کە لە (٢٠/ نۆڤەمبەری/ ١٩٨٩) دا، لە لایەن رێکخراوی نەتەوە یەکگـرتووەکانەوە پەسەنـدکرا و دەرچـوو . بـریتییە لە (٥٤) مادە. هەندێ لە مادەکان لە چەند بڕگەیەک پێک هاتوون، تائێستا (١٩٦) دەوڵەت لە جیهاندا بە تورکـیا و ئێـران و عـێراق سوریـاشەوە، لە لیـستی ئـەو وڵاتـانـدانەدا، کە و واژۆی رێکەوتـنـنامەکەیـان کـردووە. هـەمـووشیان بەڵـێنـیان دا، کە پابـەنـدی جـێبەجێکـردنی هەمـوو مـادەکانی جاڕنامەی مافەکانی منـداڵان دەبـن. بەبێ جیاوزیش رێـز لە منـداڵانی گەلەکانیان دەگرن و مافەکانیان دابین دەکەن. جاڕنامەکە لە (٢/ سێپتەمبەری/ ١٩٩٠) دا، چـووە بـواری جـێبەجێ کـردنـەوە.
منـداڵان لە هەر شوێنێکی جیهـانـدابن هـەر منـداڵـن، لە هـەر شوێنێکی جیهـانـدا بـژین، کـچ بن یا کوڕ بن، رەش پێست یا سپی پێستبن، دەوڵەمەنـد یا هـەژاربن، گونـدنشـین یا شارنشینبن، لە هەر نەتـەوە و گەلێکـبن، هەر ئاینێکـیان هەبێـت، دایکان و باوکانیان و بەخیوکەریان خاوەنی هەچ بیروباوەڕێکی سیاسی و ئایدیۆلۆجیایەکبن، هەموو منداڵن و هەمووشیان وەکو یەک و بە یەکسانی مافـیان هـەیە. مافی ژیـان و ئـازادی و چاودێـری و پارستنیان هـەیە، مافی خـوێندن و چارەسەرکردن و یـاری کردن و پێکەنـین و دابیـن کردنی پێداویستییەکانی گەشەکردن و نەشونماکردن و پێشکەوتنیان هەیە. مافی ئەویان هـەیە کە لە تـونـد و تیـژی و لە جـەنـگ بیانپـاڕێـزن، مـافی … هـتد.
بەڵام بەداخەوە هەنـدێ لەو وڵاتە ئەندامانەی کە واژۆی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منـداڵانیـان کـرد، نەک هـەر پێ بەنـد نەبـوونـە بە بەڵـێـنەکـانیـان و بە جـێبەجـێکـردنی مافـەکـانی منـداڵان، بەڵکـو هەر لە یەکـەم رۆژەوە و تا ئەمـڕۆش، زۆر بە زەقـی و بە رەقـی و بە ئاشکـرا و بەبێ شەرمانە، مافـەکانی منـداڵانی کوردیـان پێـشێـل کـردوون و پێـشێلی دەکەن، ستەم و تاوانە قـێزەوەنەکانیان دەرهـەق بە منـداڵانی کورد، بە تەواوی بە پێچـەوانەی بەڵـێـنەکـانیـان و بە پێچـەوانـەی مافـەکانی منـداڵانەوەن.
رەفـتاری نامرۆڤانە و رەگـەزپەرستییانەی، رژێمە دڕندە و سەرکوتکەرەکانی هەریەکە لە تورکیـا و ئێـران، لە پێـشـێلکـردکـردنی مـافـەکـانی منـداڵانی کوردمـان بێ وێنـەیە لە جیهـاندا، کە نەک هەر منداڵانی کوردیان لە سادەترین ماف بێ بەشیان کردوون، بەڵکو بە شێوەیەکی زۆر دڕنـدانە و نامـەردانەش دەیـان چەوسێننەوە. دوور لە رەوشـت و لە بـەزەیی و لە ويـژدان، دوور لـە پـرەنسیـپەکانی مـرۆڤـایـەتی، دوور لە هـەمـوو یاسـا و رێسایەکی نێـودەوڵەتی، دوور لە مافـەکانی منـداڵان، دوور لـە هـەمـوو داب و نەریـت و رەوشـتـێک. بە رۆژی روونـاک و بەبـەر چـاوی کـۆمەڵگای نێـودەوڵـەتییە، بە ئاشکـرا منـداڵان و هەرزەکارانی کوردمان دەگـرن و بە شێوەیەکی دڕنـدانە ئازار و ئەشکەنجەی جـەسـتەیی و دەروونیـیان دەدەن. هـەر لەبـەر ئـەوەی کە کـوردن. کـوردبـوونـیش بە لای داگـیرکەرانی رەگەزپـەرستی کوردسـتانەوە، تـاوانە.
تا ئەمـڕۆش، بـە هـۆی سـیاسەتی چـەوسانـدنـەوە و سەرکـوتکـردن و دەمکـوتکـردن و قـەدەغەکردنی خوێندن بە زمانی شیرینی کوردیمان لە لایەن داگیرکەرانی رەگەزپەرستی تورکیا و ئێران. بە هـۆی ستەم لێکـردن و چەوسانـدنەوە و ژیانی پـڕ لە کوێـرەوەری و کـڵـۆڵـییەوە. بەشـێکی زۆری منـداڵانی کوردمـان، نـازانـن کە مـافـەکـانیان چـین، بەڵکو بەشـێکی زۆری دایکان و باوکانیشـیان، نازانـن مافەکانی منداڵەکانیان چـین. چونکە لە فەرهـەنگی داگیرکەرانی کوردسـتان، نە ئـازادی و نە ماف و نە رەوشت بوونیـان نییە.

تورکیا بە بە بـۆمبی فـسفـۆری، منـداڵانی کوردمان لە رۆئـاوای کوردستان دەکوژن، لە ئـاو و کارەبـا بێ بەشـیان کـردوون، لە دۆخـێکی تـرس و دەروونـیی نالـەبـاردا دەژیـن.
لە کۆماری سێدارەی ئیسلامیشدا، تا ئێستاش بەدەیان منداڵی کوەدمان لە تەمەنی ژێـر (١٨) ساڵانەوە، لە لایەن رژێـمی ئاخونـدەکانەوە، بە تومەت هـەڵـبەستراو لە سـێدارە دراون. ئێـران لە سێـدارەدانی منـداڵانـدا، خاوەنی ریکـۆردێـکی باڵای جیهـانییە.
کەچی سەرۆکەکـانی تـورکیا و ئـێران، فـرمـێسکی درۆی تـیمساحی بۆ منداڵانی غـەزە هـەڵـدەڕێـژن. ئەمـەیە دووڕوویی و دووفـاقـیی دەوڵـەتـە داگـیرکەرەکـانی کوردسـتان.
منـداڵە بێنازەکانی کوردستان، بۆ یـادی (٣٤) رەمـین ساڵـڕۆژی جـاڕنامەی گەردوونـیی مافەکانی منداڵان، چیتان بۆ بنووسین؟ شەرمەزارین و بە دەماندا نایەت کە پیرۆزباییتان لـێبکەیـن. کە تا ئەمـڕۆش داگـیرکەرانی رەگـەزپەرسـتی کوردسـتان، رێنادەن بە زمـانی زگمـاکتان بخـوێنن. رێنـادەن تێـر پێبکەنـن و تێـر یـاری بکەن و تێـر بە کوردی گۆرانی بچـڕن.. لە سادەتـرین مافـەکـانی منـداڵان بێ بەشـیان کـردوون. ئەگـەر بۆیـان بکـرێـت، هـەڵـمـژینی هـەوای پاکـیـشتان لێ قـەدەغـەدەکـەن. تەنیـا لەبـەر ئـەوەی کە کـوردن.
منـداڵە بەدبەخـتەکانی کوردستان، وا نـزیکەی دوو مانگە قـوتـابخانە نەکـراوەتەوە، تا ئەمڕۆ بە هـۆی بایکـۆتکـردنی دەوام و خۆپێشانـدانی مامۆستاکانتانەوە، کە سێ مانگە مـووچەیان وەرنەگـرتـوون، دەسـتان بە خـوێـنـدنی ئەمساڵ نەکـردووە. بە داخـەوە کە دەسەڵاتی کوردی زۆر بێـباکـن و بە خەیاڵـیانـدا نایـەت، چونکە منـداڵەکانی خۆیان، لە قـوتابخانەی تایبەتی و مامۆستای تایبـەتی وانەیـان پێ دەڵـێـنەوە. گیرفـانیشـیان پـڕ لە پارەیـە، جـا چ خـەمی منـداڵانی هـەژاری گەلەکەمـانـیـان هـەیە.

نەرویـج: ٢٠٢٣




سەد ساڵی گـفـتوگـۆ نەک رۆژێـکی شەڕ.. رەزا شـوان

هـۆزانـڤـانی کوردمـان (لەتـیف هـەڵـمەت) دەڵـێت:”شـەڕ بە تەقـەیەک دەستپـێدەکات، بەڵام بە هـەزاران تەقـە کۆتـایی بـۆ دانـانـرێـت”.
بۆچی قـورسە کە مـرۆڤ بە ئاشتی و بە ئارامی و ئاسوودەیی بەبێ شـەڕ بـژین؟ ئایا شـتێک هـەیە کە بتـوانێـت ئـەم هەمـوو رق و تـونـدوتیژی و کوشـتن و بـڕینە روون بکاتەوە؟ کە بە زۆری نـاڕەوا و تاوانـن. کاتی ئەوە هاتـووە کە بیر لە سایکۆلـۆژیای جەنـگ و هـۆیەکانی هـەڵگـیرسانـدنی بکـرێـت.
دەروونناسانی پەرەسەنـدن، وادەبـینن کە سروشتـییە ئادەمـیزاد شەڕبـکەن، چـونکە ئێمە لە بنەڕەتـدا لە جـیناتی خـۆپەرستی بـووینـە. پێویستیـیان بە کڵـۆنکـردن (کۆپی) یان دووبـارەکـردنـەوە هـەیە.
لە کاتی خوێنـدنەوەی هـەر پەرتـووکـێک، دەربارەی مێـژووی جیهـان، بە زۆری بە تێـڕوانینە گشتییەکان کـۆتایی دێت، کە ئەستەمە مـرۆڤ بە ئاشتی بژیـن. نـزیکترین نمـوونە، شەڕی ئێستای نێـوان روسـیا و ئۆکـرانیا، ئیسرائـیل و فەلـەستینە. کەواتە مـرۆڤ هـیچ پەند و وانەیەیان لە دوو جەنگی جیهانی وێـرانکەر وەرنەگرتـوون. لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا نزیکەی (١٣) ملیۆن مرۆڤ کوژران. لە جەنگی جیهـانیی دووەمـدا زیاتر لە (٥٠) ملیۆن مـرۆڤ کوژران. شەڕيـش تەڕ وشک دەسـووتێنـێت.
ئـەو هەمـوو پـارە زەبـەلاحەی لـەم دوو شـەردا بەفـێڕۆ دران، ئەگـەر لە ئاوەدانی و بژێویی ژیانی مرۆڤـدا خەرج بکرانایە، لە هیچ شوێنێکی جیهاندا هەژاری و برسێتی نەدەمـا و ئاشـتی و ئاسوودەیی و خـۆشـەویستی، بـاڵـیان بەسـەر جیهـانـدا دەکـێـشا.
لە مـاوەی ساڵانی (١٧٤٠ ـ ١٨٩٧) دا، (٢٣٠) جەنـگ و شـۆڕش لەسـەر زەویی ئەوروپـادا روویـان دا، تا ئـەو رادەیـەی دەوڵـەتـان بە هـۆی زۆری خەرجـییەکـانی سەربـازییەوە، وەخـتبوو مایەپـووچی خـۆیـان رابگەیەنـن.
پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی لە کاتی شەرە چەکدارییەکاندا، لەژێر ناوی(پارێـزبەندیی کەسانی شەڕنەکەر) ئەم بنەمایە، تەنها دروشمە و بە زەقـی و بە رەقـی پێشێلکـراوە. چونکە لە شەڕدا، نە بەهـای رەوشتی و نە سۆزی مرۆڤایەتی نە ویـژدانی زیندوو نە رەچـاوکردنی مافـەکانی منـداڵان و ژنـان و مافـەکانی مرۆڤ دەکرێـن. بەشێکی زۆری شەڕکەران دەبـنە دڕنـدەتـر لە دڕنـدە و لە پێـستی مـرۆڤ و مرۆڤـایەتی دردەچـن.
بە چـاوی خۆمـان ئـەم راستییانە ئەدەبینین، کە چـۆن روسـیا و ئۆکـرانیا، ئیسرائـیل و حەماس، تورکیای داگیرکەری کوردستان لە دژی رۆژاوای کوردستان، بە کوشندەترین چەکی تازەی وێرانکاری بێ جیاوازی ـ شەلـم کوێـرم دەستناپارێـزم ـ منداڵ و ژن و پیر و پەکەوتە دەکـوژن. بۆردوومانی قـوتابخانە و نەخـۆشخانە و وێـزگەکانی ئاو و کارەبا دەکـەن. هەموو یاسا و رێسایەکی نێـودەوڵەتی و رەوشتیی و مرۆڤایەتییان بەزاندوون.

ئیسرائیـل و فەلەستین (٧٥) ساڵە لە شـەڕێکی خوێناویـدا، ئەگەر حەفـتا و پێنج ساڵی تریش شەڕ بکەن، ناگـەن بە ئەنجـامێکی یەکـلایی کەرەوە. تورکیای رەگـەزپەرستیش نـزیکەی سەد ساڵە لە دژایەتی کورد دەکات. بە گەورەترین سوپای دڕنـدە و خوێنڕێـژ، بە تازەتـرین چەکی کـوشـندە، پەلامـاری کوردستانی داوە کوردە دەکـوژێـت، دەست لە منداڵی نێو لانکیش ناپارێزن و دەیکوژن، چونکە ئەمە راستیی ئایدۆلۆژیا و کولتووری بۆگەنی بـۆماوەیانە. بەڵام سـەد ساڵیکەش شـەڕ بکەن و کورد بکـوژن، ناتـوانن کورد لەنـاوبەرن. و گـەلی تـورکیش ناتـوانن بە ئاسـوودەیی و بە ئاشـتی بـژیـن تا کوردیـش نەبێـت بە خاوەنی دەوڵـەتی خـۆی. بـۆیـە تا رۆژێـک زووتـر شـەڕ رابگـرن و ئاشـتی رابگەیەنـن لە بەرژەوەنـدیی هەمـوو لایـەک دایە و زیانـەکان کەمـتر دەبنەوە. چونکە هەرگـیز کێشەکان بە شـەڕ و رق چارەسەر ناکرێـن، بەڵکـو قـووڵـتر دەبنەوە. دەتوانن لەسـەر مـێزی گـفـتوگـۆدا چـارەسـەری کێـشەکـان بـکەن و ئاشـتی بەرقـەراربـێـت.
بۆیە دەوترێت:”سەد ساڵی گـفـتوگۆ.. نەک رۆژێکی شەڕ”. شەر پەشیمانیی لە دوایە.
لەم پێودانگەوە، تا رۆژی زووتـر، روسیا و ئۆکـرانیا، ئیسرائـیل و حەماس، تورکیا و کورد، ئەو شوێنانەی تر کە شەڕیان لە نێواندا هـەیە، دەستی ئاشتی بۆ یەکتری درێـژ بکەن و بە گـفـتـۆگـۆ چارەسـەری کـێشەکانـیان بـکەن لە بەرژەوەنـدیی هـەمـوویـانە. کورد وتەنیش:”زیـان لە نیـوەشی بگەڕێتـەوە.. هەر قـازانجـە”.
بە داخەوە دەوڵەتە زلهـێـزەکان و بەرژەوەنـدیویستەکان، بەشێکیان بوونە بە کای بن ئاگـر. یا بـوونە بە تەماشاکەری ئـەم شەڕانە. هـەر وەکـو سەیـری یارییەکی تۆپی پێ بکەن، نایانەوێت لـەم شەڕانەدا ناوبـژی بکەن. کوشتـنی ناڕەوای بێتاوانـان رابگـرن.
هـەڵـویستی نەرێـنی دەوڵـەتـە زیـلهـێـزەکان، لـەم شـەڕانـەدا، وەکـو کـورتە چـیرۆکی (پیاوێکی ریش سپی و دوو منـداڵی شەرکەر) دێتـە بەرچـاوم.
جارێکـیان دوو منـداڵ شەڕیـان دەکـرد، پیاوێکی ریش سپی بە دیاریـانەوە وەستابوو، سەیـری شەرەکەیانی دەکرد.. پیاوێکی تـر لە دوورەوە دەیـان بینێـت و دێـت بۆ لایـان، تا ناوبـژی دوو منـداڵـەکە بکات. بە پیـاوە ریـش سـپیـیەکەی وت: مـامە گیان خـۆ تـۆ ریشت سپییە، بۆ ناوبـژیی ئەم دوو منـداڵە ناکەیت و وەستاویـت و سەیـریان دەکەیت؟
پیاوە رێش سپییەکە وتی:” تا دایـانـم بە شەرەوە.. خەریکـبوو شەیتان شـەق بەرێـت. ئـێستا جەنـابیـشـت دەیـەوێـت بە ئاسانی ناوبـژیـیـان بکەم و لـێکـیان بکەمـەوە.
نەفـرەت لە شـەڕ و لە شەڕخـوازان




چـیرۆک بـۆ هـەرزەکاران/ دروستکـردنی زێـڕ لە خـۆڵ.. رەزا شـوان

هـیوا هـیچ کـارێکی نەدەکـرد. دەیـویسـت لە رێی دروستکـردنی زێـڕ لە خـۆڵ، زۆر دەوڵەمەنـدبێـت. بۆ هـێنانەدیی ئەم خەونەی، گـەلێ پەرتـووکی زانیاریی خوێنـدەوە.
لە گەلێک کەسیشی پرسی، کە چـۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروست دەکرێـت؟ بەڵام لە هـیچ کەسێک وەڵامی ئـەم پـرسیارەی دەسـت نەکـەوت.
شەنـگە خـانی خـێزانی، ئـەم کـات بە فـیڕۆدانـەی هـیوای بە دڵ نەبـوو. چـونکە بە هـۆی کـارنەکـردنی هـیواوە، تا دەهـات گـوزەرانیان قـورسـتر دەبـوو.

شەنگە: هـیوا ئەگەر واز لەم خەیاڵەت نەهـێنیت، دەبێت خانووەکەشـمان بفـرۆشین. پێویستە کارێک بکەیـت. ئێمە تەنیا دە سەر مەڕ و دوو مانگا و زەوییەکمان هـەیە.
هـیوا: هـاوسەری خۆشـەویستم، دڵگـران مەبە. ئەگەر زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت بکەم، زۆر دەوڵـەمـەنـد دەبـین.
شەنگە: ئەگەر کارنـەکەیـت، چـۆن دەوڵـەمـەنـد دەبـین؟ واز لـەم خەیـاڵە پـوچـەت بهـێـنە، بـڕۆ کارێـک بـکە.
هـیوا: شەنگە گیان مەترسە، لەوانەیە لە تاقـیکردنەوەکانم سەربکەوم و لە ماوەیەکی نزیکـدا، زێـڕ لە خـۆڵ دروست بکەم و دەوڵەمەنـد دەبین و تا هەتایە بە شادی دەژین.
شەنـگە کە زانی قـسەکردن لەگەڵ هـیوادا بێسوودە، چـووەوە بۆ مـاڵی دایک و باوکی، سکاڵای لە لای مـام ئـازادی بـاوکی کـرد.
مـام ئـازاد: شەنگە گـیان، کچی شـیرینم، خـەم مەخـۆ و دڵتەنگ مەبە. بچـۆرەوە بۆ ماڵەکەتان. ئەم کارە بۆ منی بەجـێبهـێڵە. مـن رێگایەکی راست بە هـیوا پـێشان دەدەم.
بۆ رۆژی دوایی مـام ئـازاد چـوو بـۆ مـاڵی کچـەکەی.
مام ئـازاد: هـيوا گـیان چـۆنی؟ رۆژانـە بە چـیـیەوە سـەرقـاڵـیـت؟
هـیوا: مـامی خوشـەویستم، دەسـتم بە پـرۆژەیەک کـردوە. دەمەوێـت زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت بـکەم. تا ئێستا تاقـیکـردنەوەیەکی زۆرم کـردوە، هـیوادارم سـەربـکەوم.
مام ئـازاد: دەسـتخـۆش، پێمـوایە ئەمە پـرۆژەیەکی گـەورەیە. شانـازیت پێـوە دەکەم. دڵنیام لە تاقـیکردنەوەکاندا سەردەکەویت. منیش کە گەنـج بووم هەمان خەونم هەبوو. فـێری ئەوەبـووم کە چـۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت بـکەم.
هـیوا کە گـوێی لەم قـسانەی مامی بـوو، گەشایەوە و هـەستی بە شادییەکی زۆر کـرد. وتی ئەمە ئەو کەسەیە کە من بۆی دەگەڕام. بەڵام شەنگە بە قـسەکانی باوکی سەسام بـوو. لە دڵی خۆیـدا وتی، باوکـم لە جیـاتی ئەوەی کە بە هـیوا بـڵـێـت، واز لەم خەیاڵ پڵاوەت بهـێـنە، کەچی دەسـتخـۆشـیی لێـدەکـات و هـانی دەدات.
هـیوا: مامـە گیان، تـکایە فـێرم بکە کە چـۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت بـکەم؟
مام ئـازاد: هەموو شتێکت بۆ باس دەکەم. ئەم نهێنییەش لە نێـوان هەرسێکمانـدا بێت، نابێـت کەس پێی بـزانێت. تۆ زەوییەکی زۆر گەورەت هەیە. بیکـێڵە و نەمامێکی زۆری هـەناری لـێبـڕوێـنە و خـزمەتی بکە. کە بوون بە دارهـەنـار و بەریانگـرت. لەبـن هـەر دارهـەنارێکـدا، پـڕی یەک کەوچکی چـێـشت، زیـاتر نـا، خـۆڵ وەربگـرە و بیکەرە نـاو جـەواڵـێکەوە. کەی جـەواڵەکە پـڕبـوو لە خـۆڵ، ئەوسـا فـێرت دەکـەم کە چـۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت دەکەیـت. ئەگـەر ئەمـە نەکـەیـت فـێـرت ناکـەم.
هیوا: مامە گیان دڵنیابە مەرجەکەت جێبەجێی دەکەم. لای کەسیش ئەم نهێنییە نادرکێنم.
هـیوا بۆ ئەوەی ساڵانە خۆڵێکی زیـاتر کۆبکاتەوە، نەمامـێکی زۆری هـەناری روانـد. بۆ ئەوەی زووش گەورەبن و زوو بەربگرن. ئاوی دەدان و خزمەتێکی زۆری دەکردن. زەوییـەکەی بـوو بە باخـێکی زۆر گـەورەی دارهـەنـار. دارهـەنـارەکـان بەریـان گـرت. هـەنـاری گەورە و نایـاب و شـیرینـیان دەگـرت. لە زۆر شـوێنـەوە کـڕیـاریان بۆ هـات.
هـیوا ساڵانە لەژێـر هـەر دار هـەنارێکـدا، کەوچـكێک خـۆڵی پـڕدەکـرد و دەیکـردە ناو جەواڵەکەوە. هـێندەی بیـری لە لای پـڕبـوونی جـەواڵـەکە بـوو. ئاگای لەوە نەبـوو کە مامی و شەنگەی خـێزانی، چـۆن ئـەو هەمـوو هەنـارانە دەفـرۆشن و چی لە پارەکەی دەکـەن. دوای چـەنـد ساڵـێک، جـەواڵـەکەی لـە خـۆڵی ژێـر دارهـەنـارەکـان پـڕبـوو.
هـیوا: مامـە جـەواڵـەکەم پـڕبـووە. فـێـرمـبکە چـۆن لـەم خـۆڵە زێـڕ دروسـت بـکەم.
مـام ئـازاد بە زەردەخەنەیەکەوە: شەنگە گیان بـڕۆ ئەو سەنـدووقە پـڕ زێـڕە بهـێنە.
شەنـگە چـوو سەنـدووقـەکەی هـێـنا و لە بـەردەم هـیوادا زێـڕەکەی هـەڵـڕشـت.

شەنگە: هـاوژینەکەم، ئەم زێـڕە لە ئەنجامی کارکردنی ئەو ساڵانەتـدا کۆکراونەتەوە. ساڵانە بە پارەی فـرۆشتنی هەنارەکانی باخەکەمان، ئەم هەموو زێـڕەمـان کڕیـوە. لە سایەی کارکـردنـدا، باخەکەمان بـووتە زێـڕ. تا هـەتایە بە خۆشی و کامەرانی دەژیـن.
هـیوا: زۆر سوپاس مامەی دانـام، زۆر سوپاس شەنگە خانی هـاوژینی دڵسـۆزم. کە فـێرتان کردم، چۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروست دەکرێت.. فـێرتان کردم کە کارکردن زێـڕە.

(*) ئیلهـامی بیـرۆکەی ئـەم چـیرۆکەم لە چـیرۆکێکی فـۆلکـۆری روسییەوە بۆ هـات، کە بە زمـانی ئـینگـلیزی بڵاوکراوەتەوە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




چیرۆک بۆ منداڵان/ چـۆن بـوم بە هـاوڕێی پەرتـووک؟.. رەزا شـوان

پار کە لە پـۆلی پێـنج بـووم. خـۆم دەمـزانی لە وانـەی “داڕشـتـن” لە زمـانی کـوردیدا، لە ئاستێکی نـزم دام. کە مامۆستا سەرناوی بابەتێکی داڕشتنی بۆ دەنووسین بۆ ئەوەی بۆ وانەی داهـاتـوو لە لایەنی کەمەوە، شەش دێـڕی لەسەر بنووسـین. خەمم لێـدەهات. بە هـەزار حـاڵ، شەش دێـڕی کاڵ و کـرچـم دەنـووسی. لە رووم ناهـات دەست هـەڵبڕم و لەبـەردەم هـاوڕێکانی پـۆلەکەمـان و مامۆستاکەمانـدا بیخـوێـنمەوە.

زارای هـاوڕێ و هـاوپـۆلم، کە قـوتابییەکی زیـرەک بوو. زیاتر لە دە دێـڕی زۆر جوانی دەنووسی و لە پـۆلـدا دەیخـوێنـدەوە. بە گـومـان بـووم کە خـۆی بابەتەکـانی بنووسێـت. تا رۆژێک مامۆسـتا وتی: بـۆ هـەفـتەی داهـاتـوو لەسـەر ” خۆشـەویسـتیی نیـشـتمان” بنووسـن. لە هـەفـتەی دواتـردا.
مامۆستا: کێ دێـت داڕشــتـنەکەی بخـوێنێـتەوە؟
زارا دەسـتی هـەڵـبڕی و بەبێ پەڕاوی داڕشـتـن، بـۆ مـاوەی شـەش خـولەک راستەوخۆ بە زاری لەسـەر خـۆشـەویستـیی نیـشـتـمان قـسەیـکـرد. بە وشـە و رسـتە جـوانەکـانی، سەرسامی کردین، سەرنجی هەموومانی راکـێشا. چەپڵەیەکی قایم و درێژمان بۆی لێـدا. گومانم نەما لەوەی کە خـۆی نووسینەکـانی دەنووسـێـت.
دوای ئەو وانەیە، وتـم: زارا گیان تۆ ئەم و شە و رستە جوانـانە لە کـێوە فـێربـوویتە؟
زارا بە زەردەخەنەیەکی ناسک و بە زمانێکی شـیرین: ژینـا گیان ئەگەر دەتەوێـت، ئەم نهـێنـیـیە بـزانیـت. رۆژی هـەینی وەرە بـۆ ماڵمـان پـێـت دەڵـێـم کە لە کێوە فـێربـوومە.
رۆژی هەینی مۆڵەتم لە دایک و باوکم وەرگرت. چـووم بۆ ماڵی زارای هـاوڕێم. زۆر بە رووخـۆشی و گـەرمییەوە پێشـوازی لـێکـردم. بـردمیـیە ژوورەکـەی خـۆی. پەرتـووکخـانەیەکی پـڕ لە پەرتـووک و گـۆڤـاری رەنگاوڕەنـگی منـداڵان، لە سوچـێکی ژورەکـەیـدایـە. دوای چـای خـواردنەوە و قـسەی خـۆش و پـێکەنیـن.
زارا بە زەردەخەنەیەکەوە سەیـرمی کرد و دەستی راستی بۆ پەرتووکخانەکەی راکێـشا و وتی: پەرتـووک و گۆڤـارەکانم، هـاوڕێ دڵسـۆزەکـانم، ژینـای هـاوڕێی خۆشـەویستم بـۆ لای ئێـوە هـاتـووە.
وتیشی: ژینا گیان من رۆژانە نـزیکەی کاتـژمێرێک پەرتـووک و گۆڤـار دەخـوێنمەوە. نەک تەنیا بۆ وانـەی داڕشـتن، بەڵکـو بـۆ هەمـوو وانـەکـان سـوودێـکی زۆرم لـێـیان وەرگرتـووە. پەرتـووکخـانەکەشـم لە خـزمەتـت دایـە.. هـەفـتەی چـەنـد پەرتـووکـێک بەرەوە و بیانخـوێنـەوە.
زۆر سوپـاسی زارای هـاوڕێـم کـرد. مـنیـش چـاوم لـێیکـرد و لە ژورەکـەی خـۆمـدا، پەرتـووکخانەیەکی جـوانم دانا. بە کۆمەڵێک پەرتـووک و گۆڤاری منداڵان رازاندمەوە. تا دێت ژمارەی پەرتـووکەکانـم لە زۆربوونـدان. ئێستا کە لە پـۆلی شەشـم. لە وانـەی داڕشــتـندا، لە دوای زاراوە، مـن دەسـت هـەڵـدەبـڕم. راسـتەوخـۆ بە زاری لەسـەر بابەتەکـان قـسەدەکـەم. لە هـەمـوو وانەکانیشـدا پێشکەوتـووم.
مـن لـە ئێستادا “هـاوڕێی پەرتـووک”م. خـوێـنـدنـەوەش بـووە بـە خـوی رۆژانـەم. شانازیـش بۆ زارای هـاوڕێی دڵسـۆزم دەگـەڕێـتـەوە.

نەرویـج: ٢٠٢٣




سایکـۆلـۆژیـای وێنـەکـانی منـداڵان.. رەزا شـوان

شـێواز و رێبازی دەربـڕین و گوزارشتکـردن، لە هەست و سـۆز و لە خەیـاڵ و بـیر و هـۆش و لە پێـداویستییەکـان و لە کـێـشە دەروونییەکـان و گەیـانـدنیان بە کەسانی تر، لـە لای منـداڵان جیـاوازییـان هـەیە لەگـەڵ گـەورەکـانـدا. گـەوەرەکـان بـە قـسەکـردنی راسـتەوخـۆ یا بە نـووسـین دەریـان دەبـڕن و گـۆزارشـتـیان لێـدەکـەن و بـە کـەسـانی تریان دەگـەیەنـن. بەڵام منـداڵان بە زۆری لە رێی وێنەکـێشانەوە گـۆزارشـت لە ناخی خۆیـان دەکـەن و دەیـانخـەنە سـەر پـەڕەی کـاغـەز.
وێنەکانی منداڵان، زمانێکی جیهانییە کە هەمـوو منـداڵانی جیهان بەشداریی تێـدادەکەن. بێگومان هەموو منـداڵان لە هەمـوو قـۆناغـەکانی تەمەنیانـدا، لە ماڵەوە و لە باخچـەی منـداڵان و لە قـوتابخانەی بنەڕەتیدا، ئارەزوویەکی زۆریان بۆ وێنەکێشان هـەیە، زیاتر لە هەموو چالاکییەکانی تر حەزی لێـدەکەن. پەروەردەی هـونەری وانەیەکی گـرنگە لە پـرۆگـرامی قوتابخـانەی بنەڕەتیدا. منداڵ بەبێ هـونەر منداڵێکی بێ دایک و بێ باوکە. وێنەکێشانی منـداڵان، تەنیا چالاکـییەکی ئەبسـتراکی (ناهـەسـتی) ی بێ مەبەسـت نییە، بەڵکو گوزارشتە لە هەستەکانی ناخی دەروونیـان، لە خەیـاڵ و خـەون و لە هـیواکانی ئەمـڕۆ و داهـاتوویـان، لەو شـتانەی خۆشـیان دەوێـت یا خۆشیان ناوێـت. لە خۆشی و ناخۆشییەکانیان، لە گرفـت و لە کـێشە دەروونییەکانیان. لە پێـداویستییەکانیان،…هـتد.
سەرەڕای ئەوەش چـێژ و خۆشییەکی زۆر بە منـداڵان دەبەخـشن. لە کاتی وێنەکێشاندا چەنـد بەشـێکی مێـشکـیان چـالاکـتر دەبێـت و خەیـاڵـیان فـراونـتر دەبێـت.
(چارلی چاپـلن) دەڵێت:”من میهـرەبانی لە منـداڵـێکەوە فـێربـووم، کاتـێک کە بینـیم لە پـەڕاوی وێنـەکـێـشانـەکەیـدا، خـۆری بە رەنـگی رەش رەنـگ کـردبـوو، تاکـو بـاوکە کرێـکارەکەی لە کارکردنـدا ئارەق نەکـات”.
(پاپلۆ پیکاسۆ) ش دەڵێت” کە منـداڵ بووم، چوار ساڵم بەسەربرد، تاکو وەکو مایـکل ئەنجـیلـۆ وێنـە بکێـشم. بـەڵام هـەمـوو تەمـەنـم لە راهـێنانـدا بەسەربـرد، تا بتـوانـم وەکو منداڵێک وێنە بکێشم” دەشڵـێت:”زۆر شت لە هـونەری زارۆکانەوە فێربووم”.
وێنەکانی منداڵان ئاوێنەی بێگەردی زادەی هۆش و خەیاڵ و دەروونی پاکی منداڵانن.
منـداڵان خاوەنی هـونەری وێنەکێشانی تایبەتی خۆیـانن. دەستوور و رێباز و ستایـلی خۆیان هـەیە. پەیـوەنـدییان بە بنەماکـانی هـونەری کـۆن و تـازەوە نیـیە. منـداڵان لە تابلـۆکانیانـدا، کـۆن و نـوێ و رێبازی هەمـوو قـوتابخانە هـونەرییەکـانی وێنەکـێشان بەرجەستەدەکەن. ئازادن کە چـۆن خـۆیان حەزبـکەن و بیانەوێـت ئاوهـا تابلـۆکانیان دەکێشن و رەنگیان دەکەن. بۆیە نادروسـت و نابەجـێیە، ئەگەر بە پێـوەری ئاکادیمی، پێـوانەی وێنەکـانی منـداڵان بکـرێن.
وێنە گوزارشتێکی هـێمایی هـونەرییە، هەروەکـو رسـتەی ئاخـاوتـن کـردنە. دەکـرێـت وێنەکانی منـداڵان، پەیـامێکی ئاراستەکـراوبێـت بۆ دایـکان و باوکـان و مامۆستاکان و بۆ هەموو ئەوانەی لە دەوروبەریانن. دەشێت وێنەکانیان چەنـدین گـلەیی و گازندەیان لەخۆگرتووبوون، یا گوزارشتبن لە خۆشی و خۆشەویستی و لە گەشبینی و هیواکانیان.
وێنەی منداڵان چییە؟ مەبەست لە وێنەی منداڵان، ئەو هـێلکارییە ئازادەیە، کە منـداڵان گـوزارشتی لێـدەکەن و دەیخـەنە سـەر کاغـەز و دار و دیـوار و بەرد و شـەقـام یا هـەر روویـەکی تر، تەنـانەت لەسەر جەستەی خۆشـیان وێنـە دەکـێـشن. منـداڵان لەو کاتەوە دەست بە وێنەکـێشان دەکـەن، کە پەنجـە ناسکەکـانیان دەتـوانن پێنـووس و فـرشـە، یا تەباشیر بگرن. واتە لە تەمەنی (١٠) مانگانەوە کە هـێشتا گڕوگـاڵ دەکەن و بە تەوای پێیان نەگرتووە تا باڵقبوون. کە بە شانازی و چاوگەشی و خەندەوە وێنەکانیان، پێشانی دایکان و باوکانیان دەدەن و چاوەڕێی کاردانەوە و وەڵامیان دەکەن. بـەڵام ئایـا هەمـوو دایکان و باوکان، ئەوە دەزانـن کە چ واتا و مەبەستـێک لە پشـتی هـێلکاری و ێنەکانی منـداڵانەوە هـەیە؟ ئەی دەزان بە چی شـێوازێـک وەڵامـیان بـدەنـەوە؟ ئایا دەتـوانـن لە رێی ئەو هـێلکاری و وێنانەوە، بچـنە ناو جیهـانە بەریـن و پاک و سەیـر و سەمەرە و ئەفـسونـاوییەکەی منـداڵان؟ وەڵامی ئەم پرسـیارانە لە لای خـودی دایـکان و باوکـانە.
ئـەم قـۆنـاغـەی منـداڵێ زۆر گـرنـگە، پێـوێـسـتە دایـکان و باوکـان پێـداویستـییەکـانی وێنـەکــێشان و رەنـگـردن، لە پێنـووسی رەنـگـاوڕەنـگ و بـۆیـەی ئـاوی و فـرشـە و کـاغەز بۆ منداڵەکانیان دابینبکەن و بیانخەنە بەردەستیان. با بە ئەوپەڕی ئازادی و بە ئارەزووی کـامی دڵیان، هـێلکاری و وێنەبکـێـشـن. دەسـتخۆشی و ئافـەرینیان بـکەن.
(پاپـلۆ پیکاسۆ) دەڵێـت:”هەمـوو منـداڵـێک هـونەرمەنـدە، کـێشەکە لەوەدایە کە چـۆن بە هـونەرمەنـدی بمـێنـێـتەوە”.
منداڵان لە رێی وێنەکێشانەوە، گوزارشت لەو شتانە دەکەن کە هەستیان پێدەکەن، نەک ئـەو شـتانـەی کە دەیـانبیـنن. ئامـانجی سەرەکـیشـیان هـونـەر و داهـێنان نیـیە، بەڵکـو روونکردنەوە و گوزارشتکـردنە لە هـەسـتە دەروونییەکـانیان.
(ویلهام فیولا) دەڵێت:”منداڵ ئەوەی دیزانێت وێنەی دەکـێشێت نەک ئەوەی دەیبینێت”.
(مایـکل ئەنجـیلـۆ) ش دەڵێت:”مـرۆڤ بە ئەقـڵی وێنـە دەکـێـشـێت نـەک بە دەسـتی”.
(ڤـینـست ڤـان کـۆخ) یش دەڵـێت:”خـەون بە وێنـەکـێشانـەوە دەبـیـنم، دوایـش وێنـەی خەونەکەم دەکـێشم”.
(پیکاسۆ) ش هەمـان را و بۆچـوونی هـەیە و دەڵـێت:”مـن وێنـەی ئـەو شـتە ناکـێشم کە دەیـبیـنم، بەڵکو وێنـەی ئـەو شــتە دەکـێشـم کە بیـری لێـدەکەمـەوە”.
کەواتە ویلهام و ڤان کۆخ و پیکاسۆ، شتە بینراوەکان وەلاوە دەنێن و شـۆڕدەبنەوە بۆ دیوەکانی ناوەوەی ناخیان. کە بە راستی ئەوە کار و بۆچوونی منداڵانە، کە بە تەواوی لاسایی سـروشت ناکـەنەوە، بەڵکـو منـداڵان ئەنـدازیـارن و تۆمـارکـاری ناخـین. بۆیە (نیل جایمان) دەڵێت” گەورەکان ئەو رێگایانە دەگرنەبەر کە منداڵان دۆزیـویانەتەوە”.
بێگومان شەفـافـییەت و عەفەوییەت لە وێنەکانی منـداڵاندا بەدی دەکرێن. بۆ نموونە:
منداڵان وێنەی رووبارێک دەکێشن، ماسییەکان لەناو ئاوەکەیدا دیارن. وێنەی دایکان و باوکانی خۆشەویستیان دەکـێـشن، کە باڵایـان لە باڵای چـیای هـەڵگوردیـش بەرزتـرن. وێنەی خـۆر دەکـێشن کە پێـدەکـەنێـت. وێنـەی کەسـێک دەکـێشـن و بە بـۆیـەی رەش دەموچـاوی رەش دەکەن چونکە خۆشیان ناوێـت. زۆر جار منـداڵی کـراوە و دڵخـۆش، وێنەی خانـوویەکی گـەورە، لە ناوەڕاستی لاپەڕەکـەدا دەکـێشێت و بە هەمـوو رەنـگە گەشـەکـان بـۆیـەی دەکـات، ئـەم خـانـووە، بـە لای منـداڵانـەوە هـێـمای ئاسـوودەیی و خۆشەویستییە بۆ خـێزانەکانیان. منـداڵانی گەشبـین و متـمانەبەخـۆ، وێنـەی خۆیان بە گـەورەیی لە ناوەڕاستی لاپەڕەکەدا دەکـێشن. بەڵام منـداڵانی شـەرمـن و نەکراوە و بە کۆمەڵایـەتی نەبـوون، وێنەکـانی خۆیـان بە بچـووکی دەکـێـشن. ئەگەر لە گـۆشـەیەکی لاپەڕەکەدا کێشای، بە واتا منداڵێکی گـۆشەگیرە. ئەگەر وێنەی گـوڵ و خۆری گەشیان کـێشا، بە واتا گەشبین و هـیواخوازن، ئەگەر… هـتد. تا رادەیەکیش جیاوازی لە نێوان وێنەکانی کچان و کوڕنـدا هـەیە. کـوڕان بە زۆری حەز لە کـێشانی وێنەی ئۆتـۆمبێل و فـڕۆکە و تـۆپ و سـروشـت دەکـەن، كچـانیـش حـەز لە وێنـەکـێشانی بـووک و زاوا و هـەڵپەڕکێ و لە گـوڵ و گـوڵـزار و پەپـوولە و خانـوو دەکـەن. بێگومان باردوخی ئـەو ژینگەیەی کە لێی دەژین، کاردانەوە و رەنگـدانەوەیان لە وێنەکانیانی منـداڵاندا هـەیە.
سایکۆلـۆژیای وێنەکانی منـداڵان، یەکـێکە لە لقـەکـانی زانیـاری دەروونی، کە باس لە راستییە سایکۆلـۆژییەکانی پەیوەنـدار بە سەرهەڵـدان و پێشکەوتنی وێنەی منداڵان لە هەمـوو قـۆنـاغـەکـانـدا دەکـات و جیـاوازییەکـانی لە هـەمـوو روویەکــەوە دەردەخـات.
لێکـۆڵینەوە لە سایکۆلـۆژیای وێنەکانی منداڵان، گرنگییەکی زۆریان بۆ پەروەردەکاران و دەرووننـاسـانی منـداڵان و پـزیـشکـانی دەروونـناسی منـداڵان و دایـکان و باوکـان و مامۆستاکان و شیکارانی وێنەکانی منداڵان هەیە. چونکە هـێلکاری و وێنەکانی منداڵان کەرەستەیەکی گرنگـن بۆ تـێگەیشـتن: لە دەروون، هەستەکان، پاڵـنەرەکانی منـداڵان و بۆچوونیان دەربارەی خۆیان و کەسانی تر، لە نەخـۆشییە دەروونییەکانیان. گەلـێک لە کـێشە نەرێنیی و ئەرێنییەکانی منـداڵانیش دەردەخات. نەرێـنی وەک گـرفـتاربوونیـان بە (سـترێـسی و دوودڵی) ئـەرێنـیش وەک (ئـاسـوودەیی و شـادی). شـیکـردنـەوەی وردی زانستییانەی وێنەکانی منداڵان، یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لە منداڵ و بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی پێـوەی دەناڵـێنن. یارمـەتـیی پسـپۆرانی دەروونناسی منـداڵان دەدات، بۆ تێگەیشـتـن و شیکـردنەوەی کەسـایەتی و تایبەتمەنـدییەکـانی منـداڵـێـتی.
ئەو هـێـلکاری و هـەڵەت و پەڵەتـانەی کە منداڵانی بچـووک دەیـانکـێشـن، لە زانیـاری دەروونناسیدا، هـێمان و مەبەستـێک یا زیاتر دەگەیەنن. نەک وەکو هەندێک کەس ئەو هـێڵکارییانەی منـداڵان، بەبێ مانـا و بە پـڕوپـووچـیان دادەنـێن. پـزیشکان و شـیکارە دەروونییەکان، لە رێی شیکـردنەوەی ئەو هـێـلکارییـانەوە، کە بە بە زاراوەی زانیاری بە (گـرافـۆلـۆژی) ناودەبرێت، واتا لێکدانەوە و شیکردنەوەی وێنەی کێشـراو. لە زۆر رووەوە کـێشەکـان و ملـملانێ و نهـێنیـیە دەروونییەکانی نـاخی منـداڵان شـیـدەکەنەوە. چونکە وێنەکانی منـداڵان هـۆکارێکە بۆ خامـۆشکـردن و بەتـاڵکـردنەوەی هـەڵچـوونە دەروونییەکانیان. رێگایەکیشە بۆ پەیوەنـدی و ناردنی پەیام بۆ گەورەکان. هەر لە رێی ئەم پەیامەشەوە شیکارانی وێنەکـان و پزیشکانی دەروونناسی منداڵان، دەتوانن کـێشە دەروونییەکانی منـداڵانی مـوفـتەلابوو، بخەنـە نـاو بـازنـەوە و چارەسـەری گـونجاویان بـۆ بـدۆزنـەوە.
ئەگەر بە وردی و تەسەلی، لە هەموو روویەکەوە، باس لە لێکـدانەوە و شیکردنەوە و سوودەکـانی وێنەکـێشانی منـداڵان و رۆڵ و ئەرکەکانی شیکارانی دەروونی و پـزیشکان و مامۆسـتاکان و دایکان و باوکـان بـکەین و باس لـەو رەنـگانەش بکـەین کە منـداڵان، بەپێی ئارەزوو و مەبەستەکانی خۆیـان بەکـاریان دەهـێـنن، باس لە شـوێـن و قـەوارە و شـێوەکـانی وێنەکـانیان و لە مانـا و مەبەسـتەکـانیان بکەیـن. باسـێکی دوور و درێـژە و چەنـدیـن لـق و چـڵی لـێـدەبـێـتەوە. بـە نـووســینی چـەنـد پەڕەیـەک کـۆتـایـیـان نـایـات. هـیوادارم لە دەرفـەتـێکی کـەدا، زیـاتر تـیـشک بخـەمە سـەر ئـەم بابـەتـە گـرنـگە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




چیرۆکنووسی منـداڵان ماری پـۆپ ئۆسبۆرن.. رەزا شـوان

خاتـوو (مـاری پـۆپ ئۆسـبۆرن)، نووسەرێکی بە ناوبانگی ئەمـریـکی و جیهـانییە، لە بواری ئەدبیاتی منداڵان. بە تایبەتیش لە نووسینی چـیرۆکدا. تا ئێستا زیاتر لە (١٠٠) کتێبی بۆ منداڵان و لاوان نووسیوە و چاپیکـردوون، کە (٦٠) لە کـتێبەکانی چـیرۆکـن بۆ منـداڵان. نووسـین و چـیرۆکەکـانی، گـەلێ بابـەتی هـەمـەڕەنگـەیان لەخـۆگرتـوون. وەک، ئەفـسانە، داستان، فۆلکـلۆری، فـانتازی، ژیاننامە، نهـینییەکان، کـتێبی وێنەدار، کـتـێبی تایبـەت بـۆ منـداڵانی زۆر بچـووک، حیکایەت و ئەفـسانەکانی گـەلانی جیهـان.
مـاری پـۆپ، لە (٢٠/ مای/ ١٩٤٩) لە (فـۆرت سیل) لە ئۆکلاهـۆما، لە ئەمـریکا، لە خـێزانێکی سەربـازی لەدایکـبووە. باوکی ناوی (ویلـیام پـۆپ) و دایکی ناوی(بارکـێت دیکـنز پـۆپ) ە. دایکی سەربازێکی جەنگی بـوو. دوو خـوشک و دوو بـرا بـوون. بە هۆێ کاری باوک و دایکییەوە، زوو زوو ماڵیان دەگوێزرایەوە، ماوەیەک لە فرجینیا و واشنتۆن ژیـاون. ئەم جێگـۆڕكـێیانە، مایەی خـۆشی و شادی بـووە بۆ مـاری پـۆپ.
ماری پۆپ، خوێنـدنی درامـای، لە زانکـۆی (کارۆلینای باکوور) لە (تشابل هـیل) تەواو کـردووە. هـۆگری داستان و ئەفـسانە و فـۆلکلۆر و رۆشـنبیریی هەمـوو گەلانی جیهان بوو. سەردانی زۆربەی وڵاتانی ئەوروپای کردووە. لەوانەش: نەمسا، فەرەنسا، یۆنان، ئەلـمـانیـا، ئیتالـیا، هـۆڵەنـدا،… هـتد. (١٦) لە وڵاتـی ئاسـیاش گـەڕا، لەوانـە: ژاپـۆن، پـاکـسـتان، ئەفـغـانستان، ئـێران، عـێراق، چـەنـدیـن وڵاتـی تـر. بە مـەبـەسـتی سـوود وەرگـرتـن و شـارەزایی و ئاشنابـوون بە کـولتـوور و داب و نەریتی گەلانی جیاواز. لە ئەفغـانستان تـووشی ژەهـراویبـوونی خـوێـن بـوو، لە مـردن رزگـاری بـوو.
ماری پۆپ تا ئەمڕۆش، پاڵپشت و داکۆکیکەرێکی چالاکە لە نەهـێشتنی نەخوێندەواری لەنـاو منـداڵانی جیهـانـدا.
ماری لە ساڵی (١٩٧٦) لەگەڵ (ویل ئۆسبۆرن) هاوسەرگیریی کرد. کە لە بواری درما کاری دەکرد. ماری لە ئێستا تەمەنی (٧٤) ساڵە و بەردەوامە لە نووسـین بـۆ منداڵان. لە ساڵی (٢٠١٣) دا، لە لایـەن (زانکۆی کارۆلـینیای باکـوور) ەوە، خەڵاتی رێزلێنانی (دکتۆرای شانازی) ییان لە (ئەدەبیات) دا پێبەخـشی.
ماری ئۆسـبۆرن، بە نووسـین و بڵاوکردنەوەی زنجـیرە کـتێبی پڕفـرۆشی (ماڵی داری ئەفـسووناوی) ناوبانگـێکی زۆری بە دەستهـێنا. لە ساڵی (١٩٩٢) دا، یەکـەم کـتێـبی چـیرۆکی (مـاڵی داری ئەفـسوونـاوی) لەژێـر نـاوی (دیناسـۆرەکـانی پێـش تـاریـکی) بڵاوکـردەوە. چیرۆکەکانی ماڵی داری ئەفسووناوی، سەرجەم چواردە چـیرۆکـن و لە چـواردە کتێـبدا بڵاویکـردوونەتـەوە. کاراکتەرە سەرەکییەکانی ئەم چـیرۆکانە، خـوشـک و بـراکەی (جـاک) و (ئـانی) یـن. نوێنەرایەتی ئەو سەرگەردانانە دەکەن، کە لە رێگەی داری ئەفـسووناوییەوە دەچنـە نـاو جیـاوازییەکـانەوە.
چـیرۆکی (ماڵی داری ئەفـسووناوی) وەریانگـێڕاون بۆ (٣٥) زمانی جیهـانی. تا ئێستا زیاتریش لە (١٣٤) ملیـۆن دانـە، لە سەرانسەری جیهـانـدا، لەم کـتێبە فـرۆشـراوە. لە ساڵی (٢٠٠٧) یشدا، ئەم کـتێبە، بۆ مـاوەی (١٣٢) هـەفـتە، لە لیستی پڕفـرۆشـتریـن کتێبەکانی (نیـۆیـۆرک تایـمـز) بـوو.
چیرۆکی (چەتـەوڵـێک) یەکەمین کتێبی زنجیرە چیرۆکی ئۆدیسییەی ماری پۆپە، کە لە حیکایەت و داستانەکانی (هـۆمیـرۆس) ی یۆنانییەوە وەرگرتووە، بە شێوەیەکی ئاسان و کورت و بە زمـانێکی شـیرین بۆ منـداڵانی داڕشـتوونەتەوە.
ئەمەش ناوی چەند چیرۆکێکی، لە زنجـیرە چـیرۆکەکانی (ماڵی داری ئەفـسووناوی):
(دیناسۆرەکانی پێش تاریکی، قەڵای تەمومـژ، لە نیوەشەودا لەسەر مانگ، ئاوابوونی خۆر، دۆڵفـینەکان، رۆژی شای ئەژدیهـا، راکە.. راکە بە ئەوپەڕی تواناتەوە،… هتد).
شایەنی باسیشە، چیرۆکی (ماڵی داری ئەفـسووناوی) کـراوە بە فـیلـمی سـینەمایی. بە ئامادەبـوونی ماری پـۆپ، لە فـێستیـڤاڵی سینەمایی، کە لە (٢٣/ ئـۆکـتۆبـەر/ ١٩٩٢) لە (تـۆکیـۆ) ی پایتەخـتی ژاپـۆن سازکـرا، نمایـشکـرا.
ماری پـۆپ، تا ئێستا لەسەر نووسینەکـانی، چەنـدین خـەڵاتی بەرز و رێـزلێـنانیان لە ئەمریـکا و لە جیهـان پێشکەش کـردوون.
ماری پۆپ خاوەنی سامانێکی زۆرە. مووچەی نووسەری مانگانە (٤٠) هەزار دۆلار وەردەگرێت. بەڵام نووسەرێکی سۆشیالە و حەز بە ژیـانێکی ئاسایی و خـاکی دەکات.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە. سوودم لە چەنـد سایتێکی ئینگـلیزی وەرگرتـووە.




چاوخشانێک بە مێژووی ئەدەبی منداڵان لە ئینگلتەرا.. رەزا شـوان

رەگ و ریشەی ئەدەبی منداڵان بۆ هەزاران ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە. لە سەرەتای سەردەمی ئەدەبی منـداڵانـدا، کـتێبی تایبـەت بە ئەدەبی منـداڵان نەبـوو. بە پێـشکەوتنی مرۆڤ لە هەمـوو بوارەکانی ژیاندا، ئەدەبی منداڵانیش لە هەموو جیهاندا، گەشەیکردن و پێشکەوت و بـوو بە لـقـێکی سـەرەکی لە ئـەدەبی گـشـتی و بە ئەدەبێـکی تایبـەت بە منداڵان. لە نووسینێکی پێشترمـدا، باسی مێژووی ئەدەبی نووسراوی تازەی منداڵانمان کـردووە کە لە سەدەی حەڤـدەمـدا، بۆ یەکـەم جـار لە وڵاتی فەرەنسادا سـەری هـەڵـدا.
لەم نووسینەمدا، چاوخـشانێک بە مـێژووی سەرهەڵـدانی ئەدەبی منداڵان لە ئینگـلتەرا دەکەین. کە لە دوای فەرەنسا لە ئینگـلتەرادا پێشکەوتنێکی بەرچاوی بە خۆیەوە بینی.
ئەدەبی منداڵان لە ئینگـلتەرادا مێـژوویەکی درێـژ و جیاوازی هـەیە. دەکرێت ئەدەبیاتی منـداڵان لەم وڵاتـەدا بۆ سەردەمەکانی ناوەڕاست بگەڕێنینەوە. قوتابخـانەی ریالـیزمیی مێـژوونووسـەکان، ساڵی (١٧٤٤) بە دەرچـوونی (کـتێبی بچـووکی جـوانی گـیرفـان)ی نووسەر و کتێبفـڕۆش (جـۆن نیوبـەری) بە سەرەتای سەرهەڵـدانی ئەدەبی منـداڵان لە ئینگلتەرا دادەنێن. چیرۆکە کلاسیکییەکانی پێشتر بریتیبوون لە ئامۆژگاری و رێنمایی و رێنوێنی ئاینی و لە خـووی باش و لە رەوشـتی بەرز. بێ ئەوەی گـوێ بە ئاستی بیر و هۆش و ئارەزوو و قوناغەکانی منداڵـییەتی بدەن. شایەنی باسیشە کتێبی (ئەفسانەکانی ئـیزۆپ) بە یەکەمین کتێبی چاپکراو بۆ منداڵان دادەنـرێت کە لە ساڵی (١٤٨٤) زاینی، لە لایـەن نووسەر (ولیـەم گاگـستۆن: ١٤٢٢ـ ١٤٩١) ەوە نووسراوە. گاگـستۆن سەر لە نـوێ چـیرۆکەکـانی ئـیـزۆپی یـۆنـانی، بە شـێوازێکی جـوان و بە زمـانی ئینگـلـیزی نووسینەوە و لە چەنـد بەرگـێکـدا چاپیانی کرد، گاگـستۆن بۆ یەکەم جاریش وێنەی بۆ چیرۆکەکانی کێشان. گەرچی گاگستۆن بەو نیاز و مەبەستەوە چیرۆکەکانی نەنووسیون کە ئـاراستەی منـداڵانیـان بـکات. بـەڵام سێ لـە کـتێـبەکـانی، بە درێـژایی سـاڵان و تا ئەمـڕۆش بۆ منـداڵان گـونجـاون و بە کـتـێبی خـۆیـانیـان دەزانـن. وەریان گـێڕاون بۆ سەر زۆربەی زمانەکـانی گـەلانی جـیهـان بە زمـانی کوردیشەوە. منـداڵان لە هەمـوو جیهانـدا، چێژ و خۆشی لـە خوێنـدنەوەی ئەو چـیرۆکە ئەفـسانەییـانە وەردەگـرن. کە ئەم کـتێـبانەن (رێوی رێنارد، ئەفـسانەکانی ئیـزۆپ، مردنی ئارسەر). هـەر گاگستۆن یەکـەم چاپخـانەی هـێنایە ئینگـلـتەرا، دوای ئەوەی کە لە ئەڵمانیا، فـێری چـۆنیەتی و هـونەری چاپکـردن بـوو. زیـاتر لە (١٠٠) کـتـێـبی لـەو چاپخـانەیەدا چـاپـکـرد.
لە دوای گاگسـتۆن، نووسـەر (یـۆهـان ئامـۆس کـۆمینـۆس) لە سـاڵی (١٦٥٨) دا، لە پێوەرە باوەکانی ئەو سەردەمە لایدا و کتێبێکی بە ناوی (جیهان لە وێنەدا)ی نووسی و چـاپیکـرد. ئەگـەرچی ئامـانجی ئـەم کـتێـبە زیـاتر لە پـەروەردەییـەوە نـزیـکە نـەک لە خۆشنوودییەوە. ئەم کارەی کۆمینۆس، بە یەکەم کتێبی وێنەدار بۆ منـداڵان دادەنرێـت.
نووسەر و رۆژنامەنووس و رابەری رۆمانی ئینگلیزی (دانیال دیڤۆ: ١٦٦٠ـ ١٧٣١) یەکێکە لە رۆمـاننووسە ناسراوەکـانی جیهـان. بە دەستپێـشخەری چـیرۆکی هـونەریی لە ئینگـلتەرادا دادەنـرێت. دانیال دیڤـۆ لە ساڵی (١٧١٩) دا، رۆمـانە بەنـاوبانـگەکەی (رۆبنسـۆن کـروزۆ) ی نـووسی و چـاپیکـرد. کە بە یەکـێک لە شاکـارە ئەدەبییـەکـانی جیهـانی ناسراوە. تا ئەمـڕۆش منـداڵان لە هەمـوو جیهـانـدا، بە گـەرمی و پەرۆشەوە پێشوازی لەم رۆمانە دەکـەن و چـێژ و خۆشیی لە لایان کـاڵ نەبۆتـەوە. پاڵـەوانی ئـەم رۆمـانە لاوێکی سەرگـەرم و سەرەکـێشی سەیـرە، حەز بە کـاری سەرەکـێشی دەکات.
دانیال دیڤـۆ بیرۆکەی ئەم چـیرۆکەی لە چیرۆکێکی راستەقـینەی ژیـان و بەسەرهـاتی پیاوێک بە ناوی (ئەلیکسەندەر سلکـێرک) ەوە وەرگرتـووە. کە خەڵکی ئوسکۆتلەنـدە بـووە. نـزیـکەی (٣٠٠) سـاڵ بـەر لـە ئـێسـتا، ئـەو پیـاوە وێـڵ دەبـێـت و دەکـەوێـتـە دوورگـەیەکی دووری دابـڕاوی چـۆڵـەوە، بـۆ مـاوەی چەنـد ساڵـێک لەو دوورگـەیەدا ژیـان بەسەر دەبـات. بێ هـیوا نابێت و کۆڵنـادات، تا ئـەو کاتەی پاپـۆڕێک نزیک ئەو دوورگەیە دەبێتەوە و هەلی گەڕانەوەی بۆ ئوسکۆتلەندەی نیشتمانی بۆ دەڕەخـسێـت. ئەم چیرۆکە راستییە بوو بە ئیلهام بۆ دانیال دیڤـۆ. بە شێوەیەکی ئەدەبی و هـونەریی جوان لە رۆمانی (رۆبنسۆن کروزۆ) دا دایڕشتووە. لە راستیدا ئەم رۆمانە بۆ منداڵان نەنووسراوە. بەڵام نووسەری بەناوبانگی ئینگلیزی (جۆن نیوبەری) دەستکاری کرد و کورتی کـردەوە و دووبـارە بە زمانـێکی ئاسانـتر و گونجـاو، بۆ منـداڵان دایـڕشـتەوە.
رۆمانی رۆبنسۆن کـروزۆ، کـراوە بە فـیلمی کارتـۆن و بە زۆربەی زمانەکانی جیهـان دۆبـلاج کـراوە. ئەو مەبەست و گرنگـییەی لەم رۆمـانەدا هـەیە: بێ هـیوا نەبـوون و کۆڵنەدان و خۆڕاگری و خۆگونجانە لەگەڵ بارودۆخێکی چاوەڕوانەکراو و تەنگانەدا.
هەر لە ساڵی (١٧١٩) دا، (رۆبەرت سامبر) چەند چـیرۆکێکی لە (چـیرۆکەکانی دایە قـازم) کە لە نووسـینی (چـارلـز پیـرۆ)ی فـەرەنسییە، لە فـەرەنسییەوە وەرگـێڕان بۆ ئینگـلیزی و چـاپـیانی کـرد. کە ئـەم چـیرۆکـانـەن (سانـدرێـلا، جـوانە نـووسـتووەکە، ریـش شـین). بەو مەبەستەی کە منـداڵانی ئینگـلتەرا چـێژ و خۆشـییان لێوەربگـرن.
(جـۆناسان سـویـفـت: ١٦٦٧ـ ١٧٤٥) نووسـەر و سیاسەتـمەدارێـکی (ئینگـلیزی ـ ئیڕلەنـدی) بوو. بە نووسەرێکی بابەت گاڵتەجـاڕی و توانـج ناسرابوو. جـۆناسان لە ساڵی (١٧٢٠) دا، کتێبێکی لەژێر ناوی (گەشتەکانی گـۆلیڤەر) دا چاپکرد. بریتییە لە چوار کتێب و باس لە چوار گەشتی خەیاڵی بۆ وڵاتانی دوور و نامـۆ و سەیـر دەکات. جۆناسان چەنـد رۆمـانێکی تریشی نووسیوە، لەوانە: (جەنگی کتێبەکان)، (نامەکانی بازرگانێکی کوتاڵـفـرۆش)، (پێشـنیارێکی سارد).
(جۆن نیوبەری) گەشتەکانی گۆلیڤەری کورت کردوونەتەوە و بە شێوە و شێوازێکی ئاسانتر و بە زمانێکی سووکتر، دووبارە بۆ منداڵان دایڕشتوونەتەوە و چاپیکردوون.
بەمەش جـۆن نیوبـەری، ئەم گەشتانەی خستە نێـو چـوارچـێوەی ئەدەبی منـداڵانەوە.
هەر چوار گەشتە، کراون بە فـیلمی کارتـۆن و بە زۆربەی زمانەکـان دۆبلاج کراون.
(جـۆن نیوبـەری : ١٧١٣ـ ١٧٦٧)هەنـدێ لە لێکۆڵـێنەوەرەکان پێیانـوایە کە ئەدەبی راستیی منـداڵان لە ئینگـلتەرادا، لە (جۆن نیوبەری) یەوە دەستی پێکرد. نیوبەری لە بـواری ئەدەبی منـداڵانـدا، بە تایبەتیش لە چـیرۆکنووسیندا، نووسەرێکی بەتوانا بوو. رۆڵـێکی زۆری هەبـوو لە گەشەکـردن و پێشکەوتنی ئەدەبی منـداڵان لە ئینگـلتەرادا. جـۆن نیـوبەری خاوەنی یەکەمین کـتێبخانەی منـداڵانە لە جیهانـدا. نیوبەری لە ساڵی (١٧٤٤) دا، کـتێبـێکی بە نـاوی (کـتـێـبی بچـووک و جـوانی گـیرفـان) ی نـووسی و چاپیکرد و بڵاوایکردەوە. لە ساڵی (١٧٦٥) دا، چـیرۆکێکی بۆ منـداڵان لەژێـر ناوی (جـووتێ پێـڵاوی باش) دا، نووسی و چاپیکـرد و بڵاویکـردەوە.
هەندێک لە توێژەرانی ئەدەبی منداڵان ئەم کتێبەی نیوبەری(کتێبی بچووک و جوانی گیرفـان) بە یەکـەم کار بۆ منـداڵان دادەنـێن، کە ئامـانجی خـۆشی و شـادی منـداڵانە. نیوبـەری داوای لە نووسـەران کـرد، کە کـتێبەکانی گەورەکان کـورت بکەنەوە و بە زمانێکی سووکـتر و بە شێوازێکی ئاسانتر، دووبارە بۆ منـداڵان بیان نووسنەوە، تا لەگەڵ توانای هـۆشیاندا بگونجـێن. تا بۆیان چاپ بکات. نیوبەری زیـاتر لە (٢٠٠) کـتێـبی بـۆ منـداڵان چاپـکرد و بڵاویـانی کـردەوە. کە بـریتـین لە: مەتـەڵ، چـیرۆکی فـۆلکلـۆری، ئەفـسانەیی، حـیکایـەت، چـیرۆکە میـلـلییەکـان. کتێبەکـانیش لە رووی کوالـیتییەوە مەرجی پێویستییان لەخۆگرتوون. بەرگەکانیان ئەستۆرن و نەقـشێنراون. کاغـەزی پەڕەکانیان زێـڕین و لـووسن. جـۆن نیـوبەری بـڕوای بە گرنگی فێرکردنی منداڵان بە رەفـتاری دروسـت، بە شـێوازێـکی نـەرم و نیـانی و میهـرەبـانی هـەبـوو، نـەک بە شـێوازی گـرژی و تووڕەیی و تونـدوتیژی و تـرس و تۆقـین. بۆیە نیوبەری بـە (باوکی راستی ئەدەبی منداڵان) لە ئینگـلتەرادا ناودەبـرێـت.
لە ئەمـریکادا، لە ساڵی (١٩٢٢) ەوە، ساڵانە خـەڵاتـێکی بەنـرخ، بە نـاوی (خـەڵاتی نیوبەری) یەوە، دەدرێت بە باشترین نووسەری کتێبی ساڵ لە بواری ئەدەبی منداڵاندا.
شایەنی باسیشە، لە پێش جۆن نیوبەری، نووسەرێک بە نـاوی (تی. دەبلیـو) کـتێبێکی بچووکی (١٢) پەڕەیی لەژێر ناوی (کتێبێکی بچکووک بۆ منداڵانی بچووک) نووسی و چاپیکرد کە کـتێبێکی فـێرکارییە. وەکـو رەخنەگـر (پیرسی مـۆیـر) دەڵـێت، گرنگی ئـەم کـتێبە لەوەدایـە، کە یەکـەم بڵاوکـراویە بە زمـانی ئینگـلیزی بـۆ منـداڵان. مەبەستـیش ئەوە نییە کە لە رۆڵی جـۆن نیـوبـەری کـەم بکـرێتەوە.
لە سەدەی هـەژدەمدا، وەرچەرخانێکی بەرچاو و بازێکی گەورە لە ئەدەبی منداڵان لە ئینگـلتەرا درا. لە سەدەی نـۆزدەشـدا بناغـەی ئەدەبی منـداڵان لە ئینگـلـتەرادا دانـرا.
لە ساڵی (١٨٢٨ـ١٨٣٠) دا، کتێبی (حیکایەتەکانی باپیرە) ی (سـیرواڵتـەر سکـوت) پێشوازییەکی گەرمیان لێکرد، کە ورژێنەر و سۆزدارییان لەخۆگرتوون. دوایش خاتوو (کاترین سنگلەر) کە کتێبی (مـاڵی روخـسەت)ی نووسـیوە، بە یەکـێک لە گـرنگـترین کتێبەکانی منداڵان دادەنـرێت. کە بە بەهـاراتی خەیاڵیی پێـوەکردووە. ئامـانجی کاتـرین، گۆڕینی ئەو بابەتـانە بـوو کە منـداڵان دەیـانخـوێنـدەوە.
(لـویس کـارۆل: ١٨٣٢ـ ١٨٩٨) ناوێکی خوازراوە، ناوی راستیی (چارلـز لـۆتـۆدیج دۆدسن) ە. لویس کارۆل چـیرۆکنووس و رۆماننووسێکی بە توانا و بلیمەت و فانتازی بـوو. زانـایەکی ماتماتیک و وێنەگرێکی فـۆتـۆگرافی ئینگـلیزیی ناسراوبـوو. چـیرۆکی (ئەلـیس لە وڵاتی عـاجـباتیـیەکان) کە لە نووسـینی (لـویـس کـارۆل) ە، بە یەکـێک لە شاکارە ئەدەبییەکانی جیهـان بۆ منـداڵان دادەنرێت. ئەم چیرۆکە ئەدەبی منداڵانی بـردە قـۆنـاغـێکی زێـڕینـەوە. بـێجـگە لەم چـیرۆکە، لـویس کـارۆل دوو چـیرۆکی تـریـشی نووسیوە، ناوەکانیان (لە میانەی شووشەوە)، (چەنەبـازی).
چیرۆکی (ئەلیس لە وڵاتی عـاجـباتییەکان) چـیرۆکی ئەندێشەیی فەلسەفی و فانتازییە. چیرۆکی کچێکی راستی دەگێڕێتەوە، کە لە چیرۆکە ستۆکەکان بێزار ببوو و حەزی بە سەرەکـێشی دەکرد. چـیرۆکی کـیژۆڵەیەک تەمەن (١٢) ساڵان دەگـێڕێتەوە، کە نـاوی (ئەلیس)ە. بە دوای کەروێشکێکی گەورەدا رادەکات. لە پڕێکدا دەکەوێتە ناو چاڵێکی قـووڵەوە و خـۆی لە جیهـانێکی خەیاڵـی سەیـردا دەبینێتەوە. دەڕوا و دەگەڕێت و بە سەرسـامییەوە دەڕوانـێـت. چـاوی بە (داوڵـێک) و (شـێرێـک) و (پيـاوێکی ئاسـنین) دەکەوێـت. هەمـوویان دەچـن بـۆ لای جـادووکەرێـک، تا یارمـەتییان بـدات. شـێرەکە ئـازایی دەویست، پیاوە ئاسـنینەکە دڵی دەویست، داوڵەکەش هـۆشی دەویست. بەڵام ئەلیـس گـەڕانـەوەی بـۆ مـاڵـەوە دەویـست. ئـەم چـیرۆکە بە چەنـدین سـەرەکـێشـیدا تێـدەپەڕێـت. کراوە بە فـیلمی کارتـۆن و بە فـیلمی سینەمایی. ئەم چـیرۆکە ئـازادی و ئازایی بە منـداڵان دەبەخـشێـت. بە متمانە بەخۆبوونەوە رووبـەڕووی ئەو گـرفـت و کێشانە ببنەوە کە دێنە رێیان و خۆیان چارەسەری رێگەی سەرکەوتنیان بۆ بدۆزنەوە.
لویس کارۆل لە دژی رێباز و شێوازە کلاسیکـییە چەقـبەستووەکاندا، کە منـداڵان لێیان وەرست و بێزار ببوون، شۆڕشێکی لە ئەدەبی منداڵانی بەرپاکرد. گەرچی (١٥٨) ساڵ بەسەر چاپکردن وبڵاوکردنەوەی رۆمـانی (ئەلیس لە وڵاتی عاجـباتییەکـان) تێپەڕیـوە، بەڵام تا ئەمـڕۆش مندـاڵان بە پەرۆشەوە دەیخوێننەوە و چـێژێکی زۆری لێوەردەگرن.
مـاوەی سـاڵانی (١٨٩٤ـ ١٩٠٨) بە گـەشترین مـاوەی کـتێبی منـداڵان لە ئینگـلتەرا دادەنرێت. کە لەو ماوەیەدا، کـتێبێکی زۆری نۆسەرانی ناسـراو لە مێژووی ئەدەبی منـداڵاندا، چاپکـران و بڵاوکـرانەوە.
زۆر بە کورتی ئامـاژە بە نـاوی هـەنـدێ لە نووسـەرانی ناسـراوی تری ئینگـلیزی لە بـواری ئەدەبی منـداڵانـدا لە ئینگلتەرا دەدەیـن:
(کینیت گـرام: ١٨٥٩ـ ١٩٣٢) بە ناوباگترین کارەکانی (با و دار بییەکان)ە کە کارێکی نەمرە لە ئەدەبی منداڵاندا. ناوی دوو کـتێبی تری کـینیت بۆ منداڵان (سەردەمی زێـڕین، ئەژدیهای یاخی) یە.
(رودپارد کـیلنگ:١٨٦٥ ـ ١٩٣٦) لە ساڵی (١٩٠٧) دا، خەڵاتی (نۆبـڵی لە ئەدەب) دا وەرگرت. کە بچـوکـترین بـراوەی ئەم خـەڵاتە و یەکـەم ئینگـلـیز بـوو کە ئەم خەڵاتەی وەگـرت. گرنگترین کارەکانی بۆ منداڵان (کـتێبی جەنـگەڵە) کە بـریتیـیە لە کۆمـەڵـێک سەرەکـێشی لە دارستانـدا. پاڵەوانەکەی منـداڵێکە لەگەڵ ئاژەڵە دڕندەکانـدا دەژی. ئەم چیرۆکە بە ناوی زنجیرەی (ماوکـلی کـوڕی دارسـتان) ەوە، کراوە بە چەنـدین فـیلم و سەرکەوتنێکی جیهـانییان بەدەستهـێناون.
(هـیلـین بیاتریکس پۆتـەر: ١٨٦٦ـ ١٩٤٣) ژنە رۆماننوس و زانایەکی سروشـتی و وێنەکـێش و شاعـیرێکی ناسراوی ئینگلیزییە. چەندین چیرۆکی بۆ منـداڵان نووسیوە. هـیلین شێوازێکی جیاوازی لە نووسیندا بۆ منداڵان هـەیە. کە بە ناسکی و بە ساکاری و شارەزایی و شێوازێکی تازە بۆ منداڵان دەنووسێت. چیرۆکەکانی لە هەمـوو جیهاندا بـڵاوبـوونەتەوە. بەشـێکی زۆری چـیرۆکەکاـنی کـراون بە فـیلـم کـارتـۆن. بەرزتـرین کارکتەرە داهـێنراوەکانی (کەروێشکە پیتەر، سمورە نۆتکـین، پشیلە تـۆمی بچکـۆلە).
(روالد داڵ: ١٩١٦ـ ١٩٩٠) رۆماننووس و سیناریۆنووسە، بە ناوبانگترین نووسەری منداڵانە لە ئینگلتەرا، زۆرترین ژمارەی رۆمانەکانی لە جیهاندا فرۆشراون. زۆربەشیان کـراون بە فـیلمی کارتـۆن. چەنـدین خەڵاتی بەنـرخی جیهـانی وەرگـرت. لە ئێنگـلتەرادا مـۆزەخانەیەک بە ناوییەوە هـەیە (مـۆزخـانە و مەڵبەنـدی چـیرۆکەکانی روالـد داڵ) کە کارەکانی و وێنەکانی تێیـدا پارێـزراون. گـرنگـترین کارەکانی بۆ منـداڵان:( تیمساحێکی زەبـلاح، چەتەوڵـێکی کەتەی میهـرەبـان، دانی پاڵـەوانی جیهـان، قـۆخـێکی زەبەلاح).
(جاکـلین ویلسـۆن: ١٩٤٥) ژنێکە شەیـدای کۆکردنەوەی کـتێبی منـداڵانە. یەکێکە لە ناسراوتـرین نووسەرانی ئەدەبی منـداڵان لە ئینگـلتەرادا. بە زۆریـش بۆ هـەرزەکاران دەنووسێت. چـیرۆکەکانیشی بەوە ناسراون کە پـڕن لە خـۆشی و لە خەیـاڵ، زیـاتر لە (١٠٠) کـتێـبی نووسـیوە. سـەرەڕای کارەکـانی لە تەلەفـزیـۆن و لە رادیـۆدا. چەندین خەڵاتی گـرنگی لە ئەدەبی منـداڵاندا وەرگـرتـووە.
(جـوان رۆلـیـنگ: ١٩٦٥) کەڵە رۆماننووسێکی بـواری ئەدەبی منـداڵانە. نـووسەری زنجـیرە رۆمـانی جیهـانی (هـاری پـۆتـەر)ە، کە بە ناوبانگـتریـن زنجـیرە رۆمـانە لە جیهـانـدا. وەریانگـێڕاون بۆ (٨٠) زمـان لە جیهـانـدا. ئـەم رۆمـانە هەشـت بەشـە یا هەشت کتێبە، تا ئێستا چەنـدین خەڵاتی لە ئینگلتەرا و جیهاندا بردۆتەوە، لە مێژوودا زۆرتـرین ژمارە بەرگەکانی کـتێبی (هـاری پۆتـەر) فـرۆشـراون. کە زیـاتر لە (٤٥٠) ملیۆن دانە لە کتێبی (هاری پۆتەر) لە جیهاندا فـرۆشراوە. ئەم رۆمانە کراو بە فـیلمی سینەمـایی. یەکـێک لەو فـیلمـانەش، زۆرتـرین پـارەی لە جیهـانـدا بە دەسـت هـێناوە. ئەکتەرە بەشداربووەکانی هـاری پۆتـەر، لە رێی ئەم فـیلمـانەوە دەوڵەمەنـد بـوونە.
جـوان رۆلینگ لە رێی رۆمانی (هاری پۆتەر)ەوە، سەرمایەیەکی زۆری دەستکەوت و بـوو بە ملیۆنـێر. بوو بە یەکەم نووسەريش کە ئەو پـارە زۆرە لە رێی نووسینەوە بە دەسـت بهـێـنـێـت. لەپێـش نـووسـینی رۆمـانی هـاری پـۆتـەر، جـوان رۆلـینگ زۆر بە هەژاری دەژیا، بۆ کـڕینی شـیر بۆ کچـەکەی پارەی لە هـاوڕێکانی قـەرزدەکـرد. بۆیـە بەشێکی زۆری پارەکەی بەخـشیوە بە پـرۆژە خێرخوازییەکان. جوان رۆلینگ لە ساڵی (٢٠١٠) دا، وەکـو ژنێک کە زیاترین کاریگەریی لە ئینگلتەرادا هەبـوو هەڵیان بـژارد. جـوان رۆلینگ یەکـێکـیشە لە (١٠) ژنـە ناودارەکانی جیهـان و لە ریـزبەنـدی چـوارەم دایە (ئەنگـیلا مێـرکـل، گـلـۆریا مـاری، ئینـدێـرا گـانـدی، جـوان رۆلـینگ،…)
جـوان رۆلـیـنگ منـداڵانی زۆر خۆشـدەوێـت. تا ئەمـڕۆش بەردەوامـە لە نووسـین بـۆ منداڵان بە تایبەتیش چیرۆکیان بۆ دەنووسـێت، دەڵێت:”درێـژە بە نووسین بۆ منـداڵان دەدەم، چـونکە لە راسـتیـدا چـێژ و خۆشی لەمـەدا دەبیـنم”.
لە نووسینێکمدا لە ژێر ناوی (کەڵە رۆماننوسی منداڵان جـوان رۆلینگ) کە لە مانگی (٢/٢٠١٨) دا، لە سایتەکاندا بڵاوکردۆتەوە، بە درێژی باسی جوان رۆلینگـم کردووە.
بێجگە لەو نووسەرانەی کە باسیانـم کرد. چەندین نووسەری تری ئینگلیزی لە بواری نووسینی ئەدەبیـاتی منـداڵانـدا، بەرهـەمی نایـاب و ناوبانـگـیان لە ئینگـلـتەرادا هـەیە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣
(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوودم لە چەندین سایتی ئینگـلیزی و نەرویجی و عەرەبی وەرگرتووە.




خوێنـدنەوە نەبـووە بە کولـتووری تاکی کورد.. رەزا شـوان

خوێنـدنەوە ئارەزوو نییە، بەڵکو یەکـێکە لە پێویستییە سەرەکـییەکانی رۆژانەمـان. لە دوای هەڵمـژینی هـەوای پاک و خواردن و خواردنەوە و پۆشـاک و جـێی حەسـانەوە و نووستن و یاریکردن، ریـزبەنـدی دێتە سەر خوێنـدنەوە. خوێندنەوە خۆراکی مێـشک و رۆحـمانە. پێـویستییەکی گـرنـگە بۆ زاخـاودان و گەشـەکـردنی هـۆش و هـزر و بـیر و زەینمان. خوێندنەوە کـلـیلی دەروازەی وەرگرتنی زانست و زانیاری و هەموو بەرنـامە ئاکادیمییەکانی ترە. هـۆکارێکی سەرەکی و گرنگە بۆ فـێربوون و خۆڕۆشنبیریکردن و بەرزکـردنـەوەی ئـاستی زانستی گـشـتی و هـۆشـیاریمـان. خـوێـنـدنەوە دەلاقـەیـەکە لە میـانـەیەوە دەتـوانـین زانسـتی و رۆشــنبـیری و داهـێـنان و زادەی ئەنـدێـشـە و بـیری کەسـان و گەلانی تر ببینیـن. خوێنـدنەوە پـلـیتێکی هـەرزانە و دەتـوانیین لە میانەیەوە گەشـت و گـوزەر بـۆ هـەرشـوێـنـێک بـکەیـن.

(فـرانسـۆ ڤـۆڵــتـێر) دەڵـێت:”جـەسـتە بەبێ خـۆراک گـەشـە ناکـات.. ئەقـڵـیـش بەبی خوێنـدنەوە و بیـرکـردنەوە گـەشـە ناکـات”.
(سـوکـرات) دەڵـێت:”کـۆمەڵـگایەک دەبێـت بە کۆمەڵـگایەکی دڵخـواز، کە خوێنـدنەوە بەشێک بێـت لە ژیـانی تاکەکـانی ئەو کـۆمەڵـگایە”.
(گابرێـل فرانک) یش دەڵێت:”ئەگەر پارەت نییە و دەتەوێت گەشت بە جیهاندا بکەیت، هـەر لاپـەڕەی پەرتـووکـێک کـۆڵانـێکی وڵاتـێکە”.
(گـیـم رون) دەڵـێت:”خوێنـدنەوە پێـویستە، بۆ ئـەو کەسـانەی هـەوڵی ئـەوە دەدەن کە باڵاتـربـن لەبـاو”.
(مارگـرێـت فـولـەر) دەڵـێـت:” ئەمـڕۆ خـوێنـەریـت و.. بەیـانی سـەرکـردەیـت”.
لە ئەمڕۆدا لە هەموو کاتەکانی رابردوو، زیاتر پێویستیمان بە خوێندنەوەی پەرتووک و بە خۆڕۆشنبیریکـردن هـەیە. لە راستیشدا تەکـنەلـۆژیا، زۆر کەسمانی تەمـەڵ کردووە، چونکە زۆر شـت و زانیاری بە ئاسانی و بێ بیـرکـردنەوە و بێ مانـدووبوون و گـەڕان بە دوایـانـدا لەبـەرسـتـمان دان. بەڵام لەگـەڵ ئەوەشـدا، پێـویستـیمان بە خـوێنـدنـەوەی پەرتـووک هەیە، چونکە هەموو شتێک بە شێوەیەکی دیجـیتاڵی لە بەردەستمانـدا نییە.
(رۆزفـێڵـت) دەڵـێت:”کـۆڵـەکەی پێـشکەوتـنی نـوێ.. پەرتـووک و رۆژنـامـەیە”.

گـرنگی و سـوودەکانی خوێنـدنەوە هـێنـدە زۆرن، بە نووسـینێک و دە نووسـین دیاری ناکرێـن. بۆیە لەم نووسینەمـدا زۆر بە کـورتی و بە چـڕی باسی هەنـدێـک لە سـوودە گـرنـگەکـانی خـوێنـدنەوە بـۆ خـوێـنـەران دەکـەیـن:
١ـ خوێندنەوەی رێکوپێک پرۆسەیەکی بایـۆلـۆژی دەمارییە، راهـێنانێکی زۆر باشە بۆ ماسوولکەکانی مێشک. چالاکـییەکانی مێشک بەهـێزتـر و باشتر دەکـات. خوێنـدنەوە وا لە خوێنەر دەکات کە مێـشکی لە بـوارە جیاوازەکانـدا کار بکـات. خـوێنـدنەوە وەرزشی مـێشک و رۆحمـانە، پارێـزگاری لە تەنـدروسـتی ئەقـڵمـان دەکات، هـەروەکـو چـۆن بە وەرزش پارێـزگـاری لە هـێز و جەستە و بەژنمان دەکەین. هـەر بەشێک لە بەشەکـانی جەستە و دەروونمـان بۆ ئەوەی بە تەنـدروسـتییەکی باشـەوە بمێـنێـتەوە، پێـویستی بە وەرزش و راهـێنان هـەیە.
٢ـ خوێندنەوە هـاوبەشە لە دروستکردنی کەسایەتی دروسـت و هـاوسەنـگی خوێنـەر. ئـەوەی حـەز بە خـوێنـدنەوە بـکات هـەمـوو شـتـێکی لـە بەردەسـت دایـە. دەتـوانـێـت لـەرێـی خوێندنەوەوە ژیانت بۆ باشتر بگۆڕێـت. هەمیشەش گەشبین و هیـواخوازبێت. بـڕوا و متـمـانەیەکی زیـاتـریشـت بە خـۆت هـەبـێـت. دان بە ئەســتەمیـشـدا نـانـێیـت.
(ئۆرهـان بامـوک) دەڵـێت:”رۆژێک پەرتـووکێکم خوێنـدنەوە.. هەموو ژیـانم گـۆڕا”.
٣ـ خوێندنەوە چالاکییەکی خـۆشییە و هـۆکاری خۆشـنوودییە. ئـەو چـێژ و خـۆشـیـیەی کە لە خوێندنەوەدا هەیە، لە هـیج شتێکی تردا نییە. خوێندنەوەی پەرتـووک یارمەتی دەروونی خوێنەر دەدات، لە کاتی خوێندنەوەدا هەسـت بە خـۆشی و بە شادییەکی زۆر دەکات. هەسـت بە تەنیـایی ناکـات و وادەزانێـت لەگـەڵ نووسـەری پەرتـووکەکە دایـە.

(ماری بێسون) دەڵێت:”کە فێری خوێندنەوە بووم، هەموو جیهان بە روومدا کرایەوە”.
(گین هامیڵتۆن) دەڵێت:”پەرتووک کلیلی جیهانی بەرینە. گەر ناتوانیت هیچ کارێکی تر بکەیـت تا دەتـوانیـت بخـوێـنـەوە”.
(یوسـف کۆنـراد) دەڵـێت:”نووسەر تەنها نیـوەی پەرتـووکەکەی دەنووسێت، نیوەکەی تـری خـوێنـەر دەینـووسـێـت”.
٤ـ خوێنـدنەوە ئارامی و هـێوری بە خوێنـەر دەبەخـشێت. خوێنـدنەوە رۆڵێکی گرنگ و سـەرنجـڕاکـێشی لە کـەمکـردنـەوە و لە چـارەسـەرکـردنی تـێکچـوونی بـاری دەروونی و جەسـتەییـدا هـەیە. کـاریگەریی لە کەمکـردنەوە و خـاوکـردنەوەی پەستانی خـوێن و فشاری دەروونی و دڵەڕاوکی و سترێسی و بێزاری و بێ هیوایی و خەمۆکی و تەنیاییدا هـەیە. خوێندنەوە سوودێـكی گرنگی تری هـەیە، رێگـری لە تـووشبوون بە نەخـۆشییە مـۆدێـرنەکـانی وەک لەبـیـرکـردنـەوە (زەهـایـمـەر) دەکـات. ئـەو کەسـانەش کە لەپێـش نووستندا خوێندنەوە بـووە بە نەریتیان، بە شـێوەیەکی باش جەستەیان بـۆ نووستنێکی تەنـدروسـت و خۆش ئامـادە دەبـێـت.
(ناتـالی بابیـت) دەڵێت:”خوێنەران بەخـتەوەرن.. هەرگـیز هەست بە بێـزای و تەنییایی ناکەن”
٥ـ خوێنەر لە رێی خوێندنەوەوە، زانست و زانیاری زیاتر بەدەست دەهـێنێت. شتێک لە هەموو شـتێـك فـێردەبێـت، هـەموو شتێکیش لە شـتێک فـێردەبێت. ئاسـۆی بیرکـردنەوە و خەیاڵ و توانای شیکـردنەوە و لێکـدانەوە و رەخـنەی لـۆژیکی و سەرنج و روانینین و تێگەیشتنی فـراونـتر دەبـن. تا بابـەتی هـەمەڕەنـگەی زیـاتر بخـوێنـێـتەوە، زۆرزانتـر و کراوەتر دەبیت و بانکگـراونـدێکی رۆشـنبیریی دەوڵەمەندتری دەبێت. ئاست و رێژەی زرنـگی و زیـرەکی و هـۆشـیاری و سەرنـج وردی و هـەسـتـەکانت بەرزتـر دەکـاتەوە.
(ئەبـرەهـام لینکـۆڵـن) دەڵێت:” ئەو شتانەی کە دەمەوێت بیانـزانم لە پەرتووکـدا هەیە، خۆشەویسترین هـاوڕێـم، ئەو هـاوڕێیەیە پەرتـووکێکـم بۆ بێنێت کە نەمخوێندۆتەوە”.
٦ـ دەشێت خوێندنەوە، خوێنەر بەرەو جیهانێکی نوێ پەلکێش بکات، بەرەو داهـێنان و ئافـرانـدن و بۆ بیرکـردنەوەیەکی قـووڵـتری بەرێـت. پەرە بە خەیـاڵ و داهـێنانی بـدات.
٧ـ لەرێی خوێنـدنەوەوە، فـەرهـەنگی وشەکـانی خۆێنـەر بە وشـە و بە زاراوەی تـازە دەوڵەمەنـتر دەبێـت، توانایەکی زمانی باشتری پێدەبەخشێت. پـەرە بە وشەسازییەکانی دەدات. باشـتر دەتـوانێـت گـوزارشـت لە بیـر و هـزر و ئەنـدێشـەی خـۆی بـکات. ئەو هەلەشی بۆ دەڕەخـسێنێـت کە بیـر و را و زانستیـیەکـانی بە کەسـانی تـر بگـەیەنێـت.
٨ـ خوێنەری هـەمیشەیی، شـان بە شانی خوێنـدنەوە، شـارەزاییەکی باشـتر و زیـاتری لە نووسیندا دەبێت. چونکە لەڕێی خوێنـدنەوەوە، ئاشنای رێباز و شـێواز و تەکـنیکی جیاوازی نووسەران دەبـێت. بە دڵـنیاییەوە سوود لەم رێباز و شـێوازانە وەردەگـرێت.
ئەگـەر بە ژیانـامەی کـەڵـە نووسـەرانـدا بچـینەوە، زۆربەیـان لە پێـشا خووگـرتـووی خـوێنـدنەوەی پەرتـووک بـوونە. بە سـەدان پەرتـووکـیان خـوێـنـدوونـەتەوە.
(شـا سـتیڤـن) دەڵـێت:” ئەگەر دەتەوێـت ببیـت بە نووسەر، پێویستە لەپێـش هـەموو شـتێکـدا، دوو شـت بکەیـت: زۆر بخـوێـنـەوە و زۆریـش بنـووسـە”.
٩ـ خـوێنـدنـەوە و نـووسـیـن، تـوانـای پەیـوەنـدی تـاکی خـوێنـەر، بە کەسـانی تـر و کۆمەڵگاوە باشتر دەکات. زانیـارییان دەربـارەی کولتوور و شێوازی ژیانی کەسان و گـەلانی تـر دەبێـت.
١٠ـ خوێنـدنەوە هـانـدەر و یارمـەتیـدەرە بۆ چـارەسەرکـردنی هـەنـدێ لە کێـشەکانی خوێنەر. لە جەنجـاڵی و مـشـتومـڕ و قـاوەقـاو و کات بە فـیڕۆدان دووری دەخاتـەوە.
١١ـ خـۆێنـدنـەوە هـۆکـارێـکە بـۆ خـۆنـاسی و خـۆهـەڵـسەنـگانـدن. خـۆناسـینیـش ئامانجـێکی گـرنگی خوێنـدنەوەیـە. خوێنـەر بۆ دەدرەکەوێـت کە لە چ ئاستێک دایە.
١٢ـ خوێنـدنەوە روانینی خوێنـەر بۆ ژیـان فـراوانـتر دەکـات. ئارەزوو و بەهـرەکانی باشـتر گەشـە دەکـەن. خـوێنـدنەوەش تەنیـا بـۆ خـوێنـدنـەوە نەبـێـت. بەڵکـو ئـەوەی دەیخـوێنیـنەوە، بە پـراکـتیکی پەیـڕەویی بـکەیـن.
(ڤـیکـتۆر هـۆگـۆ) دەڵـێـت:”خـوێنـدنـەوە و پـراکـتـیـزە نەکـردن.. وەک کـێڵان و تـۆو نەکـردن وایـە”.

١٣ـ تێگەیشـتن لە خوێنـدنەوە، هـێزێکی زۆری مێـشکی دەوێـت. خوێنـدنەوەش بەبێ بیـرکـردنـەوە و لـێکـدانـەوە و تـێگەیـشـتـن، وەکـو خـواردنی بـێ هـەرسکـردن وایـە.
١٤ـ خوێندنەوە یارمەتیی هـاوسۆزی خوێنـەر دەدات. هاوسۆزیش خەسڵەتێکی گرنگی کەسایەتییە. یارمەتیی خوێنەر دەدات بۆ ئەوەی پەیوەنـدیی ئەرێنی لەگەڵ کەسانی تردا هەبێت. هانی خوێنـەر دەدات میهـرەبان بێت و رەچـاوی هەستەکانی کەسانی تر بکات.
١٥ـ خوێنـدنەوە کۆمەڵگایەکی هـۆشیار و رۆشـنبیر پێکـدەهـێنێت، باوەڕی بە جیاوازی دەبێـت. دەبێتە یارمەتیـدەر بۆ ئـەوەی تاکـەکـانی ئـەم کۆمەڵگایە، زیـاتر لـێبووردەبن و جیـاوازییەکـانی یەکـتری قـبووڵ بـکەن.
تا ئەمـڕۆ پەرتـووک نەبووە بە هاوڕێی تاکی کورد، خوێندنەوەش نەبووە بە کوڵتوور و نەریـت و بە پێویستییەکی رۆژانـە و بە بەشـێک لە ژیانیـان. نەخـێر تا ئەمـڕۆش تـاکی کوردمـان خوویـان بە خوێنـدنـەوەوە نەگـرتـووە. رێـژەی خـوێنـەرانی خـووگـرتـوومان لەچـاو نەخوێنـەرانەوە زۆر کەمـن. بێگـومـان چـەنـد هـۆکـارێک هـەیە، بۆ ئـەوەی کە تاکی کورد خـۆی سەرقـاڵی خوێندنەوە نەکـردووە. هەنـدێ لە هـۆیەکان بۆ خـودی تاکی کورد و بۆ خـێـزان و کـومـەڵـگا دەگـەڕێنـەوە. چـەنـد هـۆکـارێکی تـریش بـۆ دەسـەڵات دەگەڕێنەوە یا بۆ بارودۆخی سیاسی و ناسەقامگیری. هـەندێ هـۆکاریش بۆ هەژاری و سەختی گوزەرانی ژیانی تاکی کورد و نا ئاسوودەیی دەروونییان دەگەڕێتەوە. هـۆیەکان زۆرن کە وایـان کـردووە تـاکی کـوردمـان نەپـەرژێـنە سەر خـوێنـدنـەوە. بـەڵام لەگـەڵ ئەوەشدا نابێت ئەم هـۆیانە بکـرێن بە بیانوو و بە پاساو بۆ پشتکـردن لە خوێندنەوە و خۆڕۆشنبیریکـردن. چونکە کـۆمەڵگای کـەم خـوێنەران، بە کۆمەڵـگایەکی دواکەوتـوو هـەژمـار دەکـرێـت.
بۆ ئەوەی خوێندنەوە ببێت بە کولتوور و نەریت و بە خـووی رۆژانە و بە بەشـێکی پێویست لە ژیانی تاکی کوردمان. پێویستە لە منداڵانی ئەمڕۆمانەوە دەست پێبکەیـن. هـەر لە منـداڵـییەوە بیانکەین بە هـاويێی پەرتـووک و گۆڤـاری منـداڵان، تامـەزرۆ و هـۆگری خوێندنەوەی رۆژانەیان بکەین، تا دەق بە خوێندنەوەوە بگرن. کە گەورەبن خوێنـدنەوە دەبێـت بە پێـویستیـیەکی گـرنـگ و بە کـولتـوور و بەشـێک لە ژیـانیـان.
هـەر یەکە لە خـێزان و قـوتـابخـانە و میـدیا و راگەیانـدنەکان، رۆڵـێکی گـرنگـیان لە هـانـدانی منـداڵەکانیانـدا هەیە بۆ چانـدنی حەز و ئارەزووی خوێنـدنەوە و بە هـاوڕێ بوونی هەمیشەی پەرتـووک. پێویستیشە دایکان و باوکان و مامۆستاکان پێـشەنگ و نموونەی باشبن لە خوێنـدنەوەدا، تا منداڵەکانیان و قوتابییەکانیان چـاویان لێبکەن. بۆ ئەوەی خوێنـدنەوە ببێت بە کولـتووری تاکی کوردمـان و بە پێویستی و بە بەشـێک لە ژیـانیـان.
پێـتـان سەیـر نەبێـت و نەبـێـتە مـایـەی پـێکەنـین. لە وڵاتـانی ئەوروپـا، زۆر لە ژنـانی دووگـیان، لە مـانـگی هەشـت و نـۆی دووگـیانییانـدا، بە دەنـگـێکی نـەرم و ناسک، بە ئاوازێکی شـیرین گـۆرانی بۆ کـۆرپەلەکانی ناوسکـیان دەڵـێن. یا لایـلایەیـان بۆ دەکەن. یا کورتە چـیرۆکی ئاسانیان بۆ دەخوێننەوە و دەگـێڕنەوە. یا مـوزیکی خاو و خۆشـیان بـۆ لێـدەدەن. زانایـانی دەروونناسی منـداڵان جەخـت لەسەر سوود و گرنگی ئەم کارەی ژنـانی دووگـیان دەکـەن و بە کارێـکی دروست و بەسوودی دەزانـن.
لە زۆر پەرتووکخـانە گـشتییەکانی نەرویـج و سـویـد، زور بینیـوومە و دەبینم، دایکان منـداڵانی تەمـەن هـەشت و نـۆ مانگـیان بۆ بەشی منـداڵانی پەرتووکخانەکان هـێناون و دەهـێنن، کە گاگۆڵکـیان دەکرد و هـێشـتا پێیان نەگـرتبوو، پەرتووکی وێنەداریان پيشان دەدان. دەیـانەوێـت لە کـۆرپەییەوە منـداڵەکانیان ئاشـنا و هـۆگـری پەرتـووکـیان بکەن.
خـۆزگەی ئـەوە دەخـوازم، کە ئـەم کـار و نەریتـە ئەرێـنی و جـوانـانە، لە لای دایـکانی کوردیـشـمـان سـەریـان هـەڵـبـدایە و لە منـداڵـیـیەوە، منـداڵـەکـانیان دەکـرد بە هـاوڕیی پەرتـووک و گـۆڤـاری منـداڵان.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




چیـرۆکی ریالـیزمی لە وێـژەی منـداڵان.. رەزا شـوان

وێـژەی ریالیزمی رەوتـێکی وێـژەییە. گوزارشت لە راستییەکان دەکات، وێنای ئەزموون و رووداوەکانی ژیـانی رۆژانـەی مـرۆڤـەکان دەکـات. وەک ئەوەی کە لە ژیـانی راستیـدا هـەن. وێـژەی ریالـیزمی بەشـێکە لە بـزووتنەوەی هـونـەری ریـالـیزمی، کە لە سـەدەی نـۆزدەیـەم لە فەرەنسادا سەری هـەڵـدا، دوایش لە هەمـوو جـهـانـدا بڵاوبـۆوە. هـۆکاری سەرهـەڵـدانی ریالـیزمی وەک کاردانەوەیەک بەرانبەر بە رۆمـانسـیزم و ئایـدیالـیزم، کە لە سەدەی هـەژدەمـدا دەسـتیان پـێکـرد. وێـژەی ریالـیزمی شـێوازێکی نـوێی نـووسـینە. نـەوەیـەکی نـوێی نووسـەرانی ناسانـد، کە کـاریگەرییـان لە وێـژەدا هـەیە.
لە سەرەتای وێـژەی منـداڵانـدا، چـیرۆکی فـۆلکلۆری و مـیللی و ئەفـسانە و داستانەکان کە پـڕن لە کـاری لە توانـابەدەری، سەرەکـێشی، جـادوویی، نـامـۆیی، زاڵـبوون بەسـەر وێژەی منداڵاندا. دوایش حیکایەت و چيرۆکی چەڤەنگی بە زمانی ئاژەڵان و باڵندەکان و رووەکەکان و شتە بێگـیانەکان، کە وەکو چـیرۆکی هـێمایی و ئەنـدێشەیی و خۆشنوودی دەرکەوتـن. وردە وردەش چـیرۆکی ریالـیزمی کە بە ئینگـلیزی (ریالیستس فـیکشون)ە بۆ منـداڵان دەرکـەوت و بـڵاوبـۆوە. کە بـابـەت و رووداو و کارەکـتەرەکـانی لە راسـتی و لە ژیـانی بـاوی رۆژانـەدا وەرەگـرێـت.
چـیرۆکی ریالـیزمی منـداڵان (چـیرۆکی رووداوی راستی) ئـەو چـیرۆکانەن کە روودا و بەسەرهـاتەکانی منـداڵان، دەبـن بە ئیـلهـام بۆ چـیروکنووسانی منـداڵان. دەبنە هەوێنی بابەتـەکـانی چـیرۆکەکانیان. بیـرۆکـەکـانی چـیرۆکەکـانیان لـە ژیـان و ژیـنگەی راسـتی منـداڵانەوە وەردەگرن. ئەو بابەتانە لەخـۆدەگرن، کە پەیوەنـدییان بە ژیانی منـداڵانەوە هـەیە، منـداڵان لە ژیانی رۆژانەیاندا لەگەڵـیانـدا دەژین. چـیرۆکنووسان تەنیا هەنـدێک رووداوی سادەیـان بـۆ زیـاد دەکـەن، لـە فـۆرمێکی وێـژەیی هـونەریـدا دایان دەڕێـژن. ریـالـیزمی لـێرەدا، ریالـیزمیـیەکی فـۆتـۆگـرافـیـیە. نـەک تەنیا ریـالـیزمی رووداوەکـان. کـە تـێیـدا نووسەر رواڵـەتێک لە رواڵـەتەکـان لە سنووری تـوانا ئاساییەکـانی منـداڵان وێنەدەکات. یا لە ژینگەی منـداڵانەوە رووداوەکان سەرچـاوە دەگرن. دەشێـش هەنـدێ لە چیرۆکە ریالیزمییەکان بۆ منداڵان، زادەی ئەندێشە و بیرۆکەکانی چیرۆکنووسان بن. و بە خـەیـاڵ چـیرۆکـە ریالـیزمییەکانیان بۆ منداڵان داڕشتووبـن، بە شـێوەیەکی ئەوتـۆ کە منداڵانی خوێنەر وا هـەست دەکەن کە رووداوەکان و پاڵەوانەکان و کارەکتەرەکانی چـیرۆکـەکان راستـین. ئەمـەش دەکـەوێـتـە سـەر تـوانـا و لـێهـاتـوویی و ئەزمـوون و داهـێنانی چـیرۆکنووسان. کەواتە ئەوە ناگەیەنێـت کە ئەندێشە و خەیـاڵ لە چـیرۆکە ریالیزمییەکاندا شوێنیان نەبێت. بەڵکو خەیـاڵ هەوێنی هەمـوو بابەتە وێـژەییەکان و زانستییەکان و داهـێنانەکانە.
ئەم کورتە چـیرۆکە ریالـیزمییانە بۆ منـداڵان، لە ناوەڕۆکـیانـدا چەنـدیـن شـتی باش و جـوان و ئامانج و مەبەست و پەنـدی سوودبەخشیان لەخۆگرتوون. کە منـداڵان فێری رەفتار و هەڵسوکەوتی دروست دەکەن، تا لە ژیـانیانـدا بەکرداری جـێبەجـێیان بکەن. دەکـرێـت ئـەم چـیرۆکە ریالـیزمیـیانە، وەک مامـۆسـتایەکی باش بۆ منـداڵانی تـەمـەن بچـووک هـەژمـار بکـرێـن. لە راستیـشدا، بەشـێکی زۆری چـیرۆکـنووسانی منـداڵان، مامـۆسـتا و پەروەردەکـارن و ئاشـنای ئـارەزووەکـان و جـیهـانی بەریـنی منـداڵانـن.
شایەنی باسیشە چیرۆکە ریالیزمییەکانی منداڵان، تەنیا لە بابەتگەلـێک پێکـنەهـاتوون کە پەیـوەنـدییان بە ژیـانی راستیی مـرۆڤ و کەسایەتییە مرۆڤـییەکانەوە یا پاڵـەوان و کارەکتەرەکانیان هـەبێت، یا دەبێت تەنیـا مـرۆڤـبن، ئەمە مەرجـێکی سـنووردار نیـیە. بەڵکـوو هـەنـدێک جـار وا روودەدات کە نـووسـەرانی وێـژەی ریالـیزمی منـداڵان، بۆ نووسینی چـیرۆک بـۆ منـداڵان، پەنـا بـۆ فـێـڵە وێـژەیـیەکـان و بۆ شـێوازه هـونەرییە رێـککەوتـووەکان بـەرن. وەک بەکـارهـێنانی ئـاژەڵ و بـاڵنـدە و رووەک یان شـتە بێ گیـانەکـان، وەک هـێمـایەک لـە بـری مـرۆڤـەکـان و کـێـشـە و پـرسـە راستـیـیەکـان و خەسـڵەتە جـوان وناشـیرینەکـانیان، کە بە شـێوەیـەکی نـاڕاسـتەوخـۆ، گـۆزارشـت لە مەبەستەکانیان دەکـەن. بۆ نمـوونە: گـۆرگ هـێمای دڕنـدەیی چـاونـەزێـڕییـە، رێـوی هـێمای فـێـڵـبازی و زۆرزانییە، شـێر هـێمـای زۆردارییە، چەقـەڵ هـێمای چـڵـێسییە، سـەگ هـێمـای بە ئـەمـەکـیـیە، کـونـدەپـەپـوو هـێـمـای دانـایـیـە، مـەڕ هـێـمـای بـێ دەسـەڵاتـیـیە، مـار هـێمای بەدکـارییە،….هـتـد.
پاڵەوانی لە توانابەدەریش، تەنیا لە چـیرۆکە ئەنـدێشەیی و فـۆلکلـۆری و لە چـیرۆکە وێنەدارەکانـدا ناژیـن. لە هەمـوو شـوێنەکـانی ژیـانی رۆژانـەی دەوروبـارەمـان هـەن.
سەرهەڵـدانی وێـژەی ریالیزمی لە وێـژەی منداڵاندا، رەنگە لە بنەڕەتـدا وەرچەرخان و شۆڕشێک بێت، لە دژی لافاوی زاڵبوونی چیرۆکە ئەفـسانەییەکان و داستانەکان و ئەو چـیرۆکانە بێـت، کە بابـەتەکـانیـان، بە دەوری شـا و شـازادەکان و میـر و میـرزادەکان یان بە دەوری جنـۆکە، دێـوودرنـج، مەڕنەمووکە، رمووزن، لـۆژەند، شەوە، شومقـار، ئەژدیهـا، جادۆگەران، چەرخوفـەلەکی ئەفـسووناوی، شتی پـڕوپـوچ، دەعـبای سەیری خـەیـاڵـیدا دەسـووڕێـنـەوە. بـانـگەوازێـکە بۆ گـۆڕیـنی ئـەو چـیرۆکـانە، بـەو چـیرۆکە راستییانەی کە بابەتەکـانیان بە دەوری خەڵکی ئاسایی و چینە میللیەکاندا دەسوڕێنەوە. باس لـەو بابەتـانە دەکـەن، کە لە ژیـانی رۆژانـەی راستی و رووداوە بەردەوامەکـانی ئێستا وەرگیراون. ئەوەی کە زیاتر ئەم بـزووتنەوە ریـالـیزمییەی شیرینتر و بەهـێـزتر کردووە، بوونی رەخنەی وێژەییە لە ناوەڕۆکی لەو چیرۆکە فۆلکلۆری و ئەفسانەیی و داستانەکانە، کە بەشێکی زۆریـان بۆ ئەم سەردەمە ناگونجـێن و مەبـەست و بایەخـیان کـاڵـبوونـەتـەوە. بـۆیـە بەشـێکی زۆری نـووسـەرانی وێـژەی منـداڵانی ئەم سەردەمـە، پێیانوایە، کە ئەڵـتەرناتیـڤی ئەو چـیرۆکانە، چـیرۆکی ریالـیزمییە بۆ منداڵان. کە لەگەڵ رەوتی ژیـانی ئەم سەردەمـەدا گـونجـاون و بەهـا و پـرەنسیـپی بەرزیان لەخۆگرتـوون. نـوانـدنی ژیـان و ژینگەی منـداڵان وەکـو چـۆن لە راسـتیدا هـەن. منـداڵان دەتـوانـن بە ئاسانی لـێـیان تـێـبگەن.
بەشێکی زۆری ئەو چـیرۆکە ریالـیزمییانە، رەنگـدانەوە و کاریگەریی ئەرێنییان لەسەر کەسـایـەتی منـداڵان هـەیـە یا دەبـێـت. بـە پـێچـەوانـەی بەشـێکی زۆری ئـەو چـیرۆکـە ئەفـسانەیـیانەوە، کە رەنگە کاریگەریی نەریـنی و رەنـگـدانـەوەی خـراپـیـان لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـوویانـدا هـەبێـت. وەک پشتبەستن بە میـتافـۆر و چارەسەری نەبـینراو، مـەیـلی تـونـدوتـیژی و شـەڕانـگـێـزی، تـەم و مـژ، ئـاڵـۆزی و خـەیـاڵـڕێـسی تـێـیانـدا. لەوانەشە تێـڕوانین و تێگەیشتنەکانی منـداڵان بۆ راستییەکان بشێوێنن. لە کاتێکـدا کە چیرۆکە ریالـیزمییەکان بەشداری لە ئامادەکردنی منـداڵان بۆ ژیان دەکەن و یارمەتییان دەدەن کە بە راستییەکان ئاشنابن و بیانگونجـێنن بۆ تێکەڵبوون لەگەڵ کۆمەڵگاکەیاندا.
ئەمەش ئـەوە ناگـەیـەنـێـت، کە هـێـڵی راسـت و چـەپ بەسـەر چـیرۆکە فـۆلکـلۆری و ئەفسانەیی و داستان و چـیرۆکە میلـلییەکـانمانـدا بۆ منـداڵان بهـێنـین. کە بەشـێکـن لە سامانێ کەلەپـووری وێـژەیی نەتەوەییمان و شانـازییان پێوەدەکەین. بێگـومان وێـژەی تـازەی کوردیـمانـن. لەسەر پەرگەمـای وێـژەی کـلاسـیکـی کوردیـمـان چـنراوە.
چـیرۆکی ریالیزمی گرنگـترین جـۆرە لە جۆرەکانی چـیرۆکی منداڵان. هەموو رەهەنـدە پەروەردەیی و فـێرکاری و نیشـتمانی و کومەڵایەتی و زمانی و رەوشتی لەخۆدەگرێـت.

زمـان و خەیـاڵ دوو رەگەزی گرنگـن، لە رەگەزەکانی چـیرۆکی ریالـیزمی. زمان وەک کەرەسـتەیـەکی دەربـڕیـن و گـوزارشـتکـردن و داڕشـتـن. خـەیـاڵـیش دەبـێـتە رشـتەی بەیـەکەوە بەستـنی رووداوەکـان و پەیـوەنـدیی نێـوان کارەکـتەرەکـانی چـیرۆکەکـان.
لە وێـژەی منـداڵانی کورد دا، نموونەی چـیرۆکی ریالـیزمیـمان زۆرە. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە چـیرۆکـنووسانی منـداڵانی کوردمـان، درکـیان بـە گـرنـگی ئـەم جـۆرە چـیرۆکە لە وێـژەی منـداڵانـدا کـردوون.
چـیرۆکی ریالیزمی بۆ هەموو قـۆنـاغـە تەمەنییەکـانی منـداڵی دەگونجـێت. بە مەرجێک توانا و زمـان و فـێـربوون و وەرگرتـن و ئارەزووەکان و سایکـۆلـۆژی قـۆنـاغـانی ئەو تەمـەنە منـداڵـییە لەبەرچـاو بگـیرێـن، کە چـیرۆکە ریـالـیزمییەکـانیان بۆ دەنـووسرێـن. بەڵام زیـاتر بۆ دوا قـۆناغی منـداڵی و سەرەتای هەرزەکاری گۆنجاوترە. کە حەزدەکەن دەربـارەی ژیـانی دەوروبەریـان و سـروشت و ئـاژەڵان و زانیـاریی جیـاوازتـر بـزانـن.
یەکـێک لە گەورەتـرین بەهـاکانی چـیرۆکی ریالـیزمی بۆ منـداڵان، ئەوەیە کە زۆرێک لە چـیرۆکە ریالـیزمییەکـان، رێـگە بە منـداڵان دەدەن کە کارەکـتەرەکـانی هـاوتـەمەنی خـۆیـان بنـاسـن کـە ئـارەزوو و کـێـشەی هـاوشـێوەیـان هـەیە. منـداڵان زۆر حەز بە خوێنـدنەوە دەربـارەی کەسانێک دەکـەن، کە بتـوانـن لـێـیان تـێـبگەن و لە کەسایەتی خـۆیـانەوە نـزیکـبـن.
چـیـرۆکی ریـالـیزمی بـۆ منـداڵان، هـۆکـارێکی گـرنـگە بـۆ بەرفـراوانکـردنی ئاسـۆی ئەنـدیـشە و بـیر و هـزری منـداڵان، بـۆ فـێربـوون و بـۆ نـوێـخـوازی و بـۆ داهـێـنان.
پێـویستە ئـەوەش بـزانیـن، مـەرج نیـیە کە هەموو چـیرۆکـێکی ریالـیزمی نـووسـراو، گـونجاوبـێـت بۆ منـداڵان. پێـویسـتە نـووسـەرانی چـیرۆکی ریـالـیزمی بۆ منـداڵان، لە گواسـتـنەوەی رووداو تـونـد و تیـژی و کەلـەڕەقی و لەخـۆبایـیـبوون و لە کـارەساتی ئازاردەر و کۆتـایی تـراژیـدیـای تـاڵ و لە بێ هـیوای و لە رەشـبیـنی دووربـکەونەوە. چـونـکـە کاریـگـەری و رەنـگـدانـەوەی خـراپیـان لەسـەر دەروونی منـداڵان دەبـێـت. پێویستە لە شێوازی ئامۆژگاری وشک و پەنـدێـری و رێنمایی تەڵـقـین ئاسایش نەبـن. کە منـداڵان وەرسـت و بـێـزار دەکـەن و هـیچ چـێژ و خۆشـیـیەکـیان لـێوەرناگـرن.
لە کاتی نووسینی ئەم بابەتەمـدا، چەنـد چـیرۆکێکی ریـالـیزمی چەنـد چـیرۆکنووسێکی ناسراوی کوردمان لە بواری نووسینی چیرۆکی منـداڵان خوێندەوە. بەداخەوە کە پـڕن لـە هـەڵـەی زەق و لە وشـەی نەشـیاوی وەک: دزی، درۆ، فـێـڵ، ساخـتە،..هـتـد. مـن پێموایە، بەکارهـێـنانی ئەم جـۆرە وشەگـەلە لە چـیرۆکی ریـالـیزمی منـداڵان نابەجـێـن.
پێـویستیشەە کۆتایی چـیرۆکە ریالـیزمییەکان بۆ منـداڵان، بە کۆتاییەکی تـراژیـدییا و بە ناخـۆشی و رەشـبـینی و بێ هـیوای و شکـستی کۆتـاییان نەیـەن. بەڵکـو بە خـۆشی و شـادی و بە سەرکەوتـن و هـیوا و گەشـبیـنی و گەیشـتن بە ئامـانج کۆتـاییـان بێـت.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




گرنگییەکانی هـاوڕێیەتی بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

هـاوڕێیەتی بریتییە لە پەیوەندیی ئارەزوومەنـدانە لە نێوان دوو کەس یا زیاتردا، لەسەر بنەمـای رێـز و خۆشەویسی و دڵسۆزی. بە زۆریش لە نێـوان ئەو کەسانەی کە هەمـان گرنگـیدان و هەستـیان هـەیە. هـاوڕێیەتی بەشـێکی گرنـگە لە ژیـانمـان، ناتـوانین بەبێ هـاوڕێ هـەڵـبکەیـن. چونکە لە هـاوڕێتیـیەوە زۆر وانـە و پەنـد فـێردەبین وەردەگـرین. بە دێـژایی ژیانمان کەسانێکی زۆر دەناسیت و دەبـین بە ئاشـناو و بە ناسیاوی یەکتری. بەڵام تەنیا هـەنـدێکیان بۆ هـەمیشە لەگەڵمانـدا دەمێننەوە. ئەوانەش هـاوڕێ دڵسـۆز و راستییەکانمانن. کە لە شێنەیی و تەنگانەدا، لە خۆشی و ناخۆشیدا، لە شایی و شینـدا، لەگەڵـمانـن و بەسەرمانـدەکەنەوە و پـشـتـمان بەرنـادەن. ئـەم هـاوڕێ دڵسۆزانەشـمان گرنگـترین سەرەوەت و سامـانـن. دەتـوانـین متـمـانەیان پـێبکەیـن. بەخـتەوەریش ئەو کەسانەن کە هـاوڕێی دڵسـۆز و بە ئەمـەک و متـمانەپـێکـراویـان هـەیە.
بیـرمەنـدی یۆنـانی (ئەرستۆ) دەڵێـت:”گـەر دەربـارەی هـاوڕێیـەتی لە من دەپـرسیت، ئەوەیـە کە گـيانـێـكە و لە دوو جەســتە دایـە”.
بیـرمەنـدی کوردیـشمان (پـیرەمـێرد) دەڵـێت:
هـەزار دۆسـتـت بێ هـێـشـتـاکو کـەمـە
تـەنهـا دوژمــنـێ زۆر زۆر ســــتـەمـە
(شکـسپـیر) یش دەڵـێـت:”هـاوڕێـکانـم هـەژار بـوون.. بـەڵام راسـتگـۆ بـوون”.
(دیـل گـارنـگی) یش دەڵـێت:”تا دەتـوانیـت هـاوڕێیـانی دڵسـۆز پەیـدا بـکە، چونـکە تا هـاوڕێـت زیـاتـربێـت.. لە ژیـانـدا سـەرکەوتـووتـر دەبـيـت”.
هـاوڕێیەتی راسـتەقـینە، پـیرۆزتـرین و جـوانـترین و پاکـترین و بەرزترین پەیوەندیی کۆمەڵایـەتییە لە نێـوان مـرۆڤـدا. هاوڕێیەتی راستەقـینە رووەکـێکە بە دڵسۆزی و بە خۆشەویستی و بە هاوڕێزی و نیازپاکی ئاودەرێت و لەسەر خۆ دەڕوێت و باڵا دەکات.
تـوێـژێنەرەکان بە لێکـۆڵینەوە، گەیشتوون بەو ئەنجامەی، کە هاوڕێیەتی لە ژیانماندا، ئەگـەری تـووشـبوونی دەزگـاکـانی بەرگـری و نەخـۆشـیـیەکـانی دڵ کەمـتر دەکـاتـەوە. پەیـوەنـدیی هـاوڕێیەتی، بۆ هـەمـوو قـۆنـاغـەکـانی ژیـانی مـرۆڤ پێـویست و گرنـگە. تەنانەت بۆ منداڵانی ساواش، کە پێکەوە یاری دەکەن و هەست بە هـاوڕێیەتی دەکەن.

پاڵـنەر بۆ پەیـوەنـدیی هـاوڕێیـەتی، لە زۆربـەی منـداڵانـدا زگـماکـییە. بە زۆریـش لە رێی پێکەوە یاریکردن دروست دەبێـت. هـاوڕێیەتی لەلای منـداڵان خەونێکی جـوانە، پەیـوەندییەکی ساکار و پاک و گونجاو و راسـتە. هـیچ بەرژەوەنـدییەک لەخۆناگرێـت. بـەڵام لە رووی تەنـدروسـتی جـەسـتەیی و دەروونی و سـۆزداری و کـۆمـەڵایـەتی و پەروەردەییـەوە، کاریـگەرییـەکی گـەورەی لەسـەر ژیـانی منـداڵان هـەیە و دەبـێـت.
منـداڵان هـەیە بە سـروشـتی کـراوەن و کۆمـەڵایەتـین و حـەز بە تێکەڵبـوون دەکـەن. بە ئاسانی دەتـوانن پەیـوەنـدیی هـاوڕێیەتی دروست بـکەن. بەڵام هـەنـدێ لە منداڵان، پەیوەندیی هـاوڕێیەتی بە بەرەنگاربوونەوەیەکی گەورە دەزانن و ناتـوانن هاوڕێیەتی پـێکـبهـێـنن. هـۆیـەکی ئـەم تـرس و کـێـشەیەش بـۆ دایـکان و باوکـان دەگـەڕێتـەوە.
پەیـوەنـدیی هـاوڕێیەتی لە قـۆنـاغی منـداڵیـدا، کارێکی گرنـگ و تەنـدروستە. چونکە پێکهـێنانی هـاوڕێیەتی، لەوە زیـاترە تەنیا پێکەوە چـێژ و خۆشی لە یاری وەربگـرن.
لێکـۆڵـینەوەکـان ئەوەیـان سەلـمانـدووە، کە منـداڵانی گـۆشـەگـیر، کە هـاوڕێیـان نییە، هەمیشە هەست بە کەم متمانە بەخـۆبـوون دەکەن. سەرەڕای ئەوەی کە لە داهـاتوودا تووشی ئەقـڵی و سـۆزداری و خەمـۆکی دەبـن.
(پـۆل سـوارتـز) دەڵێـت:”زیـاتر لە نیـوەی ئـەو منـداڵانـەی، کە بۆ پـزیـشکی دەروونی دەنـێرێـن، بۆ چارەسەری کێـشەی رەفـتاری سـۆزداری. لەوانەن کە هیچ هـاوڕێیەکیان نییە یا بە زەحمـەت دەتـوانـن تـێکەڵ منـداڵانی هـاوتەمـەنیـان ببـن”
پەیـوەنـدیی هـاوڕێیـەتی، گـرنگـییەکی زۆری بـۆ منـداڵان هـەیە، یارمـەتیـان دەدات بۆ ئـەوەی لە داهـاتـوودا، تـوانـای پێکهـێـنانی پەیـوەنـدی و پێکەوەهـەڵکـردنیـان بـبێـت.
زانایـانی دەروونناسی و پسپۆرانی پەروەردە لە بارەی پەیـوەنـدیی هـاوڕێیەتی نێـوان منـداڵان، هـاواڕان و جەخـت لەسـەر گرنـگی هـاوڕێیـەتی بۆ منـداڵان دەکەنـەوە و بە پێویستیـیەکی بایـۆلـۆژی و سایکـۆلـۆژیی منـداڵانی دەزانـن.
لە دیـدی منـداڵانـەوە، هـاوڕێ کەسـێکی نـزیـکە لە دەروونیـانەوە. دەکـرێت پێکەوە بسازێـن و یـاری بکەن و گـفـتوگـۆ بکەن و رێـز لە را و بۆچـوونی یەکـتری بگـرن.

گـرنگی و سوودەکـانی هـاوڕێیەتی بۆ منـداڵان:
هـاوڕێیەتی زۆر گرنگە بۆ منداڵان و سوودی ئەرێنی زۆری بۆیان هەیە. بە کورتی و بە چـڕی باس لە بەشێک لە گرنگییەکانی پەیوەندیی هاوڕێیەتی نێوان منداڵان دەکەین:
١ـ هاوڕێیەتی یارمەتیی گەشەکردنی دەروونی و جووڵەیی و کۆمەڵایەتیی منداڵ دەدات.
٢ـ هـاوڕێیەتی یارمەتیی منـداڵ دەدات، بۆ ئـەوەی کەسـایەتییەکی بەهـێز و دروسـت و هاوسەنگ و دادپەروەر و یەکسانخواز و گەشبین و هـیواخواز و خاکی و مـتمانەبەخۆ و ئیـرادە بەهـێز بێـت لە ژیـانیدا. بتوانێت بەسەر شەرمکـردن و تـرس و دڵـەڕاوکی و هـەر کـێـشەیەک بێتـە رێی، ژیـرانە زاڵـبـێـت بە سەریـانـدا.
٣ـ هـاوڕێیەتی منـداڵ لە نەخۆشییە ئـۆرگانییەکان و لە گۆشـەگـیری دوور دەخـاتـەوە. گۆشـەگیریش مەتـرسـیدارە. چـونکە منـداڵ لاواز و بێ متـمـانە دەکـات و هـەسـت بە تەنیایی و دڵتەنگی و خەمۆکی و ترس و تووڕەیی و دڵەڕاوکی و نائاسوودەیی دەکات.
٤ـ هـاوڕێیەتی یارمەتیی منداڵ دەدات، بۆ دروستکردنی پەیـوەندیی کۆمەڵایەتی. هـەر منـداڵێک هـاوڕێی هەبێـت، دەتـوانێت تێکەڵ بە کۆمەڵـگا ببێت و لەگەڵ کەسانی تردا هـەڵـبکات و رۆڵ و کـارلێکـردنی لە هـاوڕێـکانی هـەبێـت.
٥ـ هـاوڕێیەتی هـەستی دڵـنیایی بە منـداڵ دەبـەخـشـێـت. منـداڵ لـە دەرەوەی ژیـنگەی خـێزانیـدا، هەسـت بە تـرس و دڵـەڕاوکێ دەکـات. بـەڵام لە ژیـنگەی قـوتابخـانەدا، کە پەیـوەندیی هـاوڕێیەتی بنیات دەنێت، هەست بە دڵـنیایی و ئاسوودەیی دەکـات، چونکە وا هەسـت دەکـات، کەسـانـێک هـەن دەیپـارێـزن و بەرگـریی لـێـدەکەن لـە دژی هـەر شـتـێک کە لـێی بتـرسێـت.
٦ـ منـداڵ لە رێی پەیـوەندیی هاوڕێیەتییەوە، فـێری بەهـای یارمەتیـدان و هـاوکاری و هەمـاهەنـگی و هـەرەوەزی و کاری خـێرخـوازی و پیـاوەتی دەبـێـت.
٧ـ هـاوڕێیەتی، یارمـەتیی منـداڵ دەدات بـۆ زاڵـبوون بەسـەر کێـشەکـانی قـسەکـردن، ئەگـەر هـەبێت. زانستـیی زمـانەوانی بەدەسـت دەهـێنـێـت.
٨ـ هـاوڕێیـەتی دروسـت و بتـەو، تەنـدروستی و هـاوسەنـگـیی دەروونی و شـادی و چـالاکی بە منـداڵ دەبەخـشـێت، هـەستکـردنی منـداڵ بە خـۆشـەویستی و دلـۆڤـانی و گـرنگـیپێـدانی لەلایـەن کەسـانێکی دڵسـۆزی دەوروبەریـیەوە، دەبـێـتە هـۆی ئەوەی کەسایەتیـیەکی دەروون گەشـبـین و هـزر و بیـرکـردنەوەی ئەرێـنی لـێـبـێـتە ئـاراوە. هەست بەوە دەکات، بە هـەنـدی دەزانـن و پـێگە و سەنـگ و رۆڵی لە لایـان هـەیە.

٩ـ هـاوڕێیـەتی منـداڵ لە خۆپـەرستی و نێرگـزی و خـۆبەزیاتـرزانـین رزگـار دەکات. فـێری لـێـبووردن و ئـاشـتەوایی و پـێکەوەهـەڵـکـردنی، لەگـەڵ کەسـانی تـر دەکـات.
١٠ـ هاوڕێیەتی وا لە منداڵ دەکات، کە کەمتر ئامـێرە ئەلیکـترۆنییەکان بەکاربهـێـنن.
١١ـ منـداڵ لە رێی پەیـوەندیی هـاوڕێیەتییەوە، زیاتر قسە و باس دەکات و گوزارشـت لە خـۆی لە خەون و لە هـیواکانی دەکـات. بەمـەش ئاسۆی خەیـاڵی فـراوانـتر دەبێـت.
١٢ـ هـاوڕێیەتی یارمەتیی منـداڵ دەدات بۆ کراونەوە و بۆ رزگاربـوونی و لە شەرمی کۆمـەڵایـەتی. بـۆ دەرخـسـتـنی بەهـرە و وزەی پەنـگخـواردووی دەروونی.
١٣ـ لە رێی هـاوڕێیەتییەوە، لـێهـاتـوویی و شارەزایی تـوانای سەرکـردایەتـیکـردن و رابـەری لە لای منـداڵ گەشـەدەکـات.
١٤ـ هـاوڕێیـەتی ئـەو دەرفـەتە بـۆ منـداڵ دەرەخـسێـنـێـت، بە تایبـەتیـش بۆ منـداڵانی کوردمان لە هەنـدەراندا، کە شارەزای ژینگە و کولتـوورە جیـاوازەکان بن، لە هەمـان کاتیـشدا کولتـووری کوردیمـان بە هـاوڕێکانیـان لە نەتـەوە جیـاوزەکان، ئاشـنا بکەن.
١٥ـ پەیوەندیی هاوڕێیەتی یارمەتیی منداڵ دەدات، بۆ باشترکردنی بارودۆخی لە رووی تەندروستیی بایـۆلـۆژییـەوە. ئەوەش لە رێـگەی یاریکـردن و پـراکتیزەکردنی چالاکییە بە کۆمـەڵـیـیەکانـیان لەگـەڵ هـاوڕێـکانـیـدا. رێـکەوتـنیـان لەسـەر پـلانی خـوێـنـدنیـان، هـاوبەشیکـردنیان لە کـێـبڕکـێی ئەرێـنیـدا بە رۆحـێکی وەرزشـیـیەوە.
١٦ـ هـاوڕێیەتی یارمەتیی منداڵ دەدات بۆ تێکەڵبـوون بە کۆمەڵگاکەی لە قوتابخانەدا.
١٧ـ هـاوڕێیەتی، پـەرە بە چەمکی سەربەخـۆیی منـداڵ دەدات، لە جیهـانێکی تایبەتی خـوێـدا، کە لەو منـداڵانە پێکهـاتـووە کە خـۆی هـەڵـیانی بـژاردوون.
١٨ـ منـداڵ لە رێی هـاوڕێیـەتـیـیەوە، شـارەزایی لە چـۆنـیـیەتی مـامـەڵـەکـردن لەگـەڵ کەسـایەتییە جیـاوازەکان دەبـێـت.
١٩ـ منـداڵ شانازی بەوەوە دەکات کە هـاوڕێی باش و دڵسۆزی هەیە، خۆشیانی دەوێن و ئەوانیش ئەمیان خۆشدەوێـت. لە کاتی تەنگانە و کێـشەکانیـدا، هـاوڕێـکانی دەبـن بە فـریـادڕەسی و لەگەڵـیـدان دەبـن و بەرگـریی لێـدەکەن. هەستکـردنی منـداڵ بـەوەی کە تەنیـا نیـیە، ئازایـەتی و هـێز و بـوێـری و دڵخـۆشیی پـێـدەبەخـشـێـت.
٢٠ـ لە سایـەی پەیـوەنـدیی هـاوڕێیەتیـدا، منـداڵ هـەوڵی پـێـشکەوتـن دەدات. هـەوڵی ئەوەش دەدات لە کێـشەگەلـێک رزگاری بێـت، وەک: تەنیایی و دڵەڕاوکێ و دابـڕان و لە دایک و باوکی و لە قوتابخانەکەی. راز و نیازە پاکەکانی بۆ هاوڕێکان باس دەکات.
٢١ـ هاوڕێیەتی راستەقـینە لە نێوان کچـان و کوڕاندا، لە هەستی جیاوازی رەگەزی و کوڕسـالاری دووریـان دەخـاتـەوە. لـەم رووەوە قـوتـابخـانە تـێکەڵاوە بنـەڕەتـییەکـان رۆڵـێکی گـرنـگـیان هـەیە، بـۆ هـەرەسهـێـنان بە جیـاوزی رەگـەزی.
دایـکان و باوکـانێکی زۆر، رێگـری لە منـداڵەکـانیـان دەکەن، بۆ ئـەوەی کە پەیـوەنـدیی هـاوڕێیەتی لەگەڵ منداڵانی تردا دروست بکەن، لە تـرسی ئەوەی نەک تێکەڵی منـداڵانی خراپ و بەدرەفتار و ناپەسەنـد ببن و لەڕێ دەریان بکەن. تا رادەیەک ئەم نیگەرانییەی دایکان و باوکان لەجـێی خۆیـدایە. بەڵام نابێت هـێـندەش زیـادەڕۆیی لە تـرسـدا بـکەن و منـداڵەکانیان گـۆشـەگـیربکەن و هەمـوو شتێکـیان لـێبکەن بە نەکـەیـت بـڤـەیـە. بەڵکـو پێویستە منـداڵەکانیان، ئازادیی پـێکهـێنانی پەیـوەنـدیی هـاوڕێیەتییان هەبێت، لەگەڵ ئەو منـداڵانەی هـاوتـەمەنی خـۆیـانـن ببـن بە هـاوڕێ. ئـەرەکی پێـویـستی ئێـوەی دایـکان و باوکـانیـشە، کە لە نـزیـک و دوورەوە، چـاودێـریی منـداڵـەکـانتـان بـکەن و رێـنـمایی و ئامـۆژگـاریی پێـویستیان بکەن و ناسـنامـەی هـاوڕێـکانیـان بـزانـن. دەشـتوانـن سـوود لـەو چـیرۆکـانە وەربـگـرن کـە بـۆ منـداڵان نـووسـراون و بـابـەتـەکـانـیـان، دەربـارەی هـاوڕێی دڵسۆزی رۆژانی شـێـنەیی و تەنـگانـەن. دەشـتوانـن سەردانی مامۆستاکانیان بکەن و بـزانن منداڵەکانتان لە قـوتابخانەدا هـاوڕێیەتی کێ دەکەن. دەشتوانن لە دەمی منـداڵەکانتـانەوە، بـزانن هـاوڕێـکانیـان کـێن و تا چ رادەیـەک لە گەڵـیانـدا ئاسوودەن.
ئەرکی ئێوەی دایکان و باوکان لە هـاوڕێیەتی منـداڵەکانتان:
ئێـوەی دایـکان و باوکـان، چـۆن دەتـوانـن یارمـەتـیی منـداڵەکـانتـان بـدەن، بـۆ ئـەوەی لە هەڵـبژاردنی هـاوڕێی باشدا سەرکەتـووبـن. هـیوادارم سـوود لەم خـاڵانە وەربگـرن:
١ـ پێویستە ئێوەی دایکان و باوکان لە پەیـوەندیییەکانی نێوانتان، نموونە و پێشەنگ و سەرمەشقی پەیـوەنـدیی باشبن، کە پـڕبێـت لە خۆشەویستی و رێـز و لەیەکـتـێگەیشتن. ئەمەش هاندەر و پاڵنەرە، بۆ ئەوەی منـداڵەکانتان چاو لەم پەیوەندییە باشانەتان بکەن. بە چـاولـێکـردن لە ئێـوە، بتـوانـن پەیـوەنـدییـەکی هـاوڕێیـەتی دروســت دروسـتـبکەن.
٢ـ گرنگە کە ئێوەی دایـکان و باوکـان، ببن بە هـاوڕێی یەکەمی منـداڵەکانتـان، لەسەر بنەمای خۆشەویستی و رێـز و سۆزداری و هەستکردن بە ئاسوودەیی دروست ببێـت. بۆ ئەوەی بتـوانن ئامۆژگاری و ئاراستەیان بکەن. بێ ئەوەی هەست بە خۆسەپاندنی ئێوە بکەن. ئەمەش هانیان دەدات کە بۆ چارەسەری کێشەکانیان داوای ئامۆژگاریتان لـێبکەن و ئێـوە بە پشـت و پەنـا و فـریـادڕەس بـزانـن.
٣ـ پێویستە خەسڵەتە بـەد و خـراپەکـانی هـاوڕێی خراپیان فـێربکەن. کە گرنـگە لـێیان دووربکەونەوە. هـاورێی خراپێش لە هەڵـوێستەکانیدا دەردەکەوێت. گاڵتە و مـووبە بە هاوڕێکەی دەکات، ئیرەیی بە سەرکەوتن و باڵابوونی دەبات، رێز لە تایبەتمەندییەکانی ناگرێـت. هەست بە دڵنیایی و ئاسوودەبـوون ناکات کە کاتێک مامەڵەی لەگەڵـدا دەکات.
٤ـ کە زانیتان منداڵەکەتان کەم قسەدەکات و باسی هەڵـوێستەکانی لەگەڵ هـاوڕێکانیـدا ناکات. دەتوانن بۆ میوانـداری، بانگی هاوڕێکانی بۆ ماڵەوە بکەن، لە کاتی بۆنەیەکدا، وەک: جـەژنی رۆژی لەدایکبـوونی. یا بۆ یاریکـردن و خۆشی پێکەوە بانگیان بکەن. بە ناڕاسـتەوخـۆ چاودێـریی منـداڵەکەتـان بـکەن. بـزانـن چـۆن هـەڵـسوکەوت لەگـەڵ هـاوڕێکانیـدا دەکـات تا چ رادەیـەک هـاوبەشـییان دەکـات؟
٥ـ فـێری منـداڵەکەتـان بـکەن کە گرنگە یاریی ئامانجـدار لەگـەڵ هـاوڕێکانـیدا بکات. چونکە یارمەتیی دەدەدەن، بۆ دەستهـێنانی شارەزایی و فـێربوونی هـونەری دیالـۆگ.
٦ـ هـانی منـداڵـەکەتـان بـدەن، کـە بە پـێی بەهـرە و ئـارەزووی خـۆی بەشـداری لە چالاکـییە جیاوازییە بە کۆمـەڵـییەکانی قـوتـابخـانەکەی بـکات و بەهـرە و توانـاکانی خـۆێ دەربخـات.
٧ـ کـاتێک هـەسـت بـەوە دەکـەن کە منـداڵـەکـەتـان، لە لایـەن هـاوڕێـیـەکـیـیەوە لە قـوتابخـانەکەیـدا، ئـازاری جەستەیی و دەروونی دەنـۆشـێـت و مـووبـەی لێـدەکـات. پێـویسـتە بە خـێرایی بـێـنـە دەنـگ و لـەو هـاوڕێـیـەی دووریـبخـەنـەوە. سـەردانی قوتـابخـانەکەی بـکەن و لەگـەڵ بەڕێـوەبـەر و مامـۆسـتاکـانی قـسە بـکەن و داوای چاوپێکەوتنی دایک و باوکی ئەو هـاوڕێیەی بکەن و بگەنە چارەسەری کـێشەکەی.
٨ـ گەر منـداڵەکەتـان هـاوڕێی نەبێت و حەز بە هـاوڕێیەتی هـیچ منـداڵـێک نەکـات، دەشێت کێشەیەکی دەروونی هـەبێـت. دەتـوانن بیبەن بـۆ لای پـزیـشکی دەروونی و لەوانەیە هـۆیەکـەیتـان بـۆ باس بـکات و سـوود لە رێـنمـاییەکـانی وەربگـرن.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣
(*) تا رادەیەک سوود لە چەند سایتێکی ئینگـلیزی و نەرویجی و عەرەبی وەرگرتووە.




کوردستان لە هـۆنـراوەکانی هـۆزانـڤـانـانی منـداڵان.. رەزا شـوان

کوردسـتانی رەنگـین و جـوان، لە ئەوپـەڕی باکـوورییەوە تـا ئەوپـەڕی باشـووری، لە ئەوپەڕی رۆژهـەڵاتییەوە تا ئەوپـەڕی رۆژئـاوای، نیشتـمانی پیـرۆز و شـیرینی ئـێمەی کورد و هـەموو ئەو کەمـایەتییە نەتـەوانـەشە، کە لە کـوردسـتانـدا وەکـو بـرا دەژیـن و خـۆیـان بە کوردستانی دەزانـن و هـاوبەسـتەبـوونیـان بـۆ کـوردسـتان هـەیە.

کوردسـتان جـێی هـەزاران هـەزار سـاڵەی بـاوک و بـاپیـرانـمـانە، لانـکەی یەکـەمـین و کـۆنترین و رەسەنترین شارستانییە لە جیهـانـدا. کوردستان جـوانترین و پیـرۆزتـرین و شیرینـترین وشـەیە، کە بۆتـە وێـردی هـەمیشەی سـەر زمـانی هەموومـان. کوردسـتان جـوانترین هـۆنراوەی ناو دیوانی ناخـی دڵ و دەروونمانە. کوردستان خۆشترین سروود و ئـاواز و بەستە و گۆرانـیمـانە. کوردسـتان شابـووکی بـووکـانە، فـیردەۆسی جـیهـانە. کوردسـتان دڵـمانە، چـاومـانە، هەنـاسەمـانە، گـروپی خوێـنـمانە، ژیانـمانە. کوردسـتان جـوگـرافـیا و مـێـژوو و پێـناسـەمـانە، رابـردوو و ئـێـسـتا و داهـاتـوومـانـە. ئـابـڕوو و شکـۆمەنـدی و سەروەری و شانـازیمـانە. خـاک و خـۆڵی، دەشـت و دۆڵـی، گـوڵـزاری، نێـرگـزەجـاڕی، چـیمەنی سەوزی، قـاسپە قـاسپی کـەوی، چیـای سەركەشی، دارسـتانی، چەم و باخ و رەز و بێستانی، گەرمیان و کوێستانی، بەهار و هـاوین و پاییز و زستانی، کانی و تاڤگە و جـۆگەلە و رووبـاری، گـونـد و شارۆچـکە و شـاری، کوچـە و کـۆڵانی، خـۆری گەشی و مانـگی تابـان و ئەستێرە و ئاسـمانی، …هـتد. هەموویـان بەشێکـن لە ژیانمـان. کوردستان دایـک و بـاوک و خـوشـک و بـرا و کەسوکـار و خـزم و هـاوڕێ و هەمـوو کـەسـمـانە. کوردسـتان خـۆشـتـریـن خـەون و بەرزتـریـن هـیوا و، پیـرۆزتـرین ئامـانجی هەموومـانە. کوردستان گـوڵی چـوار وەرزەی ساڵـمـانە، رەگی لەناو ئیـنجانەی دڵـمانە. بـێ کـوردسـتان گـیانی بـێ دڵـین، باڵـندەی بـێ بـاڵـین، مـاسی بـێ ئـاویـن. هـیچ وشەیەک نیـیە، بە قـەی وشەی کوردسـتان، هـێـندە شـیریـن و بەچـێژ بێـت لە دڵـمان و لەسـەر زمـانمـان. راسـتە مـاڵ و سامـانـمان، خـوێـن و گیـان و ژیـانمـان، زۆر شـیریـن و بەنـرخـن. بەڵام لەمـانە زۆر شــیرینـتر و بەنـرخـتر کـوردســتانە. هـەسـت و سـۆز و پـەرۆش و خـۆشـەویستـیـمان بـۆ کوردسـتان، ماکــییە و تـێکەڵی خـوێـنمـان بـووەە.
هـۆزانـڤـانی گەورەی گەلەکەمـان، رابـەری نـوێخـوازی (عـەبـدوڵـڵا گـۆران) دەڵـێـت:
کوردســتان : جــێگامی جـێی هــەزار سـاڵەم
پەروەردەی ئەم دۆڵ و سەر لـووتکە و یاڵەم
عەشقی تۆ ، ئەی دایکی خـۆم و هـاوخـوێـنم
هـەر لە پشــــتی باوکـــا چـــــووە خــــــوێـنم
ئەشـچـێــتـە هــــــەوێـنی کــــوڕ و کــــوڕەزا
تا تــاقـێ کـــورد مـــابێ لە چـیـــای بـــــەرزا
بێگـۆمان هـۆزانـڤـانـانی منـداڵانی کوردمان، رۆڵـێکی گـرنگ و کاریگەریـان هەبـوو و هەیە، لە شیرینکردن و لە رواندنی سۆز و پەرۆش و خۆشەویستی و هـاوبەستەبوون بۆ کوردستانی نیشتمانمان، لە دڵ و دەروونی منداڵانی کوردمانـدا. بە زاخاودانی خەیال و هـۆش و ویـژدانیـان، لە میـانەی هـۆنـراوە نـاسک و شـیرینەکـانیـانـەوە، کە بەسـەر کوردستانـدا هـەڵیان داون و هـەڵیانـدەدەن. ئەمـەش رەهـەنـد و ئامانجـێکی سەرەکی و ستراتیژیی نەتەوەیی و نیـشـتمـانییە، لە رەهـەنـدەکانی هـۆنـراوەی منـداڵانی کوردمان.
ئەم کۆپـلە هـۆنـراوە جـوانە ـ هـۆزانڤانەکەی نەناسراوە ـ جەخـت لەسەر ئەوە دەکات، پێویستە هـەر لە منـداڵـییەوە، منـداڵەکـانمان بە کوردستان پەروەری پەروەردەبکەیـن:
خـەریـتــەی هـەمــوو خــــاکـی کوردســــتـان
دایـــک بـە دەرزی و دەزوو و دروومـــــــان
بـکـێـشـێـت لەسـەر سـەربـێـشکـەی مـنـــــاڵ
هـەر بـە کـوردســــتـان بـێــــتـە گــڕوگــــــاڵ
لـە بـێـشـکـەی وایـا چــــاو هـەڵــنـەهــــێـنـێ
درۆیـــە هــەســــــتـێ و تـــــۆڵـە بـســـــێـنـێ
زۆرن ئەو هـۆزانڤـانانەی کە هـۆنـراوە و سـروودیان بۆ منداڵانی کوردمان نووسیون و بەسەر کوردستانـدا هـەڵـیانـداوە. هـۆنـراوە و سـروودەکـانیـش زۆرن. بە زۆریـش ئـەم ژانـرە هـۆنـراوەیە دەچـێتە نـاو چـوارچـێوەی سـروودەوە. بەشێکـیش لـەو سروودانەی کـە هـۆزانـڤـانـانی گـەورەکـان، بەسـەر کوردسـتانـدا هـەڵـیان داوە و بـۆ گـەورەکـانیـان نووسـیون، بۆ منـداڵانی هـەراشـیـش گـونجـاون و بـوونـەتە سـروودی قـوتـابخـانەکان.
وەکـو نمـوونە، دێـڕێک یا دوو دێـڕ، کـۆپـلـەیەک یا دوو کـۆپـلـەمـان لە هـۆنـراوەکـانی کۆمەڵێک لە هـۆزانـڤـانانی ناسراوی کوردمان لە بواری نووسینی هـۆنراوە بۆ منداڵان، گـوڵـبژێـرمـان لەو هـۆنـراوانە کـردووە، کە نـاوی کوردسـتان یا نیـشــتـمان یا وڵاتـیـان لەخـۆگـرتـوون. لە سـەرەتا یـان ناوەڕاسـت یان لـە کـۆتـایی هـۆنـراوکـانـیاندا وەریـانـم گـرتـوون. ئەگـەر تەواوی هـۆنـراوەکـانیان بنووسین و لـێکـۆڵـینەوەیان لەسەربکەیـن، بە پەرتـووکـێکی گەورەش تـەواو نـابێـت. ئەو خوێنەرانەی کە هـۆگـری خـوێنـدنەوەی هـۆنـراوەی منـداڵانن، گـەر دەیانەوێـت تـەواوی هـۆنـراوەکانی هـۆزانـڤـانـانی منـداڵان بخـوێنـنەوە. دەتـوانـن پەرتـووکەکانی ئـەو هـۆزانـڤـانـانە بەسـەربکەنەوە، کە نـاویـان لەم نووسـینەدا هـاتـوون.
١ـ مامۆسـتا (کاکـەی فـەللاح) لە هـۆنـراوەی (خۆشـم ئەوێ وڵاتـەکەم) دا، دەڵێـت:
کوردســــتـانـە خـۆشـــەویـســتـم
هـەتـــا مــــاوم ئـەیـپــــەرســـتـم
هـاوار ئـەکـا هـۆش و هـەســـتـم
بـە جـــوانی دیـمـــەنی مـەســـتـم
دڵـــــــم ئـەڵـێ نــەک زوبـــــــانـم
خـۆشـــم ئـەوێ کوردســـــــتـانـم
خـۆشــەویـسـتـیی نـیـشــــتـمـانـم
بـۆتــە لـەوحــــــەی ئـیـمـــــــانـم
٢ـ مامۆسـتا (عـەبـدوڵڵا زێـوەر) لە هـۆنـراوەی (وەتـەنی مـن) دا، دەڵـێـت:
وەتــــەنی مـن کوردســـتـانە، یـادگــاری ئـەجــــدادمـــانـە
بـەهەشـتی رووی سەر زەمیـنە، خاکی پاکی کوردسـتـانـە
هـەر مامۆستا زێـۆەر بە دەمی منـداڵان و نەوجـەوانـانەوە، دەڵـێـت:
ئـێـمــە کـە مـنـــداڵ و نـەوجـەوانـانـیـن
هـەمــوو بـە قـوربــانی کوردســـتـانـیـن
٣ـ مامۆستا (فـایـق بـێکەس) لە هـۆنراوەی (خـوایە وەتـەن ئاواکەی) دا، دەڵـێت:
خــوایـە وەتــــەن ئـاواکـــەی، چــەنــد دڵـگــــیـر و شــــیـریـنــە
دەشـتی خـۆش و رەنگـیـنە، ئـاوی کەوسەرە، خـاکی گـەوهـەرە
پـڕ لـە گــوڵ و نـەســــریـنـە
هـەر مامۆسـتا فایـق بـێکەس، دەڵـێـت:
ئـەبـێ تـێکـۆشــــیـن ئـەمــڕۆ مــەردانـە
چـونـکـە کـوردســتـان چــاوی لـێـمــانـە
٤ـ پارێـزەر (یـونـس دڵـدار) لە هـۆنـراوەی (رۆڵـەی تـازە) دا، دەڵـێـت:
مـن رۆڵــــەی کـوردســـــتـانـم
تـــازە رۆڵـــــەی کـــــــوردانـم
تـاکــــو وڵات ســـــــەرکـــەوێ
فـیـــــدایـە رۆح و گـــــــــیـانـم
٥ـ مامـۆسـتا (هـێـمـن مـوکـریـانی) لە چـوارینـە هـۆنـراوەیـەکـدا، دەڵـێـت:
چــیــم پـێ دەڵــــێـن لــێـرە و لـــەوێ
مــن کوردســــــتـانـم خـــــۆش دەوێ
پـێـشــــم بـڵــــێـن جـــــن و دێــــــوی
دەیـپــەرســـــــتـم چـــــڕ و کـــــێـوی
هەر مامـۆسـتا هــێمـن مـوکـریـانی لە هـۆنـراوەی (تـۆم هـەر لەبیـرە) دا، دەڵـێـت:
لـە شـــایـی دا لـە وەخـــتی هـەڵــــــپـەڕیـنـا
لـە خـۆشــــیـدا لـە کــــــاتی پـێــــــکـەنـیـنـا
لـە کـــۆڕی مــاتــــەم و گـریـــان و شـــیـنـا
ئـەمـن ئـەی نیـشـتـمـان تـۆم هـەر لە بـیـرە
٦ــ مامـۆسـتا (جـگـەرخـوێـن ـ شـێخ مـوس حـەسـەن محـەمـەد) لە هـۆنـراوەی
(شـام شـەکـرە، بـەڵام وڵات شــیرینـترە) دا، دەڵـێـت:
وەڵاتــێ مـــن تـــووی بـووکـــــا جـیـهـــــــانـی
هـەمی بــاغ و بەهـەشــت و مــێـرگ و کـــانـی
شـەپــال و شـەنـگ و شـۆخ و نــاز و گــەوری
گـەلــەک شـــیـریـن و رنــــد و پـــــڕ جـــوانـی
هـەر مامۆستا جـگەرخـوێـن لە هـۆنـراوەی (کوردســتان) دا، دەڵـێـت:
کوردســـــتـانـێ ، کوردســــــتـان
بـەخــــچـێ گــــــولا ، دەردێ دلا
ئـیـــرۆ مــــایـە بــن دەســــــتـان
کوردســــــــــــتـان بـلـــــــــــنـدی
هــەمی بـــــــاژار و گـــــــونــدی
هــــــەچـی کـــەس بـخـــــــوازی
دڤــــێ جــــانـێ خـــۆ بـتــــەدنـی

٧ـ مامۆسـتا (محمەد ساڵح دیلان) لە هـۆنـراوەی (کوردستان بەهەشتی زەمین) دا:
کوردســـتـان بـەهـەشـتـی زەمــیـن
جـێـی تـێـکـۆشـــان و راپـــــەڕیـن
مـەڵـبـەنـدی کــــاوەی قـارەمـــــان
کـوردســـــــتـان ، کـوردســـــــتـان
٨ـ مامۆستا (هـەژار موکریانی) لە هـۆنـراوەی (کوردستان نیشتمانی کورد) دا، دەڵێت:
کوردســــــــتـان ، نـیـشــــــتـمـانـی کـورد
بـەرز و پـیرۆزی سـوێـنـدت پـێ ئـەخـۆم
بە سـەربـەخـۆیـی بە خـوێـن و بە گـیـان
کوردســـــــــــــتـان ، کوردســـــــــــــتـان
٩ـ مامۆسـتا (عـەبـدوڵڵا گـۆران) لە هـۆنـراوەی (کوردستان) دا، دەڵـێـت:
کوردســـتـان، کوردســـتـان، نـیـشـتـمـانی جــوان
هـەر بــژی بـە شــادی سـەربـەســتی و ئـــازادی
هــــەر بـــــژی ، هــــەر بــــژی ، هـــــەر بــــژی
١٠ ـ مامۆستا (محەمەد رەسووڵ هاوار) لە هۆنراوەی (دیمەنی کوردستان) دا، دەڵێت:
کوردســـتـان جـێـــگـای بـەچـــکـە شـــێـرانـە
جـێــگـای هــەوارگــــەی کـــورد و گــــۆرانـە
خـوایـە هـەر خـۆش بـێ بـۆمـان تـا سـەر بـێ
پـاشــــمـاوەی خـــاکـی مـــــــاد و بـابــــــــانـە
خـۆشــتـریـن جـێـگـای رووی سـەر زەمـیـنـە
بـەهــەشـــــتی ئـــــــاوای رۆژی دوایـیــــــنـە
١١ـ مامـۆسـتا (ئـەحـمـەد هـەردی) دەڵـێـت:
ئـەی قـوتــابی خــاکی کـوردســــتـانــەکـەم
لاوی لـوڕســــــتـان و بـادیـنـــــنـانـــەکـەم
رۆڵــەی دەرســــیـم و هـەورامــــانــەکـەم
هـەر لە دیـمــگـری هـــەتـا بـارزانــەکــەم
خــاکـی کوردســتـانی تـۆ یـــەک لانــــەیـە
بـەشـکـراوی نـاحــــەز و بــێـــــگـانـــەیـە
١٢ـ مامۆستا (شـێـخ سـەلام) لە هـۆنـراوەی (هـەسـتە لەخـەو) دا، دەڵێت:
وامـــەزانـە خـــــاکـی وەتـــــــــەن
ئـــــاو و گـــــــــڵـە و دار و دەوەن
ئـــەم وەتـــــەن و ئــــــاو و گـــڵـە
پـشــت و ئـەژنـۆ و جـەرگ و دڵـە

١٣ـ مامۆستا (کامـەران مـوکـری) لە هـۆنـراوەی (وڵاتـی مـن) دا، دەڵێت:
وڵاتـــــــی مـــــــن شـــــــیـریـنــە
خــــــــاکــێـکی نــازەنـيـــــــــــنـە
بەهــار، دەشــتی زەرد و ســوور
ئـەبـێــت بـە کـۆمـــەڵـی نـــــوور
١٤ـ کاک (لەتـیـف هـەڵـمەت) چەند هـۆنـراوەیەکی لەسەر کوردستان و نیـشتمان بۆ منـداڵان نووسـیـوە. (کوردسـتان و نیشـتـمان لە هـۆنـراوەکانی لـەتـیـف هـەڵـمەت بۆ منـداڵان) ناونیشانی نووسینێکـمە، کە لە (ینایـر/٢٠١٤) دا، لە سـایتە کوردییەکانـدا بڵاوکردەوە. کە دەربارەی کوردستان و نیشتمانە لە هـۆنراوەکانی لەتیف هەڵمەت دا.
کاک لەتیـف هەڵـمەت لە هـۆنـراوەی (دایـک و نیشـتـمان) دا، دەڵـێـت:
گــــــەڕام سـەرانـســــــەری زەوی
پـشـــــکـنـیـم لـووتـــــکـە و نـەوی
نـەمـدی شـوێنێکی خۆش و جـوان
دڵـگـــیـر بـێ وەک نـیـشـتــمــــــان
هەر کـاک لەتیـف هـەڵـمەت لە هـۆنـراوەی (نیـشـتـمان) دا، دەڵـێـت:
وەک چــــــــــــــۆن بـاڵــــــــــــــــــــدار
لانــــــەی هــــــەیـە لـە ســــــــــەر دار

وەک چـۆن پەپــوولـەی جــوان جــوان
لانــــــــە دەکــــــەن لـەنـــاو گـــــــوڵان
وەکـو چـــــــۆن مـانـــــگـی تـابــــــــان
مـــــاڵی هــــــــەیـە لـە ئـاســـمـــــــــان
وەکـو چــــۆن مـــــاسـی و حـــــــەزیــا
مـاڵــیـــــان هــــــەیـە لـەنــــــاو دەریــا
مـنیـش نیــشـتـمانـم هـەیـە نـیـشـتـمـان
نیـشـتـمـانـم کوردســتـانـە کوردســتـان
١٥ـ مامۆستا (عـەلی عـەبـدوڵڵا شەونـم ) لە هـۆنـراوەی (وڵاتـەکەم) دا، دەڵێت:
وەڵاتــــــــــەکــەم ژیـــــــــانـمـە
چــاوگـی بـەهـــرەی جــــوانـمـە
خـۆم و سـەرم هـەرچـیـم هـەیـە
بـەرووبـــوومی ئـەم خــــاکـەیـە

١٦ـ خـاتـوو سەبـریە نـوری قـادر کە بە (دایـکی سـۆلاڤ) ناسـراوە، دەڵـێـت:
کـــوردم رۆڵــــەی کوردســــتـانـم
خـۆشــــم ئـــەوێ نـیـشـتـــــمـانـم
هـەر دایکی سـۆلاڤ دەڵـێـت:
لـە گـوێـمــــایـە بـە لای لایـــــــە
بـە دەنـــــگـی خـــۆشی دایـــــــە
کـە پــــێـی وتــــم نـیـشــــــتـمـان
شـــــــــیـریـنـتـرە لـە گـــــــــیـان

١٧ـ مامۆستا (فـەرەیـدون عـەلی ئەمـین) لە هـۆنـراوەی (نەوەی کـاوە) دا، دەڵێت:
نـــــەوەی كـــــاوەی کوردســــــتـانـم
چـقـــــڵـی چـــــــاوی دوژمــــــــنـانـم
١٨ـ مامۆسـتا (کـازم کۆیی) لە هـۆنـراوەی (کوردستان) دا، دەڵـێـت:
کوردســـتـان جـێــگـەی ژیــــانـم
زێـــدی بـــاوک و بـاپــــــــیـرانـم
هــێـزی دڵـــم سـۆمـــای چــــاوم
پـێـشـمەرگەی تـۆم هـەتـا مـــاوم
مامۆستا کازم کۆیی لە هـۆنـراوەیەکی تری، هەر لەژێر ناوی (کوردستان) دا، دەڵێت:
کوردســــــتـانـم شــــــــیـریـنـە
زۆر دڵـگـــــیـر و رەنــــگـیـنـە
شــاخـی بــــەرز و بەفــــریـنـە
١٩ـ مامۆستا (عـەلی حەمەڕەشـید بەرزنـجی) لە هـۆنـراوەی (کوردستان) دا، دەڵـێـت:
ئـەی کوردســتـان ، ئـەی کوردســـتـان
نـیـشـــتـمـــــانـە قـەشــــــــەنـــگـەکـەم
ئـەی ئـاوێـنــــەی بـــــاڵای نـومـــــــای
ئـەویـنــــە رەنــــــــگـاوڕەنــــگـەکــەم
بـۆ ئـێـمـــــــەی بـچـــــــــــــکـۆلانـــــە
خـۆشـتـریـن جــێـی لـەم جـیهــــــانــــە
مامۆستا عـەلی بەرزنجی لە هـۆنـراوەیەکی تری هـەر بە نـاوی (کوردستان) دەڵـێـت:
کوردســــــتـانـە ، کوردســــــــــتـان
خـــــاکـە پـــــــیـرۆزەکــەی مـــــــن
خـۆشـــــەویـســــت و بـێ وێــــــنـە
نـیـشــــــــــتـمــانــێـــکـە مـــــــەزن
٢٠ـ هۆزانڤانی ئەنـدازیـار (محـەمـەد بـەرزی) لە هـۆنـراوەی (سـوێنـد) دا، دەڵـێـت:
بـە خــــوای گـــەورە ســـوێـنــدەخـــۆم
دڵـســـــــــۆزبـــم بـۆ خـــــــاکـی خــــۆم
تـێـکـۆشـــــــــم بـە رۆژ و شـــــــــــەو
بـۆ بــــــەرزێـــتـی نـــــاوی ئـــــــــــەو
هەر کاک محـەمەد بـەرزی لە هـۆنـراوەی (وڵاتـەکـەم) دا، دەڵـێـت:
وڵاتـــــــــەکـەم شــــــاخ و دەشـــــــتـە
جـوانـــــــــــە وەکـــو بـەهــەشــــــــتـە
بـاخـــــی گـــــــوڵ و گـــــــــــــوڵـــزارە
هـەمــــــوو وەرزێ بـەهـــــــــــــــــارە
٢١ـ هـۆزانـڤـان و رۆمـانـنـووسی منـداڵان مـامـۆسـتا (ئـەمـین محـەمـەد) لە (ئـۆپـەرێـتی دایـک) دا، دەڵـێـت:
بـەڵـێ وایـــــە دایـــــــە گـیـــــان
خـۆشـەویـســـتـیی کوردســــتـان
کـارێــــکـی زۆر پــــــــــــیـرۆزە
هـەردەم وا لـە پـێـش چـاومـــان
هـەر مامـۆستا ئەمـین محـەمـەد لە هـۆنـراوەی (سـێ وشـە) دا، دەڵـێـت:
نـــەورۆز ، نـێـرگـز ، کوردســتـان
ســێ وشـــەی نـاســک و جــــوان
وزەمــــــــان پـێـــدەبـەخــشـــــــــن
وەکــو پـرشـــــــنـگـی خـــــۆر وان

٢٢ـ مامۆستا (جگـەرسـۆز پێـنـدرۆیی) لە هـۆنـراوەی (کوردسـتان) دا، دەڵـێـت:
کـوردســــــــــــــتـانێ دەلالـێ
خــــودان کــــانـیـێـن زەلالـێ
هـۆگـــرێ خــۆش هـەڤــالـێ
بـهــــارا وەرزێــــــن سـالـێ
بـێن خـۆشـە وەک هــەلالـێ
بـۆ نـەیــــــــــــــارا زەوالـێ
٢٣ـ کاک (رۆسـتـەم خـامـۆش) لە هـۆنـراوەی (وڵاتی مـن) دا، دەڵـێـت:
خـۆشــــم دەوێ کوردســـتـانـم
لە نـێـو دڵـمـــە نـیـشـتــــمـانـم
شـــوێـنی بــاب و بـاپــــیـرانـم
جــێی ئــارامی دڵ و گـیـــــانـم
هەر کاک رۆستەم خامـۆش لە هـۆنـراوەی (واری مـە) دا، دەڵـێـت:
وارێ مـە گـەلــەک جـــوانـە
نــــاڤـێ وی کـوردســـــتـانـە
وارێ مـە جـهــــێ ژیـنــــــە
قـەشـەنـگ و پـڕ ئـەڤـیـــنـە
٢٤ـ مامۆستا (عەبـدۆلـڕەحـمان فـەهـیمی) لە هـۆنـراوەی (وڵاتـەکەم) دا، دەڵـێـت:
مـنــــداڵـەکــان ئــەم وڵاتــــــــە شــــــیـریـنـە
ئــەم بــــــاخ و بـێـســـــــتـانـە رەنــگــــــیـنـە
بـسـت بـە بـسـتی خـاکی ئـەم نـیـشــــــتـمـانـە
هـەمــوو مـــــاڵ و جــێــــگـەی خــۆمــــــانـە
٢٥ـ مامۆسـتا (زارا ئەحـمـەد جـاف) لە هـۆنـراوەی (نیشــتـیمـان) دا، دەڵـێـت:
نـیـشــتـیـمــــانـم کـوردســــتـانـە
پـــــڕ لـە خــــێـرە و ئــــاوەدانـە
کــەش و دیـمــەنـی ســروشــتی
کە خـۆشـە سەیـران و گـەشـتی
٢٦ـ مامۆسـتا (فـەرهـاد ئەحمـەد بەرزنـجی ) لە هـۆنـراوەی (وڵات) دا، دەڵـێت:
نـیـشــــــــتـمـانـی شــــــــیـریــنـم
زێــــــــدی بــاب و بـاپــــــــــیـرم
هـەمـیـشــــە خـۆشـــــەویـســتـی
هـەرگــیـز نـاچـــیـت لەبــــــــیـرم
٢٧ـ مامۆسـتا (عـوسـمان دەروێـش) لە هـۆنـراوەی (کوردستان) دا، دەڵـێـت:
چــەنـد جـــوانی کوردســــــتـانـم
ئـەی خـــــــــاکی نـیـشـــــتـمـانـم
تـۆ بـەهـەشـــتی ســەر زەویــت
هـەوارگــــــــەی بـاپـــــــــیـرانـم
٢٨ـ مامۆسـتا (سـەردار قـادر) لە هـۆنـراوەی (کوردسـتان) دا، دەڵـێـت:
بەیـانـیـت بـاش کوردســــــتـان
خـۆشـتـریـن جـێـــگـای ژیـــان
ئـاســــودەم بـە نـیــــــــــگـارت
بـە کــــانـی و بـە روبــــــــارت
بـســت بـە بـسـتی نـیـشــتـمـان
دەیـپـــارێـزیـن وەک چـاومــان

٢٩ـ مامۆستا (بەخـتـیـار کەڵـهـۆڕی) لە هـۆنـراوەی (سروشی کوردستان) دا، دەڵـێـت:
ئــای لـە ســروشــتی کوردســـتـان
شـوێـــنی خـۆشـی دڵ مـەســـــتـان
بـە تـاڤــــگـە و کـانـیــاوی جـــوان
دەبــــزوێ بــــــیـر و هـەســــــتـان
٣٠ـ مامۆستا (سـەلاح نـیـساری) لە هـۆنـراوەی (نـیشـتـمـان) دا، دەڵـێت:
نـیـشـــــــتــمــانــم ئــــــەی دڵ و گــیـــــــــان
بــە مــــــــــــــــەرگـی خــــــــــــــــــــــــــــۆم
بــە دوو چــــــاوی خـۆشـــــــــەویـســــــتـان
لە نـاخەوە خۆشـمان ویستـبای هـەمـوومـان
یــا ئـێـــــمـە فـیــــــــدای تـــۆ دەبــــــــوویـن
یـا تـــۆ دەبـــــــووی بـە کوردســــــــــــــتـان
٣١ـ مامۆستا (ستار ئەحمەد عـەبـدولڕەحمان) لە هـۆنـراوەی (کوردستان) دا، دەڵـێت:
وشــەی کوردســتـان شــیـریـنـە
بـەفـــر بـۆ چـیـــا هـەنـگـــويـنـە
بـەهــــار بە گـوڵـــــەوە جــوانـە
قـوتـــابـیـش بـە قـوتـابـخــــــانـە
دایـکی هـەمـووش کوردســتـانـە
داڵـدە و هـەوارگە و پـشـتــمـانـە
٣٢ـ کاک (مـحـەمـەد پـاکـژ) لە هـۆنـراوەی (کوردسـتان) دا، دەڵـێـت:
ئـەم کوردســــــتـانـە جــــــوانـە
خـــــوێـن و دڵ و چــاومــــــانـە
خـۆشــــــم دەوێ پـــــــڕ بـە دڵ
ئـەیـپـارێــــــزم وەکـو گــــــــوڵ
٣٣ـ خـاتـوو (جــوانـە کـاکـەیی) لـە هـۆنـراوەی (کوردسـتان) دا، دەڵـێـت:
کوردســـتـان نـیـشــتـیـمـــــانـمـە
گـلـێــــنـەی دوو چــــــــــاوانـمـە
ئـەیـپــارێـــــــــزم پـــــــڕ بـە دڵ
ئــــــاو و ئـــــــاڵا لـەگــــەڵ گــڵ
٣٤ـ مامـۆستا (مەدحـەت بـێـخـەو) لە هـۆنـراوی (ئـەی وڵاتـم) دا، دەڵـێـت:
ئـەی وڵاتـــــــم ئـەی وڵاتـــــــم
بـیـــــر و ئـایــیـــــــنـی مــــنـی
تـۆ بەهـەشـتی سـەر زەمـیــنی
خـــــــاکـی زێـــــڕیـنـی مــــنـی
٣٥ـ مامۆستا (محـەمـەد کەساس) لە هـۆنـراوەی (خۆشەویستیی نیشتمان) دا، دەڵێت:
خـۆشـــەویـسـتـم نـیــشــــتـمـان
خــــــاکـی بــــاو و بـاپـــــــیـران
تـا خــوێـن لـە لـەشــمـا مـــابـێ
تــا دڵ لـە لــــــــێــدانـــــــدا بـێ
ئـەتـپـــــارێـــزم وەک چـــــــاوم
هــــــەتـا لـە ژيـــــــنـا مـــــــاوم
ســەر و مــاڵـم فـیــدا ئـەکـــــەم
بـۆ تـــۆ ئـــــــەی وڵاتــەکـــــەم
٣٦ـ هـونەرمەنـد، کاک (بەهـجـەت یەحـیا) لە هـۆنـراوە و لە ئاوازی و گـۆرانیی خـۆی لەژێـر نـاوی (کوردسـتان گـەر تـۆ نـەبی) دا، دەڵـێت:
کوردســتان گـەر تـۆ نـەبی تەیـرێــکـم بـێ ئـاســمـان
بـە نـاوی تــۆی پـــــیـرۆز ســەربـڵـــنـدم لـە جـیهــان
کوردســتان گـەر تـۆ نـەبی گـیـان و ژیـنـم بـۆ چـیـیـە
دیـمـەنی روخساری تـۆم بێ تـاجی شاهـیم بـۆ چـیـیـە

٣٧ـ مامۆسـتا (خـالـید عـەبـدل) لە هـۆنـراوەی (کوردسـتانەکەم) دا، دەڵـێـت:
کـوردســــتـانـە ئـاخــا دێــــریـن
خـــاکـی دڵـگـــــیـر و شـــیـریـن
خـۆشـــــم دەوێـی وەک چــــاوم
دەتـپـــارێـــــــــــــزم تـا مـــــاوم
٣٨ـ مامۆسـتا ( کـاروان عـەلی ) لە هـۆنـراوی (کوردسـتانەکـەم) دا، دەڵـێـت:
کـوردســــــتـانـی جــــــــــــوانـم
روونــــــاکـی دوو چــاوانــــــــم
مـایــەی شـانــــازی ژیــانـــــــم
هـۆی سـەربـەرزی کوردانــــــم
٣٩ـ مامۆســتا (تەهـا بـیـلال) دەڵـێـت:
مـامـۆســـــتـا فــــێـری کــــردم
هـەســتـم بنـووســـــم کـــوردم
نووسـیـم کورد و کوردســتـان
پــۆل بـوو بـە چــەپـڵەڕێـــزان
٤٠ـ مامـۆسـتا (رەزا شـوان) لە هـۆنـراوەی (سـروودی مـن) دا، دەڵـێـت:
کــــوردە گــــەلـی قـــارەمــــــانـم
کـوردســـــتـانـە نـیـشــتــمـــــانـم
پـێـشــمـەرگــــەیـە پـاســـــەوانـم
ئـازادیـیــــە هـیــــوای ژیـــــــانـم
کـوردســتـانـم سـۆمـــای چــــاوم
دڵ و هــەنــاســـــە و هــەنــــاوم
هـێـــزی گــوڕی تــیــن و تــــاوم
هــۆگــری تــــۆم هــــەتـا مــــاوم
کـوردســــتـانـم ، بـە یــــــەزدانـم
هــەردەم وێــردی سـەر زمـــانـم
دروشــم و بەڵــێـن و پـەیـمـــانـم
کوردســــــتـانـم یـا نـەمـــــــــانـم
هـەر مامۆسـتا رەزا شـوان لە هـۆنـراوەی (کوردسـتان) دا، دەڵـێـت:
کوردســـتـانـمــان بـەهـەشـــــتـە
شـوێـنی سـەیـــران و گـەشـــتـە
شــوێـنـێـک نـیـیە لـە جــیهــــان
جـوانــتـربـێـت لـە کوردســــتـان
دیـــارە هـــــەر کـوردســــــتـانـە
شــابــــووکـی ئـەم جـیـهـــــــانـە
بـــژی.. بـــژی.. کوردســــــتـان
نـیـشـــــتـمـانی پــيـرۆزمــــــــان
٤١ـ ئەم سروودە کوردییە خۆشە (ئێمە منداڵـین جوانین) زۆر گەڕام و زۆر پرسیارم کرد، ناوی هـۆزانڤانەکەیم نەدۆزیەوە. کاتی خۆی رەوانشاد مامۆستا (رەمـزی قەزاز) لە رادیۆی کوردی بەغـدا، بەم سروودە بەرنامەی (باخچەی مـنداڵان) ی دەستپێدەکرد. منیش (رەزا شـوان) کە لە ساڵی (١٩٨٤ ـ ١٩٩٤) ئامـادەکەری بەرنامەی هەفـتانەی (جیهـانی منـداڵان) بووم لە تەلەفـزیـۆنی کەرکووک. تایـتلی بەرنامەکەمان بەم سرودە دەسـتـپـێـدەکـرد. دوو جـاریش بەڕێـوەبـەری تەلـەفـزیـۆن (عـەرەبـێکی بەعـسی بـوو. خراپیش نەبوو) بەڵام کوردێکی بەعـسی کارمەنـدی تەلەفـزیۆنی کەرکووک پێی وتبوو با ئـەو سـروودەی تـایتـلی بەرنامـەکەی بکـۆڕێـت. کە بەڕێـوەبەی تەلەفـزیـۆن داوای لـێمکرد کە ئەم سروودە بە پارچـە موزیکـێک بگـۆڕم. پێیموت: تا مـن ئەم بەرنامەیە ئامـادەبـکەم. هـەر ئـەم سـروودە دەبێ تـایتـلی بەرنـامەی (جـیهـانی منـداڵان).
ئــێـمـە مـنــداڵــیـن جـــوانـیـن ….. ئـــــــاواتـی نـیـشــــــتـمـانـیـن
کـامـــەرانـیـن ، شـادمــــانـیـن ….. کـە نــــەوەی کوردســـتـانـیـن
رۆڵـــەی خـــاکی پــــیـرۆزیـن ….. بـۆیــە هـێـنـــدە بـەســــۆزیـن
شــەو و رۆژ تـێـدەکــۆشـــیـن ….. بــۆ وڵات بـــە پــەرۆشـــــیـن

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




رزگارکـردنی چـوار منـداڵ دوای چـل رۆژ.. و: رەزا شـوان

چـوار منـداڵی کـۆڵـۆمبی، دوای کەوتنـەخـوارەوەی فـڕۆکـەکەیـان، چـۆن دوای (٤٠) رۆژ لە جەنگەڵە چڕەکانی ئەمازۆنی کۆڵـۆمبیادا بە زیندوویی مانەوە ڕزگاریـان بوو؟
چـوار منـداڵی کـۆلـۆمبی کە (٤٠) ڕۆژ لەمـەوبەر، لە کەوتـنەخـوارەوەی فـڕۆکەیـەکی بچـووک، کە هـەڵـیگرتبـوون ڕزگاریان بـوو. لە جەنگەڵەکانی کـۆڵـۆمبـیا بە زینـدووی دۆزرانەوە، ئەمەش ڕووداوێکە کە زۆرێک بە پەرجـۆ”موعجـیزە” وەسفیان کردووە.
لـێسلی (١٣ ساڵ)، سۆلـینی (٩ ساڵ)، تیـێن نوریێـل (٤ ساڵ) و کریستین (١ ساڵ) لە جەنگەڵ ڕزگارکران و ئێستا لە نەخۆشخانەی سەربازیی (بۆگۆتا) چارەسەر وەردەگرن.
منـداڵەکان سەر بە هـۆزی ڕەسەنی ویتۆتـۆن و لە دوای کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەیەکی جۆری (سیسنا ٢٠٦ ) کە ئەوان و دایک و باوکـیان وئامۆزایەکـیان و فـڕۆکەوانەکەی هـەڵگـرتبـوو، کەوتە خوارەوە و تێکشکا. لە دارستانـەکەدا ون بوون. ئەو سێ کەسە پـێگەیـشـتووە مـردبـوون و تەرمەکـانیـان لە شـوێـنی ڕووداوەکە دۆزراونـەوە. بـەڵام چـوار منـداڵـەکە، نە بە زینـدوویی و نە بە مـردوویی دیـارنەبـوون و نەدۆزرانـەوە.
هـێزێک سەربـازی کە لە (١٠٠) سەربـاز پـێکهاتبوون، چەنـدیـن سـەگی راهـێنراوی پـۆلـیسی، چەنـد هـێـلیکـۆپتـەری سەربـازی، خـەڵکـیـیەکی زۆری نـاوچـەکە، بـە نـاو دارسـتانەچـڕەکانی ئەمـازۆنـدا دەگـەڕان کە نـاویـان لـێنابـوو ” گـەڕانی هـیوا” کە بۆ دۆزینـەوەی چـوار منـداڵـەدا دەگـەڕان. کە ناوچەیەکی پـڕ لە مەتـرسی و دژوارە. پـڕە لە پـڵـنگ رێـوی و ئـاژەڵی دڕنـدە و لە جـانـەوەری زیـانبەخـەش. تێکـڕاش (٢٦٥٦) کیلـۆمەتـر بەم دارستانـدا گەڕان، رۆیشتنی نـاو دارستانیش زۆر زەحمەت و سامناکە.
زۆر کەس پرسیاری ئەوەیـان کرد، کە چـۆن ئـەم منـداڵانە تـوانیویانە بۆ ماوەی (٤٠) ڕۆژ لە جەنـگەڵـدا بـمێنـنەوە و بـژیـن.
لەو چـوارچێـوەیەدا تـۆڕی “فـۆکس نیـوز”ی ئەمریکی لە زاری بەرپرسان و ئەندامانی بنەمـاڵەی ئەو منـداڵانەوە بڵاویکردەوە، بە خواردنی ئاردی کاساوا و میـوە و میوەکانی نـاو دارسـتانەکە تـوانیـویـانە بـۆ مـاوەی (٤٠) ڕۆژ بـژیـن.
مامی منـداڵـەکان (فـیدنسیۆ ڤالـێنسیا) بە ڕۆژنـامەنووسانی ڕاگەیـاند: “کاتێک فـڕۆکەکە کەوتە خوارەوە، برازاکانم ئاردی (کاسوایـان) لە پاشـماوەی فـرۆکە تێکشکاوە دەرهـێنا بوو و بەم شـێوەیە ڕزگـاریـان بـوو.
ڤـالـێـنسیا زیـاتر لەسەری رۆیی و وتی:”دوای ئەوەی ئاردەکەیـان تەواو بوو، دەستیان بە خـواردنی تـۆو و میـوە کـردبوو”.
(ئاسـتریـد کاسـێـریـس) سـەرۆکی پەیـمانـگای کـۆڵـۆمـبی بـۆ خـۆشگـوزەرانی خـێـزان، ڕایگەیـانـد، منـداڵەکان بەخـتیان باش بـووە، چونکە ڕووداوەکە لە کۆتاییەکانی بەهاردا ڕوویـداوە کاتـێک دارسـتانەکە ” لە کـاتی دروێـنـەکـردنـدایـە.”
هەرچەنـدە ئەم رووداوە لە (١) مانـگی مایـۆدا رووی دا، لە شوێنی کەوتنەخـوارەوەی فـڕۆکەکەدا، ئەو منـداڵانە نەدۆزرانـەوە، بەڵام تـیمی ڕزگارکەران هـەنـدێک بەڵگەیـان لەسـەر مـانـەوەیـان دەسکـەوت، لـەوانـەش: دۆزیـنـەوەی شـوێـن پـێـیـان و دایـبی و شـووشەیەکی منـداڵ و میـوەی ددانی منـداڵ.
منـداڵەکان نـزیـکەی پـێـنج کیلـۆمەتـر لە دووری شوێـنی کەوتنەخوارەوەی فـڕۆکەکە دۆزراونـەوە.
ژەنـەڕاڵ (پـێـدرۆ سـانچـێـز) کـە سەرکـردایـەتی گـەڕانـەکەی کـردووە، سـەبـارەت بە ڕزگـارکـردنیان وتی: کاتێک کە ئێمە ئەم منـداڵانەمان دۆزینەوە زۆر لاواز ببـوون. بە دڵـنیاییـەوە هـێزیـان تەنهـا ئەوەنـدە مابـوو، کە بتـوانـن هـەنـاسە بـدەن یان دەسـت بۆ میـوەیەکی بچووک بۆ خۆاردن بەرن یا بۆ خواردنەوەی دڵـۆپێک ئاو لە دارستانەکەدا.
وتـیشی:” منـداڵەکـانمان دۆزییـەوە، ئەمـە پەرجـۆیـە، پەرجـۆیـە، پەرجـۆیـە”. ئەمـە “رۆژێـکی جادوویـیە”.
خاڵـۆزاى منـداڵەکان بە ڕادیـۆیەکی کـۆڵـۆمبـیاى ڕایگەیانـد، کە ئاوچەوانی منداڵەکان پـڕن لە بـریـنی شـوێـنی پێـوەدانی مێـشـوولە، بـەڵام بە پـێـچـەوانـەوە “باشـن”.
داپیـرەی منـداڵەکـان (فـاتـیمە ڤـالـێـنسیا) ش لای خـۆیەوە ئامـاژەی بـەوەدا، کە ئەوە سـروشتی “جـەنـگاوەری” لـێـسلی خـوشـکە گـەورەیـان بـووە، کـە ڕێـگەی داوە لە ژیـانـدا بمـێنـنەوە.
داپیـرەیان ئاماژەی بەوەشکـرد:” لـێسلی بەزۆری ئاگاداری خوشک و بـراکانی بووە، کـاتـێک دایـکی کـاردەکـات. ئەو (کاساوا) و میـوەی دارسـتـانی پـێـدەدان”.
دوای راگەیـاندنی ڕزگـارکردنی ئەو منـداڵانە ، سەرۆکی کۆڵـۆمبـیا (گـوستاڤـۆ پێـترۆ) ئـەو منـداڵانـەی بە “نمـوونەی مـانەوە” وەسفکـرد و پـێـشبینیکـرد کە داسـتانەکەیان “لە مێـژوودا دەمێـنـێـتـەوە” وتیشی:”منـداڵەکان بە تەنیـا بـوون، توانیویانە بە تەنیا بـژیـن.. بە خـۆڕاگـرییان و میهـرەبـانی دارسـتانەکە رزگـاریان بـوو “.

https://www.nst.com.my/world/world/2023/06/919086/im-hungry-colombia-child-tells-rescuers-after-40-days-jungle




ئاڵای کوردستان لە هـۆنـراوەکانی هـۆزانڤـانـانی منـداڵان.. رەزا شـوان

ئـاڵا هـێمای شکـۆداری هـەر گـەل ونیشـتـمانێکە و ناسـنامەی نەگـۆڕی گـەلە. ئـاڵا ئەو چەترە نیشتمانییەیە کە لە سایەیدا، هاونیشتمانیان هەست بە خۆشەویستی و هاوسۆزی و یەکـێـتی و هـاوبەستـبـوون بـۆ نیشـتـمانـەکەیـان دەکـەن. شـانـازیی پێـوە دەکەن و لە خـۆشی و ناخـۆشی و لە بۆنـە نەتـەوەیی و نیشـتمانییەکـانیـانـدا، بەڕێـزە لە بەردەمیـدا دەوەسـتن و لەگـەڵ بەرزکـردنەوەیـدا سـڵاوی لێـدەکـەن و مارشی نەتەوەییـان دەچـڕن.
لـە زمـانی کـوردیـدا بـێـجگـە لـە وشـەی ئـاڵا، وشـەی “بـەیـداخ” و ” پـەرچـەم” یـش بەکاردەهـێنرێـن. وەک خۆشەویستییەکیش بۆ ئاڵا، بە سەدان کچی کورد ناونراون ئاڵا.
رێکخراوی نەتەوە یەکگـرتـووەکان، بەم شێوەیە پێناسەی بۆ ئـاڵا کـردووە:”ئـاڵا واتە هـێما و ناسـنامە و نەتـەوە و دەوڵـەت و هەرێـم و حـیزب و گـروپـەکان، شانـازییەکی بەرجەسـتە کـراویـانە”.
ئـاڵای پیـرۆز و رەنگـینی کوردستان، کە لە ئاسمانی کوردستانـدا دەشەکـێتەوە، ئـاڵای گەلی کوردمانە و هـێمای شکۆمەندی و یەکـێتیمانە، مایەی شانازی و سەربەرزیمانە.
ئاڵای کوردستان، پـێگەیەکی پیـرۆز و رێـزێکی تایبـەتی و خۆشـەویستییەکی زۆری لە دڵماندا هـەیە. ئامادەین لە پێناوی پاراستن و بەرزڕاگـرتنیـدا، گیانی خۆمان ببەخـشـین. ئەمەش ئەرکێکی پێویست و پیرۆزی نەتەوەیی و نیشتمانی و رەوشتیمانە. بە هەزاران پێشمەرگەی قـارەمانمان، لە پێناوی بەرگـریکـردن و رزگـارکـردنی خـاکی کوردستان لە داگیرکەران لەژێر ئاڵای کوردستاندا شەهیدبوون. ئاڵاکەمان هێمای بوون و مانەوەمانە.
کـەس نـەڵی کورد مـردوە، کورد زیـنـدووە
زیـنـدووە قــەت نـانـــەوێ ئـاڵاکـەمــــــــان
بەپـێی بەڵـگە مێـژووییەکـان، گـەلی کوردمـان، خـاوەنی کـۆنـترین ئـاڵایـە لە جـیهانـدا.
یاساناس و مێـژوونووسی کوردمـان، دکـتۆر (عـەبـدوڵڵا دارتـاش) لە پەرتـووکەکەیـدا (میژووی بنەچەی کورد) کە لە ساڵی (٢٠١٧) دا چاپیکـرد، دانەیەکی پێشکەشـم کرد.
مێـژووی ئـاڵای کوردستان بـۆ (٧٠٠٠) هـەزا ساڵ پێـش ئێستا دەگـەڕێنێـتەوە، کە لە لایەن ئیمپراتۆریەتی گۆدییەکانەوە دروستیان کرد. گۆدییەکان (٥٠٠٠ ـ ١١٥٧) پێش زایینی دەسەڵاتداری ناوچەی کوردستان بوونە. شاری ( کارگـود ـ کارکـۆ : کارکۆک : کەرکـووک) بە قـەڵا سەرکەشـەکەشـیەوە، گـۆدییـەکـان دروسـتـیان کـرد و کـردیـان بە پایتـەخـتی ئیـمبـراتـۆرییـە مـەزنـەکـەیـان. گـۆدیـیەکـان بـە بـاپیـرانی کـورد دادەنـرێـن.
دکتۆر دارتاش دەڵێت:” پێویستە ئەوە بڵـێین و ئەو راستییە مێـژووییە بیخەینەوە یادی گـەلی کوردی شۆڕشگـێڕ و کۆڵـنەدەر و قارەمان، کە هـێمای (٢١) تیشکەکەی خـۆری ئـازادی لە نـاو ئـاڵای کوردسـتان، هـێمـای ئەو (٢١) پاشایەی گـۆدیانی بايپرانمانە. کە حوکمڕانی یەکەمین دەوڵەتی (گودی/ گودیا/ گودیۆمی) ی گودی/ گوردی/ کوردی بوونە لەسەر زەمینی کوردستانـدا لە هـەزارەی پـێـنجەمی پێش زاییـن. بەڵام هـەر لە کـۆنەوە وتـراوە، ئـاڵای کوردسـتان لە رەنـگی (سـوور و سـپی و سـەوز و زەرد) پێکهاتـووە”.
لە دوای گۆدییەکان، دەوڵەتی کـاسییەکـانیش هـەر کوردبـوون و خـاوەنی ئـاڵای تایبەتی دەوڵەتەکەیان بوون. دەوڵەتی کوردی میتـانییەکان، کە فەرمانڕەوای بەشی هەرە زۆری کوردستان بـوون، لە ساڵی (١٥٠٠) ی پێش زاییـنیدا، ئاڵای کوردستانیان بەکارهـێناوە. لە دوای ئەوانـیـش ئیـمـپـراتـۆریەتی مـاد، ئاڵای تایبەتیـیان هەبووە. کە لە رەنگی زەرد و سوور و سەوز پـێکهـاتـبوو. کـاوەی ئاسنگەریش، چەرمەکەی بەرۆکی کـرد بە ئاڵای شۆڕش و راپەڕینەکەی. ئاڵاکەی کـاوەی ئاسنگەر بایەخـێکی مێـژوویی گـرنگی هـەیە.

لە ساڵی (١٩١٨) دا، کوردێـک بە نـاوی (خـەلـیل بـەگ) سـەرۆکی رێـکـخـستی ئـازاد ئاڵایەکی دروستکرد. لە ساڵی (١٩٢٠) دا، سەرکردەی کورد (ئەمـین عـالی بەدرخـان) داوا لە (زینـەل عـابـدیـن) دەکات کە کەسایەتییەکی کورد بـوو، ئاڵایـەک بـۆ کوردسـتان دروست بکات. ئـەو ئـاڵایە تا ئەمـڕۆش لە مـاڵی (سیـنەم بەدرخـان) پارێـزراوە. پـارتی (خۆیبـون) ئاڵای هەبـوو. شۆڕشـەکەی سـمکـۆی شکاکیش ئـاڵای هەبـوو. لە شۆڕشی ئاگری (شۆڕشی ئارارات: ١٩٢٩ـ ١٩٣٢) بە سەرکردایەتی (ئـیحسان نوری پاشـا) ی رابـەری شـۆڕشـەکە، بە فـەرمی ئـاڵای کوردستانی لەسـەر چیـای ئـاگـری، بەرزتـرین لـووتکە چیـای کوردستان هـەڵـدا. شـێخ مەحمـودیـش نەمریش لە (١٩١٩) دا، ئـاڵای کوردسـتانی بۆ شـۆڕشەکەی دانـا، کە گـوزارشـتی لە دەوڵـەتی کوردی دەکـرد. لەسەر باڵەخـانەی ئەفــسەری سیاسی بەریتـانیـا هـەڵکـرا.

ئـاڵای فـەرمی ئەم سەردەمەی کوردسـتان، لە چـوار رەنگی گەش و جـوان پێکهاتـووە، هـەمان رەنگەکانی ئاڵاکانی پێشـترن. گوزارشت لە خەبات و شۆڕش و لە بەرخودانی و قارەمانـێـتی و ئـازادی و لە نـەورۆز و سەری ساڵی کوردی و لە سـروشـتی رەنگـین و ئەفـسووناوی کوردستان دەکەن. رەنگەکانی ئـاڵای کوردستان پەیـوەندییەکی بەهـێزیان بە مێـژووی رابـردوو و ئێستا و بە هـیوای داهـاتـووی کـورد و کوردسـتانـەوە هـەیـە.

رەنـگی سـوور، لە سەرەوە دایە: هـێمـای ئازایـەتی و قـارەمانێتی و گیان بەخـشیـنە لە پێناوی کوردسـتانـدا. هـێـمای شـۆڕش و بەرخـودانی و خـوێنی شەهـیدە نەمرەکـانمانە.
ئـێـمـە رۆڵـەی رەنـگی ســوور و شـۆڕشــیـن
سـەیـــری کە خـوێـنـــاویـیـە رابـــــردوومــان

رەنـگی زەرد:. خـۆرە زەردەکـەی نـاو رەنگە سـپیـیەکـە، کە لە (٢١) تـیـشکی یەکـسان پێکهاتـووە، نیشانەی ئاگر و رووناکی و دروشانەوەیە. ئاماژەی بۆ یەکەم رۆژی سەری ساڵی نـوێی کوردی کە دەکەوێتە رۆژی (٢١/ ئـادار) ی هەمـوو ساڵـێکی زایـنی. یەکەم رۆژی مانـگی نەورۆزیشە، یادی ساڵـڕۆژی راپەڕیـن و شـۆڕش و سەرکەوتـنی کـاوەی ئـاسـنگەرە. نـەورۆز کـۆنتـریـن و پیـرۆزتـریـن جـەژنـی رەسـەنی نەتـەوەیی کـوردە.
رەنگی سـپی کە لە ناوەڕاستـدا: هـێمـای پاکی، ئارامی، راستگـۆیـی. ئاشـتی و تەبـاییە، کە گـەلی کوردمـان هـەمـیشە ئاشـتـیخـواز بـووە.
رەنگی سـەوز: هـێمـای سـروشتی سـەوز و جـوان و قەشەنگ و ژینگەی کوردسـتانە. رەنـگی هـیوا، خـۆشـەویسـتی، گـەشـبـیـنی و لاوێـتـی، بـوژانـدنـەوە و ژیـانە.
لە ساڵی (١٩٩٩) دا، ئەم ئـاڵایەی ئێستا، بـوو بە ئـاڵای فـەرمیی هەرێـمی کوردستان، لەسـەر هـەمـوو دامـودەزگـاکـانی هـەرێـمی کوردسـتـانـدا هـەڵـدرا و هـەڵـدەدرێـت.
لە رۆژی (٢٧/ ئـادار/ ٢٠١٧) دا، بـۆ یەکـەم جـار، بە فـەرمی لە لایـەن ئەنجـوومەنی پارێـزگـای کەرکـووک و پارێـزگـاری کەرکـووک، رەوانشاد (د. نەجمەدین کەریـم) ەوە، ئـاڵای کوردسـتان لەسـەر بینـای پـارێـزگـای کەرکـووک هـەڵـدرا. دوایـش لەسـەر قـەڵا سەرکەشـەکەی کەرکـووکـیش لەگـەڵ ئـاڵای عـێـراقـدا هـەڵـدرا.
لە رۆژی (١٩/٦/ ٢٠٠٩) دا، پەرلەمانی باشووری کوردستان بە تێکـڕای دەنگەکان، رۆژی (١٧/ ١٢) ی هەموو ساڵێک وەکوو (رۆژی ئاڵای کوردستان) ی پەسەنـد کرد. لەو ساڵەوە هەموو ساڵێک لەم رۆژەدا، بە جلـوبەرگی کوردییـەوە ئاهـەنگی شـیاو لە کوردستانـدا سازدەکـرێـت. بە فـەرمیش لە هـەمـوو قـوتـابجـانەکـان و لە زانکـوکـان و دایـرەکان و لە هەمـوو دەزگـاکـان و بـازاڕەکـان، لە هـەمـوو شـار و شـارۆچـکەکان و لە گوندەکانیشدا، ئاڵای کوردستان بەرزدەکرێتەوە. هەڵـبژاردنی ئەم رۆژەش، بۆ یادی هـەڵکـردنی ئـاڵای کوردسـتان، لە شـاری مەهـابـادی پـایتـەخـتی کـۆمـاری کوردسـتان دەگـەڕێتـەوە، کە لەلایـەن سـەرۆک کـۆمـاری کوردسـتان، پـێـشەوای نـەمرمان قـازی مـحـەمـەدەوە، لە ئاهـەنگـێکی میـژوویی زۆر گەورەی حکـوومی و جەمـاوەریـدا، بە هەڵهەڵەلـێدان و چەپـڵەڕێـزان و بە چـڕینی مارشی نەتەوەییمان ئەی رەقـیب هەڵکـرا. ئەو رۆژە بـۆنەیەکـی بەرزی نەتـەوەیی و نیشـتمانـیمانە و هەرگـیز لە یـادی ناکـەین. مەبەستـیش لە یـادکـردنەوەی ئـاڵای کوردسـتان لـەم رۆژە پیـرۆزەدا، جـەخـتکـردن و دووپـاتکـردنەوەی خۆشـەویـستـیـمانە بـۆ ئـاڵای کوردستان و هـاوبەستەبـوونمـانە بۆ کوردستانی نیشـتمانی شـیرینمان. بۆ نوێکـردنەوەی بەڵـین و پەیمانە بۆ درێـژەدان بە خەبات و تێکۆشان لە پێناوی رزگارکردنی خاکی کوردستان، لەژێـر ئاڵای کوردستاندا. کە سـومـبـلی نەتـەوەیی و یەکگـرتـن و ناسـنامەمـانە.
شایەنی باسیشە، وەکوو کولتوور و رێـوڕەسمێکی فەرمی قـوتابخـانەکان لە باشووری کوردستانـدا، هەموو رۆژانێ پێـنج شەمـمە، پێش دەستپێکـردنی خوێنـدن، قـوتـابیان و مامۆستایان بە ریـزەوە دەوەستن. سێ قـوتابی دەچنە بەردەم ئاڵای کوردستان، ئەوەی نـاوەڕاستەوە پێشدەکەوێت و تا لووتکە ستوونی ئاڵا، ئاڵای کوردستان بەرزدەکاتەوە. دەگەڕێتەوە شوێنی خـۆی و هەمـووان لەگەڵ چـڕینی سـروودی (ئـەی رەقـیب) دا. بە ئەوپەڕی رێـزەوە، دەستی راستیان دەخەنە پێـش گـوێی راستیانەوە و سـڵاو لە ئـاڵای پیـرۆزی کوردستان دەکەن. دوایی یەکـێک لە مامۆستاکان وتەیەـک پێشکەش دەکات.
چەند قـوتابییەکـیش چەند هـۆنـراوەیەکی نیشـتـمانی پـێـشکەش دەکـەن.
زۆربـەی هـۆزانـڤـانـانی کـوردمـان، هـۆنـراوە و سـروودیـان، بەسـەر ئـاڵای پیـرۆزی کـوردستانـدا هـەڵـداوە. ئـەوەی ئیـمە لـەم نووسینەمانـدا مەبەسـتمانە، هـۆزانـڤـانـانی ناسـراوی بـواری هـۆنـراوی منـداڵانی کوردمـانە. کە زۆربەیـان هـۆنـراوەی جـوانیـان بەسەر ئاڵای کوردستانـدا هەڵـداوە، کە بە تایبەتی بۆ منـداڵانی کوردیان نووسـیون. بۆ ئەوەی لە منـداڵـییەوە، رێـز و خۆشەویستییان بۆ ئاڵای کوردستان و هـاوبەستەبـوون بۆ کورد و کوردستان لە دڵە قـنجەکانی منـداڵە چاوگەشەکانی گەلی کوردمـان بڕوێـنن. ئەمـەش ئامـانجـێکی سەرەکی و سـتراتـیژییـە لە ئامـانجـەکـانی هـۆنـراوە بۆ منـداڵان.
گوڵـبژێـرێک لە هـۆنـراوەکانی هـۆزانـڤـانـانی بواری نووسینی هـۆنـراوە بۆ منـداڵان، دەخـەینـە بەر دیـدی خـوێنـەران، کـە بە شـێوازێـکی سـووک و ئـاسـان و بە زمـانی شـیرینی کوردی بەسەر ئـاڵای کوردستانـدا هـەڵیـانـداوە. هـیوادارم بۆ منـداڵەکـانتـان بیانخوێننەوە. بەشێکی زۆریان شایەنی ئەوەن، کە ئاوازدانەران ئاوازیان بۆ دابنێن و بکـرێـن بە سـروود بۆ منـداڵان. بە تـاک یا بە کـۆمـەڵ منـداڵان بیـان چـڕن.
مامـۆسـتا (زارا ئەحـمـەد جـاف) لە پەرتـووکی (ورچـەکەی هـاوڕێـم، لەژێـر نـاوی (ئـاڵاکـەم) دا، نووسیویەتی:
جــــــوانی ئـــــاڵای کـوردســـــتـان
هـێـمـــای خـــاک و نـیـشــــــتـمـان
دەتـبــــــیــنـم وا لـە بــــــــــەرزیـی
بــۆ مـــن بـوویــــە شـــــانـــازیـی
وەکــــو تـابـلــــۆ لــە ئـاســـــــمـان
روونــاکـیی چــــاوی هــەمــــووان
بـشــەکــێــــــــوە لــەگــــــــەڵ بــــا
وا مـنـــــــداڵ ســـــــەیـــرت دەکـــا
پـەیـــــــــــامـێــکـت هـێــــــــێـنـاوە
وەکــو تـیـشــــــکـی هــەتـــــــــاوە
چــوار رەنـــگـت پـــڕ بـە هـــــایـە
نـەخـشـــانــدت ئـــەو ئــــــــــاڵایـە
ئەنـدازیـاری هـۆزانـڤـان (محەمـەد بـەرزی) لە پەرتـووکی (بەرخەکەی لانـە) لەژێـر ناوی (ئـاڵا) دا، نووسـیویەتی:

ئــــاڵای بـــــەرزی کوردســـــتـانـم
چــــوار رەنــــگـە چــــاکی دەزانـم
ســــور و ســـپـی بــێـــــــــگـەردە
ســـــەوزی خـــــــــۆرێــکی زەردە
جــــــێـی شــانـازی و شــــــکـۆیـە
ئــــــــــــازادی مــــــن و تـــــــۆیـە
لـــە ســــــایــەیـــدا دەوەســــــــتـم
پــــــــیـرۆزە دەیـــــــپـەرســــــــتـم
کـــاتـی تـــــرس و تـەنـــــــــگـانـە
دەیــپــــــــارێــزم شـــــــــــــێـرانـە
مامـۆسـتا (ئـەمیـن سـەبـان) لە پەرتـووکی (کـۆلارەکـەی باڵـدار) لەژێـر نـاوی (ئـاڵاکـەمـان) دا، نووسیویەتی:
ئـاڵای کوردســتان جـوان و قـەشـەنــگە
سەربـەرزی لامان هـێمات چـوار رەنگە
رەنـگی سـووری تـۆ خـوێنی شـەهــیـدە
ســەوزی قـەرسـیـلی روونــــاکی دیـــدە
ســپـی نـیـشـانـەی بەئـاشــتی ژیــــــــان
زەردی ئـاڵـتونی ئـاسـۆی بـەربـەیــــــان
گـیـانـفـیــداکـاری و خـەبــاتی دێـــــريــن
لەبــــەرزی تـــۆدا دواڕۆژ دەبـــــــیــنـن
ئـــاواتی مـێـــژووی کـوردایـــــەتی تـــۆ
پـرشـــــنگ دەداتــــــە دامـێـــنی ئـاســۆ
مامۆسـتا (کـازم کـۆیی) لە پەرتـووکی (نەوەکـانی چـریـکەی دواڕۆژ) لەژێـر نـاوی (ئـاڵا) دا. نووسـیویەتی:
ســەر بـڵـنـــــــــدکـە و بـــــــــڕوانـە
ئــاڵام چـــەنـد بــــــەرز و جـــــوانـە
لاکـێـــشـەیـە و چـــــــوار رەنـــــگـە
شـەکــــــاوەیـە و قـەشـــــــەنـــــگـە
ســـوور هـێـمــــای شـەهــیـــــــدانـە
گـیـــــــان بـەخــــشـی مــــــــەردانـە
ســــــپـی هــێـمـــــای ئـاشــــــتـیــیـە
کـــورد هــەر ئـاشـتـی ویـســـتـیــیـە
ســـــەوز بــــــــاخ و بـێــســــــتـانـە
ســروشــــــــتی کـوردســـــــــــتـانـە
خــــــــۆری زەردی گـەشـــــــــــاوە
هـێـمـــای نـــــــەورۆز و کــــــــــاوە

پـاراســــــتــنی ئــەم ئـــــــــــــــاڵایـە
لـە ئـەســــتـۆی هــەمــــــــوان دایـە
ئـاڵاکـــــــەم تـیـــــشـکی چــــــــــاوم
قـوربـــــانـی تـــــۆم تـا مــــــــــــاوم

مامۆستا (عـەلی حەمـەڕەشــید بەرزنـجی) بە کـورتە چـیرۆکەهـۆنـراوەیەکی جـوان، لەژێـر نـاوی (ئاڵایەک لە پەپولە) کە لە ژمارە (٢٢٩) ی گۆڤاری (پەپولە) دا بڵاوی کردۆتەوە، بە شێواز و شێوەیەکی جـوان، گوزارشتی لە ئـاڵای کوردستان کـردووە، نووسیویەتی:
پــۆل پــۆل پـەپـولــــەی رەنـگــیـن
نـاسـک نـاسـک بــــاڵ نەخـشـــیـن
ســـەوز و ســپی و زەرد و ســـور
دەدرەوشــــــــــــــــانـەوە لــــەدور
کـۆمــەڵ کـۆمــەڵ رەنــگـەکـــــــان
دەتــــــوت لـە دڵـــــــی مـنــــــــدان
زۆر بەبـاشــــی و دەســــتـوبـــــرد
تـابـلـۆیـەکــــیـان دروســـــتـکــــرد
ئـیـتـــر مـنـیــش تـا تــوانـیـــــــــــم
بـە ئـــــــارەزوی دڵ روانـیـــــــــــم
تـابـلـــۆکـە زۆر زۆر جـــــوان بــو
هـی ئــــــاڵای کـوردســـــــتـان بــو
مامـۆسـتا (رەزا شـوان) لە پەرتـووکی (خـونچـەگـوڵـەکـان) لەژێـر نـاوی
(ئـاڵای کوردسـتان) دا، نـووسـیویەتی:
ســڵاو .. ســڵاو.. ئــــاڵای جـــــوانـم
ئـــــاڵای بـــــەرزی کـوردســـــــتـانـم
ئــــاڵای رەنـگـــــیـن و پـــــــــیـرۆزم
مـایــەی شـادی هـەســـت و ســـوزم
کـۆنـتـریـن ئــاڵای هـەمـوو جـیــهـان
بەڵـگـەی مـێژووی کـۆن و نـوێـمـان
بشـەکـێــــــوە لـە ئـاســــــــــــــمـانـدا
لـەسـەر خـوێـنــدنــگـا و مـــــــاڵانـدا
ئـاڵاکـەمــــــــان ، نـاســــــنـامـەمــان
تـۆی هـۆی رێـز و سـەربـەرزیـمــان
هــێـمــای شــکـۆی نـیـشــــــــتـمـانـم
پـێــشـکـەشـت بـێـت رۆح و گـیـــانـم
رەوانشاد مامۆستا (عـوسمان محەمەد هـەورامی) لە پەرتـووکی (خـونچـە گـوڵ) لەژێـر ناوی (ئـاڵای کوردستان) دا، نووسیویەتی:
ئــــاڵای بــــاڵای کوردســـــتـان
بـیـنـــایـی هــەردوو چــــــاوان
ئـۆخــەی چـەنــدە گـەشـــاوەی
لـەســەر دونـــدان شـەکـــاوەی
سـوور هـێـمــای تـێـکـۆشــانـە
مـــژدەی ئـاســـۆی کــــوردانـە
ســـپی هـــەردەم ئـاشــــــتـیـیـە
بـێـگــــــەردی و دڵـپــــــاکـیـیـە
لـە ســەوزیـــــشـا دیـــــــــــارە
کوردســــــــــتـان لالــــــــەزارە
خـەنــدەی خـــۆری وڵاتـمـــــان
گـەشــــەیـە بـۆ خـەبــاتـمـــــان
ســــــڵاوی دڵ و رەوانـــــــمـان
بـۆ ئـاڵای بـەرز و جـوانــــمـان
مامۆستا (فەرهـاد ئەحمـەد بەرزنـجی) لە پەرتووکی (خەیـاڵی کـۆتـرەکان) لەژێـر ناوی (رۆژی ئـاڵا) دا، نووسـیویەتی:
ئـەمــــڕۆ زۆر شـــــــادمــانــم
رۆژی ئــاڵاکـەمــــــــــــــــانــە
جـلــی کوردیــــم پـۆشــــــیـوە
هـاتــووم بـۆ قـوتـابخـــــــانــە
دیـمــەنـێکی زۆر جـــــــوانــە
ئـاهــــەنـگـیان سـازکــــردووە
یــــــادی رۆژی ئـاڵایـــــــــــان
بە بــــەرزی راگـرتـــــــــــووە
ئـاڵا هـێـــــمای بـوونـمـــــانــە
ســەروەری گـــەل و هـــــۆزە
شـــکـۆی نەتــەوەی کــــوردە
بـۆیــە لامــــــان پـــــــــیـرۆزە
دەبـا هـەمــوو یـەکــبـگــریـن
تـا سـەرکــەوێ نـیـشـــــتـمـان
بـا ئـێـمــــەش وەک وڵاتـــــان
شــەکــــــــــاوەبـێ ئــاڵامــــان
هـۆزانڤانی گەورەی گەلەکەمان، مامۆسـتا (لەتـیـف هەڵـمـەت) لە چیرۆکەهـۆنـراویەکی کـورتـدا، لەژێـر نـاوی (مـیوان) دا، بە گـوڵ وێـنـەی ئـاڵای کوردســتان دەکـێـشـێـت، بە شـێوازێکی نـوێ، نووسیویەتی:
دایـــــــــکــم دەڵـــــێ ســــــبـەیـــــــــــنـێ
لـە نـیـشــــــــــتـمـانـی خـۆمــــــــــــانـەوە
لـە کـوردســــــــــــــــــــــــــــــــــــتـانـەوە
مـیـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــوانـمـــــان دێ
هــەر ئـێـســتـا لەگـەڵ دایـــــە گـــــــــیـان
دەچــم بـۆ بــازاڕی گــــوڵـفــرۆشـــــــــان
چــــوار دەســـك گـــــــــــــــــوڵ دەکـــــڕم
دەسـکـێ ســــــــوور وەکـو خـوێـنــــــــاو
دەســکـێ ســـــــــــپـی وەکـو بـەفــــــــــر
دەسـکـێ کەســـــــک وەک دارســـــــتـان
دەسـکـێ زەرد زەرد وەکـو هـەتـــــــــــاو
لـە ژووری مــيـــــــــــــــــــــــــــــــــــوان
دەیـانـخـــــەمـە نـاو چــــوار گـوڵــــــــدان
کـە مـیــــــــــــوانـەکــــــــــــان هــــــــاتـن
دوای رۆژ بـــاش و بـەخـــــێـرهــــــــاتـن
دەڵـێــم سـەیـرکــەن بـۆ پـێـشـــوازیـتـــان
بە گوڵ کێشاومە وێنەی ئاڵای کوردستان
مامۆستا (رۆستەم خامـۆش) لە پەرتووکی (هـاوڕێی پێنووس) لەژێـر ناوی (ئـاڵا) دا،
نووسیویەتی:
ئــەو ئـاڵایـــــەی کـوردســــــــتـان
هـێـمــــــای گـــەل و نـیـشـتــــمـان
خـۆشـــەویـســـتـە لـە دڵـــــــــمـان
رێـــزی دەگـــــریـن هــەمــــــووان
ئـاڵاکـەمــــان هــەردەم بــــــــەرزە
دوو رەنــگی ســـوور و ســــەوزە
ســپـيــــش لـە نـاوەڕاســـــــــــتـی
تـیـشـــکی خـــۆر لـە نـاویـــــەتـی
یـاخــــوا هــەر شـەکــــــــــاوە بـێ
وەکــو گــــــوڵ گـەشــــــــــاوە بـێ
ماماوستا (سـەلاح نـیساری) لەژێـر نـاوی (ئـاڵای کوردسـتان) دا، نـووسـیویەتی:
ئـــاڵای ئـاشـــــتــیــم هـەڵــــــداوە
نـیـشـــــــانـەی خـــــــۆرەتــــــاوە
هـێـمـــــای ئـــــــازادی ژيــــــــنـە
ســــــوور ە ســــپي رەنــگــيـــنـە
ســــــروەی بــا دەیـشــــــەکـێـنـێ
بـە نــــــــەرمـی رایـــــــــدەژێـنـێ
داوێـــنـی ســـــەوزی جـــــــوانـی
نـیـشــــــــــانـەی ئـــــــــــاوەدانـی
ئـەم رەنـــگـە ســوورە جـــــوانـە
یـادگــــــــــاری شــەهــیــــــــدانـە
نـیـشــــــانـەی سـوورخـــــــەڵاتـە
ســــەرچــــــاوەی خـەبـــــــــــاتـە
خــوێـنی خـوشـــــک و بــــــرایـە
یـادگـــــــاری چــــــــوارچـــــرایـە
بــــۆوەی نـەفـــەوتـێ نـاومـــــان
دەیـپـــارێــزیـن وەک چـاومـــــان
مامۆستا (موحـسین حەمەد ئەمین زینەددین ) لەژێـر ناوی (ئاڵامـان) دا، نووسیویەتی:
ئـاڵامــــــــــان شـەکــــــــــــــاوەیـە
قـەشــــــەنــگ و رازاوەیــــــــــــە
چــوار رەنــــگی جـــوان گـەشــــە
هـی خـــاکـێـکـی چـــوار بـەشـــــە
سـپی و زەرد ، سـەوز و ســوورە
هـیــــــــوای نـزیـــــــــک و دوورە
زەردی رۆژی روونــــــــــــــــاکـە
ســپـيی ئـاشــــتـیـیە و پــــــــــاکـە
ســـەوزی هـێـــــــمـای ژیـــــــانـە
ســوور خــوێـنی شـەهــیـــــــدانـە
با هـەمـوومــان یـەکـــدەنـگ بـیـن
یـەک گـوتـــار و یەکـڕەنــگ بـیـن
یـەک بـخـــــەیـن تـەقــــــــەلامــان
تـا هــــــەر وابــێ ئـاڵامـــــــــــــان
هـەر جــــوان و گـەشــــــــاوە بـێ
بــــــەرزبـێ، شـەکـــــــــــــاوە بـێ
مامۆستا (تەهـا بیلال) لە پەرتووکی (بووکەشووشە) لەژێر ناوی (ئاڵای کوردستان) دا، نووسیویەتی:
ئـــاڵای بـــەرزی کوردســـتـانـە
شـەکــاوە و رازاوە وجـــــوانـە
سـووری خوێـنی شـەهـیـــدانـە
سـپی ئـاشـتیی بـۆ هـەمــووانـە
سـەوزەکــەی واتـای ژیــــــانـە
رۆژیــش لـە نـاوەڕاســتـیـیـانـا
پـەخـشـە بـەسەر هـەمـوویـانـا
مامۆستا (شـوان ئەحـمەد) لە پەرتووکی (بەرەو هـیوا) لەژێـر ناوی (ئـاڵای کوردستان) دا، نووسیویەتی:
ئـــاڵای ئـێـمـــــە چــــوار رەنــــــگـە
شــەکــــــاوەیـە و قـەشــــــەنــــــگـە
بــــەرز، لەســـەر ســـــەرمـــــــــانـە
پـــــــیـرۆز ، لـەنـــــاو دڵــمـــــــــانـە
ســـەوز و ســپی ، زەرد و ســــوور
دیـــــــــــارن لـە نـزیـــــــک و دوور
تـيـشـکی خــــــۆری زێـــــــــڕیـنـــە
بـــە شـانــــــــــــازی بـیـبـيـــــــنـــە
مامۆستا (عـوسـمان دەروێـش) لەژێـر نـاوی (ئـاڵا) دا، نووسـیویەتی:
ئــــــەم ئـــــــاڵایـە، ئــــــــاڵایـە
جـــوان و بـــەرز و بـــــــاڵایـە
ئـــــاڵای مـیـلـلــــەتـی کــــوردە
ئـــــاڵای جــوامـێـر و مـــــەردە
هـەرچـــــەن دەشــــــەکـێـتـەوە
دڵــــــمـان دەگــــــەشـــــێـتـەوە
بـەڵــێـن دەدەیــن تـا دەمـــریـن
هـەمـیـشــە ڕێــــزی دەگـــریـن
دەســـتـی بـۆ بــــێـنـێ دوژمــن
بـــــاڵی دەردێـــــــنــیــن لـەبــن
چـونـــکـە پــــــیـرۆزە لامــــان
ئـــــاڵا شـــــــــکـۆیـە بـۆمــــان
مامۆستا (خالـید عـەبـدول) لە پەرتووکی (شـەڕە بەفـر) لەژێـر ناوی (ئـاڵای وڵاتـم) دا، نووسیویەتی:
ئــەی ئـــــاڵای بــــــــەرزی وڵات
جـێی شانـــازیـت هـەمــوو کـــات
ئـێـمــــە بـە تـــۆ بـە نـــــــــاویـن
لـە جـیـهـــــــانـدا نـاســـــــراویـن
تـۆ بە رەنـگی کـەسـک و سـوور
زەرد، ســپی دیــــــاری لـە دوور
ســوورت نـیـشـــانـەی خـوێـنــــە
خـوێـنی خـەڵـکی ئـەم شــوێـنــــە
شـاهــێـد هـــەوڵ و خـەبــــــــاتـە
لـە مـێــــــــــژووی ئــــــەم وڵاتـە
رەنــگی ســــپـي بـێــــــــــگـەردە
نـیـشــــانـەی پــــاکـی کــــــــوردە
هـەردەم ئـاشــتـیـی ویـســـــتـووە
دژی زۆرداری بـــــــــــــــــــــووە
ســــەوزت نـیـشــانـەی بـەهـــــار
بـووژانـــەوەی دەشـــت و شــــار
زەردت خــــۆری نـــــــــــەورۆزە
جــێـی شـانـــــازیی دڵــــــــسـۆزە
مامۆستا (بەخـتیـار کەڵهـوڕی) لە پەرتـووکی (کـێ حـەزی لە فـڕینـە) لە ژێـر نـاوی (ئاڵاکـەمـان) دا، نووسیویەتی:
ئــای کـە ئــاڵاکـەمـان جـــــوانـە !
تــــاج و شــکـۆی سـەرمـــــانـە
بـە چــــوار رەنــگـی گـەشــــاوە
لـەسـەر سـەرمـــان شـەکــــــاوە
بـە رەنــگـی ســــوور و ســـپـی
مـافــەکـانـمــان پـێ چـــەســـپـی
ئـەوەیـــــتـر زەرد و ســــــەوزە
گــــڕی ئـاگــــری نــــــــەورۆزە
خـــاوەن دیـــرۆک و داســـــتـان
هـەر تــۆی ئــاڵای کـوردســتـان
مامۆستا (کـاروان عـەلی) لە هـۆنـراوەی (ئـاڵاکـەمـان) دا، نووسـیویەتی:

ئـێـمــــــە خـــــاوەن وڵاتــــــیـن
خـــاوەن ئـــــاڵا و خـەبــاتــــیـن
بــژی ئـــــاڵای کوردســــــــتـان
نەفــرەت لە دوژمــن دۆســتـان
کـۆڵـنـــادەیـن ، رانـاوەســـتـیـن
بـەهــێــزیـن و سـەربـەســتـیـن
ســوور خـوێــنی شـەهـیــــدانـە
مـانـــای هـــــێــزی ژیـــــــــانـە
ســـپـی دڵـپـــــــاک و پـاکـــــیـن
وەک تـیـشـکی خــۆر چـالاکـیـن
زەردیـش تـیـشـکی زێــــــڕیـنـم
روونـاکــــــیـتـان بـۆ دێـــــــــنـم
ســــەوز واتــا ژیـــــــــــــانـەوە
ئــــــارامی و بــووژانــــــــــەوە

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




کەسی نەشـیاو لە شـوێنی شـیاودا.. رەزا شـوان


 


لەوتەی دەوڵەتێک بە ناوی عـێراق لە
(١٩٢١) دا، لە لایـەن بەریتانیـاوە دروستکـرا و باشـوری کوردستانیـش بە زۆر خـرایە سەر ئـەم عـێراقـە. تا ئەمـڕۆش لەسەر بنەمـای (کەسی نەشـیاو لە شوێنی شـیاودا) عـێراق بەڕێـوەدەبـرێت. ئەگـەر کەسی شـیاویش لە شـوێنی شیاودا هـەبـووبـن یا هـەبـن زۆر دەگەمـەنـن. هـیچ سـوودێکـیشیان بۆ کـورد و کوردستان نەبووە لە کورد کوشـتن و کوردستان کاولکـردن زیـاتر. نەبوونی پـرەنسیـپی ” کەسی شـیاو لە شـوێـنی شـیاودا” لە حوکـمـڕانی دەوڵـەتی عـێراقـدا، شـوێنەوارێـکی کـاولـکەر و مـاڵـوێـرانی و تـرسـنـاکی دروسـتکـردووە. سـامـانـێکی زۆری عـێـراق بە فـیڕۆچـوون. باجی ئەم هـەڵانە و سیاسەتە چەوتـانەش، بە تایبـەتی گـەلی کورد داوێـتی و دەیـدات و بـۆتە قـوربـانی. بـۆ نمـوونە لە رژێـمی بەعـسی رەگـەزپەرسـت و شۆڤـێنی عەرەبـدا، چەقـۆوەشـێن و سەرسەرییـەکی وەکوو (سـەدام حوسـێن) بـوو سەرکـۆماری عـێراق، بێڕەوشت و ناڕەسەن و چاوشۆڕێکی وەکوو عـەریف (عەلی کـیمیاوی) کـرایە وەزیـری بەرگـری. چیـان بەسەر گـەلی کوردمـان بە تایبـەتی و گەلی عـێراق بە گـشتی هـێـنا؟ ئەمـەش بۆ گەنـدەڵـیی (کـەسی نەشـیاو لە شـوێـنی شـیاو) دەگـەڕێتەوە. چـونکە ئەمانە و زۆربـەی وەزیـرەکـانیان و کاربەدەستە باڵاکـانیان، هـیچ خەسـڵەت و مـەرج و پێـویستییەکی سـەرکـردەیی و و بەڕێـوەبـردنی، ئـەو پۆست و شـوێـنـە هەسـتـیارانەیان تـێـدا نەبوو. وەنەبی دەسەڵاتـدارانی ئێستای عـێراق لە دارودەستەکەی سەدام باشتربن. هەڵگـری هەمان ڤایرۆسی رەگەزپەرستی و دژەکوردن. کۆمەڵێک میـلیـشیای چەکـداری لە یاسا دەرچـوو و بەکـرێگـیراو، دەستـیان بەسـەر دەسەڵاتی عـێراقـدا گرتـووە.         

گەندەڵیی بۆتە شـێرپەنجەیەکی کوشندەی ئـەم سەردەمە، بەتایبەتیش لەو وڵاتـانەی کە لەلایـەن چەنـد کەسێکەوە، یا پـارتییەکەوە دەسەڵات و پـۆسـت و پـایە گـرنگ و بـاڵا و هەستیارەکانیان، لە بنەماڵە و کەسوکاری خۆیان و خزمانیان قورخکـردوون. دەستیان بەسەر ئابووری و دارایی و کۆمپانییەکان و سەرچاوەی داهـاتـدا گرتوون، فەرمانگە و دەزگاکانی حکومەت لەژێـر رکێف و کـۆنترۆڵی خۆیانـدایە. هـێزی چەکـداری داپـڵۆسین و سەرکوتکردن و دەمکوتکـردنیان هـەیە. لە زمانی هـێز زیاتر هیچ زمانێکـیتر نازانن.

قـورخکـردن و دەساودەسکـردنی دەسـەڵات لە بنەمـاڵەدا و بـوونی (کەسـی نەشـیاو لە شوێـنی شیاودا) لە باشووری کوردستانـدا، گەورەتـرین هـۆکـاری شکـستی دەسـەڵات و دواکـەوتـن و تەشەنەکردنی گـەنـدەڵی و وێـرانـکـردنی ژێـرخـانی ئابـووری و سـتـەم و چەوسانەوە و نایەکـسانی و نادادپەروەریی کۆمـەڵایـەتی و ئیـفـلـیجکـردنی پـێشکەوتـن و گەنـەشەکـردنی ئـابـووری و پێـشـێـلکـردنی یاسـا و رێسا و دەسـتـوور و بـێکـاری و کـوێـرەوەری و هـەژاری و بـرسـێـتی و دزیـکـردن و بەرتـیـل وەرگـرتن و پاشاگەردانی و بەفـێڕۆدانی سامـانی گەل و کاڵبوونەوەی سۆز و خـۆشـەویستی و هـاوبەستەبوون بۆ کورد و کوردسـتان و بەفـیڕۆدانی خوێـنی هـەزاران شەهـیدی گەلەکـان و بێ هـیوایی و بـێـزاری و رەشـبـیـنی و کـۆچـکـردن و نەبـوونی خـزمـەتـگـوزاری، دەزانـرێـت. هـۆی هەموو ئەم نەهـامـەتیـانەی گەلەکەمان بۆ نابەڵەدی و نەشیاوی و خۆسەپێنی دەسەڵاتی ئەمـڕۆی هـەرێـمی کوردستان دەگەڕێتەوە. تا دێت قـەوارەی هەرێـم بچـووکـتر دەبێـت.

پێشتر دەوتـرا (کەسی شیاو لە شوێنی شیاودا) ئەم قـسە نەسـتەقـە، جـوانتریـن رستەیە لە مێـژووی مـرۆڤـدا، ئەم قـسەیەش پـڕ بە پێستی ئـەم پەنـدە کوردییە رەسەنەمانە، کە دەڵێت (نـان بۆ نانەوا و گۆشـت بۆ قـەساب). بەڵام لە ئەمڕۆدا بە پێچەوانەوەیە، کەسی نەشـیاو لە شـۆێـنی کەسی شـیاو دایـە. نـان لەلای قەسـاب و گۆشـت لە لای نانـەوایە.

زانای بە ڕێـوەبـردن (جـۆن ماکـسوێـل) دەڵـێت:” گـەر کەسێک لە شـوێنـیکـدا دابنرێـت کە لە کـارەکەیـدا نـابەڵـەد بێـت، کـارەکەی ئەنجـامـێکی بـاشی نـابێـت”.

گەر گەل و نیشـتمانێک، نەزان و هـیچ لەبار و هەگـبە بەتـاڵی رۆشـنبـیری و سـیاسی و ئیداری بەڕێوەی بەرێت، دەبێت پێشبینی چی لە داهاتووی ئەو گەل و نیشتمانە بکەین؟؟

(سـوکـرات) دەڵێت: “دەسـەڵات پیـاوان گەنـدەڵ ناکـات.. بەڵکوو گەر هاتـوو گەمـژەکـان بخـرێـنە دەسـەڵاتـەوە، ئەوان دەسـەڵات گـەنـدەڵ دەکـەن”.

گـرنگـتریـن ئەو مەرج و خەسـڵەتە سەرەکـییانەی پێـویستە لە سەرکـردەی لـێهـاتـوو و شـیاو و دڵسـۆزدا هـەبن (پسپۆری، رۆشنبیریی گـشتی، توانای سەرکـردەیی، رەوشـت، خۆنەسەپێن، بەرژەوەنـدی نەویستی تایبەتی) بەڵام بەداخەوە سەرکردەکانی کورد، هـیچ لەو مەرجانەیان تێـدا نییە. چونکە لەسەر بنەمـای بنەماڵـەیی و عـەشـرەتی و حـیزبی و دەڵەچـەیی و خـزمێـنە و تەشی رێستن و پێـڵاودانان و مەسینە بۆ هـەڵگـرتـن، پۆست و دەسەڵاتیان وەرگرتووە. زۆربەشیان پایە بە پایەی ئیـداری و سیاسیدا سەرنەکەوتوون.

دانانی کەسی نەشیاو لە شوێنی شیاودا، کارەسات و تاوانە دەرهـەق بە گەل و نیشتمان. نهـێنی سەرکەوتن و پێشکەوتن و بەختەوەریی گەلان و وڵاتان، دەگەڕێتەوە، بۆ بوونی سەرکـردە و بەرپـرسانی دڵسـۆز و خـۆبەخـتکەر و پسپوری شـیاو لە شـوێنی شـیاودا.

بەداخەوە نە کاربەدەستانی بـاڵای دەسەڵات، نە سەرکردەکانی حـیزبە دەسەڵاتـدارەکان، هەرگیز ئامادەنین دەست لە پۆسـت و لە کورسییەکانیان هەڵبگرن. ئەوان وەکوو قـیر و زفـت بە کورسی و پـۆسـتەکـانیـانەوە نووسـاون و بە هـیچ کـلـۆجـێک بەریـان نـادەن.

بێگومان شوانی دڵسۆز و وریا و بەئاگا، مەڕەکانی بە جوانی دەلەوەڕێنێ و لە گورگ و لە دەعبا دەیانپارێزێت. بەڵام گەر هاتوو شوانەکان خۆیان گورگبـن، ئەوسا چارەنووسی مەڕەکـان چیـدەبێـت ؟؟ چونـکە شـوانی ناپـاک زۆر لە گـورگ خـراپتـر و دڕنـدەتـرە.

کورد وتەنی (تا رەجـەب سەرپاڵـەمـان بێـت.. حـاڵـمان لەمـە باشـتر نابێـت) بارودۆخی کورد و کوردستان تابێـت خـراپتـر دەبێـت باشـتـر نابێـت. چونـکە سەرکـردەکـانی کورد کاڵـفامی سیاسی و بەڕێوەبردنن، هـیچ ماستەرپلانێکی ستراتـیژیی نەتەوەیی کوردییـان نیـیە. لە هەمـوو گـەمە سـیاسییەکان و دیـپلـۆمـاتییەکانـدا دۆڕاون. نابەڵـەدن و تـوانای پێشبینی و خوێنـدنەوەی ورد و گـریمانەیـان بۆ داهـاتـوو نییە. ناتـوانـن بە وردی ناخی بەرانبەرەکانیان و نەیاران بخـوێننەوە. بۆێە هەمیشە خەڵـەتـاو و دۆڕاون و شکـستیان هـێـناون. بـەڵام بـێـباک بـوونە و بـێـباکـن، وەک ئـەوەی نـە بایـان دیبـێـت و نە بـاران. زۆر بەداخـەوە رۆژێـك لە رۆژان بەخویانـدا نەچـوونەتەوە، پەنـد و وانەیـان لە هەڵە و دۆڕانـدن و شکـستییەکـانیـان وەرنەگـرتـوون. تادێـت خـراپتـر تێـدەکەون. بێـئاگـان لـەو پیـلان و تـۆڕانـای داگـیرکەرانی کوردسـتان بە گەلەکـۆمەیی بۆ سـڕینەوەی ناسـنامـەی کورد دایانـڕشتوون. هـەمـان سیاسەتی (پەرتکە و زاڵـبە) لەگـەڵ کـوردا بەکاردەهـێـنن.

جارێکـیان سـەدام حوسێـنی گـۆڕبەگـۆڕ، لە دیـوەخـانەی سەرۆکەکـانی عـەشـیرەتەکانی شاری رەمـادی، لە رۆژئـاوای عـێراق دانیشتـبوو. سەرۆکەکانی عەشـیرەتە عەرەبەکان داوایان لە سەدام کـرد چەکیـان بـداتی، ئەمـانیـش و وەکوو سەرۆک عـەشیرەت و خێـڵە کوردەکـان، فـەوجی خەفـیـفە (جاشـایەتی) دەکەنەوە. سەدام پێـیووتـن: ئەوەی بە کـورد دەکـرێت بە ئێـوە ناکـرێـت. سەرۆکەکـانی عـەشـیرەتە عـەرەبەکـان گـرژبـوون و وتیـان: چـۆن پێـمان ناکـرێـت؟! سـەدام بە یەکـێک لە پاسەوانەکانی وت: کـڵاشینکۆفـەکەت بـدە بە دەسـتی ئـەو سـەرۆک عـەشـیرەتە عـەرەبـەوە. ئەویـش چـەکـەکـەی داپـێی. سـەدام پێیـووت: فەرمـوو ئەوە چـەکە و بـراکەتی پێ بکـوژە. سەرۆک عەشیرەتەکە وتی: مـن چـۆن دەسـتـم لە بـراکـەی خـۆم دەچـێـت و بـیکـوژم؟! ئەمـە بە مـن نـاکـرێـت. سـەدام حوسـێـن وتی: بەڵام ئەمـە بـە کـورد دەکـرێـت و ئـامـادەیە بـراکـەی خـۆی بکـوژێـت.

زۆرم پێ سەیـرە کە لە تەلەفـزیـۆنەکـاندا قـسە دەکەن و خۆیـان هـەڵـدەکـێشـن و باسی چـاکسـازی دەکـەن و منـەت بەسەر خـەڵکـیدا دەکـەن. کـام چـاکـسازیتان کـردووە؟ بـۆ وادەزانن خەڵکی هـێندە گـێلـن هـیچ نازانن و هـیچ نابینن؟ چـاکسازی بە موزایـدەکردن و بە قـسە ناکـرێـت بە کـردار ئەنجـام دەدرێـت.   

لە هەموو ئەمانەش خراپـتر و قـێزەوەنـتر، ناڕێـک و خۆخـۆرن، هـەمیشە شەرەکانیان لەسەر قورخکـردنی دەسەڵات و ئاغایەتی و کورسی و پۆست و پارە و جانتاپڕکردن و بەرژەوەنـدیی کـەسی و حـیزبیتـانە، نەک لەسـەر بەرژەوەنـدیی نەتەوەییـمان. هەمـوو شـتەکانیـشیتان کردوون بە دوو بەشەوە، دوو ئیـدارەیی، دوو هـێزی پـێـشـمەرگە، دوو ئـاسایش، دوو… دوو… گەر وا بـڕوات، بە دووری نازانین، کە لە چوونە ژوورەوە بۆ ناو شارەکانی هەولـێر و بۆ سلـێمانی، لە بازگەکـانـدا بەبێ پاسـپۆرت و ڤـیـزە، رێ بە هـیچ کوردێـکی دانیشـتووی شـارەکانی ژێـر دەسەڵاتی یەکـتری نـەدەن، تەنـانەت گەر بـۆ سەردانـیش بـێـت.     

سەد کـۆبـوونەوە و دانشتنیان پێکەوە کـرد. بەڵام هەمـوویان بە (هـیچ) کۆتـاییان هـات. چونکە دڵسۆز و راستگـۆنیـن، نێـوان ناخـتان و زمـانتانن، پـردێکە لە درۆ و رق و بێ مـتـمانـەیی و بێ بـڕوایی و …هـتد. هـەر لایـەکـتان بـوونە بـە نـۆکـەری، دەوڵـەتـێکی داگیرکەری کوردستان. بە کورتی ئێوە (لەسەر ئـەوە رێکەوتـوون.. کە رێـکـنەکـەون).

کەی جارێک لە جـاران بە دڵپـاکی و نیەتبـاشی و دڵسـۆزییـەوە پێکەوە دانیـشتـن؟؟ کەی جارێک لە جاران بەرژەوەندیی باڵای گەلەکەمانتان خستە سەرووی بەرژەوەندیی کەسی و حـیزبایەتیـتانەوە؟ کەی.. کەی.  باجی ئـەم هەموو کارەسات و نەهـامەتییانەش، گەلە داماوەکەمـان داوێـتی و دەیـدات. ئەوانە راسـتیـیەکـانـن، ئەگـەرچی وتـنی راسـتی تـاڵە.




شـێواز لە وێـژەی منـداڵانـدا.. رەزا شـوان

شـێواز لە ئینگـلیزیـدا (سـتایـل) ە، رەگەزێکی سەرەکی و گـرنگە لە وێـژەی منـداڵانـدا. مەبـەست لە شـیواز بە جـوانی داڕشـتـنی بابـەتە وێـژەییەکـانی منـداڵانە بە شـێوەیەکی هـونـەری. شـێـواز و نـاوەڕۆک وەکـو دوو رەگـەزی سـەرەکی لـە وێـژەی منـداڵانـدا، هـاوسەنـگـییەک پـێکـدەهـێنن و پەیـوەنـدییـەکی بەهـێزیـان بە یەکـترییـەوە هـەیە.
شـێواز گرنگییەکی زۆری لە پێکهـاتە راستەقـینە و مێتافـوریکییەکاندا هـەیە، بۆ تیشک خـستـنە سـەر بیـرۆکەکـان و وێنـەکـێشـانی کـارەکـتەرەکـان و وێـناکـردنی رووداوەکـان. هـەر ناوەڕۆکـێکی وێـژەیی، چەنـدە رەسـەن و باش و بەهـێـزبێـت، گـەر بە شـێوازێکی جـوان و رەسـەن و رێـک و چـێژبەخـش دانـەڕێـژرێـت، ناتـوانـێـت کـاریــگەری لەسـەر منـداڵان دروسـت بکـات. چـونکە شـێوازی کاڵـوکـرچ و لاواز، ئاستی نـاوەڕۆکی بەهـێز دەهـێنـتە خـوارەوە. بـە پـێچـەوانـەشـەوە، نـاوەرۆکی لاواز و پـووک و بـێ بـایـەخ، لـە ئاسـتی جـوانی و هـونـەریی شـێـواز کەمـدەکـاتـەوە. بـۆیـە دەوتـرێـت، پێـویستە وێـژەی منـداڵان لەسـەر قـاپـێکئ زێـڕیـن پـێـشکەش بە منـداڵان بکـرێـت.
ناشکرێت تایبەتمەنـدییەکی ستانداردی دیایکـراو بۆ شێوازی وێـژەیی منـداڵان دابنرێـت. تا نووسـەرانی ئـەم بـوارە پێـوەی پابـەنـدبـن. چـونـکە بە زۆری سـروشـتی نـاوەرۆک، لایەنێک لە سروشتی شـێواز دەسەپـێنـێت. بەهەر شێوەیەک بێـت، پێویستە هـاوکاری و یەکـێـتیـیەک لە نێـوان نـاوەڕۆک و ئـەو شــێوازەدا بـدۆزیـنەوە، کـە کـۆڵـەکەی جـۆری وێـژەیی پێکـدەهـێنێـت. ئەمـەش رێـگـری لە چـوارچـێوە گـشتییەکان ناکـات. لەوانـەش، وێـژەی منـداڵان چـیـتر قـسەی سـواو و بـێزراو و بـێـتام پـێـشکەش بە منـداڵان ناکـات، کە لێیان وەرسـتبوونە، بۆیان دووبـارە بکـرێتـەوە، باوێـشک دەدەن و خەو دەیانباتەوە. بەڵکو شـێـوازی نـوێی وێـژەی نـوێی منـداڵان، زمـانـێکە منـداڵان وریـا دەکـاتـەوە و بە ئاگایـان دەهـێنێتەوە، توانـای ورووژانـدن و رابـوونیـان پێـدەبەخـشـێـت.
چـیتر شـێوازی وێـژەی منـداڵان، ئامـرازێـک نیـیە بۆ تـرساندن و تـۆقـانـدن، لە سـزای دونیا و رۆژی دوایی و مەڕنەمووکەی گۆڕ و خێو و دێـوودرنج و جـنۆکە و ئەژدیهای حەوت سەر و،.. هـتد.. ئەو شێوازەش بەسەرچـوو، کە هـۆش و ئەنـدێـشەی منـداڵان، بە وشـەی زەق و رەق و بە رێـنمایی ئاینی نالۆژیکی و ئامـۆژگاریی تەڵـقـین ئاسایی و بە قـسەی هەلەق و بەلەقی بێ بناما، مێـشکی منـداڵانی نەوەی ئەمـڕۆمان بشـۆرنەوە. بەڵکو لە ئەمـڕۆدا شێوازی وێـژەی منـداڵان بۆتە ئامـرازێک بۆ دروستکـردنی مروڤ لە ڕێگەی روانـدنی بەهـا و رەشتە نایابەکانەوە. بۆتـە ئامـرازێک بۆ دەستەبەرکـردنی خۆشی و شادی بۆ منداڵان. بۆ رەوینەوەی خەمۆکی و رەشبینی. بۆ بەخشینی هـیوا و گەشبینی، بـۆ دووپاتکـردنەوەی بـڕوا و متمانە بەخـۆبـوونیان. لە میانەی داڕشتنێکی رەسەن و سەرنجڕاکـێشدا. لە رێگەی زمانێکی دروست و ئاسان و شـیریـن و پاراودا.
منـداڵان لە هەر ناوەڕۆکـێکی وێـژەیی نامـۆ و نەگونجاوی دوور لە حەز و ئارەزوو و زمـان و تـوانـایـان، لـووتەلادەبـن و دەتـۆرێـن، گەر هـەست بەوە بکەن بە سـەریانـدا سەپێنراوە. تەنانەت گەر شێوازێکی گونجاویشی هەبێت. ئەمەش ئەوە لە نووسەرانی وێـژەی منـداڵان دەخـوازێـت، کـە لـە شـێوازی هـەڵـبەسـتـنی رووداو یـان زۆرکـردنی ناوەڕۆکی پـڕوپاگەنـدەیی و لە شـێوازی داڕشـتنی سـوا و ئێکـسپایەر دووربکەونەوە.
گـەر بمانەوێـت بە وردی، گـرنگـترین بنەمـا و تایبەتـمەنـدییەکـانی شـێوازی دروسـتی وێـژەی منـداڵان پێناسـە بکەیـن، دەڵـێـیـن: بـریـتیـیە لە خـستنەڕووی بیـرۆکەکـان، بە شێوەیەکی وێـژەیی ئەوتـۆ دایانبڕێـژیـن، کە منـداڵان ئاڵـۆز و رامـان و دامـان و بێـزار نەکەن. بە وشەی سـووک و ئاسان و شـیرین و نەرم و نیان و یەک واتا و بە رستەی ناسک و کورت دایانبڕێژین. زیادەڕۆیی نەکەین و کورت پوختبن. بە پێی قـۆناغەکانی گەشەی زمـان و تواناکـانی دەروونی و جەسـتەی و هـۆشی منـداڵان بـن.
ناشـبێـت لە پێشکەشکـردنی زانیارییەکانـدا، زیادەڕۆیی لە ئاسانی و ساکاریـدا بکرێت، ئەوەش راست نییە کە نووسەرانی وێـژەی منداڵان لە نووسینەکانیاندا، هەموو شتێک بەدەسـتەوە بـدەن و هـیچ بـوارێـک بـۆ منـداڵان نەهــێـڵـنەوە بـۆ بـیـرکـردنـەوە و بـۆ هـەڵـهـێنجـانـدنی مەبەست و بیـرۆکەکانی بابەتەکـانی نووسینەکـانیـان. یان وا بـزان کە منـداڵان هـێـندە ساوێلکەن و هـیچ نـازانـن. ئاسـانیش لە شـێوازی داڕشـتنی بابەتەکـان ئەوە ناگەیەنێت کە بە شێوازێکی بێ تام، یا بە شێوەی راپـۆرت ئاسایی ناوەڕۆکەکـانی بابەتەکـانیان دابـڕێـژن، کە منـداڵان هـیچ جـوانییەکیان لێ نەبینن و چـێژێکی وێـژەییان لێـوەرنەگـرن هەست بە بەهـێزیـان و نەکەن و بـزە و خەنـدە نەخـەنە سەر لـێوەکانیان.
(جاکـلـین سانـدەرز) دەڵـێت:”با وێـژەی منـداڵان هـێنـدەش ئاسان نەکـرێتەوە، وابـزانن منـداڵان هـیچ نـین و هـەسـت بە هـیچ شـتـێک ناکـەن..”.
ئـەو نـووسـەرەی وا بیـربکاتەوە و نـووسـینەکـانی بـۆ منـداڵان لە بێـئاستـیدابـن، ئـەوە دەگەیەنێـت کە بنەمـایەکی سـەرەکـیی وێـژەی منـداڵانی رەتـکـردۆتـەوە، کـە بـایـەخـدانە بە هـێز و بە توانای بیرکـردنەوەیـان. نابەڵـەدە و لە گەشـەکـردن و لە بەروپێـشچـوونی تـوانـاکـان و ئاستی رۆشـنبیریی منـداڵانی ئەمـڕۆمان بێ ئاگـایە و تێـنەگەیـشـتووە.
بابەتی تازە و ناباو و داهـێنان، گەورەکان و مـنداڵانیش دەورووژێنن. بۆیـە تازە بابەتی و تازە شێوازی، توخمێکی گرنگە لە وێـژەی منداڵاندا. پێویستە بە شێوازێکی ناسک و شـیریـن و تـازە نـاوەرۆکەکـان پـێـشکەش بـە منـداڵان بـکەیـن. تـا منـداڵان هـەسـت بە تازەگـەری بکەن. چونکە منـداڵان لە زۆر دووبارەکـردنەوەی وشـە و رسـتە و سـتایـلە سـواوەکان بـێزاربـوونە و چـێژ و خـۆشیـيان لێـوەرناگـرن. رقـێکی زۆریشیان لە قـاڵـبە وێـژەیـیـە چەقـبەسـتووەکـان هـەیە.
نووسـەری وێـژەی منـداڵان، پێـش ئـەوەی کە دەسـت بە نـووسینی بابـەتەکـانی بکـات، پێویستە ئەوە بزانێت کە بۆ منـداڵان دەنووسێـت نەک بۆ گەورەکان. نابێت خۆی رادات و باڵادەستی و فـانتازی خـۆی دەربخات. چـیی دەوێـت و چـۆنی دەوێـت، بە هـەوەس و میـزاجی خـۆی بنووسـێـت. با ئـەم پـرسـیارانە لە خـۆی بـپرسـێـت: بـۆ کێ دەنـووسـم؟ ئەوانـەی بۆیان دەنووسـم لە چ قـۆنـاغـێکی تەمەنیان دان؟ تایبەتمـەندییەکـانی منـداڵان لەم قـۆنـاغـەدا چـین؟ شـێوازی داڕشـتن بۆ منـداڵانی ئەم قـۆناغـە پێـویستە چـۆن بـێت؟
گەر نووسەری وێـژەی منـداڵان وەڵامی ئەو پرسیارانەی نەزانێت، نابـەڵەدە و ناتوانێت بە پێی قـۆناغـەکانی منـداڵی، بـیرۆکەیەکی باش و کارەکـتەرەکان و شـێواز و زمـانێکی شـیرین هەڵـبژێـرێـت و بابەتێکی وێـژەیی گونجـاو بۆ منـداڵان بنووسـێت. بۆیە پێویسە نووسەرانی وێـژەی منـداڵان، شارەزای قـۆناغەکانی گەشەکردنی منـداڵان بن. لە رووی هـۆشی و دەروونی و جەستەیی و توانای فـێربوون و وەرگـرتن و بـڕکردنی خەیاڵیان و فـەرهـەنگی وشـە و رستەکانی زمـانیان و ئاستی رۆشـنبیریی گـشتییان و ژینگەکەیـان.

گـرنگـترین تایبەتمەنـدییەکانی شێوازی وێـژەی منـداڵان
بە کورتی و بە سفـتی، باس لەم سێ تایبەتمەنـدییەی شـێوازی وێـژەی منداڵان دەکەین، کە بـریتـین لە: روونی، بەهـێزی، جـوانی:
١ـ روونی: روونی شـێـواز و ئـاسـانی، لـە روونی بـابـەتی پـێکهـاتـە زمـانیـیەکـان و لە بەستنەوەیـان بە یەکـترییەوە و لە روونی بیـرۆکەکـان دایـە. هـەمـوو ناڕوونی و تـەم و مـوژ و ئاڵـۆزییـەک لەم لایـەنـدا هـەبێت، بابـەتی وێـژەیی دەشـێوێـنێـت و تـێکی دەدات، هەمیشەش راستییەکان جـوانـترن. تا دەربـڕینەکان ئاسان بێت، کاریگەریییەکی زیاتر و قووڵتریان دەبێت. پێویستە وشەکان ئاسان و بیستراوبن، قـورس نەبن و لە فەرهەنگی زمـانی منداڵانەوە وەربگـیرێـن. رسـتەکـانیش کورت و ئاسانبن و تـێکهـەڵکـێش نەبـن.
٢ـ بەهـێـزی: بەهـێزی شێواز، لە رێی ئەو هـانـدەرانەوە پیشان دەرێت، کە هەستەکانی منـداڵان بـە ئـاگـا دەهــێـنـنەوە و هــۆش و ئـەنـدێـشـەیـان دەبـزوێـنـن، بـۆ تـێـڕامـان و هاوسـۆزی هـانیان دەدەن. بـێجگە لەوەش جـوانی بە بیـرۆکەی بابەتەکە دەبەخـشـێـت.
٣ـ جـوانی: جـوانی پێـکەوە گـونجـانـدنی نێـوان شـێواز و بیـرۆکەکانە. چونکە بیـرۆکە جیاوازەکان، پێویستییان بە دەربڕینی جیاواز هەیە. جوانی هەموو لایەنەکانی ناوەڕۆک و فـۆرمی بابەتەکان دەگرێتەوە. بێجگە لەوەی کە جـوانی شێواز لەگەڵ توانای وێژەیی و سـۆزدارییە دەروونیـیەکـانی منـداڵانـدا دەگـونجـێـت.
زمانیش لە بابەتەکانی وێـژەی منداڵاندا، زۆر گـرنگە و ئامـرزای دەربـڕین و نووسـینە. هەمـوو نووسەرانی وێـژەی منـداڵان، هـاوڕان لە بەکارهـێنانی زمـانێکی پەتی و روون و ئاسان و شـیریـن، بە پێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵان و گەشەکردنی هـزر و زمانیان. تا منـداڵان لێـیان تـێبگەن، کە دەبێتە یارمەتـدەر بۆ تێگەیشتن لە بیـرۆکەی ئەو بابـەتە وێـژەییانەی کە بـۆ خـوێنـدنەوە و سوودوەرگـرتـن لە بەردەسـتـیان دایە.
پێویستە بە تەنیاش پشت بە فەرهەنگی زمانی منداڵان نەبەستین، چونکە منداڵان لەپاڵ فەرهەنگی زمانیان، فەرهەنکی هەستکـردنیان هـەیە. منـداڵان لە دەرەوەی فەرهەنگی زمانیان کە قـسەی پێـدەکـەن، توانـای تێگەیشتـنی وشـە و دەستەواژە و رستەی تریان هـەیە. لە کـۆتـاییـدا، دەڵـێیـن پێویـستە شـێواز لە وێـژەی منـداڵانـدا، سـووک و ئاسـان بێـت. بە شێوەیەک هـەر بـڕگـەیەکی، جـوانی و زەردەخـەنە بە بیـرۆکەکەی ببـەخـشـن. پێویستە هەڵە رێنووسی و رێـزمانییەکانی نووسینەکانمان بـژار بکەیـن، تا ئەو هـەڵانە لە لای منـداڵان نەچـەسـپـێن. ناشـبێـت بە شـێوە زمـانی ناوچـەیی و گـشـتی بنـووسـین. وشەی بـێگانەش تەنیا لە کـاتی زۆر پێویست و ناچـاریـدا نەبـێـت، بەکـاری نەهـێـنـین.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




(بـوکـە سـورە) ی سەردار قـادر.. رەزا شـوان

وێـژەی منـداڵان، بەشـێکی گـرنگە لە رۆشـنبـیریی منـداڵان. وێـژەی منـداڵان زانستی و هـونـەرە. گـرنـگی و کاریـگەرییـەکی زۆری لە دروستکـردنی کەسـایەتی دروسـت و لە رەوتی ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منـداڵانـدا هەیە. گەشە بە دەروون و جەستەی منداڵان دەکات و زاخاوی خەیاڵ و بیر و هـۆشیان دەدات، رۆڵێکی گرینگیشی لە پەروەردەکـرن و رۆشـنبـیریکـردن و لە ئاراســتەکـردن و لە ئامـادەکـردنی منـداڵان بۆ داهـاتـوو هـەیە. لەبـەر گـرنـگی رۆڵـی وێـژەی منـداڵان، ئـەم سـەردەمـە بە (سەردەمی وێـژەی منـداڵان) ناودەبـرێت. بیرمەندان و نووسەران و پەروەردەکاران و توێـژێنەران و دەرووناسانێکی زۆی لە جـیهـانـدا سەرقـاڵ کـردووە.
وێـژەی تازەی منداڵانی کورد، لە وێـژەی کوردیدا، لـق و هـونەرێکی تازەیە و مێـژووی بۆ (١١٧) ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. کە تێکۆشەر و نووسەر و کوردستان پەروەری گەلـەکەمـان (ئەمـین عـالی بـەدرخـان:١٨٥١ ـ ١٩٢٦) لە ساڵی (١٩٠٦) دا، لە شاری (ئەسپارتە) ی یۆنـان ـ چونکە بەدرخـانی باوکی لەسەر کورایەتی دووریان خستبۆوە بۆ یـۆنـان ـ هـۆنـراوەیەکی، بە نـاونیـشانی (دەلالـیا زاروان ـ نـازی منـداڵان) نـووسی و لە رۆژی (٢٢/ نیسـان/ ١٩٠٦) دا، لە ژمارە (٦) ی رۆژنامەی (کوردستان) کە لە شاری (قـاهـیرە) دەردەچـوو، بە نـاوی خـوازراوی (زیـنـۆ) وە بـڵاوی کـردەوە. دەتـوانین ئـەو هـۆنـراویە، بە سەرەتـای سـەرهـەڵـدانی وێـژەی تـازەی نـووسـراوی منـداڵانی کـوردی دابـنێین. هـەر هەمـان هـۆنـراوە، لە ژمارە (٥) ی گـۆڤـاری (هـاوار) کە لە (دیمەشـق) بە کـوردی و عـەرەبی دەردەچـوو، لە رۆژی ( ٢٠/ گەلاوێـژی/ ١٩٣٢) دا بە هـەمـان ناونیشان (دەلالـیا زاروان) بڵاوکراوەتەوە. هەر ئەمـین عـالی بەدرخـان هـۆنـراوەیەکی تری بۆ منداڵان هـۆنیـوەتەوە و لە گۆڤـاری (هـاوار) دا بە ناونیشانی (لۆریا بەدرخان) وتا (لایـلایە بـۆ بەدرخان) ی بڵاوکردۆتەوە. کە کامـرانی کوڕی (د. کامـەران بەدخـان) دەلاوێنێتەوە، ئەو کاتە کۆرپەیەک بوو لەناو لانکـدا. دەقی تەواوی (لۆریا بەدرخان) م، لە پەرتـووکی (چـەپـکـێک لـە لای لایـەی دایـکـانی کـورد) دا بـڵاوکـردۆتـەوە، کـە لە سـاڵی (٢٠١٩) دا چـاپکـردووە.

بـەڵام وێـژەی زارەکی منـداڵانی کورد، مێـژوویەکی زۆر دێـرینی هـەیە، لەگـەڵ بـوونی گەلی کـوردمـان لـە کوردسـتانـدا، سـەری هـەڵـداوە. بـە سـەدان چـیرۆک و حەکایەت و نەزیـلەی ئەفـسانەیی و فـۆلکـلـۆری کوردیمـان بۆ منـداڵان هـەیە، کە بە (چیرۆکەکانی بەرئـاگـردان) ناویـان دەبـەیـن. شـایەنی باسیشە کـورد خـاوەنی کـۆنتـریـن لایـلایـە لـە هـەمـوو جـیهـانـدا، کـە مـێژووی بـۆ (١٤) هـەزار سـاڵ پـێـش ئێـسـتا دەگـەڕێـتـەوە. لایـلایـەش بەشـێکی گـرنـگە لە وێـژەی منـداڵان.
(لامارتین) دەڵێت:”جـوانـترین هـۆنـراوە لە سەرانسەری جیهـاندا لایـلایەی دایـکانە”.
لە دوای راپەرینەکەی ساڵی (١٩٩١) لە باشووری کوردستاندا، زەمینە و هەلێکی باش بۆ گەشـەکـردن و پێشکەوتـنی وێـژەی منـداڵانی کوردمـان رەخـسا. لە رووی چەنـدێـتی و چـۆنـییەتی و داهـێـنانـەوە چـەنـد هـەنـگـاوێـکی باشی نـاوە. کـەوتـەسـەر پێـیەکـانی. ئەگەرچی تا ئێستاش لە ئاستی خـواسـت و پێـداویستیـیەکانی منـداڵانی کوردامـان نیـیە. ئەمـەش هـۆی خـۆی هـەیە. بەڵام سەرەڕای ئاستەنگـیـیەکانی بـەردەمی و پـشـتگـیری نەکردنی، لە سـایەی دڵسۆزی و هـەوڵ و پەرۆشی کـۆمـەڵـێک لە نووسەرانی بـواری ژانـرەکـانی وێـژەی منـداڵانی کـورد ـ ئەگـەرچی لـەچـاو ژمـارەی منـداڵانی کـوردەوە، ژمـارەیـان زۆر کەمـن ـ بـزووتنـەوەی وێـژەی منـداڵانی کوردمـان سـاڵ لە دوای سـاڵ بـەرەو پـێـشـەوە و داهـێـنان هـەنـگاوی نـاوە و دەنـێـت. ئەمـەش مـایـەی دڵخـۆشی و مـژدەیەکی گـەشبینیـیە بە داهـاتـوویەکی بەرز و شیاوتری وێـژەی منـداڵانی کوردمان.
یەکـێک لەو هـۆزانڤـانە ناسراو و دڵسۆز و خەمخۆرانەی پێشکەوتنی وێـژەی منداڵان. هـۆزانـڤـان مامۆستا (سـەردار قـادر)ە. لە ساڵی (١٩٦٤) دا، لە شـاری دەربەنـدیخـان لەدایکبووە، قۆناغی سەرەتایی و ناوەندیی هـەر لەم شارەدا تەواو کردووە. لە ئێستادا نیشـتەجـێی شـاری سـلـێمانیـیە. مامـۆسـتا سـەردار لە سـاڵی (١٩٨٨) ەوە دەسـتی بە نووسینی هـۆنراوە بۆ منـداڵان کردووە. دانەبڕاوە درێـژە بە نووسـینی هـۆنـراوە و بە چالاکـییە هـونەریییەکانی منـداڵانی کوردمـان دەدات و خـزمەتێکی بەرچـاوی کـردوون. مامۆستا سەردار قـادر تا ئێستا پـێـنج نامـێلکەی هـۆنـراوەی بۆ منـداڵان چاپکـردوون، ناوەکانیان (جەژنانە، گالێسکەی باڵدار، بەلەمی کاغەزی، هەوری ژەنیار، بوکە سورە). ئەوەی ئێـمە لەم نـووسینەمانـدا کـردوومانەتە توێشوی باسەکەمـان (بـوکە سـورە) یە.
پەرتووکی (بـوکە سورە) بریتییە لە (٢٥) هـۆنراوە، لە هـۆنراوەکانی مامۆستا سەردار، کە لە ساڵی پـاردا (٢٠٢٢)، (١٠٠٠) دانـەی لێ چاپکـردووە. كاک (رامـان عـەبـدوڵڵا) دیـزایـنی بەرگی بـوکە سـورەی کـردووە. هـۆزانـڤـان و چـیرۆکـنووس و رۆمـانـنووسی منـداڵان، مامۆستا (ئەمـین مـحـەمـەد) یش، پێشەکییەکی پوخت و جـوانی بۆ نووسیوە.

مامۆستا سەردار قادر بە زمانێکی کوردی پەتی و شـیرین و سووک و ئاسان و رەوان، بەپـێی قـۆنـاغـەکـانی تەمـەنی منـداڵـی هـۆنـراوەکـانی هـۆنیـونـەتەوە، ریتـم و کـێـش و سـەروای هـۆنـراوەکـانیش هـیج گـیری و گـریـوگـۆڵـێکـیان تێـدا نییە. زۆر بە ئاسانی و ساکـاری هـۆنـراوەکـانی داڕشـتـوون. منـداڵان دەتـوانـن بە ئاسـانی چـێژێـکی زۆریـان لێوەربگـرن و بە ئاسانی لەبەریـان بکەن و بە دەنگ و ئـاواز و گـۆرانییەوە بیانچـڕن. مامۆستا سەردار، ئیلهـام و بیـرۆکەکانی هـۆنـراوەکـانی، لە ژیـانی منـداڵانی کورد و لە ژینگەی دەوروبەریـان و لە سـروشـتی جـوان و رەنگـین و قـەشـەنـگی کوردسـتانەوە بۆهـاتوون. هـۆنـراوەکانی ناو پەرتووکی “بـوکە سـورە” گەلێ بابەتی هەمەچەشنەیان لەخۆگـرتوون، ئەمانە ناونیشانی هەنـدێ لە هـۆنـراوکانین: (مـێروی ئاوریشـم، هـەور، بـاران، بـاوک، نـەورۆز، هـەنـگ، بـاخـچـەکـەم، قـوتـابخـانـەکـەم، بـوکـەکـەم، دایـک، چـۆلـەکـە، پەپـولە، بـوکـە سـورە، گـوڵـفـرۆش، هـەنجـیـر،… هـتد ).
وەکـو نمـوونە، تەنیا دووان لە هـۆنـراوەکـانی مامۆسـتا سـەردار قـادر بۆ خـوێنەران دەنـووسـین. مامۆستا سەردار، لە جیـاتی نـوقـڵ و گـەزۆ، چـەپـکێ هـۆنـراوی نـوێی شـیرین و ناسکی بە جەژنـانە پـێشکەش بە منـداڵانی کوردمـان دەکات. نووسیوێتی:
وەرن جــەژنـــــــــــــــانـەم پــێــــیـە
شــیـعـرێـــــــکی خـۆش و نـوێــــیـە
جـەژنــــــــــانـەکـەم شـــــــیـریــــنـە
دەڵــێی نـوقــــڵ و هـەنــــــگـویـــنـە
چـەپــــکێ شــــیـعــری نـاســـــکــن
لـە خـونـچـــــەی بـەهـــــــار دەچــن
وەک گـڕوگـــــــــــــــاڵـی مــنــــــــاڵ
بـــــزە دەخـــــــەنــە نــــاو مــــــــاڵ
بـە ئــــــــــاوازی خــــــــۆش دەدوێ
پــــــڕە لـە گـــــــــــۆرانــی نـــــــوێ
وەک پـەرســـــــیـلـەی بـەهــــــــارە
ئـای چــــەنـد مـــــزر و ئـــــــاودارە
پـێـشـکـەشـە بـە ئـێــوەی دڵـپـــــاک
مـنــــــاڵـی ژیــــــــــر و چــــــــالاک
لە هـۆنـرای (بـوکە سورە). بوکە سورە ناوی باڵنـدەیەکی پەڕ رەنگـینی جـوان و دەنگ خۆشە، لە جـۆرەکانی چـۆلـەکە و شالـوورە (بلـبل) ە. لـەم هـۆنـراوەیەدا بـوکە سورە بە زمـانی کوردی خـۆی بە منـداڵانی کـورد دەنـاسێـنـێـت. منـداڵان تا تەمـەنی پێـنج سـاڵان، خەیـاڵـین و بـاوەڕ بەوە دەکەن کە ئاژەڵ و باڵـندە، وەکو مـرۆڤ، دەتـوانـن بەو زمـانەی بیـانەوێـت قـسە بـکەن. مامـۆسـتا سـەردار، نووسـیوێـتی:
بـوکــە ســـــورەم رەنـگ رەنـــــگـم
خـۆشــــــــن ئــــــــاواز و دەنـــــگـم
کـلـــــــکــم رەش و ســــــــــــپـیـیــە
ســەریـشــــــــم قـــــــــــــــــاوەیـیــە
ســـەر بـاڵـــەکـــــــــــــــــانــم زەردە
نـاخــــــم ســــپـی و بــێـــــــــگـەردە
هـــاوڕێـی کـەنــــاری و قـومــــریــم
لـە دەشـــــت و هــــــــــەردا دەژیــم
گـەردنـــــــم رەنــــــــگی ســـــــورە
دەنــــــــــگــم وەکـــو شـــالـــــــورە
کـە بـە ئـــــــــــــــازادی دەفـــــــــڕم
بـەرەو ئـاسـمـان بــــــاڵ دەگــــــــرم

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




جـودی بلـوم رۆماننووسی مـنداڵان و نەوجەوانـان.. رەزا شـوان

خاتـوو جـودی بلـوم، ناوی تەواوی (جـودیـس نی سوسـمان) ە، نووسەرێکی ئەمریکی بەناوبـانـگە، لە نووسـینی چـیرۆک و رۆمـان بۆ منـداڵان و نەوجـەوانـان و گەورەکـان. جودی لە رۆژی (١٢/ فـێبروار/١٩٣٨) لە شاری (ئیزابێس) لە ویلایەتی (نیوجێرسی) لە وڵاتـە یەکگـرتـووەکـانی ئەمـریـکا، لە دایکـێکی مەسـیحی (ئـیـستـیـر نی رۆزنـفـێـڵـد سوسمان) ژنی مـاڵـەوە، باوکـێکی جـوولـەکە (رۆدۆڵـف سـوسـمان) ی پـزیـشکی ددان، لەدایکـبووە. بـرایەکی هەبـوو (دیڤــید) پێـنج ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو. جودی منداڵی دووەمی خـێزانەکەیەتی. خێزانەکەی بە رۆشنبیریی جوولەکە گۆش و پەروەردەکـراون. جودی بـلـوم چانسی ئەوەی پێـدرا، کە لە رێگای کـۆمەڵـێک چالاکـییەوە، بەهـرە و وزە داهـێنەرەکـانی خـۆی بسەلـمێنێـت. لەوانـەش بەشـداربـوونی لە وانـەی پیـانـۆ لێـدان و سەماکـردن. بە تایبەتیش چـێژێکی زۆری لە خـوێنـدنەوەی پەرتووک وەردەگـرت، ئەم خـووەش لـە دایـک و بـاوکـیـیەوە فـێـربـوو. بە بەردەوامیـش لە ئەنـدێـشـە و هـزریـدا چـیرۆکی دادەهـێنا. بەڵام وەکو منـداڵـێک خەونی ئـەوەی نەبـوو کە ببێـت بە نووسـەر.
جـوی کچـۆڵەیەکی جـوانی زۆر رووخۆش و گەشبین بوو. هەمیشە لێـوبەخـەنـدە بـوو.
جـودی بلـوم لە ساڵی (١٩٥٦) دا، لە قـوتابخانەی ئامادەیی (باتـین) ی کچـان بە پلەی نایـاب دەرچـوو. لە زانکـۆی نیـویـۆرک وەرگـیرا، لە سـاڵی (١٩٦١) دا، بـڕوانـامـەی بەکالـۆریـۆسی لە پـەروەردەدا وەرگـرت. بـوو بە مامـۆسـتای قـوتـابخـانەی ناوەنـدی.

لە ساڵی (١٩٥٩) دا باوکی جودی کۆچی دوایی کرد. هەر لەم ساڵەدا لە زانکۆدا لەگەڵ پارێزەر (جـۆن ئێـم بلـوم) دا، یەکترییان ناسی و هـاوسەرگیرییان کـرد. لێـڕەوە (بـلـوم) بوو بەنازناوی جـودی. دوو منـداڵیان بوو، کچەکەیـان (رانـدی ـ ١٩٦١) و کوڕەکەیان (لـۆرێنس ـ ١٩٦٣). لە ساڵی (١٩٧٥) دا، ئەم دوو هاوسەرە لە یەکتری جیابوونەوە.
هـەر لە سـاڵی (١٩٧٥) دا، جـودی بلـوم (تـۆمـاس ئەلف کـیتـشنـز) ی زانـای فـیزیـای ناسی و بە خـێرایی هاوسەرگـیریی لەگەڵـدا کرد. لە ساڵی (١٩٧٩) دا لەم هاوسەرەشی جـیابـۆوە.
جـودی لە ساڵی (١٩٨٧) دا، بۆ جـاری سێیەم هـاوسەرگـیریی کـرد. ئەمجارەیان لەگەڵ (جـۆرج کۆپـەر) ی مامۆستای پێشووی یاسادا هـاوسەرگیریی کرد. ئەم هـاوسەرگیرییە سـەقـامگـیری و بەخـتـەوریی پێـبـەخـشی. ماڵـیان گـواسـتەوە بـۆ (نیو مەکـسیکـۆ) لە ریستـۆرانەکـانـدا کـاریـان دەکـرد.
لە سـاڵی (٢٠١٢) دا، لە رێـگای پـشکـنینی سـۆنـارەوە، دەرکـەوت کـە مەمـەکـەکـانی جـودی بلـوم توشی شـێرپەنجـە بوونە. بە سەرکەوتـوویی نەشتەرگەریی مەمکـبڕین و دووبارە دروستکـردنی مەمـکـیان بۆ ئەنجـامـدا. شـێرپـەنجـەی نەمـا و چـاکـبـۆوە.
جودی بلوم نووسەرێکی ئەمریکی ناسراوە لە بواری ئەدەبیاتی منداڵان و نەوجەواناندا، بە داهـێنانی چـیرۆک و رۆمـانی خەیاڵی بـۆ منـداڵان و هەرزەکاران ناسراوە. سەنـگ و پێگەیەکی بـاڵا و رێـز و خۆشـەویستییەکی زۆری لەنـاو خوێنەراندا هـەیە، بە تایبەتیش لەنێوان نەوجەوانـانـدا کە سەرسامی نووسینەکـانـین. بلوم بەشداریی لە کۆرسێکدا کرد، لە لایەن زانکۆی نیویۆرکەوە کرایەوە بۆ ئەوانەی بەهـرە و حەزی نووسینیان هەبوو.
جودی بلوم لە ساڵی (١٩٥٩) وە، دەستی بە نووسین کرد. سەرەتا بە نووسینی چیرۆک دەستیپێکرد. یەکێکە لە نووسەرە لاوە پێشووەکان. زۆر چاودێرییان دەکرد و سانسۆر و فـشار و سەرنـج و ئابـڵـۆقـەیـان دەخـسـتە سـەر چـیرۆک و رۆمـانەکانی و تەنـگـیان بە نووسینەکـانی هـەڵـدەچـنی و لـۆمەیـان دەکـرد و تانـەیـان لە راشکاوی زمـانەکەی دەدا. چـونـکە لە هـەنـدێ لە رۆمـانـەکـانی دژەبـاوە، سەرنـجی خـستـە سەر هـەرزەکـاران و دەربارەی سـوڕی مانگـانەی کـچـان (بـێنـوێـژی) و گـێچـەڵی سێکـسی کـوڕان و وێنەی ئەنـدامانی جـەستە و سـێکس و خۆشەویستی و دەسترێـژی سێکـسی و جیابـوونەوە و مـردن بـوون بۆ منداڵان و هەرزەکاران. ئەم بابەتانەی هەرایـان نایەوە و بوونە هـۆی ورووژانـدنی مشـتومـڕ و دژایەتیکـردن. بەڵام بلـوم متمانەبەخـۆ و ئیـرادە بەهـێزبوو، نوێخـواز و داهـێنەر بـوو. کـۆڵی نەداو و درێـژەی بە نووسینەکـانی دا و رووبەڕووی چـاودێـری و سانسۆری و رەخنـەکـان بـۆوە.
جـودی بلـوم لە سەرەتادا کۆمەڵێک چـیرۆکی بۆ پەرتووکەکانی خوێندنەوەی قـوتابیـانی قـوتابخانەی ناوەنـدی نووسی. بۆ یەکـەم جـاریـش لە ساڵی (١٩٦٩) دا، پەرتـووکـێکی چـیرۆکی بە ناونیـشـانی (یەکـێک لە نـاوەڕاسـتـدایە، ئـەوە کەنـگەرۆ سـەوزەکـەیە) بۆ منـداڵانی نووسی و چـاپیکـرد. لە دوای ئەم پەرتـووکەیدا، لە ساڵی (١٩٧٠) دا، یەکەم رۆمانیشی بۆ منداڵان نووسی و چاپیکرد، بە ناونیشانی (ماڵی ئـیگی) باس لە خێزانێکی ئەمـریکی بە ڕەسـەن ئەفـریـقی دەکـات، کە مـاڵـیان دەگـوێـزنـەوە بـۆ گـەڕەکـێکی سـپی پێـستەکان. ئەمانـە نـاوی چەنـد پەرتووکـێکـن لە پەرتووکە چاپکـراوەکانی جـودی بلوم، کە بـریتین لە رۆمـان بۆ منـداڵان و بۆ هـەرزەکاران بۆ نـەوجـەوانـان و بۆ گەورەکـان:
(ئایا تـۆ لەوێـیـت خـودا؟ منـم، مـارگـرێـت ـ ١٩٧٠)، (چـیرۆکـەکـانی هـیچ شتـێک ـ بۆ پـۆلی چـوارەم ـ ١٩٧٢)، (هـەروەهـا بە شـیلای گـەورەش ناسـراوە ـ ١٩٧٢)، (ئـەوە کـۆتـایی جیهـان نییە ـ ١٩٧٢)، (دیـنـی ـ ١٩٧٣)، (بـلـوبـەر ـ ١٩٧٤)، (تـا هـەتـایە ـ ١٩٧٥)، (سـوپـەر فـۆدج ـ ١٩٨٠)، (چـاوی پـڵـنـگ ـ ١٩٨١)، (شـۆربـای رۆژانـی شەممە ـ ٢٠٠٦)، (ئەوەی منـداڵەکانت ئاواتـەخـوازن پێت بڵـێن ـ ١٩٨٦)، (هـاوڕیی دایـکی شـەڕانی ـ ٢٠٠٨)، (شـوێنـانێک هەرگیز مەبەستم نەبـوو کە لـێیبم ـ ١٩٩٩). ئەم رۆمانانەشی بۆ گەورەکان نووسیوە: (ویـفی ـ ١٩٧٨)، (ژنانی زیرەک ـ ١٩٨٣)، (خـوشـکانی هـاویـن ـ ١٩٩٨)، (لـە رووداوی بـەدوور لـە چـاوەڕوانـیـدا ـ ٢٠١٥).

جودی بلـوم لە ساڵی (١٩٨١) دا، بیـرەوەرییەکانی خۆی لە پەرتووکێدا بڵاوکردۆتەوە.
بلـوم تـێکـڕا زیاتر لە (٥٠) پەرتووکی چـیرۆک و رۆمـانی بۆ منـداڵان و نەوجەوانان نـووسـیوە و چاپـیکـردوون. پەرتـووکەکـانی وەریانگـێڕاون بـۆ (٣٢) زمـانی جیهـانی. تا ساڵی (٢٠٢٠) زیـاتر (٨٥) ملیـۆن دانـە لە پەرتـووکەکـانی لە جیهـانـدا فـرۆشـران. بەشی زۆری پارەی داهـاتی پەرتووکەکانی خستە (سندوقی منـداڵان) ەوە. کە لە ساڵی (١٩٨١) دا دایـمەزرانـد، بۆ پشتگیریکردن لە رێکخـراوەکـانی قـازانـج نەویسـت، کە هـانـدەری پەیـوەنـدیی بـاشی نێـوان دایـکان و بـاوکـانـن لەگـەڵ منـداڵـەکـانیان.
رۆمـانی (تا هەتـایە ـ ١٩٧٥) یەکەم رۆمانی جودی بلـومە، کە باس لە ژیانی سێکسی لە قـۆنـاغی هـەرزەکاریـدا دەکـات و بە ئاسـایی پیـشـانی داوە. بلـوم روونی کـردۆتـەوە سەرچاوەی ئیلهـامی ئەم رۆمانەی لە کچەکەی (رانـدی) یەوە بـۆی هـات، کە ئەو کاتە تەمەنی (١٣) ساڵان بوو. وتی دەمەوێت ئەو پەرتووکانە بخوێنمەوە کە کارەکتەرەکـان سێکسی بکەن، بەڵام دوای ئەوە نەمـرن. پاڵەوانی رۆمانی (تا هەتـایە) کـچ و کوڕێکی قوتابین. (کاتـرین دانـزگەر) و (مایکل واگـنەر ) کە لە دوو نامادەییدان، بە رێکەوت لە ئاهـەنگی جـەژنی سـەری ساڵی زاینی، یەکـتری دەبینـن و دەکەونە خـۆشـەویستیـیەوە.
ئەم رۆمانە، گەلێ بابـەتی ئاڵـۆزی نابـاوی لەخـۆگـرتـووە، وەکـو: مـلمـلانـێی خـێزانی، مـووبەکـردن، وێنـەی جەسـتە، سێکسی کـردن. بلـوم دەربـارەی نووسینی ئەم بابەتانە، بە تایبـەتیـش سـێکـس، روونی کـردەوە، کە پێـیـوایە منـداڵان پێـویستییان بـەوە هـەیە دەربارەی سێکس بـزانـن و زانیارییان هەبێت. خۆشی لە منداڵـیدا پـرسیاری دەربارەی ئـەم بابـەتە دەکـرد. بـۆ مـاوەی چـەنـد ساڵـێک، خـوێنـدنـەوەی ئـەم رۆمـانەی بلـوم لە لایەن دەزگـای چاودێـری و سانسۆرییەوە، لە ئەمـریـکادا قـەدغـە کـرا. ئەم رۆمـانە لە ساڵی (١٩٧٨) دا کرایە زنجیرە درامایەکی تەلەفـزیۆنی و لەسەر تۆڕی (س. بی. سی) نمایشکـرا. دواتـریش کـرا بە فـیـلمـێکی سـینەمـایی.
جـودی بلـوم بە نووسین و بڵاوکردنەوەی پەرتووکی شاکارە رۆمانی (ئایا تـۆ لەوێیـت خـودا؟ منـم مارگـرێـت ـ ١٩٧٠) ناوبانگی دەرکرد، بە تایبەتیش لەنـاو هەرزەکاران و نەوجەوانان دا، زۆرتـرین دانەش لەم پەرتـووکەی فـرۆشـرا. بلـوم لـەم رۆمـانەیـدا لە میانەی پاڵەوانی رۆمـانەکـەیەوە (مارگـرێـت سـیمـۆنە) وەک یەکـەم رۆمـانی، باس لە قـۆناغـی پێش هەرزەکاری و لە باڵـقـبوون و لە سێکس دەکـات. (مارگـرێـت) کچـێکی هـەرزەکاری (١١) ساڵانە. لە دایکێکی مەسیحی و لە باوکێکی جوولەکە لەدایکبووە. خـێزانەکەیـان گۆاستیانەوە بۆ شارێکی تـازە. مارگـرێت کـە بـە قـۆنـاغی باڵـقـبوون و هـەرزەکـاریـدا تـێـدەپـەڕێـت. وێـڵی دوای خـوێنـدنەوەی پەرتـووکـە سـێکـسیـیەکـانە. دەیـەوێـت لـە نهـێـنـیـەکـانی چـەمکـی جـەسـتـەی و لـە گـەشـەکـردن تـێـبگـات و چی پەیـوەنـدییـەکـیان لەگـەڵ ئـایـندا هـەیە. بـۆ رەوینـەوەی ئـەم گـومـانەی، راسـتەوخـۆ لەگەڵ خوادا قـسەدەکات، نابەڵەدە و نادڵنیایە دەیەوێت راستییەکان بزانێت، دەربارەی رازی ئـەو گـۆڕانـکارییـانەی کـە دێـنـە رێی، وەکـو بـۆ یەکـەمجـار ســوڕی مـانـگانە (بـێـنـوێـژی) و قـوتبـوونـەوەی مەمـکەکـانی و گـێـچـەڵی سـێکـسی کوڕان و… هـتد.
ئەم رۆمـانە بابەتی ئاڵـۆز و ورووژێنـەری دژەبـاوی لەخـۆگرتووە، وەک مـلمـلانێ و مشـتومـڕی نێوان خـێزان و چـەوسانـدنەوە و هـەژاری و وێنەی جەستەیی و خەم و سـێکـس و مـردن. جـودی بلـوم جەخـتی لەوە کـرد، کـە مەبـەسـتی لە نـووسینی ئەم جـۆرە بـابـەتـانـە دەربـارەی جـەسـتە و سـێکـس، بەخـشـینی زانیـاریی پێـویـسـت و رۆشـنبریی سـێکـسییە بە منـداڵان و هـەرزەکـاران و نەوجـەوانـان.
لە لایـەن ئەو کچـە هـەرزەکـارانەی کە ئەم رۆمـانەیـان خوێنـدەوە. بە سـەدان نامەی دەستخۆشی گەیـشتنە جودی بـلـوم. ئەوەیان بۆ نووسـیوە، کە رۆمـانەکەتمان زۆر بە دڵە، چـێژێکی زۆرمان لە خوێندنەوەی وەرگرت. خۆشمان لەگەڵ مارگرێت دەناسێنین. ئـەم رۆمـانە کـراوە بـە فـیـلـمـێکی درێـژ. راگـەیـەنـدرا کـە دەرهـێـنانی تـەواوبـووە، تـرەیـلەری (بەشێکی) فـیـلمـەکە لە مـانـگـی یـەکی ئەمسـاڵـدا (٢٠٢٣) بڵاوکـرایـەوە. لەوانـەیە لـە چەنـد رۆژی داهـاتـووی ئەمسـاڵـدا. تـەوای فـیلـمەکـە نمـایـش بکـرێـت.
رۆمانی (بلـوبەر ـ ١٩٧٤) باس لە کچـێکی قـەڵـەو دەکـات، کە لە پـۆلـەکەیـدا لەبـەر قـەڵـەوی و قەبەیی گـاڵتەی پێـدەکەن. رووداوەکـانی ئەم رۆمـانە لە: رادنۆ، ویلایەتی پەنسلڤـانیـا، لە یەکـێک لە گەڕەکەکـانی شاری (فـیلادلـڤـیا) یە.

لە رۆمـانی (کـۆتـایی جـیهـان نیـیە ـ١٩٧٢) بـاس لـەو کـێشـانە دەکـات کە دێنـە رێی منـداڵان، وەکـو چـەمکی جـیابـوونـەی دایـکان و بـاوکان و دۆخـی منـداڵان.

پەرتـووکەکـانی جـودی بلـوم، کەوتبـوونە نـاو بازنـەی دژایەتیکـردنەوە، یەکـێکە لـەو نووسەرانەی کە زۆرترین رەخـنەی لێـدەگـرن. لە (١٠٠) پەرتـووکی قەدەغـەکـراو لە جیهاندا، پێنج لە پەرتووکەکانی بلوم لە لیستەکەدان. بەڵام لەگەڵ ئەم دژایەتیکردنەشدا، جودی بلوم یەکێکە لەو نووسەرانەی کە بە ملێۆنان خوێنەر لە جیهانـدا پەرتووکەکانی دەخـوێننەوە، بە تایبـەتیش لە لایـەن هـەرزەکـاران و نەوجـەوانـانەوە.
جـودی بلـوم نووسـەرێکی کراوە و راستگۆیە دەربارە ئەوبابەتانەی کە لە رۆمانەکانیدا نـووسـیوون. هەمـوو ئەو رەخـنانەی کە لـێیانگـرت کـوڵـیان پـێی نەدا و سـاردنەبـۆوە.
ئەمساڵ (٢٠٢٣) جودی بلوم یەکێکە لەو (١٠٠) کەسایەتییە هەڵبژێراوانەی کە رۆڵی کـاریگەرییـان لە جـیهـانـدا هـەبـوو، لـە لایـەن گـۆڤـاری (تـایـم ) ەوە هـەڵـبژێـراون.
جـودی بلـوم، سەرەڕای ئەوەی کە نووسەر و مامۆستا بوو، لە چەنـد بـوارێکی کەشدا چـالاکوانێکی چـالاک بوو. داکۆکیکەرێکی سەرسەخـت بوو لە ئازادی هـزری و ئازادی خوێنـدنەوە. شەڕی لە دژی لە چـاودێـری و سانسۆری خستـنە سەر بیـروڕای ئـازاد و قەدەغـەکـردنی پەرتـووک دەکـرد. کە لە ساڵانی هـەشـتاکـانـدا، چـەنـدیـن پەرتـووک لە ئەمـریکادا قـەدەغـەکران. بلـوم ئەندامێکی چالاکی دەستەی بەڕێوەبەری (ئەنجوومەنی هـاوپەیـمانی نیشـتـمانی) بوو، لە دژی سانسۆرکردن و چاودێـری. ئەنـدام و رازگـری دامـەزراوەیـەکی فـێرکـاری و خـێرخـوازی بـوو، بە نـاوی (کـۆمـەڵـەی نـووسـەران و وێـنەکـێشانی منـداڵان). دامـەزرێنـەر و بەڕێـوەبـەری دامـەزراوەیـەکی خـیرخـوازی و پـەروەردەیـی بـوو، بـە نـاوی (سـنـدوقـی منـداڵان). ئـەنـدامی (دەسـتـەی کـارگــێـڕی سـەنـدیـکای نـووسـەران) بـوو. لە چـەنـدیـن کـۆمـەڵـەی کەشـدا ئەنـدام بـوو.
زۆر لە رەخنەگـرانی پسپۆر، ستایشی جودی بلومیان کـرد، کە دەیەوێـت بە رێگایەکی راست و دروست و تێگەیشتن و بێ شەرمکـردن، مامـەڵە لەگەڵ تەمەنی باڵـقـبوون و هـەرزەکـاران و لەگـەڵ چـەمـک و بابـەتە هـەستـیارەکـانـدا دەکـات.
بەڵام لە لایەن هەنـدی لە دایکان و باوکان، رەخنەگـران، گـروپە سیاسییەکان، پیاوانی ئاینی، خـاوەنی پەرتووکخـانەکانەوە، بە تـونـدی رەخـنەیەکی زۆریـان لە جـودی بلـوم گـرت. هەڵمەتێکی زۆریـان دەستپێکـرد بۆ قەدغـەکـردن و کـێشانەوەی پەرتـووکەکانی لە پەرتووکخانەکانـدا. بانگەشەی ئـەوەیـان دەکـرد کە جـودی بلـوم، بە راشکاوی و بە زەقی، مامەڵەی لەگەڵ سوڕی مانگانە و سـێکـس و گەشـەکـردنی ئەندامانی پۆشراوی جەسـتەی کچـان و کـوڕان و باڵـقبـوون و خۆشـەویستی کـردووە. بێ ئـەوەی گـوێ بە سۆزداری و بە رەوشـت بـدات. ئەمەیان بە سنووربەزانـدن و بە سـووکایەتیکـردن بە ئایـن دەزانی. بەڵام زۆری پێنەچـوو، زۆرتـرین دانە لەو پەرتووکە رەخنەڵێگـیراوانەی فـرۆشـران و زۆرتـریـن خـەڵاتی لیـوەرگـرتـن و رێـزلـێـنانیـان پێـشکەشی کـرد.
جـودی بلـوم لە ساڵی (٢٠١٨) دا، لەگـەڵ (جـۆرج کـۆپـەر) ی هـاوسەریـدا، لە شاری (کـی وێـسـت) دا، فـرۆشـگایـەکی فـرۆشـتـنی پەرتـووکی قـازانـج نەویسـتیان کـردەوە.
چـەنـد رۆمـانـێکی جـودی بلـوم کـراوان بە فـیلـمی سـینەمـایی، کە هـەنـدێکـیان خـۆی لەگـەڵ کـوڕەکـەیـدا سـیـناریـۆی بـۆ نـووسـیـون. (لـۆرێـنـس) ی کـوڕی لـە ئـێـسـتادا، دەرهـێـنەرێـکی سـیـنەمـایی و سـیناریـۆنـووس و بەرهـەمهـێـنەر و نـووســەریـشـە. کچـەکەی (رانـدی) کـچی، (ئیلییۆت کیفارت) زۆر هـاوکـاری داپیـرەی دەکـات. جـودی بلوم کچەزاکەی زۆر خۆشدەوێت و بوتە مایەی خەمڕەوێنی و شادی بۆی. شانازی بۆ ئەو دەگەڕێتـەوە، کە هـانی داپیـرە بلـومی دا، بۆ ئەوەی رۆمـانی (فـودج) بنووسـێت.
سەرجەم زیاتر لە (٩٠) خەڵاتی بەنـرخ و میـدالـیای زێـڕ و رێـزلـێـنایان پێـشکەش بە رۆماننووس جودی بلوم کرد. لێرەدا تەنها ناوی دوانزە خەڵات و رێزلێنانی دەنووسین:
() خـەڵاتی پەرتـووکی نایـابی ساڵ، بۆ فـیلـمی رۆمـانی (ئایـا تـۆ لەوێيـت خـودا؟ مـن مـارگـرێـتم) ـ لە لایـەن رۆژنـامـەی (نیـویـۆرک تـایـمز) ەوە ـ ١٩٧٠ () خـەڵاتی هـەڵـبژاردەی منـداڵان ( سوپـەر فـۆدج ) لە لایەن کۆمـەڵەی نێـودەوڵەتی خوێنـدنـەوە و ئەنجـوومـەنی پەرتـووکی منـداڵان ـ ١٩٨١
() خـەڵاتی مـرۆیی ئـیـلیـانـۆر رۆزڤـێـڵـت ـ ١٩٨٣ () خـەڵاتی ئازادیی خـوێندنەوە (کـارل سانـدبـێرگ) لە لایـەن پەرتووکخـانەی گـشتی شـیکاگـۆ ـ ١٩٨٤
() خـەڵاتی ئـازادییە شـارستانییەکـان ـ لە لایـەن یەکـێتی ئازادییە شـارستانییەکـان ـ ئەتـڵەنـتا ـ ١٩٧٦ () خـەڵاتی باشتریـن نووسەر ـ لە لایەن میـدیـای لاوانی باشووری ئوسترالیا ـ ١٩٨٨
() مەدالـیای زانکـۆی باشووری میـسیسیـپی ـ بـۆ بەشـداریکـردنی تا هـەتـای ژیـانی، لە ئەدەبیـاتی منـداڵان ـ ٢٠٠٩ () خـەڵاتی نەوجـەوانـانی پـێگەیشـتوو ـ لە لایـەن شیکاگـۆ تـریبـیون ـ ٢٠١٣
() خـەڵاتی ئەنجـوومـەنی ئەدەبیـات بـۆ هـەرزەکـاران (ئـالان) ـ ٢٠١٣ () خـەڵاتی نیشـتمانـیی ئازادیی هـزری ـ هـاوپەیـمانی مامۆستایـنی زمـانی ئینگـلیزی (نکـتە) ـ ٢٠١٣
() خـەڵاتی ریگـیـنا ـ کـۆمەڵـەی پەرتـووکـخـانەکـانی کـاسۆلـیکی ـ ٢٠١٥ () بـڕوانامەی دکتۆرای رێزلێنان لە ئەدەبدا ـ لە لایەن کـۆلـێژی (مـاونـت هـۆلبـوک).
ئەمانە و چەندین خـەڵات و مەدالـیا و رێـزلێنانی تریان بە جـودی بلـوم پێشکەش کرد.
جـودی بلـوم، لە ئێستادا تەمەنی (٨٥) سـاڵە. لە نووسینی ئەدەبیات دانەبـڕاو و درێـژە بە نووسین و بە چالاکی دەدات. چەنـد رۆمانێکیشی نووسیوە کە هـێشتا چاپ نەکراون.
فـیلمـێکی بەڵـگەنــامەیی (دیکـۆمێـنـتـاری) شـیان لەسـەر ژیـانی دەرهـێـناوە، بە نـاوی (جـودی بلـوم تا هـەتـایە) رۆڵی سەرەکی ئـەم فـیلمەش خـودی جـودی بـلودم خۆیـەتی. ئـەم فـیلـمە ئەمسـاڵ (٢٠٢٣) بۆ یەکـەم جـار لە فـێـستـیڤـاڵـی فـیلـمی (سـونـدانـس) ی سـیـنەمـایی نمـایـشکـرا.
رەزا شـوان
نـەرویـج: ٢٠٢٣
(*) بۆ نووسـینی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چـەنـدیـن سـایـتی ئیـنگـلـیزی وەرگـرتـووە.




پێویستە دایکان و باوکان پێشەنگی باشـبن بۆ منـداڵەکانیان.. رەزا شـوان

دایکان و باوکانێکی زۆر نیگەرانی ئەوەن، کە منـداڵەکانیـان لە قـوتـابخـانەدا، بـوونە بە پاشکـۆی هـاوڕێکانیـان و ناتـوانن کەسایـەتی خۆیـان بسەلـمێـنن و لە کارەکـانیانـدا رابـەری و سەرکـردەیی بکەن و تەوای بەهـرە و توانـاکانیان بۆ کەسـانی تر دەربـخەن. ناشتوانـن بە ئاسانیش گوزارشت لە را و لەبهـزری خۆیـان بکەن. چـونکە بێ ئیـرادەن و بـروایـان بە تـواناکانی خۆیـان نییە. لەوانە هـۆی سەرەکی لاوازیی منـداڵەکانیان لەم رووەوە، ئەوەبێت کە دایکان و باوکانیان رێـنـیشانـدەر و پـێشەنگـیان نەبـوونە و نیـن.
پێویستە دایـکان و باوکـان، وەکو یەکـەم مامـۆسـتای منـداڵەکانیان، لە پەروەردەکـردنی دروسـت و رێـنمـایی پێـویسـت، هـەسـت بە بەرپـرسیارێـتی ئەستـۆیـان بـکەن. چونـکە کاریگەری و رۆڵێکی گرنگ و سەرەکییان لە بنیاتنانی کەسایەتی دروست و هاوسەنگی منداڵەکانیانـدا هەیە. زۆربەی ئەو شتانەی منـداڵان لە قـۆناغی بەرایی ژیانیانـدا فـێریان دەبن و وەریان دەگرن، ئەرێنی بن یا نەرێنی بن، لە دایکان و باوکانیانەوە فـێریان دەبن و وەریان دەگرن. چونکە منداڵان لەو قۆناغـە هەستیار و چارەنووسسازەدا، کە بناغەی کەسایەتییان دروست دەبێت. چـاولێکەر و لاساییکەرەوەن، بە وردی چاودێـریی رەفـتار و هەڵسوکەوت و کردەوەکانی دایکان و باوکانیان دەکـەن و چاویان لێدەکەن و لاساییان دەکـەنەوە. ئـەم راسـتییەش ئەوە دەخـوازێت، دایکان و باوکان ئەو بـزانن کە کسەنگی مەحـەکی پەروەردەکـردنی دروستی منداڵەکانیـانـن. بۆیـە پێویسـتە لە قـسە و لە کـار و رەفـتارەکانیانـدا، هـەمیشە راستگۆ و هـاوسەنگبن و پێشەنگ و نموونە و سەرمەشـق و رابـەر و رێـگانـیشانـدەری باشـبن بـۆ جگـەرگـۆشـەکـانیـان. پێـویسـتە قـسەکانیان و کـردارەکانیان یەکـبن و نابێـت بە پێچـەوانـەی یەکـترییـەوەبـن. تا منـداڵەکانیان چاویان لـێیانبکـەن. کە گەورەشبوون هەمان خەسڵەتی جـوان و باشیان هـەبێت. وەکو دەڵـێن: “فـێربـوون لە منـداڵیـدا وەک نەقـشی سەر بـەرد وایە” کوردیش دەڵێـت: “خـوویـەک گـرتـت بە شـیری.. تـەرکی ناکـەیـت بە پـیری”.
ئایـا ئەوە راسـتە کە باوکـێک ئامـۆژگـاریی منـداڵەکـانی بـکات و بڵـێت: جـگەرەکـێـشان سەرەڕای زیـانی ئابووری، زیـانێکی زۆری بۆ تەنـدروستی مـرۆڤ هـەیە. کەچی خـۆی لە ماڵەوە، لە بەرچـاوی و منـداڵەکانیانـدا، مـژ لە جـگەرە دەدات و دووکەڵەکەی بە بـادا دەدات؟ کەواتە ئەم باوکە قـسەکانی لەگەڵ کـردارەکانیدا پێچەوانەی یەکـترین. یا یەکێک لە دەرگایان بدات، بە منداڵەکەی دەڵێت: بـڕۆ بـزانە کـێیە؟ ئەگەر وتیان باوکت لە ماڵـە؟ پێی بـڵی لە مـاڵ نییە و هـێشـتا نەهـاتـۆتـەوە. منـداڵەشی وەکـو خـۆی فـێرە درۆدەبـێت. ئـەم بـاوکە نمـوونـەیـەکی خـراپـە بـۆ منـداڵـەکـانیان. خەسـڵەتی پێـشەنـگی تێیـدا نیـیە.
لە سایەی خۆشەویستی و میهـرەبانی و رێـز و تەبـایی و لێبووردن و پەیونـدیی ئەرێنی نێـوان دایکان و باوکان و منـداڵەکانیانـدا. ژیـانێکی خـۆش و ئاشـتی و ئاسـوودەیی بـاڵ بەسـەر خـێزانـدا دەکـێشێـت. دەتوانـن بە هـاوکاری و بە هـێمـنی و بە هـاوڕایی، لغـاوی کـێشە و گرفـتەکانیان بکەن و چارەسەری گونجـاویـان بۆ دابنـێن. ئەمەش رازی شادی و بەخـتەوەریی و خـۆشنوودیی خـێزانە.
دایـکان و باوکانی بەڕێـز، تا رادەیـەکی زۆر چارەنـووس و داهـاتووی منداڵەکانتان، لە ئەستۆی ئێـوە دایـە. بە شێوەیەکی کـردەوەیی و زانستییانە، بە بەها و میتـۆدی بەرز و بە دروستی منـداڵەکانتان پەروەردە بکەن و رایان بهـێـنن. منداڵەکانتان کرداریـان لێتان دەوێـت نەک هـەر قـسە و بەڵـێن رووت.
(ویـن دایـەر ) دەڵێـت:” منـداڵەکانتـان دەڕواننـە هـەمـوو ئـەو کـردارانەی لە ژیـانتانـدا دەیـانکەن.. نـەک لـەو قـسانـەی دەیـانـکەن”.
رێی ئـازادی لە منداڵەکانتـان مەگـرن، سەرکـوێـریان مەکـەن و با بە راشکاوی و بەبێ تـرس، گوزارشت لە راز و لە نیازە پاکەکانیان بکەن. بە هـەنـدیـان بـزانن و لە بـڕیارە خـێزانییەکانتانـدا، فـەرامۆشـیان مەکەن و پـرسیان پێـبکەن و سوود لە را و بۆچوون و پێشنیارەکانیان وەربگـرن. بە تایبەتیش لەو بـڕیارانەی پەیوەنـدییان بە خۆیانەوە هەیە.
بەڵام کـۆنترۆڵکـردن و پابەنـدبـوونیيش بە دەستوور و بە یاسـا و رێـسای خـێزانییەوە، پێویستە جێبەجـێبکـرێن. بۆ ئەوەی منـداڵەکانتان سەرپێچی نەکەن و سنوور نەبەزێـنن. هەمیشە هەوڵی رەخـسانـدنی زەمـینەیەکی خـێزانی شاد و بەختەوەر و کەشوهەوایەکی خـۆشـەویستی و رێـز و سـۆزداری و دلـۆڤـانی و هـاوسـەنـگی بـدەن.
پێویستە ئێوەی دایکان و باوکان ئەوەش بـزانن، کە ئەمڕۆ دوێـنێ نییە. لەم سەردەم و رۆژگارە جەنجاڵەی ئەمڕۆی پڕ لە گۆڕانکاری و داهـێنانی مۆدێـری سەیر و سەمەردا، هـێندەی تـر ئەرک و پێویستـیی پەروەردەکـردنی دروستی منـداڵەکانتان قـورستر بووە. پێویستییەکی زیـاترتـان بە زانیاری و بە شارەزایی و هـۆشـیاری و بە شـێوا و رێبازی تـازە هـەیە، بۆ ئەوەی بتوانـن لە پەروەردەکـردنی دروستی نـوێ و لە مامـەڵەکـردن و رەفـتارکـردنی راسـت لەگـەڵ منـداڵـەکانتـانـدا بەخـتـەوەر وسـەرکـەوتـووبـن.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




چـۆن دەبیـت بە شاعـیرێکی شیعـرنووس بۆ منـداڵان؟.. رەزا شـوان

شـیعـر کـۆنـتریـن و گرنگـتریـن ژانـری ئەدەبە. جـوانـتریـن و ناسکـتریـن شـێوەیە لە شـێوەکانی هـونەر. شـیعـر فـۆرمـێکی نایـاب و سەرنجـڕاکێـشە. گوزارشـتـێکی پـڕ لە هەست و سـۆز و خـۆشەویستـییە. پەیامێکی پەروەردەیی و سۆزداری و نیشتمانی و رەوشـتیی و بەهـای بەرزی مـرۆڤـایەتی لەخـۆگـرتـووە.
شیعـری منـداڵان، نـزیکـترین هـونـەرە لە دەروونیـانەوە. بەشـێکی گـرنگە لە ئەدەبی منداڵان. جۆگایەکی هەمیشە خوڕە لە رووباری رۆشنبیریی منداڵان. چـێژ و خۆشی و سوودێـکی زۆریان پێـدەبەخـشـێـت. شـیعـری منـداڵان، کـاریـگەریـیەکی گـەورەی لـە پەروەردەکردنی دروست و لە بە ئاسانی فـێرکردنی منداڵان هەیە. کاریگەریی لەسەر ژیـانی ئەمـڕۆ و دهـاتوویانـدا هـەیە. لە نووسـینێکی پـێشـترمـدا، بە درێـژی باسم لە
(گـرنگـییەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان) کـردووە. لەم نووسـیـنەمـدا، باس لە گرنگـترین ئـەو رێنمـاییە پێـویستیـیانە دەکەم، کە پێـویستە ئەو بەهـرەمەنـدانەی کە ئـارەزووی نووسینی شیعـری بـاش بـۆ منـداڵان دەکـەن و دەیانەوێـت ببن بە شاعـیری منـداڵان.
ئەگـەر ئارەزوو و خـولـیای ئەوەت هـەیە، کە شـیعـری جـوان و باش و بـۆ منـداڵانی کوردمـان بنووسیـت و ببیـت بە شاعـیرێـکی ناسراوی شـیعـرنووسی منـداڵان. ئەمـە مایەی خۆشبەختی و دڵخۆشییە، کە شاعـیرێکی تازەی کوردمان، لە بـواری شـیعـری منـداڵانـدا لـێهـەڵـبکەوێـت. بتـوانیـت لە رێـی شـیعـرەکـانـتـەوە، خـزمـەتی ئـەدەبیـاتی منـداڵانی کوردمان بکەیت. لێی مەوەستە و چاکی لـێهەڵبکە و ئاوزەنـگی لە ئەسـپی تـوانـاکـانـت بـدە و خـۆت تـاقی بـکـەرەوە. بـەڵام بـەوە فـریـو مـەخـۆ کە پێـتـوابێـت، شیعـر نووسـین بـۆ منـداڵان، کـار و پیـشەیـەکی هـەڕەمـەکی و ئـاسـانە، بێ مـەرج و بێ بنەمایە، چـونکە بـۆ منـداڵانە. نەخـێر وا نییە و لە نووسینی شیعـر بۆ گەورەکان گرانترە. نووسینی شیعـر بۆ منداڵان پێویستیی بەو تێگەیشتنە هەیە، ئەوە بزانیت کە منـداڵان حەزیـان لـە چـیـیە و چـیـیان دەوێـت، نـەک تـۆ چـیـت دەوێـت ئـەوەیـان بـۆ بنووسیت. نووسینی شـیعـر بۆ منـداڵان، شارەزایی لێـدەوێت، بۆ ئەوەی بە زمانێکی شیرین و ناسک و ساکار، بتوانیت مەبەست و پەیـامەکانـت بە منـداڵان بگەیەنیت تا منـداڵان بتـوانن لـێی تـێبگەن. شیعـر هـەر ئـەوە نییە کە کـۆمەڵێک وشەی سەروادار ریـزبکەیـت و نـاوی لـێبنێیـت شیعـر بـۆ منـداڵان. هـەر شیعـرێک هەست و دەروونی منداڵان نەبـزوێنت و چـێژی لێوەرنەگـرن، منـداڵان بە شیعـری نازانن و رەتیدەکەنەوە. کەواتا پێویستە لە سەرەتاوە، پەنجە بخەیتە سەر ئەوەی کە منـداڵان حەزیان لە چـییە. پێویسە ئەوەش بـزانیت کە تەنیا بەهـرە مـەرج نیـیە، بۆ ئـەوەی ببیـت بە شـاعـیرێکی منداڵان، بەڵکو نووسینی شیعـر هـونەرە، هەر هـونەرێکیش شێوە و شێواز و رێبـاز و تەکنیکی داڕشـتنی خـۆی هـەیە. هـەر شاعـیرێکـیش شێواز و ستایلی تایبەتی خـۆی لە شیعـر نووسینـدا هـەیە. جیـاوازە لەگەڵ شـێواز و رێبـازی و ستایلی شاعـیرێـکی کـەدا.
لە راستیشدا هـیچ رێگایەکی دیارکراو بۆ نووسینی شیعـر نییە، بەڵام دەتوانیت هەندێک یاسای بنەڕەتی پەیـڕەوی بکەیـت بۆ ئەوەی ببیـت بە شاعـیرێکی باش و سەرکەوتـوو. هـەمیشەش ئەوەت لەیـادبێت، کە تۆ شیعـر بۆ منـداڵان دەنووسـیت نەک بۆ گـەورەکان.
دەکـرێت هـەر بەهـەرمـەنـدێکی ئارەزوومـەنـدی شـیعـر بـبێـت بە شـاعـیر، لە میـانـەی راهـێنان و دووبـارەکـردنەوەدا. بەڵام بەشـێک لە بەهـرەی نووسینی شـیعـر رەمـەکییە.
رێنماییەکانی نووسینی شیعـر بۆ منـداڵان
بۆ ئەوەی شیعـرێکی جـوان و باش بۆ منداڵان بنووسیت، هەنگاو بە هەنگاو پەیـڕەوی ئـەم رێنـماییـانە بکە. کە ئـەم هـەنـگاوە سەرەتـاییـانەت زانـی، دەتوانیـت بە روونی لە چـۆنیـەتی نووسـینی شـیعـر تێـبگەیـت و دەست بە شیعـرنووسین بۆ منداڵان بکەیـت:
١ـ خـووبـدەرە خوێنـدنەوەی شـیعـر بـۆ منـداڵان: تا پێـت دەکـرێت شـیعـری شـاعـیرانی جیاواز بۆ منداڵان بخوێنەوە. بە تایبەتیش رۆژانە شیعـرە تازەکانی شاعـیرە ناودارەکان بخوێنەوە. تازەترین کـتێبی شیعـر بۆ منـداڵان بخوێنەوە. لە شێواز و رێبازی نووسینیان تێدەگەیت. تا شیعـری زیـاتر بخـوێنیتەوە، ئیـلهـام و بیـرۆکەی زیاتر و باشترت بۆ دێت. خوێندنەوەی شیعـری منـداڵان، هەنگاوێکە بۆ هـۆشت تا ئامادەی نووسینی شیعـر بێت.
٢ـ پێویستە ئامانجـت دیاری بکەیـت: پێویستە لە نووسینی هـەر شـیعـرێک بۆ منـداڵان ئامـانجـێکی روونت هـەبێـت. پـەروەردەیی، نیـشـتمانی، رەوشـتی، ژیـنگەیی،… بێـت. ئەگەر نەزانیت بۆ کوێ دەچـیت؟ چـۆن دەتـوانیت لە خۆتەن رێگایەکی نەزانراو بگریتە بـەر.. بێگـومـان بە شـوێـنی مەبەست ناگـەیـت. نـووسینی شـیعـریـش بـۆ منـداڵان لـەم پێویستییە بەدەر نییە. تا ئامانجی شیعـرەکەت دیاری نەکەیت ناتوانیت شیعـر بنووسیت.
٣ـ لە کوێـوە ئیـلهـمی شیعـرت بۆ دێت؟: ئیلهام وەحی نییە بۆ مـرۆف بنـێرێت، کارێکی ناکاوی و کوتـوپـڕیش نییە. ئیلهـام لە ئەنجـامی خەیـاڵ و بیـرکردنەوە بۆ شاعـیر دێـت. دەشێش لە ئەنجـامی بیـرکردنەوە لە یادەوەرییەکانی منـداڵیتەوە بۆت بێـت. یا لە بینینی دیمـەنێک یان رووداوێـک، یا لە جـوانی سـرووشـتەوە یا لە هـەستـێکی نیشــتمانییەوە بۆت بێت. ئیلهـام سەرچـاوەی زۆر زۆری هـەیە و نایـەنە ژمـاردن و سنووردارکـردن.
٤ـ هەڵبژاردنی ناونیشانی شیعـرەکەت: دوای ئەوەی کە بیرۆکەی شیعرەکەت دیاریکرد، هەوڵبدە ناونیشانێکی جوان و گونجاو و کورت و سەرنجڕاکێش بۆ شیعرەکەت دابنێیت.
٥ـ کـێشی بـڕگەیی لە کـێشی شیعـرەکانـدا بەکاربهـێنە: چـونکە ئاسانتریـن کـێشە، وا بـاشـترە کە کـێـشەکـانـت لـە (ە ، ٦، ٧، ٨، ٩) بـڕگـە زیـاتـر نـەبـن، ئـەوەش بـزانە باشـتر وایە کە شیعـری سەروادار بۆ منـداڵان بنووسیت. لەبەرکـردنیان ئاسانترە. با شـیعـرەکانت کـورت و پوخـتبن. باشـتر وایە شیعرەکانت بۆ منـداڵانی تەمەن تا (١٠) ساڵان لە نێـوان (٦) دێـڕ بـۆ (٨) دێـڕ زیـاتـر نەبـن. تا بە ئاسانی لەبـەریـان بـکەن. ریـتـم و تەکـنـیکی شـیعـریـش پێـویسـتە بەپـێی پێـوەرەکانی شـیعـر بـۆ منـداڵان بێـت. زۆر جـاریـش پـێـویسـت ناکـات، کە سـەروای کۆتـایی هـەر هـەمـوو نیـوە دێـڕەکانی شـیعـرەکانـت سـەرواداربـن.
٦ـ خەیـاڵ رەگەزێکە لە رەگەزەکانی شیعـر: خەیـاڵ پێویستییەکی گـرنگە لە نووسینی شیعـر بۆ منـداڵان. شاعـیر لە رێی خەیاڵـیشەوە ئیـلهـام و بیـرۆکەت بـۆ دێـت. خەیـاڵ رۆڵـێکی سەرەکی گـرنـگی هـەیە بـۆ راکـێـشانی منـداڵان بـە لای شـیعـرەکانـتـدا. ئەو شیعـرانەی کە بە خەیاڵـێکی ناسک و شـیریـن داڕێـژراون، بۆ ماوەیەکی درێـژتـر لە بیـری و لە یـادی منـداڵانـدا دەمـێنـنەوە. تـۆی شاعـیر لە رێی خەیـاڵـەوە، دەتـوانیـت باوەڕ بە منـداڵانی قـۆنـاغی بەرایی ـ قـۆنـاغی خەیاڵی ـ لە لەدایکـبوونەوە تا شەش و حـەوت ساڵان بهـێنیـت، کە ئـاژەڵ و باڵـندە و دار و درەخـت و شتی بێگـیان بە زمانی کـوردی دەدوێـن وەک ئەوەی کە کوردبـن. خەیـاڵ هەموو ئـەو شـتانە دەگـرێتەوە، کە بە خەیـاڵ بـڕیاریـان لەسـەر دەدەیـت. بەڵام ناشبێـت شـتەکـانـت لە خـەیـاڵ بەدەربـن و منـداڵان باوەڕیـان پـێـنەکـەن. بۆ نموونە: ئەستەم و لە خەیاڵ بەدەرە کە میروولەیەک فـیلـیـك قـوت بـدات. واش تـێمـەگە کـە منـداڵان هـێنـدە سـاویـلکەن و هـیچ نازانـن.
٧ـ شـێوازی شیعـر نووسین بۆ منـداڵان: شـێواز پێکهـاتـەیەکی سەرەکـییە لە شیعـری منـداڵانـدا، بابەتی شیـعـرەکەت شێواز دیاری دەکات. پەیوەندییەکی بەهـێزیش لە نێوان ناوەڕۆک و شێوازی شیعـردا هـەیە. هـێزی شـێوازی شیعـریش بـۆ منـداڵان، لەوەدایە کە تا چـەند منداڵان دەووروژێنێت و بە ئاگایان دێنێتەوە. جوانی شێوازیش لە جوانی و فانتازیی داڕشتنی وشەو و هـۆنینەوەی شیعـرەکەت دایە. وەکو لەسەرەوە باسمان کرد، هـەر شاعـیرێک شێواز و ستایـلی تایبەتی خـۆی لە شیعـر نووسین بۆ منـداڵان هـەیە.
٨ـ زمـان گرنگـترین پێویستی شیعـرە: زمـان گرنگـترین کەرەستەی نووسینە، کـلـیلی گەیـشتـنە بە هـۆش و بە دەروونی منـداڵان. تۆی شاعـیر بە هـۆی زمانەوە دەتوانێت گوزارشت لە هـزر و لە ناخی خۆت بکەیت و شیعـرەکانت بنووسێت و پەیامەکانت بە منـداڵان بگەیەنێـت. بۆیـە پێـویستە، شـارەزای زمـان و رێـزمـان و رێنووسی کوردی بێت. شارەزای فـەرهـەنگی وشەکانی منـداڵان بێت. شیعـرەکانت بە زمانێکی پـەتی و شـیرین و ناسک ساکار بنووسە، دوور لە وشـە و لە زاراوەی قـورس و تـوێکڵـدار. هـێندەش بە دوای جـوانـکاری و رەوانبیـژی و فـانتـازیـدا مـەگـەڕێ. راسـتیـشە زۆر جار زمـان لە ئاستی خەیـاڵ و بیـری مـرۆڤـدا نییە، ئەوەی لە خەیاڵی دایە، نەتوانێت بـەو هـێز و چـێـژ و مەسـتـییەوە، بە وشـە و بە شـیعـر گـوزارشتی لێبـکات. بـۆیـە شاعـیری رابەری شـیعـری نـوێی کوردیمـان، مامۆسـتا (عـەبـدوڵڵا گـۆران) دەڵـێت:
هـەرچـەنـد ئەکـەم ئـەو خەیـاڵـەی پێی مەســتـم
بـۆم ناخـرێتـە نـاو چـوارچـێـوەی هـەڵـبـەســتـم
٩ـ بە شیعـری ئاسان دەست پـێـبکە: لە سەرەتـاوە بە شیعـری ئاسان و کورت دەست پـێبکە. لەوەوە دەست پێبکە کە منداڵان حەزیان لە چی بابەتە شیعـرێکە. لە نووسینی شیعـرەکانیشدا پەلـە مەکە، بە وردی بـیر لە وشە بە وشەکانت بکەرەوە. چونکە ماوە بە لای منـداڵانەوە گرنـگ نییە. گەر لە مـاوەی یەک رۆژدا نـووسیبێـتـت یا لە مـاوەی یەک مانگـدا. گـرنگ بە لای منـداڵانەوە شـیعـرەکـەی بەردەستـیانە کە دەیخـوێـنـنەوە. لە بابـەتی ئـەو شـیعـرە باونـەمـا و دووبـارە بـوونـەوانـەش مـەنـووسە، کە منـداڵانی ئەمـڕۆ چـێژیـان لـێوەرناگـرن. دەتـوانیت سـوود لە ئەزمـوونی ئەو شاعـیرە ناسـراوە کوردانەمـان وەربگـریت، کە شیعـر بۆ منـداڵان دەنـووسـن. بەڵام لاساییان مەکەرەوە. ببـە بە خـاوەنی ریچـکە و رێبـاز و شـێـواز و سـتایـلی تایـبـەتی خـۆت لە نـووسیـنی شـیعـر بـۆ منـداڵان. سێ رەگـەزی گـرنگـیـش لەبەرچـاو بگـرە (مەبـەسـت، کـورتی، سـەروا) هـونەری تەکـنیکی نووسـین و رێـکخـسنی شـیعـر و بە جـبێهـێشتی ماوە لە نێـوان دێـڕەکانـدا پێـویسـتن، بۆ بە ئاسانی خـوێنـدنەوە و بۆ وەسـتان و پشـوودان.
١٠ـ نـوێخـوازی و داهـێـنان لەشیعـری منـداڵان: هـەوڵبدە لە چـوارچـێوەی شـیعـری کلاسیکـیی منـداڵان دەربچـیت، بیـر لە نوێخـوازی و داهـێنان و ئافـرانـدن بـکەرەوە.
١١ـ پێویستە شارەزای قـۆناغـەکـانی منـداڵیەتی بیـت: چـونـکە هـەر قـۆنـاغـێک لە قۆناغەکانی منداڵی، لە رووی جەستەیـی و دەروونی و سۆزداری و بیر و خەیاڵ و زمان و زیرەکی و توانای فـێربوون و وەرگرتـن و گوزارشتکـردن، تایبـەتـمەنـدیی خۆیان هـەیە. تـۆی شاعـیر کاتێک دەتوانیـت شیعـرێکی باش و گونجاو بۆ منـداڵان بنووسیت، کە لە هەموو روویەکەوە شارەزای قـۆناغـەکانی گەشکردن منـداڵی بیت.
تا شیعـرەکانت بە پێی پێـویستییەکانی قـۆنـاغـەکان بنووسیـت.
١٢ـ رەنگـدانەوەی وردەکارییەکانی هـەستیاری لە شـیعـرەکـانتـدا: شیعـری باش بـۆ منـداڵان لەگـەڵ هـەر پێـنج هـەسـتەکـەدا سەرقـاڵ دەبێـت. لە بـۆنکـردنەوە تا دەگـات دەست لێدان و تا بینین و بیـسن و چـێژکـردن. دڵنیابە لەوەی کە شیعـرەکانت ئەوەی تێـدایە کە یـاری بە هـەسـتەکانی منـداڵان دەکەن،. بۆ نمـوونە، کە شـیعـرێک لەسەر بەهاری رەنگـینی کوردستان دەنووسیت، منـداڵان گوڵە رەنگاوڕەنگە سروشتییەکان دەبینن و بۆنیان دەکەن و دەستیان لێـیان دەدەن. یـاری لەگەڵ پەپـوولەکانـدا دەکەن، گـوێیـان لە جـریـوەی مـەل و قـاسـپە قـاسپی کـەو دەبـێـت، تـامی رێـواس دەکـەن و دەیخۆن. کەواتە لێرەدا توانیوتە هـەستەکان بخـەیتە ناو شیعـرەکانتەوە بۆ منـداڵان.
١٣ـ گـەڵاڵـە و پـوخـتکـردنی شـیعـرەکەت: کـە شـیعـرەکـەت نـووسی چـەنـد جـارێـک پێـداچـوونەوە بە نـاوەرۆک و فـۆرم و کـیش و سـەروا و دروسـتی وشەکانـت بکەوە. لە دوا دەستکاریـدا، هـەڵـەکانـت بـژار بکە و ئەوەی پێـویستی بە گۆڕانبـوو بیگـۆڕە. یەکەم رەخـنەگـریـش خـۆت بە، رەخـنە لە شیعـرەکانـت بگـرە و هـەڵـیان بسەنگـێـنە.
١٤ـ شیعـرەکانت پێشانی شاعـیرێکی بە ئەزموـون بـدە: وەکو شاعـیرێکی تـازە پێت شـەرم نەبێـت و شیعـرەکانت پێـشانی شاعـیرێکی ناسراو و خاوەن ئەزموونی بواری شـیعـری منـداڵان بـدە. سـوود لە تێبینی و لە پێشنیارەکانی وەربگـرە و بە سنگـێکی فـروانیـشەوە رێـنمـایی و رەخـنـەکانی قـبووڵ بـکە.
١٥ـ شیعـرەکانت بۆ منـداڵان بخـوێنـەوە: تێدەگەیەت کە تا چەند شیعـرەکانت بە لایانەوە پەسەندن، داوای فـیدباک لە منـداڵانی خوێنەرانی شیعـرەکانت بکە، دەتوانیت سوودیش لە فـیـدباکەکـانیان دەربارەی شـیعـرەکانـت وەربگـریت و را و بۆچـوون و رەخـنەکانیان بە هـەنـد وەربـگـرە. جـارێکی کـەش پێــداچـوونـەوە بە شـیعـرەکانـتدا بکە. تا دڵنیابیت لەوەی کە شـیعـرەکانـت سـەرنجـڕاکـێـشن و ئامـانجـەکـانی شیعـری منـداڵانیان پێکـاوە.
١٦ـ هەست بە ئاستی شیعـرەکانت دەکـەیـت: هەست بەوە دەکەیت، کە شیعـرەکانت لە ئاستێکی باشدان و لە شیعـرەکانی گەلێ لە شاعـییران باشترن، لە ئاستی شیعـرەکانی گـەلێ لە شـاعـیرانی ناسراویـش ئاسـت نـزمـترن. ئەمـەش هـەستـێکی سـروشـتیـیە، چـونـکە ئاستی بەهـرەمـەنـدی و شارەزایی لە نێـوان شـاعـیرانـدا جیـاوازیـیان هـەیە. گـەلێ لە شاعـیرانی کوردمـان شیعـریـان لەسەر (کوردسـتان) بـۆ منـداڵان نووسـیوە، بەڵام جـیوازی لە ئاستی شـیعـرەکـانیـانـدا هـەیە.
١٧ـ شیعـرەکانت بۆ گـۆڤـارێکی منـداڵان بنێرە کە بە کوردی دەردەچـێت: لەوش دڵگـیر مەبـە، کە جـارێک و دووجـار شـیعـرەکانـت بڵاونـەکـەنەوە. سـتافی ئـەو گـۆڤـارەش کە شیعـرەکـانتی بـۆی دەنـێریت. روانینینی خۆیـان دەربـارەی شیعـرەکانت دەبێت، دەشێـت لەگەڵ شـێواز و ستایـلی شیعـرەکانی گۆڤـارەکەیـان گۆنجـاو نەبن. ئەمەش نابێـت ببێتە هـۆی گـلەیی و کـۆڵـدان و ساردبـوونـەوەت.
١٨ـ بەشداری لە کۆڕەکانی شیعـر خوێنـدنەوە بکە: شەرم مەکـە و ئازایـەتی ئەدەبیـت هەبێـت. بەشداری لەو کۆڕانەدا بکە کە بۆ خوێنـدنەوەی شیعـری منـداڵان سازدەکرێن. لەوەش سـڵ مەکـەرەوە کە رەخنـەت لێـدەگـرن.
١٩ـ وەک شاعـیرێـك هـەمیشە پێنووس و پەڕەیەک کاغـەزت پێبێت: چـیت بە خەیـاڵدا هات بینووسە، هەنـدێ جار ئیلهـامێک یا بیـرۆکەیەکی باش یا دێـڕێک شیعـری جوانت بۆ دێـت، بینووسە بۆ ئـەوەی لەبـیرت نەچـێتەوە، لەوانەیە ئەو دێـڕە شیعـرە ببێـت بە سـەرەتـای شـیعـرێـکی تـازەت بـۆ منـداڵان و هـەوڵ بـدەیـت تـەواوی بـکەیـت. کـەڵە نووسەری ئینگلیزی (جـوان رۆلـینگ) ی نووسەری زنجـیرە رۆمانی (هـاری پـۆتەر) لەناو شەمەندەفەردا، ئیلهـامی نووسینی هـاری پۆتەری بۆ هات. یەکسەر پێنووس و کاغـەزی دەرکردوو و ئیلهـام و سەردێـڕی بیـرۆکەکانی نووسی تا لەبیری نەچـنەوە.
٢٠ـ شاعـيری باش نابێت لە نووسینی شیعـر بێزاربێت: لەپاڵ خوێنـدنەوەیەکی زۆری شـیعـری منـداڵان، بۆ ئەوەی شیعـرێکی جـوان بۆ منـداڵان بنووسیت. تا پێت دەکـرێت بنـووسە و بسـڕەوەوە و یـاری بـە وشـە جـوانـەکـان بـکە. درێـژە بـە راهـێـنان و بە نووسینی شیعـرەکانت بـدە. خەیاڵـت فـراوانـتر و هـۆشت زیـاتر دەکرێنەوە. دەتـوانیت ئـەو زۆرە نووسـینانەت، پوخـت و کورت بکەیتـەوە و شیعـری جـوانیـان بۆ منـداڵان لـێـبهـۆنیـتەوە. (شکـسپیر) دەڵێـت:”تا لاپـەڕەیـەکـم نـووسی.. هـەزار پـەڕەم دڕی”. ئەوەش بـزانە کـەس بە شاعـیری لەدایـک نەبـووە. وەکو کوردیش دەڵـێت:(کـەس لە پـڕێـک نەبـووە بـە کـچ و کوڕێـك).
٢١ـ شاعـیرێکی هـەمیشە خوێنەر بە، کورد و کوردسـتان پەروەرێـکی سەرسەخـت بە، هـیواخواز و گەشـبیـن بە، خـۆڕگـر و کۆڵـنەدەر بە، رووگەش و لێوبەخەنـدە بە، خاکی و کـۆمـەڵایـەتی بە. گـەورە و بچـووکـت خۆشـبوێـت، دەمارگـیر و تونـدڕەو مـەبە، رێـز لە هەموو را و بۆچوونێکی جیاواز بگـرە. بە سنگێکی فـراوانەوە رەخنەش وەربگـرە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




شانۆ بۆ هـەرزەکاران/ گـوێـدرێـژ و گـورگ.. رەزا شـوان

 
(کەسـایـەتییەکـان: گـوێـدرێـژ. سـەرۆک ، گـورگ ، رێـوی ، مـشـک ، ئاژەڵـەکـان)
(
شـوێـن: دارسـتانـێکی جـوان و گـەورەی پـڕ لـە ئـاژەڵی هـەمـەچـەشـنەیە)

بەشی یەکەم


چـيرۆکـبێژ: هـەبـوو نەبـوو، لە سـەردەمـێکی زوو، دارسـتانێکی زۆر جـوان هـەبـوو. کۆمەڵـێکی زۆر لە ئـاژەڵانی هەمەچـەشـنە، پێکەوە بە ئاشتی و ئارامی و هـێمنی لەم دارستانەدا دەژیـان. بە هەڵـبژاردن ئاژەڵـێکـیان کردبوو بە سەرۆکی دارسـتانەکەیـان.

رۆژێـک گـورگـێک سەردانی ئـەم دارسـتانەی کـرد. چـیی وت؟ وەرن بـا پـێـکەوە ئـەم گـورگـە بناسین و بـزانـین نیـازی چـییـە؟

گورگەکە: بێگومان ناوبـانگی ئەم دارسـتانەم بـیستووە، کە چـۆن ئاژەڵـەکانی لە سایەی سەرۆکە خۆشەویستەکەیاندا، بە تەبایی و ئاشتی و خۆشی دەژین و هـیچ کێشەیان نییە. هەلێکی باشم بـۆ رێککەوتووە، بۆ ئەوەی ئاشتی و سەقـامگیریی لەم دارستانە جوانەدا تێکـبدەم. ئاژاوە و گـێرەشێوێنی دەخەمە نێـوان ئاژەڵەکانەوە، تا بگەم بە مەرامی خـۆم. مەرامیشـم ئەوەیە، کە ببـم بە سەرۆکی ئاژەڵـەکـانی ئـم دارســتانە گـەورەیە. کە پـڕە لە کەروێـشک و بـاڵـندە و ئـاسکە و جـۆرەهـا ئـاژەڵ. ئـەوەش دەزانـم کە هـێنانـەدیی ئـەم ئامـانجـەم ئاسـان نیـیە و قـورسە. دەشـزانـم کە چـۆن هـەنـدێ لە ئـاژەڵە سـاویـلکەکـان و ئەوانەشیان کە فـێڵبازن هەڵیانبخەڵەتێنم و یارمەتیم بـدەن، تا بگەم بەوەی دەمەوێت.

چـیرۆکـبێژ: دوایی گورگە گـوێێ لە بانگەوازێـکی گـوێـدرێـژەکە بوو. دەبێـت چی بڵێت؟

گوێـدرێـژەکە: ئەی خەڵکی بەڕێـزی دارستانەکەمان، دانـای دارستان و سەرۆکمان، ئەو مژدەیەتان دەدەنێ و پێتان دەڵێن، ئەمساڵ ساڵێکی تایبەتی دەبێت، کە هەموو رۆژەکانی هـەر خـۆشی و شـادی و کارکـردن دەبـێـت.

گورگەکەکە: ئاهـا.. کەواتە گـوێـدرێـژی گـەورە، یـاوەر و قـسەکەری تایبەتی سەرۆکە. ئەو کەسەیە کە دەتوانێت لە بەدیهـێـنانی پـلان و تەگـبیرەکەم یارمەتیـم بـدات. ئەوەش دەزانـم، کە گوێـدرێـژەکە دڵسوزێکی راستیی سەرۆکەکەیانە، بەڵام منی گـورگ، بەڵێ مـنی گـورگ، دمناسن کە گـورگ کـێیـە و چـیی لەدەسـت دێـت.

چـیرۆکبـێژ: گـوێـدرێـژەکە قـسەکـانی تەواوکـرد و وتی:

گوێـدرێـژەکە: ئەوانەی لێرە ئامادەن، با ئەم مـژدەیە بە ئەوانە بگەیەنن کە لـێرە نین.

چـیرۆکـبێژ: دوایی گـوێـدرێـژەکە ئـاژەڵـێکی بیـنی کە خەڵـکی دارسـتانەکەیـان نەبـوو. ئاژەڵـەکە لـێی نـزیک بـۆوە، تا گەیـشـتە لای گـوێـدرێـژەکە، ئەویـش گـورگـەکە بـوو.

بەشی دووەم

گورگەکە: رۆژ باش ئەی مامۆستا گوێـدرێژ، مامۆستای هەموو گیانلەبەران و سەرۆکی ئاژەڵانی ئەم دارسـتانە، خـاوەنی دەنگـێکی خۆش، کە خۆشترە لە قـاسپە قـاسپی کەو و لە جـریـوەی چـۆلەکە. بەڕێـزتـان بە ئارامی و دانـایی و دڵـپاکی و خۆڕاگـری ناسراون.

گـوێـدرێـژەکـە: تـۆ کـێیـت؟ ئـەم سةتایشانە چـین دەربـارەی مـن دەیـانـڵـێیـت؟

گورگەکە: رەنگە ئەوە نەزانیت، کە باپـیرەی مـن و تـۆ ئامۆزای گیـانی بە گیانی بوون. ئەم سـتایشانە زۆر کەمـن دەربارەی گـەورەیی و دانـایی بەڕێـزتـان.

گوێـدرێـژەکە: تـکایە خـۆت بناسێـنە و پێـم بـڵێ تـۆ کـێیـت؟

گـورگەکە: گەورەم من گـورگم و خـزمێکی نزیکـتم. من لەو کەسانەم کە زۆر سەرسامی کەسـایەتی تـۆی مـەزن و ئـەو کـارە گەورەکـانەی کە دەیـانـکەیـت. گـەورەم گـوێـدرێـژ، گـەر تـۆ نەبـوویـتـایە، ئـەم ژیـانە خـۆشـەی کە لە دارســتانەکـەدا هـەیە نـەدەبـوو.

گوێـدرێـژەکە: ئەهـاااا. قـسەکـانت دروسـتن.

گورگەکە: بەڵێ گـەورەم، من لە دارستانـێکی دوور لێـرە دەژیـم. بەڵام ناوبانـگی تـۆمان بیستووە. لە هـەمـوو کـۆبـوونەوەکانی ئاژەڵـەکانی دارسـتانەکەمـانـدا، کـاتێک کە بـاسی ئـارامی و دڵـسـۆزی و خـۆڕاگـری دەکـەیـن، بـۆ نمـوونە ئـامـاژە بـە بەێـزتـان دەدەیـن، منـیـش بە شـانازییەوە دەڵـێم کە تـۆ خـزمی منـی.
بەڵام پرسیارێک رامانی کردووم، نازانـم تـۆ چی سوودێکت لەم مانـدووبوون و کارانەت دەستکەوتووە؟ هەموو کارەکانت لە پەرژەوەندی سەرۆک دایە، کە تێر دەخەوێت و پاڵی لێـداوەتەوە و هـەر خەریکی خـواردنە، تـۆ دەیکەیـت و ئـەو بەرەکـەی دەخـوات. بـەڵام ئەو داماوەی کە لە بەیانییەوە تا ئێـوارە رەنـج دەدات و خەریکی چارەسەری کێشەکانە

ئـەوە تـۆی، لەگەڵ ئەوەشدا تێر خواردنت ناکەن. مـن دڵـم بـۆت دەئێشـێت.

گوێـدرێـژەکە: قـسەکانـت راسـتن. بە داخـەوە کە ئەمـە سـروشتی ژیـانە.

بەڵام سەرۆکمان بە دەنگ و بە رازیبوونی هەموو ئاژەڵەکان هەڵـبژێراوە و کـردوومـانە بە سـەرۆک و بە فەرمانـڕەوامان.

گورگەکە: بەڵام بەڕێـزم تۆ شایەنی ئەم پۆستەی، دوودڵ مـەبە، من لە ئێستا بە دواوە ئامانج ئەوەیە کە تـۆ ببیت بە سەرۆکی دارستانەکە. بۆ خـۆت پـاڵی لێبدرەوە و فەرمانکە، خۆشترین خـواردن دەخـەنە بەردەمت. بەڵام پێویـستە گوێـدێـربیـت و بە قـسەم بـکەیـت.

گوێـدرێـژەکە: بە دڵـنیاییەوە بە قـسەت دەکەم.

گورگەکە: ئێـستا ببـمبە بـۆ لای سـەرۆک، تـا رازی بـکەم، بۆ ئـەوەی واز لە دەسەڵات بهێنێت و تۆ لە شوێنی خۆی دابنێت و لەسەر کورسی سەرۆکایەتی دابنیشیت و فـەرمانـڕەوابیـت.

بەشی سـێیەم


چـیرۆکـبێژ: گـوێـدرێـژەکە گـورگـەی بـرد بـۆ لای سـەرۆک و پـێی ناسانـد.

گوێـدرێـژەکە: سەرۆکی گەورەم، ئەم گورگە میوانی دارستانەکەمانە، کەسێکی باش و رووخۆشـە. دەمـەوێـت بـیکەیـت بە یەکـێک لە نـزیـکەکـانی خـۆت.

سەرۆک: فەرموو بەخـێربێیت گورگ. بێگومان گەر وابێت لە خۆمی نزیک دەکەمەوە.

چـیرۆکبـێژ: گوێـدرێـژەکە، چـووە دەرەوە. خەریکی کارەکـانی خـۆی بـوو. گورگەکە لە لای سەرۆک مایەوە و دەستی بە ستایشکردنی سەرۆک کرد و زۆری بە شان و باڵـیدا هـەڵـدا. زۆ مـەرایی لە بەردەمیـدا کرد. دەیهـێنـایە پێـکەنین، تا سەرنـجی سەرۆکی بۆ لای خـۆی رابکـێشێـت و پێی سەرسـام بێـت.

سەرۆک: لە ئەمـڕۆ بەدواوە تـۆ لـە جـێی گـوێـدرێـژەکە، جـێگـری تایبـەتی منـیـت.

گـورگـەکە: زۆر سوپـاس سـەرۆک، کە بە زوویی ئەم پـۆسـتەت بە مـن بەخـشی.

چـیرۆکبـێژ: گـوێـدرێـژەکە کە ئەمـەی زانـی، زۆر لە گـورگـەکە تـووڕەبـوو.

گوێـدرێـژەکە: چی روویـدا؟ ئـەی ئێـمە لەسەر ئەوە رێکـنەکـەوتین کە من بکەیت بە سـەرۆک؟ تـۆ ناپاکـیت لەگـەڵمـدا کـرد.

گـورگەکە: ئامـۆزا گیـان، تـووڕە مـەبە، قـوربـانی گـوێیە درێـژەکانت بـم. چـون بۆ ئـەم کارە سەرۆک رازی بـکەم، ئەگـەر لـێی نـزیـک نەبمـەوە.

گوێـدرێـژەکە: ئەهـاااا، بـەڵی راسـتە.

گـورگـەکە: گەورەی بەڕێـزم سەرۆک، ئەمەوێت لە کارێکی گرنگ ئاگادارت بکەمەوە.

سەرۆک: فەرمـوو قـسەبـکە و چـی هـەیە بـۆمی بـاس بـکە.

گـورگـەکە: هـەمـوو ئاژەڵـەکـان لـە دارسـتانەکـەدا، باسی ئـەوە دەکـەن، کە بەڕێـزتـان دەتەوێـت واز لە دەسەڵات بهـێنیـت و دەستبەرداری پـۆستی سەرۆکی دارستانەکە بیت.  گوێـدرێـژ لە جـێگای خـۆت دابنێیـت و بـکەیـت بە سەرۆک. هەمـووشیان گوێـدرێـژ لە تـۆ لەپێـشـتر و بە شـایـەنی سـەرۆک و دەستەڵاتی دەزانـن. ئایـا راسـتە کە بەڕێـزتان دەست لە سەرۆکـایەتی هـەڵـدەگـرن و گـوێـدرێـژ لە شـوێنی خـۆت دادەنێـیـت؟

سەرۆک ـ بە تـووڕەییـەوە: کـێن ئەوانـەی وا دەڵـێن، هـەر هـەمـوویـان دەکـوژم.

گـورگـەکە: کەواتە ئـەمـە درۆیـە، ئـەم قـسەیـەیـان بە دەمی تـۆوە هـەڵـبـەسـتووە. وا دیـارە کە گـوێـدرێـژ، چـاوی بـڕیـوەتە دەسـتەڵات و سـامـانـەکـەی بەڕێـزتـان.

چـیرۆکـبێژ: لە دوای چەنـد رۆژێـک، گورگەکە، بـووختـانی بـۆ پاسەوانەکانی سەرۆک هەڵـدەبەستێـت.

گـورگةەکە: سەرۆکی گـەورەم، ئاشکرایە کە پاسەوانە تایبەتییەکانـت، گوێـدرێـژەکەیـان خۆشـدەوێـت، دەستیان لەگـەڵـیدا تێکەڵکـردووە. قەرسیل و کاوجـۆی زیاتری دەدەنێ تا کـێشی زیـاتربێـت. دڵگـرانـم کە لە مـن زیـاتر، هـیچ کەسێکی دڵسۆز بە دەورتەوە نییە.

سەرۆک: قـسەکانت راسـتن، هەر ئێستا هەموو ئەو تاوانبـارانە دەخەمە بەنـدیخانەوە.

چـیرۆکـبێژ: سـەرۆک گـوێـدرێـژەکە و پاسەوانـەکـانی خـستە بەنـدیخـانـەوە.. لە دوای چەنـد رۆژێـک، با بـزانین گـورگە چئ پیـلانێـکی تـری لەبـن سـەردایە.

گـورگـەکە: سـەرۆکی گـەورە و رێـزدارم، ئێـستا هـیچ نـاپـاکـێک بە دەورتـەوە نیـیە. گـەر رێـمپێـبـدەدەیـت، پێـشـنیاری کارێـکی گـرنگـت بـۆ دەکـەم.

سـەرۆک: بێگـومـان جێگـری دڵپـاکـم، رێپـێـدراوی، فـەرمـوو پێشـنیارەکەت چـییە؟

گورگەکە: گەورەم، من بە پێویستی دەزانـم، کە خودی بەڕێـزتان سەردانی بەندیخانەکە بکەن تا لەوە دڵـنیابن و دڵتـان داکەوێـت، کە هـەمـوو ناپاکەکـان لە بەنـدیخـانەدان و بە چـاوی خـۆت بیـانبـینیـت.

سـەرۆک: بـەڵێ ئەمـە دەکـەم. دەی تـۆش هـەسـتە با بـڕۆیـن بـۆ بەنـدیخـانەکە.

چـیرۆکـبێژ: سـەرۆک دەچنـە بـەردەم دەرگـای بەنـدیخـانەکە

گـورگەکە: سەرۆکی پایەبەرز، ئەوەتە واین لە بەردەم ئەو تاوانبارانە. بەڵام خۆت بە تەنیـا بچـۆرە نـاو بەنـدیخـانەکـەوە. بـۆ ئـەوەی هەمـوویان رەزیـل بکەیـت.

سەرۆک: ئـەی تـۆ بۆ نایەیتـە ژوورەوە؟

گـورگەکە: مـنی پاسەوانە دڵسـۆزەکـەت. لە دەرەوەدا دەوەسـتم و چـاو بە هـەمـوو لایەکـدا دەگـێڕم و ئاگـاداریـت دەکـەم.

چـیرۆکـبێژ: سـەرۆک هەر خۆی چووە ناو بەنـدیخانەکەوە. گورگەکە یەکسەر دەرگای بەنـدیخـانەکەی داخـست و قـاقـا پێکەنی قـوفـڵی کـرد و کـلیلەکەی لە گەڵ خـۆی بـرد.

گـورگـەکە: ئەوا سەرکەوتـم و بە مەرامم گەیشتم، ئێستا من سەرۆکی ئەم دارستانەم.

چـیرۆکـبێژ: سـەرۆک کە زانی کـەوتە داوی پیـلانی گـورگـەکەوە، داوای لێـبووردنی لە پاسەوانەکانی و لە گـوێـدرێـژەکە کـرد. گـوێـدرێـژەکەش داوای لـێبووردنی لە سەرۆک کـرد. کە وایـزانی کە جـێگەی سـەرۆک دەگـرێتەوە و دەستەڵاتـەکـانی دەگـرێتە دەسـت.
 هەمـوویـان بیریـان لەوە دەکـردەوە کە چـیبکەن بـۆ ئـەوەی لە بەنـدیخـانە رزگـاربـن.

لە دەرەوەی بەندیخانەدا، گورگەکە متمانەی بە رێـوییەکەی هـاوڕێی هەبوو، پشتی بە ئـەو دەبەسـت. رێـوییـەکە بە هـەمـوو لایـەکی دارسـتانەکـەدا رۆیـی راگـەیـانـد.

رێـوییەکە: خەڵـکی دارستانەکەمـان، سەرۆکمـان بـۆ گەشتێکی یەکجـار دوور رۆیی و ناگـەڕێتەوە. گـورگەکەی لە جـێی خـۆی کـرد بە سـەرۆک و هـەمـوو دەسـتەڵاتـەکـانی بە ئـەو سـپارد. لە ئەمـڕۆوە گـورگـەکە سەرۆکمـانە. دەبێت ملکەچی بڕیـارەکانی بـن.

چـیرۆکـبێژ: ئاژەڵـەکـانی دارسـتانـەکە، سەریـان سـوڕمـا، دەیـانـپرسی چـۆن شـتی وا دەبێـت؟ چۆن سەروک ماڵئاوایی لێمان نەکـرد؟ بەڵام هـیچ وەڵامێکیان دەستنەکەوت. بـۆیـە بـڵاوەیـان لێکـرد. تەنیـا مشکـێکی بچـکـۆلە نەبـێـت. کـە بـڕوای بە قـسـەکەی رێـوییـەکە و گـورگـەکە نەکـرد. بـڕیـاری دا کە راسـتی بـزانێـت.

بەشی چـوارەم


چـیرۆکـبێـژ: لـە نیـوە شـەودا، مـشکەکـە بە دیـواری شــوورەی کـۆشـکی سـەرۆکـدا هـەڵگـژا و سەرکەوت و دابـەزی، تا گەیشتە شوێـنێکی زۆر نـزیک لە کـۆبـوونەوەی نێـوان گـورگەکە و رێـوییەکە، خۆی شاردەوە و نەیان بینی، گۆێی لە قسەکانیان گرت.

رێـوییەکە: گەورەم گـورگ، بۆم بگـێڕەوە، کە چـۆن بەم خـێراییە بوویـت بە سەرۆك؟ تـۆ مـاوەیـەکی زۆر کـەمە ا بـوویـت بە میـوانی ئـەم دارسـتانە.

چـیرۆکـبێژ: گـورگـەکە قـاقـا پـێـکەنی و بە تەڵـفـیـسی و بە دەنگـێکی بـەرزەوە.

گـورگەکە: ساوێـلکەیی و گـەمـژەیی گـوێـدرێـژەکـەم قـۆسـتەوە. ئیـنجـا فـێـڵ و پیـلانی خۆم بۆ بەدەستهێنانی بڕوا و متمانەی سەرۆک. تا توانیم گوێدرێژەکە و پاسەوانەکانی سـەرۆک و سـەرۆک خـۆشی بـخـەمـە بەنـدیـخـانـەکـەوە. دەرگـای بەنـدیخـانـەکـەشـم کلـیل دا. کـلیلەکەی لەژێـر سەرینـەکەم دامنـاوە. ئێـستا مـن سـەرۆکی ئـەم دارسـتانەم.
لـە بەیـانییـەوە دەسـتـدەکـەم بـە خـواردنی کەروێـشـکەکـان و ئاسـکەکـان و ئـەودوای ئاژەڵـەکان. هەر رۆژی یەکـێکـیان دەخـۆم. بەشی تـۆش لەو خواردنە خۆشانە دەدەم.

چـيرۆکبێژ: مشکەکە گوێی لە هەموو قـسەکانی رێـوییەکە و گورگەکە بوو. بە خـێرایی و بێ ئەوەی بیبینن لەو شوێنە هاتە دەرەوە. بە پەلە هەموو ئاژەڵەکانی دارسـتانەکەی کۆکـردەوە، قسەکانی رێـوییەکە و گورگەکەی بۆ گـێڕانەوە. ئاژەڵەکان سەرسـام بوون. پـرسییان چـیبکەین لەگـەڵ ئـەم گورگـە ناپـاکە و ئـەم رێـوییـەی هـاوڕێیـدا؟

مـشکەکە: دوودڵ مەبـن، ئـەوەی لـێـتانـم دەوێـت، بەیـانی زوو لـە دەوری کـۆشـکی سەرۆکـدا کـۆببنەوە، گـەر بینیتـان گـورگـەکە و رێـوییـەکە دیانـەوێـت لە کـۆشکەکە رابـکەن، دەرفـەتیان مـەدەن و هەر هەمـووتـان هـێڕش بکەنە سەریان و بیانگـرن.

چـیرۆکـبێژ: بەیانی زوو مشکەکە چووە ناو کۆشکەکە و لە ژووری گورگەکەدا خۆی شاردەوە. هـەرکە گورگەکە لە ژوورەکـەی دەرچـوو، مشکەکـە بە خـێرایی کلیلەکەی لەژێـر سـەرینی گورگەکە دەرهـێنا. چـووە بـەردەم دەرگای بەنـدیخـانەکە و کـلیـلەکەی بـۆ سەرۆک هـەڵـدا.

مـشکەکە: سەرۆکی گەورەم، ئەمە کـلیلی دەرگای بەندیخانەکەیە و قـوفڵەکی بکەنەوە. بەڕێـزت و گـوێـدرێـژەکە و پاسـەوانەکانـت وەرنە دەرەوە، لە دەوری بەنـدیخـانەکـەدا چاوەڕێتان دەکەن. هەموومان هـێڕش دەکەینە سەر گورگەکە و ڕێویییەکەی هاوڕێی. دارستانەکەمان لـەو ناپـاکانە پاک دەکەینـەوە.

سەرۆک: زۆر زۆر سـوپـاس مـشکی ئـازا و دڵسـۆز.

چـیرۆکـبێژ: دوای چەنـد خـولەکـێک سەرۆک و گوێـدرێـژەکە و هەموو پاسەوانـەکان، لە بەنـدیخـانەکـە هـاتـنە دەرەوە. هـەمـوویـان دەوری کـۆشـکەکـەیـان دا. رێـویـیـەکە شارەزابـوو، لە کونێکی گەورەی دیـواری کۆشکەکەوە لەگـەڵ گـورگەکەدا دەرچـوون.  توانیان رابکەن، بەڵام لە دەروازەی دارستانەکەدا رووبەڕووی ئاژەڵـەکان بوونەوە و هـێڕشیان کـردە سەریـان و هـەردووکیانیـان گـرت. خستیانیان نـاو بەنـدیخـانەکەوە و دەرگـاکەیـان لەسەریـان کـلیـل دا.

چـیرۆکـبـێژ: منـداڵـە چـاوگەشـەکـان، بـینەرانی خـۆشـەویـست، یەکـێتی و خـوشی و ئاشـتی و سـەقـامگـیری  بـۆ دارسـتانـەکە گـەڕایـەوە. سـەرۆکـیش میـدالیـای زێـڕی ئـازایـەتی و دڵسـۆزی لـە مـلی مـشکە بچـکـۆلـەکـە کـرد.
چـەپـکێ گـوڵ و چـەپـکـێک نـێـرگـز.. مـەرگـتـان نـەبـیـنـم هـەرگـیـزا و هـەرگـیـز.

ـ تـەواو ـ

  (*) بە دەستکارییەوە، ئەم شانـۆیەم لە عـەرەبییەوە، وەرگـێڕاوە بۆ کـوردی. ناوی نووسـەری لەسـەر نـییـە.

رەزا شـوان




بە دەنگەکانی کورد هەڵـبژاردنەکانی داهـاتووی تورکیا یەکلایـدەکرێنەوە.. رەزا شـوان

بڕیـار وایە لە رۆژی یەکـشەممەی (١٤/ مای/٢٠٢٣) هەلـبژاردن بۆ پەرلەمـان و بـۆ سەرۆک کۆماری تورکیا بکرێت. پارتی دەسـەڵاتداری تورکیا (پارتی داد و گەشەپێـدان) ئەردۆگانیان کاندیدکردووە. هاوپەیەمانی ئۆپۆزسیۆن، کە بە ناوی (هاوپەیمانی نەتەوە) وەیە. لە شەش پـارتی ئایـدۆلـۆژیـای جیـاواز پێکهـاتـووە لە: نەتەوەییـەکان، ئیسلامییە سیاسییەکان، عـیلـمانییەکـان. لە رۆژی دوو شـەممەی (٦/ ئـادار/ ٢٠٢٣) هـاوپـەمـانی نەتـەوە، بە فـەرمی (کەمـال کـلیچـدار ئـۆغـڵـو) ی (٧٤) ساڵ، (سـەرۆکی (پارتی گـەلی کـۆماری) یـان بـۆ رکەبـەرایـەتی ئەردۆگـان، بـۆ هـەڵـبـژاردنی (سـیانـزەمـین سـەرۆک کۆماری) تورکیا کانـدیـدکرد، لەبەر ئەوەی کە پارتەکەی (جە هە پە) گەورەتـرین پارتی ئـۆپـۆزسـیۆنە لە تورکیادا.
کەمـال کـلیچـدار، بە رەسەن کوردێکی عـەلـەوییە و خـەڵـکی شـاری (دێـرسـیـم)ە لە باکـووری کوردسـتان. کـلـیچـدار لە ساڵی (٢٠٠٨) دا، وەکو سیاسییەکی بـوێـر ناوی هاتە ناوانەوە، کە بەبی تـرس گەنـدەڵییەکانی بنەمەڵەی ئەردۆگان و ئەنـدامانی باڵای حیزبەکەی ئاشکراکرد و بە توندی رەخنەی لـێیان گرت. کـلیچـدار سیاسەتمەدارێکی میـانـڕەوە. تا ئێستا چەنـد جـارێک هـەوڵی کوشـتـنیان داوە.
بـەڵام لـەو خـاڵانـەی کە هـاوپـەیمـانی نەتـەوە، وەکـو نەخـشـەڕێـگای داهـاتـوویـان لەسەری رێـکەوتن و بڵاویـان کـردەوە، ئەگەر دەسەڵات بگـرە دەست، جـێبەجـێیان دەکـەن. بە هـیج جـۆرێک نـاوی کوردیـان نەهـێـناوە.
هـەنـدێ لە بەرپـرسان و ئەنـدامانی (هـاوپەیـمانی نەتەوە) کانـدیـدکردنی کـلـیچـداریان پـێخـۆش نەبـوو، چـونکە کەسـایـەتیـیەکی کـاریـزمـا نییە. (ئەکـرەم ئـیمـام ئـۆغـڵـو)ی سەرۆکی شارەوانی ئەستەنبوڵ و (مەنسور یاڤاس)ی سەرۆکی شارەوانی ئەنکەرەیان بە شایستەتـر دەزانـن. هەنـدێ لە ئەندامانی پارتی گەلی کۆماریش بە پێچـەوانەی ئەو ناڕازییانەوە، کەمال کـلـیچـدار بە ” گانـدی تـورکیا ” ناودەبەن. کە چەند خەسەڵەتێکی بە خەسـڵەتەکانی (گـانـدی ـ سەرۆکی هـیندسـتان) دەشـێوێـنن. وەکو خاکی و سادەیی.
بەپێی چەند راپـرسییەکی جیـاواز لەنـاو خـەڵکیـدا، رێـژەی لایەنگـیرانی دەنگـدان، بە ئەردۆگان یا بە کلیچـدار لە یەکەوە نزیکن. رێژەیەکی زۆری خەڵکی تورکیا بە هـۆی داتەپینی ئابووری و دابەزینی نرخی لیرەی تورکی و هـەژاری و بێکاری لە لایەکەوە، لایەکی کەشەوە دەسەڵاتی تاکـڕەوانەی ئەردۆگان و ستەم و سەرکوتکـردنی ئـازادی و دیمـوکـراتی و حوکمڕانی میللیتاری و تەشـنەکردنی گەندەڵی و بەنـدكردنی بە هەزاران کـەس، بە تـوومـەتی بێ بنەمـای هـەڵبەستراو. بـوومەلـەرزەکەی مانگی فـێـبرواریش هـێندەی تـر قـوڕەکەی خـەستر کـردۆتـەوە. خـەڵکـیـیەکە بێـزار بـوونـە. چـاوەڕوانی حکومەتـێکی خزمەتگـوزار دەکەن، کە چاکسازی لە سیاسەت و لە ئابووریدا بکات و خەڵکی لە کـوێـرەوەری رزگاربکات. دکتاتـۆری نەمێنێـت و هـەنـاسەی ئازادی بـدەن.
تا ئێستا شرۆڤـەکارانی سیاسی، پـێشبیـنی و رايـەکی تەواویـان لە سەر ئەوە نیـیە، کە لە هەڵـبژاردنەکانی داهـاتـووی تـورکیادا، کـلـیچـدار یا ئەردۆگان دەتـوانێـت زۆریـنەی دەنـگەکـانی دەنگـدەران، بە رێـژەی لە (٥١%) دا بە دەستـبهـێـنیـت، بـۆ ئـەوەی لە خـوولی یەکەمـدا ببێـت بە سـەرۆک کـۆمـاری تـورکیـا.
ئەردۆگان میدیا و راگەیاندن و پارەیەکی زۆری بۆ بانگەشەی هەڵـبژاردن لە بەردەست دایـە، هـەنـدێ لە دەوڵـەتە ئیسلامییەکـان و کەنـداوی عـەرەبیش، حـەزدەکەن ئەردوگان دەربچـێت و دژی سیستمی عـیلمانین لە تورکیـادا. لە چـوار بەش بەشـێکێ کوردیش لە باکووری کوردستان، وەکو ئیسلامی سـونیی ئەقـڵ شـۆراوە، دەنگ بە ئەردۆگان دەدەن.
کەمـال کـلـیچـدار، کـۆمەڵێک بەڵـێنی داوە، گـەر ببێـت بە سـەرۆک کـۆمـار جـێبەجـێیان دەکات، لە پێش هەمـوویـانەوە، هـەڵـوەشانـدەوەی سیستمی سەرۆکایەتی و گەڕانەوەی سستمی پەرلەمانی، چاکسازی ئابووری و سیاسی، خزمەتگوزاری و باشترکردنی ژیانی خەڵکی، نەهـێشتنی زوڵـم و نادادپەروەری، رەگـەهـەڵکـێشانی دزی و گەنـدەڵی،.. هـتد.
لە رۆژی دوای کانـدیدکردنی بۆ سەرۆک کۆمار، کـليچـدار وتی:”ئەمـڕۆ بۆ لەناوبردنی عـەرشی سـتەمکار زۆر نـزیک بووینـەتەوە”. وتیشی:”ئەردۆگـان لە وڵاتـدا زیـانی بە دیموکـرتی گەیانـدووە”. دەربارەی حوکمڕانیش، وتی:” گەلی خۆشـەویستم، پێکەوە بە راوێـژکـردن تـورکیا بە رێـوەدەبـەیـن”.

نیازیـش وایە کە کـلـیچـدار، بـۆ پێشانـدانی سـۆزی خـۆی بـۆ کورد و بـۆ بەدەستهـێنانی دەنگەکانی کـورد، سەردانی (پارتی گەلانی دیـموکرات) بکات کە زۆرینەی ئەنـدامەکانی کـوردن. بەڵام هـەردوو هـاوسـەرۆکی (هـەدەپـە) مەدحـەت سنجـار و پـەرویـن بـوڵـدان پێشتر رایـان گەیـانـد، بـۆ دەنگـدان بـە کانـدیـدی ئـۆپـۆزسـیـۆن بـۆ سـەرۆک کـۆمـاری تورکیا مەرجـیان هـەیە. مەدەحـەت سنجار و سەلاحـەدین دیمرتـارش، پێشحالێی خۆیان بۆ کانـدیدکردنی کـلیـیچدار دەربڕی. بابـزانین گـفـتوگـۆی نێـوان کلـیچـدار و هـەدەپـە بە چی دەگـات و چی بەڵـێنێک بە کورد دەدەن. ئەگەر بیانەوێـت ئەمـە هـەلـێکی باشـە بـۆ خـستـنەرووی دۆزی کـورد و چارەسەرێکی ئاشتیانە لە رێی گـڤـتوگـۆوە لە تـورکیـادا.
بە بۆچـوونی زۆر لە شرۆڤـەکارانی سیاسی تورک و بیانیش، لەو بـاوەڕەدان، کە بەبێ دەنگەکانی کورد، نە ئەردۆگان و نە کـلیچـدار ناتوانن لە خوولی یەکەمدا لە (٥١%)ی دەنگەکان بەدەستـبهـێنن و ببـن بە سەرۆک کۆمار. ئەمەش جـێی مەترسیـیە.

دووریش وەکو هەڵبژاردنەکانی پێشتر، ئەردۆگان بۆ بانگەشە بۆ پارتەکەی و بۆ خۆی سەردانی شاری ئامەد و وان بکات و بە زەردەخەنەیەکی دروستکراو هەنـدێ قسەیان بۆ بکات و داوا لە کورد بکات دەنـگی پێبـدەن. بەڵام بە درێـژایی بیست و یـەک ساڵی حـوکمڕانی دژایەتی کورد، لە کارە لە پێشیـنەکانی بـوو. تا ئەمـڕۆش دەستیان لە کورد کوشـتن وێـرانکردنی کوردستان، لە رۆژئـاوا و لە باشووری کوردستان هەڵنەگـرتووە.
کەواتە دەنگەکانی کـورد کـلیلی یەکلایکـردنەوەی هـەڵـبژاردنەکانی تورکیـا دەبێت. پارتی گەلانی دیموکرات (هە دە پە) سێـیەم پارتە لە تورکیادا، دووەمـین پـارتی ئـۆپـۆزسـیۆنە، سێیەم کیتلەی پەرلەمانە. پـێگە و سەنـگ و دەنـگی خـۆی هـەیە. زیـاتر لە (١٠%) ی کورسییەکانی پەرلەمانی بەدەسـتهـێـناوە. بـۆیـە کـلـیـچـدار و ئەردۆگان و سەرۆکەکانی حیزبەکانی کەش بە هەندی دەزانن. هەر ئەم هۆیەشە کە ئەردۆگان هەوڵی ئەوەی دەدا لە پێش هەڵبژادنەکاندا (هە دە پە) هەڵبوەشێنێتەوە. حـیزبەکەی و حیزبی بزووتنەوەی نەژادپەرست، بۆ تاوانبارکردنی، گـەلێ تـاوانی هـەڵبەستراوی ناڕاسـت و بێ بنەمـایان داوەنەتە پـاڵ (هە دە پە) و پـاڵ پەرلەمـانتـاران و ئەنـدامـەکانی. هـەوڵی ئەوەشـیان دا پارێزبەنـدی لەسەر هەموو پەرلەمانتارانی (هە دە پە) هەڵبگـرن. بۆ ئەوەی بیانگـرن. چـونکە نەیـانتـوانی بە چـاوسـوورکـردنەوە و بە هـەڕەشـە، دەمیـانیـان پێ دابخـەن و وسکـتیـان بکەن، لە هـەڵماڵـین و پـرۆتسـتـۆکـردنی ئەو هەموو تاوان و پێشێلکارییە قـێزەوەنـانەی کە دژ بە گـەلی کوردمـان کـران و دەکـرێـن.
پێـویستە کـورد بەوەش نەخـەڵـەتی کە (کەمـال کـلیچـدار) بە رەسەن کوردە و خەڵکی شاری دێـرسمی باکـووری کوردسـتانە، یـا بە بەڵـێنـەکانی، ئەوەیان هـیچ کە خـۆی بە کـورد نازانێـت،.. (تـورگـۆت ئـۆزال) یش ـ سەرۆکێکی پێشـووی تـورکیا ـ کـورد بـوو. (تەهـا جەزراوی) ش کورد بـوو. ئەتاتـورکیش بەڵـێنی شەرەفی بە کورددا، کە چی داوا و مافـێکـتان هەیە بە زیادەوە جـێبەجـێیان دەکەم. بەڵام کە دەسەڵاتی وەرگرت و خـۆی قـایمکـرد، بە دڕنـدەتـرین شێوە کەوەتە رەشەکـوژی و ژینۆسایـدکرنی کورد، تەنـانەت لە شـۆڕشی چیای ئاگـری (شـۆڕشی ئـارارات) و لە (شـۆڕشی دێـرسـیـم) دا، لە شـاری (ئاگری) و لە شاری (دێرسیم) دا و لە شارۆچکە و دێیەکانی دەڤەرەکانی تری باکووری کوردستان، زۆر دڕندانە ژیۆسایدی کوردیان کرد، تەنانەت منداڵانی ناو لانکی کوردیـان سەربـڕیـن. نکووڵییان لە بوونی نەتەوەی کورد کرد و زمـانی کـوردییـان قـەدەغـەکـرد. سیاسەتی وێـرانکـردن و خـاکی سووتماکیان لە کوردستانـدا جـێبەجێکرد. چی ناشێت بە کوردیان کـرد. تا ئەمڕۆش زۆربەی سەرکردە سیاسییەکانی تورکیا، هـەڵگری ڤـایرۆسی رەگەزپەرستین و لە تورک زیاتر هیچ نەتەوەیەکی تر بە شایستەی ژیان و مان نازانن.

سەدامی گۆڕبەگۆڕیش، بەڵـێنی جێبەجێکردنی مافـەکانی کوردی دا، بەڵام بە ئـەوپەڕی نامەردییەوە، کەوتە رەشەکوژی و ژینۆسایـد و ئەنـفالکـردن و ژەهـربارانکردنی کورد و وێـرانکـردنی کوردستان و بە عـەرەبکـردن و گـۆڕیـنی دیمـۆگـرافیـای کـوردســتان. کەواتـە بەڵـینی داگـیرکەران تەنیا بۆ خەڵەتانـدن و سـوود وەرگرتنـە لە کات. رەفـتار و کردەوەکانیان بە پێچەوانەی بەڵێن و قسەکانیانەوەن. بەداخەوە کە سەرکردەکانی کورد هەرگیز وانە و پەنـدیان وەرنەگرتوون و نەیانتوانیوە نیازی گڵاوی ناخی داگیرکەران و نەیـارانی گـەلـەکـەمـان، بە وردی بخـوێـنـنەوە. دووبـارە و دەبـارە هـەر خـەڵـەتـاون و هـەڵـدەخـەڵەتـێن. چـونکە لە هـونـەر و لە گەمـەی سیاسەتـدا، نابـەڵـەد و کـۆڵـەوارن.

کەمێک لە ناوەڕۆکی بابەتەکمان لامـاندا، بەڵام وەکو دەڵـێن قـسە قـسەی بەدوادا دێـت. مەبەستیشم ئەوەیە، کە چـتر دەنگـدەرانی کوردمان لە باکووری کوردستان، بە بەڵـێنی درۆ و بە زەردەخەنی دروستکراوی پاڵیۆراوانی سەرۆک کۆماری تورکیا نەخـەلەتـێن. گـەر راسـت دەکـەن، کـورد کـرداری لـێـیان دەوێـت، نەک بەڵـێن و درۆ. وەکـو دەڵـێن: هەنـدێ لە سەرکـردە سیاسییە بەربـژێـرەکان، بەڵـێـنی دروستکـردنی پـردێـک لەسـەر رووبـار لە شوێنێکـدا دەدەن، کە ئـەو شـوێنـە رووبـاری لـێ نیـیە.




چـیرۆک بۆ منـداڵان.. هـەنـگ و قـەلـەڕەش.. رەزا شـوان

لە نزیک گوندێکی خنجیلانە و قەشەنگ و جوانی کوێستانی کوردستاندا، داربەڕوویەکی زۆر هەبـوو. لە نێـوان لـقـەکانی پیـرە داربەڕوویـەکی قـەد گەورە و بەرزدا، کۆمەڵـێکی گـەورەی هـەنـگ شـانـەیـان دروسـت کـردبـوو. بـاو و باپیـرانیشـیان هـەر لەسـەر ئـەو پیـرە داربـەڕوەدا شـانەیـان دروستکـردبـوو. نەوەکـانیـشـیان هـەر لەوێـدا دەژیـن .
لە نزیکی پیـرەدار بەڕووەکەدا، کانیـیەکی ئاو روون و شیریـن و چەمـێکی درێـژ و پـان هەبـوو. چەمەکە پڕبـوو لە گوڵی هەمەڕەنگەی جـوان و گەش و بـۆنخـۆش. هەنگەکان رۆژانە سەریان بە چەمـەکەدا دەکـرد و شـیلەی گـوڵـەکانیان دەمـژی. ساڵانە لە وەرزی بەهـار و هـاوینـدا، نـزیکەی پانـزە کـیلـۆ هـەنگـویـنی خـۆشـیان دروسـت دەکـرد.
لە رۆژێـکی پایـزدا، چەنـد کەسێکی گونـدەکە، دەچـوون هـەنگـوینـەکەیـان دەبـڕی. لە رۆژێکـیشـدا کە ناویـان لـێـنابـوو (رۆژی هـەنـگـویـن)، هـەمـوو خەڵـکی گـونـدەکە لە میوانخانەیەکی گەورەدا کۆدەبـوونەوە و پێکەوە هەنگوینەکەیان دەخوارد. ئاهەنگێکی گـۆرانی و هـەڵپەڕکـێـشیان سازدەکـرد. لە وەرزی زستانیشدا کە گـوڵ و گیـا نەدەمـان، خـەڵکی گـونـدەکە خـواردنی تایبـەتیـیان بـۆ هـەنـگەکـان ئـامـادەدەکـرد و لەژێـر شارە هـەنـگەکەدا هـەڵـیان دەواسـین، بـۆ ئـەوەی بـرسیـیان نەبـێـت.

بەیـانیی رۆژێکی بەهـار، دوو هـەنگی خـرپـن، چـوونە نـاو چەمـەکەوە، لە دەنگـێکی بەهـێزی قـاغ قـاغ راچەڵـەکـین و سەیـری ئەمـلاوئەولای خۆیـان کـرد، چـونکە پێشتر گـۆێیـان لە دەنگی وا نەببـوو. قەلەڕەشێکی گەورە لەسەر یەکـێک لە دارچنـارەکانـدا، نیشـتـبـۆوە و رووی دەمـی لە دوو هـەنـگەکـە کـرد.
قەلەڕەشەکە ـ بە دەنگـێکی بەرز: لە ئەمـڕۆوە مـن خـاوەنی ئەم چـەمەم. نە باڵندە و نە هـەنگ و نە پەپـوولە و نە هـیچ کەسێک بـۆی نییە، سـەر بە چـەمـەکەمـدا بـکات. دەی زوو بـڕۆن و لەبـەرچـاوم ونبـن.
هـەنگـێکـیان: خـەڵـکی ئـەم گـونـدە خـاوەنی ئـەم چـەمـەن، ئـەم چـەمـەش نیـشـتمانی هەمـووانە و وازی لـێناهـێنـین.
هـەنـگەکەی تریـان: تـۆ نـامـۆیـت، لە چـەمـەکـەمـان بـڕۆ دەروە.
قـەلـەڕەشەکە ـ بە تـوڕەییەوە: دەمـدرێـژی مەکـەن و لە چـەمـەکـەم بـڕۆنـە دەرەوە، ئەگـینا بۆتـان دێـم و بە یـەک دەنـووک هـەردووکتـان حەپـەلـۆشـدەکـەم.
دوو هەنگەکە ترسان و بە غەمگـینییەوە بۆ شارەکەیان گەڕانەوە. بەسەرهاتەکەیان بۆ “شا”کەیـان گـێڕایەوە. شاهـەنگ بـەم هـەواڵـە دڵـتەنگ بـوو. یەکـسەر بانگی دەستەی باڵای شارەکەیـانی کـرد و باسی بەسەرهـاتی ئـەو دوو هـاوڕێیـەیـان و هـەڕەشـەی ئەو قـەلـەڕەشە داگـیرکەرەکەی چەمـەکەیـانی بۆیـان باسکـرد. بـۆ ئەوەی گەرمـاوگـەرم بە کـۆی دەنگـدان، بـڕیـارێـکی ئازایـانەی دروسـت بـدەن.
هـەنگـێک: با ئێـرە بەجـێبهـێڵـین و بچـین لە شوێنێکی تر شار و شانە دروست بکەین.
هەنگەکان ـ توڕەبـوون و وتیان: ئێرە نیشتمانی ئێمەیە و نیشتمانی باو و باپیرانیشمانە. ئـەوە ئەسـتەمـە کە ئـێرە بەجـێـبهـێـڵـیـن.
هەنـگـێکی کە: چەمـێکی دوور لـێرەوە هـەیە، با لـێرەوە رۆژانە بچـین بۆ ئـەو چـەمە.
شاهەنگ: ئەو چەمە لێرەوە دوورە، ناکرێت رۆژانە هاتـوچـۆبکەن. زۆر ماندوو دەبن.
هەنگـێکی تر: پێمـوایە باشـترین چارەسەر بەرگریکـردن و رزگارکـردنی چەمەکەمانە.
شاهـەنگ: دەمخۆش، هەر ئەم بیـرۆکەیەش لە خەیـاڵی منـدایە. دەست لە چەمەکەمان هـەڵـناگـریـن. بە هـەر نـرخـێک بێـت، دەبـێـت چەمـەکەی نیشــتمانمان رزگـار بکەیـن.
هـەنگـێکی تـر: چـۆن و چـی بـکەیـن؟
شاهـەنگ: هـێزێـکی گیانبەخـش لە سـەد هـەنـگ پێکـدەهـێنـین، بـۆ ئـەوەی بەیـانیی سـبەیـنێ، هـێڕش بـکەنـە سـەر قـەلـەڕەشـەکە. رازیـن بـەم بـڕیـارە؟
هەمـوو هـەنـگەکـان دەستـیان هـەڵـبـڕی و بە یـەک دەنـگ: بەڵـێ رازیـن و ئـامـەدی گیانبـەخـشـینـیـن.
دەسـتەی بـاڵا، هـێـزێکـیان لە سەد هـەنـگ پـێکهـێـنا. بەیـانـیی رۆژی دوایـی چـوونە نـاو چـەمـەکـەوە، هـێڕشـیان بـۆ قـەلـەڕەشـەکە کرد.. قـەلـەڕەشەکە کە ئـەو هـەمـوو هەنگەی بینی، تـۆقی چـوو، کەوتە قـاغـە قـاغ.. لەتـرساندا بەرەو باشوور هەڵـفـڕی. هـێزە هەنگەکـە دوایکەوتـن.. تا لە سنوور تـێـپەڕی و لەبەرچاویان ونبوو. ئینجا بە سەرکەوتـوویی و بە سـاغی و بە سەربـەرزییەوە گەڕانـەوە، بەبـێ ئـەوەی کە هـیچ زیـانێکـیان پـێبگـات. ئەوسـا و ئـێستاش قـەلـەڕەشـەکە بـەو نـاوەدا نەهـاتەوە.
هەنگەکـان بە گەرمی و بە دڵخـۆشی و رێـزەوە، پێشـوازییان لە هـێزەکەیـان کـرد و پیـرۆزباییان لەیەکتری کرد. بەم بۆنەیەشەوە، ئاهـەنگێکی گـۆرانی و هەڵـپەڕکێ و سەمایان سازکـرد. شاهەنگیش لەم ئاهەنگەدا وتـاری سەرکەوتـن و رزگـارکـردنی چەمەکەیانی پێشکەش کرد، وتی:” هـاوڕێ خۆشەویستەکانم، بۆتـان دەرکەوت کە:
سەرکەوتن و رزگاری، لە یەکـڕیزی و یەکـدەنگی و یەکـێتی و خۆبەخـتکردن دایە”
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٣




رەگەزپەرستیی تورک گەیشتە ناو یاریگای یـارییەکانەوە.. رەزا شـوان

لە هـیچ دەوڵـەتێکی جیهـانـدا، سیاسەت و رق و رەگەزپەرستی، نابرێتە نـاو یاریـگای یارییەوە، هەمـوو یاریـزانـان بە رۆحـێکی و وەرزشی و لێـبردوون و قـبووڵکـردنەوە، دەستی یەکـتری دەگـوشـن و یـاری دەکـەن و ئەنجـامـەکـەشی قـبووڵ دەکـەن. بەڵام وا دیارە کە تورکیای رەگەزپەرست، لەم نەریتە رەوشتییە جوانە، بەدەرن و ئەوان لە نێو دوو کەوانەدان. لە جیهاندا لە تورک رەگەزپەرستر نییە. (نیلسون ماندێلا) زۆر راست دەکـات کە دەڵـێت:”گـەر دەتـەوێـت تـورک بنـاسیـت، بـۆ رۆژێـک بـبـە بە کـورد”.
رۆژی یەکـشەمەی رابردوو (٥/ ئادار/ ٢٠٢٣) لە خولی تورکیا بۆ تۆپی پـێی بۆ تیپە پـلە دووەکـان، لە یاریـگای شاری (بـۆرسـە)، لە نێـوان تیپـی تـۆپی پـێ شـاری ئامـەد (ئامـەدسپۆرت) کە هەموو کوردن، لەگەڵ تیپی تۆپی پـێی (بۆرسەسپۆرت) دا، بەیەک گەیشتن. بەڵام چی روویدا. بە گوێرەی ئەو ڤیدیۆیانەی کە لە تـۆڕە کۆمەڵایەتییەکانـدا بڵاوبـوونەتەوە،

رەگەزپەرستانی تورکیا، کە لە لایەن پارتی بـزووتنەوەی نەژادپەرستەوە هـاندرابوون. شەوی پێش یارییەکە، لە بەردەم ئەو ئوتێلەی کە یاریزانانی (ئامەدسپۆرت)ی لێیبوون، وەستابوون و لافـیتەی دژ بە گەلی کوردیان هەڵگـرتبوو و هـاواریان دەکرد و جوێنیان بە کـورد دەدا، هەڕەشەیان دەکرد، بـە رۆکـێـتی ئاگـرینیش ئاگـاربـارانی ئـوتێـلەکەیـان کرد. هـەر ئەم رەگەزپەرستە تـورکـانە، بۆ رۆژی دوایی لەبـەردەم یاریـگای بـۆرسەدا وەستان، کە یاریـزانانی تیپی ئامەد هاتن، لافـیتەیان لە دژی کورد هەڵگرت و دەستیان بە جـنێودان بە کورد کـرد و دەبـە ئـاو و قـەوانی فیشک و چەقـۆیـان لە یاریـزانەکانی ئامەدسپۆرت دەگرت. لە کاتی یاریکردنیشدا، بە بەرچاوی پۆلیسی بەرەنگاربوونەوەی ئـاژاوە، دەبە ئاو و چەقـۆ و شتی تیژیان لە یاریـزانـانی ئامـەدسپۆرت دەگـرت. کـەچی پۆلیس لەجیاتی ئەوەی نەهـێڵێت و رێ لەم رەگەزپەرستە بێ رەوشت و ئاژاوەچـییانە بگرێـت، لایەنگـیریی رەگەزپەرستەکانیان دەکرد، حەوت لاوی کوردی هـانـدەری تیپی ئامـەدسپۆرتیـان گـرت و بەنـدکـراون. لاوێـکی کـوردیـش کە تـابـلـۆی ئامـەدسـپۆرتی بەرزکردەوە، هـێڕشیان کردە سەری و برینداریان کرد، گۆڵچیەکەش برینـدار بـوو جا گەر ئەم نادادپەروەرییە رەفتاری پۆلیسیان بێت.. دەبێت رەگەزپەرستەکانیان چـۆنبن؟

پـۆلیس و ئەمنی تورکی هـێندە بێ رەوشـتن، تەنـانەت لەنـاو ژۆری جـل گـۆڕینشـدا تەنگیان بە یاریـزانـانی ئامـەدسپۆرت هـەڵچـنی. هەنـدێک لە ئەمنەکانیش شـتـیان لە یاریـزانەکانی ئامـەد دەگرت. ئاشکـرایە کە دەستیان لەم رەفـتارە قـێزەوەنـدا هەبـوو.
(سەلاحەدین یۆڵدرم) سەرۆکی یانەی ئامەدسپۆرت لە بارەی هاندارانی رەگەزپەرستی بـۆرسەسپۆرت، وتی:”بە درێـژی یارییەکە، شـتیان تێ دەگـرت، لەوانـەش: چـەقـۆ و قەوانی فـیشەکی بەتاڵ و پارچە ئاسن و دەبـەی ئاو، بۆ ناو یاریگاکە هەڵـیان دەدان”. وتییشی:”وا دەردەکەوێت، وەکو ئەوەی کە دادوەر چاوەڕوانی مردنی کەسێک بکات، یارییەکەی رانەگرت”. یوڵدرم ئەوەشی وت:”کە سکالا پێشکەش بە یەکێتی تۆپی پێی نـێودەوڵەتی (فـیفـا) دەکات”.
ئەم هـێڕشە رەگەزپـەرستییانەی رەگەزپەرستانی تورک، بۆ سەر یاریـزانانی کورد، نە یەکـەم جـارە و نە دواجـاریش دەبێـت. لە سـاڵانی هـەشـتاکان و نەوەتـەکانیشـدا، چەنـد لایەنگیرێکی هاندەری تیپە کوردییەکان بە دەستی رەگەزپەرستانی تورکیا شەهـیدکران. کران. چەنـد جـارێـکیش هـێڕشـیان کردە سەر یاریـزانی ناسراوی کـورد (دەنـیز نـاکی) کە پەنـابەرێکی (ئەڵمانیـا) نییە. کە بە سـەردانی دەگـەڕایـەوە بۆ باکـووری کوردستان هـێڕشیان دەکـردە سەری.
ئەم هـێڕشانەی رەگەز پەرستانی تورک بۆ سەر کورد، خـۆتەنی و ناکاوی نین، پـێشتر لە لایەن بزووتنەوەی ناسیۆنالـیستی تورکیاوە پیلانی بۆ دادەڕێـژن و جـێبەجێی دەکەن.

ئەوەتا دەعـبا قـێزەوەنەکە (دەولەت باخچـەلی) سـەرۆکی پارتی بـزووتنـەوەی نـەژادی ناماقـوڵی کـرد و دەڵـێت:”شـوێنێک نییە کە ناوی ئامـەد بێـت، تیپێکـیش نییـە کە ناوی ئامـەدسـپۆرت بێـت” هـیوادارم کە رۆژیـک بێـت کە ئـەم رەگـەزپەرستە رقـڕەشـە، کە نـەدان بە بـوونی کـورد و نـە دان بە مـافـەکـانی کوردیشدا دەنـێـت. لە داخـی کـورد دا شەقـبەرێت و بتـۆپێت. ئەو خەونە و نیازە گڵاوەشی دەباتە گۆڕەوە کە کورد نەمێنت. چونکە ئەو ئەستەمە کە بتوانـن هـێـڵی راست و چـەپ بەسەر (٣٠) ملیـۆن کـورد لە باکـووری کوردستانـدا بهـێـنن.
خاتـوو (پەرویـن بوڵـدان) هـاوسەرۆکی (هە دە پە) لە رۆژی جیهـانی ژنـانـدا، وەڵامی قـسەکانی باخچـەلی دایەوە و وتی:”جـارێکی کە رامان گەیاند ئێمە درێـژە بە بوونمان دەدەیـن”. وتیشی:”دۆخی پارتی داد و گەشەپێدان و پارتی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی، گەورەتـریـن کارەساتە، ئەوە بوومەلەرزە نییە کە ژیانی ئێمەی وێران کردووە، بەڵکو دۆخـی گەنـدەڵـییە”.
(ولات کیلینک ئەسلان) ی سەرۆکی پێشووی یانەی تـۆپی پێی (داڵ کـورد) لە سـویـد، وتی:”چـاوەڕوانی ئەوە نەدەکـرا، کە هانـدەران ئەو لافـیتانە و چەقـۆیانە ئامادەبکەن، گـەر دەستی پـۆلـیسیان لەگـەڵـدا نەبـوایـە”.
سەرۆکی پارتی کۆماری ئـۆپـۆزسیۆن (کەمـال گـلیچـدار ئـۆغـڵو) پالیـۆراو بۆ سەرۆک کـۆماری تۆرکیا لە هـەڵـبژاردنەکانی داهـاتـووی تورکیا، بۆ بەدەستهـێنانی دەنگی کورد، رۆژی یەکشەمە لە بەیاننامەیەکـدا، وا خـۆی دەرخـست کە سۆزی بەلای کوردا هەیە و دژی ئـەو کـارەسـاتە وەرزشــییە، وتی:”ئـەوە پـەڵـەیـەکی شـەرمـەزاریی رەشـە، بـە نێـوچـەوانی مێـژووی وەرزشـەوە”.
بە داخەوە کە دەسەڵاتـداران و رژێمی تورکیا، چاوپۆشی لە هەموو ئەو تاوانانە دەکەن کە رەگەزپەرستانی تورک، بەرانبەر بە گەلی بێتاوانی کوردمان کردوویانە و دەیانکەن. ئەگەر چی یارییەکە بە دۆڕاندنی ئامەدسپۆرت کۆتایی هات (١،٢) بەڵام ئەو هێڕشانەی کە لە لایەن رەگەزپەرستانەوە کران، کاریگەرییـان لەسەر دەروونی یاریـزانـانی ئامـەد هەبوو، ئەگینا یارییەکەیان دەبـردەوە، چونکە باشتر لە بۆرسـەسپۆرت یارییـان دەکرد.
ئەمەش بەڵگەیە بۆ ئەو رەگەزپەرستانەی کە دەڵین کورد لە تورکیادا نییە. ئەگەرچیش باکـووری کوردسـتان، تـورکـیا نییە، بەڵـکو بەشێکی داگـیرکـراوی کـوردسـتانە.
شایەنی باسیشە، یاریزانی تیپی ئامەدسپۆرت لە گەڕانەوەیاندا، لە فڕۆکەخانەی ئامەد، وەکو پاڵەوان زۆر بە گەرمی پێشوازییان لێانکـرد، هـاوریان دەکرد “چـۆك دانادەین”.
پێویستە رێکخراوی یەکـێتیی تـۆپی پێی جیهـانی (فـیـفا) بێـتە دەنگ و تیپی تۆپی پـێی تـورکیا، لە یارییەکـانی یانـەکـانی ئـەوروپـا و لە یـارییـەکانی نەتـەوەکـانی ئـەوروپـا ـ ئەگـەرچی تورکیـا دەوڵـەتێکی ئـەوروپی نیـیە ـ و لە جـامی تـۆپی پـێی جـیهـانی و لە هەمـوو یارییـەکـانی ئـۆڵـۆمپـیی داهـاتـوودا، وەکو سـزادانـێکی تەمـێکـردن، بۆ ئـەم تـاوانە رەگـەزپەرەستیـیەی، کە دژی یانـەی تـۆپی پـێی (ئامەدسـپـۆرت) کـردیـان، کە پێشێلکةردنێکی زەقی دەستوور و یاسا و رێساکانی تـۆپی پێیە، سزای یەکـێتـی تـۆپی پێی تورکیا بدات و بۆ ماوەیەک، چالاکییە وەرزشییە نێـودەوڵـەتییەکانی سـڕ بکـات و نەتـوانێـت بەشـداری لـەو یـارییـە نێـودەوڵـەتـییـانەدا بـکات. ئـەگـەر راسـتەکـەن کە یاسا و دادپـەروەری هـەیە.




گرنگـییەکـانی چـیرۆکی فـۆلکـلۆری لە ئەدەبی منـداڵانـدا.. رەزا شـوان

زاراوەی فـۆلکلۆر، وشەیەکی لێکدراوە لە (فـۆلک + لـۆر) ی ئینگلیزییەوە وەرگیراوە. یەکەمـیان مانـای (خەڵـک) یا (گـەل) دەگەیەنێـت. دووەمیشـیان مانـای (چـیرۆک، ژیـر، هـونەر، زانـسـت) دەگـەیـەنێـت. بەڵام هـەنـدێ لە تـوێـژێنـەران، رەسەنـایـەتی زاراوەی فـۆلکلۆر بۆ وشەی (فـۆلکـسشـین) ی ئەڵمانی دەگەڕێننەوە، کەو واتـای (چاولێکـردنی خەڵک) دەگرێتەوە. عـەرەبیـش بە (التـراث الـشعـبي) ناویـان بـردووە.
چەنـد پێناسەیەک بۆ چەمکی فـۆلکلـۆر کـراوە، وەکو:
فـۆلکلـۆر: بـریتییە لە کۆمەڵـێک لە داب و نەریـت، لە بیـروبـاوەڕ، لە چـیرۆکی میـللی، لە هەڵپەڕکێی میـللی، لە گۆرانی فۆلکلۆری، لە پەنـد و قـسەی نەستەق، لە رووداو، لە ئەفـسانە، لە داستان، لە یـاری، لە مەتـەڵ، لە دیـرۆک، لە جلوبەرگ، لە هـۆنـراوە، لە خـشـڵ، لە مـوزیک، لە حیکایـەت، لە بابەتـەکـانی سـیرامێک، لە نـەریـتی زەمـاوەنـد و بـووک گواسـتـنەوە، لە نەریـتی کـشتوکـاڵی، لە …هـتـد. کـە بە زارەکی لە نەوەیەکەوە بـۆ نەوەیـەکی تـر گـۆازراونەتـەوە، تا گـەیـشـتوون بە نـەوەی ئەمـڕۆ. بە نـووسـین و گـێڕانـەوەش، دەشگـۆازرێـنـەوە بـۆ نەوەکـانی داهـاتـووش.
(ولیـەم نـۆڤـەر) دەڵـێـت: “فـۆلکـۆر پەنـدی گـەلە یا زانسـتی خـەڵـکە”.
هەندێکی تر بەوە پێناسەی فۆلکلۆر دەکەن کە: بەرهەمی هـزری و دەستی گەلە، لەگەڵ داب و نەریـت و ئـەدەبی میـللـیی. یا رەنگـدانـەوەی بەهـا رەوشـتیـیەکانی کـۆمـەڵـگایە.
زانـاکان پێیانوایە، کە فـۆلکلۆر و ئـەم داب و نەریتانە، هـەر ئەوە نین کە گوزارشت لە خەیـاڵ و لە ئارەزووەکان و لە رەوشـت و لە بەهـا مـرۆییەکانی مـرۆڤ دەکـەن، بەڵکو فـاکتەرێکی گـرنگیشە بۆ لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵە سەرەتاییەکان و تێگەیشتن لە مێژووی هەمەلایـەنەی بەهـا کولتـوورییەکـانی ئادەمـیزاد. هـەر گەلـێکیش خـاوەنی فـۆلکلـۆری تایبەتی خـۆیەتی و سیمای نەتەوەیی پێـوە دیارە و دەیپارێـزێـت و شانازی پێوە دەکات.

بێ زیـادەڕۆیی، گەلی گوردمـان یەکێکە لە گەلە دەوڵەمەنـدەکانی جیهـان لە فـۆلکلۆری هەمەجـۆرەدا. خاوەنی سامانێکی لەبـن نەهـاتووی فـۆلکلـۆری هەمەڕەنگەی رەسەنی کوردیین، کە مـۆڕک و شـەقـڵی تـایبەتی نەتـەوەییـمانی پێـوە دیـارە و تا ئەمـڕۆش کـاڵ نەبـۆنەتەوە، کە لە ژیانی کـوردەواری و لە سروشی جـوان و رەنـگـینی کوردسـتانەوە بەرجەستە بوونە. ئەوەی کە تا ئەمڕۆش داگیرکەرانی کوردستان زەفەریان پێنەبردووە فۆلکلـۆری رەسەنی کوردیمانە. پێـویستە بە شێوەیەکی زانستی و ئاکادیمی جۆرەکانی فـۆلکلۆری کوردیمان تـۆماربکـەین و بە ئەرشیـفـیان بکەین، بۆ ئەوەی لە مەتـرسیی لەبیرچوونەوە لەناوچوون بیانپارێـزین. بشبن بە سەرچاوەیەکی گرنگی لێکۆڵینەوە و توێـژینەوە بـۆ نەوەکـانی داهـاتـوومان.
گـرنگی فـۆلکلـۆر لەوەدایە، کە هـۆکارێکی گرنگە بۆ گواستنەوەی زانست و کولتوور لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیـەکی تر. بەو پێـیەش کە کـولـتوور سەرچـاوەیەکی راکـێشانی گەشتیارانە، بۆ ئارەزووی زانین و ئاشنابوون بە کولتووری تازە و تاقیکردنەوەی ئەو شتانەی کە پەیوەندییان بەم کولتوورەوە هەیە. وەک: خواردنەکانیان، داب و نەریتیان، جلـوبەرگی نەتەوەییان، هـەڵـپەڕکیێ میللییان، موزیکـیان، گۆرانییان، شتەکانی تریش. ئەمەش دەبێـتە هـۆی هـانـدان بـۆ هـاریکاریکـردن و سوودوەرگـرتـن و را گـۆڕینـەوە لە نێـوان کولتـوورە جیـاوازەکـانی گەلانی جیهـانـدا.

فـۆلکلـۆر هـۆکارێکـیشە بۆ گەیانـدنی رابـردوو و ئێستا و داهـاتوو. کە زامنی پاراستنی ئـەم کـولتـوورە بـۆ مـاوەیـەمـان بـۆ دەکـات.

فـۆلکلۆر جـور و شێوەی زۆرە، زۆر لە هـونەرەکان لەژێـر ناوی فـۆلکلۆردا ریـزبەندی کـراون و دەکـرێـن. هـەوادارنێکی زۆریـشـیان هـەیە.
فـۆلکلـۆر گرنگترین زێی بەخـۆڕە، کە بە بەردەوامی دەڕژێتـە نـاو روبـاری ئەدەبـەوە. ئەدەبی فـۆلکلـۆریـش، بە بەرهـەمی کەسـێک و دووان دانـانـرێـت، بەڵکـو دەرێتـە پـاڵ هـەمـوو میـللەتەوە. بەرهـەمی ساڵـێک دوو ساڵـیش نییە، بەڵکـو لەگەڵ لەدایکـبوونی مرۆڤـدا سەریهـەڵـداوە. کوردستانیش یەکەم لانکی رەسەنترین شارستانییە لە جیهـاندا، دوور نییە کە دێرینترین فـۆلکلۆر لە جیهاندا رەسەنایەتی بۆ گەلی کوردمان بگەڕێتەوە.

ئەدەبی فـۆلکلۆری کوردیمـان، ناسنامەی رەسەنایەتی و دێـرینی نەتەوەی کوردمانە، کە رەنگـدانەوەی ژیـانی گەلی کوردمـان و سروشتی جـوانی کوردستانە، بناغـەیـەکی بتـەو و رەسەنی ئەدەبی تازەی کوردیمانە. گۆمانی تێـدا نییە، کە ئەمڕۆمان لەسەر پەرگەمای دوێـنیمان چـنراوە. ئەدەبی فـۆلکلـۆری کوردیمان، بەزمـانێکی ساکار و رەوانی کوردی باس لە هـەمـوو پێکهـاتە ماتـریـالییەکـان و واتـایـیەکـانی نەتـەوەی کـوردمـان دەکـات. بەشێکی گرنگیشە لە کولتـوور و لە میـژووی هـەزاران ساڵەی گەلی کوردمان لەسەر خـاکی کوردسـتانمان. پاشماوە و شوێنـەوارە دێـرینەکانمـان گـەوای ئـەم راسـتیـیەن.
لەم نووسینەمدا، تەنیا باس لە رۆڵ و لە گرنگییەکانی چـیرۆکی فۆلکلۆری لە ئەدەبی منـداڵانـدا دەکـەم. چـیرۆکی منـداڵان بەشـێکی سـەرەکـییە لە ژیـانی منـداڵان و چـێژ و خۆشییەکی زۆریـان پێدەبەخـشێت، هـۆکـارێکی گرنگ و ئاسانیـشە لە فـێرکـردن و لە پەروەردەکـردنی دروستی منـداڵان. چـیرۆکی منـداڵان گرنگترین و کۆنـترین ژانـرە لە ئەدەبیاتی منـداڵاندا. چـیرۆک وانەیەکە لە وانەکانی قـوتابخانە بنەڕەتییەکانی ئەمریکا.

چـیرۆکی فـۆلکلـۆری هەندێ جار بە (چـیرۆکی میللی) یش ناو دەبـرێت، زمانێکی سادە و رەوانی هـەیە. پاڵـەوان و کاراکتەرەکانی چیرۆکە فـۆلکلۆرییەکان، مـرۆڤ یا ئاژەڵ یا باڵـندە و شـتی بێ گیـانـن. یا شـتی ئەفـسانەیی ناڕاسـتـین، وەکـو: جنـۆکە، دێـۆودرنـج، چەتـەوڵ، شـومقـار، قـەقـنەس، ئەرژەنـگ، سـیمرخ، ئەسپی باڵـدار هـتد. کە بە کوردی و بە زمـانەکانی کەش قـسەدەکەن. هەر وەکو مرۆڤـیش هەست دەکەن. بەڵام مەرجـیش نیـیە، کـە هـەمـوو چـیـرۆکی ئـاژەڵان و بـاڵـنـدە، چـیـرۆکی فـۆلـکـلـۆری بـن. زۆر لـە چـیرۆکنـووسـانی ئەمـڕۆش، پاڵـەوان و کـاراکـتەری چـیرۆکەکـانیـان ئـاژەڵ و باڵـنـدە و زینـدەوەری ترن. خۆم چەنـد چـیرۆکـێکم نووسیوە و بڵاومکردوونەتەوە، کە پاڵەوان و کاراتەرەکانیان باڵـنـدە و ئاژەڵـن. حـیکایەت و نـەزیـلە کـۆنەکـانیش هـەر جـۆرێـکـن لە چـیرۆکی فـۆلکـۆری. ئـەم چـیرۆکـانە لـە دێـر زەمـانـەوە، پشـتاوپـشـت و دەمـاودەم بە زارەکی لە باوبـاییـرانمـانەوە بـۆمـان مـاونـەتە.

لە ئەدەبی فـۆلکلۆری کوردیـدا، بە دەیـان چـیرۆکی فـۆلکلـۆریمان بۆ منـداڵان هـەیە، وەکو: تیتیلە و بیبیلە، مریشکە خان دەچـێت بۆ شاری شـووکردن، ئەژدیهـا و کـوڕە ئـازاکە، کـاکـۆڵ زێـڕیـن، دەنـکە هـەنـارە، بەخـتیار و بەدبـەخـت، مـریشکە قـونـدە و مام هـۆمەر، چەرخوفەلەکە ئەفـسووناوییەکەی پیرەژن، کچەشـوان و شازادە… هـتد. هەنـدێ جاریش بە (چـیرۆکەکانی گوێـئاگـردان) ناودەبـرێن. کە لە زستانانی سەخت و ساردا، لەگەڵ خواردنەوەی چای گەرمدا، چیرۆکخوان (باپیرە یا داپیرە) بە شێوازێکی خـۆش و فانتـازییەوە بۆ جگەرگـۆشەکانیان دەگـێڕانەوە، سەرەڕای خۆشی بەخـشین، سوودێـکی زۆریشـیان بۆ منـداڵان هەبـوو. بێگـومان چـیرۆکە فـۆلکلـۆرییـەکان چ بۆ منداڵان و چ بۆ گەورەکانیش، تەنیـا بۆ خۆشی و کات بەسەردبردن نەبوون، زۆربەی ئەو چـیرۆکە فۆلکلۆرییانە، پەیامێکی بەرزی رەوشتی و پەروەردەییان لەخۆگرتوون. پـرەنـسیـپ و بەهـای بەرزیـان تێـدایە، وەکـو سەرکـەوتـنی: چـاکە بەسـەر خـراپـەدا، ئاشـتی بەسـەر شـەڕدا، خۆشـەویستی بەسەر رقـدا، ئازایـەتی بەسـەر تـرسـدا، هـیوا بەسەر نائـومێدیـدا، ژیـری بەسەر گەمـژەییـدا، هـێز بەسەر بێ هـێزیـدا… هـتد. ئـەم چـیرۆکانە پـڕیشن لە زانست، لە ئامۆژگاری، لە رێنمـایی بەسوود، لە هـاوڕێتی، لە دڵسـۆزی، لە خـاکی، لە رێـزگـرتـن، لە وانـە و لـە پـەنـد و لە قـسەی نەسـتەق. ئـەم بـەهـا بـەرزانـە، پەیـامـێکـن بـۆ نـەوەی تـازە. منـداڵان ئـیـلهـام و پـەنـد و وانـەیـان لـێوەفـێردەبن. فـێری بەهـای بەرز و رەفـتاری جـوان دەبن. فـێری کۆمەڵێک وشە و زاراوەی تـازە دەبـن. هەوادار و هـۆگری خوێنـدنەوەی چـیرۆکی فـۆلـكلـۆریش دەبن.
زۆربەی چـیرۆکە فـۆلکلۆرییەکان خەیـاڵی و ئەفـسانەیین و لە چـیرۆکە بنەڕەتییەکانی منداڵانن. گوزارشت لە رووداو و لە راستییەکانی ژیانی مرۆڤ دەکەن. هەندێکیان تێـز و رەخـنەئامێزن و ناڕاستەوخۆ پـلار و توانج و رەخـنە لـە دەستەڵات و لە ستەم و لە زۆرداری و لـە نـادادپـەروەری دەگـرن. یـان خـەوشـەکـانی مـرۆڤ ئاشـکـرادەکـەن.
(ئەلـبێرت ئانشتاین) دەڵێت:”گەر دەتەوێت منـداڵەکانت زیـرەکبن، چـیرۆکی خەیـاڵییان بۆ بخـوێنەوە.. گەر دەتەوێت زیـرەکتربن، چـیرۆکی خەیـاڵی زیاتـریان بۆ بخـوێنەوە”.
(ج. نیتسترۆن) یش دەڵێت:”چـیرۆکی خەیاڵی بە منداڵان ناڵێت ئەژدیهـا هەیە، چونکە منـداڵان دەزانـن کە ئـەژدیـهـا هـەیە. چـیرۆکی خەیـاڵی بـە منـداڵان دەڵـێـت لەوانـەیـە ئەژدیهـا کوشـندەبێـت”.

بەشی زۆری ئەم چـیرۆکە فۆلکلۆرییانە، سەرچاوەیەکی گـرنگـن، بۆ پەروەردەکردنی دروستی منـداڵانی ئەمـڕۆمان، بۆ گەشکردن و زاخـاودانی هـۆش و هـزر و هەست و بەهـەرەکانیـان. چـیرۆکی ئـاژەڵانیش، چـیرۆکی هـێمایـین، بـۆ نمـوونە:
رێـوی هـێمای فـێڵبـازییـە، سـەگ هـێمای بە ئەمـەکـییە، پشـیلە هـێمای بێ ئەمـەکـییە. شێر هـێمای زۆردارییە. گورگ هـێمای دڕندەییە، چەقەڵ هێمای چـلێسییە، مار هـێمای بـەدخوویی و نەگریسـییە، مـەڕ هـێمای بێ دەسـەڵاتییە،.. هـتد. بەڵام ئەم خەسەڵەتانە گـشـتی نـین، دەشـێ شـێر دادپـەروەربـێـت و سـەگـیـش ناپـاکی بـکات.
هەر هەمـوو چـیرۆکە فـۆلکلـۆرییەکانیش مەرج نییە بۆ منداڵان گونجاوبن. هەنـدێکیان بە کارەسات و کوشتن و مردن و تراژیدییا کۆتاییان پێهاتـووە، ئـەم چـیرۆکانە لەبارنین بـۆ منـداڵان، پێـویسـتە دەستکـاری بکـرێـن و لەسـەرە و دابـڕێـژرێـن، کە بـۆ منـداڵان بگـونجـێن. چـیرۆکەکانیش بەپـێی قـۆنـاغـەکانی تەمـەنی منـداڵی هـەڵـبژێـرێـن.
پێمـوایە کە نمـوونەی چـیرۆکی ئەفـسانەیی بۆ منـدااڵان لە هەموو جـیهـانـدا، چـیرۆکە ئەفسانەییەکانی، نووسەری یۆنانی (ئیـزوب: ٦٢٠ـ ٥٦٤ پ.ز) کە بە (باوکی چـیرۆکە ئەفسانییەکان) لە جیهـاندا ناسراوە. نزیکەی شەش سەد ساڵ پێش زاینی نووسیویانە، لەوانەشە لەسەر زاری خەڵکی وەریانی گرتووبن و بەشێواز و شێوەیەکی ئەدەبی و بە زمانێکی سووک و ساکار دایـڕشتوون. سەرەڕای سەرهـەڵـدانی ئەدەبی تازەی منداڵان، بەڵام تا ئەمـڕۆش چـیرۆکەکانی ئـیـزوپ چـیژ و گـرنگییان کـاڵ نەبـوونەتـەوە. وەریـان گـێڕاون بـۆ سـەر هەمـوو زمـانەکـانی جیهـان. هەنـدێک لەو چـیرۆکانە لە ئەمـڕۆشـدا، بوونە بە بابەتی کتێبی خوێندنەوەی قـۆناغی بنەڕەتی و لە هەموو جیهاندا دەخوێندرێن. بۆنموونە: مـێروولە و کوللـە، گـورگ و بەرخۆلە، رێۆی و کەڵەشێر، رێوی و لەقلەق، رێـوی و قـەلـەڕەش، رێـوی هـێشووە تـرێ، شــێر و مـشـک، شـێری ساخـتە، شـوانە درۆزنەکە، کۆبوونەوەی مشکان، هـێز لە یەکـێتی دایە، کچۆلەی خەیڵباز و شیرەکەی. لە دوای ئیـزوپ، چـیرۆکـەکەکـانی (بەیـدەبـا) ی هـینـدی (کـلـیلە و دمـنە) دێـن. ئیـنجـا چـیرۆکەشیعـرەکـانی نووسەری فەرەنسی (لاڤـۆنتـین: ١٦٢١ـ ١٦٩٥) دێت، تا دەگاتە چیرۆکەشیعـرەکانی میری شاعیرانی عەرەب (ئەحمەد شەوقی ـ کە بە رەسەن کوردە).
لە ئەدەبی کوردیشدا چـیرۆکە شیعـرەکانی پیـرەمێر و فایق بێکەس و هەژار موکریانی. کە لە چیرۆکەکانی ئـێزۆپ و لاڤـونتینەوە وەریان گرتـوون و بە چـێژێکی کوردی و بە زمانێکی ناسک و شیریـن و ئاسان، بە چیرۆکەشیعـر بۆ منداڵانی کوردیان داڕشتوون.

چـیرۆکی فـۆلکلـۆری کە بریتییە لە کـۆمەڵێک لە چـیرۆکە خەیـاڵی و ئەفـسانەییەکان، بەشـێکی گـرنگە لە ئەدەبیـاتی منـداڵان. زۆر لە نووسەرانی جیهـانی بە کـۆکردنەوە و نووسینەوەی چیرۆکی فۆلکلۆری منداڵان ناوبانگیان دەرکرد، لەوانە: برایانی گـریمی ئەڵمانی ( یاکوب و ولیـام گـرین) و (پێتەر ئاسبـیورسن و یـۆرگـن مـۆ) ی نەرویـجی. کەڵەڵە نووسەری جیهانيش (هانز کریستیان ئەندەرسین: ١٨٠٥ـ ١٨٧٥)ی دانیماکی، لە نووسینی چیرۆکەکە ئەفـسانەییەکانیدا، سوودێکی زۆری لە چـیرۆکە فـۆلکـلۆری و ئەفـسانەییەکـانی دانیـمارک وەرگـرت. بێگـومـان نـووسـەرانی کوردیـشمان، چـیرۆکی فـۆلکلۆری کوردییان قـۆستوونەتەوە و سوودێکی زۆریـان لە چـیرۆکە فـۆلکلـۆری و کلاسیکـییە کوردییەکانمان وەرگـرتـوون و رەنگـدانەوەیان لە نووسینەکانیانـدا هـەیە.
دەکـرێـت لە تەمەنێکی زووی منـداڵیـدا. منـداڵانی کوردمان هـۆگـر و ئاشـنای جیهـانی چـیرۆکی فـۆلکلۆری بکەیـن، لە گـۆڕەپانی یاریکـردن بێت یا لە باخچەی منـداڵاندا. یا لە قـوتابخانەی بنەڕەتیدا بێت، لە راستیدا زۆر لە منـداڵان و لە گەورەکانیش، هەسـت بەوە ناکەن، کە ئەو گەمە و یارییە سادە و سووک و سەروادارانەی، کە لە سەرەتای منـداڵـیدا فـێریـان دەبـن و دەیـاکەن، کە جـۆرێـکـن لە ئـەدەبی فـۆلکلـۆری کوردیمـان. بۆ نموونە: هـەللـور بـەللـور تەکـامە… زەرد و سوور و شەمامە. حاجـیلەقـلەق مـار هـات… مـاری زەنگەڵـدار هـات. پـێـم سـۆ دەسـتم سـۆ.. شەکــری عـەمبـارانـم سـۆ. حـل حـلی بـل بـلی.. چاوی ڕشـتووە بە کـلی. هەیاران مەیاران… خوایە داکاتە باران.
لە راستیشدا چـیرۆکە فـۆلکلۆرییە زارەکییەکان، لەبەر ئەوەی تۆمـار نەکراون، بۆیە دەقی ئۆرجـیناڵی و نووسەریـان نییە. تا بەم سەردەمەش گەیشتوون گۆڕانکارییەکی زۆریـان بەسـەر هـاتـووە، بەشـێکی زۆریشـیان لە یـادچـوونەتەوە و لەنـاوچـوون.
بۆ نموونە بە کـورتی باس لە چـیرۆکی (مێـروولە و وکوللـە) دەکـەین، کە یەکێکە لە چیرۆکە فـۆلکلـۆرییە ئەفـسانەییەکانی چیرۆکنووسی یۆنانی (ئیـزوپ) بۆ منداڵان، کە نزیکەی (٢٥٠٠) ساڵ پێـش ئێستا نووسیوێـتی. بە دەستکارییەوە لـە ئینگـلیزییەوە وەرمگـێڕاوە بۆ کـوردی. مـن بە شـێوەی دیـالـۆگ دامـڕشـتووە.

مێـڕوولە و کـوللـە
مێروولەیەک بە درێژایی وەرزی هاوین، خەریکی کارکـردن بـوو.. دانەوێـڵە و میـوەی کۆدەکردەوە و دەیبـردەوە بۆ ماڵەکەی و بۆ زستان کـۆی دەکردنەوە.. بەڵام کوللـەیەک کە لە نـزیـکی مـاڵی مێـروولـەکە بـوو. هـەر خـەریـکی یـاری و گـۆرانی وتـن بـوو.. خـۆی لـە گـەڵای سـەوزی دارەکان تێـردەکـرد، بەڵام هـیچی بـۆ زسـتان کـۆنەکـردەوە.
پایـز هـات و گەڵای دارەکان وشکـبوونەوە و وەریـن.. زسـتان هـات و بـاران و بەفـر باریـن.. رۆژێـکی زۆر سـاردی زسـتان بەفـرێـکی زۆر بـاری و زەویـی داپـۆشی. مێـروولـەکە بـاکی نەبـوو، بـایی وەرزی زسـتـان دانـەوێـڵە و مـیـوەی کـۆکـردبـۆوە. بـەڵام کـوللـە تەمـەڵـەکە، هـیچـی نەبـوو بـیخـوات، لەبـرسـا خـەرێکبـوو بـمـرێـت.. مێـروولەکەی بیـرکەوتەوە. چـوو بـۆ ماڵی مێـروولەکە و لە دەرگـای مـاڵـەکەی دا.
مـێروولەکە: کـێیە وا بـەم رۆژە سـاردە لە دەرگـای مـاڵـەکـەم دەدات؟
کوللـەکە: منـم هـاوڕێی خـۆشـەویـست و بەڕێـزم.
مێـروولەکە: لە کەیەوە بە هـاوڕێی خۆشەویست و بەڕێزم دەزانیت..؟ لەبیرت چۆتەوە کە چەند جارێک رێت لێگـرتم و گاڵـتەت پێـدەکردم و پێم پێـدەکەنیت؟! بۆ چی هاتووی؟
کوللـەکە: زۆم بـرسـیـیە و خـەریــکە لەبـرسـا بـمـرم.
مێـروولەکە: ئـەی بە درێـژی وەرزی هـاوینی رابـردوو چــیـت دەکـرد؟
کوللـەکە: بە درێـژی هـاویـنی رابـردوو، گـۆرانــیم دەوت و یـاریـم دەکـرد.
مێـروولەکە: دەبـڕۆ بە درێـژایی ئەم زسـتانەش هەر هـەڵـپەڕە و سەمابکە.. ئەوەشت لەبیرنەچێت، ئەوەی کارنەکات و بیر لە داهاتووی نەکاتەوە.. بە برسێتی سەردەنێتەوە.
ئـەم چـیرۆکە فـۆلکـلـۆرییە ئەفـسانەییە، وانەیـەکی فـیرکـردن و پـەروەردەیی باشی بـۆ منـداڵان تێدایە، هانی منداڵان دەدات بۆ کۆششکـردن و هەوڵدان، تا لە تاقیکردنەوەکاندا دەربچـن و بگەن بە هـیوا و ئامانجەکانیان. هەر قوتابییەکیش کۆشش نەکات و تەمەڵی و تەوەزەلی بکات و پـلانی بۆ داهـاتووی نەبێـت و کارەکانی ئەمـڕۆێ بخـاتە بەیـانی و کاتی خوێنـدنی بەفـیڕۆبدات. لە تاقـیکـردنەوەکانـدا دەرناچێـت. پەشیمانیش بێ سوودە.
ئـەم چـیرۆکە فـۆلکلـۆرییە ئـەو پەنـدە جـوانە کـوردییـەشی لەخـۆگـرتـووە کە دەڵـێـت:
“دەســتی مـانـدوو لەســەر ســکـی تـێــرە”

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٣




رەهـەنـدی پـەروەردەیی لە ئـەدەبی منـداڵانـدا.. رەزا شـوان

لەبەر گرنگی ئەدەبی منـداڵان لە ئەمـڕۆ و لە داهـاتـوودا، ئەم سەردەمە بە (سەردەمی ئـەدەبی منـداڵان) دادەنـرێـت. ئـەدەبی منـداڵان بـە هـەمـوو ژانـرەکـانـییـەوە (چـیرۆک، هـۆنـراوە، پەخـشان، شانۆ، رۆمـان، ئۆپەرێـت) گرنگییەکی گەورەی لە ژیانی منداڵاندا هەیە. چونکە رۆڵێکی گرنگی لە دۆزینەوەی جیهانی دەرەوە و ناوەوەی منداڵان هەیە. بە تایبەتیـش لە ساڵانی یەکـەمی تەمـەنی ژیـانیانـدا، کە وەک ئیسـفەنـج وان، هـەمـوو زانیـارییـەکی دەوروبـەریـان هـەڵـدەمـژن، دوایی لـێکـیانـدەدەنـەوە و لـێـیان تێـدەگـەن.
گرنگی ئەدەبی منـداڵان لەوەدایە، کە بەشداری لە ئامادەکردن و پێگەیاندنی نەوەیەکی نـوێـدا دەکات، بـۆ هـێنانەدی داهـاتـوویەکی خوازراوی گەشـتر بۆ کورد و کوردسـتان. بـۆیە ئـەدەبی منـداڵان بە پێـویـستیـیەکی گـرنـگی نیـشـتـمانی و نەتـەوەیی دەزانـرێـت. مەرجـێکی پێویست و گرنگیشـە لە مەرجەکانی گەشەکردنی رۆشـنبیرییەکی خوازراو. ئەدەبی منـداڵان، زانست و هـونەرە و یەکـێکە لە هـونـەرە جـوانەکـان، کە بیـرۆکە و هەستەکانی مـنداڵان بنیات دەنێـت. گـرنگی لەوەشـدایە، کە هـۆش و خەیـاڵی منـداڵان دەورووژێـنـێـت و ئـارەزوو و بەهـرە و راز و نیـاز و تـوانـاکـانیـان پێ دەردەخـات و خـەون و هـیوا و ئارەزووەکـانیان دەهـێنێـتە دی.
تا ئێستا زیاتر لە دە نووسینم دەرەبارەی ئەدەبیاتی منـداڵان و گرنگییەکانی بۆ منداڵان نووسـیوە و بڵاومکـردوونەتەوە. بە دەیـان نووسـینی تریش هـەر دەربـارەی ئـەدەبی منـداڵان بنووسـم هـێشـتا هـەر کەمـە. چـونـکە بە زمـانە جیـاوازەکانی گـەلانی جیهـان بە سـەدان کـتێـب دەربارەی ژانـرەکانی ئەدەبی منـداڵان نووسراون و چاپکـراون و لە جیهاندا بڵاوکراونەتەوە. ئەمەش بەڵگەیە بۆ گرنگی ئەدەبی منـداڵان لە ژیانی گەلاندا. لـەم روانینـە سـتراتـیژییەشـەوە، کە منـداڵانی ئەمـڕۆمـان سەرکـردەکانی بەیـانیمـانن، واتە داهاتـووی هەر گەل و وڵاتێک لە دەستی منـداڵانی ئەمڕۆیـان دایـە. بۆیـە چەنـد گرنگی بە ئەدەبیاتی منـداڵانی کوردمان بدەین هەر کەمە. چونکە گرنگیدان بە منداڵان گـرنگـیـدانە بە ئەمـڕۆ و بە داتـوومان. بێگـومـان مناڵەکانمـان گـرنگـتریـن سـامـان و سەرمـایە و ژێـرخـانی نەتـەوەیـیمان.
مەبەستیشمان لە ئەدەبی منداڵان، ئەو ئەدەبەیە باشەیە کە هەموو مەرجێکی پێویستی لەخـۆگـرتـووبێـت. چـونـکە هـەمـوو نـووسـینـێکی لاواز و کـاڵ و کـرچ، لەژێـر نـاوی (بۆ منـداڵان) ناچـێتە خـانەی ئەدەبی منـداڵانەوە. منـداڵانیش ئەو نووسـینانەی کە بە دڵی خۆیـان نەبێـت و چـێژ و خـۆشـییان لێـوەرنـەگـرن، بە ئـەدەبی خـۆیـان نـازانـن.
دکتۆر (محەمەد شاکیر سەعـید) دەڵێت:”زۆر لەوانەی کە بۆ منـداڵان نووسراون، لە راستیدا گونجاونین بۆ منداڵان، چونکە لە ئاستی منداڵان بەرزترن. یان لەگەڵ لایەنی پـەروەردەیی منـداڵانـدا نـاگـونجـێن. یـان لەبـەر ئـەوەی کـە بەهـا رەوشـتـیـیەکـانیـان
لەخـۆنـەگـرتـوون، کە بەشداری لە پەروەردەکـردن و پێگەیانـدنی منـداڵانـدا دەکەن”.
جیـاوازیش لە نێـوان نووسـینی منـداڵان و نووسـین بـۆ منـداڵاندا هـەیە. ئـەو بابـەتە ئەدەبـییانەی کە منـداڵان خۆیـان دەیـاننووسن و لە میـانەیەوە گوزارشت لە هەست و سـۆز و خەیـاڵ و لە خـەون و لە هیـواکانیـان دەکـەن و بەهـرە و تـوانـاکـانی خۆیـان دەردەخەن. ئەم نووسینانە گەشە بە زیـرەکی و سۆزداری توانـاکانی منـداڵان دەکەن. دەبنە هـانـدانیان بۆ پێـشکەوتن و داهـێنان، سەرەڕای ئەوەش خۆشیان پێدەبەخـشن. چونکە واهەست دەکەن، ئەو نووسینانە، گەر ساکار و سادەشبن، زادەی خەیاڵ و بـیر و هـۆش و گوزارشـتی راستیی خۆیـانن. جیـاوازییان هەیە لەگەڵ ئەو ئەدەبـیاتەی کە گەورەساڵان بۆیان دەنووسن. کە رەنگە هـەنـدێ جار گوزارشت لە خەون و خەیاڵ و هیـواکانیـان و لە راز و نیـازی پـاکـییان و لە نـاخی دڵ و دەروونی منـداڵان نـەکـەن.
بێگومـان رەهـەنـدی پەروەریی لە ئـەدەبی منـداڵانـدا، لایـەنێکی گـرنگ و کاریـگەر و چارەنووسسازە لە گەشەکردن و بنیاتنانی کەسایەتی دروستی منداڵان. بە تایبەتی لەم سـەردەمـەدا، کە سـەردەمی شـۆڕشی تەکنـەلـۆژیـا و داهـێنانی سـەیـر و سـەمـەرەیە، پەیوندیکردن ئاسانتر بووە، هـۆیەکانی فێرکردن و گەشەکردنی رۆشنبیریی منداڵانیش زۆرتربوونە و ئاستی زیرەکی و هـۆشیاری و وەرگرتنی منـداڵانیش بەرزتربوونەتەوە.
ئەدەبی منـداڵان هـۆکـارێکی گـرنگی پـەروەردەی منـداڵانە. بەڵکـو ئـەدەبی منـداڵان و بەهـا پـەروەردییـەکـان دووانـەن و لـە یەکـتری جیـانـابنەوە و تـەواکـەری یەکـترین و کاریگەرییان لەسەر یەکـتری هەیە. بە کورتی ئەدەبی منـداڵان و پەروەردەی منـداڵان گیـانـێکـن و لە دوو جەسـتەدان.
ئەگەر هیـوا و ئامانجی ئێستا داهـاتووبێت، ئەوە رەهـەنـدی پەروەردەییە کە داهاتووی ئەدەبی منـداڵان دیـاری دەکات. چونـکە ئەدەبی منـداڵان لـە پلـەی یەکەمـدا، ئەدەبـێکی پەروەردەییە. بنەما پەروەردەییەکانن کە راستی و بوارەکانی داهاتووی ئەدەبی منداڵان دروسـت دەکەن. هـەر گـۆڕانکاری و پێشکەوتـنێک لەم ئەدەبـەدا بکـرێت، پێویستە لە دەروازەی پەروەردەوە تێپەڕێـت. نووسەرانی بـوارەکانی ئەدەبیاتی منـداڵانی کوردمان ئـەم راسـتیـیە دەزانـن، بـۆیـە گـرنگـییەکی زۆریـان بە رەهـەنـدی پـەروەردەیی داوە و پانتاییەکی زۆری لە نووسینە هـەمەجـۆرەکانیانـدا گرتۆتەوە. واتە نووسەرانی ئەدەبی منـداڵان ئەگـەر پەروەردەکـار نەبـن، ناتـوانـن مەبـەسـت و پەیـامـەکانیـان بە منـداڵان بگەیـنن و ئەدەبـێکی تـازەی هـاوچـەرخ و پێشکەوتـووی خـوازراو بەرهـەم بهـێـنن.
زاناکـان و بـیرمـەنـدان بە دێـژایی سەردەمـەکـانی مێـژوو، رۆڵی ئـەدەبی منـداڵانیـان بـەرز و گرنـگ نـرخـانـدوون لە پەروەردەکـردنی منـداڵانـدا. چونکە ئەدەبی منـداڵان کـۆڵـەکەیەکی سەرەکی بەهـێزە لە بنیاتنـانی کەسایەتی دروستی منـداڵان. لە رێـگەی بەشـداریکـردنی لە گەشـەکـردنی بیـر و هـۆش و دەروون و سـۆزداری و زمـانی و دەوڵـمەنـدکـردنی ژیـانی رۆشـنبـیرییـان، کە بـە رۆشـنبـیریی منـداڵان نـاوی دەبـەیـن. ئـەدەبی منـداڵان رۆڵـێکی کاریـگەریـشی لـە بە کـۆمـەڵایـەتیکـردنی منـداڵانـدا هـەیە. هـەر لە ڕێـی ئەدەبـیشەوە روانینیـان بـۆ ژیـان و داهـاتـوو فـراوتـر دەبێـت.
لە رابـردوودا ئەرک و بەرپـرسیارێتی پەروەردەکـردن و ئاراستەکردنی منـداڵان، تەنیا لە ئەستۆی دایـکان و باوکـان و پەروەردەکاراندا بـوو. بەڵام لە ئەمـڕۆدا ئەم ئەرک و بەرپـرسـیارێـتـیـیە لەسـەر شـانـی مـامـۆسـتایـان و نـووسـەران و هـونـەرمـەنـدان و میـدیاکان و هـۆکارە جیـاوازەکانی راگەیـانـدنـەکان و کـۆمەڵگا و رێکخـراوە فەرمی و نافەرمییەکانی داکـۆکـیکـەر لـە مـافـەکـانی منـداڵان و هـەر خـەمـخـۆرێـکی دڵـسـۆزی هیـواخـوازی داهـاتـوویەکی گەشـتر و شـیاوتـرە بـۆ کورد و کوردسـتان. پێویـستە بە هـەمـاهـەنگی بەشـداری لەم ئەرک و خـزمـەتە پیـرۆزەدا بکەین و هـەمـوومانیش لە بەری ئەرێـنی ئەم بەرپـرسـیارێتـییە نیـشـتمانی و نەتەوەیەتییەدا سـوودمەنـد دەبـین.
ئەو ئامـانجە پەروەردەییـانەی کە لە میانەی ئەدەبی منـداڵانەوە پێشکەش بە منـداڵان دەکرێن، کەمترین لەو بەهـا پەروەردەییانەی کە لە لایەن دایکان و باوکان و باخچەی منـداڵان و قـوتـابخـانە یا لە رێـگەی هـەر هـۆکـارێـکی تـرەوە پێـشکەشـیان دەکـرێن.
ئـەدەبی منـداڵان هـۆکـارێـکی پـەروەردەیی سـەرکـەوتـووی جـیهـانی هـاوچـەرخە، بۆ گەیشـتن بە هـۆش و دڵ و دەروونی منـداڵان. ئـەو هەلـەشـیان بۆ دەڕەخـسێـنـێت، کە وەڵامی بەشێک لە پرسیارەکانیان دەستبکەوێت. ختووکەشیان دەدات بۆ بیرکردنەوە و نـووسـین و داهـێنان و گوزارشتکـردن لە خەیاڵ و بیـرۆکە و لە هیـوا خواستەکانیان.

رەزا شـوان




پەیام ئیبراهـیم و رۆمانی نازیلـێی مانگ و شازادەی خـۆر.. رەزا شـوان

باسکـردن لە رۆمـان، باسکـردنـە لە جـۆرێـکی گـرنـگ و بـاو و بـڵاوی ئـەدەبی، کە شـوێـنـێکی بـەرزی لە ئـەدەبی نـوێـدا هـەیە. رۆمـان هـونـەرێـکی خەیـاڵی تـازەیـە لە هـونەرەکـانی ئـەدەب. کە لە رۆژئـاوادا سەری هـەڵـدا. رۆمـان لـە چـیـرۆک درێـژتـرە، یا لە زنجـیرە چـیرۆکـێک پـێکهـاتـووە. بە شـێوەی پەخـشـان دادەڕێـژرێـت و بـاس لە کـۆمەڵـێک رووداوی هـەمەجـۆرە دەکـات. بـێجـگە لە پاڵـەوانی سـەرەکی، ژمـارەیەکی زۆری کاراکتەری (کەسایەتی) تێـدا بەشدارن و رۆڵیان لە رووداوەکانی رۆمانـدا هەیە. دەشێ رووداوەکان لە لە شوێـن و دۆخێکی نامۆ و خەیاڵیدابـن. دەشێش کارەکتەررکان راستیبن یا خەیـاڵیبن، مەرجیش نییە کە تەنیا مرۆڤـبن، دەکرێ باڵندە و ئاژەڵ، یا شتی خەیاڵی و ئەفـسانەیی بن، بە تایبەتیش لە رۆمانی منداڵاندا. خەیاڵ رۆڵێکی سەرەکی و گرنگی لە نووسینی رۆماندا هـەیە. لە سەردەمی ئەمـڕۆدا، بەراورد بە ژانـرەکانی تری ئەدەب، رۆمـان گرنگـترین ژانـری ئەدەبیـیە و زۆرتـرین خوێنـەری هـەیە. جیـوازیشی لەوەدایـە، کە چـێژ و خـۆشی و جـوانی و هـونـەر و زمـان و ئەنـدێـشـە و فـانتـازی و ئەفـسوونی لەخـۆگـرتـووە و باس لە کـێـشەکـانی ژیـان و لە مـلملانـێی نێـوان بـاش و خـراپ و شەڕ و ئاشتی و لە هیـوا و لە خەونەکانی مـرۆڤ دەکات. رۆمان خـوێنەران دەهـێنێتە ناو جیهـانێکی بەرینەوە. وایان لێدەکات کە دەست لە خوێندنەوەی هەڵنەگرن تا بـزانـن رووداوەکان بە کـۆێ دەگـەن و بە چی کۆتـاییـان دێـت.
ئەگـەرچی رۆمـان بە هـونـەرێکی ئەدەبی تـازە دادەنـرێت. بەڵام رۆمـان مـێژوویـەکی دانەبـڕاوی هـەیـە. کـە دەگـەڕێتـەوە بـۆ زیـاتـر لـە دوو هـەزار سـاڵ بـەر لـە ئەمـڕۆ. رەسەنـایـەتی سەرهـەڵـدانیـشی بـۆ یـۆنـانییەکـان و رۆمـانییەکـان دەگـەڕێتـەوە.
گەورەکـان زیـاتر حەز لە خوێنـدنەوەی رۆمـانی ریالـیزمی دەکەن، کە شتی لـۆژیکیان لەخـۆگرتوون. بەڵام منـداڵان هـۆگری خوێنـدنەوەی چـیرۆک و رۆمـانی خەیـاڵـین، کە پاڵەوان و کاراکتەرەکانیان منداڵانن یا ئاژەڵ و باڵنـدەن یا شتی خەیاڵی و ئەفـسانەیین. چـێژ لە سەرەکـێـشییەکانی پاڵەوانەکانی چـیرۆک و رۆمـانەکان وەردەگرن. لەمە زیاتر درێـژە بـەم پـێشەکـییە نـادەیـن و دێـیـنە سـەر کـرۆکی ناونیـشانی ئـەم نووسـینەمـان.
خوشبەختانە لە کۆتـایی ساڵی پار (٢٠٢٢) و لە ئەمساڵدا (٢٠٢٣) دا لە لایـەن دوو نووسەری ناسـراوی کوردمان لە بـواری ئەدەبیـاتی منـداڵان، دوو رۆمـان بە زمـانی کـوردی بـۆ منـداڵان چـاپکـران. رۆمـانی (کـچـی دورگـە بچـکـۆلـەکـە) لـە نـووسـینی مامۆستا (ئەمـین محەمەد) بۆ مێردمنداڵان. رۆمانی (نازیـلێی مانگ و شازادەی خـۆر) لە نووسینی خاتوو (پەیـام ئیبـراهـیم) بـۆ نەوجـەوانان. پێموایە هەردووکیان بە هـەڵە نەچوونە کە نووسیویانە بۆ مێردمنداڵان و نەوجەوانان. چونکە منداڵانی خوار تەمەنی سیانزە ساڵان، ئەو پشوودرێـژییەیان نییە کە رۆمان بخوێننەوە و لە هـێماکان تێبگەن.

هـەردوو رۆمـانەکەش لە چـوارچـێوەیـەکی کلاسـیکی خەیـاڵئـامێزدان و بە شێوازێکی فانتـازی ئاسان داڕێـژراون. بـۆ گەیـشتـنی پاڵـەوانی رۆمـانەکانیـان بە خـەونـەکانیـان، پەنایان بۆ ئەفـسوون (جـادوو) بـردوون، بۆ ئـەوەی بەسـەر ئەسـتەم و لە تـوانابـەدەر سەرکـەون و خـەونـەکانیـان بـەدی بهـێـنن. گـەلێ لە کـەڵە رۆماننووسانی جیهانیش لە شاکارە رۆمانەکانیان بۆ منـداڵان و مێردمنـداڵان، بۆ رووبەڕووبوونەوە و سەرکەوتنی پاڵەوانەکانیان بەسەر کـێشە و تەگەرەکانـدا و گەیـشتـنیان بە خەونەکانیـان پەنیـان بـۆ جـادوو بـردوون. زۆرن گـەر ناویـان بهـێنـین.
پاڵەوانی هەردوو رۆمانەکەش (لـولـو) و (نـازە) دوو کچی جوانکـیلە و ئازا و ژیـر و سەرەکـێشن. هـێنانەدیی خەونەکـانیان دەبەنە دوو جیهـانی نمـوونـەیی دروستکـراوی زادەی خەیاڵی هەردوو رۆماننووسەکە. تەمەنی هەردوو پاڵەوانەكەش لە یەکترییەوە نزیکن. هەردوو رۆمانەکە دوو ئەزموونی تازەن لە بـواری نووسینی رۆمـانی کوردی بۆ مێردمنـداڵانی کورد. دوو دەستپێشخـەریی ترسشکـێنن بۆ نووسین و چاولێکـردنیان و بۆ سەرهەڵدانی رۆمانی تازەی کوردی بۆ منداڵان. مـژدەبەخـشن بۆ پێشکەوتن و بۆ داهـاتـوویـەکی باش بـۆ رۆمـانی منـداڵانی کورد. ئـەوەی بە وردی هـەردوو رۆمـانەکە بخـوێنێتەوە. هەست بەوە دەکـات کە چەنـد خاڵێکی هـاوبەش و لەیەکچـووی نـزیک لە نێوان ئەم دوو رۆمانە کوردییەدا هەیە. مەبەستیشم ئەوە نییە کە ئەم دوو رۆماننووسە چـاویـان لە یەکـتری کـردووبێـت.

دوو هـەفـتە پێـش ئێـستا، نـووسـینێکـمان لەژێـر ناوی (خـوێنـدنەوەیـەک بـۆ رۆمانی کچی دورگـە بچکـۆلـەکە) نووسی و بـڵاومان کـردەوە. پـێمخـۆشە کە بە کورتی و بە چـڕی باس لە رۆمــانی (نـازیـلـێی مـانـگ و شـازادەی خـۆر ) یـش بـکەم.
رۆمانی (نازیلێی مانگ و شازادەی خـۆر) لە نووسینی چـیرۆکنووس و راگەیـاندکار و سەرپەرشـتیکار و ئامادەکەر و پێشکەشکەری بـەرنامەی (چـیرۆک بـۆ منـداڵان) لە تەلەفـزیـۆنی پەروەردەیـی. خاتـوو (پەیـام ئیـبراهـیـم عـەبـدولـڕەحـمـان)ە. کە یەکـەم ژنـی کوردە کە رۆمـان بـۆ منـداڵانی کورد بنووسێت. بەمـەش نـاوی چـووە مێـژووی سەرهەڵـدانی رۆمانی منـداڵانی کورد و تا هەتـایە شانازی و شکـۆداری و نەمریی بۆ خـۆی تـۆمـارکـرد.
پەیـام خان لەدایکبووی شاری سلێمانییە و هەر لە سـلێمانی دەژی. دەرچـووی بەشی ژمێریارییە. لە پۆلی چواری قـوتابخانەی بنەڕەتییەوە، هـۆگری نووسینی شیعـر بووە. دوایی دەستی بە نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان کـردووە. لە (٢٠١٠) وە، چـیرۆک بۆ منـداڵان دەنـووسێ و لە گـۆڤـارەکانـدا بڵاوی کـردوونەتەوە. تا ئێستا بەم رۆمـانەیەوە شەش کتێبی چاپکـراوی هەیە ناوەکانیان ( سمـۆرەی میهـرەبان، ژینگەکەم دەپارێـزم، قـاپی خـواردنەکەی یەسـنا، ئـۆتـیزمـم هـاوکاررم بە، ددانی ورچـە، نازیـلـێی مانگ و شـازادەی خـۆر) خـاتـوو پەیـام ئـەنـدامـێکی چـالاکــیشـە لـە چـەنـد رێـکـخـراوێـکی پـەروەردەیی و ژیـنـگەپـارێـزی لـە سـلـێـمانی.
خـاتـوو پەیـام هـاوسەرگـیریی کـردووەدایـکی (دوو کـوڕ) و (دوو کـچ) ە.
رۆمانی نازیـلـێی مانگ و شـازادەی خـۆر، نۆبـەرەی رۆماننووس پەیـام خانە، هیـوای نـووسینی رۆمـانی تـری بـۆ منـداڵانی کـورد بـۆ دەخـوازیـن.
وێـنـەی بـەرگی رۆمـانـەکە و (١٣) وێنـەی روونـکـردنەوەی رەنـگاوڕەنـگ لـەلایـەن وێنەکێش (جـێژوان عـەبـدوڵڵا) وە کێشراون. کوالـێتی وێنـەکان باشن. بەڵام خـۆزەگە شێوەیەکی کوردی بە نازەوە دیاردەبـوو، جـلێکی ساکاری کوردیی لەبەربـوایە، زیـاتر سەرنجی منـداڵانی کوردی رادەکێشا. گەر لە وێنەی ژمارە (٢) بڕوانین. وێنەکە هـیچ شـێوەیەکی کـوردی پێـوە دیـارنییە. هـەڵـەیەک لە وێنـەکانـدا هـەیە. نـازەی پاڵـەوانی رۆمانەکە لە یەکەم وێنەوە تا دوا وێنە هەر هەمـان شێوە منداڵی هـەیە، وەک ئەوەی کات وەستابێ و نەگـۆڕابێـت. لە کـاتێکـدا ئـەو گەورەدەبێـت و هـاوسەرگـیری لەگـەڵ شازادەدا دەکات و دووگیان دەبێت. دەبوایە کاک جێژوانی وێنەکێش. دوا وێنەی نازەی لایـەنی کەمەوە لە شـێوەی کچـێکی نەوجـەوان بکـێـشایە. شـازادەش لە وێنەکـەدا لە تەمەنی منداڵـێکی یانـزە بـۆ دوانـزە ساڵی دایـە، دەبـوایە خاتـوو پەیـام هـەستی بـەم هەڵەیە بکردایە. من وەکو خوێنەرێک لە وێنەکان دەڕوانم، نەک وەک رەخنەگرێک.
دکتۆر (ماجـد خەلیـل) پێشەکییەکی جـوانی بۆ رۆمـانەکە نووسیوە، هـۆی دواکەوتـنی نووسینی رۆمانی کوردی بۆ قۆناغە سیاسییە نالەبارەکان دەگەڕێنیتە. بەڵام گرنگترین هـۆی دواکەوتـنی رۆمـانی منـداڵانی کورد بۆ داگـیرکردنی کوردسـتان دەگەڕێتـەوە. کە زیـاتر لە سـەد سـاڵە داگـیرکەران بـواری کوردیـان نەداوە سەری خـۆشی بخورێنێـت. هـەمیشە هـەوڵی قـڕکردن و سـڕینەوەی ناسنامەی نەتـەوەیی کوردیان داوە و دەدەن.
دکتۆر ماجـد لە پێشەکییەکەیدا، سەرهەڵـدانی دەستپێکردنی رۆمانی منـداڵان لە جیهاندا بۆ (جـۆن نیـوبـەری) دەگـەڕێـنێتەوە، بە دروسـتـیش بـۆ ساڵی (١٧٤٤ز). بەڵام جـۆن نیـوبەری لە سەرەتـادا، شـاکارە رۆمـانی (رۆبـنـسون کـرۆزو ـ ١٧١٩ز) لە نـووسینی (دانیال دیـڤـو)، کە بۆ گەورەساڵان نووسـیوێـتی. ئـەو کـورتی کـردەوە و بە زمـانـێکی ئاسانـتر و بە شـێوازێکی ناسکـتر و شـیرینـتر بـۆ منـداڵانی داڕشـتەوە.
رۆمانی (گەشتەکەکانی گۆلیڤـەر) لە نووسینی رۆماننووس (جوناسان سویـفـت) کە لە ساڵی (١٧٢٦) نووسیوێتی، بە کۆنترین و بەناوبانگترین رۆمان بۆ منداڵان دادەنرێت.
خاتـوو پەیـام ئیبراهـیم، لە رۆمـانی نازیـلـێی مانگ و شازدەی خـۆردا، بە شـێوازێکی فـانتازی و بە تەکـنیکـێکی تـۆکـمە و بە زمـانێکی کـوردیی ناسک و شـیرین و ئاسان رۆمانەکەی داڕشتووە. لە میانەی نازیـلێی پاڵەوانی رۆمانەکەی، کاری لەسەر زجـیرە رووداوەکانـی کردووە، کاری لەسەر رەهەنـدی پەروەردەیی دروستی منداڵان کردووە. کۆمەڵێک بەهـای بەرزی بەرجەستەکردووە، کە دەیەوێت لە دەروونی منداڵانی کوردا بیان روێنێت. وەک: رەوشت بـەرزی، خۆشەویستی، هـاورێتی، دڵسۆزی، هـاوکاری، سـوزداری، متـمـانە بەخـۆبـوون، ئـازایـەتی، مـرۆڤـایـەتی، بـاڵـنـدە و ئـاژەڵـدۆسـتی، ژینـگەدۆستی، بـەزەیی و دلـۆڤـانی، حـەزی سـەرەکـێـشی، گەشـبیـنی، هیـواخـوازی، چـاکەخـوازی، یارمـەتی، تێکـۆشـان، کۆڵـنـەدان، فـریـاڕەسی، سەرکەوتن، … هـتد.
فانتازیش بە شێوەیەکی ئەدەبی دەوترێـت، کە مەیـلی ئەوەی هـەیە لە جیهـانی داب و نەریتی باودا دابڕێت و کاری لە لۆژیک بەدەر بکات. فانتازی یەکێکە لە فاکتەرەکانی پێـشکەوتـن و داهـێنـان لە جـیهـانی رۆمـان و چـیرۆک و هـونـەردا.
خاتوو پەیام، خەونی منـداڵان لە هـێنانەدیی داهاتوویەکی باشتر و ژیانێکی خۆشتر، لە نازەی ئازا و دلۆڤـانی پاڵەوانی رۆمانەکەیدا بەرجەستە دەکات و دەیکات بە نوێنەریان. نـازە خەونی ئەوەی هـەیە کە بفـڕێـت و سـوورە لەسەر هـێنـانەدیی خەونـەکەی. ئـەم خەونەش پێویستییەکی هەمـوو منـداڵانە، بۆ ئـەوەی ئاشـنای جیهانێکی فـراوانترببن و شتی تازە بدۆزنەوە و زانیاری زیاتر وەربگرن و ئەزمـوونی تـازە فـێرببن. هـێنانەدیی ئەم خـەون و خواستەش، پێـویستی بە بـڕیـارێکی تـۆکـمە و بە ئازایـەتی جەسـتەیی و دەروونی و بە سەرەکێشی و سووربوون و کـۆڵنەدان و هـەنگاونـانی کـرداری هـەیە. بە هـاوکاری و هـاوڕێتی و بە هــێزی لە توانەبـەدەر هـەیە. رۆماننووس خاتوو پەیام بۆ هێنانەدیی خەونەکەی نازە، جەخـتی لەسەر هەمـوو ئەو فـاکتـەرانە کـردووە. ئەو هـەستەی لە ناخی نازەدا روانـدووە، کە لە سـایـەی ویسـتن و متمـانە بەخـۆبـوون و سووربـوون و ئیـرادەیـەکی بەهـێز و پـۆڵاییندا، لە سـایەی هـەوڵ و کۆششکـردنـدا، شتێک نییە کە ناوی ئەسـتەم بێت. هەموو خەون و هـیوایـەک دێتـەدی گـەر مـرۆڤ دەست لە خواست و خـەون و هیـواکانی هەڵنەگـرێـت. شاعـیرێـکی عـەرەب دەڵێـت:
ئـەوەی ویـستی بە خـۆر بگات، بە تیشکەکانیـدا سەرکەوت بـۆ گەیشـتن بە هیـوای.
حەزەکەم بە کورتی، ئامـاژە بە دوو نمـوونـەی ئیـرادەی راسـتی بـدەم:
لە سەرەتاکانی ساڵی شەستەکانی سەدەی رابردوودا، لە گەرمەی ململانی و پێشبڕکێی نێـوان ئەمـریکا و یەکـێتی سۆڤـیەتـدا. بۆ باڵادەستی لـە بـواری پـشکـنیـنی ئاسمانیـدا. ئەمریکا ویستی پێش سۆڤیەت مـرۆڤ بنێرێتە سەر مانگ و بە ساغیش بیگەڕێنێتەوە بۆ سەر زەوی، ئەوبوو کە (جـۆن کەنەدی) سەرۆک کۆماری ئەو کاتەی ئەمریکا، لە ساڵی (١٩٦١) دا بڕیاری ناردنی مرۆڤی بۆ سەر مانگ دا. کە زۆربەی سەرکردەکانی جیهـان گاڵتەیان پێکـرد و بە خەونێکی ئەستەم و نەزۆک ناویـان برد. بەڵام لە سایەی هەوڵدان و سووربووندا، خەونەکەی کەنەدی هاتەدی و لە ساڵی (١٩٦٩) دا ئەمریکا لە رێی کەشـتیی ئاسمانی (ئەپـۆلـۆ ـ ١١) ەوە، مـرۆڤـیان گەیـانـدە سـەر مـانـگ کە هـەردوو کەشـتیوانی ئاسمانی ئەمـریکی (نیـل ئارمسـترۆنگ) و (باز ئاڵدرین) بوون، لەسـەر مانـگ دابـەزیـن و بە سـاغـیش گـەڕانـەوە بۆ سـەر زەوی. خـەونی ئـێسـتای ئەمـریکا ناردنی مـرۆڤـە بۆ سەر هەسارەی کەیـوان (مەریخ) ئەمەش ئەستەم نییە و دێتـەدی.
زیاتر لە (٧٥٠) ساڵ بەر لە ئێستاش بیرمەنـد و زانـای ئینگـلیزی (رۆجـەر بایکـۆن) کە هـێشتا باڵـۆن و فـڕۆکە دروست نەکرابوون، وتی:” لە داهاتوودا مرۆڤ دەتـوانێت ئامێرێک دروست بکات و پێی بفـڕێت” کە چی بە شێت و گـومـڕا و دژ بە ئاین ناویان برد و لە کەنیسە دەریان کرد. ئەوەتا خەونەکەی رۆجەر هاتەدی و فرۆکە دروستکرا.
ئـەو خەونانەی کە لە ئەمـڕۆدا دەمانەوێـت، پێویستە لە خەیـاڵ و لە هـزری منداڵانی ئەمـڕۆمـدا بەرجەستەیان بکەیـن. چـونکە دواڕۆژی گەلەکەمان لە دەستی منـداڵانی ئەمڕۆمـان دایـە. هەموو بیـرێـکی نوێـش بە قـۆناغـێکی دژایەتیکـردنـدا تێدەپەڕێت.
نـازەی پاڵەوانی رۆمـانەکەی خـەونێکی گەورەی هەیە، خەونەکەشی (فـڕیـن) ە، بۆ ئەوەی بە جیهـانێکی فـراونتـر و بە گیانلەبەرانی زۆرتر و بە ژینگەیـەکی گەورەتـر ئاشنابێ. لە پێناوی هێنانەدی ئەم خەونەشیدا، توانی بەسەر ئەستەمدا سەربکەوێت و خەونـەکەی بهـێنێـتەدی. ئامـانج لە فـڕینەکەی خاتـوو پەیـام. ئەوەیە کە ژیـان نابێـت بـوەستێـت و بچـەقـێـت، چـونـکە وەسـتان مـردنە. دەبـێـت خـەون بە داهـاتـوویـەکی باڵاتـرەوە بـبیـنـین. بـویە رۆماننووس بە دەمی ژولیـای یەکـێک لە کاراکتەرەکـانەوە دەڵێت:”هەموو جیهان خەون بە فڕینەوە دەبینن، ئیمە خەونی هەموو جیهانمان بەدی هـێنا” ئامانجی ژان و ژولیا، ئەوەبـوو کە شارێک لە مرۆڤـە باڵدارەکان دروستبکەن. کە هـەمـوویـان تـوانـای فـڕینیـان هـەبێـت، وەک و نمـوونە و سـەرمـەشـق، چـەنـد منـداڵـێکیـان لە نێو ئەشکەوتـەکەدا فـێری فـڕین کردوون. رۆماننووس خەونی فـڕین بەر گوێی کۆرپـەلە جوانەکەی ناو سکی نازیـلێ دەدات. شاژنی مانگ دەڵێت: “دەبێت منداڵەکەم خەونی هەبێت، چونکە مـرۆڤ بەبێ خـەون وەک ئەوەیە هـەر نەژیـابێت”.
هـەردوو هـاوسەری زانـای جـێنەتیک (رەگەزی) ژان و ژولیـا، کە دوو کەسایەتین لە رۆمـانەکەدا دەڵـێن:”لە وڵاتی خـۆمـان ئـەم خەونەمـان هـەبـوو، کاتێـک پـێیان زانـین ویستیان بـمانگـرن و ئەشکەنجەمان بـدەن. بۆیە ئێمە بـڕیارمادا شارەکە بەجـێبهـڵێن، هـەڵهـاتـوویـن بـۆ ئـەم ئەشکەوتە”.
بۆچی خاتوو پەیام ئیبراهـیم و مامۆستا ئەمین محەمەد پاڵـەوانی چـیرۆکەکانیان کچـن؟
لە نووسینێکمدا لەژێر ناوی (نایەکسانی رەگەزی لە ئەدەبی منداڵاندا) کە لە (٢٠٢١)دا لە سایتەکانـدا بـڵاوم کردۆتەوە. جەخـتـم لە نایەکسانی و ناهـاوسەنگی و نادادپەروەری لە رۆڵی رەگەزی کچـان کردووە، کە بە زەقی بە دیـدەکەین. کوڕسالاری لە چـیرۆک و رۆمـانەکـانـدا رەنگـدانەوەی هـەیە، بە زۆری پاڵـەوانی چـیرۆک و رۆمـانەکان کـوڕن. هەمـوو هـێز و تـوانا و ئازایـەتی و قـارەمانێتی و هیـوا و سەرەکـێشی و فـریـاڕەسی و سەرکـەوتـنێک دراونـەتە پـاڵ کـوڕان. بـەڵام سـۆزدای و بێ دەسـەڵاتی و لاوازی و بێ هیـوایی و بەدبەخـتیش دراونەتە پـاڵ کچـان. ئەمەش جیـاوازیییەکی زەقی رەگـەزییە و ناڕەواییـەکی گـەورەیە بەرانبـەر بە کچـان. ئـازادی و پێشکەوتـنی گـەل و نیشـتمان لە هەموو بوارەکانـدا، بەنـدن بە بەدیهـێنانی یەکسانی و هـاوسەنگی رەگەزیـیەوە لەسەر بنەمای توانـا و لـێهاتـوویی و شایستەیی.

نووسەرانی بـوارەکانی ئەدەبیاتی منـداڵان، دەتـوانن رۆڵیکی گـرنـگ و کاریگەریـان لە چـاندنی تـۆوی یەکسانی جـێندەریـدا هەبێت. بۆیـە بەشێکی زۆری نووسەرانی منـداڵان لەم سەردەمەدا، بە زۆری پاڵەوانی بابەتە ئەدەبییەکانیان کچـن، دەیانەوێـت قـەرەبووی ئەو سـتەم و نایەکسانییەیان بۆ بکەنەوە. بێ سەلـمێنن کە ئازایەتی و هـێز و تواناکانی کچان لە کـوڕان کەمـترن نیـن. خاتـوو پەیـام دەڵێت:”لە رۆمـانـەکەدا بـەدوور لە هـەر بابەتێکی ئایدۆلۆژی و رەگەزی و نەتەوەیی، تەنها ئامانجـم پێشانـدانی توانای کچـە و هـانـدانییەتی بـۆ سەرکەوتـن”.
رۆمانی نازیلـێی مانگ و شازادەی خـۆر، تا رادەیەک لەبیرۆکەی رۆمانی (ئەلـیس لە وڵاتی عـاجبـاتییەکانـدا ـ ١٨٦٥) نـزیکە. کە رۆماننووس (لـویس کارۆل) نووسیوێتی، کە باس لە کچـێکی بچووک دەکات، کە ناوی (ئەلـیس)ە. دوای کەروێـشکـێکی سـپی دەکـەوێت و دەکـەوێتـە نـاو چاڵـێکی قـووڵەوە و لە جـیهـانێکی خەیـاڵی و عـاجـبـاتی سەیـر و سەمەرەی ژێـر زەویـدا خـۆی دەگـرێتەوە. لەگـەڵ ئـاژەڵان و شـتی بێ گیـان دەبێت بە هـاوڕێ و ئاشنایان. تا لە دواییدا جادوولێکردنەکەی بە تاڵ دەبێت و لەسەر زەویـدا خـۆی دەبـینێتەوە. گەلێ بیرۆکەی جـوان و بەهـای بەرز لەم رۆمانەدا هـەیە. زۆر لە رۆماننووسانی منـداڵان ئیـلهـام و سـوودیـان لـەم رۆمـانە وەرگـرتـوون.
جـادوو و هـێـزی لەتـوانابـەدەریـش، ئـامـانـج نـین لـە رۆمـانـدا، بەڵکـو هـۆیـەکـن بـۆ گەیـشتن بە ئامـانج. جـادوو و هـێزی لە تـوانابـەدەر، بوونـەتە بەشـێک یا رەگـەزێـک لە رەگـەزەکـانی چـیرۆک و رۆمـانی فـانـتازی و ئەفـسوونـاوی تـازەدا. بۆ هـێـنانەدیی خـەون و ئامـانجـەکـانی پاڵـەوانی رۆمـانـەکـان و سـەرکـەوتـنیـان بەسـەر ئـەسـتەم و کـاری لەتـوانـابـەدەردا. لە زوربـەی چـیرۆک حـیکایەت و ئەفــسانە و داسـتانەکانـدا، جـادوو رەگـەز و هـۆیـەکی سەرکەوتـنی پاڵـەوانەکـانیـان بـووە.
لە بارەی داڕشتنی رۆمانی نازیلێی مانگ و شازادەی خـۆر، خاتوو پەیـام ئیبراهـیم بە شـێوازێـکی ناسک و ئاسان دایـڕشـتووە، وشـە و رسـتەکانی لە فـەرهـەنـگی زمـانی منـداڵانی کوردەوە وەرگرتـوون، هـیچ گرانی و ئاڵـوزییەکیان تێـدا نییە. بێگومان هەر نووسەرێکـیش تا رادەیـەک، شـێواز و سـتایـلی تایبـەتی خـۆی لـە نـووسـیـندا هـەیە. شێوازیش بریتییە لە رێگەی نووسین و داڕشتنی نووسەر، رێگەی گوزارشتکردن لە خەیـاڵ و بـیر و هـزر بەهـۆی زمـانەوە.
چەنـد سـووکە تـێبینیـیەکـم دەربـارەی رۆمـانەکەی هـەیە:
خاتوو پەیـام نووسـیوێـتی نازە تاقانەی ماڵەوەیـانە. نازەیەک کە دوو بـرای هـەبێـت بۆ تاقـانەی ماڵەوەیە؟ پـێموایە وشەی تاقانەکەی هەڵەیە. لە بەشی (گەڕان بە دوای ژیانی گیانداراندا) لە دێڕی (٨) نووسیوێتی:”لەگەڵ خوشک و براکانیـدا پێکەوە لەسەر سفرە هەمـوو کـۆدەبوونەوە”. لـێرەدا وا دەردەکەوێت کە نازە خوشکی هەیە. کـەچی لە هـیچ شـوێـنێکی کەی رۆمانەکەیـدا باسی لەوە نەکـردووە کە خـۆشکی هـەیە. گـەر خوشکی هـەبێـت بـۆ تـاقـانەیـە؟
کە وشـەی (خـوان) ی کوردیمان هـەبێـت پێـویست نیـیە وشـەی (سـفـرە)ی عـەرەبی بەکاربهـێنین. خۆزگەش ناوی باوکی نـازە (ئەحمەد) نەبوایە و ناوێکی کوردی بـوایە.
لە رۆمانەکەدا نازە باس لە (رۆژی هەنـار) دەکات لە گونـدە جـوانەکەیـان. وابـزانـم لە ئێستادا (رۆژی هەنار) بووە بە بۆنەیەکی ساڵانە لە شاری هەڵـەبجەدا بەڕێـوەدەچـێت. ئەم رۆژەم زۆر پێ جـوانە. من لە وڵاتی نەرویـج ـ لە شاری (ڤـۆس) دووجار ئامادەی (رۆژی سـەروپـی) بـووم. لـەو رۆژەدا لـە سەنـتـەری شـارەکـەدا مـەقـاڵـەی گـەورە و درێـژ دادەنـێن و سەروپـێی لەسەر دەبـرژێـنن. لە مەنجـەڵی گەورەشدا جـۆرەها گیاو و روەکی سـروشتی وەکـو دەرمـان دەکـوڵـێنن. هـەرکەسێک بچـێت بە لایانـدا فەرمـووی لێدەکەن کە تامیان بکەن. سەیـر لەوەدایـە کە خۆیـان زۆر حەز لە خـواردنی سەروپێ ناکەن. بووە بە نەریتێکی کولتووری تایبەتی خەڵکی ئەو شارە و شانازی پێوەدەکەن.
لە بارەی رێنـووسی رۆمـانەکەوە، لە زۆر شـوێنی رۆمـانەکەدا، رۆماننووس ئامـرازی پەیوەندیی (لە) ی نووساندووە بە وشەکەی دوایـەوە. ئەمە بە هـەڵـەیەکی رێنـووسیی دەزانـم. چـونـکە ئامرازی پەیـوەنـدی (لە، بە، و) نابێ بە وشەکەی دواوە و پێشەوەی بنووسـێنین، نابێت بنووسـین (لەکوردسـتان) بەڵکو (لە کوردسـتان) نابێت بنووسـین (بەبـەرد) دەبێ بنووسین ( بە بـەرد) نابێت بنووسین ( هەنـارو هەنجـیر) دەنـووسین (هەنار و هەنجـیر). گەر ئەو ئامرازانە نووسانە وشەوە دەبن بە بەشێک لە وشەکان.
کۆتـایی رۆمانەکەشی وەکو مەرجێک لە مەرجەکانی چـیرۆک و رۆمـان بۆ منـداڵان بە خۆشی کۆتایی پی هـێناوە. هەمـوو شاکارە رۆمانەکانی جیهـانیش بـۆ منـداڵان، کۆتایی رۆمـانەکانیان بە سەرکــەوتـنی پاڵـەوانەکە و بەخـۆشی و شـادی کـۆتـاییـان پێهـێناون.

حەزەکەم ئەوەش بڵـێم، تەنانەت شاکارە رۆمـانە جـیهـانییەکانیش بۆ منـداڵان لە سەدا سـەد لە هـەمـوو روویـەکەوە پێـرفـێکـت نیـن، خـاڵی لاواز و هـەڵـەشـیان تێــدایە.
لە کۆتاییـدا، جـوانتریـن پیـرۆزبـایی و دەستخـۆشی لـە خاتـوو پەیـام ئیـبراهـیم دەکـەم. بۆ ئـەم ئەزمـوونە سەرکەوتـوویـەی لە بـواری نووسـینی رۆمـان بـۆ منـداڵانی کـورد.

رەزا شـوان
٨/ فـێـبروار/ ٢٠٢٣




خـوێنـدنەوەیـەک بۆ رۆمـانی کـچی دورگـە بچکـۆلـەکە.. رەزا شـوان

رۆمـان کە بە زمـانی ئینگـلـیزی (نـوڤـيل) ە، جـۆرێکە لە جـۆرەکانی ئەدەب، بە ئەدەبی منداڵانیشەوە. هونەرێکی ئەدەبی پەخشان درێژە، لە بنەڕەتدا پشت بە خەیاڵ دەبەستێت. رۆمـان چـنراوێـکە کـۆمـەڵـێک رەگـەزی ئـەدەبی پـێـکەوە چـنـیوە کـە پەیـوەنـدییـان بە یەکترییەوە هـەیە. بە کورتی پێناسەی رۆمـان: نووسراوێکی ئەدەبی خەیاڵییە، درێژترە لە چـیرۆک. رۆمـان چەنـدین چەشنی هـەیە، هـەریـەکە لـەم چـەشـنانەش گوزارشـت لە زەین و هـزر و لە رووانینی رۆماننووس دەکەن. یا رۆمـان بـریتیـیە لـە گـێڕانەوەیەکی چـیرۆئـامـێزی درێـژ لە میانەی چـیرۆکـبێژ (رۆمـانـبێژ) ەوە، وێنـەی ژیـانی پاڵـەوان و کەسایەتییـەکان لە چەنـدین رووداودا، لە چەنـدین کـات و شـوێنی فـراونـدا دەردەخـات. بـێگـومـان خـەیـاڵ رۆڵـێکی سـەرەکی و گـرنـگی لە داڕشـتـنی رووداوەکـانـدا هـەیە.
رۆمـان لە چەنـد رەگەزێـکی گـرنـگ پێکهـاتـووە، لەوانـەش: خەیـاڵ، بیـرۆکە، بابـەت، گـرێ، کەسایەتییەکان ـ مەرجـیش نییە کەسایەتییەکان مرۆڤـبن، دەشێت ئاژەڵ و باڵنـدە و شتی تر یا خەیـاڵی بن، کـات، شـوێن، رووداوەکان، زمـان، شـێواز، دیالـۆگ، وەسف، گـۆشەنیـگا، گـێڕانەوەی رووداوەکـان لە لایەن (رۆمانبـێژ ـ نووسـەرەوە) ەوە. لە هەر رۆمانێکیشدا کـێشەیەک یا زیاتر هەیە، پێـویستە پاڵەوان یا کەسایەتییە سەرەکـییەکەی رۆمانەکە، چـارەسەری گـونجـاوی کـێشەکـان بـکات.
ئەدەبی کوردیمان، لە نووسینی رۆمان بۆ گەورەساڵان، قۆناغـێکی باشی بڕیوە. چەندین رۆمـاننوسی بە تـوانا و ناسراومان هـەیە. چەنـدین شـاکارە رۆمـانی نایـابمـان هـەیە کە لەسەر ئاستێکی جـیهانی دان. بەڵام رۆمانی منـداڵانمان بە نرخی نەبـوونە، لە دو و سێ رۆمـان تێناپەڕێـت. دێیـنە سەر کرۆکی باسەکەمان، کە دەربارەی “رۆمـانی کچی دورگە بچـولەکە” یە بـۆ مێـردمنـداڵان. کـە سەرەتـایەکی بەهـێزە بۆ بنـاغـەدانـانی ئـەم ژانـرە ئەدەبییـە لە ئەدەبی منـداڵانی کورد دا.
رۆمـانی (کچی دورگە بچـۆلەکە) لە نووسینی شاعـیر و چـیرۆکنووسی ناسراوی بـواری ئەدەبیـاتی منـداڵان، مامـۆسـتا (ئەمـین محـەمەد) ە، چـاپی یەکـەم ـ ســلـێمانی ـ ٢٠٢٢. لە چـاپخـانەی (بینـایی) چـاپکـراوە. کە (٥٠٠) دانـەی لێ چـاپکـردووە.
رۆمـانەکە (٧٤) لاپەڕەیە. دابەشی حـەوت بەشی کـردووە. لە لایـەن وێنـەکـێش (ئاڤـار ئومێد) ەوە، وێنەی بەرگەکەی و بۆ هەر بەشێکیش وێنەیەکی رەنگاوڕەنگ یا زیاتری بـۆ کـێشاون. کـواڵـیـتی وێنـەکان مامناوەنـدیـن.
پاڵەوانی رۆمانی (كچی دورگە بچکۆلەکە) کچۆلەیەکی هەشت ساڵانە بۆ خۆشەویستی و نـزیـک لـە زمـانی منـداڵانـەوە، نـووسـەر نـاوی (لـولـو)ی لـێـناوە. کە لە دورگـەیـەکی بچکـۆلەی جـوان و قـەشەنگی بەهـەشـت ئاسایی، کە پـڕە لە گـوڵـزار و نێـرگـزەجـاڕ و گـوڵـە هـێرۆ و وەنـەوشـە و گـوڵاڵـە سـوورە، لـە بـاخـی مـیوە و سـەوزایی، لـە کێـوی سـەرکـەش و بەفـریـن، پـڕە کەروێشکی گـوێ قـوت و ئاسکەی نەخـشـین و سـمۆرە و بەرخـۆلە و گورگ، لە باڵـندەی هەڵـۆ و نەورەس و مراوی و قاز و قوڵینگ و چۆلەکە و پەنگین (بەتریق) لە خاڵخـاڵۆکە و لە پەپـوولە. دورگـەکە کـەش و ئاو و هـەوایـەکی سازگـاری هـەیە، دەکەوێتـە نێـو دەریـایەکەوە، دەریـاکەش پـڕە لە مـاسی نـاوازە و لە کیسەڵ و قـرژانگ و دۆڵـفـین و هەشـتپێ و تیمساح و مایـنی دەریایی و لە ئەسـتێرەی دەریـای و.. هـتد. لـولـو ژیانی دورگەکەی زۆر پـێخـۆشـە و بە زێـدی خـۆی دەزانێت. هـەمـوو ئـاژەڵ و بـاڵنـدەکـانیشی خـۆشـدەوێـت و کردوونی بە هـاوڕێی خـۆی . لـولـو زیـرەک و ئـازا و چـاونەتـرسە و هیـواخـواز و گـەشـبینە و بـڕوای بە ئەسـتەم نییـە. هـاوڕێ دۆستە و خـۆێ بە هـاوڕێی هـەموو ئـاژەڵ و باڵنـدەکان دەزانێـت، بە دێـژیی رۆمانەکە كچۆلەیەکی چاکەخـواز و یارمـەتیـدەر و فـریاڕەسە. کچـۆلەیـەکی کـراوە و سۆسیالە و پەیـوەندیی هاوڕێتی لەگەڵ گیانەوەرانی ناو دەریـا و باڵـندە و ئاژەڵەکانی دورگـەکەدا هـەیـە. هـەمـوو ئەوانـەی لەنـاو دەریـا و دورگـەکەدا بە زمـانی کوردی لەگـەڵ لـولـودا دەدوێـن.
بێجـگە لە لـولـوی پاڵـەوانی رۆمـانەکە، چـەنـد کەسـایەتـییەکی تـریـش رۆڵـیـان لە رۆمـانەکەدا هـەیە، وەکـو: داپـیرە کیسەڵ، دایـکە هـەڵـۆ، ماسـیـیە ئـاڵتـوونیـیەکە، بـووکی دەریـا، هـەشـتـپێ شـین (ئەختـەبـووت).
کچی دورگە بچکـۆلەکە، رۆمانێکی خەیـاڵی فانتـازییە، ئەم جـۆرە رۆمـانە بڵاوتـرین جـۆری رۆمـانە. رۆمـاننـووس بێـجگە لە جـیهـانی سـەر زەوی، چـۆتە جـیهـانی نـاو ژێـر دەریـاوە، بەشێکی زۆری رووداوەکـان و کەسایەتییەکـان، لەسەر دەریـا و ژێـر دەریـادان. بەشێکـیشیان لەسەر دورگە بچکـۆلـەکـە دان.
رۆمانی کچی دورگە بچکۆلەکە، گەلێ رەهـەنـدی لەخۆگـرتـووە: پەروەردەیی، زانیاری، کـۆمەڵایـەتی، سیاسی، رەوشـتی، دەروونی، مـرۆڤـایەتی، ئاژەڵـدۆستی، ژینگەپـارێـزی، نیشتمانی. بە گەلی بەهای بەرز و جوانیش رازاندوویەتـەوە، وەک: هاوڕێتی، دڵسۆزی، خۆشەویستی، چاکەخـوازی، راستگـۆیی، هـاوکـاری، دلـۆڤـانی، تێکـۆشـان، کـۆڵـنەدان، ئـازایەتی، بـڕوا و مـتـمانە بەخـۆبـوون، گـەشـبیـنی، هـیـواخـوازی، ئیـرادەی بەهـێـز و نەبـوونی ئەسـتەم، پەشـیـمانی لـە بـەدکـاری و دڵـڕەقی، گەلێ خـەسڵەت و بەهـای تـر.
لولوی پاڵەوانی چـیرۆکەکە، کچولەیەکی ئەفسوناویییە، دەتـوانێت لەسەر شەپـۆلەکانی دەریـادا مەلـە و سەمـا بکات و بچـێتە قـووڵایی ژێـر دەریا و سـواری پشـتی مـاسی و مـایـنی دەریـایی بێـت و لە ئـاهـەنـگی جـەژنی (٢٠٨) سـاڵـەی لەدایکبـوونی داپـیـرە کـیسەڵـدا بەشـداربێـت. ببێـت بە هـاوڕێیەکی دڵسـۆز و خـۆشـەویستی بـووکی دەریـا.
لولو دەستی بەسەر گەوهەرە ئەفـسووناوییەکەی داپیرە کیسەڵـدا هـێنا، ئەو پەرجۆ و تـوانا ئەفـسووناوییەی پێبەخـشی، کە لە کاتی پێویست و تەنگانە و فـریاڕەسیدا، ئەم رستەیەیە بڵێت (گەوهەرە ئەفـسوناوییەکە بۆ یەک چـرکە جـوڵەی ئاسمان و زەوی و دەریـاکان رابگـرە) هەموو گەردوون رووناک دەبێتـەوە و داوا و مـرازیـش دێتـەدی.
پەنـابردنە بەر ئەفـسوون (جادوو) کارێکی تازە و داهـێنان نییە. لە زۆربەی چـیرۆکە میللیەکان و فـۆلکلۆرییەکان و ئەفـسانەییەکاندا، ئەفـسوون رەگەزێکی گرنگ بووە بۆ ئەنجامدانی کاری لە توانابەدەر. وەکو هـۆیەکیش بۆ چارەسەری کێشەکان و گەیشتنی پاڵەوانەکـانی چـیرۆکەکـان بە ئامانجـەکـانیـان. گـەڵی چـیرۆکی فـۆلکلۆری کـوردیـمـان هـەیە، کە چـیرۆکی ئەفـسانەیـین و خەیـاڵ و ئەفـسوون رەگـەزێ سـەرەکـین تێـیانـدا.
مامۆستا ئەمـین محـەمەد، تەنیـا رۆمـاننووسی منـداڵان نییە، کە بۆ گەیانـدنی پەیـام و مەبەستەکانی لە رۆمـانی کـچی دورگـە بچکـۆلـەکە پەنـای بـۆ ئەفـسوون بـردووبێـت. گـەلێ لـە کـەڵـە رۆمـاننـووسـانی ناسـراوی جـیهـانی، کـۆن و تـازەکـان، لـە شـاکـارە رۆمانەکـانیانـدا بۆ منـداڵان و مێردمنـداڵان، بـۆ گەیانـدنی پەیـامەکـانیان، پەنایـان بـۆ ئەفـسوون بـردووە. بـۆ نمـوونە:
(شـارل پیـرۆ) ی فـەرەنسی. لە رۆمـانی (سـانـدرێـلا ـ ١٦٩٧).
(دانیـال دیـڤـۆ) ی ئینگـلیزی. لە رۆمـانی (رۆبـنسـۆن کـروزۆ ـ ١٧١٩).
(لـویس کارۆل) ی ئینگـلیزی. لە رۆمانی (ئەلـیس لە وڵاتی عـاجبـاتییەکانـداـ ١٨٦٥).
(ئەستریـد لیندگـرین) ی سویـدی. لە رۆمـانی (پـیـپی گـۆرەویـدرێـژ ـ ١٩٤٥).
(جـوان رۆلینگ) ی ئینگـلیزی. لە زنجیرە رۆمانی (هـاری پـۆتـەر :١٩٩٥ ـ٢٠٠٧ ).
ئەمانە و چەندین رۆماننووسی رۆمان بۆ منداڵان، ئەفـسوون رەگەزێکی سەرەکییە لە رۆمانەکانیاندا. منداڵانی خۆێنەر چـێژ و خۆشییەکی زۆر لە خوێنـدنەوەی رۆمانەکانیان وەردەگرن. زۆربەشیان کراون بـە فـیلمی کارتـۆنی ئەنیمەیـشن و بە فـیلمی سینەمایی. بە ملیـۆنـان دۆلار دەستکەوتیـان بـوون.
لە رۆمانی کچی دورگە بچکـۆلـەکەدا، (بـووکی دەریـا). لە پێشا کچـۆلەیەکی دڵـرەق و بێبەزەیی و بەدکار بووە. ئازاری زۆری باڵندە و کەروێشکەکانی داوە و ئاوی کـردۆتە ناو شارە مێروولەکان. لە ئەنجامی ئەم بەدکارییانەی، مێروولەکان تۆڵـەی لێدەکەنەوە، جـادووی لێـدەکەن و دەبـێـت بـە بـووکی دەریـا. هـەشـتـپـێی شـینی دەریـا. کـە دانـا و پێشبینیکەرە، پـێی وتـن بـەو مەرجە دەگەڕێیتەوە بۆ کچۆلە ئاساییەکە، کە باوەش بە پەلـکـە زێـرینـەدا بـکەیـت و بـڵێیـت: ” هـەمـوو گـەردوونـم خـۆشـدەوێـت”. لـولـوی هـاوڕێی یارمەتی دا، داوای لە گەوهـەرە ئەفـسوونـاوییەکە کـرد و وتی:” گەوهـەرە ئەفـسونـاوییەکە بـۆ یـەک چـرکە جـوڵـەی ئاسمان و زەوی و دەریـاکان رابگـرە” لەم ساتـەدا بـووکی دەریـا، باوەشی بە پەلـکەزێـرینـەدا کـرد و وتی:” هـەمـوو گەردونـم خۆشدەوێت” یەکسەر گەڕایەوە بۆ باری ئاسایی و بووەوە. بە کچۆلە جـوانکـیلەکەی جـاران و وتـی بە (لـی لـی) نـاوم بـەرن. بوو بە کچێکی دلـۆڤـان و هـەمـوو ئـاژەڵ و باڵـندە و زینـدەوەرەکانی خۆشدەویـسـت و رقی لە هـیچیـان نەبـوو و ئـازاری نـادان.

رووماننووس لێرەدا ئەو پەیامە پەروەردەیی و رەوشتییە بە منـداڵان دەگەیەنێـت. کە خـراپە و ئازاردانی ئاژەڵان و باڵندەکان بەدکارییە، ئەنجـامێکی خراپیـان لێدەکەوێتەوە، بۆ راستکـردنەوەی هەڵـەکان و پەشیمانی بوونیش، هـەوڵ و قـوربـانـیـدانی دەوێـت.

ئەگەر بەراوردێک لە نێـوان رۆمـانی (گەشـتەکانی نیـلـز) لە نووسـینی رۆمـاننووسی سویدی (سەلما لاگیرلۆف) لەگـەڵ رۆمانی کچی دورگە بچکـۆلەکەدا بکەین، لە نێوان بووکی دەریا و نیلزی چەتوون کە ئازاری قازەکان و ئاژەڵانی دەدا، کورتەباڵیەکی بەند کرد، لە ئەنجـامی ئەم بەدکارییەی کورتە باڵاکە کە رزگاری بوو، تۆڵەی لێکـردەوە و ئەفـسوونی لێکـرد، نیـلـز بـوو بە بسـتە باڵایـەک، لە کـۆتـاییـدا پەشـیمان دەبـێتەوە و ئەفـسوون لێکـردنەکەی بە تـاڵ دەبـێـتـەوە، دەبـێتـەوە بە نیـلـزی ئاسـایی، بـەڵام بـە منـداڵـێکئ میهـرەبـان. دڵـڕەقـی و بەدکـاری و جـادوولـێکـردن و پەشــیمـانی، خـاڵی هـاوبەشن لە نێوان ئەم دوو رۆمانەدا. گەلێ رۆمانی جـیهانی لەم جۆرانە بۆ منداڵان هەن. کە بۆ سزادان و پەشیمانی پەنایان بۆ ئەفـسوون بردوون. نە ئەو نووسەرانە و نە مامۆستا ئەمین محەمەدیش، چاویان لە یەکتری نەکـردوون. بەڵکو زادەی خەیاڵ و بیرکـرنەوەی خۆیـانن. ئەگەر سوودیشیان لە چـیرۆکە ئەفـسانەیی و فـۆلکلۆرییەکانی گەڵەکانیان وەرگرتووبێت، کارێکی ئاساییە. زۆر لە کەڵە نووسەرانی جیهان سوودیان لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانی وڵاتـەکانیـان و وڵاتانی تر وەرگرتـوون. بۆ نموونە: کەڵە نووسەری ناسراوی بواری ئەدەبی منداڵان (هانـز کریستیان ئەندەرسین) ی دانیمارکی، کە بە بـاوکی ئـەدەبی منـداڵان لـە جـیهـانـدا نـاودەبـرێـت. لە نـووسـیـنی چـیرۆک و رۆمـانەکانیـدا بۆ منـداڵان، سـوودێـکی زۆری لە ئەفـسانەکانی وڵاتـەکەی وەرگـرتـووە. مەبەسـتم ئەوەش نییە کە ئەفـسانەی کوردیـمان رەنگدانەوەی لە رۆمانی کچی دورگە بچکۆلەکەدا هـەبێت. مامۆستا ئەمین محەمەد باکگـراونـد و ئەزموون و شارەزاییەکی زۆری لە نـووسینی ئەدەبیـاتی منـداڵانی کـورد هـەیە. رۆمـانەکەشی زادەی خـەیـاڵ و بیـری خـۆیـەتی و چـاوی لە هـیچ نـووسەرێکی تر نەکـردووە. لە ژیـانی راستی و لە کێشەکانی گـەلی کـوردمـانەوە ئیلهـامی بـۆ هـاتـووە.
لە رووی داڕشتن و زمان و خستنە رووی کێشەکان، مامۆستا ئەمین زۆر بە جوانی و بە زنجیرەیی کێشەکانی باسکـردووە و چارەسەری کردوون، بە زمانێکی کوردی پەتی و سـووک و ئاسـان و رەوان، بێ گـرێ و گـۆڵ، بـە شـێـوە و شـێوازێـکی هـونـەری و فانتازی، رۆمانەکەی داڕشـتووە. وشـە و رسـتەکـانی لە فـەرهـەنـگی زمـانی منـداڵانی کوردەوە وەرگرتوون. ئەو مەرجەی بەدی هـێناوە کە چـیرۆکنووسان و رۆماننوسان و هەموو نووسەرانی کورد لە بوارەکانی ئەدەب، پێویستە شارەزای زمـان و رێـزمانی کـوردی بـن. ئـەو مەرجـەشی تێـدایە کە رۆمـان نابێـت لە (٧٠) لاپـەڕە کەمـتر بێـت.
مـن پێموایە مامۆستا ئەمین، لە نووسینی ئەم رۆمـانەیـدا، وەک یەکەم ئەزمـوونی، لە هەموو روویەکەوە سەرکەوتووە و توانیوێتی هەموو مەرج و رەگـەزە پێویستییەکانی رۆمان، لە رۆمانی (کچی دورگە بچکۆلەکە) دا بەرجەستە بـکات. وەک رۆماننوسێکی نووسەری رۆمـان بۆ منـداڵانی کورد بناسـرێـت. دڵنیام کە بیریش لە نووسینی رۆمانی دووەمی بۆ منـداڵان دەکـاتەوە. وەکو بەڕێزیشیان لە بارەی نەبوونی رۆمانی کوردی بۆ منـداڵان و مێردمنداڵانی کوردمان، دەڵێت:” کەلێنێکی گەورەیە بە کەس و دوو کەس پڕ نابێتـەوە”. تـا ئەمـڕۆش منـداڵانی کـوردمـان ئاشـنای خـوێنـدنەوەی رۆمـان نەبـوونـە، هۆیەکەشی بۆ نەبوونی رۆمـانی کوردی تایبـەت بۆ منداڵان و مێردمنداڵان دەگەڕێتەوە.
جـوانترین پیـرۆزبایی و دەستخـۆشی لە مامۆستا ئەمـین محەمـەد دەکـەم بـۆ نووسینی رۆمـانی (کچـی دورگە بچکـۆلەکە) کە شاکارێـکی ئەدەبی نـاوازە و نوێیـە بۆ منـداڵان.
چاوەڕوانی ئەوەم دەکرد، کە وەزارەتی رۆشنبیریی هەرێمی کوردستان، یان پارێزگاری سـلێمانی، بە فـەرمی دەستخۆشیان لە مامۆسـتا ئەمین محـەمەد بکـردایە و خەڵاتێکی شایستە و رێـزلێنان و پێزانینیان، بۆ ئەم دەستپێشخەرییەی لە بـواری ئەدەبی منـداڵان پێشکەش بکـردایە، بەداخـەوە. کە بانـگی گـۆرانـیبـێژێـکی تـورک یا لـوبنـانی دەکـەن چەنـدیـن رۆژ ریـکلامی بۆ دەکـەن و چەنـد دەفـتەر دۆلار دەخـەنە جـانتـاکەیـەوە و لە خۆشترین هـوتیلـدا جـێی بـۆ دەگـرن و خـوانی تایبەتی بۆ دەڕازێننـەوە. بەڵام هـیچیان تیا بەسەر نییـە. تەنـانەت گـەر بە نـووسـینێکـیـش بێـت، سوپـاس و دەسـتخـۆشی لە نووسەرێکی داهـێنەر و لە هـونەرمەنـدێکی کوردمان بکەن. کە لە پـارەی خەرجـیی مـاڵ و منـداڵەکـانیان دەگـرنەوە، تا کـتێبـێکی پێ چـاپ بـکەن. دەشزانـم کە مامۆسـتا ئەمـین محـەمـەد، نـووسـەرێـکی نەفـس بـەرزە و چـاوی لـە پـارە و خـەڵات نـییـە.

رەزا شـوان




رۆڵـی گـرنگی مامۆسـتایـان.. رەزا شـوان

مامۆسـتایـان خـاوەنی پیـرۆزتـین پەیـامـن، هـەر ئـەم پەیـامـەشـە، پیـرۆزی بە پـیشەی مامۆستایی بەخـشیوە. مامۆستایان چـرای هەمیشە داگیرساون، رێی تارێکی و نەزانین و دواکەوتـن بۆ کەسانی تر رووناک دەکەنـوە. دڵسوزی و ماندووبوونیان بێ سنوورن. هەمیـشەش دەبەخـشن بێ ئەوەی کە چاویـان لە وەرگرتن و لە پاداشت و خەڵات بێـت.
(نـیلـسون مانـدێـلا) دەڵێـت:”مامۆسـتای باش وەک مـۆم وایە.. خـۆی دەسـووتـێنێـت تا رێـگا بـۆ کەسـانی تـر روونـاک بـکاتەوە”.

میـری شاعـیرانی عـەرەبیش ئەحمەد شەوقی ـ بە رەچـەڵەک کوردە ـ دەڵێت:”هـەستە لەبـەر مامـۆسـتا شکـۆداریـیـە.. هـێـنـدەی نەمابـوو مامـۆسـتا ببێـت بە پەیـامـبەر”.
مامۆسـتایان پێـشمەرگـەی کـوڵـنـەدەر و خـۆڕاگـر و گیانبـەخـشی مەیـدانی پـەروەردە و فـێرکردنـن، هەڵگـرانی ئاڵای هـیوا و گەشبینی و پێشکەوتن و داهـێنانن. مـژدەبەخـشی داهـاتـوویەکی گەشـترن بۆ کورد و کوردسـتان. بە چـەکی زانست و زانیـاری، بەرگـری دەکـەن. نـەوە لە دوای نـەوە پێـدەگـەیـەنـن. لە هەمـوو وڵاتـانی جیهـانـدا، مامۆسـتایان بـەردی بنـاغـە و کاریتە و کـۆڵـەکە بەهـێزەکـانی بنیاتـنـانی شارستانی و پـێشکەوتـن و داهـێنان و گۆڕانکاریـن. گەر گـەلان بە زانـا و دانـا و نـاوداراران و داهـێنەرەکانیانەوە شانازی بکەن، نابێت ئەوە لەبیربکەن کە هەموو ئەم هەڵکەوتووانە، لەپێشا قوتابیانی مامۆستایان بـوونە. ئـەوان بە دروستی پەروەردەیـان کـردن و بە باشی فـێریان کـردن. بە زانـسـت و زانیـاری هەمەچەشنە زاخـاوی بیـر و هـۆشـیان دان.
شاعـیر (جـبران خەلـیل جـبران) دەڵـێت:”نـیشـتمانەکان لەسـەر شانی سێ کەس بنیـات دەنـرێـن: جـووتیـاران خـۆراکـیـان بـۆ دابـیـن دەکـەن.. سـەربـازان دەیـان پـارێـزن.. مامۆسـتایـانیـش پەروەردەیـان دەکـەن”.
ئەسـکەنـدەری ماکـدۆنیـش دەڵـێت:”مـن قـەرزاری بـاوکـمم چـونکە ئـەو ژیـانی بـۆم دابین کـرد.. قـەرزاری مامۆستاکەشـم چـونکە ئەو ژیـانێکی نـوێی بـۆم دابین کـرد”.
مامۆستایان لە مێژووی هەر نەتەوەیەکدا، رۆڵێکی گـرنگ و کاریگەریان هەبـووە و هـەیە. هـەردەم هـێمایەک بـوونە لە هـێماکانی پێشکەوتـن و گۆڕانـکاری و داهـێنان. بۆیە مامۆستایانی باش و دڵسـۆز، پارەیـەکی دەگەمـەنـن و بە ئاسانی دەست ناکـەون. لە دوای هـەر داهـێنەرێـک یا بیـرمەنـدێکی مەزنەوە، مامۆسـتایـەک هـەیە. گەلێ لە کەسایەتییە جـیهـانییە هەڵکەوتوو و ناسراوەکان، بە شانازییەوە باس لە کاریگەریی مامـۆسـتاکـانیـان دەکـەن، لـە مـاوەی سـاڵانی خـوێنـدنیـان لە قـوتـابخـانـەدا. کـەواتە کاریگەریی مامۆستایـان لە قـوتابخـانـەدا، تەنیا بۆ ساڵـێک و دووان نییە، بەڵکـو بە درێـژایی ژیـان، کاریـگەرییـان لەسەر قـوتـابیـان هـەیە و کـاڵ نـابـێـتەوە. هـونـەری وانـەوتنـەوەش، هـونـەری یارمەتیـدانە بـۆ دۆزینـەوە و داهـێنان.
وتەیـەکی چـینی دەڵـێت:”مامۆستاکان دەرگـاکان دەکـەنەوە.. بەڵام دەبێت خۆت بچـیتە ژوورەوە”.
بێگومان مامۆستایان، رۆڵێکی سەرەکی و گرنگ و کاریگەریان لە بنیاتنانی کەسایەتی دروسـت و لە رەوتی ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـووی قـوتـابیـانـدا هـەیە. زیاتر لە هەمـوو کەسێک کاریگەریان لەسەر دەروونی منداڵان هەیە. چونکە هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و تێکەڵـیان دەبـن. لە میـانـەی ئەو زانسـت و زانیارییە هەمەچەشـنانە و رۆشنبیرییانەی بـۆیـان دەگـوازنـەوە، لە رووانـدنی رەوشـت و رەفـتاری دروسـت و پەسەنـد و بەهـای بەرز و پـرانسیـپە مـرۆڤـایەتییەکان، لە رووانـدنی هـەست و سـۆز و خـۆشـەویستی و هـاوبـەسـتەبـوونیـان بـۆ نـەتـەوەی کـوردمـان و بـۆ کـوردسـتانی نیـشـتـمانی جـوان و شیرینمان لە ناخیاندا. پێویستە مامۆستایان خۆیان لەم رووەوە، نموونە و پێشەنگ و سەرمەشـقی باشبن. تا قـوتـابییەکانیان چاویـان لـێـبکەن و لـێـیـانەوە فـێربـن. چونکە قـوتـابیـان زۆر شـت لە مامـۆسـتاکـانیـانەوە وەردەگـرن و فـێریـان دەبـن.
لە ئێـستادا لە هـەر پـۆسـت و پایـەیـەکـدا بیـن، پێـویـسـتە بە ئـەمـەک بیـن و رۆڵ و مانـدووبوونی مامۆستا دڵسۆزەکانمان لەیـاد نەکەین. هەمیشە رێـز و پێـزانینمان بـۆ ماندووبوون و بەخشینیان هەبێت. ئەمەش کەمترین شتە بەرانبەر بە بەخشینی ئەو مامۆستا دڵـسۆزانەمان کە ئەوان بەردی بناغـەی کەسایەتی و ژیانیان بۆ دانـاین و کـلـیلەکانی سەرکەوتنیان داینێ. ئەو مامۆستا کوردسـتان پەروەرانەمـان، کە فـێری ئەلـفـوبـێی کوردایەتی و مەردایەتییان کردین. فـێری کوردستان پەروەرییان کردین.
(گای کاوسـاکی) دەڵـێت:”گـەر لەسەربێـت کە کەسێک لەسـەر سەکـۆی پەیکەرێـک دابنـێیـت.. پەیکەری مامـۆسـتایـان دابـنێ، چونـکە ئـەوان پـاڵـەوانـانی کـۆمـەڵـن”.
بۆیە مامۆستایان رۆڵێکی گرنگ و هەستیار و چارەنووسسازیان، لە رەوتی ئەمڕۆ و داهاتووی گەلاندا هەیە. مامۆستایان بەرپرسن لە گواستنەوەی رۆشنبیری و رەوشـتە نایاب و دروستەکان، بۆ نەوەکانی ئەمـڕۆ و داهـاتوو لە کومەڵگاکانـیاندا. مامۆستاکان بەرپرسن لە دروستکـردن و ئامادەکـردنی نەوەیـەکی نـوێی متمانە بەخـۆ، کە بتوانـن لەگەڵ کاروان و رەوتی تـازە و پێشکەوتنەکانی بـواری تەکنەلۆژیـای نوێـدا دەربەرن. بۆ ئەوەی نەوەیەکی دروسـت پـێبگەیەنـن، کە شایەنی ئەوە بن لە داهاتـوودا، بتـوانن ببن بە سەرکـردەی کارامە و لێهـاتـوو و کاروبـاری کوردستان بەڕێـوەبـەرن. بتـوانن بەرپـرسیارێـتی هـەڵگـرن. بتـوانـن رووبـەڕووی ئەو کێشـانە ببنەوە کە دێنـە رێیـان.
مامۆستایان ئەو جووتیارە دڵسۆز و لێهاتووانەن، کە زەوی بەیـاری نەکـێڵراوی هـۆش و دەروونی منـداڵەکانمـان دەکـێڵـن و بە تـۆوی زانسـت و زانیـاری و رۆشـنبـیری و بە رەوشـت و رەفـتاری جـوان و دروسـت و بـە بەهـای بـەرز نـایـاب و بـە هـيـوا و بـە رۆحـی کوردسـتان پـەروەری و دڵـسـۆزی و تێکـۆشـان و بە گەشـبینی تـۆوی دەکـەن. تا بێـنە بەرهـەم و داهـاتـوویان گەشـتر و ژیـانیان خـۆشـتربێـت.
لە ئەمـڕۆدا لە سایەی شۆڕشی تەکنەلـۆژیا و داهـێنانی نوێـدا، ئەرکی پەروەردەکرن و فـێرکـردنی منـداڵان قـورسـتر بـووە. پێـویستیـیان بە مامۆسـتایانی شارەزا و ئاگـاداری ئەم گۆڕانکاری و داهـێنانـانە هـەیە. چونکە منـداڵانی ئەمـڕۆ زۆرزانـتر و زیـرەکـتر و چاوکـراوەتـرن. نەوەی تەلەفـزیـۆنی رەنـگاوڕەنگ و ئینتـەرنێـت و ئایپـاد و ئایـفـۆنی زیرەکن. مامۆستایانی ئەم سەردەمە پێویستییان بە شێواز و رێبازی وانەوتنەوەی تازە هـەیە. بۆ گەیـانـدنی پەیـامەکانیـان بە قـوتـابییەکانیـان.
مامامۆستایانی خۆشـەویستی کوردسـتان، زیـادەڕۆیی ناکـەم کە دەڵـێم ئێـوە بە راسـتی جیـاوازن و کەم وێنەن. ئەگەر چاوخـشانێک بە مێـژووی تێکۆشانتـان بکەیـن. بـۆمان دەردەکەوێت کە پڕە لە خەبات و قارەمانێتی و گیانبەخشین و لە هەڵوێستی جوامێرانە. ئێـوە لە راپەڕین و شۆڕشەکانی کوردستان، پـێشرە و رابەربـوون، پێشمەرگەی گیـان لەسەردەست بـوون، سەرخەتـانە لە سەنگەرەکانی پێشـەوەی بەرگـریـدا، قارەمـانـانە بەرگریتـان لە کورد و کوردستان لە دژی داگیرکەرانی رەگەزپەرست دەکـرد. چەنـدیـن داستانی قارەمانێتی نەمری بە خوێنی ئاڵی ئێوە تۆمارکران. ئێوە بە دەستێکتان چەکتان هەڵگـرتبـوون و بە دەستەکەی تریشتان پێنووس و کتێبتان هـەڵگـرتبـوون، لە پەنـای شاخەکان و لەناو ئەشکەوت و دێـیەکـانـدا منـداڵانی فـێرخـوازی کوردتـان فـێردەکـرد.
لە خەبـاتی نهـێـنی ناو شارەکانی کوردستانیشدا، ئێـوە دینـەمـۆی خەبـات و تێکۆشان بوون. داگـیرکەرانتان هەراسان کردبوون و شەوانە گورزی گورچک بڕتان لێیان دەدا. ئێوە لە قوربانیدان و زیندانی و ئەشکەنجەداندان و سێدارەدان دا پشکی شیرتان هەیە.
ئێـوە لە شۆڕشەکاندا پێشمەرگەی دلێری هەڵمەتبەری شیر ئاسایی بوون. لە ئاشتیشدا، هەڵگـری چەپکە نـێرگـزی خۆشەویستی و ئاشتی و بـرایەتی بـوون و دەبـوونـەوە بە پێـشمەرگەی بـواری پەروەردە و فـێرکـردن. ئەمـە بـاوەر و رێبـازی نەگـۆڕاوتـانە.
ئێـوە لە هەمـوو کەسێک خـۆراگرتـرن، بە نیـوە مووچە و بە چارەگە مووچە و بەبێ مووچەش، بە سکی برسی و گیرفـانی بەتـاڵەوە، بایکـۆتی خوێنـدتان نەکـرد. بەمەش لاپەڕەیەکی تـرتـان لە دڵسـۆزیتـان بـۆ کورد و کوردسـتان تـۆمارکـرد. بـۆیـە ئێـوە لە هەمـوو کەسێک ویـژدان ئاسـوودەتـرن.
مێـژووی بێ گـەردتـان، سەرتـاپـا پـڕە لە سـەروەری و شـکـۆداری و لە دڵســۆزی.
رێـز و پێـزانین خۆشەویسی گەلەکەمان بۆ ئێـوەی مامۆستایـانی دڵسـۆز، بەرزتـرین میـدالیـای رێـز و پـێزانیـنە. شـایـەنی ئـەوەن کە لە بـەردەمی قـوتابخـانەکـانتانـدا، لە زێـر پەیـکەری رێـزلـێنان و یادگـاری بـۆ یەکـە بە یەکـتـان دروسـتـبکـرێـت.




هانـدانی منـداڵان بـۆ نووسیـنی چـیرۆک.. رەزا شـوان

بێ جیاوازی هەموو منداڵان لە تەمەنی سێ ساڵییەوە، حەز لە چـیرۆک دەکەن و چـێز و خۆشی لێوەردەگرن، گەرچـیش زۆربەیان لە مەبەستە شارەوەکانی چیرۆکە هـێماییەکان تێناگەن. چـیرۆک هـۆکارێکی گرنگ و شـێواز و رێبـازێکی ئاسانە لە پەروەردەکـردن و فـێرکردنی منـداڵان، لە گەشەکـردنی خەیـاڵ و هـزر و زمـان وتـوانی گوزارشتکـردنیان.
نووسینی چـیرۆک لە لایەن منداڵانەوە، یارمەتییان دەدات بۆ رێکخستنی بیرۆکەکانیان و گوزارشکرن لێیان، بەزمـانێکی نووسراو و گەیاندنی ئەم بیرۆکەکانەیان بە منـداڵانی تر. شارەزایان دەڵێن، هاندانی منداڵان بۆ گێڕانەوەی چیرۆک یەکێکە لە گرنگترین وانەکان، کە پێویسـتە دایـکان و باوکـان فـیری ببـن. گـێڕانـەوەی چـیرۆک هـەستـێکی خـۆش بە منـداڵان دەبـەخـشـێـت. بـەڵام بەشـێکی زۆری دایـکان و بـاوکـان، شـارەزاییـان نیـیە و نازانن، چـۆن یارمەتی منـداڵەکانیان بـدەن بـۆ گـێڕانەوە چـیرۆک و نووسینی چـیرۆک.
مامۆستایانی قـوتابخانەی بنەڕەتی، بە تایبەتیش مامۆستایانی زمانی کوردی، لە وانەی داڕشـتـن دا، وەکـو هـەنـگاوی یەکـەم، دەتـوانـن داوا لـە قـوتـابیـیەکـانیـان بـکەن بـۆ گێڕانەوەی چـیرۆک، دوایش بە نووسین بە کورتی و پوختی ئەو چیرۆکانە بنووسنەوە. دواتریش هـانیان بـدەن کە چـیرۆکی داهـێنراوی زادەی خەیـاڵ و بیـری تایبـەتی خۆیـان بنووسـن، با سادە و ساکار و کورتیشـبن. مەرجـیش نییە هەموو چـیرۆکێک یا کارێکی ئەدەبی بۆ منـداڵان لـۆژیـکی بێـت. بەڵکـو دەشـێت خەیـاڵـئامـزیـش بێـت.
تا ئێسا نووسەرانی گەورە چـیرۆک بۆ منـداڵان دەنووسن و گوزارشت لە هـیوا و خەون و خواستەکانی منـداڵان دەکـەن. لە جیهـانـدا منـداڵانی بەهـرەمەنـدی چـیرۆکنـووس زۆر کەمن. ئەمەش بۆ سـنووری دیاریی خەیـاڵ و زمـان و توانای دەربـڕینیان دەگەڕێتەوە. زۆربەی منداڵان دەتوانن بە شێوازێکی ئاسان و کـورت چـیرۆکەکانی روژانەی ژیـانیان بە زارەکی بگـێڕنەوە. یا بە وێنەکـێـشان و رەنـگەکان گوزارشـتیان لـێبکەن. بەڵام زۆر کەمیان دەتـوانـن بە شـێوازێـکی ئـەدەبی بە نـووسـین چـیرۆکەکـانیان بنـووسـن.
چۆن دەتوانن هـان و یارمەتی منـداڵەکانتان بدەین، بۆ ئەوەی فـێربـن چـیرۆک بنووسـن و ببـن بە چـیرۆکنووس؟ منـداڵان خـاوەنی خەیـاڵـێکی فـراوان. لەوانـەیە بـۆ نـووسـینی چـیرۆک بـۆ منـداڵان، پـێـویـسـتـیان بـە هـەنـدی یـارمـەتـیـدان هـەبـێـت بـۆ بە جـوانی رێکـخستنی بیـرۆکەکـانیان و داڕشتنی چـیرۆکەکانیـان بە شـێوەیەکی ئـەدەبـیی ئاسـان. هـەنگاو بە هـەنگاو چـۆن یارمەتی منـداڵەکەتان دەدەن، تا هـۆگـری نووسینی چـیرۆک بـێت بۆ منـداڵان. یارمەتیدانی منـداڵەکەتان لە سەرەتاوە تا کـۆتایی، رێگایەکی نایابە بۆ ئەوەی ئارەزووی نووسینی چـیرۆک بۆ منداڵان بکات و خـۆی تاقی بکاتەوە. دەتـوانـن سـوود لەم هـەنگاوانە وەربگـرن. دەشێـت ئەم یەکەم هـەنگاوانە بۆ نووسینی چـیرۆک لە لایەن منـداڵانەوە، لە سەرەتاوە چالاکییەکی قـورسبێت، لە هەمان کاتیشدا خۆشبێت:
١ـ پێویستە چـیرۆکی کورت و ئاسان بە وردی و بە شێوازێکی فانتازی بۆ منـداڵەکەتان بگـێڕنەوە. باشتریش وایە کە لە پەرتووکێکـدا لەگەڵ منداڵەکەتاندا، پێکەوە چـیرۆکێک بخـوێنـنەوە. لە دوای خوێنـدنەوەی کـۆمەڵـێک پرسـیار لە منـداڵەکەتـان بکەن. وەکـو: چـیرۆکەکە چـۆنە بە لاتـەوە؟ پاڵـەوان یا کارەکـتەری سـەرەکی چـیرۆکـەکە، چـۆنە بە لاتـەوە؟ ئـایە چـیرۆکنـووسەکە بە باشی کـۆتـایی بە چـيرۆکـەکەی هـێـناوە؟ ئامـانـجی پاڵەوانی چیرۆکەکەی هـاتۆتەدی؟ وشە و رستەکان قـورس نین بە لاتەوە؟ قـسە و رای تۆ دەربارەی ئەم چیرۆکە چییە؟ پرسیار گەلێکی لەم جۆرە. داواشی لێبکەن بە زارەکی چـیرۆکەکە بگـێڕێتەوە. تا بـزانـن تا چەنـد لەگـەڵ چـیرۆکەکەدا بـووە و وەریـگـرتـووە. خـوێنـدنەوەی چـیرۆکی بـاش، یـارمـەتی منـداڵانی ئـارەزوومەنـدی نووسـینی چـیرۆک دەدات، کە چـۆن خـەیـاڵ و بیـرۆکەکـانیـان رێکـبخـەن و چـۆن لە نووسـینی چـیرۆکـدا ئـەم بیـرۆکانەیـان دابـڕێـژن و بە منـداڵانی تـری بـگەیـەنـن.
٢ـ دەشـێـت دۆزینـەوەی ئیـلهـام و بـیرۆکـەی بـاش بـۆ نـووسـینی چـیرۆک، لـە لایـەن منـداڵان و گەورەکـانیشەوە کـارێکی ئاسـان نەبێـت. دەکـرێت منـداڵی چـیرۆکـنووس لە بەسەرهاتەکانی و لە ژیـانی رۆژانەی ئیلهـام و بیرۆکەی نووسینی چیرۆکی بۆ بێت. یا لە رووداو و بەسەرهـاتێکی راستییەوە. بۆ نموونە: یەکەم رۆژی یەکەم جـاری چوونی بۆ قـوتابخانە. یا گەشتێکی لە بەهـاردا لەگەڵ هـاوڕێکانی بۆ سەیـرانگایەکی کوردستان، نووسینی چیرۆکێک کە داپیرەی یا باپیـرەی بـۆێ گـێڕاوەتەوە، دەتـوانێـت بە دەستکاری و بـە کـورتی بـینـووسـێـت. یا چـیرۆکـێک لە بیـرۆکـەیـەکی داهـێـنانی زادەی خـەیـاڵ و بیـری خـۆی بێت. هەردەمیش بیـرۆکەی باش هـیوا و گەشبینی بە منداڵان دەبەخـشێت.
٣ـ دیاریکـردنی پاڵەوان یا کارەکـتەری سەرەکی چـیرۆکەکە. لەگەڵ دیاریکردنی رۆڵیان. گەر تێ نەگەیشت پاڵەوانی سەرەکی چییە. تێی بگەیەنە پاڵەوان یا کارەکتەری سەرەکی لە چیرۆکدا، ئەو کەسەیە کە لە بەشێکی زۆری رووداوەکانی چیرۆکەکە بەشدار دەبێت. مەرجیش نییە پاڵەوان یا کەرەکتەرەکان مـرۆڤـبن، دەشـێ ئاژەڵ یا باڵنـدە یا دار و شـتی بێ گیـان بـن. باشـتریش وایـە لە پـێشا دەسـت بە نووسـینی ئـەو چـیرۆکـانە بـکات، کە پاڵەوانێک یا دووان رۆڵیان تێیدایە، پاڵەوان و کارەکتەرەکانیش نامۆ نەبن و لە ژینگەی منـداڵانی کوردەوە دوورنـەبـن.
٤ـ ملمـلانـێی نێـوان کارەکتـەرەکـان، مەبەستیـش لە چەمـکی ملمـلانێ، ئـەو گـرفـت و کۆسـپانەیە کە دێنـە رێی پاڵـەوان و کارەکتەرە سەرەکـییەکان. بـۆ نمـوونە لە رێگای چـوونی بۆ سەردانی ماڵی داپـیرەی تووشی زریانێک بـوو. لە منـداڵەکەت بپرسە چـۆن پاڵەوانی چـیـرۆکەکەت خـۆی لەو زریـانە دەپارێـزێـت و دەگات بە مـاڵی داپـیرەی. دوای گەیـشـتن بە ئامـانج. چـی پەنـد و وانـەیەک لـەم چـیرۆکـەدا هـەیە؟.
٥ـ دیاریکـردنی کـات و شـوێـن لە چـیرۆکـدا. ئایا کـاتی رووداوەکـانی چـیرۆکـەکە، لە رابـردوو یا لـە ئەمـڕۆ دایـە، لە زســتان یا لـە هـاویـن دایـە. لە دێ یا لـە شـارێـکی کوردسـتان دایـە، لە قـوتـابخـانە یا لە سـەیـرانگا یا لە باخچـەیـەک دا بـوو… هـتد.
٦ـ پێویستە منداڵی چـیرۆکنووس ئەوە بـزانێـت، هەمـوو چـیرۆکێکی باش سەرەتـا و ناوەڕاست و کۆتایی هـەیە. بە زۆریش خاڵێکی وەرچەرخان لە ناوەڕاستی چـیرۆکـدا روودەدات، چـیرۆکەکە خۆشـتر دەکـات و بەرەوە چـارەسـەری گـرێی چـیـرۆکـەکە و کۆتـاییەکی باش دەبێتـەوە.
٧ـ کۆتـایی لە چـیرۆکـدا زۆر گـرنگە. هەموو چـیرۆکێکی باش بۆ منـداڵان بە کۆتاییەکی باش کۆتایی دێت. بە خۆشی و بە شادی و بە سەرکەوتنی پاڵەوانی چـیرۆکەکە کـۆتـایی دێـت.. هەرگـیز نابێت بە تـراژیـدیـا و بە ناخـۆشی و نائـومێـدی و رەشـبیـنی کـۆتـاییـان پێ بێـت. هـەر کۆتـاییەکیـش وانـە و پەنـدێـکی لەخـۆگـرتـووە.
٨ـ دیالـۆک لە نێـوان کارەکتەرەکاندا، رەگەزێـکی گـرنگی چـیرۆکی منـداڵانە. دیالـۆگ چێـژ و خۆشـییەکی زیـاتر بە گـێڕانەوەی چـیرۆک بۆ منداڵان بە نووسین دەبەخـشێت.
٩ـ پێویستە منـداڵی چـیرۆکنووس، لە سەرەتای چـیرۆکەکەیدا، پاڵەوان یا کارەکتەری سـەرەکی چـیرۆکـەکەی بناسێـت.
١٠ـ لە سەرەتـادا لە نووسی چـیرۆک، تەنیا مەبەسـتێک یا ئامانجـێک دیـاری بکات.
لە مەبەستێک زیاتربێـت، بیری ئاڵۆزدەکات و لە توانایـدا نییە. ئامانجـەکانی بێنێتەدی.
١١ـ دانانی نیشانەکانی خاڵبەنـدی لە نووسینی چـیرۆکـدا لە شـوێنی دروستی خۆیـانـدا.
١٢ـ پێویستە زمـانێکی سـووک و ئاسانی کـوردی، لە نووسینی چـیرۆک بـۆ منـداڵان بەکاربهـێنرێـت. دووربێـت لە وشـە و لە رسـتەی گـران. لە پەرەگـرافـی درێـژ.
١٣ـ نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، پـرۆسەیەکە هـەمیـشە لە پێـشکەوتن و داهـێنان و ئافـرانـدن دایـە. هـەنگاو لە دوای هـەنگاو، ئاستی منـداڵانی چیرۆکنووس لە نووسینی چـیرۆکـدا بەرزتـر دەبـێـتەوە.
١٤ـ لە ئینتەرنێتدا ئیمێلێک بۆ منـداڵەکەتان بکەرەوە و هـانی بدەن، کە ئەو چـیرۆکەی نـووسیوێـتی، لە ئینـتەرنێـت بینووسـێـت. چـونـکە نـووسـین لە ئینتەرنێتـدا سـەرەڕای خۆشی، شارەزایی تەکـنیکی نووسینی پێـدەبەخـشـێت. ئێـوەش بە وردی چـیرۆکەکەی بخـوێننەوە و تێبینییەکـانتانی پێ بڵـێـن. بەڵام رای خـۆتـان نەسـەپێـنن بە سـەریـدا.
١٥ـ هـانی منـداڵەکەتـان بـدەن، کە چـیرۆکەکەی پێـشانی چـیرۆکنووسـێکی گەورەی منـداڵان بـدات. تا سـوود لە لە تێـبینی و لە رێنـماییەکانی وەربگـرێـت.
١٦ـ دوای دەستکاریکردن و راستکـردنەوەی هـەڵـە رێنـووسـییەکانی و پـوخـتکـردنی چـیرۆکـەکەی، هـانی بـدەن کە لەگـەڵ وێنـەیەکی خـۆیـدا چـیرۆکـەکەی بـۆ گـۆڤـارێـکی منـداڵانی بنـێرێـت. بڵاوبـوونەوەی چـیرۆکەکەی لـەو گـۆڤـارەدا، سـەرەڕای ئـەوەی کە خۆشییەکی زۆری پێدەبەخـشێت. دەبێتە هاندەریشی بۆ درێژەدان بە نووسینی چـیرۆک.
رەزا شـوان




رۆڵی قـوتابخـانەی بنەڕەتی لە پەروەردەکـردنی منـداڵان.. رەزا شـوان

(جـۆن دێـوی) دەڵـێت:”منـداڵ ئـەو خـۆرە گەشەیە.. کە هەمـوو دەزگـا پەروەردەییـەکان بە دەوریـدا دەسـووڕێـنەوە”.
پەروەردەکردنی منداڵان بە دروستی، هـونەر و زانستییە. ئەرکێکی پێویستی زۆر گرنگ و هـەستـیار و پیـرۆز و چـارەنـووسسازە. پەروەردەکـردنی منـداڵان، کـارێکی ئاسـان و بێ مانـدووبـوون و هـەڕەمـەکی و بەڕێـکـردن نیـیە. بـەڵام کـارێکی ئەسـتەمیـش نیـیە. لە بـارەی گـرنـگی پـەروەردەی منـداڵانـەوە:
(ئەفـلاتـوون) دەڵێـت:”هـونەڕێکی تـر بوونی نییە.. کە لە پەروەردە بەرزتـر و پیرۆزتـر بێـت”.
(دانتـۆن) یش دەڵـێت:”لـە دوای پـارووی ژیـان.. پـەروەردە یەکـەم پێـویستی گەلانـە”.
(ئەرستـۆ) ش دەڵـێت:”رەگـی پـەروەردە تـاڵـە.. بـەڵام بەرەکـەی شـیریـنە”.
کوردیـش دەڵـێت:”منـداڵان شـیریـنن.. بـەڵام پـەروەردە شـیرینـترە”.
دێینە سەر کـرۆکی باسـەکەمـان، کە دربارەی گـرنگی رۆڵـی قـوتـابخـانەی بنـەڕەتییە لە پەروەردەکـردن و فـێرکردنی منـداڵان و کاریگەرییان لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـوویانـدا.

دەکرێ بە شـێوەیەکی ساکار و گشتی پێناسەی چەمکی قـوتابخانە بکـرێ، کە بریتییە لە گرنگـترین دامەزراوەی فەرمی پەروەردەیی و فـێرکـاری و کۆمەڵایەتی. لە دوای مـاڵ و خـێزان، قـوتابخانە ماڵی دووەمی مـنداڵانە. شوێنێکە کە منـداڵان رۆژانـە ماوەیەکی زۆر بە فـێربـوون و بە چـالاکی هەمەچـەشنە تێـیدا بەسەردەبـەن. قـوتـابخـانەی بنـەڕەتی لە رووی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەوە، لەژێـر چاودێریی مامۆسـتایانی پیشەیی و پسپۆر دایە. رۆڵـێکی گرنگ و کاریگەری لە گەشەکردنی دەروونی و جەستەیی و کەسـایەتی و کۆمەڵایـەتی منـداڵانـدا هـەیە. چـونکە قـوتابخـانە شوێـنێک نیـیە کە منـداڵان تەنیا تێـیدا فـێری خـوێنـدنەوە و نووسین بکرێن. بەڵکو قـوتابخانەی بنـەڕەتی بناغـەیەکی بەهـێزە بۆ گەشەکردن و پەروەردەکردنێکی دروستی منـداڵان و ئامادەکردنیان بۆ داهـاتوویەکی گەشـتر. لـەم قـۆنـاغـەدا منـداڵان وەکـو ئـیسفـەنـج، زانـسـت وزانیـاریی هـەمەچـەشـنە هـەڵـدەمـژن. لە جـاڕنـامەی گـەردوونی مـافـەکـانی منـداڵانـیـشـدا، مـافی پـەروەردە و خوێنـدن جێگـیرکراوە. بە بێ جیـاوازی مـافـی رەوای هـەر منـداڵـێـکە، کە بە خـۆڕایـی لە قوتابخانەی بنەڕەتیـدا وەربگیرێـت و پەروەردە بکـرێت و درێـژە بە خوێـندن بـدات.
هەر لە کۆنەوە، لە سەردەمی یۆنـانی کۆن (گریکییەکان) و رۆمـای کۆن (بیزەنتییەکان) و هـێندسـتان و چـین دا، قـوتـابخـانەی فـەرمی هـەبـووە.
پێویستە ئەوەش بـزانین، کە پـەروەردە و فـێرکـردن، دووانـەن و تەواکـەری یەکـتریـن و گیانێکـن لەدوو جەسـتەدان و لە یەکـتری جیـانابنەوە. لەم سەردەمەشـدا پێـشکەوتـن و گۆڕانکارییەکی زۆر لە شـێواز و لە رێبازەکانی پەروەردەکردن و فێرکردنی قوتابیاندا هـاتوونەتە ئـاراوە. ئەمەش پێـویستیەکی سروشتییە، چونکە نە ئەمـڕۆمان وەکو دوێنێ وایـە، نە قـوتـابیانی ئەمـڕۆشـمان وەکـو قـوتابیـانی دوێـنێ وان. شـێوازی پـەروەردە و فـێرکردنی کلاسیکی تەڵـقـین ئاسایی و تووتی لاساییکردنەوە و پەنـدێری بەسەرچـوون. لە سەردەمی شۆڕشی تەکنەلۆژیا و گۆڕانکاریی خێرا و داهـێنانی سەیر و سەمەرەداین. لە سـەردەمی جـیهـانگـیری دایـن. بێگومان منـداڵانی ئەمڕۆمان زیرەکتر و زۆرازانتر و هۆشیارتر و بلیمەترن لە منداڵانی سەدەی رابردوو. پێویستە قوتابخانە و مامۆستاکان و بەرنـامە و پـرۆگـرامەکـانی پـەرەوەردەی نـوێ و شـێواز و رێبـازەکـانی فـێرکـردنـیـش، لە ئاسـتی هـیوا و خـەون و پێـداویستییەکانی قـوتابیـانی ئەمـڕۆدابـن.
قوتابخـانەی بنـەڕەتی، رۆڵـێکی گـرنگی لە پەەروەردەکـرنی دروستی منـداڵانـدا هـەیە.
ئامانجی سەرەکی پەروەردەش، یارمەتیدانی منداڵانە بۆ ئەوەی بە دروستی گەشەبکەن و پێـبگەن، بە باشی رەفـتار و هەڵسوکەوت بکەن.. لە بارەی گـرنگی قـوتـابخانەەوە:
کەڵـەنـووسەری جیهـانی (ڤـیکتـۆر هـۆگـۆ) دەڵێـت:”ئـەوەی دەرگـای قـوتـابخانـەیەک بکـاتـەوە.. دەرگـای بەنـدیخـانـەیـەک دادەخـات”.
بە کورتی و بە چـڕی، باس لە هەنـدێک لە گـرنگـییەکانی رۆڵی قـوتابخانەی بنـەڕەتی، لە پـەروەردەکـردن و فـێرکـردنی منـداڵان دەکـەیـن:
١ـ تـوانـای دیـاریکـردنی ئامـانج: خوێنـدنی وانەکـان و هانـدانی هـەمیشەی قـوتـابیـان لە لایـەن مامۆستاکانەوە و گەشەکردنی رۆشنبیرییان، وا لە منداڵان دەکەن کە ئامانجی ژیـانیان دیاری بکەن. وا دەکەن کە هـەر منـداڵێک بیـربکاتەوە و خەیـاڵ لەوە بکاتەوە کە لە داهـاتـوودا ببـێـت بە چـی. بە ئەوپـەڕی تـوانـاشیـیەوە هـەوڵـبـدات بـۆ گەیـشـتن بـەو ئامانجەی کە لە خەیـاڵی خۆیـدا دیاریی کردووە. چونکە ژیـان بەبێ ئامانج نابێت.
٢ـ منـداڵان فـێری هـاوڕێـتی دەبـن: قوتـابخانەی بنەڕەتی یەکەم شوێنە، کە منـداڵان لە واتـای هـاوڕێـتی تێـدەگـەن، ئەگـەرچی بە هـۆشـیارییـەکی کەمیـشـەوە بێـت. بـەڵام لە دواییدا ئەوەیان بۆ دەردەکەوێت کە هـاوڕێیانی قوتابخانەیان، راسترین هـاوڕێـن کە تا ساڵانێکی زۆر ئـەم هـاوڕێتییەیان دەمێنێتەوە و کاڵ نابێتەوە. هاوڕێتی لەم قۆنـاغـەدا لەسەر بەشداریکردنی رۆژانەی بێ ئامانج و بێ بەرژەوەنـدییە. لەسەر بنەمای رێز و خۆشەویسی و دڵپـاکی و دڵسۆزییـە. بـۆیـە تا سـاڵانـێک درێـژ دەمـێنێـتەوە.
٣ـ رێـز و بەرپـرسیارێـتی: قـوتـابخـانە پـرەنسیـپی رێـز بـەرانبـەر بە هـاوڕێـکانیـان و مامۆستاکانیان و کەسانی تر لە دەروونی منداڵاندا دەڕوێنێت. فـێری بەرپرسیارێتیشیان دەکـات، پـێش هـەمـوو شـتێک پێـویسـتە بەرپـرسـیاربـن لە شــتەکانی خـۆیـان. فـێری ئەوەشیان دەکات کە چۆن بەبێ یارمەتیدانی دەرەکی، ببن بە قوتابییانی خۆشەویست و رێـزدار و هـاوسەنـگ.
٤ـ پێکهـێنانی کەسـایەتییەکی سەربەخـۆ: قـوتـابخـانەی بنەڕەتی لە رووی دەروونییەوە بەشداری لە پێکهـێنانی کەسایەتی سەربەخۆی منداڵان دەکات، دوور لەکەسوکارییانەوە. لە ئەنجامدا منـداڵان فـێری بنەماکانی پشـت بەخـۆبەستن دەبـن، گەر خـواردن بێت، یان نووسین خوێندنەوەی وانەکـانیان بێت، یا ئەنجـامـدانی هـەر کـارێکی تر بێـت.
٥ـ ئاشکـراکـردنی بەهـرەکانیان: قـوتابخـانە رۆڵێکی گـەورەی هـەیە لە ئاشکراکـردنی بەهرەکانی منداڵان، بەهـرە لە وێنەکێشاندا بێت یا وەرزش یا ئەدەبیات یا زانیاری یا لە بـواری ژەنـینی ئامێرێکی موزیکی بێت یا گـۆرانی و هـەڵـپەڕکێ، یا نـوانـدنی شانـۆیی. یا لە هـەر بـوارێکی تردا بێت. منـداڵان ئەو هـەلەیـان بۆ دەڕەخـسێـت کە بە ئارەزووی خۆیـان، گوزارشت لە بیـر و هـزر و خەیاڵی خۆیان بکەن. لێردا لە رێی چاودێـریکردن و بینینەوە، مامۆستاکان رۆڵیـان هـەیە لە دۆزینـەوەی بەهـرەکانی منـداڵانـدا. ئاگاداری کەسوکاریشـیان بـکەنەوە، تا پـێکەنەوە پـلان بـۆ گەشـەکـردنی بەهـرەکـانیان دابنـێن.
٦ـ فـێرکـردنی منـداڵان بـە متـمـانە بەخـۆبـوون: زانـایـانی دەرووننـاسی و پـەروەردە، پێیانوایە کە متمانە بەخۆبوون، گرنگترین کـلیلی کەسایەتی دروستە و رێگای دڵنیاییە بەرەو سەرکەوتـن لە ژیـانی ئاکـادیمی و زانستـیدا. منـداڵان لە دایکبوونیانەوە تا پێش قـۆنـاغی باخچـەی منـداڵان تا رادەیـەکی زۆر پشـت بە دایکان و باوکانیـان دەبەسـتن. زیـادەرۆیی دایکان و باوکان لە چاودێری و پاراستن و ترسیان لە منـداڵەکانیان. دەبنە هـۆی ئەوەی کە منـداڵان متمانەیان بە خۆیان نەبێـت و خۆیان بەبێ دەسەڵات بـزانن و بەبێ پرس و را و بـڕیـاری دایکان و باوکانیان نەتـوانن بـڕیاربـدەن و کارێک ئەنجام بدەن. بەڵام قوتابخانە هـانیان دەدات بۆ متمانە بەخـۆبـوون و پشتبەستن بە تواناکانی خۆیان و بـڕیاردانی خود لە کارەکانیان. بە بێ ترسیـش گوزارشـت لە ناخی دەروونی خۆیان بکەن، بێ ئەوەی پشت بە هیچ کەسێک ببەستن یا لە هەڵە و شکستی بترسن.
هـەر زانـایـانی دەرووننـاسی ئـەو راسـتییەیـان پـشـتراستکـردۆتـەوە، کە منـداڵان بە رەمـەکی هەست بەوە دەکەن، کە بەهـا و شکـۆدارییـان هـەیە. پێـویستە قـوتـابخـانە گرنگی ئەم هـەستە سروشتییەی مندااڵان بقـۆزێتـەوە و گەشەی پێبـدەن. هەمیشەش پاڵپشت و هـاندەریـان بن، بۆ ئەوەی منداڵان متمانەیان بە خۆیان هەبێت. و پشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن. ئەمەش فـاکتەرێکی ئەرێنی بەهـێزە بۆ ئەوەی منداڵان کاری باش و جوان ئەنجام بدەن و ئەزموونیان هەبێت و لە کاری ناپەسەند دوور بکەونەوە.
٧ـ قـوتابخانە منـداڵان فـێری بەهـا کۆمەڵایەتییەکان دەکات: بوونی کۆمەڵێک منداڵان لە شـوێـنێکـدا، کە پـێکەوە یـاری دەکـەن و مـاوەیـەکی درێـژ پـێکەوەن. لەمـەوە منـداڵان بە کـرداری فـێری هـەنـدێ بەهـا و پرەنسیپی کۆمەڵایەتی دەبن، کە پێشـتر لە دایکان و باوکـانیـانەوە گـوێیـان لـێـیان بـووە، بێ ئـەوەی لە واتـاکـانیان تـێـبگەن. بـۆ نمـوونە: بە تێکەڵبوونیان لەگەڵ هاوڕێکانیانـدا، فـێری ئەوە دەبن کە خۆپەسەنـد نەبن، خواستنی شتەکان و یاریکـردن بە شـتەکانی یەکـتری بە لایانەوە ئاساییبن. تەنانەت هـەنـدێ جار لە خواردنەکانیشیانـدا بەشی یەکـتری دەدەن. بەمەش فـێری خۆشەویستی یارمەتیدان و بەخـشین دەبـن. فـێری هـاوکاری و هەماهـەنـگی و هـەرەوەزی دەبـن. فـێری ئـەوەش دەبن لە قـسەکردن و گـفتوگـۆکانیانـدا، راستگـۆبـن و راسـتییەکان نەشـارنـەوە. فـێری رۆحی وەرزشی و لێبووردن دەبن و رێـز لە بیروڕا جیاوازەکانی هاوڕێکانیان دەگرن.
٨ـ گەشەکردنی زانیاری و زانستی زمـانەوانی: گرنگترین رۆڵی قوتابخانەی بنەڕەتی، گەشەکـردنی زمـانی منـداڵانە. فـێری رێـزمان و وشـە و رستەی تـازەیان دەکـەن. بە شـێوەیەکی زانسـتی، شـارەزاییـان لە زمـانی پـەتی کـوردیمان دەبێـت و فـەرهـەنـگی وشەکانی زمانیان گەشەدەکات و پێشدەکەوێـت و دەوڵەمەنـد دەبێت. فـێری ئەوە دەبن کە بە زارەکی و بە نووسـین، گوزارشـت لە هەسـت و بیـر و هـزری خـۆیـان بـکەن.
٩ـ منـداڵان لە قـوتابخانەی بنەڕەتیـدا فـێری رێـزگـرتن لە دەستوور و یاساکان دەبـن: قـوتابخانە ئەو شـوێنەیە، کە منـداڵان تێیدا فـێری ئەوە دەبن کە بە جـوانی و هـێمنی و بە رێـزەوە قـسە لەگـەڵ مامۆسـتاکانیان و هـاوڕێکانیانـدا بکەن. فـێری ئەوەش دەبـن کە لە هەڵسوکەوتەکـانیانـدا، بە رێکوپـێکی رەفـتاربـکەن و سـنووری یاسا نەبەزێـنن. فـێری ئـەوەش دەبـن کە نابێـت لە ئەرەکەکـانیـدا کەمـتەرخـەمی بـکەن. هـەستـیش بە گـرنگی و بە چـێژی سەرکەوتـن و درچـوونیان بـکەن، کە بەری هـەوڵ و کۆششیانە.
١٠ـ ئازادی بۆ منـداڵان و گەورەکان پێویستییەکی زۆر گرنگە: هـێج ئەڵتەرناتیڤێکی تر نییە کە بتـوانێـت جـێی ئـازادی بگـڕێـتەوە. پێـویستە قـوتابخـانە رووبـەرێکی فـراوانی ئـازادی بۆ منـداڵان بـڕەخسێنێـت. بۆ ئەوەی بەبێ ترس گوزارشت لەهەست و سۆزی ناخی دەروونیان بکەن و بەشداربن لەو بـڕیـارانەی پەیوەندییان بە منـداڵانەوە هـەیە. سەرپشک و ئازادبـن لە هەڵـبژاردن و بەشداریکردن لە چالاکییەکانی قـوتابخانەکەیان.
١١ـ گواستنەوەی رۆشـنبیری: قوتـابخانە کار بۆ ئەوە دەکات کە رۆشـنبـیریی بۆمـاوە، بـە شـێوازێـکی سـووک و ئاسـان، لە دوای بـژارکـردنی لە ئەفـسانـەی پـڕوپـووچ، بـۆ نەوەی تازە بگوازێتەوە. بيگۆمان قـوتابخانەی بنەڕەتی رۆڵێکی گرنگ و سەرەکیی لە رۆشنبیریکردنی منـداڵانـدا هـەیە. بۆ ئەم مەبەستەش، قوتابخـانە دەتـوانێت بەشێک لە هـۆکارەکانی رۆشـنبیریی منـداڵان ـ کە زۆرن ـ دابیـن بــکات.
١٢ـ پەروەردەکردنی منـداڵانی کوردمان بە هـاوبەستەبوون بۆ کوردستان: قوتابخانەی بنەڕەتی، رۆڵـێکی گرنگ و کـاریـگەری هەیە، لە چانـدن و لە شیرینترکردنی هەست و سـۆز و خۆشـەویستی و هـاوبەستەبوونی منـداڵانی کوردمان بۆ کوردستانی نیشـتمانی جـوان و شـیرینمـان. ئەمـەش گـرنگـترین و پیـرۆزتـریـن ئامـانـجە لە پـەروەردەکـرنی منـداڵـەکـانمـان، کە هـیوای داهـاتـووی کورد و کوردســتانـن. ئـەم ئەرکـەش بە تەنیـا ئەرکی قـوتابخـانە و مامـۆسـتاکان نییە، بەڵکـو ئەرکی دایـکان و باوکـان و دادەکـان و نووسەران و هـونەرمەنـدان و میـدیاکان و راگەیانـدنەکان و رێکخـراوەکانی منـداڵان و هـەمـوو دڵسـۆز و هـیواخـوازێـکی داهـاتـوویـەکی گـەشـترە بـۆ کـورد و کـوردســتان.
بێجگە لەو گرنگـییانەی سەرەوە، قـوتابخانەی بنەڕەتی رۆڵێکی گەورە و کاریگەری لە چەنـدین گـرنگی تـردا هـەیە، لە پەروەردەکردن و فـێرکردن و ئاراسـتەکردنی راسـت و دروستی منـداڵەکـانمان، بە ئاراستەی هـیوا و ئامـانجـة نەتـەوەیی و نیشتمانییەکانمان.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢




نهـێـنیـیەکانی زمـانی گـوڵ.. رەزا شـوان

زمـانی گـوڵ، کە بە (فـلـۆریـۆگـرافـی) ناسراوە، تا ئەمـڕۆش جـوانـتری و شـیرینترین زمـانی جـیهـانە، هەمـوو مـرۆڤـێک لـێی تێـدەگات و لە رێیـەوە سۆز و خۆشەویستی و هەستەکانیـان دەگـۆڕنەوە. زمـانی گـوڵ، زمـانی خـۆشـەویستی و رۆمانسی و ئەویـنە. خۆشەویستی و ئێش و ئازاری ناخی دڵی مـرۆڤ ئاشکرا دەکات. زمـانی رێـز و شادی ئـاشـتی و ئـازادی و هـێـمـنی و ئـاسـوودەییـە. زمـانی هـیوا و گـەشـبـیـنی و ئـومـێـد وهـاوڕێـتی و دۆستایەتیـیە. گـوڵ ئەو گـوزارشـت و سـۆز و پەیـام و خۆشــەویستی و رێـزە ناخـیـیەمـان دەگـەیـەنێـت، کە رەنـگە بـە جـوانـترین وشــە و رســتە نەتـوانـین گوزارشـتیان لـێبکەیـن. گـوڵ هـەر ئەوە نیـیە کە گوزارشـت لە خـۆشـەویسـتی و رێـز دەکـات، بەڵکـو ئـارامی و ئاسـودەیـیش بە دڵ و دەروونـمـان دەبەخـشـێـت. بە جـوانی رەنـگەکـانیـان و بە بـۆن و بەرامـەی خـۆشـیان سەرسـام دەبـین. گـوڵ گـوزارشـت لە خـۆشیـیەکـان و لـە نـاخـۆشـیـیەکـانیـشمان دەکـات. زمـانی گـوڵ، پـەیــامـێکی نهـێـنی خـۆشـەویستی و هـەسـت و سـۆزی بەهـێـزی نیـوان بـەخـشـەر و ورگـرە. لە کۆنـەوە پێـشکەشکـردنی گـوڵ، جـوانترین دیـاری بـووە بۆ گوزارشتکردن و گەیاندنی پەیـامی خـۆشەویستی و سـۆزداری و رێـز لـە نێـوان هـاوڕێیان ودڵـخـوازان و ئەوینـدارانـدا.
مـرۆڤ هـەر لە کـۆنەوە، هـەسـتیان بە گـرنگی گـوڵ کـردووە. چـونکە گـوڵ هـێـمای جـوانـترین و راستریـن گوزارشتکـردن بـووە، لە هەسـت و خۆشەویستی ئەوینیـان.
فەرعەونییەکانی میسر، زیـاتر لە (٥٥٠٠) ساڵ بەرلە ئێستا، گـوڵیان دەخـستە سـەر گـۆڕی مـردووەکانیان. بەڵام گـریکییە یۆنانییەکان، بەر لە هەموو نەتەوەکانی جیهـان ئاشنا و هـۆگری گوڵ بـوونە. هەنـدێ گوڵ بە لایانەوە پیرۆز بـووە. گوڵی وەنەوشەیی لە (ئەسینا)ی کۆنـدا گـوڵێکی نیشتـمانی بـوو. جـوانـترین گوڵی (ناپـلیـۆن) یش بـووە.
گـوڵ لە هاوسەرگیریشدا رۆڵێکی گرنگی هەبـووە و هـەیە. بۆ نمـوونە: لە دوورگەی (هـاوای) گەر کـچی لاو حـەزی لە شـووکردن بـوایە، گـوڵـێکی دەخـستە سـەر گـوێی راسـتی، گـەر مـارەشـیـان بکـردایـە، گـوڵـەکـەی دەخـسـتە سـەر گـوێـی چـەپی. گـەر ژیـانی هـاوسەرگـیریی پێکـبهـێـنایە، دوو گـوڵی لەسـەرهـەردوو گـوێیـەکانی دادەنان.
گـەر کچـێک بەرانبـەر بە کوڕێکی لاو، یان ژنێک بەرانبـەر بە پیـاوە هـاوسەرەکەی، گـوڵ بخـاتە سـەر دڵـی بە واتـە (مـن لـە ناخـی دڵـمەوە تـۆم خـۆشـدەوێ).
لەم سەردەمەشـدا، گـەلێ لـێکۆڵینەوە و باس لە بارەی گـوڵ و زمـانی گـوڵەوە کـراون. هەموویان جەخـتیان لەسەر کاریگەریی ئەرێنی گوڵ کردووە لەسەر دەروون و مێشکی ژنـان و پیـاوان و گـەورەکـان و منـداڵان.

کچـان لە رێی پێـشکەشکـردنی گـوڵـەوە، گـوزارشـت لـە راز و نیـاز و ئـارەزووەکـانی خۆیان بۆ دڵخـوازەکانیان دەکەن، کە خۆشیان دەوێـن و ئامادەن کە بێن بۆ خوازبێـنیان بـو پێکهـێنانی ژیـانی هـاوسەرگـیری. تا ئەمـڕۆش ئەم نەریتـە رۆمـانسیـیە لە زۆر لە وڵاتـانـدا بـاوە. تەنیـا گـوڵێکی سـوور، دەتـوانێـت لـە جـێی چـەپکـێک گـوڵ بـێـت.
گـۆڵەکان زمـانی تایبەتی خۆیـان هـەیە.. هـەر گـوڵكـیش واتایـەکی دیاریکـراوی هـەیە. بە تایبەتیش لە دڵی ئـەو کەسانەی کە دەیانچـێن و ئەوانـەش کە پێـشکەشـیان دەکـەن. لە ئەمڕۆدا هەوڵـدەدرێت زمانی گوڵ زیندوو بکرێتەوە، نەک لەبەر ئەوەی کە بەشێکە لە کەلەپووری مرۆڤایەتی، بەڵکو هەموو گەلانی جیهان قەرزاری پارستنی ئەم زمانەن.
با بە کـورتی و بە چـڕي نهـێـنیـیەکـانی زمـانی تـایبـەتی بەشـێک لە گـوڵـەکـان بە پـێی رەنگەکـانیان بـزانـین، هـێمان بـۆ چی و چی پەیـامـێک دەگـەیـەنـن:
١ـ گوڵی سپی (رۆزالیـا) هـێمای پاکی و بێگەردی و متمـانە و ئاشـتییە:

گـوڵی سپی، کۆنـترین جـۆرەکـانی گـوڵـە لە جیهانـدا. بە لای هەمـوو شارستانییە کـۆن و نـوێـەکانیـشەوە گـوڵـێکی پەسـەنـدە و لەبـەر دڵان دایـە. پێـشکەشکـردنی چەپکـێک گـوڵـەبـاخی سـپی، لە ئاهـەنـگی هـاوسەرگـیریـدا، کە زاوا بە ڕێـز و خـۆشـەویـسـتی و بە وزەردەخـەنـەیەکی شـیرین و ناسکەوە، پـێـشکەش بـە بـووکـێی دڵخـوازی دەکـات، گوزارشــتە بۆ هـاوسەرگـیرییەکی درێـژ. بۆ رۆحیـانەتێکی پاک و بـێگەرد. گـوڵەبـاخی سـپی گـوزارشـت لـە بێـتـاوانی و دەروون دڵـپاکی و شـادی و روونـی و بە ئـەمـەکی و پیاوەتی و بەخشین و لە ئاشتی و لە تەبـایی و لە هـێمنی و ئاسوودەیی و لە دڵـنـیایی و لە دڵسۆزییەکی هەمیشـەیی دەکات. پێشکەشکـردنی چەپکـێک لە گوڵەباخی سپی کە لە پێنج گـوڵ زیاتر بێت، بەڵـگەیە بۆ خـۆشەویسـتتەکی تا هەتـایی. خـونچـە گوڵـێکی سپی لە بەرۆکی ککیژۆڵەیەکی هـەرزکاردا، بە واتا هـێشتا منـداكە و کـاتی شـووکـردنی نیـیە.
لە سەردەمی (سەکسۆنی) یەکانـدا، گوڵی سوور و سپی پێکەوە، هـێما بـووە بۆ یەکـێتی سـۆز و خـۆشەویستی (گـوڵی سـوور) و پـاکی و بێـگەردی (گـوڵی سـپی).
٢ـ گـوڵی سـوور: هـێمای خۆشـەویستی و جـوانیـیە:

گـوڵی سوور، رەنگی وزە و ژیـان و هـێزە، هـەڵگـری پەیـامی خۆشـەویستی و ئەوینە.
گوزارشتە لە خۆشەویستی و لە سۆزی بەرانبەر. لە کـۆنـەوە تا ئەمـڕۆ، لە هـەنـدێ لە وڵاتـانـدا، گوڵی سوور واتای خۆشەویستییەکی کلاسیکی و هـاوسەرگـیری دەگـەیەنێـت. گـوڵی سـووری تـۆخ ئامـاژەیە بـۆ شەیـدای ئارەزووی ئەوینـداری. سـووری هەنـاریش ـ سووری ئاگـری ـ گـوزارشـتە لە گـڕی ئـەوێنـداری و شـەیـدایی و خـەیـاڵ.
گوڵاڵەسوورە (هـەڵاڵـە)، گوزارشتە لە کچـێکی جـوان و لە خۆشەویستییەکی بەهـێزی رۆمـانسی. پێشکەشکـردنی گـوڵـەباخـێکی سـووری کـاڵ واتە خـۆشـتم دەوێ، بـەڵام پێشکەشکردنی تەنیا گوڵێکی سووری ئاڵ بە دڵخوازەکەت، واتا بێ ئەنـدازە جوانیـت.
لە فـۆلکلۆر و شیعـری کوردیدا، گوڵاڵە سوورە (هـەڵاڵە) پـێگەی هـەیە، بۆ نموونە:
بـــۆنـی هـــــــەڵاڵان دێ
سـەدای چــاو کـاڵان دێ
لـە گــەورە مــــاڵان دێ
لـەم دێـڕە شـیعـرەشـدا:
گـوڵاڵە سـوورەی سـەر کـوڵـمی یـــارم
وا گـەشـــــــــایـەوە بـۆ حــــــاڵـی زارم
گـوڵی سوور تەنیا بۆخۆشەویستی و بۆ رۆژی (ڤاڵانتاین) نییە، بەڵکو دەکرێت لە هەر رۆژێکی ساڵـدا پێشکەش بکـرێـت. گوڵی سوور، هەمیشە بە هەستێکی رۆمـانیسییەوە بەسـتـراوە. پـێـشکەشکـردنی گـوڵـەبـاخـێکی ســوور بـە دڵ بـە دڵـخـوازەکـەت، کە بە رووخـۆشییەوە لـێـت وەربگـرێت و بۆنێکی بکات و سوپاست بکات. گوزارشتە لەوەی کە یەکـتریتان خۆشــدەوێـت. گوڵی سوور هـۆکارێکـیشە بۆ لەبیربـردنەوەی خەمـۆکی.
٣ـ گـوڵی پەمەیی: هـێمای خۆشەویستی و سوپازگوزاری و میهـرەبانییە.

گـوڵەبـاخی پەمـەیی، بـۆنخـۆشـترین گـوڵی نـێو گـوڵـەکانە، هـێمای نـەرمی و ناسکی و نیعـمەتە، گـوزارشت لە بێ تـاوانی دەکات. گـوزارشـت لە رەوشـت بەرزی و لە جـوانی و نیـانی دەکات. هـێمای خۆشـەویستیـیەکی سەرسـوڕمان و ئیلهـامی شـیعـرییە. واتـای خۆشەویستییەکی پـاك و شـادییە. مەرج نییە کە گـوڵی پەمـەیی لە واتـایەکی رۆمانسیدا قـورخـبکرێـت. لە گەلێ بـۆنەی جیـاوازدا وەکو دیـارییـەکی جـوان پـێـشکەش دەکرێـت. بـۆ نمـوونە، لەوانـەیە وەکو دیـارییەکی جـوان پێـشکەش بە کچـە هـاوڕێکەت بکەیـت، بە بـۆنەی جەژنی ساڵـڕۆژی لە دایک بوونییەوە. یان وەکو دیارییەکی سـوپاسگـوزاری پێشکەشی بکەیت بە خوشکەکەت، یا وەکو دیـارییـەک لە رۆژی دایکانـدا، چـەپکـێکی جـوان پــێشکەش بـە دایـکـت بـکەیـت. یـا بـۆ پیـرۆزبـایی لـێکـردن لـە کەسـێک. بـژاردەیـەکی باشـیـشە، گـەر چــەپکـێک گـوڵی پـەمـەیی، پـێــشـکەش بە ناسـراوێـکی خـەمبـارت بکـەیـت و خـەمـەکەی بـڕەوێـنیـتەوە. یا چەپکـێک پێشکەش بە نەخۆشێک بکەیـت کە لەنەخـۆشـخـانە دایـە.
٤ـ گوڵی وەنەوشە (بنەوشە، بنەفـشە): هـێمای خۆشەویستییەکی بێدەنگە.

گـوڵی وەنەوشە، هـێمایە بۆ خۆشەویستییەکی بێـدەنگ، لە هەمان کاتـدا گوزارشت لە روونی و لە نهـێنی خـۆشەویستی دەکات. هـێمایە بۆ ئەندێشە و بیرکردنەوە. رەنگێکە دژە یەکترییە جیاوازەکان کۆدەکاتەوە. ژنانی شەرمن دەدوێنێت، پشكەشکردنی گوڵێکی وەنـەوشـەیی، لەوانـەیە هـەمـوو شـتـێک بـێـت بـۆ داوای بەخـشــیـن و لـێـبـووردن.
لە گۆرانییەکی فـۆلکلۆری کوردیمانـدا، ئـەم دێـڕەم هـەڵـبژارد:
گــوڵ وەنـەوشـــــەی بـاخـــــــانـمی
شــــەو چـــــــرای دیـوەخـــــــانـمی
گەر دەتەوێت بۆ دڵخـوازەکەت یا هەر کەسێک دەریبخەیـت، کە زۆر سەرسامی پـێی،
گوڵی وەنەوشە زۆر ناوازەیە، گوزارشت لە ئەفـسوون و لە شکـۆمەنـدی و جـوانی و سەرسامی ونهـێنی دەکات. ئەمەش وایکردووە، کە گوڵی وەنەوشە ئیلهام بەخـشبێت.
مەرجـیش نیـیە تەنهـا گـوزارشـت لە رۆمـانسیەت بـکات. بەڵکـو گـوڵی وەنەوشـەیی دیارییەکی جـوانە، بۆ ئاهـەنگەکان، بە بـۆنەی دەرچـوونی هـاوڕێیەکت یا ئەنـدامێکی خـێزانەکەت لە زانکۆ یا پەیمانگا یا دەمەزرانـدنی لە کـارێکی نـوێـدا، یا سەرکەوتنیان لە بـوارێکـدا.
٥ـ گـوڵی نێـرگـز: هـێمای لەخـۆبـایی و خـودپـەسەنـدی و شانازییە.

گـوڵي نـێرگـز، گوڵێکی سەلکی و پەلک سپیی بچـووک و ناسک و جـوان و بۆنخۆشە. گـوزارشت لە جـوانی و لەخـۆبـایی و خـودپەسەنـدی دەکـات. نـاوی نـێرگـز لە زۆربەی زمانـەکانی گەلانی جـیهـانـدا، زۆر بە چـڕی تێـکەڵ بە میـتـۆلـۆژیـای گـریکی بـووە. لە ئەفـسانـەیەکی زۆر کـۆنی یۆنـانی یەوە هـاتـووە. چـیرۆکەکەش بەم شێوەیەیە: لاوێـکی جـوان و شـۆخ و شـەنگی یۆنـانی، کە ناوی (نارسیس) بوو، زۆر لە خۆبایی بوو. زۆر شانازیی بە جوانییەکەیەوە دەکرد. چەندین کـیژۆڵە ئەوینداری بوون. روژانـە دەچـووە دیـار گـۆلـێکی ئـاو روون و لە ئاوەکـەدا لە شـێوەی جـوانی خـۆی دەڕوانی. جارێک بە خەیـاڵ ژنێکی جـوانی لەنـاو گـۆلە ئاوەکـەدا بیـنی. رایکرد بۆ ئەوەی چاوی پێبکەوێت. بەڵام کەوتە ناو گۆلە ئاوەکە و نوقـم بوو و خـنکا. لەو کاتەوە، هەر کەسێک لەخۆبایی و خـۆپـەسەنـدبـێـت، بـە کەسـێکی (نـێـرگـزی) نـاوی دەبـەن. لـە ئێـستاشـدا زانـایـانی دەروونناسی ئەم جۆرە خۆشەویستنە بە (نەخـۆشی خـودپەسەنـدی) یا بە (نـێرگـزی) نـاوی دەبـەن. لەگـەڵ ئەوەشـدا، گـوڵی نـێرگـز هـێمـای خـۆشی و شـادییـە.
لە کوردسـتانی ئـێـمەدا گوڵی نـێرگـز، جـوانی و خـۆشـەویستیـیەکی تایبەتی لە دڵمانـدا هـەیە و هـێـمای شـادی و بەخـتەوەرییـە. بـە شـاگـوڵی کـوردسـتانی دەزانـین، کـە لـە سەرەتای دەرکەوتنیدا، مـژدەی هـاتنی بەهـارێکی رەنگـین و جـوانمان دەداتی . نێرگـز لە پێـش هەمـوو گـوڵەکانەوە، جـوانی و بـۆن و بەرامەی خۆشی بە رۆحی سروشت و مـرۆڤـدا دەکات. چەپکە گـوڵی نـێرگز جوانـترین دیاریی رۆژی جەژنی نەورۆزە. جاران لە گونـدەکانی کوردسـتانـدا، کچـان و ژنـان بۆ جـوانی و بۆ سـەرنجـڕاکـێـشانی لاوان و پیاوان، چـڵێ گـوڵی نێرگـزیـان دەخـستە سەر گـوێیەکیـان، بە تایبەتیش گـوێی راستیان. هـەر لە گـوڵی نـێرگـزی دولبـەر، بـۆن و رۆنـی خـۆشی لـێـدروسـت دەکـرێـت.
لە ئەدەبی فـۆلکلـۆری و لە شـیعـری کلاسیکی و تازەی کوردی دا، گوڵی نێرگز پێگەی هـەیە و وەکـو هـێما، گـەلێ لە شاعـیرانی کوردمـان، نێـرگـزیـان خـستـۆتە نێـو دێـڕی شیعـرەکانیانەوە. بـۆ نموونە، (حـاجی قـادری کـۆیی) دەڵـێـت:
گـوڕەی بەهـارییـە، ئـێسـتـێکە و شـاخ و داخـی وڵات
پــڕە لە لالـــە و نەســـریـن و نـەرکـــسـی شـــــەهـلا
شـاعـیر نـوێخـوازیشـمان (عـەبـدوڵڵا پەشـێـو) دەڵـێت:
شــــەو راشـــکـا
ئـەژنــــۆم شـــل بـــوو
مـانـگ بـە تـاقـی ئـاســمانـەوە هـەڵـپـڕوکـا
ئـەمـشـــەو هـاتــــووم
بـۆ چـنـیــنی
چـەپـــــکە نـــــێـرگـزی چــاوت
شـاعـیری بەنـاوبـانگـمان، حـەزرەتی (نـالی) یـش دەڵـێـت:
هـێـنـدە مـونـتـەزری تـۆ بـوو، هـەتـا چـاوی سـپی بـوو
نـەرکــس، کە لەسـەر یەک قـەدەم و دیـدە چـەقی بـوو
٦ـ گـوڵی زەرد: هـێمای خۆشی و هـاوڕێـتی و خـۆشەویستی و شـادییە.

گوڵـەبـاخی زەرد، گـوزارشـت لە دڵخـۆشی و خـۆشحـاڵی. لە خـۆشی و شـادی دەکـات، پێشکەش کردنی چەپکی گوڵی زەرد بە هـاوڕێیەکت، بە واتا رێـزلێنان و درێـژەدانە بە رێـز و بە هـاوڕێـتیتان. دەکـرێت بۆ سوپاسگـوزاری کەسێک چـەپکـێک گـوڵی زەردی پێشکەش بکەیت. گوڵی زەرد دەنگی ئيرەیی و غـیرەکردنیشە. پێشکەشکردنی گوڵێکی زەرد بە دڵخـوازەکەت بە هەمـان واتـای گـوڵی سـوور، واتا “مـن تـۆم خۆشـدەوێـت”.
شـاعـیری مەزنـمـان مامـۆســتا (عـەبـدوڵڵا گـۆران ) بە نـاوی کـچی دڵخـوازەوە، لە هـۆنـراوەی (گـوڵی خـۆێنـاوی) دا، دەڵـیت:
گـــوڵ نـەبێ بـۆ ســەرم، ئـاڵ چـەپكێ، زەرد چـەپکێ
نایــەم بـۆ زەمـــاوەنـد، نایــەم بـۆ هـــــــەڵـپــــەڕکێ
لە گـۆرانییەکی فـۆلکـلۆری کوردیشـدا، ئەم دێـڕەمـان هەڵـبژارد:
گـوڵـی زەرد و سـووری سـلـێمـان بـەگی بـانـە
لـە وێـنـــــــەت نـیـیــە لـە رووی جـیـهــــــانـە
٧ـ گـوڵی مـێـخـەک: هـێمـای پاکی و بێـتاوانی و خۆشـەویستییەکی قـووڵەـ

گـوڵە مـێخـەک (قـەنفـڵ ) نـزیـکەی (٣٠٠) جـۆری رەنـگ و شـێوە جیـاواز هـەیە. کە بە زۆری لە ئاسـیا و ئەروپـادا دەڕوێـن. مێخـەک بۆ رازانـدنەوە و جوانی و بۆنخۆشی بەکـاردەهـێنرێـت. ژنـانی کوردمان لە مێخـەڵ ملـوانـکەی جـوانی لێ دروست دەکات، کە پێی دەڵـێن (مێخـەکـبەنـد). گوڵە مێخـەکی سوور، گوزارشت لە خۆشـەویستییەکی قووڵ دەکات. گوڵە مـێخـەکی سـپی گوزارشت لە دەروون پاکی و بێـتاوانی و پاکیزەیی دەکات.
٨ـ گوڵی شـین: گوزارشت لە هـێمنی و ئازادی و دڵسۆزی و هـیوا دەکات.

گوڵی شین، رەنـگی ئاسمانی بێکـۆتـایی و دەریـاکانە. رەنـگی هـێمنی و ئاسـوودەیی و بـڕوا و گـونـجـانە. گـۆزارشـت لە خـۆزگە هـیوا و ئـازادی و خەیـاڵ فـراوانی دەکـات.
گـەر گـوڵێکی شـين پێشکەش بە دڵخـوازەکەت بکەیـت، واتا “تـا مـردن لەگـەڵـدام”.
٩ـ گـوڵی سـەوز: هـێمای گـونجـا و هـاوسەنـگی و هـیوایە.

گـوڵی سەوز گوڵـێکی دەگمـەنە. گـوزارشت لە سـۆزداری و گونجـان و هـاوسەنگی و هـیوا و گەشـبیـنێ دەکـات. ئاسوودەیی و ئـارامی و متـمـانە بە مـرۆڤ دەبەخـشـێـت.
١٠ـ گـوڵی پـرتەقـاڵی: هـێمای شکـۆداری و دڵسـۆزی و بە ئەمـەکـییە.

هـێمای بـڕوابەخـۆبـوون و سەربەرزی و زۆر شانازییە. گەر گـوڵـێکی پـرتـەقـاڵی بە دڵـخـوازەکـەت پـێـشکەش بکەیــت، واتـا ” هـاوڕێی دڵسـۆز و بـە ئـەمـەکـتـم”.
گـوڵی نارنجـیـش ئـەو واتـایە دەگـەیەنـێـت، مـن گیـرودەی دەسـتی تـۆم.
١١ـ رووەکی رێحـانە (رەیحـانە):

رێحـانە گوڵ نییە، گیـایەکی یـەک ساڵەیە و بـۆنێکی خۆشی هـەیە. بە تایبەتیـش( رەشە رێحـانە) لە کـۆنـەوە لە لای (گریکییەکان) یـۆنانییە کـۆنەکان. رێحانە بەهـایـەکی زۆری هـەبـووە، لە ئاهـەنگەکانی خـۆشـیدا بەکاریـان دەهـێنا. رێحـانە بـۆ پـيـشەسازی بـۆنیش بەکـاردەهـێـنرێـت. لە گـۆرانییـەکی فـۆلکلـۆریی کوردیـدا ئـەم دێـڕەم هـەڵـبژارد:
رەشــە رێحــــانـە خــۆمی پـێ رەشــکەم
لە دوای بـاڵای تـۆ دڵ بە کێ خـۆشـکەم
بێگـومان بە سەدان جـۆرە گـوڵی تـرمـان هـەیە. کە هـەریەکەیـان لە رەنـگ و بـۆن و لە قـەوارەدا جیـاوزن و تایبـەتـمەنـدیی خـۆیـان هـەیە. هـەر یەکـەشـیان گوزارشـت لە شـتـێک دەکـەن، هـێما و پەیـامێکە بـۆ مەبـەسـتێک.
واتـای پێشکەشکـردنی ژمـارەی گـوڵـەکـان:
یـەک گـوڵ: تـۆ هـەمـوو شـتـێکـمی.
دوو گـوڵ: لە یەکـتری جـیـانـابـیـنەوە.
سێ گـوڵ: تـۆ خـۆری ژیـانـمی.
چـوار گـوڵ: زۆر سوپاست دەکەم، مـن ئەویـنداری تـۆم و بەڵـێنی راستیت دەدەمێ.
پـێـنج گـوڵ: مـن بـڕوام بە دڵـپـاکی و راسـتگـۆیی تـۆ هـەیە.
شـەش گـوڵ: هـیوای ئەوپـەڕی شـادی و سـەرکـەوتـنـت بـۆ دەخـوازم..
حـەوت گـوڵ: خـۆشــتم دەوێ و تا مـردن لـەگـەڵـدام.
هەشـت گـوڵ: تـا مـردن دڵـسـۆزت دەبـم.
نـۆ گـوڵ: دەمـەوێـت تەنیـا خـوم لەگـەڵـدابـم.
دە گـوڵ: ئایـە شـووم پـێـدەکەیـت.. یا.. ئایـە دەمخـوازیـت..؟
ئەگـەر بە دەسـتی راسـتـت گـوڵ پێـشـکەش بـکەیـت، ئەمـە وەڵامـێکی ئەرێـنـیـیە.
بەڵام گـەر بە دەسـتی چـەپـت گـوڵ پێـشکەش بکەیـت، ئەمـە وەڵامێکی نەرێـنیـیە.
لە ئەمـڕۆدا، بـازاڕی گـوڵـفـرۆشـتـن لە بـرەودایـە، لە هـەمـوو شارۆچکە و شارەکـانی وڵاتانی جـیهـاندا، کۆگای فـرۆشتنی گوڵ (گوڵخانە ـ فرۆشگای گوڵ) هـەیە. تەنانەت لە مـۆڵـەکان و بەنـزینخـانەکـانیشدا گـوڵ دەفـرۆشن. بـازرگانـیکـردن بە گـوڵ زۆر پـەرەی سەنـدووە و بووە بە سەرچاوەیـەکی گـرنگی بەشێک لە داهـاتی هـەنـدێ لە وڵاتان. بۆ نمـوونە وڵاتی (هـۆڵـەنـدا) کە بە وڵاتی گـوڵی جـوان ناسراوە. گوڵـفـرۆشتن، بەشێکی گـرنـگە لە نـاردەیان بـۆ وڵاتـانی ئەوروپـا و ئاسیا، لەوانەشە بۆ ئەفـریکاشی بنێـرن. ئەمـەش بـۆ ئـەوە دەگـەڕێتـەوە، کـە گـوڵ جـوانتـرین دیـارییـە، بـۆ خـۆشـەویـسـتی و رێـزلـێنان و سوپـاسگـوزاری. کوردسـتانی جـوان و شـیرینیشـمان، بە سـەدان گـوڵی جـوانی سروشـتی لێـدەڕوێـت. بە تایبەتیش گـوڵی نـێرگـز کـە جـوانـتریـن گـوڵمـانە.
رەخنـە بەزمـانی گـوڵ:
رەخـنە هـونەرێکی ئـەدەبی گـرنگ و هـەستیارە. بەکارهـێنانی بەڵـگە و سەلمانـدنە. رەخنـەگری بەڵەد و شارەزا، بە شـێوەیەکی ئاکـادیمی وبابـەتیـیانە، لایـەنی ئەرێنی و نەرێنی، یا خـاڵە بەهـێزەکان و لاوازەکانی ئەو نووسیـنانەی دەیانخـوێنـێـتەوە دیاری دەکـات، بێ ئـەوە کە لەرەخنـەگـرتنـدا، زمـانێکی زبـر و رەق بەکـاربهـێنێـت و تەنیا هـەڵـەکان و لاوازییـەکانی بابەتەکان دیـاری بکات، نابێت هەستی نووسەرەکانیشیان بریندار بکات و بە چاوێکی کەم لێیان بڕوانێـت. ئەگینا لە بنەماکانی رەخنە لادەدات و نابەڵەدی و کڵـۆڵی خـۆی لە رەخنـەگـرتن دا دەردەخات و خەسڵەتی رەخنەگـری تێـدا نـامێـنێـت. بـۆیـە وتـراوە:”رەخـنـە بـە زمـاني گـوڵ.. نـەک بـە زمـانـێکی زبـر”.
مەبەستیش ئەوە نیـیە کە سازش بکات و چاوپۆشی لە کەموکوڕییەکانی نووسـینەکان بکات. باس و قسەکردن لەسەر ئەم بابەتە زۆری دەوێـت. نامانەوێت لە بابەتـەکەمان دەربچـین. باسکـردن لـە رەخـنـە، بـۆ رەخنـەگـرانی پسـپۆر و شارەزا بەجـێ دێـلـین.
رەزا شــوان
دوبـەی: ٢٠٢٢




چۆنیەتی نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

چیرۆکی منداڵان، گرنگترین و کاریگەرترین لقە لە لقەکانی ئەدەبی منداڵان. گرنگترین سەرچـاوەی رۆشـنبـیریی منـداڵانە. گـرنگـترین هـۆکـاری فـێرکـردن و پەروەردەکـردنی منـداڵانە. چـیرۆک دەرگاکانی ژیان لەسەر منداڵان دەکاتەوە. منداڵان لە رێی چیرۆکەوە، فـێری کـۆمـەڵێک بەهـای جـوان و بەرز دەبـن. لە کـتێبی (رۆشـنبیریی منـداڵان) دا، بە دڕێـژی باسم لە گـرنگـییەکانی چـیرۆک بـۆ منـداڵان کـردووە.

کەسانێکی زۆر پێیانـوایە، کە نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، کارێکی سووک و ئاسانە. بەڵام لە راستیدا بە پێچەوانەی بۆچـوونی ئەم کەسانەیە. نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان کارێکی هـەڕەمەکی و ئاسان نییە. لە نووسینی چـیرۆک بۆ گەورەکان گـرانترە. لە زۆر رووەوە، جیـاوازی هـەیە لەگـەڵ نـووسـینی چـیرۆک بـۆ گـەورەکان. چـونکە منـداڵان تایبەتمەنـدی خۆیان هەیە و جیهانی منـداڵان لەگەڵ جیهانی گەورەکاندا جیاوازی هەیە.
نووسینی چـیرۆکی باش بۆ منـداڵان، سەرەڕای بـوونی بەهـرە و لێهاتـوویی و ئارەزوو، پێـویستی بە خـەیـاڵـێکی فـراوان هـەیە. پێـویسـتە چـیرۆکـنووسی منـداڵان شارەزاییەکی باشی لە قـۆنـاغـەکـانی منـداڵـیدا هـەبـێـت. شـارەزایی زمـانی منـداڵان بێـت، تا بتـوانێـت بچـێـتە نـاو جـیهـانی وەنـەوشـەیی و ئەفـسوونـاوی سـەیـر و سەمـەرەیـان، کـە پـڕە لە هـیـوای سەوز و لە راز و نیازی پاک و لە خۆزگە و لە خەونی شـیرین. لە زەردەخـەنە و لە پـێکەنـین، جـیهـانـێکە سـەرتـاپا لە پـاکی و بێتـاوانی و جـوانی. ئەوسـا دەتـوانێـت لە سـروشـتی ژیـانی راسـتی و لە زمـانی شـیریـن و سـاکار و لە تایبـەتـمەنـدییـەکـان و لە سەرچـاوە هـەستییەکانی منـداڵان بە باشی تێـبگەیت. چـیرۆکنووسی سەرکەوتـووی منـداڵان، پێـویستە نوێخـواز و داهـێنەربێت و تـوانـای گـۆڕیـنی چـەمکە جیـاوازەکـانی هـەبێـت، وەکـو: چـاکە، خـراپە، تـونـدوتیـژی، ئاشـتی، هـاوڕێـتی، ..هـتد.
پراکتیزەکردنی نووسین لەم جۆرە ئەدەبیاتە، پێویستی بە تێڕامانێکی ورد و درێژخایەن و بە هەڵـبژاردنی شـێوازێکی ئاسان و بە زمـانێکی ناسک و شـیرینی دەقـەکانی هـەیە.
زۆر لـەو چـیرۆکنووسـانەی کە تـازە دەچـنـە نـاو جـیهـانی بەریـنی نووسـینی چـیرۆکی منـداڵانـەوە، دادەمێـنن و ئـەوە بـە خـەیـاڵـیانـدا دێـت، کـە لـە کـوێـوە دەسـت پـێـبکەن؟ ئیـلهـام لە چـیـیەوە وەربگـرن؟.
گـەر تـۆ ئـارەزووی نـووسـینی چـیرۆکـت بـۆ منـداڵان هـەیە و پێـویستـیـت بە هـەنـدێ رێنمـایی پێویست هـەیە. پێش ئەوەی دەست بە نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان بکەیت، پێـویسـتە ئـەم خـاڵانە بـزانـیـت و لەبەرچـاویـان بگـریـت
١ـ پێویستە ژمارەیەکی زۆری چیرۆکی هەمەچەشنەی منداڵان بخوێنیتەوە. لە شێوازی چـیرۆکنووسە ناسراو و بە ئەزموونەکان ئاشـنابیت. لەکاتی نووسینی چـیرۆکەکانت بۆ منـداڵان سوودیان لێوەربگـرە. بەڵام ئەمـە ئـەوە ناگـەیەنێـت، کە لاساییـان بکەیتـەوە.
٢ـ ئیـلهـام بۆ بیرۆکەی چـیرۆکەکانت، زۆرە و لە هەموو شوێنێکدا هـەیە، تەنیا ئەوەی دەوێت کە بزانیت چـۆن دەیـدۆزیتـەوە. دەکرێت لە رووداوێک یا هـەڵوێستێکی منـداڵیی خـۆت، یا لە بیـرەوەرییـەکانی رابـردووی ژیـانـت یان لە سـەرنجـدانی ورد لـە رووداوە راسـتییەکـانی ژیـانی رۆژانـەی دەوروبـەرتەوە ئـیلهـام وەربگـریت. دەکرێـت یەکـسـەر ئیلهـامی بابەتێکی داهـێنانی تـازە بە خەیـاڵـتـدا بێـت. یا لە خـوێنـدنەوەی داسـتانێک یا چـیرۆکێکـی فـۆلکلۆری یا ئەفـسانەییەوە ئیلهـامـێکی باشت بۆ بێـت. ماڵپەڕ و مەکـۆی زۆریش هـەیە، کە تایبەتـن بە یارمەتیـدانی نووسەران بۆ پەرەپێـدانی بیـرۆکەی نـوێ.
٣ـ بۆ پێکهـێنانی بیرۆکەیەکی گشتی سەبارەت بە چیرۆکەکەت. چەندین جار لە هـزرتدا تاووتـوێ و گەڵاڵـەی بـکە، لەگـەڵ گەیـشـتـنت بـەو بیـرۆکەیەی کە بە لاتـەوە جـوان و پەسـەنـدە، تـوانـای نـووسینی ئـەم بابـەتەت دەبێـت.
٤ـ پێش ئەوەی دەست بە نووسینی چیرۆکەکەت بکەیت، پێویستە نەخشەیەک دابڕێژیت کە هەموو مەرجە سەرەکییە پێویستییەکانی نووسینی چیرۆک بۆ منـداڵان لەخۆبگرێت.
٥ـ سەرنـاوێکی خـۆش و ئاسـان و سـەرنجـڕاکـێش بـۆ چـیرۆکـەکەت دابـنێ، کە لەگەڵ ناوەڕۆکی چـیرۆکـەکەتـدا بگـونجـێـت.
٦ـ ئەوەش زۆر گـرنگە کە بـزانیـت چـیرۆکـەکەت بـۆ چی قـۆنـاغـێکی تەمـەنی منـداڵی دەنووسیت. بەکاهـێنانی شێواز و زمانێکی گونجاو و لەبەرچاوگرتنی پێداویستییەکان و تایبەتـمەنـدییەکانی هـەر قـۆنـاغـێکی تەمـەنی منـداڵی، لە هـەمـوو روویـەکـەوە بـزانە کە چین. تا بتوانیت چیرۆکێکی شایستە بۆ منداڵانی ئەو قۆناغە بنووسیت کە دەتەوێت.
٧ـ دوای دیاریکـردنی شـتە سەرەکییەکانی ناو چـیرۆکەکە، بە متـمانە بەخـۆبـوون و بە گەشبینییەوە، بە ریزبەندییەکی لۆژیکییەوە بەم شێوەیە دەست بە نووسینی رەشنووسی چـیرۆکـەکەت بـکە: دەسـتپێکـردنی پێـشەکی چـیرۆکـەکەت بە دەســتەواژەیـەک یـان بە رسـتەیەکی سەرنجـڕاکـێش دەست پێـبکە. بۆ ئەوەی لە سەرەتـاوە منـداڵانی خوێنـەر یا گوێگر بە لای خۆیدا رابکێشێت و مەیـلی خوێندنەوەی بکەن. ئەوەش بزانە کە چیرۆک پلـۆت و سەرەتا و ناوەنـد و کۆتایی هـەیە، هەریەکەش لەم بەشانە مەرجی پێویستییان هەیە. فۆرم و ناوەڕۆکیش دوانەن و تەواکەری یەکترین. یا گیانێکن لە دوو جەستەدان، یا هەردوو باڵێ چـیرۆکن. پێویستە هاوسەنگییەک لە نیوان فـۆرم و ناوەڕۆکی چیرۆکی منـداڵانـدا هـەبێـت. بەڵام هـیچـیان مەکە بە قـوربانی ئەوی تـریان.
٨ـ چیرۆکنووسی منداڵان، بۆ نووسینی چیرۆک بۆ منداڵان، پێویستی بە بیرکردنەوەی قـووڵ و بە خەیاڵێکی فـراوان هـەیە. چونکە خەیـاڵ رەگەزێکی گرنگە لە چـیرۆکـدا.
گرنگترین هەنگاوەکانی نووسینی چـیرۆک بۆ منداڵان
گـرنگـترین بنەمـا و سـتراتـیژی و پێـویستیـیەکـانی نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، بە چـڕی و بە کـورتی، لەم هـەنـگاوانـەدا باسـیان دەکەیـن:
١ـ دیاریکـردنی تەمەنی منـداڵان: کاتێک کە چـیرۆکنووس بیەوێت چـیرۆکێکی گونجاو بۆ منـداڵان بنووسـێـت، پێـویسـتە بە تـەواوی ئـەو تەمـەنە منـداڵـییە دیـاری بـکات کە کردوونی بە ئامـانج و چـیرۆکەکەیان بۆ دەنووسێت. بۆ نموونە منـاڵانی تەمـەن نێـوان (٣ ـ٧) سـاڵان، بە تەمـەنـێکی تایبـەتی و بە قـۆناغـێکی خـەیـاڵی منـداڵان دادەنـرێـت. منـداڵانی ئـەم قـۆنـاغـە، بە زۆری هـۆگـری چـیرۆکی خەیـاڵئامـێزن. بە تایبەتـیش ئەو چیرۆکانەی کە پاڵەوان و کارەکتەرەکانیان ئاژەڵ و باڵندە و دار و درەختن. بە مەرجێک لە ژینگەیـانەوە نـزیکـبن. بەڵام منـداڵانی تەمـەن نێـوان (٨ ـ١٠) سـاڵان، جیـاوازن و کەمـتر خـەیـاڵـین و بە زۆری هـۆگـری ئـەو چـیرۆکانـەن کە راستـین یا لە راسـتییەوە نـزیکن. حەز بەو چـیرۆکانە دەکـەن، کە پاڵـەوانە سەرەکـییەکانیـان منـداڵانـن. کەواتە ئـارەزوو و تـوانـای تـێگەیشـتـنی منـداڵان لە چـیرۆک، بە پـێی قـۆنـاغـەکانی تەمـەنی منداڵان جیاوازە. بۆیە پێویستە نووسەرانی چیرۆکی منـداڵان لە سەرەتاوە، لە هەموو روویـەکەوە شارەزاییان لە رەهـەنـدەکانی قـۆنـاغـەکانی منـداڵی هـەبێت. بە تایبەتیش لەو تەمـەنەی کە چـیرۆکەکـانیان بۆ دەنـووسـن.
٢ـ دیـاریکـردنی بیـرۆکە یا ئامـانجی سـەرکـیی چـیرۆک: بیـرۆکە بەشـێکی گـرنـگ و بنەڕەتییە لە چیرۆک. کە چیرۆکەکە بە دەوریدا دەسووڕێتەوە. دەکرێت تۆی نووسەر لەسەر هـەربابەتـێک چـیرۆک بۆ منـداڵان بنووسـیت. ئەو بەهـایە دیـاری بکەیـت کە دەتـەوێـت بیکەیـت بە ئامـانجی چـیرۆکەکەت. وەکو، هـاوڕێـتی، دڵسـۆزی، نیـشـتمان پەروەری، خۆشەویستی، ژینەپارێزی، قارەمانێـتی، هـاوکاری، لێبووردن، راستگۆیی، .. هـتد. پێـویستە بە وریاییەوە و لە روانگەی منداڵانەوە روونی بکەیتەوە. وا باشترە کە لە چیرۆکێکدا، لە یەک بیرۆکە زیاتر نەبێت. تا منداڵان ئاڵۆز نەکات. لە هەڵبژاردنی بیـرۆکەی چـیرۆکەکەتـدا، تایبـەتییە دەروونییەکـان و سـۆزداری و تـوانای وەرگـرتن و زمـان و تێگەیشتن و گەشەکـردنی قـۆنـاغـەکانی منـداڵیەتی لەبەرچـاوبگـرە.
٣ـ گـرێ و بلـۆت لە چـیرۆکـدا: بریتە لەو کێشە و ئاریشـەیە، کە پاڵەوانی چیرۆکەکە دەیەوێـت چارەسەری بکات، یان رووبەڕووی بێتەوە و چارەسەری گونجـاوی بکات.
٤ـ ئامانج یا بەهـای چـیرۆک: ئەو بەهـا یا مەبەست و ئامانجە دیـاری بکە کە لەپشت چـیرۆکەکەتەوەیە، کە دەتەوێت بیهـێنیتەدی. لە میانەی چیرۆکەکەتەوە چی پەیامـێکت هـەیە، کە دەتـەوێـت بە منـداڵانی بـگەیـەنیـت. واش مـەکە چـیرۆکـەکەت لە بەهـایەک زیـاتر لەخـۆبگـرێـت. چـونکە سەرقـاڵـت دەکات و چـیرۆکەکەشـت یەکگـرتـوویی خـۆی لەدەست دەدات. بۆیە پابەنـدی یەک ئامانج بە. ئامانجەکەشت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و داهـێنەرانە بە منداڵان بگەیەنە. وەک گەورەکانیش لە گەڵ منـداڵانـدا قـسە مەکە. یان بە گەمـژەیان تـێمەگە. بە هـەنـدیان بـزانە، چونکە منـداڵان هەست بە زۆر شت دەکەن.
٥ـ هەڵـبژاردنی پاڵەوانی سەرەکی و کارەکتەرەکان (کەسایەتییەکان): پاڵەوانی چیرۆک، ئـەو کـارەکـتەرە سـەرەکـیـیەیە، کە دینـەمـۆی رووداوەکـانە و چـیرۆکـەکە بە دەوریـدا دەسووڕێتەوە. بۆیە پێویستە بە باشی هەڵبژێـرێت، خەسڵەتی باشی هەبێت. نووسەری چیرۆکی منداڵان دەتوانێت کارەکتەری راسەقـینەی جیاوازی منداڵان یا بە ساڵاچوان لە هـەردوو رەکەز کە لە ژیانـدان بەکاربهـێنێـت. مەرجیـش نییە پاڵەوان و کارەکتەرەکان مـرۆڤ بن، دەکرێت ئـاژەڵ یان باڵـندە یا دار و درەخـت بن. باشتر وایە، کە سـیمایەکی تایبەتی بە پاڵەوانی سەرەکی چـیرۆکەکەت بـدەیت، وەکو: بوونی نیشانەیەک یا خاڵـێک لە دەمـوچـاویـدا، یا سـتایـلێکی جیـاوازی قـژی، یان شـێوەیەکی جیـاوازی جـلـوبـەرگ لەبەرکردنی، یان جیاوازی لە رۆیشتـنی یان جیاوازی لە قـسەکردنی، یان جیـاوازی لە پێکەنیـنی، ..هـتد. سەرەڕای هـەنـدێ خەسـڵەت و تـایبـەتـمەنـدیی پاڵـەوانی سـەرەکي چـیرۆکەکە، وەک: میهـرەبانی، ئازایی، دڵسـۆزی، بە ئەمەکی، خـۆڕاگری، هـاوکاری، چاکەخوازی، فریاڕەسی، زیرەکی، رووخۆشی،.. هـتد. منداڵان هەوڵدەدەن لاسایی ئەو پاڵـەوانانە بکەنەوە کە لە چـیرۆکەکانـدان. پێـویستە ناوەکانی پاڵەوانەکان کـوردی بن. باشـترە کە نـاوە تـازەکان بخـرێنە چـیرۆکەوە. ئاساییشە کە کارەکتەرەکـان، لە رووی قـەوارە و رەنـگ و شـێـوە جیـاوازبـن، کچـبـن یـا کـوڕبـن، سـادەبـن یا شـازادەبـن، هـەژاربـن یا دەوڵـەمەنـدبـن. سـپی بـن یا ئەسمەربـن. منـداڵان فـێری قـبووڵکـردنی جیاوازییەکان دەبن. ناشبێت چیرۆکنووس کـاری لە تـوانـابەدەر و خـەیـاڵی بـداتە پاڵ پاڵەوانی چـیرۆکەکەی. تا پاڵەوان نـزیک بێـت لە ژینگەی منـداڵانەوە، کاریگەرییەکی باشتری دەبێت. دەکـرێت کارەکتەری بچـووک لە کارەکـتەری گـەورە ببـاتەوە. دڵـنیابە کە پاڵەوانی چیرۆکەکەت خۆی کێشەکانی چارەسەر بکات، وا مەکە کە بۆ چارەسەری کـێشەکـانی پشـت بە دایـک و بە بـاوکی ببەستـێت. دڵـنیاشـبە کە کێـشەکـانی پاڵـەوانی چـیرۆکـەکەت بە رێکەوت چارەسەر ناکـرێن. راستەوخـۆش بە منـداڵەکان مـەڵێ: ئـاو بـە فـیـڕۆ مـەدەن، یان زبـڵ و خـاشـاک لەسـەر رێـگـاکاندا فـڕێ مەدەن. بەڵکو وا لە پاڵـەوانەکەت بکە، کە بەشـێوەیەکی ناڕاسـتەوخـۆ ئـەم کـارانە فـێربێـت.
٦ـ نووسینی پێـشەکییەکی کورت بۆ چـیرۆکەکە: چیرۆکنووس لە پێشەکییەکەیـدا ناوی پاڵـەوان و کارەکتەرە سەرەکییەکانی چـیرۆکەکەی بە منـداڵان دەناسێنێت. کات و ئـەو شـوێنـانەش کە رووداوەکانی تێیـدا روودەدەن دیـاری دەکات.
٧ـ زمـانی چیرۆکی منـداڵان: پێـویستە تۆی چیرۆکنووسی منداڵان، شارەزاییەکی باشت لە زمـان و لە رێـزمانی کـوردی و لە فـەرهـەنگی وشـەکانی منـداڵان هـەبیـت. سەرنـج وردیت لەسەر زمانی نووسین بۆ منـداڵان بە پێی قـۆناغـەکانی تەمەنی منـداڵی هـەبێت، تا وشـە و رسـتەی گونجـاو بەکـاربهـێنـیت. وشـەکـانـت ئاسان و رسـتەکـانـت کـورتـبن. بێ گـرێ و گۆڵبن و گران و ئاڵۆزنەبن. زۆر گرنگە لە گـێڕانەوەی چـیرۆک بۆ منداڵان، زمانی هەستی بەکاربهێنیت. لەگەڵ روونکردنەوەی وردەکارییەکان بۆ منداڵانی خوێنەر، بە جـۆرێـک کە وا هەسـت بکەن، کە ئـەو پاڵـەوان و کارەکتەرانـەی لە چـیرۆکـەکەتـدا باستکـردوون، راسـتەقـینەن. لە میـانـەی وردربـوونەوەیـان لـەو کـارانەی دەیانبیـنن و گـوێیـان لێـیان دەبێـت و هـەستیان پێـدەکەن و چـێژیـان لێـوەردەگـرن.
٨ـ بەکـارهـێنانی دیالـۆگ و قـسەکـردن و میـتەفـۆرم لە چـێرۆکـەکەکانـدا: دیالـۆگ لە نێـوان ئەکتەرەکانـدا بەشـێکی گـرنگە لە چـیرۆکـدا. لە نووسـینی دیالـۆگـدا، پێـویستە رەچاوی قـۆنـاغـەکانی ئەو تەمەنە منـداڵییە بکەیـت کە چـیرۆکەکەیان بۆ دەنووسیت.
باشـترین دیالـۆگ لە نێـوان پاڵـەوانەکانـدا، ئەوەیە کە دیالـۆگێکی سـادە بێت. چونکە وشەکانی منـداڵان سـنووردان. لە قـسەی بە تـوێکـڵ و تـەرز و واتا شاراوە تێناگەن.
٩ـ بەکارهـێنانی وێنـەی فـۆتـۆگـرافی و وێنەی کـێشراوی رەنگاوڕەنگ (گـرافـیک): وێنەی جـوان و رەنگاوڕەنگ هـەر ئـەوە نییە، کە سەرنـجی منـداڵان رادەکێـشێـت و چـیرۆک دەڕازێنێـتەوە، بەڵکو تـەواکەری چـیرۆکـە، هـۆیـەکی گـرنگـە بۆ ئەوەی کە منداڵان باشتر لە چیرۆک تێبگەن و چێژێکی زیاتری لێوەربگرن. زیاتریش خەیـاڵ لە چـیرۆکە وێنـەدارەکان دەکەنەوە. زۆر جار ئەو پەیـامەی کە چـیرۆکنووسانی منـداڵان ناتوانن بە جوانی و بە دروستی بە وشە و بە رستە گوزارشتی لێبکەن، وێنەکێش بە ئاسانی بە وێنـەی جـوانی رەنـگاوڕەنـگ گـوزارشـتی لێـدەکات.
١٠ـ مـلمـلانێ لە چـیرۆکـدا: ملمـلانێ بنـەمـایەکی گـرنـگی چـیرۆکە. بـەڵام پێـویستە جەخـت لەسەر سەرکەوتـنی: چـاک بەسەر خـراپـدا، ئاشتی بەسەر شەڕدا، ئازایـەتی بەسەر تـرسدا، خـۆشـەویستی بەسەر رقـدا، یەکـێتی بەسەر دووبـەرەکـیدا، دڵسۆزی بەسەر ناپـاکیدا، ئـازادی بەسەر دیـلـێتـیدا،.. هـتد. بـکەیـت.
١١ـ خاڵـبەنـدی لە چـیرۆکـدا: چەنـد هـێمایەکی خاڵبەنـدی لە چـیرۆکەکەتدا لە شوێنی راستدا بەکاربهـێنە. وەک، مەنـووسە: لەناکاو شـێرەکە نەڕانـدی!!! بەڵکو، بنووسە: لەناکاو شـێرەکە نەڕانـدی! . مەنـووسە: جـوان بە چـی پـێکەني؟؟ بنووسە: جـوان بە چـی پـێکەنی؟ بەکارهـێنانی خـاڵـبەنـدییەکی زۆر، رسـتەکان لاواز دەکـات.
١٢ـ کـات و شـوێـن لـە چـیرۆکـدا: پێـویـسـتە تـۆی نـووسـەری چـیرۆک بـۆ منـداڵان، پابەنـدبێـت بەو کاتەی کە چـیرۆکەکەت تـێـیدا دەست پـێکـردووە. ئایا چـیرۆکەکەت لە رابـردوودا گـێڕاوتەوە؟ یان لە کاتی کـاتی ئێستادا؟ یا دەربـارەی داهـاتـوو نووسـیوتە. بە درێـژایی چـیرۆکەکەت پابەنـدبە بەکاتەوە. هەروەهـا ئەو شوێنانەش دیاری بکە کە رووداوەکـانی چـیرۆکـەکەت تێـیانـدا روویـان داوە. ماڵـەوەیـە، پـۆلـە، قـوتـابخـانـەیـە، یاریگایە، گونـدە، شـارە،.. هـتد. باشتر وایـە ئەو شوێنـانەبـن لە منـداڵانەوە نـزیکـن.
١٣ـ دووبـارەکردنەوەی وشـە و رسـتە: دووبـارەکـردنەوەی هەنـدێ وشـە و رسـتە لە چـیرۆکـدا، بـۆ ئەوەیـە کە لە مێـشکی منـداڵانـدا جـێگـیربـن و لەبـیریـان نەچـنەوە. بـۆ نموونە، وشەیەک یا رستەیەک هـەیە، کە پاڵـەوان یا کارەکتەری سەرەکی چـيرۆکەکە هـەرکـاتـێک رووبـەڕووی دۆخـێکی دیـاریکـراو دەبـێـتەوە، دووبـارەی دەکـاتەوە.
١٤ـ دوورکەوتنەوە لە شێوازی تەڵـقـین ئاسایی و بانگەشە وپەنـدێـری و وتاربێژی و فـرمان پێکردن و لە رێنمایی راستەوخۆ، لە نووسینی چیرۆکی منداڵاندا. ئەو هەڵەیەی کە هـەنـدێ لە نووسەرانی چـیرۆکی منـداڵان تێیکەوتـوون، ئەوەیە کە راسـتەوخـۆ بە ئامۆژگاری و بە پەنـدێری و بە رێنمایی دەستیان بە نووسینی چـیرۆکەکانیان کردوون.
١٥ـ کۆتـایی چـیرۆک: دیـاریکـردنی کۆتـایی چـیرۆکەکەت، لە میـانەی ئاشکـراکـردنی ئەوەی کە پاڵەوانەکە، بە ئامانجـەکەی گەیشتووە یا نەگەیشتووە. هـەوڵبدە کۆتاییەکی دڵخۆشکەر و هيـوابەخـش بنووسیت، کە جێی رەزامەنـدیی منـداڵان بێت. لە چـیرۆکدا کۆتاییەکان بە هـەمـان شـێوەی سەرەتـاییەکـان گـرنگـن.
١٦ـ پێـداچـوونەوە بەچـیرۆکەکەت: کە رەشنووسی چـیرۆکەکەت تەواکرد، کاتی ئەوە دێـت کە دووبـارە و سـێـبارە، بە وردی و بە چـاوێـکی رەخـنەگـرانەوە، چـیرۆکەکەت تاووتوێ بکەیت و لە هەمـوو روویـەکەوە هـەڵـیبسەنگـێنیـت، هـەڵـەکانـت بـژاربکە،
ئەو وشـە و رستانەی کە زیادن بیـان سڕەوە، دەکـرێت دەستکاری بکەیت و وشـە و رسـتەی تـری بۆ زیاد بکەیـت. دڵـنیاشبە لەوەی کە چـیرۆکەکەت کورت و پـوخـتە و زیـادەڕۆییـت تێـیدا نەکـردووە. چـونکە چـیرۆکی دڕێـژ منـداڵان بـێزار دەکـات.
١٧ـ شـەرم و شـوورەیـش نییە، گـەر چیرۆکەکەت پێـشانی یـەک دوو چـیرۆکـنووسی پیشەیی خاوەن ئەزموون لە بـواری چـیرۆکـنووسین بۆ منـداڵان بدەیت و بیخوێننەوە. سـوود لە بیـروڕاو و لە بۆچـوونەکـانیان وەربگـرە. رەخـنەکانیـشـیان قـبووڵ بـکە.
١٨ـ دەکرێـت بە دەنگـێکی بەرز و بە شـێوازێکی شیرین و فـانتازی، چـیرۆکەکەت بۆ کۆمەڵـێک لە منـداڵان بخـوێنیتەوە. بـزانە کاردانەوەیان دەربارەی چـیرۆکەکەت چـین؟
لە کۆتـاییدا دەڵـێین، نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، یەکـێکە لە گـرنگـترین جـۆرەکـانی نـووسیـنی ئـەدەبی، کـە پێـویستی بـەوە هـەیە، گـەشـە بـکات و بە شـێوەیـەکی جـیاواز دەربکەوێت و داهـێنانی تێـدا بکرێت. چونکە چیرۆک فاکتەرێکی بەهـێزی مەستکردنی پێـداویستیـیە سایکـۆلـۆژییـەکانی منـداڵانە. هـۆکـارێکی ئاسـان و گـرنـگی فـیرکـردن و پەروەردەکـردن و رۆشـنبیریکـردن و راهـێنانی منـداڵانە. ئـەوەی بە چـیرۆک دەکـرێت، زۆر لە لـقەکـانی تـری ئـەدەب پێیان ناکـرێـت. چونکە ژیـان لە منـداڵـییەوە بە چـیرۆک دەسـت پێـدەکـات، چـیرۆکەکـانی ژیـانیـش کـۆتـاییـان نایـات.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢




چـیرۆک بۆ منـداڵان/ خـۆزگـەی باپـیرەم هـێـنـایـەدی.. نووسینی: رەزا شـوان

باوکـم تـا پـۆلی سێ و دایکـیـشـم تـا یـەکی نـاوەنـدیـیان خـوێـنـدبـوو. بـەڵام باپـیرەم و داپـیرەم نەخوێنـدەوار بوون. لە سەردەمی ئەواندا، لە گونـدەکەیاندا قـوتابخانە نەبـوو.
لە پـۆلی پـێـنجی بنـەڕەتی بـووم. کە لە ماڵـەوە دادەنیـشـتم و ئەرەکەکانی قـوتـابخـانەم جـێبەجێ دەکرد. زۆر جار باپیرەم لە نزیکمەوە لەسەر کورسییەک دادەنیشت و سەیری دەستـمی دەکـرد. رۆژێـکـیان باپـیرەم هـەناسـەیەکی قـووڵی هـەڵـكـێـشا و تی: خـۆزگـە.
ـ باپـیرە گیـان، بـۆچی ئەو هـەنـاسەیـەت هـەڵکـێـشا؟ چـی خـۆزگـەیەک دەخـوازیـت؟!
باپـیرە: خـونچـە گیـان، خـۆزگـەی ئـەوە دەخـوازم، کە منـیش خـوێـنـدەوار بـوومـایە و فـێری نووسین و خوێنـدنەوە بوومایە. بمتوانیایە ئەو پەرتووکەی تۆم بخوێنـدایەتەوە.
ئەو شەوە خەیاڵم لە لای هەناسە و خۆزگەکەی باپـیرەم بوو. لە دڵی خۆمدا وتم: جا بۆ باپـیرەم فێری نووسین و خوێندنەوە نەکەم.. باپیرەم پیاوێکی زیرەکە و زوو فێردەبێت.
بۆ بەیـانی ئەو شەوە کە لە قـوتابخـانە گەڕامـەوە، پێـنووسێک و دوو تیانـووسی سەد پەڕەیی و لاستـیکێکی کوژانـدنـەوە و پێنووستاشێکـم کڕی و خـستیانمە ناو کیسەیەکی نایـلـۆنی جـوانـەوە.
باپـیرەم وەکـو هـەمـوو رۆژەکـانی کە، بە زەردەخـەنـەوە بەخـێرهـاتـنەوەی لـێکـردم و ماچـمیکـرد. کـیـسەکـەم دایی.
ـ باپـیرە گـیان ئـەم دیـارییـە جـوانـانـەم بـۆ تـۆ کـڕیـوە.
باپـیرە: دیـاری.. ئەمانە چـین خـونچـە گیـان؟ چی لەم پێـنـووس و تیـانووسانە بکەم؟!
ـ باپـیرە ئەی تـۆ هـەناسەت هـەڵـنەکێشا و نەتـوت خۆزگە فـێری نووسین و خوێندنەوە بـوومـایە. مـن فـێری نـووسـین و خـوێنـدنەوەت دەکـەم.
باپـیرە ـ قـاقـا پێکەنی: خۆنچـە گیان، تازە من چـۆن فـێری نووسین و خوێندنەوە دەبم؟
ـ باپـیرە گیـان، دەزانـم زۆر حـەزت لە نـووسـین و خـوێنـدنەوە هـەیە، تـۆ زیـرەکـیـت. لـەو بـڕوایـەدام کـە زوو فـێردەبیـت.
تـوانیـم باپـیرەم رازی بـکەم. رۆژی وانـەیـەکی خوێنـدنـەوە و وانـەیـەکی بیـرکـاریـم پێدەوتەوە. هەستم بەوە کرد، کە رۆژ لە دوای رۆژ باپیرەم حەزی بۆ فـێربوون زیاتر دەبێـت. وای لـێهـات خـۆی بانگمی دەکـرد و دەیـوت خـونچـە گیـان کـاتی وانەکانـمە.
لە مـاوەی نـۆ مانگـدا، باپـیرەم فـێری نووسینی هـەموو پیـتە کوردییـەکان و چـۆنیـیەتی نووسینی وشـە و داڕشـتنی رسـتە کرد. فـێری نووسینی هەموو ژمارەکان و هـەر چوار کـردارەکانی بیـرکاریشـم کـرد. باپـیرەم زۆر بە ئاسانی فـێری خوێـنـدنەوەی بابەتـەکـانی خوێندنەوەی کوردی تا پـۆلی شەشی بنەڕەتی بـوو. من گەیشتمە پـۆلی حـەوتی بنەڕەتی و باپـیرەشم بە تەواوی فـێری نووسین و خوێنـدنەوە بوو. کۆمەڵێک پەرتـووکی کوردی بۆ خـۆی کـڕی. بە زۆریش حـەزی لە خـوێنـدنەوەی چـیرۆک و شـیعـرە.
رۆژێـکـیان کە لە قـوتـابخـانە گـەڕامـەوە.. باپـیرەم وەکـو جـاران مـاچـمی کــرد.
باپـیرە: خـونچـە گیـان، مامـۆسـتا جـوان و شـیریـن و زیـرەکـەکەم. ئـەم کـاتـژمـێرە جـوانـەم بـۆ تـۆ کـڕی و بە دیـاری پـێـشکەش بـێـت.. ئـەگـەر لـە زێـڕێـشـت بـگـرم هـێـشـتا هـەر کـەمـە. تـۆ منت کرد بە خوێنـدەوار. ئیتر هـەناسە هـەڵناکـێـشم و زۆر دڵخـۆشـم. وا هەسـت دەکـەم کـە مـرۆڤـێکی تـرم.
ـ زۆر سوپاس باپـیرە گیان بۆ ئـەم دیـارییـە جـوانەت. مـن دوو هـێـندەی تـۆ دڵخـۆشم کە توانـیم فـێرتـبکەم و خـۆزگەکەت بهـێنمەدی. بـڕیـارم داوە کە داپـیرەشـم فـێربکەم.

نەرویـج: ٢٠٢٢




ژینا ئەمینی سونبولی گەلـێكی ماف و نیشـتمان داگیرکراوە.. رەزا شـوان

دڕنـدەتـرین و خوێنڕێـژتـرین و رەگـەزپەرستریـن و نامەردتـرین دەوڵـەت لە جـیهـادا، دەوڵەتـانی داگیرکەری کوردسـتانن. کە لە دروستبوونیانەوە تا ئەمڕۆ، بە دڕنـدەتـرین شێوە و بە کوشندەتـرین چەکی مودێرزمی قەدەغـەکراو، بێ دەست پاراست لە منـداڵی ناو لانکیشمان، زۆر نامەردانە و بێ بەزەییانە بە ئاگر و ئاسن رەفتاریان لەگەڵ کوردی بێتاوانی ماف زەوتکراو و نیشـتمان داگـیرکراودا کردوون و دەکەن. بە کوشتن و بـڕین و تـۆقـین و بە رەشـەکـوژی و بە کـۆمـەڵکـوژی، بە بەنـدکـردن و ئەشـکەنجـەدان و لە سـێدارەدان وەڵامی مافـەکان و داخـوازییەکانی گەلی کوردمانیان داوەتـەوە و دەدەنـەوە. سیاسەتی زەویی سـووتـماک لە کوردسـتانـدا جێبەجێ دەکـەن. مـاڵـیان لـە خـاوەن مـاڵ داگـیرکـردووە، بـە هـەزاران کوردیـان بە زۆرەمـلێ لە زێـدی هەزاران ه ساڵەی باب و باپیرانیان دەرکـردوون و ئاوارە کردوون. ماڵ و سامانیان داگیر کردوون، بە زۆرداری بـۆ دوور لە زێـدی خۆیـان گواسـتیانـنەوە. دیمـۆگـرافـیای ناوچـە کوردسـتانییەکـانیان گـۆڕیـون و سیاسەتی رەگەزپەرستی بە فـارسکـردن و بە تـورک کردن و بە عـەرەب کـردنیان جێبەجێکردوون و دەکـەن. ئەم رژیمە رەگەزپەرستانە هـیچ مافـێک بە گەلی کوردمـان رەوا نابیـنن. خۆیـان بە ئاغـا و کورد بە نوکەریاـن دەزانـن.
ئـەم دەوڵـەتە داگیرکەرانەی کوردسـتان، بە گـەلـەکـۆمـەیی و بە پیـلانێکی قـیزەوەن و نەگریز، لەژێر عەبای ئیسلامی و ئاڵای (اللـە اکبر) و جیهادا کەوتنە کورد قڕانکردن و وێـرانکـردنی کوردسـتان. بەڵکو تا ئەمـڕۆش نیـازی گڵاویـان قـەدەغـەکـردنی زمـانی کوردی و سـڕینەوەی ناسنامەی نەتـەوەیی کوردمـانە. ئەو تاوانـانەی کە داگیرکەرانی کوردستان، دەرهـەق بە گەلی کوردمان ئەنجـامیان داون و دەدەن، لە هـیچ شـوێـنێکی دونیـادا نەکـراون. رژێمی ئاخووندەکان لەسەر چەنـد تاڵە قـژێک کچێکی لاوی بێتاوانی کوردیان شەهـید کرد.. بەڵام تەواوی پاشەڵی خوێناوی و گـواویی خۆیان بەدەرەوەیـە!
ئـەوە ئەستەمـە کە داگـیرکەرانی کوردستان، بتوانـن هـێڵی راست و چەپ بەسەر زیاتر لە (٥٠) ملیـون کـورد دا بهـێةنن. یا بتـوانن چوکمان پێـدادەن و هەستی نەتـەوەیی لە رۆحـمان دەربکەن.. ئیمـەی کـورد نە تـورکین و نە فـارسین و نە عـەرەبین، گەلـێکی جیاوازین، وەکو ئەوان مافی ژیـان و ئازادی و بڕیاردان لە چارەنووسی خۆمان هـەیە. ئێمەی کورد دژی هـیچ گەلێک نین، بەڵام ئێمەش دەمانەوێت مافەکانی خۆمان بەدەست بهـێنـین. تا کورد نەگات بە مافە رەواکانی خـۆی، نە تورک و نە فارس و نە عەرەبیش ناتوانن بە ئاشتی و ئاسوودەیی بـژیـن. تا رۆژی زووتـر دان بە بـوونی گەلی کوردمان و بە مافـەکانمانـدا بنێن. زووتـر ئاشـتی و ئاسوودەیی لە ناوچـەکەدا بەرقـرار دەبێـت.
لەو رۆژەوە، کە ئاخونـدە کۆنەپەرستەکان، شەمشەمەکوێرەکانی رژێمی کوماری پەت و سـێدارەی ئیسلامی ئـێران، کە بەزۆر خۆیـان سەپـانـد و دەسەڵاتیان قـورخکـرد و پەتی سـێدارەیان بۆ ئـازادی و دیمـوکراتی و دادپـەروەری و بۆ مافـەکانی مرۆڤ هەڵـواسی، نە کورد و نە گـەڵانی ئازادیخـوازی ئیـران و نە گەلانی ناوچـکـەکەش حەساونـەتـەوە، نە ئاشـتی و ئاسوودەیی و ئارامیـش لـە رۆژهـەڵاتـی کوردسـتان و لـە ئـێرانـدا هـەیە. رۆژهـەڵاتی کوردستان و ئێـرانیـان کـردووە بە دۆزەخـێک بـۆ گـەلی کـورد و گـەلانی ئـێران. رژێـمی کۆماری سـێدارە، بە ئاگر و ئاسن، بە سەرکوتکـردن و دەمکوتکـردن وەڵامی داخوازییـە رەواکانی گەلی کـورد و گـەلانی ئیـرانیان داوەنەتـەوە و دەدەنـەوە. ئـەم ئاخـووندانە لە ڤـایـرۆسی کورۆنـا پیسترن. خۆیان بە خودای سەر زەوی دەزانن.
شەهـیدکردنی کچە کوردی بێتاوان (ژینـا ئەمـینی) تاوانـێکی ترە لە دەریـایەکی تـاوانە قـێزەوەنەکانی رژێمی تیرۆریستی کۆماری پەت و سـێدارە بەرانبەر بە گـەلی کوردمان لە رۆژهەڵاتی کوردستان. ئەم تاوانە هـێندەی تر رق و تووڕەیی گەلەکەمانی وروژانـد، چونکە تاوانێکە بەرانبەر بە هەموو کوردێک، بەرانبەر بە هەموو کچان و ژنانی کورد. شەهـید (ژینـا ئەمـینی) بـوو بە (سـونـبولی راپـەڕیـن) لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان و لە سەرجەم ئێراندا. بوو بە مەشخەڵی شۆڕشێکی ژنان لەژێر ناوی (ژن، ژیـان، ئـازادی). لە ئەمڕۆدا هەموو کچێکی کورد ژینا ئەمینییە. دەمێکە کاسەی سـتەم و رەگەزپەرستی و نامـەردی لە ئێرانـدا پـڕبـووە و لـێی دەڕژێـت. کەچی رژێـمی خـوێـنڕێـژی ئێـران، لە جیاتی ئەوەی کە وەڵامی داخـوازییەکانی گەلی کورد و گەلانی راپەڕیوی ئیران بداتەوە، کە بە شــێوەیەکی شارسـتانی و ئاشـتییانە ناڕەزایی خۆیـان بەرانبـەر بە شەهــیدکردنی ژینا ئەمـینی و نەبـوونی ئازادی و مافەکانی مـرۆڤ دەربـڕی. کەچی رژێمی دیکتاتۆر و نامەردی ئـێران، بە ئاژاوەچی ناویان دەبات. بە کوشتن و گرتن وەڵامی داخوازییەکانیان دەداتـەوە. تا ئێستا زیاتر لە (٢٨٠) کەس لە خۆپێشاندەران لە رۆژهەڵاتی کوردستان و لە ئێران، بە دەستڕێژی گوللـەی ئەمنییەتی پاسداران شەهیدکران، بە سەدان برینداریش هـەیە. بە هـەزاران خۆپێشاندەریشیان بەنـد کـردوون، پیسترین ئەشکەنجـە جەستەیی و دەروونـییان دەدەن. بە تـوومـەتی (ئاژاوەچـی) و (دژی خـودا) تاوانبـاریان کـردوون.
بەڵام کورد وتەنی: هەمـوو شتێک لە باریکیدا دەبچـڕێـت، تەنها سـتەم لە ئەستووریـدا دەپسێـت. ئەو رۆژە نـزیکە بۆتەوە، کە رژێمی کوماری پەت و سێدارە، کـونە مشکـیان لێببێـت بە قەیسەری و تـۆڵەی ئەو هەمـوو خەڵکە بێتـاوانەیان لێبکـرێتەوە و بە سزای خۆیانیان بگەیـەنن و گـۆڕبەگـۆڕیـان بـکەن.
شەهـیدکردنی ژینا ئەمینی، لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهانی، کاردانەوە و ناڕەزاییەکی زۆری لێکەوتـەوە، لە زۆر لە شارەکانی وڵاتـانی جـیهـان لەژێـر دروشـمی (ژن، ژیـان، ئـازادی) خۆپێشانی ناڕەزایی و تووڕەییان سازکرد و پاڵـپشتـیی خۆیان بۆ گەلی کورد و بۆ گـەلانی راپـەڕیـوی ئێـران دەربـڕی. بە تـونـدیش پـرۆتـیسـتۆی تـاوانـەکانی رژێـمی ئـێرانیان کـرد. هـاواریشـیان دەکـرد مـردن بـۆ رژێـمی دیکـتاتـۆرریی ئێـران.
کەچی ئەمنیەت و پاسدارانی داردەستی رژێـمی سەرکوتکەری ئـێرانی، هـەڕەشەی بە کارهێنانی هـێزی زیاتر و چەکی قـورستر و تونـدوتیژیی زیاتریان لە خەڵکی راپەڕیوی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێـران کـرد و دەکـەن بۆ تۆقـانـدن و وازهـێنانیان. بەڵام گەلی کوردمـان بە تایبەتی و گـەلانی ئێـران بەگشتی. قاڵەوەبـووی تێکۆشان و خـۆڕاگـری و کۆڵنـەدانـن، لە هـەڕەشەکانی رژێـمی دیکتـاتـۆری کۆمـاری سـێـدارە ناتـرسـن.
پێویستە گەلی کوردمان لە رۆژهـەڵاتی کوردستاندا، ژیـرانە و زیـرەکانە، مامەڵە لەگەڵ ئەم بارودۆخـەدا بکات. لەگەڵ گەلانی تری ئـێراندا هاوکار و هەماهەنگبن، یەکـدەنگ و هـاوپـلانبـن بۆ تەنگهـەڵچـنـین بە رژێـمی دیکـتاتـۆری و رەگـەزپەرستی ئـێران.
هـەلێکی باش هـاتـۆتە ئـاراوە بۆ لاوازکـردن و راماڵین و رووخانـدنی رژێمی ئێـرانی و رزگارکردنی گەلی کورد و گەلانی ئـێران و ناوچـەکەش، لە زۆرداری و لەسـتەمی ئـەم دەعـبا قـێزەوەنـانە. بـۆ هـێـنانەدیی ئـەم خـواسـت و ئامـانجـەش، پێویستی بە راپـەڕیـن و بە شـۆڕشـێکی سـەرتـاسەری کـورد لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان لـە ئێـرانـدا هـەیە. بە تـێکـۆشـان و بە قـوربـانیـدان و خـۆڕاگـری و کـۆڵـنـەدان، هـەمـوو مـافـێکی زەوتکـراو وەردەگـیرێـت.
هـیچ رژێـمێکی ستەمکار و زۆردار و دیکتاتـۆری، هەرچەنـد بەهـێزیش بێت، ناتـوانێت لە بەردەم شەپۆلەکانی تسۆنـامی راپەڕیـن و و شۆڕشی تووڕەیی گەلانی سـتەمـلێکـراو و مـاف زەوتکـراو و نیشـتمان داگـیرکراودا، بتـوانێت خۆی بگـرێت. زووبێت یا درەنگ بێـت، رژێـمی ئاخـوونـدەکانی ئیرانیـش بە رۆژی رەشـیان دەگەیـەنـن و هـەواڵـەی سـەر زبـڵخـانی مێـژوویـان دەکـەن.

رەزا شـوان
٣١/ ئـوکتـۆبـەر/٢٠٢٢




گرنگـییەکانی شـیعـر بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

له‌ زمانی کوردیدا، ئه‌م چوار وشه‌یه‌ (شیعـر، هـۆنـراوە، هه‌ڵبه‌ست، هـۆازان) هاومانانن و بۆ یـه‌ک مه‌به‌ست به‌کـاردەهـێـنرێـن. به‌ڵام وشـه‌ی (شـیعـر) له‌ ئـه‌دەبی کوردیـدا زیاتر دەقی گـرتـووە و لە وتـن و نووسـیـندا زیاتر بەکـاری دەهـێنـین. مـن پێمـوایه‌ که‌ وشـه‌ی (هـۆنراوە) که‌ هـونه‌ری هـۆنینه‌وە دەگه‌یه‌نـێت، چـێـژی له‌ وشه‌ی (شیعـر) که‌مـتر نییه‌.

شیعـر، جـوانترین و ناسکترین شێوەیه‌ له‌ شێوەکانی هـونه‌ر. که‌ زۆر له‌ کۆنه‌وە سه‌ری هه‌ڵـداوە. رەخـنه‌گران و مێژوونووسانی کۆن، جه‌ختیان له‌سه‌ر ئه‌وە کردووە، که‌ شیعـر تایبەتمەنـدیی خـۆی هـەیە و له‌گـه‌ڵ په‌خـشانـدا جیـاوازی هـه‌یه‌. شـیعـر گـوزارشـتـێکی پـڕ لـه‌ هـه‌سـت و ســۆز و خـۆشـه‌ویستـیـیه‌، که‌ له‌ نـاخـی دەروونـی شـاعـیرەوە دێـت. شیعـر هۆیه‌کی گرنگه‌ بۆ گوزارشتکردن له‌ هـیوا و خه‌ون و خه‌یاڵ و نیاز و سۆزداری و بـاوەڕ و رازەکـانمـان. شـیعـر زمـانی رۆحـمـانه‌. دەوتـرێـت (شـيعـر زمـانـێکە له‌نـاو زمـان دایـه‌) مه‌بەستـیش لـه‌م قـسه‌یه‌، ئه‌وەیـه‌ کـە شــیعـر زمـان و شـێـوازی تایبـه‌تی خـۆی هـه‌یه‌.
شیعـر گرنگـترین لقه‌ له‌ لقه‌کانی ئه‌دەب، فـۆرمێکی نایاب و سەرنجـڕاکێشە. هـه‌ست و چـێـژ و خـۆشـییەکی تایبـه‌تی به‌ دڵ و دەروونمـان دەبـه‌خـشـێـت. له‌ کـۆنـه‌وە شــیعـر تـێکه‌ڵاوی خوێنمان بـووە و بـووە به‌ به‌شــێک له‌ ژیـانـمان، هـه‌سـتمان دەبـزوێـنێ و بووە به‌ وێردی سه‌ر زمانمـان و به‌ خـۆراکی دەروونمان. بووە به‌ چـه‌کی به‌رگریمان. کاریـگه‌رییـه‌کی زۆری لـه‌ رۆحـی رەوانمـانـدا هـه‌یه‌. به‌ شـیعـریش گـۆزارشــتمان له‌ خـۆشییه‌کـان و ناخـۆشییه‌کـانی ژیـانمان کـردووە.
(هـیمۆت) دەڵـێـت:”ئـیمـپراتـۆرییـه‌کـان له‌نـاودەچـن، به‌ڵام شـیعـری باش هـیچ کـاتـێک له‌نـاو ناچـێـت”.

شیعـری منداڵان، سه‌رەڕای ئه‌وەی که‌ چـێژ و خۆشییه‌کی زۆر به‌ منـداڵان دەبه‌خـشێـت. جـۆگایەکی خـوڕیـشە‌ له‌ رووبـاری رۆشـنبـیریی منـداڵان. گه‌ورەتـرین کـاریگه‌ریشی له‌ پـه‌روەردە و فـێرکـردنی منـداڵاندا هـه‌یه‌. بـۆیە‌ شـیعـر بـووە به‌ بەشــێک له‌ کـتـێـبەکانی خـوێنـدنه‌وەی کـوردی.
شـیعـری منـداڵان، نـزیکـترین هـونـه‌رە له‌ دەروونیانه‌وە. گرنگـترین کاریگەریی له‌‌سه‌ر که‌سایه‌تی و ژیانی ئه‌مڕۆ و داهـاتووی منـداڵان هـه‌یه‌. له‌ کۆنـه‌وە دایکانی به‌سـۆز و مـیهـرەبـانی کوردمـان، بـه‌ لایـلایـه‌ و لـۆریـن و گـورگـانه‌ شـه‌وێ و لاوانـدنـه‌وە، به‌ دەنگـێکی ناسک و بـه‌ ئـاوازێکی پـڕ به‌سـۆز و شـیریـن، له‌گه‌ڵ راژەنـدنی بـێـشکه‌ و لانـکه‌کـانی کـۆرپه‌ شـیریـنه‌کـانیـان، به‌ ســۆزەوە کـورپـه‌کـانیـان لاوانـدوونـه‌تـه‌وە و ژیـریـان کـردوونـه‌تـه‌وە و کـردوویـانـنـه‌ خـه‌وێـکی خـۆش.
(لامـارتین) دەڵـێت:”جـوانترین شـیعـر له‌ سه‌رانسه‌ری جـیهـانـدا، لایـلایـه‌ی دایکانه‌”.

هـه‌مـوو مـنداڵان، هـۆگـری گـۆرانی و شـیعـر و سـروودن. به‌ تایبـه‌تیـش ئـه‌و شـیعـر و سروودانه‌ی که‌ خۆشی و شادییان پێ دەبخه‌شن. ئه‌و شیعـر و سروودانه‌ی که‌ باسیان له‌ ژیـان و ژینگه‌ و باڵـندە و ئـاژەڵ و گـوڵ و په‌پـووله‌ و له‌ خۆشی و لە یـاری و شـادی و ئـازادی و لە جـوانی کوردستانی قـەشـەنگ و شـیریـنمان و له‌ سه‌رچـڵـیـیه‌کانی منـداڵان کـردوون. یا باسیان له‌ هـیوا و خواست و له‌ خـه‌ون و خه‌یـاڵ و له‌ راز و نیـازی پاکیـان و لە ئارەزووەکانیان کردوون. که‌ به‌ ئاسانی لـێـیان تێـدەگه‌ن و ژیـان و خـه‌یـاڵی خۆیـان تێـیانـدا دەبینـنه‌وە. چـێـژ و خۆشـیان لێـوەردەگـرن.
نـووسین و پێـشکه‌شکـردنی شـیعـری جـوان، به‌ شـێوازێکی هـونـه‌ریی دیـاریکـراو، تا رادەیه‌کی زۆر دەگه‌ڕێته‌وە بۆ به‌هـرە و رۆشنبیری و ئه‌زموونی سه‌رکه‌وتووی شاعـیر.

                  خه‌سڵه‌تە گونجـاوەکانی شـیعـری منـداڵان 

به‌ کورتی و به‌ چـڕی له‌م خاڵانـه‌دا، باس له‌ تـایبه‌تـمەنـدی و لـه‌ گرنگـترین خـه‌سـڵه‌ته‌ گـونجـاوەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان دەکـه‌یـن.

١ـ پێویسته‌ شاعـیری شیعـرنـووس بۆ منـداڵان، بـه‌ر له‌ هـه‌مـوو شـتـێک و مه‌رجـێک، ئه‌وە بـزانێـت که‌ شـیعـرەکانی بۆ منـداڵان دەنـووسێـت نـه‌ک بۆ گه‌ورەکـان. نـووسیـنی شیعـریش بـۆ منـداڵان، کارێکی هـه‌ڕەمەکی و ئاسـان نییه‌. چـونکه‌ نـووسینی شیعـر بۆ منداڵان، هه‌ر ئه‌وە نییه‌ که‌ شاعـیر چه‌نـد دێـڕێکی کـێش و سه‌روادار رێکبخات و ناوی لێبنێت (شیعـر بۆ منداڵان). شیعـری منداڵان بنه‌ما و تایبه‌تمه‌نـدی و مه‌رجی خۆی هه‌یه‌. که‌ پێویسته‌ شاعـیر له‌ کـاتی شـیعـر نووسـین بۆ منـداڵان رەچـاوی ئه‌و مه‌رجـانه‌ بکات. پێویستە شارەزایی لە قـوناغـەکانی گەشەکـردنی منـداڵان هەبێت و خـواسـت و ئارەزوو و هـیوا و خەونەکانیان لەبەرچاوبگـرێت. چونکە شاعـیری منداڵان کاتێک دەتوانێت کە شـیعـری جـوان و دروسـت و گرنـگ و بەسوود و کاریـگەر بـۆ منـداڵان بنووسێـت، کە شـارەزایی تـەواوی لە قـۆنـاغـەکانی گەشـەکـردنی منـداڵان هـەبێـت، لە رووی تـوانـای دەروونی و جەسـتەیی و پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و سـۆزداری و هـزری و خەیـاڵ و حەز و ئارەزووەکانی منـداڵان. پێویستە شاعـیرانی شـیعـرنـووسی منـداڵان دەروونناس و پـەروەردەکـار و مامـۆســتا و هـونـەرمـەنـدبن . ناشـبـێت لەژێـر کـاریـگەریی هـیچ ئایـدۆلـۆژیـایەکی دیاریکراودابـن و رەنگـدانـەوەی لە شـیعـرەکانی بۆ منـداڵان هـەبێـت و بەرەو لایـەنێکی دیـاریکـراو ئاراسـتەیـان بـکات.

٢ـ جه‌خـتکـردن له‌سـه‌ر شـیرینی و ناسکی و ئاسانی زمـانی شیعـر بۆ منـداڵان، بەپـێی قـۆناغـه‌کـانی ته‌مه‌نیـان و به‌پـێی وشـه‌ و رسـته‌ گـونجـاوەکـانی فـه‌رهـه‌نگی زمـانیـان.
پێویسته‌ وشه‌کـانی شیعـری منداڵان ئاسان و ناسک و رەوان بن، ته‌ڕ و پاراوبن. به‌بی گرێ و گۆڵـبن. وەکو گـوڵ جـوان و گه‌ش و بۆنخۆشبن، وەکو په‌پـوولە نه‌رم و نیـان و نه‌خـشینبن. وەک په‌لکه‌زێـڕینه‌ رەنگاوڕەنگـبن. به‌ ته‌واوی وەک دڵپـاکی و بێـتاوانی و راسـتگـۆیـی و جـوانی و سادەیی منـداڵان بـن، کە پـاک و جـوان و بێـتاوان و راستـن. ئـەم مەرجـانەش وا پێویست دەکات، کە شاعـیرانی منـداڵانی کوردمـان، شـارەزاییـەکی باشـیان لە زمـان و لە رێـزمـانی کـوردی لە داڕشـتـنی رسـتەدا هـەبێـت.

٣ـ وا باشه‌ کێشی نیوە دێڕەکانی شیعـر بۆ منداڵان، ژمارەی بـڕگه‌کانیـان له‌ (٦، ٧، ٨ ، ١٠) بڕگه‌ زیاتر نه‌بن. کێشی بـڕگه‌یی “په‌نجـەیی” ئاسانترین کـێشی شیعـری منـداڵانه‌.
باشتریش وایه‌، ژمارەی وشه‌کانی هه‌ر شیعـرێک بۆ منداڵان له‌ (٥٠) وشه‌ زیاتر نه‌بن.
(کێش) و (ترپه‌) و (میوزیک) سێ بنه‌مای سه‌رەکین له‌ شیعـردا. په‌یوەندییان به‌یه‌که‌وە هـه‌یه‌ و ته‌واوکـه‌ری یه‌کـترین. یا گیـانێکـن له‌ سێ جه‌سـته‌دان.
ریتـم و ته‌کـنـیکـیش پێـویسـته‌ به‌پـێی پێـوەرەکـانی شـیعـری منـداڵان رێکـبخـرێـن.

٤ـ دوورکه‌وتنه‌وە له‌ به‌کـارهـێنانی رەوانبـێژی و تـێز و ئاڵـۆزی له‌ شـیعـر بۆ منـداڵان.

٥ـ هه‌ڵـبژاردنی ئه‌و بابه‌تانه‌ی، که‌ له‌گه‌ڵ ژیـان و گرنگی پێـدانی منـداڵانـدا گونجاون و لە ژینگەیـانەوە نـزیکـن و بـۆ ئـەم سـەردەمە بگـونجـین.

٦ـ پێویسته‌ شیعـری منـداڵان، بابه‌تی رەوشتی و په‌روەردەیی و دەروونی و نیشتمانی و کۆمـەڵایه‌تی و ژینگه‌پـارێـزی و مـرۆڤـایه‌تی له‌ خـۆ بگـرێـت، تا له‌ منـداڵـییه‌وە به‌ ئـه‌م بەهـا و پـرەنسـیـپە بـەرز و جـوانـانە رابهـێـنرێـن.

٧ـ پێویسته‌ ئه‌و سروود و شیعـرانه‌ی که‌ ئاوازیان بۆ دادەنێن و دەکرێن به‌ گۆرانی و بە سروود بۆ منداڵان و له‌‌ ته‌‌له‌‌فـزیۆنەکاندا تۆماردەکرێن. له‌ژێر چاودێریی که‌سانی پسپۆر و شارەزای بواری ئه‌دەبی منداڵان و دەروونناسی و په‌روەردە و هـونه‌ری منداڵانـدابن. چونکه‌ منـداڵان ئه‌م هـۆنـراوانه‌ له‌به‌ردەکه‌ن. کاریـگه‌رییان له‌ ژیانی منـداڵانـدا دەبێـت.

٨ـ پێـویسته‌ شاعـیرانی شیعـرنـووس بۆ منـداڵان له‌‌ بـواری پـه‌روەردە و دەروونناسی و ئـارەزووەکـانی منـداڵان نابـەڵـەد نەبـن.

٩ـ پێویسته‌ شاعـیرانی شیعـرنووسی منـداڵان ئه‌وە بـزانن، که‌ شیعـری منـداڵان، وەک هه‌ر بابـەتـێکی تری ئـه‌دەبی، پێـویستی به‌ داهـێنان و گه‌شەکـردن هـه‌یه‌. پێـویستی به‌ ته‌کنیک و ستایـل و به‌ شێوازی گوزارشـتکـردنی تـازە هـه‌یه‌. چونکە منداڵانی ئەمـڕۆ منداڵانی سەدەی رابردوو نین. خواست و هـیوا و خەون و ئارەزوەکانیشیان جیاوازن.

١٠ـ پێویسته‌ شـاعـیرانی شـیعـرنووس بـۆ منـداڵان، نـاونیشـانی کـورت و گـونجـاو بۆ شـیعـرەکانیان دابنێـن. ناونیشانه‌کانیش گوزارشـت له‌ ناوەڕۆکی شـیعـرەکانیـان بکه‌ن.

١١ـ مانگی ئه‌پـریـلی هه‌مـوو ساڵێک، به‌ مانگی شیعـری نیشتمانی دانراوە. ئه‌م مانگه‌ بقـۆزنـه‌وە و هـه‌وڵـبـدن که‌ زۆرتـرین شـیعـری نیشـتمانی بـۆ منـداڵه‌کانتان بخـوێننه‌وە.
١٢ـ شیعـری ئازاد بۆ منداڵان، له‌ لای منداڵان چێژێکی ئەوتۆی نییە، وەک ئەو چێژەی کە له‌ شیعـری کـێشدار و سه‌روادار و مـیوزیکـدار و ئـاوازداردا وەری دەگرن. دەڵـێن: شـیعـری ئـازاد بـۆ منـداڵان، وەک مێـزی بێ تـۆڕی یـاریی تـێـنسی سـه‌ر مێـز وایـه‌.
(ئـازار پـاد) دەڵێـت:”کاتێک کە شـیعـر لە ئـاواز دووربکەوێتـەوە، وشک دەبێـتـەوە”.

ناڵـێین، شیعـری ئازادی جـوانـمان بـۆ منـداڵان نییـە، بەڵام زۆر کـەمـن. لە ئەزمـوونی دوو سێ شاعـیر زیاتـر نییـە، ئەوانیـش جاروبـار شـیعـری ئـازاد بۆ منـداڵان دەنووسن. هـەندێ شیعـریـش کە لەژێـر ناوی شیعـری ئـازاد دایـە بۆ منـداڵان، لە راسـتیـدا، هـیچ چـیژێکی شیعـرییان تێـدا نییە. بریتین لە پەخشانی نیوچە هـونەریی سادە، نەک شیعـر.
با ئـەم بابـەتە بـۆ رەخنـەگـرانی شـارەزای بـواری شـیعـری ئـازاد بەجـێـبهـێـلیـن.

                         گـرنگـییه‌کـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان

له‌و بـڕوایـه‌دام، به‌ زانـیـنی گـرنگـییه‌ سه‌یـرەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان سه‌رسـام دەبـن. زۆر به‌ کورتی باس له‌ چه‌نـد گـرنگییه‌ک له‌ گـرنگـییه‌کانی شـیعـر بـۆ منـداڵان دەکه‌ین:

١ـ شـیعـر گه‌شه‌ به‌ زمـانی منـداڵان دەکات و شارەزایی زمـانی داهـێنانیان زیاتر دەکات. توانـایـه‌کی زیـاتریشیان دەبێت بۆ گوزارشـتکردن لە سـۆز و خەیاڵ و لە هەسـتەکانیان. بۆ گەشەکردنی به‌هـرەی نووسینیان لە شـیعـردا. فه‌رهـه‌نگی وشه‌کانیشیان دەوڵه‌مه‌نتر دەکات، له‌ رێی خوێندنەوە و بیستنی شیعـرەوە کۆمه‌ڵێک وشه‌ و رسته‌ی تازە فێردەبن.

٢ـ شـیعـر هـۆیـه‌کی گـرنـگه‌ بـۆ منـداڵان، بـۆ گـوزارشتکـردن له‌ بیـر و نـاخ و سـۆز و دەروونیان، بۆ گه‌شه‌کردنی خه‌یـاڵ و به‌هـرەی ئه‌دەبی و هـیوا و خولیا و خه‌ونەکانیان.

٣ـ زۆر گـرنگه‌ هه‌‌ر له‌ منـداڵـییه‌وە منـداڵه‌کـانتـان به‌ چـێژ و حـه‌ز و خۆشــه‌ویستی بۆ شـیعـر رابهـێنـن. نـه‌ک ته‌نیـا هـه‌ر له‌ قـوتـابخـانه‌دا، به‌ڵکـو له‌ ژیـانی رۆژانه‌یـان و له‌ په‌یـوەنـدییه‌کانیشیانـدا سـوودیـان پێ دەبـه‌خـشـێـت.

٤ـ شـیعـر گه‌ڵی دەرگـای بەسوود و گرنگ بـۆ منـداڵه‌کـانتان دەکاتەوە، کە به‌ درێـژایی ژیـانیان سـوودیـان پێـدەبـەخـشـن. که‌واتـا نـابـێـت گـرنـگی و سـوودەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان فەرامـۆش و پـشـتگـوێ بـخـه‌ن.
٥ـ شـیعـر رۆڵـێکی گرنـگ و کاریـگەرییـەکی زۆری لە پەروەردەکـردنی دروسـت و لە ئاراستەکردنی راستی منداڵاندا هەیە. لە ئامادەکردنیان بۆ ژیان و داهـاتوویەکی گەشتر.
٦ـ شـیعـری شـیرین و جـوان ناسک، پێداویستییە دەروونییەکانی منداڵان مەست دەکات. زاخـاوی بیـرۆ و هـۆش و هـزریـان دەدات. چـێژی جـوانـیـان پێ دەبـەخـشـێـت.

٧ـ به‌ دەنگـێکی بـه‌رز و خـۆش و شـیرین شـیعـر بۆ منـداڵـه‌کـانتـان بخـوێننه‌وە. دەشێ هـێشتا منـداڵـن و له‌ واتاکـانی وشـه‌کان تێـنه‌گـه‌ن، به‌ڵام هـه‌سـت به‌ چـێژی مـوزیکی و تـرپـه‌ی سه‌روای شـیعـرەکـان دەکه‌ن. به‌ مه‌رجـێک شـیعـرەکان سـووک و ئاسـان بـن.

٨ـ شـیعـری شـیرین، بـوارێـکی باشه‌ بۆ فـێرکردنی منـداڵه‌کانتان به‌ زمـانی کوردیمـان.

٩ـ شـیعـر هـانی منـداڵان دەدات بۆ خوێنـدنـه‌وە و بۆ دەرخستـنی بەهـرەی ئه‌دەبیـیان.

١٠ـ شـیعـر ئاسـۆی بیـر و ئه‌نـدێـشـه‌ و خه‌یـاڵی منـداڵان فـراونـتر و گه‌شـتر دەکـات و یارمه‌تییان دەدات بۆ بیرکـردنه‌وە له‌ داهـێنان و پێشکه‌وتن.

١١ـ شـیعـر، منـداڵان به‌ گـه‌لێ بابـه‌تی هـه‌مه‌جـۆرە و به‌ هـه‌ستی جیـاواز دەناسێنـێت.

١٢ـ سه‌روای ناسکی شـیعـر، رێگه‌یه‌کی نایابه‌ بۆ منـداڵانی بچـووک، بۆ گه‌شه‌کـردنی هـۆشـیارییـان و ئاشـنابـوونیـان به‌ زمـانی دایـک و به‌ جـۆری دەنگه‌کـان و تـرپـه‌کان.

١٣ـ ئـه‌و منـداڵه‌ به‌هـرەمه‌نـدانه‌ی که‌ هـۆگـری خوێنـدنـه‌وەی شـیعـر دەبـن و له‌ لایـه‌ن دایکـان و باوکـان و دادەکـانیان و مامۆستاکـانیانه‌وە هـانـدەدرێن و په‌روەردە دەکـرێن، هـه‌ر لـە منـداڵـییه‌وە ئالـوودەی چـێژی شـیعـر دەبـن و له‌ ژینـگه‌یـه‌کی شـیعـر دوسـتـدا په‌روەردە دەبن. شه‌یـدای خوێنـدنه‌وەی شیعـر دەبـن. ناتوانن به‌ درێـژی ژیانیان واز له‌ خـوێنـدنـه‌وەی شـیعـر بهـێـنن. شـیعـر دەبـێـت بـه‌ به‌شـێک لـه‌ ژیـانیـان. بـه‌ دووریـشی مه‌زانـن، که‌ هـه‌نـدێک له‌م منـداڵانه‌ ببـن به‌ شاعـیر و به‌ نـووسه‌ری بـواری ئـه‌دەبیاتی منـداڵان. منـداڵان هـه‌ر بە خـۆڕسکـی ئـارەزووی گـۆرانی و ئـاوازی شـیرینیان تێـدایه‌.
گه‌لـێک له‌ که‌ڵـه‌ شاعـیرانی کورد و جیهـانی، له‌ منـداڵیـیه‌وە هـۆگـری شـیعـر نـووسین بوون، له‌گەڵ شیعـردا ژیـان و گه‌ورەبـوون، تا بوون به‌و شاعـیرە مـه‌زن و ناسراوانه‌.

١٤ـ له‌ میـانه‌ی شـیعـرەوە، به‌هـرە و گـه‌لی له‌ تـوانـاکـانی منـداڵان دەردەکـه‌ون، وەک دەنـگـڕەوانی و به‌ جـوانی پێشکه‌ش کـردنی شیعـر و دەرخـستنی ئازایـه‌تی ئه‌دەبیـیان.

١٥ـ شـیعـر و سروود، رۆحـی کوردایه‌تی و هـاوبه‌‌سته‌بـوون و کوردستان په‌رروەری له‌ دڵـی منـداڵاکانتـان شـیرینـتر دەکات. په‌رۆشـێکی زیاتـری نیشـتمانییان دەبـزوێنێـت.
زیاتـریش پابـه‌نـدی نه‌ریـت و به‌هـا نیشـتمانییه‌کـان دەبـن.

١٦ـ شیعـری شیریـن و گونجـاو بۆ منـداڵان، گه‌شه‌ به‌ چـێژی ئه‌دەبی منداڵان دەکات و هه‌سـت دەوڵه‌مه‌نتـریـان دەکـات و هـانیان دەدات بۆ دەرخـستنی توانـا و بەهـرەکانیان.

١٧ـ شـیعـر، هـۆکـارێکه‌ بۆ بنیاتـنانی که‌سایه‌تییه‌کی دروسـت و بۆ رووانـدنی رەوشتی به‌رز و خـوو و نه‌ریـت و بەهـای جـوان. بـۆ زاخـاودانی هـۆش و هـه‌ست و دەروونی منـداڵان. کە کاریگەرییان لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـوویان دەبێـت.

١٨ـ په‌روەردەکردنی منـداڵان به‌ ئاشنابـوون و خۆشـه‌ویستی بۆ شـیعـر، نه‌ک هـه‌ر له‌ قـوتابخانه‌دا به‌ڵکو له‌ ژیانی رۆژانه‌یان و په‌یوەندییه‌کانیشیاندا سوودیان پێ دەبخشێت.
١٩ـ شاعـیرانی منداڵان، لە میانەی شیعـرەکانیانەوە، هـانی منداڵانی کوردستان دەدەن، بـۆ ژینگەپـارێـزی، بۆ پاکڕاگرتـن و پاراستنی سـروشتی جـوان و رەنگینی کوردستان.
٢٠ـ شـیعـر رۆڵـێکی گـرنـگی لە چـارەسەرکـردنی هـەنـدێ گـرفـتی دەروونی منـداڵان هـەیە وەکو: تـرس، شـەرم، گـۆشـەگـیری، دڵـتـەنگی هـەیە.
٢١ـ شیعری منداڵان، یەکێکە لە گرنگترین رەگەزەکانی رۆشنبیریی منداڵان، کە گەلێک ناوەڕۆکی گـرنـگـیان بـۆ کـورت دەکـاتەوە.
٢٢ـ زۆریـش پێـویستیمان بە لێکـۆڵـینەوە و بە رەخـنەی زانستی بنیاتنەر هـەیە، بۆ لە بێژنگـدانی شیعـرەکانی منداڵان. بۆ دیاریکردنی لایەنی جوانییان و بۆ دیاریکردنی هەڵە و نادروستییەکانیان، لە هەمـوو روویـەکەوە. چونکە شیعـر بەبێ رەخنـە پێشناکەوێت.
داوا له‌ شاعـیرانی شـیعـرنـووس بـۆ منـداڵان و له‌ دادەکـانی باخـچـه‌کانی منـداڵان و له‌ مامۆستایانی قوتابخانه‌ بنەڕەتییه‌کان و له‌ دایکـان و باوکان دەکه‌ین، که‌ منداڵه‌کانیان و قـوتابییه‌کـانیان ئاشـنا و هـۆگـری شـیعـری جـوان و به‌سوود بکـه‌ن، چونکه‌ شیعـر له‌ زۆر رووەوە سوودێکی زۆر نایاب به‌ منـداڵه‌کـانتان و به‌ قـوتابییه‌کـانتان دەبه‌خـشێت.

کەواتا شـیعـر دەتوانێـت ئه‌‌رکـێکی زۆر گرنـگ ببـینـێـت، له‌ چەنـد رەهـه‌نـدێکی وەک: په‌روەردەیی و نه‌ته‌وەیی و نیشتمانی و کۆمه‌ڵایه‌تی و رەوشتی و جوانی و سروشتی و ویـژدانی و ســۆزداری و هـزری مـرۆڤـایـه‌تی. ئـه‌وە شـیعـری منـداڵانـە، کـه‌ منـداڵـه‌ چـاوگـه‌شـه‌کـانتـان به‌ کوردایـه‌تی و کوردسـتان په‌روەری گـۆش و پـه‌روەردە دەکات. فـێری وانه‌ی نیشـتمان په‌روەری و دڵسـۆزی و خـه‌بات و تـێکـۆشان و خـۆڕاگـری و ئازایـه‌تی و دلـێری و به‌رگـری و کۆڵـنه‌دانیـان دەکـات. ئـه‌وە شـیعـرە که‌ رۆڵـه‌کانتان فـێری رەوشت به‌رزی و رەفتار دروستی و گه‌شبینی و هـیواخوازی و چاکه‌خوازی و هـاوکـاری و یـارمـه‌تی و لـێـبـووردن و رێـزگـرتـن و بـرایـه‌تـی و ژیـنگـەپـارێـزی و هـاوڕێـتی و مـرۆڤـایـەتی و زۆر شـتی جـوانی تـر دەکـات.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٨/ ئـوکتۆبـەر/٢٠٢٢




منـداڵانی بەهـرەمەنـد.. رەزا شـوان

لە روی زانستییەوە، چەندین زاراوە هەن کە گوزارشت لە چەمکی (منداڵی بەهـرەمەند) دەکەن و هەمان مەبەست دەگەیەنن. وەک (منداڵی بەتوانـا)، (منداڵی داهـێنەر)، (منداڵی بـلـیمەت)، (منـداڵی هـەڵـکەوتـوو)، (منـداڵی لـێهـاتـوو)، (منـداڵی بـاڵادەسـت)، (منـداڵی زۆرزان) ، … هـتـد.
ئـەم زاراوانە هـەرچـییەکـبن، گوزارشـت لە پـۆلـێک لە منـداڵانی نائـاسـایی دەکـەن، کە دەکەونە ژێر چەتری پەروەردەی تایبەتییەوە و لە رووی زیـرەکی ئەقـڵییەوە جیاوازیان لەگەڵ منداڵانی ئاسایی هاوتەمەنیاندا هەیە، لەوان بە جۆش و خرۆشتر و هـۆشیارترن.
بێگومـان هـەمـوو خـێزانەکان حـەزدەکـەن کە منـداڵـەکانیـان بەهـرەمەنـد و داهـێنەر و جیـاواز و ناوازەبـن، تا شانـازی بە خۆیـان و بە داهـێنانەکانیـانەوە بـکەن. بەڵام حـەز شتێکە و توانـا و بەهـرە شـتـێکی تـرن.
دەشێ منداڵانی بەهـرەمەنـد، لە بوارێک یا زیاتر لە بوارێکـدا هەڵکەوتووبن، وەکو لە رووی هـزری و داهـێنان و کۆمەڵایەتی و جەستەیی و هـونەریی (موزیک، هەڵپەڕکێ، سەما، گـۆرانی، شـانۆ) و لە بواری ئاکـادیمی و وەرزشی و تەکنەلـۆژی و بـوارەکانی کەدا. ئەم منداڵە بەهـرەمەنـدانە پێویستییان بە ستراتـیژی و میکانیـزمی جیاواز هـەیە. پێویستییان بە بەرنامە و پـرۆگرامی پەروەردەیی پێشکەوتوو هـەیە، کە لە ناوەڕۆکـدا جیـاوازبێـت لەگەڵ بەرنـامە و پـرۆگـرامەکانی منـداڵانی ئاسـاییـدا، چـونکە بەرنـامە و پـرۆگـرامە گشتییەکان، حـەز و ئارەزوو و هـیوا و خەونەکانیـان مەسـت ناکـەن.

منداڵانی بەهـرەمەند لە هەموو توێژەکانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و ئاینیدا هەڵدەکەون.
لە توێـژینەوەکانی پسپۆرانـدا، ئەو راستییە دەرکەوتـووە، کە زۆربەی بەهـرەمەنـدان و بـلیمەتـان و داهـێنەران و سەرکـردە هـەڵکەوتـووەکـان، لە خـێـزانە کـەم دەرامـەت و هـەژارەکانـدا پێگەیـشـتوون و هـەڵکەوتـوون.
تا ئێستا گەلێ پێناسەی جیاواز بۆ دیاریکردنی چەمکی (بەهـرەمەنـد) کراوە. بە کورتی و بە چـڕی باس لە هـەنـدێ لەو پێناسـانە دەکـەین:
پێناسە کلاسیکـییەکان، سەرنج وردیان لەسەر ئەوەیە کە توانای ئەقـڵی، کە گوزارشـت لە بەهـرەمەنـدی و زیـرەکی دەکات، تەنیا پێـوەرە بـۆ پێناسەکردنی منـداڵی بەهـرەمەنـد.
ئەم پێناسەیەش، بۆ بـۆچـوونی (هـۆلـینگ ۆرس) و(تیـرمـان) دەگەڕێتەوە. سەرنجـیان لەسەر توانای گشتیی ئەقـڵی بووە. کە لەڕێی تاقیکردنەوەکانی زیرەکییەوە دەردەکەوێت.
کەمترین رێـژەی زیـرەکـیشیان بە (١٤٠) نمرە دیاریکردووە. کە سنووری نێوان منداڵی بەهـرەمەنـد و منـداڵی ئاساییە.
(رینـزولی) بەم شێوەیە پێناسەی بەهەرمەندی دەکات:”منداڵی بەهـرەمەند، ئەو کەسەیە کە تـوانایەکی ئەقـڵیی باڵای لە داهـێنانـدا هـەیە”.
سەبارەت بە پێناسەی (ویـتی) ش، کە ئەو پێناسەیەیە کە کۆمەڵەی ئەمريکی پەسەندی کـردووە و پشـتی پێـدەبەسـتن، ویـتی دەڵێـت:”منـداڵانی بەهـرەمەنـد ئـەو کەسـانەن کە هـەمیشە لە بـوارەکانی مـوزیـک و هـونەر یان سەرکـردایەتیکردنی کـۆمەڵایـەتیـدا، بە پلەیـەکی سەرنجـڕاکێـش نمـایشکاری بـەرزن”.
هەریەکەش لەم زانا پسپۆرانەش (وڵاس، کوچان، کۆکس، دکتۆر ماکینون، ماریا شیڤـل) و زایانی کەش، هەریەکەیان کۆمەڵێک سیما و تایبەتمەندییەکانی منداڵانی بەهرەمەندیان دیاری کردوون.
کـۆمەڵـەی نیشـتمانی منـداڵانی بەهـرەمەنـد (دی سی) لە واشـنتۆن لە ئەمریکا. جەخـت لەوە دەکـاتەوە کە هـەرچەنـدە پێناسەی زۆر بۆ بەهـرەمـەنـدی هـەیە، بەڵام هـەمـوویان تـوخـمێکی هـاوبـەش لەخـۆدەگـرن، واتـە:”بەهـرەمەنـد، کەسـێکە کە ئاستـێکی نـاوازە نیشان دەدات. یا لە ئـەدای کارکردن لە یەکێک یا لە چەنـد بوارێکی دەربـڕیندا، توانـای نیشـانـدانی هـەیە”.
بە کورتی، بەهـرە توانـایەکی جیـاوازە و ئامادەییـەکی رەمـەکی نائاساییە لە لای کەسی بەهـرەمەنـد. دەشێـت توانـایەکی بـۆمـاوە بێت یا وەرگـیراو بێت. توانایەکی ئەقـڵی بێـت یا تـوانـایەکی جەسـتەیی بێـت.
نیشانەکانی منـداڵانی بەهـرەمەنـد
لەوانەیە بپرسن کە چـۆن منداڵانی بەهـرەمەند بناسن. نیشانەکانی منداڵانی بەهـرەمەنـد زۆرن، ئەمانەی خـوارەوە بە کـورتی بەشـێکـن لە نیشانـەکانی بەهـرەمەنـدی:
١ـ منداڵانی بەهـرەمەنـد وەکو مامۆستا دەردەکەون. لە منـداڵانی مامناوەنـد، خـێراتر و ئاسانتر فێردەبن و زانستی وەردەگرن، بە تایبەتیـش لە فـێربوونی زمانـدا بەهـرەیەکی باشیان هـەیە، خـاوەنی وشـە و زاراوەیەکی زۆرن و دەتـوانن لە پێکهـێـنانی رسـتەدا سوودیان لێوەربگرن و بەکاریان بهـێنن. بە ئازادی و ئاسانی و جـوانی و بوێـریشەوە گوزارشت لە هـزر و بیـرۆکە و راکانیـان دەکـەن.
٢ـ منـداڵانی بەهـرەمەنـد، کـراوەن، خـۆدەرخـەرن و خۆیـان دەبنـە پێـشـەوە.
٣ـ خـوێنەری خووگرتـوون، هەمیشە خولیا و شەیـدای خوێنـدنەوەی گۆڤـار و کتێبی بابەت هەمەچەشـنەن. لە خـوێنـدنەوە مەسـت نابـن و حـەز بە زانینی زیـاتر دەکـەن.
٤ـ ئەرکەکـانی قـوتابخـانەیان، لە ماڵەوەدا بە خـێرایی و بە ئاسانی جـێبەجـێـدەکەن و پشـت بە تواناکانی خۆیـان دەبەسـتن.
٥ـ کۆمەڵایـەتین و بە هـۆی زیرەکییانەوە، هـاوڕێتی و ئاشنایەتی لەگەڵ کەسانی تەمەن گـەورەتـر لە خۆیـان دەکـەن. رۆحـی یارمـەتی و هـاوکـاری و دادپـەروەرییـان هـەیە.
٦ـ بـڕوا و متمانەیەکی زۆریان بە خۆیان هەیە. هەردەم هـیوادار و گەشبینن، بوێرن و دودڵنین. هەڵوێستی ئەرێنیان هەیە. خاوەنی ئیرادەیەکی بەهـێزن و ئەستەم بوونی نییە لە لایان. نوێخواز و داهـێنەر و ئەزموونخوازن. لە گفتوگۆ و قـسەکردندا شەرم ناکەن.
٧ـ زۆر دەپـرسـن و زوو تێـدەگـەن و هـەردەمیش وێـڵی دوای زانـین و راسـتییەکـانن.
٨ـ بە شێـوازێکی نـوێ و نـاوازە، توانای چارەسەرکردنی گرفـت و کـێشەکانیان هـەیە.
٩ـ خاوەنی خەیاڵـێکی بەرز و فـراوانی نائاسایین. چـیرۆکی خەیاڵـئامـێز دەگێڕنەوە. بە وردەکارییەکی زۆرەوە، باس لە داهـێنان و لە جیهـانە خەیـاڵییەکان دەکەن.
١٠ـ دڵیان بە کـارە رۆتینیـیە دووبـارەکانی رۆژانە دانـاکەوێـت. وێـڵی دوای داهـێنان و ئافرانـدن و پـێشکەوتـنن.
١١ـ جـوانخوازن و حەزیان لە چـێژی جوانییە. لە رووە جـوانەکانی شتەکان دەڕوانـن.
١٢ـ منداڵانی بەهـرەمەند توندڕەو و دەمارگیر نین، میانـڕەون. ئامادەییەکی زیاتریشیان بۆ داننـان بە هـەڵەکانیانـدا هـەیە. رێـزیـش لە دایـکان و باوکـان و لە مامۆسـتاکانیان و لە هـاوڕێکانیان و لە کەسانی تر دەگـرن. رای جیـاواز قـبووڵ دەکـەن و هەسـتی کەس بـرینـدار ناکـەن.
١٣ـ خاوەنی هەست و سـۆزن، هـەردەمیش گەشبین و هـیواخـواز و کۆڵنـەدەرن بۆ گەیشـتن بە هـیوا و بە ئامانجـەکانیان. لە لایان ناکرێ و ئەستەمیش بـوونیان نییە.
١٤ـ سەرنـج وردن و زوو تێدەگەن و دانامێنن و خێرا وەڵامی پرسیارەکان دەدەنەوە.
١٥ـ بە هـۆی زیـرەکی و باڵادەستی و بەهـرەمەندییانەوە، حەز بە رابەری و پێشەنگی و بـە سەرکـردایەتیکـردنی هـاوڕێکانیـان دەکەن.
١٦ـ لە تەمەنێکی بچـوکدا فـێری قـسەکردن دەبن و زووش پێ دەگرن، زووش فـێری خوێنـدنەوە و نووسین دەبـن. لە قوتابخانەشدا لەچاو هـاوڕێ خوێنـدکارەکانیانەوە کە بەهرەمەند نین و ئاسایین، ئەمان ئاست بەرزترن و نمرەکانیشیان لە وانەکاندا باڵاترن.
١٧ـ رووخۆشـن و حەزیـان لە گفـتوگـۆ و سـوعـبەت و لە قـسەکـردن و لێکـدانەوەیە.
١٨ـ خـاکین و زیـادەڕۆیی ناکـەن و خۆیـان هەڵناکێـشن و کەمتر شانـازی بە خۆیـان و بە کارەکانیانەوە دەکـەن.
١٩ـ حەزیـان لەو یارییـانەیە کە ئاسان نین و پێویستییان بە بیرکردنەوەی قـووڵ و بە یاسا هـەیە. وەکوو یـاریی شەتـرەنج و یاریی هەڵـوەشاندنەوە و پێکەوەنـانی شـتەکان.
٢٠ـ تەندروستییەکی باش و تەنێکی بەهـێزیـان هـەیە.
٢١ـ توانایەکی باشیان لە گوزارشتکردن لە هـزر و لە خەیاڵ و لە بیرۆکەکانیان هەیە. توانای رەخنەگرتنیشـیان لە خۆیـان هـەیە.

رۆڵی خـێزان لە گەشەکردنی بەهـرەی منداڵان

(بـلـوم) لەو باوەڕەدایە، کە خـێزان رۆڵـێکی گـرنگی لە پێکهـێنانی بەهـرەی منـداڵـدا هەیە. گەر خـێزان هـانی منـداڵەکەی نەدات و بەهـرەکانی بە هـەنـد نەزانێت و رێـز و پـێزانینی بۆ توانـاکانی منـداڵە بەهـرەمەندەکەی نەبێت و لە ماڵەوەدا کەشوهـەوایەکی گۆنجاوی گەشەکـردنی و پێـشکەوتنی بۆ نەڕەخـسێنێـت، بەهـرەکانی منـداڵەکەیـان بە کپی و پەنگخـواردوویی و شاراوەیی لە دەروونیدا دەمـێنـنەوە و دەریان نابـڕێـت.

هەریەکەش لە (گـینسبۆرگ) و (هـاریسۆن) یش، جەخـت لەسـەر ئـەوە دەکـەنەوە، کە تا ئەمـڕۆش بەشـێکی زۆری خـێزانـەکان نابـەڵـدن لە گـرنگی رۆڵیـان، لە دۆزینـەوەی منـداڵانی بەهـرەمەنـد.
یەکەم هەنگاو کە پێویستە دایک و باوکی منداڵ بینێن بۆ دیاریکردنی منداڵەکەیان، ئایا بەهـرەمەندە یا ئاساییە. ئەوەیە کە لە لایەن دەروونناسێکی پسپۆری مـۆڵـەتپێدراوەوە، منداڵەکەیان هەڵسەنگـێندرێـت، کە شارەزایی و ئەزموونی مامەڵەکردنی لەگەڵ منداڵانی بەهـرەمەنـدا هـەیە.
مامۆستاکانیش رۆڵێکی گرنگیان لە دۆزینەوەی قـوتابییە بەهـرەمەنـدەکانیان هـەیە. لە میانـەی سەرنـج و تێبینیـیەکانیـان، لە کـاتی وتـنـەوەی وانەکـانیانـدا. دەتـوانـن منـداڵە بەهـرەمەندەکانیان بناسن و ئەوەش بزانن کە توانا و بەهرەکانیان لە چی بوارێک دایە.
چۆنییەتی مامەڵەکردن لەگەڵ منـداڵانی بەهـرەمەنـدا
١ـ پێویسـتە ئێـوەی دایـکان و باوکـان، گرنگی و بایـەخی بەهـرەمەنـدی بـزانن و بـۆ گەشەکـردن و هـانـدانی منداڵەکانتـان بیـقـۆزنـەوە.
٢ـ بـوار و كەشوهـەوایەکی هـێمن و گونجاو بۆ منداڵە بەهـرەمەندەکانتان بڕەخـسێنن. کـاتێک کە دەیـانەوێـت شـتـێک دابهـێـنن یا بیـر لە بابـەتـێکی دیـاریکـراو دەکـەنەوە.
٣ـ لەو بـوارانەی کە منـداڵاکانتان بەهـرەیان تێیانـدا هـەیە، هـانیان بـدەن کە متمانەیان بە تواناکانی خۆیان هەبێت. توانای ئەنجامدانی کاری گەورەیان هەبێت. چونکە متمانە و بـڕوابەخـۆبـوون، هـۆکارێکـن بۆ دەرخـستـنی تـوانـا و بەهـرە متـبوو و شـاراوەکانیان.
٤ـ دابینکـردنی کتێب و گۆڤـاری بابـەت هەمەڕەنـگەی بەسوود، بە پێی تەمەنی منـداڵە بەهـرەمەندەکانتان. کە لە میانەی خوێنـدنەوەیانـدا، خەیاڵیان فـراونتر دەکەن و ئیلهام و مەیلێکی زیاتریان بۆ داهـێنان و ئافـراندن دەبێت. لە ماڵەوەشدا کتێبخانەیان بۆ دابنێن و بە کـتێب و گۆڤـاری هەمەڕەنـگەی گۆنجـاو لەگەڵ تەمـەنیـاندا، بیانـڕازێننـەوە.
هەروەهـا دابـین کردنی کارەستەکانی ئەو یارییـانەی ئارەزوویان لـێیان هـەیە. چونکە یاریکـردن هـۆکارێکی گرنگە بۆ گەشەکردنی بەهـرە و توانا و ئارەزووەکانی منـداڵانی بەهـرەمەنـد. بە تایبەتیـش یارییـە زەینیـیەکان کە پێـویستییان بە بیـرکـردنەوە هـەیە.
٥ـ هەرگـیز نابێـت گـاڵتـە بە تـوانـا و بە خـەیـاڵ و بیـروڕا و بە بیـرۆکەکـانی منـداڵە بەهـرەمەنـدەکانتان بکەن و پێیان پێبکەنـن یا گاڵتە بە کـار و بە پـرۆژەکانیان بکـەن. گـەر ساکاریشبن، بەهـەنـدیان بزانـن. ئەگـینا بـڕوا و متمانەیـان بە خۆیـان نامێنێـت و بەهـرەکانیشیان دەتاسـێن و لەنـاودەچـن.
٦ـ هـەنـدێ کێـشە بخـەنە بەردەم منـداڵە بەهـرەمەنـدەکانتـان، تا بـزانن چـۆن بیـریان لێـدەکەنەوە و چی چـارەسەرێـکی گـونجـاو بـۆ چـارەسەرکـردنیـان دادەنـێن.
٧ـ گێڕانـەوەی چـیرۆک بۆ منـداڵان لە پێـش نـووستـنـدا زیـاتر گەشـە بە بەهـرەکانی منداڵانی بەهـرەمەنـد دەکەن. لێکـۆڵینەوە تـازەکان ئەوەیان سەلـمانـد، کە گێـڕانەوەی چـیرۆک بۆ منـداڵان زۆر بەسوودە. ئەو منداڵانەی چـیرۆکیان بۆیان گێڕاونەتەوە، لە قـوتابخـانەدا زیـرەکترن لە ئەو منـداڵانەی کە گوێیـان لە چـیرۆک نەبـووە.
٨ـ راهـێنانی منـداڵانی بەهـرەمـەنـد، لەسـەر بە دروسـتی بەکـارهـێنانی ئامێـرەکانی کـۆمپیـوتـەر و ئینـتەرنـێـت و ئـایپـاد. کە لەمیانـەیـانەوە دەتـوانـن زیـاتر فـێربـن و وەربگرن و زیاتر گەشە بە بەهـرە و ئارەزووەکانیـان بکەن.
٩ـ پێویستە قوتابخانەکان رۆماڵێکی گشتی بۆ ناسینی قوتابییە بەهـرەمەندەکانیان بکەن.
بە جیـاوازیان بـزانن و پـۆلی تایبـەتی و پـرۆگـرام و بەرنـامەی تایبەتییـان بۆ دابـڕێـژن.
١٠ـ پێـویستـە ئـەو مامـۆسـتایـانەی کە وانـە بە پـۆلی منـداڵانی بەهـرەمەنـد دەڵـێـنەوە، کـۆرس و خـولی تایبـەتییـان بـۆ بکـرێتـەوە و بە بـاشی رابـهـێـنرێـن، تـا لـە لە بـارەی چـۆنیـیەتی مامەڵـەکـردن لەگـەڵ منـداڵانی بەهـرەمـەنـدا هـۆشیار و شارەزابـن.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٣/ ئـوکتۆبـەر/ ٢٠٢٢




خەیـاڵ لە ئەدەبی منـداڵانـدا.. رەزا شـوان

بێگومان پێشکەوتن و داهـێنان و ئافـراندن، لە هەموو بوارەکانی ژیاندا، بەری خەیاڵ و بیرکردنەوە و تێکۆشانی مرۆڤـن. گەلی جیاوازی و تایبەتمەندی لە مرۆڤـدا هەن، وایان کـردووە کە توانـای داهـێنان و رێکخـستنی ژیـانی خـۆی هـەبێـت و لە ژینـگە تـێـبگات. بتوانێت کولتوورێکی رەوشتی و مادی و زانیاریی گشتی و زانستی زانیاری بنیات بنێت، لەگەڵ دۆزینەوەی پراکـتیزەکردن لە سەرجەم ئەم کارانەدا. لە نێـو ئەم تایبەتمەندییانەدا تایبەتمەنـدی خەیـاڵکـردنە، کە بـریتییە لە بنیاتنانی هـزری نـوێ لە بابـەتە هەبـووەکان. ئەو رۆڵە گرنـگەی کە خەیـاڵ (فـانتـازیا) لە ژیـانی مـرۆڤـدا هەیەتی، هـەر لە سەرەتای مێژووەوە جێگەی گرنگی پێـدانی مرۆڤ بووە. گرنگی بە رۆشنبیریی گشتی و فەلسەفە و ئەدەب و هـونەر و زانستە مـرۆییـەکان داوە، لەوانـەش زانسـتی پەروەردە.
هێشتا هەر خەیاڵ (ئەندێشە) جێگەی گرنگی پێدانە بە هەموو ئەو لقـە زانستییانە. هەر لـقـێکیشی چـوارچـێوەی ئاماژەیی خـۆی هـەیە، لە مامەڵەکـردن لەگـەڵ ئەم دیـاردانەدا.
خەیـاڵ ئەو رووداو و بابـەت و بیـرۆکـانەیە، کە لەنێـو ئەقـڵی مـرۆڤـدا سەرهـەڵـدەدەن. کە بە ئارەزووی خـۆی دروسـت دەبـن، ئەم خەیـاڵانە دەیبـاتە جـیهـانێکی دیکەوە، لەو رێـگەیـەوە دەتـوانێـت کـۆنتـرۆڵی ژیـانی بـکات و رووبـەڕووی ئـەو رووداو و کـارانە بێتـەوە کە دێنـە رێـی. بەبێ ئـەوەی بەربەستێک هـەبێـت رێی پێبگـریـت و رایبگـرێت. خەیـاڵ بـەوەش پێـناسە دەکرێت کە کـردارێـکی ئەقـڵی زانستی یە. خەیـاڵی داهـێـنەرانە پاڵپشتێکی بەهـێزە بۆ داهـێنان و گونجانـدن لەگەڵ ژینگەدا. بە شێوەیەکی گشتی خەیاڵ بەوە پێناسە دەکرێـت کە بریتییە لە توانای ئەقـڵی بۆ تاقیکردنەوە و دۆزینەوەی تـازە و بنیاتـنـان و پـێکەوەنـان. بیـرمەنـدان و رەخـنەگـران و نـووسـەران، لە پـێـناسەکـردن و راڤـەکـردن و دیـاریکـردنی چـەمکی وشـەی “خەیـاڵ” دا، ناکـۆکن و هـاوڕانـین، هـۆی مشـتومـڕیـشیان، ئەوەیە کە خەیـاڵ زاراوەیەکی درکردنە، بەپێی ناوەڕۆکەکان و تیـۆرە زانستییەکان، چەنـدین واتـا دیـاری دەکات. بەڵام هەموویان لە بارەی گـرنگی خەیـاڵ لە ئەدەبـدا هـاوڕان.

(ئەفـلاتـوون) یەکەم کەس بـوو، کە لە ئەدەبـدا گـرنگی بە خەیـاڵ دا. وای دەبـیـنی کە شاعـیر خەیـاڵ بەکـاردەهـێنـێـت، داهـێـنەرە و سـروشی خـوایی هـەیە.

(ئەرستۆ) ش دەڵێت:”خەیاڵ بریتییە لەو پرۆسەیەی کە لە میانەیـەوە وێنەیەکی زیـنی دەنـوێـنیـت”.
خەیـاڵ لە هەمـوو کـات و سەردەمـێکـدا، تـوخـمێکی هـاوبـەشی گـرنـگە لە هـەمـوو بەرهەمـەکان و بـوارەکـانی ژیـانـدا.

(ئەلـبێرت ئەنیشتاین) دەڵێت:”خەیـاڵ گرنگـترە لە زانین”. زۆر جار زانین سنووردارە بەو شتانەی کە هـەیە. بەڵام خەیـاڵ چەمکـێکە، سنوور و لـۆژیکی تێـدا نییە. لـۆژیک لە ئەلـفـەوە بـۆ یـایە، خەیـاڵیـش دەتبـاتە هـەر شـوێـنێک کە دەتەوێت. نە بازگەیە لێ هـەیە و نە پاسپۆرتـیشی دەوێـت. هەر بە خەیـاڵیش ئایندەیەکی دڵخواز بنیات دەنێیـت.

(کارڵ مارکس) دەڵێت:”ئەوەی خەیاڵی نەبێت، باڵـیشی نییە”. بۆیە لەو کەسە هەژارتر نیـیە کە لە خەیـاڵـدا هـەژارە. بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا، وەکو ئەنیشـتاین دەڵێت:” راستی هـەمیشە لە خەیـاڵ سەیـرتـرە”.
شاعـیری ئینگـلیزی (کریستۆڤـەر) دەڵێـت:”یەکەم تـوانا کە پێـویستە گـرنگی پێـبدەین، پێش ئەوەی ژەنگ بگـرێـت، خەیاڵە. ئەوە خەیاڵە وامان لێدەکات، کە هەموو رۆژێک بە تـازەیی لە جـیهـان بـڕوانـین”.
پێویستە ئەوەش بـزانین جیاوازییـەکی زۆر لە پـلەی خەیـاڵکـردن لە نێـوان خـەڵکـیدا هـەیە. هـەیە خەیـاڵ تـیژە، هـەیە خەیـاڵ ناوەنـدییـە، هـەشـە خەیـاڵ کـزە.
خەیـاڵ گـرنگـییەکی زۆری هـەیە لە یارمەتـیدانی منـداڵان، بۆ تێگەیـشـتن لە جـیهـانی دەوروبەریان و بۆ گوزارشتکردن لە خۆیان. خەیاڵ بەشێکە لە چالاکییەکانی رۆژانەی منـداڵان. گەر شتێک هەبێت منـداڵان تێیدا سەرکەوتـووبن، ئەوا توانـای خەیاڵکـردن و دروستکـردنی جیهـانی تایبەتی خۆیـانە. لە هەمـووی گرنگـتر منـداڵان، خەیـاڵەکانیان بۆ گەڕان بە دوای زانیاری و بـیرۆکەی نـوێـدا بەکاردەهـێنن. بـۆ نموونە کە سەردانی رووبـارێـک دەکـەن، دەکـرێـت بـبـێـتە هـۆی خەیـاڵکـردنیـان لـە ژیـان لەنـاو ئـاودا.
خەیـاڵ لە منداڵانـدا، یەکـێکە لـەو شتە بەسوودانـەی کە یارمەتی گەشەکردنی منـداڵان دەدات بە شـێوەیەکی سـروشـتی.
هـەر لە ساڵانی یەکـەمی ژیـانی منـداڵانـدا، خەیـاڵ جـێگەیەکی گـەورە لە چالاکـییەکانی ئەقـڵی منـداڵان پـڕدەکاتەوە. زۆرێک لە بیـرۆکە و یـاری و هـیواکانیان، لەسەر بنەمای خەیـاڵ پێکهاتـوون. خەیاڵیش لە دوو فاکتەر پێکدێت یەکێکیان (دەرەکییە) دەوروبەری منـداڵان. ئەوی دیکەیـان (ناوەکـییە) تـێڕوانیـنیان دەرەبـارەی جیهـان. خەیـاڵ بوارێکی گرنگە و ورووژێنەرە لە گەشەکـردنی منـداڵان. هەموو منداڵێک دەرفەتی ئەوەی هـەیە، کە پـەرە بە داهـێـنان و خەیـاڵی بـدات.
منداڵان لە رێگەی خەیاڵەوە، دەتـوانن بەسەر بەربەستەکانی کات و شـوێن و ئەستەمدا بازبدەن و سـنووری هـێزەکانی خۆیـان تێپەڕێـنن و دەستیان بۆ ئەوشتانە درێـژبـکەن و پەرەیـان پێـبدەن، کە لە راسـتییدا ناتـوانـن بە دەستـیان بهـێـنن. بۆ نموونە منـداڵان، بە خەیـاڵ، لە رێی رۆکـێتێکی کارتـۆنییەوە، یا بە سواری پێنووسێک، دەچـنە سەر مانـگ و هـەسارەکـان. بـەڵام لە راستـیدا ئەمەیـان پێناکـرێت. هەروەهـا لە رێـگەی خەیـاڵەوە، منـداڵان دەتـوانن بەسەر سەخـتییەکانی ژیـانی رۆژانـەدا زاڵـبن و ئاواتەکانیان بەدەست بهـێنن. بەردەوامیـش بە دوای هەمـوو شتـێکـدا دەگـەڕێن کە تـازە و بەسـوودبـن. بەم شـێوەیە گەشـەیەکی گـشـتگـیر و تـەواو و هـاوسەنـگ بەدەسـت دەهـێـنن.
خەیاڵی وەهـمی، لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ژیانی منداڵاندا، یارمەتیان دەدات، کە گرنگی بە ئـاژەڵ و باڵـندە و شـتە بێ گـیانەکان بـدەن. خەیـاڵ دەیـانبـاتە جیهـانێکی ئەفـسانەیی ئەفـسووناوی و سەرنجـڕاکێـش. لەم قـۆناغـەدا، منـداڵان خۆشـباوەڕن و باوەڕیان بەوە هـەیە، کـە ئـاژەڵ و بـاڵـنـدە و دار و بـەرد و هـەر هـەمـوو شـتەکـان، زمـان دەزانـن و دەتوانن بە کوردی بـدوین، دەتوان گوێـبگـرن، دڵخـۆشبن، پێـکەنـن، هەڵـپەڕن، بـڕۆن، چـاکە و خـراپە بـکەن، یارمـەتی بـدەن،…هـتد.
منـداڵان لە نێـوان سێ و پـێـنج ساڵـیدا، خەیـاڵ تـیژن. بەڵام ئـەم خەیـاڵەیان لەنـاو ئـەو ژیـنگە تەسکەی تێیـدا دەژیـن سـنووردارە. لـەم قـۆنـاغـەدا خەیـاڵی منـداڵان، رۆڵـێکی گـرنـگ دەگـێڕێـت لـە گـەشـەکـردنیـانـدا. چـونـکە خەیـاڵ رێـگەیـەکە بـۆ رێـکـخـستـنی بەشێکی زۆری چالاکـییەکانیـانیان. بنەمـایەکـیشە بۆ راهـێـنانی توانـا جـووڵـەییەکانیان و چالاکـردنی چـالاکـییەکـانی دیـکەیـان.
منـداڵانی نێوان شـەش و هەشـت و نـۆ ساڵان، خەیـاڵەکانیـان لە بازنـەی سـنوورداری ژینـگە تێـپەڕیـوە. بـەم رۆڵـەش لە رۆڵەکـانی گەشەکـردنی خەیاڵی منداڵان، دەوترێـت رۆڵی خەیـاڵی ئـازاد، کە تـێیـدا تـامـەزرۆی ئـەو وێـنـە زەیـنیـیە ئاڵـۆزانـەن کە بـۆیـان دەکـێشن، یا بە خەیاڵی خۆیان دروستیان دەکەن. بۆیە ئارەزووی چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخـشـان و شـانـۆ و گـەلـێک بابـەتی تـر دەکـەن.
منداڵان تا تەمەنی دوانـزە ساڵان، دەچـنە قـۆنـاغ و رۆڵـێکی تـرەوە. کە لە راستییەوە نـزیکە. بایەخـێکی زۆر بە راسـتی دەدەن، بێ ئـەوەی کە واز لە خەیـاڵکـردن بهـێنن. خەیاڵکـردن لەم قـۆناغـەدا، بە زۆری لەسەر بنەمـای وێنەی بینراوە. لە دوای ئـەوە، منـداڵان مەیلـیان بەرەو خەیاڵی ئەبستراکی”موجەرەد” هـەیە. لەسەر بنەمای هـێما و پێکهـێـنانی بیـرۆکەکان بنیات دەنـرێـن.
بەو پێیەی کە ئـەدەب وێناکـردنێکی خەیـاڵییە بۆ ژیـان و هـزر و هەسـت و سـۆز، لە میانـەی پێکهـاتەی زمانـەوانییەوە. ئەمـەش ئـەوە دەگەیەنێت کە سنووری خەیـاڵ لە ئەدەبـدا، بە ئـەدەبی منـداڵانـیـشەوە بـەرزە. زۆر جـاریـش رێـژەی خەیـاڵ لە ئـەدەبی منداڵاندا بە هـۆی پەیوەندیی بە هێزی خەیاڵ بە ژیانی ئەقـڵی منداڵانەوە، زیاد دەکات.
دەکـرێـت خەیـاڵی مـرۆڤ سـەرچـاوەی ئـەدەب بێـت، بـە ئـەدەبی منـداڵانـیـشەوە.
کەواتا هەموو بەرهەمێکی ئەدەبی دەبێـت هەڵگـری وێناکردنی خەیاڵی بێـت، تەنانەت ئـەو ژانـرە ئەدەبـیـانـەش کە بە راسـتی (ریالـیستی) ناودەبـرێـن، دوورنـین لە خەیـاڵ. چـونـکە وێنـاگـرتـنـێکی فـۆتـۆگـرافـی نیـن.

ئەدەبی منـداڵان، کۆمـەڵـێک بەرهـەمی هـونـەرییە، پێشکەش بە منـداڵان دەکرێت. کە تایبەتـمەنـدی و پێـداویستی و ئاستی گەشەکـردنیـان لەبـەرچـاو دەگـرن. واتـە لە مـانا گـشتـییەکەیـدا، هەمـوو ئەو بابەتـانە دەگـرێتەوە کە پێشکەش بە منـداڵان دەکرێـن. کە مانـا و بـیرۆکە و هـەسـتەکـان بەرجـەسـتەدەکـەن.
گۆمان لەوەدا نییە، کە خەیـاڵ رۆڵێکی گـرنگ دەگـێڕێت لە هەموو ژانـرەکانی ئەدەبی منـداڵان، وەک چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخـشان و شانـۆ، ئۆپـەرێت، رۆمـان، کە پـڕن لە فـانتـازیا، هەموو ئـەو شـتانـەش کە پەیوەندییان بە ئەدەبی منداڵانەوە هەیە. کەواتا خەیـاڵ پێـویستییەکی گـرنگی ئەدەبـیـاتی منـداڵانـە.
لـێرەوە، ئەوەمان بۆ دەردەکەوێـت، کە پێویستی و تایبەتمەنـدیی یەکـەمی نووسـەرانی ژانارەکانی ئەدەبی منـداڵان، تـوانـای خـەیـاڵکـردنە. لە سایەی خەیاڵ و زمانـدا، بابەتە نـووسـراوەکانیان بۆ منـداڵان دەڕازێنـنەوە.
هەموومان بەشێکی زۆری ئەو چیرۆکانەمان لەیادماون، کە بە منداڵی بۆیان گێڕاینەوە یا خۆمـان خوێنـدمـانەوە، کە لە منـداڵـیدا هـۆگـریان بـووین. خەیـاڵ هـۆیـەکی سەرەکی ئـەم هـۆگـری و لەیـادمـانەوەیە.
یەکـێک لە تایبـەتـمەنـدییـە هـەرە گـرنـگەکـانی چـیرۆکی منـداڵان خەیـاڵە. کە رۆڵـێکی سەرەکیی لە چیرۆکی منداڵانـدا هەیە. ئەوە خەیاڵە منداڵانە بۆ چیرۆکەکان رادەکـێشێت.
پێویستیشە کتێبەکانی منداڵان، لە خەیاڵی ترسناک و تۆقـێنەر و لە کاری لە تـوانابەدەر پـاک بکـرێنـەوە. تێکەڵاوی چـەمـکەکان و تـێکەڵکـردنی راسـتیـش لەگـەڵ خەیـاڵـدا لە چـیرۆکی منـداڵانـدا، نابێـت ببـنە هـۆی جـۆرێـک لە سەرلـێـشـێـوانـدنی منـداڵان.
رەزا شـوان
نەرویـج: ١/ سێپتەمبەر/٢٠٢٢




کورتە چـیرۆک بۆ منـداڵان/ داپـیـرەم حـەزی لە کـارە.. رەزا شـوان




 


داپیـرەم هـەر لە منـداڵـیـیەوە، چـالاک و ئـیـشکەر بـوو. لە ئـێستادا تەمەنی لە نـەوەت سـاڵ زیـاترە، لە دەست و پـێیـەکانی نەکەوتـووە. حەز لە جـووڵە و لە کارکردن دەکات. داپیـرەم رۆژەکـانی هـەفـتەی بـەم شـێوەیـە دابەشکـردووە:

شەممە: مەڕەکەی بـریـنگە دەکـات (خـوریەکـەی دەبـڕێتـەوە).

یەکشەممە: خورییەکە پاک دەشواتەوە و لەبەر خۆردا هـەڵیدەخات، تا وشک دەبێتەوە.

دووشەممە: خـورییـەکە شیـدەکـاتـەوە و دەیـکات بە دەسـتـپـێچـک.

سێ شەممە: بە تەشی خـۆرییەکە جـوان دەڕێـسێـت و دیکات بە بەنـێکی بـاريـک.

چوارشەممە: بەنەکە رەنگ دەکات و هەڵـدەیخات.. کە وشک بـۆوە، دەیکات بە گـڵۆڵە.

پێنج شەممە: بە قـولاب بەنـەکە دەچـنـێـت و.. دەیـکات بە بـلـوزێکی جـوان بـۆ خـۆی.

هـەینی: داپیـرەم بلـوزە تازە جـوانەکەی لەبەردەکات و لەگەڵ پـوورە گوڵەی هـاوڕێ و هـاوتـەمـەنی، دەچـن بـۆ پیـاسە و گـەڕان و قـسەی خـۆش بـۆ یەکـتری دەکـەن.  

نەرویـج: ٢٠٢٢




لە شـێرەژنـانی کورد ـ فـاتە رەش (١٨٨٨ـ ١٩٥٥)… رەزا شـوان

زۆرن ئـەو نـاودارە کوردانـەی، چ پیاوان چ ژنان، کە لە بـواری سەربازی و لە هەموو بوارەکانی تردا، خزمەتی دەوڵەتی ئیسلامی و عـەباسی و دەوڵەتی عوسمانییان کردووە. یا خـزمەتی دەوڵەتی عـیراق و ئێـران و سوریایان کردووە. بەرگرییان لە گەلانی تورک و عـەرەب و فـارس کـردووە. بە هـەزاران قـوربانییان لە شەڕ و بەرگریکردنیاندا داوە. چەندین داستانی قارەمانێتی و نەبەردییان تۆمار کردووە، بۆ نموونە سەلاەدینی ئەیوبی، ئەبو موسـلم خۆراسانی، ئیبراهـیم هەنانۆ. شێخ مەحمودی نەمریش لە ساڵی (١٩٢٠) بە لەشکرێکی گەورەوەی سوارەی کوردەوە، لە شۆڕشی ساڵی (١٩٢٠) لە حەبانییە و شوعـێبەی لە خـوارووی عـیراق. بە هـانای برایـانی عـەرەبی چـاوڕەشمانەوە چـوو و بەشداریی شەڕی کرد. چەنـدین کورد لەو شـەڕەدا کـوژران. بەڵام تەنیـا عـەرەبێکـیش نەچـووە پـاڵ شـۆڕشـەکەی شـێخ مەحمـوود. تەنانەت بە قـسەش پشتگیرییان لێنەکرد.
بە دەیان ناوداری تر کوردمان کە بەرگرییان لـەو گەڵانەی کە بە ناوە برامانن کردووە.
بەڵام برایانمان زۆر سـفـڵەن و زۆر بە نامەردی و ناپیاوی و دڕنـدەیی و بێ بەزەییانە، پـاداشـتی قـوربانـیـدان و پیـاوەتی کوردیـان داونـەتـەوە و دەدەنـەوە. بە ژینـۆسـایـد و رەشەکوژی و کیمیاباران و ئەنفـال و داگیرکردنی کوردستان و بە تاڵانی و سووتاندن و وێـرانکـردن و دەربەدەرکردنی کورد و گۆڕینی دیمۆگـرافـیای کوردستان پاداشتی چاکە و قـوربانیـدانی کوردیـان داوەتـەوە و دەدەنـەوە. ئەگەر کورد ئەو هەمـوو قـوربانییەی لە پێنـاوی دامەزرانـدنی دەوڵـەتی سـەربـەخـۆی کوردیـدا بـدایە، دەمـێکبـوو دەوڵـەتی کوردستانمان دامەزراندبوو. چونکە وەکوو دەڵێن “هەزار ساڵ بکەیت بێگانە پەرستی هـەر دەهـێنیـت نـوشستی”. بـە داخـەوە تـا ئەمـڕۆش کـورد دۆسـت و دوژمـنی خـۆی ناناسێت و پەنـد و وانەشـمان لە شکستییەکان و لە نەهـامەتییەکانمان وەرنەگـرتـووە.
ئەتاتـورک، باش ئـەوەی دەزانی، کە بەبێ لایەنگـیری و بەبێ بەدەستهێنانی یارمەتی و بەشـداریکردنی کورد لە شەڕدا، ناتوانێت لە شەڕەکانیدا سەرکەوتـن بەدەست بهـێنێـت.
لە کورد نزیک بـۆوە و لەژێـر عەبـایی ئاینی ئیسلامی و جیهـادا، کەوتە درۆ و دەلەسە بۆ لە خـشـتەبـردن و تەفـرەدان و هـەڵخـەڵـەتانـدنی کـوردی خـۆشـباوەڕ، ئـەوەی کردە ئەقـڵیانـەوە، کە کـورد و تـورک بـرایـن و ئیسلامـین و داگـیرکەران گـومـڕان “کافـرن” پێویستە پێکەوە جیهـاد بکەین. سوێنـدی خوارد و بەڵـێنیشی دا کە سەربکەون، بەبێ جیاوازی بە زیادەوە هەموو مافێکی کورد دەدەین. گەر پاڵپشتیکردن و بەشداریکردنی کورد نەبـوایە ئەتـاتـورک نەیـدەتـوانی بەسەر یـۆنانییەکـان و روسـیادا سەربکەوێت و لە تـورکـیادا دەریـان بـکەن و بتوانێـت دەوڵـەتی تـورکـیای ئەمـڕۆ دابمـەزرێـنن.
ئەتاتورک چۆن پاداشتی قوربانیـدان و مافـەکانی کوردی دایـەوە، بەڵـێ بە رەشەکـوژی و ژیـۆسایـد و تـاڵان کـردن و بە داگیرکـردن و وێرانکردنی کوردستان و نکوڵیکردن لە بوونی کورد، وەڵامی قوربانی و پیاوەتیی کوردی دایەوە. تا ئەمڕۆش هەتیـوەکانی دوای خـۆشی، درێـژە بە هـەمـان ئایـدۆلـۆژیـای بـۆگـەنی رەگـەزپـەرستی دەدەن و دژایـەتی کورد دەکـەن و حاشا لە بـوونی کـورد دەکـەن.
ئەم باسە قـسەکردنی زۆر زیاتر هەڵـدەگرێت. دێنە سەر کـرۆکی باسەکەمان دەربـارەی شـێرەژنێکی جەنـگاوەری کوردمـان، بە نـاوی “فـاتە رەش” لە باکـووری کوردسـتان.

فـاتە رەش یا “فـاتێ رەش” کـێـیە؟

فـاتە رەش، کچی (یـوسـف ئاغـا) ی سـەرۆکی هـۆزێ گـەورەی مەرعـەشی سـینمـیلی ناسراوی کـوردە، لە ناوچـەی (مـەرعـەش) لە پارێـزگـای (ئـەرەزەڕووم)ی باکـووری کوردسـتان. لە ئەنـادۆڵ.. فـاتە رەش لە ساڵی (١٨٨٨) لـە گـونـدی (چـای) سـەر بـە ناحیەی (عەشکالێ)ی سەر بە ئەرزەڕووم لە بنەماڵەیەکی ناسراوی کورد لەدایکبووە.
دکتۆر کامەران ئەمین ئـاوە، لە کورتە نووسینێکـدا، کە لە ویکـیپیدیای تـورکـییەوە بە ناوی (فـاتمەڕەش شێرەژن) وەریگـرتـووە، لە رێـکەوتی (٧/ ٧/٢٠١٨) دا، لە سایتی (ئەمـڕۆ) دا، بڵاویکردۆتەوە، نووسیوێتی:”فـاتێ رەش نازناوی (ئایشـە خانـم)ە، کچی (حاجی عـوسمان بـەگ) ە، خـەڵکی (ئانـدرین)ە”ی سـەر پارێـزگایی مەرعـەشـە.
نووسینێکم دەربارەی بینباشی (ئایـشە) خوێندەوە، کە لە تورکیدا بە (بـینـباشی ئایشە) ناسراوە، (بینباشی : رائـید) بە کوردی (ئایشەی سەرکرەی هـەزار) دەگەیەنێت. ئایشە لەگەڵ هاوسەرەکەی لە (ساڵۆنیک) لە یۆنان ژیاون، هاوسەرکەی ئەمیش سەرباز بوو، لە شەڕی قەفـقاسدا کوژرا. لە رووی خـێزانیشەوە جیاوازی لە نێوان (ئایشە بینباشی) و (فـاتە رەش) دا هـەیە. باسی ئەوەش نەکراوە کە ئایشە کورد بێت. بەڵان هەمان ئەو شەڕانە و ئازایەتی و قارەمانییەتییەی بە ناو فاتە رەشەوە تۆمارکراون، هەمان شەڕ و سەرکـەوتن و رۆڵیـش، بە نـاوی بینباشی (ئایـشە) شەوە تـۆمـارکـراون. بـۆیە لـێرەدا، گۆمانێکمان لا دروسـت دەبێـت، کـامیان راستن (فاتە رەش) یا رائید (ئایشە). یا ئەوەتە بۆ چەواشکاری و ناوبـزکـردنی رۆڵی ئـەو شـێرە ژنە کوردەمانە. بە ئەنقەست ئەم دوو ناویـان بـردووە!. ئایا رائید (ئایشە) هەر (فاتە رەش)ە ؟!. بەڵام دوو وێنەی جیاوازیان هـەیە. جیـاوازیش لە ساڵ و لە شوێنی کۆچکردنیان هـەیە. (ئایـشـە بیـنباشی) لە ساڵی (١٩٤٩) لە ئیزمیر کۆچی کردووە، بەڵام (فاتە رەش) لە ساڵی (١٩٥٥) لە ئەستەنبوڵ کـۆچی دوایی کـردووە. کەواتە، فـاتە رەش و ئایـشە بینـباشی دوو ژنـی جـەنـگـاوەری جـیـاوزن و هەمـان کەسـایەتی نیـن.

نەک هـەر ئـەم ناوە بەڵکو چەنـد ناوێـکی جیاوازی تـریش، دراونـەتە پـاڵ نـاوی فـاتە رەش و باوکی و هـاوسەرەکەشی. بەڵام لە زۆربەی ئەو سایـت و نووسینە تـورکییانەی کە من خـوێنـدمەوە، نـاوی فـاتە رەش بە (فـاتیمە سـێهـر ئاردن) ناونووسـیان کردووە، (سـێهـر ئـاردن) نـاو نییـە، وەک نـازنـاو هـاتـووە. زۆربـەی نـووسینەکانیـش، جەخـت لەسەر ئەوە دەکەن کە ناوی باوکی فاتە (یوسف ئاغا) یە. بەپێ ناسنامەکەی و تۆماری سەرژمێریی (سەریکامیش) ناوی راستی فاتە ناوی (ماهـی) یە خەڵکەی ناوچەکەشیان هـەر بە مـاهـی ناویـان بـردووە.
وانەبێژی یاریدەدەر دکتۆر (ئۆرون) لە کۆلێژی ئاداب و زانیاری لە زانکۆی (کوجایلی) لە تـورکیا، لە بارەی مێـژووی تـورکیا، دەربـارەی فـاتە رەش دەڵێـت:”نازناوی راستی فـاتیمە سێهـر خـانم، کە بە ـ کـارا فـاتـمە ـ فـاتە ڕەش ـ ناسـراوە، “سافـاشـێـر”ە.
فـاتە رەش، کچـێکی ئەسمەری رەشتاڵەی کورتە بـاڵا و لاواز، ئەنـدام تونـدوتـۆڵ بوو، چاوەڕەشەکانی دەبـریسکانەوە. زۆر خاکی بوو، بەزۆری ستایـلی ئەو جلوبـەرگەکەی لەبـەری دەکـرد، پیاوانە بـوون. کەوایـەکی رەشی شـۆڕێ لەسەر جلـەکانیـیەوە لەبـەر دەکرد. فاتە رەش شۆڕە سوارێکی لێهاتووبوو، شـێرەژنـێکی زۆر ئازا و چاونەترس و جەربەزە بـوو. خەنـجـەرێک و دەمانچەیەکی لە پشتێنە پانەکەی قـایم دەکرد. تـفـەنگی درێـژی هـەڵـدەگـرت. پشـت و شانەکانی بە فـیشەکـدان داپـۆشـرابـوون. شـمـشـێرێـکی درێـژیـشی دەگرتە دەسـتەوە. رمـێکـیـشی بە لایـەکی ئەسپەکەیـەوە هـەڵـدەواسی. فاتە رەش نیشانشکـێنـێکی لـێهـاتـووش بـوو.
دوو بـرای هـەبـوو، ناویان (سـلێـمان) و (سەلاحـەدیـن)ە، لە هـەمـوو شـەڕەکـانیـدا لەگەڵـیـدا بـوون. هـەردووکیـشـیان لە شـەڕدا لە پێـناوی تـورکیـادا کوژران.
فاتە رەش، لەگەڵ (دەروێـش بـەگ) هـاوسەرگیری کرد. کە ئەفـسەرێکی جەنـگاوەری ئازای کورد بـوو، لە سوپای عـوسمانیـدا، هـەر لە هـۆزەکەی خۆیـان بـوو. لە گەڕەکی (کایکـوی) لە (ئەرزەڕووم) لەدایک ببـوو. ماڵیان لە شارۆچـکەی (ئەدرنـە) بوو. دوو کوڕ و کچـێکـیان بـوو. ناوی کوڕەکانی (سەیـفەدیـن) و (محەمـەد)، ناوی کچـەکەشی (فـاتیمە) بـوو. کوڕەکانی و کچەکەشی وەکوو خـۆی ئازابـوون و لە هەمـوو بەرەکانی شەڕدا لە گەڵ دایکیانـدا لە شـەڕدا بـوون.
وا باس دەکرێت کە هاوسەرەکەی فاتە رەش (دەروێش بەگ) زیندانی کـرابـوو، گـوایە فـاتە رەش لە پێناوی ئازادکـردنی هـاوسەرەکەی لە بەنـدیخـانە، چەکی هەڵگـرتـووە و شەڕی کردووە. تـوانی ئازادی بکات. بەڵام لە هـیچ لەو نووسینانەی مـن خـوێنـدمەوە، باس لە زینـدانیکـردنی هـاوسەرەکەی فـاتە رەش ناکـەن. تەنیـا دکتۆر کامەران ئەمـین باسی ئەم زینـدانیکـردنەی هـاوسەرەکـەی فـاتە رەش کـردووە.
یەکەم شەڕ کە فاتە رەش بە شداری تێـدا کرد شەڕی بەڵـقان بوو، (١٠) ژنی ئازای لە خـزمانی و بنەماڵەکەی چەکـدار کرد. منداڵەکانی لە ماڵی خزمێکـیان بەجـێـیانی هـێشت. لەگـەڵ ئـەو دە ژنـە و هـاوسەرەکەی لە ساڵی (١٩١٤) دا، لە شـەڕی بەرگـریکـردن و رزگارکردنی (ئـەدرنە) لە دژی بـولـگارییـەکان شـەڕێکی قـارەمانـانەی بێوێنـەی کـرد، لەم شەڕەوە ناسراو و وەکوو جەنـگاوەرێـکی قـارەمـان و جـەربـەزە نـاوی دەرکـرد.
فـاتە رەش دەڵێـت:”فاتـیمە کچـیشم کە تەمەنی (٩) ساڵ بـوو، وازی ناهـێنا و دوامـان کەوتـووبـوو، بێ ئەوەی بـزانێـت شـەڕ و مەرگ چـییە، نـان و ئـاوی بـۆمـان دەهـێنا”
فاتە رەش لە دوای شەڕی ئەدرنە، لەگەڵ هاوسەرەکەی و چەندین ژنی کورد بەشداری لە شەڕکرد، زیاتر ناوی دەرکرد. لە ساڵی (١٩١٩) دا بە فەرمی وەکوو جەنگاوەرێکی شەڕکەر لە سوپای عـوسمانیدا تۆمارکرا. پلەی (عەریف) یان پێبەخشی. هەر لە ساڵی (١٩١٩) دا، هـاوسەرەکەی (دەروێـش بـەگ) لە شـەڕیکـدا لە (سەریکامیـش) کوژرا. فاتە رەش دوای کوشتنی هـاوسەرەکەی بۆ ماوەیەک گەڕایەوە بۆ ئەرزەڕوومی زێـدی خـۆی و کەسوکارەکەی. دوایـش لەگەڵ منـداڵەکـانی و بـراکانیـدا لە ساڵی (١٩١٩) دا، باریان کـرد بۆ ئەستەنبـوڵ، کە زۆربەی ناوچەکانه لەژێـر دەستی یۆنانییەکاندا بـوون.
هەر لە ساڵێ (١٩١٩) دا، کە زانی مستەفـا کەماڵ (ئەتاتـورک) لە شاری (سیواس)ە، کۆنگـرەیەک دەبەستێت. جلێکی باڵاپۆشی و دەموچاوپۆشی رەشی لەبەرکرد و لەگەڵ چەنـد سوارەیەکدا بەرەو سیواس بە رێکەوت. دوای سێ شەو و رۆژی بـڕینی رێگای سەخـت و بەنـاو بەفـردا، گەیشتنە سیواس، لـەوێ مستەفـا کەمـاڵی دەبینێـت. لە پێشا مستەفـا کەماڵ زۆر بە رەقی قـسەی لەگەڵـدا کرد و وتی دەتەوێـت باسی چـیم لەگەڵـدا بکەیـت؟ فـاتە رەش، باڵا پـۆشییەکەی لەخـۆی دەکـاتەوە و بە مستەفـا کەماڵ دەڵێـت: “سوورم لەسەر ئەوەی بۆ مـاوەی خولەکـێک گوێـم لێبگـریت، هـاوسەرە شەهیـدەکەم لەژێـر خاکـدایە، منـداڵـە هـەتیـوەکانیـشم لە ئەستەنبـوڵـن، لە ئەدرنە لە دژی داگـیرکەر شەڕم کـرد، سەربـازە بـرینـدارەکان بە کـۆڵـم هـەڵـیانـم گرت، ژنانم هـانـدا کە گـۆرەوی و بلـوز و قـات بۆ سەربازەکان بچـنن و بـدوورن. بەڵام ئامـانە بەس نـین، کارێکـم پێ بسپـێرە دەمەوێـت شـەڕی دوژمـن بـکەم، دەمەوێـت لـەو شـوێنـەوە کە هـاوسەرەکەم وەسـتا، درێـژە بە شـەڕ بـدەم”.
مستەفا کەماڵ نـاوی لێ دەپـرسێـت و ئەوەشی لێ دەپـرسێـت: ئایا دەتـوانیـت تـفەنـگ بەکاربهـێنیت؟ دەزانیت چـۆن سواری ئەسپ ببیـت؟ لە شـەڕکردن ناتـرسیت؟ کە فـاتە رەش وەڵامی پـرسـیارەکـانی دایـەوە. مسـتەفـا کـەمـاڵ زۆر دڵـخـۆش بـوو و وتی:
“خۆزگە هەموو ژنان وەکوو تۆ دەبـوون فـاتمە رەش” بە تورکی “کارا فاتـمە” ئیتر لەو رۆژەوە (فـاتـیمە، فـاتە، فـاتێ) لە تورکیـادا بە (کـارا فـاتـمە) ناویـان دەبـرد.
لە کوردیـشدا، وشەی “رەش” خـراوەتە پاڵ پیاوان و ژنانێک، کە ئەسمەر یا رەش و رەشتاڵەبن، وەکوو: کاکەرەش، حەمەڕەش، عەبەرەش، کچەڕەش، گوڵەڕەش،…هـتد.
دوای ئەوەی کە مستەفا کەمـاڵ داواکەی قـبووڵ دەکات بە پێکهـێنانی هـێزێکی سوارەی شەڕکەر، فـاتە رەش و هـاوڕێـکانی دەگـەڕێنـەوە بـۆ ئەستەنبـوڵ. بە هەزاران کەس لە خەڵکی ئەستەنبوڵ کە ناوبانگی فاتە رەشیان بیستبوو، هـاتنە سەر رێگا و شەقـەمەکان بۆ ئەوەی فاتە رەشی شیرەژنی شەڕڤـانی کورد ببینن. کە گەیشتنە (سەرا سکـیران) لە پێـش هەمـوویـانەوە (رەزا پاشا) بە گـەرمی پێـشوازیی لـێیان کـرد. لە قـاوەخـانـەکان و ماڵان و لە هەموو شوێـنێکی ئەستەنبوڵـدا، باس تەنیا باسی ئازایەتی فـاتە رەش بـوو.
بارەگایەکی لە (ئوسکۆدار) دا کردەوە، لە سەرەتا (٣٠٠) شەڕڤانی خۆبەخشانە خۆیان لە سوپاکەیدا تۆمارکرد، لە دواییدا ژمارەیان گەیشتە (٧٠٠) پیاو و (٤٣) ژنی سوارەی شەرڤـان. بـراکانی و کوڕەکانی و فاتـیمەی کچـیشی کە تەمـەنی (١٣) ساڵ بـوو ئەویش شەڕکەرێک بوو، بەشی هەرەزۆری لەشکرەکەی کەسوکار و لە هۆزەکەی خۆی بوون. تەمەنیان لە نێوان (١٦بـۆ ٦٠) ساڵ بـوون. لە قەوقـازەوە بۆ بەڵقان لە چەندین شەڕی دژواری دەستەویەجەدا، بەشـدارییـان کرد و رۆڵـێکی پاڵەوانانەیـان بیـنی. بە زۆریشی هـێڵەکانی پشتەوەی نەیارانیان پێ سپاردبـوون، دەچوونە پشتی سوپـای یـۆنانییەوە، بە رۆژ لەنـاو دارستانە چـڕەکانـدا خـۆیـان دەشاردە و بە شـەویش هـێڕشیان دەکـردە سەر سوپای گریکییەکان. گەرچی هـێزەکەی فاتە رەش کە لە شکری (٢٠) ی سوارە بوون، سەر بە تیپی (٨) ی سوپای عوسمانی بوون. بەڵام لە راستیدا فاتە رەش سەربەخۆبوو لە شەڕەکانـدا، خـۆی نەخـشـە پلانـەکانی هـێڕشەکانی دادەنـا و جـێبەجـێیانی دەکـرد. لە زۆر شوێـنی ئەستەنبـوڵ و ناوچـەکانی دەوروبـەری، رۆڵـی سـەرەکی بیـنی لە شکانـدن و دەرکردنی هـێزەکانی گریکییەکان. چونکە لە هەموو شەڕەکاندا، لە ریـزەکانی پێشەوە شەڕیان دەکرد. لە رزگارکردنی شاری (ئیزمیر) دا لە (٩/ سیپتەمبەر/١٩٢٢)هـێزەکەی فـاتە رەش، یەکەم هـێزبوو کە چـووە ناو شاری (ئیزمیر) کە سوپای یۆنانی تێـدابـوون.
هەر هـێزەکەی فاتە رەش، بە تەنیا دەستیان بەسەر (کارسیاکا) دا گرت، لە باکووری کەنداوی ئیـزمیـردا.
فاتە رەش چەند جارێک برینداربوو، لە شەڕی (کۆجالی) دا، پارچە گولە تـۆپێک، دوو پەنجەی دەستی راستی بـڕییەوە، دەستی پێچا و درێژەی بە شەڕدا، ئەمجارەیان پارچە گولـەیەک بەر سنگی کەوت. گەیانـدیانە نەخـۆشخـانە و چـاک بـۆوە، بەڵام ئەو پارچە گـولەیە هـەر لە سنگـیدا مایەوە. فـاتـیمەی کچـە (١٣) ساڵانـەکەشی لە شـەڕدا، گـولە تـۆپێک بەر دەستی راستی کەوت و دەستی پەڕانـد.
چۆن پلەی (ئەفسەرـ مولازم) یان بە فاتە رەش بەخشی؟ فاتە رەش لە بیرەوەرییەکانیدا کە لە ساڵی (١٩٤٤) دا بە تورکی نووسیوێتی و چاپکراوە. لەوانەیە بۆیا نووسیبێتەوە چـونکە باس لـەوە نەکـراوە، کە فـاتە رەش خوێنـدەواری هـەبێـت. دەڵێـت:”پـێـش دوا هـێڕشی شـەڕی سەربـەخـۆیی، لە ساڵی (١٩٢٢) دا، ئاهـەنـگی پـێـشانـگای گـوڵ لە (ئەنقـەرە) سازکـرا. مـن بانگ کرام و یەکێک بـووم لە میوانەکان، لەناو میـوانەکانـدا، ئەتاتورک و باڵیـۆزی روسیا و سەرۆک و جێگری پەڕلەمان و هەنـدێ لە بەرپرس و کاربەدەستی باڵای حکـومەت ناوەکانیانم لەیاد نەماون، ئامادە بـوون. لە پێـشانگاکەدا، قوتوویەکی زیوینی جگەرە دانرابوو. ویستیان بە فرۆشتنی زیادکردن بیفرۆشن. دوایی پێشـنیاری ئەوەیان کرد، کە نیشان بنێنەوە، ئەوەی بـردییەوە، قـوتووەکەی پێشکەش بکرێت. داوایان لە منیش کرد کە بەشداری بکەم. لەم پێشبڕکێیەدا بە یەکەم دەرچووم. قوتووە زیوینییەکەیان پێشکەشم کرد. ئەتاتورکیش پلەی ئەفسەری(مولازم) ی دامێ”. بەم پێیەش فـاتە رەش، بـوو بە یەکـەم ئەفـسـەری ژن لە سـوپـای عـوسـمانیـدا.
فاتە رەش، لە شەڕی (ئینـۆنـو) دا، هـێزەکەی بەشداری کـرد، شەڕێکی زۆر قـورس بـوو،. ژمارەیەکی زۆر لەکەسوکار و ئەو ئەو ژنانەی کە لەگەڵیدابـوون، لەم شەڕەدا کوژران. (٢٨) لە ژنـەکان کـوژران. خـۆشی بـرینـداربـوو.
فـاتە رەش، دوو جار لە لایـەن سوپای گریکـییەکانەوە بەدیـل گـیرا، هـەردوو جارەکە توانی خۆی رزگار بکات. جاری دووەمیان. لە شەڕی (هـێڕشی گـشتی) دا لە ئـیزمیر، سوپـای یـۆنـانی (فـینـدیک تەپـە) یان گـرت، لەوێـدا فـاتە رەشـیان بەدیـل گـرت.
فاتە رەش لە بیرەوەرییەکانیدا، دەگێڕێتەوە و دەڵێت:” چاومیان بە دەستەسڕێک تـوند بەستەوە، دوو کاتـژمێر دووریان خـستمەوە و بردیماینە پشتەوەی سەربازگاکانیانەوە، لە دێی (سورمیلی) دا چاومیان کردەوە. رۆژانە ئەشکەنجـەیەکی زۆریان ئەدام، هـێزم تێدا نەما، لێکۆڵینەوەیان لەگەڵمدا کرد، بەڵام هـیچ نهێنییەکم نەدرکان و پێچ و پەنام بە وەڵامەکانـم دەدا. بە پێی دیمانەیەک کە لە رۆژنامەی (تانـین) دا بڵاوکـراوەتەوە، لە بە دیـل گرتـنی دووەمـیدا، فـاتە رەش دەڵێـت:”بـردمیان بـۆ بارەگـای ل سەرکردەی گـشتی هـێزە شەڕکەرەکانیان، ژەنـەڕاڵ (نیکـۆلاوس تریکـۆپـیس) بۆ لێکـۆڵینەوە، کە بینـیمی، سەیـری کردم و زۆر بە سەرسوڕمـانەوە لـێمی دەڕوانی، وتی:”تـۆی فـاتە رەش؟ سێ جـار نـاومی دووبـارە کـردەوە. لە دوای ماوەیـەک لە سـەرسـۆڕمـانـەکەی تـێگەیـشـتم، دەرکەوت ئەوان لەو خەیاڵەدا بوون، کە فاتە رەش شـتێکی زەبـەلاح بێت. بەڵام من لە وەڵامدا پێـم وت:”مـن بەهـێزتـرین فـاتمە رەشی ئەنادۆڵـم” لە شوێنێکـدا بەندمیانکرد. لە پێـشا چـوار پاسەوانیـان بـۆ چـاودێـریـم دانـا، دوایی کـردیـان بە یـەک پاسـەوان. رۆژێک هاوڕێیەکی پاسەوانەکەم هات بۆ لای، پێکەوە ئارەقـیکی زۆریان خواردەوە و سەرخۆش بوون. دوایی هاوڕێ میوانەکەی رۆیـشت. پاسەوانەکە درێـژەی بـە ئـارەق خـواردنـەوەکـەی دا. دیـاربـوو کە زۆری خواردبۆوە، چونکە کە بەیـانی دیـم ئاگای لە خۆی نەبـوو، گـێژببـوو، هـاوسەنگی تـێکچـووبوو و بەلادا دەهات، لە پێـشا بـڕوام بە سەرخۆشییەکەی نەکـرد. بـەڵام کـە دوانـم، بـۆم دەرکـەوت کە بە راستی سەرخـۆشە و ئاگای لە خۆی نییە. چەکەکەیم هەڵگرت و دوورکەوتمەوە، پێش ئەوەی تاریکی بکات ئەو شوێنەم بەجـێهـێشت. دوای (١٩) رۆژی بەنـدکردن و ئەشکەنجەدان و بێ هـێزی، زۆر بە زەحـمەت تـوانـیـم هـەڵـبـێم و خـۆم بـگـەیـەنـمەوە نـاو لەشکـرەکـەم. کـە ئـەم هـەواڵـە بـڵاوبـۆوە، بـە هـۆی ئـەم سەرکەوتـنەمەوە، یەکسەر پـلەی سەربـازیمـان بۆ (مولازمی یەکەم) بەرزکردەوە. بە گوڕ و تینێکی زیاتر، دڕێژەمان بە شەڕەکانمان دا”
رۆژنامەی (نیویۆرک تایمز) لە (٢٥/ ئەپـریل/ ١٩٢٢) دەربارەی ئازایەتی فاتە رەش نووسیوێتی:”ئەم ژنە کە بە فـاتیمە ناودەبـرێت، عەریفـێک بوو، پێشەنگی پێـشرەوی دەکـرد، بە زۆری هـەمـوویـان ژن بـوون، کە هـێڕشی کـردە سـەر هـێـزەکـانی دوژمـن بە گـرتنی (٢٥) دیـلەوە گەڕایـەوە، کە ئەفـسەرەکەشـیان لە نێـوان دیـلەکانـدا بـوون”.
(سیمیۆن ئیڤانۆڤیش) کە لە نێوان دیپلۆماسییەکانی روسیای سۆڤیەتی بوو لە تورکیا، لە کتێبی ئالۆڤ (یادەوەرییەکانی دیپلۆماسی سۆڤـێتی لە تورکیا) ناوی فاتە رەشی هێناوە و نووسیوێتی:”رەقـیب فاتیمە جەنگاوەرێک بوو، چەندین جار هـات بۆ باڵیۆزخانەکەمان. فاتیمە رەقیب سەرۆکی ئـۆردوویەک بوو، لە دژی گـریک و یاخـیبووەکان شەڕی کـرد. مـولازم فـاتیمە کـورتە بـاڵا بـوو، لاواز بـوو، دەموچـاوێـکی تاریـکی چـالاکی هەبـوو، چاوێکی پیـرەژنانەی هەبـوو. کوڕە گەورەکەی لەگەڵـیدا دەهـات بۆ باڵـیوزخانە، کە لە شەڕەکاندا لەگەڵ دایکیدا شەڕی دەکـرد. فـاتیمە کەوایەکی رەشی درێـژی لەبەردەکـرد، کە پشـتی پۆشیبوو، تەنـوورەیەکی خەت خەتی لە بەردەکرد. فـیشەکـدانێکی پانیشی لە پشت بوو، فـیشەکـدانێکـیشی لە شان بـوو،…”
فاتە رەش لە ( ١٩١٩ـ ١٩٢٣) لە هەموو شەڕەکان، کە بە (شەڕی کریمە) یا (شەڕی سەربەخـۆیی) ناویان دەبـرد، وەکوو سەرکردەی لەشکرێکی کوردی لە شەردا بوو، لەم شەڕانەدا، هاوسەرەکەی و منداڵەکانی و براکانی و ژمارەیەکی زۆری لە بنەماڵەکەی و لە خـزمەکانی کـوژران. تەنیا (فـاتیمە) کچی مایـەوە، ئەویش دەستی راستی لە شـەردا پەڕیبـوو. شـووی کردبـوو، دوو کوڕی هـەبـوو. لە دوای تـەوابـوونی شـەڕ فـاتە رەش خـۆی خـانەنشـین کرد. مووچـەی مـولازمی یەکـەم، مانـگانە (٥٠٠٠) قـورشـیان بـۆ بڕییەوە. فـاتە رەش وتی:”مـن لە پێناوی پارەدا شەڕم نەکـردووە، بەرگریـم لە وڵات کردووە” مووچەی مانگانەکەی پیشکەش کرد بە (کیزیلاری ـ مانگی سووری تورکی).
وەک رێزلێنان بۆ ئەو خزمەتەی، مەدالـیا گەل و ویسامی سەربەخـۆییـان پـێبەخـشی.
فاتە رەش، لە ساڵانی کوتاییەکانی ژیانیدا، لە ژوورێـکی پەرپـووتی سارد و سردا، لە ئەسـتەنبـوڵ، زۆر بەبـێ نـازی و کـوێـرەوەری و نەبـوونی و بـرسێـتی و تـوێـنێـتی و کولەمەرگی و گۆشەگیری دەژیا. تەنانەت رۆژێکیان هـیچ نەبـوو بیخـۆن دوو منداڵە نەوەکەی، چوون سواڵیان کرد و (١٠٠) قروشیان هێنایەوە و دایەن دەست داپیرەیان کە شتێکـیان بـۆ بکـڕیت و سکی برسیان تـێربێت. ماوەیەکـیشی کەنیسـەیەکی روسی رۆژی قاپێک شۆربایان دەدایێ. ئەم هـەواڵە لە رۆژنـامەکان بڵاوبۆوە، ئینجا پارێـزگار و سەرۆک شارەوانی ئەستەنبـوڵ لە ساڵی (١٩٥٤) دا مانگانەیەکیان بە بڕی (١٧٠) لـیرە بۆ بـڕییەوە. هـەردوو نەوەکەشیان لە بەشی ناوخـویی قـوتابخـانەکان وەرگـرت.
فاتە رەش دواڕۆژەکانی ژیانی لە (دارولاسزە ـ خانەی پاراستن بۆ هەژاران و پیرەکان، کە لە سەردەمی عوسمانییەکانەوە، لە لایەن شارەوانی ئەستەنبـوڵەوە بەڕێـوە دەبـرا) بەسەربـرد. تا لە رۆژی (٢/ یـۆلیـۆ/ ١٩٥٥) لە نەخۆشخـانەدا کـۆچی دوایی کـرد. لە گۆرستانی (کولاکسـیز) لە ئەستەنبوڵ بە خاک سپیردرا. لەوەدوا گۆڕەکەی بەر شەقام کەوت و تێکـیانـدا. لە (٢٠١٥) دا هـەر لە ئەستەنبوڵ گـۆڕێکی تریان بۆ دروستکرد.
بەکتاشی سـینەماکار، سەرۆکی کۆمـەڵەی (ئیلکـنـور) لە تورکیا، سیناریـۆی فـیـلمێکی نووسی دەربارەی ژیانی فاتە رەش (فـیلمبیۆگرافی) ساڵ و نیوێک خەریکی دەرهـێنانی بوو. بەکتاشی دەڵێت:”ناوی راستی فاتیمە (ماهی) یە خەڵکی بەم ناوە بانگیان کردووە، ناوی باوکـیشی، ئیبراهـیم یەحـیا” یە. بەکـتاشی دەشـڵێـت:” ناسـنامە مـۆرکـراوەکـەیـم دۆزییـەوە.. پێـویستە ئەوەش بـزانـرێـت کە پاڵـەوانێـک هـەیـە نـەک ئەفـسانەیـەک”.
نووسەر و توێژێنەر (محەمەد بەیرەق) لە کتێبی (ژنـانی کورد لە دەوڵەی عـوسمانیدا) لە بارەی چارەنووسی “فاتیمە رەش” بە درێـژی باسی لەوە کـردووە. کە چـۆن تورک لەگەڵ تێپەڕینی کاتـدا، راستییان چەواشە کـردووە و کـردوویانە بە “ژنـێکی تـورک”.
لەسەرەوە باسمان لەوە کرد، کە چون ئەتاتورک و موریدەکانی دوای خۆی بە نامەردی و دڕندەیی وەڵامی قـوربانیدان و پیاوەتـیی گـەلی کوردیان دایەوە و دەدەنـەوە. چۆنیش بە هەمـوو شـێوە و شـێوازێـک، راسـتییەکان و میـژوو لە بەرژەوەنی خۆیـان چەواشە دەکـەن. لە هەمـوو ئـەو نووسینانەی دەربـارەی فـاتە رەش خـوێنـدمەوە، هـیچـیان دان بەوەدا نانـێن، کە فـاتە رەش بە رەسـەن کـوردە و تـورک نیـیە.
هەندێکیش دەڵین: بۆ ناوبانگ بزرکردنی (فاتە رەش)ی کورد. تورکەکان فاتە رەشێکی وەهمی تریان لە تورکیا بە ناوی (کارا فاتمە) وە، کردووە بە پاڵەوانی داستانەکانی فاتە رەشی کورد. ئەمەش بە لای ئێـمەی کوردەوە نامـۆ نیـیە، چـونکە تـورکان گـەلێ کاری قـێزەوەنی لـەم جۆرەیان کردووە. بەڵام هەزاران (کارا فاتمە) ی ساختە دروست بکەن. بێ سوودە، چونکە تەنیا یەک (فاتە رەش) هەیە ئەویش شێرەژنە کوردەکەی باکوروی کوردستانە. فاتە رەش خانمە، فـاتە رەشەکەی کوردستانە. فـاتە ئەمـازۆنەکەی کوردە. جـا مـلازم فـاتە رەش بێـت یا ژەنەڕاڵ فـاتە رەش بێـت، هـەر فـاتە رەشەکەی خۆمانە.
هەر لە خوێندنەوەی ئەو نووسینانەدا، گۆمانم لە هەندێ لە قـسەکانی نووسەرەکانیان هـەیە، کە لە سـوودی خـۆیانـدا، بە دەمی فـاتە رەشـەوە قـسەیـان هـەڵـبەســتووە.
تا ئەمڕۆش (ئـینسکلۆپیـدیا) و فەرهـەنگێکی یەکگـرتووی نووسینەوەی (بیـۆگرافی)ی کوردیمان، نییە، تا کەسایەتییە ناودارە میژووییەکانمان، چ پیاون و چ ژنان، لە هەموو بوارەکاندا، لە لایەن پسپۆرانی کوردمانەوە، بە شێوە و شێوازێکی ئاکادیمی ژیانامەیان بنـووسنەوە و لە چـەواشەکاری رزگاریان بکەن.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوود لە چەنـد سایتـێکی تـورکی و لە چەنـد نـووسینێکی نـووسەرانی تـورک وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٤/ ئاوگوست/ ٢٠٢٢




سـوودەکانی مـیوزیـک بـۆ منـداڵان… رەزا شـوان

له‌ ئێستادا وشه‌ی (میوزیک) و (موزیک) له‌ نووسین و له‌ میـدیا و له‌ راگه‌یاندنه‌کانی کوردستانـدا به‌کـاردەهـێـنرێـن، زۆر به‌ کـه‌‌می وشـه‌ی مـۆسـیـقا به‌کـاردێـت. له‌ زمـانی ئینگلیزی و زۆربه‌ی زمانه‌کانی تری جیهانیشدا به‌ زۆری وشه‌ی میوزیک به‌‌کاردەهێنن. وشـه‌ی میـوزیک له‌ بنه‌ڕەتـدا وشه‌یه‌کی رەسه‌نی یـۆنـانی کـۆنه‌. وشـه‌ی (مـوسـیقی)ی عـه‌رەبیش هـه‌ر له‌ (مـیوزیـک) ەوە وەرگـیراوە. وشه‌ی مـیوزیک له‌ وشه‌ی (مـیوز)ی لاتینییه‌وە وەرگـیراوە، که‌ به‌لای گریکـییه‌کانه‌وە خـوانـدی هـونـه‌ر بـوو. گـریکـییه‌کان، بـۆ هـه‌مـوو هـونه‌رەکـان و زانیـارییـه‌کان وشـه‌ی (مـیوزیـک) یان به‌کـار دەهـێنا. دەستپێکـردنی میـژووی مـیوزیکی مـۆدێـرن بۆ سه‌رەتای سه‌دەی بیسته‌م دەگه‌ڕێته‌وە.
میوزیک بریتییه‌ له‌ جۆرێک له‌ جـۆرەکانی هـونه‌ر. به‌وە پێناسه‌ دەکرا، که‌ هـونه‌رێکه‌ گرنگی به‌ دانان و دابه‌شکـردنی ئاوازەکان و شێوازی وتـنی گۆرانییه‌کان و به‌ تـرپه‌ی هـه‌ڵپه‌ڕکێکان دەدات. مـیوزیک زانیارییه‌کـیشه‌ که‌ شـێواز و پـرەنسیپه‌کانی ئاوازەکان دەخـوێنێـت، له‌ رووی هـه‌ماهـه‌نگی و جیـاوازییـه‌وە. دەوتـرێش مـیـوزیک زمـانـێکی جیهانییه‌، زمانێکی جیاوازە، زمـانێکه‌ له‌ نێـوان مێـشک و دڵـه‌کان دایه‌. جـوانـترین و ناسکـتریـن واتـای له‌خـۆگـرتـووە.
میـوزیک زمـانێکه‌، له‌ زمـانه‌کـانی جـوانی، له‌گـه‌ڵ زمـانه‌ جـوانـه‌کـانی که‌دا، پێکه‌وە جـیهـانی منـداڵان پێکـدەهـێنن. زمانێکه‌ له‌ خـزمه‌تی منداڵان دایه‌، هه‌مـوو لایه‌نه‌کانی گه‌شه‌کردنی منـداڵان: کۆمه‌ڵایه‌تی، سـۆزداری، هـزری، داهـێنان، که‌سایه‌تی، جوڵه‌یی دەگـرێته‌وە. له‌ هـه‌مان کاتیشـدا، چـێژ و شارەزایی پێـویست به‌ منـداڵان دەبه‌خـشێـت.
مـیوزیک زمـانی شـیعـر و گۆرانیـیه‌، مـیوزیک شیعـرێکی دەنگـدارە، رۆح و گیانێکی نه‌مری به‌ به‌ر شیعـردا دەکات، تێکه‌ڵاوی یه‌کتری بوونه‌. شیعـر و میوزیک و گۆرانی گیانێکن له‌ سێ جه‌سته‌دان، سیانه‌یه‌کن ئاوێته‌ی یه‌کتری بوونه‌ و له‌ یه‌کتری دانابڕێن.
هـه‌ریه‌که‌یـان به‌ ئـه‌وەی تـرەوە به‌نـدە. هـه‌ماهـه‌نگی له‌ بنیاتنـانی که‌سایه‌تیـدا دەکـه‌ن. پێکه‌وە به‌شداری له‌ بنیاتنانی رۆشـنبیری و شارستانێتیـدا دەکه‌ن. وەکوو چۆن جووته‌ وشه‌ی (دەهـۆڵ و زۆڕنا)، (گۆرانی و هه‌ڵپه‌ڕکێ) به‌ زۆری پێکه‌وە دێـن، هه‌رەوهـاش به‌ زۆری (شـیعـر و ئـاواز)، (شـیعـر و میـوزیـک) یش پێکه‌وە دێـن.
ئه‌گـه‌‌رچی گـوێگـرتن لـه‌ میـوزیک، تا ئه‌‌مـڕۆش نه‌بـۆته‌‌ کولتـوور و به‌‌ نه‌‌ریـت و به‌‌ خوویه‌کی دەقگـرتـووی رۆژانـه‌ی تـاكی كورد. گـه‌ر هه‌شـمان بێـت که‌مـن. به‌‌ڵام گـه‌لی کوردمـان زۆر له‌ کـۆنه‌وە، له‌ ئاهـه‌نگ و بـۆنـه‌ خۆشـه‌کان و شـایی و زەمـاوەنـدا، به‌ ئامێرێک یا زیـاتری میـوزیکی له‌‌گه‌‌ڵ گۆرانی و هه‌ڵپه‌‌ڕکـێدا، گوزارشـتمان له‌‌ خۆشی و شادیـمان کردووە. تا ئه‌مڕۆش بـلوێـر و شـمشاڵ یا نای دوو ئامـیری پیویستی شوانانی کـوردن. بێگومان هه‌موومان حه‌ز له‌ فـێربوون یا گوێگـرتنی مـیوزیک دەکه‌یـن. ئه‌وەی حه‌زی لـێـنه‌کات که‌سێکی دڵ مـردووە. مـیوزیکـیش ته‌نیـا بۆ چـێژ و خـۆشی وەرگـرتـن نییـه‌، به‌ڵکو بـووە به‌ پێـویستیـیه‌کی گـرنگمان، کاریـگه‌ری له‌ رۆشـنبیریمانـدا هـه‌یه‌‌. تا رادەیـه‌کی زۆر تێـکه‌ڵ به‌ لایـه‌‌نـه‌کـانی ژیـانی رۆژانـه‌مـان بـووە.
(شکـسپـیر) دەڵـێـت:” مـیوزیـک خـۆراکی رۆحـمـانه‌”.
(ئه‌فـلاتـوون) دەڵـێـت:”مـیوزیـک و وەرزش، دوو زانستـن.. هـه‌ردووکیـان بۆ مـرۆڤ پێـویسـتـن”.
(نیشته‌) دەڵێـت:”گه‌ر ویستت بڕیار له‌سه‌ر ئاستی گه‌لێک بدەیـت. گـوێ له‌ میـوزیکیان بگـرە”.
(کـۆنـفـۆشـیۆس) دەڵێـت:”مـیوزیـک ئـاوێـنـه‌ی شـارسـتـانی گـه‌لانـه‌”.
(لانـس) یش دەڵێـت:”فـێری خه‌ڵـکی بـکه‌ن چـۆن گـوێ له‌ مـیوزیـک بگـرن.. ئه‌وسا پێـویستـیـمان به‌ به‌نـدیـخـانه‌ نـابـێـت”.
(کۆنجریف) دەڵێت:”میوزیک دەتوانێت دڕندەکان رابهـێنێت و.. به‌ردیش نه‌‌رم بکات”.
مامۆستا (حه‌مه‌ که‌ریم هـه‌ورامی) له‌ به‌رگی دووەم له‌ کتێبی (ئه‌دەبی منـداڵانی کورد) نووسیوێـتی، دەڵـێـت:”له‌ وڵاتـێکی رەنگـینی شاخـاوی پـڕ له‌ گـوڵ و گـوڵـزار و ئاو و رووبـار و بـاخ و دارسـتانی وەک کوردسـتان، بارەگـایه‌کی رازاوە بـووە بـۆ نیشـته‌نی مۆسیقا، بۆیه‌ نه‌کراوە مۆسیقای تیایدا خامۆش بکرێ و هه‌موو دەرەکانی لێ بگیرێ و گـوێی شیعـری شاعـیرانی لێ که‌ڕ بکـرێ، هـه‌ردەم دەرفـه‌تی بۆ رەخـسابێت هـه‌ناسه‌ی خـۆی داوە و هـێز نه‌بووە به‌ری بگرێ، هه‌ناسه‌ی پڕ گوڵاوی شیعـر ته‌نیا مۆسیقایه‌”. دەشڵێت:”ئه‌مڕۆ مۆسیقا وا تێکه‌ڵاو به‌ ژیانی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک بـووە هه‌موو روویه‌کی چـالاکی مـرۆڤی گـرتـووەته‌وە، هـیچ کـارێک به‌بێ مۆسـیقا ئه‌نجـام نادرێـت. له‌ بـواری ئه‌دەب و هـونه‌ر و رووناکـبیرییه‌وە، بووەته‌ سه‌نگی مه‌حه‌کی رەسه‌نی و ناڕەسه‌نی یا به‌هـێز و بێ هـێزی جـۆرەکـانی ئـه‌دەب و هـونـه‌ر و هـه‌ستـیاری مـرۆڤی مـه‌زن”.
دایکان و باوکان به‌ شێوەیه‌کی رەمه‌کی مـیوزیک بەکاردەهـێنن، له‌ رێی گۆرانی سووک و لایـلایـه‌ و گـوزارشت کـردن له‌ سـۆزداری و له‌ خـۆشه‌ویستیی ناخـیان، کـۆرپه‌کـانیان ژیـردەکـه‌نه‌وە و دەیـانـکه‌نه‌ خـه‌وێکی خـۆش. پێـویسـته‌ له‌ یه‌کـه‌م رۆژی له‌دایکـبوونی منـداڵانه‌وە، گوێی منداڵه‌کانیان به‌ گۆرانی ناسک و به‌ لایـلایه‌ی شـیرین و به‌ میوزیـکی هێمن پاراوبکه‌ن. تا له‌و ته‌مه‌نە بچووکییه‌دا هۆگری گۆرانی و میلۆدی و میوزیک ببن.
میوزیک رۆڵێکی گه‌ورە و کاریگه‌ری له‌ په‌روەردەکردن و له‌ رۆشنبیریکردنی منـداڵاندا هـه‌یه‌. له‌و کاته‌وە که‌ منـداڵان له‌نـاو منداڵـدانی دایکیانـدا دروست دەبـن. له‌ زۆر شوێنی جیهانـدا، زۆر دامه‌زراوەی کۆمه‌ڵایه‌تی هـه‌یه‌، له‌ په‌روەردەکـردنی کورپه‌له‌ی نـاو سکی دایکاندا، پشت به‌ به‌کارهێنانی میوزیک دەبه‌ستن. بۆ نموونه‌، شارەوانی رۆما له‌ ئیتاڵیا، ساڵانه‌ چه‌ند جارێک له‌ سه‌نتـه‌ری رۆمـا و له‌ باخچه‌ گـشتییه‌کانیدا، ئاهه‌نگی میوزیک و گـۆرانی و دانس بۆ ژنـانی دووگیـان سازدەکه‌ن. به‌ ئامانجی باشبوون و ئاسایی بـوونی مـیزاج و خـۆشی و شادی به‌خـشـین به‌ کۆرپه‌لـه‌کانی نـاو سکی ئـه‌و ژنـه‌ دووگـیانـانه‌.
تـوێـژینه‌وە و لێکـۆڵـینه‌وەکان دەربـارەی کاریگه‌ریی میوزیـک، ئه‌وەیان سه‌لمانـدووە، که‌ منـداڵانی مـیوزیکـژەن یا گـوێگـرانی مـیوزیـک، هـه‌سـت به‌ ئـارامی و به‌ خـۆشی و به‌ خاوبـوونه‌وە گیانیـان دەکه‌ن. میـوزیک یارمه‌تی رێـکـخـستـنی سۆزدارییـان دەدات.
لێکۆڵـینه‌وەکان ئامـاژە به‌وەش دەکه‌ن، که‌ ئه‌و منـداڵانه‌ی گوێ له‌و پارچه‌ میـوزیـکانه‌ دەگـرن که‌ حه‌زیـان لـێـیان هـه‌یه‌ و پێیـان سه‌رسامـن، پـاڵ به‌ مـێـشکـیانه‌وە دەنـێن بۆ دەردانی مادەیـەکی کـیمیاوی که‌ پـێی دەڵـێن (دوبـامـین) کاریـگه‌رییه‌کی ئه‌رێنی له‌سه‌ر میـزاجی منـداڵه‌ میـوزیـکـژەنـه‌کان یا گـوێگـرەکانی میـوزیک هـه‌یه‌.
له‌‌ لێکـۆڵینه‌وەیه‌کدا که‌ له‌ ساڵی (٢٠١٦) دا، له‌ لایه‌ن په‌یمانگای مێـشک و داهـێنانی سه‌ر به‌ (زانکـۆی باشووری کالـیفـۆرنیـا) له‌ ئه‌مریـکا ئه‌نجـامی دا، به‌ تاقـیکـردنه‌وە ئه‌وەیان بۆ دەرکه‌وت، که‌ میوزیک له‌ قـۆناغی به‌رایی منداڵیدا، دەتوانێت گه‌شه‌کردنی مێـشکی منداڵان خـێراتر بکات. به‌ تایبه‌تیش له‌ بـواری فـێربوون و وەرگرتنی زمان و شـارەزایی له‌ خـوێـنـدنه‌وەدا.
میوزیک به‌ شێوەیه‌ی گشتی و تـێکڕا، له‌ منداڵییه‌وە له‌ زۆر له‌ بوارەکاندا کاریگه‌ریی له‌سه‌ر گه‌شه‌کـردنی منـداڵان هـه‌یه‌. هـۆگـربـوون به‌ میوزیـک له‌ ته‌مه‌نێکی بچـووکی منـداڵیـدا، کارتێکـردنی له‌ هـێنانەدی ژیانێکی باشدا هـه‌یه‌. رێـژەی ئه‌م کارتێکـردنه‌ش له‌ هه‌موو منـداڵانـدا وەک یه‌ک نییه‌، له‌ منـداڵێکه‌وە بۆ منـداڵێکی تر جیاوازیی هـه‌یه‌.
زانـاکان به‌ تاقـیکردنه‌وە، ئه‌وەشیان بۆ دەرکـه‌وت، که‌ میـوزیک یارمه‌تی گه‌شه‌کـردنی رووەک و ئاژەڵانیش دەدات. بۆ نموونه‌: گه‌ر میوزیک بۆ مانگایه‌کی دۆشەنی بژەنرێت شیری زیـاتر دەدات. هه‌مووشمان ئه‌و کلـیـپه‌ میـوزیکییه‌ی هـونه‌رمه‌نـدی شمشاڵـژەنی گـه‌ورە و به‌نـاوبانگی کوردمـان، خـوالـێخـۆشبوو مامـه‌ (قـاله‌ مـه‌ڕە) مـان بینیـوە، که‌‌ لـه‌‌و کـاتـه‌ی مـامـه‌‌ قـاله‌ مـه‌ڕە شـمـشـاڵ دەژەنـێـت، مه‌ڕەکـان له‌ دەوریـدا وەسـتاون و خاوبوونه‌ته‌وە، به‌ هـێمنی گوێ له‌ ئاوازی شـمشاڵژەنینی مامه‌ قاله‌ی شوانیان دەگرن.
سـوودەکانی میـوزیک بۆ منـداڵان
زۆرن ئه‌و سوود و ئامانجـانه‌ی که‌ له‌ سایه‌ی ژەنیـن و گوێگـرتن له‌ مـیوزیک دێنه‌دی. به‌ کورتی ئه‌مانه‌ به‌شێکن له‌ سوودە دەروونی و جه‌سته‌یی و ئاکادیمییه‌کانی میوزیک:
١ـ میوزیک گەشه‌ به‌ هه‌ست و نه‌ستی منـداڵان دەکات، توانای تێبینی و سه‌رنج وردیان و رێکخستنی سۆزداریی لۆژیکییان زیاتر دەکات. هه‌ر له‌ میانه‌ی میوزیکه‌وە، توانایه‌کی زیـاتـری گـوێگـرتن و فـێربـوون و وەرگـرتنیـان دەبێـت. هـه‌میشه‌ش مـیوزیک به‌ به‌شی ته‌وەری کرداری فـێربوونی منـداڵان دادەنرێت. کرداری فـێربوونی بابه‌ته‌کانی زانیاری و خـوێنـدنی قـوتابخـانه‌ش ئاسانـتر دەکات.
٢ـ میوزیک گه‌شه‌ به‌ به‌هـرەکانی منـداڵان دەکات، زاخـاوی هـۆش و هـه‌ستیان دەدات و تـوانـای داهـێنان و ئافـرانـدنیـان زیـاتـر دەبـێـت.
٣ـ مـیوزیک هـێمنی و ئـارامی و ئاسوودەییـه‌کی زۆر دەخـاته‌ دڵی منـداڵان. هـه‌سـت و چـێژی خـۆشی و کامـه‌رانی و به‌خـته‌وەری به‌ دەروونییـان دەبه‌خـشـێـت و ژیـانیـان لا شـیرینتر و گوشـادتـر دەکـات. ئارەزووی گـوێگـرتـن و وتـنی گـۆرانی له‌ دەروونیـانـدا دەڕوێـنێـت. له‌ سروشتی گـشتـیدا هه‌میشه‌ له‌ دۆخـێکی گونجـاو و هـاوسه‌نگـیدا دەبن.
٤ـ میوزیک رۆڵـێکی گـرنگ و کاریـگه‌ری له‌ په‌روەردەکـردنی دروست و له‌ بنیاتنانی که‌سایه‌تی هاوسه‌نگی منـداڵانـدا هـه‌یه‌. میوزیک هه‌میشه‌ش هـیوا و گه‌شبینی دەخـاته‌ دەروونی منـداڵانه‌وە. یارمـه‌تییان دەدات بـۆ خـۆ ئامادەکـردن بـۆ ژیـانـێکی خـۆشـتر و بـۆ داهـاتـوویه‌کی له‌بـارتـر و گه‌شـتـر.
٥ـ به‌ هـۆێ گـۆرانی و میلـۆدی و میوزیکه‌وە، دەتوانین گوزارشت و دربـڕینی ئه‌دەبی، له‌ منـداڵان کاراتـر و به‌هـێزتر بکه‌ین. هـانیان بدەین به‌بێ ترس و شه‌رم، گوزارشت له‌ هه‌ست و نه‌ست و سۆزدارییان بکه‌ن و خۆیان دەربخـه‌ن، چـییان له‌ نـاخ و باریان دایه‌ هـه‌ڵیـان بـڕێـژن. میـوزیـک بـژەنـن و گـۆرانی بڵـێـن و هـه‌ڵـپـه‌ڕن.
٦ـ میوزیک هـۆکارێکی گرنگه‌ بۆ به‌ کۆمه‌ڵایه‌تی بـوونی منـداڵان. کار بۆ ئه‌وە دەکات، که‌ په‌یـوەنـدییـه‌کی به‌هـێزی هـاوڕێـتی بخـاته‌ نێـوان منـداڵانی هـاوحـه‌زی مـیوزیـکه‌وە.
به‌ تایبه‌تیش ئه‌و منداڵانه‌ی که‌ پێکه‌وە له‌ کۆرسێکی میوزیکیدان، یا له‌ تیپێکی میوزیک و گـۆرانی دان، پێویستیان به‌ هـاوڕێـتی و هـاوکاری و یارمه‌تی و هـه‌ماهـه‌نگی یه‌کتری هـه‌یه‌. چـونکه‌ کارێـکی به‌ کۆمـه‌ڵ ئه‌نجـام دەدەن. به‌بێ یارمـه‌تی یه‌کـتری نایـه‌تـه‌دی.
٧ـ تا ئێستا توێـژینه‌وە و لێکۆڵینه‌وەیه‌کی زۆر دەربارەی کاریـگه‌ری میـوزیـک له‌سه‌ر مێـشکی مـرۆڤ به‌ گـشتی و مێشکی منـداڵان به‌ تایبه‌تی کراوە. زانـاکان گه‌یشتـنه‌ ئه‌و ئه‌نجـامه‌ی، ئه‌و منـداڵانه‌ی که‌ هـۆگـری ژەنیـنی ئامـێرێکی میوزیکـن یان گـوێگـرێکی باشی میوزیکـن، له‌ رووی ئاکـادیمی و خوێنـدنه‌وە، نمـرەکانیان له‌ وانه‌کانی خوێنـدنـدا به‌رزترن له‌ نمرەکانی ئه‌و قوتابییانه‌‌ی گوێ له‌ میوزیک ناگرن و هـۆگری میوزیک نین.
لێکـۆڵـینه‌وە تـازەکـانیـش، ئامـاژە بـه‌وە دەکـه‌ن که‌ مـیوزیک تێکـڕای زیـرەکی منـداڵان به‌رزتـر دەکـاته‌وە. مـیوزیـک دەلاقـه‌یـه‌کـیـش بۆ داهـێـنان و ئافـرانـدن دەکـاته‌وە.
٨ـ مـیوزیک یـارمه‌تی گه‌شه‌کـردن و دەوڵه‌مه‌نـدکردنی زمـانی منـداڵان دەدات. منـداڵان له‌ رێی میوزیکه‌وە، بـڕێکی زیاتری وشه‌ و زاراوە و رسته‌ و هـێما فـێردەبن. ته‌نانه‌ت کۆمه‌ڵێک وشه‌ و رسته‌ و نـاوی ئامـێرە میوزیکـییه‌کان، به‌ زمانی ئینگـلیزی فـێردەبن.
٩ـ میوزیک گوێیـه‌کانی منـداڵان له‌سه‌ر گوێگرتنی باش رادەهـێنت، تا شارەزای هه‌موو دەنـگه‌ جیـاوازەکـان بـبن. ئه‌و که‌سانه‌ی گـوێـقـوڵغـان و گـوێیه‌کی میـوزیکـییان هـه‌یه‌، زۆتـر وشـه‌ و رســته‌کانی زمـان وەردەگـرن.
هـونه‌رمه‌نـدی گۆرانیـبێژی مه‌زنی کوردمان (هـۆمه‌ر دزەیی) جارێکیان له‌ دیمانه‌یه‌کی ته‌له‌فـزیـۆنیـدا وتی: له‌ فـه‌رەنسا به‌شـداریـم له‌ کۆرسێکی زمانـدا کرد، هـه‌ر له‌ یه‌کـه‌م رۆژدا، مامۆستاکه‌ چـیی بـوتـایه‌ یه‌کـسه‌ر وەرمـدەگرت. بۆیـه‌ مامۆستاکه‌ سه‌رسام بوو و لـێمی پـرسی: تـۆ هـونه‌رمه‌نـدێکی گورانیبـێژی؟ وتـم: به‌ڵێ. به‌ چـییا دەزانی که‌ من گـۆرانیبـێـژم؟ وتی: تـۆ گـوێیـه‌کی مـیوزیکـت هـه‌یه‌، یه‌کـسه‌ر قـسه‌کـانم وەردەگـریـت.
١٠ـ مـیوزیک و میلـۆدی و گـۆرانی و هـه‌ڵـپه‌ڕکێ، شـه‌رم و تـرسی منـداڵان ناهـێڵـن، ئازایـه‌تی ئه‌دەبی و متـمانه‌ و بـاوەڕ به‌ خـۆبـوونێکی زیاتـریشیان پێـدەبه‌خـشن. تا به‌ راشکاوی گۆزارشت له‌ هه‌ست و نه‌ست و له‌ خۆشـه‌ویستی و له‌ سۆزدارییان بـکه‌ن.
١١ـ مـیوزیک یارمـه‌تی چـالاکـییه‌کانی مێـشکی منـداڵان و پێشکه‌وتنی هه‌مـوو تـوانا جـوڵـییه‌کانی منـداڵان دەدات.
١٢ـ به‌شـێکی زۆر له‌ پـزیـشکان و له‌ دەروونناسانی منـداڵان، بـۆ هـه‌نـدێ گـرفـت و نه‌خـۆشی سایـکـۆلـۆژیی منـداڵان، بـۆ چـارەسه‌رکـردنیـان په‌نـا بـۆ مـیوزیـک دەبـه‌ن. وەکوو: دڵـتـه‌نگی، خـه‌مـۆکی، دوودڵی، بـێـزاری، تـرس، نـێـرگـزی، شـه‌رم،… هـتد.
١٣ـ په‌رەپێدانی خۆشه‌ویستی و راهـێنانی منداڵان له‌سه‌ر ئاخاوتنی سفـت و بێ گرێ و سادە و دوورکه‌وتنه‌وە له‌ زمانی زبـر و به‌کارهـێنانی شێوەی رەق و ته‌قی رووشکێن.
١٤ـ منـداڵان له‌ رێی مـیوزیـکه‌وە، هـه‌سـت به‌ جـوانی دەکـه‌ن و رەوشـتیان له‌ خـه‌وش و خـار پـاک دەکـه‌نه‌وە.
(بێتهـۆڤـن) دەڵێـت:”مـیوزیک جـوانیـیه‌کی بیـستراوە.. ئه‌ڵـقـه‌یـه‌کیشـه‌ رۆح و هه‌ست پێـکه‌وە دەبه‌ستـێـت”.
١٥ـ میوزیک رۆڵـێکی گه‌ورەشی له‌ رۆشـنبیریکـردنی منـداڵانـدا هـه‌یه‌. هـانی منـداڵانی میوزیکـژەن یا گوێگـرانی مـیوزیـک دەدات، بۆ خـوێنـدنه‌وەی ئه‌و کـتێـبه‌ ئاسانانه‌ی که‌ دەربـارەی میـلـۆدی و مـیوزیـک و گـۆرانی نووسـراون. تا شارەزاییـه‌کی زیـاتـریـان له‌ بارەی میوزیک و میوزیکـژەنه‌ ناسراوە کوردییه‌کان و جیهانییه‌کان هه‌بێت. شارەزاییان له‌ شێوازی میوزیک و له‌ رۆشنبیریی میوزیکی و له‌ ئامێرە هه‌مه‌جـۆرەکانی میوزیک و له‌ داب و نه‌ریتی گه‌لانی جیـاواز هه‌بێـت. به‌ رووی رۆشـنبیریی و میوزیک و هـونه‌ری گـه‌لان و جـیهـانـدا بکـرێنـه‌وە.
١٦ـ میوزیـک په‌یـوەندیی خـێزانیش به‌هـێز دەکات، رێـز و سـۆز و خۆشـه‌ویستی نێوان دایکان و باوکان و منـداڵه‌کانیان به‌هـێزتـر و شـیرینـتر دەکات. چـونکه‌ منـداڵان له‌ رێی میـوزیـکه‌وە، فـێری سـۆز و خـۆشـه‌ویستی و رێـز و یاسـا دەبـن.
١٧ـ ئه‌و هه‌ست و نه‌ست و چـێژ و خۆشییه‌ زۆرەی، که‌ میوزیک له‌ رووی دەروونی و جه‌سته‌ییه‌وە به‌ منداڵانی بچـووکی دەبه‌خـشـێت، له‌ هـۆش و دەروونیانـدا دەڕوێـن و به‌ درێـژایی ژیـانیـان، هـۆگـری میـوزیک و میـلـۆدی و گـۆرانی دەبـن و ناتـوانن پشـت له‌ میـوزیـک و گـۆرانی بـکه‌ن. مـیوزیـک واش لـه‌ منـداڵان دەکـات، لـه‌ رووی هـزری و کۆمه‌ڵایه‌تی و سـۆزدارییـه‌وە، ئامـادەی ژیـانێکی خۆشـتر و داهـاتـوویه‌کی باشـتربـن.
زۆرن ئـه‌و منـداڵانـه‌ی که‌ له‌ ته‌مـه‌نی چـوار یا پێـنج ساڵانـدا، فـێری میـوزیک ژەنـین بـوون، بـوون به‌ کـه‌ڵه‌ میـوزیکـژەنی جـیهـانی. له‌وانـه‌ش میـوزیکـژەن (مـۆزارت).
دایـکان و باوکـان و مامۆسـتایان و میـوزیکـژەنـان و گـۆرانـیبـێـژان و رێکخـراوەکانی خەمخـۆری منـداڵان و به‌ڕێـوەبه‌رایه‌تییه‌کانی چالاکـییه‌کانی قـوتابخـانه‌کانی کوردستان.
به‌ له‌به‌رچـاوگـرتنی ئـه‌و سـوودانه‌ی سه‌رەوە و زیـاتـریش له‌و سـوودانه‌. مـیوزیک له‌ گه‌شـه‌کـردن و ئامـادەکـردنی منـداڵان بـۆ داهـاتـوویـه‌کی دڵخـواز و شـیاوتـر. پێـویسـته‌ پـلانی تۆکـمه‌ و به‌رنامه‌ی ته‌سه‌لـتان بۆ منداڵه‌کانتان هه‌بێـت بـۆ فـێربـوونی میوزیک و گـوێگـرتن له‌‌ مـیوزیک. چونکه‌‌ په‌روەردەی میوزیکی منـداڵان زۆر گرنگ و به‌سوودە. له‌ زۆر کار و ره‌فـتاری نه‌خوازراو و له‌‌ خـووی ناشیرین، منداڵه‌کانتان دووردەخـاته‌وە.
له‌ وڵاتـانی رۆژئـاوادا، بایـه‌خـێکی زۆر به‌ پـه‌روەردەی مـیوزیـکی دەدەن، له‌ زۆربـه‌ی ماڵـه‌کانـدا، پیانـۆیـه‌ک هـه‌یه‌، یا ئامـێرێکی میوزیکی هـه‌یه‌، گـه‌ورە و منـداڵان له‌ کاتی پەرژاندا تاوێک پیانۆ لێدەدەن. له‌ قوتابخانه‌کانیشدا منـداڵانی ئارەزوومـه‌نـدی میوزیک، له‌ لایه‌ن مامۆستای پسپۆری مـیوزیکه‌وە، به‌ پێی ئارەزوو و هه‌ڵـبژاردنی قـوتابییه‌کان، فـێری ژەنـینی ئامـێرێکی مـیوزیکـیـان دەکه‌ن. له‌ هـه‌ر شار و گه‌ڕەک و گونـدیکـدا، به‌ دەیان تیپی میـوزیـکی هـه‌یه‌. به‌ خۆڕایی له‌ سه‌نته‌رەکاندا ئاهـه‌نگی میوزیکی سازدەن.

له‌‌ کوردستانیشدا، بابه‌تی میوزیک وەکوو وانه‌‌یه‌‌کی سه‌‌ربه‌خۆ و خراوته‌‌ پرۆگرامه‌کانی قـوتابخانه‌‌ی بنه‌ڕەتییه‌وە. زۆر سوپاسی مامۆستا (زارا ئه‌حمـه‌د جـاف) سه‌رپه‌رشتیاری په‌روەردەیی ـ له‌ رانیـه‌ دەکه‌م. به‌ڕێـزیان خـشته‌ی دابه‌شکـردنی وانه‌کانی بـۆ ناردم. به‌ پێی خـشته‌کان، به‌ پێی دەوامی قوتابخانه‌ بنه‌ڕەتییه‌کان و خوێنـدن به‌ زمانه‌ جیاوازەکان، له‌ قـوتابخـانه‌کانی کوردستان، جیـاوازی له‌ دابه‌شکـردنی ژمـارەی وانـه‌کانی میـوزیکـدا هه‌یه‌. له‌ پۆلی (٣،٢،١) دا، هـه‌فـته‌ی (٢) وانه‌ میوزیک هـه‌یه‌، له‌ هه‌ندێ قـوتابخانه‌ی تـردا هـه‌فـته‌ی (١) وانـه‌ی میوزیکـیان هـه‌یه‌، له‌ خـشـته‌کانی ئـه‌م قـوتابخـانانـه‌دا ناوی وانه‌ی (سروود) یان تێـدا نییه‌. له‌ خشته‌ی هه‌فـتانه‌ی هه‌ندێ له‌ قوتابخانه‌کانیشدا، ناوی میـوزیکی تێـدا نییه‌ و وانـه‌ی (سـروود) هـه‌یه‌، که‌ به‌ هه‌مـان رێـژەی وانه‌ی میـوزیک، وانه‌ی سروود دابه‌شکـراوە. له‌ خـشـته‌ی هـەفـتـانەی دابەشکـردنی وانەکـانی خوێنـدنی هـه‌نـدێ قـوتابخـانه‌کانیـشـدا، ‌ناوی وانەی (سروود) و ناوی (میـوزیک) ی تێـدا نییه‌‌. له‌وانه‌‌یه‌ له‌ چـوارچـێوەی وانه‌ی (هـونـه‌ر) یا (پـه‌روەردەی هـونـه‌ری) دا بـێت. به‌ڵام وانـه‌ی (پـه‌روەردەی هـونـه‌ی) بـه‌ زۆری چـالاکـییه‌کـانی وێنـه‌كـێشان دەگـرێتـه‌وە.

من وام پێ جـوان و دروسـته‌، که‌ هـه‌ردوو وشه‌که‌ (سـروود) و (میوزیک) بخرێنـه‌ پاڵ یه‌کـتری و ببـن به‌ وانه‌ی (سروود و میوزیک). مامۆستای پسپۆر و کارامه‌ و شارەزای میوزیک، له‌‌ دەرچوانی په‌یمانگای هونه‌رە جوانه‌کان، به‌شی میوزیک. بۆ وتنه‌‌وەی ئه‌م وانـه‌یه‌‌‌ ته‌رخـان بکـرێـن. نه‌شکـرێـت به‌ وانـه‌یـه‌کی لاوەکی، پێـویستە گـرنگی پێبـدەن.
دەستخۆشییه‌کی زۆریش له‌و لایه‌ن و مامۆستا میوزیکـژەنه‌ دڵسۆزانه‌مان‌ دەکه‌م، که‌ له‌ پشـووەکانی هـاوینانـدا، کـۆرس و خـولی تایـبـه‌ت بـۆ فـێرکـردنی مـیوزیک بۆ منـداڵانی کوردمان دەکه‌نه‌وە. خـزمه‌تی پیـرۆز و ناوازەیـان، شایه‌نی ئه‌وپـه‌ڕی رێـز و پێـزانینه‌.

رەزا شـوان
نەرویـج: ١١/ ئاب / ٢٠٢٢




رۆڵی منـداڵان لە فـیلـمی سـینه‌مـاییـدا… رەزا شـوان

سـینه‌مـا یه‌کێکه‌ لە باوتـرین جـۆرەکانی هـونـه‌ر، بایـه‌خی هـونـه‌ری و جـوانی هـه‌یه‌. سـینه‌ما یه‌کـێکه‌ له‌ هـۆکارەکانی راگه‌یـانـدن و زۆرتـرین هـه‌وادارانی هـه‌یه‌. سـیـنه‌ما پیـشه‌سازیی هـونـه‌ری جـوڵانه‌. هـه‌نـدی که‌س به‌ (هـونه‌ری حـه‌وتـه‌م) نـاوی دەبه‌ن. سـینه‌مـا ته‌نهـا لایـه‌نێکی خۆشی نیـیه‌، هه‌مـوو بـوارەکـانی ژیـانی بەسه‌رکـردۆتـه‌وە. روونـاکـیش دەخـاته‌ سـه‌ر کـێـشەکـانی کۆمـه‌ڵ. هـۆکـارێکـی گـرنـگی رۆشـنبـیریـشه‌. سینه‌ما دیـاردەیـەیه‌کی شارسـتانی و پێـشـکه‌وتـنیشـه‌.
رۆژئـاواییـه‌کان یه‌کـڕا و یه‌کـدەنـگ نیـن له‌سـه‌ر ئـه‌وەی، کـه‌ سـیـنەمـا هـونـه‌رێـکی سـه‌ربه‌خـۆیه‌ یـان لـقـێکه‌ لـه‌ هـونـەری ئـه‌دەب و شـانـۆ. (رۆدلـف ئارنهـایـم) یه‌که‌م داکـۆکـیکه‌ر بـوو، له‌سـه‌ر بیـرۆکه‌ی سـه‌ربه‌خـۆیی سـینه‌مـا وەکـوو هـونـه‌رێـک.
فـیلمی سینه‌مایی بریتیه‌ له‌ وێنه‌گـرتنی دیمه‌نه‌ ریـزبه‌نـدییه‌کان و ئـه‌و وێنـانه‌ی له‌سه‌ر شاشه‌ی سـینه‌ما له‌ هـۆڵی سـینه‌مـادا، یا له‌ ته‌له‌فـزیۆن و له‌ ئینته‌رنێتدا، یان به‌ هـۆی دەزگای تـرەوە بۆ خـه‌ڵکی نمایـش دەکـرێن. که‌ رووداوەکـانی ژیانیـان له‌خۆگـرتـوون.
سینه‌ما دەتوانێت ئاستی رۆشنبیریمان فـراوانتر بکات. په‌نجه‌رەکانمان له‌سه‌ر دەکاته‌وە، بۆ ئـه‌وەی دەربـارەی رۆشـنبیری و داب و نه‌ریـت و پێشکه‌وتنی گـه‌لانی تر بـزانـین و چاوەکانمـان به‌ جیهـانانی جیـاوازی تـردا هـه‌ڵـبهـێنـین.
سینه‌مـای منـداڵان، به‌شێکه‌ له‌ سـینه‌مای گشتی. ئه‌و فـیلمه‌ تایبه‌ییانه‌ نمایش دەکات که‌ به‌ تایبه‌تی بۆ منداڵان نووسراون و دەرهـێنراون و وێنه‌یان گرتوون، بۆ ئه‌وەی منداڵان بیـانبیـنن. یا بـۆ جەمـاوەرێـکی فـراوانتـار که‌ به‌ (خـێزان) ناودەبـرێـن.
له‌ ئه‌مڕۆدا وڵاتانی پێشکه‌وتووی جیهـان، گرنگییه‌کی زۆر به‌ سینه‌مای منـداڵان دەدەن. ساڵانه‌ چه‌نـدین فـیلمی تایبه‌تی بۆ منداڵان به‌رهه‌مـدەهـێنن و نمایشیان دەکه‌ن. به‌ دەیان رۆماننووس و سیناریۆنووس و ئه‌کته‌ر و دەرهـێنه‌ر و سینه‌ماکار و فـیلمساز و وێنه‌گر و کامیـرامه‌نـدی شـارەزا و شارەزایـانی بـواری پـه‌روەردە و ئـارەزووەکـانی منـداڵان و کۆمپانیای زەبه‌لاح، هه‌موو پێکه‌وە سه‌رقاڵی به‌رهـه‌مهێنانی فـیلمی سینه‌مایی منداڵانن. بـوودجـه‌یەکی زەبـه‌لاحیـشـیان بۆ تـه‌رخـان کـردووە. ئه‌مـریـکا و یابـان و هـیندستان و ئه‌لمانیا و پـۆڵه‌نـدا و کۆریـای باشوور و رووسیا و چیک پێشه‌‌نگـن له‌ به‌رهـه‌‌مهـێنانی فـیلـمی سینه‌مـایی بۆ منـداڵان.
له‌ بیسته‌کانی سه‌دەی رابـردوودا، له‌ ئه‌مریکادا بـیرۆکه‌ی فـیلمی سینه‌مایی بۆ منـداڵان سه‌ری هه‌ڵـدا، له‌ وڵاته‌ یه‌کگرتووەکانی ئه‌مریکا و ئه‌ورۆپادا پێشکـه‌وت. له‌ ئه‌مریکادا به‌ شێوەیـه‌کی فه‌رمی زاراوەی (فـیلمی خـێزانی) به‌کاردەهـێنن. له‌ ئه‌وروپاش زاراوەی (فـیلمی منـداڵان) و به‌ زۆریش زاراوەی (سـینه‌مـای منـداڵان) به‌کـاردەهـێـنن. ته‌نانه‌ت شێوازی هه‌ڵـبژاردنی پاڵه‌وان و که‌سایه‌تییه‌کان بـۆ رۆڵگـێڕان له‌ فـیلمه‌کانـدا، له‌ نێوان ئه‌مـریکا و ئه‌وروپـادا، تـا رادەیـه‌ک جیـاوازیـیان هـه‌یه‌. لـه‌ فـیـلمه‌ ئه‌مـریـکـییه‌کـانـدا، کۆمـه‌ڵـێک پێویستی و مه‌رجی تایبه‌تییان هـه‌یه‌ بۆ هه‌ڵبـژاردنی ئه‌و منـداڵانه‌ی رۆڵیان له‌ فـیلمه‌کانیاندا هه‌بێت، وەکوو شـۆخ و شه‌نگی و به‌ژن و باڵا و چه‌نـد مه‌رجـێکی تر. بـه‌ڵام له‌ فـیـلمه‌ ئه‌ورۆپـاییه‌کانـدا، هـێـندە گـوێ به‌ سـیـمای تایبـه‌تی نادەن و منـداڵانی ئاسایی بۆ فـیـلمه‌کانیان هـه‌ڵـدەبـژێن.

پێویسته‌ هـه‌نـدێ پێـویستی لـه‌ فـیلـمه‌ باشـه‌کانی منـداڵانـدا هـه‌بـن: په‌یـامێکی ئـه‌رێنی په‌روەردەییـان هـه‌بێـت، گونجاوبن له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نی منداڵان، دووربن له‌ ته‌ڵقین ئاسایی و له‌ په‌ندێری و له‌ ئامۆژگاریی راسه‌وخۆ، خۆشی و شادی به‌ منداڵان ببه‌خشن، هـۆش و سـۆزداری منـداڵان ببـزوێـنن، ساکار و سه‌رنـج راکێـشبن، دووربـن له‌ تـونـد و تیـژی.
ئـه‌م چه‌نـد رێنماییـانه‌ش بۆ سـوود وەرگـرتن، ئاراسـته‌ی دایـکان و باوکـان دەکـه‌ین:
١ـ پێویسته‌ ئه‌و فیلمه‌ سینه‌ماییانه‌ی بۆ منداڵان نمایش دەکرێن، دایکان و باوکان هه‌ڵیان بـژێـرن و په‌سه‌نـدیان بکه‌ن، له‌‌ژێـر چاودێـری ئه‌وانـدا منـداڵان سه‌یـریان بکه‌ن. ئه‌رکی وەزارەتی رۆشـنبیری کوردستانه‌، که‌ پيش نمایـشکردنی فـیلمه‌ سینماییه‌کان بۆ منداڵان، له‌ سـینه‌مـاکان و ته‌له‌فـزیـۆنه‌کانـدا، له‌ لایـه‌ن لیـژنـه‌یـه‌کی په‌روەردەیی و دەروونناسی منـداڵانه‌وە، کۆنترۆڵ بکـرێن و ئه‌و دیمـه‌نه‌ نه‌گونجـاو و ناپه‌سه‌نـدانه‌یان بسـڕنه‌وە که‌ بۆ منـداڵان ناشـێن و کاریـگه‌ری و رەنگدانەوەی نه‌رێنیان له‌ سـه‌ر ژیـانیان دەبـێـت.
٢ـ پێویسته‌ دایکان و باوکان، به‌ تایبه‌تی و به‌ وردییـه‌وە، پێش نمایشکـردن و بینـینی فیلمه‌کان له‌ لایه‌ن منداڵانه‌وە، چـیرۆکی فـیلمه‌کان بخوێننه‌وە و باش سه‌یریان بکه‌ن و له‌ ناوەڕۆک و مه‌به‌سته‌کانیان تێبگه‌ن. تا دڵنیابن که‌ شتی خراپ و ناله‌باریان تێدا نییه‌.
٣ـ دوای بینینی فـیلمه‌کان، پێویسته‌ دایکان و باوکان، هـانی منـداڵه‌کانیان بـدەن، که‌‌ به‌ راشکاوی گـفتـوگـۆ و پرسـیار دەربـارەی سیناریـۆ و که‌سایه‌تییه‌کانی فـیلمه‌کان بکه‌ن. سه‌رنـج و تێبینییه‌کانیان چـین دەربـارەی خـاڵه‌ ئه‌رێنییەکان و نه‌رێنییه‌کانی فـیلمـه‌کان.
٤ـ پێویسته‌ دایکان و باوکانیش، به‌شداربن له‌ بینینی فـیلمه‌کان و له‌ شیکـردنه‌وە و له‌ هـه‌ڵسه‌نگانـدنی فـیلـمه‌کان، له‌گـەڵ منـداڵه‌کانیـان. رای خۆیـان له‌ بارەیانه‌وە دەربـڕن.
٤ـ به‌ زارەکی فـیلمه‌که‌کـان کورت بکـه‌نه‌وە، با هـه‌ریـەكه‌ له‌ منـداڵه‌کان بیانگـێڕنه‌وە. دواییش با هـه‌ریه‌کـه‌یان به‌ کـورتی به‌ نـووسین باس له‌ فـیـلەکـان بـکه‌ن.
٥ـ با هـه‌ریه‌که‌ له‌ منـداڵه‌کانتان باس لـه‌و که‌سایـه‌تییانه‌ی فـیلمه‌کان بکه‌ن که‌ خۆشـیان دەویـن، له‌گـه‌ڵ باسکـردنی هـۆی خـۆشـه‌ویستیـیان بۆیـان.
٦ـ ئه‌گه‌ر بکـرێت دیمـه‌نێکی دیاریکـراو لـه‌ دیمـه‌نـه‌کانی ئـه‌و فـیلمانه‌ی کە دەیـانبینن. له‌ ماڵـه‌وەدا، بـۆ خۆشی له‌گـەڵ منـداڵه‌کانتـانـدا بـه‌ نـوانـدن بیـان نـوێـنن.

                         سـوودەکانی سینەمـای منـداڵان 

١ـ سینه‌مای منداڵان جیهـانێکی رەنگـینه‌، له‌ تێکه‌ڵبوونی دیمه‌نه‌کان و موزیک و خه‌یاڵ پێکـدێت. بۆیـه‌ بۆته‌ مایه‌ی بایه‌خـدانی منـداڵان. چیرۆکه‌کانی فـیلمه‌کان هـۆش و خه‌یاڵی منـداڵان به‌رەو ئاسمانـێکی ئه‌فـسووناوی فـراوان دەبـه‌ن.
٢ـ سینه‌مای منداڵان، که‌رەسته‌ و هـۆکارێکی گـرنگه‌ له‌ بنیاتنـانی رۆشـنبیریی منـداڵان و لـه‌ گه‌شـه‌کـردنی خـه‌یـاڵ و هـزر و بیـری منـداڵان. بـۆ ئاشـکـراکـردنی وزە و تـوانـا خه‌په‌بـووەکانیـان و قـۆستـنه‌وەیـان بـۆ به‌ دروسـتی ئاراسته‌کـردنیـان.
٣ـ ئه‌رەکی سـه‌رەکی فـیلمـە سـینه‌مـاییـه‌کانی منـداڵان، به‌خـشینی خـۆشی و شادییـه‌کی تایبه‌تییه‌ به‌ منـداڵان. فـیلمه‌کان پـڕن له‌ دیمـه‌نی کـۆمیـدی و گاڵـته‌ و گـه‌پ و خه‌نـدە و پێکه‌نـین. وەکوو له‌ فـیلـمه‌کانی کـه‌ڵه‌ ئه‌کـته‌ری کۆمیـدی جیهـانی (چـارلی چـاپـلین) و (میـسته‌ر بـین) دا دەیانبیـنن، ئه‌گه‌‌رچی فـیلمه‌کانی چارلی چاپـلین، به‌‌ رەش و سپین و مێـژوویان بۆ سه‌دەیه‌ک پێـش ئه‌مـڕۆ دەگه‌ڕێنه‌وە. به‌ڵام چـێژیان هـێشتا کاڵنه‌بۆته‌وە.
٤ـ دەشی فـیلمه‌ سینه‌ماییه‌کان یارمه‌تی ئه‌و منداڵانه‌ بدەن که‌ تووشی خه‌مۆکی و ترس و گۆشه‌گیری و توڕەیی و دڵه‌‌ڕاوکی بوونه‌، له‌م نەخۆشییه‌ دەروونییانه‌ رزگاریان بێت.
٥ـ ئـه‌و هه‌ڵـویست و کـارە ئه‌رێنییانه‌ی، که‌ منـداڵان له‌ فـیلمه‌کانی سینه‌مـای منـداڵانـدا دەیانبینن، روڵ و کاریگه‌رییه‌کی زۆریان له‌ بنیاتنانی که‌سایەتی دروستی منـداڵان و له‌ جیگـیردنی رەوشت و رەفـتاری باش و به‌هـا جـوانـه‌کان له‌ دەروونی منـداڵانـدا هـه‌یه‌.
٦ـ فـیلمه‌کانی منـداڵان، باشـترین هـۆکـارن بـۆ ناسینی داب و نه‌ریـت و رۆشـنبیری و که‌له‌پوور و شێواز و رێگای مامه‌ڵه‌کردنی جیاوازی گه‌لانی دەوڵه‌تـانی تـری جـیهـان. چونـکه‌ فـیلمه‌کـان وەکـوو ئـاوێنـه‌ وان و ژیـان و رۆشـنبـیریی گه‌لانی تـر دەنـوێـنن.
٧ـ فیلمه‌ سینه‌ماییه‌کانی منداڵان، به‌ سه‌رچاوەیه‌کی گه‌ورەی ئیلهام به‌خشین دادەنرێن. به‌ تایبه‌تیش ئه‌و فـیلمانه‌ی که‌ چـیرۆکه‌کانیان له‌ راستیـیه‌وە وەرگـیراون. هـه‌میشه‌ش فـیلمه‌ به‌سوود و باشه‌کان په‌یـامی ئه‌رێنی و هـيوا و گه‌شبینی به‌ منـداڵان دەبه‌خـشن. فـێریان دەکه‌ن که‌ له‌ ژیـانـدا، له‌ سایه‌ی متمـانه‌ به‌خۆبـوون و کۆشش و کـۆڵنـه‌دانـدا، شـتێک نییه‌ که‌ نـاوی ئه‌سـته‌م بێـت و نه‌یـاته‌دی.
٨ـ به‌شـێکی زۆر له‌ منـداڵان، له‌ رێی بینـین و گـوێگـرتن له‌ فـیلمـه‌کان، به‌ تایبـه‌تیش ئه‌و فـیلمانه‌ی به‌ زمـانی ئینگـلیزی و هـه‌نـدێ زمـانی ترن، که‌ ژێـرنـووسی کوردییان بـۆ نه‌نـووسـیون، تـا رادەیـه‌کی بـاش فـێری زمـانی ئیـنگـلـیزی یا زمـانی تـر بوونـه‌.

٩ـ فـیلمه‌ سینه‌ماییه‌کانی منـداڵان، تـوانـایه‌کی جیـاوازیان له‌ دەوڵـه‌مه‌نـدکـردنی هـزر و بیری منداڵاندا هـه‌یه‌. وزەیه‌کی گه‌ورەشیان بۆ سەرهه‌ڵدان و داهـێنان پێیان دەبه‌خشن.
١٠ـ له‌وانه‌یه‌ له‌ رێی فـیلمه‌ سینه‌مـاییه‌کانه‌وە، منـداڵان روانینـیان بۆ ژیـان بگـۆڕێـت.
پێویسته‌ ئه‌وەش لە منـداڵان نه‌شارینه‌وە، که‌ سینه‌مای منـداڵانیش، وەکوو هـۆکارەکانی تـری راگه‌یانـدن دوو لایـه‌نه‌، سـوودی هـه‌یه‌ و زیـانیشی هه‌یه‌. دەبێت منداڵان له‌م دوو لایه‌نه‌ ئاگادار بکه‌ینـه‌وە. چونکه‌ بابه‌ته‌کانی فـیلمه‌ سینه‌ماییه‌کان، کاریگه‌رییان له‌سه‌ر ژیانی ئه‌مڕۆ و داهاتووی ئه‌و منداڵانه‌ دەبێت که‌ سه‌یری ئه‌و فیلمه‌ سینه‌ماییانه‌ دەکه‌ن.

                  رۆڵی منـداڵان له‌ فـیلمـه‌کانی سـینه‌مـاییـدا 

له‌ زۆر فـیلمی سینه‌مـایی جیهـانیـدا، له‌ فـیلمه‌ سینه‌مـاییه‌ کوردییه‌کـانـیشدا، زۆرن ئـه‌و منـداڵه‌ به‌هـرەمـه‌نـدانه‌ی که‌ رۆڵـی پاڵـه‌وانـێـتی یا که‌سـایـه‌تی سـه‌رەکی فـیـلمـه‌کانـن و سـه‌رکـه‌وتـنیان بـه‌و فـیلـمانه‌ به‌خـشـیون. به‌ تایبه‌تیش ئه‌و فـیلـمانه‌ی په‌یـوەنـدییان به‌ خـودی منـداڵانه‌وە هـه‌یه‌ له‌ گه‌لی فـیلـمی سینه‌مـاییش بۆ گـه‌ورەکـان، منـداڵان دەوری سه‌رەکییان هه‌یه‌. هه‌نـدی له‌‌و شاکـارە فـیلمه‌ سینه‌ماییانه‌، له‌ سایه‌ی رۆڵی پاڵه‌وانێتی منداڵاندا، ناوبانگیان دەرکرد و لە سینەماکانی هەموو دەوڵەتانی جیهانـدا نمایش کران. به‌ ملێـۆنـان دۆلار داهـاتیـان بـوو. نووسـه‌ر و دەرهـێـنه‌رەکانیان بـوون به‌ ملیـۆنـێر.
زۆر زۆرن ئه‌و منـداڵانه‌ی که‌ رۆڵی پاڵه‌وانێتی یا سه‌رەکییان له‌ فـیلمه‌ سینه‌ماییه‌کانـدا بۆ منـداڵان و بۆ گه‌ورەکـان هـه‌بـوو. که‌‌ ته‌مه‌نـیـان له‌ نێـوان (٢) ساڵ بـۆ (١٥) ساڵ بـوون، هـه‌ندێکیان له‌ ژیانـدان و هـه‌نـدێکی تریان مـردوون. بۆ نمـوونه‌ نـاوی چه‌نـد منـداڵـێک دێنیـن، که‌ لە فـیلـمه‌ جیهـانییه‌کانـدا رۆڵی پاڵه‌وانـێتی و سه‌‌رەکـییان تێیانـدا بینێـون و ناوبانگـێکی جیهـانیان هـه‌یه‌، وەکوو:
١ـ (جـان کۆجـان) ی ته‌مه‌ن شه‌ش ساڵان، له‌ ساڵی (١٩٢١) دا، له‌ فـیلـمی (منـداڵ) له‌ دەرهـێنانی که‌‌ڵه‌ هـونه‌رمه‌ندی کۆمیدی ئه‌مریکی و جیهانی (چارلی چاپلین). فیلمه‌که‌ به‌ رەش و سپییه‌ و ماوەکه‌ی (٨٠) خوله‌كه‌ (جان کۆجان) له‌م فـیلمانه‌شدا رۆڵی پاڵه‌وانێتی هه‌بوو: له‌ فـیلمی (ئـۆلیڤـه‌ر تـویست: ١٩٢٢) و له‌ فـیلمی (دادی: ١٩٢٣) و له‌ فـیلـمی (رۆبنسۆن کـرۆزۆ:١٩٢٤). که‌ جـێی سه‌رسـامی بینـه‌رانی ئـه‌م فـیلمـانه‌ بـوو.
٢ـ كچۆڵه‌ی ناسک و جـوان (شـیرلی تـمبـل: ١٩٢٨ ـ ٢٠١٤) له‌ دایکبووی ئه‌مریکایه‌ و به‌ (شازادە بچـکـۆله‌) ناوی دەبـه‌ن. له‌ ته‌مه‌نی (٣) ساڵیـدا به‌ جیهـانی سینه‌ما ئاشنا بـوو. رۆڵی پاڵه‌وانێتی له‌ زنجـیرە فـیلمی کۆمیـدیی رەخنه‌ئامێز (بایبی بیـورلیسکس) دا هـه‌یه‌. سه‌رەنـج و سه‌رسامی هه‌مـوو بینه‌رانی به‌ لای خـۆیـدا راکێشا. شیرلی تمبـل له‌ چه‌ندین فـیلمی سینه‌ماییـدا رۆڵی پاڵه‌وانێتی هه‌یه‌. به‌ (ئەفـسانه‌ی سینەما) یان دەزانی. شیرلی که‌ گـه‌ورەش بـوو، چـووە ناو دنیـای سیاسه‌ت و دپلـۆماسییه‌وە چەنـدین پله‌ و پایـه‌ی به‌رزی هه‌بـوو. لە نـووسینـێکم دا، بە درێـژی باسم لە شـیرلی تمبـل کـردووە.
٣ـ (جـادلـین سمیس) ی ته‌مـه‌ن هه‌شـت سـاڵان، که‌ کـوڕی ئه‌کتـه‌ری سینه‌مایی (ویـل سمیس) ە، له‌ فیلمی (گەڕان به‌ دوای شادی) دا، رۆڵی پاڵه‌وانێتی هـه‌یە. هه‌روەها له‌ فیلمی (کوڕە کاراتییه‌که‌)ش له‌ دەرهـێنانی (جاکی شان) جادلین رۆڵی پاڵه‌وانێتی هه‌یه‌.
٤ـ خونچه‌گـوڵ (ئانـۆک ستـیڤـن) ی سـویسری، له‌ فـیلـمی (هـایـدی) که‌ لە نـووسیـنی رۆماننووسی سویسری خاتوو (یۆهانا لویزە هـۆیسه‌ر) و دەرهـێنانی (ئالان گسپۆنه‌ر).
(ئانـۆک ستیـڤـن) ی تەمـه‌ن هـه‌شـت سـاڵان، رۆڵی (هـایـدی) دەبیـنێـت.
٥ـ له‌ فـیلمی (پیـپی گـۆرەویـدرێـژ) که‌ له‌ نووسینی که‌ڵه‌ رۆماننووس و چـیرۆکنووسی سـویـدی خاتـوو (ئاسـتریـد لـینـدگـرین) ە، ئـه‌و کچـۆڵه‌‌ بـلیـمـه‌ته‌‌ (٩) سـاڵانه‌ که‌ رۆڵی پـیـپی دەبینێـت، دوو گـۆرەویی درێـژی هـه‌ریه‌که‌ له‌ رەنگـێک له‌ پێـیـەکانی دایـه‌، قـژە سـوورە درێـژەکه‌ی سـتایـلـێکی تایبـه‌تی هـه‌یه‌. رۆڵـێکی پاڵه‌وانێتی کـۆمیـدی هـه‌یه‌ و جـوڵه‌ی سه‌یـر و سه‌رنجـڕاکـێش و زۆر کـاری لە تـوانابەدەر ئەنجـام دەدات. دەدات و هـه‌مـوو منـداڵان سه‌رسام دەکـات و دەیـانهـێنێـته‌ خۆشی و خه‌نـدە و پێکه‌نیـن.
٦ـ لـه‌ زنجـیرە رۆمـانی (هـاری پـۆتـه‌ر)، له‌ نـووسینی رۆماننووسی ئینگـلـیزی خاتـوو (جـوان رۆلیـنگ) که‌ کاکـه‌له‌ (دانیـال جاکـوب رادکـلیـف) ی ته‌مه‌ن (١٣) ساڵان، رۆڵی پاڵه‌وانێتی هه‌یه‌، رۆڵی (هـاری پـۆته‌ر) دەبینێت. کچۆله‌ی خونچه‌گوڵ (ئیما واتسـۆن)ی (١٠) ساڵان و کاکه‌له‌ (رۆبـه‌رت گرینـت)ی (١٣) ساڵانیش، له‌ پاڵ دانیال رادکـلیـف دا، رۆڵی سه‌رەکییان هه‌یه‌. ئه‌م فـیلمه‌ له‌ هه‌موو جیهاندا نمایش کرا. ژمارەیه‌کی پێوانەیی له‌ دەسکه‌وتی پارە و له‌ ناوبانگ به‌ دیهـێنا، نووسه‌ره‌كه‌ی و دەرهـێنه‌رەکه‌ی به‌ هـۆی ئه‌م فـیلمه‌وە بـوون به‌ ملیـۆنێـر.
٧ـ هه‌ریەکەش له‌م منداڵانه‌ رۆڵی پاڵه‌وانێتیان له‌ فـیلمه‌ سینه‌ماییه‌ جیهانییه‌کاندا هه‌یه‌:
(کمـارک لیسـته‌ر: دە سـاڵان) و کچـۆلە (جـۆدی فـۆسـت: له‌ سێ ساڵـییه‌وە) و کچـۆڵه‌ (هـایـله‌ر مـیلـه‌ر: دە سـاڵان) و کـچـۆڵه‌ (دارو بـاریـمـۆری) و (جـۆنـاسان ئه‌شمـور) و (ماریۆ کۆستۆدیۆ) و (ستیڤـزن وارسه‌ر) و (لیندا بلێر) و (هـارفی ستیفنز: پێنج ساڵان) و چه‌نـدین منـداڵی تر که‌ رۆڵی پاڵه‌وانێتی و سه‌رەکییان له‌ فـیلمە سینه‌ماییه‌کاندا هه‌یه‌.

رۆڵی منـداڵانی کورد له‌ فـیلمه‌ سینه‌ماییه‌ کوردییه‌کاندا

منـداڵانی کوردیش گه‌ر هـه‌ل و مه‌رجیان و دەرفه‌تیان بۆ بـڕەخـسێت، له‌ رووی به‌هـرە و بلیمه‌تی و زیرەکی و توانـاوە، له‌ منـداڵانی تری جیهـان که‌متر نین. به‌ڵام بە داخه‌وە زۆر بێنـازن و زۆر به‌ کـه‌می ئـاوڕ له‌ خـه‌ون و هـیوا و له‌ بەهـرەکـانیان دەدرێنـه‌وە.
له‌ چه‌ند فـیلمێکی سینه‌مایی کوردیدا، منـداڵانی کوردمان رۆڵی پاڵه‌وانێتی و سه‌رەکییان تێیانـدا بینیوە. له‌ سـایـه‌ی رۆڵی ئه‌و منـداڵانه‌وە فـیلـمەکـان سه‌رکه‌وتـن و ناوبانـگـیان به‌دەست هـێنان. ئه‌م منـداڵانه‌ش درچـووی هـیچ په‌یمانگایه‌کی شانـۆیی و سـینه‌مایی و هـونه‌ری نیـن. زۆر به‌ سروشـتی و عـه‌فـه‌وی نـوانـدن دەکـه‌ن و رۆڵـه‌کانیان دەبیـنن. هـه‌روەکوو ئه‌وەی یارییه‌کی ئاسایی بکه‌ن. بیـر و خه‌یاڵـیان لای کامیـرا و وینـه‌گـرتن نییـه‌. ناوی چه‌نـد منـداڵـێکی به‌هـرەمه‌نـدی کوردمـان دەهـێـنم كه‌‌ رۆڵی پاڵـه‌وانـێتی و سه‌رەکـییان له‌ هـه‌نـدێ فـیلـمی به‌نـاوبـانگی کوردیـدا هـه‌‌یه‌‌:
١ـ یه‌کـه‌م فـیلـمی سینه‌مـایی که‌ به‌ زمـانی کـوردی تۆمـارکـراوە، فـیـلمـێکه‌ به‌ نـاوی (زارە) یا (زارێ) یه‌. به‌رهـه‌می یه‌کـێتی سۆڤـیه‌تی پێشووە، له‌ ساڵی (١٩٢٦) دا، له‌ لایـه‌ن دەرهـێنه‌ری ئه‌رمـه‌نی (هامـۆ به‌گ نازاریان) ەوە دەرهـێنراوە. دیمه‌نـه‌کانی له‌ شاخه‌کانی ئه‌رمه‌نسـتان گـیراوە و هـه‌ر له‌ ئه‌رمه‌نستانیش بۆ یه‌کـه‌م جار نمایش کرا. ئه‌م فیلمه‌ باس له‌ خۆشه‌ویستی کوڕ و کچـێکی لاوی کوردی ئێزیـدی دەکات، کچـه‌که‌ ناوی (زارێ) یـه‌ و کوڕەکه‌ش شـوانه‌ و نـاوی (سـیـدۆ) یه‌. له‌ژێـر سه‌رکوتکـردن و چه‌وسانـه‌وە له‌ لایـه‌ن دەسه‌ڵاتـدارانه‌وە، بـۆ ژیـان دەجەنـگـن. نازانـم منـداڵانی کورد له‌م فـیلمه‌دا رۆڵیان هـه‌یه‌ یا نیانه‌. حه‌زمکـرد وەکوو یه‌که‌م فـیلمی سینه‌مایی کوردی ناوی بهـێـنم.
٢ـ فـیلمی کوردی (ساتێک بۆ مه‌ستی ئه‌سپه‌‌کان) که‌‌ به‌ زمـانی کـوردی و فـارسییه‌‌، له‌ نـووسـین و دەرهـێنانی هـونه‌رمـه‌نـدی سـینه‌‌مـاکـار و دەرهـێنه‌‌ری فـیلـمی سـینه‌مـایی (به‌همه‌ن قوبادی) یه‌‌. که‌ له‌ رۆژهـه‌‌ڵاتی کوردستان دەرهـێنراوە. له‌‌ سالی (٢٠٠٠) دا، بۆ یه‌که‌م جار له‌ فـێستیڤاڵی (کـان) له‌‌ فه‌رەنساد نمایشکرا. رۆڵی پاڵه‌وانێتی ئه‌م فـیلمه‌ منـداڵێکی کـوردە به‌ نـاوی (ئه‌یـوب) نـاوی ته‌واوی راستیشی (ئه‌یـوب ئه‌حمه‌د)ە، له‌و کاته‌دا، ته‌مه‌نی (١٣) ساڵ بوو. ئه‌یوب له‌ گوندی (مرانی) سه‌ر به‌ قه‌زای پێنجـوێن له‌ دایـک بـووە، به‌ هـۆێ جه‌نـگی نێـوان عـێراق و ئێـرانـه‌وە، بۆ رۆژهـه‌ڵاتی کوردستان کـۆچـیان کـردبـوو. هـه‌ر لـه‌م فـیلمـه‌دا دوو ئه‌کـتـه‌ری منـداڵی تـریـش رۆڵـیـان هـه‌یه‌، کچـۆله‌ (رۆژیـن یـوونس) ته‌مـه‌ن (١٠) سـاڵان و (مه‌هـدی ئـیخـیاردیـن) سێ سـاڵان، که‌ کـوڕێـکی منـداڵی خـاوەن پێـداویستی تایبـه‌تـییـه‌. لـه‌‌ فـیلـمه‌کـه‌دا ئـه‌م سێ منـداڵـه‌ خـوشک و بـران و دایک و باوکیان نه‌ماون، ته‌نها مامێکیان هـه‌یه‌. ئه‌یـوب له‌ پێناوی په‌یداکردنی بـژێـوی ژیانی (رۆژیـن) ی خوشکی و (مادی) بـرا بچـووکی، که‌ پێویستی به‌ پـارە هـه‌یه‌ بـۆ نه‌شـته‌رگه‌رییـه‌کی پێویست، هه‌مـوو به‌رپـرسیارێتییه‌ک دەکـه‌وێـته‌ ئه‌ستۆی ئه‌یـوب، ناچار واز له‌ قـوتابخانه‌ دەهـێنێت. کاری کـۆڵبـه‌ری دەکات له‌ نیـوان رۆژهه‌ڵات و باشووری کوردستاندا (رۆژین) یش، له‌ پێناوی مادی برایدا ناچاربوو که‌ شـوو بـکات، بۆ ئـه‌وەی پـارەی مـارەییـه‌که‌ی، بۆ نه‌شـته‌رگه‌ریی مـادی وەربگـرێت. ئه‌یـوب و رۆژیـن و مـادی، زۆر بـه‌ جـوانی و بـه‌ ئاسـایی و سـه‌رکـه‌وتـووانـه‌، لـه‌م فـیلمـه‌دا رۆڵـه‌کـانیان بینـیـوە. ماوەی فـیلمه‌که‌ (٨٠) خـولـه‌که‌. ئـه‌م فـیـلمه‌ بـاس له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی بێ دەرەتانی کورد دەکات، که‌ دایک و باوکیان له‌دەست داوە. هـه‌وڵ بۆ مـانه‌وەیـان دەدەن.
بۆیه‌ش کۆڵبه‌رەکان ویسکـییان کردە ناو ئـاوی خواردنه‌وەی ئه‌سپه‌کانیان تا مه‌ست و سـڕببـن و سه‌رمـا و سـۆڵه‌ و گـزەبـای سـارد و به‌فـر کـاریـان لـێنـه‌که‌ن و نه‌وەسـتن.
(ساتێک بۆ مه‌ستی ئه‌سپه‌کان) ژێـرنـووسیان بۆ چه‌ندین زمانی جیهـانی کردووە و له‌ چه‌نـدین هـۆڵی گـه‌ورەی سینه‌ماکانی شارەکانی وڵاتـانی جـیهانـدا نمایشکـرا. چه‌نـدین خه‌ڵاتی به‌نرخ و به‌رزی نێـودەوڵه‌تییان پێبه‌خشی. به‌ هـۆی سه‌رکه‌وتنی ئه‌م فـیلمه‌وە، به‌هـمـه‌ن قـوبـادی نـاوبانگـێکی جیهـانی له‌ دەرهـێـنانی فـیلـمی سینه‌مـاییـدا دەرکـرد.
شایه‌نی باسیشه‌ له‌ ئێستادا (ئه‌یـوب ئه‌حمـه‌د) گه‌نجـێکه‌ و گه‌ڕاونـه‌ته‌وە بـۆ پێنجـوێن. خه‌ریکی کـاری کـۆڵـبه‌رییـه‌. زۆر حه‌ز دەکـات له‌ فـیلـمێکی سـینه‌مایی کوردی تـازەدا بانـگی بـکه‌ن و رۆڵـێکی بـدەنێ.
٣ـ فـیلمی (کیسه‌ڵه‌کانیش دەفـڕن) فیلمێکی جه‌نگی درامییه‌، له‌ نووسـین و دەرهـێنانی هـونه‌رمه‌نـدی سینه‌ماکار (به‌هـمه‌ن قوبادی) یه‌. که‌ له‌ ساڵی (٢٠٠٤) دا نمایـش کـرا.
چـیرۆکی فـیلمه‌که‌ دەربـارەی (٣) منـداڵی په‌نـابه‌رە له‌ که‌مـپێکی ئـاوارە کوردەکان، له‌ نێوان رۆژهه‌ڵات و باکووری کوردستاندا. چاوەڕێی رووخانـدنی سه‌دام حوسێن دەکه‌ن.

له‌م فـیلمه‌دا، ژمارەیه‌کی زۆر له‌ منـداڵانی کوردمان به‌شدارییان کردووە. به‌ڵام سێ له‌ منداڵه‌کان رۆڵی پاڵه‌وانێتیـیان هـه‌یه‌، که‌ ئه‌مانه‌ن:
١ـ (سـۆران ئیبـراهـیـم) ته‌مـه‌نی (١٣) ساڵه‌، دێ بە دێ دەگـه‌ڕی و ئانتـین و سـاجی مه‌هـورا بـۆ خه‌لکی گونـدەکان دادەنێـت، بۆیـه‌ به‌ نازنـاوی (کاک سه‌تـه‌لایـت) ناویان دەبـرد. شـڕە ئینگـلیزییه‌کـیشی دەزانی.
٢ـ خۆنچـه‌گـوڵ (ئـاواز له‌تـیـف) ته‌مه‌نی (١١) سـاڵه‌، رۆڵی (ئـاگـرین) ی لـه‌م فـیلمه‌دا هه‌یه‌، زۆر به‌ جـوانی و سروشتی رۆڵه‌که‌ی بینیوە، کچۆڵه‌یه‌کی بێ دایک و بێ بـاوکه‌. بـرا‌یه‌ك (٣) ساڵانی نابیناشی هه‌یه‌. خه‌م و ئه‌رکی به‌خێوکرنی براکەی که‌وتۆته‌ سه‌ری.
٣ـ (هـێڕش فـه‌یسه‌ڵ رەحمان) که‌‌ ته‌‌مه‌نی (١٣) ساڵه‌ و خـاوەنی پێـداویستی تایبه‌‌تییه‌، له‌ منـداڵییـه‌‌وە به‌ هـۆی شـۆرتی کـارەباوە، هـه‌ردوو دەسته‌‌کانی له‌‌ شانییه‌وە پـزیشک بڕیـویانەتەوە. هـێڕش له‌م فـیلمەدا رۆڵی (هـەنگـۆف) ی هـه‌یه‌. هـه‌روەکوو منـداڵێکی ئاسـایی مـه‌لـه‌ و زۆر کـاری تـر دەکـات. زۆر سه‌رکه‌وتـووه‌ له‌ رۆڵـه‌کـه‌یـدا.
مـاوەی فـیلمی (کیسه‌ڵـه‌کـانیش دەفـڕن) (٩٧) خـولـه‌که‌. بـۆ یه‌کـه‌مـین جـار له‌‌ سـاڵی (٢٠١٤) دا نمایـشکـرا.
٤ـ فـیلمی (بێـکه‌س) که‌ فـیلمێکی سینه‌مـایی کـۆمیـدی درامیی کوردییه‌. له‌ نووسـین و دەهـێنانی هونه‌رمه‌نـد (کارزان قـادر) بۆ یه‌که‌مین جـار له‌ ساڵی (٢٠١٢) دا نمایشکرا. باس له‌ دوو بـرای پێـڵاوبـۆیاخکه‌ر دەکات، که‌ له‌ فـیلمەکەدا ناویان (دانـا) و(زانـا) یه‌.
ناوی ته‌واویان (زەمـه‌نـد ته‌هـا ـ دانـا) و (سـەروەر فـازل ـ زانـا) دوو منـداڵی بەتوانان.
دەیـانه‌وێـت له‌ ژیـانی پـڕ له‌ مه‌ینـه‌تی و کوێـرەوەری هـه‌ڵـبێن و خـۆیان بگه‌یه‌نـن به‌ (سـۆپـه‌رمـان) له‌ ئه‌مریـکا. پێیانـوایه‌ ئـه‌و دەتـوانێت هه‌موو کێـشه‌کانیان بۆ چارەسه‌ر بکات. دانا و زانا به‌ سواری که‌رەکه‌یـان که‌ ناویـان لێنـاوە (مایـکڵ جاکـسـۆن) دەسـت دەکـه‌ن به‌ گه‌شـته‌که‌یـان بـۆ ئه‌مـریکا. مـاوەی فـیلمـه‌که‌ (٩٧) خـولـه‌که‌. وێنـه‌کـانی له‌ باشووری کوردستان گیراون. وەریان گێڕاوە بۆ سه‌ر چه‌ندین زمانی جیاوازی جیهانی.
چه‌نـدین خـه‌ڵاتی به‌نـرخی نێـودەوڵه‌تییان پێبه‌خـشی. فـیلمێکی تایبـه‌تیـیه‌ بـۆ منـداڵان.
٥ـ (بـاوکـە) کـورته‌ فـیلمـێکه‌ بـه‌ زمـانی (کـوردی) و (نه‌رویـجی) یه‌. له‌ نـووسـین و دەرهـێنانی هـونه‌رمه‌نـد (هـیشام زەمـانی) یە. ماوەی فـیلمه‌که‌ (١٥) خوله‌که‌. دیمه‌ن و وێنه‌کانی له‌ نه‌رویـج گـیراون و دەرهـێـنراوە. بۆ یه‌که‌م جـار له‌ سـاڵی (٢٠٠٥) دا، له‌ نه‌رویـج نمـایـش کـرا.
ئه‌م فـیلمه‌‌ باس له‌ باوکێک و له‌‌ کوڕە (١٠) ساڵانه‌کەی که‌ ناوی (بڕوا ئاکۆ رەسووڵ)ە. كه‌ پاڵه‌وانی فـیلمه‌که‌یه‌. که‌‌ به‌ قـاجاغی هـاتوونه‌ته‌ نه‌رویـج. له‌ یه‌کێک لە کامپەکانـدان. مافی په‌نابه‌رییان رەتدەکرێته‌وە، پۆلیس باوکه‌که‌ دەگرن و سواری ئۆتـۆمبـێلی پـۆلیسی دەکـه‌ن بۆ گـەڕانەوە، منـداڵـەکەی بە گـریـانه‌وە هـاواردەکات بـاوکه‌ جـێـم مه‌هـیـڵه‌. که‌ پۆلـیس لێی دەپرسن ئه‌وە کوڕەته‌؟ به‌ نه‌خـێر کوڕی من نییه‌ وەڵامی پـۆلـیس دەداته‌وە. بۆ ئه‌وەی کوڕەکه‌ی مافی په‌نابه‌ری وەربگرێت. ئه‌م فـیلمه‌ له‌ نه‌رویـج و له‌ دەوڵه‌تانی ئه‌وروپـادا نمایـش کـرا و زۆر که‌سی هـێنایه‌ گـریان. زیاتر له‌ (٤٠) خـه‌ڵاتی به‌نـرخی بەدەستهـێـنا.
٦ـ فـیلمی (کـۆچـه‌ری بچکـۆل) هـونه‌رمه‌نـد (به‌تـین قـوبادی) سینارێوی نووسیوە و بۆ سینه‌مای دەرهـێناوە، به‌رهـەمهـێنانی (محه‌مه‌د ئه‌حـمه‌دی) یه‌. وێنه‌ و دیمه‌نـه‌کانی ئه‌م فـیلمه‌ له‌ ئـێران و تورکیـادا گـیراون. له‌ ساڵی (٢٠١٩) دا به‌رهـه‌مهـێنراوە. بۆ یه‌کـه‌م جاریش له‌ ساڵی (٢٠٢١) دا، له‌ یه‌که‌مین فـێستیڤاڵی فـیلمی سینه‌مایی کوردی له‌ شاری (مۆسکـۆ) له‌ رووسـیا، له‌ هـۆڵی سـینه‌مـایی (ئـوکتـۆبـه‌ر) نمایـشکـرا.
له‌‌ (کۆچه‌ری بچکـۆل) دوو منداڵی کورد که‌ بـران، ناویان (یوسف مه‌حمود عه‌بدولقادر) و (محه‌مه‌د مه‌حمود عه‌بـدولقـادر) ە، رۆڵی سـه‌رەکییان هـه‌یه‌.
٧ـ بێجـگه‌ له‌و فـیلمانه‌ی که‌ باسمان کـرد، له‌ چه‌نـد فـیلـمێکی سـینه‌مـایی تـری کوردیدا، منـداڵانی کورد رۆڵیـان تێـیانـدا هـه‌یه‌.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٥/ یـوولی/٢٠٢٢




منداڵەکانی ئەمڕۆمان، هـیوای داهـاتووی کوردستانن… رەزا شـوان

منـداڵـە خـۆشـەویستەکـانـمـان جـگەرگـۆشەمـانـن، گـرنگـتریـن ژێـرخـانی سـتراتیـژی نەتەوەیـیمان، گەورەترین سەرمـایەی راستی و بەنـرخـترین سامانی گەلەکەمانـن، کە لە نـەوت و گاز و زێـڕ و گەوهـەر و لە هەمـوو سامانێکی کە، گرنگـتر و بەنـرخـترن.
منـداڵەکانمان نەوەی ئەمڕۆن و هـیوای داهاتووی کوردستانن، لاوان و ژنان و پیاوانی داهـاتوون، بـڕبـڕەپشت و بەردی بنـاغـەی کۆڵەکەکـانی گۆمەڵـگای داهاتـووی کـوردن.
منداڵـەکانمان تـۆوی ژیـان و مـانن، رووەک ئاسایی ساڵ لە دوای ساڵ گەورەتـر دەبن، دەبنـە شۆڕە نەمامی تـەڕ و ناسکی هـیـوا و ئـومێدمـان، تا زیـاتر بایـەخ بـەم شوولکە نەمامانەی ئەمڕۆمـان بدەین، تا زیـاتر خـزمەتیان بکەیـن، جـوانـتر دەڕسکـێن، باشـتر چـرۆ و گـەڵا وگـوڵ دەکـەن، زیـاتریـش بـەر دەدەن. دەبنـە کەڵـەداری بەهـێـز و رەگ ئەستوور، دەتوانن لە بەردەم لێـزمە و رەهـێڵە و رەشەبا و زریان و تـۆفـانی رۆژگارە سەخـت و دژوارەکانـدا خۆیـان رابگـرن و هەڵنـەتەکـێن. دەتـوانن لەگەڵ گۆڕانکارییە خـێراکانی ئـەم سەردەمـە جەنجـاڵە و هـەر گـۆڕانکارییەکی داهـاتـووش دەربـەرن. لە کاروانی خـیراڕەوی پێشکەوتن و شارستانی دوانەکەون. لە رووی داهـێنانە سەیـر و سەمـەرەکانی رۆژانـەی تەکنەلـۆژیـادا نامـۆ و رامـاو و دامـاو نەبـن.
هـەر ئـەم منـداڵە چاوگەشـانەی ئەمـڕۆمـانن، لە سـبەینـێی جـیاواز لە ئەمـڕۆ، دەبنـە شاسوار و شۆڕەسواری گۆڕەپانی کوردایەتی و مەردایەتی، دەبنە کورد و کوردستان پەروری سەرسەخت، بە تێکـۆشەر و شۆڕشگـێڕی چاونەتـرس، بە پێشـمەرگە و بە سەرکـردەی قـارەمـان و دڵسـۆزمـان، دەبنە هـەڵگـری ئـاڵای کوردسـتانی پـیرۆزمـان، دەبنە رابـەر و پێـشەوا و بە سەرمەشـق، دەبـنە بە چـراهەڵگـری ئـازادی و رزگـاری کوردستان، دەتوانن شکۆی نەتەوە و نیشتمانەکەمان بپارێزن. منـداڵەکانی ئەمڕۆمانن لە سبەینێدا دەبنە باڵیـۆزی و نوێنەری کورد و کوردستان، لە هەموو وڵاتـانی جیهـان، دەبنـە هـەڵگـری پەیـامی ئـازادی و ئاشـتیخـوازی و چـڵەنـێرگـزی بەهـاری ئـاشـتی و خۆشـەویستی کوردسـتان، پێـشکەش بە هـەمـوو گـەلانی جـیهـان دەکـەن.
ئـەم خـۆنچـەگـوڵە گەشانە و ئەم کاکەلە رۆحسووکانەی ئەمڕۆمان، لە سبەینێدا، دەبنە شـۆڕەژنـانی تێکـۆشـەر و بە چالاکـوانان و بە دایکانی میهـرەبـان، دەبنە کەڵە پیـاوانی جوامێر و دلێر و ناودار، دەبنە باوکانی دڵسۆز. دەبنە دەسەڵاتدار و کارمەند و بیرمەنـد و سیاسەتمەدار، دەبنە نووسەر و رۆشنبیر و شاعـیر و هـونەرمەنـد، دەبنە مامۆستا و پـزیشک و ئەنـدازیـار و پارێـزەر و چالاکـوان… هـتد. دەشبنە بەرپـاکەری شـۆڕشـێکی راسـتی گـۆڕانـکاری و چاکـسازی و نـوێخـوازی لە هەمـوو بـوارەکانی ژیانـدا. دەتـوان دەبنە رەگهـەڵـتەکـێنی گەنـدەڵی و نادادپەروەری و سـتەم و زۆرداری و بـرسێـتی.
چی هەیە لە جیهاندا، لە زەردەخەنەیەکی سروشتی منداڵان شیرینتر و خەمڕەوێنتربێت.
بەبێ منـداڵان، جیهـان نە تیشکی خـۆر دەیگـرێتـەوە، نە پێ کەنین و نەخـۆشەویستیش تامیان دەبێـت، بۆیە منداڵان بەنـرخـترین بوونەوەری جیهانن، گەورەترین گەنجینەمانن. پێـویستە خۆشـیانـمان بـوێـت و بیـان پارێـزین و بە دروستی پەروەردەیـان بـکەیـن.
(روبـاد کبلـنگ) دەڵێـت:”جـوانترین دیمـەن لەژێـر ئاسـماندا، منـداڵـێکە بە نوکـتەیەک پـێ دەکـەنێ..”.
لـەم روانـگەیەوە، کـەواتە هـێنانـەدیی داهـاتـوویەکی گـەشـتر و شـیاوتـر بـۆ کـورد و کوردسـتان، لە دەسـتی منـداڵانی کـوردی ئەمـڕۆمـان دایـە. لە سـایـەی گـۆشکـردن و پەروەردەکردنی دروسـت و ئاراستەکردنی راست و زاخاودانی بیـر و هـزری ئەمانـدا، ئـەو دواهـاتـووە گـەشـتر و شـیاوتـر و خـوازراوەمـان بۆ کورد و کوردستان دێتـەدی.
تا زیـاتر و دروستر گرنگی بە پەروەردەکردن و فێرکردن و ئاراسەکردنی منداڵەکانمان بـدەیـن، رەنـج بێـوەر نابـین و زیـاتریش لە سەرکەوتنیان و لە هـێنانەدی داهاتوویەکی گەشـتر بۆ کورد و کوردستان دڵـنیا دەبـین.
هەموو ئەو ئامانجانەی کە باسمان کرد، لە رێی پەروەردەکردنی دروستی سەردەمیانە و رێنمـایی پێویست و ئاراسـتەکـردنی ئامانجـداری راسـتیدا دێنـەدی. بێگومـان بنیاتنـان و گـۆڕانـکاری لە منـداڵانی ئەمـڕۆوە دەسـت پێـدەکەن. پێـویستیمان بە نەخـشەرێگایەکی تازەی پەروەردەیی و بە پلانێکی تۆکمە و بە گـۆڕانکاری لە سستەم و پرۆگـرامەکانی پـەروەردە و فـێرکـردن و رۆشـنبیریکـردنی منـداكانی قـونـاغـی قـوتابخـانەی بنـەڕەتی هـەیە. پێـویستە لە لایەن پسپـۆرانی پەروەردەی نوێـوە، سەر لە نـوێ پـرۆگـرامەکانی پەروەردەکردن و فـێرکردن و خوێنـدن دابڕێژرێنەوە. چونکە بابەتەکانی پروگرامەکانی خوێندنی ئێستا، پێداویستی و خواست و تمووحاتەکانی نـەوەی ئەمـڕۆمان ناهـێننەدی.
پەروەردەکـردنی دروستی منـداڵان، پێـویسترین و لەپێشـترین و پیـرۆزتـرین ئەرک و خـزمـەتە. ئـەم ئەرکـەش بـە تەنهـا لـە ئەسـتۆی دایـکان و باوکـانـدا نییـە، بەڵـکو لە ئەسـتۆی مامـۆسـتایـان و نـووسـەران و شاعــیران و هـونەرمەنـدان و هـەمـوو ئـەو رێکخـراوانەشـن کە داکـۆکی لە منـداڵان و لە مافـەکانیان دەکـەن. بەشی زۆریشی لە ئەستۆی حکومەت و دەسەڵات دایە. چونکە منـداڵەکانمان بە تەنهـا موڵکی دایکان و باوکـانیان نـین، موڵـک و سەرمـایەی گەلەکەمـانیشـن.
لە ئەمـڕۆدا، لە هـەمـوو سـەردەمـەکـانی پێشتر، لە سـایەی پێـشکەوتـن و شـۆڕشی تەکـنەلـۆژیـا و داهـێنان و جیهـانگـیری دا، پەروەردەکـردنی دروستی منـداڵان زیـاتر قـورس بـووە. پێویستە ئەوەش بزانین، کە منداڵانی ئەمڕۆمان جیاوازن لەگەڵ منداڵانی سەدەی رابـردوودا. راستییەکە و نکـووڵی لێناکرێت، کە منـداڵانی ئەمڕۆمان لە سایەی شۆڕشی تەکنەلۆژیا و ئاسانی هۆیەکانی گەیاندن و پەیوەندیکردن و خۆڕۆشنبیریکردن، هـۆشیارتر و چاوکراوەتر و زۆرزانتر و زیرەکترن لە نەوەکانی رابردوو. هـیوا و خەون و پێداویستییەکانیشیان، هەمـان پێـویستی و هـیوا و خەونی منـداڵانی پێش خۆیان نین.

بۆ ئەوەی منـداڵانی ئاسایی لە رووی جەستەیی و هـزری و دەروونییەوە پێ بگەیەنین، پێویستە بە وریـایی و شارەزاییەوە پەروەردەیـان بکـەین. چونکە هـەر هـەڵەکـردن و سەقـەتییەک لە پەروەردەکردنی منـداڵەکانمان، ئاکامێکی زیان بەخـش و نەخـوازراوی لێـدەکەوێتـەوە، لەوانـەیە راستکـردنـەوەی زۆر زەحـمـەت بێـت.
(ئەلـیزابێس مـاخ) دەڵێت:”لە کاتی ئەنجامـدانی پەروەردەکردنی منـداڵەکانمانـدا، هـەر هـەڵـەیەک بـکەیـن، دەبێـتە هـۆی دۆڕانـدنی جـەنـگـێک، کە لە پێـناوی دوارۆژێـکی باشـتردا دەسـتمان پێکـردووە..”.
هەر گەلێکیش منداڵانی بۆ داهاتوو پەروەردە و ئامادە نەکات، ئەو گەلە داهاتووی نییە. بـۆیە هـەر کەمتـەرخەمییەک لە پەروەردەکـردنی منـداڵەکانمـان بکەین، یا پەراوێـزیان بـکەیـن و بە هـەنـدیان نەزانیـن و پـشـتیان تێ بـکەین و بیـان دەیـنـە دەسـت قـەدەر و چارەنـووسێکی نادیـارەوە. لەوانـەیە لەڕێ دەربچـن و مـل لە هـەڵـدێـرێکی هـەزار بە هـەزارەوە بنێن و لە باوەشی داهـاتـوویەکی نادیاری رەش و نوتەکدا خۆیان بگـرنەوە. ئـۆباڵی ئاکامێکی نەخـوازراوی وەهـاش، لە ئەستۆی هەمـوومـان دەبێـت. پەشیمانیش بێ هـودەیە، پاساو و بیانـوو و پاکانە و ئەستۆپاکـیش لە کەس قـبووڵ ناکرێت. نەوەی داهـاتووشـمان، لەکەسمان نابوورێت و لۆمە و نەفـرەت بارانمان دەکەن. هەمووشمان پشکـمان لـەم ئەنجـامە خـراپـەدا دەبێـت و باجـێکی زۆری هـەڵـەکـانیـشـمان دەدەیـن.
بە لەبەرچاوگـرتنی ئەو راستییانە، پێـویستە ئەوە بـزانین، کە چی ئەرکـێکی پیـرۆز و چارەنووسسازمان لە ئەستۆدایە، لە پەروەرەکردنی دروست و لە ئاراستەکردنی راستی منـداڵەکانی ئەمڕۆماندا. کورد وتەنیش:”چی بچێنین.. هەر ئەوەی لێ درۆێنەدەکەین”.
گەلانی پێشکەوتـووی جیهـان، زۆر لە زووەوە، درکیـان بەم راستییە کـردووە، بـۆیـە ئەرکی پەروەردەکردنی دروست و ئامادەکردنی منداڵەکانیان بۆ داهاتـوویان، سەرقـاڵی کـردوون و بۆتـە گـرنگـترین و لە پێشـترینی ئەرکەکـانیان. بەڵکو تا ئەو رادەیـەی کە گـرنـگی دان بە پـەروەردە و ئامـادەکـردنی منـداڵان، بـووە بە پێـوەر و بـە سەنـگ بۆ پێـوان و هـەڵسەنگانـدنی رادەی پـێـشکەوتـن و شارسـتانی گـەلانی جـیهـان.
نەرویـج: ٢٠/ یـوونی / ٢٠٢٢




پێـشێلکـردنی مافەکانی منـداڵانی کورد.. رەزا شـوان

منـداڵ کێـیە؟ وەکـوو لە (مـادەی یەکـەم) ی جـاڕنـامەی مافـەکـانی منـداڵان دا هـاتووە، وەکـوو پێـوەر و ستانـدەرێـکی جـیهـانی بـەم جـۆرە پێناسەی منـداڵ کراوە (منـداڵ ئـەو مرۆڤـەیە کە تەمەنی لە هەژدە ساڵ تێ نەپەڕیبێـت، مەگەر یاسا و وڵاتەکەی تەمەنێکی کەی بۆ دیـاری کـردووبێـت ..).
جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منداڵان، کە لە (٢٠/ نۆڤەمبەری/ ١٩٨٩) دا، لە لایەن رێکخـراوی نەتـەوە یەکگـرتـووەکانەوە دەرچـوو . بـریتییە لە (٥٤) مـادە، هـەنـدێ لە مادەکان لە چەنـد بـڕگەیەک پێک هـاتـوون، لەو کاتەدا (١٩١) وڵاتی ئەنـدامی نەتـەوە یەکگرتـووەکان واژۆیـان لەسەر ئەم جاڕنامەیەیان کرد. تەنها (ئەمەریکا) و (سۆمال) رەتیان کـردەوە و، واژۆیـان نەکـرد. لەوەدوا ئەمـریـکاش واژۆی لەسەر کـرد.
ئەم جاڕنامەیە لە (٢/ سێپتەمبەری/ ١٩٩٠) دا، چـووە بـواری جێبەجێ کردنەوە.. ئەو وڵاتانەی واژۆیان کردبـوو، بەڵینیان دا کە پابەنـدی ئەم رێـکەوتننامەیە دەبن و رێـز لە هەمـوو منـداڵانی گـەلەکـانیان و جیهـان دەگـرن و دەیان پارێـزن و هەمـوو مـافـەکانیان جـێبەجێ دەکـەن، بەبی جیـاوازی کـردن، لە نێـوانی منـداڵان دا.

منـداڵان لە هەر شوێنێکی جیهـانـدابن هـەر منـداڵـن، لە هـەر شوێنێکی جیهـانـدا بـژین، کـچ بن یا کوڕ بن، رەش پێست یا سپی پێستبن، دەوڵەمەنـد یا هـەژاربن، گونـدنشـین یا شارنشینبن، لە هەر نەتـەوە و گەلێکـبن، هەر ئاینێکـیان هەبێـت، دایکان و باوکانیان و بەخیوکەریان خاوەنی هەچ بیروباوەڕێکی سیاسی و ئایدیۆلۆجیایەکبن، هەموو منداڵن و هەمووشیان وەکوو یەک و بە یەکسانی مافـیان هەیە. مافی ژیـان و ئازادی و چاودێری و پارستنیان هـەیە، مافی خـوێندن و چارەسەرکردن و یـاری کردن و پێکەنـین و دابیـن کردنی پێداویستییەکانی گەشەکردن و نەشونماکردن و پێشکەوتنیان هەیە. مافی… هـتد.
بەڵام بەداخەوە هەنـدێ لەو وڵاتە ئەندامانەی کە واژۆی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منـداڵانیـان کـرد، نەک هـەر پێ بەنـد نەبـوونـە بە بەڵـێـنەکـانیـان و بە جـێبەجـێکـردنی مافـەکـانی منـداڵان، بەڵکـو هەر لە یەکـەم رۆژەوە و تا ئەمـڕۆش، زۆر بە زەقـی و بە رەقـی و بە ئاشکـرا و بەبێ شەرمانە، مافـەکانی منـداڵانی کوردیـان پێـشێـل کـردوون و پێـشێلی دەکەن، ستەم و تاوانە قـێزەوەنەکانیان دەرهـەق بە منـداڵانی کورد، بە تەواوی بە پێچـەوانەی بەڵـێـنەکـانیان و بە پێچـەوانـەی مافـەکانی منـداڵانەوەن.
رەفـتاری نامرۆڤانە و رەگەزپەرستییانەی، رژێمە دڕندە و سەرکوتکەرەکانی هەریەکە لە تورکیـا و ئێـران، لەپێـشـێلکـردکـردنی مـافـەکـانی منـداڵانی کوردمـان بێ وێنـەیە لە جیهاندا، کە نەک هەر منداڵانی کوردیان لە سادەترین ماف بێ بەشیان کردوون، بەڵکو بە شێوەیەکی زۆر دڕنـدانە و نامـەردانەش دەیـان چەوسێننەوە. دوور لە رەوشـت و لە بـەزەیی و لە ويـژدان، دوور لـە پـرەنسیـپەکانی مـرۆڤـایـەتی، دوور لە هـەمـوو یاسـا و رێسایەکی نێـودەوڵەتی، دوور لە مافـەکانی منـداڵان، دوور لـە هـەمـوو داب و نەریـت و رەوشـتـێک. بە رۆژی روونـاک و بەبـەر چـاوی کۆمەڵگای نێـودەوڵـەتییە، بە ئاشکـرا منـداڵان و مێردمنـداڵانی کوردمان دەگـرن و بە شێوەیەکی دڕندانە ئازار و ئەشکەنجەی جەسـتەی و دەروونیـان دەدەن. هـەر لەبەر ئـەوەی کە کـوردن. کـوردبـوونـیش بە لای داگـیرکەرانی رەگـەزپـەرستی کوردسـتانەوە، تـاوانە.
تا ئەمـڕۆش، بـە هـۆی سـیاسەتی چـەوسانـدنـەوە و سەرکـوتکـردن و دەمکـوتکـردن و قـەدەغەکردنی خوێندن بە زمانی شیرینی کوردیمان لە لایەن داگیرکەرانی رەگەزپەرستی تورکیا و ئێران. بە هـۆی ستەم لێکـردن و چەوسانـدنەوە و ژیـانی پڕ لە کوێـرەوەری و کـڵـۆڵـییەوە. بەشـێکی زۆری منـداڵانی کوردمـان، نـازانـن کە مـافـەکـانیان چـین، بەڵکو بەشـێکی زۆری دایـکان و باوکـانیشیان، نازانـن مافـەکانی منـداڵەکانیان چـین. بـۆیە بە پێویستمان زانی کە جارێکی کەش ئەم بابەتە گـرنگە بەسەربکەینـەوە. بە کـورتی و بە باسی بەشـێک لە مافـە گـرنگەکانی منـداڵان دەکـەین، وەکوو لە جـاڕنامـەی گـەردوونی مافەکانی منـداڵان دا هـاتـوون. بـەو هـیوایەی کـە سـوودیـان لێ وەربگـرن. حـەزیـشـم کـرد، بە زمـانی منـداڵ خـۆیـوە بـڵـێـم (مـافـی ئـەوەم هـەیە) کە:
مـافی ئـەوەم هـەیە:
١ـ مـافی وەرگرتنی ناسـنامە: لەو رۆژەوە کە لە دایک بـوومە، دەبێ نـاو و نازناوێکـم هەبێـت و لە تـۆماری لە دایک بـوون تۆمـار کـرابێـتم.. دەبێ (شـوناسنامە) ی کەسی و رەگەزنامەم هەبێت.. ئەمانە بۆ من زۆر پێویستن و گرنگـن، تا لە دواییدا بتوانم بچم بۆ قوتابخانە و بایەخـم پێ بـدەن، لە دژی نەخـۆشییەکان بمکـوتن و دەرزیـم لێ بـدەن.. تا گەورەش بووم بتوانم لە هەڵبژاردنەکانـدا مافی دەنگـدان و خۆکانـدیدکردنم هـەبێت.. بە رێگای ئەم بەڵگانەوە، وڵاتێک هـەیە کە لە سەریەتی پێشوازی و پارێزگاریم لێ بکات.

لە رۆژئـاوای کوردستانی خۆشەویستـدا، لە سایەی سوریای داگـیرکەرەوە، تا ئەمڕۆش بەشێکی زۆری منـداڵان و گەورەکانی گەلەکەمان، رەگەزنامە و شوناسنامەیان نییە، لە مافی خوێنـدن و لە زۆربەی مافـەکانی منـداڵان و لە مافەکانی مرۆڤـدا، بێ بەش کراون. هـەر لەبـەر ئـەوەی کـە بە رەگـەز کـوردن.
٢ـ مـافی خۆشەویستی و رێـزگـرتن: وەک هـەر منـداڵێک مافی ژیـانم هـەیە.. کۆمەڵێک کەس ( دایکـم، باوکـم، خێزانەکەم، کەسوکارم، یا ئەو کەسانەی کە هەنـدێ جار شوێنی ئەمـانەم بـۆ دەگـرنەوە) منـیان خـۆش بـوێ و بایـەخـم پێ بـدەن و رێـزم لێ بگـرن.

٣ـ مـافی یەکسانی: ( کـوڕ یا کـچ ) بم.. خاوەنی پێـداویستیی تایبەتی بم، یا تەنـدروست باش بـم. لەسەر هـەر ئاینێک بـم.. یا رەنگی پێسـتم هەرچـییەک بێـت.. یا بە رەگـەز لە چ نەتەوەیـەک بـم و بە چ زمانێک بـدوێـم.. هـەژاربـم یا دەوڵەمەنـدبـم.. دایک و باوکم یا بەخێوکەری یاساییم هـەچ بیـر و باوەڕ و ئایـدۆلـۆژیـایەکی سیاسییان هـەبێت.. نابێت جیـاوازیـم لەگـەڵ دا بـکەن.. منیـش وەکوو منـداڵانی تـر دەبێـت هـەمـان مـافـم هـەبێـت.

٤ـ مـافی ژیـان و تەنـدروستی: مـافی ئـەوەم هـەیە، کە خـواردنی باش و ئـاوی پاکـم بۆ دابین بکەن.. جێی حەوانەوە و حەسانەوەم هـەبێت.. گەر نەخـۆش کەوتـم ببەن بۆ لای پـزیشک، یا بـۆ نەخۆشخـانەم بـەرن و چارەسەرم بکەن.. مافـی ئەوەشـم هـەیە، کە لە دژی نەخۆشـییەکان بمکـوتـن و دەرمـانی پێـویستی بەرگـریـم بـدەنێ.

٥ـ مـافی چـوونە قـوتـابخـانە: مـافی ئـەوەم هـەیە، کـە بچـم بـۆ قـوتـابخـانە و بە زمانی دایـکـم فـێری خوێنـدنەوە و نـووسـین و بیـرکـاری و زانیـاری بـبـم.

٦ـ مافی خـۆراک: وەکو هـەمـوو منـداڵانی تـر، مافی ئەوەم هـەیە بخـۆم و بـرسی نەبـم. ئاوی خاوێن بخۆمەوە.. بۆ ئەوەی نەخۆش نەکەوم، پێویستە خواردنەکەم هەمەجۆرە و باش بێـت، تا جەسـتە و هـۆشـم گەشـە بـکەن و گەورەبـم.

٧ـ مـافی ئـازادی و رادەربـڕیـن: گەر هـێشتا منـداڵیـش بـم، دەبێـت مافی ئەوەم هـەبێت، کە لە ناو خـێزانەکەم و لە پـۆل و لە قـوتابخـانەکەم دا، بتوانـم بە ئەوپـەڕی ئـازادییەوە گـوزارشـت لە رای خـۆم بکەم و لەو پـرسە گـرنـگانەش کە پەیـوەنـدیان بە ژیـان و بە چارەنووسی منەوە هەیە، پەراوێـزم نەکەن و گـوێ بۆ خواستەکانم بگرن و دەنگ و را و بۆچـوونی منیش بە هـەنـد وەربگـرن، بەڵکو پێویستە لە بـڕیـارەکانیـشدا بەشداربـم.
(ئـەو رۆژە نەبینـم) ئەگـەر دایـک و باوکـم لەیـەک جیابـوونەوە، پێـش ئـەوەی دادوەر بڕیاری خۆی بـدات، پێویستە پرسـم پێ بکات کە حەزدەکەم لە لای کامیـان بمـێـنمەوە. ئەگـەرچی ئـەو بـۆی هـەیە داواکـەی مـن رەت بـکاتەوە، بـەڵام لەسـەریەتی کە گـوێـم لێ بگـرێـت، چـونکە ئـەو بـڕیـارە پەیـوەنـدیی راسـتەوخـۆی بە ژیـانی منـەوە هـەیە.
٨ـ مـافی پاراستن لە تـونـد و تیـژی: کەس مافی ئەوەی نییە کە لێم بدات، یا بە خراپی رەفـتارم لەگـەڵـدا بکەن، یا لـۆمەم بـکەن و گـاڵـتەم پێ بکەن. لە کـوێ دا بـژیـم مـافی ئەوەم هەیە کە بە ئارامی و ئاشتی بژیم. دووربم لە تونـدوتیژی و لە شەڕ و لە ئاژاوە. کەسیش ئەو مافـەی نییە بمـنێرێـت بـۆ بـەرەی شـەڕ. مـافی ئـەوەم هـەیە، کە دایـکم و باوکم و کەسوکـارم لە شـەڕ و ئـاژاوە و لە زەبـر و زەنـگ و ئەشـکەنجـە بـمپـارێـزن.

٩ـ مـافی ناچـاری نەکـردن: شوێنی من پـۆل و قـوتابخانەیە.. نەک کـێڵگە و کارخانەیە. شوێنی من یاریگا و شاری یارییـە.. نەک قـووڵی تونێـلی کانی کانـزاییە.. تەنانەت گەر باوکم و دایکم و خـێزانەکەم زۆر هـەژاریش بـن، نە ئـەوان و نە کەسانی تـر، ناتـوانن ناچارم بکەن دەبێت کاربکەم. بە تایبەتیش گەر ئەو کارە قـورس و مەتـرسیداربێت. کە لە تـوانامـدا نەبێـت وزیانـم پێ بگەیەنێـت، کەی بوشـم بە شانـزە ساڵان، لەوانـەیە لەو تەمەنەدا باشتر رابێـم و زیـاتر تێ بـگەم و قـاڵ ببـمەوە. ئەوسا مامـۆسـتاکانم دەتـوانن مامـەڵەی یاساییـم لەگـەڵـدا بـکەن.

١٠ـ مـافی یـاری و پێ کـەنین و خـەون: هەنـدێ لە گەورەکانمان، ئەوەیان لە یـاد نییە، کە من هـێشتا منـداڵم و گەورە نیم، وەکو هەموو منـداڵانی تر مافی یـاری و پێ کەنین و خەونی خۆشم هـەیە. منداڵیم لێ تێک مەدەن، چونکە من هـێشتا زۆرم ماوە گەورە ببم.
پشـوو بۆ ئـەوەیە کە گەشـەی تیـا بکەم لـەزەتی لێ ببیـنم. ئایا لـەوە خـۆشـتر و باشـتر هـەیە، کە لە کاتی پشـوودانمـدا، هـەوای پـاک هـەڵـبمـژم و هـاوڕێ ی تازە بگـرم و لە جەنجـاڵی شـار کـەمێ دووربـکەومەوە.
١١ـ مـافی پێکهـێنانی کۆمەڵەی منـداڵان: مـافی ئـەوەم هـەیە، کە لەگەڵ کۆمەڵـێک لە هـاوڕێـکانـم دا، رێ بـکەوین و کـۆمـەڵـەی تایبـەت بە خـۆمـان دابمـەزرێـنـین، داوا و پێداویستییەکانمان بخەینە روو. گۆڤـاری منـداڵانمان هـەبێت، بۆشـم هـەیە لە چالاکییە رۆشنبیری و هـونەرییەکانـدا بەشداری بکەم و توانای خۆم بسەلمێنم و رۆڵـم هەبێـت.
١٢ـ لە سـێدارەنەدان و بەنـد نەکردنی تا هـەتایی: ئەگەر بە هـەر بیانـوویەک تاوانبـار کـرام، نابێت ئەشکەنجـە و ئـازارم بـدەن و رەفـتاری نابـەجێ دەرهـەقـم بکەن، نابێـت سـزای قـورسم و نامـرۆیانەم بـدەن و، نابێـت لە سـێدارەم بـدەن و، ناشبێت بەنـدکرنی بە درێـژایی ژیـانم بە سەردا بسەپـێنن. ئەوەش بـزانن کە من هەرگـیز حەز بە تاوان و بە خـراپی و بە کـاری نـاڕەوا ناکـەم.
لە ئەمڕۆدا، لە ئێراندا مانگ نییە، بە تـوومەتی هەڵبەستراوی بێ بنەما، بە شێوەیەکی زۆر دڕنـدانەی بێ وێنـە لە جیهـاندا.. چەنـد مـێردمنـداڵـیک لە سـێدارە نەدەن.. پشکی شـێری ئـەم تـاوانە دڕنـدانەیەش، بـەر مـێردمنـداڵانی کوردمـان کەوتـووە.
١٣ـ پاراسـتن لە دەسـترێـژی: پێـویسـتە لـە دەستـدرێـژی سـێکـسی بـمـان پـارێـزن و زۆر بە تـونـدی سزای ئەو بێ رەوشتانە بـدەن، کە دەستدرێـژی دەکەنە سەر منـداڵان.

١٤ـ خاوەنی پێداویستییە تایبەتییەکـان: گەر منـداڵێکی خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان بـم، دەبێ ئەوە بزانن کە منیش وەکوو منداڵێکی تەندروستی ئاسایی، مافی ژیـانم هەیە. پێویستە پێداویستییە تایبەتییەکانی نەشونما و گەشەکردنـم بۆ دابین بکەن، زامنی رێـز و شکـۆداری و سەروەریم بکەن و پشتم لێ مەکەن و پشتیوانیم لێ بکەن، تابتوانم بە ئاسانی تێکەڵ بە کۆمەڵگاکەمان ببـم و، وەکوو تاکـێکی ئاسایی رۆڵی بەرچاوم هەبێت.
١٥ـ بـیمـەی کۆمەڵایەتی: مـافی ئـەوەم هـەیە سوود لە زەمـانی کـۆمەڵاتی وەربگـرم، ئەگەر خـێزانەکەم هەژار و دەست کورتبێت، پێویستە مووچەیەکی مانگانەمان بدەنێ.
١٦ـ پاراستن لە مادە هـۆشبەرەکان: پێویستە لەسەرتان لە مادە هـۆشبەرەکان و هەر مادەیەکی سڕکەر و بێ هـۆشکەری تـر، کە کەسانێکی دەروون نزم و لە رێ دەرچوو، دەیانەوێـت دڵپـاکی و ساویـلکەییمان بـقـۆزنەوە و هـەڵـمان بخەڵـەتێـنن، بۆ مەبەستی گڵاوی خۆیـان و بۆ بازرگانی کردن بەم مادانەوە، ئێمەی منـداڵان تـووش بکەن، یا بە کارمان بهـێنن. پێویستە ئەو کەسانەی کە منداڵان تووش دەکەن، سزای قورس بدرێن.
١٧ـ مافی پەروەردەکردنی دروست: گرنگترین و سەرەکیترین ئەرکی ئەستۆی دایکم و باوکـم و بە خێـوکەرم، ئەوەیە کە پێـکەوە هـاوکاری بـکەن و بە دروستی پـەروەردەم بکەن.. بایەخەم پێ بـدەن، ئەو راستییە لە بەرچـاوبگـرن کە لە داهـاتـوودا من دەبـمە تاکـێکی کۆمەڵـگاکـەم.. هـیوادارم تاکـێکی تەنـدروسـت و سـوودبـەخـش بـم.
١٨ـ گۆشکـردنم بە کـوردایـەتی و بە کوردسـتان پـەروەری: ئـەرکی دایـکـم و باوکـم و خێزانەکەم و مامۆستاکانم و هەر دڵسۆزێکی دواڕۆژێـکی گەشترە، بۆ گەلەکەمـان و بۆ کوردستانەکەمان، بە بیـری کوردایەتی دوور لە دەمارگـیری، بە سۆز و خۆشەویسی بۆ کوردستانی شیرینمان گۆشم بکەن و رام بهـێنن.. ئەمەش ئەرکێکی پێویست و پیـرۆزی نیشتمانی هەموو لایەکتانە، گەر ئەو رێبازەم گرت، دەبمە مایەی شانازی بۆ هەمـووتان.
١٩ـ ئەرکـەکـانـم و مافـەکـانـم: پێـویسـتە دایـک و باوکـم و مامـۆسـتاکانـم، یـان لـە رێی میـدیاکان و راگەیـانـدنەکانەوە، بـزانـم کە ئەرکەکـانی ئەسـتۆم چـین. ئینجا مافـەکانیـشـم چـین بە جوانی بۆمی روون بکەنەوە. چونکە ئەو دوو شتە بۆ من و بۆ هەموو منداڵان و بۆ هەمـوو چـین و تـوێـژێکی کـۆمەڵـگای کوردیمـان، زۆر گـرنگن کە بیـزانـین چـین.
٢٠ـ فـرۆشتن و رفانـدن: دەزانـم هـەژاری و نەبـوونی، وای کردووە کە هەندێ خێزانی بێ دەرتان منـداڵەکانیان پێ بە خێونەکـرێت، وەکوو کەلـوپەلێکی بازرگانی دەیانفـرۆشن. یا هەنـدێ گـروپی مافـیا و دز منـداڵان دەرفـێنن و بۆ کاری ناهەمـوار گەورەیان دەکەن؛ یا ئەندامەکانی لەشیان دەفرۆشن، یا بۆ ئازاد کردنیان داوای پارەیەکی زۆر لە خێزانانی منـداڵە رفـێنراوەکان دەکەن بەرانبەر بە ئازاد کردنیان، زۆر جاریش درۆدەکەن و دەیان کوژن. گروپە تیرۆریستییەکانیش منداڵان و هەرزەکارانی شێت و ناتەوا دەڕفـینن و، بۆ کار و مەرامی تیـرۆریستی و تـاوان و خۆتەقـانـدنەوە بە کاریان دەهـێنن.. هەمـوو ئەم کـارە نامـرۆییـانە، تاوانـن و هـەڕەشـەیـەکی گـەورەن بـۆ سـەر ژیـانی ئێمەی منـداڵان. پێـویستە لـەم دز و مـافـیا و گـروپە دڕنـدانە بمـان پـارێـزن، بێ بەزەیـیش قـورسـترین سـزای یاساییـان بـدەن.
٢١ـ پاراسـتن لە دەمارگـیری: لـە هـەمـوو شـێوازێـکی دەمـارگـیری ئایـنی و نەتـەوەیی بـمپارێـزن، بە هـەستێکی پاک رام بهـێنن، بە رۆحێکی بـرایانە و خوشکانە پـەروەردەم بکەن. تـۆوی هـاوڕێتی و ئاشتی و لێبووردەیی و زمانی گفتوگۆ و رێزگرتن و هاوکاری و هاوسۆزی و دڵسۆزی و چاکە و خـێرخوازی و ئاشتیخـوازی و … لە دڵـم دا بـڕوێنن. شین بوونی ئەم خەسڵەتە باشانە.. جیهـانێکی ئاشتی و مرۆڤایەتی دۆستی دێننە ئاراوە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢




چیرۆک بۆ منداڵان.. خەڵاتی قوتابی نموونەیی… نووسینی: رەزا شـوان

قـوتابخانەکەمان هەموو ساڵێک، لە ئاهەنگی کۆتایی ساڵی خوێنـدندا، وەک رێزلێنانێک، خـەڵاتی پێشکەش بە قـوتابییە دەرچـووە یەکەمەکان دەکرد. بەڵام بەرزتـرین خـەڵات بە ناوی (خـەڵاتی قـوتابی نمـوونەیی) یەوە، پێشکەش بەو قـوتابیـیە دەکـرا، کە لە ماوەی ئەو ساڵەدا، کۆمەڵـێک کـاری باش و ناوازەی کـردووبـێـت.
سـاڵی پـار، مـن لە پـۆلی شەشی بنەڕەتیـدا بـووم. لە ئاهـەنـگی کۆتایی ساڵـدا، لە دوای پێشـکەش کردنی کـۆمەڵـێک چـالاکی هـونـەری و گـۆرانی و شـایی و شادی و خـۆشی. بەڕێـوەبەری قوتابخانەکەمان مامۆستا (جـوان) میـدالـیای رێـزلێنانی لە ملی یەکەمەکان و دووەمەکـان و سـێيەمەکـانی پـۆلەکـان کـرد و پیـرۆزبـایی لێیان کـرد. پێـم سەیـربـوو کە بانـگی منی نەکـرد، چـونکە مـن یەکـەمی پـۆلی شـەش بـووم.
مامـۆسـتا جـوان: قـوتـابییە خۆشـەویسـتەکـانمـان، پێـش ئـەوەی نـاوی ئـەو قـوتـابییە هاوڕێیەتان بخوێنمەوە، کە خەڵاتی قوتابی نمـوونەیی پێشکەش دەکەین، گوێـم لێبگرن ئەو کارە باش و جـوانانەیتان بۆ باس دەکەم، کە لە ماوەی ئەمساڵـدا ئەنجامیانی داوە.
ئەم هاوڕێیەتان لە یەکەم رۆژی کردنەوەی قوتابخانەکەمان، دوو چەپک گوڵی گەورە و قـوتوویەک نوقـڵی لەگەڵ خۆیدا هـێنابوو، لە بەردەم دەروازەی قوتابخانەکەماندا وەستا، بە روویـەکی خۆش و بە زەردەخـەنەیـەکی ناسک، بە مـاچـێکی شـیرین و بە پێشکەش کردنی گوڵـێک و نـوقـڵێک، پێشوازی لە یەکە بە یەکەی ئەو منـداڵە بچـووکانە کرد، کە بـۆ یەکەم رۆژ و یەکەم جار، روویـان لە قـوتابخـانەکەمان کـرد و بوون بە پـۆلی یەک.
ئەم هـاوڕێیەتان، لە دووەم رۆژی کردنەوەی قوتابخانەکەمانـدا، هات بۆ لام و پێشنیاری ئەوەی کرد، بۆ یارمەتیـدانی قـوتابییە کەم دەرامـەتەکان، سندوقـێک بە ناوی (سـندوقی کۆمـەک) بکەینـەوە. هەموو ماوستاکان پێشنیارەکەیان پەسەنـدکرد و بە باشـیان زانی.
خۆێ یەکەم کەس بوو، کە بۆ بەیانی (١٠٠) هەزار دیناری هـێنا و خستییە ناو سندوقە کەوە، دوای چوار مانگ سەد هەزار دیناری تریشی هـێنا و خستییە ناو سـندوقەکەوە و وتی: ئەمەش کۆی ئەو بـڕە پارەیەیە کە لە دەغـیلەکەمـدا کـۆم کردۆتەوە. هـەریەکە لە مامۆسـتاکانیش بـڕە پارەیەکیان خـستە ناو سندوقـەکەوە. بەشێکـیش لە پـارەی داهـاتی فـرۆشگای قوتابخانەکەشمان خستە سەری. بەو پارەیە، پێـش جەژنی نەورۆز، جـلی کـوردیمـان بـۆ (٣٠) قـوتـابی کـەم دەرامـەت کـڕی و دڵـیانـمان خـۆش کـرد.
ئەم هـاوڕێیەتان، بە سێ تابـلـۆی وێنـە، لە کێـشـانی خـۆی، بەشـداریی لە پێشانـگای ساڵانەی قـوتابخـانە بنەڕەتییەکانی شارەکەمان بۆ هـونەری شـێوەکاری کرد. خەڵاتی دوەمی بە دەسـت هـێنا و رێـزنـامەیـان پێـشکەش کـرد.

ئەم هـاوڕێیـەتـان، لە (كـێبڕکـێی سـاڵانی قـوتـابخـانە بنەڕەتـییەکان ـ بـۆ خوێنـدنەوەی هـۆنراوە و چـیرۆک و پەخشان) لە نووسین و پێشکەش کردنی هـۆنراوەیەکی جوانی خۆی بە ناوی (کوردستان) بەشداری کرد و خەڵاتی یەکەمی هـۆنراوەی بە دەستهـێنا.
ئەم هـاوڕێیەتان لە ماوەی ئەمساڵدا (٣٥) پەرتووکی لە پەرتوکخانەی قوتابخانەکەمان خواست و هـەر هەموویانی خوێنـدەوە. خـۆشی (٥) پەرتـووکی منـداڵانی پێشکەش بە پەرتووکخانەکەمان کرد. یەکەم قوتابییە ئەو ژمارە پەرتووکەی خواست و خوێنـدەوە.
هەر ئەم هـاوڕێیەتان، لە یەکـەم رۆژی مانگی ئاداری ئەمساڵـدا، گورزەیەک قەڵـەمی گوڵەبـاخی رەنگاوڕەنگی هـێنا و لە دێراوەکانی باخچـەی قوتابخانەکەمانـدا چانـدیانی. هەر خۆشی ئاویانی دا و خزمەتیانی کرد. بە چاوی خۆتان دەبینن چ گوڵێکی جـوان و رەنگاوڕەنگ و بۆنخـۆشیان گرتـووە، دیمەنێکی جـوانیان بە باخچـەکەمان بەخـشیوە.
هەر ئەم هـاوڕێیەتان، چوار لە قوتابییە هـاوڕێکانی پۆلی شەش، لە وانەی بیـرکاریدا باش نەبوون، پێش تاقـیکردنەوەکانی کۆتایی ساڵ، لە دوای قوتابخانە، لە ماڵی خۆیان خۆبەخـشانە یارمەتییانی دا، هەر چواریان بە نمرەی باشەوە لەم وانەیەدا دەرچـوونە.
ئەم هـاوڕێیەتان، لە سێ لیژنەی قوتابخانەکەشمان بەشدارە، لیـژنەی ژینگەپـارێـزی، لیـژنەی چـارەسەری کێشەکانی قـوتابیان، لیـژنەی چـالاکی هـونـەری و وەرزشی. لە هەرسێ لیـژنەکەدا، بە گـەواهـی مامۆسـتاکان رۆڵـێکی بەرچـاوی هـەبـووە.
ئەم هـاوڕێ زیـرەکەتـان، پێـرار و پـار و ئەمساڵـیش بە یەکـەمی پـۆلەکەی دەرچـووە.
ئەم هـاوڕێ خۆشـەویست و دڵسـۆزەتان، بێجگە لەو کـارانەی کە باسمان کـرد، گەلێ کاری جیـاواز و جـوانی تـریشی کـردوە.
هەمـوو مامـۆسـتاکان کـۆدەنـگ بـوون، کـە (خـەڵاتی قـوتـابی نـمـوونـەیی) ئەمـساڵی قوتابخانەکەمان پيشکەش بە قـوتابی نموونەیی (شەنگە کامەران نەریمان) بکـرێت و شـایـەنی ئـەوە.
کە بەڕێـوەبـەر، ناوی مـنی خوێنـدەوە، گەر باڵـم ببـوایە لە خـۆشـیـدا دەفـڕیـم. چـوومە بەردەمی مامۆسـتا جـوان. لە پێـشا میـدالیـای یەکەمی پـۆلی شەشی کـردە مـلـم، ئـینجـا (خەڵاتی قوتابی نموونەیی) پێشکەشم کرد و هەردوو روومەتـمی ماچکرد و پیرۆزبایی لـێـم کـرد. مامـۆسـتا (مەهـابـاد)ی رابـەری پـۆلـەکەشـمان، چـەپـکـێک گـوڵی گـەش و جـوانی پێشکەشـم کـرد.

مامۆسـتاکان و قـوتابییەکان، چەپـڵەیەکی درێـژیان بۆم لێـدا و بە گەرمی پیـرۆزباییـان لـێمکـرد. مـنیـش مـاچـم بـۆ هـەمـوویـان هـەڵـدا و زۆر سـوپـاسـیانـم کـرد.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢




لە شازدەمین ساڵڕۆژی کۆچی دوایی هونەرمەند ئازاد خانەقـینی.. رەزا شـوان

هـونەرمەنـدی شۆڕشگـێڕ و پێشمەرگەی دلـێر و تێکۆشەری شار و شاخ، جوانەمەرگ (ئـازاد وەهـاب عـەبـدولـڕەحمـان) ناسـراو بە (ئـازاد خـانەقـینی) لە سـاڵی (١٩٥٨) دا، لە (گەڕەکی پاڵاوتگەی ئەڵوەند) لە شارە جوان و قەشەنگەکەی سەر (روباری ئەڵوەن) شاری شەهـید (لەیـلا قاسـم) و شەهـیـدی فەرمانـدە لیـوا (حـوسین مەنسور) و بە دەیان شەهـیدی تر. لە خـێزانێکی رۆشـنبـیر و تێکۆشەری خـانەقـین لەدایک بـووە. خـێزانێک تا سەر ئێسقـان کورد و کوردستان پەروەرن. کوردایـەتی و خۆشەویستی بۆ کوردستان بووە بە گـروپی خوێنـیان. هەر لە منـداڵییەوە جگەرگۆشەکانیان بە رۆحی کوردایەتی و هاوبەستەبوون بۆ کوردستان گۆش و پەروەردە کـردوون. قوربانی و باجـێکی قـورسی ئەم هەڵـویست و رێبـازەیان دایـەوە. سەرجـەم ئەنـدامانی ئەم خـێزانە، لە رۆژگـارێکی زۆر ترسناک و سەخت و دژواردا، لە شاری خانەقـنی قـەڵای کوردایەتی و مەردایەتی، ببـوون بە چـقـڵی چـاوی بەعـسی رەگەزپـەرسـت و شـۆڤـێـنست.

خوالێخۆشبوو مام (وەهـاب) ی باوکیان، کە سکرتێری سەندیکای کرێکارانی خانەقـین بـوو، کورد و کوردستان پەروەرێکی کەم وێنەبـوو. منداڵەکانیشی بە رێبازەکەی خۆی پەروەردەکـردوون. رەوانشاد مامۆستا (جەبار) ی کوڕە گەورەی ئەم خـێزانە، ئەویش رۆڵـێکی گـرنگی زۆری هەبـوو لە، لە پەروەردەکردنی خوشـک و بـراکانی بە هەستی کوردایـەتی و کوردستان پەروەری. وەکو مامۆستایەکیش، چەنـدین نەوەی کـوردی لە شاری خانەقـینی بـووکی گەرمیان، بە هـەمـان رێبـاز و رۆحـیەت پەروەردەیانی کـرد. لەو سەردەمەدا مامۆستا جەبار ناوی هەنـدێ لە براکانی و لە منـداڵەکانی خۆی، ناوی کوردی لێـنان (ئـازاد، بـەرزان، هـەڤـاڵ، مەولـەوی، گـۆران، دڵـزار، هـەژار، ساکار). کەواتـا ئـازاد خانـەقـینی و خوشـک و بـراکـانی، هـەر لـە منـداڵـییەوە، ئـەلـف و بـێی کوردایـەتییان لە باوکیـان و لە مامـۆسـتا جەبـاری برایـانەوە فـێربـوون.
لە ساڵی (١٩٦٤) دا، لە پـۆلی چـواری لقی (وێـژەیی) بـووم لە (ئامادەیی موسەڵـڵا) لە کەرکوک. لە رێی بەرنامەی یەکـتری ناسین بە نامە لە رادیـۆی کوردی بەغـدا، یەکێک لەو ناوانەی خوێندرایـەوە، ناوی (فەتحوڵـڵا وەهـاب عـەبـدولـڕەحمان) لە خانەقـین، کە ئەو کاتە تەمـەنی لە دەور چـواردە و پانـزە ساڵان بـوو، کە دووەمـین بـراگەورەی ئازاد خانەقینی یە، نامەیەکم بۆ نارد، ئەویش وەڵامی دامەوە. لەو رۆژەوە بووین بە هـاوڕێ، بەڵکو بووین بە بـرای یەکتری و ئاشنایەتی و هـاتوچـۆی خـێزانیش زیاتر پەیوەندیمانی شـيرینتر کـرد. لە ساڵی (١٩٦٥) بۆ یەکەم جـار، چـووم بۆ شـاری خـانەقـین بۆ ماڵی (فەتحـوڵڵا)ی هـاوڕێـم. ئەو پێشوازییە گەرمەی کە لە منیان کرد، هەمیشە لە یادمە و لە یـادی ناکەم. کە لە ساڵی (١٩٦٦) دا، لە (پەیـمانـگای ئامـادەکردنی مامـۆسـتایان ـ باقـوبە ـ دیالە) وەرگیرام، جارێکیان لەگەڵ عـەلی برام و دو هـاوڕێی هـاوخوێنـدکاری پەیمـانگاکەمـان، لە باقـوبەوە، بە گەشـتێک چـووین بۆ خانـەقـین. سەرمـان لە مـاڵی (ئازاد خانەقـینی) دا، زۆر بە گەرمی پێشوازیان لـێمان کرد و خوانی نیوەڕۆیان بۆمان ئامـادەکـرد. ئەو سـاڵـە تەمـەنی (ئـازاد خانـەقـینی) هـەشـت سـاڵ بـوو، تـەمـەنی کاک (بـەرزان خانـەقـینی) بـرا بچـووکیشـیان شـەش سـاڵ بـوو. چـویـن لەسـەر رووبـاری سیروان بۆ لای (بەردە کونەکە) کە شوێنـەوارێـکی جـوگـرافـی ناسراوە لە خانەقـین. چەنـد وێنـەیەکمان لەوێـدا گرت. زۆر سوپاسی کاک (بەرزان وەهـاب) دەکەم، کە دوو مانگ بەر لە ئێـستا یەکـێک لـەو وێنانەی بـۆم ماسنجـەرەکـەم نـارد. ئەوەشـم لە یـاد ناچـێت کە مـام (وەهـاب) ی باوکیان، دوو جـار بە دیـاریی جـوانەوە، وەکو سـەر لە کـوڕی خـۆی بـدات، بۆ سەردانیمان هـات بـۆ پەیمانـگاکەمـان لە باقـوبە.

ئەو کاتـەی کە مـن ناسیـیانـم، ماڵیـان لە (گەڕەکی کـرێـکاران) ی سـەر بە پالاوتگەی وەنـد بوو. بەشی هـەرە زۆری گەڕەکەکەیان کورد بـوون. لە نێوان شاری خانەقـین و گـەڕەکی کـریکارانـدا، بازگەیەکی کونتـرۆڵ و پشکـنینی پـۆلیسی لێـبوو، بـریتیـبون، لە چەنـد پۆلیسێکی بەعـسی، کە زۆر رقیان لە کورد بوو. خەڵـکی گەڕەکی کرێکاران، بە لۆرییەکی درێژی سەر بە کۆمپانیای پاڵاوتگەی وەنـد، بۆ ناو شاری خانەقـین دەهاتن و دەگـەڕانەوە. پـۆلیسەکانی ئەو خـاڵە، زۆر جار هـەر بۆ تەشـقەڵە و لـۆمە و ئەزێتـدان، خەڵکی ناو لە لۆرییەکەیان دادەگرت و لێیان مـۆڕ دەبوونەوە، دووبارە فەرمانیان دەدا، دەی خـێرا سـواربنـەوە.
پـورە (مـەکـیە)ی دایکی ئازاد خانەقـینی، هـەزاران درود بـۆ گیـانی پاکی. وتی:” ئـەو کاتە ئـازاد و بەرزان تەمەنیان شەش و چوار ساڵان بـوون، کە لە بازگەی پشکنینەکە دایان دەگرتین و دەیانوت دەی سواربنەوە، بە ئەنقەست هاوارم دەکرد، ئازاد، بەرزان، دەسـتانـم بـدەنێ با سـواری لـۆرییـەکەتـان بکـەم. چـونـکە دەمـزانی کـە ئـەو پـۆلیـسە بەعـسییانە، بە گـوێ لـێبـونی نـاوی کـوردی زۆر قـەرس و گـرژ دەبـوون”.
ئازاد خانەقـینی قـۆناغـەکانی خوێنـدنی سەرەتـایی و ناوەنـدیی لە خانـەقـین تەواو کرد، قوتابخانەی (ئامادەیی کشتوکاڵی) لە شارۆچکەی (خاڵـس) ی سەربە دیالە، تەواوکرد.
ئازاد بێجگە لە رۆحە کوردایەتییەکەی، هەر لە منـداڵیەوە خولیـا و هـۆگـری هـونەری رەسـەنی کـوردی بـوو. دەنـگـێکی زۆڵاڵ و سـەدایـەکی شـیرین و خـۆشی هـەبـوو. لە رۆژی (١/ ئایـار/١٩٧١) دا، لە تەمەنی (١٣) ساڵیدا، بۆ یەکەمجار، وەک ئەنـدامێک لە کورسی سرود و گـۆرانی، بە شـداری لەو ئاهـەنگەدا کرد، کە لە لایـەن کۆمپانیـای پالاوتـگەی نەوتی خـانەقـین، بە بـۆنـەی (رۆژی کـریـکارانی جـیهـان) ەوە، سـازکـرا.
ئازاد خانەقـینی، لە ساڵی (١٩٧٩) دا، لەگەڵ چەنـد گەنجـێکی هـاوڕێی کوردیـدا، لە خانەقـین، تیپێکی هـونەرییان بە نـاوی (تیـپی مۆسـیقـای خانـەقـین) ەوە دامەزرانـد.
بە هـۆی دەرکـردن و بڵاوکردنەوەی کاسێتێکی گـۆرانی بە زمـانی کوردی. لە لایـەن دەزگای ئەمنی بەعسی سەرکوتکەر و فاشیستەوە، توشی گـرتن و ڕوانان بوونەوە.
ئازاد خـانەقـینی، لە سـاڵی (١٩٨٠) دا، لـە گـونـدی (تـوژەڵـە) پەیـوەنـدی بە هـێزی پێشـمەرگەی کوردستانەوە کرد. بـوو بە ئەنـدامی (تیـپی مـۆسـیقـای شەهـید کارزان: ١٩٨١ـ١٩٩٠) لەوێ لە رێی چڕینی سرودە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانەوە، رۆڵـێکی بەرچـاوی هەبـوو، لە جۆشـدانی خەبـات و لە بـزوانـدنی هـەستی نیشـتمانی و گـیانی بەرگـری کـردن لە کورد و کوردسـتان. سـرودەکانی هـاوشانی چـەکی پێشـمەرگە، لە سەنـگەردا بـوون.
ئازاد بێجگە لە کاری هـونەری، وەکو پێشکەشکارێکیـش لە رادیـۆي دەنگی کوردسـتان کاری کردووە. ئازاد کەسـایەتیـیەکی سەنـگـین و هـێـمن و لەسەرخـۆ و هـاوڕێ دۆسـت بـوو. لە دوای راپەڕینـەکەی ساڵی (١٩٩١) دا، بەردەوام بوو لە خـزمەتکـردن لە کاری هـونـەری و راگـەیـانـدنـدا. چەنـدیـن ئـاهـەنـگی سـرود و گـۆرانی پێـشـکـەش کـرد. لـە (تەلەفـزیـونی گـەلی کوردسـتان) یش، درێـژەی بە کـاری راگەیـانـدنـدا. لە رێی سـرود و گۆرانییەوە خـزمەتێکی زۆری هـونەر و کەلەپـوری رەسەنی کوردی کرد. پەنجەمـۆری لـەم بـواردا هـەیە و کـاڵەوە نابێـت. ئـەوەی رۆژێـک ئازاد خانەقـینی ناسیبێت، هەرگـیز لە یـادی ناچـێـت.
ئەمانە نـاوی بەشـێک لە سـرود و گۆرانییەکانین (کرماشـان کرماشان، کەڵکی قەیـوان، مەرزیـە ئەی نازەنـین، لە باغـان ئاه و ناڵـین دێ،…بەدەیان گـۆرانی و سـرودی تر ).
خێزانەکەیان، لە شەش بـرا (جەبار، فەتحوڵڵا، عەبدوڵڵا، خالید، ئازاد، بەرزان) و پێنج خوشک (نەبیهـە، مـریـەم، زەکیـە، ئامینە، فـرمێسک) پێکهـاتبـوون. دایک و بـاوکی و پێنـج لە بـراکان و خوشکە گەورەکەیان، کـۆچی دواییـان کـردووە. هـەزاران دروود بۆ گیانی باکیان. لە بـراکـان تەنهـا کـاک (بەرزان) یان مـاوە، تەمەنـدرێـژی بـۆ دەخـوازم.
کاک (بەرزان) یش سـرودچـڕ و گۆرانبێژێکی بە توانا و ناسراوی کوردمانە، لە کەناڵە تەلەفـزیـۆنییەکانـدا، چەنـدین کـلیـپی گـۆرانی کوردیی خۆشـیان بـۆ تـۆمـارکـردووە. بە شـێوەزاری (کـەڵهـۆڕی) گـۆرانی دەڵـێت. شایـەنی باسیشە کـاک بەرزان لە راپـەڕینی ئازادکردنی شاری خانەقـین لە (٢٠٠٣) دا، رۆڵێکی قـارەمانانەی بەرچـاوی هـەبـوو.

سەرجەم ئەندامانی ئەم خێزانە کوردە تێکۆشەرەمان، بێ باکانە بە نهـێنی و بە ئاشکرا، گیانبەخـشانە لە رێخـستنە نهـێنییەکانی نـاو شاری خانەقـین و سلێمانیـدا، کوردایـەتی و خەباتیان دەکرد و پێشمەرگەی نهـێنی بوون و دژایەتی حیزبی بەعـسی رەگەزپەرستیان دەکـرد. خالیـدی بـرایان کە پێشـمەرگە بـوو، لە ساڵی (١٩٨٤) دا، لە کەمینێکـدا لەنـاو شاری سلێمانیدا، لە لایـەن هـەواڵگـری و دایـرەی ئەمنەوە شەهـید کرا. (نووسەر) من و دایـکم و خـێزانەکەم، لە کەرکوکەوە چـوویـن بـۆ پـرسەی ماتەمینی شەهـید خالیـد لە خانـەقـین. کە بنهـێنی لە ماڵـەوە دایـان نابـوو.
لە دوای شەهـیدکردنی خالـیدەوە، لە هەشـتاکانی سەدەی رابـردوودا، لە لایەن دایـرەی ئەمـن و بەعـس لە خانەقـین، فـشارێـکی زۆریان خـستە سـەر هەمـوو ئەنـدامـانی ئەم خـێزانە کوردەمان و ناچاریان کردن، کە خانەقـینی زێـدی باب و باپیرانیان بەجـیبهێـڵن. لە شاری سلـێمانی نیشتەجـێبـوون. بەڵام هەڕەشە و راوانـان و دەربەدەری، تۆزقاڵێک کـۆڵی پێنەدان و زیـاتر و سورتـربـوون لە خەبـات و تێکـۆشان بۆ رزگاری کوردستان.
ژنێـکی ناسـیاومـان هـەبـوو ناوی (درەخـشان شەریـف) ە، رۆحی رەوانی شاد بێت. ئەو بۆمانی گێڕایەوە، وتی:” مـریـەم خانەقـینی ـ خوشکی گەورەی دووەمی ئـازاد خانەقـینی کە لە ژیانـدایە ـ تازە هاتبووە کارگەی جگەرەی سلێمانی، هـێشتا بە باشی نەمانناسیبوو لە ساڵانی هـەشـتاکانـدا، نیـوچـە مانـگـرتـنـێک لە سـلـێمانی لە دژی سـتەمـکارییـەکانی رژێمی بەعــس رویـدا، رائید تەهـا کە ئەفـسەرێکی ستەمکاری دایـرەی ئەمنی سلـێمانی بوو. هـاتە ناو کارگەی جگەرەی سلـێمانی، بە تـووڕەییەوە وتی: ئێوە بۆ وا هـاربوونە؟ درەخشان خان وتی: مریـەم خانەقـینی بە زمانێکی باشی عەرەبی وتی: ئیوە بەبێ تاوان بـرا، بـاوک و کەسوکارمانتان گرتـووە، هـیچ تـاوانێکـیان نیـیە ئەمـە سـتەمە بـۆ بەریان نـادەن؟ رائیـد تەهـا چـاوی زەقـەوە کرد و بە مـریـەمی وت: مـن أنـت؟؟ مریەمیش بەبێ تـرس وتی: أنـا بنـت السلـیمانیـە. کە وای وت هـەموومـان چـەپـڵەیـەکی درێـژمان بـۆی لـێـدا. رائیـد تەهـاش هەڕەشەی کـرد و بە سەرشـۆڕییەوە رۆیشت. لەو رۆژەوە مریـەم خانەقـینی بوو بە خۆشەویستی هەموومان” ئەو قسەیە درەخشان خان بۆمی گێڕامەوە.
ئازاد خانەقـینی، رۆشنبیر و نوسەر و شاعـیریش بوو، چەنـد سرود و گۆرانییەکی، لە هـۆنراوەی خۆیـن. بە زۆریـش بە شـێوەزاری (کەڵهـوڕی) گۆرانی و سرودی دەچڕی.
لە کۆپـلەی یەکەم، لە هـۆنراوەی (نەوای بێسـتون) لە نووسینی ئازاد خانەقـینی کە بە گـۆرانی و ئاوازیشەوە، تـۆماری کـردووە، دەڵـێت:
کرماشان کرماشان، ئەی دیارێ خوەش و کۆساران
قـیبـلەی عـاشـقـانە بـێـسـتـون و تـــــاق وەســـــــان
لە وەهـاران وەهــاران خوەشـە دەشـت و کۆسـاران
بەهـەشـتی سـەر زەمینـە ئەیـوان و قەسـر و گـێلان
ئازاد خانەقـینی لە نێو غـەم و ئازار و چەوسانەوەی گەلەکەیدا چاوی هـەڵهـێنا، دەڵێت:
مـن کـوڕ غــەم بـیـم، لـە غــەم بــيـم پـەیـدا
غـــەم نـاوکــــم بــڕی و غـــەم نـــاوم نـيــا
غــەم چــڕیـیــە و پـــێـم ئـەی چــارە ســیـا
ئـەرای غــەم خـواردن سـەر گـەورە کـردم
رەوانشاد ئـازاد خانەقـینی شـانۆییەکـیشی بە نـاوی (ئـەرا کی؟) نـووسی و دەرهـێنـرا.
لە ئامادەکردنی: تەهـا ئاغـاجان و دەرهـێنانی: جاسـم وەنـدی. کە لە رۆژانی (٢٧ ـ و ـ ٢٨ ـ و ٢٩/ / ٢٠١٣) لە شاری خانەقـین نمایش کـرا.
ئازاد خانەقـینی لە ساڵی (١٩٩٣) دا، لەگەڵ پەرلەمانتار خاتوو (پەیمان عـەزەدین) دا، هـاوسەرگـیری کرد. دوو کـچی جـوانیـان هـەیە، گەورەکەیان هـاوسەرگـیریی کـردووە.
ئازاد خانەقـینی، لە بـواری دۆکیـۆمێنکـردنی مێـژووی راکەیـانـدنی (یەکةێتی نیشـتمانی کوردستان) دا، شـوێـن پەنجـەی دیـارە، ئـەو مێـژووی لە سـاڵانی (١٩٧٥ـ ١٩٩١) لە چـوارچـێـوەی پەرتـوکـێکـدا، بە نـاوی (مـادێـنا، مێـژوو و بیـبلـۆگـرافـیای راگەیانـدنی یەکـێتی نیشتمانی کوردستان) ی نـوسی و بـڵاوی کـردەوە.
ئازاد خانەقـینی لە رۆژی (١/ ئایار /٢٠٠٦ ) لە تەمەنی (٤٨) ساڵـیدا، کـۆچی دوایی کرد، لە رێـورەسمێکی شایستەدا، لە گۆڕستانی شەهـیدان لە سلێمانی بە خاک سپێرا.
بە داخەوە مەرگ بواری نەدا، ئەگینا ئازاد زۆری پێمابوو و زۆریشی لە خەیاڵدا بوو.
ئازاد خانەقـینی، تێکـۆشەرێکی سـیاسی سەرسەخـت و پێشـمەرگە و هـونەرمەنـدکی رەسەنی شـۆڕشگـێڕبوو (کـەم ژیـا و کـەڵ ژیـا) زۆری کـرد و زۆری بەخـشی، بـەڵام زۆر کەمیان بۆ کرد. هـیچ کاتێکیش چاوی لە پۆست و پایە و پاداشت وەرگرتن نەبوو.
وەک ئەمـەک و رێـزگـرتن و بـەرز راگـرتنی رۆڵ و یـادی ئـازاد خانەقـینی تێکـۆشـەر، بەشی پەیکەرسازی لە ناوەنـدی چالاکی گەنجانی شاری خانەقـین ـ سەر بە رێکخراوی منـداڵپارێزی کوردستان ـ لە لایەن هونەرمەندی پەیکەرساز (جەنگـیز یازگی) یەوە، بە یارمەتی چەند هـاوڕێیەکی، لە فـایبەر گڵاس، پەیکەرێکیان بۆ ئازاد خانەقـینی دروست کـرد، کە چـوار مەتـر بەرزە. لە ئێـوارەی رۆژی سێ شەمـمەی (١٥/ ئـاب/٢٠٢٠) لە گـۆڕەپانی (شەقـامی سەرەکی خانەقـین) بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە نوسەران و هـونەرمەنـدان و کەسوکاری جوانەمەرگ و خەڵکی شاری خانەقـین و شارەکانی تر، لە لایـەن بنەمـاڵەکەیەوە، پەردە لەسەر پەیـکەرەکەی لابـرا.
لە شازدەمین ساڵـڕۆژی یــادی کـۆچی دوایی جـوانەمەرگی رەوانشاد، ئـازاد خانەقـینی، هـەزاران درود بـۆ رۆحی رەوان و بـۆ گـیانی پـاکی دەنێـرین. هـەزاران چەپـکە گـوڵی گـەش و رەنـگاوڕەنـگی کوردسـتان بـۆ سـەر مـەزاری پیـرۆزی دەنـێرین.
(*) بۆ نووسـینی ئـەم بابـەتە، بێجگە لەوەی کە لە نـزیـکەوە و دەمـێکە تێـکەڵاوی و ئاشنابوونمان لە گەڵ خانەوادەی ئازاد خانەقـینی دا هـەیە. تا رادەیـەکیـش سـودم لەم سەرچـاوانە وەرگـرتـووە:
١ـ ئـازاد خانەقـینی ـ خەلیـل عەبـدوڵڵا ـ سایـتی: خـاک. مێـژوو: (٦/ ئایـار/ ٢٠١٧).
٢ـ وتەیەک بە زمـانی عـەرەبی بە ناوی (الارث الـثـقـیل) لە نوسینی: خاتوو (ئـامینە وەهـاب) خوشکی ئـازاد خانەقـینی ـ کە لە فـەیسبووکـدا بـڵاوی کـردۆتـەوە.
٣ـ سایـتی: بنـکەی رونـاکـبیـری گـەلاوێـژ. (١٩/ ئاب/ ٢٠٢٠).
٤ـ چەنـد زانیارییەکـیشم بە تەلەفـۆن. لە هـونەرمەنـد کاک (بەرزان وەهـاب) ی برای بچـوکی ئـازاد خانەقـیینی یەوە وەرگـرت.

رەزا شـوان
نەرویــج: ٢٥/ نیسـان/ ٢٠٢٢




هـۆنراوە بۆ منداڵان.. نـه‌ورۆزە .. رەزا شـوان

ئـه‌مــــڕۆ جــــــه‌ژنـی نـــــــــه‌‌ورۆزە
جــــــه‌ژنـی کـــــــوردە پـــــــــیـرۆزە
* * * * *
شـاجــــــــــه‌ژنی کـوردســـــــــــتـانـه‌
ســــەری ســاڵی نـوێـمـــــــــــــــــانـە‌
* * * * *
نـــــــه‌ورۆز جـــــه‌ژنـی شـــــــادیـیـه‌
رزگــــــــــــاری و ئـــــــــــــــازادیـیـە ‌
* * * * *
تـه‌وقـــــــــــه‌ و پـــــــــــــیـرۆزبـایـیه‌
خـۆشـی و شـــادی‌ و شـــــــــــــایـیـه‌
* * * * *
دیـــــاری نـــــــــه‌ورۆز نـــــــێـرگـزه‌
گـــــــوڵـی جــــــوانـی ئــــــه‌م وەرزە
* * * * *
رۆژی ســــــــــه‌یـران و گـه‌شـــــــتـه‌
کـوردســــــــتـانمـان بـه‌هـه‌شــــــــتـه

سـویـد: ٢٠٢١‌




جەنگی رووسیا و ئۆکرانیا بە چی و بە کوێ دەگات؟.. رەزا شـوان

هەمـوو ئـەو قـسانەی کە شـرۆڤـەکارانی ســیاسی و شـارەزایانی سـەربـازی دەربـارەی جەنگی نێوان رووسیا و ئۆکرانیا وتوویانە، گەیشتوون بەو ئەنجامەی کە دیار نییە ئەم جەنـگە بە چـی دەگـات و چـۆن و کـەی کۆتـایی دێـت. چـونکە وەکـوو دەڵـێن “شـەڕ بە تەقـەیەک دەستپێـدەکات.. بەڵام بە هـەزاران تەقـە راناگـیڕێـت”. گەر ئـەم جەنگە درێـژە بکـێشێت راستەوخۆ و ناڕاستوخۆ، پریشکی گەلی لە وڵاتان و گەلانی کەش دەگرێتەوە.
ئەمـڕۆ جەنگی نێـوان رووسیا و ئۆکـرانیـا دوانـزە رۆژە بەردەوامـە، تا دێـت شـەڕەکە دژوارتـر و دڕنـدانەتر دەبێـت، تا دێت ژمارەی قـوربانیان لە سەربازانی هەردوولا و لە خەڵکی سڤیلی ئۆکرانیا زیاتر دەبێت، پێشبینی ئەوەش دەکرێت کە نزیکەی (١٥) ملیۆن ئۆکـرانی دەربـەدەر و ئـاوارەی وڵاتانی ئەوروپـا ببن. چونـکە تادێـت چـەکی قـورستر و کوشندەتـر و کاولکەرتـری تێـدا بەکاردەهـێنن. ژمارە کۆژار و برینـدارکراو زیاتر دەبـن. ئەمەیە راستی شـەڕ، چونکە شەر پیاسەکردن و گەشت نییە، شەڕ کوشتن و کاولکردن و ماڵوێـرانییە، لە شەڕدا رەوشـت و مـرۆڤـایەتی و ویـژدان بوونیان نییە و تەنهـا ناون. لە شـەڕدا یاسـا و رێسـا و رێـکەوتنە نێـودەوڵەتیـیەکان و نێـونەتەوەییەکان هەمـوویان بە درۆدەکەونەوە و دەبنـە مەرەکەبی سەر کاغـەز و هـیچی تر. نەتەوە یەکگـرتووەکان و ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتیـش دوو رێکخراوی، بێ دەستەڵاتـن. لەوە زیاتریان لەباردا نییە، کە لە بەیـان نامەیەکـدا لـۆمەی شـەڕ و لایـەنی شەڕهـەڵگـیرسێنەر بکەن. مـافی ڤـیتۆش وایکـردووە کە بـڕیـارەکانیـان سەنـگـیـان نەبێـت.

لە جەنگـدا نە سنووری سیاسی دەوڵەتـان پـیرۆز و ئارامە، نە ژیـان و ماڵ و سامان و ئابـڕووی خـەڵکـیش پارێـزراوە. بەزانـدنی سـنووری سـیاسی و رەوشـتی و یاسـایی و مـرۆڤایەتی و یـژدانی و پێشـێلکـردنی مافـەکانی مـرۆڤ و ژنـان و منـداڵان و هـەمـوو رێکەوتنـەکان و جـاڕنامە و بـڕیـارە نێـودەوڵەتی و نێـونەتەوەییـەکان. لە لایـەن وڵاتە زلهـێزە داگیرکەرەکانەوە پێشیل دەکـرێن، گـوێ بە رەوشت و بە هـیچ یاسایەک نادەن.
ئەم جەنـگە، شەڕێـکی تەوەریییە، لە نێـوان ئەمریکا و ڕووسـیادا شەڕێکی لاسەنـگ بوونە. هەریەکەیان دەیەوێت ببێت بە تاک تەوەر و باڵادەست و سەنگـداربێت. بڵانسی هـێـز بە لای خـۆیـدا سـەنگەلا بـکات. ئەگـەر چـیش لەسـەر قـوربانیـدان و تێـوەگـلانی گەلان و وڵاتـانی بێ هـێز و شەڕنەخـوازیش بێت. گرنـگ بە لایانەوە بەرژەوەندییەکانی خۆیانە، کاریش بە چەمکی تیۆری میکافیلی دەکەن”هـۆیەکان پاکانە بۆ ئامانج دەکەن”. هـەر ئەم بۆچـوون و بەرژەوەنـدی پەرستییە و لەخـۆبایی بوونیان و سەنگەلای هـێز و داهـێنانی چەکی کوشندەی کۆمەڵکوژی و بە سەربـازیکـردنی دەوڵەت و خـۆ بە زلهـێـز زانین و هـاوپەیمانی و بە بەرەبـوون و گەلەکۆمەیی لە یەکتری و ئارەزووی جـەنگ و داگـیرکـردن و تاقـیکـردنەوەی چـەکە داهـێـنراوە تازەکانیـان لەسـەر خـەڵـکی سـڤـیـل و ئاوەدانی ساڵەهـای ساڵ و چاوبـڕینە سامان و خـێروبیری وڵاتـان و گەلانی بێ هـێزتـر. بـوونە هـۆی هەڵگیرساندنی دوو جەنگی جیهـانی وێرانکەر، تەڕ و وشکیان سوتانـد و بە ملیـۆنـان مـرۆڤی سـڤـیل و بێتـاون بـوونە قـوربانی ئـەم دوو جـەنـگە، لە دواییـشدا سەرکردەکانی شـەڕ، تەوقـەیان لەگەڵ یەکتریدا کـرد و بە زەردەخـەنەوە لەسـەر مێـزی گفتـوگۆدا دانیشتن، وەک ئـەوەی نە بایـان دیبێـت و نە بـاران. دەبـوایە سـەرکردەکانی دوای ئـەم دوو جەنـگە، وانـە و پەنـدیـان لە ئەنجـامـەکانیـان وەربگـرتـایە و هـەمـوو بایەخێکیان ئاوەدانکردنەوە و خۆشگوزەرانی گەلەکانیان بوایە، نەفـرەتیشیان لە شەڕ و شەڕخوازان بکردایە. ئەو هەمـوو بوودجە زەبەلاحەیان بۆ پێشبڕکێی چـەکی ئەتـۆمی و وێـرانکاری تەرخان نەکردبـایە. بەڵام بە داخـەوە، لە دوای ئەم دوو جەنگەشـەوە، هەر خەریکی خۆئامادەکردن بۆ جەنگـێکی تر، بێ ئەوەی گوێ بە ئەوەبدەن کە ئەنجامەکەی چی ئەبێـت و نابێـت.
لە ئەمڕۆشدا گەلی ئۆکرانیا باجی شەڕێکی قورس دەدات، هێشتا ئەنجەمەکانی دیارنییە کە بە کـوێ دەگات. هـەرگیز چـاوەڕوانی ئەنجـامێکی باش لە جـەنگ ناکـرێت، جـگە لە زیـان. تا ئەمڕۆش هـیچ گەلێک وەکوو گەلی کوردی بێدەرەتانمان، ئازار و قـوربانی و ماڵـوێـرانی و سـەرگەردانی و داگـیرکاریی و تـاڵاو و ژەهـراوی جەنـگی نەچـێشـتووە.
ئەم جەنگە، تەنیا شـەڕێکی سەربـازی نییە، بەڵکوو، شەڕێکی ئابـووری و سیاسیشە.
ئەمریکا و وڵاتانی رۆژئـاوا، دەیانەوێت لە رێی (گەمارووی ئابووریی) ەوە، چـۆک بە رووسیا دابـدەن و زیانـێکی گـەورەی ئابـووری پێبگەیەنن. رووسیاش سزا ئابوورییە نیودەوڵەتییەکان لە دژی، بە (راگەیـانـدی شـەڕ) دەزانێـت.
رووسیا چاوی بـڕیـوەتە سامانی ئۆکرانیا، چونکە ئـۆکرانیا زەوییەکی بە پیتی هەیەوە دەوڵەتێکی کشتوکاڵی بەهـێزە، بە تایبەتیش لە بەرهەمهـێنان و ناردنی گوڵـەبەڕۆژە و رۆنی گوڵەبەڕۆژە و گەنـم و جـۆ و گـەنمە شامی. کـانی بەنـرخـیشی زۆرە. ئـۆکرانیـا شوێنێکی و جیۆسیاسی و ستراتیژی گەورەشی هـەیە. کەوتۆتە سەر (دەریـا رەش) و پێگەیـەکی بازرگانی گـەورەی هـەیە. بۆڕی گازی رووسیاش بۆ ئەوروپا بە ناو خاکی ئۆکرانیـادا تێـدەپـەڕێـت.

ئامـانجی رووسیا لە داگـیرکـرنی ئـۆکرانیا، تەنهـا ئەو تـرسە نییە کە ئۆکرانیا ببێت بە ئەندام لە پەیمانی باکووری ئەتـڵەسی (ناتۆ). گەر وابوایە کە لتـوانیا و موڵداڤـیاش کە دوو دەوڵـەتی هـاوسـنووری رووسـیان و بـوون بـە ئـەنـدام لە ناتـۆدا، هەریەکەش لە سـویـد و نەرویـج و فـنلەنـدا و تـورکیـاش کە ئەنـدامی ناتـۆن و هـاوسـنوورن لەگـەڵ رووسیادا. رووسیا هـیچ کاردانەوەیەکی بەرانبەر بە ئەنـدامێتی ئەم دەوڵەتـانە نەبـووە.
ئـۆکرانیا کە دەوڵەتێکی سەربەخـۆیە و ئەنـدامێکە لە کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان، مـافی ئـەوەی هـەیە، بە ئازادی هـەچ بڕیاریک لە بەرژەوەنـدی گەل و وڵاتەکەی بدات. ئەی چۆن نەترسێت، کە رووسیا لە ساڵی (٢٠١٤) ەوە (دوورگەی قـەرم)ی ئۆکـرانیای داگیرکردووە و خستوویەتە سەر رووسیا، ئێستاش هەوڵی ئەوە دەدات کە هەموو خاکی ئـۆکـرانیا داگـیربکات و حکوومەتـەکەی بـڕووخـێنێت و حکوومەتێکی جـاشی سـەر بە رووسیا لە ئـۆکـرانیا دابمـەزرێنـێت، بۆ ئـەوەی دەسـت بەسـەر سامـانەکانی ئـۆکـرانیـادا بگـرێـت. بەڵام بە ئاسانیش ئەمەی بـۆ ناچـێتە سـەر. چـونکە سـووپـا وگـەلی ئـۆکـرانیا دەسـت لە قـوربانیـدان هەڵنـاگرن و درێـژە بە بەرگریکـردن لە وڵاتەکەیان دەکەن. وەک چـۆن ئەفغـانییەکان رووسیایان ناچارکرد کە ئەفغـانستان بەجـێبهـێـڵن. لەو بڕوایەدام لە ئـۆکرانیاش هـەر هەمـان چارەنـووسـیان بەسـەردێـت.

پێمـوایە کە رووسـیا بەم زووانـە بە هـێزێکی تایبەتی زیاتر و دەبـابەی زۆرتر و لەژێـر بۆردوومانێکی چـڕی فـرۆکە و موشەک باراندا، شاری (کـیـڤ) ی پایتەخـتی ئـۆکـرانیا دەگرێت. بەڵام رووبەڕووی بەرگرییەکی تونـدی سووپا و خۆبەخشانی ئۆکرانیا دەبێتەوە و گـوژراو و برینـدار و ئـاوارەیی و کـاولکـردنێـکی زۆری لێـدەكـەوێتـەوە. ناڕەزایی و رقـێکی زیاتری دەوڵەتان و گەلانی جیهانی لێدەکەوێتەوە. تا ئەوەش روونەدات نازانین هەڵوێست و کاردانەوە و سزای ئەمریکا و ناتۆ و ولاتانی ئەورۆپا و جیهـان بەرانبـەر بە رووسیا چی دەبێـت و چی سزایەکی زیـاتری دەدەن. جیهـانێکی نوێش دێتە کایەوە.
جەنگی رووسیا لە ئۆکرانیا، زەنگێکی مەترسیدارە، گەر درێژە بکێشێت، تەشنە دەکات و زۆر نـاوچـەی رۆژهـەڵاتی نـاوەڕاسـت دەگـرێتـەوە. لەوانـەیە (کۆمـاری چـین) یـش پەلامـاری (تایـوان) بـدات، تورکیاش پەلاماری باشووری کوردستان بـدات، بە بیانووی ئەوەی کە (مووسڵ) و (کەرکووک) دوو پارێـزگابوونە سـەر ئیمپریالـیزمی عـوسمانی داگیرکەر بـوون.
رووسیا و ئۆکـرانیا گەر بیانویسـتایە و بەرژەوەنـدیی هـەردوو لایـان رەچـاو بکـردایە، دەیانتوانی کێشەکانی نێوانیان، لە رێی گفتووگۆ و دیپلـۆماتییەوە چارەسەر بکـردایە و نەگەیشتـبایە بە ئەم جەنـگە، کە نازانرێـت بە چی دەگات؟ بـەڵام تا درێـژە بکـێشێـت لە بەرژەوەنـدیی هـیچ لایەکیـان و هەمـوو جیهـانـیشدا نییە. گەر ئێستاش بە بـڕوا و نێـت پاکییەوە دانـووسان بـکەن، لە بەرژەوەنـدی هـەردوو لایـانە، وەکـوو دەڵـێـن: زیـان لە نیـوەشی بگەڕێتـەوە هـەر باشـە. تا رۆژێـک زووتـر شـەڕەکـەیان رابـگـرن باشـترە و زیـانی کەمـتر دەبـێـت.
لە راسـتیشدا ئەمریکا و وڵاتـانی ئەوروپـاش وەکوو پێـویسـت هـەوڵی راگـرتـنی ئـەم شەڕەیـان نـەداوە، بەڵکوو هـەنـدێکیان وەکوو هـەوادارانی یاریی تـۆپی پێ لە نێـوان هـەڵـبژاردەی دوو وڵاتـدا، بـوونـە بە تەماشـاکەر، کە کامیـان شـەڕەکە دەبـاتـەوە.
ئـەم چـیرۆکـەم دێتـەوە یـاد: کە دوو منـداڵ شـەڕیـان دەکـرد.. پیـاوێکی ریـش سپی لە دیاریان وەستابوو و زەق زەق سەیریانی دەکرد.. پیاوێکی تـر لە دوورەوە بیـنیـیانی و هـاواری لە پیـاوە ریـش سـپییەکە کـرد و وتی: ئەری مامە گیان، تـۆ لای خۆی ریشت سپییە، دەبینیت ئەو دوو منداڵە شەڕ دەکەن. بۆ ناوبژیان ناکەیت و لێکیان ناکەیتەوە؟! پیـاوە ریـش سـپیـیەکە وەڵامی دایـەوە و وتـی: کابـرا، تا بە شـەڕیانم دا، خەریک بـوو شـەق بـەرم. جـەنـابتـش دەتـەوێت بە ئاسـانی ناوبـژیان بـکەم و لـێکـیان بـکەمـەوە.
پێـویستە هـیوادار و خـوازراوی ئـەوە بیـن، کە ئەم جەنگە تەشــنەنەکات و گـەورەتـر نەبێـتەوە و نەگاتە جەنگی رۆکـیتی کێشـوەربـڕی ئەتـۆمی. ببێت بە جەنگی سـێیەمی جـیهـانی، ئەگـیـنا رۆژێـکی رەش چـاوەڕێی سـەرجـەم مـرۆڤـایـەتی دەکـات.
لە شارەزایەکی چەک و جەنگیان پرسی، را و بۆچوون چییە، لە بارەی جەنگی جیهانی سـێـیەم؟ لە وەڵامـدا وتی: مـن هـیچ رایـەکـەم لە بـارەی جەنـگی سـێیەمی جـیهـانییەوە نییە.. بـەس ئەوەتـان پێـدەڵەم، ئەگەر بێـتو جەنـگی سـێیەمی جـیهـانی هـەڵبگـیرسـێت، دەبێـت جەنـگی چـوارەمی جـیهـانی بـە شـەڕە بـەرد بـکـرێـت.
نەفـرەت لـە شــەڕ و شـەڕخـوازان.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٧/ ئـادار/٢٠٢٢




چـیرۆک بۆ منـداڵان.. بیـربکەرەوە پێـش ئـەوەی بڕیـاربـدەیـت.. و. رەزا شـوان

پـزیشکەکە زۆر بە خـێرایی هـاتە نـاو نەخـۆشخـانەکەوە، بۆ ئەوەی نەشـتەرگـەری بۆ منداڵێک بکات. بە پـەلە چـووە نـاو ژووری جـل گـۆڕین و جـلـێکی سـەوزی پـۆشی و یەکسەر بە خـێرایی چـوو بۆ بەشـی نەشـتەرگـەری. لە هـۆڵـەکـەدا بـاوکی منـداڵەکەی بـیـنی کە چـاوەڕێی دەکـرد.
باوکی منداڵەکە بە تووڕەییەوە: بۆ ئەم هەموو کاتەت پێچوو؟ بۆ نازانی ژیانی منداڵەکەم لە مەتـرسی دایـە؟
پـزیشکەکە بە زەردەخـەنەوە: ببـوورە، لەناو نەخۆشخانەکەدا نەبـووم. کە پەرستیارەکە بە تەلەفـۆن پەیـوەندی پێوەکردم، بە ئەوپەڕی خێراییەوە هاتـم. هـيوادارم هـێورببیتەوە. تا بتوانـین بە ئـەرک و کـاری خـۆمـان هـەڵـبستـین.
باوکی منـداڵەکە: هـێوربـبم! گەر منـداڵەکەی تـۆ لـەم ژوورەدا بێـت ئایا هـێوردەبیـتەوە؟ گـەر منـداڵـەکەی تـۆ لە چـاوەڕوانی پـزیـشکـدا بێـت و بمـرێـت چـی دەکـەیـت؟
پـزیشکەکە دیسان بە زەردەخـەنـەوە: ئێـمە ئەوپـەڕی تـوانامـان بەکـاردەهـێنـین بـۆ ئـەوەی منـداڵـەکەت چـاک ببـێـتـەوە.
دوایی پزیشکەکە چـووە ژووری نەشتەرگەرییەوە، لە دوای دوو کاتژمێر هاتە دەرەوە.
پزیشکەکە بە زەردەخـەنەوە: سوپاس بـۆ یەزدان، نەشتەرگەرییەکی سەرکەووتـووم بۆ منـداڵەکەت ئەنجـامـدا. ئێستا تەنـدروستی زۆر باشە. گـەر هـەر پرسیارێکـت هـەیە لەم خانمە پەرسـتیارەی بکە وەڵامـت دەداتـەوە.
دوایی پـزیـشکەکە زۆر بە خـێرایی لە نەخـۆشخـانەکە چـووە دەرەوە و رۆیـشـت.
باوکی منـداڵـەکە بە پەرستـیارەکەی وت: ئـەم پـزیـشـکە بـۆ هـێــندە لـووت بـەرز و لەخۆبـاییە؟ بـۆ نەیـدەتـوانی بۆ ماوەی چەنـد خولـەکـێک لەگـەڵمـدا رابوەستـێـت، تا دەربـارەی نەشتەرگەرییەکـە و دۆخـی منـداڵـەکەم چـەنـد پـرسـیارێـکی لـێـبـکەم؟
خانمە پەرستیارەکە دڵۆپ دڵۆپ فـرمێسک لە چاوەکانی دەهـاتنە خوارەوە: نا وانیـیە. پـزیشکێکی زۆر دڵسۆز و خاکی و رووخۆشە. ئەم بەیانییە، منـداڵەکەی بە کارەساتی ئۆتـۆمبـێل شێلان گیانی لەدەست دا. کە بە تەلەفـۆن پەیـوەندیـم پێـوە کـرد، خەریـکی ناشتـنی منـداڵەکەی بـوون. کە ناشتیان، یەکـسەر بە ئەوپـەڕی خـێـراییەوە هـات، بـۆ ئەوەی نەشـتەرگەری بـۆ منـداڵـەکەی تـۆ بکات و لە مـردن رزگـاری بکات. بۆیـەش
بە پـەلـە رۆیـی، بـۆ ئـەوەی لە پـرسـەی ماتـەمیـنی جـگەرگـۆشـەکەیـدا ئامـادەبێـت.
باوکی منداڵەکە، زۆر خەمبار بوو، زۆریش پەشیمان بـۆوە لەو قـسە رەقانەی کە لە رووی پـزیشکەکەدا کردی. چـوو بـۆ پرسەکەی و سەرەخـۆشی لە پـزیشکەکە کرد و زۆر داوای لـێبـووردنیـشی لـێکـرد.

(*) ئەم چیرۆکەم لە ئینگـلیزییەوە وەرمگێڕاوە بۆ کوردی. ناوی نووسەریشی بە سەرەوە نییە. (Think befor you judge)




رۆژی جیهـانی (بـۆ منـداڵەکەت بخوێـنـەوە).. رەزا شـوان

هەموو ساڵـێک لە رۆژی (١٤/ فـێبریـوەری) دا، عـاشـقان بە بۆنـەی رۆژی جـیهـانی (رۆژی خۆشەویستی ـ ڤـاڵانتاین)یەوە، کە رۆژی نوێبوونەوەی خۆشەویستی و ژیانە. پیـرۆزبایی لە یەکـتری دەکەن و گـوڵی سـوور و دیاری پێـشکەش بە یەکـتری دەکـەن.

بەڵام زۆربەی خەڵکی ئەوە نازانن کە هەمان رۆژ، رۆژی (١٤/ فێبریوەری) رۆژێکی جیهانییە بە ناوی ( بۆ منـداڵەکەت بخوێنەوە) ئەمەش گوزارشتە لە بەرجەستەکـردنی خۆشەویستیی و گرنگی خوێنـدنەوە بۆ منـداڵان. لـەم رۆژەدا لە زۆر شـوێنی جیهـاندا، خـێزانەکان لەگەڵ منداڵەکانیاندا، هەریەکە بە شێوازێک بەم بۆنەیەوە ئاهـەنگ دەگێڕن و چالاکی خوێنـدنەوە و رۆشنبیری ئەنجام دەدەن و پشتگیریی خۆیان بۆ فـێرکردن و بۆ رۆشنبیریکـرنی منـداڵان و بایـەخی خوێنـدنەوە بۆ منـداڵان دووپـات دەکەنـەوە، وەک: هەڵـبژاردنی پەرتـووکێکی منـداڵان و خوێنـدنەوەی لەناو خـێزانـدا. یان بە کـۆمـەڵی لە یانەیـەکی رۆشـنبـیری یا لە قـوتابخـانەیەکدا پەرتـووکـێک بـۆ منـداڵان دەخـوێننەوە. یا خوێنـدنەوەی چەند پەرتووکێک لە لایەن خـودی منـداڵانەوە، کە باوکانیان یا دایکانیان کـاتێ کە منـداڵ بـوون، حەزیـان بە خوێنـدنەوەی ئـەو پەرتـووکانە بـوو. یا گـەڕان بە پەرتووکخانەکانی پەرتووک فـرۆشتن، بۆ کـڕینی پەرتـووک یا گۆڤارێ تازەی منداڵان، کە وەک دیارییەکی جـوان و یادگارییەکی شیرین لەم رۆژەدا پێشکەش بە منداڵەکانیان دەکـەن. مەبەستیش لە یـادکـردنەوەی ئـەم رۆژە جـیهـانییە، جەخـتکـردنەوەیە لەسەر گرنگی و کاریگەری خوێندنەوە لە گەشەکردن و زاخاودانی هـۆش و هـزری منـداڵان.

خۆزگە ئەم نەریتە جـوانە لە کوردستانی ئێمەشدا دەبوو بە باو. خـێزانانی کوردیشمان لەم رۆژە جیهـانییەدا”بۆ منـداڵەکەت بخوێنەوە” پەرتووک و گۆڤاریان بۆ منداڵەکانیان دەخوێنـدەوە و چـالاکی جـۆراوجـۆری رۆشـنبیرییان ئەنجـام دەدا و پەرتـووکی تازەیان پێـشکەش بە جگەرگۆشەکانیان دەکرد. هـیوای ئەوەش دەخـوازم کە رۆشـنبیریکـردنی منداڵە چاوگەشەکانمان ببێت بە خواست و بە خەمی سەرەکی هەموومان. خوێندنەوەش ببـێـت بە کولتـوورێکی جـوانمـان و خـووی پێـوەبگـرین.
(ویـل رۆجـەرز) دەڵێت:” پێمـوایە هـەموو ئـەو شـتانـەی لـە ژیـانمـدا دەیـانـزانـم.. لە پەرتـووکەوە و فـێریان بـووم”
وەکو دەڵێن:”فـێربوون لە بچووکیدا.. وەک نەخـشی سەر بەرد وایە”هەروەکو چـۆن یارمەتی منداڵانی ساواتان دەدەن، کە گاگـۆڵکێ بکەن و دابنیـشن و پێ بگـرن، تا ئەو کاتەی کە پشت بە هـێز و توانای خۆیان دەبەستن. هەر بەم شێوەیەش دەتوانن فـێری خوێنـدنەوەیان بکەن. بە تایبەتیش دایکان، کە کاتێکی زیاتر لەگـەڵ منـداڵەکانیان دان، رۆڵـێکی سـەرەکی و ئەرێـنی و کاریـگەرییەکی زیـاتریان لە فـێرکردن و لە راهـێنانی منـداڵـەکـانیانـدا هـەیە.
(ئەرسـتۆ) دەڵـێت:”لە لای منـداڵان دایـکان لە باوکـان لە پێـشترن، لەو بـڕوایەدان کە دایـکان مـۆڵکـیانـن”
خوێنـدنەوەش ئارەزوو نییە، بەڵکـو پێـویستیـیەکی گرنـگی ژیـانە و جـێگـرەوەی نیـیە. کـلـیلی دەروازەی فـێربـوون و سەرکـەوتنە. منـداڵان لە رێـگەی خوێنـدنەوە بـۆیان، یا خوێندنەوە لە لایەن خۆیانەوە، هەموو بابەتەکانی قوتابخانە فـێردەبن و وەریان دەگرن.
وەک چۆن ماسوولکەکانیان بە وەرزش و بە راهـێنان بەهـێزدەبن. هەروەهـا هـوش و هـزریشـیان بە خـوێنـدنەوە گەشـە دەکـەن و دەوڵـەمەنـد دەبـن.
(فرانسۆ ڤۆڵتێر) دەڵـێت:”جەستە بەبێ خۆراک گەشە ناکات. ئەقـڵیش بەبێ خوێندنەوە و بیـرکـردنەوە گەشـە ناکـات”
دانایـەکی فـەرعـۆنی میسریـش دەڵـێت:”رۆڵـەکـەم وەک چـۆن دایـکـت خـۆشـدەوێـت.. وات لێـدەکـەم پەرتـووکـت زیـاتر خـۆشـبوێـت”
لە بـارەی رۆڵی ئەرێـنی دایکـانیـش لە خـوێنـدنەوەدا بـۆ منـداڵـەکانیـان، شاعـیرێـکی ئینگـلـیزی لە هـۆنـراوەیـەکـدا بە نـاوی ( دایـکی خـوێنـەر) دەڵـێـت:
دەشـــێ ســـامـانـێـکی شـــاراوەی راســــــتـیـت هــــەبـێـت
قـوتـوویەک پــڕ لە دوڕ و سەنـووقـێک زێــڕت هــــەبـێـت
بـەڵام هـەرگــــــــیـز لـە مــــن دەوڵـەمـــەنـــــــتـر نـیــــــت
چونکە من دایکێکم هەیە فـێرم دەکات و بۆم دەخوێنێـتەوە
خوێندنـەوە کۆڵـەکەیەکی گرنگە لە کۆڵەکەکـانی رۆشـنبیریی منـداڵان. لەم پێودانگەشە کە (خوێنـەرانی ئەمـڕۆ.. سەرکـردەکانی بەیانین) پێویستە بایـەخ بـەم بابەتە بـدەن. لە منـداڵـییەوە منـداڵەکـانتان هـۆگـر و ئەوینـداری خوێنـدنەوە بـکەین، تا ببن بە هـاوڕێی هـەمیشەی پەرتـووک و گۆڤـارەکانی منـداڵان. پێـویستە ئێـوەی دایـکان و باوکـان ببـن بە نمـوونە و بە پێـشەنـگ لە خـوێنـدنەوەدا تا منـداڵەکـانتـان چـاوتان لـێـبکەن.
پێویسـتە دایـکان و باوکـان لایـەنی کەمـەوە رۆژی پانـزە خـولـەک بـۆ نیـو کـاتژمـێر، پەرتووک و گۆڤاری منداڵان و چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخـشانی ئاسان و گونجاو بۆ منـداڵە ساواکـانیان بخـوێننەوە، یـا ئەو منـداڵانەی فـێری خوێنـدنەوە بـوونە، بە پێی تەمـەنیـان، پەرتـووک و گـۆڤـار بخـەنە بەردەسـتیان با خـۆیـان بیـان خـوێنـنەوە.
بێگـومان باخچـەکـانی منـداڵانیـش، رۆڵـێکی گەورەیـان لە شیرینکـردنی خـوێنـدنەوە و لە ئاشناکـردنی منـداڵان بە پەرتـووک و پەرتووکخانە هـەیە. چـونکە باخچـەی منداڵان دەزگـایـەکی پەروەردەیی گرنگ و هەسـتیارە، لە دوای مـاڵ یەکـەم ژینگەی منـداڵانـە. پێویسـتە دادەکـان، بە دەنگـێکی شـیرین و بە شـێوازێکـی فـانتـازی چـیرۆکی ئاسـان و هـۆنراوەی کورت و ناسک و شـیرین بۆ منداڵانی باخچەکانیان بخوێننەوە، پەرتـووکی رەنگاوڕەنگی وێنەدار بخـەنە بەردەستیان. بیانبەن بۆ بەشی منـداڵان لە پەرتووکخانە گـشتییەکانی شار و شارۆچکەکانیانـدا. تا لە منـداڵـییەوە ئاشـنای پەرتـووک و گۆڤار و پەرتـووکخـانـە ببـن.
زۆربەی زانایانی پەروەردە هـاوڕان، کە خوێندنەوە جوریکە لە نەریتە جـوانەکان، کە پێویستە لە دەروونی منداڵانی بچووکدا بچـێنرێت و رەگ بکات، تا خـووی پێوەبگـرن.
زۆر جار هەندێ لە دایکان و باوکان دەپرسن، نازانین بۆچی منداڵەکانمان ناخوێننەوە؟
پێویستە بەم “ئایا”نە وەڵامی ئەم پرسیارەی ئەو دایک و باوکانە بـدەینەوە: ئایا خۆتان لە ماڵەوە پەرتووک و گۆڤار دەخوێننەوە؟ ئایا لە ماڵەکانتاندا پەرتووکخانەنەتان هەیە؟
ئایا لە ژووری منـداڵەکانتـان یا شـوێنێکی تری ماڵەکانتـان پەرتووکخـانەی منـداڵانتـان هـەیە؟ کە پەرتووک و گۆڤـاری منـداڵانتان لەسەر رەفـتەکانیان دانابن؟ ئایا ژمارەکانی گۆڤـارە مانگانەییـەکانی منـداڵان یا پەرتـووکی منـداڵانی تـازە دەرچـووی چـاپکـراو بۆ منـداڵەکانتان دەکڕن و بە دیـاری پێشکەشیان دەکەن؟ ئایا لەگەڵ خۆتانـدا منـداڵەکانتان دەبەن بۆ بەشی منداڵان لە پەرتووکخانەی گشتیی شارەکەتاندا؟ ئایا دەستی منداڵەکانتان دەگرن و دەیانبەن بۆ پێشانگاکانی پەرتووک کە ساڵانە لە شارەکەتـاندا دەکرێنەوە؟ ئایا دەستی منـداڵەکانتان گرتـوون کە بیانبەن بۆ شوێنەکانی پەرتـووک فـرۆشتن و پێیانتان وتـوون، کام لەم پەرتـووک و گۆڤـارانەتان بە دڵە تا بۆتـان بکـڕین؟ ئەمانە و چەنـدین ئایای تـر؟؟ ئەگـەر وەڵامەکانتـان بە “نەخـێر”ە. دان بەوەدا دەنێن کە کەمتەرخـەمی لە ئێـوەی دایکان و باوکان دایە؟ پێویستە خـۆری رۆشـنبیری لەناو خـێزانـدا گزنگ بدات.
پێمان ناڵـێن چۆن منداڵەکانتان ئەویندار و هۆگری خوێندنەوە و هاوڕێی پەرتووک بن؟. منـداڵانی خـوێنـەر لە ماڵانـێکـدا هـەڵـدەکـەون، کە دایـکان و باوکـانیان، خـۆێنـەربن و هـانـدەری منـداڵـەکـانیانـبن بـۆ خـوێنـدنـەوە، پەرتـووکخـانە لە ژوورەکانیانـدا هـەبن و پـڕبن لە پەرتـووک و لە گـۆڤـاری منـداڵان. مـن پێمـوایە پەرتـووکخانە پێـویستـییەکی هەموو ماڵـێکە، گرنگی و بایـەخی لە چـێشـتخانەی مـاڵ گەر زیـاتر نەبێت کەمتر نییە.
هـەر ماڵـێک پەرتـووک و پەرتـووکخـانەی تێـدا نەبـێـت بە مـاڵی نازانـم.
رۆژی (١٤/ فێبریوەری) ی هەموو ساڵێک رۆژر (خۆشەویستانی پەرتووکخانە) شە.
لەم رۆژەدا خۆشـەویسـتان و هـەوادارنی پەرتووکخـانە، ئاهـەنگ دەگێـڕن و سەردانی پەرتـووکخانەکان دەکەن و لە ناوپەرتـووکخانەدا وێنەی یادگاری دەگـرن. و پەرتـووک دەخـوێننەوە و پەرتووک دەخـوازن، پەرتووک بە دیـاری پێـشکەش بەیەکـتری دەکەن.
لە ئوسترالیـادا، رۆژی خۆشەویستی پەرتووکخانە، رۆژێکی پشووە، چونکە بۆ یەکەم جـار ئەم رۆژە لەم وڵاتەدا دەستی پێکرد. دوایی گەیشتە وڵاتانی تر و بوو بە رۆژیکی جـیهـانی بە نـاوی رۆژی (خۆشـەویستانی پەرتـووکخـانە). ئـەم رۆژەش لە رۆڵ و لە گرنگـی پەرتـووکخـانە لە ژیـانی خـوێنـەرانـدا، بەرجەستەبـووە.
مێـژوونووسان لەو باوەڕدا، کە زیاتر لە (٢٧٠٠) ساڵ بەر ئێستا، واتا لە دەوروبەری سـەدەی حـەوتەمی پێـش زاینی، یەکـەم پەرتـووکخـانە لە جیهـانـدا، لە سەردەمی شای ئاشوورییـەکان (ئاشـوور پانیـپاڵ) لە شاری (نەینـەوا) ی پایتـەخـتەکەیان، کە سەر بە عـێراقی ئێستایە، دروستکـرا. کە زیاتر لە (٣٠) هـەزار تاتـە قـوڕی سـوورەوەکـراوی لەخۆگرتبوو. بە نووسینی مێخی “مسماری” لە سەریان نووسراون. بە پێی بابەتەکان رێکخـرابوون و ریـزبەنـدی کرابوون. بابەتی ئەدەبـیشیان لەخۆگرتبوون، بەرزتـرینیان داستانی (گەلگامیش)ە. کە بریتییە لە هـۆنراوەیەک کە تەمەنی (٤٠٠٠) هەزار ساڵە.
هەروەهـا رۆژی (١٤/ فێبریوەری)ی هەموو ساڵێک رۆژی(داتاکەت پاک بکەرەوە) یە.
چونکە کۆمپیـوتەر یا داتـا، بـووە بە دەزگایەکی پێویست و گـرنگی ئەم سەردەمە، نەک هەر ماڵێک بەلکو هەر کەسێک بووە بە خاوەنی داتا. پارستن و پاک ڕاگـرتی پێویستە. ئەو بابـەتـانە و ئەو پـرۆفـایـلە کـۆنـانە و ئەو شـتە زیـادانـەی، کە لەسـەری تـۆمـارمان کـردوون و پێـویسـتـیمان پـێـیان نەمـاوە، با ببـێـت بە نـەریتـێکـی ئێـمـەش و لـەم رۆژە جیهـانییەدا بیـان خـەیـنە ســەر مـیمـۆرێ و داویـش بیـان سـڕینـەوە، داتـاکـانـمان پـاک بکـەینەوە. چونکە کەڵکـبوونی بابەتی زیاتر لە توانای مێـشکی داتـاکانمان، کارکـردنیان قـوەرس دەکەن و خاویـان دەکەنـەوە. لەوانەیە لە پـڕێکـدا بـوەستن و لە کـار بکەون و نـووسـینەکانمان و وێنـەکانمـان لە دەسـتـبدەیـن.

رەزا شـوان
نەرویـج: ١١/ فـێبریـوەری / رەشـەمی/٢٠٢٢




چـیرۆک بۆ منـداڵان.. سێ پەپـوولە.. و. رەزا شـوان

سێ پەپـوولەی بچکـۆلە و جـوان و رەنگ جیـاواز، سوور و سـپی و سـەوز، بـوون بە هـاوڕێ. دڵسۆزی یەکتری. لە وەرزی بەهاردا، هەموو رۆژێک، لە گوڵزارێکی گەورەی گـوڵ هـەمـەڕەنگـدا، بە یەکـتری دەگەیشـتن. لەبـەر هـەتـاوی گەرمـدا لەسـەر ئـەم گـوڵ و ئەو گـوڵـدا دەنیشـتنەوە، تێـر شـیلەی هـەڵاڵـەیـان دەمـژی.
ئینجـا دەستـیان دەگـرت و تێـر سەمـایان دەکـرد، چـاوشـارکێ و یـاری خۆشـیان دەکـرد. ئێوارانـیش دەگەڕانـەوە بۆ ماڵـەکـانیان.
رۆژێک لە دوای نیوەڕۆدا، کە پەپـوولە بچکۆلانەکان لەناو گوڵزارەکەدا یارییان دەکرد، هەورێکی تاریک بەری ئاسمانی گرت، دەستی بە باران باریـن کرد. پەپـوولەکان فریای ئەوە نەکـەوتن کە بگـەڕێنەوە بۆ ماڵەکـانیان. چـوون بۆ لای گوڵـەکان، کە تا بارانـەکە لێـدەکاتەوە داڵـدەیـان بـدەن و تەڕنـەبـن.
پەپـوولەکان: گـوڵاڵە سـوورە گیـان، پەڕەکـانت بـۆمـان دەکـەیتەوە بێـینـە ژوورەوە، تا بارانـەکە لێـدەکـاتەوە؟
گـوڵاڵە سوورە: پەپـوولە سوورەکە، تۆ دەتـوانیـت بێیـتە ژوورەوە، چونکە رەنگەکەت لە رەنـگی منـە. بەڵام سـپی و سـەوزەکە نـابێـت بێـنـە ژوورەوە.
پەپـوولە سوورەکە: گـەر رێ بە هـاوڕی سـپی و سـەوزەکەم نەدەیـت بێـنە ژوورەوە، منیـش نایـەمە ژوورەوە. لەبـەر بارانـەکـەدا دەبیـن.
بارانـەکە بە خـوڕتـر بـاری، پەپـوولە دامـاوەکان زیـاتر تەڕبـوون. فـڕین و چـوون بۆ لای گـۆڵە هـێرۆیـەکی باڵابـەرزی سـپی.
پەپـوولەکان: گـوڵە هـێرۆی دلـۆڤـان، کەمـێک خـۆت دەکـەیتـەوە، بـێیـنە ژوورەوە تا بارانـەکە دەوەسـتێـت.
گـوڵە هـێرۆ: جـێگای پەپـوولە سپـیـیەکە دەکـەمەوە، چونـکە رەنـگەکەی لە رەنگی منـە. بەڵام پێـویسـتە پەپـوولە سـوور و سـەوزەکە لە دەرەوەدا بمـێنـنەوە.
پەپـوولە سپـییەکە: گەر پێشـوازی لە هـاوڕێ سـوور و سـەوزەکەم نەکـەیت. منیش نایـەمە ژوورەوە، لەبـەر بارانـەکەدا لەگـەڵیانـدا دەمـێنمەوە، پێـمخـۆشـە کە تەڕبین، نەک لە یەکـتری دابـڕێـین.
پەپـوولە بچکۆلەکـان فـڕین و دوورکەوتنـەوە، چـوون بـۆ لای گـوڵە گـەزیـزەیـەکی سـەوزی مەیـلەو سـوور، تا جـێـگایان بـکاتـەوە.
پەپـوولەکان: گوڵە گەزیـزەی جـوان و بـۆنخـۆش، جێگامان دەکەیتەوە بێـینە ژوورەوە تا بارانـەکە لـێـدەکـاتەوە؟
گوڵە گەزیـزە: جـێگای پەپـوولە سـەوزەکە دەکـەمـەوە، تـا رادەیـەک رەنـگەکـەی لە رەنگی مـن دەچـێـت. بەڵام پەپـوولە سپی و سوورەکە، دەبێـت لە دەرەوەدا بمـێننەوە.
پەپـوولە سەوزەکە: من بەبێ هـاوڕێکانم نایەمە ژوورە، تەڕبوونم پێ باشترە، لەوەی لە هـاوڕێـکانـم جـیـابـبمەوە.
پەپـوولەکان فـڕین و دوورکەوتنەوە. سەرەڕای تەڕبوونیان، پشتی یەکـترییان بەرنەدا.
خۆر کە لە پشتی پەڵە هەورێکەوە بوو، گوێی لە هەموو قسەکانی پەپوولە بچکـۆلەکان و گـوڵـەکان بـوو. لە دڵسـوزی و خۆشـەویستی هـاوڕێتییان تێگەیـشـت. بۆیـە لە نێـوان هەورەکەوە، بە زەردەخەنەیەکی ناسکەوە، دەموچاوی دەرخست و پاڵی بە هەورەکەوە نا و دووری خستەوە و بارانەکەی وەستانـد. تیشکەکانی بۆ گوڵـزارەکە نارد. بە پەلـکە زێـڕینـەی حـەوت رەنگـیش ئاسمانی رازانـدەوە.
پەپـوولە بچکـۆلەکان گـەرم بـوونەوە و باڵەکـانیان وشکبـوونەوە، خەمیان رەوییـەوە.
شادی و خۆشی کەوتە دڵیـانەوە. دەسـتـیان بە یاری و چاوشارکێ و سەما کـرد. پێـش خۆرئـاوابـوونیـش، گەڕانـەوە بۆ ماڵـەکـانی خۆیـان.
(*) بە کەمێک دەستکارییەوە، ئـەم چـیرۆکەم لە ئینگـلیزییەوە وەرگـێڕاوە بۆ کوردی.
چـیرۆکێکی فـۆلکلۆرییە. ئەڵمانیا و ئیتاڵیا و چەنـد ولاتێکی تر، دەیـدەنە پـاڵی خۆیان.
ئەو مەبەستەی لەم چیرۆکەدایە، مەبەستێکی رەوشتییە، هـاوڕێتی راستەقـینە دەخاتە روو، بە تایبـەتیـش لە کـاتی تەنـگانـەدا.
نەرویـج: ٢٠٢٢




پەروەردەکردنی منداڵەکانمان بە خۆشەویستی بۆ کوردستان.. رەزا شـوان

کوردستان لە ئەوپەڕی باکووریەوە بۆ ئەوپەڕی باشووری، لە ئەوپەڕی رۆژهـەڵاتیەوە بۆ ئەوپەڕی رۆژئاوای، بە زەوی و ئاسمانیەوە، بە شاخ و گـرد و دۆڵ و دەشتیەوە، بە ئاو و رووبار و هەوا و سامانیەوە، بە دارستان و بـاخ و چـەم و گـوڵ و گـوڵـزاریەوە، بە دیهـات و شـارانیـەوە.. نیشـتمانی پـیرۆز و شیـرین و جـوانی ئێـمەی کـوردە. جـێی هەزاران ساڵەی باب و باپیرانمانە لێرە ژیان و لێرە مردن، لێرە دەژین و لێرە دەمرین.
کوردسـتان ماڵی گەورەی هەموومانە. دایـک و باوکـمانە، خوشک و بـرامانە. کەس و کارمـانە. کوردسـتان سـۆما و گـلـێنەکـانی چاوەکـانمانە. هەنـاسە و دڵ و دەروونمـانە. کۆردستان گـروپی خوێمـانە. کوردستان مێـژوو و جوگـرافـیا و ناسنامەمـانە. رابـردوو و ئەمـڕۆ و داهـاتـوومـانە. کوردستان هەمـوو شتێکـمانە. سۆز و خۆشەویستیمان بۆ کوردستان بێ سنوورە و لە قـووڵایی دەروونمانە. کوردستان. بۆیـە نـاوی کوردسـتان، جـوانـترین وشـەیە لە لامـان، بـۆتـە ویـردی شـیریـنی هەمیشەی سەر زارمـان. بـوون و ژیـانمـان، بەبـێ کوردســتان هـیچ واتـایـەکی نیـیە.
کوردســتان گـەر تـۆ نەبـی تەیـرێکـم بێ ئاسـمان
بە نـاوی تـۆی پـیـرۆز سەربـڵـنـدم لەنـاو جیهـان
خۆشەویستیمان بۆ کوردستانی جـوانمان، خۆشەویستیـیەکی رەمـەکـيیە، بە زگـماکییە لەگەڵ لەدایکـبوونماندا لە دایکبووە. تێکەڵی هـەست و ویژدان و خڕۆکە سوورەکانی خوێنـمان بـووە. هەر وەک ئەوەی بۆمـاوە بێت و لە دایـکان و باوکـانمانەوە بـۆمـان مـاوەتـەوە. شـاعـیری گـەورەی گەلـەکەمـان (عـەبـدوڵـڵا گـۆران) دەڵـێـت:
کوردســـتان: جـێــگـامی جـێی هــەزار ســاڵـەم
پـەروەردەی ئەم دۆڵ و سەر لـووتکە و یـاڵـەم
عـەشـقی تـۆ، ئەی دایـکی خـۆم و هـاوخـوێـنـم
هـەر لـە پـشـــــتـی بـاوکـــــا چــــــووە خـوێـنـم
ئـەشـچـێـــتـە هــــــەوێـنـی کــــوڕ و کـــــوڕەزا
تـا تــاقـێ کـــورد مــابـێ لـە چـیــــای بــــــەرزا
کوردسـتان زۆری پـێ بەخـشـیویـن. پێویستە ئێـمەش بە ئەمەکـبین و رۆح و گـیانمانی پێ ببەخشین. راستە کە ژیـان شیرین و بەنرخە، بەڵام کوردستان شیرینتر و بەنرخترە.
(ئەفـلاتـوون) دەڵـێت:”هـیـچ خـۆشــەویسـتـییەک، نـاگـاتە خـۆشـەویسـتی نیـشـتـمان”
(بومـارشە) ش دەڵـێت:” جـوانە کە مـرۆڤ لە پێـناوی نیشـتمانەکەیـدا بمـرێت. بـەڵام لەوە جـوانـتر ئەوەیـە کە لە پێـنـاوی ئـەم نیـشـتـمانـەدا بـژیـت”
خۆشەویستیمان بۆ کوردستان، تەنیا بە قسەی رووت و بە بەڵـێن و دروشمی بریقـەدار گوزارشتی لێناکرێت، بەڵکو پێویستە بە دڵسۆزی و بە کاری کـرداری و بە خزمەتکردن و هاوبەستەبوونمان بۆ کوردستان، بە ئامادەبوونمان بۆ بەرخودانی و بەخشینی رۆح و گیانمان لە پێناوی پارستن و بەرگریکـردن لە کوردستان، دڵسۆزی و خۆشەویستیمان و ئەمکـداریمان بۆ کوردستانمـان بسەلـمێـنـین.
چۆن خۆشەویستی کوردستانمان لە دەروونی منداڵەکانماندا بـڕوێنین؟
پێویستە هەر لە منداڵـییەوە، منداڵەکانمان بە خۆشەویستی بۆ کوردسـتان، بە دروستی گۆش و پەروەردەیان بکەین و رایان بهـێنین. چونکە ئەم منداڵانەی ئەمڕۆمان. هیوای داهـاتووی کوردستانن. ئەمانن کە دەبن بە کەڵە تێکۆشەران و شۆڕەسوارانی مەیدانی کوردایەتی و مەردایەتی. منداڵانی ئەمڕۆمانن لە سبەینێدا دەبنە سەرکردە و دەسەڵاتدار و بەڕێوەبـەر و فەرمانبەر و بڕیـاردەر. هەموو کاروبارێکی کوردستان بەڕێـوەدەبەن.
لەم پێودانگەوە، پەروەردەکردنی منداڵەکانمان بە خۆشـەویستی و هـاوبەستەبوون بۆ کوردستان ئەرکێکی زۆر هەستیار و چارەنووسسازە. بەڵام پێویسترین و پـیرۆزتـرین ئەرکی ئەستۆێ هەموو لایەکمـانە: خێـێزان، قوتـابخـانە، مامۆســتایـان، نووسـەران و شاعـیران، هونەرمەنـدان، کۆمەڵـگا، ميـدیا و راگەیانـدنەکان، رێکخراوەکانی منـداڵان، هەر خەمخۆر و هـیواخوازێکی داهـاتوویەکی گەشتر و شیاوتر بۆ کورد و کوردستان.

بێگومان بەرزترین و گرنگترین و پیـرۆزترین ئامانجی پـەروەردەکردن و فـێرکردن و ئامـادەکـردن و راهـێنانی و ئاراسەکـردنی منداڵەکـانمان، بۆ ئەمـڕۆ و بۆ داهـاتوویان، خۆشـەویستی و شـیرینکـردنی هـاوبەستەبـوونیانە بۆ کوردسـتانی نیشـتمانمـان. ئـەم هـیوا و ئامانجەش بە شەو و رۆژێـک نایەتـە دی. پشوودرێـژی و هـاوکـاری هەمـوو لایەکمانی دەوێت، بە تایبەتیش هاوکاری لە نێوان خـێزان و قوتابخـانەدا، چـونکە ئەم دوو لایەنە پشکی شێری ئەرک و بەرپـرسیارێتیـیان لە پـەروەردەکردنی منداڵەکـانمان هەیە. قوتابخانە تەواوکەری پەروەردەی ماڵەوەیە و دەتوانێت زیاتر و دروستر گەشە بە پەروەردەکـردنی منـداڵەکانمان بـدات. زیاتـریش خۆشەویستی و هاوبەستەبوون بۆ کوردستان لە هـۆش و دەروونی منـداڵاکـانمانـدا بـڕوێنـێت.
گەلێ رێگا و شێوازی جیاواز هەن، کە دەتوانین بە هۆیانەوە سۆز و پەرۆش و هەست و خۆشەویستی و هاوبەستەبوون بۆ کوردستان لە دەروونی منداڵەکانمانـدا بـڕوێنـین و شـیرینـیان بکەيـن. بە کـورتی و بە چـڕي ئەمـانە بەشـێکـن لـەو رێگـا و شـێـوازانـە:
١ـ هەر لە منداڵییەوە بە شێوازێکی ئاسان و بە پێی تەمەنیان، هـەست و خۆشەویستی و هـاوبەستەبوون بۆ کوردستان لە دەروونی منداڵەکانمانـدا بـڕوێنین و شیریـن بکەین.
٢ـ رۆشنبیری منداڵان، رۆڵيکی گرنگی لە خوشەویستی و هاوبەستەبوونی منداڵان بۆ کوردستان هەیە. بە رۆحی دڵسۆزی و ئەمەکداری زاخاوی هۆش و دەروونیان دەدات.
٣ـ بە مێـژوو و جوگـرافـیا و کـولتـوور و شۆڕشـەکـانی گەلـەکەمـان و بە ژایـاننـامەی سەرکردە و تێکۆشەرە دڵسۆزەکانی گەلەکەمان، لە پیاوان و ژنانمان ئاشنایان بکەین.
٤ـ بۆ گەشت و گەڕان و ئاشانابوون، بیان بەین بۆ سەیرانگاکان و هاوینەهەوارەکان و شوێنەوارە دێرینەکانمان، پێیان بڵێین ئەم شوێنانە بەشێکن لە کوردستانی نیشتمانمان.
٥ـ نەک هەر مامۆستای وانەی پەروەردەی نیشتمانی، پێویستە مامۆستاکانی وانەکانی کەش (زمانی کـوردی، مـێژوو، جوگـرافـیا، زانیـاری، بیرکاری، پەروەردەی هونەری، پەروەردەی وەرزشی) دەتوانن بابەتی وانەکانیان بە خۆشەویستی و هاوبەستەبوون بۆ کوردستان گرێ بـدەن. بە تایبەتیش وانەی کوردی و پەروەردەی هونەری و وەرزشی.
٦ـ سروود و شیعرە نیشتمانییەکانمان لە قوتابخانە بنەڕەتییەکاندا، رۆڵێکی زۆر گرنگ و کاریگەریـان هـەیە، لە شیرین کـردنی خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوونی قوتـابیان بۆ کوردستان. شاعـیرانی کۆن و نوێمان، بە تایبەتیش شاعـیرانی بواری ئەدەبی منـداڵان، بە دەیان سروود و شیعـریان دەربارەی جـوانی و خۆشـەویستی کوردستان نووسـیون، پێـویستە پەرتووکخـانەکـانی قوتابخـانەکـان، بە پەرتـووکی شـیعـری ناسک و شـیرینی شاعـیرە ناسراوەکانمان دەوڵەمەنـد بکەن و هانی قوتابییەکانیان بدەن بۆ خوێنـدنەوە و لەبەرکـردنیان و وتنیان لە کاتی ریـزبوون و هەڵکـردنی ئـاڵای پیرۆزی کوردستانمان.
٧ـ پێویستە هـەر لە منداڵییەوە خۆشـەویستی و رێـزی پێشـمەرگـەکانی کوردسـتانمـان لە دەروونی منـداڵەکانمانـدا بـڕوێنـین، کە بـە ئەوپـەڕی قـارەمانێـتی و گیانبەخـشینەوە بەرگری لە سنوورەکانی خاکی پیرۆزی کوردسـتانمان دەکەن و بەرپـەچی هـێڕشەکانی نەیاران و داگیرکەرانی کوردستان دەدەنەوە. بە جوانیشی دەزانین گەر پێشمەرگە بانگی قوتابخانە بنەڕەتییەکان بکـرێن، تا باسی بەرگری لە کوردستان بۆ منـداڵەکانمان بکەن.
٨ـ پاراستنی ناوبـانگی کوردستان، لە کوردسـتان و لە وڵاتـانی هەنـدەران و لە بەردەم گەلانی تـردا. پێویستە منداڵەکـانمان وا فـێربکـەین، کە لە کەس قـبووڵ نەکـەن، گـاڵتە بە گـەلی کوردمـان بکەن و بە ناشـیرینی نـاوی کوردسـتانی نیشـتمانمـان بهـێـنن.
٩ـ پێویستە منداڵەکـانمان، لە کوردسـتان و لە هەنـدەرانـدا، لە بـۆنە کوردستانییەکانـدا، بەشدارییان پێبکەین، وەک: جەژنی نەورۆز، یادی ڕۆژی هەڵکردنی ئاڵای کوردستان، رۆژی شەهیدانی کوردستان، رۆژی دامەزراندنی کۆماری کوردستان، یادی کیمیابارانی هەڵەبجـە، رۆژی ئەنفالی بەدناو، یادی راپەڕینی باشووری کوردستان، یادی ساڵڕۆژی رزگارکردنی شاری کۆبـانی پاڵـەوان. یا هـەر بۆنەیـەکی تـری کوردسـتان.
ئاڵای کوردستانمان بدەین بە دەستیانەوە، یا ئاڵای بچـووک بە بەرۆکیانەوە هەڵواسین، یا لەسەر رومەتەکانیان بە بۆیەی تایبەتی وێنەی ئاڵای کوردستان بکێشین، جوانتریشە گەر بێـتو جـلی کوردییان لەبـەربکـەین. بەشـداریکـردنی منداڵەکـانمان لـەم بـۆنـانەدا، خۆشەویستی و هەستی هـاوبەستەبوونیان بـۆ کوردستان شیرینتر و بەهـێزتر دەکەن.
١٠ـ گـرنگیـدانـێکی زیـاتـر بـە رێـوڕەسمی رۆژانـی هـەڵکـردنی ئـاڵای کوردسـتان لـە قوتابخـانەکانـدا، کە بە فەرمی رۆژانی پێـنج شەمەی هەموو هەفـتەیەک دیاری کـراوە، پێویستە لە کاتی هەڵکـردنی ئاڵاکەمانـدا، مامۆستاکان و قوتابییەکـان، بە ئەوپەڕی رێـز و شکـۆدارییەوە رابوەستن و دەستی راستیان بخـەنە سـەر دڵـیان و پێکەوە سـروودی ئەی رەقیب بچڕن. ئاڵاکەمـان سیمبولی کوردستانە و مایەی سەربەرزی و شانـازیمانە.
١١ـ دایکـان و باوکـان و مامـۆستاکـان، دەتـوانن ئـەو چـیرۆکە کوردییانە بـۆ منـداڵانی کوردمان بخوێننەوە یا بگێڕنەوە، کە بۆ منداڵانی کوردمان نووسراون، خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوون لە هـۆش و خەیـاڵ و دەروونی منـداڵانی کوردمـان شـیرینتر دەکـەن.
١٢ـ هـانـدانی منـداڵەکانمان بۆ دەرخستنی بەهـرە و تواناکانیان. بە ئـازادی گوزارشـت لە ناخی دەروونیان بکەن. بە شیعـر و چیرۆک و پەخشان، یا بە وێنەکـێشان، دەتوانن سۆز و هـەست و رۆحی خۆشـەویستی و هـاوبەستەبـوونیان بـۆ کوردستان دەربـبڕن.
١٣ـ پێویستە منداڵەکـانمان بەو رۆحیەتە پاکە پەروەردە و رێنمایی بکەین، کە هەمیشە بەرژەوەندییە گشتییەکانی کوردستان، لە بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیان بە پێویستر و لە پێـشتر بزانـن. ئەمەش گوزاشتە لە دڵسۆزی و خۆشەویستیـیان بۆ کوردستانمان.
١٤ـ پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان، پێشەنگ و نموونەی باشبن لە دڵسۆزی و خۆشەویستی و هاوبەستەبوونیـان بۆ کوردسـتان. تا منـداڵەکـانیان و قوتـابییەکانیان چاویـان لێبکەن. چونکە منـداڵان زیاتـر چاولـێکەرین لەوەی کە گوێ لە قـسە بگـرن.
١٥ـ منداڵەکانمان و قوتابییەکانمان هانبدەین، بۆ خوێندن و کۆششکردنی زیاتر، چونکە دەرچوون و پێشکەوتن و سەرکەوتنیان لە قـوتابخـانەدا و گەیشـتنتان بە پلە و پێگە و بە داهاتوویەکی باش. دەتوانن خزمەتی کوردستانی نیشتمانی شیرینمان بکەن. ئەمەش بەشێکە لە دڵسۆزی و خۆشەویستییان بۆ داهاتـوویەکی گەشـتر بۆ کورد و کوردستان.
١٦ـ پێویستە لە منـداڵییەوە منداڵەکـانمان، بە ژینگەپـارێـزی و ژینگەپـاکی کوردستان پەروەردەیان بکەین. تا بزانن کە کوردستانێکی پاک و جوان، هێمایە کوردی پاکیخواز.
١٨ـ پەروەردەکردنی منداڵەکانمان بە هەست و رۆحی خۆشەویستی خوشک و برایەتی و خۆزانینیان بە هاونەتەوەیی کورد و بە هاوکوردستانی. هاوبەستەبوونیان بۆ کـورد و کوردسـتان شیرینتر دەکات، هـۆیەکی گرنگە بۆ هەستکردنیان بە هاوسۆزی و هاوکاری هـاوچارەنـووسی و بۆ بەهـێزبـوونی پەیـوەنـدی خوشک و بـرایەتی و هـاونەتـەوەییان.
پەروەردەکردنی منداڵەکانمان بەم ئاراستە دروستە، بەرپرسیارێتیەکی پێویست و گرنگە، لە ئەستۆی خـێزان و قـوتابخـانە و کۆمەڵگـە و نووسەران و هـەر هەمـوو لایەکـمانە.

١٩ـ پێویستە زمانی شیرینی کوریمان لای منداڵەکانمان شیرینتر بکەین، چونکە زمانی کـوردی گـرنگـترین کۆڵـەکەیە لـە کۆڵـەکە گـرنگەکـانی نەتـەوەییـمان. هـۆی لە یـەک تێگەیشتـنمانە. کـوردی زمـانی فـەرمی گوزارشتکـردن و خوێنـدنەوە و نووسیـنمانە.
٢٠ـ پێویستە فێری منـداڵەکانمان بکەین، کە رێز لە یاساکانی کوردستان و قوتابخانە و لە داب و نەریتیە جوانەکانی کوردەواریمان و لە بەهـا پیـرۆزەکانی گەلەکەمان بگـرن. ئەمەش بەشێکە لە دڵسۆزی و رێـز و خۆشـەویستییان بۆ کوردستانمان.
٢١ـ گۆڤارەکانی منداڵان و کەناڵە تەلەفـزیۆنیە تایبەتییەکانی منـداڵان، رۆڵـيان هەیە لە شیرینترکردن و قـووڵترکردنی خۆشەویستی و هەستی نەتـەوەیی و هـاوبەستەبوون بۆ کوردسـتان. بە داخەوە کە داڕشتن و ئامادەکردنی بەرنامە و پرۆگرامەکانی کەناڵەکانی منـداڵان، لاوازن و وەکو پێویست نیـن. زۆربـەی کارمەنـدەکانیان، نابەڵـەدن لە بـواری پـەروەردە و ئەدەب و هـونەری منـداڵان و لە هـیوا و خواست و ئارەزووەکانیان. زۆر بابـەتی لاواز و سەقـەت پێشکەش دەکـەن. پێویستە ئەم کەناڵانە کۆنترۆڵ بکرێن و بە کەسانێکی شارەزای بـواری پـەروەرە و ئـەدەب و جـیهـانی منـداڵان بیان سـپـێرن.
٢٢ـ ئەو شانۆ و ئۆپەرێت و نواندنانەی کە بە تایبەتی بۆ منداڵان نووسراون و جەخت لەسەر خۆشەویستی بۆ کوردستانمان دەکەن، منـداڵان خۆشـیان رۆڵـە سەرەکییەکـانی تێیاندا دەبینن، هۆکارێکی گرنگـن بۆ شیرینکـردنی خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوونی منداڵەکـانمان بۆ کوردسـتانمان. سەرەڕای ئەوەش چـێژ و خۆشـیان پێ دەبـەخـشن.
٢٣ـ پێویستە منداڵان لە ملململانی و مشتومڕ و هاوبەستەبوون بۆ حیزبەکان دووربن. رەوا نییە لە جیاتی هاوبەستەبوونیان بۆ کوردستان، بە هاوبەستەبوون بۆ حیزب گۆش و پەروەردەیان ببکـرێن. لە منـداڵـییەوە بە ئایـدولـۆژیای حـیزبی هـۆشـیان تێک بـدەن. زۆر بە داخـەوە کە زۆربەی حـیزبەکـانی باشـووری کوردسـتان، بێتـاوانی و دڵپـاکی و ساوێلکەیی و خۆشبڕوایی منداڵانی کوردیان قـوستوونەتە و ریکلامیـان پێـدەکەن و لە خۆپێشانەکان و لە هەڵـبژاردنەکـاندا، بۆ مەبەستی خۆیان بە کاریان دەهـێنن. ئەمانەش تـاوانن و دژی مافـەکـانی منـداڵان و پـرەنسیپە رەوشتییەکـانن.
ئەمانە و چەنـدین رێگـا و شـێوازی تر هـەن. بۆ روانـدن و شیرینترکردنی دڵسۆزی و هەسـت و خۆشـەویستی و هـاوبەستەبـوونی منـداڵەکـانمان بـۆ کوردسـتانی نیشـتمانی شـیرین و جوانمـان. بۆ شانـازی کـردنی منـداڵـەکـانمان بـەوەی کـە رۆڵـەی کـوردن و کوردسـتان نیشـتمانی پیـرۆزیـانە.
رەزا شـوان/ نەرویـج




ئیران ترسناکـترین ئێمپریالـیزمە و عـێراقی داگـیرکردووە.. نـووسینی: زەکـی رەزا.. و: رەزا شـوان

ئێـران لە رێی هـزر و رۆشـنبیری و مەزهـەبییەوە عـێراقی داگـیرکردووە. داگـیرکردنی عـێراق لە لایەن ئیمپریالـیزمی ئێرانییەوە، داگیرکردنێکی ماوە درێـژ دەبێت، شوێنەوار و زیـانەکـانی، لە هەموو شـێوە ئیمـپریالـیزمە نـوێ و کۆنـەکان زیاتـرە.
کێشەی گەورەی گەلان، لە رووبەڕووبوونەوەی داگیرکردنی ناسەربازی دایە. عـێراق لەژێـر بەزەیی ئیمپریالیزمدا، بە دەسـتێکەڵی و چاوپۆشینی ناوخـۆیی، بووە بە بازاڕی ساغـکردنەوەی بەرهەمەکـانی ئێـرانی داگـیرکەر و ولاتـانی تری ناوچـەکە.
دوور لە سۆزداری، لەگەڵ لۆژيک و روانینێکی بێ لایەن لە عێراقی ئەمڕۆدا، دەتوانین ئەوە بڵـێین، کە تا رادەیەکی دوور، عـێراق لەژێـر ئیمپریالیزمێکی چاوچنۆک و دڕندەدا دەناڵێنێت. داگیرکەری ئەمڕۆی عـێراق، ئەو داگیرکەرە نییە، بەو شێوەیەی کە ناسراوە. داگـیرکردنی دەوڵتـێک لە لایەن دەوڵەتێکی ئیمپریالـیزمەوە، بۆ دزینی سامانەکانی، واتا وەک ئیمپریـالـیزمی کـۆن کە کـاری بۆ نیشـتەجـێکـردن لە وڵاتی داگـیرکـراودا دەکـرد و سامانەکانەکانی دەدزی، گەرچی ئەم کارە لە عـێراقی ئەمڕۆدا، لێکۆڵـینەوە هەڵدەگرێت. بـەڵام لە ئەمـڕۆدا، بـوونی ئیمپـریـالـیزم لە عـێراقـدا، ئیمپـریـالـیزمێکی تـازەیە. وەکـو ئیمپـریـالـیزمی ئـەوروپی وایـە، لە داگـیرکـردنی دەوڵـەتە دواکـەوتـووەکـان لە ئاسـیا و ئەفـریقـادا. بە تایبـەتیـش لە دوای شـۆڕشی پیـشەسـازیـدا، بۆ دۆزینـەوەی بـازاڕ بـۆ ساغکـردنەوەی بەرهەمەکانیان. و گەڕان بە دوای کاڵای خـاوی هـەرزادا. ئەم کارەش بێ پـرسیار نییە بۆ لێکـۆڵـینەوە لە دۆخی عـێراق.
بەڵام بە درێـژایی مـێژوو هـیچ دەوڵەتێکی داگیرکـراو ملکەچ نەبووە. بە شێوەیەک لە شێوەکانی بەرگری چەکداری، لە دژی داگیرکەران بەرگـرییان لە وڵاتەکانیان کـردوون. گـەلی عـێراقـیش لە رووبەڕووبوونەوەی بەریتانیـای داگـیرکەر دوانەکـەوت، لە کـاتی شۆرشی (١٩٢٠) دا، بەرگرییان لە عـێراق کرد. لە دوای ساڵی (٢٠٠٣) ەوە. گەلانی عـێراق لە خەبـاتێکی نیشـتمانیـدا، رووبـەڕووی ئەمریـکای داگـیرکەر بـوونەوە.
گەر بە مێژووی بەرنگارییەکانی گەلاندا بچینەوە، لە رووبەڕووبوونەوەی داگیرکەراندا، سەرەڕای چەنـدین کاروانی قوربانیدان، کۆڵیان نەدا و لە دواییدا سەرکەوتن و گەیشتن بە ئامانجەکانیان. ئەو گەلانەی کە بە هەزاران قوربانییاندا و شارەکانیان کاولکردن، لە پێناوی ئازادیـدا، بەرگـرییان گەل و نیشتمانەکەیـان کرد، بۆ نمـوونە، گـەلی ڤـیتنامی لە ڤـیتنام دا، لە گرنگـترین جەنگـدا، کە هـەردوو شـەڕی هـزری و رۆشـنبیرییە. لەم دوو جـەنگەدا نەیـان دۆڕانـد. بە کـردەوەیی ریـگای لە بەردەم سەربەخـۆیی بـۆ واڵاکـردن، بەرەو بنیاتنـانەوەی وڵاتەکەیـان هەنـگاویان نا.
ئایـا عـێراقی ئەمـڕۆ دەوڵـەتێکی سەربەخـۆیە؟ رێـمان پێبـدەن بە شـێوازێکی تـر ئەم پرسـیارە بـکەین. ئایـا عـێراق دەوڵەتـێکی داگـیرکـراوە؟
بە تیـۆری لە دووای گـرتبـەری رێـوشـوێنی چـوونە دەروەی هـێزەکـانی ئەمـریـکای داگـیرکەر لـە عـێراقـدا، عـێراق بە دەوڵـەتێکی سەربەخـۆ دادەنـرێـت. ئەنـدامیشە لە رێـکخـراوە جیـاوازەکـانی نەتـەوە یەکگـرتـووەکـان. ئەنـدامـیـشە لـە ریکـخـراوە جیاوازەکانی دەوڵەتە ناوچەییەکان. بێگومان ئەمانە ئاماژەن بۆ سەربەخۆیی عێراق. بەڵام ئایا بە کـرداری عـێراق دەوڵـەتێکی سەربەخـۆیە؟ یان هـێشـتا لەژێـر حوکـمی ئیمپریالـیزمـدا ـ نەک ئیمپریالیزمی ئەمـریکی ـ دەنـاڵێنێـت؟
لە میـانـەی راسـتـیی سـیاسی و ناسەقـامگـیری و لاوازی ئـابـووری لە عـێراقـدا و هەرەسهێنانی بەڵکو لە رستیدا تەپینی ژێرخان و دواکەوتنی بەرهەمهـێنان. عێراق لەژێـر بەزەیی ئیمپریـالـیزم دایـە. بە دەستـتـێکەڵی ناوخـۆیی، عـێراقی کـردووە بە بازاڕێک بۆ ساغکـردنەوەی بەرهەمەکـانی. ئەم شێوە ئیمپریالـیزمە، شێوەیەکە لە شێوەکـانی ئیمپریـالـیزمی تـازە. وەکو پێشتر وتمان، لە دوای شۆڕشی پیشەسازیدا
لە ئەوروپـا سەری هـەڵـدا.
گەر ئیرادەیەکئ سیاسی هەبێت و بتوانن لە گرێکوێـرەکانی رابردوو رزگاریان ببێت، دەکـرێت سەرکردە گەلێک کە رێـز لە ئیرادە گەلەکەیان بگرن، کە هـاوبەستەبوونیان بۆیـان هەبێـت. بە دڵسۆزییەوە رووبـەڕووی ئـەم شـێوە ئیمپریـالـیزمە ببـنەوە.
بەڵام کـێشە گەورەکەی گـەلان لە رووبەڕووبـوونەوەی داگـیرکەرێـکی ناسەربـازی نییە، یا بۆ گواستنەوەی داگیرکارییەکی ناراستەوخـۆ. بە تایبەتیش کە داگـیرکەران کەرستەیـەکی رێکخـراوەیی هـزری و رۆشـنبـیری و کـۆمـەڵایـەتیان لە بەشـێکی عێراقدا هەبێت. لەسەرجەم ولاتیشدا بێسەپێنن. بۆ بـوونی دایەنگەیەکی کومەڵایەتی
بۆ ئەم رێکخـراوەییـە. ئەوە ئەم شـێوە ئیمپریـالـیزمە کە لە ئەمـڕۆدا رووبـەڕووی عـێراق بۆتەوە. سەرەڕای فـاکتەری ئاینی مەزهـەبی و نەتەوەیی و گـۆڕانکاری کە رووبەرووی عـێراق بـوونـەتـەوە.
ئـێران لە کاتی شەڕی عـێراق و ئـێرانـدا، بوونی ئۆپـۆزسیۆنی ئیسلامی (شـیعی) و پەیـوەنـدییەکـانی لەگەڵ سەرکـردەکانی کورد و ئامـانجـە نەتەوەییەکانی کوردی، بە شێوەیەک و بە رادەیەکی زۆر قـوستەوە. تا رادەیەکی دیاریکـراویش تـوانی لە ئەم حیزبـانە و جەمـاورەکانیـان، تـۆڕی هـەواڵگـری و سیخـوڕی پێکـبهـێنێت و کار بۆ بەرژەوەندییەکـانی بکەن. لەژێـر فەرمانی ئەوانـدا بن. بە تایبەتیش هـێزە شیعـییەکان، کە لە دوای داگـیرکـردنی ئەمریـکا، رژێـمی بەعـسی لە دەسەڵاتـدا نەمـان. لە سـایەی نەزانین و دواکەوتوویی و ناشارەزایی ئەمریکا لە سروشتی پەیوەندییە سیاسییەکان و کۆمەڵایەتییەکان و رۆشنبیرییەکان و هـزرییەکان و ئاینیـیەکان، بە تایبەتیش لە بارەی پەیوەندی شیعە مەزهەبەکانی عـێراق لەگەڵ ئێراندا. ئێران هەژموونی خۆی سەلماند و لە رێی لایـەنگیرەکانییەوە لە عـێراقدا، بۆشایی سیاسی پڕکردەوە. هـێزە کوردییەکانیش لە بەڕێوەبردنی عێرقدا، لە میانەی قبوولکردنیان بە پشکایەتی تایفەگەری و نەتەوەیی بە پـرۆژەکەی ئـێران رازی بـوون. سـوننەکانی عـێراقـیش تـامی ئەوەیـان چەشـت، کە عـێراقی ئەمـڕۆ ببێت بە ژێـردەستەی داگـیرکەری ئێـرانی، لە رووه بـڕیاری سیاسی و پاشکـۆئ ئابوورییەوە. بە بازاڕکـردنی عـێراق بۆ فـرۆشتنی کاڵای ئـێرانی ولاتانه تری ناوچەکە.
بەڵام ئایـا ئەمـە گەورەترین مەتـرسییە کە رووبەڕووی عـێراق و گەلەکەی بۆتـەوە؟
مەتـرسی گـەورەی داگـیرکـردنی عـێراق لـە لایـەن ئێـرانەوە، قـورخکـردنی بـڕیـارە سیاسییەکانی ئەمـڕۆ نییە، سەرەڕای مەترسییەکانیان. ترس لە ژمارەی میلیشیاکانیان کە هـاوبەستەبـوونیـان بـۆ ئیـران هـەیە یـان نییـانە نییـە، کـە ناتـوانـن لـە کـۆگـردی شیعـەکـان بە چـاودێـرێ ئـێران دەربچـن. تـرس لەوەشـدا نییـە، کە عـێراق بـووە بە بازاڕێـک بۆ کـاڵا و بەرهـەمەکـانی ئـێران و دەوڵەتـانی تری ناوچـەکە.
بەڵکو مەترسییە گەورەکە کە لە داگیرکردنی هـزری و رۆشـنبیری و مەزهەبی دایە.
ئێرانی ئەمـڕۆ، رۆشنبیری ئاینی تایـفەگەری بەسەر عـێراقـدا سەپانـدووە. لە میانەی ناونـدە رۆشـنبیری و ئاینی و قوتابخـانەکانی کە لە پارێـزگـاکانی خـوارووی عـێراقـدا، کە شارەکانیان شیعـەن. بە تایبەتیش لە شاری (بەسرە)ی سنووریـدا. هەروەهاش لە لایەن باڵـە سەربـازییەکـان و میلیشـیاکـانییەوە، لە ناوچەکـانی دەوروبەری بەغـدا و پارێـزگـاکانی دیـالە و سەلاحـەدین و کەرکـووکـدا، گـۆڕانکاری دیمـوگـرافـی دەکـات. بەلکو لە دەشتی (نەینـەوا) شدا دەستی بەسەر ناوچەکانی کـریستیانەکانـدا گـرتـووە.
ئەوەشی کـردووە و دەیکـات، بە ئاسـانکاری لە لایـەن دەسەڵاتـدارانی عـێراقـەوە، بە ئاسانی (رەگەزنامەی عـێراقی) یان بە هەزار گەر زیاتر نەبن، بە شیعەکانی ئیرانییان بەخـشیون. ئەمەش لە پێناوی دوو مەبەسـتدا، یەکەمیـان: بۆ گـۆڕینی دیمـوگـرافـیای عـێراق. دووەمیشـیان: ئـەو ئـێرانییـانەی کە رەگـەزنـامەی عـێراقـییان وەرگـرتـووە، سەنگـێکی هەڵـبژاردن و میلیشیـاییان هەیە. سـیخوڕیش بۆ ئێران دەکـەن. هەروەها دەستیشیان لە ئـاژاوەگـێڕی و تێکـدا هـەیە.
لە میانەی داگـیرکـردنی هـزر و رۆشـنبیری و مەزهـەبی عـێراق لە لایـەن ئـێرانەوە، ئیـمـپریـالـیزمی ئـێرانی لـە عـێراقـدا، بـە ئیمـپریـالـیزمێکی درێـژخـایەن دادەنـرێـت. شوێنەوارە زیـانەکانی، زۆر لە زیانەکـانی هەموو شـێوەکـانی ئیمپریـالـیزمی تـازە و کـۆن زۆر زیـاتـرن.
بۆ ئەوەی عـێراق لە کارەساتەکـانی ئـەم ئیمپریـالیزمە رزگـاری بێـت، گەلی عـێراق پێویستی بە راپـەڕینـێکی هـزری رۆشـنبیری هـەیە. لە سایەی دەسەڵاتێکی ژیـر و دڵسـۆزدا. لەوانـەیە بۆ رزگـاربـوون لە کاریگەرییەکـانی ئەم ئیمپـریـالـیزمە، چەنـد دەیـەیـەکی پێبچـێـت. بە تایبەتیش رێـژەی هـۆشیاری زۆر قـەتیس مـاوە لە بەردەم بڵاوبـوونەوەی چـەمکی نەزانـین و دواکـەوتنـدا، بە تایبەتێش دواکـەوتنی ئـاییـنی.
کە ئێـران لە رێی نـۆکەرەکانییەوە، بە شێوەیەکی بەرنامەڕێـژی پاڵـپشتی لێدەکات.

(*) نـووسینی: زەکـی رەزا .. وەرگـێڕانی: رەزا شـوان

دەقی ئەم نووسینە لە رۆژی (١٢/ یانوار/٢٠٢٢) لە سایتی (میدل ایست اونلاین) دا
بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوتەوە. بە دەستکارییەکی کەمەوە، وەرمگێراوە بۆ کوردی
رەزا شـوان




خەڵکی تورکیا لەسەر جلە فـڕێدراوەکانی ناو زبڵگاکان شەڕیانە.. رەزا شـوان

لە ئەمـڕۆدا، لە تورکیای ئەردۆگـانی دا، تورکیای زینـدانیستان، لە سـایەی دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری و فاشستیدا، ژمارەیەکی زۆری خەڵکی تـورکیا بەدەست بێکاری و هەژاری و بـرسێتی و کوێـرەوەرییـەوە دەنـاڵـێنن و بـژێـوی رۆژانـەیـان پێ دابـین نـاکـرێـت. زبڵگاکان و سەر زبڵخـانەکان دەپشنن و بە دوای بەرمـاوەی فـڕێـدراوی دەسەڵاتدارانی پارتەکەی ئەردۆگـان (نـاداد و ناگەشەکـردوو)ی قـورخکردووی دەسەلاتـدا دەگەڕێن.
هەنـدێ لە چالاکوانـان، لە هەنـدێ تـۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی تورکیادا، چەنـد دیمەنـێکـیان بڵاوکـردۆتەوە، کە ژمـارەیەک لە هـاوڵاتیـانی تورکیا لەسـەر کـۆکـردنەوەی جلـوبـەرگی کـۆنەی فرێـدراوی نـاو زبـڵگاکـان شەڕیـانە. لە بـازاڕی شـاری (تـشانـاک قـەڵا) دا، کە جلـوبـەرگی لەبەرکـراو و کۆنـەی لێـدەفـرۆشـن. دوایـش ئـەوانـەی کە بێکەڵـک بێـت و نەفرۆشرێت فڕێیاندەدەن و دەیانخەنە ناو زبڵگاکانەوە. ئەمەش هەلێکە بۆ خەڵکـییەکی زۆری هەژارانی تۆرکیا، کە توانای کڕینی جلوبەرگی نە تازە و نە کۆنەیان نییە، وەکو مێروولە لەم زبڵگایانەدس دەگەڕین، بۆ خۆیان و منداڵەکانیان ئەو جلوبەرگە فڕێدراوانە کـۆدەکـەنەوە. زۆر جـاریش لەسـەر پەلامـاردانی ئـەو جـلـوبـەرگـانەی نـاو زبـڵگـاکـانی (تشانـاک قـەڵا) لێیـان دەبێـت بە شەڕ. وەکو لە سایتی (کورونـۆس) ی تورکیدا، هەنـدێ لەو دیمەنانە بڵاوکـراونەتەوە. ئەوەشـیان نووسـیوە:” کە ئەمـە تەنیـا پەڵـەیـەکی رەش نیـیە لە (تشـانـاک قـەڵا)، بەڵکو بەڵـەیەکی رەشیـشە لە مێـژووی تـۆرکیـادا”.
بە هـۆی دابەزینی نرخی لـیرەی تورکییەوە لە چـاو دۆلاری ئەمـرێکی، رۆژ لە دوای رۆژ نـرخی خـواردەمەنیـیەکـان و پێـداویستیـیەکـان و هـۆیەکـانی گـواستـنەوە و وزە بەرزتـر دەبنـەوە. هـێـندەی تر، بـژیـوی ژیانی هـاوڵاتیـانی تورکیـا قـورستر کردوون.
لەم دواییەدا، رێـژی هەڵـئاوسانی دراوی تـورکی زیـاتر (٣٦) لە سـەد دایە، ئەمەش بازێکی گەورەیە، کە نزیکەی بیست ساڵە بۆ یەکەم جار گەیشتووە بەم ئاستە ئابڕوو چوونەی. لیرەی تورکی لە چاو دۆلاری ئەمریکییەوە لە ساڵی (٢٠٢١) دا، نزیکەی (٥٠) لە سـەدا نـرخی لەدەسـت دا.
لە چەند راپرسی و رای خەڵکی لە شەقامەکانی تورکیادا، پێیان وایە کەلیرەی تورکی زیـاتر (١٠٠) لە سەدا نـرخی دابـەزیـوە.
ئاژانسی هـەواڵی (رۆیتـەرز) لە ئەنجـامی ئـەو راپـرسییەی کە لەگـەڵ (٤٩) شارەزای دراودا کـردی، پێشـبینی ئـەوە دەکـات کە ئەمساڵ (٢٠٢٢) دەبێـتـە سـاڵی تاریـکی بـۆ لیـرەی تـورکی. پێیان وایە لە ماوەی ئەمساڵـدا، تابێت لیـرەی تورکی لە دادەبـەزێـت.
(عـەلی بـابـاجـان) ی سـەرۆکی پـارتی دیمـوکـراسی و پێشـکەوتن (دەڤـا) لە یەکەمین کۆنگـرەی پارتـەکەیـدا، کە پـێش مـاوەیـەک، لە گـەڕەکی (بێـشکـتاش) لە ئیسـتانبـول بەسـترا، وتی: “گەورەتـرین کـێشە لە تورکیـادا حکـومەتە کە وڵات بەڕێـوە دەبـات” ئاماژەی بەوەش کرد و وتی:”گەر حکومەت بگۆڕێت، وڵات لە تاریکییەکی نوتەکدا، دەگۆڕێت بۆ رووناکی” باباجان وتیشی:”ئەگەر باڵـدنە بە دەمیشـیان بگـرن، ناتوانن ئابووری تورکیـا رزگـاربکەن”
لە کاتێکـدا، کە بەشێکی زۆری هاوڵاتیـانی تورکیا، بەرماوەی خۆراک و جلوبەرگی کـۆنەی فـڕێـدراوی نـاو زبـڵگاکـان و سەر زبڵخـانەکان کۆدەکـەنەوە، ئەردۆگـان لە کۆشکە (٦٠٠) ملیـۆنییەکەیـدا تەخـشان و پەخـشان بە پارەی میللەتەوە دەکات. بە فـرۆکە نـرخ (٦٠٠) ملیـۆنیـیەکەی لەگـەڵ (ئەمیـنە) خـانی ژنیـدا، گـوزەری وڵاتـان دەکەن و ئەمیـنە خان بە (٦٧) هـەزار دۆلار جانتایەکی دەستی کڕی. باکیان پێ نییە خەڵکی رەشوڕووت و بێ جلوبەرگ ببن و بەبرسێتی و هەناسە ساردی سەربنێنەوە.
ئەردۆگان پارەی دەوڵەت بۆ بەرژەوەنـدی خۆی و بۆ بانگەشەی هەڵبژاردن خەرج دەکات بۆ ئەوەی لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی داهـاتـوو (٢٣) دووبارە هەڵیبژێـرنەوە.
بەڵام بە پێی چەنـدین راپرسی، رۆژ لە دوای رۆژ، رێژەی لایەنگرانی پارتەکەی لە نزمبوونەوە دایەوە، رێژەی لایانگرانی پارتە ئـۆپـۆزسیۆەنەکانیـش لە بەرزبوونەوە دایە. زۆربەی خەڵکی تورکیا هیچ بڕوا و متمانەیەکیان بە قسە زۆرەکانی ئەردۆگان نەمـاوە، چونکە تەنیـا قـسەن کـردەوەیـان لەگـەڵـدا نیـیە.

١٠/ یانـوار/٢٠٢٢




چـیرۆک بۆ منـداڵان.. پەشـیمانی و لـێبووردن .. نووسینی: رەزا شـوان

ماڵمان لە شاری کەرکـووک لە گەڕەکی شۆڕیجـە بوو. لە پـۆلی پێنجەم لە قوتابخـانەی شۆڕیجـەی سەرەتـایی بووم. لە منـداڵانی کـۆڵانـەکەی خۆمـان و لە کـۆڵانـێک پێشتر و کۆڵانـەکەی دوای کۆڵانەکەمـانەوە، کە هەموومـان هـاوڕێی یەکـتری و هـاوقـوتابخـانە بووین. تەمەنمان لە نێوان یانزە و دوانزە ساڵاندا بوو. تیپێکی تۆپی پێمان دامەزراند و ناومان نا (تیپی تۆپی پێی کوردستان) ژمارەمان (١٨) منداڵ بووین. پارەمان کۆکردەوە و بە (٦) پەنـجـایی واتا (٣٠٠) فـلـس. تـۆپێکی لاستیکی گەورەمـان كـڕی. زۆر دڵمان پێی خـۆشـبوو. لە دوای یـاری، هـەر جارەی یەکێکـمان دەمانبردەوە بۆ مـاڵی خۆمـان.
پارچە زەوییەکی چۆڵی گەورە لە سەرووی کۆڵانەکەمان هەبوو. کردمان بە یاریگامان. رۆژانی سێ شەممان و رۆژانی هـەینی، لە دوای نیوەڕوان، دەبـووین بە دوو بەشەوە، تا کفـت دەبـووین تێر یاریی دوو گۆڵـیمان دەکرد. بەڵام ئەوەی کە نیگەرانی کردبووین. رەفـتاری هـەڵەی (شـێرۆ)ی هـاوڕێمان و ئەنـدامێکی تیپەکەمـان بـوو. کە کەمـێک لە خۆبـایی بـوو. زۆر رەق یـاری دەکـرد. لە هـەر یارییـەکـدا، شـەقی لـە پـێی یەکـێک یا دووانـمان دەدا. یان پـاڵـێکی قـایـمی بە یەکێکمانەوە دەنـا و دەیخـستین و ئـازاری پێ دەگەیـانـدین. مـن دوو جـار بەر شـەقی شـێرۆ کەوتـم. جـارێکـیان ئازارێکی زۆری بە پێی راستم پێگەیانـد. لە دوو یاری دا، نەمتوانی یاری بکـەم. هـەر بە هـۆی شێـرۆوە جاری واش هـەبوو یارییـەکەمان رادەگرت و بە دڵـتەنگـیـیەوە کۆتاییمان پێ دەهـێنا.

گـلەیـیمان لێی کرد و زۆریش ئامۆژگاريمان کرد. بەڵام بێ سوود بوو. تا گەیشتە ئەو رادەیەی کە لە رەفتاری شێرۆ بێزاربووین. بیرمان لە دۆزینەوەی چارەسەرێک کرد.
بەبێ ئاگاداری و بێ بەشداریکردنی شێرۆ، هەموو ئەنـدامانی تیپەکەمان لە شوێنێکـدا کۆبووینەوە. کە چی بکەین بۆ ئەوەی وا لە شێرۆ بکەین واز لەم رەفتارەی بهێنێـت و بە خۆیدا بچێتەوە. چەند هاوڕێیەکمان پێشنیاریان کرد و رای خۆمان لە بارەیانەوە وت.
شاهـۆ: سبەینێ کە شـێرۆ هـاتە نـاو یاریـگاکەوە، با پێـکەوە هەمـوومان رووبـەڕووی ببـیـنەوە و بە پـاڵ دەریـبـکـەیـن.
دارا: با لە تیپەکەمان دەری بکەین و قسەی لەگەڵدا نەکەین و واز لە هاوڕێتی بهـێنین.
سەرکەوت: با لە لای مامـۆسـتا فـەرهـاد، مامۆسـتای وەرزشـمان سکاڵای لێ بکەیـن.
کە نـۆرەی مـن هـات، راو و پێشنیـارم ئەمـە بـوو:” با سبەینێ هـەینی یاری نەکەین و کەسمان نەچین بۆ یاریگاکەمان. کە شێرۆ بچێت و کەسمان نەبینێت، هەست بە شتێک دەکات. رۆژی شەممەش لە قـوتابخانەدا، کە شـێرۆ رۆژ باشی لێکردین، بە ساردییەوە وەڵامی بـدەینەوە. ئەگەر پرسی: بۆ بە ساردی وەڵامـم دەدەنەوە؟ چی بـووە؟ بۆ دوێنێ کەستان نەهاتن بۆ یاریگاکە؟ ئەم وەڵامە، وەڵامی هەموومان بێت:”لە خـۆت بپـرسـە” هەمـوو ئەنـدامـانی تیپەکەمـان، ئـەم را و پێـشـنیارەیـان پێ بـاش بـوو.
بەیـانی رۆژی شەممـە، کە شـێرۆ رۆژ بـاشی لێـمان کـرد، بە سـاردییـەوە وەڵامـیمـان دایەوە. کە پـرسی:” بـۆ بە ساردییەوە وەڵامـم دەدەنـەوە؟ بـۆ دوێـنێ کەستان نەهـاتن بۆ یاریگاکە؟ چی بـووە..؟”. هەر یەکەمان بە “لە خـۆت بـپرسـە” وەڵامیمان دایەوە.
ئەو رۆژە کە چووینەوە بۆ ماڵ، شـێرۆ زۆر دڵـتەنگ و خەمبار ببوو. زانی تەگـبیرمان لێی کردووە. بیری لە وەڵامەکەمان کردەوە، لەبەر خۆیەوە، وتی:”هـاوڕێکانم هەقـیانە کە بە سـاردی وەڵامـم بـدەنـەوە. راسـت دەکەن پێویسـتە لە خـۆم بپـرسـم. مـن ئـازاری هەموویانم داوە، دڵی هەموویانم رەنجانـدووە. من هەڵەم و پێویستە پەشیمان ببمەوە و واز لەم رەفـتارە ناشـیرینەم بهـێنم. واتە من خەتـابارم و هـەر مـن دەتـوانم کۆتـایی بەم کـێشـەیە بهـێـنم. پێـویسـتە لە پێشـا یـەک بە یـەکی هـاوڕێـکانـم ئاشـت بکـەمەوە.”
بەیـانی رۆژی یەکـشەمـمە لە قـوتابخـانـەدا، شـێرۆ هـات و دەستی کـردە مـلی یەک بە یەکـمـان. چاوەکـانی پـڕببـوون لە فـرمـێسک و وتی:”هـاوڕێ خۆشـەویستەکـانـم، مـن ناتـوانـم بەبێ ئێـوە هـەڵـبـکەم. مـن خەتـابارم و دان بە هـەڵەکەمـدا دەنێـم، کە ئـازاری هەمـووتـانـم داوە. زۆر پەشـیمانـم. بەڵـێنـت دەدەمێ، کـە ئیتـر ئـەم رەفـتـارە ناشـیرینە دووبـارە نـاکـەمـەوە و دڵـی کـەسـتان نـاڕەنجـێـنـم. بە رۆحـێکی وەرزشـیـیەوە داواتان لێـدەکەم کە لـێـم ببـوورن.
منیش بە نـاوی هاوڕێیانی ئەندامانی تیپەکەمانەوە، وتم:”شـێرۆ گیـان، تۆ هـاوڕێیەکی خـۆشـەویستـمانی و حەزمـان نەکـرد درێـژە بـەم رەفـتارەت بـدەیـت. لێـت دەبـووریـن.
شــێرۆ زۆر سوپاسی هەموومانی کرد. بەڵـێـنەکەی هـێـنایـەدی. لەوە دوا بە خۆشی و شادییـەوە یـاریمـان دەکـرد و بە خۆشـیـشەوە کـۆتـاییمـان پێ دەهـێنـا.
(*) منداڵە خۆشەویستەکانی کوردستان. پەشیمانی و دانان بە هەڵەدا، نەنگی و لاوازی نییـە. بەڵکو درێـژەدان بە هـەڵـە، هـەڵـە و نەنـگـییە. هـەڵـەکـەری کەللـەڕەق باجـێکی زۆری هەڵەکـانی دەداتەوە. لـێبووردنیـش جـوانـترین و بـەرزتـرین خەسـڵەتی مـرۆڤـە.
رەزا شـوان
سـویـد: ٢٠٢١




له‌ ژنـە شۆڕشگـێڕەکانی کورد (قـه‌ده‌م خـێر).. رەزا شـوان

“قـه‌ده‌م خـێـر ئـه‌ی خوشـکی پـۆڵایـیـن …. کـۆشـکی په‌هـلــه‌ویـت هـێـنــایه‌ لـه‌رزیـن”
کورد لە زووەوە وتوویه‌تی:” شـێر له‌ لانـه‌ ده‌رچـێ چ نـێر چ مـێ ” مێـژووی دێـرین و نـوێی پڕ له‌ شانازی و شکـۆداری گه‌له‌که‌مان، لاپـه‌ڕه‌ زێـڕینه‌کـانی به‌ نـاوی ده‌یـان ژنی هه‌ڵکه‌وتووی کوردمان له‌هه‌موو بواره‌کاندا ڕازانـدۆه‌ته‌وه‌، که‌ هه‌ریه‌که‌یان له‌ بوارێکـدا ڕوڵێکی به‌رز و گرنگی بینیوه‌ له‌ خزمه‌تکـردن و به‌رگـریکـردن له‌ کورد و کوردســتان، له‌ زانسـت و زانیـاری، له‌ بنیـاتـنـانی شـارسـتانـیـدا. لـه‌ نـاویـانـدا شـازاده‌ و میـرزاده و سه‌رکرده‌ و شۆڕە سواری ئازا و دلێر و شۆڕشگێڕ و پێشمه‌رگه‌ و شەرڤان و گەریلا و فـه‌رمانـڕه‌وا و زانـا و سـیاسه‌تـمـه‌دار و شـاعـیر و نـووسـه‌ر و ئـه‌فـسه‌ر و پـارێـزەر و میدیاکار و چالاکوان هونەرمەند و مامۆستای زانکۆ و.. تا ده‌گاته‌ په‌ڕله‌مانتار و وەزیر.

ئه‌گـه‌ر گه‌شـتنامه‌ و یادداشـتـنامە و کـتێب و نـووسـینه‌کـانی ئـه‌و گـه‌شـتیار و گـه‌ڕیـده‌ و رۆژهـەڵاتناس و کوردناس و بازرگانه‌ بیانییانه‌ بخوێنینه‌وه‌، که‌ هـاتوونه‌ته‌ کوردستان و به‌ چاوی خۆیان ڕۆڵ و هه‌ڵس و که‌وتی کچان و ژنانی کوردیان بینوه‌، به‌ ویژدانه‌وه‌ له‌ سه‌ریـان نووسیون. هه‌موویان جه‌خـت له‌سه‌ر ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌که‌ن، که‌ کچـان وژنانی و کورد، نموونه‌ی کچـان و ژنـانی ڕۆژهـه‌ڵاتی نـاوه‌ڕاسـتن. لـه‌ ژنـانی تـورک و فـارس و عـه‌ره‌ب ئازادتر و سه‌ربه‌سترن. له‌ هه‌موو بواره‌کاندا شان به‌شانی پیاوان تێده‌کۆشن و خـزمه‌ت ده‌کـه‌ن. له‌ به‌رگـری و شه‌ڕیشـدا له‌ جـیهـانـدا بێـوێنه‌ن و بوونـەتە نمـوونـەی شۆڕشگێڕی و قارەمانێتی بۆ ژنانی جیهـان. چەنـدین داستانی قـارەمانێتی و نەبەردیان تۆمارکـردوون. نەیارانی گەلەکەمان لەپێش دۆستەکانمانـدا، دان بـەم راستییەدا دەنـێن.
یه‌کێک له‌و ژنە‌ ناودارانه‌مان، میـرزاده‌ ( قه‌ده‌م خـێر)ی نه‌مره‌، کەڵە ژنێکی قاره‌مان و ‌ شۆڕەسوار و سه‌رکـرده‌یه‌کی شۆڕشگـێڕی دلـێر و چاونەترس و بەجـەرگی کورد بوو، کورد و کوردستانپه‌روه‌رێکی که‌م وێنه‌ بوو، کوردستانی له‌ گیانی و ژیانی لەلا شیرینتر و لە پێشتر بـوو. قەدەم خـێر شۆڕشگێڕێکی نەتەوەییمان بوو. هـیوا و ئاواتی ئه‌وه‌بوو که‌ هەموو بستێکی خاکی کوردستان له‌ داگیرکه‌رانی ڕه‌گـه‌زپه‌رست و بێویـژدان ڕزگـار بکات. بۆ هـێنانه‌دیی ئه‌م ئامانجه‌ پیـرۆزه‌ش، له‌ گیانبازی و له‌ مـردن سـڵی نه‌کـرده‌وه‌. چـیتر جه‌ور و زوڵـم و ناڕەوایی و چه‌وسانه‌وه‌ی کوردی، له‌لایه‌ن شای ئێران ره‌زا شا په‌هله‌وییه‌وه‌، پێ قبووڵ نه‌کـرا “که‌م بژی و که‌ڵ بژی”ی له لای‌ لە ژیانی ژێرده‌ستی و دیـلێتی پێ خۆشتر بـوو. بۆیه‌ چه‌کی کوردایه‌تی و مه‌ردایه‌تی کرده‌ شانی و له‌ ناوچـه‌ی (پشتکۆ) لە چیاکانی زاگرۆس، لە لوڕستانی بچووک له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستاندا، جاڕی ڕاپه‌ڕیـن و شۆڕشی ڕاگه‌یانـد. ویستی سه‌ربه‌خـۆیی لورسـتان ڕابـگه‌یه‌نێـت. بیکات بە دەروازەیـەک بـۆ رزگـارکـردنی هەمـوو کوردسـتان.
ناوچـەی لوڕسـتان لە زۆربـەی سەردەمەکـانـدا، لە سەردەمی عـەباسییەکان تا دەگـاتە سەفـەوییەکـان لە ئێـران، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتانـدا، میرنشـینە کـوردە فـەیـلییەکـان فەرمانـڕەوایی ناوچـەکەیـان دەکـرد، نیـمچـە سـەربەخـۆبـوون.
قەدەم خـێر لە بنەماڵەیەکی ناسراوی کورد و کوردستان پەروەر، لە ساڵی (١٨٨٩) دا، لە باکووری شاری (ئەنـدیمەشک) لەنـاو چیـا سەرکەشەکـانی لوڕسـتان لەدایـک بـوو. کچـی مـیر (قـەنـدی قـەلاوەنـدی) یـە، کـە سـەرکـردەی نـاسـراوی هـۆزی قـەلاوەنـدی فـەیـلی بـوو. قـەدەم خـێر تەنیـا خـوشـکی (٩) بـرا بــوو. کچـێکی زیـرەک و جـوان و شـۆخ و شـەنـگ و بـاڵا بەرز و بەژن رێـک بـوو . شووی بە میرزادەیەکی قەلاوەندی کـرد. کـوڕێـکیـان هـەبـوو. وشـەی (قـەدەم خـێر) يش بە واتـا (پـی بـەخـێر)ە.
قەدەم خێر هێشتا نیوچە کچ بوو، بەشـداری لە هەموو ئەو شەڕانەدا کرد، کە براکانیان لە دژی سوپـای ئیران کردیـان. ئـازا و چـاونەتـرس و نیشـان شـكـێنێکی لێهـاتـوو بوو.
رەزا شـای ئـێران، بە بیانـووی چـاکـسازییەوە، سوپـایەکی گەورە و دڕنـدەی رەوانـەی ناوچەی لوڕستان کرد. ویستی بە سەرکـوتکردن و کوشـتن و تـۆقـانـدن و بە زۆرداری دەسەڵاتی خۆی بەسەر ئەو دەڤـەرەدا بسەپێـنێـت. ئەم نیـازە گـڵاوەشی بە ئاسانی بـۆێ نەچووە سەر. سوپاکەی رووبەڕووی بەرگری و شەڕێکی سەخت بۆوە. شۆڕشگێڕانی لوڕستان بە سەرکردایەتی میر (شامراد خـان) جـوامـێرانە بەڕگـریـیان لە ناوچـەکەیـان کـرد و زەبـر و زیـانێکی زۆریـان لە سوپـاکەی ئـێران گەیـانـد.

دوای ئەوەی کە (شـامراد خـان) ی برای، کە سەرکردەی شۆڕشگـێڕان بوو، لە ساڵی (١٩٢٥) لەگەڵ برایەکی تری و هـاوژینەکەشی لە شەڕێکی سەخـتی دەستەویەخـەدا، لە بەرزاییەکانی (گـاوازین) دا، فـڕۆفـێڵیان لێیـان کـرد و شەهـید بوون. قەدەم خـێر بە کوشـتنی نامەردانەی دوو بـراکەی و هـاوژینـەکەی زۆر تـووڕە و ڕق ئەسـتوور بـوو. ئەم نامەردی و ناهەقییەی شای پێ قبووڵ نەکرا. شوێنی شامراد خانی برای گرتەوە و بڵێسەی شۆڕشی گەشتر کرد و ئاڵای بەرگری لە لـوڕستان بەرزکـردەوە و درێـژەی بە خەبات و شۆڕش دا. بەڵێنی دا کە زۆرداری و ژێـردەستی و مل کەچی قبـووڵ نەکات و نەهـێڵێت وڵاتەکەی ببێت بە پاروویەکی ئاسان و شای ئێران قووتی بدات. لە ماوەیەکی کەمدا تـوانی هـێزێکی باش لە فەیـلییەکان پێکـبهـێنێـت. جاڕی راپـەڕین و شۆڕشی دا. خۆشی بـوو بە سەرکردەی شۆڕشەکە. بارەگای شۆڕشەکە لە (پشتکـۆ ) لە شاخەکانی زاگـرۆس لـە ناوچـەی لـوڕسـتان بـوو. ویستی سەربەخـۆیی لـوڕسـتان رابـکەیـەنێـت.
شۆڕشه‌کەی قەدم خێر هاوکات‌ بوو له‌گه‌ڵ شۆڕشه‌که‌ی سه‌رکرده‌ی گه‌له‌که‌مان سمکۆی شـوکـاک و شـۆڕشی ئه‌زه‌رییـه‌کان له‌ ئێـران. بەراوردکـردنی قـەدەمخـێری کورد له‌گه‌ڵ کچه‌ سه‌رکـرده‌ی شـۆڕشی فه‌ره‌نسا «ژانـدارک» کە له‌ دژی ئینگـلـیزه‌کانی داگیرکه‌ری وڵاته‌که‌ی بـوو. قـەدەم خـێر و ژاندارک تا رادەیەک لە رووی ئامانجـەکانیانەوە لەیەک دەچـوون، هەردووکیـان نیشـتمان پەروەر و ئازادیخـواز و رزگـاریخـواز بـوون. بـەڵام قـه‌ده‌م خـێر له‌ ژانـدارک ئـازاتـر بـوو. هـه‌ردووکـیان زۆر به‌ نامه‌ردی شەهـید کـران.

میرزاده‌ “قـه‌ده‌م خـێر” کچی میر” قه‌نـدی قه‌لاوه‌نـدی”یه‌ که‌ یه‌کێک بوو له‌ میره‌کانی میرنشینی لورستانی بچووک. له‌ هـۆزی لوڕی فه‌یلییه‌، که‌ به قاره‌مانی و‌ جوامێری و خۆشـه‌ویستی و دڵسـۆزی و هـاوبەسـتەبـوونیـان بـۆ کـورد و کوردسـتان ناسـراون.
مێژووی جیاواز دەربارەی ساڵی شەهیدبوونی قەدەم خێر هەیە. لە هەندێ سەرچاوەدا سـاڵێ (١٩٢٩) ز، بە ساڵی کـۆچکـردنی دانـراوە. لە هەنـدێ سەرچـاوەی تـردا سـاڵی (١٩٣٣) ز دانراوە. پێموایە کەیەکەمیان لە راستییەوە نزیکترە. به‌ ته‌له‌فۆن په‌یوه‌ندیم له‌گه‌ڵ چه‌نـد خوشک و برایـه‌کی ڕۆشـنبـیری فـه‌یـلیـمان کـرد. ئه‌وانیـش نه‌یـان زانی.
شۆڕشگێڕانی لوڕستان بە سەرکـردایەتی قـەدم خـێر، چه‌نـدین جـار و له‌ چه‌نـدن لاوه‌، شێرانه‌ په‌لامـاری سوپاکه‌ی ره‌زا شایـان دا، لە شەڕی” بیرانـوو” دا بە سەرکردایەتی قەدەم خێر، زەبرێکی گەورە و زیانێکی زۆریان بە سوپای ئێران گەیاند و و زه‌خیره‌ و چـه‌ک و جـبـه‌خـانـه‌یـه‌کی زۆریـشیان لـەو شـەڕەدا ده‌سـتکه‌وت. شـای ئێـران ویسـتی سەرۆکەکانی هـۆزەکانی‌ کورد به‌ پاره‌ و پایه‌ بخه‌ڵه‌تێـنێ و بیان کـات به‌ جـاش و بیان کـات به‌ گـژی شـۆڕشگـێڕه‌کـانـدا. شـەڕی کـورد بە کـورد بـکات. بـه‌ڵام که‌سـیان ئـه‌م ناپـاکـییه‌یـان قـبووڵ نه‌کـرد و ڕازی نه‌بـوون کە ده‌ست بخـه‌نه‌ خـوێنی بـراکـانیـانەوە.

سوپای شاه چه‌نـد هـێڕشێکی تری کرده‌ سه‌ر شۆڕشگـێڕه‌کان. به‌ڵام له‌ به‌رده‌م بڕوای پۆڵایین و هه‌ڵمه‌ت و لێدانی گورچکبڕی شۆڕشگێڕه‌کاندا، خۆیان ڕانه‌گرت و تووشی شکستی و زیانێکی زیاتر بوون. شۆڕشگێڕەکان له‌ ماوه‌یه‌کی که‌مدا توانیان زۆربه‌ی ناوچـه‌کـانی لـوڕسـتان له‌ سـوپـای داگـیرکه‌ری ئـێرانی پـاک بـکەنـەوە. ‌
قـه‌ده‌م خێر نامه‌یه‌کی بۆ شێخ مه‌حمـوودی حه‌فـید نارد. له‌ نامه‌که‌یدا باسی ئه‌و ستەم و زۆردارییەی کردبوو کە لێیان دەکرێ. باسی لەوەش کردووە کە چۆن رەزا شا پەهلەوی بە نـاڕەوا و بە نامـەردی میـر (شـامـراد خـان) ی کـاکی کـوشتووە. هه‌ر له‌و نامه‌یـه‌دا، داوای له‌ شـێخی نه‌مـر کـردووە، که‌ هـێزەکـانیـان، بکـه‌ن به‌ یـه‌ک و به‌ یـه‌ک هـێزه‌وه‌ پـه‌لامـاری داگـیرکه‌ران لـه‌ ڕۆژهـه‌ڵات و لـه‌ باشـووری کـوردسـتانـدا بـدەن. چـونـکە دەیزانی کە هێز لە یەکێتی و لە یەکڕیزی دایە. ئه‌وه‌شی بۆ نووسیوە من ئاماده‌م هه‌موو شۆڕشگـێڕه‌کانمـان، بخـه‌مه‌ ژێـر فه‌رمـانـده‌ی به‌ڕێـزتـان، له‌گه‌ڵ هه‌مـوو ئـه‌و چـه‌ک و جبه‌خا‌نەیه‌ش ‌کە هه‌مانه‌، که‌ به‌شی دوو ساڵی شه‌ڕکردن ده‌که‌ن. به‌ڵام شێخ مه‌حمـوود گـوێی بـه‌ نامـه‌که‌ی نـه‌دا بە هـەنـدی نـەزانی و به‌ ده‌نـگی داخـوازییـه‌کـه‌یـه‌وه‌ نه‌هـات. گوایه‌ شێخ له‌وه‌ ترساوه، ‌ئه‌گه‌ر ڕێکه‌وتنێکی وا بکات سواره‌کانی لێی دوورده‌که‌ونه‌وه‌. چونکه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌وان به‌ هه‌ڵه‌ لێکیبدەنەوە و وابزانن که‌ شێخ له‌ پێناوی سه‌روه‌ت و سامـانی میـرزاده‌یـه‌کی ده‌وڵـه‌مه‌نـدا، ئـه‌م ڕێـکه‌وتـن و یه‌کـگـرتنـه‌ی کـردووه.‌

ره‌زا شای په‌هـله‌وی، دوای ئه‌وه‌ی کە چه‌نـد جـارێک سوپاکه‌ی شکستی هـێنا، په‌نـای بۆ فـڕوفـێڵ و درۆ و پیـلان بـرد. شانـدێکی به‌ کۆمه‌ڵـێک دیـاریی به‌ نـرخـه‌وه‌، بۆ لای قـه‌ده‌م خـێر نارد، به‌ڵـێنی ئه‌وه‌یـان داێی کـه‌ شـا بڕیـاری لێبـووردنی گـشتی بۆ هەموو چەکهـەڵگـرتووەکـان دەرکـردووە و بڕیـاری ئەوەشی داوە، کە کۆمه‌ڵـێک چاکسازی و ئاوه‌دانی له‌ لوڕستاندا جـێبه‌جێ بکات و باری گوزه‌ران و ژیـانی دانیشتوانیشی خۆشتر ده‌کات، داواشی کـردووه‌ که‌ قـه‌ده‌م خـێر شـووی پێ بکـات. قـه‌ده‌م خـێر زۆر لە شاندە نێراوەکەی شا تـووڕه‌ بوو. وتی: چی دیارییه‌کتان هـێناوه‌ هه‌رهه‌مووی له‌گه‌ڵ خوتاندا بیـان به‌رنه‌وه‌، ده‌قی ئه‌م قـسه‌یه‌ی منیش که‌ وه‌ڵامی داخوازییـه‌که‌ی ‌شایەکـه‌تانه،‌ پێی ڕابگه‌یه‌نن کە قـەدەم خـێر وتی:”مـن ژن نیـم تـاکـو شـوو بـکه‌م، به‌ڵکـو تـۆ ژنیـت”. قه‌ده‌م خێر به‌ باشی له نیاز و مه‌به‌ستی گـڵاوی شای بێڕه‌وشت تێ گه‌یشتبوو که‌ چییه.‌ ‌
که‌ ئه‌و وه‌ڵامه‌ی قه‌ده‌م خـێریان بە شا ڕاگه‌یاند”مـن ژن نیـم و تـۆ ژنیـت” زۆرگـرژ و تـووڕه بـوو. سوپایه‌کی زه‌بـه‌ڵاحی به‌ به‌هـێزتـرین چه‌کـی قـورسەوە به‌ره‌و لوڕسـتان به‌ڕێکرد. ده‌ستیان لە هيچ کەسێک نه‌ ده‌پاراست و به‌ سه‌دان منداڵ و ئافره‌ت و پیری بێ گوناهـیان کوشت، به‌ ده‌یان ئاوایی لوڕستانیان کاولکرد و تەر و وشکیان سوتاند، تـاڵان و دزییـان کرد و سیاسەتی قـێزەوەنی، سـەر بـۆ ئـێـمە و مـاڵ بۆ ئێـوە و زەوی سوتمـاکـیان جـێبەجـێکـرد. به‌ڵام له‌گـه‌ڵ ئه‌وه‌شـدا سه‌رکـه‌وتنیـان به‌ ده‌سـت نه‌هـێنا و نه‌یان توانی شاخه‌کانی دەڤـەری لورستان بگـرن. شۆڕشگێره‌کان له‌ دیـوی گه‌رمیانی باشووری کوردستانـدا ڕیـزه‌کانی خۆیـان ڕێکخسته‌وه‌ و دووبـاره‌ هـاتنـه‌وه‌ بۆ دیـوی لورستان و له‌ چه‌ند قۆڵێکەوە‌ هێڕشیان کرده‌ سه‌ر سۆپاکه‌ی شای ئێرانی داگیرکەر و زه‌بـرێکی کاریگه‌ر و زیانێکی زۆریان بە سوپا بەزیوەکەی ئیران گەیانـد. ‌‌شای ئێران که‌ زانی ئەستەمە ‌کە بتوانێت به‌ زه‌بـری هـێز و لەشکـركێشی بەسەر شـۆڕشگـێڕاندا زاڵ بێت و کۆتایی بە شۆڕشەکەی لوڕستان بهـێنێـت. کە شەڕی پـارتیـزانییان دەکرد. شای درۆزن دووباره‌ که‌وته‌ فـڕوفێڵ کردن و سوێندخواردن و به‌ڵێنی درۆ و پیلانێکی چەپـەڵ و گـڵاوتـر. ئه‌مجـاره‌یـان ویـسـتی لـه‌ رێـی ئـایـین و دڵـپـاکی و خـۆشــبڕوایی قەدەم خـێر و فەرماندەکانی شۆڕشەکە بخه‌ڵه‌تێنێت. شا شانـدێکی تری بۆ لای قـه‌ده‌م خـێر نارد، کە پێکهـاتبوون لە چەنـد مەلایـەک و چەنـد سەرۆک هـۆزێکی کـورد، که‌ نامه‌یه‌کی تری بۆێ پێـیانـدا ناردبوو، هه‌ر به‌ ئه‌م شانـدەدا، نوسخـه‌یه‌کی قـورئانی به‌ دیاری بۆ قـه‌ده‌م خـێر ناردبوو،‌ کە له‌سه‌ر به‌رگی یه‌که‌می قورئانه‌که‌دا،‌ شـای درۆزن مـۆری شـوێن ده‌ستی خـۆی له‌سه‌ر مـۆرکردبوو، تا بڕوای پێبکه‌ن و دڵنیابن، گـوایه‌ شـا مـۆسوڵـمـانێکی له‌ خـواتـرسه‌ و ده‌سـتی به‌ ئـه‌م قـورئـانـه‌دا‌ داوه‌ و نـێـتی پاکه ‌و قورئانه‌که‌ش شاهیده‌. ئه‌وه‌شی بۆ نووسیبوو، که‌ دووبارە بڕیاری لێبووردنی گـشتی دەرکردووە، کە بەبێ مەرجێک هه‌موو چـه‌ک هـه‌ڵگرێک ده‌گرێته‌وه‌. لـێپێچـینەوەش لەگەڵ هـیچ چەکـدارێکـدا ناکـرێـت. هه‌مـووشـتان ده‌گـه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ نـاو مـاڵ و منـداڵی خۆتـان. و لورسـتانیـش له‌ جـاران ئاوه‌دانـتر ده‌کـه‌ینـه‌وه.‌

زۆربه‌ی شۆڕشگـێڕه‌کان که‌ قـورئانه‌که‌یـان بینی و دەستەمـۆری شایـان لەسـەر بینی، بڕوایـان به‌ به‌ڵـێن و بڕیار و به‌ درۆ‌که‌ی شا کرد، به‌ چه‌که‌کانیانه‌وه‌ خۆیان به‌ ده‌ست سـوپـای ئێـرانـه‌وه‌ دا. ته‌نهـا قـه‌ده‌م خـێر و چـه‌نـد شۆڕشگـێڕێـکی زۆر که‌م نه‌بـێـت، ئه‌وانیش که‌ زانیان هـیچ ده‌ره‌تانیان نییه‌، به‌ ناچاری لەگەڵ سەد سواری شۆڕشگێڕدا کە زۆربەیـان فەرماندە بوون، خـۆیـان به‌ده‌سته‌وه دا‌ و بەرەو تارانی پایتەخـت بەڕێ کەوتـن. ئەگـه‌رچی بـڕواشیان به‌ لـێبووردن و بە سـوێنـد و پەیمـان و بەڵـێنەکەی شا نه‌بوو. لە پێشا بۆ چەواشەکاری بە گەرمی پێشوازیان لـێکـردن. ئەمەش یەکەمین جار و دووەمـین جار نییە، کە سەرکردەکانی کوردمان بە بەڵـین و سوێنـد و بە فـڕوفـێڵ و بـڕیـارە درۆکـانی دەسـەڵاتـدارە داگـیرکـەرەکـانی کـوردسـتان، لەژێـر پـەردەی ئـایـنی ئیسـلامدا بخەڵەتێن و تێبکەون. پێشتر و دواتریش چەندین سەرکردەی شۆڕشگـێڕی کوردمان، پەند و وانەیان لە سوێند و بەڵێن و بڕیاره درۆکانی داگیرکەرانی کوردستان وەرنەگـرت، بە هەمـان پیـلان و سـوێنـد و بەڵـێن هـەڵخەتـان. گەلـەكەشـمان باجـێکی زۆری ئەم نابەڵـەدی و هـەڵانـەی سەرکـردەکـانی داوەتـەوە. داگیرکەران و دوژمنانی کورد و کوردستان، دڵپاکی و خۆشبڕوایی، کە خاڵێکی لاواز و نەرێنی سەرکـردەکانی کوردمانە قـۆستوونەتەوە. چەنـدین جـاری تر بە هـەمـان پیـلان و بەڵـێن و پەیمان و فـڕوفـێـڵ، سەرکـردەکـانی کوردیـان هەڵخـەڵەتـانـدوون.
سوپای دڕنده‌ی و رەگەزپەرستی ئێران، هه‌ر له‌ یه‌که‌م شەوی خـۆبەدەستەوەداندا، بە نامەردی زۆربه‌ی شۆڕشگـێڕه‌کانیان کوشـت‌. قـه‌ده‌م خـێر و” ١٧” له‌ سه‌رکـرده‌کانی شۆڕشه‌که‌شیان نـاردن بـۆ تـاران، لە دوای ڕۆژێـک هـه‌ر (١٧) سـه‌رکـرده‌کـەیـان‌ له‌ سـێـداره‌ دا. هه‌نـدێـک ده‌ڵـێن نـامـه‌ردانه‌ پـرچـی قـه‌ده‌م خـێریـشـیان به‌ست بـه‌ کـلکی هـێسترێکی چه‌مووشه‌وه‌، رایکرد و قەدم خێری ڕاکـێشا. هه‌موو گیانی شکا و خوێنی لێ ده‌چـۆڕایه‌وه‌. ئینجا خستیانه‌ زینـدانی تارانـەوە. رۆژانە ئەشکەنجـەی جەستەیی و دەروونیان دەدا. به‌ڵام قـەدەم خـێر زۆر ئازا و خۆڕاگربوو. داوای لێبووردن و به‌زه‌یی لێ نه‌کردن. لە بەندیخانەدا، نه‌خۆش که‌وت و له‌ ماوه‌یـه‌کی زۆر که‌مـدا، ئه‌م شێره‌ژنە شـۆڕشگـێرە سه‌رکـرده‌یه‌مـان، لـه‌ زینـدانـی تارانـدا، به‌ سـه‌ربـه‌رزی و بە مـه‌ردی لە ساڵی (١٩٢٩) ز کۆچی دوایی کـرد. شانـازی و سه‌روه‌ریی و شکـۆداری بۆ کـورد و کوردسـتان و نه‌مـریشی بـۆ خـۆی تـۆمـارکـرد. تەرمەکـەشـیان لـە گـۆڕسـتانی شـاری (کەربەلا) ناشت. تا ئەمڕۆ هـیچ زانیارییەک لە بارەی شوێنی مەزارەکەیەوە نازانین.

شۆڕشـه‌که‌ی قـه‌ده‌م خـێر (٣) ساڵی خـایانـد. لـەو مـاوە کـورتـەدا، چەنـدین داسـتانی قارەمـانێـتیـیان تۆمارکـرد. شکـستهـێنانی شـۆڕشەکەی قـەدەم خـێر بۆ ئەم هـۆکارانە دەگـەڕێتـەوە:
١ـ نابەرانبەری هـێز و چـەک. چەکەکـانی شۆڕشگـێران کۆن و ساکار بوون. بەڵام سوپای ئێران قـورسترین چەکی مۆدێـرزمی ئەو سەردەمەیـان لە دژی شۆڕشگـێڕان بەکاردەهـێنا. ژمارەی سەربازەکانیشیان سەد بە قەی ژمارەی شۆڕشگێڕان دەبـوون.
٢ـ دووبەرەکی و ناکۆکی کەوتە نێوان شۆڕشگـێڕەکانەوە. بەشێک لە فەرمانـدەکـان و لە شۆڕشگـێڕەکان هەڵخـەڵەتـان و بـڕوایـان بە بـڕیاری لێـبووردنی گـشتی و بەڵـێنی درۆی رەزا شا کرد. بە چەکەکانیانەوە خۆیان رادەستی سوپای ئێـران کرد. ناپاکـییان کـرد و هەمـوو نهـێنییەکـانی شـۆڕشـەکەیـان دا بە دوژمـن دا.
٣ـ کەمبوونەوەی چـەک و تەقـەمەنی و ئازووقە و کەرەستەی پێویستی شۆڕشگێڕان.
٤ـ پشت تێکردنی سەرۆک هۆزەکانی کورد لە دەڤەرەکەدا، لە شۆڕشەکەی قەدەم خێر.

بە داخـەوە، تا ئێسـتا زانیـاری زۆر که‌مـه‌ ده‌ربـاره‌ی ئـه‌م کـەڵـە ژنە شـۆڕشگـێڕەمـان هەیە. دەبـوایە مـێژوونووسانی کوردمان لە پەرتووکێکدا، بە وردی و تەسەلی باسیان لە ژیاننامە و لە شۆڕشەکەی قـەدم خـێر بکردایە. دەبوایە هـونەرمەندانی دەرهـێنەری کوردمـان، ژیاننـامە و شـۆڕشـەکەی قـەدم خـێریان بـەرز رابگـرتـایـە و بیـان کـردایـە بە بابەتی فیلمێکی سینەمایی دیکۆمێنتاری، یان بە زنجیرە لە درامایەکی تەلەفـزیـۆنی. پێشنیاری ئەوەش دەکەم، کە پەیکەرتـاشێکی بە توانای کوردمان، بە هـاوکاری لەگەڵ شارەوانی شارێکی باشووری کوردستان، لە گۆڕەپانێکی گونجـاودا، بۆ بەرزراگـرتنی یادی قـەدەم خێری شۆڕشگـێڕ و سەرکردە، پەیکەرێکی شایستەی بۆ دروست بکەن.
چـیرۆکی قـارەمانێتی قـەدەمخـێر، بووە بە بەشێک لە کەلەپـووری نەتـەوەییـمان، کە شـەوانی سـاردی زسـتان، دایـکان و داپـیـرە کــوردە فـەیـلـییەکـان بـۆ منـداڵـەکـانیان دەیگـێڕنـەوە. تا سـاڵانی پەنجـاکـانیـش، وێنـەی قـەدم خـێر لـە زۆربـەی ژوورەکـانی ماڵـە بـرا کـوردە فـەیـلییەکـانمـان لە بەغـدا هـەڵـواسـرابـوو.
بە دەیـان شیعـری ستایش و گـۆرانیش بەسەر جـوانی و شـۆڕشگـێڕی و قـارەمانێتی قەدەم خـێردا هەڵدراون کە تا ئەمڕۆش فەیلییەکان بە خۆشییەوە گوێ لەو گۆرانییانە دەگـرن. دەنگخۆشەکانیشیان بە ئاوازەوە دەیان ڵێنەوە. نووسەری ناسراوی کوردمان دکتـۆر (زوهـیر عەبـدولمەلـیک) دەڵـێت:”لە سـاڵانی حەفـتاکـانی سـەدەی رابـردوودا، شریتێکی تۆمارکراوم دەستکەوت، کە گۆرانییەکی بۆ بەرزڕاگرتنی یادی شۆڕشگێڕی فەیلی قەدەم خێری لەسەر تۆماکراوە، کە گۆرانییەکی ناوچەی (بابی) یە کە دەکەوێتە لـوڕسـتانی ئـەوپـەڕی باشـووری رۆژهـەڵاتی کـوردسـتان” ئەمـەش دەقـی وشەکـانی گۆرانییەکەیە، کە نووسەر زوهیر عەبدولمەلیک لە دیالێکتی فەیلییەوە وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی عەرەبی. منیش لە زمانی عەرەبییەوە وەرمگێڕایە سەر زمانی کوردی:
لەسـەر لـووتـــکە چــــیـاکـانـەوە
قـەدەمـخــێـر هــــاتـە خــــوارەوە
سـوورە لەسـەر جـەنگ و شـەڕ
لە لـۆیـەکـانی پشــتـێـنە ئـاوریـشـمـیـیەکـەیـدا
دەمـانـچـــــەیـەکی پـڕ لە فـیـشــــەک هــــەیە
قـەدم خـــێـر، ئـەی کـــەوش قـەدیـفـــــەیی و
قــــــــــــــــــژ خـەنــــــــــــــــــــــەیی
جـوانی بەدەرت سەرسـامی کـردووم
چـەکـەکەی دەسـتـیـشـت گـڕ لە پەرۆشــم بـەردەدات
دوژمـنــەکـانـت لە گـۆڕەپــانی جـەنـــگـدا هـەڵـــدێـن
ئەوانەی بـشـمـێـنـنەوە بەشــیان نەگـبەتی و دۆڕانـە
خـانـمــــەکـەم، دەســت بـە شـەڕکــردن بـکـە
کـەژاوەیـەکـت لە رێحـانە بۆ دروسـت دەکـەم
تـا لە تـیــنی گـــــەرمی خـــــــۆر
چــاوە جــوانـەکـانـت بپـارێـزێـت

————————————————–

(*) تا رادەیـەک سـوودم لەم سەرچـاوانە وەرگـرتـووە:
١ـ مـن تـراث النساء.. قـدم خـير الکـوردیة. بقـلـم: الـدکتور زهـير عبـدالملک.
المنشـور في موقـع کـلکـامش في: ٢٣/ سبتـمبر/٢٠١٠
٢ـ لە ئافـرەتە نـاودارەکـانی کـورد.. قـەدەم خـێر.
نووسینی: رەزا شـوان ـ ساڵی بـڵاوکـردنەوەی لە سایتـەکـاندا: ٢٠١٠
٣ـ ثـورة الامیـرة الـفـیلـیة قـدم خـیر ـ بقـلـم الکـاتب: شهـاب القـرەلـوسي.
المنشور فی العـدد (١٥٣) ـ جـریـدة الاتحـاد: ١٤/ ئوکـتوبـر/٢٠٢١

٤ـ هەڵـۆی بەرزە فـڕی زاگـرۆس.. قـەدەم خـێر ـ سایتی (ژنها) نووسەر: ت . پ.

٥ـ نضـال المـرأة الکـوردیـة وإسـتـقـلال الـوطـن الکـوردسـتاني.
بقـلم: علاء یارکة ملک الماسبي ـ موقع: کلکامش. تاریخ النشر: ٢٦/ ینایر/٢٠١٠
٦ـ ئافـرەتی شـۆڕشگـێڕی کـورد (قـەدەم خـێر) ی فـەیـلی.
نووسـینی : کـەریـم شارەزا
ناوەنـدی رەوەنـدی کـورد لە دەرەوە ـ دوا نوێکـردنەوەی لە: ١١/ ٦/٢٠٢١
٧ـ أعـلام الکـورد ـ الامـیرە قـدم خـیر. بقـلـم: غـالـب عـلي.
موقع : کـلکـامش ـ تاریـخ النـشر: ٦/ سبتـمبر/ ٢٠١٠
رەزا شـوان
سـویـد: ٢٠٢١




هـیوامان لە ژیاندا سەرکەوتن و گەیشتنە بە ئامانجەکانمان.. رەزا شـوان

(لـۆسـیا) دەڵێت: “گـەورەتـرین ئـارەزووی مـرۆڤ، بەدەسـتهـێنانی سەرکـەوتنـە”.
(لویس سـتۆنی) یش دەڵێت: “تەنها گەنجـینە کە شایەنی بە دوادا گەڕانە ئامـانجە”.
هەریەکە لە ئێمە ئامـانجێک یا زیاتر لە ئامانجێکمان لە ژیـاندا هەیە. هـیواخـوازین لە هـەوڵ و تێکۆشانمانـدا سەرکەوتووبین و بە ئامانجەکانمان بگەین. بەڵام سەرکەوتن و گەیشتن بە ئامـانجەکانمان، بە قسەی رووت و بە خـۆزگە و بە پاڕانەوە و پاڵـدانەوە و بێ ئـیرادە و بێ قـوربانیـدان نایـەنەدی. بەڵکو لە سـایەی هـەوڵ و خەبـاتی بێـوچـان و شەونخونی و پشوودرێـژی و سنگـفراوانی و سووربوون و خۆڕاگری و قـوربانیدان و بە متمـانە بەخـۆ و بە ئـیرادەیەکی بەهـێز و بە خۆبـەدەستەوەنـەدان دێنـەدی. کـەواتە راز و کـلیـلی سەرکەوتن و گەیشـتن بە هـیوا و ئامـانجـەکانمان، ئـیرادەیەکی بە هـێز و متمانە بەخۆبـوون و تێکۆشان و کۆڵنەدانە. ئەوەش دەزانین کە سەرکەوتن و گەیشتن بـە ئامـانجـەکـانمان سـەخـت و دژوارە، وەلێ ئەسـتەمیـش نیـیە. تـا ئامانجـەکانیشـمان گـەورەتـربن، هـەوڵ و تێكۆشـانی زیاتـر و قـوربانیـدانی گەورەتـریان دەوێـت.
(ژان لاڤـۆنتـین) دەڵێـت:”بـە خـۆڕاگـری بـە هـەمـوو شـتـێک دەگـەیـن”.
(دیـزرائـیل) یش دەڵێـت:”نهـێـنی سـەرکـەوتـن لـە خـۆڕاگـری دایـە”.
(راڵف ئیمەرسۆن) دەڵێـت:”هەموو جیهـان رێ بۆ ئەو کەسە خۆش دەکەن، کە دەزانێ روو لە کـوێ دەکـات”.
بۆ سەرکەوتن و گەیشتن بە ئامانجـەکانمان، بەر لە هەمـوو شـتێک پێویسـتە، بە وردی ئامانجەکانمان دیاری بکەین. پێویستە ئامانجەکانیشمان لـۆژێکیبن و لەگەڵ تواناکانماندا گۆنجاوبن و بتوانین بیان هـێنینەدی. ئینجا بە بڕیارێکی تۆکـمە و بە پـلانێکی ستراتیژی ورد، نەخـشەرێـگا و شـێوازی تێکـۆشـان و میکـانـیزمەکـانی هـێنانەدی ئامانجـەکـانمان بکـێشـین. پێویستە هەردەمیش گەشبین و هـیواخوازبین، رژدبین لەسەر بڕیارەکانمان و وازنەهـێنین. ناشبێ بترسین و دوودڵ بین. چونکە دوودڵی خۆرەی مێشکە. ئیرادەیەکی بەهـێز، هـێزێ پاڵـنەرەمـانە، کە هـەمیشـە بـۆ پێشـەوە پاڵـمـان پێـوەدەنێـت. ناشـبێت لە هـەڵە و لە کـەوتن و لە شـکستی بترسـین.
(فـۆسـتەر) دەڵێـت:”ئـیرادە یەکـەم هـەنگـاوە بۆ گەیـشـتن بـە ئامـانج”.
(لویس پاستۆر) دەڵێت:”یەکێک لە هـۆکارەکانی بەختەوەربوون، هەبوونی ئیرادەیەکی پـۆڵاییـنە”.
(گـۆتە) دەڵێـت:”لـە هـەمـوو کـارەکـانـدا، مەرجـی سـەرەکی ئیـرادەیـەکی بەهـێزە. بـە بـوونی ئیـرادەیـەکی بەهـێز، هـۆکـارەکانی دی هـێنـدە گـرنگـییان نیـیە”.
(لـۆرد ڤـایبـۆس) دەڵێت:”بـۆ پێشـکەوتـن و سەرکـەوتن سێ شـت پێـویسـتە، یەکـەم ئـیرادە، دووەم ئـیرادە، سێـیەم ئـیرادە”.
(ناپلیۆن) دەڵێـت:”هـێزی ئیرادە و بوێـری منی گەیانـدە ئەمـڕۆ”. هەر ناپلیۆن دەڵێت:
“لە بەرامبـەر ورەی پـۆڵاییـندا، دەسەڵاتێک نابیـنم کە هـاوتای بەرگـری کـردن بێـت”.
(ئیلـبـێرت هـۆبـارد) دەڵێـت:”گـەورەتـریـن هـەڵـە ئـەوەیـە، کـە لـە هـەڵـە بـترسـیـن”.
(سـوکـرات) دەڵێـت:”مـرۆڤی خـۆشـبەخـت، ئـەو کـەسـەیە، کـە لـە هـەر هـەڵـەیـەک ئەزمـوونێـک وەربگـرێـت”.
(سامۆیل سمایلز) دەڵێت:”پەنـد وەرگـرتن لە شکست، زۆرترە لە سەرکەوتن، کەسێک هـیچ هـەڵـەیـەک نەکـات، بە هـیچ جـێگەیـەک ناگـات”.
(سێر هەمفـری داڤی) دەڵێت:”مـن لە هەڵەکان زیاتر لە سەرکەوتنەکان وانە فـێربووم”.
(کـۆنفـۆشـیۆس) دەڵێت:”گـەورەتـریـن سەربـەرزی ئـەوە نیـیە کە نـەکـەویـن، بەڵـکو ئەوەیـە کە لە هـەر کەوتنـێکـدا دووبـارە هـەستـیـنەوە سـەر پـێ”.
(پەنـدێکی ژاپـۆنی) دەڵێت:”گـەر حـەوت جـار کـەوتی بـۆ هەشـتەمین جـار هەسـتەوە سـەر پێ”.
(کـورد) دەڵێـت:”سـوار تـا نـەگـلـێـت، نـابـێـت بـە سـوار”
(یـۆرسـین) یش دەڵێـت:”هـەزاران رێـگا بەرەو سەرکـەوتن دەڕۆن، ئەگـەر یەکێکیان بەسـترا، رێـگایـەکی تـر هـەڵـبژێـرە و رامـەوەسـتە”.
(ڤیکتۆر هـۆگۆ) ش دەڵێت:”ئومێد بۆ ژیان، ئەوەندەی باڵ بۆ باڵندەکان گرنگی هەیە”.
لـێرەدا بە کورتی چیرۆکی تاقـیکردنەوەکانی کەڵـەزانی مـەزن (تۆمـاس ئەدیسـۆن) بۆ داهـێنانی وزەی کارەبـا دەخەینەڕوو، بە کورتی: ئەدیسـۆن بۆ داهـێنانی وزەی کارەبا، لە (٩٩٩) تاقـیکردنەوەدا شکستی هـێنا. بەڵام کۆڵی نەدا و دەیگوت: رێگایەکی تر بۆ سەرکـەوتن هـەیە. ئەوەبـوو کە لە (١٠٠٠) رەمـین تـاقـیکردنەوەیـدا، سەرکـەوتـنی بەدەستهـێـنا و گەیـشـت بە ئـامـانجی و وزەی کـارەبـا و گـڵـۆپی کـارەبـایی داهـێنا.
هەمـوو ئەو وتـانەی ناوداران و تاقـیکردنەوەکانی ئەدیسۆنیش، جەخـت لەسەر بوونی ئیـرادەیەکی بەهـێز و متمانە بەخـۆبـوون و بوێـری و نەتـرسان لە هـەڵە و شکـستی و کۆڵنەدان و سووربوون لەسەر تێکۆشان دەکەنەوە. هـیوا و گەشـبینی دەخنە دڵمانەوە.
پێویستە بڕواشـمان بەو راستییە هەبێت، کە رێگایەکی هـەزار کیلۆمەتـری هەنـگاو بە هەنـگاو دەبـڕێت. سـەخـترین هـەنگاویـش، هەمـان هـەنـگاوی سەرەتـایە. ناشـبێت لە بەرهەڵستی بترسـین. پێویستە خۆمان بۆ هەموو رووبەڕووبوونەوەیەک ئامادەبکەین.
(مەتـلینگ) دەڵێت:”ئەگـەر لە یەکـەمین هـەنـگاودا سەرکـەوتـنمان بەدەسـت بهـێـنایە، هـیچ واتایـەک بـۆ هـەوڵ و تێکـۆشـان نەدەمـایەوە”.
(وینسـتۆن چـەرچـڵ) دەڵێت:”لە بەرهەڵستی مەترسن، کۆلـلارە کاتێک بەرزدەبێتەوە، کە رووبـەڕووی هـەوایـەکی پێـچـەوانـە بێـتەوە”.
(سامـۆیل سالـمـیز) یش دەڵێت:”بـۆ مـەلـەکـردن بـە ئـاراسـتەی پێچـەوانەی رووبـار، پێـویستی بە هـێز و غـیرەت و سـەخـت تێکـۆشـان دەبێـت. ئەگـەر وا نەبێـت هـەموو گـەلحـۆیەک دەتـوانێـت بە ئـاراسـتەی جـووڵـەی ئـاو بـڕوات”
هـەنـدێک شکستخواردوو و بێ ئـیرادە، هـۆی شکستییەکـانیان، دەدەنـە پـاڵ بەخـت و شـانس و چـارەنـووس. ئەمـە راست نییە و ملکەچبوونە بۆ شکـستی. چـونکە شانس هەردەم لەگەڵ ئەو کەسانە دایە، هەوڵدەدەن و تێـدەکۆشن و کۆڵنادەن و رژدن لەسەر سەرکـەوتـن و گەیـشـتن بە ئامانجـەکـانیان.
(ئەمەرسۆن) دەڵێت:”ئەوەی سنووردارمان دەکات، ناوی بەخت و شانسی لێ دەنێین”.
(بێتهـۆڤـن) یش دەڵێت:”دەمەوێت یەخەی چارەنووس بگرم، ئەو ناتوانێت لە بەرامبەر ژیـانـمدا ســەرم نـەوی بکـات، سەرکـەوتن بـۆ مـن دەبێـت”.
لە سەرەتاشەوە ئەوە بخەینە پێش چاومان، کە رێگای ژیان و تێکۆشان و سەرکەوتن و گەیشـتن بە ئامـانجـەکـانمان، راسـتەرێـگایـەکی تەخـتایی و خـۆڵ نـەرم یا قـیرتـاوکـراو نییە. بەڵکو گەلـێک چـاڵ و کەنـد و کۆسـپ و بەنـدەن و چـیای هەڵـەمـووتی سەخـت و رژدیش دێتە رێـگامان. بە تەنیاش بە گـوڵ و گوڵـزار و سەوزەگیـای نـەرم رانەخـراوە، بەڵکو پـڕیشـە لە دڕک و داڵ و پێکـوڵە و چـقـڵی تـیژ. پێویسـتە پێـیەکـانمان بەهـێـزبن بۆ ئـەوەی بتوانیـن بەسـەر ئـەو دڕک و داڵ و چـقـڵانـەدا گـوزەربکەیـن.
پێویستە بڕواشـمان بە ناکـرێ و نابێـت و ئەستەم نەبێت. دەبێـت بمانەوێـت تا بتـوانـین. راسـتە سەرەتـای هەمـوو کـارێک و داهـێنانـێـک، بە خـەون و خەیـاڵ دەست پێـدەکەن. وەلێ هەموو کار و داهـێنان و پێشکەوتنەکان، زادەی خەون و خەیاڵ و هـزر و ئیـرادە و بڕیـاری تـۆکمە و هـەوڵ و تێکۆشـان و تاقـیکردنـەوەکانی مـرۆڤـن.
لە ساڵی (١٩٦٩) دا، سەرۆک کۆماری ئەو کاتە لە ویلایەتە یەکگـرتووەکانی ئەمریکا (جـۆن کـەنـەدی: ١٩١٧ـ ١٩٦٣) بـوو. سـەرەتـای (جـەنـگی سـارد) و مـلمـلانـێ و رکەبەرایەتی و کێبڕکێیەکی بەهێز لە نیوان یەکێتی سۆڤیەت و ئەمریکادا، بۆ دەرخستن و سەلماندنی بـاڵا دەستی و نیشانـدانی هـێزیان لە بـواری تەکنـۆلـۆژیـا و داهـێنانـدا، بە تایبەتیش لە کێبڕکـێی ناردنی کەشـتی ئاسـمانی و مانـگی دەستکرد بۆ بۆشایی ئاسمان، بۆ دەسـتگـرتن بەسەر ئاسمانـدا. ئەوەبوو یەکـێتی سـۆڤـیەت، لە رۆژی ( ١٢/ ئەپـریـل/ ١٩٦١) دا، یەکـەمین مـرۆڤی بە کەشـتی ئاسمانی (فـۆسـتۆک ـ١) بـۆ بـۆشـایی ئاسـمان نارد، کە کەشتیوانی ئاسمانی رووسی (یوری گاگارین: ١٩٣٤ـ ١٩٦٨) چووە خولگەی زەوی و جارێک بە دەوری زەویـدا سوڕایەوە و بە سەرکەوتوویشی گەڕایـەوە بۆ سەر زەوی. ئەمە مشتە کۆڵەیەکی گەورە بوو لە ئەمریکا درا. ئەمريکا ترسی ئەوەی لێهات کە یەکێتی سۆڤیەت پێش ئەمریکا بچیتە سەر مانگ. هەسـتیان کـرد کە دواکـەوتـوونە.

جـۆن کەنـەدی بڕیاری دا کە مـرۆڤ بنێرن بۆ سەر مانـگ و بە ساغـیش بیگەڕێننەوە بۆ سەر زەوی. کەنەدی وتی:” ئێمە چوونە سەر مانگ هەڵـدەبـژێرین و کردوومانە بە ئامـانجی خۆمـان؛ نەک لەبـەر ئـەوەی گەیـشـتن بۆ ئـەوێ ئاسـانە، بەڵکو رێک لەبـەر ئەوەی گەیشتن بۆ سەر مانـگ کـارێکی سەخـتە” ئامادەکـردن و جێیبەجـێکـردنی ئـەم کارەشی بە (ناسا) سـپارد. ئەم بڕیـار و بەڵـێنەی جۆن کەنەدی لە جیهاندا کاردانەوە و رەخنەی لێکەوتەوە. زۆر لە دەوڵەتان و سەرکردەکانی جیهـان، بڕیارەکەی کەنەدییان، بە خەون و وڕینە و سەرچڵییەکی نەزۆک و ئەستەم زانین. بەڵام لە ساڵی (١٩٦٩) دا، لە رێی کەشتی ئاسمانی (ئەپـۆلۆ ـ ١١) ەوە، بۆ یەکەمین جار لە جیهـان و لە مێژووی مرۆڤـایەتیـدا، دوو کەشـتیوانی ئەمریکی (نیل ئارمسترۆنگ) و (باز ئاڵدرین) بۆ یەکەم جـار پێـیان خسـتە سـەر مانـگ و زیـاتر لە دوو کـاتژمێر و نیـو لەسـەر زەوی مـانگـدا گوزەریان کـرد. (نیـل ئارمسترۆنگ) کە یەکەم کەشـتیوانە، کە پـێی خستە سـەر مانـگ وتی:” ئەمە هـەنگاوێکی بچـووکە بۆ مـرۆڤـێک، بازێـکی زەبەلاحـە بـۆ مرۆڤـایەتی”. بە ساغـیش گـەڕانەوە بـۆ سەر زەوی. خـەون و بەڵـێن و بـڕیـارەکەی جـۆن کەنـەدی هاتەدی و بوو بە راستی. ئەمریکا سەلماندی کە لە بەردەم ئیرادەی پۆڵایین و بڕیـاری تۆکمە و تێکۆشانی مرۆڤدا، ئەستەم و ناکرێ بوونی نییە. پەیامێکیش بوو بۆ سۆڤیەت. بـە داخـەوە کـە (جـۆن کـەنـەدی) هـێـنانـەدی بـڕیـارەکـەی نـەبـیـنی. لـە رۆژی (٢٢/ نۆڤەمبەر/١٩٦٣) دا، لـە لایـەن هـاوڵاتـییـەکی ئەمـریکـییەوە تـیرۆرکـرا.
لە ئەمڕۆشدا ئەمریکا، نەخشەی ئەوەی داڕشتووە، کە لە سەرەتای ساڵانی سیـیەکانی داهاتووی ئەم سەدەیەدا، مرۆڤ بۆ سەر هەسارەی مەریـخ بنـێرن. ئەمەشیان ئەستەم نییە و دێتەدی. وەک چۆن مرۆڤـیان بۆ سەر مانگ نارد، بۆ سەر مەریخـیشی دەنێرن.
بە کورتی ئیـرادەیەکی بەهـێز و بـڕوا و متمانە بەخۆبـوون وتێکـۆشان و کـۆڵنـەدان و ویست و سـووربـوون و پشوودرێـژی، مەرجە سەرەکییەکانی سەرکەوتن و هـێنانەدی خـەون و هـیوا و ئامانجـەکانی مـرۆڤـن. دەڵـێن: ئەوەی دەیەوێت بگات بە خۆر، خـۆر تـیشـکەکـانی بـۆ شـۆڕەوە دەکـات، تا پـێـیانـدا سـەربـکەوێـت و بگـاتە لای.
(*) تێبینی: چەنـد وتەیەکم لە وتەکانی ناوداران، لە پەرتووکی (نهـێنی سەرکەوتن لە بازاڕەکانی کاردا) وەرگرتـووە. نووسینی: کیهـان نیا.. وەرگـێڕانی: د. ئەدهەم ئەمین.
رەزا شـوان
٢٦/ نۆڤـەمـبەر/ ٢٠٢١




چـیرۆک بۆ منـداڵان.. کـەو و رێـوی.. نووسینی: رەزا شـوان

بەیانی رۆژێـکی بەهـار، لە دامێنی چیـایەکی بەرزی کوردسـتان، لەسەر تاشە بەردێکی قـووچ و بەرزدا، کـەوێـک نیشتبـۆوە. پـڕ بە گـەرووی دەیقـاسپانـد. رێـوییـەک بیـنی و لە خۆشـیدا کـەوتە هەڵپەڕیـن.
رێـوییەکە: ئای کە کەوێکی جـوان و قـەڵەوە. گۆشتی ئەمڕۆمان دەرچـوو. بەڵام با بـیر لە فـێڵـێک بکەمەوە و لـێی نزیک ببـمەوە، تا بتـوانـم بە ئاسـانی بیگـرم و حەپـەلـۆشی بـکەم ـ دوای کەمـێک بیرکـردنەوە ـ پێمـوایە فـێڵـێکی باشـە. دەی پێـویسـتە زووبـکەم تا هـەڵـنەفـڕیـوە.
رێـوییەکە بە ئەسـپایی رۆیی و لە کـەوەکە نـزیـک بـۆوە.
رێـوییەکە: بەیـانیت باش، ئەی کـەوی دەنگخـۆش، ئەی شاهـونەرمەنـدی باڵنـدەکـان، بە راستی خـاوەنی دەنگـێکی نـاوازە و ئەفـسوونـاوی. مـن زۆر سەرسامی جـوانی و دەنـگە زوڵاڵ و خۆشـەکـەتـم.
کـەوەکە: زۆر سوپاس
رێـوییەکە: ئەوەشم بیستووە، کە تۆ بەهـرەیەکی زۆر باشیشت لە نواندن و لە لاسایی کـردنەوەدا هـەیە. بەڵام مـن بە چـاوی خـوم هـیچ نـوانـدنێکم لێـت نەبیـنیوە. دەتـوانی ئـەم تـوانـایەت و راستیـیەشـم بـۆ بسەلـمـێنی؟
کەوەکە بە زمـانلووسی و ئەم پێ هەڵـدانەی رێوییەکە بڕوای کرد و پێی فـشەوە بوو.
کـەوەکە: چـی بکـەم تـا بـۆت بسـەلـمـێـنم؟
رێـوییەکە: دەتـوانی رۆڵـی کەسـێکی چـاو نـووقـاوی نـووسـتوو ببـینی؟
کـەوەکە: بـۆ ناتـوانـم، لەمـە ئاسـانـتر نیـیە.
کـەوکە سـەری کـردە سەر تاشـە بەردەکـە و هـەردوو چـاوی نـووقـانـد.
رێوییەکە یەکسەر پەلاماری کەوەکەی دا و بە دانـەکانی هەردوو باڵی گـرت و بردی.
کـەوەکە زانی تێکەوت و کـۆتـایی ژیانێتی و رێـوییەکە دەیخـوات. کەوتە بیرکـردنەوە.. بیـرۆکەی فـێڵـێکی باش بە خەیـاڵیـدا هـات. دوا تروسکەی هـیوای بوو بۆ رزگـاربوون لە مـردن.
کـەوکە: رێـوی گیان دەزانـم دەمخـۆیت. لەوانەیە بە خواردنی من تێر نەبیـت. بەڵام من لەم نزیکانە کـونە کەروێشکـێک دەزانـم لە کوێیە.. پێش ئێستا دوو کەروێـشکی قـەڵەو و خرپنـم بینی چـوونە کونەکەیـانەوە.. لە ئێستادا نووسـتوون. گەر کونەکـەیانت پیشان بـدەم، بە ئاسانی دەتـوانیـت هەردووکیـان بگـریت و خـۆت مەسـتی گـۆشت کەروێـشک بکەیـت. بەڵام بە مەرجـێک پیـشانـت دەدەم، کـە بە دەنگـێکی بەرز و بە خێرایی هـاوار بکەیـت و بڵـێی:”لاولاو”.
رێـوییەکە بە قسەکـانی کـەوەکە بـڕوای کرد و لـە دڵـی خـۆیـدا وتی: دوو کـەروێـشکی قـەڵـەو بەشی دوو رۆژم دەکـەن. ئـای کە گـۆشـتی کـەروێـشک خـۆش و بەتـامە. خـۆ ئەگەر هەردووکیانیش نەگـرم یەکێکیان هـەر دەگـرم. چی تـێ دەچـێت کە بە دەنگـێکی بەرز هاواربکەم و بڵـێم ” لاولاو “. دەمی کردەوە کە بڵێت “لاولاو”. کەوەکە لە دەمی بەربـوو و رزگـاری بـوو و هـەڵـفـڕی.. چـوو لەسەر لـووتکەی چیـایەکەدا نیشـتەوە.
رێـوییەکە (لەبەر خۆیەوە): کـەی مـن وا گەمـژە بـوومـە و بە ئاسانی هەڵـخەڵـەتـاوم؟
کـەوکەش (لەبەرخۆیەوە): نازانـم چـۆن بـڕوام بە قسەکانی ئەو رێـوییـە کـرد؟ رێـوی هـەر رێـوییـە، گـەر کەوڵـەکـەشی بگـۆڕێـت.. ئـەی کـورد نـاڵـێت:
“رێـوی بـە فـێـڵ نـاوەسـتێ …… مـەگـەر تـەڵـە بیـبەسـتێ”
پێـویسـتە لـەم بەسەرهـاتـەم، پەنـد وەربگـرم و دووبـارە هـەڵـنەخـەڵـەتـێـم.

() بیـروکەی ئـەم چـیرۆکـەم لـە چـیرۆکـێکی (عـەبـدولـمەجـید ئیـبراهـیم قـاسـم) ەوە وەرگرتووە. کە چیرۆکنووس و نووسەرێکی ناسراوی کوردە لە بواری ئەدەبی منداڵان. لە شاری “قـامیشـلـو” لە رۆژئـاوی کـوردسـتان دەژی. بە زمـانی عـەرەبی دەنـووسێ. () مەبەستم لەم چیرۆکە، کەسانی فـێڵباز لە ناو کۆمەڵدا زۆرن. کە دەیانەوێ بە فـێڵ و بە زمـانـلـووسی، کەسـانی خـۆشــباوەڕ بـۆ مەبەسـتی خـۆیـان هـەڵـبخـەڵـەتێـنن. بـەڵام هـەمـوو جـارێـک سـەرکـەوتـوو نابـن و لـەوان زیـرەکـتر هـەیە. پێـویسـتە وریـابیـن و نەکـەوینـە داوی ئـەم فـێـڵـباز و قـۆڵـبڕانـەوە، کـە لە رێـوی رێـویتـرن.

سـویـد: ٢٠٢١




ئەردۆگان هەڕەشەی سەربازی لە رۆژئاوای کوردستان دەکات.. رەزا شـوان

ئەردۆگانی رەگەزپەرست و دیکتاتۆری سەرکۆماری تورکیای زیندانستان. دوای ئەوەی کە بە هـۆی سیاسەتە چەوت و سەقەتەکـانی و قـورخکردن و تاكـڕەوی لە دەسەڵاەت و لە بڕیارەکانی تورکیادا، لە هەموو فـایلەکاندا، لە سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی تورکیایدا تووشی شکستی سیاسی و سەربازی و پەیـوەنـدییە نێودەوڵەتییەکانی کردووە. ژێرخانی ئابووری تورکیاش تادێت زیاتر و زیاتر دادەتەپێت و لیرەی تورکییش بەرامبەر بە دۆلار زۆر بێ نرخ بـووە. رێـژەی هـاتنی گەشتیاران بۆ تـورکیا زۆر زۆر کەمبۆتەوە.

رێـژەی بێـکاری لە سـەدا پیست و پێنجی تێپەڕانـدووە. زۆربەی خەڵـکی تورکیا لە ژێر هـێڵی هـەژاری و بـرسێتیدا دەژیـن. ئـازادی و دیمـوکراتی و مافـەکانی مـرۆڤ و مافی دەربڕین و ئـازادی رۆژنـامەوانی و میـدیـا لە تورکیادا بـوونیان نییە. تورکیا لە بـواری ئـازادی و مافەکانی مـرۆڤ لە لیستی رەش دایە. تورکیا لە پێشبەندی ئەو وڵاتانە دایە کە پێشێلی مافەکانی مـرۆڤ و ئـازادی دەکات، بە داپڵـۆسین و سەرکـوتکردن و کوشتن و گرتن و زیندانیکردن و ئەشکەنجەدان و تیرۆرکردن و بێسەروشوێنکردن وەڵامی داوا رەواکانی خەڵـکی داوەتـەوە و دەداتـەوە.
ئەردۆگان نکووڵی لە بوونی کێشەی کورد لە تورکیا دەکات. لە کاتێکدا، زیـاتر لە سەد ساڵە تورکیا بە دەم چـارەسەرنـەکـردنی کێشەی کوردەوە دەناڵـێنێ. نکـووڵی لە بوونی (٢٥) ملیـۆن کـورد لە باکـووری کوردسـتان دەکـات. نـەک هـەر دان بە هـیچ مافـێکی سادەی کورد دا نانێت. بەڵکـو تا سەر ئێساق رقی لە کوردە و دژایەتی نەتـەوەی کورد دەکات لە هەر شوێنێکـدا بێت. کورد بـووە بە شــێرپەنجەی سـەر دڵی و لێی نابێـتەوە.
بێێگومان ئەردۆگـانی دروستکەر و هـاوپەیمانی داعـشی تـیرۆریستە. دوای ئەوەی لە سـوریا و لیبیادا شکـستی هـێنا. نەشی تـوانی پەیـوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتـانی عـەرەبیدا ئاسایی بکاتەوە. چونـکە دەوڵەتانی عـەرەبی خەریـکە لە دووڕووی و لە نیاز گەڵاوی ئەردۆگان تێبگەن، ئەوەش دەزانن کە ئەردۆگان سەرۆکی “اخوان الشیاطین”ە و لەگەڵ گورگـدا گوشـت دەخـوات و لەگـەڵ مەڕیشدا شـین ەکات.
ئەردۆگان دوای ئەوەی کە لەلایەن سەرۆک کۆماری ئەمریکا “جـۆ بایـدن” ەوە، ڕووی پـێ نـەدا و پێشـوازیی لێ نەکـرد و نە ویستی چـاوی پێبکەوێـت. سـەرۆکی رووسیاش
“فـلادیـمێر پـۆتین” لە کـۆبـوونەوەی “سوتـشی” لە رووسیا. بە رووییەکی ساردەوە پێشـوازی لێکـرد. چونـکە باش لە دووڕوویی و نیـازگـڵاویی ئەردۆگان تێگەیشـتووە.

لایـەکی کەشەوە، لە لایـەن پەرەلـەمـانی ئەورۆپییـەوە، چەنـد جـارێـک سەرزەنشـت و پرۆتیستـۆ کرا، لە بەرامبەر پێشیلکارییەکانی مافەکانی مرۆڤ و سەرکوتکردنی ئازادی را و رۆژنـامـەگەری و ئـازاد نەکـردنی سـەلاحـەدیـن دێـمـیرتـاش و عـوسـمان کـاڤـالا. جەخـتیشیان لەوە کـردەوە، کە بەم پاشەڵ خـوێنـاوی و پیسیـیەوە، مەحـاڵە کە تـورکیا ببێـت بە ئەنـدامی یەکـێتی دەوڵـەتـانی ئـەوروپـا.
دەوڵەتانی ئەوروپا چەنـد جارێک ئەوەشیان دووبـارە کردەوە، کە ئەردۆگان بازارگانی بە پەنـابەرانی سوریـاوە دەکات. بۆ بەرژەوەندی خۆی ئەم کێشەیەی قۆستۆتەوە نەک لە رووی بەزەیی و مرۆڤایەتییەوە. تا ێێستا چەنـد ملیار دۆلاری لە یەکـێتی دەوڵەتانی ئەوروپـا وەرگـرتـووە.
لە گەڕان بە دوای نەوت و گازیشدا لە دەریای سپی ناوەڕاسـتدا، لە دەرەوەی سنووری ئـاوی تـورکیادا، لەمـەش شکـستی هـێنا و سەریـان پێ شـۆرکـرد.
لە نـاوخـۆی تـورکیاشـدا، رۆژ لە دوای رۆژ، لایەنگـرانی پارتەکـەی ئەردۆگـان، پـارتی نـاداد و ناگەشەکردن لە پاشەکشـێدایە، زیاتـریش دزی و گەندەڵییەکانیان ئاشکـرا دەبن. تەنیا پاڵپشتی حـیزبە نەتـەوەپەرستەکەی باخچەلی رەگەزپەرستە. کە تەنیا بـۆ دژایەتی گەلی کورد بوونە بە هاوپەیمانی ئەردوگان. خەڵکی بێزاربـووش لە زیادبـوون دان. بە پێچـەوانـەوەشـەوە، حـیزبە ئـۆپـۆزسـیۆنـەکـانی تورکیـا، زیـاتر بەهـێزبـوونـە و زیـاتر رووبەڕووی گەندەڵییەکان و تەخشان و پەخشانکـردنی ئەردۆگان بە پارەی مییللەتەوە بوونە. کە بۆتە هۆکاری سەرکی دابڕانی تورکیا لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و داروخانی ئابـووری و بێ نرخبوونی بەهـای لیرەی تورکی و بەرزبوونەوەی نرخەکانی خۆراک و شتومەکە پێویستییەکان، بڵاوبـوونـەوەی گـرانی و هـەژاری وبێکاری لە تـورکیادا.
ئەرۆگـانی گیلەپیاو، دەیـەوێت، سەرنجی خـەڵکی بە لایەکی تردا بەرێت و هەمـوو ئەم قـەیـرانانە لە بیری خەڵکی تورکیـا بباتەوە. ئەمەش بە لای خەڵکی تورکیا و دەوڵەتانی ناوچـەکەوە، شـتـێکی نـامـۆ و تـازە نییە. هـەر کـاتێک ئەردۆگـان شـکـستی هـێنابێـت. هەرەشەی لە کورد کـردووە، ئۆپەراسـیۆنی سەربازی لە دژی کوردسـتان ئەنجامـداوە.
ئێستاش ئەردۆگانی خوێنڕێـژ و نامەرد کە بە رقـی کورد ئـاوسە، نیازی گڵاوی ئەوەیە کـۆمەڵکـوژییـەکی تـازە لە دژی گـەلی بێتـاوانـمان لە رۆژئـاوای کوردستان ئەنجـامـدا.
زۆر بێ شەرمانە، هەڕەشەی ئەوەی کرد، کە ئۆپەراسیۆنی سەربازی دەکەین و هێڕش دەکـەینە سەر رۆژئـاوای کوردسـتان. دوا بە دوای خۆشیدا، مەولـوود چاوشی وەزیری دەرەوە و وەزیـری بەرگریشیان خەلووسی ئاکار، هەمان هەڕەشیان دووبـارە کـردەوە. کە بە هەمان ئایدۆلـۆژیای بۆگەن و رەگەزپەرستی و رق لە کـورد پەروەردە کـراون.
بۆ ئەم مەبەستە و نیـازە گڵاوەیـان، ئەردۆگانی ناپیاو، جـگە لـەوەی کە لەشکـرێکی گەورەی دڕنـدەی بە تانـگ و تـۆپ و زرێپـۆش و فـرۆکەی جـەنگی و درۆن، ئامـادە کردووە. هەروەهـا جاشە ئیسلامییە بەکرێگـیراوەکانییشی لە بەرەی نوسـرە و داعـش لە سوریا. خستۆتە ئامادە باشی و چەکی نوێی بۆ ناردوون، تا لەگەڵ سوپای تورکیادا، پێـکەوە هـێڕش بکـەنـە سـەر رۆژئـاوای کوردسـتان. ئەردۆگـانی سیکـۆپـاتی، وەک هـێڕشەکانی پێشووتـری بە جاشەکانی و لەشکـرە ئامادەکـراوەکەی وتـووە: سـەر بۆ ئێـمە و تـاڵانی و دزی بـۆ ئێـوە. دەستـیـش لـە منـداڵی نـاو لانکـیشـیان مـەپـارێـزن. دەیەوێت سیاسەتی “زەوی سـووتـمـاک” لە رۆژئـاوای کوردستان دا ئەنـجـام بـدات.
دەیەوێت بەم تاوانە نامەردییە تـازانەی لایەنگـرتن و دەنگەکانی رەگەزپەرستەکانی تورکیـا بەدەستبهـێنێت بـۆ هەڵـبژاردنەکـانی داهـاتـوو لە تـورکیادا. واتە ئامانجـێکی سیاسی و هـەڵـبژاردنی لە پشـتەوەیە.
مەبەستم ئەوە نییە کە ترس بخەمە دڵی رۆڵە قارەمانەکانی گەلی کوردمان لە رۆژئاوای کوردستان. ئەوان باش لەم هەڕەشە و نیازگڵاوی و نامەردییانەی ئەردۆگانی خوێنڕێـژ تێگەیشتوون. هەموو خراپی و و تاوانێـکی قـێزەوەنیان لێـدەوەشــێتەوە. کۆمەڵکـوژی دێـرسـیم و ئاگـری و دۆڵی زیـلان و چەنـدین شـوێنی تـرمان لە باکـووری کوردستانـدا، لە بیرمان نەچـۆتەوە و لە بیرمان ناچـێتەوە. رۆژیـش نییە کە لە شاری “عـەفـرین”ی داگیرکراودا، چەنـدین تـاوانی کوشتن و رفـانـدن و پەلاماردن و بێسەر و شوێنکـردنی لاوانی کوردمان نەکەن ئەم بێڕەوشتانە هەموو تاوان و بێڕەوشتییەکیان لێدەوەشێتەوە.
گەر ئەردۆگانی دکتاتـۆری لەخـۆبایی، کەرایەتییەکی وابکات، با باش بزانێت بە ئاسانی بـۆی ناچـێتە سەر و باجـێکی زۆری ئـەم سەرەکێشی و بێ ئەقـڵییەی دەداتەوە. خۆیان باش ئەوە دەزانن، کە مەحاڵە و هەرگیز ناتوانن بە زەبـر و بە هـێز و لەشکـرکێـشی و بە کۆمەڵکوژی، چـۆک بە گەلی قـارەمـان و خـۆڕاگـر و کۆڵنەدەری کوردمان دابـدەن.
رۆژئـاوای کوردسـتان. رۆژئـاوای هـەمـوو کوردێـکی دڵسـۆز و کوردسـتان پـەروەرە. هەمـوومـان رۆژئـاڤـایـن و چارەنـووسمان یەکە. هـەر کـوردێـک هـەڵـوێـستی نەبێـت، هـاشا کـورد و کوردستانی نیـیە.
خوشک و برایانی دڵسۆز و کورد و کوردسـتان پەروەر، پێویستە هەڵـوێستمان هەبێت. ئەوەی لە توانمـان دایە و پێمان بکـرێت درێـغی نەکـەین. ئـەرکی نەتـەوەیی و رەوشتی هەموومانە، کە ئامادەبین بە هەر شێوازێک بێت، بۆ رووبـەڕووبـوونەوە و بەرنگاری هـەر هـێڕشی تـورکیای داگـیرکەر و رەگـەزپەرسـت بـۆ سـەر رۆژئـاوای کوردسـتان.

ئەی حـیزبە ئیسلامییەکانی کوردستان. نیازتـان وابـوو، کە شەڕکەری کورد بـۆ غـەزە بنـێرن و لـە دژی ئیسرائیـل شەڕبـکەن. گـەر کەمـێک هـەسـت و هـاوبەسـتەبـوون و غـیرەتان هـەیە. شەڕکەرتـان بۆ رۆژئاوای کوردستان بنێرن. با شەڕی لە دژی تورکیا بـکەن. ئەگەر ئیسرائیـل بە داگـیرکەری فـەلـەسـتین دەزان ـ ئەگەرچی خـاکی ئیسرائیـل خاکی خۆیەتی ـ تـورکیاش داگـیرکەری کوردستانە. کوردسـتان خـاکی کوردە و تورکیـا بە کوشتن و وێـرانکردن داگـیری کردووە. دەزانـن و لەبیرتانە، کە مـەلا ئەردۆگـانییە رەگەزپەرستە بەکرێگیراوکان، لە کاتی داگیرکردنی شاری عەفـرین دا، لە وتـارەکـانی نوێـژی هـەینی مزگەوتەکانی ئیستەنبول و ئەنکەرەدا، فەتـوای ئەوەیان دا. گەر مار و دووپشکتان بینی مەیکـوژن، بەڵام گەر کوردتان بینی بیکـوژن. ئەی نەشتـان بینی کە سـەرۆکی رێکخـراوی حەمـاسی ئیسـلامی فـەلـەستیـنی “خـالیـد مەشـعـەل” بە بۆنـەی داگـیرکردنی شاری عەفـرینەوە پیرۆزبایی لە خوێنڕێـژ ئەردۆگان کرد و شاباشی کرد؟
ئەی بیرتان نایات، کە بەعسییە عەرەبە شۆڤێنییەکان، کە نەوەکانی خەلیفەکان و خالید بن وەلید و قەقاع سەعدن، چۆن پەلاماری کوردستانیان دا. کۆمەڵکوژی و کیمیاباران و ئەنفالیان لە کورد کرد هەر لەبەر ئەوەی کە کوردین. کام دەوڵەتی ئیسلامی و عەرەبی کەمترین بڕوا لەسەر کورد هاتنە قسە و لۆمەی سەدامیان کـرد؟. بەس بە خرافـاتی بێ بنەما مێشکی سڤیل و خۆشبڕوای خەڵکی کورد بشۆنەوە. ئێوە پێش ئەوەی ئیسلام بن کوردن. گەر هەڵـویستی نەتەوەییتان نەبێـت.. ئەوسا قسەیەکی ترمـان دەبێت.
خۆشک و برایانی کوردمان. هەموومان دەزانین کە نیازی گڵاوی تورکیا لە هێڕشکردنه سەر رۆژئاوای کوردستان چییە. هەموومان کوردین و کوردستان نیشتمانی پیـرۆزمانە، لـە ئـەوپـەڕی باکـووریەوە تـا ئـەوپـەڕی باشـووری، لـە ئـەوپـەڕی رۆژهـەڵاتـیەوە تـا ئـەوپـەڕی رۆژئـاوای، خـاکی پیـرۆزی هەمـوو کوردێـکی دڵسـۆزە، لە هـەر شـوێنـێکی کوردستانـدا بـژی. با هەمـوومان یەکگـرتـوو و یەکـدەنـگ و یەک هەڵـویستبین، ئەرکی پێویستی ئەستۆمان بەدی بهـێنین. ئەگینا شەرمەزاری گەلەکەمان و مێژوومـان دەبیـن.
درود بۆ رۆحی شاعـیری نەمر و نەتەوەیی کوردمان “فـایـق بێـکەس” کە دەڵـێت:
قـەت مـەڵـێن دوژمـن بەهـێزە تـۆپ و تەیـارەی هـەیە
ئیـتـفـاقـتان گـەر هـەبێ زۆر زەحمەتە خـۆی رابگـرێ

١٥/ ئوکتۆبەر/٢٠٢١




پیـرۆزبێـت (رۆژی جـیهـانی ماوسـتایـان).. رەزا شـوان

مامۆستایان بەنـرخترین و گەورەترین ژیـرخـانی فـێرکاری و پەروەرەدەیی رۆشـنبیرین.
پیشەی مامۆسـتایی لە جیهانـدا، پیـرۆزتـرین پیشـەیە و بە دایـکی هەمـوو پیشەکـانی تر دادەنرێـت. مامۆسـتایـان خـاوەنی پیـرۆزتـرین پـەیـامن و مـژدەبـەخـشـن بۆ هـێنانـەدیی ژیـانـێکی بـاشـتر و داهـاتـوویـەکی گـەشـتر و جـیهـانـێکی ئـاسـوودەتـر. مامـۆسـتایـانی سەرکـەوتـوو کۆڵـەکـەکـانی بنیـاتنـانی فـێرکـردن و پەروەردەکـردنێـکی سەرکـەوتـوون.
(جـبران خەلیـل جـبران) دەڵێـت:” نیشـتمانەکـان لەسەر شـانی سێ کەس بنیاتدەنـرێـن: مامۆستا پەروەردەی دەکات، جووتیار خۆراکی بۆ دابین دەکات، سەربـاز دەیپارێزێت”.
لـەم پێودانـگەوە، ئەوە دەزانـین کە مامۆسـتایان چی ئەرکـێکی قـورس و پیـرۆز و چی بەرپـرسیارێـتیەکی هەسـتیار و گـرنـگ و چـارەنـووسـازیـان لە ئەسـتۆگـرتـوون. هـەر هەڵـەکـردنێک لە فـیرکـردن و پەروەردەکـردنی قـوتابییەکـانیانـدا، دەشێ کـارەساتـێکی نەخـوازراوی لێبکەوێتـەوە و راستکـردنەوەی زۆر ئاسان نابێت و زۆری تێـدەچـێت.
(ئەلیـزابێـت مـاخ) دەڵێـت:”لە کـاتی ئەنجامـدانی پەروەردەکـردنی منـداڵەکانمانـدا، هەر هـەڵـەیـەک بکـەیـن، دەبێـتە هـۆی دۆڕانـدنی جەنـگـێک، کە لە پێـناوی داهـاتـوویەکی باشـتردا دەسـتمان پێ کـردووە “.
لە ساڵی (١٩٩٤) ەوە، هەموو ساڵـێک لە رۆژی(٥/ ئوکتۆبەر) کە بە (رۆژی جـیهـانی مامۆستایان) دانراوە، بەم بۆنەیەوە لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا، بە گەرمی پیـرۆزبایی لە مامۆستایان دەکەن و گوڵیان پێشکەش دەکەن. لە قوتابخانەکان و لە شوێنانی تریشدا ئاهەنگی خۆشی و چەندین چالاکی هەمەجۆرە و هـۆنراوە و پەخشان پێشکەش دەکرین، هەر لەم رۆژدا، کۆمەڵێک لە مامۆستایانی لێهاتوو خەڵات دەکرێن. ئەم یادەش رێکەوتی راگەیاندن و واژۆکردنـی ئـەو راسپاردانـەن، کـە رێکـخـراوی نەتــەوە یـەکگـرتـووەکـان (یۆنسکـۆ) بۆ پەروەردە و زانیاری و رۆشنبیری، بە هـاوبەش لەگەڵ رێکخراوی کـاری نێودەوڵـەتی (ئیدیۆکشن ئینتەرناشیۆناڵ) دا، کەلە کۆنگرەی (پـاریس) دا، هـاوهەڵوێست بـوون لە راگەیانـدنی کۆمەڵێک راسپاردە. لە پێـناوی ئـاوڕدانـەوە و بایەخـدانی پێویست بە پیشەی مامۆستایی و بە وانە وتنەوە. بۆ باشکردنی باردۆخی مامۆستایان و پارستنی مافەکانیان لە هەموو جیهانـدا. چونکە فـێرکردنێکی باش و پەروەردەکـردنێکی دروست، هـیوا و مـژدەبەخـشی ژیـانـێکی باشـتر و خۆشـتر و داهاتـوویەکی گەشتـر و شیاوتـرن.
لە کۆنگـرەی پێنجـەمی نێـودەوڵـەتی بۆ پـەروەردە، کە لە ساڵی (١٩٦٦) دا، لە شـاری (جنـێڤ) لە سویسرا بەسـترا، لەسەر رۆشنایی راسپاردەکەی (یۆنسـکۆ) و (ئیدیۆکـشن ئینتەرناشیۆناڵ) یەکێک لە بڕیـارە گرنگەکـانی ئەم کۆنـگرەیە ئەوەبوو، کە بۆ یەکەمین جار بڕیـاری ئەوەیـان دا، کە رۆژی (٥/ ئوکتۆبەر)ی هەموو ساڵێک، بکـرێت بە رۆژی مامۆسـتایان لە هەمـوو جیـهاندا، بە نـاوی (رۆژی جیهـانی مامۆسـتایان). بـۆ یەکـەمین جاریش لە (٥/ ئوکتۆبـەر/١٩٩٤) دا، بە فـەرمی لە زیاتـر لە (١٢٥) وڵات لە جیهاندا، بەم بۆنەیەوە چالاکی و ئاهـەنگی شیاویان سزاکـرد. لەو ساڵـەوە تا ئەمـڕۆ، لەم رۆژ و مانـگەی هەمـوو ساڵـێکـدا، بە ئـەوپـەڕی رێـزەوە، یـادی ساڵـڕۆژی (رۆژی جـیهـانی مامۆستایان) کردۆتەوە. مەبەستـیش لەم یـادکـردنـەوەیە، دانــان و پێـزانینە، بۆ رۆڵی گـرنگ و بە قـوربانیـدانی مامۆسـتایان و بە پیـرۆزی پیـشـە و پەیـامەکـەیان.
رۆژی جیهـانی مامۆستایان لە هەموو وڵاتـانی جـیهانـدا، لە هەمـان رۆژدا ناکرێـت. لە هەندێ وڵاتـدا. لە رۆژان و مانگی تردا دەکرێن. رەنگە ئەو رۆژانەیان هەڵبژاردووبێت کە پەیوەنـدییـان، بە رۆژی تایبەتمەنـدی مامۆستاکـانیان یا نیشتمانەکانیانەوە هـەبێت.
مامۆستایان بە دڵسۆزی و لەخۆبووردن و ماندووبوونەوە خـزمەت دەکەن، بێ ئەوەی چـاوەڕوانی سوپاس و هیـچ پاداشـتێک بن. لە هـەموو وڵاتانـدا، مامۆستایـانن بـەردی بناغـە و کۆڵـەکەکانی شارسـتانی و پێـشکەوتـن و داهـێـنان و گـۆڕانـکارین. رابـەر و چـرای گـەشی رووناکـردنەوەی شـەوەزەنـگی تاریکـین. مـۆم ئاسـایی دەسـووتـێن بۆ ئـەوەی رێی سەرکـەوتـن و پێشکەوتـن و داهــاتـوو بـۆ رۆڵـەکـانی نیشـتمانەکـانیـان رووناک بکەنەوە. مامۆستایان هـەنگ ئاسایین و شیلەی گوڵانـی زانیاری و زانسـتی دەمـژن و هـەنـگـوێنی زانیـاریمان پێشـکەش دەکـەن. مامۆسـتایـان هـێـندە رێـزدار و شکۆدارن و پایەبەرزن، تا ئەو رادەیەی کە بە میراتگر و بە جێگـرەوەی پێغەمـبەران ناوزەنـد کراون. میری شاعـیرانی عەرەب (ئەحمەد شەوقی) کە (بە رەچەڵەک کوردە) دەڵێ:”هەڵسە بۆ مامۆستا شکۆدارییە.. هـێندەی نەمابوو مامۆستا ببێت بە پەیامبەر”
مامۆستایان لە مێژووی هەر نەتەوەیەکدا رۆڵێکی گرنگ و کارتێکەریان هەیە. چونکه مامۆسـتایان نـەوە لە دوای نـەوە پێـدەگەیـەنن. هـێـمایەکـن لە هـێماکانی پێشکـەوتن و شارستانی. گەر گەلان شانازی بە زانا و دانا و بیرمەند و بلیمەت و داهێنەرەکانیانەوە بکەن، دەبێ ئەوە بزانن کە هەموو ئەم هەڵکەوتووانە لە پێشا قوتابی مامۆستا بوونە.
ئێمەش لە پـڕێک، نەبـووینە بە کـچ و کوڕێـک. مامۆستایانی کوردپەروەری دڵسۆزمان فێری ئەلفوبێی کوردایەتی و کوردستان پەروەری و تێکۆشان و گەشبینی و هیوادارییان کـردین. هـۆشی ئێـمە زەوییـەکی بەیـار بـوو. مامۆستاکـان کـێڵایـان و تـۆوی زانسـت و زانیاریان لێ تۆوکرد. لە چی پایە و پۆستێکـدابین، هەمیشە قەرزاری مامۆستاکانمانین. پشکی شانازی بۆ دڵسۆزی و رەنج و ماندووبوونی ئەوان دەگەڕێتەوە. ئەوان رۆڵێکی گرنگـیان لە بنیاتنانی دروستکـردنی کەسێـتی ئێمـەدا بیـنی.
مامۆستایانی خۆشەویست، پێشمەرگە گیانبەخشەکانی گۆڕەبانی فێرکردن و پـەروەردە، ئێوە شایەنی ئەوپـەڕی سوپاس رێـز و پێـزانین. ئێوەن منـداڵانی گـەلەکەمـان بە باشی فـێردەکەن و بە دروستی پەروەردەیـان دەکەن. ئێوەی دایک و باوک و خوشک و بـرا ئاسایین، دەستی سۆز و خۆشەویستی و رێز بە سەر منداڵە چاوگەشەکانماندا دەهـێنن. ئێوە خۆشـەویستی و هـاوبەستەبـوون بۆ کوردسـتان و کورد لە لایان شیرینتر دەکەن. لە راستیدا ئێوەی مامۆستایانی دڵسۆز پارەیەکی دەگمەنن کە بە ئاسانی دەست ناکەون.
مامۆستایانی دڵسـۆز، ئەو منداڵە چاوگەشـانەی کە تـا دوێـنی قـوتـابی ئێـوە بـوون، لە ئەمـڕۆدا: مامـۆسـتان، نووسـەرن، هـونەرمەنـدن، پارێـزەرن، پزیشـکن، ئەنـدازیارن، بەڕێـوەبـەرن، تێکـۆشـەرن، رۆژنـامەنـووسن، راگەیـانـدنکـارن، چـالاکـوانـن،.. هـتد. ئەمـانە ئەو تـۆوانەن، کە ئێـوە تۆتـان کرد و پێیانتان گەیـانـد و هاتـوونـەتە بەرهـەم.
مامۆستایانی فـرە بەڕێـزمان، ئێوە شوێنێکی تایبەتیتان لە دڵماندا هەیە، خۆشەویستی و رێزمان بۆ ئێوە بێسنوورن. هەردەم لە یادتان ناکەین، هەرگـیز رێـز و خۆشـەویستیتان لە دڵماندا کـاڵ نابـنەوە. نەک تەنها لە رۆژی جیـهـانی مامۆستایان دا، بەڵکو لە هەموو رۆژەکـانی ساڵدا، رووخسـاری گـەش و شـیرینی ئـێوە لەبـەر چاومـانە. وشـە ناسـک و جوانەکـانتان، رێنماییە دروست و بەسوودەکانتان، زەردەخـەنە شیرینەکانتان، چـێژێکی تایبەتییان لە یادەوەرییەکانماندا هەن. لە ئێوەی دڵسۆزەوە فێری تێکۆشان و کوردایەتی و کوردستان پەروەری و گەشبینی و کۆڵنەدان و هـیوا و ئومیـدی سەرکـەوتـن بوویـن. لە ئێـوەوە فـێربـوویـن کە لە بـەردەم بـڕوا و متمانە بەخـۆبـوون و ئیرادەی پـۆڵایـین و خۆڕاگـری و کۆڵـنەدانـدا، بۆ گـەیشـتن بە هـیوا و ئاواتـەکـانمان، ئەستەم بوونی نیـیە.
مامۆسـتایـانی دڵسـۆز و کوردسـتان پـەروەر، وشــەی سوپـاس و سـتایـش شەرمـتان لـێدەکەن. چونکە ئێـوە زۆر لـەوە گـەورەتـر و جیـاوازتـر و شایستەتـرن، کە وشـە و رستەی شیرین، بتـوانن ببن بە پارسەنگ و هـاوسەنگی دڵسـۆزی و شـکـۆداریتـان.
مامۆستایانی کوردستان، زیادەڕۆیی ناکەم کە دەڵـێم بە راستی ئێوە جیاوازن. لـە کـاتی شـۆڕش و راپەڕینەکـانی کوردستانـدا، ئێـوە رابـەر و پێشـڕەو و پێـشەنگ بـوون، بـە دەستێکتان چەکی بەرگریتان هەڵگرتبوو، قـارەمانانە و سەرسەختانە لە سەنگەرەکانی پێشـەوەدا بەرگریتان لە خـاکی پیـرۆزی کوردستانمـان دەکرد. بە دەسـتەکەی تـریشتان پێنـووس و پەرتـووکتـان هـەڵگـرتبوون. لە دێیـەکان و لە پەنـای کێوە سەرکەشەکان و ئەشکەوتەکانی کوردستانـدا، منـداڵانی گەلەکەمانتان فـێری خوێندنەوە نووسـین دەکرد. فـێری چـڕینی سـروودی (ئـەی رەقـیب) و (دەمی راپـەڕینـە) تان دەکـرد. لە خـەبـاتی نهـێنی ناو شارەکـانـیشـدا، ئێـوە دینـەمـۆی هـانـدان و هـۆشیارکردنەوەی گەلەکەمـان بـوون. بە رۆژ شـانە تێکـۆشـەرەکـانی نـاو شـارەکـانتـان رێکـدەخـسـت. بـە شـەوانیـش سەرپـەرشتی چالاکییەکـانی دژ بە رژێـمی داگـیرکەرتـان دەکرد. ئێوە لە هەموو شۆڕش و راپەڕینەکانی کوردستاندا، سەری رم بـوون و پشـکی شـێری تێکـۆشـان و خـەبـات و گیـانبەخـشیـنـتان هـەبـوو. مـێژووتـان پـاکە و پـڕە لـە سـەروەری و لە شکـۆداری و لە هـەڵوێستی بەرز. ئێـوە لە شۆڕشەکانـدا پێـشـمەرگـەی هـەڵمەتبەری شـێر ئاسـایین. لە ئاشتیـشـدا هـەڵگـری چـڵە نێـرگـزی خۆشـەویسـتی و ئاشـتین. ئەمـە باوەڕتـان بـووە و باوەڕتانە و نەگـۆڕاون و ناگـۆڕێـن.
ئێـوە بەبێ مووچـە و بە نیـوە مووچـە و بچـارەگە مووچـە، خـۆڕاگـربـوون و بایکۆتی خوێندتـان نەکـرد و قـوتابخـانەکـانتان بەجێ نەهـێشت. بە کـوێـرەوەری و بە نەبـوونی درێـژەتـان بە خوێنـدن و بە پەیـامـە بەرز و پیـرۆزەکەتـان دا. بۆیـە لە هەمـوو کەسێ ویـژدان ئاسوودەتـرن. بەم خۆڕاگرییەتان، لاپەڕەیـەکی شکۆداری و سەروەریی ترتان لە مێـژووی مامـۆسـتایانی کوردسـتان تـۆمـارکرد. رێـز و پێـزانـین و خـۆشــەویسـتی راستیی گەلەکـەمـان بۆ ئێوەی مامۆستایانی دڵسۆزمان، بەرزتـرین میـدالیای پێزانین و رێـزلـێـنانە.
بە داخـەوە کە دەسەڵاتـدارنی سەرکوتکەری هـەردوو حـیزبی دەسەڵاتـدار لە هـەرێـمی کوردستانـدا. لە جیـاتی پاداشتکـردن و پێـزانین و سوپاس و رێـزلـێنان بۆ تێکـۆشان و خۆڕاگری و بۆ خزمەتی پیرۆزتـان. کەچی زۆر نامەردانە، بە شـەق و بە تێـڵا لێـدان و گـوللـەبـاران و بـە قـسەی سـووک و بـە جـوێـنی ناشـیریـن، وەڵامی مـافـەکـان و داوا رەواکانتانیان دایەوە. ئەمەش ئەوپەڕی بێڕەوشتی و ناپیاوییە. پەڵەیەکی قـیزەوەنیشە
بە تەوێـڵی دەسەڵاتی خۆسەپێـنی شکستخواردوو و هـیچ لەبـاری هەرێمی کوردستان.
رۆژی سێ شەممە (٥/ ئوکتۆبەر/٢٠٢١) یادی (٢٧) تەمین ساڵڕۆژی (رۆژی جیهانی مامۆسـتایـان) ە. مامۆسـتایـانی کوردسـتانیش بەشێکـن لە مامـۆستایـانی جـیهـان. بەم بۆنـەیەوە، پـڕبەدڵ جـوانتـرین پـیرۆزبایتـان لێـدەکـەیـن. دەسـتە پیـرۆزەکـانی یـەک بە یەکتـان مـاچ دەکـەین و جـوانـترین چەپـکە گـوڵی خـۆشـەویسـتی و رێـز و دڵسـۆزی و ئەمەکـداری و پێـزانیـنمـان پێشکـەشـتان دەکـەیـن. ئەمـەش کەمـترین شـتە لـە ئاسـتی دڵسـۆزی و شـکـۆداری بەرخـودانی ئێـوەدا. گـەشـبـیـنیـن کـە لـە سـایـەی دڵسـۆزی و پەرۆش و مانـدووبوونی ئێـوەدا، داهـاتـووی گەشـتر بۆ کورد و کوردســتان دێـتەدی.
بەم بۆنەیەوە، ئەم پارچە هـۆنراوەیەی خۆم، کە بە ناوی قوتابییە بە ئەمەکەکانتانەوە نـووسـیومە. پێـشکەشی سـەرجـەم ئێـوەی مامۆسـتایـانی کوردسـتان دەکـەم:
هـەڵـسـن مامـۆســتا هـات
هـەڵـسـن هـەڵـسـن مامـۆســتـا هـات
پـێـشــڕەومـــانـە بــــــەرەو ئــــاوات
مامـۆســــتـایـە پـەیــــــام پــــــیـرۆز
لـێو بە خـەنـدە و هـێمـن و بـەسـۆز
بـە رووخـۆشـی و زمــانی شــیـریـن
زانـســـتـی زۆری پـێ بـەخـــــشـیـن
مـامـۆســـتامـان پـشـەنـــــــــگـمـانـە
خـوشــک و بــرا و هـاوڕێـــــــمـانـە
بـۆ تـۆی مامـۆســتای دڵـسـۆزمـــان
پـێـزانـــیـن و ســـپـاس و رێـزمـــان

رەزا شــوان
سـویـد: ٣/ ئوکتـۆبـەر/٢٠٢١




هاوڵاتییەکی تورک: گۆشت چییە؟ تامی گۆشتم لەبیرچۆتەوە!.. رەزا شـوان

هـاوڵاتییەکی تـورکی خانـەنشین، کە تەمـەنی حەفـتا و پێـنج سـاڵە. وتی: تـامی گـۆشـتم لەبیرچـۆتـەوە! ئـەی پـارە چـییە؟
جێگـری پارتی گەلی کۆماری تورکیا (گورسال تەکین) لە ئەستەنبول سەردانی کومەڵێک خاوەن دوکـان و فـرۆشیاری کـرد. تا لە نـزیکەوە گـوێی لە کێشەکانیان بێت. لە نێـو ئەو هاوڵاتییانەی کە ناڕەزاییـان لە دۆخی نالەباری ئابووری و بەرزبـوونەوەی نـرخـەکان و سەخـتـبوونی بـژێـوی و گـوزەرانی ژیـانیان بە کـوێـرەوەری، دابەزیـنی بەهـای لـیرەی تـورکی دەربـڕین. پیـرەمـێردێکی تورکی خانەنشین بوو، کە تەمەنی حەفـتا و پێنج ساڵە. سکاڵای لە بـارەی کەمی مووچەکەی و گـرانی بـژێوی ژیان کرد. ئاماژەی بەوەش کرد، کە لە تەمەنی (٣٠) ساڵیدا، خانەنشینیان کـرد. لە ئێستادا مانگانە (٣٠٠٠) هەزار لێرە وەردەگـرێـت. ئایا بـەم پـارەیە گـوزەران دەکـرێـت؟
پیرەمێردەکە هاواری کرد و وتی:”ناتـوانـم پارووی ژیـان بەدەست بهـێنم. گۆشت چییە؟ گوشـتم لەبـیرچـۆتـەوە! پـارەم لەبیرچـۆتـەوە! ژیـانـم تـاریـکە، نـاتـوانـم رێـکای خـۆم بـدۆزمـەوە!” پیـرەمـێردەکە جەخـتی لەوەش کـردەوە، کە ژیـانی خـۆی و خـێزانەکەی تێکچووە و بە کوێرەوەری سەردەنێنەوە. وتیشی:”بە درێـژایی حەفـتا و پێنج ساڵەی تەمەنی ژیانـم، وەک ئـەم رۆژە سەخـتانـەم نەبیـنیوە”
هـاوڵاتییەکی تری تورک، لە بارەی کارەساتی ژیـانییەوە وتی:”مـن مانگانە (٢٠٠٠) هـەزار لـیرە وەردەگـرم. لـەم پـارەیـە (١٤٠٠) لـیرەی لێـدەدەم بە کـرێ خانـوو. ئەم هـاوڵاتییە تـورکەش جەخـتی لەوە کـردەوە و وتی:”هـەمـوان لە تورکـیادا، ئاگـاداری بەرزبوونەوەی نرخی شتومەکەکانن. بەڵام تەنیا توێـژێک نەبێت کە نازانن و ئاگایان لـێیان نییە، ئەوانەش ئەو کەسانەن کە دەسەڵاتـدارن و ئـەم وڵاتـە بەڕێـوەدەبەن”
جـێگری پارتی گەلی کۆماری (گورسال تەکین) وتی:”بە تەمەنـەکـان لە تورکیادا، لە جیاتی ئەوەی کە بچـن بۆ گـازینۆکان و چـێشتخانـەکان، بەڵام بە هـۆی بێ پارەیی و گـرانی نـرخـەکـانەوە، ناتـوانـن بچـن بـۆ ئـەو شـوێنـانە. بە نـاچـاری روو لـە باخـچـە گـشتییەکـان دەکـەن”.
راست دەکەن، تەنیا دەسەڵاتـدارانی تورکیا ئاگایان لە گرانی و بەرزبوونەوەی نرخەکان نییە و لە ژیانی کوێـرەوەری و هـەژاری زۆرینـەی خـەڵکی نییە.
ئەردۆگـانی دیکـتاتـۆر و خـۆپـەرست و رەگـەزپـەرسـت و لەخـۆبـایی و قـورخکـردووی دەسەڵات و تاک بڕیاردەر، خـۆی و بنەمـاڵـەکەی و دەسەڵاتـدارانی رژێـمەکەی و پارتـە رەگەزپەرستەکەی، پارتی نـاداد و ناگەشەکردن. بە راست و چەپـدا، تەخشان و پەخشان بە پارەی گەلانی تورکیاوە دەکـەن و کـەس نیـیە بوێـرێت و رەخـنەیـان لـێبگـرێت. پیـان بـڵـێت ئێـوە دزن، پـارەی گەلـتـان دزیـوە. (ئەمـینە) ی ژنـی ئـەردۆگـان، تـەنیـا جـانتـا دەستییەکەی کە دروستکراوی فەرەنسایە و مارکەی (هـێرمیس)ە لە بازاڕێکی یابان بە (٦٧٠٠٠) هـەزار دۆلار کڕی. ئەی ناپـرسن ئەمینە خانـم، ئـەم پارەیەی لە کـوێ بوو؟. بێگومان دزە گەورەکە، ئەردۆگـانی مـێردی ئـەم پارەیـەی لە پـارە و لە سامـانی گـەلی تورکیا و گەلی کوردمان لە باکووری کوردستان دزیـوە. دەبێت ئەمینە خانـم بە نهـێـنی چـی دوڕ و گـەوهـەر و ئەڵـماس و زێـڕێـکی کـڕیبـێـت؟
گـەلانی تـورکیا بـرسـیانـە و بە نەبـوونی سـەردەنێـنەوە. کەچـی ئەردۆگـانی بێ بـاک، ئەردۆگـانی خـوێـنڕێـژ و شەڕخـواز، بـۆ شـەڕی کـورد و شـەڕی وڵاتـانی هـاوسێ و هـەڕەشەکـردن لە ناوچـەکە، بە بەهـای چەندین ملیۆن دۆلار، دوو کـۆمەڵە سستەمی رۆکـێتی (ئێس. ٤٠٠) ی لە رووسیا کـڕی. مانگانەش بە ملیونان دولار، مـووچە بە جاشـە بەکـرێگـیراوەکـانی و بە تـیرۆریسـتانی داعـش لـە سـوریـا و لـیبیا دەدات.
٢٧/ سێپتەمبەر/٢٠٢١




نایەکـسانی جـێـندەری لە ئـەدەبی منـداڵان دا.. رەزا شـوان

لە ئەمـڕۆدا، لە ئەنجـامی کاردانـەوەی ئەو هەموو ســتەم و نـاڕەوایی و نایـەکسانی و نادادپەروەری و تونـدوتیژی و پێشێلکارییانەی کە لە کۆمەڵگای کوردیمانـدا، لە لایەن پیـاوانی دەسـەڵاتسالارەوە، بەرانبـەر بە کچـان و بە ژنـانی کورد دەکـرێن، کە هـەمـوو بوارەکان و جمگەکانی ژیانیان قـورخکـردوون و هـیچ بـوار و دەرفەتێکیان بۆ کچـان و ژنـان نەهـێشتوونەتەوە و ئازادییـان سـنووردارکـردوون. بە چاوێکی کەمـتر و بە پلـە دوو لە کچـان و ژنـان دەڕوانـن و مافـە رەواکانیان پێ رەوا نابینن و بەبێ دەسەڵات و بـە زەعـیـفە و دەڵـەشــڕ و نـاوچـاخ نـاویـان دەبـەن. ئـەم نـایـەکـسـانییەش سـەرجـەم کۆمەڵگاکانی رۆژهـەڵاتی گرتۆتەوە، بە تایبەتیش لە دەوڵەتانی ئیسلامیدا. کە ژنـان بە کارەکەر و بە موڵک و بە پاشکـۆی پیاوان دەزانن. دەبێ پیاوان بەسەر ژنانـدا زاڵـبن.
یەکسانی (جـێـندەر) و بزووتنـەوەی (فـێمێـنیزم) بـوونەتە باسێکی گەرم و بە بابەتـێکی گرنگ و هەستیاری میدیا و راگەیاندن و سایتە ئەلیکترۆنییەکان. ساڵانە چەندین کۆڕ و کۆبوونەوە و سیمینار و پانێل و خۆپیشاندانی ناڕەزایی دەربارەی ئەم پرسە سازدەکرێن. کە کەسانی ئاکادیمی پسـپۆر و شارەزا و رێکخراو و چالاکوانانی بواری مافەکانی ژنان، باس و توێژینەوە و لێکۆڵینەوە و را و بیرۆکە و بۆچوون و رەخنە و پێشنیارەکانیان بۆ چـارەسەری ئەم کـێشەیە پێـشکەش دەکـەن. بەشـداریکـردنی هـەردوو رەگـەزی نێـرینە و مێـینە بە یەکسانی، لە هەموو بوارەکانی ژیاندا لەسەر بنەمای توانا و پسپۆری، تەنیا چارەسەرە بۆ چارەسەرکردنی نایەکسانی جـێندەری. پێویستە ئەم راستییەش نەک هـەر بە قسەی رووت، بەڵکو بە راستی و کـرداری لە رۆشنبیری و لەسەر زەویی راسـتیدا، رەنگـدانـەوەی هـەبێـت. ئـەمـە راسـتیـیەکی هـاشـا هـەڵـنەگـرە، کـە ژنـان و پیـاوان هەردوو نیوەکەی کۆمەڵـن و تەواکەری یەکـترین و هەردوو باڵی ژیان و پێشکەوتـنن.
“جـێـندەر” وشەیـەکی ئینگـلیـزییە و لە وشـەی “جـینـۆس”ی لاتـینـیـیەوە هـاتـووە.
وشەی”جـێندەر” لە زانستی زمـان و لە فەرهەنگـدا، بریتییە لەو جیاوازییە زگماک و سروشتییانەی کە لە نێوان نێر و مێـدا هـەن. بە تایبەتیش لە جیاوازە بایۆلۆژییەکاندا.
جیاوازییە بایـۆلـۆژییەکانی جەستەش چەسپاون و نەگـۆڕن. کەواتە زاراوەی جـێـندەر پێناسـەیە بۆ هـێـمای دوو گـیانـلەبـەری نـێریـنە و مـێـینە. ئـەم دوو مـرۆڤـە لە رووی بایـۆلـۆژییـەوە جیـاوازن و وەک یەکـنـین، هـەریەکـەیـان خەســڵەت و تایبـەتـمەنـدیی رەگـەزیی خـۆی هـەیـە. کە شـونـاسـنامەی رەگـەزی مـرۆڤ پـێکـدەهـێـنـن، ئەمـەش سـروشتییە، مـرۆڤ کە لەدایـک دەبێت یا کچـە یا کـوڕە. جـێـندەر لە ناوەڕۆکـدا، واتە قـبووڵکـردنی رەگـەزی یەکـترییـە وەک کـچ و کـوڕ.
چەمکی “جـێندەر” بەرامبـەر بە “رەگـەز” پێناسەکـراوە. بە پێی ئەو پـێناسەیەی کە لە ئەنسیکـلۆپیـدیـای (نەتـەوە یەکگـرتـووەکان) و رێکەوتنە نێـونەتـەوەییەکانـدا هـاتـووە، جـێندەریان بەرانبەر بە رەگەز داناوە. بەپێی پیناسـەکەی نەتـەوە یەکگرتووەکان، واتـای جـێندەری (بەرابەری رەگەزییە، واتا دابینکـردنی هـەل و پێـداویستییەکـانە بە یەکـسانی لە نێـوان ژنـان و پیـاوان دا، هەروەهـا بەرابـەرییە لە بـەردەم یاســادا).
لە “پسـوولـەی کەسایەتی” و “پاســپۆرت”ی هەریـەکە لە ئێـمە، بەرانبـەر”رەگـەز” مـێ یا نـێر نـووسـراوە. ئەمـەش ئاماژەیـە بە ناسـنامەی رەگـەزی هـەریەکمـان.
ئامانجی نەتەوە یەکگـرتووەکان ئەوەیە، کە بە یەکسانی مامەڵە لەگەڵ کچان و کوڕانـدا بکـرێت. یەکسانی جـێـندەری یەکێکە لە ئامـانجە گرنـگەکانی راگەیانـدنی گـەردوونی بۆ مافەکانی مرۆڤ کە لە لایەن نەتـەوە یەگرتووەکانەوە راگەیەندراوە. یەکسانی جـێندەری بەشێکە لە پرۆگرامە نەتەوەییەکانی وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا. کە هەر لە منداڵییەوە پەیـڕەویی ئەم یەکسانییە جـێندەرییە دەکەن و بە یەکسانی لە کچـان و کـوڕان دەڕوانن. هـەردوو رەگەز ئـازدن. جیاوازیش لە ئەرکەکان و لە مافـەکانی کچـان و کـوڕان ناکەن.
جـێندەریزم، سیستمێکی کۆمەڵایەتی و باوەڕێکی کولتوورییە. کە دەڵێت: جێندەر تەنها دوو دانـەی هـەیـە: نـێر و مـێ. هـەر وەک چـۆن دوو زایـەنـد هـەن. واتـە جـێـنـدەری کەسایەتییەک هاوشێوەی زایندەکەیەتی. کچان گەورەدەبن و دەبن بە ژنـان، کوڕانیش گەورەدەبن و دەبـن بە پیـاوان. ئەمەش راستییەکی زگمـاکی و سروشـتی و نەگـوڕە.
جـێندەر پێیوایە، کە هەموو ئەو ناڕەوایی و نایەکسانی و پەراوێزخستنەی رووبەڕووی کچان بوونەتەوە. هیچ پەیوەنـدییەکیان بە تایبەتمەندییەکانی بایـۆلـۆژییەوە نییە. بەڵکو دەرئەنجامی نۆرم و رێساکان و بنیادنانی کولتوورییـەکەی کۆمەڵگایە. ئەوە کۆمەڵگایە لەسـەر بنەمـای بایـۆلـۆژی، جیـاوازیی خسـتۆتە نێـوان کچـان و کـوڕان. ئەم جیـاوازی کردنـەش لە ئەنجـامی پەروەردەیـەکی نادروسـت و سەقـەتی کۆمـەڵایەتییـەوە دروسـت بـووە. کـە هـیچ رەوایـەکی لـۆژیـکی و مـۆراڵی و یاسـایی و مـرۆڤـایـەتیـیان نیـیە.
یەکسانی جـێندەری، ئاماژەیە بۆ مامەڵـەکردنی یەکسانـانەی دروست لە نێـوان کچـان و کـوڕانـدا، بەپـێی پێویستی و توانـا و لێهـاتـوویی هـەر یەکـەیـان. بێگـومان یەکـسانی و هاوسەنگی جێـندەری دەبێتە رەهـەند و هۆیەکی زۆر گرنگی پێشکەوتن و گەشەکردنی ئابـووری و پـەروەردەیی و کۆمـەڵایەتی و دادپـەروەری و رامیـاری و سەقـامگـیری و یەکـتری قـبووڵکـردن. لەمە زیـاتر ناچـینە نـاو قـووڵایی ئـەم باسـە فـراوانـەوە. دێیـنە سەر کـرۆکی باسـەکەمان کە دەربـارەی نایـەکسانی جـێـندەرییە لە ئـەدەبی منـداڵان دا.

منـداڵان لە تەمەنێکی زۆر زوودا، هـەستی رەگەزییان گەشەدەکات. زۆربەی منـداڵان لە نێـوان (١٨) مانـگ بـۆ (٣٠) مانـگ ناسـنامەی رەگـەزییـان گەشـەدەکات. کـەواتە جێندەر لایەنێکی گرنگە لە لایەنەکانی گەشەکردن. بابەتێکی بڵاوە لە ئەدەبی منداڵان دا دەتـوانین ئاشکـرای بـکەیـن. منـداڵان لە گـەلێ سەرچـاوەوە زانـیـاری وەردەگـرن. لە خـێزان و مامۆسـتاکان و هـاوڕێکـانیان، هـەروەهـاش لە ئـەدەبی منـداڵانەوە. منـداڵان هـەوڵی دروستکـردنی ناسنامەی تایبەتی خۆیـان دەدەن. یەکـێک لەو رەگـەزانـەی کە کارتێکـردنیان لـەم ناسـنامـەیـەدا هـەیە. ئـەو ئـەدەبـەیە کە دەیخـوێنـنەوە یان بـۆیـان دەخوێننەوە. ئـەدەبی منـداڵانیش بە گشتی بەوە پێناسە کراوە، هەر شتێک دەگەیەنێت کە منـداڵان دەیخـوێنـنەوە. بـەڵام ئـەم پێـناسـەیە لە جـیهـانی ئەمـڕۆدا بەرتەسـکە.
دەکرێت لە رێی ئەدەبی منداڵان و چالاکیی پەیوەندیداردا، کارتێکردن لە هەڵوێستەکانی منـداڵان و رەگەزییەکـانی منـداڵان بکـرێت. زۆربەی منـداڵان هەستێکی جـێگـیریان بە ناسـنامەی رەگـەزی خـۆیـان هـەیە.
نووسەرانی بوارەکانی ئەدەبی منداڵان دەتوانن رۆڵێکی گرنگ و کاریگەریان لە چاندنی تۆوی یەکسانی جـێندەریدا هەبێت، بە دابەشکردنێکی یەکـسانی و لەسەر بنەمـای توانا و لێهـاتوویی، بێ لایەنگیری، رۆڵ و چالاکی پاڵەوان و کەسایەتی و کارەکتەرەکانی ئەو بابەتە هەمەجـۆرە ئەدەبییانەی کە بۆ منداڵان دەیاننووسن دابەش بکەن. کە لە ئەمڕۆ و لە داهـاتووشـدا کاریگەری و رەنگـدانـەوەیـەکی ئەرێنـیان دەبێـت.

شـێواز و رێبازی گونجـا و ئەرێـنی، لە دەربڕینی رۆڵی هەردوو رەگەز، بێ لایەنگـیری لە ئـەدەبی منـداڵانـدا، کارتێکـردنی لەسـەر بۆچـوون و هـەڵـوێستەکـانی منـداڵان دەبێت دەربـارەی رەفـتار و هـەڵسوکـەوتی گـونجـاو بـۆ جـۆری کۆمـەڵایـەتی لـە کۆمـەڵـدا.
بەڵام بە زۆری تێبینی ئـەوە دەکـەین کە لە ئـەدەب بە گـشتی و لە ئـەدەبی منـداڵانـدا بە تایبەتی، نایەکسانی و ناهـاوسەنگی و نادادپەڕوەریی لە رۆڵی رەگەزی کۆڕان و کچـان بە زەقـی بەدیـدەکـەین. ئەمـەش بـۆ بـاوبـوون و بۆ لایـەنـگـیریی رەگـەزیی کـۆمـەڵـگا دەگەڕێتەوە، کە جیاوازییەکی کۆمەڵایەتییە نەک بایـۆلـۆژی. کـۆڕان لە پێشتر دەزانـن، هەمـوو ئـازایـەتی و بەهـێزی و قـارەمـانـێـتی و سـەرەکـێـشی و هـیوا و سەرکـەوتـن و فـریـادڕەسـییەک، دەیـانـدەنە پـاڵی کـوڕان. بەڵام سـۆزداری و لاوازی و بێ هـیـوایی و شکستی و بێ دەسەڵاتی و بەدەبەخـتیش، دەیـانـدە پـاڵی کچـان. تا ئەمـڕۆش بەشێک لە کۆنەپەرستان و ئەقـڵ ژەنگگـرتووان. هەبوونی کـچ و نەبـوونی کـوڕ بە (وچاخ کوێـر) ناودەبـەن. لە کاتێکـدا کە کچـانی کوردمـان لە هـەمـوو بوارەکـانـی ژیـانـدا، بە کرداری سەلمانـدوویانە کە هـيچـیان لە کـۆڕان کەمـتر نییە. ئەوەتـا لە سەنـگەرەکانی پێشـەوە بەرگـری لە کـوردسـتانی نیـشـتـمانی پیـرۆزمـان دەکـەن. شـان بـە شـانی بـراکـانیـان، گیانبەخـشانە دەجـەنگـن و چەنـدین داسـتانی بێـوێنەی قـارەمانێتیان تـۆمـارکـردوون و بوونـەتە جێی سەرسوڕمانی میللەتـانی جـیهـان و بە نموونە بۆ کچانی شۆڕشـگـێڕ و تێکۆشەر. ئەی پێشینانی کورد نەیانـوتووە:”شـێر لە لانە دەربـچێ.. چ نـێر چ مێ”.

بڵاوبوونەوەی نایەکسانی جێندەری لە ئەدەبی منـداڵاندا، جێی سەرسوڕمان نییە، کاتێک کە کۆمەڵگا روانینی ناهاوسەنگی و نایەکسانیان دەربارەی جـۆری کۆمەڵایەتی رەگەزی هـەبێت. تا ئەمڕۆش بەشێکی زۆری بابەتەکانی ئەدەبی منداڵان لە چوارچیۆە و قالبێکی نوخبـەیی رەگەزی دان. نەک هەر لە ئەدەبی منـداڵانی کورد، بەڵکـو لە زۆر لە شـاکارە ئەدەبییەکانی جیهـانیش بۆ منداڵان، بە زەقی دیـاردەی نوخبـەی رەگەزییـان پێـوە دیـارە. دەبینین بە زۆری لایەنگیری رەگەزی نێرینەیان گرتووە، رۆڵی پاڵەوانێتی و کەسایەتییە سەرەکییەکانیان بە رەگەزی نێرینـە داون. بەمەش هەلی ناسانـدنی رەگەزییان لای کچان سنووردار کردوون. نەک هەر لە ئەمـڕۆدا، بەڵکو هەر لە سەرەتا و لە دێـر زەمـانەوە، هەژموونی نێرینە و کوڕسالاری، کە دروستکراوی کۆمەڵگایە، لە ئەدەبیات دا باوبووە. کەواتە ئەمـە سـتەم و نایەکسانییەکی مێـژووییە دەرهـەق بە کچـان کە نیوەی کۆمەڵـن. بە داخەوە کە لە ئەمـڕۆی پێشکەوتـووشدا، ئەم نایەکسانییە رەگـەزییە درێـژەی هـەیە.
زۆر لەو تـۆژێنـەرانەی کە شرۆڤـەی ئـەدەبی منداڵانیـان کـردووە، بۆیـان دەرکـەوت کە زۆربـەی ئەو پەرتـووکـانەی بۆ منـداڵان چاپکـراون، هـەژمـوونی کەسایەتی نـێرینەیـان پێوە دیارە. بۆ نموونە: تـۆژێنـەر(ئێس. ئێرنست) لە ساڵی (١٩٩٥) دا لە شیکردنەوەی ناونیشانەکانی ئەو پەرتووکانەی کە بۆ منداڵان نووسراون و چاپکراون، بۆی دەرکەوت کە ناوی نـێرینەکـان دوو هـێندەی ناوی مێـینەکانن. ئەوەشی بۆ دەرکەوت تەنـانەت ئەو پەرتووکـانەش کە نـاوی کچـان یا نـاوی بێ لایـەنی نێـوان هـەردوو رەگـەزیـان بەسـەر ناونیشانەکـانیانەوە هـەیە. بە زۆری بە دەوری کەسایـەتییەکی نێـرینـەدا دەسوڕێنـەوە.
لایەنگـیری رەگەزیش زیـان بە کوڕان و کچـانیش دەگـەیەنێت. بۆیە پێویسـتە بە وردی پێـداچـوونـەوە بە پـڕۆگـرام و بە پەرتـووەکـەکـانی خوێـنـدنـەوەی کـوردی قـوتـابخـانە بنەڕەتییەکاندا بکرێن و تا بزانـرێت تا چ رادەیەک رەچاوی یەکسانی جێندەری لە نێوان کچـان و کوڕانـدا کـراوە. میدیـا و راگەیانـدن و رێکخراوەکانیش، دەتوانن لەم بارەیەوە رۆڵـێکی باش ببیـنن لە هـۆشـیارکردنـەوەی دایـکان و باوکـان و مامۆسـتاکـان.
جارێکیان دادەیەکی باخچـەیەکی منـداڵان لە سلـێمانی، لە بەرنـامەیـەکی تەلەفـزیـۆنیـدا گـێڕایەوە و وتی: کـوڕێکی منـداڵی بـزیـۆی باخچـەکەمـان، هەمـوو رۆژێـک بەبـێ هـۆ لە کچێکی دەدا، زۆر ئامۆژگاری و سەرزەنشمان کرد، بەڵام بێ سوود بوو. ناچاربووین و بانگی دایکـیمان کرد و لەم ستەم و رەفتـارەی کوڕەکی ئاگـادارمان کرد. کەچی دایکی بە هەموو ئەقـڵێکییەوە وتی: جا با لێی بـدات، ئەو کچە ئامۆزای خۆیەتی کە گەورەبێت هـەر بۆ کـوڕەکـەمە. با لە ئێسـتاوە زاڵـبێـت بە سەریـدا و لـێی بترسـێت. لەم نمـوونەی ئـەم جـۆرە ئەقـڵـییەتە کۆنـەپـەرسـتە، کە کـۆیـلەی پیـاوسالاریـن و بێ ئـاگـان لە دنیـای ئـەمـڕۆ، بـوونیـان مـاون.
دەکرێت نووسەرانی بواری ئەدەبی منـداڵان، ئەڵتەرناتیـڤـێکی تر دابـهـێنن، کە ببێت بە ئیلهـام بۆ بنیاتنانی هەڵوێستی باشتر، بۆ یەکسانی جێندەری لە نێوان هەردوو رەگەزدا.
ئاسانترە کە لە منـداڵانەوە، دەسـت بە چاکـسازی و گۆڕانکـاری و بە بنیاتنانی هەستی هاوسەنگی و یەکسانی رەگەزی لە نێـان کچـان و کوڕانـدا بکەین. هـەر لە منـداڵییەوە منـداڵەکـانمان بە یەکـسانی رەگـەزی وهـاومـافی و هـاوئەرکی، گـۆش و پـەروەردەیـان بکەیـن. بۆ هـێنانـەدیی ئـەم ئامانجـانەش، دایـکان و باوکـان و مامۆسـتاکـان و میدیـا و راگەیانـدنەکان و نووسەرانی ئەدەبی منـداڵان و گۆڤـارەکانی منـداڵان، دەتـوانن رۆڵـێکی باڵایان لەم ئەرکە گرنگ و پیرۆزەدا هەبێت. چونکە ئازادی و گەشەکردن و پێشکەوتنی گـەل و نیشـتمان لە هەمـوو بـوارەکـانـدا، بەنـدن بە بەدیهـێنانی یەکـسانی رەگـەزییەوە.
(*) بۆ نووسـینی ئـەم بابـەتە، تـا رادەیـەک سـوودم لـە چـەنـد سـایتـێکی ئینگـلـیزی و عـەرەبی و کـوردی وەرگـرتـووه.

رەزا شـوان
سـويـد: ١٧/ سـێـپتەمبەر/ ٢٠٢١




ماریا میدالـیاکەی بۆ نەشتەرگەریی منداڵـێک فـرۆشت.. رەزا شـوان

وەرزشـوانی رمهـاوێـژی جـوانی پـۆڵـەنـدی، خاتـوو (مـاریـا ماکـدالینا ئەنـدرێتشـیک)ی تەمەن (٢٥) ساڵان، کە لە خـولی یارییەکـانی ئۆڵومپی هاوینەی (٢٠٢٠)، کە بە هـوی کۆرۆنـاوە لیـژنەی ئـۆڵـۆمپی نێـودەوڵەتی دوای خـست و لە هـاوینی ئەمساڵ (٢٠٢١) لە (تۆکیۆ)ی پایتەختی ژاپـۆن بەڕێوەچـوون. کە خـولی (٣٢ی ئـۆڵـۆمپـیاتە) لە رۆژی (٢٣/ یـوولی/ ٢٠٢١) بە شـێوەیەکی فـەرمی دەستیپـێکـرد. ماریـا بەشـداری کـرد.
رمهـاوێـژ مـاریـا ئەنـدرێتـشـیک، پە پلـەی دووەم دەرچـوو، کە بە (٢) مەتـر لە دوای رمهاوێژی چینی (لیـو شی ینگ) وە بوو، کە میدالیای زێڕینی بردەوە. ماریا میـدالیای زیـوینی وەرگـرت. کە نزیـکەی (١٠) ساڵە راهـێنانی کرد و هەوڵیـدا، تا ئەم خەون و هیـوایـەی بەدەسـتهـێـنا. کە چـووە سـەر سـەکـۆی خـەڵات بەخـشـین و لە مـلکـردنی میـدالیای زیوین و پێشکەشکردنی چەپکەگوڵی رێزلێنان و هەڵکردنی ئاڵای وڵاتەکەی بە بـۆنەی ئـەم سـەرکەوتنـەیەوە. زۆر شاد و دڵخـۆشـبوو.
خـێزانێک لە پـۆڵەنـدەی نیشتمانی دا، کۆڕێـکی منـداڵی تەمەن (٨) مانگانیان کە ناوی (میلـۆش مالـیسا)یە، تووشی نەخۆشیـیەکی سـەخـتی ترسناکی دڵ ببـوو. چی پـارەیـان هەبوو بۆ چارەسەرکردنی منـداڵەکەیان خەرجیان کرد. بەڵام چارەسەرنەکرا. پێویستی بەوە دەکـرد کە منـداڵەکەیـان بۆ دەرەوەی پـۆڵـەنـدا ببـەن. بیبـەن بـۆ نەخـۆشخـانـەی سـتانفـۆرد لە کـالـیفـۆرنیـا ـ لـە ویـلایـەتە یەکگـرتووەکـانی ئەمریکا، بۆ ئەنجـامـدانی نەشتەرگەرییەکی خـێرا بۆ دڵی منداڵەکەیان، کە دوا هـيوایان بـوو بۆ رزگـارکردنی لە مردن. پێویستـیان بە (٣٨٣) هـەزار دۆلار هەبـوو. باوک و دایکی (میلـوش مالیـسا) هـیچ پارەیەکیان بە دەستەوە نەمابوو. ناچاربوون. کە لە رێی فەیسبووک و ئینتەرنێت داوای یارمەتیان لە خـێرخوازان کـرد، کە بە پارە یارمەتیان بـدەن. نیوەی زیاتـری ئەو بـڕە پـارە پێویستە بۆ نەشتەرگەرییەکە لە رێی یارمەتییەوە کۆبـۆوە. بەڵام نەگەیشـتە پـارەی پێویستی سەفـرکردن و تێچـوونی نەشـتەرگەرییـەکە. بـۆیـە بـۆ جـاری دووەم داوای یارمەتیان کرد. کە ماریا ئەندرێتشیک بەم داوایەی زانی. بڕیای دا کە پێویستە یەکەمین کەس بێت و گەورەتـرین پشکی لەم یارمەتیـدانەدا ببێت بۆ رزگـارکردنی ئەو منـداڵە نەخۆشـە. چونکە ماریـا خۆشی ئـازاری شێرپەنجـەی ئێسک و نەشتەرگەریی شانی چـێشـبوو. ماریا ئەندرێتشیک پارەیەکی کەمی هەبوو. بڕیاریـدا بۆ یارمەتیـدانی نەشتەرگەرییەکەی ئەو منـداڵە، میدالیاکەی بە زیـادەفـرۆشتنی ئاشکـرا بفـرۆشـێت و پـارەکەی بـدات بـەو خـێزانە دامـاوە. ئەگـەرچی میـدالیـاکەی زۆر لەلا شـیریـن بـوو، جـوانتریـن یادگـاری بـوو، لـە ئەنجـامی راهـێنان و مانـدووبـوونـێکی زۆر بە دەسـتی هـێنابوو. بەڵام رزگارکردنی ژیانی ئەو منداڵەی بە ئەرکێکی نیشتمانی و مرۆڤـایەتی و پیرۆز و بە گرنگـتر لە میـدالیاکەی دەزانی. کە بۆ ئەرکـێکی مرۆڤـایەتی دەیفـرۆشێت.
خۆشبەختانە چەند سوپەر مارکێتێک بە ناوی کۆمپانیای (زابکا) وە، بە پارەیەکی زۆر بـاش، بـە (١٢٥) هـەزار دۆلار میـدالیـا زیـوینـەکـەی ماریـا ئەنـدرێتـشیکی کـڕی.
ماریا وتی:” ئەی زابـکا مایەی شادییە بۆمـن، کە ئەم میدالییەتان دەدەمێ. کە بە لای منەوە هـێمای خەبـات بـاوەڕ و کۆشـشە بە دوای خەونەکـانمـدا سەرەڕای ئەوەی کە تەنگوچەڵـەمەیەکی زۆر رووبـەڕووم بوونەوە.. هـیوادارم بۆ ئێـوەش ببێتە هـێمایەک بۆ ژیـان.. کە پێـکەوە لـە پێـناویـدا خـەبـاتـمان کـرد”
قسەکەر بە نـاوی کۆمپانیای زابکا ئەم هەڵوێست و بەخشـینەی ماریای بەرزنرخاند و وتی: ” سوپاس و هەست و هەڵـوێستە زۆر جـوانـەکەی یـاریـزانی ئـۆڵـۆمپـیمان زۆر کاری تێکـردین” وتیشی:” بڕیارمان دا، کە میـدالیا زیـوینەکە کە لە تۆکیـۆ وەریگرت. شایانی خاتوو ماریـا خۆیەتی و هەر لای خـۆی بێت” کۆمپانیای زابـکا (١٢٥) هەزار دۆلارەکەیان دا بە خێزانەکەی ئەو منداڵە نەخۆشە بۆ ئەوەی گەشت بکەن بۆ ئەمریکا و نەشتەرگەریی دڵ بۆ منداڵەکەیان بـکەن. میدالیا زیـوینییەکەشیان پێشکەش بە ماریا ئەنـدرێتـشیک کـرد.
مـاریا ئەنـدرێتشـیک زۆر سوپـاسی ئـەم هـەڵـوێستەی کـۆمپـانیـای زابـکای کرد وتـی:
“بۆ کۆمپانییەکەتـان تا هەتـایە دەبێـتە مایـەی سوپـاس پێـزانین و خـۆشی. مـن هـيـچ وشەیـەکی ئەوتـۆ شکنـابـەم، تا گوزارشـت لە زۆر شـادی خـۆم بـکەم”
بە کورتی دەربارەی وەرزشوانی رمهاوێـژ پۆڵەنـدی ماریـا ئەنـدرێتشیک:
١ـ ماریا ئەندرێتیشک لە رۆژی (٩/ ئادار/١٩٩٦) لە (سواتکی)لە پۆڵەندە لەدایکبووە.

٢ـ لە منـداڵیـیەوە حـەزی لە وەرزشکـردن بـوو. بە تایبەتیش لە رم هـاویشتن، خـەونی بەوەوە دەبینی کە رۆژێک لە رۆژان ببێت بە پاڵەوانێکی رمهاوێژی پۆڵەندەی نیشتمانی و جیهانی و لە کێبڕکێ و لە خـولە ئـۆڵـومپییە جیهـانییەکانـدا بەشداربێـت و میـدالیایەک بباتەوە. ئەوەبوو لە ئـۆڵـۆمپی هاوێنەی (٢٠٢٠) دا ئەم هیـواداری و خەونەی هاتەدی. لە یـاری رم هـاویـشتن بۆ ژنـان، بـۆ مـاوەی ( ٦٧.٤٠) شەست و حـەوت مەتـر و چـل سانتیمەتر رمەکەی هاویشت. میدالیای زیوینی بەدەستهـێنا. کە ئەوە دوەمین بەشداریی بوو لە یارییە ئـۆڵـۆمپییەکـان و یەکـەم بـردنەوە و یەکـەم میـدالیایە کە بە دەستی هـێنا. بەمەش خەونی منداڵی هاتەدی و بوو بە یەکێک لە پاڵەوانەکانی جیهان لە رم هاویشتنی ژنانـدا. لەوانەشە کە لە ئـۆڵـۆمپادی داهـاتـوودا میدالیـای زێـڕ بباتـەوە. ئەم ژمـارەیەش کە لە تۆکیـۆ تـۆمـاری کـرد. ریکـۆردێـکی پێـوانـەییە لە پۆڵـەنـدا و سێـیەمین باشـترین ئەنجـامە لە مێـژووی کێـبڕکێی رم هاوێـشـتن بۆ ژنـان لە جیهـاندا.
٣ـ لە پاڵـەوانێـتی جیهـانی بۆ لاوان، کە لە ساڵی (٢٠١٣) دا لە (دونتسل) لە ئـۆکرانیا بەڕێوەچـوو. ماریا بەشـداری کـرد. بۆ مـاوەی (١٤. ٤٠) مەتـر رمەکەی هـاویشـت.
٤ـ لە ساڵی (٢٠١٤) لە پاڵەوانێتی جیهان بۆ پێگەیشتووان کە لە (یۆجین) لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریـکا بەڕێـوەچـوو، ماریا بەشـداری کرد و (٥٣.٦٦) مەتر رمەکەی هـاویشـت.
٥ـ لە ساڵی (٢٠١٥) دا لە پاڵەوانێتی ئەسکـیلیستونا کە بۆ پێگەیشتووان لە (سوید) دا بەڕێوەچـوو، بەشداری کرد و لە تیر هـاویشتن بۆ کچـان، پلـەی یەکـەمی بەدەستهـێنا. باشترین ریکـۆردی کەسێـتی تۆمارکـرد، کە رمی بۆ ماوی (٧١.٤٠) مەتـر هـاویشت.
٦ـ لە پاڵەوانێـتی جیهـان کە لە (پەکـین) لـە چـین بەڕێـوەچـوو. مـاوەی (٥٦.٧٣) مەتـری لە رم هاويشتـندا تۆمـارکرد.
٧ـ لە پاڵەوانێتی ئەوروپا کە لە (ئەمستردام) لە هـۆڵەندا بەڕێوەچوو، ماریا بەشداری کرد و ژمارەی (٥٧.٩٣) مەتـری لە رم هاویشـتن تۆمـار کرد.
٨ـ لە خولی (٣١)ی یارییە ئۆڵۆمپییەکانی کە (٢٠١٦) لە (ریـۆدیجـانیرۆ) ی پایتەختی بەرازیل بەڕێوەچـوو. ماریا بەشداری کرد. پلەی چـوارەمی بەدەستهـێنا (٦٧.١١) مەتر رمەکەی هاویشت، کە تەنیا (٢) سانتیمەتر لەگەڵ پلەی سێیەمەدا جیاوازی هەبـوو.
٩ـ ماریا تووشی شێرپەنجەی ئێسکەکانی و ئازاری شانی بـوو، نەشتەرگەریی بۆ شانی کـرد و ئازاری نەمـا. بە خۆڕگرای و باوەڕ و چارەسەرکردن و گەشبینی و هـیواداریش، شێرپەنجەی ئێسکەکانی تێپەڕانـد و چاکبۆوە و دەستی بە راهـێنانی رم هـاویشـتن کرد.
١٠ـ لە ساڵی (٢٠١٨) دا لە کێبڕکێی یارییەکانی ئەوروپا کە لە (بەرلـین) لە ئەڵمانیادا بەڕێوەچوو. ماریا بەشداری کرد. بەڵام بە باشی خۆی بۆ ئە کێبڕکێیە ئامادە نەکردبوو.
١١ـ لە ساڵی (٢٠١٨) دا ماریا و راهـێنەرەکەی ئەوینـداری یەکـتری بـوون.
١٢ـ لە پاڵـەوانێتی (دۆحـە) ی پایتەخـتی قـەتەر، کە لە ساڵی (٢٠١٩) دا بەڕێو٥چوو، ماریا بۆ یارییەکانی کۆتایی دەرنەچـوو. بەڵام کـۆڵی نـەدا و بێ هـیوا نەبـوو. بۆ یارییە ئۆڵۆمپییەکانی هـاوێنەی تـۆکیۆ دەسـتی بەراهـێنان کـرد.
١٣ـ وەکو لە سـەرەوە نووسیومـانە، لە ئـۆڵـومپـیاتی (٢٠٢١) دا لە تۆکیۆ ـ ژاپـۆن، ماریـا ئەنـدرێتشیک لە رم هـاویشتنی ژنـاندا، پلـەی دووەمی بەدەستهـێنا و میـدالیای زیـوینی بـردەوە.
(*) بـۆ نووسـینی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـد سایتـێکی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.




ئـەدەبی منـداڵان.. نووسینی: رەزا شـوان

سەرەڕای ئەو مـاوە زۆرەی کە بەسەر سەرهـەڵـدانی ئـەدەبی منـداڵانـدا تێپەڕیـوە، لە راستیدا تا ئەمڕۆش دەقـێکی یەکگـرتووی چەسپاو، بۆ پێـناسەکـردنی چەمکی ئەدەبی منـداڵان نیـیە. بەڵام خـاڵی هـاوبەش و را و هـاوبـۆچـوونی نزیـک لە یەکـترییەوە، لە پێناسەکردنی ئەدەبی منـداڵان هـەیە. وەکو:
ئەدەبی منداڵان جۆرێکە لە جورەکانی هونەری ئەدەبی. زانیارییە و هونەریشە. تایبەتە بە منـداڵانی قۆنـاغی پێـش قوتـابخـانەی بنەڕەتی تا قـۆنـاغی مێردمنـداڵی و باڵـقـبوون. هەموو ئەو بابـەتە نووسـراو و زارەکییانەش دەگـرێتەوە، کە بۆ منـداڵانیان نووسیون و دەنووسن یا گێڕاویانەتەوە و بۆیان دەگێڕنەوە، کە بە تایبەتی بۆ منـداڵان نووسراون یا وتـراون، لەگـەڵ وێنـەی روونکـردنـەوەدا، منـداڵان دەیـانخـوێنـنەوە، وەک: پەخـشةان، چـیرۆک، هـۆنـراوە، رۆمـان، شـانـۆ، ئـۆپـەرێـت، هـەروەهـا پەرتـووکی چـاپکـراو و گۆڤـاری تایبـەت بە منـداڵان. کە لەپـاڵ فـێرکـردن و سـوودبەخـشـین، چـێژ و شـادی و خـۆشیش بە منـداڵان دەبـەخـشـن.
پێمـوایە باشـترین پێناسـە بۆ چـەمکی ئـەدەبی منـداڵان، پێناسەکەی (ماریـا نیکـۆڵا) یە کە دەڵـێت:” ئـەدەبی منـداڵان، ئـەو ئەدەبـەیە کە لە لایـەن کەسـانی شـارەزای جیـهانی منـداڵانـەوە نووسراوە و بەرهەمهـێنراوە و بڵاوکراوەتەوە. کە خوێنەری سەرکییەکەی منـداڵانـن”
ئەدەبی منـداڵان، بە واتـا گشتییەکەی، ئەو بەرهەمە هـزرییانەیە لە هەموو بوارەکانی زانستیدا، کـە لە پەرتـووکی چـاپکـراودا ئاراسـتەی منـداڵانی دەکـەن.
ئەدەبی منداڵان وەک چەمکە تایبەتییەکەی، گوزارشتی جـوان و وتـەی شـیرین و ئاسان دەگەیەنێ، کە خۆشی دەخـاتە دەروونی منـداڵان و زەردەخـەنە دەخـاتە سەر لێـوەکانیان و گەشی دەخـتە روویان و گەشبینی و هیوا و بڕوا و متمانەبەخۆبوونیان پێدەبەخشـێت. ئـەدەب بۆ منـداڵان خـۆراکـێکی رۆحـییە، کە هـۆش و خەیـاڵی منـداڵان پێویسـتیان پـێی هەیە، زاخاوی بیـر و هـۆشیان دەدات و زەیـن روون و رۆشـنبیر و زۆرزانیـان دەکات.
لە بارەی بەها و گرنگی ئەدەبی منداڵان، شاعـیری ناسراوی بولگاری (ران بوسلـیک) دەڵێت:”ئەدەب بۆ منـداڵان، وەک شیری دایک و هەوای پاک وایە، کە پێویستە هـەبن”
دکتۆر (ناسرەدین ئەلئەسەدی) یش دەڵێت:”ئەدەبی منـداڵان بۆ بیـر، وەک ڤـیتامینەکان وایە.. کە هـۆش و ئەنـدێشە پێویستییان بە جـۆرەکـانی هـەیە. هـەر جۆرێکـیش لایەک لە بیـر و هـەسـت و لایـەنە ئەنـدێـشـەییـەکـان مەسـت دەکـات”.
(دۆن مـورایـە) ش دەڵـێت:”ئـەدەبی منـداڵان، کـاریگەرییـەکی گـرنـگ و بـایـەخـێکی جیـاوازی لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـوودا هـەیە”.
یەکەم شت کە لەبەرچاوبگيرێت، ئەوەیە کە نووسین بۆ منداڵان، جۆرێکە لە جۆرەکـانی پـەروەردەی منـداڵان. کە کارتێکـردنێکی کاریگەری لەسەر منـداڵان هـەیە. نووسەرانی منـداڵان بە پلەی یەکـەم پەروەردەکـارن. ئەدەبی منداڵان بە رادەیەکی زۆر بەشداری و هاوکاری لە هـێنانەدی گەلێ ئامانج دەکات، کە پەیوەندییان بە فـیرکردن و پەروەردەی منداڵانەوە هـەیە. لە گەلێ بواردا، بە سووک و ئاسانی گەلي شارەزایی فـێربوونیشیان پێدەبەخشـێت. چونکە ئەدەبی منداڵان سەرچاوەیەکی گرنگە لە سەرچاوەکانی زانستی.
هـەروەهـا سامـانی زمـانی منـداڵان، لە وشـە و رسـتەی تـازە دەوڵـەمـەنـتر دەکـات.
بێگومان هەر هـونەرێکیش، دەستوور و شێواز و تایبەتمەندی هـونەریی خۆی هەیە.
ئەدەبی منـداڵان خـۆی لە خۆیـدا ئامـانـج نییە. بەڵکـو هـۆیـەکە بۆ هـێـنانەدی ئامـانج.
هـەر نووسەرێکی ئەدەبی منـداڵانیش، پێـش دەستپێکـردن بە نـووسـین، ئامانجەکانی نووسینەکانی و هـۆیەکانی گەیشتن بە ئامانجـەکانی، لە خەیـاڵ و هـزریـدا تاوتـوێ و گـەڵاڵـە و دیـاری دەکات.
پێویستە نووسـەرانی بـواری ئـەدەبی منـداڵان بە نووسینەکـانیان، وا لە منـداڵان بکەن کە خەون بە هەموو شـتێکەوە ببـینن. نووسەرانی ئەدەبی منـداڵان، ئەوەش بزانـن کە چۆن رۆح و گیـان دەخەنە بەر پیـتەکان و وشەکـانی نووسینەکانیان. هەر وەک ئەوەی جەستەیەکی زینـدووبـن و منـداڵان هەستیان پێ بکەن و بیان بینن و گوێیان لێیان بێ و دەستەکـانیان بـۆیـان درێـژبـکەن.
زۆر کەس وا هەست دەکەن کە نووسین بۆ منـداڵان، کارێکی ئاسانە. بەڵام لە راستـیدا وانییە و زۆر لە نووسین بۆ گەورەکـان گرانـترە. بە هـۆی ئەو مەرجـە پـەروەردەیی و رۆشـنبـیری و هـونـەری و تەکـنیکـییانەی کە پێـویسـتە نـووسـەرانی ئـەدەبی منـداڵان پێـیانەوە پابەنـدبن. چـونکە نووسەرانی ئەدەبی منـداڵان، بە کۆمەڵـێک وشـەی کـەم و ساکـار، بـە زمانـێکی شـیرین و ئاسـان و رەوان و گـونجـاو، بـۆ منـداڵان دەنـووسـن.
رۆمـاننوسی ئینگـلیزی (جـوان ئایـکـن) لە پەرتـووکی (رێـگای نـووسین بـۆ منـداڵان) دەڵێـت:”نـووسـین بـۆ منـداڵان، لەوانەیە بەو ئاسانییە نەبێـت کە بـیری لێـدەکـەنەوە”
نووسەرانی ئەدەبی منداڵان، پێویستە پەروەردەکار و مامۆستا و دەروونناسی منـداڵان و هونەرمەنـدبن. شارەزای قۆناغەکانی گەشەکردنی منداڵان و پێویستییەکانی هەریەکە لە قۆنـاغـەکانی منـداڵی بن. شارەزای تواناکانی فـێربوون و وەرگـرتن و بـڕکردنی خەیاڵی منـداڵان بـن، لە هـەر قـۆنـاغـێکـدا. کەواتا دیمۆگـرافـیای قـۆناغـەکانی منـداڵی، لە کاتی نووسین بۆ منـداڵان پێویستـییەکی سەرەکیی نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵانە. چونکە هەر قـۆنـاغـێک لە قـۆناغـەکانی منـداڵی، تایبەتمەنی خـۆی هـەیە، لە رووی درکـردن و زمـان و سۆزداری و خەیـاڵەوە. هەر قـۆناغێکیش جۆرەکانی ئەدەبی گونجـاویان هەیە.
دەشـتوانن بە خەیـاڵ هـەمـوو شتـێک بۆ منـداڵان دروسـت بکەن. هەر نووسەرێکـیش منـداڵی خـۆی لەنـاخی دایـە. پێویستە قـۆناغـەکانی منـداڵی خۆیان بهـێننە بەرچاویـان.
(چیخـۆف) دەڵێت:”پیـربوومە، بـەڵام هـێشتا بە دوای جـۆلانەیەکی منداڵـدا دەگەڕێـم”
ئەو پێوەرانەی کە پێویستن لە ئەدەبی منداڵاندا هەبن، بە پێی نووسەرەکان و بوارەکانی ئەدەبی منـداڵان و گونجاو لەگەڵ پێوەرەکانی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و فەلسەفی دا، کە بەپێی ئەو بابەت و پەرتووکانەش کە بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی ئاراستەیان کـراون و دەکـرێن پێـوەرەکـان فـرە جـۆرن. نووسەرانی سەرکەوتـوو کە بـۆ منـداڵان دەنـووسن، دەبێت ئاگـاداری پێوەرەکـانی نووسـین بـۆ منـداڵان بن. گەرچی هەر نووسەرێک شـێواز و ستایـلی نووسینی خـۆی هـەیە، بەڵام هەمـوو نووسەرانی ئەدەبی هـاوئامانجـن لە فـێرکردن و پەروەردەکردن و ئاراستەکردنی راست و دروستی منـداڵان.
ئەو نووسەرەی بە دڵسۆزی و راستی و پەرۆشەوە ئەوینـداری بـواری ئەدەبی منـداڵان و جیهـانی منـداڵان نەبێت. باشـتر وایـە خـۆی نەخـەڵـەتێـنێ و روو لەم بـوارە نەکات.
لە ئەمـڕۆدا، بایەخـدان بە منـداڵان و بە ئـەدەبی منـداڵان و بە رۆشنبیریکـردنیـان و بە دابینکردنی هـۆیەکانی گەشەکردنی بیـر و هـۆش و زەین و بەهـرە و ئارەزووەکانیان و بە خـۆشی و شادییان و بە ئامادەکـردنیان بـۆ داهـاتـوویەکی گەشتر. بوونە بە پێـوەری رادەی شارسـتانی و پێـشکـەوتـن و پێـگەی گـەلانی جـیهـان دیـاری دەکـەن. چـونـکە منـداڵانی ئەمـڕۆ هـیـوا و داهـاتـووی هـەر گـەلـێکـن.
لەم سەردەمە جەنجـاڵەی کە تێـیدا دەژین. کە سەردەمی کێبڕکێی پێشکەوتن و شۆڕشی تەکنەلـۆژیـایە. پـڕە لە گۆڕانـکاری خـێرا و لە داهـێنانی شـتی سـەیـر و سەمـەرە. زۆر پێویستە کە بە بـاشی منـداڵەکـانمان بۆ ئەم گـۆڕانکاری و پێشکەوتنـانە ئامـادەبکـەین. تا بتوانن لەگەڵ تەکنەلـۆژیای تازە و لەگەڵ گۆڕانکارییەکانـدا هەڵبکەن. ئەدەبی منداڵان کە کۆڵەکەیەکی سەرەکـییە لە بنیاتنانی کەسایەتی دروسـتی منـداڵان و لە هـانـدانیان بۆ داهـێنان و پێشکەوتـن. دەتوانێـت رۆڵـێکی بەرچـاو و کاریگەری هـەبێ، لە راهـێنان و ئامـادەکـردنی منـداڵان، بـۆ دەربـردن لەگـەڵ گـۆڕانـکارییـەکـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـوودا.
لە ئەمڕۆدا پێگەی منداڵان لە کۆمەڵگادا گۆڕاوە، لەم ساڵانەی دواییدا، قسەکردن لەسەر ئـەدەبی منـداڵان و گرنگییەکـانی ئـەدەب بـۆ منـداڵان، دایـکان و باوکـان مامۆسـتاکان و نووسـەران و دەرووننـاسانی منـداڵان و پەروەردەکـاران و بیـرمەنـدان و تـوێـژێنەرانی بواری گەشەکـردنی منـداڵان و بە دەیـان گـروپ و کۆمەڵە و دامەزراوەیـان لە جیهـاندا سەرقـاڵکـردوون. سـاڵ لە دوای ساڵـیش بایەخـێکی زیـاتر بە ئەدەبی منـداڵان دەدرێت. چـونـکە باشـتریـن بـوارە بـۆ گـۆڕانکـاری و بـۆ هـێنانـەدی داهـاتـوویـەکی شـیاوتـر و گەشـتر. تا زیـاتـر منـداڵەکـانتان هـەوادار و هـۆگـری خوێنـدنەوەی ژانـرەکانی ئـەدەبی منـداڵان بکـەن، تا زیـاتـر ئـاشـنا و هـاوڕێـتی پـەرتـووک و گـۆڤــارەکـانی تـایبـەت بە منـداڵانیان بکەن. زیـاتر لە هـێـنانەدی داهـاتـوویـەکی باشـتر و گـەشـتر دڵنیـادەبـن.
لە کۆنـدا، ئـەدەبی منـداڵان بریتیبوو لە چـیرۆک و لە نەزیـلە و هەقایەتی ئەفسانەیی و گۆرانی و هۆنراوەی فـۆلکلۆری و لایلایـەی دایکان. کە بۆ فێرکردن و خۆشی منداڵان بەکاردەهـێنران. بابەتەکـان شێوەیەکی فـێرکاری و رەوشـتی و ئایینیان لەخۆگرتبـوون. گەواهـی ئـەم راستییەش لە ئەدەبی کوردیـدا (نـۆبـارا بچووکـان) ی (ئەحمـەدی خـانی: ١٦٥٠- ١٧٠٧ز) و (ئەحمـەدی) ی (شـێخ مـارفی نـۆدێـی: ١٧٥٣- ١٨٣٨ز) یـە. کە دوو فەرهـەنگـۆکـن (عـەرەبی ـ کـوردی) بۆ منـداڵانی کوردمان دایـان ناون، بۆ ئەوەی فـێری زمانی عەرەبی ببن. چونـکە لەو سەردەمەدا زمانی عەرەبی زمانی ئایین بـووە.
میـژووی سەرهـەڵـدانی ئـەدەبی نـووسـراوی تایبـەت بە منـداڵان و بـڵاوکـردنـەوەی بە شـێوەیەکی فـراوان وەکو ئەدەبـێکی جیـاواز لە ئەدەبی گەورەکان، بۆ سەدەی حەڤـدەم دەگەڕێتەوە، کە بۆ یەکەمین جار لە فەرەنسادا سەری هەڵـدا و دوایش لە ئینگـلتەرادا.
پەرتووکە بەراییەکان بۆ منداڵان، بە زۆری فێرکاری و ئاینی بوون و هونەری نەبوون.

لە کۆتـایی سـەدەی نـۆزدەم و سـەرەتـای سـەدەی بیـستەمـدا، پێشکەوتنێکی گـەورە لە ئـەدەبی منـداڵاندا روویـدا. بە سەردەمی زێـڕینی ئـەدەبی منـداڵان ناوبـراوە. چونکە لەو سەردەمـەدا چەنـدین پەرتـووکی کلاسـیکی منـداڵان چـاپکـران و بڵاوکـرانەوە. چەنـدین پەرتـووکی وێنـەداری رەنگـاوڕەنگی تـازەش لە بـواری ژانـرەکـانی ئـەدەبی منـداڵانـدا، چـیرۆک، هـۆنـراوە، پەخشـان، شـانۆ، چـاپکـران و بـڵاوکـرانـەوە. گـۆڤـاری مانگانەی رەنگاورەنـگی تایبـەت بە منـداڵان بڵاوبـوونەوە. لە رووی چەنـدێـتی و چـۆنییەتیـیەوە پێشکەوتنـێکی گـەورە لـە ئـەدەبی منـداڵانـدا هـاتـەدی. وشـە و وێنـە و رەنـگ ئاوێتـە بـوون و جوانییەکی تەواویان بە پەرتـووکەکـانی ژانـرەکانی ئـەدەبی منـداڵان بەشـیون.
لە راستیشدا ئاسان نییە، کە لە پێش داهـێنانی چاپخانە و چاپکردنی پەرتووک، بتوانین دوای ساغـکـردنەوەی رەسەنـایەتی ئـەدەبی منـداڵان بکـەویـن.
ترسناکترین رووبەڕووبوونەوە لەم سەردەمە نوێیەدا. رووبەڕووبـوونەوەی سیاسییە. کە لە دیاردەکانی ئەوەیە، کە هەنـدێ لە گەلانی تووشبوو بە ڤایرۆسی رەگەزپەرستی و خۆ بەزیاتر زانین، خەیاڵ لە پـڕوپـووچییە مێژووییەکانیان دەکەنەوە، لە خۆباییبوونە و بە هـێزیـانەوە دەنـازن، سەرەکـێـشی و دوژمـنکاری لە دژی گـەلانی مـاف زەوتکـرا و نیشـتمان داگـیرکراو دەکەن. بۆیە گرنگـترین ئەرکی کـۆمەڵـگـاکان و گـەلانی هـۆشـیار، پەروەردەکردنی منداڵانن بە بەهاکانی خۆشەویستی و مرۆڤایەتی هاومافی و یەکسانی و دوورکەوتنەوە لە تونـدوتیـژی و دوژمنایەتی و ستەملێکـردن و نکوڵیکـردن لە بوونی گەلانی تـر. دوور لە خۆباییبوون و خۆپـەرستی و رەگـەزپەرستی و تـونـدڕەوی.
لە ئەمـڕۆدا منـداڵانێکی زۆر، لە زۆر شـوێنی جیهانـدا، لە ئەنجـامی ململانێی سیاسی و شەڕ و ئاژاوە و داگیرکردن و ناسەقامگیری و جیاوازیکردنی نەتەوەیی و رەگـەزی دا، رووبەڕووی پیسترین جۆرەکانی تونـدوتیژی و چەوسانەوە و ترس و برسـێتی بـوونە. چۆن ئەدەبی منداڵانی ئەمڕۆ مامەڵە لەگەڵ ئەم دۆخ و بابەتانەدا بکات؟ ئایە لەسەرێتی کە باسـیان لـێبکات؟ بـەڵی پێویستە ئـەدەبی منـداڵان، بە شـێواز و رێـگای ناڕاستەوخۆ، ناڕاشکاوی و نازەقی، خۆی لەم ململانێ سیاسی و لەم شـەڕانە هـەڵبقـورتێنێـت. بـەڵام بە شێوەیەکی جوانی ئەدەبییانە لە میانی چیرۆک و هـۆنراوە و شانـۆدا باسیان لێبکات.
لە کۆتاییـدا، حەزدەکەم ئەوە بڵـێم کە تا ئێستا چەنـد نووسینـێکی تـرم دەربارەی ئـەدەبی منـداڵان و ژانـرەکانی نووسیوە و بڵاوم کـردوونەتـەوە. لە پەرتـووکێکی چاپکـراویشـدا، کە لە ساڵی (٢٠١٥) دا، بە ناونیشانی (چـاوپـێخشـانـێک بە مێـژووی ئـەدەبی منـداڵان) کە کومـەڵەی روونـاکبیری و کۆمـەڵایـەتی کەرکـووک چاپیـان کـرد و بڵاویـان کـردەوە. بە کـورتی باسـم لـە ئـەدەبی منـداڵان و لـە ژانـرەکـانی و لە سـەرهـەڵـدانی لە جیهـان و لـە کوردســتان دا کـردووە. باسـیـشـم لـە میـدیـا و لـە راگەیانـدنـەکـانی منـداڵان و لـە گرنگـییەکانی ئـەدەبی منـداڵان، بـۆ منـداڵان کـردووە.
چەنـد جـارێکـێش پێشـنیاری ئـەوەم کـردووە، کە پێوێسـتە ژانرەکـانی ئـەدەبی منـداڵان، بخرێنـە پـرۆگـرامەکانی پەرتووکەکانی خوێندنـەوەی کوردی لە قۆناغـەکـانی بنەڕەتی و ئامـادەیی و زانکـۆ ـ کـۆلێـژی زمـانی کـوردی و بـەشی پـەروەردە. هـانی خوێنـدکـارانی خوێندنی باڵا بـدەن کە ماسـتەر و دکتـۆرا لە ئـەدەبی منـداڵانـدا وەربگـرن. شانازییە بۆ ئەو خوێندکارەی دەستپێشخەری بکات و خۆی شیرین بکات و ئەم مژدەیە رابگەیەنێت. وەک یەکەم نووسەر، کە تێزی بڕوانەمەکەی لەسەر ئەدەبی منـداڵانی کورد وەربگرێت. شایەنی ئەوە دەبێت کە لە لاپەڕە زێرینەکانی مێژووی گەلەکەماندا بە شانازی و رێزەوە ناوی تۆماربکـرێت. هـیوادارم کە ئەم خـۆزگە و هـیواخوازییەمان بەم زووانـە بێتـەدی.

رەزا شـوان
سـویـد: ٢٠٢١




رەگەزپەرستانی تورکیا داوای کوشتنی پەنابەرانی سوریا دەکەن.. رەزا شوان

لە ئێوارەی رۆژی سێ شەممە (١٠/ ئاوگوست/٢٠٢١) لە باخچەیەکی گەڕەکی ” ئاڵتین داغ” لە شاری ئەنقـەرە”ی پایتەختی تورکیادا. بە هۆیەکی نەزانراوە دەمەقاڵی لە نێوان گەنجێکی عەرەبی پەنابەری سوری و گەنجێکی تورک بە ناوی” ئەمیرهـان یاڵچـین”ی تەمەن (١٨) ساڵ روویـدا. دوایش بـوو بە شەڕە چەقـۆ لە نێوانیاندا. گەنجە سورییەکە گەنجە تورکـەکەی کوشـت. لەگـەڵ بڵاوبـوونەوەی ئـەم هـەواڵـە، بە هـەزاران تـورک لە گەنجان و پیاوان و ژنان و منداڵان، کە ئاڵای تورکیایان هەڵگرتبوو، بە تێـڵا و چەقـۆ و بـەرد رژانـە سەر شەقـامەکانی ئەنقـەرە، داعـش ئاسایی هـاواریان دەکـرد “اللـە اکـبر” (سورییەکان بکـوژن) و (مـاڵ و دوکانەکانیان تاڵان بکەن). بە بەرچاوی پۆلیس و میت و ئاسایشی تورکیاوە، هـێڕشیان کردە سەر ماڵـە پەنابەرە سورییەکـان، بە تایبەتیش لە گەڕەکی”ئاڵتین داغ” بە دار و شیش پەنجەرەکانیان شکاندن و ئۆتۆمیلەکانیان سوتاندن و دووکانەکانیان شکانـدن و تاڵانیـان کـردن. بێ ئەوەی کە پـۆلیس و ئاسیشی تورکیـا هـەوڵی راگـرتـنیان بـدەن. بە دوای هـەر سورییـەکـدا دەگەڕان کە بیگـرن و بیکـوژن. چالاکوانان لە تورکیا ئەوەیان راگەیاند، کە کۆمەڵەیەکی رێکخـراوەیی گـەنجی تـورکی رەگەزپەرست بە ناوی (ئاتـامان کاردیـلیشکی) کە تەمەنیان لە نێوان (١٦ـ٢٥) ساڵن. بڵاوکـراوەیەکیان بڵاوکـردەوە، کە تێـیدا نووسیویـانە “سورییەکـان پیاوکـوژ و دزن” دەستیان لێ مەپارێزن، بیانکوژن و تاڵانیان بکەن و ماڵ و ئۆتۆمبیلەکانیان بسووتێنن، بە تـایبەتـیش کوردەکـانیان. ئـەم تۆرانییە رەگـەزپـەرست و مـافـیا و تـونـدڕەوانـە، لە شـاری (بـراجـیک) کە هـێڕشـیان کـردە سەر سورییەکـان، لەم هـێرشـانەشـدا تا ئێستا گەنجێکی عـەرەبی سـوریان کوشـتوە و چەنـدیـن کەسی تریشـیان لێ بـرینـدار کـردن.
هـێڕشەکانی تۆرانییەکانی تورکیا بۆ سەر سورییەکان فـراوانتر بۆنەتـەوە، گەیشتۆتە چەند شارێکی تری تورکیا. لە شاری ئەستەنبول دا، کارەساتی خوێنـاوی روویـانداوە.
ئەم رووداوە لە پایتەختی تورکیا، بە بەرچاوی دەسەڵات و پۆلیسی تورکیاوە، روویـدا. بەڵام ئەوان وەکو سەیرکەر سەیریان دەکرد، بێ ئەوەی کە پێش لەم هـێڕشانە بگـرن.
ئەردۆگـانی بازرگـانی مرۆڤ، بازرگـانی بەم پەنابـەرە سورییانەوە کـرد و بە ملیـارات دۆلاری لە یەکێتی ئەوروپا وەرگرت، بۆ ئەوەی کە پێشیان لێبگرێت و روو لە ئەوروپا نەکەن. دەبـوایە سورییـەکان لە سەرەتـاوە ئەمەیـان بـزانیبایە، کە ئەردۆگـان سـۆز و بەزەیی پێیان نایەتەوە و هەستی مرۆڤایەتی لە وێژدانیدا نییە، بۆ مەبەستی قـێزەوەنی خـۆی قـۆستوونیەتـەوە و بازرگانیان پێـوە دەکات.
کارەساتی ئەنقەرە، بە هێڕشکردنە سەر پەنابەرانی سوری و کوشتن و تاڵان کردنیان، تا رادەیـەک لە کارەساتی تراژیـدیـای بەغـدای پایتـەخـتی عـێراق دەچـێ، کە بە رۆژی “فـەرهـودی جوولەکەکـان” بە ناوبـانگە. کە عەرەبەکـانی بەغـدا و دەور و بـەری لە رۆژی (١/ یوونی/ ١٩٤١) دا. کە رۆژی (جەژنی شەوئوت) یان بوو. زۆر نامەردانە هـێڕشیان کردە سەر جوولـەکەکان و پەلاماری کچان و ژنانیان دان. بە دەیان کەسیان لێکـوشتن، و مـاڵ و دوکانەکـانیان دزیـن و تاڵانیان کردن و دواتـر سوتانـدیانیان، ئەم کارەساتە خوێناوییە، تا ئەمـڕۆش پەڵەیەکی قـێزەوەنی شەرەمەزارییە بە نێوچـەوانی عـەرەبی عـێراقـەوە.
ئەم هـێڕشەی تۆرانییە رەگەزپەرستەکـان بۆ سەر پەنابەرانی سوریا، نە یەکـەم و دوا هێڕشی رەگەزپەرستەکانی تـورکیا دەبێـت. تا ئێستا بە دەیـان هـێڕشی رەگەزپەرستیان لە دژی گەلی کوردمان کرد. بـە هـەزاران کوردی سـڤـیل و بێتـاوانمان شەهـیدبـوون.

وەک دەزانیـن، چەنـد هـەفـتەیـەک پێـش ئێستا لـە شـارۆچـکەی (قـۆنیـا) لـە تورکیـا. خێزانێکی (٧) کەسی کوردیان لەناو ماڵـەکەی خویـاندا، زۆر بە نامەردی کوشتیانان و ئاگریشیان لە ماڵەکەیان بەردا، بەڵام وەزیری ناوخۆی تورکیا، وەک هەر کارەساتێکی تر کە دژ بە کورد کـرابێـت، نکـوڵی لێکـرد کە تاوانێکی رەگەزپـەرستی بێت. شایەنی باسیشە (٢٨) رۆژ لە پێش کارەساتەکە، ئەو خێزانە کوردەمان، بە نامەیەک وەزیـری ناوخۆی تورکیایان ئاگـادارکردبـۆوە، کە لە لایـەن گـروپێکی تـورکی رەگـەزپەرستەوە هەڕەشەی کوشـتیان لێکـراوە. بەڵام وەزیـرئ ناوخۆ بە دەنگـیانەوە نەچـوو. بەمـەش وەزیری ناوخۆی تورکیاش لەم تـاوانە قـێزەوەنەدا تاوانبارە. بەڵام نە دادگا و نە داد و یاسا و رەوا، نە ئازادی و نە مافی مـرۆڤ، لە تورکیادا بوونیان نییە، تورکیا لە لایەن رژێـمێکی مـافـیای رەگـەزپەرستی و خـوێنـڕێـژ و سەرکـوتـکەرەوە بەڕێـوەدەبـرێـت.
کە بە ئـاگـر و بە ئاسـن وەڵامی داواکـان و مـافـەکـان خـەڵـکی بێ دەرتـان دەدەنـەوە. رەگەزپەرستی تورکیا لە جیهاندا وێنەی نییە و لە ڤـایرۆسی کورۆنا زۆر کوشندەترە.

١٢/ ئاوگوست/٢٠٢١




قـوتـابـیـانی کوردســتـانـین.. رەزا شـوان

قـوتـابـیـــــــانـی کـوردســـــــتـانـیـن
رۆڵـەی گەرمـیــان و کوێـســتـانـیـن

  • * * * *
    تـێکـۆشــــەریـن ، کـۆڵـــــنـەدەریـن
    کــورد و کـوردســـتـان پــەروەریـن
  • * * * *
    نـەوەی ئـەمــڕۆی کـوردســـتـانـیـن
    هـیــــوای داهـاتـووی گـەلـمـــانـيـن
  • * * * *
    ئـەرکـی پــــــیـرۆزی ئـەســـتـۆمـان
    بـەرگـــــــريــیـە لـە کـوردســــــتـان
  • * * * *
    ئـەڕۆیــن ئـەڕۆیــن بـۆ پـێـشــــەوە
    بـە گـــور و تــیـن، بـە جـۆشــــەوە
  • * * * *
    گـەشــــبـیـنـن و هـیــــوا بـــەرزیـن
    بــڕوابـەخـــۆیـن قـــەت نـابـــەزیـن

سـویـد: ٢٠٢١




ژنەگوندییەکی تورک لە ئەردۆگان راپەڕی: ئەمەیە رەفـتارەکانی سـەرۆک؟.. رەزا شـوان

ژنـەگـونـدییـەکی تـووڕەی تـورک لـە شـارەدێـی (مـوگـلا) لـە رۆژئـاوای تـورکیـادا، کە دارستانەکانی دەسووتێن. لە ئەردۆگانی سەرۆکی تورکیا تووڕەبـوو، بە هـۆی رەفـتارە نابەجـێیەکەی ئەم دواییـەی، کە سەردانی زیـان لـێکەوتـووانی ئاگرەکـەی کـرد. کە تا ئەمڕۆ (٨) کەس بە هـۆی ئاگـری دارستانەکـانەوە گـیانیـان لەدەست دان و چەنـدین برینـداری سووتاویش گەیەنـدرانە نەخۆشخانەکـان. شەرمەزارییە بۆ تورکیا کە خاوەنی بەدەیان فـڕۆکەی جەنگییە، کە هەموویان بۆ کورد قڕکردن و سوتاندن و وێرانکردنی کوردستان بەکاردەهێنن. کەچی خاوەنی فڕۆکەیەکی ئاگرکوژێنەوە نین. فـڕۆکەیەکی هـێلیکـۆپتەری ئاگرکـوژێنەوەیان لە دەوڵەتی کازاخسـتان بەکـرێ گرتـووە. ئەردۆگان مانگانە بە ملیۆنان لیرەی تورکی بە جاشە بەکرێگـیراوەکانی لە لیبیا و سووریا و عـێراق و سۆمال دەدات. کەچی خاوەنی فـڕۆکەیـەکی ئاگـرکـوژێنـەوە نیـیە.. چـەنـد وڵاتـێک لە رای خـوا بە فرۆکەی ئاگرکوژێنەوە یارمەتی تورکیا دەدەن. نەک لەبەر خاتری ئەردۆگانی دیکتاتۆر و خوێنڕێژ و تورکیای رەگەزپەرست و فـاشیست، بەڵکو لە پێناوی پاراستـنی ژینگە ، کە پەیـوەنـدیی بە سەرجـەم مـرۆڤـایەتتەوە هـەیە.
ئەردۆگان (١٣) فڕۆکەی گرانبەهـای تایبەتی بۆ خـۆی کڕیوە. دەیتوانی یەک فـڕۆکەی بۆ خۆی بکڕیایە و (١٢) فـرۆکەی ئاگـر کوژانـدەوەی بکڕیایە. لە کاتێکـدا کە لـیرەی تورکی هـێندە بەهـای دابەزیـوە، ئابـڕووی چـووە.
ژنەگونـدییەکە لەوە پەست و تووڕەبـوو، کە ئەردۆگان بە هەموو ئەقـڵێیەوە کیـسە چـای بۆ قـوربانییانی سووتـانی دارستانـەکـان هـەڵـدا. کە لە هـەفتـەی رابردوو چەندین شاری تورکیای گرتۆتەوە. بووە هۆی زیانی و مادی رۆحی.
ژنەگوندییە تورکەکە، کە بە ناچاری ماڵەکەی لە موگلا بەجـێهـێشت، کە گڕی ئاگر گەمارۆی دابوو. وتی:”سەرۆک ئەردۆگان لە جیاتی ئەوەی کە ئاوی بە گەل بدایە. کیسە چای بۆ هەڵدەدان. ئایا ئەمە بە سەرۆکی کۆمار دادەنـرێ؟” ژنەگوندییەکە لەسەر رەخنەکـانی رۆیی و وتی:” وەکو پێویسـت ئـاوڕیـان لە کوژانـدنەوەی ئاگرەکەی شارەکەمانیان نەداوەتەوە” ژنە گونـدییەکە درێـژەی بە قسەکانی دا و وتی:” ئایا منـداڵە سووتاوەکـانمان بۆ دەگەڕێنەوە؟ ئایا مـاڵە سووتاوەکـانمان بۆ دەگەڕێنەوە؟ ئێمە لایەنگیریی سەرۆکمان کـرد و خستمانە سەر سەرمـان، بەڵام ئـەو ئێـمەی تـوڕهـەڵـدایـە سـەر زەوی”
ژنەگوندییەکە پرسی:”چۆن سەرۆکی کۆمار بەم شێوەیە دەبێت؟ ئایا سەرۆک کـۆمـاری لـەم شـێوەیـە هـەیە؟ لـە جیـاتی ئـەوەی کـە ئـاومـان بـداتێ، کـیسە چـای بۆ خەڵکی هەڵـدەدات! ئایـا دەکـرێ سـەرۆک بـەم شـێوەیە بێـت؟!”
ئەردۆگان لە ماوەی رابردوودا، رووبەڕووی رەخنەیەکی زۆر بۆوە. بە هـۆی هەڵدانی کیسە چای بۆ زیانلێکەوتووانی لافاو و ئاگرکەوتنەوە لە دارستانەکانی چەنـدین نـاوچـە و گـونـد و شـارەدێی تـورکیادا. ئەمەش شـێوە رەفتـارێکە کە ئەردۆگان دەیکا کە بە زۆری لە کاتی هەڵـبژاردنەکاندا کردوویەتی و دەیکات.
لەپاڵ ئەو رەخنانەی کە ئۆپـۆزسیۆن لێیان گـرت، پەرلەمانتـارەکانی پارتەکەی ئەردۆگان، رووبـەڕووی هـەمـان رەفتـار بوونـەوە. وەکو تێـز و گاڵتەپێکـردن گوزارشتیان لە هەمان هەڵوێستی رەتکراوەی ئەردۆگان کرد بەڵام ئەمجارەیان لە پیاوەکـانی ئەردۆگان. لە دووبارەکردنـەوەی رەفتـارە بێ مانـاکانی سەرۆکی تورکیا. کە بووە هـۆی ورووژانـدنی رەخنە و ناڕەزاییەکی زۆر. تەنانەت لەناو پارتەکەی خۆشیدا ئەو رەفـتارە ساوێلکەییەی ئەردۆگانیان پێ خـۆش نەبـوو. هەڵـدانی کیسە چـای بۆ خەڵکی، سـۆز و بـەزەیی نییە بە زیـان لێکەوتووانی لافـاو و ئاگـرەکە. بەڵکو ریکلامـێکی سیاسی و پێشوەختەی هـەڵبژاردنەکانە.
(تانجۆ ئۆزجان) کە سەرۆکی شارەوانی شارۆچکەی (بولو) یە سەر بە پارتی گەلی کۆماری ئۆپۆزسیۆنە وەک رەخنە و تێز و گاڵتەپێکردنێک بە ئەردۆگان، کیسە چای بۆ پەرلەمانتارەکانی پارتەکەی ئەردۆگان داد و گەشەکردن هەڵدا.
لە میانەی کۆبوونـەوەی پەرلەمانتـارانی پەرلەمـانی تورکیا. تانجـۆ ئۆزجـان وتی:”هەر وەک چۆن سەرۆکی تورکیا رەجەب تەیب ئەردۆگان رەفتاری کرد. منیش چاو لەو دەکەم” ئینجا ئۆزجان کیسە چای بۆ پەرلەمانتارانی پارتەکەی ئەردۆگان هـەڵـدا. لە دیمەنێكدا کە کەسانێکی زۆر بە (کۆمیـدی) باسیان کرد.
ئەم هەڵوێستەی ئۆزجان، پەرلەمانتارەکانی ئەردۆگانی پەست و تووڕەکـرد و ئۆزجانیان بە (بێ تەربێـت و قـێزەوەن) ناویان بـرد.
ئۆزجانی سەر بە پارتی گەلی کۆماری. لە لێدوانێکیدا لە گرتە ڤیدیۆییەکدا، کە لە لاپەڕەی خـۆی کە لە تـۆڕە پەیـوەنـدییە کۆمەڵایەتیەکانـدا بڵاوی کردۆتەوە، دەڵێت:”وەک چـۆن پەنـابەران هـاتن، ئاوهـاش دەڕۆن. پەرلەمانتارانی داد و گەشەکردن تووڕەبوون. بۆ هـێورکردنەوەیان کیسە چام بۆ هەڵدان. تا ئەوان بە نەگـریس و بێ تەربێـت و دیکتاتـۆر باسم بـکەن. کارەکەم هـەڵـوێستـێکی تـراژیـدی کـۆمیـدییە. لـێکـدانەوەی بـۆ ئێـوە بەجـێدەهـێـڵم”
لە هـەفـتەی رابـردوودا، کە خەڵکی دەڤـەری (ریـزا) لە باکووری تورکیا. کە بە هـۆی لافـاوەوە (٦) کەسیان لێ مـردن و (٢) کەسیشـیان تا ئێسـتا ونـن و نەدۆزراونـەتەوە. خەڵکـییەکە لە ئەوپـەڕی خەمبـاری و ماتـەمیـنیدا بـوون. کـە ئەردۆگان سەردانی کـردن، لە جیاتی دڵدانەوەیان، لە دیمەنێکی ناشیرین و نامـۆدا، کیـسە چـای بـۆ ئامـادەبـووە زیـان لێکەوتـووەکـان هـەڵـدا. بـە هـۆی ئـەم رەفـتـارەیـەوە، رەخـنەیـەکی زۆر و تونـدیـان لە ئەردۆگان گـرت.
(*) دەقی قسەکانی ژنەگوندییەکە و سەرۆکی شارەوانی بولو تانجۆ ئۆزجان لە رۆژی (٥/ ئاوگـوست/ ٢٠٢١) لە سایتی (الـزمان الترکي) دا بڵاوکراونەتەوە.
٦/ ئاوگـوسـت/٢٠٢١




کچێکی تورک شووی بە چـیای ئاگـری کـرد.. و: رەزا شـوان

کچە شاخـەوانێکی سەرکەوتـنی سەر شـاخ (سافگـول ئـارئەرسـەلان) ی تەمـەن (٣٣) ساڵ. کە کچێکی تورکە. رایگەیانـد کە بە شێوەیەکی هـێمایی شووی بە چـیای (ئاگری) لە باکووری کوردستان کـرد. سافگول ئائەرسەلان روونیکـردەوە، کە بە شووکـردنێکی هـێمایی شووی بە چـیای ئاگـری کرد. بۆ سەرنجڕاکێشانە دەربارەی ئەو تونـدوتیژییەی لە تورکـیادا دەرهـەق بە ژنـان و بە منـداڵان دەکـرێـن.
سافگـول کاتێکـیش ئەم شووکـردنەی راگەیـانـد، کە لەگـەڵ کـۆمـەڵـێکی (٣٠) کەسی لە شاخەوانـان گەیشتبوونە بـەرزی (٤٢٠٠) مەتـر بۆ سەرکەوتنە سـەر لـووتکەی چـیای ئاگری بەنـاوبـانگ. سافگـول لە جانتاکەیـدا کـراسێکی سپیی جـلی بـووکـێنی دەرهـێنا و لەبـەری خـۆی کـرد. بـووە جـێی سەرسووڕمـان و رامـانی هـاوڕێکـانی.
سافگـولی شاخـەوانی تورکی وتی:”جـیاوازیکـردن لە دژی ژنـان و پێشـێلکارییەکـان لە دژی منـداڵان، دژی مافـەکـانی مرۆڤـن” درێـژەی بە قسەکـانی دا و وتی:”ئێـمە هـەسـت بەوە دەکەیـن کە ئەم تاوانـانە، دەبنە هـۆی ئـازارێکی گەورە، نەک هەر بە تەنیا بۆ ئەو کەسانەی کە ئەم تاوانانەیان بەرانبەر کردوون و دەکەن، بەڵکو ئـازاری ئێمەش دەدات. دەبێـتە هـۆی زیانـێکی واتـایی بـۆ هـەریەکە لە ئـێمەش.
لە پێـناوی داهـاتـوویەکی گـەشـدا، هـیوادارم کە ژنـان بەهـێـزتـربن، منـداڵانیـش زیـاتـر پارێـزراو و ئاسوودەبـن، بێ ئـەوەی کە لـە سبەینـێـدا دووچـاری ئـازارببـن”
سافگول ئارئەرسەلان، لە تـۆڕە پەیوەندییـە کۆمەڵایەتییەکانـدا، وێنەکەی لە سەر چـیای ئاگری بە جلی سپیی بـووکـێنییەوە بڵاوکردۆتەوە، وتیشی:” من سەرکـۆنەی توندوتیژی و جیاوازی دەکەم، کە رووبەڕووی ژنـان و منداڵان بۆنەتەوە. ژنان و منداڵان شایستەی رێـز و خۆشـەویستیـیەکی بێ مەرجـن، لە هەمـوو بەشـێک لە بەشەکـانی ژیـان. بـەڵام هەموو ئەو خراپەکارییانە دەبینـین، کە دەرهەقـیان دەکـرێن. دەشزانین کە هەڵوێستێکی ئابڕوومەنـدانـەیە کە دژ بـە ئەم تاوانـانە دەوەستـینەوە”
() چیـای ئاگـری، دەکـەوێتـە باکووری کوردسـتان، بەرزتـریـن چیـای کوردسـتانە، کە بەرزییـەکـەی (٥١٣٧) مەتـر لە ئاستی دەریـاوە بـەرزە، بنـکەی (شـۆڕی ئـاگـری) یا (شۆڕشی ئـارارات:١٩٢٩ ـ ١٩٣٢) بـوو، بە سەرکردایـەتی شـۆڕشگـێڕی کوردمـان ئیحسان نوری پاشا. بۆ یەکەمین جاریش ئاڵای کوردستان لە کاتی راگەیاندی حکومەتی کوردستاندا لەسەر چـیای ئاگـری هەڵکـرا. بە پیلانێکی گەلەکـۆمـەیی تورکیا و ئـێران و بە پاڵـپشتی رووسیا، بە شـێوەیەکی زۆر دڕنـدانە و نامەردانە و بە رەشەکوژی خەڵکی سـڤـیلی کورد کۆتـاییان بەم شـۆڕشـەمان هـێنا. () ئەو نووسینەم لە سایتی (الـزمان الترکی) وە، کە لە رۆژی (٢٨/ یۆلیۆ/٢٠٢١) دا بە زمـانی عـەرەبی بڵاوکـراوەتـەوە. وەرمگـیرایە سـەر زمـانی کـوردی.
٣/ئاوگوست/٢٠٢١




گرنگـییەکانی شـیعـر بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

لە زمانی کوردیـدا، ئەم چـوار وشەیە (شیعـر، هـۆنـراوە، هەڵبەست، هـۆازان) بۆ یەک مەبەست بەکاردەهـێنرێن. بەڵام وشەی (شیعـر) زیـاتر بەکـاری دەهـێنین و زیاتریش لە ئەدەبی کوردیدا دەقی گرتووە. مـن پێموایە کە وشەی (هـۆنراوە) کە هونەری هۆنینەوە دەگـەیەنێـت، چـێژ و شـیرینی گەر لە وشـەی (شـیعـر) زیـاتر نەبێـت، کەمـتر نیـیە.
شیعـر، جـوانترین و ناسکترین شێوەیە لە شێوەکانی هـونەر. کە زۆر لە کۆنەوە سەری هەڵـداوە. رەخـنەگران و مێژوونووسانی کۆن جەختـیان لەسەر ئەوە کردووە، کە شیعـر لەگەڵ پەخـشانـدا جـیاوازی هـەیە. شـیعـر گـوزارشتـێکی پـڕ لە هەسـت و سـۆزداری و خـۆشـەویستییە، کە لە نـاخـی دەروونـی شـاعـیرەوە دێـت. شـیعـر هـۆیـەکی گـرنـگە بۆ گوزارشتکـردن لە هـیوا و خەون و خەیـاڵ و نیاز و سـۆزداری و بـاوەڕ و رازەکـانمان. شیعـر زمـانی رۆحـمانە. دەوتـرێـت (شيعـر زمـانێکە لەنـاو زمـان دایە) مەبەستیش لەم قـسەیە، ئەوەیـە کە شیعـر زمـان و شـێوازی تایبـەتی خـۆی هـەیە.
شیعـر گرنگـترین لقە لە لقەکانی ئـەدەب، هـەست و چـێژ و خۆشییەکی تایبەتی بە دڵ و دەروونمان دەبەخـشێت. لە کـۆنەوە شیعـر تێکەڵاوی خوێنمان بووە و بووە بە بەشێک لە ژیـانـمان، هـەسـتمان دەبـزوێـنێ و بـووە بـە وێـردی سـەر زمـانـمـان و بە خـۆراکی دەروونمـان. بـووە بە چـەکی بەرگـریمان. کاریگەرییەکی زۆری لە رۆحـی رەوانمـانـدا هـەیە. بە شیعـریش گۆزارشـتمان لە خـۆشییەکـان و ناخـۆشییەکـانی ژیـانمان کـردووە.
شیعـر سەرەڕای ئەوەی کە چـێژ و خۆشییەکی زۆر بە منـداڵان دەبەخـشێت، روبـارێکی گرنگـیشە لە رووبارەکانی رۆشـنبیریی منداڵان. گەورەترین کاریگەریشی لە پەروەرد و فـێرکردنی منـداڵانـدا هـەیـە. بۆیـە شـیعـر بـووە بە پـشکـێک لە پەرتووکی خوێنـدنەوە.
دێـیـنە سەر نـاونیشـان و کـرۆکی باسەکەمـان، کە گـرنگـییەکـانی شـیعـرە بـۆ منـداڵان.
شیعری منداڵان بەشێکی گرنگە لە ئەدەبی منداڵان. نزیکترین هونەرە لە دەروونیانەوە. شیعـر گرنگـترین کاریگەریی لەسەر کەسایـەتی و ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـووی منـداڵان هـەیە. هـەر لە کۆنەوە دایکانی بەسۆز و میهـرەبـانی کوردمان، بە لایـلایە و لـۆرین و گورگـانە شەوێ و لاوانـدنەوە، بە دەنگـێکی ناسک و بە ئاوازێکی بەسۆز و شـیرین، لەگەڵ راژەنیـنی بێـشکە و لانکەکانی کۆرپە شیرینەکـانیان، بە سـۆزەوە کورپـەکـانیان لاوانـدوونـەتـەوە و ژیـریـان کـردوونـەتـەوە و کـردوویـاننـە خـەوێـکی خـۆش.
(لامـارتین) دەڵـێت:”جـوانـترین شـیعـر لە سەرانسەری جـیهـانـدا، لایـلایـەی دایـکانە”
هـەمـوو مـنداڵان، هـۆگـری گـۆرانی و شیعـر و سـروودن. بە تایبـەتیـش ئـەو شـیعـر و سروودانەی کە خۆشی و شادییان پێ دەبخەشن. ئەو شیعـر و سروودانەی کە باسیان لە ژیـان و ژینـگە و باڵـنـدە و گـوڵ و پەپـوولە و لە خـۆشی و یـاری و شـادی و ئـازادی و کوردسـتانی جـوان و شیریـنمان و لە سەرچـڵـیـیەکـانیـان کـردوون. یا باسیان لە هـیوا و خـواســت و لە خـەون و خـەیـاڵ و لە ئـارەزووەکـانیـان کـردوون. کە بە ئاسـانی لـێـیان تێـدەگەن و ژیـان و خەیـاڵی خۆیـان تێـیانـدا دەبینـنەوە. چـێـژ و خۆشـیان لێـوەردەگـرن.
نـووسین و پێـشکەشکـردنی شـیعـری جـوان، بە شـێوازێـکی هـونـەری دیـاریکـراو، تا
رادەیەکی زۆر دەگەڕێتەوە بۆ بەهرە و رۆشنبیری و ئەزموونی سەرکەوتووی شاعیر.
خەسڵەتە گونجـاوەکانی شیعـری منـداڵان:
بە کورتی و بە چـڕی لەم خاڵانـەدا، باس لە تـایبەتـمەنـدی و لـە گرنگـترین خـەسـڵەتە گـونجـاوەکـانی شیعـر بـۆ منـداڵان دەکـەین.
١ـ پێویستە شاعـیری شیعـرنـووس بـۆ منـداڵان، بـەر لە هـەمـوو شـتـێک و مەرجـێک ئەوە بـزانێـت کە شـیعـرەکانی بۆ منـداڵان دەنـووسێـت نـەک بۆ گەورەکـان. نـووسیـنی شیعـریش بـۆ منـداڵان کاریکی هـەڕەمـەکی و ئاسـان نییە. چـونکە نـووسینی شیعـر بۆ منداڵان، هەر ئەوە نییە کە شاعـیر چەنـد دێـڕێکی کـێش و سەروادار رێکبخات و ناوی لێبنێت (شیعـر بۆ منـداڵان) شیعـری منداڵان بنەما و تایبەتمەندی و مەرجی خۆی هەیە. کە پێویستە شاعـیر لە کـاتی شیعـرنووسین بۆ منـداڵان، رەچـاوی ئەو مەرجـانە بکات.
٢ـ جەخـتکـردن لەسـەر شـیرینی و ناسکی و ئاسانی زمـانی شیعـر بۆ منـداڵان، بەپـێی قـۆناغـەکـانی تەمەنیـان و بەپـێی وشـە و رسـتە گـونجـاوەکـانی فـەرهـەنگی زمـانیـان.
پێویستە وشەکـانی شیعـری منداڵان ئاسان و ناسک و رەوان بن، تەڕ و پاراوبن. بەبی گرێ و گۆڵـبن. وەکو گـوڵ جـوان و گەش و بۆنخۆشبن، وەکو پەپـوولە نەرم و نیان و نەخـشینبن. وەک پەلکەزێـڕینە رەنگاوڕەنگـبن. بە تەواوی وەک دڵپـاکی و بێـتاوانی و راسـتگـۆیـی و جـوانی منـداڵان بـن، پـاک و جـوان و بێـتاوان و راستـبن.
٣ـ وا باشە کێشی نیوە دێڕەکانی شیعـر بۆ منداڵان، ژمارەی بـڕگەکانیـان لە (٦، ٧، ٨ ، ١٠) بڕگە زیاتر نەبن. کێشی بـڕگەیی “پەنجـەیی” ئاسانترین کـێشی شیعـری منـداڵانە.
باشتریش وایە، ژمارەی وشەکانی هەر شیعـرێک بۆ منداڵان لە (٥٠) وشە زیاتر نەبن.
(کێش) و (ترپـە) و (موزیک) سێ بنەمای سەرەکین لە شیعـردا. پەیوەندییان بەیەکەوە هـەیە و تەواوکـەری یەکـترین. یا گیـانێکـن لە سێ جەسـتەدا.
ریتـم و تەکـنـیکـیش پێـویسـتە بەپـێی پێـوەرەکـانی شـیعـری منـداڵان رێکـبخـرێن.
٥ـ دوورکەوتنەوە لە بەکـارهـێنانی رەوانبـێژی و تـێز و ئاڵـۆزی لە شـیعـر بۆ منـداڵان.
٧ـ هەڵـبژاردنی ئەو بابەتـانەی، کە لەگـەڵ ژیـان و گـرنگی پێـدانی منداڵانـدا گونجـاون.
٨ـ پێویستە شیعـری منـداڵان، بابـەتی رەوشتی و پـەروەردەیی و دەروونی و نیشـتمانی و کۆمـەڵایـەتی لە خـۆ بگـرێت، تا هـەر لە منـداڵیـیەوە بە ئەم پـرەنسیـپانە رابهـێـنرێن.
٩ـ پێویستە ئەو سـروود و شـیعـرانەی کە ئاوازیان بۆ دادەنـێن و دەکـرێن بە گۆرانی و سروود بۆ منداڵان و لە تەلفـزیۆنەکانـدا تۆماردەکرێن. لەژێر چاودێـریی کەسانی پسپۆر و شارەزای بواری ئەدەبی منداڵان و دەروونناسی و پەروەردە و هـونەری منداڵانـدابن. چونکە منـداڵان ئەم هـۆنـراوانە لەبەردەکەن. کارتێکـردنیان لە ژیانی منـداڵاندا دەبێـت.
١٠ـ پێویستە شاعـیرانی شیعـرنووس بۆ منداڵان لە بـواری پـەروەردە و دەرووننـاسی منـداڵان نابەڵـەد نەبن. پەروەردەکار و دەروونناسی منداڵان بن. شارەزای زمانی پەتی کوردیمـان بن. چونکە شاعـیری شیعـرنـووسی منـداڵان، کـاتێک دەتـوانێـت شیعـرێکی جـوان و بەچـێژ و بەسـوود و کـاریگەر بۆ منـداڵان بنووسێـت، کە شـارەزای تـەواوی قـۆناغـەکانی گەشەکردنی منداڵاندا بێت، لە رووی توانایی و دەروونی و پەروەردەیی و کۆمـەڵایـەتی و زمـانی و سـۆزداری و هـزری و حـەز و ئـارەزووەکـانی منـداڵانـەوە.
١١ـ پێویستە شاعـیرانی شیعـرنووسی منداڵان ئەوە بزانن، کە شیعـری منـداڵان، وەک هەر بابـەتـێکی تری ئـەدەبی، پێـویستی بە داهـێنان و گەشەکـردن هـەیە. پێـویستی بە تەکـنیک و سـتایـل و شـێـوازی گـوزارشـتکـردنی تـازە هـەیە.
١٢ـ پێویسـتە شـاعـیری شـیعـرنـووس بـۆ منـداڵان، نـاونیشـانی کـورت و گـونجـاو بـۆ شـیعـرەکـانی دابنێـت. ناونیشانـەکـانیش گـوزارشـت لە نـاوەڕۆکی شـیعـرەکـان بکـەن.
١٣ـ مانگی ئەپـریـلی هەمـوو ساڵێک، بە مانگی شیعـری نیشتمانی دانراوە. ئەم مانگە بقـۆزنـەوە و هـەوڵـبـدن کە زۆرتـرین شـیعـری نیشـتمانی بـۆ منـداڵەکانتان بخـوێننەوە.
گرنگییەکانی شیعـر بۆ منـداڵان:
لەو بـڕوایـەدام، بە زانـیـنی گـرنگـییە سەیـرەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان سەرسـام دەبـن.
زۆر بە کورتی باس لە چەنـد گـرنگییەک لە گـرنگییەکانی شـیعـر بـۆ منـداڵان دەکەین:
١ـ شـیعـر گەشـە بە زمـانی منـداڵان دەکات و شارەزایی زمـانی داهـێنانیان زیاتر دەکات. تـوانـایـەکی زیـاتـریشـیان دەبێـت لە گـوزارشتکـردن و لـە بەهـرەی نووسینی شـیعـردا.
٢ـ شـیعـر هـۆیـەکی گـرنـگە بـۆ منـداڵان، بـۆ گـوزارشتکـردن لە بیـر و نـاخ و سـۆز و دەروونیان، بۆ گەشەکردنی خەیـاڵ و بەهـرەی ئەدەبی و هـیوا و خولیا و خەونەکانیان.
٣ـ زۆر گـرنگە هەر لە منـداڵـییەوە منـداڵەکـانتـان بە چـێژ و حـەز و خۆشــەویستی بـۆ شـیعـر رابهـێنـین. نـەک تەنیـا هـەر لە قـوتـابخـانەدا، بەڵکـو لە ژیـانی رۆژانەیـان و لە پەیـوەنـدییەکانیشیاندا سوودیـان پێ دەبەخـشێـت.
٤ـ شـیعـر گـەڵی دەرگـا بـۆ منـداڵەکـانتاـن، بە درێـژایی ژیانیان بـۆ دەخـاتە سـەر پـشت. کەواتـا نابێـت گـرنـگی و سـوودەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان پشـتگـوێ بخـەن.
٥ـ بە دەنگـێکی بـەرز و خـۆش و شـیرین شـیعـر بۆ منـداڵـەکـانتـان بخـوێننەوە. دەشێ هـێشتا منداڵـن و لە واتاکـانی وشەکان تێ نەگـەن، بەڵام هـەست بە چـێژی مـوزیکی و ترپـەی سەروای شـیعـرەکـان دەکەن. بە مەرجـێک شـیعـرەکان سـووک و ئاسـان بـن.
٦ـ شـیعـری شـیرین، بوارێـکی باشە بۆ فـێرکردنی منـداڵەکانتان بە زمـانی کوردیمـان.
٧ـ شـیعـر هـانی منـداڵان دەدات بۆ خوێنـدنـەوە و بۆ دەرخستـنی بەهـرەی ئەدەبیـیان.
٨ـ شـیعـر ئاسـۆی بیـر و ئەنـدێـشـە و خـەیـاڵی منـداڵان فـراونـتر و گـەشـتر دەکـات و یارمەتییان دەدات بۆ بیرکـردنەوە لە داهـێنان و پێشکەوتـن. فەرهـەنگی وشەکانیشیان دەوڵـەمەنتـر دەکـات و لێـوەی کـۆمـەڵـێک وشـە و رسـتەی تـازە فـێردەبـن.
٩ـ شـیعـر، منـداڵان بە گـەلێ بابـەتی هـەمـەجـۆرە و بە هـەستی جیـاواز دەنـاسێـنـێت.
١٠ـ سەروای ناسکی شـیعـر، رێگەیەکی نایابە بۆ منـداڵانی بچـووک، بۆ گەشەکردنی هـۆشـیارییـان و ئاشـنابـوونیـان بە زمـانی دایـک و بە جـۆری دەنگەکـان و تـرپـەکان.
١١ـ ئـەو منـداڵە بەهـرەمەنـدانەی کە هـۆگـری خوێنـدنەوەی شـیعـر دەبـن و لە لایـەن دایکـان و باوکـان و دادەکـانیان و مامۆستاکـانیانەوە هـاندەدرێن و پەروەردە دەکـرێن و هـەر لە منـداڵییەوە ئاڵـوودەی چـێژی شـیعـر دەبـن و لە ژینگەیـەکی هـۆنـراوە دوسـتدا پەروەردە دەبن. شەیـدای خوێنـدنەوەی شـیعـر دەبـن. ناتوانن بە درێژی ژیانیان واز لە خـوێنـدنـەوەی شـیعـر بهـێـنن. شـیعـر دەبـێـت بـە بەشـێک لـە ژیـانیـان. بـە دووریـشی مـەزانـن، کە هـەنـدێـک لـەم منـداڵانە ببـن بە شاعـیر و بە نـووسەری بـواری ئـەدەبی منـداڵان. منـداڵان هـەر بە خۆڕسکـی ئـارەزووی گـۆرانی و ئـاوازی شـیرینـیان تێـدایە.
١٢ـ لە میـانەی شـیعـرەوە، بەهـرە و گـەلی لە تـوانـاکـانی منـداڵان دەردەکـەون، وەک دەنـگـڕەوانی و بە جـوانی پێشکەش کردنی شیعـر و دەرخـستنی ئازایـەتی ئەدەبیـیان.
١٣ـ شـیعـر، منـداڵان لە شـەرم و گـۆشـەگـیری و دوودڵی و هـەڵچـوون رزگـاردەکات.
چارەسەری گـەلێ لە گـرفـت و لە کێـشە جەستەیی و دەروونییەکـانی منـداڵان دەکـات.
١٤ـ شـیعـر و سـروود، رۆحی کوردایـەتی و هاوبەستەبـوون و کوردسـتان پەروەریی لە دڵـی منـداڵاکانتان شیرینتر دەکات. پەرۆشێکی زیاتـری نیشـتمانییان دەورووژێـنێت.
١٥ـ شیعـری شیریـن و گونجـاو بۆ منـداڵان، گەشە بە چـێژی ئەدەبی منداڵان دەکات و هەست دەوڵەمەنتریان دەکات. زیاتـریش پابەنـدی نەریت و بەهـا نیشتمانییەکان دەبن.
١٦ـ شیعـر، هـۆکارێکە بۆ بنیاتـنانی کەسایەتییەکی دروست و بۆ روواندنی رەوشتی بـەرز و خـوو و نەریـتی جـوان و بـەهـای بـەرز و پـیرۆز. بـۆ زاخـاودانی هـۆش و هـەست و دەروونی منـداڵان.
١٧ـ پەروەردەکردنی منـداڵان بە ئاشنابـوون و خۆشەویستی بۆ شیعـر، نەک هەر لە قوتابخانەدا بەڵکو لە ژیانی رۆژانەیان و پەیوەندییەکانیشیان سوودیان پێ دەبخشێت.
لەم پێـودانگە گـرنگـییانەوە. شـیعـر دەتـوانێـت ئـەرکـێکی گـرنـگ ببـینـێت، لە چـەنـد رەهـەنـدێکی وەک: پەروەردەیی و نیـشتمانی و نەتەوەیی و کۆمەڵایەتی و رەوشتی و جـوانی و ویـژدانی و مـرۆڤـایـەتی و هـزری.
ئەوە شیعـرە، کە منداڵە چاوگەشەکانتان بە کوردایەتی و کوردستان پەروەریی گۆش و پـەروەردە دەکـات. فـێری نیشـتمان پـەروەری و و دڵسـۆزی و خەبـات و تێکـۆشـان و خـۆڕاگـرتـن و ئـازایـەتی و دلـێری و بـەرگـری و کـۆڵـنـەدانیـان و دەکـات.
ئەوە شیعـرە، کە جگەرگۆشەکانتان پەروەردەدەکات و فێری رەوشت بەرزی و رەفـتار دروسـتی و گـەشـبـیـنی و هـیواخـوازی و چـاکـەخـوازی و هـاوکـاری و یـارمـەتـی و لـێبووردن و رێزگـرتن و بـرایـەتی و هـاوڕێتی و پێکەوەژیـان و سازان و … دەکات.
شایەنی باسە شاعـیرانی نەوەی نوێمان لە بواری شیعـرنووسین بۆ منداڵان. لە بارەی هەموو ژانـرەکـانی شیعـری منداڵانەوە، شیعـریان نووسیوە: نیشتمانی، کۆمـەڵایـەتی، فـێرکـاری، زانیـاری، وەرزشـی، کـۆمیـدی، دەربـارەی ئـاژەڵ، بـاڵـنـدە، گـوڵ و دار و درەخـت، پەپـوولە و هـەنـگ، سـرووشـتی رەنگـین و جـوانی کوردسـتان، وەرزەکان، شـیعـر بۆ دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان، بۆ پێـشـمەرگـەی قـارەمـانی پـارێـزەری کوردستان، بۆ شەهـیدانی نەمرمان، بۆ ئاڵای ڕەنگین و پیرۆزی کوردستان، بۆ قەد و باڵای چیا سەرکەشەکانمان، بۆ زمانی شـیرینی کوردیـمان، بۆ ئاشـتی و بۆ مرۆڤـایەتی و بۆ بـرایەتی و خـۆشـەویسـتی، بۆ ژیـنگەپـارێـزی کوردسـتانی جـوان، بـۆ… هـتـد.
پـۆلـیـنی شـیعـری منـداڵان:
١ـ شیعـری فـۆلکلۆری: ئەو شیعـرە میللییانەن کە خـاوەنەکـانیان نەناسراون و گەل بە خـاوەنی ئەو شیعـرانە دەزانـرێـت. زۆربەیـان کـراون بە گـۆرانی. گـەلی کـورد خـاوەنی گەنجـینەیەکی دەوڵەمەنـدی شیعـری فۆلکلۆرییە. کە پشکی منداڵانیشی تێدایە. منداڵانی کوردمان بە تـاک و بە کۆمـەڵ بە ئـاواز و جـووڵـەوە ئەم گـۆرانییانە دەڵێنەوە. ئەمەش دوو نموونـەن لە شیعـری فـۆلکـلۆری کـوردی بـۆ منـداڵان: یەکـەم (هـەر دەرنـایـە):
هــەر دەرنــایـە .. هــەر دەرنــایە
قـاچـمـان تەزی .. بـووک دەرنایە
هــەر دەرنــایـە .. هــەر دەرنــایە
دەستمان تەزی .. بـووک دەرنایە
هــەر دەرنــایـە .. هـەر دەرنـایـە
هونەرمەنـدی گـۆرانبێژی کوردمان، مامۆستا (سەلاح محـەمـەد) کە لەناو منداڵانـدا بە (مـام عـەوڵا) ناسـراوە. بە بەشـداری کچـۆڵـەیـەکی چـاوگـەشی دەنـگخـۆش و کـۆمـەڵە منـداڵێکی کچـان و کـوڕان، کـلیـپـێکی رەنگـاوڕەنگی گـۆرانیـیەکی فـۆلکـلۆریی خـۆشی بۆ منـداڵانی کوردمـان تـۆمـارکـردووە. کە جـاروبـار لە تەلەفـزیـۆنـەکانی کوردستان دا، پێشکەش دەکـرێـت، لەژێـر نـاوی (بـووکە بە بـارانێ) ئەمـەش دەقـی گـۆرانییەکـەیە:
هـەیــــــاران و مـەیـــــــاران
یـا خـــوا داکـــاتـە بـــــــاران
بـۆ فـەقــــیـر و هــــــەژاران
قەومی حەسەن و حوسێـنان
هەموو قـڕبـوون لە توینـیان

  • * * * *
    خـــوایـە بــــاران بـبــــــارێ
    لـە لادێ و لـە شــــــــــــارێ
    لـە سـبەیـنێ تـا ئـێـــــــوارێ
    بـە لــیـزمە بـێـتـە خــــوارێ
  • * * * *
    بـووکـــــە بـە بـــــــــــارانـێ
    ئـــــــاوی بـن دەغــــــــڵانـێ
    سـەعــــــــاتـی جــــــــارانـێ
    لـە دێـــــــریـن زەمــــــــانـێ
  • * * * *
    بـووکـــی نـــاو بـاغــــــــانـە
    چـەنـــد خـــــان و مــــــــانـە
    لـە گـــــــــەورە مـــــــــاڵانـە
    لـە دێـــــــریـن زەمــــــــانـێ
  • * * * *
    بـووکە چـۆتە سـەر کەپــرێ
    لـێـــدەدا دەف و تـەپـــــــــڵێ
    لـە کەسـیـش ناکـا شـــەرمێ
    لـە دێـــــــریـن زەمـــــــــانێ
  • * * * *
    شەمـوولـەی مـن چـی دەوێ
    مێــوژی عـەمــــارانی دەوێ
    شەکــری لە شـــارانی دەوێ
    دیـــــاری مـنـــــداڵانی دەوێ
  • * * * *
    شەمـوولـــەی لەنـــاو رەزی
    بـای لـێــدەدا و دەلــــــەرزی
    فـڕدەکـــا ئــــــاڤی تـــــــەزی
    بـە جـــوانیـیەکەی دەنــــازی
  • * * * *
    شەمـوولـەی مـن چـی دەوێ
    مێــوژی عـەمــــارانی دەوێ
    شەکــری لە شـــارانی دەوێ
    دیـــــاری مـنـــــداڵانی دەوێ
    ٢ـ شیعـری نیشـتمانی: گرنگترین ژانرە لە ژانرەکانی شیعـری منداڵانی کورد، پانتاییەکی زۆری لە شـیعـر و سـروودەکـانی شـاعـیرانی شـیعـرنـووس بـۆ منـداڵان گـرتـۆتـەوە. لە پێشترین ئامـانجە لە ئامانجەکـانی شیعـر بۆ منـداڵان. چونکە تا ئەمڕۆش خـاکی پیرۆزی کوردستان لە داگیرکەرانی رەگەزپەرست رزگاری نەبووە. مەبەست لە شیعری نیشتمانی بۆ منـداڵانی کوردمـان، رووانـدنی هـەستی کوردایـەتی و شـیرینکـردنی خـۆشەویستی و هـاوبەسـتەبـوونە بۆ کوردسـتانی نیشـتمانی شـیرینمان. ئەمـە دوو نمـوونە لە شـیعـری نیشـتمانی بۆ منـداڵان: کەڵە شاعـیری گەلەکەمان کاک (لەتیـف هـەڵـمەت) لەژێـر ناوی (نیـشــتمان) دا، نووسـیوێـتی:
    وەک چـــــــــۆن بـاڵــــــــــــدار
    لانـــــەی هـــەیـە لەســـەر دار
  • * * * *
    وەک چــۆن پەپـوولـەی جـوان
    لانــــە دەکــەن لەنــاو گــــوڵان
  • * * * *
    وەک چــۆن مـانـــگـی تـابــــان
    مـــاڵـی هـــەیـە لـە ئـاســــمـان
  • * * * *
    وەک چـۆن مـاسـی و حــەزیــا
    مـاڵـیــان هــەیـە لەنــاو دەریــا
  • * * * *
    منیش نیشـتمانم هـەیە نیشتمان
    نیشتمانم کوردستانە کوردستان
    شـاعـیر و چـیرۆکـنـووسی ناسـراوی بـواری ئـەدەبی منـداڵانی کـوردمـان، مـامـۆسـتا (عـەلی حەمـەڕەشـید بەرزنـجی) لە یـەکـێک لە شـیعـرە نیـشـتمانییەکـانی بـۆ منـداڵان لەژێـر نـاوی (پێـشـمەرگـە) دا، نـووسیـوێـتی:
    پێـشـمەرگـەیە پێـشـمەرگـەیە
    پـارێـــــــزەری کـوردســـتـان
    پێـشـمەرگـەیە پێـشـمەرگـەیە
    کـۆڵـنـــــەدەر و قـــــــارەمـان
  • * * * *
    پێـشمەرگەیە گیان دەبەخـشێ
    بـۆ ئــەم خــــاکـە شـــیـریـنـە
    نـمـوونـــەی دڵـســــۆزیـیـە و
    دڵــی پــــــڕ لـە ئـــــــەویـنــە
    جـێی شـانـازی هـەمـووانـە و
    بـــڕوای بـــەرز و بـەتــــیـنـە
  • * * * *
    بـۆ سـەربـەسـتی کوردسـتـان
    ئـەو چـــەکی کــردۆتـە شــان
    کـێـوێـــــکـی پـۆڵایــــــــــیـنـە
    بـەرانـبـــــەر بـە دوژمـنـــــان
    کــوڕی رۆژی تـەنــــگـانـە و
    هـێـمــــایـە بـۆ بـەرخـــــودان
  • * * * *
    پـێـشـمـەرگـە ئـەو کـەســەیـە
    گـیانی خسـتـۆتـە سـەردەسـت
    تـا گــەل بـە خـۆشـی بــژی و
    کوردسـتانیشـمان سەربەسـت

٣ـ شـیعـری فـێرکـاری (فـێرکـردن): جـۆرێـکە لـە جـۆراکـانی شیعـری منـداڵان. کە بـۆ مەبەستی فێرکردن دانراون. لەوانەش (نۆبارا بچوکان ـ ئەحمەدی خانی) و (ئەحمەدی ـ شـێخ مـارفی نـۆدێی) و (فـەرهـەنگـۆکە) ی شەهـيد (شـاکـر فەتـاح). بە دەیـان شیعـری فێرکـاری شاعـیرانی تری کوردمـان. ئەمـە نموونـەیە لە شیعـری فـێرکاری بۆ منـداڵان. لە دانـانی شاعـیری نیشـتمانی نەمـرمـان مامـۆسـتا (زێـوەر) لەژێـر نـاوی (ژمـارە):
یـەک و دوو….. داری سـێـو و داری تـوو
سـێ و چـوار….. هـاتـم بـۆ مـەکـتـەب بـە غـار
پـێـنـج و شـەش….. هـەسـتـامە سـەر تـەخـتەی رەش
حـەوت و هـەشـت….. چـووم بـۆ هـەورامـان بـۆ گـەشـت
نــۆ و دە….. یـارمـەتی هـاوڕێـت بـدە
٤ـ شـیعـری پـەروەردەیی: بەشێکی گـرنگە لە شیعـری منـداڵان، شیعـری پـەروەردەیی زۆر لە لایـەنەکـانی پـەروەردەیی دەگـرێتـەوە: پـەروەردەی کـۆمـەڵایەتی، پـەروەردەی وەرزشی، پـەروەردەی تەنـدروستی و دەروونی، پـەروەردەی مرۆڤـایەتی، پـەروەردەی ئاینی، پەروەردەی ژینگەپارێـزی، پەروەردەی رەوشتی، پەروەردەی بەزەیی بە ئاژەڵان و باڵـندەکان. لەسەر هەریەک لەو پـەروەردانە چەندین شیعـری جوانی کوردیمان هـەیە.
ئەمەش نموونەیـەکە لە شـیعـری پـەروەردەیی، لە نـووسـینی شـاعـیر و چـیرۆکنـووسی ناسراو و بە توانای بواری ئەدەبی منداڵانی کوردمان، ئەندازیـار (محـەمەد بـەرزی) یە. لەژێـر ناوی (پەرتــووک) کە یەکێکە لە چەنـدین شیعـری پەروەردەیی ئەم شاعـیرەمان.
پەرتـووکـم زۆر خـۆشـدەوێ
پــڕە لـە بـابـــــــــەتـی نــوێ

  • * * * *
    هـەمیـشــە لە گـەڵـمــــــــایـە
    باشـــتریـن مـامـۆســــــتـایـە
  • * * * *
    پـەڕەکـــــــــــــــــانـی رازاوە
    بـە چـیـــرۆک و هـۆنــــراوە
  • * * * *
    ئامۆژگـاری و وێنەی جـوان
    وانــــەی چــــاکـن بـۆ ژیــان
  • * * * *
    ئـەوەی هـاوڕێی پەرتـووکـە
    دیـــارە ژيــــــر و زیــــرەکـە
  • * * * *
    وریـــــایـە و بـە ئـاگـــــــایـە
    بـۆ نـیـشــــتـمـان چــــــرایـە
    بێگومان گرنگییەکانی شیعر بۆ منداڵان زۆر لەوانە زیاترن کە لەسەرەوە باسمان کردن.
    لەسەر هەر ژانرێکیش لە ژانـرەکانی شیعـری منداڵان، بە دەیان نموونەی ترمان هـەیە.
    لە کۆتاییدا، داوا لە شاعـیرانی شیعـرنووس بۆ منداڵان و لە دادەکانی باخچەی منداڵان و لە مامۆستایانی قوتابخـانە بنەڕەتییەکان و لە دایکـان و باوکان دەکەین، کە منداڵەکانیان و قـوتابییەکـانیان ئاشـنا و هـۆگـری شـیعـری جـوان و بەسوود بکـەن، چونکە شیعـر لە زۆر رووەوە سوودێـکی زۆر نایـاب بە منـداڵەکـانتان و بە قـوتابییەکـانتان دەبەخـشێت.
    رەزا شـوان
    سـویـد: ٢٨/ یـۆلـیۆ/٢٠٢١



کات و شوێن لە چیرۆکی منداڵان.. رەزا شـوان

کات و شوێن، دوو رەگەزی بنەڕەتین لە چیرۆکی منداڵاندا، ناکرێت فەرامۆش بکـرین، چونکە بەبێ کات و شوێن، لێکـدانەوە بۆ رووداوەکان ناکـرێت، گەر بە کات و شوێنی دیاریکراوەوە نەبەسترێنەوە. هەر بەرهەمێکی ئەدەبی منـداڵان، بە تایبەتیش چیرۆک بۆ منـداڵان، کـات و شـوێـن پشتگـوێ بخـات، نا پەسەنـدی و ناتـەواویی پێـوە دیـارە. ئەمەش ئـەوە دەگـەیەنێت کە ئـەرکی کـات و شـوێن لە نـووسینی چـیرۆکی منـداڵانـدا، دروستکردنی ئەو وازانیـنەیە لە لای خوێنەر، کە ئەوەی دەیخوێنێتەوە، لە راستییەوە نزیـکە یا بەشـێکە لـێی.
ئەو چیرۆکنووسەی کە دەیەوێت چیرۆک بۆ منداڵان بنووسێت، دوای ئەوەی بیرۆکە و شـێوازی نـووسـینی چـیرۆکـەکەی لە بیـر و هـۆشـیـدا گـەڵاڵـە دەبـن. پێویسـتە بـیر لە دیاریکـردنی شوێـن و کـات بکاتەوە. وەک دەروازەیەک بۆ نمایشکردنی رووداوەکـان.

پێناسەی شـوێن لە چـیرۆکـدا:
شوێن ئەو چوارچێوەیەیە کە رووداوەکان تێیدا روودەدەن و کەسایەتییەکانی چیرۆکەکە تێیدا دەبـزوێن بۆ ئەوەی جـووڵەی کات و ئەو گـۆڕانە دەربخـات کە بەسەر شــتەکـانی خەڵکـیدا لەو شوێنەدا دێـن. کە وشەگەلێکی لەم وجـۆرە وشـانە دەبیـستین، گوزارشـت لە شـوێـنـێکی دیـاریکـراو دەکـەن، بـۆ نمـوونە: (ژوور، مـاڵ، کـۆڵان، گـەڕەک، پـۆل، قوتابخـانە، پەرتـووکخـانە، سەیـرانگا، باخچـە، کـێـڵگە، گـونـد، شـەقـام، شـار، زەوی، دەریـا، ئاسمان، ئەسـتیرە، جـیهـان، کوردستان، نیشـتمان، ئامـەد، کۆبـانی، کەرکووک، سـنە، چـوارچـرا،…هـتـد)
جـووڵـەش لە شـوێنـێکـدا نەبێـت روونـادات.
شـوێـن جـێگایـەکی هـەستپـێکـراوی نەگـۆڕە، کە دەکـرێـت مـرۆڤ بـە هـۆی ئەنـدامـە هەستییەکانییەوە، هەستی پێ بکات و ئەو شتانە ببینێت کە لەو شوێنە دان. لە بوونەوە تا هـەتـایە، لە نێـوان مـرۆڤ و شـوینـدا، پەیـوەنـدییەکی دانەبـڕاویی هەمیشەیی هـەیە.
شـوێـن رەگـەزێکە لە رەگـەزەکـانی بنیادنـانی چـیرۆکی منـداڵان. کە رووداوەکـان لێـیدا روودەدەن و کەسایەتییەکان لێـیدا دەبـزوێن. شوێن رۆڵی دیمەنەکانی پشتەوەی شانۆش دەبینێت. شوێن رۆڵـێکی سەرەکیشی لە درخستنی ناوەرۆکی چـیرۆک چی کۆمەڵایەتی بێـت یا پەروەردەیی و سـیاسی بێـت. لەوانـەشە نووسـەری چـیرۆکی منـداڵان، شـوێن بکات بە پێشەکی بۆ چـیرۆک و درێژەی پێ بدات، بۆ نموونە (لە گوندێکی قەشەنگ و جـوانی کوردسـتان دا) یا ( لە گـۆڕەپـانی چـوار چـرا، لە شـاری مەهـابـادی پایتـەخـتی کۆمـاری کوردستان دا،… هـتد).
پێناسەی کـات لە چـیرۆکـدا:
کـات ئەو ماوەیـەیە، کە رووداوەکانی چـیرۆکە تێـیدا روویـان داوە یا روودەدەن. کاتەکە رابردوویەکی دوور یا نزیک بێت، یا لە ئێستای رانەبردوودا روودەدەن، یا لە داهاتووی نەهاتوودا رووبـدەن. کاتیش شتێک نییە کە بە چـاو ببینرێـت یا بتـوانین دەستی لێبدەین. ناتوانین بە ئەندامە هەستییەکانمان هەستی پێ بکەین، بەڵکو بە بیر و هۆشمان هەستی پێدەکەین. یا لە رێی شوێنەوار و ئەو خەسڵەتانەی کە هەیانە: بۆ نموونە: شەو تاریکە، رۆژ روونـاکە، لە زسـتاندا بەفـر و بـاران دەبـارێـت و ساردە، هـاوین گـەرمە، بەهـاران گـژ و گیان دەبـوژێتـەوە. پایـزان گـەڵای دارەکان دەورێـن. ئەگـینا نە شـەو و رۆژ و نە زســتان و هـاویـن و بەهـار و پـایـز بە چـاو نایـان بیـنـین. نمـوونەیـەکی تـر:
ئێـمە هـەست بەجـووڵەی چـرکەژمـێری کاتـژمـێرەکـانمان دەکـەین، بەڵام بـەو وردیـیە هـەسـت بە جـووڵـەی کـاتـژمـێرەی “سەعـاتـژمـێرەکەی” کـاتـژمێرەکـانمـان نـاکـەین.
کـات رۆڵـێکی گـرنـگی لـە ریـزبـەنـدیی بنیـادنـانی رووداوەکـان و لە دیـالـۆگی نێـوان کەسایەتییەکانی چـیرۆکـدا هـەیە. کە منـداڵان لـێی تێـدەگـەن.
چـیرۆکنووسی چـیرۆکی منـداڵان، چەنـد بە توانا و باڵادەست و لیهـاتـووبێت، چەنـدیش چـیرۆکەکەی چیرۆکێکی سەرکەوتوو بێت. کات خۆی بەسەریـدا دەسەپێنێت. ئەوە کاتە رادەی جیـاوازی و باڵادەسـتی چـیرۆکنـووسەکە لە نـووسـینی چـیرۆکـدا دیـاری دەکـات. کە تـا چەنـد تـوانیـوێتی لە هـونەری نـووسـینی چـیرۆک بـۆ منـداڵان سەرکەوتـووبێـت.
چـیرۆکیش ئەوە لە چـیرۆکنووس دەخوازێـت، کە بە شێوازێکی لـۆژیکی و ریزبەنـدی و پەسەنـد و شیاو رووداوەکانی چـیرۆکەکانی بۆ منـداڵان بنووسێت و ریزبەنـدییان بکات. بێ ئاڵۆزی و بێ گرێ و گۆڵـبن، چونکە منداڵان حەز بە بیرۆکەی قورس و مانا ناڕوون ناکەن. کەواتە ریزبەنـدی کات پێویستە لە چیرۆکی منـداڵان. تا منداڵان لە خوێندنەوەیان یا بە گوێگـرتنیان لە رووداوەکانی تێبگەن و خـۆشی و چـێـژیان لێـوەربگـرن.
کاتێک کە نـاوی کـات دەهـێنین، وشەگەلـێکی وەک ئەم وشـانە دێتـە بیـر و خەیـاڵـمان: (چـرکەیەک، کاتژمێرێک، بەیـانی، ئێـوارە، رۆژ، شـەو، بەهـار، هـاوین، زستان، پایـز، رابردوو، ئێستا، داهاتـوو، پـێرار، پـار، ئەمسـال، ساڵانی داهـاتـوو، سەدەیەک،…هتد).
بێگومان زۆربەی چیرۆکەکانی منداڵان، رووداوگەلێک دەگێڕنەوە، کە کۆتاییان هاتوون. بۆیە نووسەرانی چیرۆکی منداڵانیش بە زۆری (کرداری رابردوو) بەکاردەهێنن، چونکە لە بارەی رووداوێکەوە دەنووسـن، کە کۆتـایی هـاتووە. بۆ نموونە:” منـداڵەکە ویستی وەکو باڵنـدەکـان بـفـڕێـت” کـرداری “ویـستی” گوزارشتە لە ئارەزووی منـداڵەکە کە بە هـۆش و خەیاڵیدا هـات. ویستی کردارێکی رابردووە، کە باس لە رووداوێک لە رابردوو دەکـات و کۆتـایی هـاتـووە. کەواتە چـیرۆکنووس ناچـارە کە رووداوێـک نمایـش بکات، کە تێپەڕیوە و کۆتایی هـاتووە. بە بیرۆکەیەکی جـوان منداڵان دەگەڕێنێتەوە بۆ جـیهانی منـداڵی، واتا منـداڵان رووداوێـکی کۆتـایی هاتـوو دەخـوێننەوە یا دەبـیستن. بێ ئـەوەی کە بتـوانن هـیچ شـتێک لە رێـڕەوی رووداوەکـانی چـیرۆکەکە بگـۆڕن.
تەنانەت چـیرۆکخـوانی چـیرۆکە فـۆلکـلۆری و مـیللییەکـانیش، بە پـەرگـرافی ” هـەبـوو نـەبـوو” دەست بە گـێڕانەوەی هـەقـایەت و چـیرۆکەکـان دەکـەن. کـرداری” هـەبـوو” جەخـت کـردنە لەسـەر واتـای کـۆتـایی رووداو دەکـاتـەوە.

هـەنـدێ جاریش چیرۆکنووس، بۆ پێشاندانی بەردەوامی رووداو لە رابردوو و ئێستادا، وا چـیرۆکەکەی دەنووسێت یا دەگـێڕێتەوە، کە رووداوەکە کۆتـایی نەهـاتووە تا ئێستای رانەبـردووش درێـژەی هـەیە. زۆر بە کەمیـش، هەنـدێ جـار هـاوسەرگـیری لە نێـوان رابـردوو و رانەبـردوودا دەکـرێـت بۆ گەیـشتن بە داهـاتـوو. ئەمەش زۆر بە کـەمی لە کورتە چیرۆکدا روودەدات. بەڵام دەکرێت لە رۆماندا زیاتر رووبدات. چونکە لە رۆماندا ماوە و کاتێکی زیاتر بۆ رووداوە زۆرە تێکهەڵکـێشەکانی هەیە و کـاری پاڵەوانەکانیش تـازە دەبـنەوە لەوانەشە رووداوەکان لە رۆمانـدا، پانتاییەکی شـوێنی زیاتـر بگـرنەوە.
بەڵام (کرداری رانەبردوو) لە چیرۆکی منـداڵاندا بەکەمی بەکار دەهـێنرێت. بۆ نموونە:
“منـداڵەکە دەیـەوێت وەکـو باڵـندەکـان بـفـڕێـت” کـرداری “دەیـەوێـت” گـوزارشـتە لە بیرۆکەیەک کە هـێشتا لە کـاتی پێکهـێنان و بیرکردنەوە و ئامادەیی دایە، کە کـردارەکە رووی نـەداوە. لە کاتی رابـردوودا نووسەر دەتـوانێت کۆتـایی بۆ ئـەم کاتـانە دابنێت و چـیرۆکەکەی بە ئەنجـام بگەیەنێت. بەڵام لە کاتی رانەبردوودا، چیرۆکنووس ناتـوانێت کۆتایی بۆ چـیرۆکەکەی دیاری بکات. چونکە کردارە هـێشتا جێگـیر نەبـووە و لە کاتی تـاقـیکـردنەوە و پێکهـێـنان دایـە. بۆ نموونە:”مام بەختیار دەیەوێت مـینای کچی ببێت بە پزیشک”هـێشتا نازانرێت کە مینا دەبێت بە پزیشک یا نا، چونکە هێشتا خوێندکارە.
کـات لەگـەڵ شـوێـن و جـووڵـەدا، سـیانەن و تەواکەری یەکتریـن. گەر جـووڵە نەبێت، ناتـوانین هـەسـت بە کـات بـکەین. لە سووڕانـەوەی زەوی بە دەوری خـۆیـدا، رۆژ و شەو پێکـدێـن. لـە سـووڕانـەوەی زەوی بـە دەوری خـۆردا، چـوار وەرزەکەی سـاڵ، زستان، بەهار، هاوین، پایز پێکدێن لەگەڵ خەسڵەتەکانی هـەر وەرزێک لە وەرزەکان.
کەواتا کات بە دوای جـووڵەدا دێت و لە ئەنجامی جـووڵەدا کات دێتەدی. جـووڵەش لە شـوێنـێکـدا نەبێـت روونـادات. نمـوونـەیـەکی تـر لەسـەر کـات، کـاتی خـوێنـدنەوە:
“کـاتی خوێنـدنەوەی چـیرۆکـێک، مەبەست لـەو مـاوەیـەیە کە بە خـوێنـدنەوەی ئـەو چیرۆکە بەسەر دەبرێـت. چەنـد فاکتەرێک ماوەی تەواکـردنی خوێندنەوەی چیرۆکەکە دیـاری دەکەن، وەک: قـەوارەی ئەو پەرتـووکـەی کە چـیرۆکـەکەی تێـدایە، قـەوارەی لاپەڕەکانی، قـەوارەی پیتەکـانی چاپکـردنی، شـێوازی نووسەر، ئامـانجی چـیرۆکەکە، دۆخی هـۆشی و بیرکردنەوە و دەروونی خوێنەر، کارتێکردنی دەرەوەی کە بە دەوری خـوێنەرەوەیـە. هەمـوو ئەم فـاکتەر و کارتێکـردنانە، کاریگەرییان لەسـەر خوێنـەر و مـاوەی خوێنـدنـەوەی چـیرۆکـەکەدا هـەیە.
لە هەموو بارێکـدا، کـات و شـوێـن رۆڵێکی گـرنگیان هـەیە لە ریـزبەنـدی و بنیاتنانی رووداوەکـانی چـیرۆکی منـداڵان. منـداڵان لە میانەی کـات و شوێنەوە لە رووداوەکانی چـیرۆکەکـان تێـدەگـەن.
بۆیە پێویستە چـیرۆکنووسانی چـیرۆکی منـداڵان، بە جـوانی و بە وردی بیـر لە کات و شـوێـن و لە ریـزبەنـدیکـردنی رووداوکـان بـکـەنەوە.

رەزا شـوان
سـویـد: ١٢/ یـۆلـیۆ/٢٠٢١




گـرو داڵ نووسەرێکی نەرویجـییە لە بواری ئەدەبی منـداڵان.. رەزا شـوان

خاتـوو (گـرو ئـوستین داڵ) نووسەرێکی ناسراوی پسـپۆری بـواری ئـەدەبی منـداڵانە. ناوی لە ریـزبەندیی لیستی نووسەرە بەناوبانگەکانی نەرویج دایە. گـرو داڵ شاعـیر و چیرۆکنووس و پەخشاننووس و رۆماننووس و درامانووسە. بێجگە لە چیرۆک چەنـد شانۆیەکیشی بۆ منـداڵان نووسیوە، چەندین هـونراوە و کـورتە چـیرۆکـیشی نووسیوە.
چەند درامایەکیشی بۆ رادیـۆ و تەلەفـزیۆنەکانی نەرویـج نووسیوە. تا ئەمڕۆش درێـژە بە نووسینەکـانی دەدات.
گرو داڵ لە رۆژی (١٥/ مایـۆ/ ١٩٦٢) لە شاری (ئـۆسڵـۆ) ی پایتەخـتی نەرویـج، لە باوکـێکی ئەنـدازیـار و سەرکـار (ئـوستـین داڵ) و لە دایکـێکی دادادوەر لەدایکـبووە. ئەمساڵ (٢٠٢١) تەمـەنی گـرو داڵ (٥٩) ســاڵە.

گـرو داڵ، بە منـداڵی کچۆڵەیەکی هـێمن و سەلار بوو. بەڵام لە رەفتار و هەڵسوکەوتی نائاسایی هـەنـدێ لە منـداڵانی هـاوتەمەنی رامـان و دامـان ببوو و بـۆی لێکـنادرایەوە.
گرو داڵ بە هـۆی کارەکەی باوکییەوە، لە شوێنێکدا جێگیر نەبـوون. بێجگە لەوەی کە ماڵـیان لە نەرویـج بـوو، لە چەنـد وڵاتـێکی جیـاوازی ئەوروپـا و ئەمریـکاشـدا ژیـان.
گـرو داڵ لە بـواری دەروونناسی و لە زمانی ئینگـلیزیـدا خوێندنی تەواوکرد. ماوەیەکی زۆر وەکو مامۆسـتایەک و پلانـداڕێـژەر و داهـێنەر لە چەنـد قوتابخانەیەکی نەرویجـدا، وانەی وتـۆتـەوە. زمـانی نەرویـجی و سویـدی و ئینگـلـیزی زۆر باش دەزانێـت.
گرو داڵ لە ساڵی (١٩٨٧) دا، دەستی بە نووسینی بابەبەتی ئەدەبی کرد. سەرەتا شیعـر و پەخشان و کورتە چـیرۆکی دەنووسی. ئینجا رووی لە بۆاری ئەدەبی منداڵان کرد، بە تایبەتـیش نـووسینی چـیرۆک و رۆمـان بۆ منـداڵان، کە گـرنگـییەکی زۆری پێـداون و پانتـاییەکی زۆریـان لە نـووسینەکـانی گـرتـوونەتـەوە.
گـرو داڵ بەوە ناسراوە، کە شـێوازێکی زۆر سادە و ساکار و زمـانێکی ئاسان و شیرین لە نووسـین و داڕشتنی بابەتەکانی بەکـارهـێناون. تا بە ئاسانی پەیامەکەی بە خوێنەران بگەیەنێت، بە تایبەتیش بە منـداڵان.
گرو داڵ لەگەڵ وێنەکـێشی ناسراوی نەرویـجی (سـڤـین بیهـوس) دا هاوسەرگیری کرد. کچـێک و کوڕێکـیان هـەیە. کە ناویـان (کـایـا داڵـی) و(داڵـی بیـهـوس) ن.
گـرو داڵ و هـاوسەرەکەی زۆر پێکەوە گونجـاون و هـاوکاری یەکـتری دەکـەن. سـڤـین بیهـوس وێنـەی بـۆ چـەنـد پەرتـووکی چـاپکـراوی گـرو داڵ کـێشـاوە.
شایـەنی باسیشە، لە نـووسینی چەنـد چـیرۆکێکی بـۆ منـداڵان کە بە زمـانی سـویـدی بـڵاوی کـردۆتـەوە، کچـەکەشی (کـایـا داڵـی بـیهـوس) هـاوکـاری کـردووە و پێـکەوە نـووسیویـانە. لەوانەش رۆمـانی (شـەڕ) کە دەربـارەی جـیابـوونەوەی هـاوسەرییـە.
بەشێکی زۆر لە چیرۆک و رۆمانەکانی گرو داڵ کە بۆ منداڵانی نووسیون وەریانگێڕاون بـۆ سـەر زمـانەکـانی: سـویـدی، ئیـنگـلـیزی، دانـیـمارکی، ژاپـۆنی، پـۆڵـۆنی، چـیـنی، ئەسـتـۆنی، عـەرەبی.

ئەمـانە نـاوی چەنـد چـیرۆک و رۆمانـەکانی گـرو داڵـن، کە بـۆ منـداڵان نووسیویـانی و چاپی کـردوون: (حـەوزی ماسی، پیـاوە تـووڕەکە، هـەشـت پێ ـ ئەختـەبـووت، رۆژانی بادگر، بە رووخسەت، قـژی دایکـم، ئەژدیهـا، خوشک، شەوێکی شاد، سیسەم سیسەم، سـەد هـەزار کـاتـژمـێر، قـازەکە وتی هــیوا، روی، وشـە و وێـنـە).
گرو داڵ کەسایەتییەکی رووخۆش و سـادە و خـاکـییە و رقـی لە خۆبـایی و فـیز زلـیـیە.

نەرویـج: ٢٠٢١




مامـەی چـیرۆکـفـرۆش .. نووسینی: رەزا شـوان

مـام فەرهـاد لە گونـدێکی گـەورەی کوردستاندا، لەگەڵ خـێزانەکەیـدا بە خۆشی دەژیـان. پیـاوێـکی چـیرۆکخـوانی روخـۆش و قـسەخـۆش بـوو. هەمـووان خـۆشـیان دەویـسـت. تا رادەیـەکـیش دەیتـوانی بە کـوردی بخـوێـنێـتەوە و بنـووسـیـت.
مام فەرهـاد هـەر لە منـداڵییەوە هـۆگری چـیرۆک بـوو. لە داپیـرە و باپیـرە و لە ژنان و پیـاوانی گـونـدەکەیان و لە گـونـدە نـزیکەکـانی گـونـدەکەیـانەوە، بە دەیـان حـیکـایەت و چـیرۆکی فـۆلکـلۆری و میللیی رەسەنی کوردیی لێیان وەرگرت. زۆر جار بە خۆشییەوە ئـەو چـیرۆکـانەی بۆ منـداڵانی گـونـدەکەیـان دەگـێڕانەوە و خـۆشیی دەخـستە دڵـیانەوە.
مام فەرهـاد و پوورە گوڵچـینی خـێزانی. کچـێک و کوڕێکی جـوان و زیرەکـیان هەبـوو. لە قوتابخانەی گونـدەکەیاندا، قۆناغی خوێندنی سەرەتاییان تەواوکرد. بەڵام قوتابخانەی ناوەنـدیی لە گـونـدەکەیان نەبـوو، تـا درێـژە بە خـوێنـدن بـدەن. لـە پێـناوی ئـەوەی کە کچـەکە و کوڕەکەیـان درێـژە بە خـوێنـدن بـدەن. مانگا و بـزن و مەڕەکـانی فـرۆشتن و لە شاری سلێمانی خانـوویەکی کـڕی. ماڵـیان باریکـرد و لە سلـێمانی نیشتەجێ بـوون.
کچـەکە و کوڕەکـەیان، لە قوتابخـانەی ناوەنـدی وەرگـیران و درێـژەیان بە خوێنـدن دا.
مام فەرهـاد ماوەیەک بە دوای کاردا گەرا، بەڵام هـیچ کارێکی دەست نەکـەوت. کەوتە بیـرکـردنـەوە، کە دەبـێت کـارێک بکـات بـۆ دابـینکـردنی بژیـۆی ژیـانی خـێزانەکەیـان.
پوورە گـوڵچـین: پیاوەکە خەرجیمان بەرەو کەمی دەڕوات، پێویست کارێک بدۆزیتەوە.
مـام فەرهـاد: بیـرم لە کارێـک کـردۆتـەوە.. بە نیـازم لە بەیـانییەوە تاقـیی بکەمەوە.
پوورە گوڵچـین: بیرت لە چی کـارێک کـردۆتـەوە؟
مام فەرهـاد: بیرم لەوە کردۆتەوە کە رۆژی چەنـد چـیرۆکێک لە چیرۆکەکانم بفرۆشم؟
پوورە گوڵچـین ـ بە پێکەنینەوە: چـیرۆکەکانت دەفـرۆشیت؟ جا کێ چـیرۆکت لێدەکڕێت؟
مام فەرهـاد: بە منـداڵانی گەڕەکانی شار دەیانـفـرۆشـم.
دوای نیـوەڕۆی رۆژی دوایی مـام فەرهـاد، چـووە کـۆڵانێکی قەڵـەباڵـغی گەڕەکـێکی سلـێمانی. منـداڵانـێکی زۆر لە دەرەوە بـوون، چەنـد ژنێکـیش لەبەردەم دەرگاکانیان دانیشـتبوون و ئاگـایان لە منـداڵەکـانیـان بـوو.
مام فەرهـاد بە دەنگـێکی بـەرز: چـیرۆک.. چـیرۆک.. چـیرۆکی خـۆش دەفـرۆشـم.
ژنـێک: مامـەکە تیـرۆک دەفـرۆشـیـت.. ئـەی کـوان تـیرۆکەکـانـت؟
مام فەرهـاد: نا خـۆشـکە گیـان.. تـیرۆک نا.. چـیرۆک و حـیکایـەت دەفـرۆشــم.
منـداڵان لـێی کـۆبـوونـەوە: مامـە گیـان کـوان چـیرۆکەکـانـت؟
مام فەرهـاد دەستی بـرد بۆ سـەری و وتی: رۆڵـەکـانـم، چـیرۆکەکـانـم لـێرەدان.
منداڵەکـان بە کوڵ دەستیان بە قـاقـای پێکەنین کـرد. پێشتر گوێیـان لە شتی وا نەبـبوو.
مام فەرهـاد: گەر هەریەکەتـان بچـن لەلای دایکانتـان. کەمێک پـارە بێنن و چیرۆکێکـم لـێبکـڕن. زۆر زیـاتـر پێـدەکەنـن.
منـداڵەکـان چـوون و لەلای دایکـانیـان پارەیـان هـێنا و دایـان بـە مـام فـەرهـاد و لە دەوریـدا دانیشـتن و جـوان گـۆیـیـان لـێـیگـرت.
مام فەرهـاد چـیرۆکێکی کـۆمیـدیی خۆشی بۆ گـێڕانەوە. منـداڵەکان زۆر زۆر پێکەنین.
منـداڵەکـان: مامـەی چـیرۆکـفـرۆش، سبەیـنێـش وەرەوە چـیرۆکێکی تـرت لێـدەکـڕین.
مام فەرهـاد ئەو رۆژە لە سێ کۆڵانی ئەو گەڕەکەدا، سێ چیرۆکی بە منداڵان فرۆشت و پـارەیـەکی بـاشی دەسکـەوت. لـەو رۆژەشـەوە منـداڵان بـە ” مامـەی چـیرۆکـفـرۆش” نـاویـان دەبـرد.
هاتەوە بۆ ماڵەوە و پارەکەی دا بە پـوورە گـوڵچـین و وتی: گـوڵچـین خـان ئـەم پارەیـە وەربگـرە، بەیـانی بازاڕییـەکی بـاش بـکە.
پـوورە گـوڵچـین: فەرهـاد گیـان، ئـەم پارەیـەت لە کـوێ بـوو؟
مام فەرهـاد: ئەی نەموت چیرۆکەکانم دەفـرۆشم. ئەمە پارەی فـرۆشتنی سێ چیرۆکمە.
لەو رۆژەوە کە مـام فەرهـاد، رووی لە هـەر کۆڵانێک دەکـرد، منـداڵان بەخـۆشیـیەوە، بانگـیـان دەکـرد: وەرە ورە مامـەی چـیرۆکـفـرۆش، چـیرۆکـت لێـدەکـڕیـن.
لە ماوەی ساڵێکـدا، مام فەرهـاد پارەیەکی باشی دەستکەوت. پەرتووکخانەیەکی باشی دانا. لەگەڵ چاپخانەیەکێـشدا رێکـەوت. هەرجارەی چەند چـیرۆکێکی لە چـیرۆکەکـانی چاپ دەکرد و بڵاوی دەکردنەوە. لە ماوەیەکی کەمـدا دەفرۆشران. پەرتووکخانەکەشی فـراوانـتر کـرد. پەرتـووكـڕێـکی زۆر بـوون بـە ئـاشـنای. کچـەکەی و کـوڕەکـەشی لە زانکـۆ سلـێمانیـدا وەرگـیران.

سـویـد: ٢٠٢١




دوو خوشکی کوردی جوولەکەی گۆرانیبێژی لەیادکراو.. رەزا شوان

گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان، بەشێکی گرنگن لە فۆلکلۆری هەر گەلێک. هەموو چین و توێژەکانی خەڵکی حەزیان لەو گۆرانییانە هەیە. ناشزانـرێت کە بۆ یەکەمین جار کێن ئاوازیان بۆ داناون، یان کێن وتوویانن. ئەم گۆرانییە فۆلکلۆرییانە رەگێکی مێژوویی کۆنیان هـەیە. تا ئەمـڕۆش چێژ و خۆشییان کـاڵ نەبوونەتەوە و کاڵـیش نابنـەوە. بە بەشـێکی رەسەنی کەلەپووری نەتەوایەتی دەزانـرێن. هەر نەتەوەیەکیش شانازی بە فـۆلکـلۆری نەتـەوایەتی خۆیـەوە دەکـات و دەیپـارێـزێت. چـونکە هـەر نەتـەوەیەک فـۆلکلۆری رەسـەن و داب و نەریتی تایبـەتی خـۆی نەبێت. کەواتە رابـردووی نییە.
ئێمەی کورد، گەنجینەیەکی دەوڵەمەنـدی لەبنەهـاتووی گۆرانی فـۆلکلۆریمان هەیە. کە بۆ سەردەمێکی کـۆن دەگەڕێنەوە. بەڵکو یەکـێکین لە نەتـەوە دەوڵەمەنـدەکـانی جیهان لە فـۆلکلۆردا. لە گـۆرانی فـۆلکۆری کوردیـدا، سروشتی جـوان و رەنگـینی کوردسـتان و زادەی بیـر و سـۆز و چـێژی مـرۆڤی کـورد و، داب و نەریتی جـوانی کوردەواریمان رەنگیان داوەنەتەوە و مۆرک و خەسڵەتێکی رەسەن و تایبەتییان بە گۆرانییە فۆلکلۆرییە کوردییەکان بەخشیون. هێندەش هۆنراوەکانیان و ئاوازەکانیان ناسک و شیرینن. بە ئاسانی دەچنە دڵەوە و دەبنە وێـردی شیرینی سەر زارمان. تا ئێستا لە لایەن گەلانی هاوسنووری کوردستانەوە، دەستیان بەسەر چەنـدین گۆرانی و ئاوازی کوردیدا گرتوون و کردوویانن بە مۆڵکی خۆیان. بەڵام سەرەڕای شێواندن و دەستکاری کـردنیان.. بە زەقـی مـۆرک و رەسەنـایەتی کوردییـان پێـوە دیـارن.
لەمە زیـاتر درێـژە بە باسکـردنی گـۆرانی فـۆلکـلۆری کوردیمـان نادەیـن. ئـەم باسە گرنگە بە هـۆنەرمەنـدان و شـارەزایانی دڵسـۆزی کوردمـان لەم بوارەدا دەســپێرین. هیوادارین کە بتـوانن لێکۆڵینەوە و توێژینەوەکانیان دەربارەی فـۆلکۆری کوردیمان، بە ئەرشیف بکەن. لە کتـێبی چاپکـراودا پێشکەشمانی بکـەن. بەمـەش خـزمەتێکی باش پێشکەش بە فـۆلکـلۆر و بە کەلەپـووری نەتەوەییمان دەکەن. دەیان پارێـزن.
دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان. چەنـد سەد ساڵێک، لە پێش زاینەوە جوولەکەکان کە لە لایەن بابلییەکان و ئاشوورییەکانەوە وڵاتەکەیان داگیرکردن، بەشێکیان لێکوشتن. بەشـێکی زۆریشیان وەکو دیل بۆ عێراق و بۆ کوردستان هێنان. بەپێی نووسینەکانی مێـژوونـووسانی جـوولەکەکـان. لە هەمـوو ئەو وڵاتـانەی جیهـان، کە جـوولەکەیـان لێ دەژیان، جـوولەکەکانی کوردستان دڵنیاترین و ئاسوودەترین ژیانیان بەسەردەبرد. زووش تێکەڵ بە داب و نەریتی کوردی بوون و فێری زمانی کوردی بوون، بەشێک لە کوردیش چـوونە سـەر ئایینی جـوولەکە، بەڵام وەک نەتـەوە هەر خۆیـان بە کورد دەزانـین. گەلێ هـونەرمەنـدی گۆرانیبـێژی دەنـگخـۆش لە نـاو کوردە جوولەکەکـانی کوردستاندا هەڵکەوتن و خزمەتی هـونەری ئاواز و گۆرانی کوردییان کرد. لەوانەش خاتوو (شیرین) یا (بەهـیجە) یا (فەرحە) کە لەبەر زۆر جـوانی بە (دایکی جەمال) واتا (دایکی جـوانی) ناویان بردووە، کە لە کوردە جوولەکە لەدایکـبووەکـانی شاری هەڵەبجـەیە، لە (١٩٠٨) لە دایک بـووە. دەنگی زۆر خۆشـبوو. کۆمەڵـێک گۆرانی فـۆلکـلۆری کوردی زۆر خـۆشی لە ساڵەکـانی (١٩٢٥ـ ١٩٢٦) دا، لەسەر قـەوان تۆمارکردوون. یەکەمین ژنە گۆرانیبێژی کوردە، کە گـۆرانی کوردیی لەسەر قـەوان تۆمارکرد. کە ئیـزگەی رادیـۆی کـوردی ـ لە بەغـدا کـرایـەوە، گۆرانییەکانی دایـکی جەمال یان زۆر بڵاودەکرانەوە. زۆر لە گۆرانیبێژانی ئێستا گۆرانییەکانی دەڵـێنەوە. دایـکی جەمـال ژنێکی کورد و کوردستان پەروەریش بـوو. سـروودی (وەتـەنی مـن کوردستانە)ی تۆمارکرد. دایکی جەمال لە ساڵی (١٩٧٩) دا لە بەغـدا کۆچی دوایی کـرد. ئەمەش ناوی هەنـدێ لە گۆرانییە فـۆلکلۆرییەکانی (دایکی جەمـال) ن:(هـەی ئاغا و ئاغا، هەی بەلار بەلارەوە، ئامین و ئامین، هـەی بێـنن بێـنن، سەوزە مەڕۆ، خـانمی سلـێـمانی، روحی شـیرینـم،… هتد).

دوای ئەویش هـەردوو خوشکی گـۆرانیبێژی کوردی جـوولەکە (نـازدار و ئەسمەر فەرهاد) کە لە کوردە جوولەکەکانی ناوچەی (ئاکرێ) بوون. دەنگیان زۆر خۆشبوو. چەنـد گۆرانییەکی فـۆلکلۆری کوردی زۆر خۆشـیان لە ئیـزگەی رادیـۆی کوردی لە بەغـدا، تـۆمارکـردوون.
لە ئێستاشـدا گـۆرانبـێژی دەنگخـۆش خاتـوو (هـەداسـە یاشیرون) کە ژنە کوردێکی جـوولەکـەیە و باووباپیـرانی لە کوردستان ژیابـوون، لە ئێسـتادا لە (تەلـئەبیـب) لە ئیسرائیـل دەژی. هەستێکی کوردیی سروشتی هـەیە و خـۆی بە کـورد دەزانێت، لە ئیسرائیل و لە کوردستاندا، بە زۆری بە جلی کوردیی ئاڵاو واڵاوە، چەندین گۆرانی فـۆلکلۆری رەسەنی کوردی بۆ تەلەفـزیـۆنەکان تۆمارکـردوون. چەنـدین ئاهـەنگی گۆرانی کوردیی سازکرد، لە زۆربەی یادی جەژنەکانی نەورۆزدا، ئاهەنگی گۆرانی کوردیی پێشکەش کردوون، گۆرانیشی بۆ پێـشمەرگەی قـارەمانی کوردسـتان وت.

(نازدار و ئەسمەر فەرهـاد) دوو کچە کوردی جوولکەی گۆرانیبێژی زۆر دەنگخۆش و ناسک و شـیرین و بەسـۆز بـوون. لە کۆتایی چلەکان تا ساڵی (١٩٥٢)ی سەدەی رابردوو، بە دووقـۆڵی لە ناخی دڵیانەوە و بەجۆش و خرۆشەوە، گۆرانییان دەچڕی. کۆمـەڵـێک گـۆرانی فـۆلکـلۆری کوردییان لە (ئیـزگەی رادیـۆی کوردی ـ لە بەغـدا) تۆمارکردوون. هەشت گۆرانییان بە دووقـۆڵی تۆمار کـردوون. لەو گۆرانییانەی کە مـن لە منـداڵـییەوە گوێـم لـێیان بـوو، کە (نـازدار و ئەسـمەر فەرهـاد) بە دووقـۆڵی دەیان چـڕين، کە تا ئەمـڕۆش ئاوازە رەسەنەکانیان و دەنگە زوڵەڵەکەیان، خۆشی و چێژیان لە دەروون و هۆشمـدا کاڵ نەبـوونەتەوە و لە گوێیەکانمانـدا دەزرنگـێنەوە. زۆر هـوگر و سەرسامی دەنگە بەسۆز و خۆشەکەیان بووم و لێیان مەست نابـووم.
( نــازدار و ئەسمەر فەرهــاد ) بە دووقـۆڵی سەرجـەم (٨) گـورانی فـۆلکـلۆریی کوردییان لە (بەشی رادیـۆی کوردی ـ بەغـدا) تـۆمارکردن و بڵاوکـرانەوە. ئەمانە
ناوی گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی (نازدار و ئەسمەر فەرهـاد) ن وەک لەیادم ماون:
١ـ (مـەگـری مـەگـری چــاوانـت دێـشێ …. دایــکـت نەمــاوە نــازت بـکـێـشێ )
٢ـ ( گـەردوون من چـیبکەم چـیم دەسەڵاتـە …. خەتـای من نییە دڵ مفـتەلاتـە )
٣ـ ( جـوانـین ئێمە جـوانـین …. پەری ناو شاخـانـین …. لە خواوەیە جـوانـین )
٤ـ ( بـولـبــول مـژدە بەهــــارە … هـەور نـەمـاوە و رۆژ دیـــارە )
٥ـ ( گـزەی جـەرگــانـم مـاڵی وێـرانـم …. جێـگـام بـۆ راخــە ئەمـشەو میــوانـم )
٦ـ ( هـە لاوە لاوە گـــوڵـێ …. شـــەوقـی روونــاکـی گـــوڵـێ )
٧ـ (نـەجـــیـبـە یــار نـەجـــیـبـە … بـۆ دەردی مـــن تـەبـیــبـە )
٨ـ (ئـامـیـنـیـم نــازەنـیـنێ .. وەی وەی لـە زیــڕەی پـۆتـیـنی..
بـاڵام بـە بـاڵای ئـەو کچــە گـرت… دوو پـەنـجــە کـورتی دێـنێ)
من وا تێدەگەم کە ئەم گۆرانییەش بە دەنگی نازدار و ئەسمەر فەرهـاد گوێم لێبووە:
(گەرد و گەردانـە.. یـارم شـەمعـە.. خومیش پەروانـە) پشت راستکردنەوەی دەوێت.
بێگومان ئەم دوو خوشکە، بە دووقـۆڵی گۆرانی فۆلکلۆریی زیاتریان هەبـووە، کە لە ئاهـەنگ و شـایی گونـدەکەیانـدا سەر بە (ئـاکـرێ) بە دوو قـۆڵی وتوویـانە و لە رادیـۆدا تۆمار نەکراون. تەنیاش بۆ تۆمارکردنی گۆرانییەکانیان هاتووچۆی رادیۆی کوردیان لە بەغــدا دەکرد، بە هەمیشەیی لە رادیـۆیی کوردیدا دانەمەزرابـوون، یان خۆیـان نەیـانویسـتووە دابمـەزرێـن.
پێش کۆچکردنیشیان بۆ ئیسرائیل، کە ماڵیان لە بەغـدا بوو، زوڵم و ئەشکەنجەیەکی دەروونی زۆر دران، لە لایـەن عـەرەبـەکـانی بەغــدا و حکـومەتی عـێـراقـەوە.

ناوی راستی نازدار و ئەسمەر فەرهـاد چییەوە کێ هـێنایانی بـۆ رادیـۆ؟
تەنیا کەس کە باسی ئەم دوو خوشکە گۆرانیبـێژە کوردە جـوولکەیەی کـردووبێت، هونەرمەنـدی گەورەی گەلەکەمان مامۆستا (عەلی مەردان)ی نەمرە. لە کتێبەکەیدا کە بە ناوی (بیرەوەری گەڵای پایـز) لە ئامادەکردنی (عەبدولقادر عەلی مەردان) و رێکخستن و لێکۆڵینەوەی مامۆستا (ئەحمەد سەیـد عـەلی بەرزنجی) یە. مامۆستا عـەلی مەردان دەڵێ:”کاک کامیل کاکەمین ـ بەڕێـوەبەری ئیزگەی رادیۆی کوردی ـ پێی راگەیانـدم کە دوو کچە جوولەکە هەن خوشکن، دێنە ئیزگە و خۆزگە گوێت بۆ رادەگـرتـن. هـاتن و چـاومان پێـیانکەوت.. هـەروا بیست یا بیست و چـوار سـاڵان دەبـوون. گوێـم لێگـرتن، دەنگێکی جـوان و پوخـت و کاریگەریان هەبوو، لەوەبەر شتی وام نەبیستبوو. توانـایەکی وتنی باشیان هـەبـوو. نـزیکەی (١٠) گـۆرانیم بـۆ ئامادەکـردن. یەکـێکـیان دوو قـۆڵی دەبێـژرا، ئەویـش (بـڕوانـە…) بـوو، کە مـن و ئەسمەریان دەمانوت. حەزدەکەم زیاتر لە بارەی ئەو دوو دەنگە بەسۆزەوە بدویـم، چونکە ئەمـە دەبێـتە مـێژوو و دەچـێتە سەر لاپەڕەکـانی.
ئەو دوو خوشکە، لە جوولەکەکانی ناوچەی (ئاکـرێ) بوون، هەروەک لە خۆیانـم بیست. باوکـیان (مـوشێ) یان (مـوسـا)ی ناوبـوو. دایکـیشیان (بەسـتێ)ی ناوبوو. لەڕیـی (کـامـیلی کاکـەمین)ەوە، گـەیانـدرانە بەغـدا. ئەویـش کـاتـێک بە کـاروباری ئیـزگە و کۆکـردنـەوەی دەنـگ و ئـاوازەوە میللیـیەکـان، بـەو نـاوەدا گـەڕابـوو. لە یـەکێ لە گونـدەکانی (ئاکری) کە میوانی (ساڵح ئاغـا)ی موخـتاری گوندەکە دەبێ و دەزانن کە بۆ کۆکـردنەوەی ئـاواز و گـۆرانی ناو گوندنشینەکان هاتـووە و دەیەوێ مەسحـێکی هـونـەری بکـات. سـاڵـح ئاغـا ئـەو دوو خـوشـکەی پێـشانـدەدات کـە دەنگـێکی خۆشـیان هـەیە و لە شـایی و ئاهەنگەکـانی گونـدەکەدا گـۆرانی دەڵـێن.
دەنگیان تاقیدەکاتەوە و باش گوێیان لێدەگـرێ و دوایی پەسەندیا دەکات و داوایان لێدەکات کە بێنە بەغـدا. ئەوەبوو هاتن و کارەکەیان لە ئیزگە لای خۆمان بە باشی رۆی. گـۆرانییەکـانیشـیان بـە شـێوەی سـۆرانی بـوون. وریـابـوون و بە گـورجی ئاوازەکانیان وەردەگرت. یانی گوێچکەی مۆسیقایان زۆر هەستیار و ناسک بـوو. هەتا بچووکەکەیان (مـاری) ئینگـلیزییەکی باشی دەزانی و قـسەی پێـدەکرد. لاوازی و نەخۆشییەکی لەگەڵبوو. بەڵام گەورەکەیان (خۆخـە) جوان و رووخۆش و زیتەڵە بـوو. رۆژێـک لە گەرمەی پـرۆڤەکـانمانـدا، لەسەر یـەکی لـەو گـۆرانییانەی بۆمـان دانابوون کە بیڵێن. کاک کـامـیل پێشنیاری کـرد، کە دوو نـاوی لەبـار و جـوانیان بۆ هەڵـبژێـرین. ئەوەبـوو گەورەکەیـان کە (خـۆخـە) ی ناوبـوو، کردمـان بە (نـازدار) بچووکەکەشیان کە (مـاری)ی ناوبـوو، کردمـان بە (ئەسمەر)، (فەرهـاد) یش وەک نـازنـاوێکی هـونەری بۆ هـەردووکیـانمـان دانـا. ئیتر بـوون بە (نـازدار و ئەسـمەر فـەرهـاد). لەسـەر (سـیم) گـۆرانییەکـانمان بـۆ تـۆمـارکـردن. وەک وتیـشم خـۆم لە یەکێکیاندا بەشداربووم. کە لە ئیزگەشەوە بڵاودەکرانەوە، لەناو گوێگرەکاندا، ناو و شـورەتێکی باشـیان پەیـداکـرد و دەنگـیـان دایـەوە. سەدان نامـە دەهـاتنە ئیـزگە و داوای گۆرانیەکانی ئەم دوو ئافرەتە دەنگخۆشەیـان دەکـرد. (نـووسـەر: کـاتێک کە مێرد منداڵ بووم. ئێستاشی لەگەڵ بێت زۆر هۆگری گۆرانییەکانی نازدار و ئەسمەر فەرهاد بووم. زیاتر لە (٣٠) نامەم بۆ ئیـزگەی رادیـۆی کوردی ـ گۆرانی داواکراوـ نارد و داوای گۆرانییەکانی نـازدار و ئەسمەر فەرهادم کرد). هەمووی (٨) گۆرانی نازدار و ئەسمەر فەرهـاد لە رادیـۆی کوردی بەغـدا تـۆمارکـراون.
هەتا سەرەتای ساڵانی پەنجاکان، ماڵی (نـازدار و ئەسمەر فەرهـاد) لە خانـوویەک بوون لە بەغـدا، لە گەڕەکی (بەتـاوین) بەرانبەر بە (گۆلـێژی پۆلـیس) و بەرانبـەر بە (کەنیسـەی ئەرمەن) دوایی کەوتنە خۆ ئامادەکرد بۆ کۆچکـردن لەگەڵ هەزاران جوولەکەی تـردا. ئامادەبـوون کە بۆ ئیسرائیل بچـن. زێـدی رەسەنی باووباپیرانیان.
دواجار سەردانیم کردن جەنجاڵی خۆکۆکردنەوە بوون. دەبوو ئەو رۆژە بڕۆيشتنایە. هەرچـییەکـیان بـوو فـرۆشتیان. جگە لە پاسکـیـلێکی منـداڵانی سێ پێچـکە. وتیـان: “ئـەوەش وەک دیـاری بـۆ ـ کـاکـە ـ ی کـوڕت” بەڵام دڵـم بـڕوایی نەهـێـنا کە لێـیان وەربگرم، قبووڵم نەکرد. دواجاربوو یەکتر ببینین. دڵتەنگ و مات و پەست گریاین و حەسرەتمان کێشا، دەبوو بڕۆن. هەر دەبوایە بڕۆن. جگە لەو ناڕەحەتی و تەشقەڵە و زوڵمەی لە عێراقییەکانەوە تووشیان دەبـۆوە. کە رۆیشتن ئیتر دەنگوباسیان نەما، وەک بـەردێ بکـەوێتـە گـۆمـێکەوە. ببـڕای ببـڕ، هـیچـم لـێـیان نەبیـسـتەوە. داخ و حەسـرەتیـان تا ئێـستاش ئاسەواری خـۆی لە دڵـمـدا هـەیە”
نازدار و ئەسمەر فەرهـاد، لە ساڵی (١٩٥٢) دا، کۆچیان بۆ ئیسرائیل کرد، کە دوا کـۆڕەوی بە زۆری جوولەکـەکـان بـوو لە عـێراق. چی پـارە و خـشڵ و زێـڕیشیان پێبوو، حکومەتی عـێراق هەمووی لـێیان سەندن. تەنیا بۆیان هەبوو (٢٥) دیناری عـێراقی و جـانتایەکی جلـوبەرگ لەگـەڵ خۆیـانـدا بـەرن.
تا ساڵی (٢٠٠٣) یش، شـریتەکانی گۆرانییەکـانی ( نازدار و ئەسمەر فەرهـاد ) و ساڵی تۆمـارکـردنیان. لە ئەرشـیفی ئیزگەی رادیـۆی کوردی لە بەغـدا مـابـوون. کە بینایەی تەلەفـزیۆن و رادیـۆی عـێراق لە بەغـدا لە لایەن فڕۆکەکانی هاوپەیمانانەوە بـۆردوومـان کـرا، ئەرشـیـفی ئێـزگەی رادیـۆی کـوردی زیـانـێکی زۆری بـەرکـەوت. ژمارەیـەکی زۆری شریت و کاسێت و سیدییەکانی گۆرانییە کوردییەکان لە ناوچوون. بەشێکـیان دزران و بەشێکـیان سـووتـان و بەشێکی کەمیشیان کەوتنـە لای بێـژەری پێشـووی ئیـزگەی رادیۆی کوردی، جـوانەمەرگ کـاک (ئیـسماعـیل گەیـلانی) کە لەو کاتەدا مەترسییەدا، چوو بۆ بەغـدا و ئەو بەشەی لە تیاچوون رزگار کـرد و کەوتنـە لای ئـەو. بـەڵام بە داخـەوە، کە کـاک ئیسماعـیل بە هـۆی سـووتـانـەوە لە هـەولـێر کـۆچی دوایی کـرد. تا ئێستا نـازانـرێت ئـەو شـریـت و کاسـێـت و ســیدی گـۆرانییە کوردییانەمان، کە لە لای کـاک ئیسماعـیل بوون، لە ئێستادا لە لای کێـدا ماونەتەوە، هـیچ زانیارییەک لە بارەیـانەوە نازانـرێـت کە چـییان لێکـردوون.
هـیوادارم کە دوو خـانمە گۆرانیبـێژی دەنگخـۆش و دەنگـناسکی کوردمان، پـێکەوە رێکبکەون و بە دوو قـۆڵی گـۆرانییەکـانی (نـازدار و ئەسمەر فەرهـاد) بە جـوانی و پوختی و بە هەمان ئاوازەوە و سۆزەوە، بیانڵێنەوە و بۆ تەلەفـزیۆنەکانی کوردستان تۆماریان بکـەن. بۆ نموونە هـونەمەنـدی گۆرانیبێژ خاتوو (چـۆپی فەتـاح) و خاتوو (دینـا) و خاتـوو (لـۆکە زاهـیر) و خاتـوو (ئاڤـان جەمـال) و خاتوو (ماریا هەورامی) یا هەر خاتوونێکی گۆرانیبـێژی تری کوردمـان بێـت. دوانیـان پێکەوە رێکـبکەون و بە دوو قـۆڵی گۆرانییەکـانی نـازدار و ئەسمەر فەرهـاد بڵـێـنەوە و تـۆمـاریـان بکەن. تا ئەم گۆرانی و ئاوازە رەسەنە فـۆلکلۆرییە کوردییانەمان لە تیاچـوون رزگاربکەن. دەسـتخـۆشی و ئـافـەریـن، بـۆ ئـەو دوو خـانـمـە گـۆرانیـبـێژە کـوردەمـان بێـت، کە دەست پێـشخـەری دەکـەن و ئـەم کـارە نەتـەوەییـە دەکـەن.

رەزا شــوان
نەرویــج: ٢٠٢١




گرنگییه‌كانی دیالۆگ لە چیرۆکی منداڵاندا.. رەزا شـوان

دیالـۆگ یا (گفـتوگـۆ) یەکـێکە لە کۆڵەکەکـانی بنیاتنـانی چـیرۆک بە گـشتی و چـیرۆکی منـداڵان بە تایبەتی. کە گرنگی لە گـرنگی و بایەخی کۆڵەکەکانی تری چـیرۆکی منداڵان کەمـتر نییە. دیالـۆگ لە پـاڵ وەسـف و گـێڕانەوەی چـیرۆک، کەرەستەیـەکی بەهـێزە و گـاڵـتەی پێناکـرێت. بـۆشـاییەکی فـروان لە بنیاتـنانی چـیرۆکی منـداڵان پـڕدەکـاتەوە و زیندووییەکی زیاتریش بە چیرۆک، چـێژ و خۆشییەکی زیاتریش بە منداڵان دەبەخشێ و لە بێـزاریی خوێندنـەوە دووریـان دەخـاتـەوە.
لە دیـدی منـداڵانەوە، دیالـۆگ زیـاتر چـیرۆکەکـان لە راستییەکـانەوە نـزیـک دەکـاتەوە، بیرۆکەی چیرۆکەکانیش زەقتر دەکاتەوە و رووداوەکانیش بەرجەستە دەکات. دیالـۆگ هەسـتەکـان و کاردانەوەکـانی نـاو دەروونی کەسایەتییەکـانی چـیرۆکەکـان دەردەخـات.
دیالۆگ هۆیەکە لەو هۆیانەی کە چیرۆکنووسانی منداڵان لە وێنەکێشانی کەسایەتییەکانی چـیرۆکەکانیاندا پشتی پێـدەبەستن. چونکە رۆڵی کەسایەتییەکـان لە میـانەی گفـتوگـۆ و ئاخـاوتن و دەمەتـەقـێـدا دەردەکـەون.
زارەوەی (دیالۆگ) بریتییە لە گفتوگۆ لە نێوان دوو کەسدا یا زیاتر لە دوو کەس. دەشێ کەسایەتییەکانی چـیرۆکەکانی منـداڵان هـێمایی بن، ئـاژەڵ و خـشۆک، باڵنـدە، پەپـوولە، گوڵ، هەنگ، دار و رووەک، کـێو و بەرد، با، خۆر، مانگ، ئەستێرە، رووبار،… بـن.
دیالـۆگ، شێوازی بیرکردنەوە و هـزری کەسایەتییە گڤتۆگۆکەرەکان و رۆڵ و شـێوازی ژیانـیان دەنـۆێنێت. دیالـۆگ شـیرینی و چـێژ و گەشیـیەکی زیـاتر بـە چـیرۆکی منـداڵان دەبەخـشێت. کە منداڵان دەبینن کەسایەتییەکانی ناو چـیرۆکەکان لە گفتوگۆ و مشتومڕن و بەرەنگاری یەکتری بوونەتەوە. وەک ئەوەی وێنەی رووداو و هەڵوێستێکی راستیبن لە ژیـانـدا. گـوێ دەگـرن تا بـزانـن رووداو و هەڵـوێستەکان بەچـی و بە کـوێ دەگەن.
دیالـۆگی سووک و ئاسان و جـوان و شـیرین و ورد داڕێـژراو لە چیرۆکەکانی منداڵان، سەرچـاوەیەکی گرنگە لە سەرچاوەکانی چـێژ و خۆشی و و سوودبەخشین بە منداڵان.
گـێڕانەوە: بریتییە لە گواستنەوەی رووداو و هەڵـوێستەکان، لە وێنەی راستییانەوە، بۆ وێنەی زمـانی. بە جۆرێکی ئەوتۆ کە خوێنەر وا خەیاڵ و بیردەکاتەوە کە دەیان بینێت.
شـێوازی گـێڕانەوە لە چیرۆکی منـداڵانـدا، ئەو شێوازە باوەیە، کە نووسەرانی چیرۆکی منـداڵان، لە داڕشـتن و گەیانـدنی بیـرۆکەکانیانـدا بە خوێنەرانی منـداڵانیان دەگەیەنن، کە لە پـاڵ دیـالـۆگ و وەسفکـردنـدا بەکـاری دەهـێنن.
گەر تـۆ چـیرۆکـنووسێکی منـداڵانی کوردمانی. ئەوە دەزانیـت کە داڕشـتنی دیالـۆگ بە وردی و جـوانی و دروسـتی، کـارێکی هەمیـشە ئاسان نییە. بۆ ئەوەی کە چـیرۆکێکی جـوان و پوخـت و بەسـوود بۆ منـداڵانی کوردمـان بنووسـیت، بتوانیت وەکو رووداو و بەسەرهاتێکی راستی وێنەی بکێشیت و دایبڕێژیت و پێشکەش بە منداڵانی بکەیـت، تا پەسەنـدی بـکەن و چـێژ و خـۆشی و سـوود لە چـیرۆکـەکەت وەربـگـرن. پێـویستە لە هەموو روویەکەوە، داڕشتن، زمانەوانی، هـونەری، بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و مـەرج و بنەماکـانی چـیرۆکی منـداڵان، لێکـدانەوەی ورد بـۆ چـیرۆکەکانت بکەیـت. ئەگـینا زوو کاڵـدەبنەوە و لەبیـردەچنـەوە و بەبێ هـۆگـری و ئاشـنایی سەردەنێـنەوە.
بۆ ئەوەی چیرۆکێکی پوخت و شیرین بنووسن کە نزیک بێت لە راستییەوە، دایالۆگ و قسەکانت گونجـاوبن و لەگەڵ تەمەنی منـداڵانـدابن، بە راستیش گوزارشت لە بیر و لە فەرهـەنگی زمانی منـداڵان بکەن، دەتـوانن سـوود لەم چەنـد پێویستییانە وەربگـرن:
١ـ زۆر گوێگـرتن لە گفتوگـۆ و لە قسەکانی منـداڵان و بیرکـردنەوە وەکو ئـەوان. دەشێ هەوڵـدان بۆ نووسینی دیالۆگێکی سروشتی و دروست، کارێکی قـورس بێت لە چیرۆکی منداڵان. پێویستە ئەوە بزانن، کە کەسایەتییەکانی چیرۆکەکانتان، بیر لە چی دەکەنەوە و چی دەڵـێن و چـۆن گوزارشت دەکەن. پێش ئەم نووسینەم، کۆمەڵـێک چـیرۆکی کوردیـم خوێندەوە کە بۆ منداڵان نووسراون. لە نووسینی چیرۆکنووسانی ناسراوی کوردمان کە ئەو چـیرۆکانەیان بۆ منداڵان نووسیون. تێبینی ئەوەم کـرد کە بەشـێک لە دیالۆگەکانیان سروشتی نین و نەگونجاون و زیادە رۆییان تیاکردوون. لە قسەی راستی منداڵان ناچن.
تەنیا رێگا بۆ ئەوەی هەست بە دیالۆگێکی سروسشتی و گونجاوی نزیک لە راستییەوە بکەن و چیرۆک بۆ منداڵان بنووسن. پێویستە گوێ لە منداڵان بگرن، تا بزانن کە چۆن دەدوێن و چـۆن گفـوگـۆ لەگەڵ یەکتریـدا دەکەن. هەرگـیز لە گـوێگـرتنیان بێـزار مەبـن. چونکە راستی و دروستییەکـان لە زاری خودی منـداڵانەوە دەبیستن و وەریـان بگـرن.
خۆ ئەگەر هێشتا سەڵتن و بوخچەی نەکراوەن و هاوسەرگیریتان نەکـردووە و منداڵتان نییە و نەبـوونە بە دایـکان و باوکـان. یا پەروەردەکـار و دادە و مامۆسـتانین. یا مـام و پـوور نین. بە هـیچ شێوەیەک پەیوەندی و تێکەڵیتان لەگەڵ منداڵاندا نییە. دەتوانن بچنە هـەر شوێنێک کە منـداڵانیان لێ هـەیە، لە جیهـانە وەنەوشەییە سەیر و سەمەرەکەیان نزیک ببنەوە، کە پڕە لە خەونی سەوز و لە هـیوا و راز و نیازی پاک و بێگەرد. پڕ بە دڵتـان و بە هـەوەسی خـۆتـان گوێیـان لـێبگـرن، بزانـن کە چـۆن بە سروشتی و بەبێ رتـوش و ئارایـش دەدوێـن و گـفتـوگـۆ و ئاخـاوتن لەگـەڵ یەکـتریـدا دەکـەن.
وێنەکـێشێکی ئیتاڵی پسـپۆر لە بـواری شـێوەکاری منـداڵان، دەڵـێت: تا نەچـوومـە ناو منداڵان و وەک ئەوان لەسەر سک لەسەر زەویدا رانەکشام و بە تەباشیر وێنەم نەکێشا، لە راستی و سادەیی منداڵان و لە هونـەر و راستیی وێنەکێشانی منداڵان تێنەگەیشتبووم. بۆیـە هـێڵـێکی راسـت و چـەپـم بەسەر را و بۆچـوونەکـانی پێشترم، دەربـارەی وێنـەی منـداڵان هـێنا و لەسەرەوە دەسـتم پێ کـرد.
ئەکتەری کۆمیـدی جیهـانیش (چـارلی چـاپلن) دەڵـێت:” من میهـرەبـانی لە منـداڵێکەوە فـێربـووم. کاتێک کە بینـیم لە دەفـتەری وێنەکێشانەکەیدا، خۆری بە ڕەنگی رەش بۆیە کـردبـوو، تا بـاوەکە کریـکارەکەی لە ئیشەکەیـدا ئـارەق نەکـات”
تێکەڵبوونتان لەگەڵ منداڵان، ئەو بوارەشتان بۆ دەرەخسێنێت، کە بۆ نووسینی دیالۆگی چیرۆکەکـانتان، سـوود لە وشەکـان و لە فەرهـەنگی منـداڵان وەربگـرن. کە زمـانێکی ساکار و شیرین و نەرمی خۆیـان هەیە. بۆ نموونە: ئایا وشەی”حەپەلـۆشی کـرد” بە لاتـانەوە شـیرینتر نییە لە وشـەی”خـواردی”؟.
٢ـ رەنگە دوو منـداڵ لە زۆر رووەوە، وەکو یـەک نەبـن، بێگومان لە نێـوان منداڵانـدا جیـاوازی تاکی هـەیە، با لە تەمەنێکـشدابن. دەشێ منـداڵـێک زۆرزانتر و هـۆشیارتر و زمـان پارواتـر بێت و دانەمێنێـت، بەڵام منـداڵێکی تر زۆرزان نەبێـت و کەمـدوو بێت و فەرهەنگی وشەکانی سنوورداربن. واتا سروشتییە کە کەسایەتییەکانی چیرۆکەکانیشتان وەکو یـەک نەبـن. بەڵام پێـویسـتە زیـاتر گـشتی لە چـیرۆکەکـانتانـدا رەنگبداتـەوە، نـەک نموونـەیی و تایبـەتی.
٣ـ بۆ نووسینی دیالـۆگ، دەتـوانن سـوود لە ئەزمـوونی چـیرۆکنووسانی تر وەربگـرن، کە چیرۆکیان بۆ منـداڵان نووسیون و دەنـووسن. دەشتوانـن وەک سەرچـاوە، سـوود لە پەرتووک و تەلەفـزیۆنەکان و لە ئینتەرنێـت و لە شانـۆ و سینەمای منـداڵان وەربگرن. بەڵام پێویستە ئامـاژە بـەو سەرچـاوانە بـدەن کە کـەم یا زۆر سوودیـان لێـوەردەگـرن.
٤ـ وەکو وتمان گـرنگی دیـالـۆک لە گـرنگی رەگەزەکـانی تـری چـیرۆک کەمتـر نییە. لە نووسینی چـیرۆک بۆ منداڵان، شتە لاوەکییەکان بەڵاوە بنێن. هـێندەش مەچـنە قـووڵایی بابەتەکانەوە و منداڵان بێزاربکەن. شتی بێ سوود و زیادە مەئاخنێنە ناو چیرۆکەکانتان. تا چـیرۆکەکانتان لاواز و بێ سـوود نەبن.
٥ـ زیـادەڕۆیی بە دەمی منـداڵانەوە مەکـەن و قـسەی زل و داتـاشرا و واتاشـارەوە بە دەمیانەوە هەڵمەبەستن. پێویستە دیالۆگەکانتان بەپێی تەمەنی منـداڵان بن و گوزارشت لە بیر و توانای راستی منداڵان بکەن. ئەو وشە و رستانە بنووسن، کە لە زاری خودی منـداڵانەوە گوێتـان لێیـان بـووە. پێـویستە وەکو منـداڵان بیـربکەنەوە و دیالـۆگەکـانتان بنووسن. بۆ نموونە ئەم گۆزارشتە بە دەمی منداڵێکی (٦) ساڵانەوە کە لە باخچەکەیاندا لەبەر هەتاو دانیشتووە و تینوویەتی:” دایکە گەر ئەزێت نییە، پەرداخێک ئاوم بۆ بێنە، خەریکە لە گەرما هەڵپڕووکێم” ئەم وشانە بە دەمیی منداڵێکی ئەو تەمەنەوە، دروست و گونجاو نین و هەڵبەستراون و زیادەڕوویی تیـادایە. گەر چـیرۆکنووس بینووسیایە:
“دایکە ئاو دەخۆمەوە.. گەرمامە” پێموایە راست و گونجاو دەبوو. گەر ئەو وشانە و رستانەی بە دەمی منداڵێکی (١١) ساڵانـەوە بینووسیایە، دروست و گونجـاو دەبـوون.
٦ـ چیرۆکەکانتان بۆ منداڵان بگێڕنەوە یا بخوێننەوە. تا بزانن تا چ راردەیک بە لایانەوە پەسەنـدن و چـێژیان لێـوەردەگرن و چ کاردانەوەیەکیـان هـەیە. ئەمەش کارێـکی زیـاتر پراکـتیکییە، بە تایبەتیش لەگەڵ منـداڵانی هەراشدا، چونکە بە زۆری دەتـوانن بە را و بۆچـوونەکـانی خۆیـان، چـیرۆکەکـانتان هەڵبسەنگـێنن و تێبینی و رەخنەکـانیان پێـتان بڵـێن. تا خـاڵە بەهـێز و لاوازەکانی چـیرۆکەکـانتان بـزانن.
٧ـ ئەوە بزانن، هەر ئەوە نییە کە منـداڵان گەورە نین و منداڵـن. بەڵکو ئەوەش بزانن کە ئەوان وەکو گەورەکـان بیرناکەنەوە و وەکو ئەوانیـش نادوێـن و گـوزارشت ناکەن.
٨ـ پێویستە وشەی ئابستراکی “موجەرد” بەکار نەهـێنن. کە منداڵان توانای تێگەیشتن و لێکدانەوەیـانی نییە. لێکوڵینەوەکان دەربارەی دەروونی منداڵان، جەخت لەسەر ئەوە دەکەن، کە منداڵان لە چەمکی ئابستراکی و لە رستەی ئاڵۆز تێناگەن. منداڵان لە وشەی سـووک ئاسانی مانـا زانـراو و رسـتەی کـورت و سادە تێـدەگـەن و وەریـان دەگـرن.
٩ـ بۆ ئەوەی ئەوە بزانـن و لە منـداڵان تێبگەن، کە بیـر لە چی دەکەنەوە و چی دەڵـێن، لە تەمنـە جیـاوازەکانی منـداڵیدا. هـەر چـوار قـۆنـاغـەکەی گەشەکـردنی زانستی بـزانن. کە زانـای ناسراوی دەرونناسی منـداڵان (ژان پیـاژە) داینـاون.
مەرجەکانی دیالـۆگ لە چـیرۆکی منـداڵاندا:
١ـ پێویستە کورت و سووک و گونجـاو و بەسوودبـن. دووریشـبن لە زیـادەڕۆیی.
٢ـ پێویستە دیالـۆگەکـان لەگەڵ رەگـەزەکـانی تری چـیرۆکی منـداڵانـدا بگـونجـێن. گۆنجاویشبن لەگەڵ هەڵوێست و رووداوەکان. گوزارشت لە سروشتی کەسایەتییەکان بـکەن، نـەک لە سروشتی خـودی نووسـەران.
٣ـ نابێـت چـیرۆکنووسانی منـداڵان، لە میـانەی دیالـۆگەکانی چـیرۆکەکانیانەوە، خۆیان هـەڵبقـورتێنن و بە زاری منـداڵانەوە ئامۆژگـاری و ئاراستە و رێنمـایی بکەن. ئەگـینا بایـەخی چـیرۆکەکـانیـان لەدەسـتدەدەن و وەکو چـیرۆک چـێژیـان نامێنـێت
٤ـ پێویستە دیالۆگەکانی چیرۆکەکان بۆ منداڵان سروشتی بن. ئاڵۆز و ناپەسەند نەبن. هـزر و هـۆش و بیـری منـداڵانی گـوێگـر و خوێنـەر، ببن بە ئـیلهـامی نووسینیان.
٥ـ پێویستە چیرۆکنووسان، لە نووسینی دیالـۆگ بۆ چـیرۆکەکانی منـداڵان، رەچـاوی خاڵـبەنـدییەکـان بکـەن. گـرنگە کە بە راستی لە شوێنـەکـانی خـۆیـانـدا دایـان بنـێن.
رەزا شـوان
نەرویـج: ١٠/ یۆنـیۆ/٢٠٢١




گرنگییەکانی کۆتایی چیرۆک لە چیرۆکی منداڵاندا.. رەزا شـوان

زۆربەی خوێنەران و نووسەران، بە تایبەتیش نووسەرانی بواری چـیرۆک بۆ مـنداڵان، بڕوایان بە بێگومانی کۆتاییەکی شاد لە چیرۆکی منداڵاندا هەیە. بەو هـیوایەی کە هـیوا و گەشبینی و وێنەیەکی باشـتری ژیـان و داهـاتـوویەکی گەشـتر لە هـۆش و هەسـت و لە دەروونی منـداڵانی تامـەزرۆی چـیرۆکـدا بـڕوێـنن.
ئەرک و پەیامی راستی ئەدەبی منـداڵان ئەوەیە، کە راستییەکان بە منـداڵان بگەیەنێت. وا منـداڵان تێبگەیـەنێت کە رێـگای ژیـان تەنیا بە گـوڵ رانەخـراوە. هەمیـشەش چـاکە بەسەر خراپـەدا و ئاشتی بەسەر شەڕدا سەرناکەون. ئەرکی ئەدەبی منـداڵان ئەوەیە کە بەبێ رتـووش و ئاراییش ژیـان وەکـو خۆی پێشانی منـداڵان بدات، بێ شاردنەوەی تاڵی و ترشی و دژوارییـەکان لە منـداڵان.
پێویستە ئەدەبی منداڵان هەمیشە چـرای هـیوا، گەشـتر بکاتەوە، منـداڵان رووبەڕووی راستییەکـان بکاتەوە. ئەوشیان بخـاتە پێش، کە هەمیشە هـیوا نایـاتەدی. رێگـاش بە تـەواوی نەگـیراوە، هـەمیشەش دەرگـایەکی تـر بـۆ رزگـاربـوون هەیە. لە هـەنـدێ لە شاکارە ئەدەبییەکانی جیهـانی بۆ منداڵان، کۆتاییەکـانیان بە خۆشی وشادی نەهـاتوون.
لە کوردستانی داگـیرکـراومانـدا، منـداڵانی کوردمـان، بێ ئاگـانین، لە کارەساتەکان و لە دۆخی گرتن و کوشتن و سووتاندن و رووخانـدن و دزی و ماڵـوێرانی و دەستدرێـژی و زۆرداری و چەوسـانەوە و رەگـەزپـەرستی و جیـاوازیی نەتـەوەیی و نادادپـەروەریی و کۆمەڵایەتی و نایەکسانی و بێ بەشبوونیان لە مافەکانیان و بەسەربردنی ژیانیكی پڕ لە کـوێـرەوەری و مەینـەتی و بێ مـووچـەیی و بـرسێـتی، تـونـدوتیـژی خـێـزانی، کـێـشە کۆمەڵایەتییەکـان و… هـتد. کە وایـان کـردوون منـداڵانی کوردمـان ئـۆخـەی لە ژیـانی منـداڵییان نەکـەن. منـداڵانی کورد، روژانـە لە سەر روونمـای تەلەفـزیـۆنەکـاندا، یا لە ئینتەرنێت و فەیسبووکدا ئەم کارەساتانە و بە دەیـان کارەساتی تر دەبینن. رۆژانـە، بە گۆڕە و نەڕە و بە زرمەی بۆردوومانی فرۆکەی جەنگی و تۆپ و مووشەک و تانک و زرێپـۆشی داگـیرکەرانی کوردسـتان رادەچـەنـن. لـە تـرس و تـۆقـین و نائـارامی و لە دڵـەڕاوکـێدا دەژیـن. چـۆن دەتـوانین هـەمـوو ئـەم کـارەسات و رووداوە راستیـیانە لە منـداڵانی کوردمـان بشارینەوە. منـداڵانی کوردمـان لە هەمـوو شـوێنێکی کوردسـتاندا رۆژانە رووبەڕوی پێشێلکاری و دژواری و فـشاری جەستەیی و دەروونی دەبنەوە، بە ئاشکرا پێـشێلی ئازادی و مافەکـانیان دەکەن. ترس و مـردن هەموو لایەکی گرتـۆتەوە.
دایکان و باوکان، حەقـیانە کە لەم بارودۆخە و لەم ژیانە ترسناکە کە پڕە لە کارەسات و پێشێلکاری، دڵنیا نەبن و بترسن و بڕوایـان بە ئارامی نەبێت و ئاسوودەیی نەبێت. بۆیە بە دوای منـداڵەکـانیانەوەن و ئاگـایان لێیانە. چونکە متمانەیـان بەم رۆژگـارە نیـیە.
پێویستە نووسـەرانی چـیرۆک و هـۆنـراوە و شانـۆ و رۆمـان و پەخـشان بـۆ منـداڵان. وا باسی ژیـان بۆ منـداڵان نەکـەن، کە تەنیـا بە گـوڵ تەنـراوە و بێ دڕک و داڵـە. واش نەزانن کە هەموو خەڵکی دڵپاک و نیازپاکن و بە ویـژدانن. ئەوەش بزانـن زەردەخەنەی ژەهراویش هەیە، ئاگاداریشیان بکەنەوە کە کەسانێک هەن گورگن و لە کەوڵی مەڕدان. ناشبێت نووسەران تەنیا دیـوی رووناکی ژیان پێشانی منـداڵان بـدەن و تاریکیان پێشان نەدەن. زۆر جار پاڵەوانی چـیرۆکەکان لەناو جەرگەی تاریکـیدا سەرهەڵدەدەن و بەسەر دڕک و داڵـدا ملـدەنێن، بـۆ ئـەوەی بگـەن بـە روونـاکی و بـە گـوڵی هـیوا و شـادی. لە میانەی تامی تاڵیشەوە چـێژی شـیرینی دەزانـن. بۆیە پێـویستە نووسەرانی چـیرۆک بۆ منـداڵان، بە متمانە بەخۆبوون و بەم راستییانە منـداڵانی کوردمان پەروەردە و ئاراستە بکەن و بـۆ داهـاتـوویەکی باشـتر ئامـادەیان بکەن.
ئایا نووسەرانی بواری منداڵان، دەتوانن ئەوە بە منداڵان بڵێن یا بنووسن، کە ڤایرۆسی کـۆرۆنـا بـوونی نیـیە و درۆیـە؟ لە کاتێکـدا کە منـداڵان لە هەمـوو جـیهانـدا، بە چاوی خۆیانـەوە رۆژانە دەبینن کەسوکـاریان تـووشی کۆرۆنا بوونە و خەڵکـییەکی زۆر بـە کۆرۆنـا مـردن و بـووە بە پەتایەکی جیهـانی. لە ترسی ئـەوەی تووشی کورۆنـا نـەبن قوتابخـانەکان داخـراون. رۆڵی چـیرۆکنووسانی منـداڵان ئەوەیـە، کە هـیوا و گەشبینی بخاتە دڵی منداڵانەوە و پێێان بڵێن کە پزیشکەکان و دەرمانسازان، بێ ئومید نەبوونە و هەوڵەکانی بەردوامە بۆ دۆزینەوەی ڤاکسینی (پێکوتەیەکی) بەهـێـزتـری دژە کورۆنـا.
پێویستە چیرۆکنووسانی منداڵان راستگۆ و راشکاوبن، کێشە و مەترسییە راستییەکـان فەرامۆش نەکەن، وەک: کارتێکردنی نەرێنی لەیەکـتر جیابـوونەوەی دایکان و باوکانی منداڵان. مـردن و لەدەستدانی خۆشەویستەکانیان، گێچەڵکـردنی سێکسی، مووبەکـردن، شەڕانگێزی، کێشە پەروەردەیی و رەوشتی، تونـدوتیژی خـێزانی، برسێتی و هـەژاری، کوێـرەوەریی، نادادپەروەری، نایەکسانی، چەوسـانەوە، بێ مـافی،… هـتد.
بێگـومـان کەسیشـمان نکـووڵی لەوە ناکـەین، کە هەمـوومـان حەزدەکـەین، کە هـەموو چـیرۆکەکانی منـداڵان بە شادی و خۆشی و بە سەرکەوتن و بـردنەوە کۆتاییان پێ بێن. بەڵام بێ ئەوەی کە لە راستییەکان خـۆمان لابـدەین و رووبەڕوویـان نەبینەوە. دەکـرێ هەندی جاریش چـیرۆکەکانمان بۆ منـداڵان هـێمایین، وا پێویسـت دەکـات. کە لە پـشتی پـەردەوەوە راستییەکـان ئاشکـرابکەین. نووسەرانی ئەمڕۆشمان، نووسـەرانی دوێنـێ نیـن، منـداڵانی ئەمڕۆشـمان منـداڵانی دوێـنێ نیـن. داهـێنان و شـۆڕشی تەکنەلـۆژیـاش نەوەستاوە ئاستی تێگەیـشتن و هـۆشیاری نووسەران و منـداڵان و دایکان و باوکانیش بەرزتر بوونەتەوە. بۆیە پێویستە نووسەرانی ئەدەبی منداڵان، لە ئاستی ئەم پێشکەوتن و گۆڕانکاری داهـێنان و پێویستییەکـانی ئەم سەردەمەدا بن. بابەتی نوێ و سەردەمیانە بۆ منـداڵان بنووسـن، کە لە ئاستی پێویستییەکانی ئـەم سەردەمـەی منـداڵانـدا بـن. نەک هەر بابەتە سواوەکان و باونەماوەکان دووبـارە بکەنەوە. پێویستە چـیرۆکی منـداڵان لە یەکەم دێڕەوە، تا دوا رسـتەی لەگەڵ فـۆرم و نـاوەڕۆک و گـرێ و پاڵەوانی چیرۆکەکان گرێدراو و تەواوکەری یەکتری بن. مەبەست و ئامانج و کۆتاییەکی باش بهـێننە ئەنجام.
مەبەستیشمان ئەوە نییە، کە هـێڵی راسـت و چـەپ، بەسەر ئەو چـیرۆکە ئەفـسانەیی و میللیـیانەمانـدا بهـێنین، کە تا ئەمـڕۆش بە نەمری ماونەتـەوە، چـێژی خۆیـان لەدەست نەداون. هەر وەک ئەوەی، کە بۆ ئەم رۆژگار و بۆ سەردەمە وتـرابن و نـووسرابـن.
پێناسـەی چەمکی کۆتـایی شـادی لە چـیرۆکی منـداڵانـدا چی دەگـەیەنێـت؟
نووسـەری پسپۆری ئەمـریکی لـە ئـەدەبی منـداڵانـدا (رۆبـەرت کـۆمـیر) دەڵـێت:” لەو بـڕوایـەدام، کە کوتاییـەکی شـادی لە پێویستییەکـانی پەرتـووکی منـداڵان نییە، منـداڵان ئارەزووی ئەو پەرتووکـانە دەکەن، کە گـوزارشـت لە راستییەکـان دەکـەن. ئەوان باش دەزانـن کە مووبەکـار زۆر جار سزا نادرێـت” هـاوڕێتـیش تا سـەر نییە، کەسانێکـیش هـەن درێـژە بە خـراپە و بە رەفـتارە ناشیرینەکـانیان دەدەن.
بە تەواوی مەبەست لە کۆتاییەکی شادی لە چیرۆکی منداڵانـدا چییە؟ ئایا ئەو کۆتاییەیە کە دەڵێین:”هەمووان تا هەتـایە بە شادی ژیـان؟” یا کۆتاییـەکە کە پاڵەوانی چـیرۆکەکە ” پەنـد و وانـەی وەرگـرت؟ یا ” کەسـانی شەڕانی و چەقاوەسوو و مووبەکـار “سـزای بەدکارییەکانی خۆیان وەرگرت؟” یا کۆتاییەکی کراوەی دیاری نەکراو، کە “پەردەپۆشی کۆتـاییـەکی خـراپ دەکـات؟”
هەموومـان ئەوە دەزانیـن کە “باتـمان” لە کۆتاییـدا دەیباتەوە. ” سانـدرێـلا” دەبێـت بە هـاوسەری کوڕە پاشا. ” جـوانە نووستووەکە” جادووەکـەی بەتـاڵ دەبێتەوە و لە خەوە درێـژەکەی خەبـەری دەبێـتەوە و شـوو بە کـوڕە شـازادە ئازاکـە دەکـات. ” بەفـریـن”ی جـادوو لێکـراویش، جـادووکـەی بەتـاڵ دەبێـتەوە و شـوو بـە کـوڕە پاشـاکە دەکـات و باوەژنەکەشی لە داخا دڵی دەوەستێ و دەمرێت. ئەم چـیرۆکە بە دوو کۆتایی پێچەوانەی یەکتری تەواوبووە. ئەوەش دەزانین کە كچۆڵە “کـۆڵـوانەسوور”ەکە لە گورگە رزگاری دەبێت. یا چـیرۆکی ” کـوڕە ئـازاکە و ئەژدیهـايەک” کە بە سەرکەوتنی کوڕە ئـازاکە و تیاچوونی ئەژدیهاکە کۆتایی هاتووە. شازادەی وڵاتەکەی سەرسامی بوو، شووی پێکرد.
ئایا ئەم ئەنجامانە، ئەوانەن کە منـداڵان ئارەزووی دەکـەن و دەیانەوێت؟ گەر ئارەزووی ئەم ئەنجـامانە دەکەن، ئایا ئەمانە ئەوەیـان پێ دەبەخـشن کە رووبـەڕووی راستییەکان ببـنەوە؟ ئەم پرسیارانە نـەک تەنیـا بۆ منـداڵان، بۆ دایـکان و باوکـانیش زۆر گـرنگـن. ئێمە وا راهـاتـووین، کە شەڕانی هـەمیشە سـزا دەدرێـت. کەسانی باشیش لە کۆتـاییدا دەیبەنەوە. بەڵام منـداڵان کە گەورەدەبـن، دەبینن شەڕ هـەر درێـژەی هـەیە و کۆتـایی نەهاتـووە.. بۆیـە وا هەست دەکەین کە چەمکی کۆتـایی لە چـیرۆکی تـازەی منـداڵانـدا، گۆڕانکای و نوێخـوازییان بەسەرهـاتووە. دەستەکەوتەکانی کۆتاییش لە چـیرۆکی نۆێی منـداڵانـدا، مەرج نییە تەنیا ماددیی هەست پێکـراوبن . دەشێ: زەردەخەنەیەکی ناسک، هـیوا بەخشین و گەشبینی بەخـشینبن، یا سەرکـەوتـنێکی واتـایی بـن.
کۆتایی کراوەش لە چیرۆکی منداڵاندا، هـەل و دەرفەت بۆ منـداڵان دەرخسێنن، تا توانا و شارەزاییەکـانیان بەکـاربهـێنن، لە چـارەسەرکـردنی کێشەکـاندا. چـیرۆکنووسانیـش هـیچ کۆتاییەکی کۆنکـریتی دیاریکـراو ناسەپێنن. بەڵکـو رێ بـۆ منـداڵان خـۆشدەکەن کە بیـر لە زیاتـر لە کۆتـاییەک بکەنـەوە.
شێواز و رێبازی نووسینی کۆتایی چیرۆکی منداڵان، لە نووسەرێکەوە بۆ نووسەرێکی تر جیاوازییان هـەیە. جاری واش هـەیە لە نێـوان چیرۆکەکـانی هەمان چـیرۆکنـووسدا جیاوازی لە نێوانیان چـیرۆکەکانیدا هـەیە. پێویستە ئەوەش بزانین کە کۆتایی چیرۆک بۆ منداڵان، کۆتاییەکی شادی بێت یا کۆتاییەکی ناشادی بێت. هـیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نییە، گەر چـیرۆکنـووس ژن بێـت یا پیـاو بێت.
گەر چیرۆکنووسانی چیرۆک بۆ منـداڵان، باکگراوندێکی ئەدەبی و بیرۆکەی جـوانیـان هەبێـت، بە لایـانەوە نووسینی کـۆتـایی جـوان بۆ چـیرۆکەکـانیان، کارێـکی گـران نییە.
چیرۆکەکانیشیان بەپـێی قۆناغـەکانی منداڵی منـداڵان دادەڕێژن. زۆربەشـیان شارەزای بواری پەروەردە و دەروونناسیی منـداڵان و بنەما سەرەکییەکانی چـیرۆک بۆ منداڵانن.
دروستکردنی کەسایەتی دروست و ئاسایی منداڵان و زاخاودانی بیر و هـزر و هـۆشیان بە راستییەکان و پێویستییەکان، بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو بەرهەڵستییەیانەی کە لە داهاتـوودا دێنە رێیـان و سەرکەوتـن بەسەریانـدا، بۆ ئەوەیش کە لەگـەڵ گۆڕانکارییە ناکاوییەکانیشدا دەربەرن و متمانەیان بە توانکانی خۆیان هەبێت و بشتوانن چارەسەر بـۆ گـرفـت و کێشەکـانیان بـدۆزنـەوە. هەمـوو ئەم مەبەست و ئامانجـانە. بـوونەتە بە ناوەخـنی چـیرۆکی تـازەی منـداڵان.
لە قـۆناغی بەرایی منداڵیدا، یا منداڵانی باخچەی منداڵان. بە زۆری ئەو چیرۆکانەیان بۆ دەگێڕنەوە کە کوتاییەکانیان بە شادی و خۆشی و هیوا و گەشبینی کۆتاییان هاتوون. بۆ ئەوەی متمانـەیەکی زیاتریان بە خۆیـان و بە ژیـان و داهـاتوویان هەبێـت. لە راستیشدا کۆتاییەکی شادی، یەکێکە لە رەگەزەکانی چیرۆکی منداڵان بە تایبەتیش بۆ ئەم قۆناغە.
بـەڵام منـداڵانی هـەراشی، سـەرووی پـێـنج سـاڵان، کە قـۆنـاغـێکی خـەیـاڵـیی فـراوانە، منـداڵان بە زۆری حەز لە گوێگرتن و لە خوێندنەوەی ئەو جـۆرە چـیرۆکانە دەکەن کە خەیـاڵئـامـێزن و پاڵـەوانەکـانیـان سەرەکـێـشن و کـاری لە تـوانـابەدەرن ئەنجـام دەدەن. دەبینین زۆر لە منداڵانی ئەم قـۆناغە، خۆیان بە پاڵەوان یا کارەکتەرەکانی ئەم چیرۆکانە دەزانـن. هـەیە حەزدەکـات کە ببێت بە ” سوپـەرمـان” یا بە “کوڕە ئـازاکە” یا ببێـت بە “سانـدرێـلا” یا ” بەفـرین ـ دەنکە هـەنـارە ” یا “بـووکی دەریـا”… هتـد. ئـەم راستییە لە خەسڵەتەکـانی ئەم قـۆنـاغـەی منـداڵـین. حـەزیـش بـەو پاڵەوانـانە دەکـەن کە کـاری باش و پیـاوەتی و هـاوکاری دەکـەن. دەبن بە فـریاڕەس و سوود بە گشتی دەگەیەنـن.
منـداڵانی قـۆناغی تەمەن حـەت و هەشـت ساڵان، ویـژدانیـان گەشـە دەکەن، زیـاتر لە راستییەکـانەوە نـزیک دەبنەوە. لە میانـەی ئەو چـیرۆکانەوە کە دەڵـێن: مەرج نییە کە بەهـێزترین کەس هەمیشە بباتەوە. لە زۆر لە یارییەکانی فووت بـۆڵـدا، نە “میسی” و نە “رۆناڵـدۆ” نەیانتوانی گـۆڵ تۆمار بکەن. تا رادەیەک چـیرۆکـەکانی ئەم قـۆنـاغـەی منـداڵی، لە راستییەکـانـەوە نـزیکـن. ئەو پـرەنسیـپانەیان لەخۆگـرتـوون، کە گەشە بە کەسایەتی منـداڵان دەکـەن.
لە تەمەنی دوازدە ساڵانەوە، کە سەرەتای قـۆناغی هەرزەکارییە. لەم قۆناغەدا منداڵان ئارەزووی ئەوەیان هـەیە کە وێنەکە بە تەواوی ببینن. پێویستە ئەوە بـزانن کە مەرج نییە پیاوباش هەردەم باش بێت، زۆر جار چاکە شکس دێنی، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێ کە شەڕ سەرکەوتـووە. پێویستیش ناکـات هـەر شتێکمـان بیـنی چـاوی لـێبکەیـن. گـەر هەموو ئەوانەی بە دەورمـانەوەن درۆدەکـەن. پێویست نیـیە ئێمەش وەک ئـەوان بیـن.
مەرجیش نییە کە بەهێزترین یا جوانترین کەس، بتوانن زۆرترین هاوڕێ بەدەستبهێنن.
منـداڵانی هەرزەکـار، حەز بەو چـیرۆکانە دەکەن کە راستییەکـانیان بەرجەستەکردوون.
گەشتی پاڵەوانێک بە ناخی تاریکـیدا، بۆ گـەڕانەوەی هـیوا و هەست، کە ژیـان هـێشتا لە پێشییەوەیە، نابێت ورەی بـڕوخێت و کـۆڵ بدات. ئەم جۆرە چـیرۆکانە وا لە منداڵان دەکەن، کە هـۆگـریایبـن و جـار لە دوای جـار بیـانخـوێنـەوە.
ئێمە پێمانـوایە، کە منـداڵان تا رادەیـەک پێویستییان بە راستی و بە کەمـێک چـیرۆکی ترسناکیش هـەیە. پێویستییان بەو چیرۆکانە هـەیە، کە بە کۆتاییەکی شـادی کۆتـاییان هاتـووە، بەو چـیرۆکانەش، کە بە غەمگینی کۆتاییـان هـاتـووە، نەک ئەو چیرۆکانەی کە بە تراژیـدیـا کۆتاییان هـاتووە. بەڵام هەرگـیز لەگـەڵ ئەوەدا نیـم و نابـم، کە منداڵان بێ هـیوا و رەشبین بکـرێـن. پێویستە چیرۆکەکانیش لە هەموو روویەکەوە، کە لەگەڵ قـۆنـاغەکـانی ژیانیـانی منـداڵانـی هەر قـۆنـاغـێکدا گونجـاوبـن.
رەزا شـوان
٦/ یـۆنیـۆ/٢٠٢١




تۆرکیا رەگەزپەرست ژینۆسایدی دارستانەکانی کوردستان دەکات.. رەزا شوان

تورکیا رەگەزپـەرست، کە دوورە لە هەموو بەهایەکی رەوشتی و لە سۆز و هەستـێکی مرۆڤایەتی. تەنیا بە رەشەکـوژی و ژینۆسایـدی گـەلی بێـتاوانی کوردمانەوە نەوەستاوە. بەڵکو کەوتوونەتە ژینۆسایدی دارستانەکانی کوردستان و لەناوبردنی ژینگەی سرۆشتی کوردستانی جوان. ئەمەش ئەوپەڕی بێرەوشتی و رەگەزپەرستی و دڕندەییان دەگەیەنێ. کە تا سـەر ئـێسک دوژمنی هەمـوو شتـێکی کـورد و کوردسـتانـن. رۆژ نییە کە فـڕۆکە جەنگـییەکانی تورکیا، بە بیانووی شەڕی گەریلاکان، بە بـۆمب و بە رۆکـێتی سووتینەر ئاگـر لە دارستانەکـانی کوردسـتان بەرنەدەن و رووبـەرێکی زۆری دارســتان و پـووش و پاوەنی کوردستان نەسووتێنن. ساڵی پـار و پێراریـش باخـە دار زەیتـوونەکـانی شاری عـەفـرینی کوردسـتانی داگـیرکـراومانیـان بڕیـەوە. کـە سەرچـاوەی سەرکیی بـژێـویی بە سەدان خـێزانی کوردمان لە رۆژئاوای کوردستان لەسەر بەروبوومی ئەو دارانە بـوون.

لە ئەمڕۆدا، تورکیای نامەرد و بێ رەوشـت کەوتۆتە بڕینەوەی دارستانە سروشتییەکانی باشووری کوردستان بۆ رووتکردنەوەی سروشتی کوردستان، کە مێـژووی بۆ هەزاران هەزار ساڵ دەگەڕیتەوە. ئەردۆگانی رەگەزپەرست دەیەوێت بە فرۆشتنی دارە بڕاوەکانی کوردستان بەهـای لیـرەی ئابـڕووچـووی تورکیا بەرز بکاتەوە. بێگومان ئەمەی تورکیا دەیکا تاوانە و دەچێتە ریزی تاوانی جینۆسایدی سروشت و پێشێلکـردنی هەموو یاسا و رێسا و بڕیارە نێو دەوڵەتییەکان بـۆ پاراسـتنی ژینگە.

وا دیارە داگیرکەرانی کوردستان لەم نامەردی و بێڕەوشتییەدا هاوبەشن. لە رۆژهـەڵاتی کوردستانیش، ئیتلاعـاتی کۆماری سێدارە، پێش چـەنـد رۆژێک لەمەوە بەر، ئاگـریان لە دارسـتانـەکـانی ناوچـەی سەردەشـت بـەردا، پـار و پێـرا و پێشـتریـش هـەر بـە هـەمـان نامەردی و رق رەشی و رەگەزپەرستییان. گـڕیـان لە دارسـتانەکـانی چەنـد ناوچـەیـەکی تـری رۆژهەڵاتی کـوردسـتان بـەردا، مەبەستیان رووتکردنەوەی چـیا و دۆڵـە جـوان و قەشەنگەکانی کوردستانە لە جـوانی و زیان گەیاندنە بە بژێـوی و ئابووری کوردستان.

ئەمساڵ و پـار و پێـراریـش، عـەرەبـە هـاوردەکـانی خـواروو و ناوەڕاستی عـێراق، بە مەبەستی بە عەرەبکـردنی کەرکـووک و خانەقـین و خورماتـوو و مەخـموور و دووبـز وپـردی هـێنراون . بە ئاشکـرا و بە بەرچـاوی دەسەڵاتـدارانی عـەرەبی شـۆڤـێنـییەوە، دەغـڵ و دانی جـووتیـارانی کوردیـان سـووتانـد و رەنـج بێوەریـان کـردن. کـەچی نە حکوومەتی بە نـاوەی کوردسـتان و نە حکوومەتی عـێراقـیش لە سکاڵای جووتیـارانی کورد ناپرسن. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە (حەشـدی وەحـشی) و دەسەڵات بە چـەکەوە لە پشتی ئەو تاوانبـارانەوەن.. چـونکە ئاشکـرایە کە کـێن ئەوانەی ئەم تاوانانە ئەنجـام دەدەن. کە پێـشتر هـەڕەشەیـان لە جـووتیـارانی کـورد کـرد. کە نـاهـێڵـن دەغـڵەکـانیـان دروێنە بکەن. بە ئاشکرا دەیانەوێـت ئەو گـونـدانەی باشووری کوردستان داگـیربکەن.

هەردوو حیزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان، لە پێش (١٦/ ئوکتۆبەر/ ٢٠١٧) دا. لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا. موزایەدەیان بە کەرکووکەوە دەکرد و دروشمی (کەرکووک دڵی کـوردسـتانە) و (کەرکـووک قـودسی کـوردسـتانە) و (کەرکـووک هـێـڵی سـوورمـانە و سازشکـردن لەسەر کەرکووک، گەورەتـرین ناپـاکییەکی و هەرگـیز لـێبووردنی نییە) و (کەرکووک دەگەڕێنیـنەوە بۆ باوەشی کوردسـتان) و (یا کەرکـووک و خـانەقـین.. یا تا ماوین دەجەنگین) کۆمەڵێکی تر لەم درۆشمە بریقەدارانەیان. بەڵام لە دوای فرۆشتنی کەرکـووک، لە لایـەن هـەردوو حـیزبی دەسەڵاتـدارەوە. هـەر یەکەیـان ئـەوی تةریـان. تاوانبـار دەکـات و پاکـانە بۆ خـۆی دەکـات، دەستە چـەورەکـانیان بە یەکـتریدا دەسـڕن. کەرکووکی دڵ و قودسیان لە باوەشی کوردستان دەرکرد و خستیانە باوەشی داگیرکەری کـوردسـتانـەوە. لە ئێـسـتادا بەرپـرسـانی ئـەم دوو حـیزبە ناوێـرن نـاوی کەرکـووکـیش بهـێنن. لە ئەمـڕۆدا کـورد لە کەرکـووک بە تایبـەتی و لە ناوچە فـرۆشراوەکـانی ترمان بە گشتی، باجـی ئەم ناپـاکییەی سەرکـردە تاوانبارەکـانی ئەم حیزبانە دەدەنەوە. هەر لە یەکـەم رۆژی داگـیرکردنی کەرکـووک، ئەو فـسفـس پاڵـەوانـانە بە چـوار نـاڵە و ئاسکە ئاسـایی رایـان کـرد بـۆ سلـێمانی و بـۆ هـەولـێر. لەگـەڵ ئەوەشـدا، هـەمـوو کەرکووک فـرۆشەکان پایـەی حـیزبی و دەسـەڵاتیـان لە نـاوە حـیزبەکـانیاندا، بەرزتـر کـرانـەوە؟!
ئـەوەی کە جـێی داخـە، هـەڵـوێستی شەرمـەزاری و بێـدەنـگی حکـوومەتی باشـووری کوردستان و بێ هەڵوێستی بە ناوە سەرکردەکانی کوردە. کە رۆژانە تورکیا ناوچەیەکی زیاتری تری باشووری کوردستان داگیردەکا. رۆژیش نییە کە فرۆکەکان و تۆپخانەکانی تورکیا رووبەرێکی زیاتری دارستانە سروشتییەکانی کوردستان نەسووتێنن. گونـدەکان لە ترسا چۆڵدەکرێن. یا سوپای تورکیا بە زەبری چەک و بە زۆرداری داگیریان دەکەن.

لە ئێستاشدا، وا بە بەرچاوی دەسەڵاتدارانی کوردەوە لە باشووری کوردستان. تورکیای داگـیرکەر، دارسـتانەکـانمـان دەبـڕێتەوە بۆ تورکیا دەبات. کەچی سەرکردەکانی کورد و حکـوومەتی کوردسـتان. قـوڕوقـەپیان لێ کردووە و فـزەیان لـێوە نایات. سەری خۆیان شۆڕکـردوون و گـوێی خۆیـان گـرتـوون. چـونکە هەمـوو سـڕ و ترێکیـان خستوونەتە بەردەم تورکیـای داگـیرکەری کوردستان و بوونە بە نـۆکـەر و بە کـۆیـلەیان و بە کەوا سووری پـێش لەشکری تورکیا و سیخـوڕی لەسەر گەریلاکانی باکـووری کوردستان و پێشمەرگەکـانی رۆژهـەڵاتی کوردستان دەکـەن. هەر لەسەر داخـوازی تورکیا رۆژنامە سزادراوەکانی بادینان گیران. لە پێناوی بەرژەوەنـدی و مانەوەیـان لە دەسەڵات و بـۆ دزینی پارە و سامانی گەلەکەمان. کێ هەیە ئەوە نەزانێت کە هەلێر و دهۆک پربـوونە لە میـت و لە سیخوڕی تورکیـا و سلـێمانـیش لە ئیتلاعـاتی ئێـرانی. بۆ سیخـوڕیکـردن لەسەر شـۆڕشگـێڕان و تێکـۆشەران و چالاکوانـانی کوردسـتان. ئێمەی کورد خۆمـان دەڵێین: ” ئەگـەر تـەور کـلکی لە دار نەبـێـت.. تـەور ناتـوانێـیـت دار ببـڕێتـەوە”
دەڵێن (بەرهـەم ساڵح) لەسەر پشکی کورد بـووە بە سەرۆک کۆمـاری عـێراق. (فوئاد حوسـین) یش وەزیـری دەروەی عـێراق هـەر کـوردە. بەڵام تا ئێستا چـییان بـۆ کـورد کردووە؟ ئایا لۆمەی تورکیایان کردووە، دەرهەق بەو تاوانە قـێزەوەنانەی کە لە گەلی کوردمانی دەکـات؟ ئایا بێـدەنگیـیان ترسـنۆکی نییـە؟ یـان لە لەدەسـتانی پـۆستەکـانیان دەتـرسـن. بـۆ ناوێـرن بانـگی باڵـێۆزی تـورکیـای فـاشست لە بەغـدا بکەن و ناڕەزایی گەلی کوردسـتانی پێ رابگەیەنن؟ لە فـوئـاد حـوسین دەپـرسین گەر راستە تۆ نوێنەری کـوردی لـە حکـوومـەتی عـێراقــدا، بـۆ نـاوێـری لـە ئـەنجـوومەنی ئاسایـشی نەتـەوە یەکگرتووەکان شکات لە تورکیا بکەیـت؟؟ چونکە گەر بتەووێت ئەم دەسەڵاتەت هەیە. کە لە دژی تاوان و هـێڕشەکانی تـورکیا بۆ سەر گونـدەکـانی باشـووری کوردسـتان.
یا ئەمە رێکەوتنێکی نهـێنییە لە نێـوان تورکیا و عـێراق. ئەو عـێراقەی بەرهەم ساڵح سەرۆکێتی و فوئـاد حوسین وەزیـری دەرەوەیـەتی. گەر هیچتان لە دەست نایات، پێمان بڵێن کورد چی دڵـێکی بە ئێـوە خۆشبـێـت؟ ئێـوە عـێراقـچـێتی دەکـەن نەک کوردایـەتی.
وەکو پێشینان دەڵـێن:”وتیـان حـوشـتر کـوڕێکـت بـوو.. لە وەڵامـدا وتی.. بـوو نەبـوو کەڕەپـوو.. بارەکـەی سەر پشتی مـن سووک ناکـات و بارەکـەم هـەر لەسەر پشـتمە”
داوا لە کۆمەڵەکانی ژینگەپارێـزی کوردستان و هەمـوو کوردستان پەروەرێـکی دڵسۆز دەکەم کە لە ئاستی ئەم تاوانـانەی تورکیا رەگەزپەرست بێدەنـگ نەبـن و بچـنە بەردەم کونسڵخانەی تورکیا لە هەولـێر و پرۆتستۆی تاوانەکانی تورکیا بکەن و داوای راگرتنی جـینۆسایـدی دارستانەکـانی کوردستان بکەن. یاداشتـێکـیش دەربارەی ئەم تاوانە بدەنە نوێنـەری نەتـەوە یەکگـرتووەکـان لە عـێراق و بە پارتی سـەوزی ئەڵمانیـا و چـەنـدین وڵاتـانی تـر و بە رێکخـراوی ژینگەپـارێـزی جـیهـانیـش.
شەرمەزاریشە بۆ دەسەڵاتی کوردی لە باشووری کوردستان. کە هـیچ هەڵـوێستێکـیان نییە. بیدەنگیـان ئەوپەڕی ترسـنۆکی و بێ غـیرەتیـیە. ئایـا دارەکـانی دارستانەکـانـمان گەریـلا و پێـشمەرگە و شەرڤـانانی باکوور و رۆژهەڵات و رۆژئاوای کوردسـتانـن؟!
واش دیـارە ئەردۆگـانی رەگـەزپەرست و خـۆێنـڕێـژ و تاوانبـار، کە دۆژمـنی ئـازادی و ژیـانە. تووشی کوردفـۆبیـا بووە. دار و دەوەن و بـەرد و بنچـکی کوردسـتانی لـێبوونە بە کورد. رقـی لە سێـبەرەکەی خۆیـشیـیەتی، وا دەزانێت كـە کوردە و دوای کەوتـووە.

نەرویـج: ٣١/ مایـۆ/٢٠٢١




چـیرۆک بۆ منـداڵان.. شـێـلـمێکی زەبـەلاح.. رەزا شـوان

پیاوێکی پـیر شـێـلمێکی چانـد. شـێـلمەکە سەوزبـوو. گـەورە و گەورە و گەورەتـر بـوو. کاتی ئەوە هـات کە هەڵـبکـێشرێت. پیاوە پیـرەکە لاسکە بەرزەکانی شـێلمەکەی گـرت و رایکـێـشان و راکـێـشان، بەڵام نەیتـوانی شـێـلـمەکە لە رەگـەوە هەڵـبکـێـشـێـت.
پیـاوە پیرەکە بانگی پیرەژنەکەی کـرد. پیـرەژنەکە هـات و پشتی پیـاوە پیرەکەی گـرت. پیـاوە پیرەکە لاسکەکـانی شێلمەکەی گـرت. رایانکـێشا و رایانکـێشا.. بەڵام نەیانتوانی شـێـلمەکە هەڵـبکـێـشـن.
پیـرەژنـەکە بانـگی کچـەزاکەی کـرد. کچـەزاکەی هـات و پـشـتی پیـرەژنـەکەی گـرت. پـیرەژنەكە پـشـتی پیـاوە پیـرەکەی گـرت. پیـاوە پیـرە لاسکەکـانی شـێـلمەکەی گـرت. رایانکـێـشا و رایانکـێـشا.. بەڵام نەیـانتـوانی شـێـلمەکە هەڵــبکـێـشـن.
کچـەزاکە بانگی سەگـەکەی کـرد. سەگـەکە هـات و پشتی کچـەزاکەی گـرت. کچەزاکە پـشـتی پیـرەژنـەکـەی گـرت. پیـرەژنـەکە پشـتی پیـاوە پـیرەکـەی گـرت. پیـاوە پیـرەکە لاسکەکانی شێلمەکەی گـرت. رایانکـێـشا و رایانکـێشا.. بەڵام نەیانتوانی هەڵـێبکـێشن.
سەگەکە بانگی پشیلەکەی کـرد. پشیلەکە هـات و کـلکی سەگـەکەی گـرت. سەگـەکەش پشتی کچەزاکەی گـرت. کچەزاکـەش پشتی پیرەژنەکەی گـرت. پیرەژنەش پشتی پیاوە پیرەکەی گرت. پیاوە پیرەکەش لاسکەکانی شێلمەکەی گـرت. بە ئەوپەڕی هـێزیانەوە، رایانکـێـشا و رایانکـێـشا.. بەڵام شـێـلمەکـەیـان بۆ هەڵـنەکـێـشـرا.
پشیلەکە بانگی مشکەکەی کـرد. مشکەکە هـات و کـلکی پشـیلەکەی گرت. پشیلەکەش کـلکی سـەگـەکەی گـرت. سـەگـەکـەش پشـتی کـچەزاکـەی گـرت. کچـەزاکـەش پشـتی پیـرەژنـەکـەی گـرت. پيـرەژنـەکـەش پشـتی پیـاوە پیـرەکـەی گـرت. پیـاوە پیـرەکـەش لاسکەکانی شـێـلمەکـەی گـرت. رایانکـێـشا و رایانکـێـشا.. شـێـلـمە زەبـەلاحـەکەیـان
لە رەگـەوە هـەڵـکـێـشا.
ئێـوارەی ئـەو رۆژە شـێـلـمە گـەورەکـەیـان کـوڵانـد و پـێـکەوە خـواردیـان.

() چـیرۆکـێکی فـۆلکـلـۆری رووسـیـیە. لە ئیـنگـلـیزییەوە وەرمگـێڕاوە بۆ کوردی. () ئەم چـیرۆکە بۆ منـداڵانی باخچـەی منـداڵان گـونجـاوە. منـداڵانی (٤ ـ ٦) ساڵان.
(*) ئەو پەنـدەی لەم چـیرۆکە دایە ” هـێـز لە یەکـێتی دایـە” پێـویستە رۆڵی کەسانی بچـووکـێـش بـۆ ئەنجـامـدانی کـاری گـەورە، بـە هـەنـد بـزانـرێ و لەبەرچـاوبگـیرێ.
بە هـاوکاری و بە هەماهەنگـی و بە یەکهـێزیـش، گەورەتـریـن کار ئەنجام دەدرێـت.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢١




رۆڵی قوتابخانەی سەرەتایی لە گەشەکردنی ئەدەبی منداڵان.. رەزا شـوان

منداڵان لە دوای ماڵ و خێزان، لە دوای باخچەی منداڵان و دادەکان. دەچـنە قوتابخانەی سەرەتایی یا بنەڕەتی و دەبن بە قوتابیان. قوتابخانە جیهانێکی فراوانتر و کۆمەڵگەیەکی گـەورەتـرە لە مـاڵ و لە باخچـەی منـداڵان. قـوتـابخـانە وەک مـاڵ و ژینـگـەی دووەمی منـداڵان، وەک دامەزراوەیەکی فـەرمی پەروەردەیی و فـیرکرن و کۆمەڵایەتی، رۆڵـێکی زۆر گـرنگی هـەیە لە پەروەردەکردنی دروست و فـێرکـردنی پێـویست و ئاراستەکـردنی
راستی قـوتابیـان. دەتـوانین ئەوە بڵێـین کە کـاریگەری قـوتـابخـانە لە قـوتابیـان زۆر لە کاریگەری ماڵـەوە گەورەتـرە. قـوتابیـان رۆژانە ماوەیەکی زۆری ژیانیـان لە قـوتابخانە بەسەردەبـەن. فـێری خـوێنـدنـەوە و نـووسـین و زانـیاری و زانستی و ئـەدەبی دەبـن.

قوتابخانە فـاکتەرێکی گرنگ و کاریگەرە و رۆلـێکی گرنگی هـەیە لە بنیادنای کەس و کەساێـتی دروسـت و ئاسـایی و ئامـادەکـردنیـان بـۆ داهـاتـوویەکی گەشـتر و شـیاوتـر. چونکە جیهـانی دەوروبەرمان پێـدەناسێنێت و بە کەرەسـتە پێویستییەکـانی سەرکەوتن لە ژیـانمان و گەیشـتن بە هـیواکانمان و بە داهـاتـوویەکی خوزراومان پـێدەبەخـشـێت.

نهـێنی کارتێکردنی قوتابخانە، بۆ دوو لایەنی سەرەکی دەگەڕێتەوە. یەکەم پروگرامێکی هەمەڕەنگەی پـەروەردەیی تـازە و دەوڵەمەنـد، کە خـواست و ئارەزووەکانی منـداڵانی تێـیدا بەرجەستەبـووبن. دووەم مامۆستایان، کە دینەمۆی فـێرکردن و پەروەردەکردنن، بەڵکو بڕبڕەپشت و گرنگترین کۆڵەکەن لە کۆڵەکەکانی پەروەردە و فـێرکردنی منداڵان. گەیەنێری پەیامی پەروەردەیین. گەر مامۆستایان بە باشی رابهـێنرێـن و شـارەزابـن لە بـواری پـەروەردرە و فـێرکـردن و لـە دەرووننـاسی منـداڵان و لـە شـێوازە نوێیـەکـانی رێگاکانی وتنەوەی وانـەکـان و گرێـدانیـان بە ژیـان و بە ژینگەی قـوتـابیانەوە. لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و تونای زمانی و وەرگرتنی هەر قۆناغێک. لەگەڵ جیاوازی تاکێدا لە نێوان قوتابیان. پێویستە مامۆستایان هەست بەم ئەرکە پیرۆزە و بەرپرسیارێتیە هەستیار و چارەنووسازەی ئەستۆیان بکەن بە ئەوپەڕی دڵسۆزییەوە پەیـامە پیـرۆزەکەیـان بە قـوتـابییەکانیـان بگەیەنـن. هەمـیـشەش ببن بە پێـشەنگ و بە نموونـەیەکی بـەرز و باش لە رەفـتار و هەڵسوکەوتەکـانیان. تا قـوتابییەکـانیان چاویـان لێبکەن و لێیانەوە فـێربن. پێویستە رێز لە قوتابییەکانیان بگـرن و هەمیشە پاڵپشت و هـاندەر و رێنماییکەریـان بـن.
قوتابیان لە قوتابخانەدا زیاتر بە کۆمەڵایەتی دەبـن، زیاتریش کراوە دەبن لە مایەنەی تێکەڵ بـوون و دروستکردنی پەیـوەنـدی هـاوڕێـتی، لەگـەڵ قـوتابیـانی تـر و لەگـەڵ مامۆسـتاکانیان و هـاوکـاری کـردن و بە کۆمـەڵ ئەنجامـدانی چـالاکی هەمەجـۆرەوە.
منـداڵان لە قوتابخانەدا، خەیـاڵ فـراوانتر و بیرتیـژتر و زەیـن روونتر دەبن. لە هەموو روویەکەوە گەشەدەکەن و زیـاتر شارەزای ئەرکەکانیان و مافەکانیان دەبـن. زیاتریش
پابەنـدی یاسا و رێـساکـانی قـوتابخـانە دەبـن. زیاتـریش حـەز و ئـارەزوو و بەهـرەی ئەدەبیـان دەردەکەون. بە زۆریش هـۆگری چـیرۆک و هـۆنـراوە و سروود و گۆرانین.

قوتابخانەکان دەتوانن ئەم حەز و ئارەزووە سرووشتییانەی قوتابییەکانیان بقـۆزنەوە و رۆڵـێکی گـرنگـیان هەبێـت لە گەشەکـردن و پێـشکەوتنی ئەدەبی منـداڵانی کوردمـان. لە میانەی ئەو بابەتە ئەدەبی و زانیاری و رۆشنبیرییانەی، کە بەشێکـن لە بەرنـامە و لە پرۆگرامەکانی پەروەردەکرن و فـێرکردن و خوێندنەوە و فـێربوون. کە بەشدارن لە بنیادنانی کەساێتی دروست و هـاوسەنگی منـداڵان. لە رێی ئەو بابەتە ئامانجـدارانەوە ئاراستەیـان بکەن. تا بە دروستی و ئەرێـنی رەفـتار و هـەڵـسوکەوت بکەن و رێـز لە پرەنسیـپ و لە بەهـا جـوانەکانی کۆمەڵگاکەیان بگـرن و ببن بە تاکێکی سوودبەخش.
بەشـێکی زۆر لە بابەتـەکـانی پـرۆگـرامەکـانی فـێرکـردن و خوێنـدنـەوە، بە تایبەتیـش بابـەتە هەمەجـۆرەکـانی پەرتـووکی “خوێنـدنـەوەی کوردی” جـۆرێکـن لە جـۆرەکانی ئـەدەبی منـداڵان (چـیرۆک، هـۆنـراوە، پەخـشان، شـانـۆ، ئـۆپـەرێـت، دیـالـۆگ).
قوتابخانەکان دەتـوانن بە زۆر شێواز و رێگـاوە، گەشە بە ژانـرەکانی ئەدەبی منداڵانی کوردمـان بـکەن. ئەمـانەی خـوارەوە بەشـێکـن لەو شـێـواز و رێـگایـانە:
١ـ هانـدانی قوتابیان بۆ خوێندنەوەی بابەتی هەمەجۆرەی ئەدەبی منـداڵان. لەم رووەوە مامۆستایـانی زمانی کوردی دەتـوانن رۆڵـێکی کاریگەر ببینن. دەتـوانـن بەبێی تەمـەنی قـوتابییەکـانیان، ئەو پەرتـووکە کوردییانەی لە پەرتووکخـانەکانی قوتابخانەکـانیان دان. بیـانخـەنە بەردەسـتی قـوتـابییەکـانیاـن بـۆ خـوێنـدنـەوەیـان. دوایـش داوا لـە قـوتـابییە خـوێنەرەکـانی ئـەو پەرتـووکـانە بـکەن، کە بـە زاری و بە کـورتی باسی بابـەتـەکـانی ئەو پەرتـووکانە بکەن کە خـوێنـدیـانەوە. تا منـداڵان هـۆگـری خوێنـدنەوە ببن و دەقی پێوەبگـرن و هـەر لە منـداڵـیـیەوە، خوێنـدنەوە ببێـت بە کولتووریـان و بە بەشـێک لە ژیانیـان. پەرتـووکـیش ببێـت بـە هـاوڕێی هـەمیـشەییـان.
بە داخـەوە کە لە زۆربـەی قـوتابخانەکانی کوردستان دا، ئەو پەرتـووکانەی کە هەیـانە، لە ژوورەکانی مامۆستایان دا، لەناو دۆڵابێکدا لە ریزیان کردوون و تـۆزیان لێنیشتوون. هـەر وەک ئـەوەی کە تەنیـا بـۆ جـوانی دانـرابـن، نەک بـۆ خـواستن و بۆ خوێنـدنەوەی قـوتابییەکـانیان. لە چەنـد قـوتـابخـانـەیەکی کوردستان دا، ئەمـەم بە چـاوی خـۆم بـینی.
٢ـ هـۆگربوون و دەقگرتنی منـداڵان بە خوێندنەوەی پەرتـووک و گۆڤارەکانی منـداڵان، حەز و ئارەزووی نووسینیان دەورووژێنیت. پێویستە مامۆستاکان هانی قوتابییەکانیان بـدەن بۆ دەرخستنی بەهـرە و توانای نووسینیان لە پەخـشان و چـیرۆک و هـۆنراوە و وتـار. بە زمـانێکی سادە و ساکاری کـوردی. دەقـە جوانەکـانیشیان لە بڵاوکـراوەکـانی سەر دیواری قـوتـابخانەی، یا لە گـۆڤـاری قـوتـابخـانەدا ـ گەر هـەبێـت ـ یا لە ئێـزگەی رادیـۆیی قوتـابخـانەدا ـ گەر هەبێت ـ بڵاویـان بکـەنەوە. یا لە کاتی ریزبـوونی بەیانیان لە بەردەم هـاوڕێکانیان دا، نووسینەکـانیان بخـوێننەوە. ئەمانـەش دەبـن بە هـانـدان و بە پـشتگیری بۆ قوتابییە نووسەرەکانیان، بۆ زیاتریش دەرخستنی بەهرە و تواناکانیان.
٣ـ هـۆگـربوونی منـداڵان بە خوێنـدنەوە و کـڕینی گۆڤارەکان و پەرتووکە چاپکراوەکان بۆ منـداڵان. دەبێـت بە هـانـدانیش بۆ نووسەرانی ژانـرە ئەدەبییەکانی، ئەدەبی منـداڵان بۆ چاپکردن و بڵاوکردنەوەی بەرهەمە تازەکانیان و برەودانێکی زیاتریش بە نووسین. تا نووسینەکـانیان شایـەنی ئەوەبـن کە بخـرێنە پـرۆگـرامەکـانی خوێنـدنی قـوتابخـانەی سەرەتایی و پەرتووکەکانیشیان بخەنە پەرتووکخانەکانی قوتابخانەکانەوە. هەر ئەمەش گەشـە و پێشکەوتنێکی زیـاتر بە ئـەدەبی منـداڵان دەبەخـشێـت.
٤ـ پێویستە بەڕێوەبەرێتی چـالاکی قوتابخـانەکان ـ سەر بە پەروەردەی شار و قەزاکـان. ساڵانە فیستیڤـاڵێکی شایستەی کێـبڕکـێ بۆ قـوتـابییە نووسەرەکـانی بـواری ژانـرەکانی ئەدەبی منـداڵان (هـۆنراو، چـیرۆک، ئۆپەرێت، پەخشان) سازبکەن. دیـاری و خەڵات و میدالیای جـوان و بڕوانـامەی رێـزلێنان پێشکەش بە هەموو قوتابییە بەشـداربـووەکان بکـرێن و دەقـە جـوانەکانیش، لەگەڵ وێنەیەکی قوتابییەکان، لە پەرتووکێکی قەشەنگدا چاپ بکرێن. ئەمەش دەبێت بە هاندان و ورووژاندنی رۆحی کێبڕکێ لە نیوان قـوتابیانی قوتابخـانەکان دا. بەشـێک لەم قـوتـابییە نووسەرانە، دەبن بە نووسەرانی داهاتـوومان.
٥ـ بێگومان ئۆپـەرێت و شانۆی قوتابخانە، رۆڵ و گرنگییەکی زۆریان لە گەشەکردن و پێشکەوتنی ئەدەبی منـداڵان و لە فـێرکردن و پەروەردەکـردن و رۆشنـبیریی منـداڵان و
لە گەشەکـردنی زمانی منـداڵان هـەیە، لە دەرخـستـنی ئازایی ئـەدەبی و کـرانەوەیـان دا هەیە. پێویستە بایەخێکی زیاتر بە ئۆپەرێت و شانۆی قوتابخانە بدرێت. ساڵانە ئاهەنگ و فـیستیڤـاڵی ئۆپـەرێت و شانۆ بۆ قـوتابیانی قوتـابخـانە سەرەتـاییەکـان رێكبخـرێت، چ لەسەر ئاستی قوتابخـانەکان دا یا لەسەر ئاستی پەروەردەی شار و شارۆچـکەکـان دا.
بەداخە لە زۆربەی قوتابخـانەکانی کوردستان دا، ئۆپـەرێت و شانـۆ فەرامـۆش کـراون.
پێمـوایە هـۆی ئەمەش دەگەڕێتـەوە بۆ ئەم هـۆیـانە: نەبـوونی مامۆسـتایانی پسـپـۆری دەرهـێنانی ئـۆپـەرێـت و شانـۆ. نەبـوونی هـۆڵ و سەکـۆی شـانـۆیی و نـوانـدن. کەمی دەقـی ئـۆپـەرێـت و شانـۆی نـووسراوی تایبـەت بـۆ منـداڵان.
٦ـ گرنگی دان بە پەرتووکخـانەکانی قوتابخـانەکان و دەوڵەمەندکردنیان بە پەرتووک و گـۆڤـارەکـانی منـداڵان و بە سەرچـاوەی پێـویست. چونکە کتێبخـانەکانی قـوتابخـانەکان گەر بە پەرتووک و بە گۆڤارەکانی منداڵان دەوڵەمەند بکرێن، دەتوانن رۆڵێکی گرنگیان لە رۆشنبیریکـردنی قـوتابییەکـانیان هەبێـت. پەرتـووکخانەکانیش لە لایەن مامۆستایانی زمـانی کـوردی و گـروپێکی قـوتابیـانی هـۆگـری خوێنـدنـەوەوە بەڕێـوەببـرێـن.
٧ـ پێویستە مامۆستایانی وتنـەوەی زمانی کوردی، لە وانـەی خوێندنـەوەی بابەتەکانی پەرتـووکی”خوێندنەوەی کوردی” دا، بە دەنگێکی بەرز و روون و چـێژەوە بابەتەکان بخـوێنـنەوە.. خۆشی و چـێژێکی ئـەدەبی زیـاتر بە قـوتابییەکـانیان دەبەخـشن. داوا لە قوتابییەکانیشیان بکەن ئەوانیش وەک خۆیـان بە دەنگی بەرز بابەتەکان بخوێننەوە. لە دواییـش دا، لە میانەی پرسیار و وەڵامەوە، تێـدەگەن کە تا چ رادەیەک قوتـابییەکـانیان لەو بابـەتـانەی خـوێنـدیانەوە تێگەیـشـتوون.
٨ـ بەشداریکردنی مانگانەی قوتابخـانەکان لە کـڕینی ئەو گۆڤـارانەی مانگانە یا وەرزی بۆ منـداڵانی کوردمـان دەردەچـن، لایەنی کەمەوە لە هـەر ژمارەیەکـیان دا (٣) ژمـارەی لـێبـكـڕن. لە ئێـستا دا، گـۆڤـاری (پەپـولـە) و ( سـڤـۆرە) و (گـوڵـزار) کە لە کوردسـتان دا دەردەکرێن. (٣) گـۆڤاری رازاوە و رەنگین و دیـزاییـن جـوانی بابـەت هەمەڕەنگەن.
دەشتوانن قوتابییەکانیان هـانبدەن بۆ کـڕین و خوێنـدنەوەی ئـەو گۆڤـارانە و پەرتووکی چاپکـراوی بابـەت هەمەجـۆرە بۆ منـداڵان.
٩ـ مامۆستایانی زمانی کوردی رۆڵێکی گرنگییان هەیە، لە گەشەکردن ئەدەبی منداڵان و لە هـاندانی قوتابییەکانیان بۆ هـۆگربـوون، بە خوێندنەوەی بابەتەکانی ئەدەبی منـداڵان بۆ نووسینی چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخـشان. بە تایبەتیـش لە وانەی “داڕشـتن” دا.
١٠ـ قوتابخـانەکان دەتـوانـن چەندین شـێواز و و رێگای تر بگرنەبەر، بۆ گەشەکردنی ئەدەبی منـداڵان و رۆشنبیریکـردنی قـوتـابیـان لە قـوتابخـانەکـانیان دا.
١١ـ بێجگە لە خـێزان و لە قوتـابخانە، نووسەرانی بواری ئەدەبی منـداڵان، گـرنگـترین فاکتەرن لە داهـێنان و گەشەکردن و پێشکەوتنی ئەدەبی منداڵان. لە سایەی نووسەرانی ئەدەبی منداڵان دا، هەموو ژانرە ئەدەبییەکانی منداڵان گەشەدەکەن. وەک تیبینی دەکرێ بەشێکی زۆری نـووسەرانی ئـەدەبی منـداڵان، مامـۆستا بـوون یا مامـۆستان. بە هـۆی تێکەڵبوونی راستەوخۆیان بە جیهانی پاک و بێتاوانی منداڵان، زیاتر لە ئارەزوو و نیاز و راز و خـەون و هـیواکانی منـداڵان تێگەیشتوون. بـوونە بە ئیلهـام بۆ چـیرۆک و بـۆ هـۆنـراوەکـانیـان. بـەڵام ئـەمـە مـەرج نیـیە. گـەلێ کـەڵـە نـووسـەرانی بـواری ئـەدەبی منـداڵانی کوردمان هـەیە، کە مامۆستا نەبـوون و مامۆستا نیـن. جوانترین هـۆنـراوە و چـیرۆکیـان بۆ منـداڵانی کوردمـان نووسـیوون.

رەزا شـوان
نەرویـج: ١٨/ ٥/٢٠٢١




داواکەی ئەردۆگان و وەڵامدانەوەی بە ئاڵای کوردستان .. رەزا شـوان

ئەردۆگان لە پەڕەی خۆیـدا لە تۆڕی توێتەر، داوای لە هەموو جیهان کرد، بە تایبەتیش داوای لە دەوڵەتانی ئیسلامی کـرد. کە بجووڵـێن و بێـنەدەنـگ بۆ راگـرتنی هـێڕشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر مزگـەوتی ئەقسا و ماڵە فەلەستینیەکان. وەک ئەوەی کە خـۆی هـیچ ستەم و تاوانێکی بەرانبەر بە گەلی کوردی ئازدیخواز و ئاشتیخوازمان لە کوردستانی داگـیرکراومانـدا نەکـردووبێـت. یا کەس پاشـەڵی خوێنـاوی و دەستە خوێناوییەکـانی و تـاوانە قـێزەوەنەکـانی کە دەرهـەق بە کورد کـردوونی و دەیکات نەبینێـت.

(یایـر نەتەنیاهو) کە کوڕی سەرۆک وەزیرانی دەوڵەتی ئیسرائیل (بنیامین نەتەنیاهـو)ە، لە پەڕەی تایبەتی خۆی لە تۆڕی توێتەری کۆمەڵایەتیدا، بە پێـشاندانی ئاڵای کوردستان وەڵامی داواکەی ئەردۆگانی دایەوە. ئەردۆگانی تەزانـد و گرژ و مۆنی کرد و چەپۆکێکی مزری بە دەمیـدا کێشا. یایر راستییەکانی لە رووی ئەردۆگانی دیکتاتۆر و رەگەزپەرست و خـوێنـڕێـژ ئاشکراکـرد. یایـر بە بەرزکـردنەوەی ئـاڵای کوردسـتان، باش دەزانێت کە مەبەستی چـییە و چی پەیـامێکی بـۆ ئەردۆگانی درۆزن نارد. ئەوە دەزانێـت و دەبینـێت کە رۆژانە سوپای دڕندە و خـوێنڕێژی تورکیای ئەردۆگانی، لە کوردستانی داگیرکراودا، کە چی تـاوان و نامەردییـەک بەرانبـەر بە گـه‌لی کـوردی بێتـاوان ئەنجـام دەدەن.

یایـر نەتەنیـاهـو، لە لاپەڕەی فـەرمی خۆی لە تـۆڕی کۆمەڵایەتی توێتـەردا. راگەیانـد و داوای ئەوەی کردووە کە ئاڵای کوردستان بۆ لیستی ئیـمۆجی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا زیـاد بکـرێـت.
لە کاتێکدا کە ئەردۆگان فرمێسکی تیمساحی بۆ منداڵانی (غـەزە)ی فەلەستین دەڕشت. لە هەمان کاتـدا، بە قـورسترین چەکی کۆمەڵکوژی و فسفۆری سوتێنەر لە شارەکانی رۆژئاوای کوردستانـدا، زۆر دڕنـدانە و نامەردانە و بێ بەزەییـانە منـداڵانی بێتـاوانی کوردی رەشەکـوژی دەکـرد. چەندیـن کۆمەڵکـوژیی لە گـەلی کوردمـان کـردووە.
ئەردۆگانی سەد روو و درۆزن. دەتەوێـت بەم داوایە پـوچ و درۆیانـەت خـۆڵ لە چـاوی فەلەستینییەکان و دەوڵەتانی ئیسلامی بکەیت. ئەگەر راستە ئیسلامی و درۆناکەیت، بەم مانگی رەمەزانە. بۆردومـانی دییەکـانی باشووری کوردستان و رۆژئـاوای کوردستانت ناکرد، کە هەموویـان موسڵمانـن و بە رۆژوون و خەلـکی سڤـیلـن و هیـیچ تاوانێکـیان نەکـردووە. تەنیـا ئـەوە نەبێـت کە کـوردن و تورک نین. کوردبـوونیـش بە لای ئێـوەی رەگەزپەرستەوە تاوانە. کەواتە ئێوەی تورکیا لەگەڵ ئیسرائیل چی جیاوازییەکتان هەیە؟ ئەو تاوانە قـێزەوەنانە و رەشەکوژی و کۆمەڵکوژییانەی ئێوەی تورکیای رەگەزپەرست دەرهـەق بە گەلی کوردمان ئەنجـامتان داون و دەدەن. ئیسرائـیل تـاوانی وای بەرانبـەر بە فەلەستینییەکـان نەکـردوون. خـۆ گەلی کوردمان مووشەکیان بە ئەنقـەرەوە نەنـاوە.
هیچ کارێکی تیرۆریستیشمان نە لە تورکیا و نە لە هـیچ وڵاتێکی تر ئەنجـام نەداون و ئەنجامی نادەین. تەنیا بەرگریمان لە کورد و کوردستانمان کردووە و دەکەیـن. ئەمەش مافـێکی رەوا و ئەخـلاقی هـەر گەلـێکی مـاف زەوتکـراو و نیشـتـمان داگـیرکـراوە.
ئەردۆگانی سـەد روو. تۆ و رژێمـەکەت، راستییەکـان بە دوو پێـوەری جـیاواز دەپێـون. خەباتی گەلی فەلەستین و گەیشتن بە مافەکانیان بە رەوا دەزانن و پشتگیریان لێدەکەن. بەڵام خەبـاتی گەلی کوردمـان لە کوردستانی داگـیرکراومـانـدا، بۆ بەدەستهـێنانی مافـە رەواکـانمان، بە تـاوان و ناپاکی دەزانن. ئەمەیە دوو روویی و دوو فـاقـیتان. ئەگـینا لە نێـوان گەلی فەلەسـتینی و فەلەستین و گـەلی کورد و کوردسـتانـدا، چی جـیاوازییـەک هـەیـە؟! یا کـورد وتـەنی:” بانـێکە و دوو هـەوایـە”.
بە کرداری تا ئێستا چی داکۆکییەکت لە گەلی فەلەستینی کردووە؟ گەر راست دەکەیت و بێ غـیرەت نـیت. ئەمە ئەرز و ئەمە گەز. جاشە بەکـرێگـیراوەکانت و نۆکەرەکانتان لە رۆژئـاوای کوردستان و لیبـیا و سنووری ئەرمـینیا و عـێراق بکـێشنەوە و بیـان نێـرن بۆ فەلـەستین و با رووبەرووی سوپـای ئیسرائیـل ببـنەوە. ئەردۆگـانی درۆزن و سـەد روو. تۆ لەگەڵ گورگدا گـۆشت دەخـۆی و لەگەڵ مەڕیشدا شیندەکەی. ژێـراوژێـر لەگەڵ ئیسرائیلی و لەسەرەوەش وا خۆت پێشاندەدەیت، کە دوستی عەرەب و فەلەستییەکانی. بە داخـەوە کە بەشی هـەرە زۆری عەرەبەکـان و فەلەستییەکـان لە راستیی ئەردۆگـان تێ نەگەیشتوون کە چی کەسێکی سەد روو و درۆزن و فـیشاڵکەر و هـەلپەرستە. هەر فەلەستینییەکان نین کە ئەردۆگان هەڵی خەڵەتانـدوون. بە داخەوە کە لایەنـێکی کوردی کورسی پەرست و بەرژەوەنـدی پەرسـتی کوردیـش بـوونە بە جـاشی رەشـمە لەسەری ئەردۆگـان. بـوونە بـە کـەوا سـووری پێـش لەشکـری سـوپـای تـورکـیای ئەردۆگـانی کوردکوژ. ئەمە تاوان و ناپاکییە و پەڵەیەکی قێزەوەنی شەرمەزارییە و لێیان نابێتەوە.

ئەردۆگـان لـۆمەی ئیسرائیـل دەکات، کە کوشتن و تـاوان بەرانبەر بە فەلەستینییەکـان دەکات. وەکو دەڵـێن: پووشێک لە چاوی خەڵکـیدا دەبینێت.. کەچی راژەیـەک لە چاوی خـۆیـدا نابینـێت. یا وەکو شـاعـیرێـکی کـوردمـان دەڵـێت:
خەوشێکی خەڵک دەبیـنی، خۆت خاوەنی هەزاری
خـەڵـکــت لا خـــەرارە، خــــۆتـیـش وەک دەواری
ئێمە کورد نە دژی گـەلی فەلەستینین و نە لایەنگیری زەوتکردنی مافەکانیانین لە لایەن دەوڵەتی ئیسرائیلەوە. بەڵام زۆرتان ئاگات لەوەیە و بینیتان. کە چۆن فەلەستینیـیەکـان، لە فەلەستین دا بە بەرزکردنەوەی ئاڵای تورکیا و وێنەی ئەردۆگانی داگیرکەر و تاوانبار خۆپێشاندانی خۆشیان بە بۆنەی داگـیرکردنی شاری عـەفـرین و کۆمەڵکـوژی کوردەوە ساز کرد و دەستخۆشیان لە ئەردۆگـانی خوێنڕێژ کرد کە شاری عـەفـەرینی رۆژئـاوای کوردستانی داگیرکرد، چەپڵەیان بـۆی لێـدەدا. لە ئەمڕۆشدا لە سایەی سوپـای تـورکیای داگـیرکەردا. لە شاری عەفـرین دا، رۆژ نییە چـوار پێـنج کوردی بێتـاوان نەکوژن و دە کوردیش بێ سـەر و شوێـن نەکەن و مـاڵ و سامانیان نە دزن و تاڵانیان نەکەن و باخ و دارستانەکانیان نەبـڕنەوە. گوێـمان لێ نەبوو و نەمان بینی کە فەلەستینییەک لەمەر ئەم تاوانـەی لە کورد دەکـرێن لـۆمەی ئەردۆگان و تورکـیا بکات. گەر قـودس و غـەزە لای ئێوەی فەلەستینییەکان پیـرۆزن. ئەوەش بـزانن کە لای ئێمەی کـوردیش شاری عەفـڕین هەموو شارەکانی ترمان و هـەر بستێکی کوردستانی داگـیرکراومان لە لای ئێمەی کورد پیـرۆزتـرن و دەستیان لێ هەڵناگرین. هەرگیز ئەو هەڵـوێستە نامەردییەتان بەرانبەر بە بە داگیرکردنی عەفـرین و رۆژئاوای کوردستان، لە لایەن تورکیاوە لەبیرمان ناچێتەوە.

هـەر ئەردۆگـانی سەرۆکی داعشەکان بـوو، کە هـاوکاری داعـشی تیرۆریستی کرد بۆ داگیرکردنی مووسڵ و شەنگار و رەمـادی و سەلاحـەدین و دەرعـە و دێـرئەلـزوور و شوێنەکـانی تری عـێراق و سوریا. تا ئێستاش تـورکیا پاڵـپشتی لە داعـشی تیرۆریست دەکات و یارمەتیان دەدات و برینـدارەکـانیان لە نەخۆشخـانەکـانی تورکـیادا چـارەسەر دەکرێن. تورکیا بووە بە پردێکی پەڕینەوەی داعش بۆ وڵاتانی ئەوروپا بۆ ئەنجامدانی تەقـینەوە و کاری تیرۆریستی. بازرگانیش بە پەنابەرانی سوریاوە دەکات. هاوپەیمانی نێـودەوڵەتی و پەیمانی ناتـۆش ئەم راستییە دەزانـن، بە داخـەوە کە لـێی بێـدەنگـن و چاوپـۆشی لە تاوانەکـانی ئەردۆگـانی تاوانبـاری جەنـگ و کۆمەڵکـوژ دەکـەن.
ئەی جاشە سورییە ئیسلامییە بە کرێگـیراوەکانی ئەردۆگان. کە بە ناوی ئۆپـۆزسـیۆنی سوریاوە دژی گەلی سوری و کورد شەڕدەکەن. ئەی گەمژانە، نازانم چۆن خەڵەتاون و بـوونە بە جـاشی رەشمە لەسەر و بە نۆکەری تورکیـای داگیرکەر. بـۆ نازانـن تـورکیا لەبنەوە خەریکی گفتـوگۆ و رێکەوتنە لە گەڵ بەشار ئەسەدی ستەمکاردا؟! لە پێناوی بەرژەوەندییەکانی خۆیاندا و لە دژی شۆڕشی گەلی کوردمـان لە رۆژئاوای کوردستان. هـاکا تورکیا پشتان لێبکات و ئێوەی جاشی خۆفـرۆش، هـەرزان فـرۆشتان بکات. لای گەلەکەشتان رووڕەش و نەفـرەت لێکـراون و تا هەتـایە مـۆری ناپاکـیتان لێنابێـتەوە.

رەزا شـوان
١٢/ مایـۆ/٢٠٢١




چیرۆک بۆ منداڵان.. دەبـم بە کـاکه‌.. ره‌زا شـوان

گـۆرانی چـوار سـاڵان، وا فـێرنەببـوو کە بابـەتـەکـانی یارییەکـانی بشکـێـنـێت. یا کـاری بشـێوی ئەنجـام بـدات. ئـەو بـە ئـارامی و هـێـمـنی راهـاتبـوو. لـەو کـاتـەوە کـە دایـکی پێـیـوت خـوشکـێت دەبێـت. گـۆران لـە پـڕێـکـدا گـۆڕا و گـۆڕانکـاریی بەسـەردا هـات، بابەتەکانی یارییەکانیشی شکانـد و پەڕش و بـڵاوی کـردنەوە. لە سووچێکی ماڵەوەیاندا دانیشـت و گـۆشەگـیربـوو و دەگـریـا. دایـکی زانی کـە کـێـشـەی چـیـیە. ئـەو خـوشـکی نـاوێـت، کە بـە باتـەکـانی یارییەکـانی یـاری بکـات و شـوێـنی بگـرێتـەوە.

دایکی گۆران بیری کردەوە کە چی بکات تا گۆران بێتـەوە سەرخـۆی و ئاسایی بێتـەوە. لەسـەر چـیـمەنی باخچـەکەیـان دانـیشـت و بانـگی گـۆرانی کـرد: گـۆران، گـۆران گیـان وەرە بـۆ لای دایکـت.
گـۆران بە دەمـوچـاوی تـۆڕە و چـاوانی پـڕ لە فـرمێـسکـەوە هـات بـۆ لای دایکی و لە تەنیشتـیـیەوە دانیـشـت. دایـکی دوو سێ جـار مـاچـیکـرد، دەسـتی بە سـەریـدا هـێنا.

دایـکی (بە زەردەخـەنە و سـۆزەوە) وتی: وەرە خـوشـکە بچـووکـەکەت بنـاسـە.
گـۆران: ئـەو لە کـوێیـە؟
دایـکی هەنـاسەیـەکی خۆشـیی هـەڵکـێـشا و وتی: لەپێشـا پێـویسـتە خـۆشـت بـوێـت و گـرنگی پێ بـدەیـت. چونکە تۆ منداڵێکی جـوان و باشیت، ئەویش کچـۆڵەیەکی وەک تۆ جـوانە. یاریت لەگەڵ دەکات. وەک چـۆن تـۆ خۆشـتدەوێـت، ئەویش تـۆی خۆشدەوێـت.
گـۆران: بـەڵام مـن خوشکـم ناوێـت.
دایکی: هەموو منداڵەکـان خوشکەکانیـان لەگەڵیـان دان و خۆشـیان دەوێـن و گـەزۆ و بووکە شـووشە و ملـوانکە و بازنـگ و بابەتی یارییان بۆ دەکـڕن.. تەنیـا تـۆ نـەبێـت.
گـۆران (غـیرەت گـرتی) وتی: منیـش خـوشـکـم دەوێـت.
دایکی بە گەشی و خـۆشیـیەکی زۆرەوە: بەڵی گـۆران گیان، گەر بچـین بۆ شاری یاری، گـرنـگی پێـدەدەیـت و دەستی یەکـتری دەگـرن و پێـکەوە گـەزۆ و باڵـۆن دەكـڕن.
گـۆران: ئەی کـوا خـوشـکەکەم لـە کوێـیـە؟
دایکی بە زەردەخەنە و نەرمییەوە دەستی گۆرانی گـرت و خستـیـیە سەر سکی خۆی و وتی: خوشکەکەت لێـرەیە.. یارمەتیمان دەدەیت لە دۆزینەوەی نـاوێکی خـۆش بـۆی و لە کـڕینی جلوبـەرگ و کەلـوپەلی ژوورەکـەی؟
گۆران لە خۆشییا هەڵبەزییەوە و وتی: باشە دایکە با بچـین بۆ بـازاڕ و بـۆی بـكـڕیـن.
دایکی بە خۆشیـیەکی زۆرتـرەوە وتی: بەیـانی دەچـم بۆ لای پـزیشکی منـداڵان، دەڵـێی چی گەر تـۆش لەگـەڵمـدا بێیـت و دڵنـیابیـت لە تەنـدروستی خوشـکەکـەت؟
گـۆران (باری دەروونی گـۆڕا و ئاسایی بۆوە) وتی: بە راستی دەتـوانم نـاوی لێـبـنـێم؟
دایکی بە شادییەوە وەڵامی دایەوە: بەڵی گۆران گیان، بـیربکەوە، چی ناوێکت پێخۆشە هـەڵیـبژێـرە، دڵت ناشکێنین و ئەو ناوەی لێدەنێین. دەبێتە باشـترین کچـۆڵە لە جیهانـدا، چونکە گۆرانی بـرای باشـتری منـداڵە لە جـیهانـدا.
گـۆران دەستە بچکـۆلە قـنجەکـانی خستە سـەر دەمی و ویستی زەردەخـەنە ناسکەکەی بشارێتـەوە، وتی: من دەبـم بە کـاکە.. دەبم کـاکی نـێرگـز. ئاگـام لێیدەبێـت و دەیپارێـزم پێکەوە یاری دەکەین و پێکەوە دەخۆین و دەخۆینەوە. دیارییەکی جوانیشی بۆ دەكـڕم.
دایـکی بە زەردەخـەنـەیکی شـیرینەوە: نـاوی دەنێـیـت نـێرگـز؟
گـۆران: بەڵی، بە نـاوی دایەگـەورەمەوە کە زۆرم خۆشـدەوێـت، نـاوی دەنێـم نێـرگـز.
دایکی: گـۆران گیـان، بەم بـۆنەیـەوە دیـارییـەکی جـوانـت بـۆ دەکـڕم.
گۆران لە خۆشییا هەڵبەزییەوە و تی: دایکم خۆشدەوێت، باوکیشم خۆشدەوێت، نێرگـزی خوشکـیشم خـۆشـدەوێـت.

نەرویـج : ٢٠٢١
(*) بـۆ نـووسیـنی ئـەم چـیرۆکە سـوودم لە بیـرۆکەی چـیرۆکـێکی بیـانی وەرگـرتـووە.




لە یادی (٦٠) ساڵەی گەشتە ئاسمانییەکەی یوری گاگارین .. رەزا شـوان

یوری گاگارین، یه‌که‌م که‌شتیوانی بۆشاییگه‌ڕی یه‌کێتی سۆڤیه‌تی (هەڵوەشاوە) و یه‌که‌م که‌شتیوانه‌ له‌ جیهانـدا، که‌ بۆ یه‌که‌م جار چووە بۆشـایی ئاسمان و خولگه‌ی زەوی و به‌ دەوری زەویدا سوڕایه‌وە. وەک سیمبولێکی یه‌کێتی سۆڤیه‌تی، وەک پاڵه‌وانێکی نه‌به‌رد، به‌ ئه‌وپه‌ڕی شانازی و رێـز و شکـۆدارییه‌وە، ناوی له‌ لیتی نه‌مران و گه‌ورە پیاوان و له‌ لاپـه‌‌ڕەی زێـڕینی مێـژوودا تۆمـارکـراوە. که‌ تا هه‌تـایه‌ به‌ نه‌مـری دەمـێنـێته‌وە.
(یـوری ئه‌لکسیاڤـیتش گاگـارین) له‌ خـێزانێکی هـه‌ژار، له‌ رۆژی (٩/ ئادار /١٩٣٤) دا، له‌ گوندێکی بچووک كه‌ ناوی (کڵۆشینۆ) بوو، له‌ رۆئاوای مۆسکۆی پایته‌ختی رووسیا له‌دایکبوو. یـوری له‌ ریزبه‌نـدیدا، منـداڵی سێیه‌می خـێزانه‌ه‌ەیانه‌، که‌ خوشکێک و سێ بـرا بـوون. بـاوکی دارتـاش بـوو، دایکـیشی شـیری دەدۆشـی و دەیـفـرۆشت، هـۆگـری خوێنـدنه‌وەی په‌رتـووکیش بـوو. به‌ هـۆی سه‌رقـاڵی دایـک و باوکی به‌ کارکـردنه‌وەوە، بۆ دابینکردنی بژێـوی ژیانیـان. یـوری له‌ سایـه‌ی نـاز و خۆشـه‌ویستی خوشـکه‌که‌یـدا، په‌روەردە بوو. له‌ زۆر بـۆنه‌ و دیمانه‌دا، یـوری گاگارین، باس و ستایشی خوشکه‌که‌ی کرد و خۆی به‌ قه‌رزارباری دەزانی و پێزانینی بۆ دڵسۆزی و دلۆڤـانی و مانـدووبوونی هه‌بـوو. له‌ کاتی جه‌نگی جیهـانی دووەمـدا، که‌ نازییەکان هـێڕشیان کردە سه‌ر یه‌کـێتی سۆڤـیه‌ت، ته‌مه‌نی یـوری (٧) ساڵ بـوو. نازییه‌کان هه‌ردوو براکه‌یـان به‌ دیـل گـرتن و بردیانیان بۆ ئه‌ڵمانیا، کاری زۆرەملێیان پێدەکردن. که‌ شه‌ڕيش کۆتایی هات نه‌گه‌ڕانه‌وە و نه‌یانـزانی، نازییه‌کـان چـۆن له‌ناویـان بـردن.
یوری گاگارین، له‌ قوتابخانه‌دا، قوتابییه‌کی زیرەک و لێهاتوو بوو، هـێمن و رووخووش بـوو، لـه‌ لای هـاوڕێکـانی و ماۆستاکـانی، به‌ڕێـز و خۆشـه‌ویست بـوو. زۆر حـه‌زی له‌ وانه‌کـانی بـیرکاری و فـیزیا بـوو. له‌ دوای ته‌واکـردنی قوتابخـانه‌ی سه‌رەتـایی، چـووە قوتابخانه‌ی بازرگانی، دوایی گۆریی و چـووە قوتابخـانه‌ی پیشه‌سازی. ماوەیه‌کـیش، له‌ کارگه‌یه‌کی ئاسندا کـاری دەکـرد.
یوری گاگارین، کاتێک که‌ له‌ کارگه‌ی ئاسن کاری دەکرد، خۆشبه‌ختانه‌ هه‌ڵیان بژارد بۆ پـرۆژەی مه‌شقکـردن و راهـێنان، لـه‌ په‌یمانگـای ته‌کـنه‌لـۆژی لـه‌ شاری (ساراتـۆڤ).
له‌ هه‌مـان کاتیشدا، چـووە یانه‌یـه‌کی فـیرکـردنی لێخـوڕینی فـرۆکه‌ی سـووک و فـێری لێخوڕینی فڕۆکه‌ بـوو.
بۆ هـێنانه‌دیی هـیوا و حه‌زی لێخوڕینی فـرۆکه‌ی جه‌نگی، له‌ ساڵی (١٩٥٥) دا، چووە کۆلێژی (ئۆرینبێرگ) ی جه‌نگی هـێزی ئاسمانی یه‌کێتی سۆڤیه‌ت. خویندن و مه‌شقکرن و راهێنانی به‌ سه‌رکه‌وتوویی ته‌واوکرد. فێری لێخوڕینی فـرۆکه‌ی جه‌نگی (مێگ ـ ١٥) بوو. به‌ پله‌ی یه‌که‌م و شانازی له‌ کۆلـێژی جه‌نگی دەرچـوو. زۆر دڵخـۆشبوو و دڵـشاد بـوو، که‌ بـوو به‌ ئه‌فـسه‌رێکی مـولازمی فـرۆکه‌وانی جه‌نگی لر سوپـای هـێزی ئاسمانی یه‌کـێتی سـۆڤـیه‌تـدا.
هه‌ر لـه‌ کۆلـێژی جه‌نگـی ئاسمانیدا، له‌گه‌ڵ (ڤـاڵـنینا گـوریـشیڤـا) دا، یه‌کـتریـان نـاسی و ئه‌وینداری یه‌کتری بوون. له‌ ساڵی (١٩٥٧) دا هـاوسه‌رگیرییان کرد. دوو کچیان بوو. کە ناوەـکانیان (گـالـینا) و (یلـینا) ن.
یـوری گاگـارینی فـڕۆکه‌وانی جه‌نـگی، یه‌کـه‌م جـار، لـه‌ بنکه‌یـه‌کی ئاسـمانی فـڕوکه‌ی جه‌نـگی، له‌ ناوچـه‌ی (مـورمانسک) ی، نـزیـکی سـنووری (نه‌رویـج) دامـه‌زرا.
یه‌کـێتی سۆڤـیه‌ت ویستی باڵادەستی خۆیـان له‌ بـواری ته‌کنه‌لـۆژیای ئاسمانیدا دەربخه‌ن، بڕیـاریان دا، دەستپێشـکه‌ری بکه‌ن و پێش ئه‌مریکا بکه‌ون. بۆ یه‌که‌م جـار له‌ جیهان و له‌ مێژوودا، که‌شتیوانێکی ئاسمانی رووسی بۆ بۆشایی ئاسمان و خولگه‌ی زەوی بنێرن و بـه‌ دەوری زەویـدا بسوڕێتـه‌وە. له‌ کۆی (٣٠٠٠) فـڕۆکه‌وانـدا، فـڕۆکـه‌وانی جه‌نـگی یـوری گاگـارینیان بـۆ ئـه‌م گه‌شـته‌ گـرنگه‌ هه‌ڵـبژارد، له‌بـه‌ر گه‌لێ خه‌سـڵه‌‌ت و مه‌رجی پێویست، که‌ که‌سایه‌تییه‌کی هـێمن و رووخۆشیش بوو. کورته‌ باڵاییـه‌که‌شی مه‌‌رجـێکی پێـویسـت بـوو، چـونکه‌ کـه‌شـتی (فـۆستۆک ـ ١) که‌ بـۆ ئه‌م گه‌شـته‌ دروست کـرابـوو، بچـووک و نـزم و جێ ته‌سک بـوو. یـوری گـاگـارین له‌ بارەی هه‌ڵـبژاردنییه‌وە بۆ ئـه‌م سه‌رکـێشیـیه‌، دەڵێـت:” بۆ ئـه‌وەی ببـیت به‌ یه‌کـه‌م کـه‌س که‌ بچـیته‌ گـه‌ردوو‌نه‌وە، به‌ ته‌نیاش له‌گـه‌ڵ سـروشـتدا له‌ زۆرانبـازییه‌کـه‌دا بیـت، که‌ پێـشـتر نه‌کـراوە. ئایا دەکـرێ هـه‌رکه‌سێک، خـه‌ون به‌ شتـێکی له‌مـه‌ گـه‌ورەترە ببینـێت؟”
له‌ دوای ته‌واوکردنی مه‌شـق و راهـێنانێکی زۆر تونـد، دوای تاقـیکردنه‌وەی جه‌سته‌یی و دەروونی، یوری گاگارین ئامادەی گه‌شـته‌که‌ بوو. تا رۆژی گه‌شتکـرنکه‌ش، مه‌شق و ئامـادەکـارییه‌کـان زۆر نهـێـنی بـوون.
له‌ رۆژی (١٢/ ئه‌پـریـل/١٩٦١) دا، یـوری گـاگـارین، له‌‌ بنکه‌ی هه‌ڵـفـڕینی (بایکۆنور کۆزمۆدرۆم) له‌ کازاخستان، چـووە نـاو که‌شتی (فـۆستۆک ـ١). له‌ کاتـژمـێری (٩.٧) نۆ و حەوت خوله‌ک به‌ کاتی مۆسکۆ، به‌رەو ئاسمان هه‌ڵدرا. چووە خولگه‌ی زەوییه‌وە. له‌ به‌رزی (٣٠١) کیلـۆمه‌تر له‌ ئاسماندا، به‌ خـێرایی (٢٨.٢٠٠) هـه‌زار کیلـۆمه‌تـر/ له‌ کـاتـژمێرێکـدا، له‌ مـاوەی (١) کـاتـژمێر و (٢٨) خـوله‌کـدا، جـارێک به‌ دەوری زەویـدا سـوڕایـه‌وە. له‌ کـاتـژمـێری (١٠.٥٥) دە و په‌نجـا و پێـنج خـوله‌کـدا، گه‌یشـته‌وە سـه‌ر زەوی. ماوەی گه‌شـته‌که‌ی (١٠٨) خوله‌کی خـایانـد. کە لە ئاسمانەوە، لە بەرزی (٧) کیلۆمەترەوە بە پەڕەشوت خۆی هەڵدایە خوارەوە. له‌ دوای نیشتنه‌وەی (فۆستۆک ـ١) به‌ (١٠) خوله‌ک، له‌ نـزیکی گونـدێکی سه‌ر رووبـاری ڤـۆڵـگـا، دابـه‌زییه‌ سـه‌ر زەوی. جووتیارێک و کچه‌که‌ی، به‌ کڵاوە سپییه‌که‌ی و به‌دله‌ پڕته‌قاڵییه‌که‌یه‌وە بینییان، تا چه‌ند خوله‌کێک واقـیان وڕما. یـوری گـاگارین خـۆی پێیان ناسانـد و باسی گه‌شته‌که‌ی بـۆیـان گـێڕایه‌وە و بـاوەڕی پێهـێـنان. داوای لـێیان کـرد، نـزیکـترین شـوێـنی پێـشـان بدەن، که‌ ته‌له‌فـۆنی لێیه‌. شایـه‌نی باسیشه‌، کاتێک یـوری گـاگارین له‌نـاو که‌شـتییه‌که‌ له‌ ئاسمانـدا بـوو، پلـه‌‌ی سه‌‌ربـازییـان به‌رزکـردەوە، بـۆ پێـشڕەو (رائیـد) ی فـڕۆکـه‌وانی جـه‌نـگ.
گه‌ڕانه‌وەی گـاگـارین بۆ سه‌ر زەوی، به‌ لای زانایانی ئاسمانگه‌ڕیی سـۆڤـیه‌ته‌وە، جێی سه‌رسوڕمان بوو، بڕوایان وابوو گاگارین ناگه‌ڕێته‌وە و له‌ناو که‌شتییه‌که‌دا دەمرێـت.
سه‌رۆکی یه‌کێتی سۆڤـیه‌ت (نیکـیتا خـرۆشـۆڤ) به‌ نازناوی (پاڵه‌وانی نه‌ته‌وەیی) ناوی بـرد. له‌و رۆژەوە یوری گاگارین به‌ پاڵـه‌وان و به‌ سیمبولـێکی یه‌کـێتی سوڤـیه‌ت و به‌ که‌سایه‌تییه‌کی ناودار و ناسراوی جـیهـانی ناسراوە. ئه‌م سه‌رکه‌وتنه‌ گه‌ورەیه‌ی یه‌کێتی سۆڤـیه‌ت، مشته‌کـۆڵه‌یه‌ک بـوو، که‌ له‌ ئه‌مریـکا درا. په‌یـامـێکی پێشکه‌وتن و تـوانـا و باڵادەستی سۆڤـیه‌تیش بـوو له‌ بـواری ته‌کنه‌لـۆژیـای ئاسمانیدا. ئه‌مریکییه‌کان تووشی شـۆک بـوون. هـه‌ستیان کـرد دواکـه‌وتـوونه‌ و یه‌کـێتی سۆڤـیتت پێـشـیان کـه‌وت.
یوری گاگارین، بۆ ریکلام کردن بۆ پێشکه‌وتنی یه‌کێتی سۆڤیه‌ت له‌ بواری ته‌کنه‌لۆژیای ئاسمانی و سه‌ربازی و ئاسمانگه‌ڕیدا، چه‌ندین وڵاتی جیهـان گه‌ڕا. پێشوازییان لێیکرد.
یـوری گاگـارین، ئه‌نـدامی هه‌ڵـبژیـراوی ئه‌نجـوومه‌نی بـاڵای یه‌کـێتی سۆڤـیه‌ت بوو. تا ئه‌و کاتـه‌ی گه‌ڕایه‌وە بـۆ (سـیتی سـتار) بۆ کارکردن له‌ به‌رنامه‌ی گه‌شتی داهـاتوودا.
له‌ یه‌کێتی سۆڤـیه‌ت و وڵاتانی جیهاندا، گه‌لێ خه‌ڵات و میدالیای رێزلێنانیان پێبه‌خـشی.
گه‌لێ قوتـابخانه‌ و شه‌قـام و بازاڕ و شوێنی گـشتی له‌ رووسیادا به‌ ناوییه‌وە ناونراون.
ئه‌مانه‌ هه‌نـدێ له‌و رێـزلێنـان و خه‌ڵاتـانه‌ن، که‌ پێشکه‌ش به‌ یـوری گـاگـارین کـران:
١ـ له‌ لایه‌ن خـرۆشـۆفه‌وە، له‌ ساڵی (١٩٦١) دا، نازناوی (پاڵه‌وانی نه‌ته‌وەیی) لـێنرا.
٢ـ نیشانـه‌ی (کـارڵ مارکس) یان پێبخـه‌شی.
٣ـ له‌ چه‌نـدین وڵاتی ئه‌ورۆپـادا، خه‌ڵاتیـان پێبه‌خـشی.
٤ـ له‌ کۆماری میسردا. خه‌ڵاتی (نـیلی گـه‌ورە) یـان پێبه‌خـشی.
٥ـ له‌ رووسـیادا، وێنه‌یـان خـسته‌ سه‌ر پـوولی پـۆست.
٦ـ سه‌نتـه‌رێکی راهـێنانی که‌شتیوانـانی ئاسمانی رووسی له‌ شاری مۆسکـۆ، به‌ نـاوی (یـوری گاگـارین) ەوە نـاو نـراوە.
٧ـ ناوی ئه‌و گوندەی که‌ لێی له‌دایکبوو، ناویان گۆڕی و ناونرا گوندی (یوری گاگارین).
٨ـ چه‌نـدین خـه‌ڵات و میدالیـای زێـڕینی رێـزلـێنانی تریـان پێبه‌خـشی.
یوری گاگارین له‌ (سیتی ستار) جێگـری به‌ڕێـوەبه‌ری مه‌شقکردنی فـڕۆکه‌ بوو. دەبوایه‌ جـارێـکی تـر، به‌ فـڕۆکـه‌ی جه‌نـگی (مێـگ ـ ١٥) مه‌شـقـێکی هـه‌ڵـفـرینی تـر بکـات. له‌ رۆژی (٢٧/ ئادار/١٩٦٨) دا، له‌گـه‌ڵ راهـێنه‌رەکه‌یـدا سواری فـڕۆکه‌یه‌کی (مێگ ـ ١٥) بوون و هه‌ڵـفـڕین. مه‌شقێکی ئاسایی بوو. به‌ هـۆی که‌موکـوڕی هـونه‌ریی نه‌زانراوەوە له‌ نـزیک (کـیزراتش) فـڕۆکه‌که‌یان تێکـشکا و که‌وتە سه‌ر زەوی و پارچه‌ پارچه‌ بـوو. یـوری گـاگـارین و راهـێنه‌رەکه‌ی گـیانیـان له‌ دەسـت دان.
هه‌ندێک وا دەگێڕنه‌وە، گوایه‌ پـۆلێک باڵنـدە هاته‌ پێشیان ویستیان خۆیان لێیان لابـدەن، کۆنترۆڵی فـڕۆکه‌که‌یـان بۆ نه‌کـرا و که‌وتـه‌ خوارە. نازانرێ که‌ تا چه‌نـد ئه‌مه‌ راسته‌.
ئەمساڵ لە رۆژی دوو شەممە (١٢ی/ ئەپـریل/٢٠٢١)، یـادی تێپەڕبـوونی (٦٠) ساڵە بەسەر گەشتکەی کەشتیوانی ئاسمانی رووسی (یـوری گاگارین) کە بۆ یەکەمین جار لە مێژووی جیهاندا، بە کەشتی ئاسمانی (فوستۆک ـ ١) چووە بۆشایی ئاسمان و خولگەی زەوییەوە و بە دەوری زەویـدا سـوڕایەوە. هەمـوو ساڵـێک لـە رووسـیادا، لـەم رۆژەدا چەنـدین چـالاکی و ئاهـەنگی خۆشی بـەم بۆنـەیەوە سازدەکـەن.
لە ئەم ساڵدا، لە یادی (٦٠) ساڵەی گەشتەکەی یوری گاگارین، رۆسیا لە رۆژی هەینی (٩/ ئەپریل/٢٠٢١) لە کاتژمێری (٢.٤٢) دوو و چـل و دوو خولەک بە کاتی مۆسکۆ، کەشـتی ئاسمانی سەرنشـینی (سـویـۆز ـ ئێـم ئێـس ـ ١٨ ) کە لە لـووتکەی پێـشەوەی کەشتییەکەدا، وەک یـاد و رێـزلێنان وێنەی یـوری گاگارینی لەسەر کـێشراوە، کـە سـێ کەشـتـیوانی ئاسـمانیی تـێیـدایە: (ئـولـیگ نـۆفـیتسکی ـ رووسی) و (پیوتەر دۆبـۆف ـ رووسی) و (مـرک وانـدی ـ ئەمریکی) ن. لە بنکەی هەڵـدانی ئاسمانی (بایکـۆنـور) لە کـازاخـستان، بۆ شـایی ئاسمان، بـۆ وێـسـتگەی نێـودەوڵـەتی هـەڵـدرا. لەوانـەیـەم ئەم تیـمە (١٩١) رۆژ یا زیـاتر تا ساڵێک لەو وێستگەیەدا بمێـننەوە. کە لە (٥٠ بۆ ٦٥ ) تاقـیکرد ەوە و لێکـۆڵـینەوە ئەنجـام دەدەن، بـەر لـەوەی بگەڕێنـەوە بـۆ سـەر زەوی.
هەر لەم رۆژەشدا، کچە گەورەکەی یوری گاگارین (یـلینا گاگارین) نهـێنییەکی وەزارەتی بەرگـریی رووسـیای دەربـارەی گەشـتەکـەی بـاوکی ئاشکـراکـرد و وتی:” ، شانـسی بە بێوەیی گەڕانەوەی یوری گـاگـارین، لە (٥٠%) کەمتر بوو، ئەوەشی باسکرد کە باوکی لە مـاوەی گەشـتەکەیـدا، تـووشی گـەلێ گرفـت و هەڵـوێستی چـاوەنوارنەکـراو بوو، کە لەوانەبـوو تێـابچـێت”
هـەر ئـەمـڕۆ رۆژی دوو شـەمـمە (١٢/ ئـەپـریـل/ ٢٠٢١) لـە یـادی (٦٠) سـاڵەی گـەشـتەکەی (یـوری گـاگـارین دا) وەزیـری دەرەوەی رووسـیا (سـێرگی لافـیـرۆف) لە نامەیەکیدا، کە بە ڤـیدیۆ لە سایتی وەزارەتی دەرەوەی رووسیادا بڵاوکراوەتەوە، داوای ئـەوەی کـردووە کـە (ئـاسـمان بـە سـەربـازی نـەکـرێـت).
لافیرۆف دەڵێت:”مۆسکۆ پشتگـیری لە دەستپێکـردنی گڤـتوگۆی نێودەوڵەتی دەکات بۆ داڕشتنی بڕونامەیەکی یاسایی پابەنـدبوون بە قەدەغەکردنی بڵاوکردنەوەی هەر جۆرە چەکـێک لە ئاسمانـدا، کە نابێت لە ئاسمانـدا هـێز و هەڕەشە بەکاربهـێنرێن. پێشنیاری پـرۆژەکەی رووسـیا و چـین دەکـەین، بۆ پەیمـانی قـەدەغـەکردنی بە سەربـازیکـردنی ئاسـمان، کە لە (٢٠١٤) دا، لە (جـنێـف) راگەیـانـدرا. ببێـتە بنـەمـای ئـەم پەیمـانە”
رەزا شوان
نەرویـج: ١٢/ئەپـریل/ ٢٠٢١




گرنگییەکانی چیرۆکی بێدەنگ بۆ منداڵان.. رەزا شـوان

چیرۆکی بێـدەنگ یا “چیرۆکی وێنەیی” کە بە “چیرۆکی کێشوەربڕ” یش ناودەبرێت، بە زمانی ئینگلیزیش “سایلێنت ستۆری” یە. جۆریکە لە جۆرەکانی چیرۆک بە گشتی و لە چیرۆکی منداڵان بە تایبەتی. چیرۆکی بێدەنگ، چیرۆکێکی وێنەییـە، هـیچ وشـە و رستە و سـیناریـۆ و دەقـێکی نووسینی لەگەڵـدا نییە. پشت بە کۆمەڵـێک وێنەی رەنگـاوڕەنی یـەک لە دوایـەک دەبەستـێت، کە رووداوێکی دیاریکـراو دەگـێڕێتـەوە.
چـیرۆکی بێـدەنگ، پێویستی بە زمـانێکی دیاریکـراو نییە، تا لێی تێبگـەین. تەنیا وێنـە یەک لە دوای یەکەکانی بەسن بۆ تێگەیشتن لێی.

وێنەکان چیرۆکەکەمان بۆ دەگێڕنەوە.
ئەگەرچی تا ئەمڕۆشن نووسین چیرۆکی بێدەنگی وێنەیی بێ نووسین، لە چاو چیرۆکی نووسراوەوە، زۆر کەم و شەرمنانەیە. زۆر کەم لە چیرۆکنووسان و وێنەکێشانی بواری ئـەدەب و هـونەری منـداڵان ئاوڕیان لێـداوەتەوە. بەڵام نکوڵی لەوە ناکرێت کە چیرۆکی بێـدەنگ ژانـرێکە لە ژانـرەکانی چـیرۆک بۆ منـداڵان. دەشێ هەنـدێ چـیرۆکی بێـدەنگ، کارتێکـردنێکی زیاتـر لە چیرۆکی نووسراو، لەسەر هـۆش و دەروونی منـداڵان بکات.
رەسەنی چـیرۆکی بێـدەنگ، بۆ ئـاراسـتەی گـوزارشـتی دەگەڕێتـەوە. کـە لە سەرەتـای سەدەی بیستەمی رابردوودا، ئەم ژانرە چیرۆکە لە ئەڵمانیادا سەری هەڵدا و بڵاوبۆوە. بە تایبەتش لە سییەکـاندا، گەشەی کرد و گەیشتە ئەوپەڕی پێشکەوتن باوبـوون. لەو سەردەمەدا تا رادەیەک چیرۆکی بێدەنگ، لە شێوازی رەخـنەئامـێزدا بوو. بابەتەکـانی
گـۆزارشتـیان لە گـرفتە کۆمەڵاییـەتییەکـان و لە سـتەم و لە خواسـت و لە هـێواکـانی خەڵکی و لە ململانێ لەگەڵ سەرمایـەداریـدا دەکـردن.
هـونەرمەنـدی شێوەکاری ئەڵـمانی (ئـۆتـۆ نوکـێل) هـونەرمەندێکی ناسراوی چـیرۆکی بێـدەنگ بوو. رۆڵـێکی بەرچاوی لە سەرهەڵـدان و لە بڵاوکردنەوەی چیرۆکی بێـدەنگ لە ئەڵمانیـدا هەبـوو.
هەر لەسەر شێوازی ئەم هونەرمەندە ئەڵمانییە، نووسەری بەڵچیکی (فـرانس مارسێڵ) لە ساڵی (١٩١٨) دا چیرۆکێکی بە ناوی (پیاوە ئەویندارەکە)وە نووسی و هونەرمەندی وێنەکـێشی ناسراویش (لـیـندوارد) بە (٢٥) وێنە گوزارشتی لەم چیرۆکەی فـرانس کرد. فرانس چیرۆکی بێدەنگی دووەمی بە ناوی (گەشتێکی سـۆزدار) ەوە بەرهەمهـێنا. کە لە (١٦٧) وێنەی یەک لە دوای یەک پێکهاتووە، چـیرۆکەکەی بەبێ نووسین دەگێڕێتەوە.
(لـیندوارد) لە ساڵی (١٩٢٩) دا، چیرۆکێکی بێدەنگی وێنەیی بە ناوی (پیاوی خواوەند) ەوە، کێشاو و بڵاوی کردەوە. هەر لە رێی هونەرمەنـد (لینوارد) ەوە، هونەری چیرۆکی بێدەنـگ گەیـشتە ئەمریکا. کۆمەڵێک نووسەر و وێنەکێش، هـۆگـر و هـەواداری بوون.
هـونەرمەنـدی شـێوەکـاری پۆڵـۆنیـش (باڵـسوس) لە تەمـەنی (١٦) ساڵانـدا، دەربـارەی پشیلەکەی بە شـێوەی چـیرۆکی وێنـەیی، چـێرۆکـێکی کـێشا و بڵاوی کـردەوە.
چیرۆکنووسی ئیماراتی (سامیح ئەبوبەکـر عیزەت) چیرۆکی (سوور و شین و زەرد)ی نووسی، هونەرمەندی وێنەکێشیش (ئەمانی یوسف) بە کۆمەڵـێک وێنەی رەنگاوڕەنگ ئەم چیرۆکەی بۆ منداڵان کێشا. بیرۆکەی ئەم چیرۆکە بۆ کچۆڵەیەکی قوتابی دەگەڕێتەوە کە تەنیا سێ رەنگ بۆیەی هەبوو (سوور و شین و زەرد) بەڵام هاوڕێیانی هاوپۆلەکەی هەریەکەیان، پاکەتێکی گەورەی (٢٤) رەنگیان هەبوو. ئەم کچـۆڵەیە بیردەکاتەوە و لە خەیاڵیدا رەنگەکان تێکەڵ دەکات بۆ پێکهـێنانی رەنگەکانی تر. رەنگی سوور و زەردی تێکەڵکـرد و رەنـگی پڕتـەقـاڵی پێکهـێنا. زەرد و شـینی تێکەڵکـرد و رەنـگی سـەوزی پێکهێنا. بەم جۆرە چەند رەنگێکی دیکەشی پێکهێنان. بەمەش زانیاری بە هاوڕێکانی گەیانـد بۆ کەڵک وەرگـرتن لە تێکەڵکـردنی رەنگەکـان بۆ پێکهـێنانی رەنگی دیـکە.

هەمووشمان چیرۆکی (میکی ماوس) مان، بە شێوەی فیلمی کارتـۆنی بـزوێنی بێـدەنگ (ئەنیمەیـشن) بینـیوە. کە لە نووسـین و دەرهـێنانی دەرهـێنەری سینەمایی ئەمریکی و جیهـانی (واڵـت دیـزنی: ١٩٠١ـ ١٩٦٦) یە. لە نووسینێکـم دا، کە لە چەند سایتکێـدا بڵاومکـردەوە، بە درێـژی باسـم لـە ژیـاننـامەی واڵـت دیـزنی کـردووە. بـە کـورتی کە (واڵـت دیـزنی) کـریکارێک بـوو لە گەراجێکـدا، لە ژوورێکی ئەو گەراجەدا دەمایەوە. چەنـد مشکـێک لەناو ژوورەکەیـدا بوون، بە دیوارەکانی ژوورەکەیدا دەهاتنە خوارەوە و سەردەکەوتن، لە واڵـت دیـزنی نەدەتـرسـان. مشکـێکی سیسەڵەی بـزیـۆ، سەرنجی واڵـت دیـزنی راکـێشا. واڵـت دیـزنی چەنـدین وێنەی جـووڵەکـانی ئـەو مشکەی کـێشا. کـردنی بە چیرۆکێکی بێدەنگی وێنەیی، دواتـریش لەژێـر نـاوی (مـیکی مـاوس) واتـا (مشکی دەم بە پێکەنیـن) کردی بە فـیلمێکی کارتۆنی بێدەنگی ئەنیـمەیشن بـۆ منداڵان. واڵت دیـزنی لە رێی ئەو مشـکەوە ناوبانگی دەرکـرد و بوو دەرهـێنەرێکی جـیهـانی و بە ملـیۆنـێرێـک و بە خاوەنی کۆمپانیای بەرهەمهـێنانی فـیلمی سینەمایی.

ئایا نووسینی چیرۆکی بێدەنگ ئاسانە؟
بێگومان نەخێر، کارێکی ئاسـان نییە. چۆنکە چیرۆکنووسی چیرۆکی بێدەنگ، پێویستە بیرۆکەیەک بـدۆزێتەوە، کە پێویستی بە قسە و نووسین نەبێت، نابێت بە وشە و رستە بیـرۆکە و ناوەڕۆکی چـیرۆکەکـانی روون بکاتـەوە. تەنیا وێنەکـێش لە رێگـای زنجـیرە وێنەیـەکی رەنگـاوڕەنـگەوە، گـۆزارشت لە بیرۆکە و لە مەبەستی چیرۆکە بێدەنگەکان دەکات. سـۆز و هەستەکـانیش جـوانترین شـتن کە نووسـەر لەگەڵ منـداڵانی خوێنـەردا بیانگۆڕێتەوە. بەڵام سوز و هەستەکان و چێژ و شیرینی وشە و رستەکان، لە چـیرۆکی بێدەنگـدا دەرناکەون. هـونەمەنـدی وێنەكـێشی لێهـاتوو و داهـێنەر دەتوانێـت لە میانەی وێنـەی رەنـگاوڕەنگی جـوانەوە، سـۆز و هەستەکـان، لە رێی هـێڵ و رەنـگەکـانەوە بە منـداڵان بـگەیەنێـت.
مێـژووش باسی ئەوەی بۆ کردووین، کە قـۆنـاغی یەکەمی نووسین، کە مرۆڤ دایهـێنا. (نووسینی وێنەیی) بوو، واتا بە کـێشانی وێنـە گوزارشتیان لە نـاوی شـتەکـان دەکـرد و لەسەر تاتـە قـوڕی تـەڕدا دەیانکێشا و شک دەبـوونەوە و بۆ یەکـتریان دەنـراردن، بۆ نموونە وێنـەی: خـۆر، شـاخ، گـوڵ، ئەسـپ، دار، کـەو،… هتد، دەکـێشان. لە قۆنـاغی دووەمـدا، (نـووسینی مـێخی) و (نـووسینی هـیرۆگـلێفی) یان داهـێنان، تا گـەیشـتین بە داهـێنانی نووسینی ئەم پیتانـەی کە لە ئەمـڕۆدا بەکـاریان دەهـێنین و پێیان دەنووسین.
منـداڵان بە سـروشتی هـۆگـری وێنـەی رەنگـاوڕەنـگ و وێنەکێـشانن. بە تایبەتیـش لە قۆناغی بەرایی منداڵیدا. کە هـێشتا فـێری نووسین و خوێندنەوە نەبوونە. بە وێنەکێشان گـوزارشت لە سـۆز و هـەسـت و لە هـیوا و خەونـەکـانیـان و لە کـێشەکـانیان دەکـەەن.

گـرنگییەکانی چـیرۆکی بێـدەنگ بۆ منـداڵان:
١ـ چیرۆکی بێدەنگ گەشـە بە خەیاڵی منـداڵان دەکا: منـداڵان بـە خەیـاڵ و بیـرکـردنەوە و لێکـدانـەوە و بۆچوونەکانیان، دەیانەوێـت بگەن بە مەبەست و بە نـاوەڕۆکی چـیرۆکە بێـدەنـگەکـان. ئاسایـشە کە بیرکردنەوە و لێکدانەوەی چیرۆکی بێدەنگ جیاوازی هەبێت لە منداڵـێکەوە بۆ منـداڵـێکی تـر.
٢ـ چـیرۆکی بێـدەنگ بۆ منداڵانی تەمـەن سێ ساڵان و باخچەی منداڵان، کە بە قـۆنـاغی بەرایی منـداڵی ناودەبرێ، زۆر گونجاوە. چونکە تا تەمەنی شەش ساڵان منـداڵان فـێری نووسین و خوێندنەوە نەبوونە. هـۆگری وێنە و وێنەکێشانن. پێویستە دادەکانی باخچەی منـداڵان ئـەم تامەزرۆییـەی منـداڵان بـۆ چـیرۆکی وێنـەیی بقـۆزنـەوە. لە رێی چـیرۆکی بێـدەنگی وێنەییـەوە، پەروەردەیـان بکەن و زۆر شـتـیان فـێربکەن.
٣ـ گەشەکردنی بیری لـۆژیکی لەلای منـداڵان: لە میانەی بەستنەوەی وێنـەی رووداوە جیـاوازەکـانی چـیرۆکی بێـدەنگـەوە، پـاڵ بە منـداڵانـەوە دەنێ بـۆ ئـەوەی کە پابـەنـدی بیـری لـۆژێکی بـن.
٤ـ هاندانی منـداڵان بۆ دۆزینەوەی هاوسەنگییەک لە نێوان هەستکردن بە ژیانی خۆیان و بە راستیی پێکهـاتەکـانی ئەو وێنـانەی کە لە بەردەستـیان دان.
٥ـ یارمەتی منـداڵان دەدات بۆ رێکخـستنی بیرۆکەکانیان و پێشکەشکـردنیان بە رێـکی.
٦ـ گەشەکردنی زمانی منداڵان: منداڵان بیر لە دۆزینەوەی وشە و رستەی جوان دەکەن. بـۆ گـوزارشتکـردن لـە هـەنـدی لـە رووداوەکـانی چـیرۆکـە بێـدەنگە وێنـەییەکـان، کە چـیرۆکنووسەکان لە چـیرۆکە نووسـراوەکانیانـدا باسیان لـێکـردوون.
٧ـ گـەرچی چـیرۆکی بێـدەنگ نە نـووسـین و نە سیـناریـۆی لەگـەڵـدایە. بـەڵام وا لـە منـداڵان دەکـات کە بدوێـن و چـیرۆکەکە بگـێڕنەوە. بەمـەش سـۆزداری کومەڵایـەتیـان زیـاتـر گەشـە دەکـات.

ئایا لە ئـەدەبی منـداڵانی کورد دا، چـیرۆکی بێدەنگمان بۆ منـداڵان هـەیە؟
ئایا تا ئێستا چـیرۆکی بێـدەنگ، بووە بە ژانرێک لە ژانرەکانی چـیرۆکی منداڵانی کورد؟ تا ئەمـڕۆش ئەم ژانـرە چـیرۆکە هونەرییە لە ئەدەبی منداڵانی کورد دا. زۆر بە دەگمەن لە لایەن چـیرۆکنووسان و شـێوەکارانی کوردمـانەوە ئاوڕیـان لێی داوەنەتـەوە. زۆر بە کەمی بەرچاومان کەوتوون. ناڵێین نیمانە، بەڵام زۆر لە خوارەوەی هێڵی پێویست دایە.
هـونەرمەنـدی شێوەکار و کاریکاتێـرکـێشی پـۆرتۆری و دیزاینسازێ بەرگی پەرتووک و گۆڤارەکانی منداڵان، هونەرمەندی کوردمان کـاک (عەلی مەندەلاوی) کە لە کوردستان و عـێراق و جیهاندا وەک هونەرمەنـدێکی داهـێنەر ناسراوە و ناوبانگی هەیە، لە ئێسـتادا لە بەغـداد دەژی. بـۆ ماوەیـەکی زۆر لە گـۆڤـارە عـەرەبی و کوردییەکان کە بۆ منـداڵان دەردەچـوون، وەک وێنەکـێشێک کـاری کـردووە. خـاوەنی ئەزمـوونـێکی دوورودرێـژ و باشە لە وێنەکـێشان بۆ منـداڵان. مەنـدەلاوی ئەو کاتەی کە وێنەکـێشێک بوو لە گۆڤاری (مجـلـتي ـ گـۆڤـارەکەم) کە خانـەی رۆشـنبیریی منـداڵانی عـێراق بە زمـانی عـەرەبی بۆ منداڵانی عەرەب دەریان دەکرد. لە چەنـد ژمارەیەکی ئەم گۆڤـارەدا، لە بەرگی دووەمیدا، کاک عەلی مەندەلاوی چەند چیرۆکی بێدەنگی وێنەیی بەبێ سیناریۆ، بە ناوی (ناز)ەوە، بڵاودەکـردنەوە.

(نـاز ناوێـکی کوردییـە بۆ کچـان) وێنەکـان و بیرۆکەکـانی ئـەو کورتـە چـیرۆکە کوردییانەش، زادەی بیـری عـەلی مەندەلاوی خۆین و ئیلهـامیشی لە چـیرۆکی فـۆلکلۆری رەسـەنی کـوردی وەرگـرتوون. چـیرۆکەکـانی (نـاز) زۆر کـورت و سـادە و ئاسـانـن. لە شەش تا هەشت وێنە پێکهاتـوون، گوزارشت لە بیرۆکە جـوانەکان دەکەن. نـەک هـەر منـداڵانی کـورد بەڵکـو منـداڵانی عـەرەبـیـش چـێژیان لـەو چـیرۆکە بێـدەگە وێنەییـانەی مەنـدەلاوی وەردەگـرتن. گەرچی ئەو چیرۆکانەی مەندەلاوی لە گۆڤـارێکی عەرەبی دا بڵاوکراونەتەوە، بەڵام من پێموایە بەشێکـن لە چیرۆکی بێدەنگ بۆ منداڵانی کـورد و مـۆرک و رەسەنـایەتی کـوردییـان پێـوە دیـارە. وەکو پێشـتر وتمـان، چـیرۆکی بێـدەنـگی وێنـەیی پێـویستی بە زمـانـێکی دیاریکـراو نیـیە بـۆ تێگـەیشـتن لـێـیان.
هەندێ لەو گۆڤارە کوردییانەی کە بۆ منداڵان لە باشووری کوردستانـدا دەدردەچوون یا دەردەچـن. کە من چاوم پێیان کەوتووە. جار و بار لە ژمارەکـانیاندا، چـیرۆکی بێـدەنگی وێنـەیی رەنگـاوڕەنگـیان بەبێ نووسـین و بێ سیناریـۆ، بڵاوکـردوونـەتـەوە، لەوانەش گۆڤاری:(پەپـولە) و (دنیای منداڵان) و (سڤـۆرە) و (مناڵانی باوەگوڕگوڕ) و (هەنگ). لەوانەیە لە گـۆڤـارەکـانی تـریشدا، کە بە کوردی بۆ منـداڵانی کوردمان لە کوردستان دا دەرچـوون یا دەردەچـن، زۆر یا کەم چـیرۆکی بێـدەنـگی وێـنـەییـان بڵاوکـردووبێـتەوە. کە بەرچـاوی مـن نەکـەوتـوون. داوی لێـبووردنیـان لێـدەکـەین کـە لـەم نـووسیـنەمـدا، ناوایانم نەهـێناون. هـیوادارم گـرنگی بەم ژانرە چیرۆکەش بۆ منـداڵانی کوردمان بدەین و فەرامۆشی نەکەین. گەشەکـردن و بڵابـوونەوەی بە هـەوڵ و هـاوکاری نووسەران و وێنـەکـێشـانی بـواری ئـەدەبی منـداڵان و گـۆڤـارەکـانی منـداڵان دێتـەدی و بـەرجـەسـتە دەبێـت و بـڵاودەبـێـتەوە.
لە ئەمڕۆدا لە بەشی منداڵان لە پەرتووکخانەکانی شار و شارۆچکەکانی وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا و ئوسترالیا و لە هەندێ لە وڵاتانی ئاسیا و ئەفـریکاش، بە دەیان پەرتـووکی چیرۆکی بێدەنگی وێنەی رەنگاوڕەنگ بۆ منداڵانی تەمەن سێ تا شەش ساڵان دانراون.

رەزا شـوان
٧/ ئەپـریل/٢٠٢١




هۆنراوە بۆ منداڵان.. مامۆسـتا گیـان .. رەزا شـوان

مامـۆســـتـای بەڕێـــز و دڵـســـۆز
خـــاوەن پـەیـــــامـێکی پــــــیـرۆز
* * *
تـۆ فـــێـرکەر و پـێـشــەنـگـمـــانی
هــــیـوای گــــەل و نيـشـــتـمـــانی
* * *
دڵـســـۆزیـمـان بـۆ کـوردســـــتـان
روانـدت لە هـۆش و هـەسـتـــمـان
* * *
هــــەردەم بــــەرز و شـــکـۆداری
لـەنــــــــاو دڵ و لـەســـــەر زاری
* * *
بـەرخــــودانـیـت بـێ هـــــــاوتـایە
تـاجـــی زێـــــڕ بـە تـــــــۆ رەوایە
* * *
هــەر بـژیـت مامـۆســــتـا گـیــــان
ســیـمـبولی پــەروەردە و ژیـــــان

نەرویــج: ٢٠٢١




چیرۆک بۆ منداڵان.. ملوانکەکەی دایەگەورەم.. نووسینی: رەزا شـوان

ماڵی دایەگـەورەم لە گەڕەکـێکی شاری (مەهـابـاد) ە، لە رۆژهەڵاتی کوردسـتان. لەگەڵ کوڕە بچووکەکەیدا، خاڵە (دڵشـاد) م، لە خـانوویەکی گەورەدا دەژین، کە شەش ژووری تێـدایە. ئـەم خانـووەش لە بـاب و باپیـرانیـانەوە بـۆیـان مـاوەتـەوە.
مـاڵی ئێمـەش لـە گەڕەکـێکی تـری شاری مەهـابـاد دایـە، زۆر لە مـاڵی دایەگـەورەمەوە دوورنین، زوو سەردانی یەکـتری دەکـەین. بە تایبەتیش دایەگـەورەم زوو زوو سەرمان ڵێدەدات. زۆر ئێمەی خۆشدەوێت.. هەر بە (کچە جوانەکەم ) ناوم دەبـات. من و دایکم و باوکـم و کـاکە (خەبـات) یشـم زۆر ئـەومـان خـۆشـدەوێـت و زۆریـش رێـزی لێـدەگـرین.
ئەمساڵ مـن لـە پـۆلی پێنجـەمی قـوتابخـانەی بنـەڕەتی دام. هـەر لە سەرەتـای سـاڵەوە، دایـەگەورەم پـێی وتـم: خەنـدە گـیان، کچـە جـوانـەکەم. ئەمساڵ بۆ جـەژنی نەورۆز مـن دەستێ جـلی تـازەی کوردیـت بە دیـاری بـۆ دەكـڕم.
دوو رۆژ لە پێش جەژنی نەورۆز دا، دایە گـەورەم هـات بۆ ماڵمان، دەستێ جـلی تازەی کوردی رەنگاوڕەنگی زۆر جوانی بۆ کڕیبـووم و بـۆی هـێنام. لەبەرم کـرد.. زور جـوان و پڕ بە بەربرم بوون زۆر سوپاسی دایەگەورەم کرد. هەر لە منداڵیمەوە زۆر لە شەوان دایەگەورە چـیرۆکی فـۆلکلۆری کوردی زۆر خۆشی بۆ دەگـێڕامەوە. زۆربەیانـم لەبیرە.
داوام لێکـرد کە بـۆ ئەمشەویش چـیرۆکـێکی کـوردی تـرم بـۆ بگـێڕێتـەوە.
دایەگەورە: خەنـدە گیـان، ئێستا چـیرۆکێکی بەسەرهاتی راستی خۆمـت بۆ دەگـێڕمەوە.
پـرسـیم: بەسەرهـاتـێکی خـۆشـە یا نـاخـۆشـە؟
دایـەگـەورە: ناخۆشە و خۆشیـشە. منـداڵ بـووم، لە تەمەنی تـۆدا بـووم، واتە دە ساڵان بـووم. لە پۆلی چوارەمی سەرەتاییدا بـووم. کچۆڵەیەکی جوانکیلە و خۆشەویست بـووم. تەنیا خوشکی سێ بـرا بـووم. هەموویان منیان زۆر خۆشـدەویست، بە تایبەتیش دایکم. وەکو ئێـستا بەر لە جـەژنی نـەورۆز، دایکـم دەستی جـلی تازەی کوردی رەنگـاوڕەنگی بـۆ دووریـم. ملـوانکـەیـەکی زۆر جـوانیـشی کـردە ملـم. کـاتی خـۆی بـاوکـم پـێشکەشی کردبـوو. ملوانکەکە زۆر جـوان و موورووەکـانی هەریەکە لە رەنگـێک بـوون. زۆر لە دڵمـدا جـوان و شیرین بـوو، بێجگە لە جوانییەکەی، دیـاری و یادگـاری دایـکم بـوو. کە دەچووم بۆ قوتابخانە، لە ترسی ئەوەی کە نەبچڕێتەوە یا ون نەبێت. لە ملم دامدەکەن و لەنـاو شـتـێکـدا لـە شـوێنـێکی ماڵـەکەمـان دامـدەنـا.. کـە دەهـاتـمەوە لـە ملـم دەکـرد.
رۆژێـک کە لە قوتابخـانە گەڕامەوە. هەرچـەنـدم کرد نەهـاتەوە بیـرم کە ملوانـکەکەم لە کوێ دانـاوە. لەگەڵ دایکمدا زۆر گەڕاین، بەڵام نەمانـدۆزییەوە. گریـام و خەمێکی زۆرم خوارد. دایکم دڵمی دایەوە و وتی:”خەم مەخۆ ملوانکەیەکی ترت بۆ دەكڕم” بەڵام رازی نەبـووم، هـیچ ملوانکەیەک وەک ئـەو ملـوانکەیەم دڵخۆشی نەدەکـردم. نـەدۆزرایـەوە.
سـاڵ رۆیی و سـاڵ هـات، گەورە بـووم و بـووم بە کـچـێکی تەواو. شووم بە (دیاکـۆ) ی باوە گـەورەت کـرد. سێ کـوڕ و دوو کچـمان هـەیە، کە یەکـێکـیان (دڵسـۆز) ی دایکـتە، ئـەوی تریـان پـوورە (میـدیـا) تە. دایکیـشـت شـووی کـرد، تـۆ و کاکە (خەبات)ی براتی هەیـە. دوای ئەو هەمـوو رۆژگـار و تەمـەنە.. ملـوانـکە بـزربـووەکـەم لەبیـرنەچـۆوە و جـاروبـار کە دەهـاتەوە بـەرچـاوم، هـەنـاسەیـەکی قـووڵـم بـۆی هـەڵـدەکـێـشا.
پـرسـیم: هـەر نـەدۆزرایــەوە؟
دایـەگـەورە: خـەنـدە گیـان، وەکـو دەزانـی و بینـیـوتـە، کـە ژوورێـکی گـەورەمـان لـە خانـووەکەمانـدا هـەیە و کـلیـلـمان کـردووە. لـە کـاتی دایـک و باوکمـدا، هـەر شتـێکی زیادەمـان ببـوایە، یا پێویستیمان پێی نەمـایە، یا شتێکی تازەمان بکڕیایە، کۆنەکەمان دەخستە ئەو ژوورەوە. شتی هەمەڕەنگەی جوان و کۆن وکەلەپووری بەنرخی تێدایە.
پێری لەگەڵ خـاڵ و خاڵـۆژنتدا بڕیامان دا، کە هەموومان شتەکانی ناو ئەو ژوورە پاک بشۆرین یا بیـان سـڕینەوە و سەرلەنـوێ بـە رێـکی دایـان بنـێین. ژوورەکـە پـڕبـوو لە جاڵجـاڵـۆکە. قـۆرییـەکی گـەورەی چـینی جـوان لەسەر رەفـتی قـەد دیـواری ژوورەکە دانـرابـوو. دامگـرت بۆ ئـەوەی کە لەگـەڵ ئەو شـتانەدا دایبنـێم کە بـۆ شـۆریـن دامـان نابوون. خڕە خڕێک لە قـۆرییەکەوە هات.. قەباغی قۆرییەکەم لادا.. بینیم ملوانکەکەم لەنـاو قـۆرییەکە دایە. خەریکـبوو لە خۆشییا گەشەگەداربـم و ببـوورێمەوە. قـسەم بـۆ ناکـرا. هـاتەوە بیـرم کە ئـەو رۆژەی نەمانـدۆزییـەوە، خـۆم پیـش ئـەوەی کە بچـم بـۆ قوتابخـانە خستمە نـاو ئـەم قـۆرییەوە. پاک شۆریم و کردمە ملم. وا هەستم دەکرد، کە کـیژۆڵـە جوانکـیـلەکەی ئـەو رۆژەم، کە بـۆ یەکـەمـین جـار دایـکـم لـە مـلی کـردم.
پـرسـیم: ئەی کـۆا ملـوانکەکـەت.. لە ملـت نییە.. بۆ نەتهـێنا تـا پێـشـانی منی بـدەیت؟
دایـەگـەورە: کچـە جـوانـەکـەم.. وەرە پێـشـەوە.. چـاوەکـانـت بنـووقـێـنە.
چـوومـە پێشەوە و چاوەکـانم نووقـانـد.. ملوانکەکەی کردە ملم و وتی: پێشکەشـت بێ. کە چاوەکانم کردەوە و ملـوانکەکەم بینی.. خەریکـبوو لە خۆشیا باڵبگـرم و هەڵـبـفـڕم. باوەشم لە دایە گەورە دا. تێر تێر روومەتەکـانیم ماچکـرد.. زۆر زۆریش سوپاسم کـرد.
دایـەگـەورە: خـەنـدە گیـان، کچـە جـوانـەکەم.. ئـاگـات لـە ملـوانـکـەکەت بێـت، بـزری نەکـەیت، تـا وەکـو مـن خەفـەتی بـۆ نەخـۆیـت.
وتـم: دڵـنیابـە زۆر ئاگـام لـێی دەبێـت.. چـونکە ئەمـە جـوانتـریـن دیـاری و یـادگـاریی تـۆی دایـەگـەورەی خـۆشـەویسـتمانـە.
نەرویـج: ٢٠٢٠




پەڵەیەکیتری رەگەزپەرستی بە نێوچەوانی ئەردۆگان و تورکیاوە.. رەزا شوان

رۆژی چوارشەمە (١٧/ ئادار/٢٠٢١) لە دانیشتنی پەرلەمانی تورکیا، بڕیاری دەرکردن و هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەڕلەمانتاری کورد (عومەر فاروق جەرجەرلی ئۆغـڵو) کە پەڕلەمانتارێکی سەر بە پارتی گەلانی دیموکرات (هەدەپە) یە کە زۆریینەیان کوردن. عـومەر جەرجەرلی، پەڕلەمانتار و چالاکـوانێکی ناسراوی چاونەترس و دلـێر و بوێـری داکـۆکیکەرە لە کـێشەی کورد و لە مافـەکـانی مـرۆڤ و لە ئـازادییەکـانی دەربـڕین و لە ئازادی و ئاشتی و دادپەروەری و یەکسانی و پێکەوەژیان و لە زینـدانیانی سـیاسی و لە ستەملێکـراوان. ئەو بـڕیارە کە خوێنـدرایەوە لـە لایەن دادگـای ناداپـەروەری تـورکیـای زیندانیستانەوە دەرکراوە. ئاشکـرایە کە ئەو بڕیارە بەر لە دادگا، لە لەیەن ئەردۆگانەوە دراوە. بڕیـارێکی سیاسییە نەک یاساییە. بڕیاردەر ئەردۆگان و رەگەزپەرست دەوڵەت باخچەلی یە، کە خەریکی دەرکردنی بڕیـاری دوورخستنەوەی پارتی گەلانی دیموکراتـن لە گـوڕەپـانی سیاسی . پەڕلەمانتار عومـەر جـەرجـەرلی دادگا بەوە تومەتباری کردووە گـوایە (بانگەشەی بۆ رێکخـراوێکی تیـرۆریستی) کـردووە، واتا بـۆ پـارتی کرێکـارانی کوردسـتان. ئەمەش (بـۆخـتانێکی هەڵـبەستراوی پێشوەخـتە) بۆ هەمـوو کوردێـک کە چەپڵە بۆ قسە قۆڕەکانی ئەردۆگانی رەگەزپەرست لێنەدا و شابـاشی نەکات. جەرجەرلی لە لایەن دادگای تورکیاوە مانگێک پێش ئێستا بڕیاری دوو ساڵ و شەش مانگ سزای بەندکردنی درا. دوێنی بڕیارەکە لە دانیشتنی پەڕلەمانی تورکیادا خوێندرایەوە. پۆلیسی تورکیاش لە دەرەوەی هۆڵی پەڕلەمان چاوەڕێ بوو بۆ گرتن و کەلەپچەکردنی عومەر جەرجەرلی.

لە دوای خوێندەوەی ئەو بڕیارە پەڕلەمانتارانی پاری نادا و ناگەشپێکردن و پارتی نەتەوەیی رەگەز پەرست چوونە دەروەی هـۆڵی پەڕلەمان و داوایان لە پۆلیس کـرد کە بیگـرن. تەنیا پەڕلەمانتارانی پارتی دیموکـراتی گـەلان و پـارتی گەلی کۆمـاری لە هـۆڵەکـەدا مانـەوە. وێنەی عـومەر جـەرجـەرلی یان بەرزکـردەوە و تیـان:” ئـێمە بە تەنیـا پەڕلەمانتارەکەمان بەجـیتناهـێڵین. پەڕلەمان بەجـێناهـێڵین” هەمووشـیان زۆر بە تونـدی ناڕەزاییان دەربـڕی و پرۆتیستۆی ئەو بڕیارە نایاسایی و ناڕەوایەیان کـرد، بە بڕیارێکی سیاسی و نایاسایی و نا دەستووری دەزانـن.
عـومـەر جەرجەرلی مافـناس و داکۆکـیکەرێکی سەرسەختە لە ستەمـلێکـراوان، وتی: “ئەوانەی کە دەیانەوێت بمگـرن پێویستە لەسەریان لەبن مێچی پەرلەماندا ئەمە بکەن و بمگـرن” وتیـشی:” دەتـوانی ـ مەبەستی ئەردۆگانە ـ بمانخـەیتـە زینـدانـەوە، بـەڵام ناتـوانی وتنی قـسەی راستمان ڵێ قـەدەغـە بکەیت. بێدەنگ نابـم، نەتەوەکەم ئیرادەی پێداوم. (٩٠) هـەزار کەس دە گیـان پێـداوم. هەرگـیز نا چەمێمەوە و لە گۆڕەپانەکاندا رووبەڕووی هێـڕشەکانی پۆلیـس بووینەوە. بە تیرۆریست دایـان ناین. بـەڵام خـۆمان بەدەستەوە نـەدا، لە دژی ستەمکار خەباتـم کرد، تا ئەم کۆمەڵـگایە بە برایەتی بـژین. هەوڵـیان دا بە توومـەتی هەڵبـەستراو سزمان بدەن، قـبووڵی ناکەم” وتیشی:” تـا دوا هەناسەم پەڕلەمانتـاری گـەل دەبـم، بە دەنگی “ستەمکاران” نەبـوومە بە پەڕلەمـانتار لە پەرلەماندا. بەڵکو بە دەنگی گەل سەکۆی پەڕلەمانم بەسەستهـێناوە” وتیشی:”گەر بەنـدیش بکـرێـم دەسـت لە داکـۆکـیکـردن لە مافـەکـانی مـرۆڤ هـەڵـناگـرم.. مـن لە ستەملێکراوەکان بـووم.. هـەمیشە داکـۆکییان لێدەکەم” وتیشی:”نابێت ئـیرادەی گەل پانەوەبکـرێت.. ئارەزووی ئاشتی تـاوان نیـیە”
عـومەر جەرجەرلی بێـزارکەرێکی گـەورەی ئەردۆگـان و رژێمەکـەیەتی. پێشەنگـێکی ئازا و چاونەترسە لە داکـۆکیکردن لە قـوربانیانه دەسەڵاتی سەرکوتەکەر و داپۆسینەر و ئەشکەنجـەدان و رەگەزپەرستی.
عـومەر جەرجەرلی لە دوای خوێنـدنەوەی ئەو بڕیـارەی دادگـا، دەربارەی هەڵگـرتنی پارێـزبەنـدی پەڕلەمـانی و دەرکـرنی لە ئەنـدامێتی پەڕلەمان، وتی:”دان بەو بڕیـارەدا نانێـم چـونکە بـڕیـارێـکی نایـاسـاییە و هـیچ رەواییـەکی نیـیە” وتیـشی:”بـڕیــارەکە لەسەرەتاوە تا کۆتاییەکەی، پـڕە لە پێشلکاری، من لە دڵی نەتـەوەکەم دام، من لە دڵی نەتەوەکەم دام و بۆ هـچ شوێنێک ناڕۆم. من بە دەنگی (٩٠) هەزار کەس هاتووم، لە میانەی دەنگدانەوە بۆ ئـێرە هاتووم، هەر وەکو شیری دایک بە دەنگی حەڵاڵ هاتـووم، ئێمە سەر نانەوێـنین” جەرجەرلی جەخـتی لەسەر ئەوەش کـرد، وتی:”من دەگەڕێمەوە بۆ پەڕلەمانی تورکیا، وەک چۆن پەڕلەمانتار ” ئەنیس بەربـەر ئۆغـڵو” پەڕلەمانتاری پارتی گەلی کۆماری گەڕایەوە بۆ پەڕلەمان، کە بڕیاری زیندانی هەتا هەتایی درابوو” ئاماژەشی بەوە کرد، ئەو هۆیەی لە دوای ئەم گرتنەوەیەتی، لە رووی کارە قێزەوەن و ناشیرینەکانی حکومەتەکەی رژێمی ئەردۆگان وەستایەوە، لە دژی بە رووتی پشکنینی ژنـان لـە دایـرەکانی ئەمـن و لـە زینـدانییەکـانی تـورکیا و لـە دژی پێشـێلکـارییەکـانی مافەکانی مرۆڤ وەستایەوە. لۆمـەی حکوومەتی تورکـیای کـرد کە بە سوپـایەکی زۆر زەبەلاحەوە هێڕشی کردە سەر چیای گاڕە.
جەرجەرلی ئەم بڕیارەی بە کودەتا بەسەر پەڕلەمان ناوبرد” کودەتاچییەکان” لە توێتی خۆیـدا نوسیوێتی:”کودەتاکـان هەمـوو جـارێک بە چـەک و تانک وبە فـڕۆکە ناکرێن. هەوڵـدانی دەرکـردنی پەڕلەمانتـارێـک کە “٩٠” هـەزار کـەس دەنـگی پێـداوە، ئەمـە کودەتایە بەسەر پەڕلەماندا. لە رووی ئەم کودەتایە دەوسـتم و پەڕلەمان بەجێناهـێڵم”
شـیکارە سیاسییەکـان، جەخـت لەوە دەکەنەوە، کە دەسەڵاتی فەرمانـڕەوا، دەیەوێت تا هەتایە عـومەر جەرجەرلی وسکت بکات و قەدەغەی ئەوەی لێبکەن کە چیتر داکۆکی لە مافەکانی بەندکراوەکان و دەرکراوکان لە کارەکانیان نەکات، کە بە بڕیاری ئەردۆگان دەرکراون. عـۆمەر جەرجەرلی پێش ئەوەی بێتە ناو دنیای سیاسەتەوە، پـزیشک بـوو، یەکـێکە لە کـۆی (١٥٠) هـەزار فـەرمانبـەر حکـوومی، کە بە بـڕیـاری ئەردۆگـان لە کارەکـانیان دەرکـران، بە توومـەتی هـەڵبەستراوی لایەنگـرانی تیرۆریست و فەتحـوڵڵا گولەن. ئەم توومەتانە دەدرێنە پـاڵ هـەر کـوردێک و هـەر تورکـێک. کە کـڕنـۆش بـۆ ئەرۆگـان نەبـات و بە حەزرەتی سوڵـتان نـاوی نەبـەن.
عومەر جەرجەرلی لە پێشا لە نەوەتەکانی سەدەی رابرد و سەرەتای هەزارەی دووەم سـەرۆکی رێکخـراوی”ستەملێکـراوان” بوو بۆ مافـەکانی مـرۆڤ. وەک یەک و بەبێ جیاوازی داکۆکی لە مافەکانی کورد و تورک دەکـرد. دوایی تێکەڵ بە جیهـانی سیاسی بوو. بوو بە ئەنـدامێکی چـالاکی پـارتی گـەلانی دیموکـرات.
ئەردۆگان و رژێمەکەی عومەر جەرجەرلی یان بەوەش توومەتبارکردوون، کە کێشەی ناڕەوشتی بەرپرسانی زیندانەکان و دایرە ئەمنییەکانی رژێمەکەی لە پشکنینی زیندانییە ژنەکـان بە رووتکردنەوەیان لە زیندان، ورووژاندووە و ئەم پێشێلکارییەی دەرهەق بە ژنـانی زیندانیکـراو خستۆتەڕوو و بە پێشێلکارییەکی مـافی مـرۆڤ و مـافی زینـدانیان باسکـردووە و رەخـنەی لە رژێـم گـرتووە.
عـومەر جەرجەرلی هەر لە بـارەی ئەو بڕیـارە نادادپەروەرییـەی دادگـای تورکیـا وتی:
” لە پرەنسیپەکـانمان پاشگەز نابینەوە.. هەرگـیز سەر دانـانەوێنین”
لە بـارەی کـێشەی کوردیشـەوە جـەرجـەرلی وتی:”لـە تورکـیادا کـێشەی کـورد هـەیە. رژێمی تورکیا سـوورن لەسەر ئەوەی کە بەخـوێنڕشتن و شەڕ چـارەسەری بکەن. بە درێـژایی ژیـانم ئـەوەم وتـووە، ئەم شـێوەیە ئـەو کـێشەیە چـارەسەر ناکـات. بەڵکو بە گـفتوگـۆ و لەیـەک تێگەیـشتن و دادپـەروەری و یەکـسانی کـێشەی کورد چـارەسـەر دەکـرێـت”
عومەر جەرجەرلی نە یەکەم پەڕلەمانی قوربانیی سیاسەتی رەگەزپەرستی تورکیایە، نە دوا پەڕلەمـانیش دەبێـت. سـاڵی پاریـش هـەر بـە تـوومەتی لایەنـگـێری پەکـەکـە، دوو پەڕلەمانتـاری ئەنـدامانی پارتی گـەلانی دیموکـرات (لەیـلا گـوگـن و موسـا فـارس) لـە پەڕلەمـان دەرکـران. بە بریـاری وەزارەتی ناوخـۆی تورکیا بڕیـار وایە پارێـزبەنـدی و ئەنـدامێتی پەڕلەمان، لە (٩) پەڕلەمانتاری (هـەدەپـە) وەربگـرنەوە. لە دوایشـدا، بە تـوومەتی لایەنگـیرانی (پەکەکە) دەستگـیریـان بکـەن. یەکـێک لـەم نـۆ پەڕلەمانتـارە، هاوسەرۆکی پارتی گەلانی دیموکرات (پەرویـن بوڵـدان) ە.
ئەمەو ئەردۆگـانی دیکتاتـۆری قـورخکـردووی دەسەڵات و تاکـبڕیاردەر، لەسـەر داوای دەوڵەت باخچەلی رەگەزپەرستی قێزەوەن و ناڕەسەن، کە تا سەر ئێسقان دوژمنایەتی کورد دەکات، دەیانەوێت مۆڵەت لە پارتی گەلانی دیموکرات وەربگـرنەوە و قـەدەغـەی کـاری سـیاسییان لێـبکەن. بە تایبـەتیـش لە دوای شکـستهـێنانی سـوپـای تورکیـا لە هـێڕشەکەی چـیای گاڕەدا بۆ سەر گەریلاکـانی پارتی کرێکارانی کوردستان. بووە هـۆی کوژرانی (١٣) سەربازی تورک لە ئەنجامی بۆردوومانی فـڕۆکە جەنگییەکانی تورکیادا کـوژران. رەخـنەیەکی زۆر لە ئەردۆگـانی لەخۆبایی گـیرا، کە نابـوایە پەنای بۆ هێڕشی سەربـازی ببـردایە. يەکێک لەوانە، عـومـەر جەرجەرلی رەخـنەی لە ئەردۆگـان گـرت. وتی:”گەر بوایە دەسەڵات گفوگۆیـان بکردایە، ئێستا ئەو سەربازانە زینـدوو دەبوون”
بەڵام ئەردۆگان خەیاڵی خاوە و ئەو نیازە گـڵاوەی دەباتە گـۆڕەوە و هەرگـیز ناتـوانێت بەکوشتن و بە زیندانیکردن و ئەشکەنجەدان و قـەدەغـەکـردنی کاری سیاسی و گرتنی پەڕلەمانتـارانی کـورد. بتوانێت بەر لە خەبـات و تێکۆشـان و هەستی نەتـەویی کـورد، بگرێت. زیاتر لە سەد ساڵە تورکیا خەریکی جینۆسایـدی کوردە و سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد و قەدەغەکردنی زمانی کوردی و کاڵکردنەوەی داب و نەریتی کوردییە. بەڵام شکـستی هـێناوە. هەست و رووحـی نەتـەوەیی کوردی و خـواستی رزگـارکردنی کوردسـتان زیـاتر گـڕ و کڵپەی گرتـووە. ئێمەی کورد گەلـێکـین هەرگـیز لەبن نایەین و هەرگـیزیش چۆک بۆ داگـیرکەرانی کوردستان دانادەین. زوو بێت یا درەنگ ناچـارتـان دەکەیـن کە دان بە ناسنامە و بە زمانی کوردی و بە مافەکانی کوردا بنێن، تا رۆژێـک زووتـر دان بـەم راستییەدا بنێن. لە سـوودی کورد و ئێوەی داگیرکەری نامۆش دایە.
دڵنیام کە چارەنووسی ئەردۆگـان، لە چارەنـووسی هـیتلەر وسـتالین و چاوچـیسکـۆ و میلـۆدۆڤـیچ و سەدام حوسێن و موعەمەر قـەزافی باشتر نابێت. رۆژە رەشی خـۆی و خانـەوادەکەی نـزیکـبۆتەوە. چونکە کـورد وتەنی هەموو شتێک لە باریکیدا دەپسێت تەنیا ستەمە کە لە ئەستووریـدا دەپسێـت.

رەزا شوان
١٨/ ئادار/٢٠٢١




پەروەردەکردنی منداڵان بە بەرپرسیارێتی.. رەزا شـوان

پەروەردەکـردنی منـداڵانی کوردمـان بە پوخـتی و بە دروستی، ئەرکـێکی زۆر پیـرۆز و گرنگە، بەرپـرسیارێتییەکی گەورە و هەستیار و چارەنـووسسازە. چونکە ئەم منداڵانەی ئەمڕۆمـان، هـیوای داهـاتووی کوردسـتانن. ئەمـانن دەبن بە بەرپـرس و کاربەدەست و جـڵەوی بەڕێـوەبـردنی هەمـوو کـاروبار و دەسەڵات و بەرپـرسـیارێتییەکی کوردسـتانی نیشتمانی شیرینمان دەگـرنە دەسـت و بەڕیـوەیـان دەبـەن.
لەم روانگەیەوە، پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستایان و نووسەران و هونەرمەندان و میدیاکان، هەموو هیواخوازێکی داهاتوویەکی شیاوتر و گەشتر بۆ کورد و کوردستان. ئەوە بزانن کە ئەرکێکی پیرۆز و بەرپرسیارێتییەکی گرنگیان لە ئەستۆدایە، لە فێرکردن و راهـێنان و ئاراستەکـردنی دروسـتی منـداڵە چـاوگەشەکـانی ئەمڕۆمـان، بـە ئاراسـتەی هاوبەستەبـوون بۆ کورد و کوردستان و بۆ هـێنانەدی هـیوا و ئامانجەکـانی گەلەکەمـان. کە لە سایەی پەروەردەکردنی راست و دروستی منداڵانی ئەمڕۆماندا دێنەدی. نەوەیەکی متمـانەبـەخـۆ و گەشبـینی کـورد پێبگەیەنـین، کە بتوانـن بەرپـرسـیارێتی هـەڵـبگـرن.
فـێرکردن و راهـێنان و روانـدن و گەشەکـردنی هەستی بەرپـرسیارێـتی لە منـداڵاندا، لە شـەو و رۆژێکـدا نایەنـەدی، بەڵکو کارێـکە پێویستی بە خۆڕاگـری و سنگـفـراوانی و پشـوودرێـژی هـەیە، هـەنـگـاو بە هـەنـگـاو و لە ئـاسـانەوە بـۆ گـران دەست پێـدەکـا.
هەموومان دەمانـەوێت، هـەر لە منداڵـییەوە منـداڵەکانمان بە بەرپـرسیارێتی پـەروەردە بکەین و رایان بهێنین. تا گەورەشبن بتوانن بەرپرسیارێتی هەڵبگرن. پێویستە ئەوەش بزانین، کە هـەڵگرتنی بەرپرسیارێتی، گرنگترین بنەمایە لە کۆی سێکتەرەکانی ژیانـدا. بەرپـرسیارێتیش بەبێ سەربـەستی و ئـازادی نابێـت. بۆیە پێـویستە منـداڵان ئازادبـن و سەرپشکـبن لە داواکارییەکانیان و هەڵگرتنی بەرپـرسیارێتی هەڵبژێـراویان. منـداڵان بە سـروشتی حـەز بە هـاوکاری و بەرپـرسـیارێتی دەکەن، شادییان پێـدەبەخـشن. دەکرێش هەموو هەڵـبژاردەکانیانمان بە دڵ نەبێ، بەڵام پێویستە خۆمان بە بەرپـرسیار بزانین و یارمەتییان بـدەین و پشتیان بگـرین. بۆ پێشخستنی بەهـرەکانیان بە درێـژایی ژیـانیـان.
چـۆن منداڵانمان فـێربکەین و بە هەڵگـرتنی بەرپرسیارێتی پەروەردەیان بکەین و رایان بهێنین؟ بە کورتی و چـڕوپـڕی، لەم خاڵانەدا را و بۆچوونەکانی خۆمان دیاری دەکەین:

١١ـ ١پێویستە بەپێی تەمەن و توانا و ئارەزوو، بەپـێی نەخـشەیەکی پێشوەخـت داڕێـژرا و خشتەیەکی کاتی، ئەرکەکان و بەرپرسیارێتی لە لایەن خێزانەوە بەسەر منداڵاندا دابەش بکـرێن. بۆ نموونە رێخستنی خوانی نانخواردنی نیوەڕۆ و یا ئێواران: منـداڵی بچـووک کـلێنکس دابنێ، لەو گەورەتر دانانی کەوچ و چەتـاڵ و پەرداخ، لەو گەورەتر قاپەکان و ئـاو، لەو گەورەتر سڕینەوەی خـوان یا شۆرینی قـاپ و چەتـاڵ و کەوچک و پەردەخ و کوپەکان لەگـەڵ دایکیانـدا، یا گسکـدان. یا ئـاودانی گـوڵ و رووەکەکـان. یا هـەر کـار و بەرپـرسیارێتییەکی تـر لە ماڵـدا. ناشبـێـت جیاوازی لە نێوان کچـان و کوڕانـدا بکرێـت. بەم پێیە هەر منـداڵێکی خـێزانەکە، کـار و بەرپـرسیارێتی دیاریکـراوی خـۆی دەزانێـت. بە شـادی و خۆشییـەوە لە ئەنجـامـدانیان بەرپـرسن.
٢ـ فـێری منداڵەکانتان بکەن، بەرپرسیارێتی ریکوپیکی و پاکی ژوورەکانیان هەڵبگـرن. خۆیـان جلوبەرگەکـانیـان لەبـەر بکەن، لە شوێنی خۆشیانـدا هەڵیـانبـواسن.
٣ـ هـانی منداڵەکانتان بـدەن هەمیشە راستگـۆبن، قسەی راست بکەن و بەرپرسیارێتی ئەنجـامی کـارەکـانیان هـەڵـبگـرن.
٤ـ فـێری منـداڵەکانتـان بکـەن، دوای یاریکـردن بە باتـەکـانی یارییەکـانیـان بە جـوانی کۆیـان بکـەنەوە و لە شـوێنی دیاریکـراوی خـۆیانـدا دایـان بنێنەوە.
٥ـ ئەرکەکانی قوتابخانەیان بۆ جێبەجێ مەکـەن.. با پشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن و خۆیـان بە بەرپـرسیار بـزانـن. گـەر ئێـوە بۆیـان جێـبەجێ بکەن، فـێری تەمـەڵی و درۆ دەبـن و لـە لای مامۆستاکـانیان دەڵـێن خـۆمـان خـۆمـان جـێبەجـێمان کـردوون.
کە مامۆستا بـووم لە شاری کەرکـووکی داگیرکـراو، وانەی ماتماتیکـم دەوتـەوە، ئاستی یەک بە یەکی قوتابییەکانـم دەزانی. کە ئەرکی ماڵەوەم پێـیان دەدەا، دەمزانی کە هەنـدێ لە قوتـابییەکـانم لە لایـەن دایـکان و باوکـانیانەوە ئەرکەکـانیان بۆ جـێبەجـێ دەکـردن و درۆیان دەکـرد کە خۆمان جێبەجیمان کـردوون. هـانیانم دەدا راستگـۆبن و پێیانم دەوت. گـەر بە هەڵـەش جـێبەجێیان بکەن، پێمخۆشـترە لەوەی بۆتـان جـێبەجـێ بکەن. لەسەر هەڵەکـانتان نە لـێتان تـووڕە دەبـم و نە هـیچ سـزایەکیـشتان دەدەم بەڵکـو یارمەتیـیەکی زیاتـرتان دەدەم. بەم جـۆرە فـێری ئەوەم کردن خۆیـان بەرپـرسیارێتی جـێبەجێ کـردنی ئەرکەکـانیان هـەڵبگـرن و چیـتر درۆ نەکەن. داواشـم لە دایکان و باوکانیان کرد، لێیان بگەڕێـن با پشت بە تواناکانی خۆیـان ببەستن و بەرپـرسیارێتی ئەرکەکانیان هەڵبگـرن.
٦ـ لە دانیشـتن و بـڕیـارە گـرنگە خـێزانییەکـانتـان، منـداڵەکانتان بە رەنـگ و دەنگەوە بەشـدار بکەن و را و بۆچوون و پێشنیازەکـانیان وەربگـرن. منداڵەکانتان هەست بەوە دەکـەن، کە بە هەنـدیان دەزانـن و رێزیـان لێـدەگـرن و پێگەیـان لەنـاو خـێزانەکانیاندا هـەیە. خـۆشیان بەرپـرس دەزانـن، لـەو بـڕیـارانەی کـە پێـکەوە بڕیـاریاـن لێـدەدەن.
٧ـ پێویستە ئێوەی دایـکان و باوکـان و مامۆستاکـان، هەمیشە نموونـە و پێشەنگـێکی باشبن بۆ قـسەکانتان و کارەکـانتان و هەڵگـرتنی ئەو بەرپـرسیارێتییانەی لە ئەستۆتان گرتـوون. چونکە منداڵان چـاولێکەرن، لە ئێـوەوە باش و خـراپ فـێردەبن. هـەنـدێ لە ئێـوە بە منـدڵەکانتان دەڵـێن جگەرکێـشان و خواردنەوە خوویەکی خراپ و زیانبەخشە. کەچـی بەبـەر چـاوی منـداڵەکـانیانەوە جگـەرە دەکــێشـن و خـواردنـەوە کهـولییەکـان دەخۆنـەوە! منداڵەکـانیان بـڕوایـان بە قـسەکـانیان نـامێنێت.
٨ـ کە منداڵەکانتان هەڵەیەک دەکەن یا شتـێک لە دەستیان بەرەوە دەبێت، لێیان تـووڕە مەبـن و هاتـوهـاوار بەسەریانـدا مەکـەن، لۆمەیـان مەکـەن و رەخـنەیـان لێ مەگـرن و سزایان مـەدەن.. بە شـێوەیـەکی راسـت و دروسـت مامەڵەیان لەگەڵـدا بکەن، بواریـان بدەنێ با خۆیـان هەڵەکـانیان راسـت بکەنـەوە. کە پەرداخـێک کـولا یا قـاپێکی چـێشـتی شـلە، لە دەستیان بەرەوە دەبێت.. پێـیان بڵین دڵگران مەبـن، ئێوە بچـن پەڕۆ و پارچە ئیسفەنجـەکەمان و کەفـاو بهـێنن، منیش گـسکە کارەباییەکە دەهـێـنم و پێکەوە گسکی دەدەیـن و جـوانیش دەیسڕینـەوە و هـیچ نـامێـنت.
٩ـ فێری منداڵەکانتان بکەن خۆیان بەرپرسن لە پاک و خاوێنی گیانیان و دەم و ددانیان، کە پێویستە رۆژانە بەیانیان دوای نانخـواردن و ئێوارانیش پێش نووسـتن خۆیـان پـاک دانەکـانیان بشـۆرن. فـێری بەیـانیتـان بـاش و شـەوتـان شـادیـان بکـەن.
١٠ـ هانـدان و ستاییش و خەڵاتکـردنی منـداڵەکانتـان بۆ ئەنجامـدانی هـەر کـارێکی بـاش پێویستن. چونکە هـیچ شتێک بە قەی هانـدان و ستایش کارتێکردنێکی ئەرێنیان لەسەر منـداڵان نییە. دەتوانن وشەگەلـێکی وەکو: دەستخـۆش، دەمخـۆش، باشـە، زۆر جـوانە، نایابە، هەربژی، ئافـەرین، هـیوای داهاتوویەکی باشترت بۆ دەخوازم، یا چەپڵەلـێدانێک بـۆی، زەردەخەنەیەکی ناسک لە رووی، دەست بە سەرهـێنانی، دەسـتی راست کـێشان بە دەستی راستی “گـیـڤـمی فـایـف”، باوەش لێـدانێکی، ماچکـردنێکی،…هـتد. هەمـوو ئەمـانە پێـزانین و هـانـدانـن بـۆ درێـژەدانی بە کـار و بە بەرپـرسیارێتییە جـوانەکـانی.
دەشکـری بەپـێی کـارە ئەنجـامـدراوە باشـەکـانیـان، خـەڵاتیـان پێـشکـەش بکـەن، گـەر نوقڵێکیش بێت. ئەوەش ناڵـێین گیرفانەکـانتان پـڕبکەن لە نوقـڵ. نوقـڵ ببێت بە بەرتیل بۆ ئەنجـامـدانی کارەکـانیان. بەڵکو پێـویستە هـەسـت بـەوە بکـات کە بەرپـرسـیارێـتی ئەرک و کـارە و لە ئەستـۆی دایە، بەبێ هـيچ پاداشتـێک، پێـویستە جـێـبەجـێی بکات.
١١ـ دەکـرێ لە رێی گـێڕانەوە یا خوێنـدنەوەی چـرۆکـێکەوە یا هـۆنـراوەیەکی منداڵانی مەبەستدارەوە، فـێری بەرپرسیارێتی بکەین، کە بابەتی بەرپـرسیارێتیان لەخۆگرتوون.
١٢ـ گەر ئێوەی دایکان و باوکان و مامۆستاکان لەبەردەم منداڵەکانتان و قوتابییەکـانتان هەڵەیەکتان کرد ـ هەمـوو کەسێک تووشی هەڵەکـردن دەبێت ـ داوای لـێبووردن بکـەن، تا منـداڵەکانتان و قـوتابییەکانتان، لە ئێـوەوە فـێری ئـەم رەفـتارە ئەرێنی و جـوانە ببن.
١٣ـ لە منـداڵەکانتـان بگەڕێـن، با منـداڵانی تر فـێری شارەزایی و بەهـرەکـانیان بـکەن. چونکە دەیانەوێت گوزارشت لە بەهرە و تواناکانیان بکەن. شانازیش بە ئەوەوە دەکەن کە شارەزاییەکانیان بۆ کەسانی تـری نەشـارەزا دەگوێـزنەوە. سـوودیان پێگـدەگـەیـەنن. هەست بە بەرپـرسـیارێتی یارمـەتی و هـاوکـاری و هـاوڕێـتی دەکـەن.
١٤ـ لە هـەڵمـەتە هـەرەوەزییەکانی نەمـام روانـدن و پاکـردنەوەی شوێنە گشتییەکـان و سەیرانگان و باخچـەکان و قوتابخانەکان و دەوروبەریان، لە خـۆڵ و خاشاک. پێـویستە منـداڵان بە بەشداری بکەن، گەر بە کارێکی ساکـاریش بێت، منـداڵان لەم هەڵمەتـانەدا، گـەلێ شـتی گـرنگـیان لێوە فـێردەبـن، وەکـو: کاری بە کۆمـەڵ و هـەرەوەزی، ژینگەی پارێـزی، هەبـوونی هـاوڵاتیانی دڵسۆز کە هەست بە بەرپـرسیارێتی دەکەن، هەبـوونی هاوڵاتیانی نادڵسۆز، کە هـەست بە بەرپرسیارێتی ئەستۆیان ناکـەن.
١٥ـ ئەو خاڵانە و چەنـدین خاڵی تر، کە زۆر گرنگن لە پەروەردەکردنی منداڵەکانمان و راهـێنیان لە منـداڵییەوە، بە هەسـتی بەرپـرسیارێتی، تا گـەورەشبوون، بەرپـرسیارێتی زیـاتر و گـەورەتر هەڵـبگـرن و ببـن بە کـورد و کوردسـتان پەروەرێـکی خـێردەرەوە.

رەزا شـوان
١/ ئـادار/٢٠٢١




ڤـاڵنتینا تریشکۆڤـا یەکەم ئاسمانگەڕی ژن لە جیهان.. رەزا شـوان

ڤاڵنتینا تریشکۆڤای رووسی، یەکەم ژن و بچووکترین ژن لە تەمەندا، بۆ یەکەم جـار لە مێژووی جیهاندا. لە تەمەنی (٢٦) ساڵیدا، لە رۆژی (١٦/ یۆنیۆ/١٩٦٣) دا، لە بنکەی ئاسمانی (بایکـۆنـور) لە (کازاخستان ) بە کەشتی ئاسمانی سۆڤیەتی (فۆستۆک ـ ٦) بە تەنیا چـووە خولگەی زەوی لە ئاسمانـدا. لە ماوەی (٣) رۆژ مانەوە لە ئاسمانـدا (٤٨) جـار بـە دەوری زەویـدا سووڕایـەوە. تا ئێـستا یەکـەم ژن و تەنیـا ژنـە لـە مـێژوو و لە جیهانـدا، کە گرنگـییەکی وای ئەنجـام دابێت. ئەو چـوار ئەمریکییکەی کە پێش ڤـاڵـنتینا تریشکـۆڤـا بە دەوری زەویـدا سووڕانەوە، تەنیا (٣٦) جار سووڕانەوە. ڤاڵنتینا لە پێش گەشتەکەی بۆ ئاسمان چاوی بە (نیکیتا خـرۆشۆف)ی سەرۆکی یەکێتی سۆڤیەت کەوت. خـرۆشـۆف زۆر دڵشاد بوو، بە هەڵبژاردنی ڤاڵنتـینا تریشکۆڤا بۆ ئەو گەشتە مێژووییە زۆر گـرنگە. کە کچـێکی ئـازا و دلـێر و گەشبینی رووسی دەچـێتە بۆشـایی ئاسمان و بە دەوری زەویـدا دەسـووڕێتـەوە. شـایـەنی باسیـشە، ڤـاڵـنتینا زۆر بـە نهـێـنی راهـێـنان و مـەشـقی دەکـرد. تەنـانەەت ماڵـەوەشـیان نەیـانـدەزانی. دایـکی و خـوشک و بـراکەی لە رادیـۆدا گـوێـیان لە هـەواڵی گەشـتەکەی بـۆ بـۆشـایی ئاسـمان بـوو.
ڤـاڵنتـینا دوای تەوابـوونی گەشـتەکەی لە ئاسمانـدا، لە رۆژی (١٩/ یـۆنیـۆ/١٩٦٣) لە بەرزی (٢٠٠٠٠) هەزار پـێ، بە پەڕەشوت خـۆی هەڵـدایە ئاسمان و هـێواش هـێواش هـاتـەخـوارەوە بـۆ سەر زەوی. لـە ناوچـەیەکی نـزیکی سـنووری نێـوان کـازاخـستان و مەنگـۆلیا و چین لە باشووری سیبێریا، بە بێوەیی لەسەر زەویدا نیشتەوە. کە لادێیەکان بینیـان یارمەتیـان دا و بـۆ نانخـواردنی ئێـوارە بانگـیان کـرد. نـانی لەگەڵـیانـدا خـوارد. دوایی لیـژنەی پـزیشکی لـۆمـەیان کـرد، کە پێشـێلی یاسـای کـردووە، کە پێـویست بـوو لە پێــشا پشکـنـینی پـزیشکـیان بـۆ بکـردایـە. وەکو خـۆی دەیگـێڕێتەوە، کە گەیشتبۆوە سەر زەوی. کەچی روانگەی چاودێری لەسەر زەویـدا، وایانـدەزانی کە هـێشـتا هـەر لە خولگەی زەویـم و بە دەوری زەویـدا دەسووڕێمەوە و نەگەڕەوامەتەوە بۆ سەر زەوی.

لـەو رۆژەوە (ڤـاڵنتـینا تـریشکـۆڤـا) بـە (پـاڵـەوانی یەکـیەتی سـۆڤـیەت) نـاوی دەبـەن.
(ڤاڵنتینا فلادیمیرۆفنا تریشکۆڤا) لە رۆژی (٦/ ئـادار/ ١٩٣٧) دا، لە گوندێکی بچـووک کـە نـاوی (بـۆلشـویا ماسلینیکـۆڤـا) یـە، دەکەوێتـە سەر رووبـاری (ڤـۆڵـگا)، ســەر بـە هـەرێـمی (یـارۆسلاڤـل) ە، کە (٢٧٠) کیلۆمەتر لە باکـووری رۆژهـەڵاتی (مـۆسکـۆ) ی پایتـەخـتی رووسـیایە، لە خـێزانـێکی جـووتیـار لەدایکـبووە. ڤـاڵـنتینا دووەمـین منـداڵی خـێزانەکەیەتی، دوو خوشک و برایـەکـن. بـاوکی نـاوی (فـلادیمـێر تـریشکـۆڤـا) یە. لە پێشا جووتیار بوو، تراکتۆری کشتوکاڵی لێـدەخوڕی. لە کاتی جەنگی جیهـانی دووەمـدا، بـۆ بەرگـری لە وڵاتـەکـەی، بـوو بـە شوفـێری زرێپـۆشی جەنـگی، لـە سوپـای یەکـێتی سۆڤیەت. لـە شـەڕدا لە لایەن نازییەکانەوە کوژرا. بە پاڵـەوانێکی سۆڤیەت هەژمارکرا. ئەو کاتە تەمەنی ڤـاڵـنتینا دوو سـاڵان بـوو. بەخـێـوکـردن و دابینکـردنی بـژێـوی ژیـانی خـێزانەکەیـان، کـەوتـە ئەسـتۆی دایـکی کە نـاوی (ئـیلیـنا فـیودورۆفـنا تریشکـۆڤـا) یە. بۆ دۆزینـەوەی کارێـک باریـان کـرد بۆ شاری (یـارۆسـلاڤــل).
دایکی لە کارگەی چـنینی قۆماشدا کاری دەستکەوت. ڤـاڵنتینا لە تەمەنی (٨) یان (٩) ساڵیـدا، لە ساڵی (١٩٤٥) دا، چـووە قـوتابخانە. قـوتابییەکی زۆر زیـرەک و لێهـاتوو بـوو. لە سـاڵی (١٩٥٤) دا، لە تەمـەنی (١٧) ساڵیـدا، خوێنـدنی تەواوکـرد.
ماوەیـک شۆفـێری تراکتـۆر بـوو. بۆ ماوەیـەکیـش لە کارگـەیەکی دروستکـردنی تایەی ئـۆتـۆمبێل کاری کرد. دوایی لەگـەڵ دایکـیدا، لە هەمـان کارگـەی چـنیندا کـاری دەکـرد.

ڤـاڵنتینا ئارەزوومەنـدی خۆهەڵـدان بە پەڕەشـوت بوو. بۆیە چـووە یانەیەکی راهـێنانی ئاسمانی لە شارەکەیـدا، بۆ خۆهـەڵـدان بە پەڕەشـوت. لەو یانـەیەدا مەشق و راهـێنانی دەکـرد. لە رۆژی (٢١/ مایـۆ/ ١٩٥٩) دا، کە تەمەنی (٢٢) ساڵ بـوو، بۆ یەکـەم جـار لـە فـڕۆکەیـەکی پەڕەشـوت هەڵـدانـدا، بـە پـەڕەشـوت خـۆی هـەڵـدایـە ئـاسـمان و بـە سەرکەوتوویی لەسەر زەویدا نیشتەوە. لەوە رۆژەوە ترسی شکا لە ساڵی (١٩٥٥) تا ساڵی (١٩٦٠)، (٩٠) جـار بە پەڕەشوت لەناو فـڕۆکەوە خۆی هەڵـدایە ئاسمان. وەکو پاڵەوانێکی پەڕەشـوت ناوبانگی دەرکرد. بەڵام هـێشتا لە کارگـەی چـنینـدا کاری دەکرد. بە ئێـواران دەوامی کۆلـیژی دەکـرد، تا لە ساڵی (١٩٦٠) دا، بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە کۆلـێژی پیشەسـازییە سووکەکانـدا وەرگـرت. لە سـاڵی (١٩٦٠ـ ١٩٦١) سکرتێری یەکـێتی لاوانی شـیوعی بوو لە (یـارۆسلاڤـل). لە ساڵی (١٩٦٢) دا، بـوو بە ئەنـدامی حـیزبی شـیوعی.
بەهۆی ناوبانگ دەرکردنی لە خۆهەڵـدان بە پەڕەشـوت، لە ئەکادیمیای (زۆکۆڤسکی) ی هـێزی ئاسمانی جەنگی سۆڤـیەتدا وەرگیرا، بۆ خوێندن و مەشقکرن لە بەشی راهـێنانی کەشتـیوانانی ئاسمانی سـۆڤـیەتی. ڤـاڵنتـینا لە (١٩٦٩) دا بە سەرکەوتـووی و بە پلـەی (نایاب) تەواوی کرد. وەکو ئەنـدازیارێکی بۆشـایی ئاسمان، پلـەی ئەفـسەری (مـولازم) یـان پێـیـدا. دواییـش لە ساڵی (١٩٧٧) دا، لە دوای پێـشکەشکـردنی زیـاتر لـە پـەنـجـا لێکـۆڵـیـنەوە و بـاسی زانیـاری، بـڕوانـامـەی (دکـتـۆرا) ی، لـە زانیـاری ئەنـدازیـاری تەکـنەلـۆژیـادا وەرگـرت.
رکەبەریەتییەکی توند لە نێوان ئەمريکا و سۆڤیەتدا، لە بواری باڵادەستی ئاسمانگەڕیدا هەبـوو. بە تایبەتیـش دوای گەشتەکەی (یـوری گاگـارین) لە ساڵی (١٩٦١) دا، کە بـۆ یەکـەم جـار بـە دەوری زەویـدا سـووڕیـایەوە. ئەمریکا تـووشی و شـۆک و ترس بوو.
(نیکۆڵای کامانین) کە بەڕێوەبەری راهـێنانی کەشتیوانە ئاسمانییەکانی یەکێتی سۆڤیەت بوو. لە میـدیاکانی ئەمریکاوە، ئەوەی زانی کە فـڕۆکەوانی ئەمڕیکی مەشق و راهـێنان بە ژنـان دەکـەن، بـۆ ئـەوەی ببـن بە کەشـتـیوانی ئاسـمانی.
نیکـۆڵای لە بیرەوەرییەکانیدا نووسیوێتی و دەڵێت:” ناکرێت رێ بەوە بـدەین، کە یەکەم کەشتـیوانی ئاسمانی ژن ئەمریـکی بێـت، ئەمە دەبێتە لـۆمەکـردن بە هەسـتی نیشـتمانی ژنـانی سۆڤـیەت” لە دوای چەنـدین تاقـیکردنەوەی قـورس و پشکنینی وردی جەستەیی و دەروونی بۆ چوار ژنی رووسی بۆ گەشتێکی ئاسمانی کە ژنێک بنێرن، لەم چوار ژنە پاڵـیوراوە، لەبەر چەندین خەسڵەت و مەرجی پێویست، ڤاڵنتینا تریشکۆڤایان هەڵبژارد.
ڤـاڵنتیا تـریشکۆڤـا کە لە ساڵی (١٩٦٣) دا، کە چـووە نـاو کەشتی (فـۆستـۆک ـ ٦) بـۆ هـەڵـدانی بەرەو ئاسـمان، دەیـزانی کە گەشـتەکەی زۆر ئاسـان نییە و چـارەنـووسسازە. بەڵام گەشبـین و متـمانـەبەخـۆ بـوو، وتی:”ئـەی ئاسـمان شەبقـەکەت لەسـەر داکەنـە.. وا مـن بـۆ لات دێـم” گـەرچی لە سـووڕانـەوەی بە دەوری زەویـدا، تووشی ئێـڵجـدان و رشانەوە بوو، بەڵام خۆڕاگربوو. دوای سەرکەوتن و گەڕانەوەی بۆ سەر زەوی، چێژ و خـۆشی و خۆشەویستی گەشـتەکەی زیـاتر لا شـیرین بـوو، وتی:” هەرکەسێک کاتـێک لە بۆشایی دەرەوەدا بەسەرببـات، بە درێـژایی ژیـانی خـۆشی دەوێـت. خـەونی منـداڵـیم لە ئاسمانـدا هـێنایـەدی” ئەم سەرکەوتنـە مەزنـەی تریشکـۆڤـا، بوو بە مایـەی شانازی بۆ رووسیا و بۆ سەرجـەم مرۆڤـایەتی، بە تایبـەتیش بۆ ژنـان. ڤـاڵـنتینا تریشکـۆڤـا بە کـرداری سەلـمانـدی، کـە لە هەمـوو بوارەکانـدا، تـواناکـانی ژنـان لە تـواناکـانی پیاوان کەمـتر نیـن. ئـەو کـارانەی بـە پیـاوان دەکـرێن، بـە ژنـانیـش دەکـرێن. پیـاوان و ژنـان تـەواوکـەری یەکـترین.
ڤاڵنتینا دەڵێت:” ئەستەمە کە باڵندە بە یەک باڵ بفـڕی.. گەشتە ئاسمانییەکانی مرۆڤیش بەبێ بەشداری چالاکی ژنـان، پێـشناکەون” ڤـاڵنتینا دەشڵێت:” ئێمە لە بەردەم گەڕانەوە بـۆ سـەر مانـگ و دۆزینـەوەی هەسارەکـان داین، ئێمە رووبـەڕووی مەریـخ دەبیـنەوە، لەو بڕوایەدام، کە مەریـخ لە پیـاوان نابـوورێـت، گەر ژنـان لەنـاو تیمەکـانیانـدا نەبـن” ئەمە داوایەکی روون و ئاشکـرای تریشکۆڤـایە، کە پێـویستە ژنـان پەراوێـز نەکـرێن و لە گەشـتە ئاسمانیـیەکـان و دۆزینـەوەئ هـەسـارەکـانـدا بەشـداربـن.
ڤـاڵنتینا تریشکۆڤا خەون بە هەسارەی (مەریـخ) ەوە دەبینێت و بە جوانترین هەسارەی دەزانـێت. لە ساڵی (٢٠٠٧) دا، لە یـادی جـەژنی لەدایکـبوونیـدا، کە فـلادیمـێر پـۆتـین سـەرۆکی رووسـیا، ئامـادەی بـوو، وتی:” گـەر پـارەم ببـوایە، حـەزدەکەم گەشتـێک بۆ سەر مەریـخ بکەم.. گەرچی لەو بڕوایەشـدام کە چـوونە سەر مەریـخ گەڕانەوەی نییە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، ئامادەم گەر بمنـێرن بۆ سەر مەریـخ” وتیـشی:”مەریـخ هـەسارە جـوانەکەمە، بـەڵام سـنووری ئـادەمـیزادیـش دەزانـم.. بـەلای ئێـمەوە هـێشـتا خـەونـە”
لە ساڵی (٢٠١٥) دا، کە کەشـتی (فـۆستۆک ـ ٦) ئەو کەشتیـیەی ڤاڵـنتینا پێی چـوو بۆ بۆشـایی ئاسمان و بـە دەوری زەویـدا پـێی سـووڕایەوە، لەگەڵ چەنـد کەشـتییەکی تری ئاسمانی و چەند دەزگایەکی تری ئاسمانی رووسی بۆ نمایش کردن خرانە (مۆزەخانەی زانیاری لەنـدەن) ی پایتەختی بریتانیا. ڤاڵنتینا تریشکۆڤا بۆ کردنەوەی ئەو مۆزخانەیە بانگ کرابـوو، لە وتەیەکیدا بەو بۆنەیەوە، بە خۆشەویستییەوە باسی لە کەشتیـیەکەی (سـپۆتیـنگ ـ ٦) کـرد و بـە خۆشـەویستەکەی نـاوی بـرد و وتی:” خۆشەویستەکـەم، جـوانـترین و باشـترین هـاوڕێـم، جـوانـترین و بـاشـترین هـاوسـەرم”
ڤـاڵـنتینا تـریشکـۆڤـا لە رۆژی (٣/ نۆڤـەمبەر/١٩٦٣) دا، لەگـەڵ کەشتـیوانی ئاسـمانی (ئەندریان نیکـۆلایـڤ) دا، هـاوسەرگـیری کرد. (نیکـیتا خـرۆشـۆف) سـەرۆکی یەکـێتی سۆڤـیەت و سـەرۆکی حـیزبی شیـوعـی و سەرکـردە باڵاکـانی حکـوومەتی سـۆڤـیەت لە (مۆسکۆ) دا، ئامادەی ئاهەنگەکەیـان بـوون. لە (٨ / یۆنیـۆ/ ١٩٦٤) کچێکیان بوو، بە ناوی دایکییەوە ناوی ناوە (ئیلیـنا). تەنیا کچە لە جیهانـدا کە دایک و باوکی کەشتیوانی ئاسـمانی بـن. لە ساڵی (١٩٨٢) دا، ڤـاڵنتینا و ئەندریان نیکۆلایڤ لەیـەک جـیابوونەوە.
ڤـاڵنتـینا بـۆ جـاری دووەم لەگـەڵ لیـوای پـزیشکی، دکتـۆر (یـولی شابـۆشنـیکـۆڤ ) کە بەڕێـوەبەری پەیمانـگای نەشتەرگەری بـوو، هـاوسەرگـیری کـرد. پێـکەوە ژیـان تـا لە ساڵی (١٩٩٩) دا، یـولی هـاوسەری کـۆچی دوایی کـرد.
ڤـاڵنتیا لە ساڵی (١٩٦٩) دا وەک راهـێنەر و مەشقپێکەر لە بەرنامەی ئاسمانی یەکێتی سـۆڤـیەتـدا مایـەوە. راهـێنانی بە کەشتـیوانە ئاسمانییەکان دەکـرد. وەکو ئەنـدازیـارێکی تەکنـەلـۆژی ئـاسـمانی لـە سـوپـای یـەکـێتی سـۆڤـیەتـدا، درێـژەی بـە خـزمـەتکـردنی وڵاتـەکەی دا. لە سـاڵی (١٩٩٧) دا پلـەی (لیـوا) ی سەربـازی لە سـوپـای سـۆڤـیەتـدا وەرگـرت. بـەڵام جـارێکی کە نەچـووە بـۆ ئاسـمان.
ڤـاڵنتینا تـریشکـۆڤـا، ئەنـدامێکی چـالاک و بـاڵای حـیزبی شیـوعی سـۆڤـیەتی بـوو، لـە ساڵانی ( ١٩٦٩ـ ١٩٩١) ئەندامی ناوەنـدیی حـیزبی شـیوعی رووسیا بوو. گەلی پلە و پایـەی سـیاسی جـیـاوازی وەرگـرت، لـەوانـەش لـە سـاڵی (١٩٧٤ـ ١٩٨٩) ئـەنـدامی ئەنجـوومەنی بـاڵای یەکـێتی ســۆڤـیەت بـوو، کە دوایـی (هـەڵـوەشـێنرایەوە). ئەنـدامێ ئەنجـوومـەنی ئـاشـتی جـیهـانیـشە.
لـە (١٩٨٧ـ ١٩٩٢) ســەرۆکی فـیـدراسـیـۆنی کـۆمەڵـەکـانی هـاوڕێـتی و پـەیـوەنـدی رۆشـنبیری بـوو لەگـەڵ وڵاتـانی بیـانی لە جـیهانـدا.
ڤـاڵنتـینا تا ئەمـڕۆش، وەکو چـالاکـوانێکی بـاڵای سیاسی ماوەتەوە. کەسایەتی و رێـز و پـێگەیـەکی تایبـەتی خـۆجـێی و نیـودەوڵـەتی هـەیە.
ساڵی (١٩٨٩) بوو بە نوێنـەری هەرێمی (یاروسلاڤـل ئۆبلاست). لە ساڵی (٢٠١١) دا، وەکو نوێنەری پارتی رووسیای یەگرتوو بوو بە ئەندامی ئەنجوومەنی دۆمای نیشتمانی.
لە سـاڵی (٢٠١٦) دا، دووبـارە هەڵـیان بـژاردەوە.
لە سـاڵی ( ١٩٦٨ـ ١٩٨٧) سـەرۆکی لـیژنـەی ژنـانی سـۆڤـیەت بـوو، لە ئەنجوومـەنی بـاڵای یەکـێتی سۆڤـیەتـدا.
لە گەلێ کۆنگرە و بۆنەی جیهـانیدا وەک نوێنەری رووسیا بەشداری کـردووە. گەلێ لە وڵاتانی جیهانیش گەڕا بۆ ریکلام کردن بۆ باڵادەستی و تەکنۆلۆژیای ئاسمانی رووسیا.
لە دوای (٢٠) ساڵ لە گەشتەکەی ڤـاڵنتینا. لە ساڵی (١٩٨٣) دا، یەکەم ژنی ئەمـریکی کەشتـیوانی ئاسـمانی (سـالی کـریستـین رایـد) لـە تەمـەنی (٣٣) ی ساڵـیدا بە کەشـتی ئاسمانی (چـالـینجـەر) ئەمریـکی، چـوو بـۆ بـۆشـایی ئاسـمان و خـولگەی زەوی.
بە رێکەوتیش لە دوای (٤٩) ساڵ لە گەشتەکەی ڤـاڵنتینا، ژنـە کەشتیوانێکی چـینی لە رۆژی (١٦/ یۆنیۆ/٢٠١٢) دا بە کەشتی ئاسمانی (شنتشو ـ ٨) چووە بۆشایی ئاسمان.
(ڤـاڵـنتینا تریشکۆڤـا) لـە رۆژی (٣٠/ ئەپـریـل/١٩٩٧) دا، کە تەمـەنی بـوو بە (٦٠) سـاڵ، بە بـڕیـاری سـەرۆکی ئـەو کاتـەی رووسیا (بـۆریـس یڵـتـسن) خانەنـشین کـرا.
ئەمساڵ تەمـەنی (٨٤) سـاڵە، تەنـدروستی باشـە.
زۆرن ئەو خـەڵات و رێـزلـێـنانەی کە لە رووسیا و لە ڵاتانی تری جیهانـدا، پێشکەشیان بە (ڤـاڵـنتـینا تـریشکـۆڤـا) کـروون:
١ـ لە لایـەن (نیکـیتا خـرۆشـۆف)ی سـەرۆکی یەکـێتی سـۆڤـیەت و سکـرتێری حـیزبی شـیوعی سـۆڤـیەتی، لە رۆژی (٢٢/ یـۆنیـۆ/ ١٩٦٣) دا، نازنـاوی ( پاڵەوانی یەکیەتی سـۆڤـیەت) ی پێـبەخـشی.
٢ـ لە لایەن یەکێتی سۆڤـیەت و چەنـد وڵاتێکی تری جیهانەوە، چەندین نیشانەی ئازایی و ئافەرین و رێزلێنانی سەربازی و مەدەنییان، لە یەخەی ڤاڵـنتینا تریشکۆڤـا هەڵواسی.
٣ـ لە لایـەن نەتـەوە یەکگـرتـووەکـانەوە، (میـدالـیای ئـاشـتی) یـان پێـبەخـشی.
٤ـ دوو جـار (میـدالـیای لـینـین) ی زێـڕینـیان پێبـەخـشی.
٥ـ بـزافـی ژنـانی جـیهـانی (سـمـبا) خـەڵاتـێکی زێـڕینی بەنـرخـیان پێـشکـەش کـرد.
٦ـ لە مانگی (ئوکتۆبەر/٢٠٠٠) دا، لە لەنـدەن خەڵات و نازناوی (باشترین ژنی سەدە) یـان پێـبەخـشی.
٧ـ کەشتییەکی ئاسمانی سۆڤـیەتی کە بەرەو مانگ ناردیـان، وەکو رێـزلێنانێک بە نـاوی (ڤـاڵنتینا تـریشکـۆڤـا) ەوە بـوو.
٨ـ نـاوی ئـەو گـونـدەش کە لـێی لەدایکـبوو، لە گونـدی (بـۆلشـویا ماسلـینیکـۆڤـا) ەوە گۆڕیـان، نـاوی بـووە بە گـونـدی (ڤـاڵـنتـینا تـریشکـۆڤـا).
٩ـ ناوی یەکـێک لە چاڵەکانی سەر مانگ بە ناوی (ڤـاڵـنتینا تـریشکـۆڤـا) ەوە ناونراوە.
١٠ـ لە سـاڵی (١٩٦٧) دا، ئەستـێرۆکەیەکـیان بە نـاوی (ڤـاڵـنـتینا) وە نـاو نـاوە.
١١ـ ئەم وڵاتـانەش وەکو رێـزلێنانـێک. میـدالـیای زێـڕیان پێبەخـشی (چیکـۆسلۆڤـاکیا، ڤـێتنام، مەنگۆلیا) چەندین وڵاتی کەش. سەرجەم (١٢) میدالیای زێڕیان پێشکەش کرد.
١٢ـ لـە رووسـیادا، وێنـەی ڤـاڵـنتینا تریشکـۆڤـایان لەسـەر پـوولی پـۆسـتـدا دانـاون.
١٣ـ لە یادی (٥٠) ساڵەی گەشتەکەیـدا، سەرۆکی رووسیا، فـلادیمێر پـۆتـین، خەڵاتی (ئەلـیکـسەنـدەر نیـڤـسکی) ی پێـشکـەش کـرد.
١٤ـ چەنـدین شەقـام و قـوتـابخـانە و کـۆگـا و لە مۆسکـۆ و لە شارەکـانی تری رووسـیا بە نـاوی (ڤـاڵـنتینا تـریشکـۆڤـا) وە ناونـراون.
١٥ـ میـدالـیای زێـڕینی (جـۆلـیۆ کـۆری) یان پێـبەخـشی.
١٦ـ تیـپی موزیکی بەریتانی (کۆمپـیوتەر) لە ساڵی (١٩٩٨) دا، گۆرانییەکیان بە ناوی (ڤـاڵـنتـینا) وە تـۆمـارکـرد. ئەلـبوومی گـۆرانییەکـانیـشیان هـەر بـەم نـاوەوە دەرکـرد.
١٧ـ فـلمـێکی دیکـۆمێنـتارییان لەسەر ژیـاننامەی و گەشـتە ئاسمانییەکەی دەرکردووە.
١٨ـ بـوو بـە ئەنـدامی شـانـازی شـارەوانییەکـانی (١٠) لە شـارە گەورەکـانی جیـهـان.
رەزا شـوان
نەرویـج: ١٨/ فـێـبروەر/ ٢٠٢١




رۆژنامەگەریی لە باشووری کوردستان.. ن: سەردەم سەلـۆ.. و: رەزا شـوان

رۆژنامەگەریی لە باشووری کوردستان.. یا میدیای دەسەڵاتـە یا کاری رۆژنامەیی نییە.
لـەم سەردەمـەدا، میـدیـا بـووە بـە دەسـەڵاتی یەکـەم و خـاوەنی رۆڵـێکی سەرەکـییە لە هەڵماڵینی راستییەکاندا. بەڵام دەسەڵاتدارانی حوکمڕان هەمیشە ئامانجی سەرەکی میدیا چەواشـە دەکەن. دەیخـەنە خـزمەتی بەرژەوەنـدییە کەسایەتییەکـانی خۆیـانەوە.
میدیـای کوردیـش تـووشی ئـەم رۆڵـە نـەرێنییەی دەسەڵات بـووە. باشووری کوردستان باشـترین نموونـەی ئەم راستیـیەیە. دەسەڵاتی سەرمایەداری، میدیـای تایبەتی بە خۆی دروست دەکات. بە مەبەستی پەردەپۆشکردنی گەندەڵییەکانی و فایلەکانی لەبەردەم رای گـشتیدا، بۆ پاراستـنی دەسەڵاتـەکـانی. گەلیـش بەو ئاقـارەدا ئاراسـتە دەکـات کـە خـۆی دەیـەوێ. نەک بۆ ئـەو دۆخـەی سیاسییەی لە ئەنجـامی گەنـدەڵـیی دەسەڵاتیـدا. پێـوەی دەناڵێنن. دەبینین دەسەڵاتدارانی هەر دەوڵەتێک میدیای تایبەت بە خۆیان دادەمەزرێنن. بودجـەیەکی زەبەلاحیشی بۆ تەرخان دەکەن، بەڵام نـەک لە پێـناوی جێبەجێکـردنی ئەو پێـوەرانەی کـە پێویستە لە میـدیادا هـەبن. بەڵکـو لەسـەر بنەمـای بەرژەوەنـدییەکـانی دەسەڵات بە ئامانجی هەڵکێشان و پڕوپاگەندە بۆی. بۆ پەردەپۆشکردنی گەندەڵییەکانی و ریکـلامکـردن و درۆهـەڵبـەسـتن بـۆ سـیاسەتـەکـانی. بەپـێی ئـەم بنەمـایە هەمـوو دەسەڵاتـدارە حوکـمڕانەکـان، دەزگـای میـدیـایی تایبـەت بە خۆیـان هـەیە.
شەو و رۆژلە پێـناوی پاراستـنی ئەم دەسەڵاتـەیـانـدا کاردەکـەن. لە ئەنـجـامی سیاسەتەکـانی ئەم دەسەڵاتدارە حوکمڕانانەدا. رۆژانە دەزگاکانی ئەو میدیایانەی کە لەژێر چەتری میدیای ئـازاد و دیمـوکـراتیـدان، رووبـەڕووی فـشار و گـرتـن دەبنـەوە، بـواریـان نـادەن کـە بەدواداچوون بـۆ رووداوەکـان بکەن، بە شـێوەیـەکی گشتیش بـگەن بە زانیارییەکان. رێگاشـیان پێـنادەن کە لێکـۆڵیینەوەکـانیان دەربـارەی گەنـدەڵییەکـانیان بڵاوبکـەنەوە.

کە دێینە سەر باسکردنی رۆڵی میدیـای ئـازاد و د دیموکراتی لە باشووری کوردستان، پێویستە باس لە دەسەڵات و پارتی حوکمڕان لەوێدا بکەین، لە چوارچێوەی ئەوەی کە پێشتر ناومان برد. لەوێدا دەسەڵاتێکی حوکمڕان هەیە، کە دەسەڵاتێکی قورخکردووی حیزبییە. تەنگ بە میدیـای ئازاد هەڵدەچنن. میدیا و راگەیاندنەکان کە لە هەریمدا هەن راستەوخۆ بە حیزبەکانەوە بەستراون. بە تایبەتیش بە هەردوو حیزبی دەسەڵاتدارەوە، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان. ئەوانەیان بە پارە کڕیون و دەمیان چەورکردوون کە لەم بـوارەدا بە پارە کاردەکەن. بۆیە هەر لایەنێکی میدیایی، گەر بیەوێـت لە باشووری کوردسـتاندا کاربکات، پێویستە بەپێی سیاسـەتی پـارتێکی دیاریکراو کاربکات، لـەم دۆخەشدا پێویستە ئەو لایـەنە میدیاییە، بەپـێی یاساکانی لە سـنوورێکی دیاریکـراودا کاربکات. گـەر ئەو میدیـاکارە ویسـتی لێکـۆڵیـنەوەیـەک یا راپۆرتێک ئامادە بکات، رووبەڕووی ئەو پرسیارەی خەڵکی دەبێتەوە:”سەر بە کـام لایەنە؟” ئەمەش جەختکردنەوەیە لەسەر ئەو راستییەی کە لە باشووری کوردستاندا، میدیای ئازاد نین، ئەو میدیایانەی کە هەن پەیوەندییان بە حیزبە دەسەڵاتـدارەکانەوە هـەیە و میدیای حیزبین. لەبەر ئەم هـۆیە ناتوانین بڵێین لە هەرێمدا، هـوی میدیـا و راگەیانـدنی ئـازاد هـەن. یا لەژێـر چەتـری میدیـای ئـازادا کاردەکەن.
بۆیـە میدیاکـان لە باشووری کوردستانـدا، لە چوارچـێوەی بەرژەوەنـدییەکانی حـیزبە دەسەلاتـدارەکانـدا کاردەکـەن. ناتـوانن ئـەم ســنـوورە بـۆ دیـاریکـراوەیـان ببـەزینـن.
تا میدیاکانی کوردستان ستایشی دەسەڵات یا پارتێکی دیاریکـراو بکەن و تەشـیان بۆ بـڕێـسن، ئـەم میدیایـانە بەلای دەسەڵاتـدارن و پارتی فەرمانـڕەواوە، میدیـای ئازادن. ئەمەیە چەمکی میدیـای ئـازاد لە باشووری کوردستانـدا. جگە لەم ملکەچـییە میدیا و راگەیاندنەکان ناتوانن کارێکی تر بکەن، کە بە دڵی دەسەڵاتداران و پارتەکانیان نەبن.
ئەگـینا رێگایـەکەی پـڕ لەمەتـرسی دێتـە پێـشـیان.

لە باشـووری کوردستانـدا، میدیـای ئـازاد، رووبـەڕووی هەمـوو تەنگـپێهەڵچـنیـنێک بوونەتەوە، وەکو تونـدوتیژی و گرتن و رێگرتن لێیان لە رووماڵکردنی رووداوەکان، لەوانەشـە هەنـدێ جـار ئەشکەنجەیـان بدەن و بشیان کـوژن. چەنـدین نموونە هـەن، دەربارەی ئەو رۆژنامەنووسانەی کوشتیانیان لە ئەنجامی ئەوەی کە پەردەیان لەسەر هەنـدێ لە فـایلەکـانی پەیـوەنـدی بە گەنـدەڵی و بە دزی لە دەسـەلاتـدا لادان. تا ئێستا دەسەڵاتـداران و دەسەڵاتی دادگایی و یاسایی، هـیچ بە دواداچـوون و لێکۆڵینەوەیەکی دادپەروەرانەیان، لە چۆنییەتی شەهیدکردنی ئەو رۆژنامەنووسانە نەکردوون. بەڵکو لە ماوەیـەکی زۆر کورتـدا کۆتاییان بە لێکۆڵیینەوەیەکی بێ لیکـۆڵینەوە هـێنا. چونکە لای هەموو خەڵکی روونە کە بکوژەکانیان چ لایەنێکن. لەوانەش:” سـۆرانی مامە حەمە، زەردەشـت عـوسمان، کـاوە گەرمیانی، ویـدات حوسـین، عەبـدولستار تاهـیر شەریف”
تا ئێستاش چارەنووسی چەندین رۆژنامەنووس و میدیاکار لە زۆنگـی پارتی دیموکراتی کوردستان دیارنین. لە نێوانیادا رۆژنامەنووس (شیروان شیروانی) و (ئومێد بروشکی). لەپـاڵ ئەمەشـدا، ئەسـتەمە کە میدیـای ئـازاد رێی پێبـدرێت و بتـوانێت لە دانیشتنەکـانی پەرلەماندا ئامادەبێت. یا بتوانێـت لە بەڕێـوەبەرێتییە فەرمییەکـانـدا، بە دواداچـوون بۆ هەنـدێ گەندەڵی و رووداو و رۆتینییەکانی حکومەت بکات. ئەم میدیایـانە رووبەڕووی هەمـوو سـزایـەک نایـاسـایی دەبنـەوە، بەپـێی یاسـاکـانی رۆژنامـەگـەریی لـە باشووری کوردستاندا، بە بەنـدکردن و بـڕە پارەیەکی زۆر سزا دەدرێن، ناچاریشیان دەکەن کە بە نووسین بەڵـێنی ئەوە بـدەن، کە دووبـارە باسی گەنـدەڵی نەکـەن و نـاوی دەسەڵاتـداران نەهـێنن. ئەگـینا دەبن بە هەواڵی هـەبـوون، گۆڕون دەکـرێن. زۆر لە دەزگا میدیاییەکان بە زۆر و بە یەکجاری نووسینگاکانیان و هـۆیەکانی راگەیاندنەکانیان پێیان داخستوون.

لە راپـۆرتێکی سەنتـەری میـترۆ بۆ بەرگـری لە مافەکـانی رۆژنامەنووسانی کوردستان، ئەم سەنتەرە جەختی لەسەر زیاتربـوونی دۆخی پێشێلکارییەکانی دژ بە رۆژنامەنووسان لە هەرێـمی کوردسـتان کـردۆتـەوە، کە لە مـاوەی ساڵی رابـردوودا (٢٠٢٠)، سەرجـەم (٣٨٥) پێشـێـلکاری و لێـدان و تونـدوتیـژی بەرانبەر رۆژنامەنـووسان کـراون. باسـیان لـەوەش کـردووه‌ كـه‌ (١٦٣) رۆژنـامەنـووس و پەیـامـنێران، قـەدەغـەی رووماڵکـردنی رووداوەکـانیان لێکـردن. (٧٤) دۆخی گـرتنی رۆژنامەنـووسانیش بەبـێ بـڕیاری دادگـا بەنـدکران. (٤٠) دۆخی هـەڕەشە لە رۆژنـامەنـووسان کـراون. (٤٢) دۆخی دەستگـرتن بەسەر کامیرا و کەرەستەکانی رۆژنامەنووسان و وێنەگرانـدا گیران. بڕیـاڕی داخستنی (٤) دەزگـای رۆژنامـەگـەری درا.

نەبوونی جێبەجێکـردنی یاسای پارێـزبەندی کە رۆژنامەنووسان بپارێـزێت. بووتە هۆی زیـاتر بـوونی پێشێلکارییەکـان لە دژی رۆژنامەنووسـان. سەرەڕای کێشەی ئابووری و پەتای کۆرۆنا و ناکۆکی و ململانێی و بەربرەکاـنی لە نێـوان حـیزبە دەسەڵاتـدارەکان و هـێزە سیاسیەکـان و بـاڵ باڵـێنەدا، کە رەنگـدانەوەیەکی نەرێنیـیان لە باردۆخ و کـاری رۆژنـامەییـدا هــەیە. بـاجی ئـەم هەمـوو کێشانەش گـەلە چەوساوەکەمـان دەیـداتـەوە.
سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان، دکتۆر (رێـواز فایـق) لە کۆنفـراسی ساڵانەی سەنتەری میـترۆ بۆ خستنەڕووی، ئامارو رووداوە تونـدوتیژی و گـرتن و پێشێلکارییەکانی دژ بە رۆژنامەنـووسـانی کوردسـتان، لە کۆنگـرەیەکی رۆژنامەوانیـدا کە سەنتەری میـترۆ لە رۆژی ( ١٦/ یانـوار/ ٢٠٢١) لـە شـاری سلـێمانی بـۆ ئـازادی رۆژنـامـەیی سازیکـرد، رێـواز فایـق راگەیانـد و وتی:”حـیزبەکان میدیـای تایبـەتی خۆیان هـەیە، گـەل هەستی پێکردووە و ئەم شـتە دەزانێت، لایـەکی کەشەوە، ئەو میدیـایەش کە ناوی خـۆی نـاوە میدیـای ئـازاد، لە لایـەن حـیزبەکـانەوە پاڵپـشتـیان لێـدەکـەن، تا کـارە نایاساییـەکـان و بڵاوکردنەوەی گەندەڵییەکانیان بشارنەوە” وتیشی:”کە میدای حیزبی سێبەر و کڕدراو و زاڵـە، میدیـای ئازادیـش لە پاشەکشە دایە” رێـواز فایـق پێـیوایە:”زۆر لە میدیـاکان بە پـارەی دزراو و بـە پـارەی سیاسییەکـان دامـەزراون. هـەر لەبـەر ئەوەشـە کـە دۆخـی رۆژنامەنووسی لە پاشەکشە دایە” ئەوەشی وت:”لە رووی میدیاییەوە دەبێت، ئێـمە لە هەرێـمی کوردستان، هەمـوو ساڵێک بڵـێین خۆزگـەمان بە پـار” دکـتۆر رێـواز ئاماژەی بەوەش دا و وتی:”لە بەرامبەر ئەمـەدا میدیـای ئازاد هـەیە، ئەویش چاو و گوێی گەلە، بەڵام لە ئێستادا لە لاوازتـرین بارودۆخـدا دەژی.. دەتوانین بڵێین لاواز کراوە، بەرانبەر بەمەش ئەوانـەی لە لایەن حـیزبەکـانەوە پاڵپـشتیان لێـدەکەن بەهـێزبـوونە” راسـتە کە میدیـای ئـازاد چـاو و گـوێی گەلـن.. بەڵام ریواز خان باش ئەوەش دەزانێت، کە لەلایەن هـەردوو حـیزبی دەسەڵاتـدارەوە چـاو و گـوێی میدیـای ئازادیان گـرتوون، کە یەکێکیان یەکـیتی نیشتمانی کوردستانە، کە خـۆی ئەنـدامێکی باڵای سەرکـرداییەتی. ئەی بـۆ ئەم راستییانە لە دانیشتنەکان و لە کۆنفـرانسەکانی حـیزبەکەی و لە دانیشتنەکانی پەرلەماندا باس ناکات؟ گەر هـیچیشی پێنەکرێت و زۆرینەش لەگەڵیدا نەبن. دەبێتە هەڵـوێستێک بۆی.

تا ئێستا ئەو میدیایانەی کە لە باشووری کوردستاندا کاردەکەن، هـیچـیان نەیانتوانیوە و ناتـوانن گە دەڵـییەکانی دەسەڵاتی هەرێـم ئاشکرابکەن. بە تایبەتیش فـایلەکانی دارایی و نەوت، سەرەڕای خەرجنەکـردنی مووچەی فەرمانبەران. هەچ میدیایەک گەربێتو تەنیا ئامەژەپێکردنێکیش باسیان لێبکەن، رووبەڕووی تەنگپـێهـەڵچـنينێکی زۆر دەبنـەوە یا پەیامنێر و راپـۆرتنێرەکەی بە توومەتێکی بۆ هەڵبەستراو بەنـد دەکرێت. کەسیش بۆی نییە کە دەربارەی چارەنووسی بپـرسـێت، کە چـییان لێکـردوون و لە کـوێیە؟ هەروەکو دۆخی چەندین رۆژنامەنووسی بەندـراو لە گـرتـووخـانەکـانی هـەرێـمدا. بـە تایبەتیـش لە ناوچەکـانی ژێـر دەسـەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستاندا.
وەکو لە مـاوەی ئـەم دواییەشدا روویـدا، ئەو کـاتەی کە لە هەڵـەبجە و لە سلـێـمانی خۆپێشاندانی ناڕەزاییان کرد. سزادانێکی گەورەی دارایی بەسەر هەنـدێ لە میدیاکاندا سەپێنران، بۆ ماوەیەکیش کە لە دە رۆژ کەمتر نەبوو، نووسینگاکانیشیان پێـداخستن.
لە مـاوەی سی سـاڵـدا، گەنـدەڵـییەکی زۆر لە باشـووری کوردستانـدا بڵاوبـۆتـەوە، لە لووتـکەی دەسەڵاتـەوە بۆ خـوارەوە شـۆڕبۆتـەوە. هەمووانش ئەم گەنـدەڵیـیانە بـەدی دەکەن. لە چەندین فایلی گەندەڵیدا، وەکو گەندەڵی لە خزمەتگوزاییەکان، بە تایبەتیش لە کەرتی کارەبا و ئاودا لە پاڵ دۆسییەی گەندەڵی نەوتـدا، کە بە تورکیا دەفـرۆشرێـت. ئەم ئەم رێکەوتنە نهـێنییەش تەنـیا لە نێـوان بنەمـاڵەی دەسەڵاتـدار و تورکیا دایە. تەنانەت پەرلەمـانی کوردستانیش بـۆی نییە کە باس لـەم رێکەوتنـە نەوتییەی نێـوان بنەمـاڵە و تـورکیا بکـات و لێی بکـۆڵـێـتەوە. هـیچ لـە میدیـاکـانی کوردستانیـش ناوێـرن بـاس لە نهێنییەکانی ئەم رێکەوتنە بکەن، یا باسی پارەی ئەو نەوتە بکەن کە چەند ساڵە پارتی فـرۆشتوونی و دەیفـرۆشێت. پارەکـەی چەنـدە و لە کـوێیە و چـیلـێکـراوە؟

لەبەر ئەم هۆیانە دەپرسین بۆچی دەسەڵات لە باشووری کوردستاندا، کاری رۆژنامەیی ئازادی قەدەغـە کردووە؟ وەڵامەکەی ئاسان و روونـە، چونکە میدیـای ئـازاد دەتوانێت، چەنـدین دۆسییەی پەیـوەست بە گەنـدەڵییەوە ئاشکرا بکات. کە لە لایـەن حکـومەتەوە، لەبـەردەم رای گـشتـیدا، کـراون و دەکـرێن. بـە تایبـەتیـش لـە لایـەن هـەردوو حـیزبی دەسـەڵاتـدارەوە. ئەمـەش ئـەوەیـە کـە دەسـەڵاتـدارانی هـەرێـم نایـانـەوێـت. چـونکە ئاشکـرابـوونی ئـەم گەنـدەڵی و دزییانەیـان، سەرەتـای کۆتـایی دەسـەڵاتی حـیزبیـیانە.
ئەمە گرنگترین هۆیە لە هـۆیەکانی رێگریکـردن و قەدەغـەکردنی کاری میدیـای ئازاد لە باشـووری کوردسـتان.
بـۆ ئـەوەی زیـاتر راسـتگـۆ و راشکـاوبین لـەم فـایلـەدا، خوێنـەران دەخـەینە بـەردەم راستیـیەکی روون، پێویسـتە کەمـێک بـاس لە میـدیاکـانی تر بکـەین. کە لە هـەرێـمـدا کاردەکەن. بۆ نموونە میدیـاكان و راگەیانـدنەکانی تورکیا کە لە باشووری کوردستانـدا کاردەکـەن. ئەم میدیـایانەی تورکیا، بە دوو کەنـاڵی سەتـەلایـتی تەلـەفـزیـۆنی کوردیی بەکرێگیراویشەوە کە نۆکەری و پڕۆپاگەنـدە بۆ تورکیای داگیرکەری کوردستان دەکەن. بێگومان ئەم میدیـا و کەناڵانە باس لە گەنـدەڵییەکانی هەرێمی کوردستان ناکەن. بەڵکو دەیانـەوێت کەنـدەڵییەکانی پـارتی دیموکـراتی کوردستانی هـاوپەیمانیان بپـۆشن. چونکە دەسەڵاتـدارانی رژێـمی تورکیاش دووچـاری گەلێ گەنـدەڵی بوونـەتەوە. بە تایبەتش لە کێشەی نەوتدا. سەرەڕای چەندفایلێکی تر.
بۆیە دەبینین میدیاکانی تورکیا، بە تایبەتیش ئەوانـەی سەر بە پـارتی داد و گەشەکـردنی دەسەڵاتـدارن. بە ئەوپـەڕی ئـازادییەوە لە باشووری کوردستان کاردەن، سێ بەشیشیان میتن و سیخوڕی لەسەر گەریلاکانی پارتی کریکارانی کوردستان دەکەن، بە رەزامەنـدی و چاوساغیی پارتی دیموکراتی کوردستان. دەتوانن لە هەر دەرگایەک بـدەن کە بیانـەوێت. هـیچ رێگـرییەک لە کارەکانیان ناکـرێن.
بە هوی ئەوەی کە تورکیا چەندین ناوچەی لە باشووری کوردستان داگیرکردووە، زیاتر لە پەنجـا مۆڵگەی سەربـازیی نـزیک دهـۆک و زاخـۆ هـەیە. تورکیای دەسـتی بەسەر کۆمپانییە نەوتییەکان و ئابووری هەرێمی کوردستاندا گـرتووە. سەرەڕای ئەوەی کە کە هەریمی کوردستان بە تەواوی پشتی بە هـاوردنی کەلوپەل و بەرهـەمە خۆراکییەکان و پيشەسازییەکانی تورکیا بەستووو. بۆیـە میدیـاکانی تورکیا لە باشـووری کوردستانـدا، رۆژانە ستاییـشی پەیـوەندییەکـانیان لەگەڵ دەسەڵاتی هـەریـم دەکـەن.
لە کوردستانـدا، گەلێ میدیـای عـەرەبی و بیانی تـر هـەن کە کاری میدیـایی لە هەرێـمدا دەکەن. بەڵام بە راشکاوی و شەفافـیەت باس لە گەندەڵییەکانی حکومەتی هەرێم ناکەن. چونکە لەژێـڕ فـشاری یاسایەکی تـوندی میدیـای هەرێمدان. لەم دۆخەشدا میدیای ئازاد ناتوانێت کاربکات و راستییەکـان و گەنـدەڵییەکـان و پێشێلکارییەکانی میدیـا، لە کەنـاڵە تەلەفـزیۆنییەکـان و رۆژنامەکانـدا باس بکات. چـونکە زۆربەیـان کەنـاڵ و رۆژنـامەی حـیزبین و رێ بە باسکـردن و بـڵاوکـردنـەوەی را و بیـری ئـازاد نـادەن. چـونکە هـەر میـدیـایەک لـە باشووری کوردسـتانـدا کـاربکات. پێـویسـتە بەرژەوەنـدییەکـانی حـیزبە دەسەڵاتـدارەکـان لەبەرچـاوبگـرن. باسکـردن لە گەنـدەڵـییەکـانی دەسـەڵاتـداران هـێڵی سـوورە. پێویستیشە بە ملکەچی جێبەجێکـردنی مەرج و بەنـدەکانی یاساکانی میدیـای هەرێـمی کوردستان بێت. بە تایبـەتیش لە ناوچـەکـانی ژێـر دەسەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان. هەر میدیایەکی کوردی، هەر رۆژنامەنووس و پەیامنێر و راپۆرتنووسيک رووماڵی گەندەڵی و ستەم و سەرکوتییەکانی حکومەتی دەسەڵاتدار و حیزبەکان بکەن و رەخـنەیـان لـێبگـرن و نـاوی دزییەکـانیـان بهـێـنن و پێـیان بڵـێن پێـتان خـوار دانـاون. رووبەڕووی لێکۆڵینەوە و لێدان و ئەشکەنجەدان و گرتن و سزدان و کوشتن دەبنەوە. بە یەکجـاریش نووسینگاکانیان و هـۆیەکـانی راگەیانـدنـەکـانیان دادەخـەن.
باشـووری کوردسـتان، لە سـایـەی دەسـەڵاتـێکی شکستخـواردوودا، بە دەست کـێـشەی داراییەوە دەناڵێنێ، لە پـاڵ کێشەی خەرجنەکـردنی مووچەی فەرمانبەراندا کە حکومەت ناتوانێت مووچەی فەرمانبەران بدات، بە بیانووی قەیـرانی داراییەوە.. کەچی ساڵانە بە ملیونـان دۆلار لە میدیـاکـانی سـەر بە دەسـەڵاتیان و بۆ حیزبەکـانیـان و بۆ بانـگەشـە و پـڕوپـاگـەنـدەی هـەڵـبژاردنـەکـانیـان و کـڕیـنی دەنگـەکـانی دەنـگـدەران خـەرج دەکـەن. بۆیـە ئـەم پـرسـیارە خـۆی دێنـێتە پێـشەوە: ئەم حـیزبانە ئەم هەموو پـارە زەبەلاحەیـان لە کـوێ بـوو؟! خۆ شاخـەکـانیـش هـیچ میـراتیـیەکیان بـۆ بەجـێـنەهـێشـتوون!
(*) ئەم بابەتە، لەلایەن نووسەر (سەردەم سەلـۆ) وە، بە زمانی عـەرەبی لە ژیـر نـاوی (الصحـافـة في باشـور کوردسـتان.. إمـا إعـلام السلطـة أو لاعـمل صحـفي ) کە لە رۆژی (٤/ یانـوار/ ٢٠٢١) دا، لە سـایـتی (انبـاء ـ وکالـة انباء هـاوار) دا بـڵاوی کـردۆتـەوە. بە دەستکارییـەکی زۆرەوە لە عـەرەبیـیەوە وەرمگـێڕاوە بـۆ سـەر زمـانی کـوردی.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٦/ یانـوار/٢٠٢١




پەروەردەی منـداڵان بە جوانیخـوازی.. رەزا شـوان

دەشێ پێناسەکردنی جوانی زۆر ئاسان نەبێ، چونکە ئەم زاراوەیە پێویستی بە پێناسەی جـیاواز هەیە. بۆ روونکردنەوە بە شێوەیەکی ساکار، جـوانی بریتییە لە خۆشەویستی و لە کۆششکردن بە دوای جوانیدا. هەروەکو لە هونەر و جووڵە و موزیک وژیاندا هەیە.
جـوانی هەستکـردن و پێزانینی تاقـیکردنەوە هەستییە خۆشـەکانە. دەشوتـرێت جـوانی توانـای تێگەیـشتنی کـارە هـونەرییـەکـانە لە شـێوەی رەخـنەدا، بەپـێی پێـوەرەکـانی کە رۆشنبیری دیاریی دەکات. جـوانی چەمکـێکە کە لە کولتوورە جـیاوازەکانی جیهاندا، لە زانیارییە رەوشتییەکان و کۆمەڵایەتییەکـن و دەروونناسی کۆمەڵایـەتیـدا، لیکـۆڵینەوەی لەسەر دەکەن. چەندین زانـا و پەروەردەکاری شارەزا سەرقـاڵی لێکۆڵینەوەی جوانین.
هەمـوو مرۆڤـێک ناتوانێت ببێت بە هونەرمەندێکی ئاوازدانەری موزیکی و گـۆرانی یا ببێت بە شاعـیر و نووسەرێکی بلیمەت، یا شێوەکارێکی بیرفـراوان، یا وەرزشکارێکی هەڵکەوتـوو. بەڵام دەتـوانن لە جـوانی تێبگەن و چـێژ و خـۆشی لـێوەربگـرن. تـوانـای
هەستکردن بە جوانی، رۆحی مرۆڤ دەوڵەمەنتر و دڵی پاکتر و دەروونی باشتر دەکات.
کێ هەیە لە ئێمە کە رۆژی چەنـد ـارێک نەـێتە بەردەم ئاوێنـە و سەیـری خـۆی نەکات و سەری بە شانە نەکات و سەیـری جلوبەرگە جوانەکانی نەکات. یا بەبێ ئوتـووکـردنی جلەکانی بچێتە دەرەوە. ئەمەیان جـوانی دەرەوەمـانە و بە چـاو دەیبینین. بەڵام پێویستە بایەخ بە جوانی ناخی ناوەوەمان بدەین، کە هـەستـێکی دەروونیـیە و بە چـاو نابینرێت. پێویستە بە رەواڵەـت و رووکەشـش نەخەڵەتێـین. زۆر کـەس هـەن، لە دەرەوە جـوانن، بەڵام لە نـاوەوە ناشـیرینن. هـەر شتـێک ببریسکـێتەوە ئـەوە ناگەیـەنێـت کە زێـڕ بێـت. یا تەنیا بـڕیار لەسەر بەرگی پەرتـووک بدەین، بەبێ ئەوەی کە نـاوەڕۆکی پەرتووکەکە بیخـوێنینەوە کە چـی بابـەتـێک جـوانی لەخـۆی گـرتـووە.

(کۆنفـۆشیۆس) دەڵێت:”هەمـوو شتـێک بـڕێک جـوانی هـەیە، بـەڵام هەمـوو کەسـێک ناتـوانێت بیبیـنێت”
(سیگمۆند فـرۆید) دەڵێت:”جـوانی بە گەلێک شێوە لەدایک دەبێت.. تەنیا سووچەکەت بگـۆڕە، لە هەمـوو شـوێنێکـدا دەیبیـنیت”
(شکـسپـیر) یش دەڵێت:”جـوانی و ناشـیرینی نیـیە، بەڵکـو بیرکـردنەوەی مـرۆڤـە، کە جـوانی و ناشـیرینی لێکـدەداتـەوە”
(مستەفا سوباعی) دەڵێت:”جـوانی کـراسـێک نییە کە بمانـڕازێنێـتەوە، جـوانی، جـوانی زانسـت و ئـەدەبـە”
هەر یەکە لە ئێمەش بۆچـوون و هەڵسەنگاندنی جیاوازمان. لە بارەی جـوانییەوە هەیە.
ئەوەی بە لای منەوە جوانە، دەشێ بە لای تۆ یا ئێوەوە جوان نەبێت، یا بە پێچەوانەوە، چونکە لە هەسـت و روانین و خـۆشی و چـێژوەرگـرتن لە جـوانی وەکـو یـەک نین. گەر وانەبوایە هەمەڕەنگەیی و و هەمەچەشنەیی نەدەهاتنە ئاراوە. گەر من حەزم لە رەنگی وەنەوشەیی بێت، دەشێ تۆ حەزت لە رەنگی قـاوەیی بێت، ئەو حەزی لە رەنگی سـەوز بێـت،… هـتد. گەر بە چـاوی گەشبینییەوە لە بـوون بـڕوانین، دەبینین جـوانی لە هەموو گەردیـلەیەکـدا هـەیە. تەنانـەت لە ناشـیرینیـشدا، جـوانی دەبینین.
ژیان بەبێ جوانی و هونەر، وەکو زەوییەکی قـاقـڕ وایە. دەبینین کەسانی دارا پارەیەکی زۆر لە دیکـۆری دەرەوەی ماڵـەکانیان و باخچەکـانیان خەرجـدەکـەن. بۆ ئـەوی چـێژی جـوانی و خـۆشی بە خۆیـان و بە بینەرانیان ببەخـشن. گوزایـشتیشە لە جوانیخوازیان.
پەروەردەی منداڵ بە جوانیخوازی، لە ماڵەوە و لە خێزانەوە دەست پێدەکات، گەر دایک و باوکێک جوانیخـوازبن. هەست و چـێژی جـوانییـان هـەبێت، لە دیکـۆر و رازانـەوە و سـتایـل و رێکخستنی ناومـاڵ و شتومەکەکانیانةدا دەردەکەوێت، شوێـنی پاک و جـوان و گونجاوی شتەکان پێکەوە، گوزارشتە بۆ کەسانی جوانیخواز. ئەم جـوانسازییە هـەر لە منـداڵییەوە کاریگەرییـان لەسەر منـداڵانی بچـووک هـەیە. دایـکان و بـاوکانی هـۆشـیار، هەر لە کۆرپەییەوە منـداڵەکانییان هـۆگری جـوانی دەکەن و بە خۆشی و چـێژی جـوانی پەروەردەیـان دەکـەن و رایـان دەهـێنـن. دەبیـنین دایکانی جـوانـیخواز بـە کەمەرەکـانی لانکەکـانی کورپەکانیانـدا، موورووی جـوان و رەنگـاوڕەنگ هەڵـدەواسن، یا بازنـگ و ملوانکەی رەنگاوڕەگیان لە دەست و ملیان دەکـەن. یا ژووری منـداڵەکانیان بە جۆرەها شتی رەنگ گەش و جـوان دەڕازێننەوە. ئەمانە کارێکی ئەرێنین بۆ روواندنی هەست و چـێژی جـوانی لە دەروونی منداڵە کـۆرپـەکـانیان.
کۆمپانییەکانی دروستکردنی بابەتەکانی یاریی منـداڵان، بۆ سەرنجڕاکێشانی منداڵان بە لای بابەتە دروستکراوەکـانیان، بە رەنگی گـەش و جـوان بابەتەکـان دروست دەکـەن.
لە دوای ماڵـیش، باخچـەی منـداڵان رۆڵێکی گـرنگی هـەیە، لە گەشەکـردنی هـەست و چـێژی منـداڵان بۆ جـوانی. لە میانـەی پـرۆگـرام و بەرنامەی داڕێـژراوی فـێرکـردنـدا.
بەداخـەوە، لە بەشـێکی زۆری باخچـەکانی ساوایـان و لە قـوتابخـانە سەرەتـاییەکـانی کوردستانـدا، هـێـندەی خـەریکی پەسـتانـدنی زانـست و زانیـارین لە مێـشکی منـداڵانی کوردمانەوە، لایەنی گرنگی و پێویستی جـوانیان پشتگوێخستوون. بەڵام زۆر پێویستە کە سروشت و جوانی تێکەڵی فـێرکردن و زانست بکـرێن و بە وانەکانەوە گرێ بدرێن. تێکـەڵی خـۆشی و گـۆرانی و مـوزیـک و یـاری و جـووڵـە و زەردەخـەنـە و پێـکەنـین بکـرێن. زۆر جـاریش فـێربوون و داهـێنانی منـداڵان، لـە رێی ئەنـدامە هەستییەکـانەوە دێنەدی و گەشەدەکـەن، نـەک تەنیـا لە رێی بیـرکـردنەوەوە.
توێژەران و پەروەردەکاران، زۆر باسیان لە سوود و گرنگییەکانی پەروەردی جوانی بۆ فـێرکردن و پەروەردەکردن بۆ ژیـانی ئەمـڕۆ و داهاتووی منـداڵان کردوون. بە تایبەتی لە تەمەنی بەرایی منـداڵـیدا. کاتێکیش منـداڵان هەست بە جـوانی دەکەن و لایـان گەشە دەکـات. کە بە ژینگەیـەکی جـوانی دەوردرابـن.
کەواتا شێوازی فێرکردن و راهێنان لە ساڵە بەراییەکانی تەمەنی منداڵاندا، زۆر گرنگە. بە شـێوەیەکی راستەوخـۆ کارتێکـردنی لە گەشـەکـردن و پێـشکەوتـن و فـێربـوونیـاندا هەیە. بەڵکو فاکتەرێکی یەکلاییکەرەوەیە بۆ هێنانەدی ئامانجەکانی داهـاتووی منداڵان.
هەر منداڵێکیش رێگای جیاوازی بۆ فـێربوون هەیە. پێویستە لە بوارەکانی فـێربوونی جیاواز و بواری جـوانیدا، هەلی دۆزینەوە و داهـێنان و تاقیکردنەوەیان بۆ بڕەخسێنین.
دەکرێت لە شێوەی هـونەری شـێوەکـاری و موزیـک و سەما و هەڵـپەڕکێ و گـۆرانی و درامـاوە، هەستی جـوانی لە منـداڵانـدا بورووژێـنرێـت. لەوێـشـەوە هەسـتی جـوانی لای منـداڵان سەرهەڵـدەدات، کە شوێنە ناڕێکەکان، ماڵ و شەقام و سەیرانگاکان و ژینگەی سروشتی و قوتابخـانەکان و پۆلەکـان پیسکـرابن، خـراپە و ناشـیرینی دەدەنـە پـاڵ ئـەو کەسانەی کە پسیان کـردوون بە پیـس و چەپەڵـیان دەزانـن. جـوانیش لە جـوانی مـاڵ و باخچەی منـداڵان و قـوتابخـانەکـان و پـۆلەکـان و سەیـرانگـاکان و ژینگەی سروشـتیدا بەدی دەکەن. شانازی و پێزانینیش ئەمەش بۆ کەسانی دڵسۆز و پاکـیخواز و جوانیخواز و خۆشەویست و نیشتمان پـەروەر و ژینگەپـارێـز دەگەڕێنـنەوە.
هەموو خەڵکی هونەرمەندن، منداڵان بە سروشتی و رەمەکی جوانیخـوازن و حەزیـان لە هـونەر هەیە. بەڵام مەترسی لەوەدایە کە پەروەردەکاران لە پەروەردەکردنی منداڵان و قوتابییەکانیاندا، شێوازێکی لـۆژیکی وشک و بێتام بگـرنەبەر، ئەوە پشتگوی نەخەن کە خۆشی و جوانی کە بە رەمەکی لە گەڵ منداڵانـدا هاتووە. زۆر لە مامۆستایان هـەن، لە رووی زانست و زانیاری و شارەزایی بابەتەکانی وانەکانیان باگکـراونـدێکی باشیان هەیە. بەڵام لە رووی هـونەری و شێوازی وتنەوەی وانەکانیانـدا نابەڵـەدن. وانەکانیان وشـک و بێ چـێژن و قـوتابییەکـانیان، لە وانەکـانیان بێـزارن و چـێژیان لێـوەرناگـرن.
جـوانیـش مـەرجی زۆرە، گـرنگـترینیان زەردەخـەنەیە.
ئامانجی پەروەردەکردنی منداڵان بە جوانیخوازی، گەشەکردنی هەست و سۆزدارییەکی تەوای جوانییە لە دەروونیاندا. لە میانەی زانینی بایەخی جوانی و رێزگرتن لە جوانی.
هانـی منـداڵان دەدات بـۆ دۆزینـەوە و داهـێنان، گـەربێـت ئـەم ئامادەییەیـان تێـدابێـت.
پەروەردەی جوانی، ململانێ لەگەڵ جۆرەکانی تری پەروەردەکردندا دەکـات، لە رووی هۆشی و رەوشتی و جەستەییەوە. کە کاردانەوەیەکی ئەرێنییان لە ژیانی منداڵان هەیە. پـەروەردەی نوێـش، بە چـاوێکی گـرنگی و رێـزەوە لە پـەروەردەی جـوانی دەڕوانێـت.
بە لای (تـۆڵستۆی) یەوە:”هـونەر هـۆیەکە بۆ گواستنەوەی هەستەکـان بۆ کەسانی تـر. هۆیەکە بۆ کۆکردنەوەی یەکهەستی، کە لە ژیاندا وەکو تاک و کۆمەڵ یارمەتییان دەدات بۆ پێشکەوتنێکی باڵاتر و لەبارتر. کارێکی جوان و ئەرێنییە کە دایکان و باوکان لەگەڵ منداڵەکـانیان بچـن بۆ بینـینی نمایـشێک یا شانـۆیـەکی تایبـەت بـۆ منـداڵان. یا سەردانی پێشانگا هونەرییەکان بکـەن. یا گوێگـرتن لە چەنـد پارچە موزیکـێک و گـفتوگـۆکـردن دەربـارەی مـوزیـک. لەمـانەش جـوانـتر ئامـادەکـردنی منـداڵانە بـۆ وەرگـرتـنی جـوانی. بۆ شیرینکردنی خۆشەویستیان بۆ قـوتابخانە کە بۆیان بووە بە تەواکەر و ئەڵتەرناتیڤی ماڵـەوەیان. گـرنگـترین ئەرکەکـانی قـوتابخـانەش هـەل رەخسانـدنە بۆ قـوتـابییەکـانیان، بە هەمـوو هـۆیـەک و رێگـایەک، گـەر بکـرێـت، جـوانی دروسـت بکەن، رێـزگرتـن لە هـێزی جـوانی بزانـن و گەشە بکات لای قوتابیان.
(بـستالـۆزی) دەڵێت:”سروشت پـڕە لە دیمەنی ئەفسووناوی، بەڵام قوتابخانەکان هـیچ شتێکـیان نەکـردوون تا ئـەم سـۆزدارییە لە منـداڵان راچـەنـێنن”
کەواتا گرنگی پەروەردەی منداڵان لەوەدا قەتیس نەبووە، تەنیا ئەوەبێت کە منداڵان، بە زانست و زانیاری و داب و نەریتی باش و پەسەنـد پابەنـدبن. بەڵکو گـرنگی پەروەردە ئەوەشـە کە بایـەخ بە گەشەکـردنی پـێزانین و چـێژ و خۆشـیش لە هەمـوو جـوانیـیەک وەربگرن. لەئەدەب یا موزیک یا وێنەگرتن بێت. بۆ مرۆڤ تەنیا ئەوەش بەس نییە، کە پارووی بژێـوی هەبێت. بەڵکو پێویستە خۆشی و چێژیش لە جـوانی ژیـان وەربگرێت.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٣/ فـێبروار/٢٠٢١




تاوانەکانی تورکیا لە دژی کورد لە ژینۆسایدی ئەرمەنییەکان کەمتر نییە.. رەزا شـوان

تورکیا رەگـەزپـەرسترین و تیـرۆریسـترین دەوڵـەتە لـە هەمـوو جـیهـانـدا. لە دەسـەڵاتی عوسمانییە داگیرکەر و خوێنڕێژ و تاڵانکەر و کاولکەرەکانەوە، لە ئەتاتورکی ناڕەسەنی گـۆڕبەگـۆڕەوە، تا دەگـاتە ئەردۆگـانی دیکتاتـۆری سیکـۆپاتی. تاسەر ئێسقـان دژایـەتی ئێمـەی کوردیـان کـردووە و دەکـەن، کوردسـتانی نیشـتمانمانیـان داگـیرکـردوون چـەنـد جارێک کاولیان کردووە. تا ئێستا چەندین کۆمەڵکوژیـان لە گەلی کوردمان کردوون. تا ئەمڕۆش ئەم تاوانـە رەگەزپەرستی و قـێزەوەنـانەیان رانەگرتـوون، رۆژ لە دوای رۆژ تـاوانی گەورەتـر و قـێزەوەنـتر لە دژی گەلی کوردمان، مـۆدێـرتـرین چـەکی کوشـندەی قەدەغـەکراوی نێودەوڵـەتی لە کوشتنی خـەڵکی سـڤـیلی کورد بەکـاردەهـێـنن. خـاوەنی ئایدۆلۆژیایەکی بۆگەنن و هەڵگری ڤـایرۆسی رەگـەزپـەرستین. لە تورک زیـاتر هـیچی نەتەوەیەکی تـریان نـاوێت و بە شایـەنی ژیـانی نازانـن . رەگەزپەرستی بووە بە گروپی خوێنیان. نەوەکانیشیان هـەر بەم ئایدۆلـۆژیـا رەگەزپەرستییە گۆش و پەروەردە دەکەن. هەر لە منداڵییەوە فـێریان دەکـەن، کە ببن بە دوژمنی کورد و رقـیان لە کـورد ببێتەوە. رقیان لە هەر کەسێکە کە بە کوردی قسە بکا، بە کوردی گۆرانی بڵێ، بە کوردی فیکە بکا، یا بە کوردیش پێبکەنێ، ناوهێنانی کورد و کوردستان بە جوداخوازی و بە تاوان و بە ناپـکی گەورە دەزانن. کورد کوشتن گەر منداڵی ناو لانکیش بێ بە لایەنەوە رەوایە.
لە ئەمڕۆدا ئەردۆگانی رەگەزپەرست و دڕندە و خوێنڕێژ کە دڕندەترین دیکتاتۆرە، زۆر بێویژدانە و بەزەیی بە منداڵانی کۆرپەی کوردی ناو لانکیشدا نایەتەوە و بە پەکەکەیان دەزانێ. دەستە قێزەوەنەکانی بە خوێنی بێتاوانانی کورد سوورن. پارتەکەی پارتی ناداد و ناگەشەکـردن، لەگـەڵ بزووتنـەوەی نەتـەوەپـەرست و رەگـەزپەرستی گـورەگە بـۆرە تۆرانییە مافـییەکان کە جرجە قـێزەوەنەکە (دەولەت باهـچەلی) سەرۆکیانە. هاوپەیمان و هـاوپیلانن، لە دژایەتیکـردنی گەلی کوردمان، مـەرجی سـەرەکی هـاوپەیمانی و پێکەوە کارکردنیانە. بە هەمـوو رێـگـا و شـێـوازێـک، بە کۆمـەڵکـوژی و گـرتـن و کـوشـتن و راگواستنەوە و وێرانکردنی کوردستانە، دەیانەوێت ناسنامەی نەتەوەیی کورد بسڕنەوە. تا ئەمڕۆش دان بە بوونی (٢٥) ملیۆن کورد لە باکووری کوردستان و زیاتر لە (٥٠) ملیـۆن کورد لە هەمـوو کوردستاندا نانێـن. لە دەوڵەتی ئیمپریالیزمی عـوسمانییەوە، تا ئەمڕۆ نزیکەی یەک ملیـۆن سەربـاز و جـاشی بەکرێگـیراوی تورکیا، بە قـورسترین و کوشندەترین چەکی مۆدێرزمی زەمینی و ئاسمانی بە گـژی شۆڕشگـێڕانی کورد دەچـن. کەچی چەنـد جـارێک ئەردۆگـانی گیلەپیـاو و سەد روو، دەڵـێت: لە تـورکیـادا کێشەیەک نییە، بـە نـاوی کێشـەی کوردەوە. دەک شەرمەزار و رووڕەش بیت.
تورکیا تووشی کوردفـۆبیـا بـووە، دار و و دەوەن بـەرد و دیـوار و تەنانەت سێبەرەکانی خۆشیان لێبوونە بە کورد و رقـیان لێیانە. ئەوەش درۆیـەکی شاخـداری چەواشەکـارییە، گوایە کورد مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی تورکیا. ئەمە بۆختانێکی هەڵبەستراوەی دوور لە راستییە، پاسـاوێکە بۆ دژایەتیکـردن و کوشتـنی کورد لە هـەر شـوێنێکی کوردستانـدا بێت. بوخـتانـێکی بـێ بنەمـایە بـۆ پـەردەپـۆشکـردنی تـاوانە قێزەوەنەکانیان، کە بەرانبەر بە کـورد کردوویـانە و دەیکـەن. تا ئێسـتا کـورد پەلاماری خـاکی هـیچ وڵاتێـکی نەداوە. بە چەکـێکی ساکـارەوە لە خاکی کوردستانـی نیشتمانیدا، لە دژی هـێڕشەکانی داگیرکەران، تەنیا بەرگری لە مانەوەی خۆی و لە خاکی کوردستان کردووە و دەکات. ئەمەش مافـێکی رەوای هەر گەلـێکی ستەملێکـرا و ماف زەوتکـرا و نیشـتمان داگـیرکـراوە.
ئەردۆگانی قورخکردووی دەسەڵات و بڕیارەکانی تورکیا، نەک هـەر کورد، بەڵکو هەر تـورکێش لەگەڵیدا نەبێت، بە تیرۆریست و بە لایەنگـری پەکەکە یا لایەنگری فەتحوڵڵا گویلەنی دەزانێت، دەیگـرن و ئیتر بێ سەروشـوێنی دەکەن و دەبێت هـەواڵی رابـردوو.
پێویستە جـۆ بایـدنی سەرۆکی ئەمریکـاش ئاگـای لەخـۆی بێت. چونکە لەگـەڵ تـاوانە قـێزەوەنەکانی ئەردۆگـاندا نییە. پێـتان سەیـر نەبێت کە تورکیا، رەسـەنی بایـدنیان بـۆ کورد گەڕانـدۆتەوە. لە کاتێکـدا کە ئـەوان دان بە بـوونی گـەلی کـورد دا نانـێن؟!
سیاسەتمەدار تورکی (ئۆرهان میر ئۆغـڵو) کە ئەندام پەرلەمانێکی پێشووی پەرلەمانی تورکیا بـوو، سەر بە پـارتی نـاداد و نـاگەشەکـردنی دەسەڵاتــدا، لە لاپـەڕەی توێتـەری خـۆیدا نووسیوێتی و دەڵێت:”هـەنـدێک وا دەڵـێن کە ناوی راستی جـۆ بایـدن “جـیمۆی بەهـادین ئاغا” یە، بەڕەسەن کوردە و لە خێزانێکی کوردی سەر بە هـۆزی “بیرۆکی” کـوردییە. خـێزانەکەیان لە (یـریڤـان)ی پایتەخـتی (ئەرمینـیا) وە، کۆچـیان بۆ ولایـەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کردووە” مەبـەستی تورکیا لە رەسەنی جـۆ بایـدن کە کـوردە. روونە کە چییە؟ دەیانەوێت لە ئێستاوە جۆ بایـدن بەوە تاوانبار بکەن، کە پشتی کـورد دەگـرێت. ئەمەش بەلای سوڵتان ئەردۆگانی خوێنڕێـژی سەرۆکی ئیخوانـولشەیاتینەوە تاوان و ناپاکییە. چونکە هەرکەسێک نەک پشتگیری بەڵکو ناوی کورد و کوردستانیش بهێنێت بە لای ئەرۆگانەوە تیرۆریست و ناپاکە. گەر دەستیان پێی بگات تیرۆری دەکەن.

نووسەری کوردمان کاک (پێشڕەو ئیسماعیل عـارف) پشتراستی رەسەنایەتی جۆ بایدنی کردووتەوە، بە راست دەزانێت، کە بە راستی جـۆ بایـدن کوردە و لە هـۆزی (جاف)ە لە باشـووری کوردسـتان و مـاوەیـەکی زۆر بنەماڵـەکەیـان لـە دێـی (هـەڵـەدن) ی سـەر بە شارباژێر ژیاون و لێرەوە لە سـەردەمی عـوسمانییەکاندا کۆچیان بـۆ ئەمریکا کردوون. نـاوی “بایـدن” یـش، هەر لـە ناوی دێـێ”هـەڵـەدن”ەوە هـاتووە. تا ئێـرە و ناچـینە ناو درێـژی ئـەم باسەوە.
جۆ بایـدن لە وتارێکیدا، لە کـاتی بانگەشەکـردنی هەڵـبژاردنەکـان بۆ پـۆستی سەرۆک کۆماری ئەمریکا، هـێڕشی کردە سەر ئەردۆگـان و بەڵـێنی ئەوەی دا، کە پشتگـیری لە ئۆپـۆسزیـۆنی تورکیا دەکـات بۆ رووخانـدنی ئەردۆگان. شایـەنی باسیشە کە جۆ بایـدن پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ بەشێک لە سیاسەتمەدارانی کوردا هەیە. خـاوەنی بیـرۆکەی دابەشکـردنی عـێراقە بـۆ سێ هـەرێـمی فـیدرالی.
باڵیـۆزی پێشـووی ئەمـریکا (جـێمـس جـێڤـری) لە تـورکیا، وتی:”گـەشـبین نیـم بە پەیـوەندییەکانی نێـوان واشنتۆن و ئەنکـەرا”
ئەمەو دانـانی (بـریـت ماکگـورک) بە رێکخـەری کاروبـاری ئەمریـکا لە رۆژهـەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا، لە لایەن جۆ بایدنەوە، بوو بە دڕکـێکی تر لە جەستەی تورکیا.
بریت ماکگورک لە کاتی ئۆباما و ترامپدا کاربەدەستێک بـاڵای ئەمریکابـوو. بـەڵام لە ساڵی (٢٠١٨) دا دەست لە کارکێشانەوەی راگەیاند، لەسەر ئەو بڕیارەی کە ترامپ دای بە کشانەوەی سوپای ئەمریکا لە سوریا و هەڵکردنی گڵۆپی سەوز بۆ تورکیا بۆ ئەوەی رۆژئاوای کوردستان داگیربکات. بریت دژی داگیرکردنی رۆژئاوای کوردستانە.

بێگومان جۆ بایـدن، ئاگای لەهەمـوو ئەو تاوانانە هـەیە کە تا ئێستا تورکیا لە کوردی کـردوون. بایـدن کەسێکی ئازادی و دیموکراتیخـوازە و بـڕوای بە مافەکانی مـرۆڤ و سەروەریی یاسا هـەیە. دوور نیـیە کە داکـۆکی لە ئـازادی و مافـەکـانی کـورد بکات. لەوانەشە کە تورکیا ناچاربکات، کە گفتوگۆی ئاشتی لە نێوان تورکیا و کورد دا دەست پێبکاتەوە و شەڕ لە دژی کورد رابگـیرێت.
لە یەکەمین راگەیانـدنی بەڕێوەبـەرێتی سەرۆکی تـازەی ئەمریکا جـۆ بایـدن، دەربـارەی تورکیا، داوای ئـازادکـردنی سیاسەتمـەدار و خۆپـاڵـێوی پێشووی کـورد بـۆ سـەرۆکی کۆماری تورکیا سەلاحەدین دێمیرتاش” و چالاکوانی مەدەنی”عـوسمان کافالا”یان کرد.
ئەردۆگانی دیکتاتۆر، کە لەلیبیادا شکستیهێنا، دەیەوێت هـێڕشێکی بەربڵاو بکاتە سەر رۆژئاوا و باشووری کوردستان بە بیانووی بوونی پەکەکە. وەزیری بەرگری تورکیا ” خەلـوسی ئاکار” بە ئاشکـرا وتی کە لەگـەڵ حکـومەتی عـێراق و دەسەڵاتی باکـووری عـێراقـدا ـ بە لاشێوە کفـربوو کە ناوی کوردستان بهێنێت ـ لەسەر پەلاماردانی پەکەکە رێکەوتووین. ئەردۆگـانی خوێنڕێـژ وتی ئێمە لە ناکاوێکـدا هـێڕش دەکـەین.
هەر پارت و لایەنێکی کوردی هـاوپەیمانی لەگەڵ تورکیا و عـێراقـدا و ئێرانـدا، لە دژی پەکـەکـە و شۆڕشگـێڕانی رۆژهـەڵاتی کوردستان و شەڕڤـانانی رۆژئـاوای کوردسـتان بکات، لەپێناوی مانەوەیان لە دەسەڵاتـدا و قـورخکـردنی دەسەڵات لە بنەمـاڵەکانیانـدا، سیخوڕی نۆکەری بۆ تورکیا و عـێراق و ئێران بکەن و دەربـارەی هـێز و بارەگاکان و شوێنەکانی پەکـەکـە و شەرڤـانـان و پێشمەرگەکـانی رۆژهـەڵاتی کوردستان زانیـاری و نهـێـنی بە تـورکیا و عـێراق و ئێـرانی داگـیرکەرانی کوردستان بـدەن، ئەوانـە جـاش و خـۆفـرۆشن، ناپاک و تاوانبـارن. مۆرکی ناپاکی بە خۆیانەوە دەنێن و شایانی ئەوە نین کە لە کوردستانـدا بژیـن. ئەوەی تنۆکێک رەوشت و ئابڕووی هەبێت هـاوکاری دوژمن ناکات لە دژی برایانی کوردی. کوردستان بە باکـوور و باشوورییەوە، بە رۆژهـەڵات و رۆژئـاوایەوە، نیشـتمانی پیـرۆزی هەمـوو کوردیـکی دڵسـۆز و کوردستان پـەروەرە. بوونی پەکەکە و شۆڕشگێڕانی رۆژهەڵات لە باشووری کوردستاندا، ناشەرعی نیـیە و نیشتـمانی خۆیـانە.
سوپا و جاشە بەکرێگیراوە ئیسلامییەکان و داعشەکانی تورکیـای رەگـەزپەرست، دوای ئـەوەی کە لە لیبیادا شکستیهـێنا و نەیانتـوانی پێگە و بنکەیەکی ئیخـوانولشەیـاتین لە لیبیادا بکەنەوە و دەست بەسەر سامـانی لیبیادا بگـرن.
ئەردۆگان بۆ مەبـەستی سیاسی و بۆ دووبـارە هەڵبژاردنەوەی بۆ سەرۆکی داهاتـووی تورکیا، پیـلانی هـێڕشکـردنە سـەر رۆژئـاوا و باشـووری کوردسـتانی داڕشـتووە، بە هاوپەیمانی لەگەڵ عـێراق و پـارتیـدا، نیـازی گڵاویـان وایە کە لە بەهـاری داهـاتـوودا هێڕش بکەنە سەر کورستان و بەشێکی تری لێداگیربکەن. هـاتنی وەزیـری بەرگـری تورکـیا ” خەلوسی ئاکار” کە دەستەکـانی بە کوشتنی خوێنی سڤـیلی کورد سوورە، بۆ بەغـدا و بۆ هەولێر، بۆ جێبەجێکردنی پیلانە چەپەڵەکەیان هات. کە بەرەیەکی شەڕی سێقۆڵی لە دژی پەکەکە دروستبکەن و پەلاماری شەنگار و قەندیل و دیرۆکی رۆژئاوای کوردستان بـدەن. هەفـتەیەک بەر لە ئێستا، ئەردۆگانی گیلەپیـاو، رایگەیانـد و وتی ئیمە لە ناکاویکدا هـێڕش دەکەینە سەر پەکـەکە. گەر وا تێـبگـات کە بە زەبری هێز دەتوانێت کورد ملکەچ بکات، زۆر نەزان و گەمژەیە و باجێکی زۆری ئەم رقە رەشە و گەمژەیی و کەرایەتییەی دەداتـەوە.
هەرگیز بەرپـرسان و وەزیـرانی تورکیا و ئێـران بۆ کـاری بـاش روویـان لە کوردسـتان نەکـردوون و ناکەن، تەنیا بۆ پیلانگـێڕی لە دژی کورد روویـان لە کوردستان کردوون. دەبوایە خەڵکی شاری هەولێر بە تایبەتی و شارەکانی تری باشووری کوردستان لە دژی سەردانی خەلوسی ئاکار بۆ شاری هەولـێر، خۆپێشانـدانێکی ناڕەزایی گەورەیان لە رێی فرۆکەخـانەی هەولـێر و بارەگای حکومەتی باشـووری کوردستانـدا سازیـان بکردایە و سەرکۆنەی تاوانەکانی تورکیایان لە دژی کورد بکردایە. بە داخەوە لە ترسی ئاسایش و میتی تورکیا، کە بە پانی و درێژی هەولـیردا تەراتـین دەکـەن، نەیانـوێـرا خۆپێـشانـدان بکەن، دەسەڵاتدارانی دەسەڵاتی کوردی دەسـت بە سیـنگەوە پـێشوازییـان لە خەلوسی خوێنـڕێـژ کرد و بەڵـێنیان پێیدا کە هاوکـاری سوپـای تورکیای داگیرکەری کوردستان لە دژی برایـانی کوردیـان دەکـەن. ئامـادەن کە ببن بە کـڵاوسـووری پێش لەشکریـان.
ناپلیۆن دەڵێت:” نەمتوانی ئیسپانیا بگرم، چونکە جاشیان نەبوو” بە داخەوە کە جاش و نۆکەر و خۆفـرۆش و ناپـک و نیشـتمان فـرۆش لەناو کورد دا، رەگهەڵکـێش نەکـراون. ئەگیـنا نەدەگەیشتن بەم تانگانـەیـەوە و بە رۆژە چارەنـووس نادیـارە. لەگەڵ ئەوەشـدا گەشبینم کە رۆڵە دڵسۆزەکانی گەلەکەمان، دەست لە خەبات و قورباندان و بەرگریکردن لە کوردستان هەڵناگرن و درێژە بە خەباتی سیاسی و رۆشنبیری و دیپلۆماسی چەکداری دەدەن، زووبێت یا درەنگ داگیرکەرانی کوردستان ناچـاردەکەین کە چـۆکیان دادەدەن و دان بە مافـە ڕەواکانی گەلەکەمانـدا بنێن. هـیچ مافێکیش ون نابێت، گەر خاوەن ماف دوای بکەوێت.
رەزا شـوان
٢٦/ یانـوار/ ٢.٢١




کاکەلەیەکی کوردی (٨) ساڵان بوو بە یەکەمی جیهان لە بیرکاری.. رەزا شوان

منـداڵێکی کوردمـان کە ناوی (یـوسف ئـۆرهـان ڤـالـینجا ئـۆغـڵو) ه، تەمەنی (٨) ساڵە. خـەڵکی پارێـزگای (هـاکاری) یە، لـە باکـووری کوردسـتان. پـۆلی سێی سـەرەتـاییە لـە قوتابخانەی (شەهـید سەڵاحەدین) لە هاکاری. زۆر لە بـیرکاری”ماتماتیک” دا زیرەکە.
داوای لە باوکی کرد، کە رێی پێبدەن بۆ ئەوەی بەشداری لە تاقیکردنەوەکانی پێشبڕکێی
(کاریـبۆ) بۆ بیرکاری لە (کەنـەدا) بکات. باوکی بە ئەوپەڕی پێخۆشحاڵـییەوە رازیبوو.
لەم پێشبڕکێیەدا، بە کاکەلە (یوسف) ەوە (٢٥٥٥) قوتابی زیرەکی قوتابخانەی بنەڕەتی لە هەمـوو شوێنێکی جیهـانەوە هـاتن و بەشـدارییـان، لـەم پێشبڕکێیەدا کـرد.
تاقـیکردنەوەکان دەستی پێکـرد. کاکەلە یوسـف زۆر بە دڵـنیایی و خـێرایی و هـێمنییەوە وەڵامی هەموو پرسیارەکانی دایـەوە. لە ئەنجـامدا یوسـف پلەیەکی بـاڵای بەدەستهـێنا و بـوو بە یەکەمی ئەو هەمـوو قـوتـابیە بەشداربـووانەی جیهـان، لە پشبڕکێی کاریبـۆی.
باوکی یوسف (ئۆرهـان ڤـالـینجـا ئـۆغـڵو) وتی:”یوسف لە بیرکـاریدا زۆر زۆر زیرەکە، کە پشتگـیریمان لـێیکرد، ئـەم سەرکەوتنـە مەزنـەی بەدەستهـێـنا. ئێمـە زۆر شـادیـن و شانـازیی پێـوە دەکـەیـن”
مامۆستاکەی یوسـف (رەجـەب ساڤـاش) دەربارەی ئەم سەرکەوتنە گەورەیەی یوسـف، وتـی:”یوسـف لـە بیرکـاریـدا زۆر زیـرەک و سەرکەوتووە و کوڕێـکی جیاوازە. کاتێک کە بۆ تاقـیکردنەوەکان چـووە پێشەوە. ئێمە دڵنیابووین کە یوسف سەرکەوتنێکی گەورە بەدەست دەهـێنێت. بە راستی سەرکەوتنەکەی زۆر گەورەیە. هـیوادارم هەموو منـداڵان، وەک ئـەم سەرکەوتنـەی یوسـف بەدەستبهـێنن”
ئێمەش پـڕ بەدڵ، جـوانترین پیرۆزبـایی لە کاکـەلە یـوسف و لە خانـەوادەکەی دەکـەین. وەکو منداڵـێکی کوردیشمان زۆر شانـازایی پێـوەدەکـەین و ئـەم سەرکەوتنـەی یـوسف، سەرکەوتنە بـۆ هەمـو منـداڵانی کورد. هـیوای تەمەنـدرێـژبێت و داهـاتوویەکی گـەش و بەرز و باڵاشی بـۆ دەخـوازیـن.
رەزا شـوان
٢٢/ یانـوار/٢٠٢١




ئالیتا ئاندرا لە دوو ساڵییەوە بوو بە وێنەکێشێکی جیهانی.. رەزا شـوان

کچۆڵەی جوانکیلە و رووخۆش (ئالیـتا ئانـدرا) لە باوکێکی ئوسترالی (مایکل ئانـدرا) و لە دایکێکی رووسی (نیکا کڵاشینکـۆڤـا) لە (٩/ یونـایەر/٢٠٠٧) لە شاری (مێلـبۆرن) لە ئوسترالیا لەدایکبووە. بە باشی بە زمانی ئینگلیزی و رووسی قسەدەکا و دەنووسێ. دایک و باوکی دوو هـونەرمەنـدی شـێوەکـاری ناسراون لە ئـوسترالیادا.

ئالیتا ئاندرا، یەکێکە لە دە منـداڵی بلیمەت و پەرجـۆ (موجـیزە) لە جیهانـدا. لە تەمەنی دوو ساڵاندا یەکەمین پێشانگای تایبەتی خۆی کردەوە. بوو بە بچووکترین هونەرمەندی وێنـەکـێشی پیشـەیی لە جـیهانـدا. ئالیـتا وێنەکـێشێکی خـۆڕسکی داهـێنەرە. تابلـۆکـانی زۆر بـەرز و مەبەسـتار و نـاوەڕۆک قـووڵـن، جـێی سەرسوڕمانی بینەرانن. گوزارشت لە نـاخ پاکی و لە خەیـاڵ فـراوانی کچۆڵەیەکی بەهـرەمەنـدی بلیمەت و پەرجـۆ دەکەن.
بە هـەزار لە شێوەکاران و لە هەوادارانی هـونەری تازە، واقـیان وڕمـا لە شێواز و لە رێبـازی هـونـەریی ئالیتای سـاوا، لەو رەنگە گـەش و جوانـانەی بەکـاری هـێناون، لە قـووڵی واتـا و مەبەست و ناوەڕۆکی تـابلۆکـانی. زۆر بەگەرمی چەپڵەیـان بـۆی لێـدا و پیـرۆزبـایی و دەستخۆشی و ئافـەرینیان لـێکـردن.
تەمەنی ئالیتا تەنیا (٩) مانگ بـوو، هـێشتا فـێری قسەکـردن نەببوو، پێشی نەگـرتبوو، کۆرپەیـەکی شیرخـۆر بـوو. باوکی لە ژورێکی ماڵەکەیانـدا، پارچـەیەک قـۆماشی سپی گەورە و چەنـدین قوتووی بۆیەی رەنگاوڕەنگی سەر واڵای دانـا، بۆ ئەوەی تابلۆیەک بکـێشێت. ئالیتا بە گاگـۆڵـکێ رۆیشت و چـووە سەر قـوماشەکە و بە ئـارەزووی خـۆی کـام رەنگ بە لایەوە جـوان بـوون، دەستە قـنجەکانی تێدەنـان و بە پەنجە ناسکەکـانی لەسەر قوماشەکەدا، بە راست و بە چەپـدا هـێڵی دەکـێشا و پێـدەکـەنی. هەمـوو قـژی و دەموچـاوی و جلەکـانی و دەست و پێیەکـانی بە بۆیـەوە بـوون. بـاوکی لـێیگەڕا و لای نەدا. ئالیتای بچووک یەکەمـین تابلـۆی کێشا. دیمەنی لە بۆیەنـانی خۆی لە رەنگەکان، دانیشتنی لەسەر قوماشەکە و لە نێوان ئەو هەموو بۆیـە جـوانەدا، ببـوو بە تابلۆیەک. باوکی دەڵـێت:” ئەم کارەی ئالیتا تەنیا یاریکـردن بە بۆیـە نەبـوو، جاروبار دەوەستا و بیـری دەکـردەوە.. دووبـارە دەستەکـانی دەخستـنەوە نـاو بۆیـەکـان و بە قـومـاشەکەدا دەهێنان. لە دواییدا دەستی بە چەپڵەلێدان کرد. ئەمە یەکەمین تابلۆی ئالیتای نـۆ مانگ بـوو کە کـێشای. لە راستـیدا دیمەنـێکی زۆر جـوان و سەیـری هەبـوو. تابلـۆکەی زۆر سەرنجی راکێشام. گەلێک لێکدانەوەم دەربارەی تابلۆکەی هەبوون جێی سەرسوڕمانی مـن و دایکی بوو.. گەر دەروونناسێکی منداڵان، تابلۆکەی شیبکردایەتەوە. رەنگە زۆر راز و نیـاز و شـتی تـری لێ تێـدەگەیشت” ئەم تابلـۆیەی لە مـۆزەخـانەی هونـەری لە لەنـدەن پـارێـزراوە.
دایـک و بـاوکی بۆیـان دەرکەوت کە ئـالیـتای کچـیان منـداڵـێکی بلـیمەت و پەرجـۆیە.
ئالیـتا لە ئێـستادا تەـمەنی (١٣) ساڵانـە، دەڵـێت:” تەمـەنـم نـۆ مانـگ بـوو کە تابلـۆی یەکەمم کێشا. بیرم نایەتەوە کە چۆن ئەو کارەم کرد” لەوانەیە لەو تەمەنە منداڵییەدا بە بیـری نەیاتەوە کە چـۆن بۆ یەکەم جـار وێنەی کـێشا، بەڵام بە دڵنـیاییە دایک و بـاوکی دەزانـن و لە یادیـانە، کە چـون ئالـیتای کـۆرپـەیـان، هـۆگـری تێکـەڵکـردنی رەنگەکـان بـوو. لـەو رۆژەوە، دایـک و بـاوکی رۆژانـە لە ژوورەکـەی ئالیـتەدا کە نـاویان لێـناوە (ژوری جـادوویی ئالیتا)، کە پـڕە لە بۆیەی رەنگـاوڕەنـگ و لە قـوماش و لە فـرشە و لە شتی تـر و لە تابلۆکانی ئالیتا. لەو رۆژەوەدا، دایک و باوکی پـارچە قـوماشی سپی و بۆیەیان دەخستە بەردەستی، بە ئەوپـەڕی ئـازادی و هـەوسی خۆی بۆیەی دەکردە سەر قوماشەکانی بەردەستی و بە پەنجەکانی بۆیەی بە سەریادا بڵاودەکردنەوە. دوایش فێری بەکـارهـێنانی فـرشـە بـوو. بەو منداڵییە کاتێکی زۆری بە وێنەکـێشان بەسەردەبـرد.
تەمەنی ئالیتا ئانـدرا (٢٢) مانگ بوو، تا ئەم تەمەنەی کۆمەڵـێک تابلۆی رەنگاورەنگی هەمە بابـەتی کێشابـوون. بەڕێـوەبەری پێشانـگای شەقـامی (بـرۆنـزویک) لە مێلبـۆرن، (مـارک جامیسۆن) کردنـەوەی پێشانـگایـەکی تایبـەتی، بـۆ هـەردوو ژنـە هـۆنەرمەنـدی شـێوەکاری ناسـراو (نیکا کـڵاشینکـۆڤـا) ی دایـکی ئالیـتا و (جـولیـا بالینـۆف) راگەیـاند.
کڵاشینکۆڤـا، پێشنیاری بەشداریکردنی هونەرمەنـدێکی شێوەکاری تری بۆ بەڕێوەبەری پێشانـگاکە کـرد، کە ببـن بـە سـێ ژنـە هـونەرمەنـدی بەشـداربـوو. جامیـسـۆن یەکـسەر رازی بوو. نیکا کڵاشینکۆڤا (١٥) تابلۆی رەنگاوڕەنگی ئالیتای کچی خستینە پش چـاو بەڕێـوەبەر، بێ ئـەوەی ئاشکـرای بکات، کە ئـەم تابلۆیـانە ئالیـتای کـچی کـێشاویـانن.
بەڕێوەبەر زۆر سەسامی تابـلۆ جـوان و رەنگە ئەکریلیکە گەش و گونجاوەکانیان بـوو. یەکسەر بڕیاری دا کە بخرێنە پێشانگاکەوە. بەڵام لە دواییدا زانی ئەو تابلۆیانە، تابلۆی ئالیتای کچی نیکا کڵاشینکـۆڤـایە، کە تەمەنی (٢٢) مانگانە، هـێندەی تر سەرسام بـوو. تابلۆکـانی زیندووبـوون، گوزارشتیان لە ژیـان و جـووڵە و داهـاتوو دەکردن. بە رەنگی گەش و جـوان و پاک کێشابـوونی. مارکی بەڕێـوەبەر، تابلـۆکانی ئالیتای کرد بە ریـلام بـۆ پێشانگاکە. کە پێشانگاکە کرایەوە، بینەرانی زۆر سەرسام بوون و واقیان وڕما، کە منـداڵـێکی بیست و دوو مانگان ئەو تابـلۆیانەی کـێشاون. وێنـەی ئالیـتای سەر و قـژ و جلوبەرگي بە بۆیـە نەخـشاو و نموونە لە تابلۆکانی، لە رۆژنـامە و گۆڤارەکانـدا بڵاویان کردنەوە، بووش بە مانشێتی میدیاکان و بە یەکەمین هەواڵی راگەیانـدنەکانی ئوسترالیا. بە (بیـکاسۆی بچـووک) یش ناویـان بـرد. لـە کـۆی (١٥) تابلـۆی نمایشکـراوی (٧) یـان فـرۆشران. کە نـرخەکــانیان لە (٣٠٠ ) دۆلار بـۆ (٣٠،٠٠٠) دوڵار بـوون.

لە دوای مانگێک لە کردنەوەی ئەو پێشانگایە و ناوبانگ دەرکردنی، ئالیتای بچکـۆلە لەگەڵ باوکـیدا، سەردانی (هۆنگ کۆنگ) یان کرد، لەوێـدا پێشانگایەکیان بۆ تابلۆکـانی کردەوە. یەکێک لە تابلۆکانی کە دەربارەی (وێستگەی مـیری ئاسمانی رووسی) یە، بە نـرخی (٢٤،٠٠٠) هـەزار دۆلار فـرۆشـرا. ئـەم نـرخـە بەرزەش نـەک بـۆ سـاوایـەکی شیرخۆری شێوەکار، بەڵکو بۆ وێنەکـێشێکی گەورەی پیشەییش پارەیەکی کەم نەبـوو.
ئالیـتا ئانـدرا، لـە تەمـەنی (٤) ساڵـیدا، لـە (٤ بـۆ ٢٥/ یـۆنیـۆ/٢٠١١) لـە پێـشانگـای (گەلەری ئاگورا) لە مێلبۆرن لە ئوسترالیا، پێشانگایەکی کەسێتی کردەوە، لەژێـر ناوی (پەرجۆی رەنگەکان) کە (٢٤) لە تابلۆکانی نمایش کرد، هەموویان بۆ فرۆشتن بوون. نرخیان لە (٥ بـۆ١٠) هەزار دۆلار بـوون. (٩) لە تابلۆکانی بە زیـاتر لە (٥٠) هەزار دۆلار فرۆشران. چەندین دیمانەی تەلەفزیۆنی ورۆژنامەییان لەگەڵدا کردن، هـێندەی تر ناوبانگی دەرکرد. ئالیتا ئانـدرا، بوو بە مایەی شانازی بۆ ئوسترالیا و بۆ خـێزانەکەی. بووش بە بچـووکترین هونەرمەنـدی شێوەکاری جیهـانی. تا ئێستاش لەسەر داخـوازی چەندین لە شارە گەورەکانی وڵاتـانی ئەوروپـا و ئاسیا و ئەمریکادا و رووسیا و چـین، وەکو مێلـبۆرن، هـۆنگ کونگ، نیویـۆرک، مەیـامی، لەنـدەن، مۆسکـۆ، پترسبۆرگ و چەنـدین شاری تریش. پێشانگای نمایشکردنیان بۆ تابلۆکـانی کردۆنەتەوە. ژمارەیەک زۆر لە تابلۆکانی فرۆشران، تا ێستا گرانترین تابلـۆی بە (٥٠) هـەزار دۆلار فـرۆشـرا.
ئالیتا ئاندرا، هەر لە تەمـەنی (٤) سالانـدا. لە رۆژی (٦بـۆ ٩/ دێسەمبەر/ ٢٠١١) لە نیـویـۆرک و لە (میـامی بیتش) لە ئەمریـکا. لە پێشانگای (ئـارت بـازل) کە یەکـێکە لە باناوبانگترین پێشانگای ساڵانە لە جیهاندا، بۆ نمایشکردنی هونەری منداڵان، کە زیاتر لە (٤٥٠) هـونەرمەندی منداڵان و شێوەکارانی پسپۆری شێوەکاری منداڵان و چەندین لە رەخنەگران ئامادەبوون. ئالیتای ئوسترالی، گەشتریـن ئەستێرەی منداڵانی شێوەکاری ئـەو پێشانـگایە بـوو. لە لایـەن رەخنـەگـران و هـونەرمەندان و میدیاکانی ئەمریکا وە، نازنـاوی (منـداڵە بلـیمەتـەکە) کەیـان لـێـنا.
ئالیتا ئانـدرا، لە تەمەنی (٥) ساڵانـدا، لە رۆژی (١٢/ یـۆنیـۆ/٢٠١٢) دا. لە پێشانگای هـۆڵی (گەلەری ئاگورا ) لە مێلبۆرن لە ئوسترالیا، لە ژێر ناوی (نهـێنی گەردوون) دا، پێشانگای دووەمی خـۆی کـردەوە.
ئالـیتا ئانـدرا، لە ئێستادا تەمەنی سـیانـزە سـاڵە. تا ئێستا لـە زیـاتر لـە (٢٥) پێشانـگای نێـودەوڵـەتی جیهـانیدا، بە تابلـۆ رەنگـینەکـانی بەشـداری کـردووە و باشـترین ئەنجـامی بەدەستهێناوە و خەڵاتی رێـزلێنانیان پێشکەش کردوون. زۆرترین تابلۆکانی فرۆشراون. گەرچی ئالیتا بە فـرۆشتن و دوورکەوتنەوەی تابلۆکـانی لێی، خەمگـین دەبـوو، چونـکە بە پارچەیەک لە رۆح و جەستەی دەزانین. هەروەکو گیانەلەبەریـك خۆشیانی دەویست.

ئالیتا ئاندرا لە تەمەنێکی زۆر بچـووک و لە ماوەیەکی زۆر کەمـدا، بەهـرەی هـونەریی گەشایەوە، توانی پێگەیەکی شایستەی جیهانی بەدەستبهێنێت و ببێت بە ئەستێرەیەکی گەشی ئاسمانی هونەری نیگارکێشی جیهانی و ببێت بە یەکێک لە بلیمەتەکانی جیهان.
بەشـێکی زۆر لە تابلۆکـانی خـراونەتـە مۆزەخـانە هـونەرییەکانی شارەکـانی جـیهـان.
ئالیتا هـێشتاش منداڵە و لە سەرەتای ژیانی دایە. درێژە بە داهێنان دەدات. چاوەڕوانی ئـەوەی لێدەکـرێت، کە داهـاتـوویەکی گەشـتری ببێت.. ببێت بە کەڵـە هـونەرمەنـدێکی جیهـانی.. ببێت بە (پابـلۆ بیکاسۆ و لیۆنارد داڤـنشی و جاکـسون بولـۆک) ێکی تـر.
نیکا کڵاشینکـۆڤـا لە بـارەی ئالیـتای کچـیانەوە دەڵێت:”ئالیـتا لە میانەی رەنگەکـانەوە دەدوێ، ئەو بە وێنە گوزارشت لە قسەکانی دەکات، بە لای ئێمەشەوە بینینی تابلۆکانی گوێگرتنمانە. ئالیتا بە وێنەکێشان گوزارشت لە نـاخ و لە خەیاڵ و هـیوا و خەونەکانی دەکات. هەندێ جار دەنگی تێکەڵ بە تابلۆکانی دەکا و لەگەڵ وێنەکێشاندا گۆرانی دەڵی، و هەندێ لە تابلۆکانیشی رەخنەئامێزن. ئالیتا زۆر جار بە دیار تابلۆکانیەوە سەما دەکا، کەمانجە یا پیانۆ لێدەدات، بە دەوریانـدا دەسوڕێتەوە و چەپـڵە لێدەدا، هـەروەکو ئەوەی کە لەگەڵ خۆشەویسترین هـاوڕێی دابێ. لە کاتی کـێشانی تابلـۆکـانیشـیدا زۆر بە وردی سەرنج دەدات. تەمـەنی دوو سـاڵان بـوو، کە دادەنیشت بـۆ ماوەیـەک هـەردوو دەسـتی دەخستنە سەر زەوی، یا دەیخستنە بن گوێیەکانی و بیـری دەکردەوە. زوو هەسـتم بەوە کرد کە ئالیتا لە منـداڵانی هـاوتەمەنی خۆی جیـوازتـر و بیرتـیژتـر و خەیـاڵ فـراوانـتر و بەهـرەمەنـترە.. شـێوازیشی لە وێنەکـێشانـدا جـیاوازتـرە لە شـێوازی منـداڵانی تـر”
ئالیتا ئاندرا، هـونەرمەندێکی سوریـالی داهـێنەرە، تابلۆکـانی سیمبولین و گوزارشتن لە هونەری ئابستراکـتیفی، بە تەواویش بە ئاراستەیەکی تازەی دوور لە چاولـێکەری و لە دووبارەکردنەوەی کڵـێشەی باوی سەردەم تێپەڕیو. ئالیتا لە تەمەنی دوو ساڵییەوە، بوو بە خاوەنی شێواز و رێباز و ستایـلی خـۆی. میـدۆمێکی تری داهـێنا بۆ گوزارشتکـردن. گـۆڕانێکی نـوێی بە هـونەری شێوەکاری بەخـشی و ماتـریـاڵی تـری بـۆ زیـاد کـردووە. تاقیکردنەوەیەکی هەستی قـووڵی بە تابلـۆکانی بەخـشیون، هەر تابـلۆیەک لە تابلۆکانی چـیرۆکـێکن، یا رەخـنە، یا گوزارشتن لە خۆشی و لە داهاتوویەکی نموونەیی گـەشتر.
ئالیتا ئانـدرا، بە زۆری بۆیـەی ئەکـریـلیک (جـورە بۆیەیـەکە کە زوو وشک دەبێـتەوە) لەسەر قـوماشی سپی رووبەر گەورەدا دەکێشێت. لە زۆر لە تابلۆکانیدا، شتی سێ لایی بۆ زیاد کردوون، وەکو: دیناسۆر و بـۆق و پەپـوولە و پەنگینی پلاستیکی و مـوروو و گەڵا و توێکڵ و ریشاڵ و چیلکەی دار و کەوچک و کەمانجە و فرشە و پێڵاو و پـەڕی باڵـندە و گەلێ شتی تری تێکەڵ بە بۆیـەی سەر تابلۆکانی کردوون. ئەم شتانە رەهـەنـد و قووڵاییـەکی زیاتریـان بە تابلۆکـانی بەخـشیون و چـێژ و کاریـگەرییەکی زیاتـریشییان لەسەر خەڵکی هەیە. ئالیتا زۆر بە وردی و دیقـەت و بە بایـەخەوە تابلـۆکانی دەکێشێ. زیاتـریـش رەنـگە گەشەکـان بەکـاردەهـێنێ. هـونـەری شـێوەکـاری بـوونە بە گـرووپی خوێنی ئالیتا و بەبی وێنەکێشان هەڵناکا. تابلۆکانی وزەن بۆ گیانی و پەنجەرەیـەکـن بـۆ ئەقـڵ و هـزری داهـێنانی، مایـەی شـادی و کامـەرانین بـۆی. چـێـژ و خـۆشی و هـیوا و گەشبینیش بـە تەماشـاکەرانی دەبـەخـشـن.

رەخنەگـرانی شێوەکار، شێوازی هـونەری وێنەکێشانی ئالیتا ئاندرا، لە لیستی هـونەری ئابستراکتیفی (تەجریدی) ریزبەند دەکەن. لە تەکنیکی سوریالی خۆتەنی و رێکەوت دا. بە هـەریـەکە لـە کەڵـە هـونەرمەنـدە شێوەکـارە داهـێـنەر و بەنـاوبـانگەکـانی سـەدەی بیستەم، جـاکسـۆن بـولـۆک و سلڤـادۆر دالی و پابـلـۆ بیکاسـۆ بەراوردیـان کـردوون.
هەرچەنـدە کە ئالیتا، هونەرمەندێکی شێوەکاری سوریـالی نوێخـوازە، لەگەڵ ئەمـشدا، دەڵـێت:”مـن هـیچ دژایـەتیـیەکـم لەگـەڵ هـونـەری کلاسـیکیـدا نیـیە.. بـەڵام هـونەری ئابستراکـتیفـی سەربەسـترە.. شـێوازی مـن وەکـو گـەردوونی ئـازاد وایـە”
من تەنیا وەکو نووسەر و هەوادارێکی هونەری شێوەکاری، لە تابلۆکانی ئالیتا ئاندرام روانی و کەمێک تێگەیشتن و لێکـدانەوەم بۆیـان هـەیە. تەنیا ئەو کەسە هونەرمەنـد و رۆشنبیرییە هونەرییانە و رەخنەگرانە دەتوانن لە تابلۆ سوریالی و سیمبولییەکانی ئالیتا ئاندرا تێبگەن و تا رادەیەک ناخـی بخـوێنـنەوە و بە وردی رەنگەکـان و هـێڵکارییەکانی تابلۆکـانی لە هەمـوو روویـەکەوە لێـیان تێبگەن و بە جـوانی لێکـیان بدەنـەوە و واتـا و مەبەستەکانیان شیبکەنەوە، کە باکگـراوندێکی رۆشنبیریی هـونەرییان هـەیە و بەڵـەدن لە شـێواز و رێباز و لە قوتابخانە هـونەرییەکانی هونەری شـێوەکاری. چونکە تابلۆکانی سوریـالی و سیمبولـین و هەمـوو کەسێک بە ئـاسانی لێـیان تێناگـات. هـەر رەنگـێک لە رەنگەکـانی، هەر هـێڵـێک لەهـێڵەکـانی تابلـۆکـانی ئالیـتا واتـای سیمبولی خۆیـان هـەیە. دەربـڕینی هـزر و بـیر و زادەی خەیـاڵ و داهـێنانی ئالیـتای هـونەرمەنـدی نوێخـوازن.
شایەنی باسیشە، بێجگە لە وێنەکێشان، ئالیتا ئاندرا، چەند ئارەزوویەکی تریشی هـەیە، لەوانـەش: کەمانجـە و پیانـۆ لێـدەدا، گـۆرانی دەڵـێ، سەمـای بالیـا دەکـا و گـرنـگی بە فـیزیکی تیـۆری و زانیـارییە گەردوونییەکـان دەدا.
ئالیتا دەڵێت:” کەمانجـە تەنیا ئامـێرە کە دەکرێ، تـووڕەبێت، شـادبێت، خەمگـین بێت”

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە سوودم لە چەنـدین سـایتی ئینگـلیزییەوە وەرگرتـووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ١٧/ یانـوار/٢٠٢١




جـوان یەکەمین کچۆڵەیە لە جیهان کە پێی خستە سەر مانگ.. رەزا شـوان

جـوان کچـۆڵـەیەکی کـوردە لە باشـووری کوردسـتان. تەمەنی دوانگـزە سـاڵە، هـەمیشە خەونی بەو هـیوایەوە دەبینی کە ببێت بە یەکەمین کـچ لە هەموو جیهانـدا کە پێی بخـاتە سـەر مانـگ. دوو شـەو بەر لە جـەژنی نـەورۆزی ساڵی رابـردوو، مانگی تابـانی گەش و جـوان، بە تـریـفەی زەویی روونـاک کردبـۆوە. جـوان بە وردی لە ماـنـگی دەڕوانی. بیری لەوە دەـکردەوە، کە لەگەڵ هەردوو براکەیدا، شـڤان کە ساڵێک لە خۆی گەورەترە و دـیلان ساڵـێک لـە خـۆی بچـووکـترە، گەشـتـێک بـۆ سـەر مانـگ بکـەن. جـوان بـەم خەیـاڵەوە نووسـت. خـەونێـکی زۆر خـۆشی بیـنی. لە خـەونـەکـەیـدا لەگـەڵ براکـانی و چـەنـد هـاوڕێیـەکـیدا، خەریکی جـێبەجـێکـردنی پـرۆژەیـەک بـوون، بـۆ ســەر مانـگ.
بە هەموویان کەشتییەکی ئاسمانیان دروست کـرد و ناویـان لێنا (کوردسـتان ـ ١). کە لە سێ بەشی سەرەکی پێکهـاتبوو. بەشی یەکەم گالێسکەی نیشتنەوە لەسەر مانگ، ناویان لێنا (باوەگوڕگوڕ) بەشێ دوەم ناویان لێنا (ئامـەد) شوێنی دانیشتن و نووست و خواردن و پڕ لە هـەوای ئـۆکسجـین بـو، بەشی سێیەمیش ناویـان لـێنا (کۆبـانی) کە بریتیبوو لە رۆکێتێکی پاڵنەری زۆر بەهێز. سەر لوتکەی چیای (ئاگری) یان لە باکووری کوردستان بۆ دەستپێکردنی گەشتەکەیان دیاریکـرد. لە شاری (مەهابـاد) لە رۆژهـەڵاتی کوردستان جلوبەرگی تایبەتی کەشتیوانییان بۆ دروستکردن، لە شاری سلیمانیش خواردنی وشکی کوردیی وەکو ( کولـێرە، هەنجـیری وشک، مێـوژ، باسووک، کولـیچـە، دانـۆک، گـەزۆ، شەربەتی مێوژ، هەنگوین) و ئاوی سارد، ئاڵای کوردستان، کامیرای ڤیدیۆ، دەزگایەکی پەیوەندی بێتەل و مۆبایـل و چەنـد تابلۆیەکی لەسەر نوسراو و هەنـدێ پێـویستی تریان بـۆ ئامـادەکـردن و خستیانیـانە شـوێنی دیـاریکـراو لـە بەشـی دوەمی کەشـتی ئـاسمانی (کوردسـتان -١) هەریـەکـەشـیان بـوتـڵـێکی گـەورەی پـڕ لـە گـازی ئـۆکسجـینـیان لـە کۆڵەپشتەکـانیان بەست. جـوان فەرمانـدەی تـیمی سـەر مانـگ بـو، دیـلان فـڕۆکـەوانی باوەگوڕگور بوو، شڤانیش فرۆکەوانی ئامەد بو. هەریەکەش لە هـیوا و میـنا و مـریەم، لـە (وێسـتگەی ئاسمانی هـەولـێر) لـە بـەشی راگەیـانـدنی هـەواڵی گەشـتەکەدا بـوون، راستەوخـۆ قـۆنـاغ بە قـۆنـاغی گەشتەکەیان بۆ کەناڵە تەلەفـزیۆن و رادیۆکانی جیهان دەگواستنەوە. لەسەر پەردەی کۆمپیوتەرەکانی ژورەکەیان چاودێری گەشتەکەی کەشتی ئاسمانی(کوردستان ـ ١) دەکرد.
تاقـیکردنەوە و راهـێنانەکانی مەلـەوانی هـەرسێ کەشتیوانییە ئاسمانییەکان بە رێکی و سەرکەوتویی تەواوبوون. هەموو پێویستی و پێداویستییەکانی گەشتەکەیان ئامادەکردن. دیـلان زۆر حەزی لە گوێگـرتنی سـروود و گـۆرانی رەسەنی کوردییە، داوای لە شـڤان وجـوان کرد، کە رازیبن تۆمـارکەرێکی گەورەی بۆ گەشتەکەیان لەگەڵ خوێـدا بهـێنێت. جـوان و شـڤان دڵیان نەشکانـد و رێیان پێـیـدا کە بیهـێێـت. هەرسێ بەشەکـانی کەشـتی (کوردستان ـ ١) لە سەر سەکۆی هەڵدان لەسەر چیای ئاگری بەستران. جـوان و شـڤان و دیـلان، بە جلوبەرگە سپی تایبەت بە گەشتەکەیان دەرکەوتن. دەستەکانیان هەڵـبڕین و ئێوارە باشیان لە جەماوەری ئامادەبـوو کرد. ئینجا چـونە نـاو (ئـامـەد) ی بەشی دوەمی (کوردستان ـ ١). خۆیـان باش بە قـایشەکـانی کورسییەکـانیانەوە بەسـتن. لـەم ساتـەدا، کەمـێک خـێرایی لێـیدانی دڵـیان زیـاتر بـوو.
خەڵکییەکی زۆر لەسەر گرد و سەربانە بەرزەکان و شەقامەکانی شارەکانی کوردستان و جیهانـدا، چاوەڕێی هەڵدانی کەشتی (کوردستان ــ١) بوون، کە بەرەو مانگ دەرپەڕێت.
ئێـوارەیەکی درەنگ بوو، لە بنکەی چاودێـریـدا (ئـۆکـەی) درا، ژماردنی هـاتنەخوارەوە دەستیپێکـرد: ١٠- ٩- ٨ – ٧- ٦- ٥- ٤ – ٣ -٢ – ١ – ٠ – گرررم. زرمەی دەنگێکی زۆر بەهـێز هات و رۆکێتی کۆبانی لە دواوە ئاگری لێهەستاو و کەشتی (کوردستان ـ ١) بە خێرایەکی زۆری لە رادەبەدەر بەرەو بۆشایی ئاسمانی هەڵدا.. کلکە ئاگرێکی گەشی بەدواوەوە بـوو. نـاخی ئاسمانی روونـاک کـردەوە. دەنگی چەپڵەلـێدان و هـاوارکردن و هەڵهەڵەلێدان و چـڕینی سروودی ئـەی رەقـیب، لە لایەن خـەڵکـییەوە. سیمفـۆنیایـەکی بێوێنەی موزیـکی زۆر خۆشیان پێکهـێنابوو. لە دوای دوو خـولکەک رۆکێتی کۆبانی لە بەشی ئامەد جیابـۆوە و گـڕی گرت و هـاتەخوارەوە و کەوتە نێو (دەریاچـەی وان) ەوە. کەشتییەکە لەچاو ونبوو. دوای چەند خولەکێک لە هـێزی کێشکردنی زەوی رزگاری بو. جارێک بە دەوری زەویـدا سوڕایـەوە. کەشتیوانییەکـان قـایشەکـانیان کـردنەوە. کێـشیان زۆر سوکـتر بـو، وەکو ماسی لە هەوادا لەناو ژوری ئامـەدا مەلەوانیان دەکـرد. ئینجا لە رێی هـەر چوار مـۆتـۆڕە بەهـێزەکـانی کەشتییەکـەوە. بە هـێز و تینێکی زۆر بە گـوڕ و بە خـێراییەوە، بەرەو مانگ بەرزبـوونـەوە. هەرسێ کەشتیوانییەکان زۆر دڵخـۆشبون. شەوێکیان بە قسەی خۆش و پێکەنین بەسەربـرد. تاوێکیش نووستن. کەوتنە رۆژەوە.

دیـلان: کـاکە شـڤـان، دادە جـوان، رێیـم پێبـدەدەن با گورانییەکتـان بـۆ لـێـبدەم؟

شـڤان: ئـەی بـۆ نـا. ئێمەش حەزدەکەین گوێمان لە گـۆرانییەکی خـۆشی کـوردی بێ.

دیـلان کاسێتی گـۆرانی (بـاران بـارانە.. هـەور و بـارانە) ی خستەناو تۆمارکەرەکەی.

جـوان (بە پێکەنینەوە): دیلان گیان ئێمە زۆر لە هەور و بارانەوە دورکەوتووینەتەوە. کـەی کـاتی ئـەم گـورانییە.

دیـلان: کەواتە گورانی (ئـەی مانـگ) ی مامۆستا (عـەلی مـەردان) تـان بـۆ لـێدەدەم؟
شـڤان: دیـلان گیان لە پەنجەرە خـڕەکەوە سەیـری دواوە بکە. بـزانـە زەوی دەبیـنی؟
دیـلان (سەیـری کـرد): بـەڵی زەوی وەکو تـۆپێکی زۆر گەورەی شین و سـپی دیـارە.
جـوان: شینەکە زەریاکان و دەریاکانن.. سپییەکەش هەورەکانی ئاسمانی گۆی زەوین.
دیـلان: دادە جـوان زۆرمـان مـاوە بگەینـە بەسـەر مـانـگ.
جـوان: بە بۆچـونی مـن سبەیـنێ دەگەینـە ئاسمانی مانـگ.
شـڤان: خـێرایی و تیـژفـڕینی کەشتییەکەمـان لە رادەبـەدەرە و تیـژتـرین کەشتیـیە. خـێراییەکەی (٠٠٠، ٢٥) بیست و پـێنج هـەزار کیلـۆمەتـرە لە کـاتـژمێرێکـدا.
دیـلان: دادە جـوان مـاوەی دوری نێـوان زەوی و مانـگ چـەنـد کـیلـۆمەتـرە؟
جـوان: مـاوەی دوری نێـوان زەوی ومـانـگ لە (٣٨٤) هـەزار کیلـۆمەتـر زیـاترە.
بەیـانی دەگـەین بە خولـگەی مانـگ، بـڕوانـن کە مانـگ چەنـد گـەورە و جـوانە.

بـۆ بەیـانی شـەوی دوەم کەشـتی (کوردسـتان ـ١) گەیشـتە ئاسـمانی سەر مانـگ.
جوان: پێویستە من و دیلان خۆمن ئامادەبکەین و بچینە ناو گالێسکەی (باوەگوڕگوڕ).
شـڤان: دەی ئێوە بـڕۆن. دوای دە خولەکی تر، مـن باوەگـوڕگوڕ لە ئامـەد دەتـرازێنـم. بە ئامەد بە دەوری مانگـدا دەسوڕێمەوە. ئێوەش بەپێی پـلانی داڕێـژراومان لە شوێنی دیـاریکـراو، لەسـەر مانگـدا بنیـشنەوە. لە کـاتی دیـاریکـراوی گەڕانەوەشـدا، بێـنەوە خولگەی مانـگ. پێـویسـتە زۆر بە وردی بە وریـایی پلانـەکەمـان جـێـبەجـێبکەن.
جـوان و دیـلان چـوونە نـاو گالێسکەی (باوەگوڕگوڕ) ی یەکەی سەر مانگ. ئامادەبون و (ئـۆکەیـان) بە شـڤان دا. شـڤانیـش باوەگـوڕگـوڕی لە ئامـەد تـرازانـد. بـاوەگـوڕگـوڕ رووی لەسەر سەرمانگ کرد. (ئامـەد) یش کە تەنیا شـڤانی تێدابوو. لە بەرزی شەست بۆ حەفـتا کیلـۆمەتـر بـەدەوری مـانـگـدا دەسوڕایـەوە.
باوەگوڕگوڕ کە دیلان فـڕۆکەوانئ بوو، بەرەو سەر مانگ ئاراستەی کرد، لەسەر مانگ نزیک بـۆوە، بـەڵام لە شـوێنی دیـاریکـراو بۆ نیشتـنەوەیان، چاڵـێکی زۆر قـوڵی لێـبوو، دیـلان پەشـۆکا. جـوان خـۆی باوەگـوڕگـوڕی ئاراستە کـرد و لە چاڵـەکەی دورخسـتەوە و بـەرەو تەختـاییەک ئاراسـتەی کرد. خـێرایی باوەگـوڕگـوڕی زۆر هـێواش کـردەوە. گـڵۆپەکانی قاچەکـانی باوەگـوڕگـور لەسەر کۆمپیوتەرەکـەی بەردەمیانـدا سووربـوون، نیشانەی ئەوە بوو، کە لەسەر مانگ نزیکـبوونەتەوە. بـاوەگـوڕگـوڕ لـەتـرێـکی داو و وەسـتا، گـڵوڵپەکـانی قـاچەکـانی سـەوزبـوون. نیشانـەی ئـەوەبـوون کە لەسەر مانگـدا نیشـتەوە. مـژدەی گەیشتـنیان بە سەرمانـگ، بە بنکەی چـاودێـری لە هـەولـێر دا.
جـوان ( لەنـاو گالـێسکەی باوەگـوڕگـوڕ لەسـەر مانـگەوە): هـەلـو کاک هـيوا.. هـەلـو مریـەم گیان.. هەلـو میـنا گیان.. من و دیلان دەبینن.. گوێتان لێمانە؟ وەڵامان بدەنەوە؟
هـیوا، مریـەم، میـنا: بـەڵی.. بـەڵی جـوان گیان، راستەوخـۆ دەتـابینـین و گـوێشمان لە دەنگتانە. راستەوخۆش دیمەنەکـان و دەنگەکـانتان بۆ هەمـو کەنـاڵە تەلەفـزیۆنییەکانی جیهـان دەگوازینـەوە.. ئای کە مژدە و ساتێکی خۆشی بێوێنەیە.. چاوڕێی ئەوە دەکەین کە داببەزنە سەر مانگ. لە شارەکانی کوردستان، بوو بە هەڵپـەڕکێ و هەڵهـەڵـەلێـدان.
جـوان و دیـلان، لە دوای کەمێک پشوودان و خواردن و خواردنەوە. دەرگای گالێسکەی باوەگوڕگوڕیان کردەوە. پەیـژەی چـوونە سەرمانگیان لە نێـوان دەرگـای باوەگوڕگوڕ و سەرمانگ دانـا. دیـلان کامیراکـەی کردە مـلی.. جـوان پییەکانی خسـتە سـەر پەیـژەکە و دابەزی و پێی راستی لەسەر سەرمانگ دانا و ئینجا پێی چەپی دانا، یەکەمین هەنگاوی لەسەر مانگـدا نا و وتی:
” ئەمـە هەنگـاوێکی بچـووکی کچوڵـەیەکی کـوردی کوردسـتانییە.. بـەڵام قـەڵـمبازێکی گـەورەی مرۆڤـایـەتییە” وتیشی:” ئای چ رۆژێـکی مـەزنە.. چ سەرکەوتێکی بێوێنەیە بۆ هەمـوو ژنـانی جیهـان” وتیشی:” چ شانـازییەکی گەورەشـە بۆ کوردستان، کە کچـە کوردێـک، بۆ یەکەمـین جـار، پـێی خـستە سـەر مانـگ”.
لەم کاتەدا دیـلان لە سەر دەرگای باوەگوڕگوڕەوە، بە کامیرای ڤیدیـۆ وێنـەی کەشتیوان جـوانی خـوشکی دەگـرت.. لە دوای بیـست خـولـەک دیـلانیـش دابەزییـە ســەر مـانـگ.
ئەو رۆژەش، رۆژی جـەژنی نـەورۆز بـوو. بوو بە دوو جـەژن بۆیـان. جەژنی گەیشتن بەسەر مانگ و جەژنی نەورۆزی نەتەوەیی کورد. بە بۆنەی ئەم دو بۆنەیەوە، جـوان و دیـلان دەسـتی یەکتریاـن گرت و پیرۆزبـاییـان لە یەکـتری کـرد.. تـێریش هـەڵـپەڕیـن. ئەمەش یەکەمین یادی جەژنی نەورۆز و یەکەمین جاریشە کە لەسەر مانگدا هەڵپەڕکێی کـوردی بکـرێت.
دیـلان: داده‌ جـوان، خـۆزگـە (مـامە قـالە مـەڕە) ی شمشاڵـژەنیش دەمـاو و لەگـەڵمانـدا بوایـە. لـێرەدا تـێـر شـمشـاڵی بـۆ دەژەنـین.
ئینجـا پیاسەیەکـیان لەسـەر مانـگـدا کـرد.. نـزیـکەی (٣٠٠) مەتـر لە باوەگـوڕگـوڕەوە دوورکەوتنەوە. بە دوربین سەیریـان کرد، زنجـیرە چـیایەکی بەرزیـان بینی، لە زنجـیرە چیاکانی زاگرۆسی کوردستان دەچوو. دوایی دیـلان (ئـاڵای کوردستان) ی لە سەر مانگ چەقـانـد و باش دایکـوتی. لەسەر تابلـۆیەکیش وێنەیەکی رەنگـاوڕەنگی هەرسێکیان بە دارێکەوە داکوترابوو ئەویشیان چەقانـد. لەژێر وێنەکەدا نوسرابـوو. ئێمە خوشکـێک و دوبـرا (جـوان، شـڤان، دیـلان) کە کوردین و لە کوردستانەوە هاتووین بۆ سـەر مانگ.. پەیـامی ئاشتیمان بۆ هەمـوو مـرۆڤـایـەتی هـێـناوە”
تابلۆیـەکی تریشیان چەقانـد، کە میدالیایەکی گەورەی لە زیـو دروستکـراوی پێوە قـایـم کرابـوو، لە سەر دیوی یەکەمی میدالیاکە، وێنـەی کـچ و کوڕێکی منـداڵـن، کە دەسـتی یەکتریـان گرتووە، جلوبـەرگی کوردیـیان لەبەردایە. لەسەر دیـوەکەی تـری میـدالـیاکە مێژووی رۆژی گەیشـتنیان بۆ سەرمـانگ (١/ نـەورۆز/ ٢٧٢٠) کوردی لـێنووسراوە. هـەنـدێ خـاک و خـۆڵ و بـەردی سـەر مانگـیشـیان کـردە ناو تـورەکـەیەکـەوە. تـا زانـا جـیـۆلـۆجـییەکـانی کوردسـتان تـوێـژینەوەیـان لەسـەر بکـەن. گـەر لە نێـو جلەکـانیانـدا ئامێری فـێنکردنـەوە نەبـوایە، بەرگـەی گەرمیی رۆژی سەرمانگـیان نەدەگـرت. کـێشی جـوان لەسەر زەوی (٥٦) کیکـۆ گـرام بـوو، بەڵام لەسەر مانگـدا (٩) کیلۆگـرام بـوو. گەر بازێکی گەورەی بەرەو ئاسـمان بدایـە، بە قـەد بـاڵای کۆشکـێکی باڵا سێ نهـۆمی بـەرزدەبـۆوە. چـونکە هـێزی کـێشکـردنی مانـگ لاوازە.
خوارن و ئاو و ئۆکسجینیان هەر بایی رۆژێک پێ مابوو. بۆیە بیریان لە گەڕانەوە کرد. پەیوەنـدیشیان لەگـەڵ شڤانـدا بچـڕابوو، چونکە شـوێنی نیشتنەوەکەیـان لەسەر مانـگ، شـوێنی دیاریکـراویـان نەبـوو. شـڤانیش ئەمـانی نەدەبیـنی.
جـوان و دیـلان گەڕانەوە بۆ ناو گالـێسکەی باوەگوڕگوڕ. کەمێک پشویـان دا. ویسـتیان کلـیلی (سویـچی) مۆتـۆڕەکـانی باوەگـوڕگـوڕ بابـدەن و هـەڵی بکەن، تومـەس لە کـاتی دابـەزیـنی دیـلان بـۆ ســەر مـانـگ، کـۆڵـەپشـتەکـەی لـێکەوتـبـوو و شکابـوو. جــوان پێـنوسەکەی خسـتە شـوێـنی کلیـلەکەوە و بایـدا و هەڵیکـرد. کـێشەیـەکی تریشـیان بـۆ دروست بوو. پاتـری وزەبـەخـشی کارەبـاییەکـان، شـەحـنی زۆر دابـەزیبــوو، تـوانـای بـزوانـدنی مـۆتـۆڕەکـانی. گـالـێسکەی بـاوەگـوڕگـوڕی نەبـوو. دوخـێکی زۆر دژوار و چارەنوسساز بوو، بۆ جـوان و دیـلان. لە نێـوان ژیان و مـردنـدا بوون. دوای دامان و رامـان و بیـرکـردنـەوە. جـوان دەزگـای تۆمـارکەرەکەی دـیلانی بینی، کە لەگەڵ خۆیـدا هـێنابـووی بـۆ نـاو گالـێسکەی بـاوەگـوڕگـوڕ. تـۆمـارکەرەکەی لە دیـلان وەرگـرت و پشـتەکـەی کـردەوە کـە چـوار پیـلی گـەورە تێـدا بـوو، چـوار پـیـلی یەدەکـیـش لەنـاو کۆڵـەپشـتەکەی دیـلانـدا بـوو. جەمسەرەکـانی هەمـوو پیلاکـانیان بەیەکـەوە بەســتن و وایـەری پاتـرییـەکەی باوەگـوڕگوریان بـە هەردوو جـەمسەری پیـلە لێکـدراوەکـانـەوە بەسـت. جـوان پێنـوسەکەی بـادا، مـۆتـۆڕەکـانی باوەگـوڕگـوڕ کەوتـنەوە کـار. ئیـنجـا دیـلان پەنجـەی بـە دوگـمـەی بەرزبـوونـەوەی باوەگـوڕگـوڕدا نـا. بە خـێراییـەکی زۆر بـەرو ئاسـمانی مانـگ بەرزبـوونـەوە. زۆری پێنەچـوو، گەیشـتن بە ئامـەد کە شـڤانی تێـدا بوو، تا ئەو کاتە سی جار بە دەوری مانگـدا سووڕایەوە. گالێسکەی باوەگوڕگوڕ نـووسایـەوە بە ئامـەد. جـوان و دیـلان چـوونەوە نـاو ژوری ئامـەد و لەگـەڵ شڤانـدا یەکـیان گرتـەوە و ـباوەشـیان لە یەکـتری دا و پیـرۆزباییـان لـە یەکـتری کـرد. ئینجـا باوەگوڕگوڕ رۆڵی نەمـا. بـۆ بارسـووکی گەڕانـەوەی ئامـەد بـۆ سـەر زەوی، شــڤـان بـاوەگـوڕگـوڕی لـە ئامـەد تـرازانـد و لـە ئاسمانـدا جـێـیان هـێـشت. نـازانـن کـە چی بەسـەرهـات.
لە کوردسـتانـدا، ئامـادەکـاری بـۆ گـەڕانەوەیـان کـرا، بەلـەمـێکی گـەورەی تایبـەتی لە ناوەڕاستی (دەریاچـەی دوکـان) ی نـزیکی شاری سلـێمانی لە چـاوەڕوانی گەڕانـەوەی کەشتییەوانەکانـدا بـوو. بە هـەزاران کەسیش لە رۆخی دەریاچـەی دۆکاندا ریـزببوون.

کەشـتی (کوردسـتان – ١) گەیشتەوە نێـو بەرگەهـەوای زەوی. شـڤان هـێواش هـێواش خێراییەکەی کەمکـردەوە. هەرسێ کەشتیوانییەکە (جـوان ، شـڤان، دیـلان). لە بـەرزی پێنج سەد مەتـرەوە بە پەڕەشوت خۆیان هەڵـدایە نـاو ئاوی دەریاچەی دوکان، یەکسەر دەریانیان هـێنان و خستیانیانە ناو ژورێکی بەلەمەکەوە. پێش کەشتییوانەکانیش كه‌شتی (کوردستان ـ ١) یش کـەوتە نـاو دەریاچـەی دوکـان. ئەویـشـیان خستە سەر بەلـێمێکی گـەورە بـۆ ئەوەی لەمـۆزەخـانەی سلـێمانی دابنـرێـت.
هەرسێ کەشتییەوانەکان بۆ ماوەی هەفتەیەک لە (دابڕینی تەندروستی) دا مانەوە،لایەن لیژنەیەکی پزیشکییەوە، هەموو پشکنینێکیان بۆیان کرد، نەباکە ڤایرۆسی سەری مانگ چوبێتە گیانیانەوە. دەرکەوت کە هەرسێکیان تەنـدروستن و هەڵگـری هـیچ ڤـایـرۆس و پەتـایەک نـین.
پێشوازییـەکی فـەرمی و جـەمـاوەریی زۆر گەرمیـان لێکـردن.. بـە چـەپـکە نـێرگـزی کوردستان، نێرگزبارانیان کردن. میدالـیای زێـڕینی رێزلێنانی ئـازادی و ئازایەتیشـیان لەمـل کـردن.
جـوان لە پەیامەکەیـدا بۆ جەماوەری پێشوازیکەران، وتی:” راستە کە گەیشتن بۆ سەر مانـگ سەرکەوتینێکی زۆر گـەورەیە.. بەڵام سەر مانگ نە ئـاوی لێیە و نە هـەوا و نە ژیـان.. هـیچ شوێنـێک لە کوردسـتانی شیرینـمان و لە ئەستـێرەی زەوی دڵگـیرتـر نییە. بۆیە دەبێـت، هەموومان ژینگەی سروشتی کوردستانی نیشتیمانی جوانـمان بپارێـزین”
لەم کاتەدا، دایکی جوان، بانگی جوانی کرد:” جوان گیان، هەستە نانی بەیانی دەخۆین”
جـوان”ئای دایکە گیان چی خەونێکی خۆشم بینی. دوای نانخواردن بۆتانی دەگێڕمەوە”
() بۆ بیـرۆکەی ئەم چـیرۆکەم، سوودم لە گەشـتەکەی کەشتی ئاسمانی (ئەپـۆلـۆ-١١) وەرگرتـووە، کە لە ساڵی (١٩٦٩ز) یەکەمین کەشتی بـوو کە لەسـەر مانـگدا نیشتەوە. () ئەم چیرۆکەم (چیرۆکـێکی خەیاڵی زانستی) یە، کە تا ئەمڕۆش ئەم ژانـرە چیرۆکە لە ئـەدەبی منـداڵانی کوردمانـدا زۆر کەمـە. زۆر بەکەمیـش چیـرۆکنووسانی منـداڵانی کوردمـان خۆیـان لـە وێـزەی داون.. ئـەم چـیرۆکە بـۆ ئاستی مێـردمنـداڵان گـونجـاوە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ١٠/ یانـوار / ٢٠٢١




چاڵی هـەژاری لاوانی ئێران لوشـدەکا.. و. رەزا شـوان

بێ هـەژمارکردنێکی زانـراو.. چـاڵی هـەژاری.. لاوانی ئێران هەڵـدەلـوشێ!

“هـیچ هـیوایەکم نییە، تا ئێـوارەش لەسەر کارەکـەم بـوم، کـاتم نییە تا بیـر لە هـیواکان بکەمەوە” ئەم وشانە کریکارێکی منـداڵ دەریـبڕی، کە تەمەنی لە سیانزە ساڵ کەمترە،
هەموانی تـوش شۆک کرد. کەس کار ناکات. گەر ئەم قسەیە پێشتر ئامـادە کرابێت، یان لە راستیدا، لە خەیاڵ و مێشکی منداڵێک دایە. تا ئەم ساتـەش رون نییە کە بـۆچی ئەو مردنی هەڵبژارد؟ چونکە هیـچ هـیوایەکی نییە. یا هۆکارێکی تری لەپشت مردنەکەیەوە هـەیە؟ خۆکوژی ئەم منداڵە، بەپێی رۆژنامەی (جیهان سەنعەت) لە هۆیەکانی گەیاندنە کۆمەڵایەتییەکانـدا، دەنگـدانەوەیەکی گەورەی دایەوە.
“رەزا” بە خۆکوژی کۆتایی بە ژیانی خـۆی هـێنا. لە دوای تێپەڕبونی پـێنج ساڵ، کە لە بەرنامەیەکی تەلەفـزیۆنیـدا دەرکەوت، بە هەموانی راگەیانـد، کە شەو و رۆژ کاردەکات بۆ ئەوەی خۆراک بۆ خێزانەکەیـان دابین بکات.
کە پێشکەشکاری بەرنامـەکە پرسـیاری هـیواکانی لێکـرد، لە وەڵامـدا وتی:” مـن هـیچ هـیوایەکم نییە، کاتـم نییە تا بیـر لە هـیواکانـم بکەمـەوە”
راپۆرتەکـانیش باسیان لە هـۆی خۆکوژی ئەم منداڵە نەکردوە. بەڵام هـاوڕێکانی هـۆی خۆکـوژی رەزا، بە کێـشە ئابـوری و بـاری بژێـوییەوە دەبەستـنەوە.
لە هەر ” ٦٠ ” چرکەدا، منداڵـێک لە جیهانـدا خۆی دەکـوژێ.
بەپـێی هەژمـارکـردنی “رێکخـراوی تەنـدروستی جـیهانی”ساڵانـە مـلیـۆنێک منـداڵ بە کارەساتی خۆکـوژی سەردەنێـنەوە. واتـە لە هـەر ” ٦٠ ” چـرکەیـەکـدا، منـداڵـێک بە خۆکوژی کۆتایی بە ژیـانی خۆی دەهـێنێ. بەپـێی پوختەی راپۆرتی دروستی پـزیشکی، تەنیا لە ساڵی (٢٠١٩) دا (٥١٤٣) کەس لە جیهاندا، بە خۆکوژی کۆتاییان بە ژیانیان هـێناون. لە نێـوانیانـدا (٣٦٢٦) یان پیـاون و (١٥١٧) شیان ژنـن.
زۆربونی خۆکوژی لە نێوان لاوانی ئـێراندا:

لە “ئێران” دا، هەژمارکردنی خۆکوژی لاوان و منـداڵان زۆر نهـێنییە. هەژمارکردنێکی فـەرمی راگەیانـدراو نییە. بـەڵام پێـش چەنـد رۆژێـک لەمەوە بـەر، قـسەکـانی وەزیـری پێشوی پەروەردە و فـێرکردن لە ئـێران ” سەیـد محەمـەد بەتحـایی” لە بـارەی کـنکور (تاقـیکردنەوەی بەرینی بۆ زانکۆکـان) لە هەمو فـەزا ئەلیکترۆنییەکاندا دەنگی دایەوە.
کە تێیدا وتی:” لە ساڵانی رابردودا، لەسەر سایتە هەواڵییە قەدەغـەکراوەکاندا، هەواڵی خۆکوژی بە دەیان ئەو خوێندکارانە بڵاوبـوتەوە، کە لە تاقـیکردنەوەکانی کـنکوردا، بە هۆی دەرنەچون و سەرکوتکردن و سوکایەتی پێکردنی خـێزانەکانیان خۆیان کوشتون”
دەنگوباسەکانیش ئاماژە بەوە دەکەن، کە هەژماری خۆکوژی لەنێوان لاوانی ئێراندا، لە هەڵکشان و زۆربـون دایە. بە تایبەتیش لە پارێزگـاکاندا، لەوانەیە هـۆکارەکەی بۆ کـەم درامەتی و هـۆی کومەڵایەتی لەم ناوچانەدا بگـەڕێتەوە. هـیچ رێگایەک بەدی ناکەن بۆ دابینکردنی پێـداویستییەکانی ژیانی نوێ، کە لەسەر تـۆڕە کۆمەڵایەتییەکانـدا دەیانبینن. ئەم تۆڕانەش بە شێوەیەکی راستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ ریکلام بۆ شێوازێکی دیاریکراو دەکەن. لەگـەڵ دەستکـورتی و نەبـونی توانـاکان و دابەشکـردنێکی نـادادپەروەرانە بۆ لاوانـی ئـەو ناوچـە هـەژارنـشینانەی بێبەشکـراون. رەنگە ئـەم هـۆکـارانە ببـنە هـۆی بڕیارێکی کوتـوپـڕ لە لایـەن لاوانی ئەم ناوچـانـە و زیـان بە خۆیـان بگەیـەنن.
هـەژاری و “کـۆرۆنا” بونە بە مەقـاشی خۆکوژی!

وا هەستدەکەم هەژمـاری مـردنی خۆکـوژی، لە شارە بچـوکەکانـدا لە هـەڵـكشان دایـە. لایەکی کەشەوە بڵاوبونەوەی ڤـایـرۆسی “کـۆرۆنـا” لاوانی ناچارکردون کە لە ماڵەوە بمێننەوە، قەدەغـەکـردنی سەیـران و گـەڕان و سەردانی نەکـردنی خـزمان و دۆستان، فشارێکی جەستەیی و دەرونی زیاتری خستۆتە سەر لاوان. پەتـای کۆرۆنـا و کـێشەی دارایی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و بێکاری و مانەوە لە ماڵەوە و دابڕین لە پەیوەندی و سەردان و بەسەرکردنەوە، وایان کردون، کە بە شێوەیەکی زیـاتر و گەورەتر، هەستی نەرێـنی و کـاری خۆکـوژی و خۆئـازاردان و خەمـۆکی لەنـاو لاوانـدا زیـاتربـن.
(*) ئەم بابەتە، دکتۆر محەمەد بینایە وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی عەرەبی (ئاماژەی بە ناوی نوسەرە رەسەنەکەی و ئەو زمانەش نەداوە کە لـێوەی وەریگـێڕاوە) لە رۆژی پێنج شەممە ( ٧/ یانـوار/ ٢٠٢١) لە سایتی (کتابات) دا بڵاوی کردۆتـەوە. منیش لە عەرەبییەوە، وەرم گێراوە بۆ کوردی.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٧/یانوار/ ٢٠٢١




کریستین هـێڵگە رابەری چیرۆکنوسانی منداڵانی ئیسلەندایە.. رەزا شوان

خاتو (کـریستین هـێڵگە گـۆنـاسدوتـێر) بەناوبانگـترین و خۆشەویسترین چـیرۆکـنوسی منـداڵانە لە ئیسلەنـدا. بە رابـەری چـیرۆکنوسانی چـیرۆکی منـداڵان ناسراوە. کـریستین هێڵگە لە (٢٤/ نۆڤـەمبەر/١٩٦٣) لە شاری (ریكیافـیك) ی پایتەختی ئیسلەنـدا لەدایک بـوە. لە منـداڵـییەوە هـۆگـری خوێنـدنەوە و نوسین بـوە.
کریستین هێڵگە، لە ساڵی (١٩٨٣) قۆناغی خوێندنی ئامادەیی لە داقوتابخانەی ئامادەیی ریکیافـیک تەواو کرد. لە سـاڵی (١٩٨٤) دا لە (زانکـۆی به‌رشـلونه‌)ی ئیسپانی و لە (١٩٨٥) دا لە (زانكۆی ئیسلەنـدا) زمانی ئیسپانی خوێنـد. دواییش لە ساڵی (١٩٨٧) دا لە (زانکۆی یۆتا) لە (سۆڵت لیک ستی) لە ولایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکادا بڕوانامەی بەکالـۆریـۆسی لە (راگەیـانـدن و لە زمـان و ئـەدەبی ئیسـپانی) دا وەرگـرت. لە سـاڵی (١٩٩٤) یشدا، له ‌قـوتابخـانه‌ی ئیسلەنـدا، بـڕوانـامەی (رابـەر) یی وەرگـرت.
کریستین هێڵگە بێجگە لە نوسین وەکو نووسەرێک، گەلێ کاری تریشی کرد، لەوانەش:
ماوەیەک وەکو رابەرێکی گەشت و گوزار کاری رابەری ئەو تـۆریستانەی دەکرد کە بۆ گەشتکرن دەهاتن بۆ ئیسلەندا. بۆ ماوەیەکیش کاری میوانداری لە ناو فرۆکەیەکی هێڵی ئاسمانی ئیسلەنـدادا کرد. ماوەیەکیش پەیـامنێری هەواڵی تەلەفـزیـۆنی ئیسلەنـدا بـو. لە ساڵی (١٩٨٧-١٩٨٨) وەکو پێشکەشکارێکی هەواڵ و بەرنامە، لە ئێـزگەی رادیـۆ و تەلەفـزیۆنی ئیسلەندا کاری کرد. بۆ مـاوەی (١٢) ساڵیش وەکو رۆژنامەنوسێک، بەبێ دابڕان کاری رۆژنامەگەری کرد. بە شێوەیەکی سەرەکی و تایبەتیش لە بەشی نوسینی هەواڵەکـانی رۆژانـەی دەرەوە، لە کەنـاڵی دوی تەلەفـزیۆنی ئیسلەنـدا کـاری دەکـرد.
ماوەیەکیش لە ئەنجومەنەکانی بەڕێوەبردنی کۆمەڵەی ژینگە پارێـزی ئیسلەنـدادا کاری کـرد. لە ساڵی (٢٠١٤ ـ ٢٠١٨) سـەرۆکی یەکـێتی نوسـەرانی ئیسلەنـدا بـو.
کـریستین لە ساڵی (١٩٩٧) ەوە تا ئەمـڕو، چـیرۆک و رۆمـان بـۆ منـداڵان دەنـوسێت. یەکەمین چیرۆکی بۆ منداڵان لەژێر ناوی ( بیـنای من زۆر خـۆشـتم دەوێ) لێرەوە و لە میانەی ئەم چیرۆکەوە ناوبانگی دەرکرد. تا ئێستا زیاتر لە چل رۆمان و کورتە چیرۆکی بـۆ منـداڵان نوسـیون و چاپیکـردون و بڵاویکـردونەتەوە. گـەلێ بابـەتی خوێنـدنەوە و پەروەردەیی بۆ پرۆگرامەکانی خوێندنی قوتابخانەکانی ئیسلەنـدا نوسیوە. گەلێ بابەت و سیناریـۆشی بۆ تەلەفـزیۆنەکـان و کورتە فـیلمە سینەماییەکان نوسـیوە.
کریستـین هـێڵگە نوسـەرێکی نـوێخـوازە و هـەردەم هـەوڵی نـوێخـوازی و داهـێنان و ریچکەشکـێنی دەدات. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بـۆی ناشـارێتەوە، کە سـودێکی زۆری لە فۆلکلۆر و لە کەلەپوری میللی ئیسلەندا وەرگرتوە و کاریتێکردون و لە چیرۆکەکانی بۆ منـداڵان رەنگـیان داونەتـەوە. زیرەکانە سـودی لە هەقـایەتە میللییەکان وەرگرتـون، کە دەربارەی خێو و دێو و جادو و پاڵەوانی ملهـوڕ و سەرکـێشی و دەعـبای ئەفسانەیین.
کریستین لەم بارەیـەوە دەڵێـت:”ئـەوە رابـردوە کە ئێـستا فـێردەکات کە بـەرەو داهـاتـو هەنـگاو بنێـت. بۆیـە پێـویستە هەمـو چـیرۆکە کۆنەکـان بەسەربکەینەوە و لە ژیـانـدا بیانپارێـزین. بە شێوە و شـێوازێکی نوێ بیانگـێڕینەوە و بیانگەیەنینە نەوە تازەکان”
کریستین هـێڵگە، وەکو چیرۆکنوسێکی بەتوانـا و سەرکەوتـو، وەکو رابەرێـکی بـواری چـیرۆکی منـداڵان، خـۆی سەلمانـد و ناسانـد. کەسایەتی و کارەکتەرەکانی چـیرۆکەکانی هەمیـشە خەیـاڵکەری باشـن. نـاوەڕۆکی بابەتەکـانیشی بە شـێوازێکی زیـرەکـانە و بە زمـانێکی تـەڕ و پـاراو و ناسک و شـیرین داڕشـتون. لایەنی چەڤـەنگیـشی پشتگـوێ نەخستوە. منداڵان و گەورەکان لە خوێندنەوەی چیرۆکەکانی چێژێکی زۆر وەردەگرن.
کریستین دەڵێت:” پەرتـوکی ئەوتۆ دەنوسم، کە بۆ هەمـو کەسانی خـێزان بگونجـێن”
کریستین هێڵگە، لە نوسینێکیدا، کە لە ئینتەرنێتدا بڵاوی کردۆتەوە، دەڵێت:” بازدان لە رۆژنـامەوە بـۆ خەیـاڵ، لە گـێڕانەوەی چـیرۆکی راستیـیەوە بۆ داهـێنانی، قـورس نیـن. چونکە چـیرۆک لە هەمو شوێنێکـدا بە دورمانەوەیە. چـیرۆکەکان بە درێـژایی شـەو و رۆژ بەناو خەڵکیدا گوزەردەکەن. خەڵکی بە بەردەوامی چیرۆک دەگێڕنەوە. ئەم کارەش لە دو کەس زیـاتـری نـاوێـت. چـیرۆکخـوان و گوێگـری دەوێـت”
کریستین هێڵگە هەست بە پێوەرە باڵاکانی چیرۆکی سەرکەوتـو دەکات. کە خوێنـەرانی بە ئامانجکـراو پێویسـتیان پێی هەیە، تا پەیام و رستەکانی سەر لاپەڕەکان سەرنجـیان رابکـێشن. بە پێویستیشی دەزانێت کە دەبێت نـاوەڕۆکی چـیرۆک زینـدو و نایـاب بێـت.
پەرتوکەکانی کریستین، ئامـانجی پـڕکردنەوەی بۆشایی نێـوان نەوەکـانی لەخـۆگـرتـون.
کریستین هـێڵگە هاوسەرگیری کـردوە، سێ کچی هەیە و لە ریکیافیک دەژین. شایەنی باسە، ئەو چیرۆکانەی کە بۆ منداڵان دەیاننوسێت، لە پێشا بـۆ کچەکانی دەیانخوێنێتەوە و دەیەوێـت سەرنـج و را و تێبینییەکـانی کچەکـانی دەربـارەی چـیرۆکەکـانی بـزانێـت.
کریستین هێڵگە، تا ئەمڕۆش، نوسینی هەمە بابەتە بۆ گۆڤـار و رۆژنامەکان دەنـوسێت.
ئەمـانە نـاوی هەنـدێ لە پەرتوکە چاپکـراوەکانین بۆ منـداڵان: بیـنای مـن زۆر خۆشـتم دەوێ، گازێگ لە چەناگەکانی بینا، کیکـۆی نەهـەنگ لە گەشتێکـدا بە دەوری جیهانـدا، ملیونێک بەرد و ترسێک لە دۆڵەکـەدا، مۆی دیدەوان، لەبەر روناکی مانگ، ئیسماعیل.
کریستین هێڵگە لە ساڵی (٢٠١١)ەوە تا ئەمڕۆ، ئاگاداری شەڕی ناوخۆی سوریا هەیە، کە بە هـەزاران کەسی بێـتاوان و بێـدەرتـانی سوریا، لە کورد و لە عـەرەب، بـونـە بە قـوربـانی و بـاجی ئەم شـەڕە خوێناوییە دەدەن. بە هەزاران خـێزان، بە تایبەتیش کورد، بە زۆر لە زێـدی خۆیان دەرکران، یا لە ترسان سەری خۆیان هەڵگرتن و ئاوارەبونە و بـونە بە پەنـابەر لە وڵاتـانی ئەوروپا و وڵاتـانی تری جیهـان. بۆ ئەوەی بە ئاسودەیی و بێترس بـژین. تەنانەت چەنـد خـێزانێکی سـوری گەیشتونـەتە ئیسلەنـداش.
کریستین هێڵگە، لە چـیرۆکی “ئیسماعـیل” دا، کە لە ساڵی (٢٠١٧) دا نوسیـوێتی، کە ئیسماعـیل کارەکتەرێکی مێردمنـداڵی خەیـاڵی هەڵهاتـوی شاری “حەڵـەب”ی سوریایە. بوە بە پەنابەر لە ئیسلەنـدا، کریستین لە میانەی ئیسماعـیلەوە، باس لە کوێـرەوەری و نەهـامەتییەکانی پەنـابەرانی سوریا دەکات. باسیش لە خـێزانێکی پەنـابەری سـوریا لە ئیسلەندا دەکات، کە چـۆن تێکەڵ بە کۆمەڵگایەکی تـازە بوە و چـۆن هەڵدەکات و خۆیان دەگونجێنن و خۆیـان پێکـدەهـێن.
کریستین هـێڵگە دەڵێت:” خۆم نەچومەتە ناو کەمپی پەنابەران، بەڵام ئیسماعیل و کەس و کاری ئیسماعیل لە هەمو گۆشەکانی شەقامەکانی ئەوروپادا دەبیـنم” دەشڵیت:”هـێشتا چـیرۆکی ئیسماعـیل تـەواو نەبـوە و ماوێـتی کە زیـاتری لەسـەر بنـوسـم”
کریستین هـێڵگە، لە ماوەی کارکردن و نوسین بۆ منداڵان، چەنـدین رێزلێنان و خەڵاتیان لە ئیسلەنـدا و لە وڵاتـانی باکوری ئەوروپـادا پێشکەشیان کردون، بـۆ ئەو پەرتـوکـانەی کە بۆ منـداڵان نوسیویـن و چاپیکـردون، لەو خەڵاتـانـەش:
چەنـد جـارێک خـەڵاتی پەرتـوکی ساڵ بـۆ منـداڵانی تەمەن (٦-١٢) سـاڵان، لە لایـەن ئەنجومەنی فـێرکاری ریکیافـیکی لە ئیسلەنـدا پێشکەشیان کرد. هەر لە ئیسلەندا چەند جارێکیش خەڵاتی باشترین پەرتوکی ساڵ بۆ منداڵان پێشکەشیان کرد. خەڵاتی وڵاتـانی رۆژئـاوای باکوری ئەوروپـا بۆ ئـەدەبی منـداڵان پێشکەشکیان کـرد. خـەڵاتی نوسـینی باشترین سیناریۆی بۆ کورتە فیلمێک وەرگرت. لە لایەن پەرتوکخانەکانی قوتابخانەکانی وڵاتانی باکوری ئەوروپـاشەوە خـەڵاتی باشـترین پەرتـوکیان پێبەخـشی.
() بۆ نوسینی ئەم بابەتە سودم لە چەنـد سایتێکی ئینگـلیزی و نەرویـجی وەرگرتـوە. () ئیـسلەنـدا یەکـێکە لە دەوڵەتـانی باکـوری ئەوروپـا. روبـەرەکەی (١٠٣) هـەزار کیلۆمەتـری دوجـایە. ژمارەی دانیشـتوانی (٣١٠) هـەزار کەسن. خـاوەنی کـۆنتـرین پەڕلـەمـانە لە جـیهـانـدا. بە گـڕکـان بەناوبانگە و کانیاوی کانـزایی ئـاوگەرمی زۆرە.

(*) پایتـەخـتی ئیسلەنـدا (ریکـیافـیک) ە. پـارەکەشی نـاوی (کـرۆنە).

رەزا شـوان
نەرویـج: ١/ ١/ ٢٠٢١




کچۆڵە لیدیا سیباستیان یەکێکە لە بلیمەتەکانی جیهان.. رەزا شـوان

کچۆڵەی روخۆش (لیـدیـا ئـارۆن سیباستیان) لە شاری (لەنـدەن) لە بریتانیا لەدایکـبوە. خـێزانەکەیان بە رەسەن هـێندین، دایک و باوکی خـەڵکی ویلایـەتی (کـیراڵا)ی باشوری هیندستانن. دەمێکە کۆچیان کردوە بۆ بریتانیا و بونەتە هاوڵاتی ئەو وڵاتە. لیدیا تاقانەی دایـک و باوکـێتی. هەمویـان لە ناوچـەی (ئیسکـس) لە شاری لەنـدەن پێـکەوە دەژیـن.
باوکی لیـدیا (ئـارۆن سیباستـیان) پـزیشکی پسپۆری تیشکە، لە ( نەخۆشخـانەی گـشتی کۆلـشیـستەر) لە لەنـدەن. دایکـیشی (ئێـریکا کـوتیـاس) جێگـری بەڕێـوەبـەری (بانـکی بـریکـلا) یـە لە لەنـدەن.
ئارۆن و ئێریکا دەربارەی لیدیای کچیان دەڵێن:”هەر بە کۆرپەیی زیرەکی دەرکەوت. لە تەمەنی شەش مانگاندا دەستی بە قسەکردن کرد. لە تەمەنی دو ساڵیدا پرسیاری زۆری لێمان دەپرسی. لە تەمەنی چوار ساڵیشدا بە باشی ئامێری موزیکی کەمـانجەی دەژەنـد.
لە منداڵیشەوە، هـۆگری خوێندنەوەی پەرتـوک و گۆڤـاری منداڵان بو. بو بە هاوڕێیەکی هەمیشەی پەرتوک، خوێنـدنەوە بو بە پێویستی و بە بەشێک لە ژیـانی. ئەو پەرتوک و گۆڤـارانەی دەخوێنـدەوە، کە بۆ منـداڵانی ئاست بەرزتـر لە خـۆی نوسرابـون. لیدیـا زۆر سەرسامی خوێندنەوەی رۆمانی (هـاری پوتـەر) بو، کە لە نوسینی (جـوان رۆلینگ) ـە. تەمەنی لە دوانـزە ساڵان کەمتر بـو، سێ جـار هەر حـەوت بەرگەکەی زنجیرەی (هـاری پوتـەر)ی خوێنـدەوە. هەمیشەش خـۆی بە کـارێکەوە سەرقـاڵ دەکـرد.
باوکی وتی:”کچـەکەم بۆ ماوەی ساڵێکی تەواو بە پرسیارکـردن بێـزاری کـردین، قـسەی لەسەر تاقـیکردنەوەکانی نمونەی زیرەکی دەکرد. لە ئینتەرنێـتدا ئەو سایتانەی دەکردەوە کە پرسیاری تاقیکردنەوەی زیرەکی نمونەییان لەخۆگرتون. لە قوتابخانەشدا لە سەروی رێزبەنـدی قوتابییە زیرەکەکانی هاوپۆلەکانییەوە بو. جێی سەرنجراکێشانی مامۆستاکانی بـو. لە پێشبڕکـێی پرسیارەکانی بیرکـاری لە قـوتابخانەکەیـدا، خەڵاتی یەکـەمی بـردەوە.
لیدیا سیباستیان، کچۆڵە قوتابییەکی بریتانییە، لە پۆلی هەشتەمە لە قوتابخانەی ئامادەیی (کولشیستەر) ی کچـان لە ئیسکـس لە لەنـدەن. خۆشترین بابەت بەلایەوە فیـزیا و کیمیا و بیرکـارییە. لیدیـا دەڵـێت:” هەر کارێک بکەم، زۆر بە وردی و بە ئەوپەڕی توانامەوە ئەنجـامی دەدەم. دەمەوێـت بزانـم بە کـوێ دەگـات”
لیدیـا لە تەمەنی (١٢) ساڵیـدا، لە پشوی هـاوینەی قوتابخـانەدا، بڕیاریـدا کە بەشداری لە تاقـیکـرنەوەکانی (مینسا) دا بکـات و بۆ ئـەم مەبەستەش خـۆی ئامـادەکرد. شایـەنی باسە، کۆمەڵـەی مینـسا، تا ئێستا تەنیا کۆمـەڵە و گەورەتـرین و کۆنتـرین کۆمەڵـەیە لە جیهانـدا، بۆ پێـوانەکردنی تێکـڕای پلــەی زیـرەکی مـرۆڤـە زیـرەکەکـان.
لیدیـا کارتی (کاتـێـل٣ ب) ی وەرگـرت. بۆ بەشـداریکردن لە تاقـیکردنەوەکانی مینـسادا، کە دوو تـاقـیکردنەوەن، تـاقـیکردنەوەی زاری و تـاقـیردنەوە بە نـوسـین، کە لە لایـەن کۆمەڵـێک پســپۆر و پـزیشکی سـەر بە کۆمـەڵەی میـنساوە، سەرپـەرشـتی دەکـرێـت و تێکـڕای پلـەی زیـرەکی بـۆ تاقیکردنەوەکانی تـاقـیکەرەوە دادەنـێن.
پرسیارەکان (١٥٠) پرسیاری جیاوازی جـۆراجـۆری زۆر قـورسن، لەوانەش ملەکـردن لەگەڵ توانای پاراوی زمانی و زانستی گشتی و بیرکاری و بەراوردکردن و بیر قـوڵی و هەستکردنی لۆژیکی و…هتد. ماوەی دیاریکراوی وەڵامدانەوەش تەنیا (١٥٠) خولەکە.
دایک و باوکی لیدیا، گەرچی لە زیرەکی و متـمانە بەخۆبـونی کچەکەیان دڵنیابـون. بەڵام لەگەڵ ئەوەشـدا، لـەم بـڕیـارە قـورسەی لیـدیـا دودڵـبـون.
لیـدیا سیباستیان، لە کاتی بۆ دیاریکراویـدا، لە کۆلـێژی (بـیربیک) لە لەنـدەن، ئامـادەی بەشـداریکـردنی تاقـیکردنەوەکـانی میـنسا بـو. بۆ دیاریکـردنی تێکـڕای پلـەی زیـرەکی.
لیـدیا تـوانی بە دو خولـەک لە پێـش زەنگی کـاتی تەوابونـیدا، بە سەرکەوتویی وەڵامی هـەمو پرسیارەکان بداتەوە. توانی تێکـڕای زیـرەکی (١٦٢) پلـە بەدەستبهـێنێت، کە دو پلە لە سەروی تێکڕای پلەی زیرەکی، هەردو زانـای فـیزیکی (ئەلبـێرت ئەنیشـتایـن) و پرۆفـیسۆر (ستیڤـن هـۆکـنیگ) ەوەیە، کە تێکڕای زیـرەکی هەریەکەیان (١٦٠) پلەیە.
هـۆی بەکارهـێنانی ناوی (ئەنیـشتاین) بەرانبەر بە زاراوەی (بلیمەتی) چونکە ئەلبێرت ئەنیشتاین روناکبیری ئەقڵی سەدەی بیستەم بو. بۆیە کە باسی بلیمەتی کەسێکی زیرەک دەکـرێـت. بە ئاستی بلیـمەتی ئەنیشتاین هەڵـدەسەنگـێنرێت.
لیـدیا لە بـارەی پرسیارەکانی تاقـیکردنەوەکانی میـنسا و باری دەرونی لەو ساتـەدا، بـۆ رۆژنامەی (گاردیـان) ی گـێڕایەوە و وتی:” لەراستیدا، لە سەرەتـادا شـپرزەبـوم، بەڵام دوای چەنـد خولەکێک خاوبومەوە و هاتمەوە سەرخۆم. هەرکە دەستم بە وەڵامدانەوەی پرسیارەکان کرد، زۆر بەلامەوە ئاسانتربون، لەوەی لەو بڕوایەدا بوم. تاقـیکردنەوەکان پێویستی بە شارەزایی زمـان و بەراوردکـردن و بە هەستی لـۆژیکی هەبون. لە راستیدا ئەوپـەڕی توانـام بەکارهـێنا. پرسیارەکـانـم بە دروستی و زۆر بە باشی وەڵام دانـەوە”
لەگـەڵ ئـەوەی کە لیـدیا، ئەو پلـە بـاڵا زیـرەکییەی بەدەستهـێنا. بـەڵام ئـەم سەرکـەوتنە مەزنـەی تـوشی لەخـۆبـایی و خۆهـەڵکـێشانی نەکـردن. زۆر بە خـاکی و بە سـادەییەوە دەڵێت:” لەو بـڕوایەدا نیـم و بە راستی نازانـم، کە من لەگەڵ هەردو زانـا و رۆشـنبیری مـەزنی وەکـو، ئەلبـێرت ئەنیشـتاین و ستیڤـن هـۆکنیگ بەراورد بکرێـم، ئەمـانە کـار و ئەنجـامی زۆریـان بەدەستهـێـناون”
باوکی دەڵێت:” من و هاوسەرەکەم، کە بیستمان لیدیـا بەرزترین پلەی تێکڕای زیرەکی، بەدەسـتهـێناوە هەستـمان بە سەرسوڕمـان کـرد. لە راستـیشدا ئێمە مامەڵەی تایبەتی و شتـێکی جیـاوازی ئەوتۆمـان لەگەڵـیدا نەکـردوە.. پشتی بە تواناکـانی خـۆی بەسـتوە”

لیـدیا سیباستیان، بۆ بە یەکێک لە بلیمەتەکانی جیهان. بو بە یەکێک لە رێژەی لە سەدا یەکی (١%) ی بلیمەتەکـانی هەمـو جیهـان. بو بە ئەنـدامـێکی کۆمـەڵـەی (مـینسا). کە ژمارەی ئەندامەکانی لە هەمـو جیهـاندا (٢٠٠٠٠) هـەزار بلیمەت و زیـرەکـن لە کچـان و لە کـوڕان. لیـدیا بو بە مایـەی شانـازی بۆ خـێزانەکەی بۆ بریتـانیا و بۆ هـیندســتان.
لیدیا سیباستیان، لە ئێستادا شانازی بەوەوە دەکا، کە چوە پاڵی هەردو هـاوڕێی بلیمەتی هاوقـوتابخانەی، هەریەکە لە کچۆڵەی بلیمەت (نیکـۆڵ بـار) ی (١٢) ساڵان و کاکەلەی بلیمەت (ئـاهـیل گەوهـەر) ی تەمـەن (١٠) سـاڵان. کە تێکـڕای زیـرەکی ئەم دو منـداڵە بلیمەتـەش (١٦٢) پلـەیە. هەرسیکـیشیان دانیشتوی ناوچـەی (ئیسکـس) ی لەنـدەنن.
(سیمارتـیز) لە بارەی ئەم سێ منـداڵە بلیمەتـەوە دەڵێت:” بە دەنگێکی بەرز و رونەوە دەڵـێم، کە ئـەم دو کچـۆڵـە و ئـەم کـوڕە بچـوکە، هـەنـگاوی سەرسـوڕێنـەر دەنـێن، بە بەکارهـێـنانی زیرەکییان لە داهـێنان و نەخشەدانان، بۆ چونە ناو چالاکی قـورسەوە. کە دەیانبزوێنن و پەرۆش و شەیـدایان دەکەن. ئەمەش ئەو راستییەیە کە بە دەوری ژیاندا دەخولێـتەوە. لە هـەر تەمەنێکـدابیـت، حـەزت لە هەرچـییەک بێت، گەر بتـەوێـت خـۆت دەربخەیـت و فـێری شارەزایی بیـت، دەتـوانیـت. گـرنگـتر لەمـانەش چـێـژ لە کاتـەکـانت وەربگـرە. ئایـا کارێـکی ئەوتـۆ کـردوە، شـایەنی ئەوەبێـت کە شانـازی پێـوە بکەیـت؟”
لیـدیـا سیباستیان کە گەورەبێـت، هـیواخـوازە و حەزدەکـات، کارێکی دەستبکەوێـت، کە پەیـوەنـدی بە بیـرکـارییەوە هـەبێـت.

(*) بۆ نوسیـنی ئەم بابـەتە، سـودم لە پانـزە سـایتی ئینگـلیزییەوە وەرگـرتـوە.
رەزا شـوان
٢٧/ دێـسەمبەر/ ٢٠٢٠




ئیمبراتۆر و مامە کوردەی هەنجیر روێن.. و: رەزا شـوان

ئەو دەوڵەتەی ئێستا بە تورکیا ناودەبرێ، وڵاتی تورکان نییە، وڵاتی رەسەنی نەتـەوەی کورد و یۆنانی و ئەرمەنییەکانە. عوسمانییە تورکەکان داگیریان کرد و لە دواییدا ناویان لێنا تورکیا. شاری ( قـوستەنتینیە) کە هـاوسنورە لەگەڵ باکـوری کوردستانـدا، لە لایەن گریکەکـان (یۆنـانییە کۆنەکـان) ەوە، لە ساڵی (٦٦٠)ی پێش زاینی دروستکـرا، دوایش بو بە پایتەخـتێک لە پایتەختەکـانی ئیمبراتـۆریەتی رۆمـانی. تورکەکان کە داگـیریان کرد ناویان گـۆڕی و ناویان لـێنا “ئەستەمبوڵ”.
رۆژێک ئیمراتـۆری رۆمـانی “هـادریـان” لەگەڵ چەنـد سەربازێکـیدا، رێیـان دەکەوێتە گونـدێکی جـوان و قەشـەنگی باکـوری کوردسـتان، کە لە شـاری قـوستەنتینیەوە زۆر نـزیکە. پیاوێـکی پیری کوردی خەڵکی ئەو گونـدەی بیـنی، کە لە باخەکەیـدا خەریکی روانـدنی نەمـامی هـەنجـیر بـو. سەرنـجی ئیمبراتـۆری راکـێشا. داوای لە یەکـێک لە سەربازەکـانی کرد، کە بانـگی ئەو مـامە پیـرە کـوردەی بۆ بکەن. کە بێت بـۆ لای.
مامە کوردە (بەڕێـزەوە رۆژباشی لێکردن و بە گەرمیش بەخـێرهـاتنیانی کردن): بەڕێـز ئیمبراتـۆر، داوات ـکردوە کە بمبـینی، فەرمـایش بکەن.
ئیمبراتۆر (لە دوای وڵامدانەوەی رۆژباش و بەخێرهاتنەکەی): مامە کوردە، ئەم نەمامە هەنجیرانە بۆ دەڕوێنی؟ گەر لە تافی لاوێتیدا نەمامت بڕوێنایە، پێدەگەیشتن و لە ئێستای پیریتدا لە بەرەکانیانت دەخوارد. تازە بە تازە بەو هـیوایەی کە بـژیت و لە بەرەکانی ئەم نەمامە هەنجـیرانەت بخۆیت؟
مامە کوردە: لە لاوێتـیـمدا کارمکـرد، هـێشتا پەکـم نەکـەوتوە و کـاردەکەم. گەشبـین و دڵخۆشم. بەو هـیوایەشم کە لە بەرەکانی ئەم نەمامە هەنجـیرانەش کە دەیانڕوێنم بخۆم.
ئیمبراتۆر: پێـم بڵێ تەمەنـت چەنـد ساڵە؟
مامە کوردە: تەمەنـم سـەد ساڵە.
ئیمبراتۆر: تەمەنت سـەد ساڵە، هـێشتا هەر بە هـیوای ئەوەیت، لە بەرەکانی ئەم نەمامە هەنجـیرانەت بخـۆیـت؟!
مامە کوردە: بەڵـێ بە هـيوام.. گەر بژیـم لە بەرەکـانیان دەخـۆم.. گەر نەشمـێـنم بۆ کوڕەکەم بەجێیان دەهـێڵم تا لە بەرەکانیان بخوات.. ئەو سێ ریزە دار هەنار و قـۆخ و گوێزانە دەبینی، کە چ بەرێکی زۆریان گرتـون، ئەوانە باوکی کۆچکـردوم رواندونی و بۆ منی بەجـێهـێشتون.
ئیمبراتۆر: باشـە مـامە کـوردە، گەر ژیـایت و لە بەرەکـانی ئەم نەمـامە هەنجـیرانەت خـوارد، داوات لێـدەکەم کە ئاگـادارم بکەیتـەوە.
مامە کوردە: بەڵـێن بێت کە ئاگـادارت دەکەمەوە.
دوای دە ساڵ نەمامە هەنجیرەکان، گەورەبون و بون بە دار. هەنجـیرێکی زۆر نایاب و ناسک و شیرینیان گرت. مـامە کوردە تێـروپـڕی لە هـەنجـیرەکانی خوارد.
زانی کە ئیمبراتۆر لە قوستەنتینیەیە. چـو بـڕێک هەنجـیری گەیـو و جـوانی لە دارەکان کـردەوە و قەرتـاڵـەیەکی پـڕکـرد لە هـەنجـیر. بـەرەو کۆشکی ئیمبراتـۆری رۆیشـت. کە گەیشتە لای پاسەوانەکان، مەبەستی سەردانـەکەی بۆ سـەرۆکی پاسەوانەکـانی کۆشـک باسکـرد. بـردیـان بۆ بـەردەمی ئیمـبراتـۆر. دیـسان زۆر بەڕێـزەوە و روخـۆشیـیەوە رۆژبـاشی لە ئیمبراتـۆر کرد.
مامە کوردە: ئیمبراتۆری بەڕێـز، دە ساڵ پێش ئێستا، لە گوندێکی کوردستاندا، پیاوێکی کوردی پیرت بیني. کە سەرقـاڵی روانـدنی نەمامی هەنجیر بو. داوات لێکرد، گەر ژیایت و لە بەری هەنجیرەکانت خوارد، ئاگادارت بکاتەوە. من ئەو پیـاوە کوردە پیرەم. نەمامە هەنجیرەکانم بونە بە دار و بەرێکی زۆر و نایابیان گرتون. من تێر هەنجیرم لـێخواردن. ئەم قـەرتـاڵە هەنجـیرەشـم لەو هەنجـیرانـە بە دیـاری بۆ بەڕێزتـان هـێناوە. حەزدەکـەم ئێـوەش لـێـیـبخۆن.
ئیمبراتـۆر، چـوار پێـنج دەنـکی له هـەنجـیرەکە خـوارد.
ئیمبراتـۆر: هەنجـیرێکی زۆر خـۆش و شـیرین و بەتـامە. دەستەکانت خۆشبن و هـیوای تەنـدروستی و تەمەنـدرێـژیتـرت بـۆ دەخـوازم.
ئیمبراتۆر بە سەرۆکی پاسەوانەکانی وت:” بڕۆ ئەم هەنجـیرە بەتـاڵ بکە. قەرتەڵەکەش پـڕ لە پـارەی زێـڕ بکە و بیهـێنە و بیـدە بـەم مـامە کـوردە.
مامە کوردە: من ئەم هەنجـیرەم بۆ ئەوە نەهـێناوە تا پارەی پێـوەربگرم. ئەمە دیـارییە.
ئیمبراتـۆر: دەزانـم. بەڵام منیـش پێـمخۆشـە کە دیارییەکـت پێشکـەش بکـەم.
مامە کوردە، قەرتـاڵە پڕ لە دراوە زێڕەکەی وەرگرت. زۆر سوپاسی ئیمبراتـۆری کرد، بۆ ئەو رێـزلێنان و ئەو دیارییە بەنرخەی کە پێشکەشی کـرد. بە رێـزەوە ماڵئاوایی لە ئیمبراتـۆر کرد. بە خـۆشی و شـادیشەوە. گەڕایـەوە بۆ ماڵی خۆیـان لە گونـدەکەیـان.
ژنێکی مەکـربـازی هـاوسێی ماڵی مامە کـوردە، کە ئەم هـەواڵەی بیست، ئیـرەیی بە بەخـت باشی مامە کوردەدا بـرد. ویستی مێردەکەشی بەخـتی خـۆی تاقـیبکاتەوە. چـو سەبەتەیەکی گەورەی پـڕ هەنجـیری هـێنا و خستیـیە سەرشانی مێـردەکەی و پێیـوت:
بـڕۆ ئەم هەنجـیرە ببـە بۆ ئیمبراتـۆر، حـەزی زۆر لە هەنجـیرە. سەبەتـەکەمـان پـڕ لە دراوی زێـڕ دەکـات.
پیاوەکەی سەبەتە هەنجـیرەکەی برد و رۆیشت بۆ قـوستەتینیە. گەیشتە بەردەم کۆشکی ئیمبراتۆری. بە سەرۆکی پاسەوانەکـانی کۆشکی وت:”من ئـەم هـەنجیرەم بۆ ئیمبراتـۆر هێناوە” سەرۆکی پاسەوانەکان وتی: لیرەبە بابچم ئیمبراتۆر لە هاتنت ئاگادار بکەمەوە.

سەرۆکی پاسەوانەکان: گەورەم، پیاوێک سەبەتەیەکی گەورەی پـڕ لە هەنجیری هێناوە، دەڵی بۆ ئیمبراتـۆرم هـێناوە. بانـگی بکەم بێ بـۆ لای بەڕێـزتـان؟”
ئیمبراتـۆر: سەرۆکی پاسەوانەکان، بیبەنە ناو هـۆڵە گەورەکە و سەبـەتە هەنجـیرەکەی هەڵـبڕێـژن، بانگی دە پاسەوانیش بکە، کە هەنجـیرەکان بکـیشن بەسـەر و دەموچـاوی ئەو پیـاوەی کە ئـەو هەنجـیرانەی هـێناوە”
دە پاسەوان هاتن و هەمو هەنجیرەکانیان کێشا بەسەر و بە دەموچاوی پیاوەکەدا. ئینجا سەبەتە بەتاڵەکەیان خسـتە سەر شـانی و لە کـۆشکی ئیمـبراتـۆری دەریـان کـرد.
مێـردی ژنـەکە، بە ئـازار و تـوڕەییەوە، گەیشـتەوە مـاڵ. بەسەرهاتـەکەی بـۆ ژنـەکەی باس کـرد. ژنەکەی سەیـری ناوچەوان و بەر چاوەکانی کرد، کە شین و مۆر بونەتەوە، دەسـتی کـرد بە پێـکـەنین.
مێردەکەی (بە تـوڕەییەوە): ئـەو پەنـەت پێـدام و پێـشـم پێـدەکـەنی؟!
ژنەکەی: پیاوەکە، سوپاسگوزاربە کە سەبەتەیەک گوێـزم پیانەناردی، ئەگینا بە سەری شکا و دەمـوچـاوی بـرینـدارەوە دەگەڕایتەوە بـۆ مـاڵەوە.

() ئەم چـیرۆکە بە دەستکارییەوە، لە زمـانی ئینگـلیـزییەوە وەرمگـێڕاوە بـۆ کـوردی. () قەرتاڵە: سەبەتەیەکی بچوکی قوڵی بن تەسکی سەر واڵایە لە گوندەکانی کوردستان لە شولکە دار بیی تەڕ دروستی دەکەن. لە وەرزی گەیینی میوەهات، هەنجیر یا ترێ یا قـۆخ یا قـەیسی یا تەماتـەی تێدەکەن. بە تایبەتیـش بە دیـاری دەیبەن بـۆ خـزمان و بـۆ دۆستانی خۆشـەویستیان.
() کۆتـایی چیرۆکەکە، کۆتاییەکی گاڵـتەئامـێزە. بۆ ئەوەی خەنـدە بخاتە سەر لێوەکانی منـداڵانی گوێگـر یا خوێنـەر. () مەبەستەکانی چـیرۆکەکە، بۆ بیرکردنەوە و لێکدانەوەی خودی منداڵان بەجێدەهـێڵم.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٠




نوسەری سه‌ركه‌وتوی ئەدەبی منداڵان.. رەزا شوان

لە کۆندا، نوسەران بە شەرم و ترسەوە رویان لە بواری ئەدەب و نوسین بۆ منداڵان دەکرد. لە ترسی ئەوەی کە ناوبانگیان نەزڕێ و بە چاوێکی کەمتر لێیان نەڕوانن و پێگەی ئەدەبی و کۆمەڵایەتیان نەیاتە خوارەوە. بەڵام لە ئەمڕۆدا ئەو ترس و روانینە گۆڕاوە. نوسەرانی بواری ئەدەبی منداڵان، پێگەیەکی بەرزی ئەدەبی و کۆمەڵایەتییان هەیە. خەڵکی رێز و پێزانینیان بۆ خزمەتی پیرۆزیان هەیە، بە دراوێکی دەگمەن دایان دەنێن. چونکە نوسەرانی بواری ئەدەبی منداڵان، رۆڵێکی زۆر بەرز و کارتێکردنێکی گرنگیان لە رۆشنبیریکردن و هۆشیاریکردن و لە پەروەردەکردن و لە ئاراسەکردنی دروستی منداڵان هەیە، بۆ هێنادی داهاتویەکی شیاوتر و گەشتر و جیهانێکی ئارامتر.
نوسەری فەرەنسی (فه‌ره‌نسیس فیداڵ) ده‌ڵێت:”نوسەرانی منداڵان دەتوانن تام و چێژی جیهان بگۆڕن.. بەڵکو دەتوانن خودی جیهانیش بگۆڕن”
گەر تۆی نوسەر، خەون و خولیای نوسینت بۆ بابەتی منداڵان هەیە و دەتەوێ ببیت بە نوسەرێکی ناسراو و سەرکەوتوی بواری ئەدەبی منداڵان و نوسینه‌كانت بەدڵی منداڵان بـن. گەر دەتەوێ ئەم خەون و خولیایەت بێنیتەدی. پێویستە ئەوە بزانیت، کە تەنیا حەز و ئارەزو و هـیواخوازی بەس نین، بۆ دەستەبەرکردنی هێنانەدی ئەم حەز و ویستنەت. ئەدەبی منداڵان، پێویستی بە زانین لە (بنەما و خەسڵەتە تایبەتییەکانی ئەدەبی منداڵان) و بە شارەزاییەکی لە قۆناغەکانی گەشەکردن و هەراشبون و سایکۆلۆژیای منداڵان و پەروەردەی نوێ و زمانی منداڵان هەیە. پێویستی بەوە هەیە کە چۆن دەتوانیت لە جیهانی پاک و بێگەردی منداڵان نزیک بیتەوە لە زمان و لە خواستەکانیان تێبگەیت.
نوسین بۆ منداڵان کارێکی زۆر پیرۆزە. بەڵام کارێکی هەڕەمەکی و ئاسان نییە. یا وا بیربکەیتەوە، کە ئەوان منداڵن و زۆر تێناگەن. نوسین بۆ منداڵان خۆشە، بەڵام خوشە ئەوە ناگەیەنێ کە ئەوان بە هەمو نوسین قایلـدەبن. بەڵکو نوسین بۆ منداڵان قورسترین نوسینە. چونکە تۆ مامەڵە لەگەڵ کۆمەڵێک وشەی دیاریکراو و کەمدا دەکەیت. پێویستە بە وردی بیر لە هەر وشەیەک لە وشەکانت بکەیتەوە، ئایا لە هـۆش و لە خەیاڵ و لە دەرونی منداڵاندا جێیان دەبێتەوە یا نا؟ چونکە نوسین بۆ منداڵان ئەوە نییە کە تۆ چۆن دەوێت وا بنوسیت، بەڵکو پێویستە ئەوە بزانیت، کە منـداڵان خۆیان چیان دەوێت، ئەوەیان بۆ بنوسیت. مەبەستیشمان ئەوە نییە، کە ترس بخەینە بەردەم ئەو نوسەرە تازانەی، کە دەیانەوێت لەم بوارەدا تێهەڵبچن و بەهـرە و توانا و شارەزاییان بخەنە خزمەتی ئەدەبی منداڵانی کوردمانەوە. بێگومان کەسیش بە نوسەری لەدایک نەبـوە. نوسین بۆ منداڵان خۆشەویستی و بەهـرە و زانین و شارەزایی و فێربون و هەوڵـدانە.
بە کورتی و بە چڕی باس لە هەندێ لە بنەما تایبەتمەندییەکانی ئەدەبی منداڵان دەکەین، کە پێویستە نوسەرانی ئەدەبی منداڵان بە گشتی و نوسەرانی تازە ئەدەبخوازی منداڵان بە تایبەتی بیانـزانن و پەیـڕەوییان بکەن:
١ـ پێویستە ئەوە بزانێت، کە تۆ بۆ منداڵان دەنوسیت و پەیامەکەی ئاراستەی ئەوان دەکەیت. نابێت لە تایبەتمەندیەکانی جیهانی پاک و بێگەردی و بێتاوانی ئەوان لابدەیت.
٢ـ پێویستە لە بواری دەرونناسی و پەروەردەی نوێی منداڵان نابەڵەد نەبێ و بایەخێکی زۆر بە لایەنی سایکۆلۆژی و پەروەردەیی منداڵان بدەیت. چونکە گرنگترین ئامانج لە ئەدەبی منداڵاندا، پەروەردەکردنی دروستی منداڵانە، بۆ ئەمڕۆ و بۆ داهاتویەکی باشتر.
٣ـ پێویستە شارەزاییەکی باشت لە خەسڵەت و لە نیشانەکانی قۆناغەکانی گەورەبون و گەشەکردنی منداڵان هەبێت. تێکستەکانی بابەتەکانت، لە هەمو رویەکەوە لەگەڵ ئەو قۆناغە منداڵییەدا بگونجێت. بۆ نمونە: بابەتێکی نوسراو بۆ منداڵانی تەمەن حەوت و هەشت ساڵان. حەز و سەرنجی منداڵانی تەمەن یانـزە و دوانـزە ساڵان راناکێـشێت.
٤ـ ناوەڕۆک و فـۆرم، دو چەمکی ئەدەبی منداڵانن و تەواکەری یەکترین، هەردو باڵی ئەدەبی منداڵانـن، پێویستە نوسەری منداڵان هاوسەنگییەک، لە نێوان ناوەڕۆک و فـۆرمدا دروست بکات، هـیچ لایەکیان نەکات بە قـوربانی لایەکەی تریان.
٥ـ نوسەری منداڵان نابێت، خۆی رابدات و باڵادەستی و فانتازی خۆی لە نوسینەکانی بۆ منداڵان دەربخات. خۆی چـۆنی دەوێت وا بیربکاتەوە و بنوسێت، بەڵکو پێویستە ئەوە بزانێت کە منداڵان ە چـۆن و چـیان دەوێت.
٦ـ زمان گرنگترین کەرەستەی نوسین و گوزارشتکردنە. منداڵانیش خاوەنی زمان و فەرهەنگی وشەی تایبەت بە خۆیانن، زمانی ئەوان ئاسان و شیرین و رەوان و سادەیە. پێویستە نوسەری منداڵان ئەم راستییە بزانێت. بە زمانێکی شیرین و پەتی و ساکاری بێ ئاڵۆز و بێ گـرێوگۆڵ تێکستەکانی دابـڕێژی تا منداڵان بە ئاسانی لێیان تێبگەن، پێویستە رستەکانی کورت و ناسک و باوبـن. لە رەوانبێژی و لە قسەی بە توێکڵ و مەبەست قوڵ و شاراوە و پێچ و پەنا دوربن. هەر قـۆناغـێکی منداڵێش ئاستی زمانی تایبەت و خەیاڵی بڕکراوی و توانای تێگەیشتنی ئەو قۆناغە منداڵییەیان هەیە. زمانی نوسین بۆ منداڵان، زانیاری و شارەزایی و هونەر و بەهـرەیە، کە هیچـیان لەوانەی تریان جیانابنەوە. مەبەستیش لە ئاسانی نوسین ئەوە نیە، کە منداڵان بە ساوێلکە و هـیچ نەزان بزانیت و هەمو شتێکیان بۆ راڤـە و شەنوکەوبکەیت، هـیچ بوارێک بۆ بیرکردنەوە و لێکدانەوە و تێگەیشتن، لە مەرام و مەبەستی بابەتەکەت بۆ بیرکردنەوەی و بۆچـون و هەڵـهێنجانـدنی منداڵان نەهـێڵیتەوە.
(جاکـلین ساندەرز) دەڵێت:” با ئەدەبی منداڵان، هـێندەش ئاسان نەکرێتەوە، کە وا بزانن منداڵان هـیچ نازانـن”
٧ـ پێویستە نوسەرانی ئەمڕۆی ئەدەبی منداڵان داهێنەر و نوێخوازبن، لە چوارچێوەی قوناغی ئەدەبی کلاسیکی و شێواز و کلیشەی باونەماو و نەگونجاو بۆ ئەم سەردەمە، دوربکەونەوە، بە شێواز و بە ستایلێکی تازە بنوسن. ئەوەش بزانن کە منداڵانی ئەمڕۆ، نەوەی منداڵانی سەدەی رابردو نین. منداڵانی ئەمڕۆ، زۆرزانتر و بلیمەتر و هۆشیارتر و چاوکراوەترن، نەوەی ئایفـۆن و ئایپاد و ئینتەرنێت و گۆڤاری رەنگاوڕەنگی منداڵان و چەندین ئامێر و دەزگای سەیر و سەمەرەن. نەوەی شۆڕشی تەکنەلـۆژیـان. خـەون و خواست و هـیوا و ئـەدەب و هـونەر و پێداویستییەکانیشیان، هەمان هـیوا و خواست و پێداویستییەکانی نەوەکانی رابردو نین. پێویستە نوسەری ئەدەبی منداڵان ئەم راستییانە لەبەرچاو بگرێت. وەکو (کۆنفۆشیۆس) دەڵێت:”منـداڵانمان، منـداڵانی سـەردەمی ئێـمە نیـن.. منـداڵانی سەردەمی خۆیـانن”.
٨ـ پێویستە نوسەری ئەدەبی منداڵان، لە نوسینەکانیدا بێلایەن بێت و لەژێـر کاریگەری هیچ ئایدۆلۆژیایەکی سیاسی و ئاینی مەبەستداردار نەبێت، بۆ بەرژەوەندییەکی تەسکی سیاسی. نابێت دڵپاکی منداڵان بقۆزێتەوە و بە لارێیاندا بەرێت و بیانخاتە ژێر کاریگەری ئەو ئایـدۆلـۆژیـایەی کە خـۆی بـڕوای پێی هـەیە.
٩ـ نوسەری ئەدەبی منداڵان، گەر خـۆی لە جیهـانی بێتاون و جوان و وەنەوشیی پـڕ لە خەونی سەوز و هـیوای شیرین و راز و نیازی پاکی منـداڵان، نزیک نەکاتەوە، لەسەر ئەژنۆکانی لایان دانەنیشێت و گـوێی لە زمانی ساکار و لە قسە قوت و شیرینەکانیان نەگرێت و سەیری یاری و هەڵسوکەوتیەکانیان نەکات و تێکەڵـیان نەبێت. ناتوانێت بە زمانی راستیی منداڵانەوە بابەتەکانی بنوسێت.
وەکو دەشڵێن، لە نـاخی هەر نوسەرێکی بواری منداڵاندا، منداڵێک هەیە، منداڵیی خۆی دێتەوە یاد و بەرچاو. ئەو منداڵەی کە لە ناخیدایە، داوای لێدەکات بچێتە ناو منداڵان و ببێت بە هاوڕێیان. داوای لێدەکا کە وێڵی دوای دۆزینەوە و نوێخوازی و داهـێنان بێت.
١٠ـ بێگومان خوێندنەوە بۆ هەمو نوسەرێک زۆر پێویستە. پێویستییەکی پێویستیشە بۆ نوسەری ئەدەبی منداڵان، تا ببێت بە خاوەنی باکگـراوندێکی رۆشنبیری و ئەدەبی باش. پێویستە خوێنەرێکی هەمیشەیی باش بێت، بە تایبەتیش خوێندنەوەی ئەو پەرتوکانەی کە بۆ منداڵان نوسراون یا دەربارەی منداڵانن، لەگەڵ خوێندنەوەی گۆڤارەکانی منداڵان. تا لە شێوازی نوسینی نوسەرانی بە ئەزمونی ئەم بوارەدا، ئیلهـام و سود وەربگـرێت.
(سیـلـڤـیا لـۆبیـز) دەڵێـت:”یەکەم.. گرنگ ئەوەیە کە: بخوێنیتەوە.. بخوێنیتەوە.. بخوێنیتەوە” سی جار جەخت لەسەر “بخوێنیتەوە” دەکا. نوسەر تا زیاتر بخوێنێتەوە، زیاتر فێردەبێت و وەردەگرێت. باشتر و جوانتریش بابەتی نوسینەکانی دادەڕێـژێت.
هەر لە بارەی گرنگی خوێندنەوەوە (ئاسەر گـۆردن) یش دەڵێت:”تا زیاتر بخوێنیتەوە.. بۆت دەردەکەوێت کە چەنـد زانیاریت کەمە”
١١ـ پێویستە نوسەری ئەدەبی منداڵان هەمیشە گەشبین و هیواخوازبێت. کۆتایی بابەتی نوسینەکانی بۆ منـداڵان، بە خۆشی و شادی و سەرکەوتن و دڵنیایی و بە هـیوابەخشین کۆتاییان پبهێنێت. ناشبێت کـۆتایی چـیرۆک و شانـۆ و ئۆپەرێت و هـۆنـراوە و رۆمـان بۆ منـداڵان، بە کارەساتی خوێنڕشتن و کوشتن و تراژیـدیـا کۆتاییان پێبێت. چونکە لە ئەمڕۆ و داهاتوشدا، کارتێکردن و رەنگدانەوەیەکی نێگەتیڤیان لەسەر منداڵان دەبێت.
١٢ـ پێویستە نوسەری منداڵان، بە دڵێکی فراوانە، ئەو رەخنە و تێبینییانە وەربگرێت، کە رەخنەگـران لە نوسینەکانی دەگـرن. بە هەلێکی باشی بزانێت، بۆ راستکردنەوەی هـەڵە و خاڵە لاواز و نەرێنییەکانی و درێـژەدان بە خـاڵە بەهـێز و ئەرێنییەکانی.
١٣ـ پێویستە نوسەری منداڵان، ئەوە بزانێت، کە جوانسازی فاکتەر و پێویستییەکی زۆر گرنگە، نەک تەنیا لە ئەدەبی منداڵانـدا، بەڵکو لە سەرجەم هـونەرەکان و لە هەمو بوارەکانی ژیانی مرۆڤـدا. داڕشتنی بابەتی نوسینەکانت بە جوانی، گاریگەرییان لەسەر هـۆگربون و ئارەزو و حەزی خوێندنەوەی نوسینەکانت لە لایەن منداڵانەوە دەبێت. ئەدەبـدۆستێک دەڵێت:”تا ئەمرۆش نازانـم، چـۆن ئـەدەب دەتـوانێت لە خەمەکان شتی جـوان دروست بکات؟”
١٤ـ نوسەرانی ئەدەبی منداڵانی کوردمان، ئەرکێکی پێویست و پیرۆزی زۆر گـرنگـیان لە ئەستۆدایە. ئەویش ئەوەیە کە لە نوسینەکانیاندا لایەنی نیشتمان پەروەری فەرامۆش نەکەن. پێویستە بە ئەپەڕی دڵسۆزییەوە، منداڵەکانمان، بە هەست و رۆحی کوردایـەتی گـۆش و پەروەردەیان بکەن. سـۆز و خۆشەویستی و هـاوبەستەبونیان بۆ کوردستانی نیشتمانی شیرینمان، لە لایان خۆشەویستر و شیرینتر بکەن. لە میانەی ئـەو سـرود و هۆنـراوە و چـیرۆک و شانـۆ و ئۆپەرێت و پەخـشان و رۆمانانەی کە بۆیان دەنـوسن.
١٥ـ نوسەری منداڵان پێویستە، لە میانەی نوسینەکانییەوە، ئەوە بخـاتە دڵی منداڵانی کوردمانەوە، کە پاراستنی ژینگەی جـوان و سروشتی کوردستان، ئەرکێکی پێویستی نیشتمانی و رەوشتییە و گوزارشتە لە خۆشەویستی و لە دڵسۆزییان بۆ کوردسـتان.
١٦ـ نابێت نوسەرانی منداڵان، جییاوازی لە نێوان کچان و کوڕانـدا بکەن. پێویستە بە چاوێکی یەکسانی و هاومافی و هاوئەرکی لە هەردو لایان بڕوانن، ئەم بڕوابونەشیان، لە میانەی نوسینەکانیان بۆ منداڵان رەنگ بداتەوە. بە تایبەتیش لە کاتی هەڵـبژاردی پاڵەوان و کاراکتەر و کەسایەتییەکانی چـیرۆک و هـۆنراوە و شانـۆ و ئۆپەرێت رۆمانەکانیادا. پێویستە هەستی خـوشک و بـرای و هـاوڕێتی و دڵسۆزی و رێـز لە یەکتری گرتن، لە هـۆش و دەرونیاندا بـڕوێنن. بە تەواکـەری یەکتریان بـزانن.
١٧ـ پێویستە نوسەرانی ئەدەبی منداڵان، لە میانەی نوسینەکانیاندا، بە هـیچ کلۆجێک، سوکایەتی و بێڕێزی بە دایکان و باوکان و داپیران و باپیران و مامۆستاکان و بە مێژو و بە شەهـیدانی کوردسـتان و بە پـێشمەرگە و بە سەرکـردە نەمرەکانمان و بە هـەمو کەسایەتییە تێکـۆشەرە ناسراو و ناودارەکـانی گەلەمان نەکەن. پیـاوان بن یا ژنـان بن. سوکایەتیش بە داب و نەریت و کەلەپور و کولتور و بە بەهـا پیرۆزە رەسەنەکانی گەل و نیشتمانەکەمان و بە زمـانی شیرینی کوردیمان نەکـەن. هەمـو ئەمـانە بەشـێکـن لە ناسنامەی نەتـەوەییمان.
١٨ـ پێویستە نوسەرانی ئەدەبی منداڵان، لە نوسینەکانیاندا، لایەنی كۆمیدی و جەڤەنگی فەرامـۆش نەکەن. چـونکە ئەو بابەتانەی کە خەنـدە دەخـنە سەر لێوەکانی منـداڵان و دایانهێننە پێکەن و قـاقـا، خۆشی و شادیش دەخەنە دڵە قنجەکانیانەوە، پشوش بە بیر و هـۆشیان دەدەن. دەبنە هـۆی نەهـێشتنی گـرژی دەرونی و جەستەیی و رەوانـدنەوەی خـەم و پەستی و دڵتەنگی و نائـارامی منـداڵان.
١٩ـ پێویستە نوسەرانی ئەدەبی منـداڵان، لە نوسینی ئەو بابەتـانە دوربکـەونەوە، کە ترس و تۆقین و دڵەڕاوکێ و گومان دەخەنە دڵی منداڵانەوە، یا بابەتی شەڕ و کوشتن و گـزی و دزی درۆ و فـێڵ و لەخشتەبردن و بێ ئومێدی و رەشبینی و.. هـتد. هەردەمیش گەشبینی و هـیوای سەرکـەوتن و باشتریـان پێببەخـشن.
٢٠ـ پێوستە نوسینەکانی بواری منداڵان، هۆنراوە و چیرۆک و شانۆ و ئۆپەرێت، کورت و بەچـێژبن، نەک، درێـژ و بێـزارکەربن، کەم و پوخـتبن، نەک زۆر و بـۆربن. سوک و ئاسانبن، نەگ گـران و ئاڵـۆزبن. لەگەڵ چـۆنێتـیدابـن، نەک چەنـدێتـیدابـن.
٢١ـ شەرم و نەنگی نییە، گەر نوسەرانی بواری منداڵان، بە تایبەتیش نوسەرانی تازە دەستپێکـردو. تێکستی نوسینەکانیان، پێشانی نوسەرانی ناسراو و بە ئەزمـونی بـواری ئەدەبی منداڵان بـدەن، کە شارەزای بـواری ئەدەبی منداڵانن. سود لە راو و تێبینی و لە پێشنیارەکانیان وەربگـرن. پـێش ئەوەی کە نـوسینەکانیان بڵاوبکـەنەوە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ١١/ دێسەمبەر/٢٠٢٠

(*) نوسەرێکی کوردە، لە (١٩٤٦) لە کەرکوک لە باشوری کوردستان لەدایک بوە، لە ساڵی (١٩٦٥) وە دەنـوسێت، بە تایبەتیش لە بواری ئـەدەب و پەروەردەی منـداڵان. لە ساڵی (١٩٩٩) وە، لە شاری (بێـرگـن) لە وڵاتی نەرویج دەژی. مامۆسـتای خانەنشیـنە.
r.shwan@hotmail.com




منداڵان لە گەورەکان ژیرترن .. ن: تۆڵستۆی.. و: رەزا شـوان

لە روسیا وەرزی بـاران بـارین بـو. لە دێیـەکی روسـیادا، ئـاوی بـاران لە جـۆگـەیەکەوە سـەریکـرد و بەسـەر شەقـامەکـەدا دەڕۆیـی. بـاران لـێـیکـردەوە.
دو کچۆڵەی بچـوکی هـاوڕێی یەکـتری، لەناو ئاوی باراناوی شەقـامەکەدا یارییان دەکرد. کاتی گێڕانی ئاهەنگـێک بو کە لە دێیەکەدا دەکرا، دو کچۆڵە بچکوکەکە بۆ ئەم ئاهەنگە، کـراسی تازەیـان لەبەر کردبـون. (مالاشـا) بچـوکەکەیان بـو،(ئاکۆلـیا) لەو گەورەتر بو.
مالاشا پێیەکانی خستبونە ناو ئاوەکەوە. ئاوەکە کەمێک لێخن بو. یاری بە ئاوەکە دەکرد. کەمێک ئاو پرژانە سەر کراسەکەی ئاکۆلـیا. ئاکۆلیا خەریکی سڕینەوەی کراسەکەی بو. لـەم کاتـەدا دایـکی ئاکۆلـیا بـەم شەقـامـەدا هـات، سەیـری کـراسی کچـەکـەی کـرد.

دایـکی ئاکۆلـیا:”چـۆن کـراسە تـازەکـەت پیـس کـردوە ؟”

ئاکۆلـیا:”دایـکە، مالاشـا شەپـە شـەپی بە ئـاوەکە کـرد و ئاو پـرژایە سەر کراسەکەم”
دایـکی ئاکۆلـیا دو سێ چـەپـۆکی کێشا بـە پشـتی مالاشـادا. مالاشـا بەکـوڵ دەسـتی بـە گریـان کرد. دایـکی مالاشـا گـوێی لە گریـانی کچـەکەی بـو. یەکسەر لە مـاڵ دەرپـەڕی.
دایـکی مالاشـا:” کچـەکـەم بـۆ دەگـری؟”
مالاشـا:”دایـکی ئاکۆلـیا، بـە چـەپـۆک کـێشـای بـە پـشـتـم دا”
دایکی مالاشا بە توڕەییەوە، بەرەو دایکی ئاکۆلیا چـو. هەڵمەتی بۆ برد. تێک بەربون و دەستیان خستە قـژەکانی یەکـتری، بو بە هات و هاوار. گەلێ قسەی ناشیرین و سوکیان بە یەکـتری وت. لێکـنەبـونەوە.
هەندێ لە ژنانی خزمانی هەردولایان، بەدەم ئەم شەڕەوە هاتن و تێوەگلان. هەنـدێکیان لەسەر دایکی ئاکۆلیان دەکردەوە، هەندێکی کەشیان لەسەر دایکی مالاشایان دەکردەوە. شەڕ گەورە بۆوە. بون بە دو کۆمەڵەی شەڕکەرەوە، شەڕەکە گەورەتر و گەورەتر بۆە. پیـاوانیش هـاتـن و خـۆیـان تێهـەڵـقـورتـانـد. بـو بە شـەڕێکی گـەورە و لـێکـنابـونـەوە.
لەم کاتەدا داپیرەی ئاکۆلـیا، لە ماڵ هاتە دەرەوە بە پیاوان و بە ژنانی وت:” شەڕمەکەن کـاتی دەستـپـێکـردنی ئاهـەنـگەکـەیە، نابێـت خەڵـکی شـەڕبکـات”
کەسیان گوێیان لـێینەگرت و بە قسەیان نەکرد. لەم ساتەدا مالاشا و ئاکۆلیا شەڕەکەیان لەبیرکرد و دەستیان لە ملی یەکتری کرد، بونەوە بە هاوڕێ، لە شەڕکەران و لە شوێنی شەڕەکە دورکەوتنەوە. چـونە سەر جـۆگە ئاوەکە و بە بەلەمی کاغـەزی رەنگـاوڕەنگ، لەنـاو جـۆگـە ئاوەکـەدا، یـارییـان دەکـرد و قـاقـا پێـدەکـەنـین.
لەم ساتـەدا، داپیـرەی ئاکۆلیا، بە شەڕکەرانی وت:”شـەرم و شورەیی لە خۆتـان ناکەن، سەیـرکەن منداڵەکـان شەڕەکەیـان لەبیـر کرد. وا دیسان پێکەوە یـاری دەکـەن. دوبـارە بونـەوە بە هـاوڕێی یەکتری. بەڵام مەخـابین، ئێـوەی پیاوان و ژنـان، هـێشتا خـەریکی شـەڕکـردنـن وازتـان نەهـێـناوە”
پیاوەکان و ژنەکان کە سەیری هەردو كچۆڵە بچوکەکەیان کرد. کە پێکەوە یاری دەکەن و پێـدەکەنن، هـەستیان بە شەرمەزارییەکی زۆر کـرد و پەشـیمان بونەوە. بە هـێمنی و بە تەریقـیـیەوە گـەڕانـەوە بـۆ ماڵـەکـانیـان.
منـداڵان زۆر بـە ئاسـانی لـە یەکـتری دەبـورن و هـەمو شتـێک لەبـیر دەکـەن. چـونکە رق و بـوغـز و کـینە لـە دڵـە پـاک و قـنجـەکـانیـانـدا جـێگـایـان نـابـێـتەوە.
گـەورەکـان ئـەم وانـەیـە لـە کچـۆڵـە بچـوکـەکـانـەوە فـێربـون.

() ئەم چـیرۆکە لە نوسینی (لیـو تـۆڵستۆی) یە. لە زمـانی ئینگـلیزییەوە وەرمگـێـڕاوە بـۆ کـوردی. () (لیو تۆڵستۆی: ١٨٢٨ـ١٩١٠) رۆماننوس و چیرۆکنوسێکی بە ناوبانگی روسی و جیهـانییە. نوسـەرێکی ئاشتـیخـواز بـو. لـە شـاکـارە رۆمـانەکـانی “شـەڕ و ئـاشـتی” و “ئەنـا کارنیـنا” یە. گەلێ کورتە چـیرۆکـیشی نوسیوە، کە پشـکی منـداڵانیشـیان تێـدان.
() چـیرۆکی “منـداڵان لە گەورەکـان ژیـرترن” ئەو مەبەسـتە دەردەخـات، کـە زۆر جار منـداڵان لە گەورەکـان ژیـرتـرن. منـداڵان دڵپاکـتر و لێـبوردەتـرن. ئەگـەرچی چـیرۆکەکە زادەی خەیاڵی تۆڵستۆی یە، دەشێ لە بیـنینی روداوێکی راستییەوە، بیرۆکە و ئیلهـامی بۆ نوسینی ئـەم چـیرۆکەی وەرگـرتـوبێـت. () پێـم جـوان بو، کە ناوەکانی دو کچۆڵەکەی چیرۆکەکە ” مالاشـا ، ئاکۆلـیا”، نەگۆڕم و لە وەرگـێڕانەکەم بـۆ کوردی، هەمـان دو نـاو دابنـێن، کە لیـو تـۆڵسـتۆی داینـاون.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٠




ئەدەبی مناڵان/ دوو کەوی ژیر.. نووسینی: رەزا شـوان

دوو کەوبـاز، دوو کـەوی نـێرەی ئـازایان هـەبـوون. لەنـاو قەفـەزدا بەنـدیان کردبوون. رۆژێک هەردوو کەوبازەکە، گرەویان لەسەر ئەوە کرد، کە کەوەکەی کێیان لەوی تریان ئازاتـرە. رێکـکەوتن کـە کەوەکـانیان بەشـەڕبـدەن. بە هـەردووکیـان کـاسێکی گـەورەی زیـوینیان کڕی. کەوەکـەی کێیان شەڕەکـە بباتـەوە، کـاسە زیوینیـیەکە بـۆ خـاوەنی ئـەو کەوەیـان دەبێـت.
هـەردوو کەوبـازەکە کاتی بەشەڕدانی کەوەکانیان دیاریکـرد، شوێنیش باخچـەیەک بـوو. کـۆمەڵـێک کەسیشیان بـۆ بینـینی ئەم شـەڕە بانگکـردبـوون. هەمـوویان لـەو کاتـەدا لە باخچـەکەدا ئامـادەبـوون. کەوەکانیان لە قەفـەزەکانیان دەرهـێنان. شەڕەکە دەستیـپێکرد. کەوەکان بە دەنـووک و بە نینۆکەکانیان، پەڕێکی زۆریـان لە یەکـتری هەڵکێشا، سەر و دەموچاوی یەکتریان بریندار کرد. هەردووکیان تەواو ماندوو بوون، هـێزی شەڕکردنیان نەما. ئینجا وازیـان لە یەکتری هێنا. لەم شەڕەدا نە سەرکەوتوو و نە بەزیو، نە براوە و نە دۆڕاو هـەبـوون. بـەڵام هـەردوو کـەوەکە ئـازارێکی زۆریـان بـە یەکـتری گەیـانـد.
ئەم کۆتـاییە نە بە دڵی دوو کەوبـازەکە و نە بە دڵی بینەران بـوو. هـەردوو کەوەبـازەکە بـڕیـاریـان دا، کـە لـە هـەمـان کـاتـدا لـە یەکـەمین رۆژی مـانـگی داهـاتـوودا، هـەر لـەو باخچـەیـەدا، دووبـارە کەوەکـانیـان بەشـەڕبـدەن.
هەردوو کەوەکە، بێ ئەوەی بە یەکتری بزانـن، بیریان کردەوە، زۆر پەشیمان بوونەوە.

کەوی یەکـەم:”ئێمە لە پێناوی چیدا، بە هاندانی ئەم دوو کەوبازە، ئەم شەڕەمـان لەگەڵ یەکتریدا کرد و وامـان بەسەر یەکتریدا هـێناوە؟ گەوجـییەکی گەورەمـان کرد. گـریـم مـن بەسـەر کەوەکـەی بەرانبەرمـدا سەرکـەوتـم. ئایـە خاوەنـەکەم ئـازادم دەکـات؟ بێگـومان نەخـێر. چەندین شەڕی ترم پێـدەکات.. تیاش بچـم ئەو چی باکـێتی! بەڵـێنبـێت ئیتر شـەڕ لەگـەڵ هـیچ کـەوێـکـدا نـاکـەم”.

کەوی دووەم:” زۆر پەشیمانـم، لەو شەڕەی کە لەگەڵ ئـەو کەوە هـاوڕەگەزەمـدا کـردم. ئـەو یا مـن سەربکـەوتـمایە. لە زیـان زیـاتـر، چی سـوودێـکی بـۆ ئێـمە هـەیـە؟ ئـازادی و ژیانیان لێـداگـیرکردوویـن.. لە قەفـەزدا بەنـدیان کـردووین.. ئەمە کـەی ژیـانە؟! ئـەم هەڵـەیە دووبـارە نـاکەمەوە.. بیـرم لەوە کـردۆتەوە کە لەو کاتەدا پێکـەوە هەڵـفـڕیـن”
برینەکانی کەوەکان ساڕێـژبـوون، پەڕەکـانی باڵەکـانیشیان دڕێـژتـر بـوون. یـەکی مانگی تـازەیە. هـەردوو کەوبـازەکە و بیـنەرانـێکی زیـاتر لـە هەمـان کـات و لـەو باخچـەیـەدا، ئـامـادەبـوون. کەوەکـانیان بـەرەڵـڵاکـردن. بـە ئـارامییەوە چـوون بـە لای یەکـترییـەوە.
کـەوی دووەم بـە گـۆێی کـەوی یەکـەمـدا چـرپـانـدی و وتی:”براکـەم، دڵـنـیابـە کـە مـن شەڕت لەگەڵدا ناکەم.. بڕیارم داوە کە هەڵـفـڕم.. ئایە تۆش ئامادەی کە پێکەوە یەکسەر هـەڵـفـڕیـن؟”
کـەوی یەکـەم:” منیـش ئـەو بەڵـێـنەم داوە، کـە شـەڕت لەگـەڵـدا نەکـەم. بـەڵی ئامـادەی هـەڵـفـڕیـنم.. بـا رزگـارمـان بێـت”
هـەردوو کەوەکە، دەرفـەتیان لەدەست نـەدا و لەوە زیاتر درێـژەیـان بە قسەکـردن نـەدا. پێکەوە یەکسەر دایـان لە شەقـەی بـاڵ و هەڵـفـڕین.. تـا لەچاو ونبوون.. خۆیان گەیاندە سەر لووتـکەی چـیایەکی بەرزی کوردستان. لە قەفـەز و لە بەنـدی و لە شەڕ ڕزگاریان بـوو. هـەوای ئـازادییـان هـەڵـمـژی.. فـیری پـەنـد و وانـەیـەکی بـاشیش بـوون.

رەزا شـوان
نەرویـج :٢٠٢٠




منداڵانی کورد و رۆژی جیهانی منداڵان.. رەزا شـوان

لە ساڵی (١٩٥٤) دا، کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان، داوای لە هەموو وڵاتانی جیهان کرد، کە رۆژێک بە ناوی (رۆژی جـیهـانی منـداڵان) دیاری بکەن. لەم رۆژەدا ئاهـەنگ بگـێڕن، بـەوەی کە رۆژێـکە بۆ بـرایـەتی و لەیکـتێگەیشتن لە نێـوان منـداڵاندا، لەسەر ئاستی جیهانیـدا. بۆ کارکـردنیش بۆ خۆشی و شـادی منـداڵان لە جیهـانـدا.
رێکەوتننامەی مافەکـانی منداڵانیش کە لە رۆژی (٢٠/ نوڤه‌مبه‌ر/١٩٨٩) دا دەرچـوو. دووبـارە لەو رێکەوتننامەیەدا جەخـتـیان لەسەر رۆژی جـیهانی منـداڵان کـردەوە. هـەر لەو ساڵەوە رۆژی (٢٠/ نۆڤـه‌مبه‌ر) ی هەموو ساڵێک کرا بە (رۆژی جیهانی منداڵان).
تا ساڵی (١٩٩١) زۆربـەی وڵاتـانی جـیهـان، بـە (تورکیـا) و (ئـێران) یـشەوە واژۆیـان لەسەر جـاڕنامەی مافـەکانی منداڵان کرد، بەڵێنیان دا کە پابەند دەبن بە جێبەجێکردنیان.
رۆژی هـەینی (٢٠/ نـۆڤـەمبـەر/٢٠٢٠) کە یـادی (٣١) ەمـین سـاڵـڕۆژی دەرچـوونی جاڕنـامەی مافەکانی منـداڵان و (رۆژی جـیهـانی منـداڵان) ە. زۆربەی منـداڵانی جیهـان لەم رۆژەدا شاد و دڵخۆشن و ئاهـەنگی خۆشی دەگێڕن و دیـاری وەردەگـرن.
بەپێی بەنـدەکـانی جاڕنـامەی گەردوونی مافەکـانی منـداڵان، منـداڵان لە هـەر شـوێنـێکی جـیهـانـدا بـژین، بێ جـیاوازیکـردن لە رەچـەڵـەک و نەتـەوە و رەگـەز و رەنـگی پێـست هەمـوویان منـداڵـن و وەکو یـەک هەمـوو مافـێکـیان هـەیە.
بەداخـەوە، تا ئەمـڕۆش منـداڵانی بەدبەخـت و بێـنازی کوردمان، لە سایەی داگیرکەرانی تورکیا و ئێرانی رەگەزپـەرستدا. نەک هەر هـیچ مافـێکی سەرەتایی و ساکاریشیان نییە، بەڵکـو بـە ئەوپـەڕی دڕنـدەیی و نامـەردییـەوە، سوپـای خوێنـڕێـژ و میـت و ئیـتلاعـاتی بێڕەوشتی کۆماری سێـدارەی ئیسلامی و کۆماری زیندانستانی ئەردۆگانی، زۆر دڵڕەقانە و بێویژدانانە و بێ دەستپاراستن لە منداڵانی کوردی ناو لانکیشمان بەبێ تاوان منداڵانی کورد دادەپلۆسن و سەرکوت و دەمکوتیان دەکەن و بە ناڕەوا دەیان کـوژن. تا ئەمڕۆش بـە هـەزاران منـداڵ و مێـردمنـداڵی کوردمـان کـە لەژێـر تەمەنی هـەژدە ساڵییـەوەن، لـە زینـدانە سامناکەکـانی کۆماری سێدارە و کۆماری زینـدانستان، بە تـاوانی هەڵـبەستراوی پێشوەخت زیندانی کراون. رۆژانە لەلایەن جەلادە بێڕەوشتەکانەوە، پیسترین ئەشکەنجە و ئـازاری جەستەیی و دەروونیـان دەدەن و سوکـایەتیـیان پێـدەکـەن پێـدەکـەن.
تا ئەمڕۆش منداڵانی کورد، لە سایەی داگیرکەراندا، لە ژیانێکی زۆر سەخـت و دژواردا دەژین، هەمیشە لە دڵەڕاوکی و تۆقین و ترسدان. بە کوێرەوەری و مەینەتی و ناسۆری و بێ ئومێـدی و بـرسێـتی و نەبـوونی و رەشـوڕووتی سەردەنێـنەوە، تەنـانەت چـێژ لە خەویش وەرناگرن، چونکە لە نیوەشەودا، دڕندەکانی تورکیا و ئێران، هەڵـدەکوتنە سەر ماڵەکانیان و بە بەرچاویانەوە، باوک و دایک و کاک و دادەیان دەگرن، دایانـدەپـڵۆسن و کەلەپچـەیان دەکـەن و بێ سـەر و شوێنیان دەکـەن و بـەرەوە چارەنـووسێکی نادیـاریان دەبەن. تا ئەمڕۆش چەندین منداڵی کوردیان لەژێر ئەشکەنجـەدا کوشتوون، یا بە رۆژی روونـاک بە بەرچـاوی نەتـەوە یەکگـرتـووەکـان و رێکخـراوەکـانی مافـەکانی منـداڵان و مافەکـانی مرۆڤ و ویـژدانی جیهـانییەوە، بێ تـاوان و بە ناڕەوا لە سێدارەیان دان. هەر لەبەر ئەوەی کە کوردن. ئەم تاوانانە بە پێچەوانەی هەموو یاسا نێـودەوڵەتییەکانەوەن.

منداڵانی کوردمان لە تورکیا و ئێران نەک هەر مافی ئەوەیان نییە کە بە زمانی دایکیان، زمانی کوردی بخوێنن، بەڵکو بە زۆرداری و بە تۆبزی فێری زمانی تورکی و فارسی و فـێری کولتوورێکیان دەکەن کە نامۆن بە لای منداڵانی کوردەوە و پێیان هەرس ناکرێن. دەیانـەوێت منـداڵانی کورد لە نەتـەوەی کوردمان هـەڵبگەڕێننەوە و بە زۆر بیانکەن بە تـورک و بە فـارس و زمـانی رەسەنی کوردییـان لەبەرچـاو بخەن و هـاوبەستەبـوونیان بـۆ کوردستان و کورد کـاڵ بکـەنەوە. چەنـدین مامۆستای خـۆبەخـشی زمـانی کوردییان بەنـدکردوون، لەبەر ئەوەی خۆبەخـشانە زمانی کوردییان بە منـداڵانی کورد وتـەوە. بۆ نمـوونە: مامۆسـتا (زارا محەمـەدی) لەبەر ئەوەی کە خەریکی ئەوەبـوو کە کۆمەڵـێک منـداڵانی کوردمان لە رۆژهـەڵاتی کوردستان، لە شاری سـنە، کە تامەزرۆی فـێربوونی زمانی کوردی بوون، فـێری کوردی بکات، ئاخووندەکانی کۆماری سێـدارە بەنـدیان کرد و ئەمەیـان بـە تـاوان دانـا. مامـۆسـتا زارا محـەمـەدی بە (١٠) سـاڵ زینـدانی سـزادرا. تا ئەمڕۆش لە تورکیای رەگەزپەرستدا، قـەدەغـەیە کە نـاوی کوردی لە منداڵانی کـورد بنرێن، دەبێت نـاوی تورکی لە منداڵەکـانیان بنێن. ئەگینا سزای زینـدانیکردن دەدرێـن.
جا منداڵانی کورد کە هیچ مافێکیان نەبێ و لە بارودوخێکی وا سەخت و هەمیشە لەژێر هەڕەشە و چەوساندنەوە و سەرکوتکردندابن، تـروسکاییەک شادی و خۆشی لە دڵیاندا نەبێت، هيچ هیوایەکیان بە داهاتوو نەبێت. چۆن یادی رۆژی جیهانی منداڵان بکەنەوە؟ تەنانەت لەم رۆژەشدا، تۆبـاران و بۆمباباران دەکـرێن و دەگیرێن و دەخرێنە زیندانەوە.
هەموو ئەم تاوانـە قـێزەوانانەی کە تورکیا و ئێـرانی رەگەزپـەرست و دڕنـدە و نامـەرد، دەرهـەق بە کـورد و منـداڵانی کـورد دەیکەن، پێشێلکـردنی مافەکانی منداڵانن و تاوانی دژ بـە مرۆڤـایەتین و تـاوانی جەنگـن و دژی هەمـوو یاسا و رێسایـەکی نێودەوڵـەتـین. بەزانـدنی سـنووری هەموو یاساکان و رەوشتـێکـن و ژێـرپێخستـنی مافەکـانی مرۆڤـن.

بە داخەوە، کە کورد هەمیشە بۆتە قوربانی بەرژەوەنـدییەکانی دەوڵەتە زلهـێزەکـان. کە هەموویان لە ئاستی ئەو تاوانانەی لە کورد کراون و دەکرین، خۆیان کوێر و کەڕ و لاڵ کردوون و دەکەن. هەر ئەم بێدەنگی و هەڵویستە شەرمەزارییەیان، بوونە بە هاندان بۆ ئەوەی کە داگیرکەرانی کوردستان زیاتـر درێـژە بە تاوانەکـانیان بـدەن و تـاوانی زیاتر و رەشەکوژی و رەشبگیری و ژینۆسایـدی زیاتر لە گەلی کوردی مـاف و ژیان زەوتکـراو و کوردستان داگیرکراو بکەن. تا کەی ویـژدانی مردووی جیهـانی لە ئاستی ئەم ستەم و تاوانانەی کە لە کورد دەکرێن راناچەنێت؟ بێـدەنگییان تـاوانە و لایەنگرتنی تاوانبارانە.
شەرمـەزاریشە بـۆ حکوومەتی هـەرێمی کوردستان، کە ئـەوەی خـەمیـان لێ ناخـۆن و ئاوڕیـان لێ نادەنـەوە منـداڵانی بەدبەخـتی کوردمـانن.. بێ نـان و ئـاو، بێ مووچـە، بێ دەرمـان و چـارەسەرکـردن، رەشـوڕووت و بێـنـاز. بێ بـەش لـە مـاف و لـە پێویستیـیە سەرتاییەکانی ژیان. وایانکردوون کە ژمارەیەکی زۆر لە منـداڵانی کوردمـان، ناچاربن و واز لە قـوتـابخانە و خوێنـدن بهـێنن. جەسـتەی ناسکـیان بخـەنـە بەر سەرما و سۆڵە و کـزەبـای چـلەی زسـتان و گەرمـا و گـڕەی چلـەی هـاویـن.. خەریکی فـرۆشتـنی كیسەی نایلـۆن و گوڵەبـەڕۆژە و بنێشت و جگەرە و ئـاو فـرۆشتن و کاری دەستگـێڕی و ئیشی قـورس بـن. یا خەریکی بۆیـەکـردنی پێـڵاون، یا لەسەر زبڵخـانەکـان خـەریکی تێکـدانی خـۆڵ و خـاشاکـن. تا یارمـەتی بـژێـوی خـێزانەکـانیان بـدەن کە ژیـانـێکی کۆلەمـەرگی و بـژی و مەمـەرە دەژیـن. بێگومـان ئەمـە زەنگـێکی تـرسـناکە و کـاریگـەرییەکی خـراپی لەسەر داهاتوو و چارەنووسی گەلەکەمان دەبێت. چونکە منـداڵانی ئەمڕۆمـان داهاتووی کوردسـتانن. ئەم تاوانـانە لە ئەسـتۆی حکوومەتی کوردستان و حـیزبە دەسەڵاتـدارەکان دان. کە بە سکی تێر و گیرفانی پـڕەوە ئاگایان لە منـداڵانی هەژارانی گەلەکەمان نییە.
ئەی منـداڵانی شـاد و دڵخـۆشی جیهـان، رۆژی جیهـانی منـداڵان لە ئێـوەی بەختـەوەر و ئـازاد و ژیـانخـۆش پیـرۆزبێـت. بـەڵام داواتـان لێـدەکـەین، کە ئێـمەی منـداڵانی کـوردی هاوڕێتان لەیاد نەکەن، کە هـیچ مافـێکمان نییە. داواتان لێدەکەین بە تونـدی پرۆتیستۆی تاوانە قێزەوەنەکانی تورکیا و ئێران بکەن، کە بەبێ تاوان منداڵانی ئاشتیخوازی کوردی هـاوڕێتان دەکوژن.. داواش لە حکوومەتەکانتان بکەن بێـدەنگ نەبـن و بە دەنگمـانەوە بێن. تا ئێمەی منـداڵانی کوردیش رزگـارمان بێت و بە ئـازادی لە کوردستانی نیشـتمانی پیرۆزمان دا بژین و لە یادەکانی داهـاتووی رۆژی جیهـانی منـداڵان دا بەشداری بکەین. تامـەزرۆی ئەوەیـن کە بە بەشداری لە ئاهـەنگـەکـانی شـادی و خـۆشی رۆژی جـیهـانی منداڵان دا بکەین، گۆرانی بچـڕین و تێر پێکەنین و سەرچۆپی بگرین و تێر هـەڵپەڕین.

لەگەڵ ئەو هەموو ستەم و نەهـامەتییانەی کە بەسەریان هـێناوین، هەمیشە گەشبینین و هـیوادارین، کە لە سایـەی خـەبات و تێکـۆشـانی و کۆڵنـەدانی رۆڵـە دڵسوزەکـانی گـەلە قـارەمانەکەمان، زووبێـت یا درەنـگ، چـوک بە داگیرکەران دادەین و رزگـارمان دەبێت.
چـونکە هـیچ مـافـێک ون نـابێـت.. گـەر خـاوەن مـاف دوای بکـەوێـت.

رەزا شـوان
١٨/ نـۆڤـەمبەر/ ٢٠٢٠




ئۆلیڤیا مانینگ یەکێکە لە کچۆڵە بلیمەتەکانی جیهان.. رەزا شـوان

بۆ ماوەی چەندین سەدە لە جیهاندا، زیانێکی نەژمێر بە مرۆڤ و مرۆڤایەتی کەوت، بە زاڵـبوونی پیاو و پیاوسالاری. بە هۆی پاوانکردنی بەهـرە و بلیمەتییەکانی ژنان. رێ بە ژنـان نادرا کە خۆیان بسەلمێنن و بەهـرە و تواناکانیان لە هەموو بوارەکاندا دەربخـەن.
زۆر لە خەڵکی پێیان وابوو، کە پیاوان زیرەکترین بوونەوەرن لە جیهاندا. گەرچی ژنان بە خێرایی یەکسانی توانـا و هـوش و بیری خۆیـان دەرخست. سەلمانـدیان کە لە پیاوان کەمتر نین. گەلی لە ژنان ئەوەشیان سەلمانـد، لە زۆر لە بـوارەکـانی ژیانـدا، لە پیـاوان باشترن و سەرکەوتووترن. بە تایبەتیش لە بواری فـێرکردن و پەروەردەکردنی منـداڵان، بە شێوەیەکی گشتیش لە زۆر کاروبارە گشتییەکانی تردا ژنـان سەرکەوتووترن. تەنانەت لە زۆر لە کارە سەرکەوتووەکانی پیاوانی ناوداردانیش، پاڵـپشتی ژنیان لەپشتەوە بووە.
ناپلـیـۆن دەڵـێـت:” لەپـشـت هـەموو گـەوەرە پیـاوێـکەوە.. گـەورە ژنێـک هـەیـە”
بە کرداری سەلـمێنرا کە ژن زیرەکە. هەموومان ئەم راستییە دەزانین. بەڵام تا ئەمڕۆش کەسـانێکی کۆنـەپـەرست دان بـەم راستیـیەدا نانـێن، ژنـان بە پاشـکۆی پیـاوان دەزانـن.
هەنـدێ لـە ژنـانی زیـرەک و بلیـمەتی جـیاواز و هـەڵکەوتـوو، تێکـڕای زیـرەکـییان بـە رەهـایی لە ئادەمـیزاد باڵاتـرە. بەپـێی پێـوەری (میـنسا) بـۆ پێـوانـەی تێکـڕای زیـرەکی، چەندین ژن تێکڕای پلەی زیرەکیان لە سەرووی پلەی بلیـمەتی (١٦٠) ەوەن. خـاوەنی باڵاتـرین تێکـرای زیـرەکـین. کە تا ئێـستا هـیچ پیـاوێک ئـەو پلە زیرەکی و بلیمەتییەیان بەدەسـت نەهـێناون.
ئاماژە بە ناوی (١١) ژن لەو ژنە بلیمەتـانەی جیهـان دەکەین، کە لە سەرووی تێکڕای پلەی زیرەکی و بلیمەتییەوەن، بە کورتی و بە چڕیش یەکێکیانتان پێدەناسینین، ئەویش کچۆڵـەی زیـرەک و بلیـمەت (ئـۆلـیڤـیا مـانینگ)ە. گەر دەرفـەتمان بۆ بـڕەخسێت باسی چەنـد ژنێـکی کەشیان دەکـەین. ناوەکـانی ژنـە بلیمەتەکـان و ناسنامەی نەتـەوەییـان:
١ـ ئۆلیڤیا مانینگ ـ بریتانییە. تەمەنی (١٢) ساڵە تێکڕای پلەی زیرەکی (١٦٢) پلەیە.
٢ـ فـابیـولا مـان ـ بـریتانییە. لە (١٢) ساڵیدا، تێکـڕای پلەی زیـرەکی (١٦٢) پلە بـوو.
٣ـ لیدیا سباستیان ـ بریتانییە. تەمەنی (١٢) ساڵە، تێکڕای پلەی زیرەکی (١٦٢) پلەیە.
٤ـ جـۆدیـت پـولـگـار ـ مەجـەرییـە. تێکـڕای پلـەی زیـرەکی (١٧٠) پلـەیە.
٥ـ رۆس لـۆرانـس ـ بـریتـانییە. تێکـڕای پلـەی زیـرەکی (١٧٥) پلـەیە.
٦ـ گـراس هـۆپـەر ـ ئەمریکـییە. تێکـڕای پلـەی زیـرەکی (١٧٥) پلـەیە.
٧ـ گێرمین ستیل (مه‌دام دی ستیل) ـ فـەرەنسییە. تێکڕای پلەی زیرەکی (١٨٥) پلەیە.
٨ـ مـاری کـوری ـ پـۆڵـۆنیـیە. تێکـڕای پلـەی زیـرەکی (١٨٥) پلـەیە.
٩ـ مارلـین فـۆس سافـانت ـ ئەمریکـییە. تێکـڕای پلـەی زیـرەکی (١٩٠) پلـەیە.
١٠ـ هـیپاتیا سیون ـ ژنە جوولەکەیەکی ـ یۆنـانیە. تێکڕای پلەی زیرەکی (١٩٠) پلەیە.
١١ـ ئێـدیس سـتـێرن ـ ئەمـریکـییە. تێکڕای پلەی زیـرەکی (٢٠٠) پلەیە. لە هەنـدی لە تاقـیکـرنەوەکانـدا لەم پلەیەش بەرزتـری بەدەستهـێنا. بلیمەتـرین ژنی گەردوونـە. کە تا ئێـستا هـیچ پیـاوێکی زیـرەک و بلـیمـەت، ئـەم پلـە بلـیمەتیـیەی بەدەسـت نەهـێناوە.
کچۆڵـەی بلیمـەت ئـۆلیڤـیا مـانینگ:
ئۆلیڤیا مانینگ، کچۆڵەیەکی جوان و خۆێنگەرم و رووخۆشی ئینگلیزییە، تەمەنی (١٢) سـاڵە، لـە هـەرێـمی (نـۆریـس گـرین) لـە بـریتـانیا لەگـەڵ خـێزانەکەیـدا دەژی. قوتـابی بنەڕەتییە لە قوتابخانەی ئاکادیمی کچان لە (ئێڤەرتون) لە باکووری شاری (لیڤەرپول).
ئـۆلیـڤـیا، لە پـۆلی یەکـەوە لە هـاوڕێیـانی پۆلەکـەی زیـرەکتر و جـیاوازتر بـوو، زۆر بە ئاسانی و بە خـێرایی بابەتەکانی وانەکـان فـێردەبوو و وەریانی دەگرت و بە ئاسانیش بە بیـری دەهـاتنەوە. بە تایبەتیش لە بیـرکاریـدا زۆر زیـرەکە، ئەرکەکانی قوتابخـانەی زۆر بە لاوە ئاسان و ساکاربوون. لە منداڵییەوە دۆستی پەرتـووک و هـۆگرێکی خوێنەوەیە.
منـداڵە هـاوڕێکانی، خەریکی یاری بوون و رقـیان لە ئەرکەکانی ماڵەوە و لە قـوتابخانە دەبـۆوە. بـەڵام ئـۆلـیڤـیا سەرقـاڵی خـوێنـدنەوەی پەرتـووکی بابـەت هەمـەجـۆرە بـوو.

ئـۆلیڤـیا مـانینگ وتی:” دێتەوە یـادم کە دەقی شانۆی (ماكبـێس)ی شكسپـیرم به‌ (٢٤) کاتـژمێر لەبـەرم کرد. ئەوەشی وت:” گەلێ لە هـاوڕێیانی هـاوپۆلـەکەم و بەرزتـریش، ئەرک و راهێنانەکانی قوتابخانەیان بۆ لام دەهێنان. یارمەتیم دەدان و یارمەتیان دەدەم”
ئۆلیڤـیا مانینگ لە تەمەنی (١٢) ساڵیدا، بەشدای لە تاقیکردنەوەکانی کۆمەڵەی (مینسا) کرد، کە تا ئێستا تەنیا کۆمەڵـەیە بۆ دیاریکردنی ئاستی زیـرەکی و بلیمەتی، بە چەنـدین تاقیکردنەوە. لە میانەی وەڵامە درووستەکانی چەنـدین پرسیاری جـۆراوجـۆر، پێوانەی تێکـڕای پلەی زیـرەکی کەسانی زیـرەک دەکـەن. ئـۆلـیڤـیا تـوانی تێکڕای پلەی زیـرەکی (١٦٢) پـلە بەدەستبهـێنـیت. ئەو رێـز و شکۆمەندییەشیان پێبەخشی کە بوو بە ئەندامی کۆمەڵەی (میـنسا). بـووش بە یەکێ لە بلیمەتـەکانی جـیهـان و بە یەکێک لە سەدا یەکی (١%) کە رێـژەی زیرەکەکـانی جیهـانە. شایـەنی باسیشە، بـەم ئەنجـامە پلـەی زیـرەکی ئۆلیڤـیا مـانینگ (٢) پلە ـ بەرزترە، لە پلەی زیـرەکی هەردوو زانـای فـیزیاوی ئەڵـمانی (ئەلـبێرت ئەنیشتاین) و پـرۆفـیسۆر (ستـیڤـن هـۆلیـنگ)، کـە تێکـڕای پلەی زیـرەکییان (١٦٠) پلـەیە. هـەر کەسێکی زیـرەکـیش تێکـڕای پلـەی زیـرەکی لە (١٦٠) پلـە زیاتـر بێـت، ئاستی زیرەکی لە سەرووی بلیمەتی دایـە. ناوەنـدی پلەی زیـرەکی (١٠٠) پلەیە. هەر کەسێکی زیرەک پلەی زیرەکی لە (١٤٠) پلە زیاتر بێت، دەچێتە ئاسی بلیمەتەکـان و بە دەبێت بە یەکێک لە ئەنـدامانی کۆمەڵەی میـنسا و بە یەکـێک لە لـیستی رێـژەی لە سـەدا یەکی بلـیمەکـانی هەمـوو جـیهـان. دووبـارە سەیـری تێکـڕای پلـەی زیـرەکی ئـەو یانگـزە ژنـەی سەرەوە بکـەن، کە هەمـوویـان لە سەرەوەی ئاستی بلـیمەتیـدان.
ئـۆلیڤـیا، کچۆڵـەیەکی زۆر سادە و خـاکی و کۆمەڵایـەتییە. بۆ رۆژنـامەی (دێـلی میـل)ی گیڕایەوە و وتی:” توانـایەکی باشـم لە وەرگـرتنی بابەتەکـانـدا هـەیە و لەیـادم ناچـنەوە. سەرسام بـووم و چاوەڕێی ئەوەم نە دەکرد، کە ئەم پلـە باڵایـە لە زیـرەکـیدا وەربگـرم”
چـاوڕوانی ئەوە لە ئۆلـیڤـیا مانینگ دەکـرێت، کە خوێنـدنی بـاڵا تـەواو بکات و ببـێت بە دانا و زانایەکی گەورە و هەڵکەوتوو، رۆڵی ببێت و بتوانێت خزمەتی مرۆڤایەتی بکات.
رەزا شـوان
نەرویـج: ١٦/ نـۆڤـەمبـەر/٢٠٢٠




پیرۆزترین پیشە پەروەردەی منداڵانە.. رەزا شـوان

(جـۆن دێـوی) ده‌ڵێت:”منـداڵ ئەو خـۆرە گەشـەیە، کە هەمـوو دەزگـا پەروەردەییەکان بە دەوریـدا دەسووڕێنـەوە”
(رووبـارد کلـینک) دەڵـێت:”جـوانترین دیمـەن لـەژێـر ئاسمانـدا، دیمـەنی منـداڵـێکە کە پێـدەکـەنێ”
(تـۆڵستـۆی) دەڵێت:”منـداڵ لە هەموو سەردەمێکـدا، هـێمای بێتاوانی و پاکی و خـێر و راسـتی و جـوانیـیە”
(هـۆمیرۆس) یش دەڵێت:”تاوەرەکان جوانی شارەکانن.. کەشتییەکان جوانی دەریاکانن.. منـداڵانیـش جـوانی ماڵـەکـانن”

منداڵ بەردی بناغـە و یەکەمین خشتە، لە بنیادنانی هەر کۆمەڵگایەک کە داهاتـوویەکی گەشی هەبێت. منـداڵ تۆوێکە، گەر بە شێوەیـەکی دروست بـڕوێنرێ و تۆکـەرەکەی بە جـوانی خـزمەتی بکات و بیپارێـزێت. دەبێت بە دارێکی گەورە و بـەری باش دەگـرێت.
دەشێ ئامانجەکانی دایکان و باوکان لە پێگەیانـدنی منداڵەکـانیان جـیاوازبن. رەنگە هەر دایک و باوکێک شێواز و رێبازی خۆیان لە پەروەردەکـردنی منداڵەکـانیان هـەبێ، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، هەمـوو دایک و باوکـێک حەزدەکەن، کە منداڵەکـانیان زیـرەکبن و لە چالاکییە جیاوازەکانی قوتابخانەکەیان بەشداری بکەن. گەورەببن و ببن بە کەسایەتی رێزلێگـیراوی ناو کۆمەڵ و زۆر بە دڵسۆزییەوە خـزمەتی گەل و نیشتمانەکەیان بکەن.
(ئه‌رستـۆ) دەڵـێت:” رەگـی پـەروەردە تـاڵـە.. بـەڵام بـەرەکـەی شـیـرینـە”
(ئه‌فـلاتـوون) یش دەڵێت:” هـونەرێکی تـر بـوونی نییە، کە لە پەروەردە پیـرۆزتر بێ”
(دانتـۆن) دەڵـێت:” لە دوای پـارووی ژیـان.. یەکەمـین پێـویستی گـەلان پەروەردەیـە”
کوردیش دەڵـێت” منـداڵ شـیـرینـە.. بـەڵام پـەروەردە شـیریـنـترە”
پەروەردەکـردنی منـداڵان بە پوخـتی و دروستی، قـورسترین ئـەرک و کـارە لـە هەمـوو جـیهـانـدا، لە هەمان کاتیشدا پیـرۆزترین ئەرک و کـار و خـزمەتە. بە رادەی گرنگـیدان بە پەروەردەی منداڵان، دەتوانین پێشبینی چارەنـووس و داهـاتووی هەر گەل و وڵاتێک بکەین. واتە ئەمـڕۆ و داهـاتووی هەر گەلێک بە چۆنییەتی پەروەردەی منداڵەکانیانەوە بەسـتراوە. ئەمەش راستیـیەکە و بـووە بە پێـوەر بۆ گـەلانی پێشکەوتوو و دواکەوتوو.
کـورد وتەنیش:” چـی بچـێنـین.. ئـەوە دروێنـە دەکـەین”.
پەروەردەکـردنی منـداڵان هـونەر و زانستیە، پێـویستی بە زانیـاری و هـۆشیاری و بە لـێهاتـوویی هـەیە. پێویستە پەروەردەکـاران، دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان یا هەر پەروەردەکارێکی تر، شارەزایی لە قـۆناغـەکانی منـداڵی و هەراشـبوون و گەشەکـردنی جەستەیی و دەروونی و ژیری و جیاوازییەکانی نێوان منداڵان بن. پەروەردەی منـداڵان پێویستی بە ئارامی و هێمنی و خۆڕاگری و پشوودرێژی و دەمارخاوی و سنگ فراوانی هـەیە. چونکە پەروەردەی منداڵان، کار و پـرۆژەی چەنـد رۆژ و مانگ و ساڵێک نییە، بەڵکو لەدایکبوونەوە دەستپێدەکات تا پێگـەیشتن درێـژەی هـەیە. بەڵام لەگـەڵ ئەوەشدا پـەروەردەی منـداڵان کارێکی ئەسـتەم نییە. گەر بتـوانن کـۆدی بنـەمـا سەرەکییەکـان و پرەنسیپەکان و رەهەندەکانی سەرکەوتن و شارەزایی پەروەردەی منداڵان بەدەستبهێنن.

بەڵام بە داخەوە، کە تا ئەمـڕۆش بەشێکی زۆر لە دایکان و باوکانی ئەمڕۆمـان، بەپـێی میزاجی خۆیان لەگەڵ منداڵەکانیاندا رەفتار و هەڵسوکەوت دەکەن. هەروەکو چۆن پەنجا سـاڵ بەر لە ئەمـڕۆ دایکـان و باوکـانیان رەفـتاریان لەگـەڵـدا کـردوون. ئەوە نـازانن کە نە منداڵانی ئەمڕۆ و نە پەروەردەی نـوێ، وەکو منداڵان و پەروەردەی سەدەی رابردوو نین. زیرەکی و ئاست و خواست و ئارەزووەکانیشیان هەمان زیرەکی و ئاست و خواست و ئارەزوو نین. منداڵانی ئەمڕۆ زیرەکتر و هـۆشیارتر و زۆرزانتـرن لە منـداڵانی نەوەی پێشوویان. لە ئەمڕۆدا دایکان و باوکان پانتاییەکی زۆریان، لە توێـژینەوە و لێکۆڵینەوە و لە زانیارییە کۆمەڵایـەتییەکـاندا گرتـوونەتـەوە. چـونکە بە پلـەی یەکـەم گۆشکـردن و پەروەردەکـردنی منـداڵان لە ئەسـتۆی دایکـان و باوکـان دایـە.
(سیمۆنـز) دەڵـێت:”پەروەردەی منـداڵ، بیست ساڵ بەر لەدایکـبوونی دەست پێـدەکات.. ئەوەیش بە پـەروەردەکـردنی دایـک و بـاوک “مەبەسـتی سیمـۆنـز، پەروەردەکـردن و شارەزاییـە لە پەروەردەکـردنی منـداڵ، بـەر لـەوەی کە هـاوسەرگـیری بکەن و ببـن بە دایک و باوک. پێویستە دایکان و باوکان بە منـداڵی بە دروستی پەروەردە کـرابـن.. تا بەڵـەدبن و بزانـن کە چـۆن بە دروسـتی منـداڵـەکـانیان پـەروەردە و ئاراستە دەکـەن.
ئەمانەی خوارەوە، هەنـدێ لە بنەما سەرەکییەکانی پەروەردەی دروست و ئاراسەکردنی راستی منـداڵانـن، کە دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان دەتوانن سوودیان لێوەربگـرن:
١ـ پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان، ببن بە پێشەنگ و نموونە و سەرمەشق:
چونکە منـداڵان چاولێکەر و لاساییکەرەوەن. چاو لە رەفـتار و لە خووی ئەوان دەکەن.
(ویـن دایـەر) دەڵـێت:” منـداڵەکانت دەڕواننە ئەو کارانەی لە ژیانتـدا دەیانکەیت.. نەک ئـەو قـسانەی کە دەیـانکەیـت”
(یوسف جۆبێرت) دەڵـێت:”منـداڵان زۆر پێویستییان بە چـاولێکردنی کەسانی نموونەیی هـەیە.. نەک بە رەخـنەگـرتـن”
کوردیـش دەڵـێت:” گـەورە ئـاو دەڕێـژێ و.. بچـووک پـێی تێـدەخـا” واتـە پێـویسـتە، گەورەکان بە تایبەتیش دایک و باوک، ببن بە پێشەنگ و سەرمەشق بۆ منداڵەکانیان.
بۆ نموونە ئەم خەسڵەتە جوانـانەتان پێـشان بـدەن، تا منداڵەکـانتان لێـتانەوە فـێرببن و چـاوتـان لێبکەن، وەکـو: خۆشـەویستی، کوردسـتان پـەروەری، رێـزگـرتـن، تەبـایی، دڵسۆزی، سۆزداری، نەرم و نیانی، لێبووردەیی، راستگۆیی، هاوکاری، چاکەخوازی، سنگـفـراوانی، خـوێنـدنەوە و پەرتـووکـدۆستی، پیـاوەتی، ژینگەپـارێـزی،…هتد.
٢ـ زیادەڕۆیی لە خۆشەویستی و نازپێدان منداڵان لە رێ دەردەکەن و دەبن بە نێرگزی:
سۆز و خۆشەویستی و نـازپێـدان، زۆر پێویستن بۆ منداڵان. بەڵام گەر خۆشەویستی و نـازپێـدان لە رادەبـەدەربـن. زیـان بە منداڵەکـانتان دەگەیـەنن، کە لای ئێـوە نـەبێ، لای کەسانی تـر، هـەست بـەو رادە سـۆز و خۆشـەویستی و نـازە ناکەن. بەرگـەی رەخـنە ناگـرن. لەوانـەشە کە ببـن بە کەسایـەتی نێـرگـزی. کەواتە مامناوەنـدبن لـەم رووەوە.
٣ـ ریـز لە منـداڵەکانتـان بگرن و بە هـەنـدیان بزانـن: منـداڵان هـەست بە گەشەکردنی خۆیان دەکەن. لە دیـدی ئێوەی دایک و باوکدا، شکۆ و کەسایەتی خۆیان بەدی دەکەن.
لە شـێوازی دەنگ و لە روانیـن و لە زمـانی جەسـتە و لە هەمـوو دەربـڕینێکی ئێوەی دایـک و بـاوک تێـدەگەن. گەر ئەرێنـیبن کاریـان تێـدەکەن و پـێزانینیان بۆتـان دەبێت.
٤ـ ستایش و هـەڵنان و هاندان و پاداشتکـردنی منداڵەکانتان: لە ئەنجامی هەر کارێکی ئەرێنیدا کە دەیکەن گەر کارێکی ساکار و بچووکیش بێت، لای ئەوان کارێکی گەورەیە.
ئافـەرین و دەستخۆشیان لـێبکەن، جاروبار بە دیارییەک پاداشتیان بکەن. یا بە وشە و رسـتەی هـانـدەری وەکو: باشـە، زۆر باشـە، نایـابە، جـوانە، زۆر جـوانە. هـەر بـژین، هـیوادارم کە داهـاتـوویەکی گـەش و باڵاتـان ببێت. ببن بە زانـای گەورەی گەلـەکەمان. یا بە زەردەخـەنەیـەکی نـاسک، یا بە چەپـڵەلـێدانـێک، یا بـاوەش لێـدانـێـك، …هـتد.
منداڵەکانتان هەستی شانازی و رێـز و پێـزانینی کارەکانیان لایـان دروست دەبـن. دەبنە هـانـدان بـۆ گەشەکـردن و داهـێنان و درێـژەدان، بە هـرە و بە توانـا و ئارەزووەکـانیان.
پەیوەندی و خۆشەویسی و رێزیش لە نێوان ئێوە منداڵەکانتان شیرینتر و بەهێزتر دەبن.
بە پێچەوانەش گەر پێزانیتان بۆ کارەکانیان نەبێ و بە هەند وەریان نەگرن. منداڵەکەتان ئەو هەستە لایان دروسـت دەبێـت، کە پێـگە و سـەنگ و و رێـزیـان لاتـان نیـیە.
٥ـ هەرگیز منـداڵەکەتان لەگـەڵ منـداڵێکی لە خـۆی زیرەکـتر و باڵاتـر بەراورد مەکەن. ئەمە هـەڵەیەکی گەورەیـە، ئیـرەیی و رق لێـبوونـەوە و ناحـەزی لێـدەکەوێتـەوە.
٦ـ بە قسەی سووک و ناشیرین و نەشیاو و توانج هەستی منداڵەکانتان بریندار مەکەن:
دەڵێن:”زامی خەنجـەر ساڕێژ دەبێت. بەڵام زامی قسەی ناخۆش هەرگیز ساڕێژ نابێت” قـسەی ناخـۆش، ئازار بە هەست و دەروونی منداڵەکـانتان دەگەیەنێت، زیـاتر لە ئازاری جەستەیی. هەرگیزیش ناو و ناتۆرەی ناشیرین لێیان مەنێن. گەر هەڵەیەکیشیان کرد، کە بە ئەنقةەست نەبـوو، لـێیان تـووڕە مەبـن. تـا وا هـەست بکەن هـەر خۆشـیان دەوێـن.
٧ـ لێدان و هەڕەشە و دڵڕەقی و تووڕەیی و توندوتیژی و مۆڕەلێکردن و سەرکوتکردن و دەمکوتکردن و چـاو زەقکردنەوە و قـژ و گۆێ ڕاکێشان و تـفـلێکرن و چەمۆڵەلێنان، هەمـوو ئەمـانە دەچـنە بـواری تونـدوتیـژییەوە. کە پـەروەردەی نـوێ رەتیان دەکـاتەوە. هەموو ئەو کارە نەرێنیـیانە، زیانی جەستەیی و دەروونی بە منـداڵەکـانتـان دەگەیەنـن، لە ماڵـدابن یا لە قـوتـابخـانـەدابن. بـۆیـە پێـویسـتە منداڵـەکـانتان سەرکـوێـر نەکـەن. لە هەموو هەڵەیەکیشدا، سەرزەنشت و لۆمەیان مەکەن و تەریقیان مەکەنەوە و رەخنەیان لێ مەگـرن و سزایـان مـەدەن و قـسەی ناشیرینیان پێ مەڵـێن و مەیـان شکـێننەوە، بە تایبەتیش لە بـەردەم هـاوڕێکـانیـان دا.
ئەو منـداڵانەی کە رووبـەڕووی لێـدان و تونـدوتیـژی و کەم سـۆزی نا خۆشـەویستی و دڵـڕەقی بوونەتـەوە، باجـی ئەم پەروەردە سەقـەتە دەدەنـەوە.. کارتێکردێکی خراپیان تێکردوون، بوونەتە شەڕانگـێز و مووبـەکار و کەڵەگا و چەقاوەسوو و لەڕیـدەچـوو. گەر دەتانەوێ منداڵەکانتان تووشی ئەم بەد ڕەفـتارییانە نەبـن. لیان مـەدەن. دەتـوانن ئەڵتەرنـاتیـڤـێکی ئەرێنی بـۆ سـزادان و راستکردنـەوەی هـەڵـەکـانیان بـدۆزنـەوە.
٨ـ یاسا و سنووردان و کۆنترۆڵکردنی منداڵەکانتان پێویستن. چونکە بێسەرە و بەرەیی زیـان بەسەرجەم ئەنـدامانی خـێزان دەگـەیەنێت. شـیرازەی خـێزانی تێکـدەچێت. لە هەر ماڵـێکـدا یاسـا و رێـسـا و رێـز و خـۆشـەویستـیی دوولایـی و تـەبـایی هـەبـن. شـادی و کامەرانی و بەخـتەوەری لەو ماڵە دایە. مەبەستیش لە کـۆنترۆڵکردن و سـنوور دانـان، سەرکوتکردنی ئازادی نییە، مەبەست ئەوەیـە کە منـداڵان رەفـتار و رەوشتی ئەرێنی و گـونجـاو و دروسـت هـەڵـبژێـرن و فـێری رێـزگـرتـن لـە یاسـا و بەهـاکـان ببـن. تـا کە گـەورەش بـوون رێـز لە دەسـتوور و یاسا بگرن و بەرپرسیارێتی هەڵبگـرن. پێویستە دایک و باوک هاوڕا و هاوهەڵـوێست و هاوشێوازبن لە پەروەردەکردنی منداڵەکانیان. چونکە دوو شێوازی جـیاوازی پەروەردەی منـداڵ زیانی هـەیە، بۆ نموونە: یەکێکیان نەرمـڕەو و ئـەوی تریـان تـونـدڕەو، پەروەردەیـەکی سەقـەتیـان لێـدێتـە ئـاراوە.
٩ـ کاتێک بۆ بەسەربـردن لەگـەڵ منداڵـەکانتانـدا دیاری بکەن: راستە بەشێکی زۆر لە ئێوەی باوکان و دایکان سەرقـاڵی کارکـردنـن. بەڵام نابێـت ئەمـە بکەن بە بیانوو و بە پاسـاو بۆ فەرامـۆشکـردنی منداڵەکـانتان. هەر ئەوە پێویست و بەس نیـیە کە تەنیـا بە سـۆزداری لەگـەڵ منـداڵەکـانتان دابن، بەڵکو بە جەسـتەییش لەگەڵیـانـدابن. پێـویستە لایـەنی کەمەوە هەفـتەی رۆژێـک یا ئێـوارەیەک، بە گـردی لە شوێنێکـدا پێکـەوە نـان بخـۆن، یا پێکـەوە بـۆ پیاسەکـردنێـک، بـۆ سـەردانێـک، بـۆ پێشانگایـەک، بـۆ بینـینی فـیلمێک، بۆ سەیـرکـردنی شانـۆیەک، بۆ سەیـرانێک،…هـتد. پێـویستە لەم بـارەیـەوە منداڵـەکـانیشتان بەشێکـبن لە هـەڵـبژاردن و بـڕیـاردان و لە پلانـدان و بەرنامەدانـان.
(جاكسۆن بـراون) دەڵـێت:” کاتی گـەڕان و یـاری لەگـەڵ منداڵەکـانتـدا دوامـەخە.. ئەو کـاتانە چـۆن بۆ تـۆ گـرنگـن، ئەوهـاش بـۆ ئەوانیـش گـرنگـن”
١٠ـ زۆر دایکان و باوکان ئەرکەکانی ماڵەوە، خۆیان بۆ منداڵەکانیان جێبەجێیان دەکەن.
ئەمە هەڵەیە. مەبەستی مامۆستاکان لەم ئەرکانەدا، ئەوەیە تا بزانن قوتابییەکانیان فێری بابەتەکان بوونە یا نا. لێیان تێبگەن و یارمەتیان بدەن. خاڵی ئەرێنی و نەرێنیان بزانن.
١١ـ جەخـتکـردن لەسەر ئـەوەی کە منـداڵەکـانتان بە بـاشی لە قـوتابخـانەدا فێردەبن: فێربوون بەشێکی گـرنگە لە پەروەردەی منداڵان، بەڵکو پەروەردە و فێرکردن دوانەن و تەواکەری یەکـترین. تەنـانەت وەزارەتی فـێرکردن ناوەکەشیـان گـۆڕی بە وەزارەتی پـەروەردە. فـێربـوونێکی بـاش نـەک تەنیـا لە پێـناوی فـێربـوونێکی ئاکـادیمی، بەڵکو فـێربـوونیش لە چـۆنییەتی رەفـاتـرکردنیان لەگـەڵ کەسوکـار و کەسانی تـر و ژینگەی دەور و بەریانـدا. پـەروەردەی بـاش ئەوە دەردەخـات کە چـۆن منـداڵان بە شـێوەیەکی دروسـت رەفـتار لەگـەڵ مامۆستاکـانیـانـدا دەکەن و رێـزیـان لێـدەگـرن. بـە دڵـنیایی و پەرۆشیشەوە دەچـن بۆ قـوتابخـانە و بە باشیش ئەرکەکـانیان جـێبەجێ دەکـەن.
١٢ـ ئـازادی بۆ منـداڵان و گەورەکان پێویستە و هـیچ جێگـرەوەیەکی تری نییە: ئـازادی بە رادەی ئاو و نان و ژیان پێویستە. مرۆڤ بەبێ ئـازادی ژیانی ناتەواوە. پێویستە هەر لە منداڵییەوە، منداڵان ئـازادبن لە گوزارشتکـردن لە راو و هـزر و لە ناخی دەروونیان. ئەگەرچی لە هیچ شوێنێکی جیهانـدا ئازادییەکی رەهـا نییە و سـنووردارە. مرۆڤ تا ئەو سنوورە ئـازادە، کە سـنووری ئـازادی کەسانی تر نـەبـەزێنێـت. ئـازادی بـڕوا و متـمانە بەخـۆبـوون بە منـداڵان دەبەخـشـێت. هـۆکـارێکی سەرەکی داهـێنان و پێـشکەوتنـە.
١٣ـ پەروەردەیەکی باشی منـداڵان، لە زۆر شت دەیـانپارێزێت:(ستاینبـێرگ) مامۆستای دەروونناسی جـیاواز لە زانکۆی (تمـبل) لە ڤـیلادلـڤیا لە ئەمریکا، دەڵێیت:”پەروەردەی بـاش، منـداڵان لە تـووشـبوون بە دڵـەڕاوکێ و خەمـۆکی و ئارەزوونەبوونی خواردن و دژە ڕەفـتار بە کۆمـەڵ و ئاڵـوودەبـوون بە مـەی و بە مـاددە سڕکەرەکـان دەپـارێـزێ”
١٤ـ بە داخەوە تا ئەمڕۆش کۆمەڵێک لە دایکان و باوکانی کۆنەپەرست و پیـاوسالاری و عەشایری بە ئەقـڵەتێکی کلاسێکی دواکەوتووەوە.. جیاوازی دەکەن و وەکو یەک لە کچ و کوڕ ناڕوانن. کوڕانیان لا لەپێشترە لە کچان. پاوەنی ئازادی کچەکـانیان کردوون.
١٥ـ بە جـوانی گـوێ لە راز و نیـازی منداڵەکـانتان بگـرن و قـسەیان پێ مەبـڕن. با بە ئەوپـەڕی ئـازادی و بەبێ تـرس ئـەوەی دیانـەوێت دەری ببـڕن و گوزارشـتی لـێبکەن.
دایکان و باوکان و مامۆستا دڵسۆزەکان. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو پانزە خاڵەی سەرەوە و چەنـدین خاڵی تریش، ئـەوە دەزانن، کە چ ئەرکێکی پیرۆز و هەستیار و چارەنووساز و داهاتوویەکی گەشتر لە ئەستۆی ئێوە دایە، لە سایە و میانەی پەروەردەیەکی دروست و ئاراستەکردنێکی راستی جگەرگۆشەکانـتان، کە هـیوای داهاتـووی کورد و کوردسـتانن.
(هـێنری وارد بیتشەر) دەڵـێت:” ئێـمە هەرگیز لە واتای خۆشەویسی دایکـان و باوکـان بۆ منـداڵەکـانیان نـازانیـن.. تـا نەبـین بـە دایـک و بـاوک”.

رەزا شوان
نەرویـج:١١/ نۆڤەمـبەر/٢٠٢٠




جۆبایـدن لە دۆناڵـد ترامپی بـردەوە .. رەزا شـوان

لە دوای کێبڕکێیەکی سەرسەختی دیموکراتییانە بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکی تازەی ئەمریکا بۆ ماوەی چـوار ساڵی داهاتوو. کانـدیـدی دیموکراتییەکـان جۆبایـدن، تـوانی زۆربـەی کورسییەکان بەدەستبهێنێت (290) كورسی بەدەستهـێنا، بەرانبەر بە (214) کورسی کە دۆناڵـد ترامپی سەرۆک کۆمـار و کانـدیـدی کۆمارییەکان بەدەستهـێنا.
جۆبایدنی تەمەن (77) ساڵان. بە ورەیەکی بەرز و بە متمانەیەکی زۆرەوە، گەورەترین سەرکەوتنێکی بەدەستهـێنا و بوو بە سەرۆکی (46) ـەمین، لە مـێژووی ئەمریکـادا.
بۆ یەکەمین جاریش لە مێژووی ئەمریکادا، ئافرەتێک بە ناوی (کامالا هاریس) کە بە رەسەن ئەمریکیش نییە، دەبێتە جێگری سەرۆکی ئەمریکا.. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە دیموکراتییەت لە ئەمریکـادا بەرجەستە بـووە، جیاوازی لە لەرەگـەز و رەسەنـدا ناکەن. ئەمڕۆ ترامپ لە داخا کۆشکی سپی بەجێهـێشت و رووی لە یانەی گۆڵف کرد.
جۆبایدن وتی:”شەرفمەندییە کە ئەمریکییەکان بۆ سەرۆکی وڵات منیان هەڵـبژارد”
جـۆبایـدن جەخـتی لەسەر ئەوەش کردەوە و وتی:”دەبـم بە سـەرۆکی هەمـوو ئەمریکییەکان” وتیشی:”ئەو کارەی کە چاوەڕوانی دەکا ئاسـان نییە”
جۆبایدن، بۆ ماوەی هەشت ساڵ، جێگری (باراک ئۆباما) ی سەرۆک کوماری پێشووی ئەمریکا بوو.
بە شـێوەیەکی گشتی جۆبـایـدن لایەنگری کـێشەی کـورد بـوو. خاوەنی پـرۆژەی دابەشکردنی عـێراق بوو بۆ سێ هـەریمی سەربەخـۆ.
جۆبایدن خۆشیشی بە سەروسەکوتی ئەردۆگـانی دیکتاۆری رەگەزپـەرست دا نایەت.
ترامپ سەرۆکێکی هەرزەگۆی زۆربڵێی کەم لەبار و کەمکار بوو، لە سیاسەت دا فشۆڵە و نابەڵەد بوو. سیاسەتی ئەمریکای لە رۆژهەڵاتی ناوەراست دا، تووش شکستی هـێنا.
دۆناڵـد ترامپ لەگەڵ کوردا هەڵوێستی باش نەبـوو. گەلێ قسەی ناشیرینی لە دژی کورد کرد. هەر ئەویش گـڵۆپی سەوزی بۆ سوپای دڕندە و خوێنڕێژی تورکیای رەگەزپەرست هەڵکرد، کە بەشێک لە رۆژئـاوای کوردسـتان داگـیربکات و کۆمەڵکـوژی لە کورد بکەن. بۆیە دەڵێم سەد بەرد لە دوای.
ترامپ لە یەکەمین رۆژی هەڵبژاردندا وتی ئاهەنگێکی گەورە بە بۆنەیسەرکەوتنمانەوە دەگێڕین. بەڵام با ئەو ئاهەنگە گەورەیە بە بۆنەی شکستهێنانییەوە بگێڕێت. پێشتریش وتی گەر جۆبایدن بیباتەوە من ئەمریکا بەجـێدەهــێڵم. زۆر قـسەی هـەلەق و بەلـەقی تریـشی کرد.
پێویسـتە دەسەڵاتـداران باش ئەوە بـزانن، کە دەسەڵات و کورسی تا سـەر بۆ کـەس نییە.. بەڵام کار و کـردەوەی باش تا سەرە.
٧/ نۆڤەمبەر/٢٠٢٠




نیکـۆل بار کچۆڵـەیەکی بلیمەتی جیهـانە .. رەزا شـوان

نیکۆل جێمس بار کچۆڵەیەکی ته‌مه‌ن (١٢) ساڵانی جوان و رووخۆش و خوێن شیرینە. لەدایکبووی ئینگـلتەرایە. لە خێزانێکی قەرەجی کۆچەرییە. باوکیشی هەر لە ئینگـلتەرا لەدایکـبووە. بە ڕەسنیش هـیندین و زۆر لە مێـژەوە بنەماڵەکـەیان هـاتوونەتە بریتـانیا.
نیکـۆل بـار لەگەڵ دایک و باوکی خوشکە بچووکەکەیـدا، لە کەرەڤانەیەکدا، لە کەمپێکی قەرەجەکـان لە (هـارلـۆ) لە (ئیسیکـس) لە بـریتانیـا دەژیـن، کە بەشێکە لە کۆمەڵـگـای قـەرەج و کۆچەرییەکـان. خێزانەکەی نیکۆل لەناو بـرتانیادا بۆ گەلێ شوێن کۆچ دەکەن.
نیکۆلـیش لەگەڵ ئەم ژیانە سەختە و هاتوچۆیە زۆرەدا راهـاتـووە و ئاساییە بەلایـەوە.
نیکۆل بار، وەک هەر منداڵێکی قەرەجەکان، درەنگ چووە قوتابخانە. لە چاو هاوڕێیانی هاوپۆلییەوە زۆر درێژ بوو. بەڵام لە هەموو قوتابییەکانی پۆلەکەی زیرەکتر و زۆرزانتر بـوو. هەر لە یەکـەمین رۆژی قـوتابخـانەیـدا، مامۆستاکـان بۆیـان دەرکەوت، کە نیکـۆل قوتابییەکی زیرەک و چالاکە. زۆر بە پەرۆش و چالاکانە، ئەرک و کارەکانی بە جوانی و بە خێرایی ئەنجام دەدان، گەرچی زۆر لە قوتابخـانە دوادەکەوت و ئامادە نەدەبوو، بەڵام زیرەک بوو. پێش ئەوەی کە تەمەنی بگات بە (١٠) ساڵان لە ئەنجامدانی راهـێنانەکانی (جەبـر) دا زۆر زیرەک و خێرا ئەنجامدەر بوو. جێی سەرسووڕمانی مامۆستاکانی بوو.

نکیۆل بار، هەردەم گەشبین بوو، متمانەیەکی زۆری بەخۆی هەبوو، زۆر سەرسەخـتانە هەوڵی دەدا و سووربوو لەسەر ئەوەی، کە خۆی بسەلمێنێ و تواناکانی خۆی دەربخـات و سەرنجی مامۆستاکـان و هـاوڕێکانی بەلای خـۆیـدا رابکـێشێت. کێ بـڕوای دەکـرد کە کچۆڵە قەرەجێکی هەژار، کە لە کەمپـدا بژی، هەڵـدەکەوێت و دەبێت بە یەکێک لە هەرە بلیمەتەکـانی جیهـان و تێکڕای پلەی زیـرەکی لە ئەنشـتاین و لە هـۆکینگ باڵاتر دەبێت.
نیکۆل باری تەمەن (١٢) ساڵان، لە پۆلی حەوتەم لە ئاکادیمیای (بیرنت میـل) وەرگيرا، ئەمەش هـیوای دایکی بوو کە لەم قوتابخانەدا وەربگیرێت، ئەم قوتابخـانەیە بە تەواوی ژیانی نیکۆلی گـۆڕی. بەڕێوەبەر و مامۆستاکان بە ئەوپەری رێـزەوە پێشوازیان لێکرد.
سەرۆکی ئاکادیمیای (بیرت میل) خاتوو (هێلینا میلز) دەڵێت:”نیکۆل قوتابییەکی زیرەکی بـاڵایە، هەر لە یەکەمین ساڵی خوێندنـدا، لە زۆربەی چالاکییە جیاوازییەکانـدا بەشـداری دەکرد. بە گـوڕ و تینێکی ئەوتۆوە، لەو بڕوایەدا نەبـووین وابێت. بۆ نموونە بەشـداری لە خێوەتگای دیدەوانی و بەشداری لە پێشبڕکێی نووسینی قورسی بیرکاری و هەر کار و چالاکییەی تری قورسدا دەکـرد” کاتێک کە مامۆستاکـان بەهـرە و لێهاتـوویی نیکۆل باریان لە چارەسەری کێشەکان زانی، هەموویان یارمەتیان دا و هـانیان دا بۆ ئەوی کە زیاتـر هـەست و بەهـرە و تـوانـاکـانی خـۆی دەربخـات.
نیکۆل بار، بە بڕوابەخۆبوونەوە بەشداری لە تاقیکردنەوەکانی (مینسا) کرد، بۆ زانینی تێکـڕای پلەی زیـرەکی. وەڵامی هەموو پرسیارە قورسەکانی دانەوە. توانی (١٦٢) پلە بە دەستبهـێنێت کە لە پلەی بلیمەتـیش زیاتـرە. ئەمـەش گەورەتـرین ئەنجـامە، بە (٢) پلـەش بەسـەر هـەردوو زانـای فـیزیـاوی (ئەلـبێرت ئەنشـتاین) و پـرۆفـیسۆر (ستـیڤـن هـۆکینگ) دا باڵاتـر بێت. تێکـڕای پلەی بلیـمەتی ئەنشـتاین و هـۆلینگ (١٦٠) پلـەیە.
بەم ئەنجامە نیکـۆل بـار بوو بە یەکێک لە هەرە بلیمەتەکـانی جیهـان. بوو بە ئەنـدامی (مینـسا) و چـووە ریـژی لە (١%)، کە رێـژەی زیـرەکەکانی هەمـوو جیهـانە. ناوەنـدی تێکـڕای زیرەکی (١٠٠) پلەیە. هەر کەسێک تێکـڕای پلەی زیـرەکی لە سەرووی پلەی (١٤٠) پلـەوە بێت. دەچـێـتە ئاسـتی بلـیمەتی. مینـسا تا ئێـستا (١١٠) هـەزار ئەنـدامی زیرەکیان لە هەموو جیهاندا هەیە. کە (٢٠) هـەزاریان لە بـریتانیا دایە. لە (٣٥%)ی ئەندامەکانی مینسا مێینەن. تەنیا لە (٨%) ی ئەندامەکانی تەمەنیان لەژێر (١٦) ساڵان دایـە. بەڵام نیکـۆڵی تەمەن (١٢) وایکـردووە، کە لـەو یاسـایە بەدەربێـت.
(ئـان کلاکـسۆن) وتەبێـژ بە ناوی (مینسا)ەوە، وتی:”تەنیا منـداڵان دەتوانن پلەی زیاتر لە (١٦١) پلە بەدەستبهێنن” چونکە ئەم پلەیە ئەوپەڕی پلەی بلیمەتی کەسێکی کامڵە.
(مینـسا) ئەوەشـیان وت:”منـداڵە بلـیمەتـە ئـەکـادیمـیەکـان، لـە رووی تـەمـەنیـانـەوە پێگەیشـتوون. شارەزاییـەکی باشـیان لە بابەتێکی دیـاری کـراودا هـەیە. بیرتیـژییـەکی ئەوتۆیـان هـەیە، کە رەنگە جـێی بـڕوا نەبـن. ئەو منـداڵانە حەزیش دەکـەن کە لەگـەڵ گەورەکانـدا گـفـتۆگـۆ بکـەن و کـات بەسەربـەرن”.
نیکـۆل بـار، لە لێدوانێکـیدا بۆ رۆژنـامەی (ویسـترن دێـلی) وتی:”کـاتێ کە زانـیم ئـەم پلەیـەم بەدەستهـێـناوە، سەرسـام بـووم، ئەنجـامـێکی چـاوەڕوان نـەکـراوبـوو”
نیکۆل بار، بۆ رۆژنامەی (دێـلی میـل) دوا و وتی:”لە قوتابخانەی سەرەتاییدا، بە رێکی دەوامـم نەدەکرد. هەر لە یەکەمین رۆژەوە، دایـکم هـەوڵی ئەوەی دەدا، کە بمگەیەنێـتە ئەکـادیمـیای (بـیرنـت میـل) ئـەم قـوتـابخـانەیە ژیـانی گـوڕیـم”.
نیکـۆل بـار وتیـشی:” لـە بیـرمە کە لە قـوتـابخـانەی سەرەتـاییـدا بـووم، بەشـداریـم لـە شانـۆیەکـدا کـرد، رۆڵـی فـریشـتەیـەکم دەنـوانـد، کچـێکی تر، رۆڵـی فـریشـتەیـەکی تری پێ درابـوو، لە کـاتی نمـایـشـدا ئـەو نەهـاتبـوو. رۆڵـەکـەی ئەویـش هـەر مـن نـوانـد”
نیکۆل بار، ئـارەزووی خوێنـدنەوە و گۆرانی و شانـۆیە، هـۆگری شانۆکانی شکـسپیرە. چـێژێکی زۆریـش لە یـاری تـۆپی پـێ وەردەگـرێ. خەونیش بەوەوە دەبینێ، کە بچـێتە زانکـۆی ئـۆکسفـۆرد و کۆلـێژی پـزیشکی تەواو بکات و ببـێت بە پـزیشکی منـداڵان و خۆبـەخـشانە چـارەسەری ئـازارەکـانی هـەژاران بکـات.
کە لە نیکـۆل بـار بـڕوانیـت، کچـۆڵـەیەکی ئاسـایی و خـاکی و سـادە و رووخـۆشە، زۆر حـەزی لە قـسەی خـۆش و سوعـبەت و پێـکەنیـنە.
نیکۆل لەسەر داوا و خەرجـیی پەرلەمانی ئەوروپا، بۆ کۆنگرەی رۆمـا بۆ لاوان بانکرا و بەشداری کرد و بە گەرمی پێشوازییان لـێکرد. لەو کۆنگرەیەدا قسەی بـۆ لاوان کرد.
نیکۆل بار، دوای بەدەستهـێنانی ئەو پلە باڵایە لە زیرەکی و بلیمەتیدا، بوو بە مانشـێتی گەلێ لە رۆژنـامە و گۆڤـار و میدیـا و راگەیانـدنەکانی بـریتانیا. بووش بە وێـردی سـەر زمـانی کۆمەڵگـەی قـەرەج و کۆچـەرییـەکـان و بە مایـەی شـانـازی بـۆیـان.
لە راستیشدا، تا ئەمڕۆش گەلێ لە خەڵکی رەگەزپەرست و خۆ بە باڵازانتر و جیاواز، لە ئەوروپا و لە هەموو کێشوەرەکـانی تریش، بە چاوێکی کەمتر لە قەرەجەکـان دەڕوانـن، بە شێوازێکی ناشیرین رەفـتاریان لەگەڵـدا دەکەن و سووکایەتیان پێدەکەن. بە نـاڕەواش گەلێ قسەی نەرێنی دوور لە راستی دەدەنە پاڵیان. تەنانەت لە هەنـدێ لە قوتابخانەکاندا جیاوازی لەگەڵ منداڵەکانیان دەکەن و بە ئاشکرا پەراوێـزیان دەکـەن. ئەم رەفـتارانـەش پەڵەیەکی قـێزەوەن و ناشـیرینن بە نێوچـەوانی رەگەزپەرستان و نـازییەکـانی ئەمـڕۆە.
زۆر لە قەرەجەکان و کۆچەرییەکان، بە هەژاری و کوێرەوەری ژیان بەسەر دەبەن. بە کەمیـش دەرفـەتی چـوونە قـوتابخـانە بـۆ منـداڵەکـانیـان دەڕەخـسێ. لەبـەر جیـاوازی و مـووبەکـردن، بەشـێک لە منـداڵە قـوتابییەکـانیان وازیـان لە خـوێنـدن هـێناون و کـاری قـورس دەکەن، یا کەوتوونەتە سەر شەقـامەکان و خەریکی درۆزەکردنن. بۆیە سەختە کە منـداڵانی قەرەجـەکـان بتـوانـن خـۆڕاگـربـن و درێـژە بە خـۆێنـدن بـدەن.
با بـزانین دایک و باوکی نیکۆل لە بارەی ژیان و زیرەکی کچـۆڵەکەیانەوە چی دەڵـێن.
دایكی نیكۆل، خاتوو (دۆللی بوکلانـد)ی تەمەن (٣٤) ساڵ، یاریـدەدەری سەرپەرشتیاری هـوتێـلە و بە شەوانیـش خەریکی جـوانکاری ئارایشـتی ژنـانە. تا قـۆنـاغی سەرەتـایی خوینـدووە. دەرباری نیکۆلی کچی دەڵێ:”کچێکی منـداڵی کۆششکەری زیـرەکە، زۆر بە پەرۆشەوە کاردەکا، لە دوای قوتابخانە لە یانەی قوتابخانەکەیدا دەمێنێتەوە، ئەرکەکانی ماڵەوەی جێـبەجێ دەکا. هـیچ رۆژێکیش بە فـێڕۆ لە دەست نادا” خاتوو دۆللی وتیشی:
” لە منداڵـییەوە بـژاری هەڵەکانی ئەو پەرتووک و گۆڤارانەی دەکرد. کە دەیخوێندنەوە. کچـێکی رووخـۆشە و حەزی لە خۆشییە. هەمیشە داوای ئەرکی ماڵەوەی زیـاتر دەکا”
دۆللی بوکلاند وتیشی:”لە قـوتابخانەدا، رووبەڕووی جـیاوازی رەگەزی بوومەوە. زۆر لە هاوڕێ کچەکانم لە تەمەنی (١٢) ساڵاندا، بە هۆی جیاوازی و دڕندەییەوە وازیان لە قوتابخانە هـێنا. بە داخەوە کە نیکـۆلیش لە قـوتابخـانەی سەرەتاییـدا، بە هەمان دۆخـدا تێـپەڕی و دەردی مووبەکـردن و جـیاوازی چـێشت، لـە پـۆلـدا پەراوێـز کـرابـوو.. هـیچ هـاوڕێیەکی لە پـۆلـدا نەبـوو”
دایکی وتیشی:”ئەوپەڕی شانازی بە نیکۆلی کچمەوە دەکەم.. سوورە لەسەر ئەوەی کە قوتابخـانە تـەواو بکـات و لە زانکـۆدا وەربگـیرێت و کۆلـێژی پـزیشکی تـەواو بکـات و ببـێت بە پـزیـشکی منـداڵان”
باوکی نیکۆل، نـاوی (جـێمـس) ە و نازناویان (بـار)ە، تەمەنی (٣٦) ساڵە، تـا قـۆنـاغی سه‌ره‌تـایی خوێنـدووە. لە تەمـەنی (١٢) ساڵیـیەوە، کرێکـاری پـاکـردنەوەی ئـاوەڕۆگە (زێـراب) و رێـڕەوەکانە. هەستی بە تەگەژەیی دەکـرد کە نیکۆلی کچۆڵەکەی بۆ ماوەی پێـنج سـاڵ لە تـاقـیکـردنـەوەدا بـوو.
جـێمس وتی:”چـیرۆکەکە ئەوەبوو، کە باس لە کۆمەڵێک قەرەج دەکرا، بە تایبەتیش لە بەشداریکـردنی نیکـۆل لە تاقـیکردنەوەکانی (میـنسا) دا. بەلای ئێمەوە مایـەی خۆشی و شادییە، کە بچینە تاقیکردنەوەوە بۆ بەدەستهێنانی شتێک کە سوودمەن بێت بۆ گۆڕیـن. ئەمەش ئەوە دەردەخـا، کە هـیچ جیـاوازییەک لەوەدا نییە کە لە کوێ لەدایک بـوویتە و پێـگەیشـتوویت. دەشـێ هـەرکەسێک لە خـوێنـدنـدا هـەڵکـەوتـووبێـت”
جێمس بـار وتیشی:” نیکـۆل پرسیاری زۆری لێدەکـردم و پرسیارەکـانی تەواو نابـوون. زۆر جـاریـش دەیبـەزانـدم”
جـێمس بار وتی:”هەردەم حـەزی لە ژمـارە و مەتـەڵ بوو، لە بیرکاریـدا زۆر زیـرەکە. لە تـەمەنی دوو ساڵیدا، زۆر بە ئاسانی و خێرا کاری بیرکاری ئەنجام دەدا. بە ئاسانیش مامەڵەی لەگەڵ هەرشتێکی تەکـنیکیدا دەکرد” باوکی نیکۆل هـێشتا هەر سەرسامە، کە ئەوەی زانی کچەکەی خاوەنی ئەقـڵێکی ئەوتـۆیە، کە بلـیمەترە لە (٩٩%) ی خەڵکی.
جێمس بار شانازی بەوەشەوە دەکا، کە کچۆلە بلیمەتەکەی، بووە بە وێـردی سەر زاری کۆمەڵـگەی قـەرەج. رێـز و پێـگەی بەرزکـردوونەتـەوە.
حەزدەکەین ئەوەش بزانن، کە خودی (جێمس بار)ی باوکی نیکۆل، لە تاقیکردنەوەکانی (مینسا) دا بۆ پلەی زیرەکی، بەشداری کرد، توانی ئاستی (زۆر باشە) بەدەستبهـێنـێت.
نیکـۆل بـار، ئەقـڵییەتێکی بازرگـانیـشی هـەیە. هـەردەم بیـر لە قـازانـجکـردن دەکـاتەوە.
نیکۆڵ دەڵێت:”پێـش ئەوەی کە بچـم بۆ پێشانگایەکی ناوخۆیی، راپۆرتی کەش و هەوام شیکـردەوە، ئەوەم زانی کە بـاران دەبارێ. لە فرۆشگایەکدا چەتـرێکی هەرزانکراوم بە (٢٠) جونەیهـ کڕی. دوایی فـرۆشتم بە (٦٠) جونـەهـ . (٤٠) جونەیهـم قـازانج کرد”
بێجگە لە نیکـۆل بـار، هەر لە هەمان هەرێمـدا لە (ئیسیکـس) لە بریتانیا، کچـۆڵەیـەکی بلیمـەتی تری (١٢) ساڵان هـەیە، کە نـاوی (لیـدیا سیـباستیان) ە. لیدیا لە تەمەنی (٦) مانگانـدا قسەی دەکـرد. لـە تەمەنی (٤) ساڵانـدا ئامـێری مـوزیکی کەمـانجـەی لێـدەدا. لیـدیا سیباستیان هـەموو بەرگەکانی پەرتـووکی رۆمانی (هـاری پوتـه‌ر)ی خوێندۆتەوە. شایـەنی باسیشە، لیـدیـا سیباستیان و نیکـۆل بـار، دوو هـاوڕێی دڵسـۆزی یەکـترین. لە تاقـیکردنەوەکانی (مینسـا) دا، لیـدیا سیباستیان تـوانی (١٦٢) پلـە بەدەستبهـێنـێت. بەم ئەنجامەش لیـدیـا دوو پـلە لـە سەرەوەی پلەی بلیمەتی دایە. لیـدیاش بـوو بە ئەنـدامی میـنسا و بە یـەکـێک لە هـەرە بلیـمەتـەکـانی جـیهـان.
(*) بۆ نووسیـنی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چـەنـد سایتـێکی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
٤/ نۆڤـەمبـەر/٢٠٢٠




گرنگییەکانی چیرۆکە ئەفسانەییەکان بۆ منداڵان .. رەزا شـوان

(ئه‌لـبێرت ئەنیشـتاین) دەڵێ:” گەر دەتـەوێ منـداڵەکەت زیـرەک بێ، چـیرۆکی خەیـاڵی بۆ بخـوێنـەوە. گەر دەتـەوێ زیرەکـتر بێ، چـیرۆکی خەیـاڵی زیاتـری بۆ بخـوێنـەوە..”
زاراوەی “چیرۆکی ئەفسانەیی” و “چیرۆکی خەیاڵی” لە زمانی کوردی و لە زمانەکانی زۆربەی گـەلانی جیهـانیشدا، بە دوو زاراوەی هـاومان دادەنرێـن، بە زۆریـش لە جـێی یەکتری بەکـاردەهـێنرێن. لەم نووسینەمـدا هـەردوو وشەکەم بەکارهـێناون. هەنـدێ لە نووسەرانی بواری فۆلکـلۆر، ئەوەیان پێ باشە، کە بۆ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، زاراوە ئەڵمانییەکە (مارچـین) یا (چـیروكه‌ سه‌یـره‌كـان) بەکاربهـێنرێ.
چـیرۆکە ئەفسانەییەکان، چـیرۆکی خەیـاڵئامێزن، بەشێکی دیاریکـراون لە چـیرۆکە میللییەکان. ئاسان نییە کە بتوانین جیاوازی لە نێوان ئەم دوو جۆرە چیرۆکەدا بکەین. هەردوو جۆرەکەش بەشێکـن لە فـۆلکـلۆر. هەر نەتەوەیەکیش لە نەتەوەکانی جیهان، خاوەنی چـیرۆکی ئەفـسانەیی تایبەت بە خۆیانن و شانـازی پێوە دەکـەن. کـۆمەڵـێک چـیرۆکی ئەفـسانەییش هـەن، بـوونە بە چـیرۆکی گـلۆباڵـیزمی، هەر نەتەوەیـەک بە چـیرۆکی خۆیـانی دەزانـن.
چیرۆکە ئەفسانەییەکان، جۆرێکن لە چیرۆکی کورت. بە زۆریش تایبەتن بە منداڵانەوە.
جیاوازی ئەم چیرۆکانە لەوەدایە، کە بە زۆری لە چوارچێوەیەیەکی جـادوویی دان و بە بە گـشتی جـادوو بنەمـای سەرەکی و بەشـێکە لـەم چـیرۆکە ئەفـسانەییانە، پاڵـەوان و کەسایەتی و کارەکتەرەکانی خەیـاڵی و ئەفـسانەیین، وەکو:”جـنۆکە، شـەوە، جادوگـەر، دیـۆ و درنـج، ئەژدیها، رمـۆزن، مەڕنەمووکە، لـۆژەنـد، ئەرژەنگ، چەتەوڵ، شۆمقار، سیمرخ، ئەسپی باڵـدار، گۆڕنەتـەڵە، مـاری حەوت سەر، پەنجەبـاڵا، چەرخ و فەلـەکی ئەفسووناوی، قەقنەس، چەندین دەعبای خەیاڵی تر” یا دەربارەی رووەک و هێزەکانی سرووشتین وەکو:”باران، بەفر، بروسکە، رەشەبا و زریان، لافاو، گەرما، گەردەلوول، داربـەڕوو، دارگوێـز، گـوڵ، سـیۆ،…هـتد” هەموو ئەم رەگەزانەش، تایبەتمەندییەکانی مرۆڤـیان هەیە، باوە کە لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکاندا، ئاژەڵان قسە دەکەن، دار دەڕوات، باڵنـدە بە زمانی کوردی قسەدەکـا. شاخ دەتـۆرێ، گـوڵ زیـزدەبێ، پەپوولە گلەیی دەکـا، هەتـاو پێـدەکەنێ، ئاژەڵەکـان بۆ سەرکەوتن بەسەر کێشە و کۆسپەکـان و نەیارەکـانیادا یەکدەگـرن، فریشەکان دەبن بە فریاڕەسی لێقەوماوان، سیمرخ دەبێ بە تاکسی ئاسمان، چەرخ و فەلەک دەبێت بە کەشتی ئاسمانی و لەسەر ئەستـێرە گەشەکـان دەنیشێتەوە. منـداڵانیش ئەمانەیـان پێ سەیـر نین و ناشـپرسن، کە چـۆن ئـاژەڵ دەدوێ، یا چـۆن باڵندە فـێری زمانی کوردی بووە، یا چـۆن ئەسپ باڵی هەیە و دەفـڕێت، چـۆن مانگ سەردانی زەوی دەکـا؟
بەشێکی زۆریش لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، پاڵەوان و کارەکتەرەکـانیان کەسایەتی مـرۆڤ، وەک (شا، شاژن، شازادە، میـرزادە، جـووتیار، شـوان، لاو، منـداڵ، پیـرەژن، ریش سپی، فاڵـچی، جـادووگەر،…هتـد).
ئەم چیرۆکانە پـڕن لە کاری جادوویی، سەرکێشی، جەربەزەیی، ملهوڕی، شەڕانگێزی، پێکەنین، گریـان، خۆشەویستی، تـرس، ئیرەیی، هەڵخەڵەتـاندن، کـاری لە توانابـەدەر.
زۆر جـار پاڵەوانەکـانیان، لە شەڕێـکی دژواری دەستەویەخـەدان، بـەڵام لە کۆتـاییدا، بەسەر هەمـوو مەترسیـیەکانـدا، زاڵـدەبن و نەیارەکـانیان دەبەزێـنن و سەردەکـەون و ئاهەنگی خۆشی دەگێڕن. سەرکەوتن هەردەم یاوەری ئازایانی کۆڵنەدەر و پیاوباشان و چاکەخوازان و ژیر و داناکانن. بە زۆریش کچـانی جـوانی شاکان، دەبـن بە دەزگـیرانی کوڕانی ئازا و سەرکێش و براوەی گرەو و مەرجەکانی شاکان، یا میرزادە جوانەکانی و رزگـاربووی جادوولێکـراوەکـان.
پەنابردن بۆ جادوو لەم چیرۆکانەدا ناچارییە، چونکە ئامانجەکـان بە رێگـای ئاساییەوە نایەنـەدی، دامـان و رامـان و بێ دەسـەڵاتی پاڵـەوانەکـانیش دەگـەنە لـووتـکە، لە رێی جـادووە و ئامانجەکـان دێنـەدی، بە خـۆشی و شـادی کۆتـاییان دێ.
هەنـدێ جـاریش جـادوو بۆ نیاز و مەبەستی خراپ بەکاردەهـێنرێ، بەڵام بە زۆری ئەم جـادووە خـراپانە، لە کۆتـاییدا بە کـارێکی چاکە و خـێرخوازی، بەتـاڵ دەکرێنەوە. وەکو لە چـیرۆکی (بەفـرین) و (شـازادە و بـۆق) و چەنـدین چـیرۆکی تـردا.
تەنـانەت بەشـێکی زۆر لە چـیرۆکنووسان و رۆماننوسانی ئەم سەردەمەش، پەنایان بۆ جـادوو بردوون. بۆ نموونە، خاتوو (جـوان رۆلینگ: ١٩٦٥ـ لە ژیان دایە) نووسه‌ری چـیرۆكی (هـاری پـوتـه‌ر)، کە بە شاکـاری بـەرزی جـیهـانی ئـەدەبی منـداڵان دادەنـرێ. جـوان رۆلـینگ بۆ ئەنجامـدانی کارێکی لە تـوانابەدەر و سەرکەوتن و زاڵـبوون بەسەر تەگەرەکان و نەیاری پاڵەوانی سەرەکی چـیرۆکەکەی (هـاری پوتـەر) پەنـای بـۆ جادوو بـردووە، نەیتـوانیوە لـە چـوارچـێوەی چـیرۆکی ئەفــسانەی کـلاسـیکی دەربچـیت.
لە چـیرۆکی ئەفسانەیی کوردیشدا، چیرۆکی (پیرەژن و چەرخوفەلک) کە پیرەژن لە رێی جادووەوە بە چەرخوفـەلکێک دەفـڕێت. شاعـیری گەورەی گەلەکەشمان ئەحمەدی خانی (١٦٥٠ـ١٧٠٧) لـە شاکـارە جیهـانییە نەمـرەکەیـدا (مـەم و زیـن) پـەنـای بـۆ جـادوو بـردووە. لە (ئیـنجـیل) و (قـورئـان) یشـدا، چـەنـد چـیرۆکـێکی ئەفـسانەیی هـەن.
لە دوای هەموو شتێک هەروەکو چیرۆکنووسی بەناوبانگ (هانز كریستیان ئه‌نده‌رسین) جـارێکـیان وتی:”ژیـان خـۆی نایـابتـریـن چـیرۆکـی ئەفـسانـەییـە “
مێـژووی چـیرۆکی ئەفـسانەیی:
ئەستەمە کە بتوانین بە شێوەیەکی کۆنکـریتی، رەسەنـایەتی و مێـژوو و کات و شوێنی سەرهەڵدانی چیرۆکە ئەفسانەییەکان دیاری بکەین. بە تایبەتیش ئەو چیرۆکانەی کە بە زارەکی گـێڕاویانەتەوە. بەڵگە نووسراوەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە مێـژووی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان بۆ هەزاران ساڵ بەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێنەوە. ئەم چیرۆکانە بە زارەکی و بە شـێوازێکی درامی، نـەوە لە دوای نـەوە گـێڕاویانەتـەوە و گواسـتوویانەتـەوە، تا بە ئەمـڕۆ گەیشـتوون. ئـەو دەقـە چـیرۆکە ئەفـسانەییانەی کە لە ئەمـڕۆدا دەیـانبـینین، بە درێـژایی ساڵانی رابـردوو دەستکـاری کـراون و گـۆڕانکـارییان تێیانـدا کـردوون. بـۆیە سەیر نییە کە بە چەند شێوازی جیاواز، چیرۆکە ئەفسانەییەکان بەرچاومان دەکەون، یا بۆمان دەگـێڕنەوە. لەگەڵ ئەوەشـدا، بەشێک لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان لە فۆلکلۆری گەلان و وڵاتانـدا لەیەکـدەچـن، گەرچی جیاوازی لە کات و شوێنیانـدا هـەن. بۆ نموونە:
چیرۆکی ئەفسانەیی (کۆڵـوانەسوور) لە ئێستا وەکو یەکـێک لە چـیرۆکەکانی نووسەری فەرەنسی (چـارلـز پیـرۆ: ١٦٢٨ـ ١٧٠٣) دەخوێنـرێتەوە. بەڵام لە راستـیدا، مێـژووی ئەم چـیرۆ بۆ زیـاتر لە هـەزار ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتـەوە.
چـیرۆکی کۆڵـوانـەسوور لە دەقـە کۆنەکەیـدا، دەربارەی کچێکی بچووکە، کە زەمبیلێک کـێکی پێـیە، کە بیـبات بـۆ داپیـرەی، رێگـاکە کەوتـۆتە نـاو دارسـتانێکەوە. گورگـێکی نەگـریس رێ لە کۆڵـوانەسوور دەگرێت، ئەوەی لێبیست کە بۆ مـاڵی داپیـرەی دەچـێت، کە لە ئەوپـەڕی دارستانەکەدایە.. لەم دەقـە کۆنـەدا، گوورگـە داپیـرەی دەخـوات.
بەڵام لە دەقەکانی دواییدا دەستکاری کراوە، داپیـرەی خۆی دەشارێتەوە، گورگةەش لە جێگـای داپیـرە راکـشاوە و چـاوەڕێی کۆڵـوانەسوور دەکـات، کە بێـت و بیخـوات. بەڵام (دارەکەرێک) لە هەندی دەقی تردا (راوكه‌رێک) دەبێت بە فـریاڕەس و کۆڵوانەسوور و داپرەی رزگـار دەکـا. چـیرۆکەکە بە مـەرگی گـورگـەکە و بە خـۆشی کـۆتـایی دێـت.
لە دەقـی ئەم چـیرۆکەدا بۆ منـداڵان، لە ئـەدەبی فـۆلکـلۆری (چـین) دا، کە مێـژووی بۆ زیاتر لە (١٢٠٠) سال پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، لە جیاتی گورگەکە، پڵنگێکی نەگریسە.

لە دەقە کۆنەکەیدا، چیرۆکی ئەفـسانەیی (بەفـرین)دا، بەفـرین وانە و پەنـد لە هەڵەکەی فـێردەبێت، بەڵـێنی ئـەوەش دەدا، کـە دووبـارە سەرپێـچی لـە ئامـۆژگـارییەکانی دایـکی نەکات. کە دەچـێت بۆ مـاڵی داپیـرەی پلانێکی پاراستـنی بۆ دانـراوە، لە گـورگ نزیـک نابێتەوە، نیـاز و رازی خـۆی بۆ گـورگ بـاس ناکـات.
لە چیرۆکی (بەفرین) دا، کە داهێنەری فیلمی کارتۆن و سینەماکاری ناسراوی ئەمریکی و جیهـانی (واڵـت دیـزنی: ١٩٠١ـ١٩٦٦) کردوویـە بـە فـیلمی کـارتـۆنی ئەنیـمەیـشن، دەستکاری دەقـەکەی کـردووە، زۆری لێ گۆڕیـوە. بۆ نموونە لە پێشەکی ئـەم فـیلمەدا، واڵت دیزنی نووسیوێتی:”جارێکیان شازادەیەکی جوان، ناوی سنۆوایت (بەفرین) بوو، قژێکی رەش وەکو شەو، لێوەکانی سووربوون وەکو گوڵ، پێستی سـپی وەکو بەفـر”.
بەڵام لە دەقـە کلاسیکییەکەیـدا، پێشـەکی ئـەم چـیرۆکە، بـەم شێوەیـەیە:” جارێکـیان لە ناوەڕاستی زستانـدا، کە بەفـر وەک پـەڕی سپی لە ئاسمانەوە دەهـاتە خـواروە، شـاژن لای پەنجەرەیەکی کۆشکەکەوە دانیشتبوو، خەریکی دروومان بوو، داری پەنجەرەکەیان لە داری ئەبەنـۆسی رەش بـوو. شـاژن لـە دیمـەنی بەفـر بـارینیەکـەی دەڕوانی، خـەیاڵ بـردییەوە. لە پڕێکـدا دەرزییەکە چوو پەنجە تووتەی دەستە چەپیدا، خوێنی لێهات، سێ تنۆک خوێنی ئاڵ کەوتنە سەر بەفـرەکە. شاژن لەبەر خۆیەوە وتی: ئایا منداڵێکم دەبێت، سپی بێت وەکو بەفر، سوورە بێت وەکو خوێن، قـژی رەش بێت وەکو داری چوارچێوەی پەنجـەرەکە؟”. دەبینین ئەم پێشەکییە دەوڵەمەنـدە بە وشـەی جـوانی زمـان، منـداڵان بە خوێندنـەوەی یا بە بیستـنی ئەم پێشەکییە، چـێژ لەو وشـە جوانـانە وەردەگـرن.

دوو تیۆر هەوڵی ئەوەیان داوە، کە رەسەنایەتی و رەگەزە هاوبەشەکانی نێوان چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان لێکبـدەنەوە. کە لەنـاو گـەلانی هەمـوو کێـشوەرەکانـدا بڵاوبـوونـەتەوە.
تیـۆری یەکـەم، دەڵێ: هـەر چـیرۆکێکی ئەفـسانەیی دیاریکـراو، لە رەسەنـایەتی یـەک سەرچاوەوە سەری هەڵـداوە. دوایش بە درێژایی ساڵان بڵاوبۆتەوە و لە کولتوورێکەوە بـۆ کولتـوورێـکی تر گوێـزراوەتـەوە.
تیۆری دووەم: ئاماژە بەوە دەکا، کە چیرۆکە ئەفسانەییەکان، بەری ئەزموونی هاوبەشی مـرۆڤـایەتیـن، کە لـە دوییـدا بـە شـێوازێـکی رەسەنـایەتی جیـاواز دەرکـەوتـوون.
تا ئەمڕۆش چەنـدوچـوون دەربـارەی لێکـدانەوەی ئەم دوو تیۆرە هەیە، ساغ نەبۆتەوە کە کامیـان راسـتە.. دەشێـش لە تـێکـەڵی هـەردوو تیـۆرەکە پێکهـاتـبن.
چـیرۆکەکـانی، ئەفـسانەنووسی بەناوبـانگی یۆنـانی (ئیـزۆپ : ٦٢٠-٥٦٠ : پ. ز) لە نێوان یەکەمین چیرۆکە ئەفـسانەییە نووسراوەکانە، کە لە هـەموو جـیهانـدا ناوبانگـیان دەرکـردووە. بەشێکی زۆریشیان بۆ سەر هـەموو زمانەکانی گەلانی جیهان وەرگێڕاون.
نووسەری رۆمـانی (فـویـدرۆس) لە ساڵی (٣٢٠) ی پێش زایینی، بەشێک لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـانی ( ئیـزۆپ) ی وەرگـێڕانەتە سـەر لاتیـنی.
ئیـزۆپ، زیـاتـر لە (٦٠٠) چـیرۆکی ئەفـسانەیی نـووسـیوە.
چـیرۆکنووسێکی تـری یۆنـانی، بە نـاوی (هـیزیـۆدۆس) لـە پێـش ئیـزوپ، لـە سـاڵی (٨٠٠) ی پێش زاینی کۆمەڵـێک چـیرۆکی ئەفـسانەیی نووسـیوە.
چیرۆکە ئەفسانەییەکانی، فەیلەسووفی هیندی (به‌یده‌با) ‌ له‌ژێر ناوی (كلیله‌ و دیمنه‌) دا،
مێـژووی ئەم چـیرۆکە ئەفـسانەییانەش بۆ سـاڵانی پێـش زاینی دەگـەڕێنەوە.
نووسەری بە ناوبانگی فەرەنسی (جان دی لافـۆنتین : ١٦٢١-١٦٩٥) لە پەرتووکێکی دوانـزە بەرگـیدا (٢٤٣) چـیرۆکەشیعـری ئەفـسانەی نووسیون و چـاپی کـردوون.
(چارلـز پـیرۆ: ١٦٢٨ـ ١٧٠٣) نووسەرێکی فەرەنسی بە ناوبانگە و بە کەڵەنووسەری چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانی منـداڵان دادەنـرێ، کۆمەڵـێک چـیرۆکی ئەفـسانەیی بۆ منـداڵان نووسـیووە، کە هەنـدێکـیان بە شاکـاری جیهـانی ئـەدەبی منـداڵان دانـراون. لەوانـەش: سانـدرێـلا، یا (سانـدرێلا و پێڵاوە شووشەییەکە)، کۆڵـوانەسوور، شۆخـە نووستووەکە، ریش شیـنەکە، پشـیلەی چەکمـەلـەپێ.
برایانی ئەڵمانی (یاكـوب كـارڵ گریـم : ١٧٨٥- ١٨٦٣) و (ولیـه‌م كارڵ گریـم: ١٧٨٦-١٨٩٥) لە ساڵی (١٨١٢) دا (١٥٦) چـیرۆکی ئەفـسانەییان، کۆکـردنەوە ودووبـارە نووسییاننـەوە و لەژێـر نـاوی (چـیرۆك بـۆ منـداڵان و مـاڵان) لە بەڕلـین چاپکـراوە.
هەر لە شێوازی برایانی گریمی ئەڵمانی، دوو چـیرۆکنووس و فـۆلکلۆریستی نەرویجی، ناویـان (پیـتەر کـریستین ئـاسبیورنسن: ١٨١٢ـ ١٨٨٢) و ( یـۆرگـن ئینگـبریتسن مـۆ: ١٨١٣ـ ١٨٨٥) لـە نێـوان سـاڵانـی (١٨٤١-١٨٤٤) یەکـەمیـن کۆمـەڵـە چـیرۆکی ئەفسانەیی نەرویجییان کۆکردنەوە و نووسییانەوە و لەژێـر ناوی (چـیرۆکە نەرویجـیـیە میلـلییەکـان) دا چـاپیان کـرد، کە بەشـێکی زۆریـان بۆ منـداڵان دەشــێن.
کەڵە چـیرۆکنووس و شانـۆنووسی بەناوبانگی دانیـمارکی و جیهـانی، (هـانـز كریسـتیان ئه‌نـده‌رسن: ١٨٠٥-١٨٧٥). هـانز ئەنـدەرسن بە بـاوکی چـیرۆکی منـداڵان لە جیهـانـدا دانـراوە ، هـانز لە ساڵی (١٨٣٥) دا یەکـەمین پەرتـووکی خـۆی لەژێـر ناوی (چـیرۆكه‌ ئەفـسانەییەکـان بـۆ منـداڵان) چاپکـرد و بـڵاوی کـردەوە. لەوانـەش ( پێـڵاوی سـوور، تۆمالیزا، کچە شقارتەفـرۆشەکە، کاڵای باڵای ئیمپراتـۆرە تازەکە، جـووچـکە مراوییەکی ناشیرین، شازادەی بەفـر، کچە شـوانەکە، قـازە کێوییەکان، سەربازێکی تەنەکە، پەرییە بچکۆلەی دەریـا، شازادە و دەنکە فاسۆلیا، چـیرۆکی دایکـێک، رۆژنامەنووس،… هتد) تێکـڕا هـانـز ئەنـدەرسـن (١٥٠) چـیرۆکی ئەفـسانەیی بـۆ منـداڵان نووسـیوە. ژمـارەی پەرتـووکە چاپکـراوەکـانیشی (١٦٨) پەرتـووکـن.
چـیرۆکنووسی بەناوبـانگی ئینگـلیزی (لـویس كـارۆل: ١٨٣٢- ١٨٩٨)، کە چـیرۆکی (ئەلـیس لە وڵاتی عـاجـباتییەکـان) ی نووسیوە، کە بە شاکـارێکی چـیرۆکی ئەفسانەیی منـداڵان لە جیهانـدا دادەنرێ. پاڵەوانی ئەم چـیرۆکە کچێکی بچـووکی (١٢) ساڵانە، بە ناوی (ئەلـیس) ەوە. دەکەوێتە وڵاتـێکی ژێـر زەوییـەوە، کە خەڵکـییەی لەگـەڵ مـرۆڤی سەرزەویدا زۆر جیاوازن، شتی عاجباتی وسەیرلە وڵاتەکەیاندا هـەن. لە دواییدا ئەلیس بە هـۆی جادووگـەرێکەوە، دێتـەوە سەر زەوی و دەگـەڕێتەوە بـۆ مـاڵی خـۆیـان.
جـوانی لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانـدا:
زاناکـان دەڵێن چیرۆکە ئەفسانەییەکان، جەخت لەسەر جـوانی دەکەن، نموونەی جوانی مێـینە و گرنگـیدان بە بـەژنی جـوان پانتـاییەکی زۆریـان لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـاندا، گرتوونەتـەوە، ئاماژە بەوە دەکـرێ کە جـوانی و ناشێرینی لە (٩٤%) چیرۆکەکانن. لە چـیرۆکی (سانـدرێـلا) دا (١١٤) جـار ئامـاژە بە جـوانی مێـینە کراوە، بەڵام (٣٥) جـار ئاماژە بە جـوانی نێـرینە کـراوە.
لە پەرتووکەکەی برایانی گریمی ئەڵمانی (جاكوب و ولیەم) کە چیرۆکەکانیان خەیاڵی و ئەفـسانەیین، کە سەرەتای لەسەدەی حەڤـدەیەمـدا بە زمـانی ئەڵمانی نووسیویانە و لە ساڵی (١٨٥١) دا وەریـان گـێڕاوە بـۆ ئینگـلیزی، بـە زۆری کەسایـەتییە شەڕخـواز و بەدکـارەکـان، کەسانی ناشـیریـن و بـەدن. کارجوانەکـانیش کەسانی بـاش جـوانـن.
زۆربەی پاڵەوانەکانی چیرۆکە ئەفسانەییەکان، لە کچە شۆخ و جوانەکانن، کە گوزارشت لە دڵپـاکی و چـاکە و کارجـوانی و خۆشی و سـۆزداری و خۆشەویستی و ژیـان دەکەن. ناشیرینەکانیش کە لە (١٧%) ی چیرۆکە ئەفـسانەییەکانن، گوزارشت لە شەڕخوازی و بەدکاری و ستەمکاری دەکەن. جوانی و ناشیرینی، وەکو توانـای هـەر کەسایەتییەک بۆ بـاشی و خـراپی بەکـاریان هـێناون. بـەڵام بەدەریـش لـەم یاسـا و بۆچـوونـەدا هـەیە بۆ نموونە: باوەژنەکـەی بەفـرین ژنێکی جـوان بوو، بەڵام نیاز و رەفـتاری بەد و ناشیرین و خراپ بوون. لە چیرۆکە ئەفـسانەییەکاندا، زەحمەتە کەسانێکی ناشیرین بـدۆزرێنەوە، کە دلـۆڤـان و دڵپـاک بـن.
کەواتە پەیـوەندییەکی گـەورە لە نێـوان جـوانی و چـاکەدا هـەیە، بە پێچـەوانەشەوە، لە نێـوان ناشةیرینی و تەمـەڵی و خـراپە و شـەڕدا هـەیە.
لە بەشـێکی زۆر لە چـیرۆک بۆ منـداڵان، کچـێکی بچـووک و ژیـر و زیـرەک و جـوان بـووە بە پاڵـەوان یا کەسایەتی سەرەکی چـیرۆک.
لە زۆر زنجیرە دراما و فیلمی سینەماییدا، رۆڵی سۆزداری و خۆشەویستی و جوانکاری و دلۆڤـانی، دراوە بە کچێکی جـوان یا کوڕێکی شـۆخ و شەنگ یا پێکەوە رۆڵیان هەیە. رۆڵی شەڕخوازی و دڵڕەقی و بەدکاری و خـراپە، بە زۆری دراوە بە کچێک یا کوڕێکی رووخسار ناشیرین. وەکو وتمـان بـەدەر لەم یاسایەشـدا هـەن.
لە زۆربـەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـانـدا، کـات و شـوێـن دیـاری نەکـراون. بە زۆری، بە پەرگـرافی جارێکـیان دەست پێـدەکەن. چیرۆکە ئەفـسانییە کوردییەکان بەم دەستەواژانـە دەستپـێـدەکـەن: (هـەبـوو نـەبـوو) یاـ ( جـارێـک لە جـاران) یاـ ( سـاڵـێک لـە سـاڵان). کۆتـاییەکـانیشیان: بە: (چەپـکی گـوڵ و چەپـکی نـێرگـز.. مـەرگـتان نەبـیـنم هـەرگـیزاو هـەرگـیز) یا (منیش هـاتمەوە.. کەوشـەکەم یا ـ كـڵاشه‌كه‌م ـ دڕا.. هـيچـیشم پـێ نەبـڕا).
من پێموایە کە جوانترین سەرەتا و جوانترین کۆتایین، لە هـیچ چـیرۆکێکی ئەفـسانەیی گـەلانی تـردا، سەرەتـا و کۆتـایی جـوانی وام بەرچـاو نەکـەوتـوون.
گرنگییەکانی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان بۆ منـداڵان:
هـیچ لە لێکۆڵینەوەکان، لەگەڵ ئەوەدا نین، کە چیرۆکە ئەفسانەییەکان لە لیستی چیرۆک بۆ منـداڵان لابـدرێن. لیکۆڵـینەوەکان جەخت لەسەر ئەوە دەکـەنەوە، کە چیرۆکە خەیاڵی و ئەفـسانەییەکان، ســوود و گرنگـییەکی زۆریـان بۆ منـداڵان هـەیە. منـداڵانی ئەمڕۆش چـێژ و خـۆشی لەو چـیرۆکە ئەفسانەییانە وەردەگـرن. کە چەنـدین سەدە پێـش ئێستا بە زارەکی بۆ منـداڵانیان گـێڕاونەتەوە. بە کورتی ئەمانە بەشێکن لە گرنگییەکـانی چیرۆکە خەیـاڵی و ئەفـسانەییەکـان بـۆ منـداڵان:
١ـ زۆربەی چیرۆکە ئەفسانەییەکان، هـیوا بە منداڵان دەبەخـشن. ئەوەیان فێردەکەن کە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان، پێویستیان بە هەوڵ و تێکۆشان و کۆڵنەدانە، فـێری ئەوە دەبن، کە چۆن بەسەر ئەو کۆسپ و تەگەرانەدا سەربکەون کە دێنە رێیان. چۆن گرفت و کـێشەکانیان چـارەسەربکەن. چـۆن لەگـەڵ هەڵـوێستە تـرسناکەکـاندا مامەڵە و رەفتار بکەن. چـۆن رووبـەڕووی هەمـوو ئەو مەتـرسییانە ببـنەوە کە رووبـەڕوویان دەبنەوە. تێدەگەن کە جیهان تەنیا لە گەزۆ و لۆکە و گوڵ و تیشکی خۆر و پەلکەزێڕینە و بەهار دروست نەبـووە، بە گـوژاڵک بـەردی رەق و دڕک و شەوزەنگ و بروسکە و زسـتانی سەخـتیش دروست بـووە.
٢ـ چـیرۆکە ئەفـسانییەکان، رووڵـێکی گرنگـیان لە رۆشنبیریکـردنی منـداڵاندا هـەیە. لە رۆشنبیریی سەردەمەکـانی کـۆن، بەڵام راستییەکان هـێشتا پەیوەنـدییان بەم سەردەمەوە هـەیە. گـەلێ چـیرۆکی ئەفـسانەیی هـاوبەش لە نێوانی کولتووری گەلانـدا هەیە. چونکە کێشەکان هەمان کێشەن کە رووبەڕوویان بوونەتەوە و دەبن. لە هەر شوێنێکی جیهانـدا بـژین، هـەمـووان بـۆ زاڵـبوون بەسـەر هـەژاری، سـتەم، زۆرداری، چـەوسـانـەوە، کوێرەوەری و بۆ لە ناوبـردنی ئەژدیهـاکـانی (دیکتاتـۆرەکانی) ئەمـڕۆ تیـدەکـۆشـن.
٣ـ لە دیدی زانستییەوە، منداڵانی خوێنەرانی بچووکی ئەمڕۆ، رۆشنبرانی داهاتوون، بە گوێگـرتن و خوێنـدنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان. بە شـێوازێکی بابەتیـانە، بنەماکانی چـیرۆک فێردەبن ( ئامادەکردن، کەسایەتی، پاڵـەوان، کارەکتەر، گـرێ، بڕیـار، جـووڵەی بۆ سـەرەوە، لووتـکە، وردبیـنی و چارەسـەر، کۆتـایی) جیـاوازیش لە نێـوان چـیرۆکی خەیـاڵی و راستـیدا دەکـەن. کە منـداڵان لەو چـیرۆکـانە تێـبگـەن، دەبـنـە پاڵـپشـت بـۆ پێشبیـنیکـردن و تێگـەیشتن لە چـیرۆکەکانی تـر کە دەیـانخـوێنـنەوە.
٤ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، خەیـاڵی منـداڵان فـراونتر دەکەن و زیاتر گەشەی پێدەکەن و پێشیدەخەن. خەیـاڵیش گرنگە. (ناپـلیۆن) دەڵێ:”ئەوە خەیاڵە کە جیهـان بەڕیـۆە دەبـا”
٥ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان، ئەوەیـان سەلمـانـدووە کە خـۆشـەویستی شتـێکی بـاشە، هەمیشەش باشی و خۆشی لێدەکەوێتەوە. لە چیرۆکی (بەفـرین) دا کە لەژێر کاریگەری جـادوویی باوەژنـەکـەیـدا سڕببـوو، بە هـێزی ماچـکـردنێکی خۆشـەویستی، لە لایـەن میـرزادەیـەکی لاوەوە، جـادووەکە بەتـاڵ بـۆوە و بەفـرین هـاتـەوە هـۆش خـۆی. خۆشەویستی دڕندەیەک دەکات بە میـرزادەیکی نـەرم و نیـان و چاکەخـواز. لە سایەی خۆشەویستیدا، هەمـوو شتـێکی نەرێـنی دەگـۆڕێـن بـۆ ئەرێـنی.
٦ـ چیرۆکە ئەفـسانەییەکان ئەوەیان سەلماندووە، کە باشی باشترین خەسڵەتی مرۆڤە، بـاشی و چـاکە لەگـەڵ کەسانێک کە پێویستیان بە چـاکە هـەیە، رۆژگـار و ژیـانیان لە تەنگـانە و بێ ئومێـدی و رەشبینی و ناخۆشییەوە، دەگـۆڕێت بۆ هـیوا و بۆ گەشبینی و خۆشی و شـادی.
٧ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، گرنگی هـاوڕێی دڵسـۆز بۆ منـداڵان دەسەلـمێنن، کە کەس بە تەنیا نـاژی، هـاوڕێی دڵسۆز لە تەنگانـەدا دەبێت بە فـریـاڕەس و یارمەتی هـاوڕێی دامـاوی دەدات و لە تەنگـانە رزگـاری دەکـات.
٨ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، ئەوە فێری منداڵان دەکەن، ژیان هەمیشە لە لە گۆڕانگاری و نـوێبـوونەوە دایە، هـەردەم بە هـیوای ژیـان و داهـاتوویەکی باشتر و گەشترەوە بن.
٩ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان ئـەوە فـێری منـداڵان دەکـەن، کە وانـە لـە شکستییەکـانیان وەربگرن و کۆڵنەدەن و .. ئەوەش بزانن کە ئەستەم بـوونی نییە، لە سایەی خـەبات و خـۆڕاگـری و کۆڵـنەدانـدا، هەمـوو خـەون و خـۆزگە و هـیوایەک دێنـەدی.
١٠ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، بنەمـای گـرنگ فـێری منـداڵان دەکەن، فـێریان دەکەن کە هەمیشە هـیواخـواز و گەشبـین و لێـو خـەنـدە و پێـکەنین و چاکـەخواز و لێـبووردە و دڵ پڕ لە خۆشەویستی بـن. خۆڕاگـر و متمـانە بە خـۆبن.
١١ـ گوێکـرتن یا خوێندنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان لایەن منـداڵانەوە، دەرفـەتێکی باشـە بۆ فـێربـوونی وشە و رسـتەی تـازەی زمـان.
١٢ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، کـارتێکـردی درامـی باشـیان لەسـەر منـداڵان هـەیە. بە کەرەستەیەکی زۆر باش دادەنرێن، گەر بە شێوەی یـاری کردن، یا بەشـێوەی نمایشی بووکـەڵانـەی بـزوێنی دروستکـراو بۆ منـداڵان پێشکەشیان بکـرێن.
١٣ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، گەشە بە سۆزداری و نیانی دەروونی منداڵان دەکەن. لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکاندا، کێشە راستییەکانی ژیان دەردەکەون، لە سیناریۆی خەیاڵیدا، بە زۆری پاڵەوانەکان نابـەزن و بەسەر هەمـوو کێشەکانـدا سەردەکەون. بەڵام منداڵان پێویستییان بەوە هـەیە، کە بـزانن لە ژینـگەی ئارامیشـدا، خـراپە و کارەسات دێنەرێی هەمـووان. کەس لە بەرهەڵستییەکان پارێـزبەنـدی نییە. بۆیـە پێویستیمان بـەوە هـەیە کە سۆزداری لە دەروونی منـداڵان دا بنیادبنێین، تابتوانن لە کاتە دژوار و قورسەکاندا، رووبـەڕووببـنەوە و خۆڕاگـربن. ئـەوە هـەڵـەیە کـە هـەردەم منـداڵەکـانمان بپارێـزین، خۆیان بە لاواز و بێ دەسەڵات بـزانن، بەرەگەی هـیچ گرفت و رووبەرووبوونەوەیەک نەگـرن کە پێویستیـیان بە هـێز بێت.
١٤ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، زمـانێکی هـاوبەـشن بۆ رۆشنبیریکـردنی منـداڵان، کە پێدەڵـێن (نەهێشتنی نەزانینی رۆشنبیری). بەڵکو ئەم چـیرۆکانە سنووری رۆشنبیری دەبەزێنن، گـەلێ لە کولتوورەکـان هـاوبەشن لە چـیرۆکە ئەفسانەییەکـانـدا. منداڵان لە رۆشنبیری گـەلانی تر کەڵـک وەردەگـرن.
١٥ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، هـەلی فـێربوونی، شارەزایی بیرکردنەوەی رەخـنەیی بە دایکـان و باوکـانی منـداڵان دەبـەخـشن.
١٦ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، وانـەن بۆ منـداڵان، بۆ فـێربـوونی رەوشـت و رەفـتاری دروست و پەنـد وەرگرتن وانە فـێربـوون. بۆ نموونە: فـێری ئەو مەبەست و پەنـدانە دەبـن، کە لە چـیرۆکی ئەفسانەیی (ساندرێلا) و (کچە بچـووکەکە ـ گۆڵدیلۆکس ـ و سێ ورچ) و (به‌فـرین) و چەنـدین چـیرۆکی تـردا هـەن.
١٧ـ منـداڵان بـە خوێنـدنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان لـە پەرتـووکی وێنـەداری رەنگاوڕەنگی جواندا، خۆشەویستییان بۆ پەرتووک دەبێ و دەبن بە پەرتووکدۆست.
چیرۆکە ئەفسانەییەکان، دەروازەیەکن بۆ چوونە ناو جیهانی ئەفسووناوی پەرتووک. باشتر وایە لە منداڵییەوە، مەیـلی منـداڵان بۆ گرنگـیدان بە لای پەرتووکدا رابکێشین.
١٨ـ گێڕانەوە یا بۆ خۆێندنەوەی چیرۆکە ئەفسانەییەکان بۆ منداڵان، کاتێکی پەیوەندی زۆر باش لە نێـوان دایکـان و باوکـان و منداڵانـدا دەڕەخـسـێنن. دەتـوانن لە رێی ئـەم چـیرۆکانەوە، ئیلهـامی خوێنـدنەوەی هەمیشەیی بە منداڵەکـانتان ببەخـشن. تا بـبێ بە خوویەکی جوانیان. ئەم راستییەشتان بۆ دەردەکەوێـت، کە منـداڵان چەنـد تامـەزرۆی چـیرۆکی خەیـاڵی و ئەفـسانـەیی خـۆشـن.
١٩ـ چیرۆکە ئەفـسانەییەکان، منـداڵان فـێری رەخـنە دەکەن، لە میانەی روانینیان لە هەڵوێستەکانی کەسایەتی سەرەکی بۆ هـەموو ئەو سەرکێشییانەی کە ملی پێوە دەنێ. دەتـوانن هەڵـوێستی خۆیـان دیاری بکەن، گەر ئـەوان لە شوێنی ئەو کەسایەتیـیانەی چیرۆکەکـان بن، بە شێوازێکی جیاوز چیـدەکەن؟ بۆ نموونە لە چـیرۆکی (بەفـرین) دا،
گەر ئـەوان لە شوێن بەفـرین بوونـایە، سێوەکەیـان لە (پیـرەژن) ەکە وەدەگرت؟ یا لە چیرۆکی (کۆڵوانەسوور) گەر ئەوان بوونـایە، ئامۆژگارییەکەی دایکیان لەیـاد دەکرد؟ راز و نیازی خۆیـان بۆ گـورگە دەگـێڕایەوە؟ دەیـان وت: دەچـم بـۆ لای داپیـرەم؟
٢٠ـ چیرۆکە ئەفـسانەییەکان، ئەوەش فـێری منداڵان دەکەن، بە رەواڵـەت و رووخسار لە کـەس نەڕەوانـن، پیـرەژنێک جـوان و بێتـاوانە لە رووخسـاردا، بەڵام لـە چـیرۆکی بەفـرین دا، شـەڕانی و خـراپە و بـەدکـارە، ئیـرەیی بـە جـوانی بەفـرین دەبـات.
بەڵام دەشێ گۆرێـلایەکی گەورە و ترسناک، دلۆڤـان بێت و دڵی لە زێڕ بێت، منداڵێکی ئادەمـیزاد بەخـیوبکا. وەک لە چـیرۆکی (تـەڕەزان و مەیمـوونەکـەی) دا دەبیـنین.
٢١ـ زانای دەروونناسی منداڵان (بـرۆنۆ بتیلهـایم) کە پسپۆرە لە گرنگییەکانی چیرۆکە خەیاڵییەکان لە قۆناغی منداڵیدا، پێیوایە:”دەشێ چـیرۆکە خەیاڵییەکان یارمەتی منداڵان بـدەن لە رەواندنەوەی دڵەڕاوکێدا، کە هـێشتا ناتوانن لێکدانەوەی بۆ بکەن”. بە زۆری لە چیرۆکە خەیـاڵییەکاندا، منداڵانی کارەکتەر و کەسایەتی سەرەکی چیرۆکەکان، بەسەر شەڕدا سەردەکـەون.
٢٢ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان یا خەیاڵییەکان، گەر سەرکێشییان تێیانـدا نەبێ، پاڵەوانەکان ئامادەیی ئەوەیان تێدا نەبێت، لە ناوچـە و چوارچـێوەی خۆیان دەرنەچـن و شتێکی تـازە تاقینەکەنەوە، ئەو چیرۆکانە چێژێکی ئەوتۆ نابەخشن. گەر منداڵەکانتان ویستیان مل بە کارێکی سەرکێشییەوە بنێن و خۆیان تاقیبکەنەوە، بۆ فـێربوونی شتێکی تـازە، رێگریان لێ مەکەن، هەمـوو داهـێنانەکـان لە ئەنجـامی تاقـیکردنـەوەدا هاتـوونـەتـەدی. بـەڵام بۆ ئەنجامدانی هەر تاقیکردنەوەیەک، پێویستە لە پێشا بە وردی بیری لێبکرێتەوە و پـلانی بۆ دابنرێـت و پێشبینی ئەگەر و گریمانەکان بکرێن. بۆ نموونە لە چیرۆکی خەیاڵی (سێ به‌رازی بچووک) دا، گرتنە بەری رێگای ئاسان، هەڵـبژاردنێکی زیـرەکانە نیـیە. بـەرازە بچکۆلەکە، پـلانی داڕشتبوو، پێشـبینی ئەگەرەکانی کردبـوو. بۆیە خـانووەکەی لە خـشت دروست کرد، کە شوێنێکی دڵنیایی بـوو. بەڵام دووانەکەی تر خانووەکانیان لە پـووش و لە زەل دروست کردن، بۆیـە گـورگـەکە بە فـووکردن هـەردوو خـانووەکەیانی رووخانـد، هەردووکیان رایان کرد و چـوونە ناو خـانووی ورچـۆلە بچـووکەکـەوە. گورگە نەیتوانی نە بە فـوو و نە بە پاڵانـان خانووکـەی بـڕووخـێنێ.
دایکـان و باوکـانی خۆشەویست، مامۆسـتا دڵسۆزەکان، سـوود و گرنگییەکانی چـیرۆکە ئەفـسانەیی و خەیـاڵییەکان لەبەرچاوتان بگـرن. پێویستە حەز و تامـەزرۆیی و متـووی منـداڵـەکـانتان بـۆ چـیرۆک بقـۆزنـەوە، بـە پـێی تـەمـەن و قـۆنـاغـەکـانی گەشـەکـردنی منـداڵەکـانتـان، ئەو چـیرۆکە ئەفـسانـەیی یا خەیـاڵییانەیان بـۆ هەڵـبژێـرن کە گونجـاون بۆیـان، بـە دەنگـێکی ناسـک و بە شـێوازێکی شـیرین و بـە چـێژەوە بۆیـان بگـێڕنەوە یا بۆیـان بخوێینـنەوە. ئەوەش بۆ یەکجاری مەخـەنە دڵی منداڵەکـانتـانەوە، کە چیرۆکە ئەفـسانەییەکـان هـەردەم ترسناکـن، هـەر لەبـەر ئـەوەی کـە هەنـدێکـیان تـرسناکـن یـا دروست نین. بەڵام لە چاپکـراوە تازەکانی ئەمـڕۆدا، دەستکاری بەشێکی ئەو چـیرۆکە ترسناکـانە کـراون. کۆتاییەکـانیان بە خـۆشی و سەرکـەوتن کۆتـایی پێ هـێناون.

———————————–
(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، بێجگە لە پەرتـووکەکە چاپکـراوەکەی خـۆم، سوودیشم لە چەنـدین نـووسین، کە لە سایتـە ئینگـلیـزییەکـانـدا بڵاوکـراونەتـەوە، وەرگـرتـوون:
١ـ چـاوپـێخـشانـێک بە مێـژووی ئـەدەبی منـداڵان . رەزا شـوان . کەرکـووک. ٢٠١٥
٢ـ حیکـایەت و چـیرۆک بۆ منـداڵان . لـۆرا مایـزەر . ٢٠١٧
٣ـ مێـژووی چـیرۆک . سـۆزی مـاکـچی
٤ـ رەسەنی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان . سـارا گـراسـاد و جـەمشـید تەهـرانی . ٢٠١٦
٥ـ سوودەکـانی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان. نیـپـیان توتـۆرینگ.
٦ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان، جەخـت لەسەر جـوانی دەکەن . ئـیرین هـاتـفی . ٢٠٠٦

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٨/ئـوکتـۆبـەر/٢٠٢٠




رەزا شـوان: چیرۆک بۆ منداڵان.. بەردێکی گەورە لە ناوەڕاستی رێگادا

لە سەردەمێکی رابردوودا، شایەکی زۆر زیرەک و دانا و زانا هەبوو، هەردەم دەیویست لە رێی تاقیکردنەوە و کاری کردارییەوە، گەلەکەی فـێری کۆشش و کاری جـوان و وانە و پەنـدی بەسوود بکات.
شەوێکـیان، لەو کاتەی کە هەمـوو خەڵکی نووستـبوون. شا لە نـزیکی کۆشکـەکەیـدا، لەسەر چـەقی ناوەڕاستی ئەو رێگا سەرەکییەی کە بە بەردەم کۆشکەکەیدا تێدەپـەڕی. بەردێـکی گـەورەی دانـا. بەیـانی ئـەو شـەوە، شـا خـۆی لە پشـتی شـوورەی بـاخچـەی کۆشکەکەیـدا مـات دا و لە بەردەکـەی دەڕوانی، تـا بـزانێـت چـی روودەدات و کێ ئـەو بـەردە گـەورەیە لادەدات.
یەکەمیـن جـار جووتیـارێک هـات، گـالـێسکەیـەکی پـڕ لـە گەنـمی پێـبوو، دەیبـرد لـە ئاشـدا”ئاسـیاودا” بیهـاڕێـت و بیکـات بـە ئـارد.
جووتیارەکە:”باشە! ئەو خەڵکییەی کە بە ئێرەدا رۆیشتوون و ئەم بەردەیـان بینیوون، بۆ لایان نەداوە؟ دەک تەمەندرێـژ نەبن، ئەمە تەمـەڵی و گوێ پێـنەدانە” گالـێسکەکەی بە لای راستی بەردەکەدا سووڕانـدەوە، رێی گرتەبەر و رۆیشت و دوورکەوتەوە، هەر دەیبۆڵان و سکاڵای دەکرد و لۆمەی خەڵکی دەکرد. تومەتباری دەکردن کە هیچـیان تیا بەسەر نیـیە. بێ ئـەوەی کە خـۆشی دەسـت بە بەردەکـەوە بـدا و هـەوڵبـدا کـە لەسـەر رێگـاکەدا لایبەرێـت.
دوای کەمێکی تر، سەربازێکی لاو هات، کە بە درێـژایی رێگاکەدا گۆرانی دەوت. سروە بایـەکی فـێنک پەڕەکانی سەر کڵاوەکەی دەلەرانـدەوە، شمشێرێکی بریقـەداریش بە لای چەپیـەوە بوو. بیری لەوە دەکردەوە، کە لە جەنگـدا، چی ئـازایەتی و دلـێرییەکی بێوێنە دەنوێنـێت. سەربـازەکە بەردەکـەی نەبیـنی، پـێی لـێی هەڵـکەوت، بـە لایـەکی رێگـاکەدا کەوت. هەستایەوە و خـۆڵی سەر جلەکانی تەکانـد و شمشێرەکەی هەڵگرتەوە. زۆر لەو خەڵکـییە تـووڕەبـوو، کە ئەم بـەردە گەورەیـەیان لەسەر ئەم رێگـایـەدا بینیوە و لایـان نەبـرووە. بـە تەمـەڵ و تـەوەزەل نـاوی بـردن. سەربـازەکە رۆیشـت و دوورکـەوتـەوە، بێ ئەوەی کە بیـر لەوە بکاتـەوە، کە پـاڵ بە بەردەکـەوە بنێ و هەوڵبـدات لای بەرێـت.
بە درێژایی ئەو رۆژە زۆر کەس بەو رێگایەدا، بە لای بەردەکەدا رۆیشتن، سکاڵایان لە شا و لە خەڵکی دەکرد کە دەبینن ئەم بەردە گەورەیە لە ناوەڕاستی ئەم رێگایە دایە، بۆ ئەو خەڵکە تەمەڵە لایان نەبردووە. بێ ئەوەی خۆشیان هیچ هەوڵێک بۆ لابرنی بـدەن.
لە دواییدا، لە دوای رۆژ ئاوابـوون، ئێوارە تاریک بوو. “جـوان” ی کچی مام شاسوار، کە کچێکی ئازا و ژیربوو، لە بەیانییەوە تا ئێوارە لە کارگەیەکدا کاری دەکرد. ئێوارە لە گەڕانەویـدا بۆ ماڵەوە. بـەردە گـەورەکەی بیـنی، گـەرچی زۆریـش مانـدوو بـوو. لەبـەر خۆیەوە وتی:”وا تاریکی داهـات، لەوانەیە کەسێک بەم رێگـایەدا بـڕوات و ئەم بـەردە نەبینێت و پێی لێهـەڵبکەوێت و ئازارێکی زۆری پێبگات. پاڵی پێـوە دەنێم و لە رێگاکەدا دووری دەخـەمـەوە” زۆر زەحمـەت بـوو کـە بتـوانێـت بەردەکـە بجـووڵێنـێت. جـوان بە هەموو هـێزو و تیـن و توانـایەکییەوە، بەردەکـەی جولانـد و پاڵی پێوەنـا.. چەنـد تلـێکی پێـیدا، وازی لـێـنەهـێنا تـا بە تـەواوی لەسـەر رێگـاکە لایبـرد و دووری خســتـەوە.
جـوان واقـی وڕمـا، کە بیـنی لە چاڵـێکی شوێـنی ژێـر بەردەکـەدا، سەنـووقـێک هـەبوو. سەنووقـەکەی هەڵگـرت.. قـورسبـوو چونـکە پـڕبـوو لە شـتـێک. لەسەر سەنـووقـەکە نووسرابوو:”ئەم سەنووقـە بۆ ئەو کەسەیە، کە ئەم بەردە گەورەیەی لەسەر رێگاکەدا لابـرد” جـوان سەنووقـەکەی کـردەوە، بینی پـڕە لە زێـڕ. زۆر بە دڵخـۆشی و شادییەوە گەڕایـەوە بـۆ ماڵـەوە.
کە ئەم هەواڵە بە شاردا بڵاوبـۆوە، جووتیـارەکە و سەربـازەکە و هەموو ئەوانی تـریش کە بەلای بەردەکەدا رۆێشتبوون. لەسەر چاڵی بن بەردە گەورەکەی ناوەڕاست رێگاکەدا کۆبـوونـەوە، بـە پێـیەکـانیـان خۆڵـەکەیـان لادەبـرد، بـەو هـیوایەی کـە پـارچـە زێـڕێـک بـدۆزنـەوە.
لەم کاتەدا شا گەیشتە شوێنی بەردەکـە، وتی:”هـاوڕێکانـم، گەلێ جـار کـۆسپ و کـێشە دێنە رێمان، بە دەنگێکی بەرز سکاڵا دەکەین و دەبـۆڵێنین. گەر بمانەوێت خۆمان لێیان لادەدەین، یان دەتوانین لایان بەرین و بزانین چین. بێ هیوایی”بووە بە نرخی تەمەڵی”
شا جڵـەوی ئەسپەکەی گـرت و سواربـوو، وتی:”ئێـوارەتـان بـاش” و بەجـێیهـێشتـن.
(*) ئەمە چـیرۆکێکی فـۆلکـلۆرییە، بە کەمێک دەستکارییەوە، لە زمانی ئینگـلیزییەوە وەرمگـێراوە بۆ کـوردی. چـیرۆکـێکی مەبەسـتـدارە و چەنـد پەنـدێکی لە پشـتەوەیـە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٠




سافـرۆن پلیدگەر کچە ساوایەکی زیرەکی جیهانە … رەزا شـوان

گەلێ لە منـداڵان، هـەر لە تەمـەنێکی بچـووکـدا، زیـرەکی و بلـیمەتیـان دەردەکـەون و پێشبینی ئەوەیان لێدەکرێ، کە لە داهاتوودا هەڵبکەون و ببن بە کەسایەتێیەکی ناسراو. (سافـرۆن پـلیدگەر) کچێکی ساوای جـوان و بەرشەی ئینگـلیزییە. هەر لە کۆرپەییـەوە زیـرەکی دەرکەوت. سافـرۆنی تەمەن سێ ساڵان، هـێشـتا نەچـووبوو بۆ قوتـابخـانە، لە کەنـاڵی چـواری تەلەفـزیـۆنی ئینگلتەراوە، فـێری پیتەکان و خویندنەوە و نووسین بوو. فـێری بە دەیان وشە و کرداری کۆکردنەوە و لێدەرکردن بـوو . تا (٥٠) شی دەژمـارد.
بۆ یەکەمین جار سەردانکەرێکی تەندروستی کە چوو بۆ ماڵی سافرۆن، هەستی کرد کە سافرۆن منداڵێکی زیرەکە، بە دایک و باوکی سافـرۆنی وت، بۆ تاقـیکردنەوەی تێکڕای زیـرەکی ببیـبەن بـۆ لای پـزیشکـێکی دەروونناسی منـداڵان. بە قـسەیان کـرد و بـردیـان بـۆ لای پـزیشکی دەروونناسی منـداڵان. پزیشکەکەش زانی کە سافـرۆن زیرەکە، داوای لە دایک و باوکی کـرد بۆ زانینی رادەی تێکڕای پلەی زیرەکی پەیوەندی بە (مینسا) ەوە بکەن. میـنسا کۆمەڵەیەکە، ئەنـدامەکانی لەو کەسانە پێکهاتـووە کە زیـرەکییەکی باڵایان هەیە و زرنگ و بیـرتیـژن. زیـاتر لە سەد دەوڵـەت لە جـیهانـدا، ئەنـدامیان تێـیدا هـەیە. هـەر ئەم کۆمەڵـەیە پـزیشک و دەروونناسی پسپۆری بواری زیـرەکییان هـەیە، لە دوای زنجـیرە تاقـیکردنەوەیەک، ئینجـا بڕیـاری تێکـڕای زیـرەکی ئەو کەسە دەدەن. بڕیـاری ئەوەش دەدەن ئایا شایـەنی ئەوەیـە، کە لە مینسا ببێت بە ئەنـدام یـا نـا.
کە (پـاپـا پیگ) وێنەی سافـرۆنیان لە شـیۆەی فـیلمی کـارتـۆنی بـزوێن کێشا. سافـرۆن وتی:” من تەنیا کچێکی بچـووکم، بەڵام زۆر شـاد دەبم کە لە تاقیکردنەوەکانی زیرەکیدا دەربچم، گەرچی زۆریش گرانن. زۆر دڵشادتر دەبم بەوەی کە ببم بە ئەندامی کۆمەڵەی میـنسا” وتیشی:” کـە گـەورەبـووم، حەزدەکـەم بـە درێـژایی رۆژ بـە یارییەکـان یـاری بکەم.. بەم نـزیکـانەش دەچـم بۆ قوتـابخانە. وێنە دەکـێشم و وێنە دەکـێشم و رادەکـەم”
سافـرۆن پلیدگەر لە زنجیرە تاقـیکردنەوەکانی کۆمەڵەی مینسا دەرچوو، تێکـڕای پلەی زیـرەکی (١٤٠) پلەیـە، کە (٤٠) پلـە لە سەرووی، تێکـڕای پلەی نـاوەنـدی زیـرەکی گەورەوەیە، کە (١٠٠) پلەیە، پلەی زیرەکی ( ئەلبێرت ئینشتاین) و (ستیڤـن هوكینگ) (١٦٠) پلەیـە، کە لە پلـەی بلـیمەتی دان. تێکـڕای پلـەی زیـرەکی سافـرۆن (٣) پلـە لە پلـەی زیـرەکی سەرۆک کۆمـاری پێشـووی ئەمریکا (بیـل کلینـتون) زیـاتـرە.
سافـرۆن بوو بە بچووکتری ئەندامی کۆمەڵەی مینسا. مینسا ئەوەشیان وت:” سەرەڕای تەمەنەکەی، زیرەکی سافرۆن وای لێدەیکات کە ببێت بە دیاریترین منداڵ لەناو منداڵانی تەمـەن شـەش بۆ حـەوت ساڵان”
سافـرۆنی تەمەن سێ ساڵان.. زۆر حـەزی لە نووسین و لە خوێنـدنەوەیە، بە تایبەتیش زۆر حـەز لە خوێندنەوەی چـیرۆک دەکـا. حەزیشی لە وێنەکێشان هـەیە. رۆژی تـاوێک چـیرۆکی پێش نووستن، چیرۆکی (باشه‌، باوکم پالەوانی ژماردنی دابەزێنە) بۆ خـوشکە بچکـۆلەکەی دەخـوێنێـتەوە.
شایەنی باسیشە نە باوکی و نە دایکی سافـرۆن بڕوانـامەیان لە خوێندن وەرنەگرتـوون. بەوە دەچـێت کە سافـرۆن بە باوکی بکـا. دانی پلیـدگەری باوکی کە تەمەنی (٢٣) ساڵە، دیزاینسازی (ویپ) و چەندین سایتی ئەلیکترۆنییە. (٨) جار بوو بە پاڵەوانی یارییەکانی بەرنەماکانی (کۆنتـداون : ژمـاردنی دابەزیـن) لە تەلـەفـزیـۆنی چـواری ئینگـلتەرا.
دانی پلیـدگەری باوکی دەڵێ:”سافـرۆن لەگەڵ مندا سەیـری بەرنـامەی (كۆنتداون) دەکا، هـەر لـە میانـەی ئـەم بەرنـامەیەشـەوە فـێری پیتەکـان و کۆمەڵـێک لـە وشەکـانی ئـەم بەرنامەیە بـوو” دەشڵێ:”سافـررۆن رووحـێکی پـاکی ملمـلانێی بەرزی تێـدایە. کە پێی دەڵێم من شتێکـم لا هەیە لە حەوت پیت پێکهاتـووە.. ئەو دەڵێت منیش شتێکی جوانترم دەستکەوت کە لە هەشـت پیت پێکهـاتـووە”
دایکی سافرۆن، خاتوو (کیرسی) تەمەنی (٢٣) ساڵە، دیزاینسازی فانیلەی (تی شێرت)ە دەربارەی سافـرۆنی کچیان دەڵێ:”سافـرۆن لە کاتی قسەکردن لەگەڵ کەسانی جـیاوازدا، هەر ناسنامەیەکیان هـەبێ، متمانـەیەکی زۆری بە خـۆی هەیە.. چیرۆکـیش بۆ (ویـلۆ)ی خۆشکی دەخـوێنێتەوە کە تەمـەنی (٧) مانگـانە.
دایک و باوکی سافـرۆن، دەڵێن:”زیـرەکی و تێکـڕای زیـرەکی بـاڵای سافـرۆن، هـەر لە منـداڵیـیەوە، لە تەمـەنێکی بچـووکـدا دیاربـوو”
دایـکی وتیشی:”سافـرۆن دەتـوانێ زۆر بە خـێرایی و بێ دامـان کـرداری کۆکـردنەوە و لێـدەرکـردن ئەنجـام بـدا.. رۆژانـە دەخـوێنێـتەوە و دەنـووسیت.. کە پەرتـووکـێک لە پەرتووکخانە دەخوازم. یەک جار بۆی دەخوێنمەوە. دووەمین جار خۆی دەیخوێنێتەوە”
منـداڵانی کوردیش، لە رووی زیـرەکی باڵا و بلیمەتییەوە، لە منـداڵانی گەلانی تر کەمتر نین، گەلێ منداڵی زیرەک باڵا و بەهرمەند و داهـێنەرمان هـەیە.. بەڵام زۆر بە داخەوە، کە بێـنازن و نە پشتگـیری و نە هانـدەریـان هـەیە و نە هـیچ لایـەن و ریکخـراوێـکی رۆشـنبیری و زانیـاری و هـونەری تایبەت بە منداڵانمان هـەیە، کە بە دڵسۆزییـەوە لە خۆیانی بگرن و هۆیەکان و پێداویستییەکانی پێشکەوتن و دەرکەوتنیان بۆ دابین بکەن. گەر رێکخراوی تایبەت بە منـداڵانیشمان هـەبن، وەکو پێویست پشتگـیرییان لـێناکەن.
نەرویـج: ٨/ ئۆکتۆبەر/ ٢٠٢٠




شیعـری هایکۆ بۆ منداڵان … رەزا شـوان

هایکۆ هونەرێکی شیعـری ساکار و کورت و ئاسان و کاریگەر و نایاب و زۆر کـۆنە لە شیعـری ژاپـۆنی دا، تا ئەو رادەیەی کە منـداڵانیش هـۆگـری بـوونە و لاسایی دەکەنەوە. هایکۆ شێوازێکی جیاوازە و ژانـرێکە لە ژانرەکانی شیعـری ژاپۆنی. هونەرێکی شیعری رەسەنی ژاپـۆنە. لە ژاپۆنـدا سەری هەڵـدا، رەگێکی مێـژوویی کـۆنی هـەیە و بۆ سەدان ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. تا ئەمـڕۆش بایـەخی هـایکـۆ کـاڵ نەبـۆتەوە و لە ژاپـۆنـدا بـاوی هـەیە و گـرنگی پێـدەدەن. هـەر لە منـداڵیشەوە بە شـێوازێـکی ئاسان و سـووک منداڵەکانیان فـێری خوێندنـەوە و نووسینی هـایکۆی ساکـار دەکەن.
هایکۆ لە قۆناغی یەکەمیدا، لە سەدەی حەڤـدەمین دا. بە هەوڵی شاعـیری هایکۆنووسی بەناوبانگی ژاپـۆنی (ماتسـۆ باشـۆ: ١٦٤٤-١٦٩٤) گەشەی کـرد. بێ رکابەرێتی ماتسۆ بە مامۆستای یەکەمی ئەم هونەرە ناسراوە، یەکێکە لە بەناوبانگترین هایکۆنووسەکانی ژاپـۆن. رۆڵـێکی گـرنگی بینی لە بڵاوکردنەوە و لە بە باوکـردنی هـایکـۆ لە ژاپـۆن دا.
ماتسۆ، وازی لە مامۆسـتایی و لە ژیـانی خـۆشی شار هـێنا. وەکو شەیـدایـەکی هـایکـۆ، دێ بە دێ دەگـەڕا، بۆ وەرگـرتنی ئیلهـام بۆ هـۆنـراوە و بۆ هـایکـۆکـانی.
(ماتسۆ باشۆ)، شاعیر و وێنەکێش (یۆسا بوسۆن: ١٧١٦-١٧٨٤ )، (كوبایاشی ئیـسا: ١٧٦٢ -١٨٢٦)، (ماساوكـا شـیـكی : ١٨٦٧-١٩٠٢ ) کە چـوار مامۆسـتای گـەورە و ناسراوی زامـانی ژاپـۆنی بـوون، بە کۆڵـەکـەکـانی هـایکـۆی ژاپـۆنی دادەنـرێن.
لە ئێستادا شیعـری هـایکۆ لە هەمـوو جـیهانـدا تەشەنەی کردووە. بە دەیـان شاعـیر لە ئەمریکا و ئەوروپـا و ئەفـریقیا و ئاسیادا هـەن، کە چـاویان لە هـایکۆنووسانی ژاپـۆن کردوون، بە سەدان هـایکۆیـان نووسیون و دەنـووسن. بەڵکـو منـداڵانێکی زۆریـش لە قوتابخانە بنەڕەتییەکانی جیهاندا، لەبەر سووکی و ئاسانی، شیعـری هـایکـۆ دەنـووسن.
هایکۆی ژاپـۆنی هۆیەکیش بوو بۆ سەرهەڵـدانی (شیعـری وێنـەیی) کە بزووتنەوەیەکی شیعـری (ئینگـلۆ ـ ئەمریکی) بـوو، لە سەرەتای سەدەی بیستەمـدا باوی بوو. هەروەها هـایکۆ کارتێکـردنی لەسەر کـارە ئەدەبییەکـانی تـری رۆژئـاوا هەبـوو.
هـایکـۆ لە چی پێکهـاتـووە؟
هایکۆ بریتییە لە هۆنراوەیەکی زۆر کورت، تەنیا بەیتێکە، بە شێوە کلاسیکییەکەی لە سێ دێـڕە شیعـری بێ کـێش و بێ سـەروا و بێ ئـاواز پێکهاتـووە. مەگەر بە دەگـمەن دێـڕەکانی سەرواداربن. هایکـۆ لە (١٧) بـڕگە پێک هاتـووە. بە گوێـرەی ریـزبەنـدیی دێڕەکان (دێڕی یه‌كه‌م پێنج بڕگه‌، دێڕی دووه‌م حه‌وت بڕگه‌، دێڕی سێیه‌م پێنج بڕگه‌) واته‌ (٥ بـڕگە، ٧ بـڕگە، ٥ بـڕگە) بە پێی زمـانی ژاپـۆنی.
بەڵام گەر هایکۆکانی ژاپـۆنی بۆ زمانەکـانی تر وەریان بگـێڕن، ژمارە بڕگەکان لە سێ دێـڕەکەدا وەکو خـۆیان نامـێنـنەوە، بـڕگەکـان کەمـتر یا زیاتـر دەکەن. بۆ نموونـە، ئەم هایکۆیەی ماتسۆ باشۆی ژاپۆنی، کە لە زمانی ئینگلیزییەوە وەرمان گێڕاوە بۆ کوردی:
گـۆلـێکی کـۆن
بە دەنـگی ئـاو
لە بـۆقـێکەوە کە نـوقـم دەبێ
ئەم ئایکۆیەش کە لە نووسینی ئایکۆنووسی ژاپـۆنی کوبایاشی ئیـسا یە:
بەفـر دەتـوێتـەوە
دێیـەکە لە ئـاوا نوقـم بـوو
لەگەڵ منـداڵەکـانـدا.
لە پێـشا بـەم جـۆرە شیعـرەیـان دەوت (هـۆكـۆ) بـه‌ڵام لە دواییـدا، شاعـیری ناسـراوی ژاپـۆنی ماساوکـا شـیکی گـۆڕی بە وشـەی (هـایكـۆ).
هـایکۆنووس لە میانەی چەنـد وتەیەکی ساکاردا، لە کات و شوێنی خۆیـدا، بە زمانێکی سادە و باو، هـایکۆ دادەڕێـژێ و گوزارشـت لە هەستی قـووڵی خـۆی دەکا. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، هەر وشەیەک لە وشەکانی سەنگ و مەبەستیان هەیە. بۆیە هـایکۆنووس بە وردی وشەکـانی هەڵـدەبـژێـرێ.
هایکۆ بە زۆری دەربارەی شتانێک دەنووسرێ، کە بە لای خوێنەرەوە زانـراوە و نامـۆ نین. وەکو ستایشی سروشت، خەسڵەتەکانی وەرزەکانی ساڵ، ئاژەڵان، باڵندەکان، دار و درەخت، گوڵ و گوڵـزار، بەفـر و بـا و باران، ئـاو،…هـتد. یا گوزارشتـێکی کوتوپـڕی و یەکسەری بێ بیرکردنەوە و بێ دواکەوتنە لە کارەسات و لە دیمەن و لە وێنەکانی ژیانی رۆژانەی مـرۆڤ دەکا، لە روانگەیەکی فەلسەفـەیی و جوانکارییەوە. بە زۆریش لە دوا دێـڕی هایکۆدا (دێڕی سێـیەم) تێبـینی و مەبەستی بابـەتـەکە بە دەستەوە دەدا.
ئێـوەی ئارەزوومەنـدی شیعـریش، دەتـوانن هـەوڵـبدەن و خۆتـان تـاقی بکەنـەوە و بە ئارەزووی خۆتان بابەتەکانتان هەڵبژێرن و هایکۆی تایبەتی خۆتان بنووسن، پێبەندیش مەبـن بە شـێواز و بە شـێوەی هـایکـۆی کلاسـیکی ژاپـوونی یەوە.
هـایـكـۆ بـۆ منـداڵان:
هایکۆ شایەنی گرنگـی پێدانە بۆ منداڵان، دەشی چـێژ و خۆشییەکی زۆریان پێبخەشێت. خوێندنی هـایکۆ لە قوتابخانە بنەڕەتییەکانـدا، هـانی قوتابیان دەدا، بۆ ئەوەی کە فـێری بـڕگە و وشـە ببن، لەبەر ئەوەش کە هـایکۆ هـۆنراوەیەکی کورت و ساکار و ئاسانە و وشەکانی بـاون و بابەتەکانیان نامـۆ نین بە لایانەوە، لێـیان وەرست نابـن و بە ئاسانی وەریان دەگـرن. دەکرێ مامۆستای زمـان لە قوتابخانەدا، کۆمەڵێک هایکـۆی جـیاوازی گونجا و بە پێی تەمەنی قوتابییەکانی، بۆ خوێندنەوە بە قوتابییەکانی بـدا و فـێریان بکا بە دەنگەوە بیان خوێننەوە. یارمەتی قوتابیان دەدەن بۆ بیرکردنەوە لە واتای هایکۆکان. دواییش مامۆستا داوایان لێـبکا کە خۆیان هـایکۆ دابنـێن. بۆ ئەم مەبەستەش وردبیـنی زۆری لێیان دەوێ تا بە ئاسانی فێری بڕگەکان ببن. باشترین چالاکیش بۆ هانـدان و بۆ بە ئاسانی فـێربوونی بڕگە (شێوازی چەپـڵەلـێدان)ه‌، كە لە کاتی خوێندنەوەی وشەکان،
بۆ هەر بڕگەیەک، یەک چەپـڵە لێـبدەن. بۆ نموونە: لەگەڵ خوێندنەوەی وشەی (کورد) کە لە یەک بـڕگە پێکهـاتووە، یەک چەپڵە لێبدەن. بۆ وشەی (نەورۆز) کە لە دوو بڕگە پێکهاتووە، دوو چەپـڵە لێـبدەن، بۆ (کوردستان) سێ چەپـڵە لێـبدەن،….هـتد.
دەکرێ مامۆستای زمـان، بابەتـێکیان بۆ هەڵبـژێـرێت، بۆ نموونە (تـۆڕی جاڵجاڵـۆکە) داوا لە قـوتابییەکانی بکات، بیر لەم بابـەتە بکەنـەوە و هایکۆیەک بنووسن، لەوانەیە کۆمەڵێک نووسین و بیـرۆکەی جـیاواز لە هـایکۆکانیانی قوتابییەکانی دا بخوێنێـتەوە.
پێویستە مامۆستا هـانی قوتابییەکانی بدات، کە هەموو هەستیـیەکانیان بەکاربهـێنن. بۆ نموونە گەر هایکۆکە لەسەر (به‌هـار) بـوو. داوایـان لێ بکات کە بیـر لە دیمەنەکـانی بەهـار بکەنەوە و هـایکۆ بنووسن، ئەو دەنگـانەی گوێیـان لێی دەبێ، وەک خوێنـدنی مـەلان، بۆنی گـوڵان، دیمەنی پەپـوولەی رەنگـاوڕەنگ، تام و چـێژی رێـواس، هەموو ئەو شتانەش کە دەتووانن دەستیان لێـبدەن و خۆشییان پێدەبەخـشن، لێرەدا هـەر پێـنج هەستییەکەی بەکارهـێنا. دوای ئەوە پێویستیان بە بیرکردنەوە هەیە لە هەڵبژاردنی ئەو وشانەی کە پێویستییان پێیان هەیە، بۆ گوزارشتکردن و بۆ نووسینی وشە و بڕگەکانی هـایکۆکانیان. دوای نووسین دووبـارە پێیانـدا بچـنەوە و هەڵـەکـانیان راست بکەنـەوە. ئەمەش دەبێتە سەرەتایەکی باش بۆ منداڵان، بۆ درێژەدان بە خوێندنەوە و بە نووسینی هـایکۆ و بۆ زیاتر پێشکەوتنیان. لە ئەمـڕۆدا، لە بەر ئاسانی و کورتی شێوازی هایکۆ لە زۆر لە قوتابخانەکاندا، وتنەوە و فێرکردنی هۆنراوە، بە شێوازی هایکۆ بووە بە باو. هـیچ دەستوورێکی دیاریکـراو و پێویست و پێـبەندبوونیش بۆ نووسینی هایکۆ نییە، تا ببنە تەگەرە لە رێی نووسینی هایکۆدا، ئەوەی هـایکۆنـووس دەیەوێ، گوزارشتکـردنە لە بیـرۆکە و لەو تێبینـییانەی کە لە هـۆشـیدان.
ئەمەش بەلای منداڵانەوە جێی سەرسوڕمانە دەربارەی هایکۆ، کە دەتوانن بە ئـازادی و بێ دوودڵی، بە وشـەی سـادە، گوزارشت لە بیرو بۆچوونیان بکەن و هایکۆ بنووسن.
کە داوای نووسینی شیعرێکی هایکۆ لە منداڵان دەکەین، بە زۆری بە سادەیی گوزارشت لە هەستی خۆیان دەکەن، دەربارەی ئەو شتانەی پێیان ئاشانا بوونە، وەکو: کەشوهەوا، ئـاژەڵانی مـاڵی، باڵـندەکـان، گـوڵان، دەشـت و چـیا، دار و دەوەن، هـاوڕێیـان، یـاری، وەرزەکـان، رۆژ و شەو، بەفـر و باران و ئاو، دایکان و باوکانیان، مامۆستاکانیانن، خوشکان و براکـانیان، یا هـەر بابەتـانێکی تـری لەم شـێوانـە.
دەکرێ دایکان و باوکان مامۆستاکان لە چالاکی خۆشدا، بەشداری بە منداڵەکانیان بکەن و ناوی لێبـنێن هەڵـمبێـنە”مـن کـێم؟” کە لە شێوەی مەتەڵـۆکە دایە. لەم چالاکییەدا داوا لە منداڵان دەکرێ، لە شێوازی هـایکۆدا قسەکانیان یا وەڵامەکانیان بنووسن. ئەمە سێ نموونـەی هـایکـۆی”مـن کـێـم؟”:

بـۆرێـکی خـەت زەردم
بـۆ هەمـوو گوڵـێـک دەفـڕم
هـەنگـویـن دروسـت دەکـەم
ئەم هـایکۆ ئاسانە کوردیـەش:
بـەرزم وەک چـنار
نـە گـیـام و نـە دار
مـزرم وەک هەنـار
هـایکۆیەکی تر بۆ منداڵان لە شێوازی مـن کـێم؟:
مـن لـە ئاسـامــانـم
هـەڵـدێـم و ئـاوا دەبـم
گـەرمی دەبـەخـشـم
دەکرێ هایکۆ بۆ منداڵان، کەسێتی بێت یا لە شێوەی نوکتە و جەڤەنگیدا دابڕێژرێت، بۆ چـێژ و خۆشی بەخـشـین و بـۆ ئەوەی منـداڵان بهـێنـنە خەنـدە و پێکـەنین. بۆ نمـوونە ئەم دوو هـایکۆ فـۆلکلۆرییە کوردییەمان بۆ منداڵان کە بۆ خۆشی و پێکـەنین وتراون:
هە دۆینە.. دۆینە.. دۆینـە
دۆینــــەی مــاڵـی مـەلایـە
پـڕی لـە ســـەلـکە گــایـە

  • * *
    هـەلاتــران و مـەلاتــران
    دایـک و بـاوکی جـنـدۆکـان
    دایکـم نـاردوومی بـۆ هـێـلکـان
    هەنـدێ جاریش هایکـۆ گوزارشت لە سۆز و لە هەستەکانی نـاخی منـداڵان دەـکا، وەکو خۆشەویستی و دڵـڕاوکی و تەنـانەت ئـازاریـش.
    پێویستە منداڵانی کوردمان فـێربکەین و هـانیان بدەین کە هـایکۆ بخوێننەوە و بنووسن، بە تایبەتیش ئـەو منداڵانـەی، کە هـۆگـری خوێنـدنـەوە ونـووسینی شیعـرن.
    جۆرەکـانی هـایکۆی منـداڵان:
    یەکەم: (هـایكـۆ بۆ منـداڵان): ئەو هایکۆیانەن کە شاعـیرانی هایکۆنووس بۆ منداڵانیان دەنووسن. کە پێویستە ساکار و کورتبن و بە زمانێکی ئاسان بە پێی قۆناغەکانی منداڵی بیـان نووسن، بابەتەکانیش نامۆ نەبن و لەژینگەی منداڵانەوە ئیلهـامیان لێوەرگرتووبن.
    تا ئەمڕۆ لە کوردستان دا، مەگەر بە دەگمەن هـایکۆنووسێکی ناسراوی کوردمان هەبێ کە شیعری هـایکۆ بۆ منـداڵانی کوردمـان نووسیبـێت یا بنـووسێ.
    ئەمانە دوو نموونەی هـایکۆن، لە هەڵبەستی هایکۆنـووسانی بیـانی بۆ منـداڵان:
    یـاریی دووانـە
    منـداڵ بـۆ منـداڵ دەدوێ
    لـە ئـاوێنـەدا
  • * *
    جــەژنـی لەدایـکـبـوونـتــە
    هـیچ شتـێکـم نیـیە بـۆتی بهـێـنـم
    منـداڵان هـەمیـشە بێ پـارەن

دووەم: (هـایكـۆ لـه‌ نـووسینی مـندڵان) ئـەو هـایکـۆیانـەن، خـودی منـداڵان خـۆیـان، دەیان نـووسن، سادەیی و راستگۆیی و ساکارییان پێوە دیارە. ئەمانەی خوارەوە چەند نموونـەیەکی هـایکـۆن، کە لە لایەن منـداڵانی ئەمریکـاوە نـووسـراون:
مـن تەنیـا منـداڵـم
حەزدەکەم لەگەڵ هـاوڕێکانـم یـاری بکـەم
خەنـدە بکـە و شـادبـە

  • * *
    خـۆمـان بە هــیوا نـاودەبـەیـن
    داهـاتـوو لە دەسـتی ئـێـمە دایـە
    خـوێنـدنیـش بـۆ باشـترە
  • * *
    دەبـیـنــم لـەنـاو بـەفــردا
    ئـاسکەیـەکی بچکـۆلانــە
    هەوڵدەدەم یارمەتی بـدەم
    نووسینی: (تیم . ک)، (١٠) ساڵان ـ ئەمریکا.
    کـیت لە تەمـەنی هەرزەکاریـدا شەش گـۆڵی تـۆمـارکرد
    تـۆپی پێـیـەکە بەر سـتـوون کـەوت
    ئایـا گـۆڵـێکی تـۆمـارکـرد؟

نووسینی: (كـاتی)، (٩) ساڵان ـ ئەمریکا.
گوڵـە سـوورەکە جـوانـە
هەروەها نەمـامە گوڵەکانیش ناسکـن
هەمـوو گوڵـێک جـوانـە
نووسینی: (ئیـڤـان)، (٩) ساڵان ـ ئەمریکا.
بەهـار سـاڵی جـارێـک
دێـت وەک نـەڕەی شـێر
لە دەرەوە وەک بـەرخ، بـاع
نووسینی: (شتان)، (١٣) ساڵان ـ ئەمریکا
ئـەسـتـێـرەکـان هـەڵهـاتـوون
دەدروشـێـنەوە و گـەشـدەبـن
تـا رۆژ هـەڵـــدێـت
نووسینی: (میـتیا . م ) ، (٩) ـ ئەمریکا.
بە سەدان هایکۆ هـەن، کە لە لایەن منـداڵانەوە نوسراون، یا بۆ منـداڵان نـووسراون.
زۆر لە منـداڵانی قـوتـابی، لە بۆنـە و لە رۆژە تایبـەتی و جـیهـانییەکانـدا، وەکو: یادی جـەژنی لەدایکـبوونی هـاوڕێکـانیان، رۆژی جـەژنی نـەورۆز، رۆژی جـەژنی دایکـان، رۆژی جەژنی مامۆستایان. لەسەر کارتی پیرۆزباییکردن لە هاوڕێکانیان، لە دایکانیان، لە مامۆستاکـانیـان، بە نـووسینی سێ دێـڕ هـایکـۆی جـوان پیـرۆزبـاییـان لێـدەکـەن.
(*) بـۆ نـووسینی ئـەم بابـەتـە، سـوودم لە چەنـدین سـایتی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
٣٠/ سێپتەمبەر/٢٠٢٠




پیرۆزبێت رۆژی جـیهانی مامۆستایان.. رەزا شـوان

دوای ئەوەی کە بۆ یەکەمین جار لە ساڵرۆژی (٥/ ئوكتۆبه‌ر/١٩٩٤) بە فەرمی کرا بە (رۆژی جیهانی مامۆستایان)، لەو ساڵە و لە رۆژی (٥/ ئوکتۆبەر)ی هەموو ساڵێک دا، بە بۆنەی رۆژی جیهانی مامۆستایانەوە، لە هەموو قوتابخانەکان و لە شوێنانی تردا، لە زیـاتر لە (١٢٥) دەوڵـەت لە جـیهانـدا، بە فـەرمی بـەم بـۆنـەیـەوە ئـاهـەنگی شایستە و جـۆرەها چـالاکی دەگـێڕن. بە گەرمی پیرۆزبـیی لە مامۆستایان دەکـەن و چـەپکە گـوڵی رێزلێنان و ئەمەکداری و دیارییان پێشکەش دەکەن. هەموو ساڵێک لەم رۆژەدا، خەڵاتی شایستە پێشکەشی کۆمەڵێک لە مامۆستایانی لێهاتوو و جیاواز و ماندوونەناس دەکەن.
مەبەست لە رۆژی جیهـانی مامۆستایان، ئـاوڕدانەوە و وەبیرهـێنانەوەی گـرنگی رۆڵ و پیشەی مامۆستایی و پەیـامە پیرۆزەکەی و گرینگی دانـە بە فـێرکردن و پەروەردەکردن وانە وتنەوە. هەروەها بۆ باشکردنی بارودۆخی ژیان و گـوزەران و پارستنی مافەکـانی هەموو مامۆستایـان لە جیهـانـدا.
بێگومان مامۆستایی پیرۆزتـرین پیشـەیە لە هەموو جـیهاندا، دایکی هەمـوو پیشەکـانە. مامۆستایان بە نرخـترین و گەورەتـرین سامان و ژێـرخـانی پەروەردەیی و رۆشنبیرین.
فـێرکردنی باش و پەروەردەکردنی دروست و ئاراستەکردنی راستی نـەوەی ئەمڕۆمـان، مژدەبەخشن بۆ هـێنانەدی ژیانێکی باشتر و خۆشتر و داهـاتوویەکی گەشتر و شیاوتر و ئاسوودەتر، بۆ کـورد و کوردسـتان.
لەم پێودانگەوە، دەزانین کە مامۆستایـان چی ئەرکێکی پیـرۆز و چی بەرپرسیارێتـیەکی گـرنگ و هەستـیار و زۆر چـارەنووسسازیـان لە ئەستـۆدان. (ئەلـیزابێـس مـاخ) دەڵێ:
“لە کـاتی ئەنجـامدانی پەروەردەکـردنی منداڵەکـانمانـدا، هەر هەڵـەیەک بکەین، دەبێـتە هـۆی دۆڕانـدنی جەنگـێک، کە لە پێـناوی دواڕۆژێـکی باشـتردا دەسـتمان داوەتـێ..”
مامۆستایانی دڵسـۆز، ئەی پێشمەرگە مانـدوونەسەکـانی گۆڕەپـانی پـەروەردە، کێ وەک ئێـوەی کورد و کوردستان پەروەر هـێندە خۆڕاگر و کۆڵنەدەر بوون، بەبێ مووچ و نیوە مووچـە درێـژەتان بە پـرۆسەی خوێنـدن دا و بە گیرفـانی بە تاڵەوە وانەتـان دەوتـەوە و دەڵـێنەوە.. زۆر بە داخەوە کە دەسەڵاتـدارانی کوردستان، پێـزانینیان بۆ خـۆڕاگری و بۆ دڵسۆزیتان نیـیە. ئەوەتـا زۆر بێ شەرمانە بە بەلـێدان و شەق تێهەڵـدان و تەقـەکردن و بە تونـدوتیـژی رێ لە خۆپێـشانـدانە هـێمنانە و ئاشتییەکـانتان و لە داواکـردنی مافـە رەواکـانتان دەگرن. بەڵام ئێوە زۆر لەوانە شکۆدارتر و دڵسۆزتر رەوشـت بەرزترن.
رۆژی دووشەممە (٥/ ئوكـتۆبه‌ر/٢٠٢٠) یـادی (٢٦) ی، ساڵـڕۆژی رۆژی جیهـانی مامۆستایانە، بەم بۆنە پیـرۆزەوە، جـوانترین پیرۆزبـایی لە هەموو مامۆستایانی کورد بـە تایبـەتی و هەمـوو مامۆستایـانی جیهـان بە گـشتی دەکـەین. بـە ئەوپـەڕی رێـزەوە سەری رێـز و نوازشتان بۆ دادەگریـن. هـیوای ئەوپەڕی تەمەندرێژی و تەندروستیتان بۆ دەخوازین.. هەردەم خۆمان بە قـوتابی دڵسۆز و بە ئەمەک و بە قەرزاربـاری ئێـوە دەزانـین و پێزانینمان بۆ دڵسۆزی و ماندووبوونتان هەیە.. زۆر بە شانازییەوە یادتان دەکەینەوە.. قەرزاری ئێوەین. کە یەکەمین پیت و یەکەمین وشە و یەکەمین رستەتان فێرکردیـن، لە ئێوەی کورد و کوردستان پەروەرەوە، ئەلفـوبێێ کوردایەتی فـێربووین. ئێوە هەسـت و سـۆز و خۆشەویستی و هاوبەستەبـوونمان بـۆ کوردستانی نیشـتمانی شیرینمان، لە دڵمانـدا، روانـدن و لامان شیرینترتان کرد. ئێوە هـیواتان پێ بەخـشین و پێتان وتین، لە بەردەم متمانە بەخۆبوون و بڕوای پۆڵاییندا، شتێک نییە ناوی ئەستەم بێـت.. ئێوە زۆر شتی ترتان فـێرکردین. بۆیـە وشەی زۆر سوپاس شەرمتان لێدەکات، چونکە چی وشەی جـوان هەیە کە بۆتانی بنووسین، چی گـوڵێ جـوانی جیهـان هـەیە پێشکەشتانی بکەین، مەحـاڵە ببن بە پاداشـت و هـاوسەنگ بۆ رادەی دڵسۆزی ئێـوە.
ێێوەی مامۆستایـانمان، خۆشـەویستی و پێگـە و شوێنێکی تایبەتیتان لە نـاخی دڵمانـدا هەیە کە هەرگیز کاڵ نابنەوە. ناتوانین بە قـسە و بە نـووسین گوزارشتیان لـێبکەین.
ئەی قـوتـابیانی دڵسۆز و خـۆشـەویست، لە (رۆژی جیهـانی مامۆستایـان) دا، لە کـاتێ ریزبـوونتان لە گۆڕەپـانی قوتابخانەکانتانـدا، وەکو گۆزارشتکـردن لە رێـز و ئەمـەک و پێزانینتان، بۆ دڵسۆزی و ماندووبوونی مامۆستاکانتان، بۆ ماوەی خولەکێک سەری رێز و نـوازش دابگرن، دوایی بە گەرمی پیرۆزباییان لـێبکەن و بە هەر یەکەیان گوڵێکـیان پێشکەش بکەن. هـۆنـراوە و سروودی دڵسۆزی و خۆشەویستی و سوپاسیان بۆ بڵـێن. ئەمـانەش کەمتـرین گـوزارشـتن لە ئـاستی شکـۆداری و دڵســۆزی مامۆستاکـانتـان.
هەر لەم رۆژەدا، داوا لە رژێـمی رەگەزپەرست و کۆنەپەرستی کۆماری سـێدارە (ئێران) دەکەین، کە مامۆستا (زارا محـەمـەدی) ئازاد بکەن، چونکە هـیچ تاوانێکی نەکردووە و نییە. ئایا فێرکردنی زمانی دایک (کوردی) تاوانە؟ مەگەر تەنیا لای شەمشەمەکوێرەکانی تاریکسـتانی دەسەڵاتی خـوێنڕێـژی ئێـرانی و کۆمـاری زینـدانستانی تورکـیا ئەردۆگـانی سیکۆپاتی تاوان بێ. نەک هەر زمـانی کوردی، بەڵکو کوردبـوونیش بە تـاوان دەزانـن.
دووبـارە پیـرۆزبێـت رۆژی مامۆستایـانی جـیهـان.
رەزا شـوان
نەرویـج: ١/ ئـوکتۆبـەر/٢٠٢٠




دوو نەخۆش دەیانەوێ چارەسەری نەخۆشی سێیەم بکەن..نووسینی:خـیرالـلە خـیرالـلە – و: رەزا شوان

مینێکی ئێرانی بە تەنگەی عـێراقەوەیە، کە ناوی حەشدی شەعـبی یە.

نازانرێت ئایا شتێک لە لوبنان دا دەمێنێتەوە، دوای ئەوەی کە ئێران وێـرانی کرد.

تورکیا هەناسە بـڕکێیەتی بە دوای خەیـاڵپڵاوی سەرۆکەکەیدا، کە پێی وایە داهاتووی ناوچەکە لە بیری ئیخوانەکـان دایە.
ئێران پێویستی بەوە هەیە، کە بگەڕێتەوە بۆ دەوڵەتێکی ئاسایی. ئەوەی لەسەر ئێران جـێبەجێ بکرێ.. پێویستە لەسەر تورکیاش جـبەجێ بکرێ.

دوو نەخۆش ناتوانن چارەسەری نەخۆشی سێیەم بکەن. لەوە زیاتریان پێ ناکرێت کە نەخۆشییەکانیان بۆی بگوازنەوە. ئێران نەخۆشە، بەر لە هەموو شتێک رەتی دەکاتەوە کە ببێت بە وڵاتێکی ئاسایی و دان بە نەخۆشییە هەمەجۆرەکانیدا بنێ کە تووشی بوونە.
دەشێ دانانێکی لەم شێوەیە، ببێت، بە هەنگاوێکی باشی یەکەم لە رێی چارەسەرکردنی راستەوخۆدا، کە تا ئێستا کۆماری ئیسلامی بە ملهـوڕی و کەلەڕەقی رەتی دەکاتەوە.
تورکیاش رێی ئێرانی گرتـۆتە بەر، لە میانەی راکردنی بە دوای خەیـاڵی پووچـدا، کە ئەقـڵي کەسێکی وەک رەجەب تەیب ئەردۆگان دروستی دەکـا، بە داخاوە کە پێی وایە ئایندەی ناوچەکە لە بیری دواکەوتوو و کۆنەپەرستیی (اخوان المسلمین) دایە.
ئەردۆگان لەو بڕوایە دایە، ئایدۆلۆژیای (اخوان المسلمین) رێخۆشکەرە بۆ گەڕانەوەی شکۆداری دەوڵەتی عوسمانی. نازانی کە ئەم بیرۆکەیە، کورتـرین رێگایە بۆ گۆڕینی تورکیا بۆ دەوڵەتێکی دواکەوتـووی داخـراو. لە جیاتی ئەوەی کە ببێت بە دەوڵەتێکی نموونەیی و هەموو ناوچـەکە چـاوی لێـبکەن.
ئەم دوو نەخۆشە، ئێران و تورکیا، ناتوانن هیچ چارەسەرێک پێشکەش بە نەخۆشی سێیەم بکەن، ئەویش لوبنان و سوریا و عـێراقـن، تەنیا ئوردن نەبێت، کە سەرەڕای ئەو هەموو کێشە ئابوورییانەی کە هەیەتی، لە دەرەوەی بازنەی نەخۆشی دایە. دوای ئەوەی کە لە ساڵی (١٩٨٨) دا، لە رۆژانێکی هـاوشێوەی ئەمڕۆدا، ژیـرانە لەگەڵ راستییە تازەکانی ناوچەکەدا مامەڵەی کرد. زوو شای ئوردن خۆی دوورخستەوە، شا حوسین بڕیارێکی دەرکرد، کە هیچ پەیوەندییەکی بە بەرەی رۆژئاوا (الضفة الغربیە) ی فەلەستین، نامێنێ و لە ئوردن جیای کردەوە. کە ئیسرائیل لە ساڵی (١٩٦٧) دا داگیری کرد. نەیـویست ببێت بە دیلێکی راستەوخۆی ملمانێی نێوان فەلەستین و ئیسرائیـل، کە زانییان ئەم کێشەیە، بەم نـزیکانە چـارەسەر ناکـرێ.
ئێرانی نەخۆش چی لە عـێراق و سوریا و لوبنان کرد. کە هەموویان دەوڵەتی نەخۆشن؟ هەموو ئەوەی کە کردی و هـێشتاش لەعـێراقـدا هەر دەیکا. لەو کاتـەوە کە ئەمریکییەکان، لە سەردەمی جـۆرج بۆشی کوڕدا، لە ساڵی (٢٠٠٣) دا، لەسەر سینییەکی زیـوینـدا دایـان بە دەست ئێرانەوە. کە بریتییە لە ورووژانـدنی رەمـەکی مەزهەبی. لەو بڕوایەدا بوو، کە رەمەکی مەزهەبی پێگەیەکی ئاینی هەمیشەیی بۆ دابین دەکات لەم وڵاتـە سەرەکییەی ناوچەکەدا، وەک قـووڵییەکی گرنگ بۆ دەوڵەتاـنی کەنـداو دەمێنـێتەوە.
ئێـران گـرەوەی لەسەر ئەوە کرد، کە عـێراق بکات بە پاشکـۆی خـۆی، لە رێی میلیشیاکانەوە، کە لە (الحشد الشعـبي) ی پێکهاتووە، لە هـاوشێوەی (الحرس الثـوري: پاسدارانی شۆڕش) لێی دەڕوانن. کە لە ئێراندا بە راستی کۆنترۆڵی دەسەڵاتیان کردووە.
حەشدی شەعـبی، کۆمەڵێک میلیشیای ئاینین، کە سەرکردەکانیان فەرمان لە ئێرانـەوە وەردەگرن و بەرژەوەنـدی و داخوازییەکانی جـێبەجێ دەکەن و دەپارێـزن. ئێران لەو قەناعەتەش دایە، کە ئەمە بەس نییە بۆ دەستگـرتن بەسەر عـێراق و شیعەی عەرەبی عـێراقـدا، کە لە دژی راپەڕین و خۆپێشاندانی ناڕەزایی سازدەکەن، لە دژی پرۆژەکەشی کە هیچ ئاسۆیەکی دیاریکراوی نییە. بەڵەگەش (مستەفـا کازمی) کە لە پێگەی سەرۆک وەزیرانی عـێراق دایە. ئەگەرچی ئەم پیاوە بەربەرەکانی ئێران ناکا و بە هەنـدێ رێگا و کەناڵەوە، پەیوەنـدی لە گەڵیانـدا هـەیە. بە دڵنیاییەوە کە کارەکان بۆ پەرپرسانی ئێران بگەڕێنەوە و پێیان بکـرایە، مستەفـا کـازمی لەو پێگەیەی ئێستای نەدەبـوو.
عێـراقی نەخۆش دەیەوێ نەخۆشییەکەی چارەسەر بکا. بەر لە هەموو شتێک دەزانێ کە نەخۆشە، دەشزانێ کە یەکەمین هەنگاو، هەنگاو و بە هەنگاو گەڕانەوەی بوونی و دامەزراوە عێراقـییەکانە. بێ ئەوەی پەنا بۆ توندوتیژی بەرێت لەگەڵ حەشدی شەعبی، کە لەوە زیـاتر نییە، کە میـنێکی ئـێرانییە بە تەنگـەی عـێراقـەوە.
عـێراق هەنـدێ ئومیدی هـەیە.. بابـزانین ئایـا لەسەر زەوی راستـیدا دێتەدی، ئەویش ئەرێنییەکانی دوای هەڵـبژاردنە دەستوورییەکانە، کە بڕیـار وایە لە مانگی (یـۆنیـۆ) ی (٢٠٢١) دا بکریت. ئایا ئەو کـاتە دەکـرێ عـێراق بگەڕێتەوە و لەو نەخـۆشیـیانە رزگـاری ببێت، کە لە ئێرانـەوە بـۆی گوازراوەتەوە. کە هەریەکە لە بەڕێـوەبەڕێتی جۆرج بۆشی کوڕ و بـاراک ئۆبـاما بەشدارییان لە بڵاوکردنەوەیـدا کرد.
لە عـێراقـدا، بیرۆکەی رزگاربوون لە چەکدارنی میلیشیایی و مەزهەبی، لە بەرژەوەندی چەکـداری دەوڵەتی دا، لە پەرە سەنـدن دایـە.
سـوریا و لوبنـان نوقـمی نەخۆشییەکانیان بـوونە، کە لە لایـەن ئێرانـەوە تێر خـۆراک دەکـرێن، لە میانـەی سیاسەتێک بـۆ لەنـاوبـردنی یەکجـاری ئەم دوو دەوڵـەتە. ئێران پشتگیری لە مانەوەی رژێـمی کەمایەتی مایەپـووچی سوریا دەکا. کە بە هیچ کلۆجێک داهـاتووی نییە، تەنها ئەوە نەبێت کە بە یەکجاری هەڵـبوەشێنرێتـەوە.
لە لوبنان دا، دەوڵەتێک نییە کە لە ژیانـدا بوونی هەبێ. ئێران سوورە لەسەر ئەوەی، وەکو وەرقەیەک بۆ رووبەڕووبوونەوەی دەسەڵاتی ئێستای ئەمریکا بەکاری بهێنێت.
بارودۆخی لوبناـن لە ئاستێکی خـراپ دایـە. تا ئەو رادەیـەی کە لە سەرۆک کۆمـاری لوبنـان (میشال عـۆن) یان پرسی، وڵات بەرەو کوێ دەچـێت؟ وتی:”بێگومـان بەرەو دۆزەخ دەچـین” لە راستـیدا دامەزراوەکانی دەوڵـەتی لوبنان لاواز و بێ دەسەڵاتـن.
نازانرێت ئایا لە لوبناندا شتێک دەمێنێت. دوای ئەوەی کە ئێران وێرانه کرد. ئێران لەو بڕوایە دایە بە دەستهـێنانی سەرکەوتن بەسەر لوبنانـدا، بەسەر ئەم وڵاتـە بچووکـەدا، دەیخاتە دۆخ و هەڵـوێستێکی باشترەوە، لە هەر گـفتوگـۆیەک لەگـەڵ ئەمریکـا دا.
ئەی دەربـارەی نەخـۆشی ئێستای تورکیا؟ ئەم نەخـۆشە لەو بـڕوایە دایـە، کە رۆڵی داهـاتووی لە ناوچەکەدا دەبێت، دەـتوانێت سوود لە نەخۆشییەکانی دەوڵەتـانی تر وەربگرێ. کێشەی ئەم نەخۆشە، کە بوونی لە سوریادا بە لاوە بنێین، نەیتوانیوە کە پەیوەندییەکی ئاسایی لەگەڵ هیچ لایەنێکی ناوچەیی دا بنیات بنێ. نازانێ کە دەبێت لە چی سنوورێکـدا دەبێ لێی بوەستێ. لەوانەیە کێشەی سەرەکی ئەوەبێ، نـازانێ کە ئەزموونێکئ سەرکەوتووی نییە، تا پێشکەشی دەوڵەتانی تری بکا. ئەردۆگان چوو بۆ لیبیا، دەتـوانێ چی پێشکەش بکا..؟ تورکیا چی رۆڵـێکی لە لیبیادا هـەیە..؟ لەو رۆڵە زیاتر کە لیبییەکان و ناوچەکانی لیبیای لە یەکتری دابڕین و یارمەتی رێکخراوە چەکدارە تونـدڕەوە بەکرێگـیراوکان بـدا؟
تورکیا لە جیاتی ئەوەی کە ببێ بە هاوسێیەکی باشی یۆنـان و قوبـرس، کەچی گێچەڵ بەم دوو دەوڵتە بێوەی و ئارامە دەکا، کە بەرپرسەکانیان لە پێناوی داهاتوویەکی باشتر بۆ گەلەکانیان، لە چوارچێوەی یەکـێتی ئەوروپاـدا هەوڵـدەدەن.
یەکێتی ئەوروپا، یارمەتی یۆنان و تورکیای دا، بۆ ئەوەی کە کێشەی قووڵی ئابووریان تێپەڕێنن. بەڵام تورکیا بێ ئەمەک دەچوو، رەتی دەکاتەوە کە بە دروستی رەفـتار بکا. لە جیاتی ئەوەی کە لە زۆر بواری جیاوازدا، سوودیان لێ وەربگرێ. کەچی پەنای بۆ گێچەڵکردن و ئـاژاوە نانەوە ورووژانـدن و سازش نەـکردن بـردووە.
دەکـرێ (ئایـا سۆفـیا) بکرێتە مزگەوتێکی تری ئیستانبوڵ. کە (ئایـا سۆفـیا) کاتـەدرائی بوو دوایش کرا بە مۆزەخانە.. بەڵام لە دوای ئەمە چی تر؟ لە ورووژاندنی ئەم هەستە چی سوودێکی ئاینی وەردەگرێ لە لای هەندێ خەڵکی سادەی تورکیا نەبێ ؟ لە هەموو ئەمانە گرنگـتر.. تاکـەی ئەمە درێـژەی دەبێـت؟
ئایا رەجەب تەیب ئەردۆگان لەو بـڕوایە دایە، کە ئەو هـەل و کاتـانە بۆ گەڕانەوەی متمانە بە پارەی تورکی (لیرە) دەقـۆزێتەوە. کە رۆژ لە دوای رۆژ لە دابەزین دایە.
دوو نەخـۆش ناتـوانن نەخـۆشی سێـیەم چارەسەر بکـەن. دەبێ هەر نەخـۆشێ یەکەم جار چارەسەری نەخـۆشییەکانی خۆی بکـا.
ئێران پێویستی بەوە هەیە، کە بگەڕێتەوە بۆ دەوڵەتێکی ئاسایی. ئەوەی لەسەر ئێران پێویستە، هەر ئەوەش لەسەر تورکیا پێـویستە.
نەخـۆش نەخـۆشی پێ چارەسەر ناکـرێت. ئەوپـەری کە بتوانێـت بیکات، ئەوەیـە کە نەخۆشییەکان بگوازێتەوە. ئەمە ئەوەیە کە ئێران دەیکا.. ئەمە ئەوەیە کە تورکیا لە ناوچەکەدا دەیکا.

(*) ئەم بابـەتە لە نووسینی، نووسـەر (خـیرالـلە خـیرالـلە) یە. کە رۆژی چـوارشەممە، رێکەوتی (٢٣/سێپتەمبەر/٢٠٢٠) لە سایتی (میدل ایست اونلاین) دا بڵاوی کردۆتەوە. لە زمانی عـەرەبییەوە وەرمگـێڕاوە بۆ کوردی.

رەزا شـوان
٢٤/ سێپتەمبەر/٢٠٢٠




چیرۆک بۆ منداڵان.. نيشتنەوەیەک لەسەر مانگ.. رەزا شـوان

ساڵانێک بەر لە ئێستا، دوو هاوڕێ هەبوون. ناویان نیل و باز بوون. مشتومڕیـان بوو، لەسەر ئەوەی کە بـڕوا و بـۆچـوونی کامیان لەسەر مانگ راستە.
نیـل : بە بڕوای من مانگ روویەکی زەبەلاحە. هەمووانیش هەر هەمان بڕوایان هەیە.
بـاز : نەخێر، وانییە، هەمووان دەزانـن کە مانگ لە پەنـیر دروست کـراوە.
لەسەری رۆێشتن و درێـژەیان بە مشتومڕەکەیان دا.. هەر یەکەیان بـڕواکەی خۆی بە راست دەزانی.
بـاز : بـڕواکەی مـن راست و رەوایـە.
نیـل : نـا، وانییە، بـڕواکەی مـن راسـتە.
لە کۆتاییدا، بـڕیاریان دا، کە لە هـیوای مامیان بـپرسن.
مامە هـیوا گوێی لە مشتومـڕ و هـاواریان بـوو. پێی وتـن:” کوڕەکـانم، پێـویستە بچـن بۆ سەر مانگ، تا راستیتان بـۆ دەربکەویت، کە بـڕوای کامتان راستە”
مامە هـیوای بە ساڵاچوو، بـڕیاری دا، یارمەتیان بدا، کەشتییەکی رۆکـێتی بۆ کوڕەکان دروست کـرد. نـاوی لێـنا ” ئـەپـۆلـۆ “.
کوڕەکان سەرکەوتـن و چـوونە نـاو رۆکـێتەکەوە. سویچەکەیان سوڕاند و هەڵـیان کرد. گڕە ئاگـرێک لە دوای رۆکـێتەکەوە دەرچـوو.. تەکانی دا و بە ئاسمانـدا بەرزبـۆوە، بە خـێراییەکی زۆر بەرەو لای مانگ دەڕۆیی. بەرزتـر و بەرزتـر بـۆوە، زۆر لە زەوی دوورکـەوتەوە. تا گەیشـت و لەسەر مانـگ نیشـتەوە.
نیل و باز لە رۆکێتەکە دەرچوون و بە پەیـژە لێژەکەی رۆکێتەکە هاتنە خوارەوە، نیل لە پێشا پێی خستە سەر مانگ و دواییش باز. لەوانەیە هەنگـاوێکی بچووکی پیاو، بازێکی گەورەبێ بۆ منـداڵان.
هەرکە گەیشتنە سەر مانگ، ئەوەیان بۆ دەرکەوت کە شوێنێکی سارد و بەرداویـیە. لە پەنیـر دروست نەکـراوە، روویـەکی زەبـەلاحـیش نیـیە.
بـاز (بە بێ ئومێدییەکەوە) : باشە، بە هیچ کلۆجێک ئێرە شوێنێکی دڵگیر نییە. خۆزگە سینەما و یاریگـای تـۆپی پێ و بازاڕێـکی لـێـبوایە.
روانینێکی باشیان لەسەر مانگ هـەبوو. وێنەیەکی زۆریـان گرت. ئاڵایەکیشیان لەسەر مانگ چەقانـد. هەموو ئەو شتانەش مەبەستیان بوو جێبەجێیان کردن. توورەکەیەکیش خـۆڵ و بەردی سەر مانگـیان پـڕکـرد.
بـاز : دەمەوێ بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە.
نیـل : هەروەها منیش حەزدەکەم بگـەڕێمەوە.
گەڕانەوە بۆ ناو ئەپـۆلۆکە. سویچەکەیان سوڕاند و خستیان ئیشکردن. بەرەو ئاسمان بەرزبـۆوە، بە هـێڵی دیـاری کـراودا، بەرەو زەوی بـۆوە.
رۆکێتەکە گەیاندیـانیەوە سەر زەوی.
کەمێک لە فـرۆکە دەچـوو. نیـل و بـاز دابەزین و مامـە هـیوا لە پێشوازییاندا دابـوو.
گەشتکـردنەکەیان بـۆ ئاسمان و بـۆ سەر مانـگ زۆر پێخـوش بـوو.
بەڵام بە گەڕانەوەیـان جـارێکی تـر بـۆ ماڵـەوە زۆر دڵـشاد و دڵخـۆش بـوون.

(*) بیـرۆکەی ئەم چـیرۆکەم لە هەڵبەستـێک لە نووسینی ( پـۆل پیـرۆ) بۆ منـداڵان، وەرگرتـووە، کە بە زمـانی ئینگـلیزی بڵاوی کـردۆتـەوە.

رەزا شـوان
نەرویـج : ٢٢/ سێپتەمبەر/٢٠٢٠




هاوڕێیانی فۆلکلۆریستی نەرویجی ئاسبیورنسن و مـۆ .. رەزا شـوان

دوو هـاوڕێی نەرویـجی (ئـاسبیورنسن و مـۆ) لەو کاتەوە کە لە قوتـابخانە یەکترییان ناسی، بوون بە هـاوڕێ، بەڵام دوو هـاوڕێی دڵسۆزی تا سەر ئێسقـان، لە هـاوڕێتیش زیـاتر، خـۆیان بە (بـرای هـاوخـوێن) دەزانی، تا مـردن لە یەکـتری دانەبـڕان.
ئەم دوو هاوڕێیە، لە ناوەڕاستی سییەکانی سەدەی نۆزدەمیندا، چەند ساڵێک بە جیا و چەنـد ساڵێکـيش پێکەوە، بۆ کۆکـردنەوە و نووسینی چـیرۆک و حیکایەتە خەیـاڵی و ئەفسانەییە میللییەکان و داستانەکانی نەرويج، دۆڵ بە دۆڵ و لووتکە بە لووتکەی چیا بەرزەکان و رۆخ بە رۆخی دەریاکان و رووبارە بەستووەکان و دارستانە چڕەکان و دێ بە دێـی باشـوور و باکـووری نەرویـج، بـە پـێ گـەڕان، لە زاری خەڵـکی گونـدنشـین و شارۆچکە نشینەکانەوە، گوێیان لە گێڕانەوەی چـیرۆک و حیکایەت و نەزیلە و ئەفسانە و داسـتانە میللیەکـانی نەرويـج دەگرت و دەیـان نووسیـننەوە، هـەر بە دووقـۆڵـيش، بـە وردی لێیان دە کـۆڵینەوە، لە دوای تەتـەڵەکردن و پوخت کردنیان، بە زمانی نەرویجی و وشە تێکەڵ کردنی دانیمارکی، دایان رشتـنەوە، کە تا ئەو کاتە نـووسین لە نەرویجدا بە زمانی دانیمارکی بوو. لە (٣٥) پەرتووكی بچووکـدا بڵاویان کـردنەوە، لە نێـوان ساڵانی (١٨٤١ـ١٨٤٤) یەکەمین کۆمەڵەیان بە ناوی (چیرۆکە نەرویجییە میللیەکان)دا بڵاویان کردنەوە. لە دوای چەنـد ساڵـێک، ئەو چـیرۆکەکـانی پەرتـووکە بچووکانەیان، لە سێ بەرگی گەورەدا دووبـارە چاپکردنەوە. چـیرۆک و ئەفـسانە و داستانەکانی نەرویجـیان لە بیرچوونەوە و تێاچـوون رزگـاریانیان کرد. بەشێکی زۆری ئەم چـیرۆکانە لە زمانی نەرویجی و ئینگـلیزییەوە، وەریانیان گـێڕاون بۆ سەر زیـاتر لە سی زمـانی جیهـانی.
ئەگەرچی ئەم دوو هاوڕێیە (ئاسبیورنسن و مـۆ) لە کۆکردنەوەی چیرۆکە فۆلکلۆرییە میللییەکـانی نەرویجـدا، شێوازێکی هاوشێوەی (برایانی گریـم) ی ئەڵمانیان بەکارهێنا. بەڵام لە بەرهەمهێنانیاندا، جیاوازی هەیە، بە هـۆی شوێنی چـیرۆکەکـانەوە. چـیرۆکە میللییەکانی نەرویـج، جـیاوازن لەوەی كە جـوانییەکی سفـتیان هـەیە و رەنگـدانـەوەی سەرهەڵدانیان لە دۆڵە تەسک و قووڵەکان و لە دارستانە چڕەکان و لە لووتکە بەرز و سەختەکان، رووبارە بەستووەکانی نەرویجـیان پێـوە دیـارە.
بە کورتی ژیانی ئـەم دوو هـاوڕێ فـۆلکـۆریستە نەرویجییەتـان پێ دەنـاسێنین.
پیـتەر کریستـین ئاسبـیورنسـن: لە ( ١٥/ یانـوار/١٨١٢) لە شاری کریستیانیا (ناوه‌ كۆنه‌كه‌ی ئـۆسڵـۆ) لە دایکـبـووە. بـاوکی کـرێـکاری دروستکـردنی شـووشـە بـوو.
چۆتە قوتابخانەی سەرەتایی (کریستینا بـۆرگەر) دوایش قوتابخـانەی (كاته‌دراڵ) بەڵام خوێندنی لەم قوتابخانەیەدا پێخۆش نەبوو، نەیتوانی لەناو کوڕانی پێاوە دەوڵەمەندەکان و قوتابیانی چـینی بەرزدا هـەڵبکا، بە هـۆی زۆر ئامـادە نەبـوونی، لـەم قـوتابخـانەیەدا دەریان کرد. ناردیان بۆ خولێکی خوێندن لە (رینگەریکە) لێرەدا بە (یۆرگن مۆ) گەیشت و یەکـتریان نـاسی و بـوون بـە دوو هـاوڕێی گـیانی بە گـیانی. دوای تـەواو کـردنی ئـەو خـوولە بـۆ مـاوەی سـێ ساڵ لـە (رینگـریکە) بـوو بە مامۆسـتای ماڵـداری. دەرفـەتێکی باشی بۆ نووسین بۆ رەخـسا، بۆ نووسینی چیرۆکە میللییەکان. بۆ ماوەی چوار ساڵیش پاسەوانی دارسـتان بـوو. لە ساڵی (١٨٣٣) لە زانکۆی ئۆسلۆ، دەستی بە خوێندنی بایـۆلـۆژی کرد و تەوای کرد.
لە تەمەنی (٢٠) ساڵییەوە، دەستی بە نووسینی چـیرۆک و بە کـۆکـردنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییە ئەندێشەییەکان و داستانە میللییەکانی نەرویـج کرد. بۆ ئەم مەبەستەش بە پێ، بە درێـژی و بە پـانی نەرویجـدا گوزەری کـرد.
ئاسبیورنسن لە ساڵی (١٨٥٦) وەکـو زانـایـەکی ناسـراوی نەرویـج، لـە بـوارەکـانی زینـدەوەرنـاسی دەریـایی و رووەک و ئـاژەڵان، ناوبانگی دەرکرد. وەک مامۆستایەکی زانـاش ئۆسڵۆ وانـەی رێگـاکانی پـاراستی داری دارستانـەکـانی دەوتـەوە. وەکـو نووسەرێکی بـواری ئـەدەبی منـداڵانیش، چەنـدین چـیرۆکی بـۆ منـداڵان نـووسـیوە.
ئاسبیورنسن لە ساڵی (١٨٤٥-١٨٤٨) دا، کۆمەڵێک چـیرۆکی خەیـاڵی لەژێـر نـاوی (چیرۆكه ئەفسانەییە نەرویجییەکان و داستانە میلـلییەکان‌) دا بڵاوکردەوە. پەرتووکی (ره‌سه‌نی جـوره‌كـان)ی (تـشارلـز دارویـن) ی، وەرگـێڕایە سەر زمـانی نەرویـجی.
ئاسبیورنسن، ئەنـدامی کۆمەڵەی شاهـانەی نەرویـج بوو بۆ زانیـاری و ئەدەبیـات.
پیتەر کریستین ئاسبیورنسن، لە شاری ئۆسڵۆ لە رێکەوتی ( ٦/ یانـوار/١٨٨٥) کۆچی دوایی کرد. پەیکەرێکی بە نرخـیان لە ئۆسڵـۆدا بۆ دروست کردووە، چەندین شەقام و رێگا لە ئۆسڵۆ و شارەکانی تردا، بە ناوی (پیتەر کریستین ئاسبیورنسن) ەوە ناونراون.
لە ساڵی (٢٠٠٨) یشەوە، وێنەکەیـان لەسەر پـارەی (50 كـرۆن) ی نەرویجی دانـاوە.
یـۆرگـن ئینگـبریتسن مـۆ: لە (٢٢/ئه‌پـریـل/١٨١٣) لە شـارۆچـکەی (رینگـریکە) لە نەرویـج لەدایکبـوو. بـاوکی جووتیـارێکی دەوڵـەمەنـد و ئەنـدام پەرلەمـان بـوو.
یۆرگـن مـۆ لە (٢٧/ ئـادار/١٨٨٢) کـۆچی دوایی کرد. لە ژیـانیدا چەنـدین خەڵاتیکیان پێشکەش کـرد.

مـۆ زانایـەکی ئاینی بەرز و ناسراوبوو، نووسەرێکی هەڵکەوتـوو بوو، یەکـێک بـوو لە شاعـیرە بەنـاوبانگەکـانی نەرویـج. مـۆ بۆ مـاوی (٢٠) ساڵ، لە کەنیسەکـانی شارەکانی ئۆسڵـۆ و کریستیانسانـد و درامـین، قـەشە و رێنماییکەرێکی ئایـنی بـوو. نـووسەرێکی بـواری ئـەدەبي منـداڵان بـوو. چەنـدیـن چـیرۆکی بـۆ منـداڵان و مێردمنـداڵان نووسیوە.
مۆ هەمـوو ساڵێک بە پێ بە هەموو لایەکی وڵاتەکەی دەگەڕا، بۆ کۆکردنەوەی فۆلکلۆر و داستان و چیرۆکە خەیاڵی و ئەفـسانەییەکانی نەرویج. لە پەرتووکەکەی (له‌ بیر و له‌ دڵـدا) كه‌ له‌ ساڵی (١٨٥١) دا چاپکراوە، باس لە بیرەوەرییەکـنی تـافی منـداڵیی خـۆی، لە زێـدی لەدایکـبوونی دەکـا.
یۆرگن مۆ و پێتەر ئاسبیورنسن، لە پێشا بەوە دەستیان پێکرد، نووسینەکانی خۆیان بۆ یەکـتری دەناردن و را و بۆچـوون و تێبینییەکـانیان، دەربارەی نووسینەکـانی یەکـتری دەنووسین و هەڵەکـانی راسـت دەکـردنەوە.
یـۆرگن مـۆ، ئەنـدامێکی کۆمەڵـەی شاهـانەی نەرویـج بـوو بـۆ زانیـاری و ئـەدەبیات.
مـۆ لە تەمەنی (٢٢) ساڵیدا، بە کرداری دەستی بە نووسینەوەی ئەو چیرۆکە خەیاڵی و فـۆلکـلۆری و داستانە میللیاینە کرد، کە لە خەڵکی شارۆچکەی رینگـریکە بیستبوون.
لە نیوەی سییەکانی سەدەی نۆزدەمیندا، هەردوو هـاوڕێ، نـووسەر و فۆلکـلۆریست و کۆکەرەوەی حـیکایەت و چـیرۆکە فـۆلکـلۆری و ئەفـسانەیی و داستانەکـانی نەرویـج. یـۆرگن مـۆ و پێتەر ئاسبیورسن، پێکەوە ئەو چیرۆکانەی کۆیان کردبوونەوە، دەستیان بە لێکۆڵینەوە و پوختکردن کردن و نووسینەوەیان بە زمانی نەرویجی و بە شێوازێک جـوان، نووسییاننەوە و لەژێـر نازنـاوی (ئاسبیورنسن و مـۆ) دا، کە لەسەر هەمـوو چیرۆک و پەرتووکە هاوبەشەکانیان ئەم نازناوەیان نووسیوە، خەڵکییش هەر بەم دوو ناوە ناویان دەبەن. چیرۆکەکانیان بە ناوی (چیرۆکە میللییەکانی نەرویج) ەوە چاپ کرد و بڵاویـان کردنەوە. لە سەرەتادا هەنـدێ لە نووسەرانی نەرویـج، رەخنەیەکی زۆریان لێـیان گـرتن و سووکـایەتییان بە نووسینەکـانیان و بـە شـێوازی داڕشـتنیان کـردن و مانـدووبوونیان بێ بایـەخ کـردن، بە تایبەتیش لە بەکارهـێنانی دیالێکتەکەیان (بـووك مـۆڵ) کە تێکەڵ بە وشەی دانیمارکی کـرابوون، چونکە تا ئەو کـاتە دانیمارکی زمانی نووسین بـوو لە نەرویجدا. گوایـە وشەکـانی دیالێکـتە بەکارهـێنراوەکەیان، وردبینی و جوانیان تێدانین. کە لە ئێستادا یەکێکە لە دوو دیالێکتە سەرەکییەکەی زمانی نەرویجی یە (بـووك مـۆڵ) و (نـی نـۆرسك) بـەڵام زۆربـەی خەڵـکی نەرویـج دەستخـۆشیـیەکی زۆریـان لێیان کـردن و چـیرۆکەکـانیان بە سامـانێکی گـرنگی فـۆلکـلۆری و ئـەدەبی نەرویـج نـاوزەنـد کردن و مـاندبـوونیان بـەرز نرخانـدن. لە راستیشدا، ئاسبیورنسن و مـۆ، نەک هـەر خـزمەتـێکی زۆری ئـەدەبی فـۆلکلۆریییان کـرد، بەڵکـو خـزمەتـێکی زۆری زمـانی نەرویجـیشیان کـرد و رۆڵـیان هەبـوو لە گەشەکـردن و پێشکەوتـنی. کارتێکردنێکی زۆریـان لە ناسنامەی رۆشنبیری نەرویجـدا کـرد.
لە ساڵی (١٨٥٦) دا، ئه‌و کۆمەڵە چیرۆکە فۆلکۆرییە نەرویجییەیانەیان وەرگێڕان بۆ سەر زمانی ئینگلیزی.
کەسایەتی (ئەسکیلادین) کە پاڵەوانی ئەفسانەیی چەنـدین لە چـیرۆکی فۆلکـلۆرییەکانی (ئاسابـیورنسن و مـۆ)ە، هـێمایـەکی جـیاوازە لـە رۆشنبـیریی و لـە ئـەدەبی منـداڵانی نەرویجـدا. تا ئەمرۆش لەسەر زاری هەمـوو خەڵکی نەرویجـیدان و شانازی پێـوەدەن.
ئەسکیلادین کوڕێکی هەرزەکارە بە زیرەکی و بلیمەتی و رەفتارباشی ناسراوە، هەميشە لە کۆتایی چیروکەکانـدا، دەزگـیرانێتی شـازادە و نیوەی وڵاتەکەی شای باوکی دەباتـەوە.
شایەنی باسیشە، دیۆ ودرنج، خێۆ و جنۆکە، چەتەوڵ، جادو وجادوباز، رێـوی، ورچ، و شتی ئەفسانەیی، پانتاییەکی زۆریان لە چـیرۆکەکانی ئاسبیورنسن و مـۆ گرتـوونەتەوە.

ئەمانە ناوەکانی هەنـدێ لە چیرۆکە چاپکراوەکانی هـاوڕێیان (ئاسبیورنسن و مـۆ) بـۆ منـداڵان و مێردمنـداڵانن (نـۆر، رۆژهـەڵاتی خـۆر و رۆژئاوای مانگ، چەتەوڵەکەی کە دڵ لە جەستەیدا نەبوو، ئەو مێردەی کە ئیشی ماڵەوەی کرد، کاتی و دنگلواک، لاسی و داپیرەی، شا فالـیمۆن ـ ورچـە سپییەکە، ئەو کوڕە منداڵەی چـوو بۆ لای بـای شەمـاڵ، منداڵانی مرۆڤ هەمیشە جوانترن، شازادە لیندۆرم، شازادە لەسەر گردێکی شووشەیی، قـەڵای سۆریـا مۆریـا، سێ بزنەکە و دێـوەکە. چـیرۆکەکـانی ئەسکیلادین، سێ شازادە، ورچ و رێـوی،… هتد)
تەنانەت دەرهـێنەر و شانـۆنووسی بەناوبانـگی نەرویجـی (هـێنری ئیبسن) سـوودی لە چیرۆکەکانی ئاسبیورسن و مۆ وەرگرتووە و کردوونی بە هەوێنی هەندێ لە شانۆکانی.
لە مۆزەخانەی (رینگریكه‌) له‌ شاری (هـۆنـۆفـۆس) لە نەرویـج. زۆربەی ئەو شـت و کەرەسـتانە دانـراون کە ئـاسبیورنسن و مـۆ لە ژیـانیانـدا بەکـاریان هـێـناون. وێنـەی هەردووکـیشیان پێکەوە خـراونـەتە سەر پـوولی پـۆسـت.

رەزا شـوان
١٦/ سێپتەمبەر/٢٠٢٠




هێڕشێکی رەگەزپەرستی بۆ سەر سەربازێکی کورد.. لەسەر ئەوەی کە بە کوردی قسەی کرد … رەزا شـوان

سەربازێکی کورد بە ناوی (دۆگـان تـشاتین) لەناو هـێزە چەکدارەکانی سوپای تورکیای رەگەزپەرستدا سەربـازی بۆ تورکیا دەکا، لە رۆژی (١٥/ ئاوگوست/٢٠٢٠)، لە لایەن هـاوڕێ سەربازە تورکەکانیەوە کە لە هەمان یەکەی سەربازی لەگەڵی دان، بە کۆمەڵێ هـێڕشیان کردە سەر دۆگان تشتاتین، بە نیازی کوشتنی هەموویان بە قـۆنـاغە تـفەنگ، بەربوونە گیانی و بە شێوەیەکی زۆر نامەردانە و دڕندانە و بێ بەزەییانە کەوتنە لێدانی دۆگان تشتاین، هەر لەبەر ئەوەی کە بە زمانی کوردی قسەی کرد و داکۆکی لە خوێندن بە زمانی کوردی کرد. ئەمەیان بەکفـر و ناپاکی و تیرۆریستی لە قەڵـمدا، زۆر بە ناڕەوا و نامەردانـە رەفـتاریان لەگەڵ دۆگـان تشاتین دا کرد، دەموچاویان شکاندووە و لووتیان وێـران کردووە، پەراسووەکـانی درزیـان بـردووە، رانەکـانیشیان بریندار کردوون، جـێی سەرسوڕمانە کە لە مـردن رزگـاری بـوو. سەرکـردە سەربـازییەکەشی پێی وتـووە:”تـۆ تیرۆریستی” بەڵی هەموو کوردێک بێ جیاوازی، تەنانەت ئەو کوردانەش کە سەربازی و جاشایەتی بۆ تورکیاش دەکەن، لە دیـدی تورکانەوە، هەر لەبەر ئەوەی کە کوردن، بە ناپـاک و تیرۆریست دادەنـرێن و کوشتـنی کوردیـان رەوا کـردوون. ئەمـەش بە ئاشکـرا و بێ شەرمانە رایانگەیـانـدووە. پـێرار یەکـێک لە جـاشە مـەلا ئایینییەکـانی ئەردۆگـانی سـەرۆکی ئیخـوانـولشەیـاتین، لـە وتـارێکی نـوێـژی هـەینی دا، وتی: مـار و دوپشکـتان بینی مەیکوژن، بەڵام گەر کوردتان بینی سێ و دووی لێ مەکەن و رەوایـە کە بیکوژن.
ئـەوان هەموویـان بەم ئایـدۆلـۆژییە نەتـەوەییە بۆگەن و رەگـەزپەرستی و دەمارگـیرییە گـۆش و پەروەردە کـراون. کە تـا سەر ئێسقـان دوژمنـایەتی گـەلی کوردمـان بکـەن.
دۆگـان تشاتین لە نەخۆشخانە نەشتەرگەرییان بۆ لـووتی کـردووە. لە دوای دەرچـوونی لە نەخۆشخانە، پەیوەنـدی بە بەرپرسانی باڵای وەزارەتی داد و سەرکردایەتی ئەڕکـانی هـێزە چەکدارەکانی تورکیاوە کردووە، بەڵام کەس لێی نەپرسیوەتەوە، هـیچ ئەنجامێکی دەست نەکەوتووە. ئەمەش پاڵی پێوەنا، کە سکاڵای یاسایی ـ گەرچی لە تورکیادا یاسا و دادپەروەری تەنیا ناویان هەیە و بوونیان نییە ـ لە دژی ئەو کەسانە تۆماربکات کە ئەم کارەساتە ناڕەوایەیـان بەسەر هـێناوە.
دۆگان تشاتین، هاوڕێکانی بەوە تاوانبار کرد، هەوڵی ئەوەیان دا کە بە لێدان بیکوژن، سوکـایەتییان پێکـرد، هـەڕەشەیان لێی دا، جـوێنی ناشیرینیان پێی وت، بوخـتانیان بـۆ هەڵبەست، بە رەگەزپەرستی نەژادی تاوانباریان کرد، دۆگان ئەوەشی وت کە سەرکرە سەربازییەکەی ئەو یەکە سەربـازییەی کە لێـیەتی ئەویش پێی وتـم:”تـۆ تیرۆریستی”
تورکیای رەگەزپەرست و فاشست بە هـیچ کلۆجێک رێ بە بەکارهـێنانی زمـانی کوردی نـادا،، تەنـانەت لە قـوتـابخـانەکانی ئەو شارانەش کە زۆرینەیـان کـوردن، رێ نـادا کە منـداڵانی کورد بە زمـانی کـوردی بخـوێنن و بـدوێـن. هەڵـواسینی نـووسینی کوردیشی قـەدەغە کردووە. لە ناوەندەکانی فـێربوونی زمانیشدا، رێ بەوە نادەن کە زمانی کوردی بوتـرێتەوە. تورکیا گەر بۆی بکرێ، هەڵـمژینی هـەوای پاکـیش لە کورد قەدەغـە دەکا.
هەر لە مانگی مای ئەمساڵدا بوو، مافیەکانی گورگە بۆرەکانی تورکیای لە (ئەنکەرا)ی پایتەختی تورکیادا، بە چەقۆ هـێڕشیان کردە سەر لاوی شەهـیدمان کاکە (بارش جاكان) و بە نامەردی و دڕنـدەیی تیرۆریان کرد، هەر لەبەر ئەوەی کە لە موبایلەکەیەوە گوێی لە گـۆرانی کـوردی گـرتـبوو. بکـوژەکـانیشی وەک بەرزەکی بانـان بـۆی دەرچـوون.
کەسایەتی و نووسەر و تێکـۆشەری کوردمـان، کـۆچکردوو، مامۆستا (موسـا عـەنتەر) پۆلیسی تورکیا بانگیان کردبوو، لێپرسینەوەیان لەگەڵیدا کرد، بەوە تـاوانباریان کرد، کە گوێیان لێی بـووە کە بە کـوردی فـیکەی کردووە. وریـابن لـە تورکیادا بە کوردی فـیکە مەکـەن و بـە کـوردیش پێ مەکـەنـن. تاوانبـار دەکـرێن و سزایەکی قـورس دەدەدرێـن.
کاکە (دۆگـان تشاتین) پێـم ناڵـێی تـۆ بـۆچی سەربـازی بۆ تورکیا دەکەیت؟ سەربازی بۆ رژێـم و بۆ وڵات و بۆ سوپایـەکی دڕنـدە دەکەیـت، کە بە خـوێنی میللەتـەکەت تـینوون؟
ناپاکییەکـانی (حەسەن خەیـری) و (دیـاب ئاغـا) بهـێنەوە بیـرت، کە دوو کورد بـوون و ئەندامی پەرلەمانی تورکیا بوون. بە ئەوپەڕی توانایانەوە خـزمەتی تورکیای داگیرکەری باکووری کوردستانیان کرد و سیخوڕی و ناپاکییان دەرەهـەق بە گـەلی کوردیـان کردن، ئایا دەزانیت کە لە پـاداشتی ئەو خزمەتەی کە بە تورکیان کرد، چ پاداشتێکیان وەگرت؟ بە فەرمـانی ئەتاتـورک (حەسەن خەیـری) یان لە سێـدارە دا، بەوە تاوانباریان کـرد، کە بە جـلی کوردییەوە چـوبـووە نـاو پەرلەمـانی تورکیاوە. کە خۆشیان داوایـان لێکردبوو.
کاتی خۆی پاڵەوانی جیهـانی لە بـۆکسێن دا، کۆچکردوو (محەمـەد عـەلی کـلای) لەبەر ئـەوەی کە ئامـادە نەبـوو، سەربـازی بـۆ ئەمریکـا بکات. بـۆ مـاوەی (٥) ساڵ سـزای زیندانیکردنیان دا. لە محەمـەد عـەلی کـلایان پرسی تۆ هـاوڵاتییەکی ئەمریکیت، بـۆچی رەتی دەکەیتەوە کە سەربـازیی بـۆ ئەمریـکا بکەیـت؟
کـلای وتی:” من لەوە ناتـرسم کە بکرێم بە سەربـاز و بۆ شەڕ بۆ (ڤـێتنام) بمنێرن، لەو فـیشەکەش ناترسم، کە سنگم بپێکـێت.. بەڵکو لەو فـیشەکە دەترسم کە لە دواوە پـشـتم بپـێکـێت” مەبەستی کلای، ئەوە بـوو کە سەربـازانی ئەمـریکی لە پـشتەوە دەیکـوژن.
جا کـاکە دۆگـان تشاتین، تـۆش بـۆ ئەوە سەربـازیی لە سوپـای تورکیای رەگەزپەرستدا دەکەی کە لە دواوە، سەربازانی تـورک فیشەکێکـت پێوەبنین و بتکـوژن؟ ئەمجارە نیوە مەرگیان کردووی، بۆ جاری داهاتوو، بە تەواوی هەناسەت لەبەر دەبڕن. وەکو خۆتیش وتت هەڕەشەیـان لێکـردووی. هـیچ بەرپـرسێکـیش بە دەنگی سکاڵاکەتەوە نەهـاتوون. دڵنیابە کە نە دادگا و نە سەرکردایـەتی ئەرکـانی سوپای تورکیا و نە هـیچ لایەنێکی تـر، وەڵامت نـادەنەوە. لەسەر ئەوەشەوە بـەوە تـاوانباریـان کـردووی کە بە زمـانی کـوردی قـسەت کـردووە. ئەمـەش بە لای هەمـوو تـورکێکەوە تاوانـێکی گـەورەیە و مامـەڵـەی تاوانبارت لەگـەڵـدا دەکەن و لـێت نابـوورن.
رەزا شـوان
١٧/ سێپتەمبەر/٢٠٢٠




منداڵانی کورد و فـرە رۆشنبیری لە هەنـدەران … رەزا شـوان

لە ئەمـڕۆدا ئێمە لە سەدەی بیست و یەکەمیندا دەژین، سەدەی (رۆشنـبیری گـلۆباڵـیزم)
دەڵێن لە سایەی پێشکەوتن و شـۆڕشی تەکنەلـۆژیا و داهـێنانی سەیـر و سەمەرەدا، لە سایەی ئیینتەرنێت و ئایفۆنی زیرەک و ئامێری جۆراوجۆر و ئاسانی هـۆیەکانی گەیاندن و پەیوەندیکردن، جیهان بووە بە گونـدێکی بچووک. کۆمەڵگاکان بە شێوەیەکی زیاتر لە رابردوو لە یەکتر نزیکبوونەتەوە و تێکەڵ بوونە. لایەکی کەشەوە بە هـۆی کۆچکـردن بۆ ئەوروپا و ئەمریکا و ئوسترالیا، بە تایبەتیش لە وڵاتانی ئاسیا و ئەفـریقاوە. بە هۆی سـتەم و چەوسـانـەوە و سەرکوتکـردن و کوشـتن و برسێـتی و هـەژارییەوە، لە لایـەن رژێـمە فاشستییەکـان و دەسەڵاتـدارانی ستەمکـار و دیکـتاتـۆر و رەگەزپـەرسـتەوە، بە هـۆی نەبـوونی ئـازادی و دیمـوکـراتی و شـەڕ و ناسەقـامگـیریییەوە. خەڵکـییەکی زۆر لە نەتەەوەکانی ئەو وڵاتـانە بە ناچـاری کۆچـیان بۆ وڵاتـانی جیهـان کـردوون.
گـەلی کوردیـشمان زیـاتر لە سـەد ساڵە، کوردسستانی نیشـتمانی لی داگـیرکراوە و بەش بەش کراوە. داگیرکەرانی رەگەزپـەرست، بە دڕندەترین شێوە، کورد سەرکوت دەکەن و دەچوسێننەوە، رەشەکـوژی و کۆمەڵکـوژی کوردیان کرد و دەکەن و کوردستان وێـران دەکەن و سیاسەتی خاکی سووتماک جێبەجێ دەکەن. بە هەزاران کوردییان بە زۆرداری لە زێـد و لە نیشتمانی خۆیدا، ئاوارە و دەربەدەر کردوون و دەکەن. لە ترسی کوشتن و گرتن و نەبوونی ماف و ئـازادی و دیموکراتی، لە ماوەی سەدەیەکـدا بە هـەزاران کورد بوونە بە پەنابەر و لە وڵاتـانی جیهـاندا دەژیـن، بە تایبەتیش لە ئەوروپا و ئەمریکـادا.
نزیکەی سێ ملیۆن منـداڵی کوردمان لە هەموو تەمەنەکانـدا، لەگەڵ خـێزانەکانیانـدا، لە هەندەڕان دەژین، گەرچی زۆربەیان لەو وڵاتانە لە دایکبوونە، بەڵام بە هـۆی هۆشیاری دایکان و باوکانیانەوە، سـۆز و دڵسۆزی و خۆشەویستی و هاوبەستەبـوونیان بۆ کـورد و کوردسـتان هەیە، رێز لە داب و نەریتەکان و لە بەهاکانی نەتەوەی کوردمان دەگرن و شانازییان پێوە دەکەن. رادەی ئەم دڵسۆزی و پەرۆشی و هـاوبەستەبـوونەش بۆ رادەی رۆشنبـیری و هـۆشـیاری دایکـان و باوکـانیان دەگەڕێتـەوە. لەوانـەیە لەژێـر کاریگەری رۆشنبیری و فێربوون و خوێندنی زمانی فەرمی زاڵبووی ئەو وڵاتانەی کە لێیان دەژین، کەوتووبێتنە ژێر کاریگەری دوو رۆشنبیریی جـیاوازەوە، رۆشنبـیریی نەتەوەیی کوردی و رۆشنبیریی نەتەوەکانی ئەو وڵاتانەی لێیان دەژین، بە داب و نەریتەکان و بە شێوازی ژیان و بە کولتووری ئەو وڵاتانە ئاشنابوونە. چونکە زۆرترین کاتەکانیان لە پۆل و لە قوتابخانەدا، لەگەڵ منـداڵانی ئەو وڵاتـانەدا بەسەر دەبـن. بە زمانەکـانی ئەو وڵاتـانەش دەدوێـن و دەخـوێنن. تەنیا لە ماڵـەوەدا بە کـوردی دەدوێـن. بـەڵام بەشـی هـەرە زۆری منـداڵانی کوردمان، لە سایەی دڵسۆزی و هـۆشیاری دایکـان و باوکـانیان دا، هەسـت و هاوبەستەبوونی نەتەوایەتی و نیشتمان پەروەری و دڵسۆزیـان بۆ کورد و بۆ کوردستان کـاڵ نەبـۆتەوە. کوردسـتان بە نیشـتمانی یەکەمی خۆیان دەزانن و شانازی پێوە دەکەن.
لە هیچ وڵاتێکی جیهانیشدا، بۆ منداڵانی پەنابەران، قوتابخانەی تایبەتی نییە، تا هەموو وانەکان بە زمانی خۆیان بخوێنن. بۆیە دەچـنە قوتابخانەکـانی ئەو وڵاتانە و بە زمـانی فـەرمی ئەو وڵاتـانە فـێردەبن و دەخـوێنن. شایـەنی باسیـشە لە زۆربـەی وڵاتـانـدا، بۆ نموونە لە وڵاتـانی ئیسکـندنـاڤـیا دا (سویـد و دانیـمـارك و نه‌رویـج) بێجـگە لە زمـانی فەرمی ئەو وڵاتـانە، منداڵانی هەر نەتەوەیەک لە نەتەوەکانی تر مـافی ئەوەیان هەیە و رێپـێدراون، کە هـەفـتەی (٢) کاتـژمـێر لەو قـوتابخـانـانەی کە لێـیان دەخـوێنن، فـێری نووسین و خوێنـدن بە (زمـانی دایک) یان ببن. گەر دایک و باوکیان داوای مامۆستای کوردیـیان بـۆ بکـەن. من (نووسه‌ر) سێ ساڵ لە دوو شاری نەرویجـدا، وانـەی زمانی کوردیـم بـە منـداڵانی کوردمـان لە قـوتـابخانە بنەڕەتییەکـانـدا وتـەوە. ئێسـتاش وانـەی کوردی دەوتـرێتەوە. تەنانەت گەر لە شارێکـدا تەنیا یەک قـوتابی نەتـەوەیەکی جـیاواز هـەبێت، مـافی ئەوەی هەیـە، کە داوای مامۆسـتایەک بکات و بە زمـانی دایـکی فـێری بکات. لایـەکی کەشەوە، ئەو وڵاتـانە لەو بڕوایـەدان، هـەر منـداڵـێکی بێگانە بە باشی فـێری زمـانی دایکی ببـێ، باشتریش فـێری زمـانی وڵاتـەکەیـان دەبێـت.
رۆشـنبیری منـداڵان لەم سەردەمەدا، بووە بە پێـویستییەکی پێویـست و بـە یەکـێک لە گـرنگـترین کـۆڵـەکـەکـانی گەشـەکـردن و پـەروەردەکـردنی منـداڵان. لـە سـایـەی ئـەو رۆشنبیرییەی کە لە ئەمـڕۆدا بە (رۆشنبـیری گـلۆبـاڵـیـزم) نـاوی دەبـەن، یـا بـڵێـین لە سایەی فـرە رۆشنبیری و پێشکەوتنی خێرا لە تەکـنەلـۆژیا و زانیارییەکان و داهـێینانی هـەمەجـۆرە و ئاسانی و خـێرایی هـۆیەکـانی گەیانـدن و پەیـوەنـدیکردن، کە رۆڵـێکی گرنگـیان لە رۆشنـبیریی منـداڵان هـەیە. دەرکەوتـنی زاراوە گـەلـێکی وەکـو: جیهـانی گـریمانـەیی و گۆمەڵگـای گـریمـانەیی، رۆشنـبیرییەکی بێ سـنوور، لە جـیهـانێکی بێ سـنووردا، گـەلێ بەرەنگـاری رووبـەڕووی رۆشنـبیریی منـداڵان بوونەتـەوە. تـرس و مەتـرسییەکی زیـاتر رووبەڕووی ناسنامەی رۆشنـبیری منـداڵان بوونەتەوە، لە بەردەم دایکـان و باوکـان و مامۆستایان و ئەو کەسانەی کە منـداڵان رۆشنـبیر دەکەن. هەنـدێ وایـان پێ باشە کە رۆشنبیریی منداڵەکـانیان سـنووردار بکـرێت، بۆ رەوینەوەی ترس و مەترسییەکان لەسەر ناسنامەی رۆشنـبیریی رەسەنی منداڵان، لە چوارچێوەی هێنانەدی ئاسایشی هـزری منداڵان، کە لە جیهانی ئەمڕۆدا، بە پێویستییەکی زۆر پێویست دەزانن، بۆ رووبەڕووبوونەوەی گەلێ بەرهەڵست و هەڕەشە، کە بریتین لە بڵاوبوونەوەی بیری تونـدڕەوی و دەمارگـیری و رەگەزپـەرستی و تـیرۆریستی. بـۆیە رۆشنبیریی منـداڵان لە چـوارچـێوەی ئاساییشی هـزریـدا، لە گرنگـترین ستراتیژییەکـانی رووبەرووبـوونـەوەی بەرنگـارییەکان دایە. پێویستە ئەو میکانیزمـانەش بە وردی دیاری بکـرێن، کە دەکرێت بە کرداری و ئەرێنی لە بواری رۆشنبیری منـداڵاندا جـێبەجێ بکـرێن. تا بتوانن لەگـەڵ گۆڕانکارییەکان و پێشکەوتنەکانی سەردەمەکەیانـدا دەربەرن، کە یارمەتی گەشەکردنی هـێنانـەدی ئەمانجەکـانی رۆشنبیریی منـداڵانی کوردمان دەدەن.
بێگومان لە ئەمڕۆدا هـیچ کۆمەڵگایەک ناتـوانێت، شوورەیەک بە دەوری خۆیـدا بکێشێ و بە داخـراوەیی بـژی. چونکە رۆشنبیریی کلۆباڵیزمی، هەرەسی بە هەموو سنوورەکان هـێناوە. فـرە رۆشنبیری و لەیـەک نزیکـبوونەوەی نەتـەوەکـان، یەکـێکە لە سیـما و لە دیـاردەکـانی ئـەم سەردەمـە (سـەردەمی جـیهانگـیری) هـەر نەتـەوەیەک وەردەگـرێـت و لێی وەردەگرن. دەبا هەموو پەنجەرەکـانی ماڵەکەمـان بۆ هـاتنە ژوورەوەی رۆشنبیریی بەسوود بخـەینە سەرپشـت، کە بەقـەی هـەڵمـژینی هـەوای پـاک پێـویستە بۆمـان.
منـداڵان لە تەمەنێکی بچـووکـدا، کە فێری هەمەچەشنەیی و جـیاوازی رۆشنبیری دەبن. لە رێی فـرە رۆشنبیرییەوە. تەنیا فـێری ناسـینی جیهـانی دەوروبەریـان و جـیاوازییەکان نابـن، بەڵکو ناسنامە و پێگـەی خۆشـیان لە کۆمەڵگـای جیهانیـدا دەناسن و دەبـیننەوە.
مامۆستایـان رۆڵـێکی گرنگـیان لە رۆشنبیریکـردنی منـداڵان هـەیە، ئەوانـن کە دەتـوانن شێوەی نەوەی داهـاتوو دیاری بکەن. پێویستە بە رۆشنـبیری خۆشەویستی و لێبووردن و یەکسانی و یەکـتری قـبووڵکردن و رێزگـرتن لە هـزر و لە را و لە بۆچوونی جیاوازی کەسـانی تـر پەروەردەیـان بکەن. بۆ ئـەوەی نەوەیـەکی دروسـتـیان لێ بێـتە ئـاراوە.
بمانەوێ و نەمانەوێ، لە ئەمڕۆدا زۆربەی منداڵان رۆژانە، لە رێی پرۆگرامە داڕێژراوە ئەلیکترۆنییەکانەوە، گەلێ لە جۆرەکانی رۆشنبیری بەسەر دەکەنەوە. کە بوونەتە هـۆی دەوڵەمەنـدی لایەنی زانست و زا یارییان. هەیانە لەگەڵ رۆشنبیری کۆمەڵگای کوردیمان گونجـاون. هـەشـیانە ئاسـۆیـەکی فـراونـتر لە بـەردەم منـداڵانـدا واڵادەکـەن بـۆ زانیـنی جـیاوازی رۆشنـبیریی گەلانی جـیاواز لە زمـان و جلوبەرگ و خواردن و داب و نەریت.
خێزانەکان بەرپـرسێـتی پەروەردە و رێنمایی و چاودێریی منداڵانی بچـووک هەڵـدەگرن.
فـرە رۆشنبیری، لە باخچەیەکی گوڵ هەمەڕەنگە و هەمەچەشنە دەچـێت، کە هەر جـۆرە گوڵـێک رەنگ و جـوانی و بۆنی خۆی هەیە، سەرجەم پێکەوەش، بوونە بە باخچەیەکی رەنگـینی جـوان و قەشەنگ و دڵگـیر و بۆن و بەرامە خۆش. لە پەلکەزێـڕینەی حەوت دەچـێ، کـە هـەر رەنگـێک لە رەنگەکـانی جـیاوازە و جـوانی خـۆی هـەیە، کە پێکـەوە لەسەر سنگی ئاسمانـدا، کەوانەیـەکی رەنگـینی جـوانی ئەفـسوونـاوی پێـشان دەدەن.
با لە منداڵییەوە منداڵە چاوگەشەکانی کوردمان، بە فـرە رۆشنبیری رابهێنین، ناسنامەی رەسـەنی رۆشنـبیری کوردیـشمان لایـان شـیریـن بکـەین، تـا پارێـزرگـاری لـێـبکەن.
رەزا شـوان: ٩/ سێپـتەمبەر/ ٢٠٢٠




دایکـێکی دلۆڤـان و بەخـشـندە … و: رەزا شـوان

چـیرۆکێکی کارتێکەرە دەربارەی سۆز و دلۆڤانی و بەخشندەیی دایک. لاوێک چیرۆکی خۆی دەگێڕێتەوە، پەشیمان دەبێتەوە لەو دڵڕەقییەی کە بەرانبەر دایکی کردی، ئەم لاوە دەڵێ: دایکم یەک چاوی هەبوو، هەر لەبەر ئەوەی کە چاوێکی هەبوو رقـم لێی دەبۆوە. حەزم ناکـرد کە لەگەڵ هـاوڕێکانمـدا بیبـینم، تا گاڵـتە بە چـاو و بە رووخـساری نەکـەن.
حـەزم ناکـرد کە بـۆ هـیچ شـوێنـێک لەگـەڵـمدا بێ. تـا کەس لەگەڵـیـدا نەمبـینێ، چونکە لە بـەردەم هـاوڕێکـانمـدا شەرمـەزاری دەکـردم.
دایکم لە چێـشتخانەی ئەو قوتابخانەیەدا کاری دەکرد، کە لێی قوتابی بووم و دەمخوێنـد. چـێشـتی بـۆ قـوتـابییەکان و مامـۆسـتاکـان دەکـرد. رۆژێکـیان هـات بـۆ پـۆلەکـەمـان بـۆ دڵنیابـوون لە ئاستی خوێندنـم. لە بەردەم هـاوڕێکـانم هەستم بە شەرمەزاری کرد. دوای ئەوەی کە رۆیی، هـاوڕێکـانم پێکـەنین و وتیـان: هـەی هـەی دایکت یەک چـاوی هەیە.
زیاتر و زیاتر رقـم لێی بۆوە، بۆیـە پێـم وت: جـارێکی تر نەیەیت بۆ لام و بۆ پـۆلـەکەم، چونکە لە بـەردەم هـاوڕێکانمـدا، بە هـۆی شێوەی چـاوتەوە، زۆر شەرەمەزارت کـردم. بەڵام ئـەو گـوێی لێـنەگـرتـم و وەڵامی نـەدامـەوە.
گەورە بووم، دایکم بەجـێهـێشت و رۆییـم بۆ شارێکی دوور. لەوێ ژنم هـێنا و منداڵمان بـوو. ژیـانێکی خۆشـمان هەبـوو، ژنەکـەم و منـداڵەکـانم خۆشـدەویـست. هـیچ هـەواڵ و شتـێکـم لە بـارەی دایکـمەوە نـەدەزانی و نەشمـدەویـست کە بیـزانـم.
رۆژێک لە ناکاودا، دایکـم هـات بۆ سەردانیم، بێ ئەوەی کە بزانـم و ئاگاداربـم. بۆ ئەوە هـات کە مـن و بـووکـەکەی و نەوەکـانی ببیـنێت. بـەڵام نەمهـێشت بێـتە ژوورەوە و پێ بە ماڵەکـەمـدا بکـات. منـداڵەکـانم لە بـەردەم دەرگـادا پێ پێکـەنـین.
هـاوارم بەسەریـدا کرد و پێم وت: بۆ هـاتووی بۆ ئێرە. بۆ ئەوەی منداڵەکانم بترسێنیت؟ هـەر ئـێستا لـێرە مەمـێـنە و دووربکـەوە.
دایکـم لە ماڵەکەمان دەرکـرد. پێی وتـم: رۆڵە گیـان ببـوورە، نەمـزانی و بە هەڵـە رووم لەم ناونیـشـانە کـرد.. دایکـم گەڕایـەوە بـۆ شـارەکەی و بـۆ مـاڵە کۆنـەکـەی خـۆی.
رۆژێک لەو قوتابخانەیەی کە قوتابی بووم لێی، نامەیـەکـم بۆ هـات. بانگـیان کـردم، بۆ بەشداریکردن لە ئاهەنگێکی خێزانیدا. درۆم لەگەڵ ژنەکەمـدا کرد، کە بە کارێک دەڕۆم بۆ شوێنێک. رۆیـشتم بۆ ئاهـەنگەکە و هاوڕێکانـم بیـنی. لە دوای ئاهـەنگەکە رۆیـشتم بۆ ماڵە کۆنەکەمان، کە من و دایکـم لەوێـدا دەژیـاین. تا شێوەی ماڵە کۆنەکەمان ببـینم. بەڵام دایکم نەبیـنی! هاوسێکان پێـیان وتـم، دایکـت مـرد. بە هـیج کـلۆجـێک بۆ مـردنی دایـکـم خەمبـار و دڵتـەنـگ نەبـووم.
هـاوسـێکان وتـیان: دایکـت ئەم نامـەیەی لە لای ئێـمە جـێهـێشتووە، وتی هەر کـاتێک کـوڕەکەمتـان بیـنی، ئـەم وەڵامـەی بـدەنێ.
نامەکـەم وەرگـرت و کـردمەوە، دایـکم لـە نامەکەیـدا ئەم قـسانـەی بۆ مـن نووسیـبوو:
کـوڕی شـیریـن و خۆشـەویستم، خۆشـم دەوێـی. ببـوورە کە بێ ئـەوەی بـزانیـت، هـاتم بۆ ماڵەکەتـان تا بتبـینم. ببـوورە گەر منـداڵەکانت لـێم ترسابـن، چونکە چـاوێکـم هـەیە. ببـوورە کە زۆر جـار لـە ژیـانتـدا شـەرمـەزارم کـردووی. لـە هـەمـوو شتـێکـم ببـوورە.
بەڵام دەمەوێ ئـەم راستیـیە بـزانیت: کوڕی خـۆم، کاتێک کە منـداڵـێکی بچـووک بووی، کارەساتێکت بەسەر هات و چاوێکت لەدەست دا. منیش وەک هەر دایکـێک، یەکـێک لە چاوەکانی خۆمم بە تۆ بەخـشی. چونکە حەزم نەکرد کە بە تەنیا چاوێکەوە گەورە ببیت. بەڵی یەکێک لە چاوەکانی خۆمم پێشکەشت کرد. تا کوڕەکەم بە چاوێک لە چاوەکانی من لە جیهانی نوێ بـڕوانێت. کوڕە شیرینەکەم خۆشـتم دەوێ و هەموو کاتێک بیرت دەکەم.

لەگـەڵ خـۆشـەویسـتـیـمـدا بـۆت
دایکـت
ئای///// ئای، کە ئەم نامـەیەی دایکـم داخ و کسـپە و کەسەرێکی زۆری خـستە دڵمەوە. زۆر دایکـم خۆشـدەوێ. زۆر پەشـیمان بوومەوە، لەو دڵـڕەقـییەی کە بەرانبەر بە دایکم کـردم. بـەڵام لە دوای چـی؟ پەشـیمانیـیەکی بێ هـوودەیـە.
دایـک سـۆز و بەزەیـی و دلـۆڤـانی و هەمـوو شتـێکە.. پارێزگـاری لە دایکـتان بکـەن و هەرگـیز دڵـی مەشکـێـنن و مەڕەنجـێـنن.
هـیوادارم کە نامەکەم ببـێت بە پەنـدێک، بـۆ هەمـوو کـوڕ و کچـێکی لاو. تا بە باشترین شـێواز، رەفـتـار لەگـەڵ دایکـیـانـدا بکـەن.
رەزا شـوان
(*) ئەم چـیرۆکە بە کەمێک دەستکارییەوە، لە ئینگـلیزییەوە وەرم گـێڕاوە بۆ کوردی. ناوی نووسەریشی لەسەر نییە. ناونیشانەکەی لە دەقـە ئینگـلیزییەکەدا بەم شێوەیەیە:
(دایکـێکی یەکچـاو و کوڕەکـەی)
)One Eeyed Mother and Son(




لە نێوان پڕوپاگەندەی سیاسی و کرداری راستیدا … رەزا شوان

بڕوا ناکەم هیچ گەلێک لە جیهاندا، وەکو گەلی کوردمان، هێندە دڵپاک و خۆشباوەڕبن و وا بە ئاسانی بـڕوا و متمانە، بە زمـان لـووسی و بە بەڵـێن و بە قسەکانی زەوتکەرانی مافـەکـانیان و بـە داگـیرکەرانی نیشـتـمانە داگـیرکـراوەکانیان، بـە ئاسـانی بـڕوابکـەن و هەڵـبخەڵەتـێن و بکەونـە داوەوە. بەڵام بە داخـەوە لە کۆنەوە تا ئەمـڕۆش ئێمەی کورد چەندەهـا جار بە بەڵێن و بە قسەکانی داگیرکەرانی کوردستان بڕوامان کردووە و هەڵیان خەڵەتانـدووین. مێـژووشمان پـڕە لەم راستییە. ئەوەی کە جێی سوێ و داخـێکی زیـاترە ئەوەیە، کە ئێمەی کورد، هەرگـیز پەنـد و وانەمـان لە کـارەسات و لەو هەمـوو هـەڵە و شکستی و نەهـامەتییانەمان وەرنەگـرتـووین، مێـژوو دووبـارە و چەنـد بـارە بۆتـەوە و دەبێتەوە. خراپتر هەڵخەڵەتاوین دۆڕاویـن و تێکەوتوویـن. هەر وەکـو نە بـامان دیبـێت و نە باران. هۆی سەرکیش بۆ بەشێکی زۆری سەرکردە نابەڵەدەکانمان دەگەڕێتەوە، کە لە گەمە و لە هـونەری سیاسەت و لە شێوازی گـڤتوگـۆدا کۆڵەواربوون، نەزان بوون لە خوێندنەوەی وردی ناخی داگیرکەران و ئەو نیازە ژەهراوی و گڵاوەی کە لە ناخیان دان نەک لەسەر زمانیان.

سەرۆک وەزیـرانی پێشووی تورکیا، ئەحمەد داود ئۆغـڵۆ، سەرۆکی “پـارتی ئایـندە” لە رۆژی یەکشەمەی رابـردوو (٢٣/ ئاوگوست/٢٠٢٠) لە سەردانێکی فەرمیدا، بۆ شاری (وان) ی کوردستانی، لە باکـووری کوردستان دا، بۆ باگەشەکردن و بۆ نزیکبوونەوە و راکێشانی لایەنگیریی کورد بە لای خۆی و پارتەکەیدا. وتی”من ئەوە دەزانم، کە وانیش ئەوە رەتـدەکەنەوە کە پارتی داد و گەشەکـردنی دەسەڵاتـدار، سەرۆک شارەوانییەکـانی سەر بە پـارتی دیوکـراتی گـەلانیان لادان و بـڕواپێکراوی خـۆیان دانـانن بـۆ سەرۆکی شارەوانی، ئەو شارانەی کە پارتی دیموکراتی گەلان (هە دە پە) ی لایەنگـری کورد، لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی رابردوو، تێیاندا براوەبوون و زۆربەی دەنگەکانیان بەدەستهـێنا”
داود ئۆغڵو ئەوەشی وت:”هەمووان مافی ئەوەیان هەیە کە بە زمـانی دایکیان بدوێنن و بەکاریبهێنن” مەبەستیشی زمانی کوردی بوو. بێ ئەوەی ناوی زمانی کوردی بهـێنێت.
ئەحمـەد داود ئۆغڵو، وتیشی:”گەر بێتو تەنیـا کوردێکـیش، کـێشەی هاـوبەستەبـوونی هـەبێ، تورکیا ناتوانێت بحەسێـتەوە” بەڵام داود ئۆغـڵو لە میانەی قسەکـانی لە شاری وان دا، هـیج ئاماژەیـەکی بەوە نـەدا، کە هـەوڵی چـارەسەرکردنی کـێشەی کورد بـدەن.

داود ئۆغـڵو، جەختی لەسەر ئەوەش کرد، کە:”وڵاتەکەی بەهـێز نابێـت، گەر نەتوانێت هەمـوو کورد لە وان و دیاربـەکر و ئیستانبوڵ و تەنانەت لە سوریا و عـێراقـیشدا، لەبەرچـاو نەگـرێت” ئەم قسەیەی داود ئۆغـڵو، داناپێنانێکی راستە، بێگومـان ئەستەمە کە تـورک و فـارس و عـەرەب، لـە تورکـیا و ئێـران و عـێراق و سـوریادا، بتـوانن بـە ئاسوودەیی و بە ئاشتی بژین و پاڵی لێبدەنەوە، تا دان بە مافە رەواکانی کورد نـەنێن و کوردیـش نەبێـت بە خـاوەنی دەوڵـەتی سەربەخـۆیی خۆی، (دەوڵـەتی کوردسـتان). تا رۆژێک زووتر ئەم هـیوا و ئاواتە کورد بێتەدی. زووتـر تورک و فـارس و عـەرەب و کورد، دەتـوانن بە ئاشتی و ئاسوودەیی بژین و بحەسێـنەوە.
بەرپرسێکی باڵای پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) وتی:”دەکرێ لەسەر داواکەی داود ئۆغڵو، دەربـارەی بەکارهـێنانی زمانی کوردی جـێبەجێ بکرێ، دواتـریش راگـرتنی دانراوەکانی سەرۆک شارەوانییەکانی حکومەت لەسەر شارەوانییەکانی پارتەکەمان”
(ئەرۆڵ قاترچی ئۆغـڵو) کە مامۆستایەکی ناسراوی زانکۆیە و پەرلەمانێکی (هەدەپە) یە، لە پەرلەمانی تورکیادا، وتی:”خـوێندنەوەی ئەرێنـیمان بـۆ وتەکـانی ئـەم دواییـەی سەرۆک وەزیرانی پێشووی تورکیا، ئەوە ناگـەیەنێت کە پەیـوەندییەکی متمانـەپێکـراو ئێـمە بە ئـەوەوە دەبەسـتێ” ئـەرۆڵ ئۆغـڵو وتیشی:” بانگەوازەکـانی داود ئۆغـڵو، هەنگاوێکە، پێشوازی لێدەکەین، بەڵام لەم کاتەدا ئەوە بەس نییە، کە پەیوەندی لەگەڵ پارتەکەیدا بکەیـن، لە ئەنجـامی ئـەوەی، کـاتێک کە سـەرۆک وەزیـران بـوو، وەکـو دوژمنێکی کورد رەفتاری دەکرد، بە تایبەتیش لە کاتی هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی ساڵی (٢٠١٥) دا، کە داود ئۆغـڵو بەڵـێنی ئەوەی دا، کە ناوچـەی (شـوورە) ی مێـژوویی ناوەڕاستی شاری دیـاربەکـر دەکات بە ناوچەیەک لە شێوەی (تـۆلیـدۆی ئـیسپانی) لە کاتێکدا ئەم قسانەی کرد، کە ئەم ناوچەیە ـ ناوچەی شوورەی شاری دیاربەکر ـ لەژێر ئاگربـاران و بۆردوومانی سوپای تورکیادا بوو. خەڵکـییەکەی دەکـوژران، لەو کاتەدا ئەم قسانەی کرد ، هـەر وەکو هـیچ شتـێک لە ئارادا نەبێت. لە جیاتی ئەوەی هـەوڵێ کۆتـایی هـێنانی بەم شەڕە بـدایە” ئەرۆڵ ئۆغـڵو جەختی کردەوە وتی”ئێمە لە پارتی دیموکراتی گەلان، داواکاری تۆڵەکردنەوە نین، سەرەڕای هەموو ئەو کارەساتانەی لە رابردوودا روویان دا، دەمانەوێت لەگەڵ هەرکەسێکـدا بین، کە دیموکراسی راستیی لە وڵاتـدا دەوێـت. بۆیە لەوانەیە لە داهـاتوودا، هـاوکاری لە نێوان ئێمە و داود ئۆغـڵودا دروست ببێت، ئەوەش شتێکی باشە کە هەندێ سیاسەتمەداری کورد لە پارتەکەیدان”
پێشتریش داود ئۆغـڵۆ، بە تونـدی هـێڕشی کردە سەر ئەردۆگـان، لە لابـردنی سەرۆک شارەوانییەکـانی سـەر بە پـارتی دیموکـراتی گـەلان لایەنگـیری کـورد. کە بـە بـڕیـاری حکومەتە فاشستییەکەی ئەردۆگان، لە کۆی (٧١) سه‌روك شاره‌وانی كورد كه‌ سه‌ر به‌ پارتی دیموكراتی گەلانن، كه‌ له‌ ساڵی رابردوودا، له‌و شاره‌ كوردستانیانه‌دا براوه‌بوون و به‌ ده‌نگەکانی‌ خه‌ڵـكی سه‌ركه‌وتن. (٤٦) سـەرۆک شـارەوانی شارە کوردییەکـانیانی باکووری کوردستانیان لابـردن. زۆربەشیان بە تـوومەتی هەڵبەستراو زینـدانی کراون.

هەریـەکە لە (کەمـاڵ کلیچـدار)ی سەرۆکی پارتی گـەلی کۆمـاری تورکیا (جـەهـەپـە) و (عـەلی بابـاجـان) ی سەرۆکی پـارتی دیمـوکـراسی و پێشکـەوتـن (دەڤـا) ئەویـش ئـەو بەڵێنەی بە کورد دا، گەر بگەن بە دەسەڵات، دان بە زمانی کوردی و بە مافەکانی کورد لە تورکیادا دەنێن. زمانی کوردیش دەبێت بە زمانی خوێندن و نووسـین و بە زمـانێکی فەرمی لە تورکیا و لە باکووری کوردستان دا، کێشەی کورد چارەسەر دەکەن و ئاشتی رادەگەیـەنن. من پێمـوایە ئەم قسانەیان دروشمی بریقەدارن و قسەی رووتن، و قسەش ناچـێتە گیرفـانەوە، ئەگینا پارتی گەلی کۆماری تورکیادا چەنـد ساڵێک دەسەڵاتـداربوون، بەڵام پەیـڕەوی هەمان ئایدۆلۆژیای رەگەزپەرستی و بۆگەنی ئەتاتـورکی گۆڕبەگـۆڕیان لە دژی کورد پەیڕەوی دەکرد. کێ دەستی گرتبـوون گەر بیانویستایە کێشەی کـورد لە تورکیادا چارەسەربکەن؟ (عـەلی باباجـان) یش، کە وەزیـری دەرەوەی پێشووی تورکیا بوو ئەویش هیچ هەڵوێستێکی ئەرێنی ئەوتۆی بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کورد گەر تەنیا بە قسەش بوایـە نەبـوو. تا شـایـەنی باسکـردن بێ؟
کورد شەڕخواز نییە و هەموو کاتێک ئامادەی گفتوگۆ و چارەسەری ئاشتیانەی کێشەی کوردە. بەڵام داگیرکەرانی کورد ئەم هەڵـوێستییەی کورد بە لاوازی تێدەگـەن، هـەردەم لەگەڵ ئەو ئەقـڵێتییە کۆنەپەرست و لە خۆباییەدان، کە بە لەشکركێشی و سەرکوتکردن و رەشەکوژی کۆتایی بە کێشەی کورد بهـێنن، نکووڵیش لەوە دەکان کە کورد و کێشەی کوردیان هـەبێت. تا ئێستاش باجـێکی زۆری ئەم نکووڵیکردن و گەمـژەیی و دڕنـدەیی و ئەقـڵییەتە رەگەزپەرستییەیان داونەتـەوە.

هـەر کەس و لایەنێک گەر راست دەکـەن، ئامـادە کێشەی کورد چـارەسەر بکـەن، ئەوە ئـەرز و ئـەوە گـەز، هـیوادارین کە قسەکانی کەمال کليچـدار و عەلی باباجـان و ئەحمەد داود ئۆغڵۆ لە دڵیانەوە بێت و راست بکەن. نەک شەکریان لە سەر دەم بێ و ژەهـریان لە ناو دڵـیاندا بێ. گەر بە راستی پیـاون و خاوەنی بەڵـێنن، کـورد وتـەنی:”پیـاو سەری بـدۆڕێـنێ بەڵـێن نادۆڕێنێت” نەک تەنیا قسە و بەڵێنەکانیان پڕۆپاگەنـدە و بانگـەشەی سیاسی بن بـۆ هەڵـبژاردنی داهـاتوو و دووربن لە کرداری و لەڤجێبەجێکردن. گوێمان لە گەڵی قسە و بەڵێنی لەم شێوانە بووە. بەڵام کە گەیشتوون بە دەسەڵات بە پێچەوانەی بەڵێنەکانیانەوە، رەفـتاریان لەگەڵ کـورد و کێشەی کورد دا کـردوون، لە جـێی دانـان بە مافەکانی کورد و ئازادی و دیموکراسی و پێکەوەژیان، بە ئاگر و ئاسن و سەرکوتکردن و رەشەکـوژی کورد و ێـرانکردنی کوردستان و زیندانیکـردنی بە هـەزاران لاوی کورد، وەڵامی مافەکـان و داخوازییەکـانی کوردیان داونەتەوە. کە تا ئەمڕۆش درێژە بە هەمان سیاسەتی رەگەزپەرستییانن دەدەن. بۆیە ئێمەی کورد، هەقـمانە کە بە وتە و بەڵێنەکانی داود ئۆغـڵو و کەمـال کلیچـدار و عـەلی باباجـان بـڕوا نەکـەین یا بە گومـان بین. لەگـەڵ ئەوەشـدا رەشـبین نین و هـەردەم گەشبینین.

رەزا شوان
٢٤/ ئاوگوست/٢٠٢٠




چیرۆکنووسی ناسراوی منداڵان کۆرنیلیا فونکە … رەزا شـوان

لەپـاڵ نووسـەرە کلاسیکییەکـانی ئەڵمانیا لە بـواری ئـەدەبی منـداڵانـدا، کە لە دەرەوەی ئەڵمانیادا لە جیهاندا ناسراون و ناوبانگێکی باشیان هەیە. چەنـد ناوێکی تازە دەرکەوتن کە رێکـۆردێکی تازەیـان تۆمارکرد، لە بـواری زۆرتـرین ژمارەی فـرۆشتنی پەرتـووکی منداڵان دا لە جیهانـدا. لە سەرووی ئەم نووسەرە تازانەوە، ناوی کۆرنیلیا فـونکە دێت.
کۆرنیلیا فـونکە لە بواری نووسین بۆ منداڵانـدا دەرکەوت، جـیاوازی لەگەڵ نووسەرانی پێشتردا هەیە. فـونکە ریچکە شکـێنە و توانی ئەدەبی منداڵان لە ناوخۆییەوە بگەیەنێتە جـیهانی و بە سـەر بەربـەستی زمـان و بیـرۆکـە باوەکـانی ئـەدەبی منـداڵانـدا زاڵـبێ، کە لەو سەردەمـەدا باوبـوون. تا گەیـشتە ئـەوەی کە خانەکـانی بڵاوکـردنەوە جیهـانییەکانی پەرتـووک، کـێبڕکـێـیان لەسـەر کـڕین و مـافـی رێپـێـدانی وەرگـێڕان و چـاپـکـردن و بڵاوکردنەوەی پەرتووکەکانی دەکرد. کە لێی بکـڕن و مۆڵەتی وەرگـێڕان و چاپکـردنیان لێی وەربگـرن.
لە ئەمڕۆدا لە ئەڵمانیا، بایەخێکی تایبەتی و زۆر بە ئەدەبی منداڵان دەدرێ. بۆ نموونە تەنیـا لە ساڵی (٢٠٠٥) دا، (١٨٠٠) پـه‌رتـووكی هەمەجـۆرەی منـداڵانیان وه‌رگـێڕایه‌ سه‌ر زمانی ئەڵمانی، بەرانبەر بە وەرگێڕانی (٥٦٩) رۆمـان بۆ سەر زمـانی ئەڵـمانی.

چـیرۆکنووسی ئەڵمانی، خاتوو (کـۆرنیلیا فـونکە) یەکێکە لە چـیرۆکنووسە ناسراو و بەناوبانگەکانی جیهانی لە بـواری چـیرۆک و رۆمان نووسین بۆ منداڵان و بۆ لاوان.
کۆرنیلیا فـونکە، جێ پەنجـەی لە ئەدەبی منداڵانـدا دیارە. پەرتووکە چاپکراوەکانی بۆ منداڵان، وەریان گێڕاون بۆ سەر (٥٠) زمانی فەرمی جیهانی. زیاتر لە (٢٠) ملیـۆن دانە، لە هەموو جیهانـدا لە پەرتـووکەکـانی فـرۆشراون.
(كـۆرنیلیا ماریـا فـونكه‌) لە رۆژی (١٠/ دێسه‌مبه‌ر/١٩٥٨) له‌ شاری (دۆرسـتین) لە باکووری راین و ستفالیا لە ئەڵمانیا لەدایکبووە. باوکی ناوی (کارل هـاینز فونکە) یە دایکی (هـیلمی فـونكه‌) یە. خوشک و برایەکـیشی هـەیە.
کـۆرنیلیا فـونکە، کە منـداڵ بوو حـەزی لە وێنەکێـشانی خەیـاڵی و فـانتـازی دەکـرد. قوتابخانەی بنەڕەتی و ئامادەیی لە شاری( دۆرستین)ی زێـدی لەدایکـبوونی تەواوکرد.
بۆ درێژەدان بە خوێنـدنی باڵا، رووی لە شاری (هـامبۆرگ) کرد. بڕوانامەی دپلۆمی لە لە پەروەردەدا وەرگرت. ماوەیەک وەکو نەخشەساز و ێنەکێش، نەخشەی دروستکردنی مێـزی دەکـێشا و وێنـەی بۆ پەرتـووکی منـداڵان دەکـێشا. دوایی بۆ مـاوەی (٣) ساڵ، لە پەیمانگای هامبۆرگ، بوو بە مامۆستای وانەبێژ و هونەری شیکاری و روونکردنەوەی وێنـەی دەوتـەوە.
لە دواییدا وەکو وێنەکێشێکی شیکاری، وێنەی پەرتووکی منداڵانی دەکـێشا. هەر لێرەوە خۆلیـای ئەوەی کـەوتە سەر و بڕیـاری دا، کە چـیرۆک بـۆ منـداڵان بنووسێـت. رووی لە جیهـانی ئەدەبیاتی منـداڵان کـرد و بە شێوازێکی تـازە، دەستی بە نووسـینی چـیرۆک بۆ منـداڵان کـرد و بـڵاوی کـردنەوە.
ماوەیەکـیش لە کۆمەڵەیەکی خـێرخوازیدا، وەکو خـۆبەخـشێک گـرنگی بە منـداڵان دەدا.
کاری دڵدانەوە و خۆشی خستنە دڵی منداڵانی پەنابەران و منداڵانی قوربانیانی شەڕ بوو.
کۆرنیلیا فونکە حەزی دەکرد کە ببێت بە (فـڕۆکەوان) بەڵام لە دواییدا پلانەکەی گۆڕی و رووی بـواری نووسین کـرد. ماوەیەکـیش وەکو وێنەگـرێکی فـۆتـۆگرافی کاری کرد.
فـونکە لە زانکۆی هامبۆرگ درێژەی بە خوێنـدن دا و لە ساڵی (١٩٧٩) دا، بڕوانامەی باکالۆریـۆسی لە بەشی زانستی شـێوازی وانـەوتنـەوە وەرگـرت.
هێشتا بە تەواوی خۆی یەکلایی نەکردەوە و بڕیاری ئەوەی نەدا، کە لە کوێ کار بکات و ببـێت بە فەرمانبەر.. بۆیە بـڕیاری دا کە بچـێت بەشداری لە کۆرسـێکی تر بکـات. وا رێکـەوت ئەم کـۆرسە بە دڵی فـونکە بوو، دەربـارەی وێنـەی شیکاری پەرتـووک بوو.
هـۆگری و خولـیای چـیرۆک نووسینی بۆ منـداڵان، زاڵـتربـوو بەسەر خولیاکـانی تـریدا.
لەپاڵ حـەزی نووسینی بۆ منـداڵان، سیناریـۆی بۆ زنجـیرە درامای تەلەفـزیۆنی (حه‌وت ئەستێرە) نووسی. دواتـریش چەنـدین سیناریـۆی تری بۆ دراماکان نـووسی.
فـونکە بە نووسیـنی چـیرۆکی (گـەورەی دزه‌كـان) كه‌ له‌ ساڵی (٢٠٠٠) دا نـووسی و چاپیکرد و لە ئەڵمانیادا بڵاوی کردەوە. لە ساڵی (٢٠٠٢) دا وەریان گێڕایە سەر زمانی ئینگـلیزی و لە ئەمریکـا و وڵاتانی ئەوروپـادا بڵاوبـۆوە. ئەم چـیرۆکە باس لە منـداڵانی سەر شەقـامەکانی شاری (ڤـینیسا) ی ئیتـاڵیا دەکات، کە سەرکردەیەیەکی رەفـتار و خوو نامـۆ سەرکردایـەتی دەکـردن. تا ئێـستا ئـەم چـیرۆکەی وەریـان گـێڕاوە بـۆ سەر (٢٣) زمـانی جیهـانی. بۆ مـاوەی زیـاتر پێـنج مانگ لە ئەمریکـادا، لە سەرووی لیـستی ئـەو پەرتـووکـانەوە بوو، کە زۆرتـرین ژمـارەی لێ فـرۆشرا. ئەمەش بـووە هـۆی ناوبـانگ دەرکردنی کۆرنیلیا فـونکە و بـووش بە هـانـدەرێکی باش بۆ ئـەوەی کە فـونکە درێـژە بە نـووسینی چـیرۆک و رۆمـان بـدا، بە تایبەتـیش چـیرۆک بـۆ منـداڵان.

لە ساڵی (٢٠٠٣) دا، چیرۆکی (دڵی مه‌ره‌كه‌ب) ی نووسی و چاپیکرد. هەر لەو ساڵەدا، وەریان گـێڕایە سەر زمـانی ئینگـلیزی و لە ئەمریکـا و ئەڵمانیا و بەریتانیا و کەنـەدا و ئوسترالـیا و چەنـد وڵاتێکی تر بڵاوکـرایەوە. هەموو چیرۆکەکانیشی وەریان گێڕاون بۆ سەر زمانی ئینگـلیزی. هـۆگر و خوێنەرێکی زۆری منـداڵان و مێـردمنـداڵانیان هـەیە.
لە ساڵی (٢٠٠٤) رۆمانی (سواره‌ی ئەژدیهـا) ی نووسی و چاپیکرد و بڵاوی کردەوە.
کۆرنیلیا فـونکە لەگەڵ (رۆڵـف فـونکە) ی هاوسەری و کچەکەی و کوڕەکەیدا، کۆچیان بۆ ئەمریکا کرد.. لە ساڵی (٢٠٠٦) دا، هاوسەرەکەی بە نەخۆشی شـێرپـەنجـە کـۆچی دوایی کرد. و کۆرنیلیا فونکە و هەردوو منداڵەکی بۆ یەکجاری لە ئەمریکـادا مانەوە. لە شاری (لـۆس ئەنجـلس) لە ویلایـەتی کالـیفـۆرنیا، لە ماڵـێکی پـڕ لە پەرتـووک دەژیـن. تەمەنی فـونکە لە ئێستادا (٦١) ساڵە.. بەردەوامە لە نـووسیـنی چـیرۆک و رۆمـان.
کۆرنیلیا فـونکە پێی وایە، کە هەرگـیز چـیرۆکەکان کۆتاییان نایات. لە لاپەڕەی یەکـەمدا دەست پێدەکرێن و لە دوا لاپـەڕەدا کۆتـاییان دێت. پەرتووکەکـانیش لە ئامێزیـان دەگرن. بـەڵام چـیرۆکەکـان درێـژەیـان هـەیە و کۆتـاییـان نایـات.
تا ئێستا کۆرنیلیا فـونکە، زیاتر لە (٤٠) پەرتووکی چیرۆک درێژی بۆ منداڵان و رۆمان و چەنـدین سینارێـۆی بۆ زنجـیرە درامـا تەلەفـزیۆنییەکان نووسـیوە. ئەمانەی خـوارەوە نـاوی هەنـدێک لە پەرتـووکەکـانێـتی:
١ـ زنجـیرەی (راوكه‌رانی تارمـایی).
٢ـ زنجـیرەی (مـریشکە کـێوی).
٣ـ سیانەی (دڵی مه‌ره‌كه‌ب ٢٠٠٠،خوێنی مه‌ره‌كه‌ب ٢٠٠٥،مردنی مه‌ره‌كه‌ب ٢٠٠٧)
ئەم چیرۆکە کـراوە بە فـیلمی سینەمایی.
٤ـ لە پشت پەنجـەرە ئەفـسووناوییەکـانەوە (١٩٨٩).
٥ـ دوو جـادووگەری دڕنـدە (١٩٩٤).
٦ـ شازادە ئێـزابیـلا (١٩٩٧).
٧ـ سوارەی ئەژدیهـا (١٩٩٧).
٨ـ هـاوڕێ قەڵەوەکـان (١٩٩٨).
٩ـ میـک و مـو لە رۆژئـاوای دڕنـدەدا (٢٠٠٠).
١٠ـ گـەورەی دزەکـان (٢٠٠٠) له‌ ساڵی (٢٠٠٦) دا، كـرایه‌ فـیلمی سینه‌مـایی.
١١ـ سوارێـکی نامـۆی بێـناو (٢٠٠١).
١٢ـ زۆرترین بـرایـانی دڕنـدە لە جـیهانـدا (٢٠٠٤).
١٣ـ میـک و مـو لە ئـاسمانی دەرەوەدا (٢٠٠٤).
١٤ـ ئـەو لە بـەردە (٢٠١٠).
١٥ـ روونـاکی مانـگ (٢٠١٢).
١٦ـ سوارەی تارمـایی (٢٠١٢).
١٧ـ چەقـاوەسووکـانی هـاویـن.
١٨ـ سەرجەم پەرتووکە چاپکراوەکانی لە چـیرۆک و رۆمانەکان لە (٤٠) پەرتووکن.
کـۆرنیلیا فـونکە، وێنەکـێـشێکی باشیس بـوو، چەنـد پێشانگـایەکی وێنەشی کـردەوە.
شایەنی باسیشە کە تا ئێـستا، کۆرنیلیا فـونکە، چەنـدین خەڵاتیـان لەسەر چـیرۆکەکانی پێـشکـەش کـردوون. لەوانـەش: خـەڵاتی بـەرزی میـدالیـای خـاچی ئەڵـمانی، خـەڵاتی مـانگـا خوێنەرەکە، خەڵاتی پەرتـووکی ئینجـیلی. خەڵاتی فانتـازی لە شاری فـیسلان ـ ئەڵمانیا. چەنـد خەڵاتێکی دیکەش، کە لە لایەن کۆمپانیـیەکانی چـاپ و بڵاوکردنەوە و سینەماوە پێـشکەشیان کـرد.
لە ساڵی (٢٠٠٥) دا گۆڤـاری (تایـم)ی ئەمریکی، کە سەد کەسایەتی ناوداری جـیهانی هەڵبژار، کە لەسەر ئاستی جیهانیدا، کاریگەریان هەبوو لەو ساڵەدا، یەکـێک لەو سەد کەسانە خاتـوو کۆرنیلیا فـونکە بـوو.

رەزا شـوان
نەرویـج: ١٨/ ئاوگوست /٢٠٢٠
(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوودم لە چەند سایتێکی ئینگلیزی و نەرویجی وەرگرتووە.




بـووکە سەمـاکەرە (داوه‌ڵ) .. رەزا شـوان

لە کۆنەوە تا ئەمڕۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤ باڵندەکان، لە نێوان شەڕ و ئاشتیدا جیاوازی هەیە، مرۆڤ حەزدەکا خۆی لە باڵندە دەنگخۆش و رووخـسار جـوان و پەڕ رەنگینەکان نزیک بکاتەوە، گوێ لە دەنگی خۆشیان بگـرێ و بە بینینیان دڵخۆش و چاومەست ببێ. وەکو: کەو، بولبول، کەناری، چۆلەکە، تووتی، تاوس، کەڵەشێر، قەتی، قوڵنگ،… هتد. هۆنراوەنووسان و چیرۆکنووسان بە سەدان هۆنراوەیان بەسەر جوانی و دەنگخۆشی و پەڕ رەنگینی و فڕینی ئەو باڵندانەدا هەڵداون، یا کردوویانن بە پاڵەوانی سەدان چیرۆکی خەیـاڵی بـۆ منـداڵان.. یا بەسەر ئازایـەتی و بـەرزی فـڕینیان، هـۆنـراوەیان هـەڵـداوە و کردوویانن بە پاڵەوانی چـیرۆکی خۆش بۆ منـداڵان، لەوانەش: هەڵـۆ و بـاز و شەهـێن. هەشیانە مـرۆڤ لە کاتی تۆوکـردن و بەرگـرتنی بـاخ و بێـستانـدا، خۆشیی پێـیان نایات، لەوانەش: قەلـەڕەش و کونـدەپـەپوو، کـۆلارە، ریشـۆڵە، داڵ.
مرۆڤ گەلێ باڵندەش بەخـێو دەکات لە پێناوی گۆشتەکەی و هـێلکەکەی و پەڕەکەشی، لەوانەش: مـریشـک، کەڵەشـێر، عـەلەشیش، قـاز، مـراوی، وشـترمل.
هەشیانە لە کاتی تـۆوکردنی دانەوێـڵە و بەروبووم و پێگەیشتنی بەری باخ و بێستان و رەزدا، زیـان بە جووتیـارەکان دەگەیەنن تـۆو و بەروبـوومی کشتوکـاڵەکانیان دەخـۆن، لەوانەش: قەلەڕەش و ریشـۆڵە و چۆلەکە.. بێجگە لە باڵندەش کوللـە زیانێکی زۆر بە دانـەوێڵـە و بەروبـوومی بـاخ و بێـستان دەگەیـەنێـت.
جووتیارانی بەرچاوتـێر و باڵندەدۆست، باڵندەکـان بە هاوباشیان دەزانـن، کە مافـیان بە زەوییەوە هەیە. لە کوردستان دا، جووتیارانمان بەرچـاوتەنگ و قـرچۆک نین، لە کاتی تۆوکـردنی دانەوێـڵەدا، بـڕێکی زیـادەش دەڕژێـنە سەر زەوی و دەڵـێن: ئەمەش بەشی باڵندەکـانە.. کە گـوزارشتە لە خۆشەویستییان بۆ باڵنـدەکان.
لە هـۆنراوەیەکی زۆر کۆنـدا، کە دەگەڕێتەوە بۆ چـاخی باوباپیرانمان، جووتیارەکان لە کاتی تۆوکردنی گەنـم و جـۆدا، بە گـۆرانی و بە زەردەخـەنە و رووخۆشییەوە، دەڵـێن:
چنگـێک بۆ کرمەکـان.. چـنگێ بۆ قەلەڕەشەکـان.. چـنگێ بۆ ریشۆڵە چۆلەکەکان، سێ چـنگـیش بـۆ شـین بـوون.
چـەکی مرۆڤـیش لە شەڕی دژ بە باڵـندەکان، چەکـێکی کوشندە نییە و هیچ ئەزێتێک بە باڵندەکان ناگەیەنێ، تەنیا بۆ ترسانـدن و دوورخستنەوەیانە، لە بـاخ و بێستان و رەز و مەرەزەی برنـج و گێڵگەکانیانە، واتا شەڕێکی بە قەستییە. ئەو چەکـەی کە مرۆڤ لە دژی باڵندەکان بەکـاری دەهـێنێت، بە کوردی پێی دەڵـێن (بـووکە سەمـاکەرە).
لە زمـانی کوردیـدا، ئەم وشانە هـاومانن (بـووكه‌ سه‌مـاكه‌ره‌، داوەڵ، داهـۆڵ، بـووکە تـرسێـنەر) لە زمانی ئینگـلیزی پێی دەڵێن (سـكـارۆ) لە زمانی عەرەبیش (الفـزاعـة).
بـووکە سەمـاکەرە چیـیە و لە چی دروست دەکـرێ؟
شێوە کلاسیکییەکەی بووکە سەماکەرە، کە تا ئەمڕۆش بەکاردەهێنرێ، بە تایبەتیش لە لادێیەکانی کوردستان دا بریتییە لە بووکەڵەیەکی باڵابەرز لە شێوەی بەژنی مرۆڤ دایە، کە لە دار، یا لە قامیش، یا چـیلکە و پـووش ق قەسەڵ، قەوارەکەی دروست دەکـرێت و لە شێوەی دەموچاوی مرۆڤیش دەموچاوی دەنەخشێنن. بە زۆری لە دوو دار لە شێوەی (خـاچ) بە یەکەوە دەبەسترێن، سەرێکی دارە درێـژەکە لە زەوی دەچەقـێنرێ، دارەکەی تر، کە لە شـێوەی باڵ کـراوەی مـرۆڤ دایـە. کراسـێکی کـۆنی رەنگـاوڕەنـگی کچـانەی لەبەردەکەن و بە پـەڕۆ و پـاڵ دەیـڕازێننەوە. دەسـماڵـێکی تەنکـیشی لەکـۆڵ دەکـەن، لە نـاوەڕاستی بـاخ و بێـستان و رەز و مـەرزە و کێـڵگـەدا دایـدەنـێن، لـە دوورەوە وەکـو شـێوەی کچـێکی باڵابـەرز دیـارە. کە بـا لـێی دەدا، دەکـەوێتە جـووڵە و دەسـماڵـەکەی و جلەکـانی دەشەکێنێتەوە، بە شێوەیەکیش دایـدەنێن کە بە هـەموو لایەکـدا بسـووڕێتەوە. کە باڵندەکـان دەیبـینن وا هـەست دەکـەن کە مـرۆڤـێکی راستیـیە، بـۆیـە لـێی دەتـرسن و دووردەکـەونەوە. بـەڵام قـەلـەڕەش و چـۆلەکـەکان زیـرەک و وریـان، زۆری پێـناچـێت، تێدەگەن کە بـووکە سەماکەرە، بووکێکی راستی نییە و قەستینەیە، ترسیان لێی دەشکێ و لەسەر سەری و باڵەکانی بووکە سەماکەرەکەدا دەنیشنەوە. مەرجێکی قورخکراویش نییە، کە بـووکە سەمـاکەرە، هـەر لە شـێوەی مێـینەدا بێت، دەشـێش لە شـێوەی کـوڕدا دروست بکـرێت و بە جلوبـەرگی کوردی کـوڕانە بـڕازێنرێتەوە.. شایەنی باسیشە هـەر نەتـەوەیـەک شـێوەی جـیاوازی بـووکە سەمـاکەرەی تایبـەت بـە خۆیـان هەیـە، کە بە جلوبـەرگی نەتەوایـەتی تایبەتی خۆیـان، بـووکە سەمـاکەرەکانیـان دەڕازێنـنەوە.
لە ئەمڕۆدا، بـووکە سەمـاکەرە، بووە بە هـێمایەکی گـرنگی کولتووری گەلێ لە گـەلان. لە بەشێکی زۆری وڵاتـان دا، ساڵانە لەژێـر ناوی (بـووکە سەماکەرە) دا، جـوانتریـن و خۆشترین کەڕنەڤـاڵی خـۆشی و شادی سازدەکەن و چەنـدین جـۆری جـوان و رازاوەی بـووکە سەماکەرە پێشاندەدەن. بووە بە بەشێک لە کولتوور و داب و نەریتیان. ئەوەش بە بیردێنـنەوە، کە مـرۆڤ ئازاری باڵندەکان نادات، بەڵکو تەنیا بۆ دوورخستنەوەیان لە بەرهـەمە کشتوکاڵیـیەکانیان بـووکە سەمـاکەرە بەکـاردەهـێنن.
مـێژووی دروستکـردنی بـووکە سەمـاکەرە:
دەڵـێن، بۆ یەکەمـین جار لە مێـژوودا، فەرعەونییەکان “میسرییە کۆنەکـان” چەند سەد ساڵێک لە پێش زاینیدا، بووکە سەماکەرەیان داهێنا. بەڵام من پێموایە کە گەلئ کوردمان یەکەمین گەلە لە جیهـانـدا کە بۆ یەکەمین جار، بـووکە سەماکەرەیان داهـێناوە. چونکە یەکەمین دێی کشتوکاڵی لە جیهانـدا کـورد دروستی کرد کە دێی (چه‌رمو)ە، کە دەکەوێتە باکـووری شاری (چەمچـەماڵ ) لە باشـووری کوردستان، کە تا ئەمـڕۆش شـوێنەواری ئەم دێیـە کوێـرەوە نەبـووە. مێـژووەکەشی بـۆ نـزیکەی دە هـەزار سـاڵ بـەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە. دوور نییە کە بـۆ پاسکـردنی گەنـم و جۆیەکـانیان لە مەل و باڵنـدە، بووکە سەماکەریان داهـێناوە و بەکـاریان هـێناون. کە لە دار و قامیش و گەڵای دار دروستیان کردووبێ و پێـستی ئاژەڵـیان لەبـەر کـردووبێ.
گریکەکـانيش”یـۆنانیـیە کۆنـەکـان” لە داری ئەسـتوور، لـە شـێوەی پەیـکەری مـرۆڤی ئەفـسانەیی (پـریـاپـۆس) یان دروست کـردووە، کە بە شـێوەیەکی ناشیرین و بە رەنـگی سـوور بۆیـەیان دەکـرد، تێڵایـەکی داریشـیان بە دەستیـیەوە دەگـرت، تا زیاتـر باڵـندەکان لـێی بتـرس و لە کێڵگە و باخ و بێستانەکان دووربکـەونەوە.
ژاپۆنییەکانیش، بـووکە سەماکەریان بـۆ پاسکردنی مەرەزەکانی برنـج دروست کـرد، کە بـریتیـبوو لە راژەیـەکی دار یا لە قـامیشێکی درێـژ، کە لە نـاوەڕاستی مەرەزەی بـرنجـدا دەیانجەقـانـدن، بـە قـەدی راژەکـان و قـامیشەکانـدا، لاشـەی ئـاژەڵی تـۆپیـوی بـۆگـەن یا ماسی بـۆگەنکـردوویان هەڵـدەواسی، کە بـۆن بـۆگەنییەکی زۆریان لـێوە دەهـات، لەبەر بۆنی ناخۆشی بۆگەنی ئەو لاشانە، باڵندەکان لە مەرزەکان دوور دەکەوتنەوە. بە بـووکە سەماکەرەشیان دەوت ” کـاکـاشی” کە واتـاکەی بە ژاپـۆنی “بـۆن بۆگـەن” دەگـەیەنێت. بەڵام لە دوای سەردەمـانێک، لە شێوەی مـرۆڤ، لە دار و پـووش بـووکە سەماکەرەیان دروستکـرد و شەپـقـەیان لەسـەری دەکـرد، هـەر هەمـان نـاوی پێـشوویـان پێی دەوت، بـەڵام بـۆنی بـۆگەنیـیان لێـوە نەدەهـات.
جووتیارانی ئەوروپـاش، لە سەردەمەکانی ناوەڕاست دا، کە هێشتا فـێری دروستکردنی بـووکە سەماکەرە نەببوون. بۆ پاسکـردنی بـاخ و بێستان و کێڵگەکانیان، لە باڵـندەکان، منـداڵانیان بە کرێ دەگرتن، هەر منداڵێک تـوورەکەیەک بەردی لە مـل دەکرد، بە نـاو و بە قەراغی کێڵگەکاندا دەسووڕانەوە، هاواریان دەکرد و کشەیان دەکرد، هەر باڵندەیەک نزیک بوایەتەوە، بۆ دەرکردن و دوورخستنەوەی، بەردیان تێی دەگرت و دەیان ترساند.
بەو منـداڵە پاسکەرانەیـان دەوت” تـرسێـنەرانی باڵـندە”
لە ساڵی (١٣٤٨) دا، کە پەتـای رشانەوە لە ئەوروپـادا بڵاوبـۆوە، ژمارەیـەکی زۆر لە منـداڵان بەو پەتایە مردن. ژمارەیەکی زۆر کەم لە “ترسێنەرانی باڵندە” رزگاریان بوو.
بۆیە جووتیارانی ئەوروپا، بیریان لە ئەڵتەرناتیڤێکی تر کردەوە بۆ پاسکـردنی کێڵگە و باخ و بێستانەکانیان. بووکە سەماکەریان دروستکرد، کە بریتی بوو لە جەواڵێک پڕیان لە پووش و قەسەڵ دەکـرد، و سەر و دەموچاوێکـیشیان لە شێوەی دەموچـاوی مرۆڤ پێوە قایمدەکرد و دەیان نەخـشانـد، لە ناوەڕاستی کێڵگەکانیان قـایمیان دەکرد، تا تـرس بخـەنە دەروونی باڵنـدەکـانەوە.
دانیشتوانی رەسەنی باکووری ئەمریکا، ئەوانیش فێری دروستکردنی بووکە سەماکەرە نەببـوون، بۆ پاسکردنی کێڵگە کشتوکاڵییەکانیان، پیاوێکی بە تەمەنیان بە کرێ دەگرت و لەسەر سەکـۆیـەکی بـەرزی ناوەڕاست کـێڵگەکەدا دەوەسـتا، دارێـکی درێـژیشی بە دەستەوە دەگرت، کە لە شێوەی ئاڵادا، پەڕۆی رەنگاوڕەنگی پێوە بەستبوو. هەر مەل و باڵندەیەکی بدیبایە کە لە کێڵگەکە نزیک بۆتەوە، هاواری دەکرد و دەیقـیژان و دارەکەی رادەوەشانـد و باڵـندەکەی دەتـرسانـد و دووری دەخـستەوە.
ئـەو ئەوروپاییـانەش، کە کـۆچـیان بۆ ئەمریکای باکـوور کرد و لـێی نیشـتەجێ بـوون، ئەوانیش هەر وەکو خەڵکی رەسەنی ئەمـریکا، نەیانـدەزانی بـووکە سەماکەرە دروست بکەن. ئەوانیش بە خـێزانی و بە نـۆرە، پاسی بـاخ و بێـستان و کـێڵگە تۆوکـراوەکانیان دەکرد. بەڵام هەندێ لەو ئەوروپاییانەی لە دواییدا کۆچیان بۆ ئەمریکا کرد، بە تایبەتیش ئەڵمانییەکـان، بیـرۆکەی دروستکـردنی بـووکە سەمـاکەریان لە ئەمـریکـای باکـووردا بڵاوکردەوە. کە بە دوو دار لە شـێوەی خاچـدا، کراسی کـۆن و پەڕۆیـان لەبەردەکـرد و ملپێچێکی تەنکی درێژیان لە مل دەکرد، دوو فەقـیانە یا هەموچکی تەنکی درێژیشیان لە قـۆڵ دەکردن، کە با لێیانی دەدا دەشەکانەوە. بۆ ترسانـدن و دوورخستنەوەی باڵنداکـان. بەم بـووکە سەمـاکەرەیـان دەوت (بـۆتسامـون) یا (بـۆگـیمان) زۆر جـاریش لە شـێوەی خـێزانێک درووستیان دەکـرد، ژن و پیـاوێک و منـداڵـێک لە نێوانیانـدا.. زۆربـەی ئەم داهـێنانـەش هـەر بـۆ پاسکـردن و ترسانـدنی باڵـندەکـان نەبـوون، بەڵکو بـۆ جـوانی و بۆ خۆشی دروستـیان دەکـردن و دایــان دەنـان.
چـینییەکان لە ساڵی (١٩٥٨) دا لە سەردەمی شۆڕشی رۆشنبیری (ماوی) دا، شەڕێکی سەرتاسەریان لە دژی باڵندەی چـۆلەکە راگەیاند. وا لێکیان دایەوە کە هەر چۆلەکەیەک لە ماوەی ساڵێکدا، چوار کیلۆ گەنم و برج دەخوا، لە هەمان کاتدا، ژمارەی دانیشتووانی چـین لە زیادبوونـدا بوون. کە پێویستییەکی زیاتـریان بە خواردنی دانەوێڵە هەبـوو. ئەو دروشمەیان راگەیاند “نا بۆ بەشداریکردنی چۆلەکە و جرج و مشک لە خواردنەکانیان”
لەم شەڕەشدا، کریکاران و جووتیاران و قوتابیان بەشداریان کرد، هەریەکەش رۆڵێکی تایبەتییان پێ سپاردبـوون. هەموویان رژانـە سەر شەقـامەکـان و لە مەنجـەڵ و قـاپ و تەنەکەیـان دەدا و ئـاڵای سووریان بەرزدەکـردەوە و دەیـان شەکانـدەوە، بۆ ترسانـدن و دەرپەڕاندنی چۆلەکەکان لە هێلانەکانیان. لە ئەنجامی ئەم شەڕەدا زیاتر لە (١٠) ملیۆن چۆلەکە لە چـین تاران. بەڵام ئەم جەنـگە زوو کۆتایی هات.. کاتێک کە زاناکـانی چـین، لـە دوای هـەڵـدڕیـن و پشکـنیـنی سـکی چەنـد چـۆلـەکە و باڵـندەیـەک و چەنـد جـرج و مشکێک بۆیـان دەرکـەوت، (دوو لە سـێی) ئەو شتانەی وەکو خـۆراک لەنـاو سکـیانـدا بـوون، بریتیبوون لە مـێروو و کرم و گیانەوەری زیانگەیەنەر بە گەنم و جـۆ و برنج و بەرهەمە کشتوکـاڵییەکان، تەنیا (یەک لە سێی ) ئەو خواردنانەی لەناو سکـیانـدا بوون، بریتیـبوون لـەو خـواردنـانەی کە مـرۆڤ دەیخـواردن.
چـینییەکان باجـێکی زۆری ئەم هەڵەیەیـان دایـەوە، ناچاربوون بۆ لە ناوبردنی مـێروو و کرم و جانەوەری زیانبەخش لە ناو باخ و کێڵگەکانیاندا، بە دوای ئەڵتەرناتیڤێکی دیکەدا بگەڕێـن، بـۆ پاراستنی کـێڵگەکانیان، ئەوەبـوو لەنـاوبەری کـیمیاوییان بـۆ لەنـاوبـردنی ئەو کرم و مـێرووە زیانبەخشانە بەکارهـێنا. كە چەندین مليۆن دۆلار لەسەریـان کەوت.
سەرەڕای داهێنانی بووکە سەماکەرەی ئەلیکترۆنی تازە و بەکارهێنانی ماددەی کیمیاوی لەنـاوبەر. بەڵام تا ئەمـڕۆش بـووکە سەمـاکەرەی کلاسیکی بەکاردەهـێنرێ و خانەنشین نەکراوە.. بـووکە سەماکەرە بـووە بە هـێمای کەلەپووری یا گواستنەوەی داب و نەریتی جـووتیاران و باخـەوانان و رەزەوانان کە وەکو کۆتـەڵـێکی جـوان لە ناو کـێڵـگە و بـاخ و بێـستان و باخچەکـانـدا، دایـان دەنێـن. ـ
ئامانج هەرچـییەک بێت لە دروستکردن و دانانی بووکە سەماکەرە، لە راستیدا مەبەست تەنیا دوورخستنەوەی قەلـەڕەش و باڵندەکان نیـیە، بەڵکو بووکە سەماکەرەکان جـوان و رەنگاوڕەنگـن، خۆشی و شادی بە مرۆڤ دەبەخـشن، چونکە هەر زوو قەلەڕەشەکان و چۆلەکەکان بۆیان دەردەکەوێت، کە بووکە سەماکەرە، مرۆڤی راستی نییە و پەیکەرێکی دروستکراوە، ترسیان لێی نامێنێ و دەچـن لەسەر سەری و شان و باڵەکانیدا دەنیشنەوە و دەنـووکی لـێدەدەن و گاڵتەیـان پێی دێ.
ئەمریکییەکان بە هۆی بووکە سەماکەرەوە ژمارەیەکی زۆری قەلەڕەشەکانیان پاراست. چـونکە لـە نـاوەڕاستی نیـوەی سـەدەی نـۆزدەیەمیـندا، جـووتیارەکـان بـە تـاران و بـە کەمبـوونەوەی قەلەڕەشەکـان، سزای خۆیـان وەرگرت. بەروبـوومە کشتووکاڵییەکـانیان. کەوتنە ژێـر هەڕەشەی خـواردن لە لایـەن کـرم و مێـرووە زیانبەخـشەکـانەوە، زیاتـر لە هەڕەشەی باڵندەکـان. بۆیە وازیـان لە دوورخستنەوەی باڵندەکان هـێنا. بۆ ئەوەی کرم و مێـرووەکان بخـۆن. تەنیا لە ماوەیـەی پێگەییـنی بەروبـوومەکـانیان پـاسی کێڵگەکـانیـان دەکەن. لە راستیشدا قـەلەرەشەکـان زیـانـێکی ئەوتۆیـان نییە. چۆلەکەکانیش لە کۆنەوە تا ئەمڕۆ نزیکترین باڵدەن لە مرۆڤەوە. مرۆڤ لە هەرکوێ بێ چۆلەکەش لەوێ هەیە.
بووکە سەماکەرەی ئەلیکـترۆنی:
بـووکە سەماکەرەی ئەلیکترۆنی، لە شـێوەی دەزگایەکی قـەوارە گەورە دایە. لە شێوەی رادار دەچێت. بۆ دوورخستنەوەی باڵندەکان، لە سەر زەوی لە ناوەراست باخ و بێستان و رەز و کـێڵگە و باخچـە و شوێنە گەشتیارەکـاندا دادەنـرێت، نزیکەی مەتـر و نیـوێکی دووجا شـوێن دەگرێت.. ئەم دەزگایە پشت بە (لێـزەری تیشک سەوز) دەبەستێت، کە لە رەنگی گیا و گەڵا سەوزەکان دەچێت، باڵندەکان بە روونی لێکی ناکەنەوە. هەرکە مەل و باڵندە و چەقەڵ و رێـوی و بەراز و گیانلـەبەرێکی تر، گەر لە کێڵگەکـان نزیک ببـنەوە، تیـشکە سەوزەکە دوایـان دەکەوێ و بێـزار و ناچـاریان دەکات و لە کـێڵگەکە دووریان دەخاتەوە.. ئەمانـەش جـیاوازییەکانی بـووکە سەمـاکەرەی ئەلـیکـترۆنـی یە:
١ـ هـیچ زیانێک بە باڵنـدەکان ناگەیەنێـت، تەنیا ئاگـاداریان دەکـاتەوە و بە هـێواشی لە کێڵگـەکە دووریـان دەخـاتەوە.
٢ـ پێویستی بە وزەی کـارەبا و هـیچ مادەیـەکی دیکە نییە، بە وزەی رۆژ کـاردەکات.
٣ـ دەزگای لێزەرەکە تەنیا مەتر و نیوێکی چوار گۆشە جێ دەگرێ، بەڵام پاسی هەموو لایەنەکانی کێڵگەکە دەکا، تا ماوەیـەک دوای باڵندەکـان دەکەوێ و دووریان دەخـاتەوە.
٤ـ هـیچ کارتێکـردن و زیـانێکی بـۆ ژینـگە نیـیە.
٥ـ دەکرێت لەنـاو باخـچە و لەنـاو کـێڵگە و لە زۆر شـوێنی تـردا دابنـرێت.
چەندین جۆری جیاوازی تری بووکە سەماکەرەی ئەلیکترۆنی هەیە، بۆ نموونە، بووکە سەماکەرە هەیە، لە شێوەی (کونـدەپـەپـووی ئەلیکـترۆنی) قەوارە گەورە دایە، کە زۆر دەگـمـێنـێت و هـەمیشەش باڵەکـانی دەلـەرێنـێـتەوە.. باڵـندەکـان لـێی دەتـرسن.
لە هـەنـدێ لە سەربانەکـانی کارگەکان و فەرمانگاکـانی شار و شارۆچکەکـانی ئەوروپـا، بـووکە سەمـاکەرەی لـە شــێوەی قـەلـەڕەش، کـە لـە کـاغـەزی نایـلۆنی رەشـی تـەنـک دروستکراوە، تا باران تـەڕی نەکات، بە پـەتێکی درێـژ و بە دارێکـەوە دەیـبەسـتن، کە با لێی دەدات بـەرز و نـزم دەبێـتەوە.. کە بۆ جـوانی و بۆ خـۆشی دایـدەنـێن. لە هەمـان کاتیـشدا باڵندەکـان لێی دوور دەکـەونـەوە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ١١/ ئاوگوست/ ٢٠٢٠




چـیرۆک بۆ منداڵان.. گوڵێکی سووری لەخۆبـایی … و: رەزا شـوان

لە دارستانێکـدا، لە رۆژێکی خۆشی بەهـاردا، گوڵەباخێکی سووری جـوان پشکـووت. گـوڵە سوورەکە لە دەوروبـەری خـۆی روانی، لە تەنیشتـییەوە دار چـنارێکی بیـنی.
دار چـنارەکە وتی: چەنـد گوڵـێکی جـوانە! خـۆزگە منیـش وەکو ئـەو جـوان دەبـووم.
دار بەڕوویـەک بە دار چـنارەکەی وت: خەمبار مەبە تـۆش جـوانی، ناکـرێ کە ئێـمە هەمـوو شتێکـمان هـەبێـت.
گوڵە سوورەکە وتی: لەو بـڕوایـەدام کـە مـن جـوانـترین گـوڵـم لـەم دارسـتانـەدا.
گـوڵە لاولاوێـک، سەری هەڵـبڕی و وتی: بـۆ وا دەڵـێی؟ لـەم دارسـتانەدا، گـەلێ گـوڵی جـوان هـەیە. تـۆ تەنیـا یەکـێکی لەو گـوڵە جوانـانە.
گوڵە سوورەکە وتی: مـن دەبیـنم هەمـووان سەرسامی منـن و سەیـری مـن دەکـەن.
گـوڵە سوورەکە سەیـری رووەکی کوێچکەفـیلی (رووه‌كـێكی دڕكـاوییه‌) کـرد و وتـی: ئـای لەو رووەکـە ناشـیرینە، ئـازای گیـانی دڕەکـە!
دار چـنارەکە، قسەکەی گـوڵە سوورەکەی پێ ناخۆشبوو، وتی: گـوڵە سوور، ئەم قسەیە چـیـبوو کـردت؟ کێ دەزانێـت بـڵێ کە جـوانی چـیـیە؟ تـۆش دڕکـت هـەیە.
گـوڵە سوورەکە بە تـووڕەییـەوە سەیـری دار چـنارەکەی کـرد و وتی: هـیوادارم کە چـێژێکی باشت هەبێت. تـۆ هـیچ لە جـوانی نازانی. ناتوانێ دڕکەکانی من بە دڕکەکانی گـوێچکەفـیل بەراورد بکـەی.
دار چـنارەکە: تـۆ لەنـاو ئـەم دارسـتانـەدا، گوڵـێکی لەخـۆبـایی.
گوڵە سوورەکە هەوڵـیدا کە رەگەکانی لە گوێچکەفـیل دوور بخاتەوە، بەڵام نەیتـوانی لە شوێنی خـۆیـدا بجـووڵێ. گوڵە سوورەکە بە درێـژایی رۆژگـار، هەر لە گوێچکەفـیلەکەی دەڕوانی، تانـەی لـێدەدا و قـسەی ناشـیرینی پێ دەوت، وتی: رووەکی لـەم جـۆرە هـیچ سـوودێـکی نیـیە. بە داخـەوە کە مـن بـوومە بە هـاوسێی ئـەم دڕکـاوییـە نـاشـیرینـە.
گوێچکەفـیلەکە، گـوێی بە توانـج و بە قـسە ناشیرینەکانی گـوڵە سوورەکە نـەدا. بەڵکـو هەوڵـیدا کە ئامـۆژگـاری و رێنـمایی بکات، وتی: خـودا هـیچ شـێوەیەک لە شـێوەکـانی ژیـانی بـەبێ مەبـەسـت دروسـت نـەکـردووە.
بەهـار کۆتـایی هـات، بـاران نـابـاری، کەشـوهـەوا گەرمبـوون، ژیـان لە دارسـتانـەکەدا سەخـت بـوو. گـوڵە سـوورەکە لە تـوینێـتـیدا بـەرەو سیسبـوونـەوە دەچـوو.
رۆژێکـیان گوڵە سوورەکە، چۆلەکەکـانی بیـنی، کە لەسەر گوێچکەفـیلەکە دەنیشتـنەوە. دەنووکەکانیان دەچەقانـدنە گەڵا سـەوز و ئەسـتوورەکانی گوێچکەفـیلەکە و تـێر ئاویان لـێیان دەخـواردەوە، دوایش بە گـەشی و خـۆشییەوە هەڵـدەفـڕین و دووردەکـەوتنەوە.
ئەم کـارەی چۆلەکەکـان، بە لای گـوڵە سـوورەکـەوە جـێی سەرسـوڕمان بـوو.
گـوڵە سـوورەکە لە دار چـنارەکەی پـرسی: ئـەو باڵـندانـە چـیـیان دەکـرد؟
دار چـنارەکە بـۆی روونکـردەوە، کە باڵنـدەکـان، ئاویـان لە گەڵاکـانی گـوێچکەفـیلەکە دەمـژی.
گـوڵە سـوورەکە: ئایـا ئەزێـتی پێ نـاگـات، کە گەڵاکـانی کـون کـون دەکـەن؟
دار چـنارەکە: بـەڵی، بـەڵام گوێچکەفـیلەکە، حـەز بە یارمەتیـدان و بەخـشـین دەکـات، حەزناکـات کە باڵنـدەکـان لە تـوینێـتیدا پەریـشان ببـن، زۆری پێی خـۆشە کە ئـاوی ناو گەڵاکـانی بخـۆنـەوە.
گوڵە سوورەکە بە سەرسۆڕمانێکەوە، چاوی کردەوە و هـاواری کرد: گـوێچکەفـیلەکە ئـاوی هـەیە؟
دار چـنارەکە: بەڵێ ئـاوی هەیە، تـۆش ئەگـەر داوای یارمەتی لە گـوێچکەفـیلەکە بکەی، دەتوانیـت ئـاوی لێ بخـۆیتەوە. چـۆلەکەکـان دەتـوانـن یارمـەتیت بـدەن.
گوڵە سوورەکە هەستی بە شەرمەزارییەکی زۆر کـرد، کە داوای ئاو لە گوێچکەفـیلەکە بکـا، لە دوای ئـەو هەمـوو قـسە نـاشـیرینانەی کـە پێی وت. بـەڵام زۆری تـوینـی بـوو. لە دواییـدا داوای ئـاوی لـێکـرد.
گوێچکەفـیلەکە زۆر بە نەرمی و رووخـۆشییەوە رازی بوو کە ئاوی بداتێ. چۆلەکەکان هـاتن و دەنووکەکـانیان لە گەڵاکـانی گـوێچکەفـیلەکە، پـڕ لە ئـاو دەکـردن و دەیـانکـردە سەر رەگەکانی گوڵە سوورەکە و پاراویـان کـردن.. گوڵە سوورەکە یەکسەر گەشایەوە.
گـوڵە سوورەکە، زۆر سوپاسی گـوێچکەفـیلەکەی کـرد و داوای لـێبووردنیشی لێکـرد. زۆریـش سوپـاسی چۆلەکەکـانی کـرد. وانەیـەکـی باشیـش فـێربـوو، کە جـارێـکی تـر لەخـۆی بـایی نەبێـت.. کەسیـش بە رووخـسار و بە دیمـەنی هـەڵـنەسەنگـێنـێت.
() بە دەستکارییەوە ئەم چیرۆکەم لە زمانی ئینگلیزییەوە وەرگێڕاوە. ناوی نووسەری لەسەر نییە. نـاوی رووەکی (گـوێـچکەفـیل) یا (گـوێـچکەی فـیل) لە هـاوڕیی دڵسـۆزم، نووسـەر و شاعـیر کاک (محەمـەد بـەرزی) یەوە وەرگـرت. کە بەرانبەر بە وشەی (کاکـتۆس) ئینگـلیزی و (الصـبار) ی عـەرەبییە.. نازانـم بە کـوردی ناوێـکی تـری هـەیە یا نیـیە؟ () منـداڵە ژیـر و ژیکەڵەکـانی کوردسـتان، ئێـوەی خوێنـەری ئەم چـیرۆکە.. بیـربکەنەوە.. کە چـی سـوود و وانەیـەک لـەم چـیـرۆکـەوە فـێـردەبـن؟
رەزا شـوان




گرنگییەکانی ریزبوونی بەیانیان لە قوتابخانەکان … رەزا شـوان

بێگومان هەموومان لە قـوتابخـانەی سەرەتـایی یا بنەڕەتیدا، بە قـۆناغی قوتابێـتیدا تێپەڕیوین. ریـزبوونی بەیانیانیش لە گۆڕەپانی قوتابخانەدا لە یادمان ماوە، کە پێش چوونە ژوورەوەمان بۆ پـۆلەکەمان، بۆ دەستپێکـردنی یەکەم وانەی رۆژێکی نوێی خوێنـدن، تا ئەمـڕۆش ئەو چـالاکییە وەرزشی و ئـەدەبی و کۆمەڵایەتی و هـونەرییە هەمەجـۆرانەی، کە لە کاتی ریزبـوونی بەیانیـاندا پێشکەشمان دەکـردن و بەهـرە و تواناکانی خۆشمان لە بـواری هـۆنراوە خوێندنەوە لەبەر دەرمان دەخـستن، بەشی زۆری بیرەوەرییەکانمان و چـیژ و خۆشی چالاکییەکانی کاتی ریـزبوونی بەیانیانمان، لەبەرچاومان و لە یادمانـدا مـاونەتـەوە و دەمێننەوە.
من نزیکەی (٣٠) ساڵیش مامۆسـتا بـووم، لە چەنـد قوتابخانەیەکی کوردی لە شاری کەرکوکی کوردستانیدا، هـەفـتەی رۆژێک ئەرکی چاودێـری و رێـزبوونی بەیانیـانی قوتابییەکانمان لە ئەستۆمدا بوو. مامۆستایەکی ئەنـدامی لـیژنەی پلانـدانـانی بەرنامە و پرۆگرامەکانی ریزبوونی بەیانیانیش بووم. بۆ رۆژانی بۆنە نیشتمانی و نەتەوەییەکانی کوردستان، بەرنامەی تایبەتیم دادەنا. بە کرداری وەکو قوتابییەک و وەکۆ مامۆستایەک بەشداریم لە ریۆرەڕەسمەکان و لە چالاکییەکانی ریزبوونی بەیانیانی قوتابخانە کردووە.
گەرچی لەم نووسـینەدا دەستەواژەی (ریـزبـوونی به‌یانیـان) بەکاردەهـێنین، بـەڵام لە ئەمـڕۆدا لە بەشی هـەرەزۆری قوتابخـانەکانی کوردسـتانـدا، بە ناچـاری دوو قوتابخـانە تێیاندا دەخوێنن، قوتـابخانەیەکیان تـاقی بەیانیان و قوتـابخانەکەی کەشیان تـاقی ئێواران (نێـوه‌ڕوان) واتە (ریـزبـوونی نیـوەڕوان) یش هـەیە. زۆربەی قوتابخانەکانیش پلانیـان وایە سـێ رۆژ بەیانیـان و سـێ رۆژیـش نیـوەڕوان دەست بە خوێنـدن دەکـەن. بەڵام دەستەواژەی (ریـزبوونی به‌یانیـان) زیاتـر بەکـاردەهـێنرێت.
چەمکی ریـزبـوونی بەیانیان، ئەوەیە کە قوتـابیانی هـەر قـوتابخـانەیەک، بەیانیان پێـش وانەی یەکەم، تێكڕا بۆ ماوەی (١٥) خولەک لە گۆڕەپانی قوتابخـانەدا، هەر پـۆلێک لە بەردەمی پـۆلەکەی خۆیـدا، لە دوو ریـزی رێکـدا، قوتابییە درێـژەکان لە ریـزی پشـتەوە و بچووکەکـانیش لە ریزی پێشەوە دەوەستن، مامۆستای رابەری هەر پۆلێکیش لە پشت یا لە تەنیشت یا لە پێش قوتـابیانی پۆلەکەیەوە دەوەستێ. بە سەرپـەرشتی مامۆمۆستای چاودێری ئەو رۆژە و بە هـاوکاری مامۆستای وەرزش، رێوڕەسمی بڕگەکانی ریزبوونی بەیانیان دەست پێدەکا. سەرەتا بە چەند راهێنانێکی وەرزشی دەست پێدەکا.
ریزبـوونی بەیانیان لە قوتابخانەکانـدا، پێویستییەکی گـرنگە و پابەنـدبـوونە بە رێـسا و یاساکانی قوتابخـانەوە، یەکێکە لە پێویستییە گـرنگەکانی پەروەردەی قوتابخـانەیی و بایەخێکی پەروەردەیی گرنگی هەیە، بەڵکو رەهەندێکی گرنگی کرداری پەروەردەییە.
ریزبـوونی بەیانیان، یەکێکە لە گرنگترین فاکتەرە بنەماییەکان کە یارمەتی سەرکەوتنی کرداری خوێنـدنی رۆژانەی قوتابیان دەدات. سنووری رەهەنـدی فێرکردن تێـدەپەڕێنێت.
بڕگـەکانی ریزبـوونی بەیانیان، زاخـاوی بیـر و هـۆش و وەرگـرتن و وەبیـرهـێنانەوەی قوتابیان دەدەن. مـژدە و بانگـەوازێکیشە بۆ دەستپێکردنی کارەکـانی رۆژێـکی نوێی دەستپێکردنی خوێندن و فێربوون و چۆست و چالاکییەکانیان. بۆیە ریزبوونی بەیانیان، هەر لە کۆنەوە، لە لووتکەی قـووچکەی گرنگییەکانی پەروەردەیی قوتابخانە دانراوە.
ریـزبـوونی بەیانیـانی قوتابیـان لە قوتابخانەکانـدا، کار بۆ ئەوە دەکـات، کە کۆمـەڵێک مەبەست و ئامانـج و پـرەنسـیپ و بەهـای گرنگی پەروەردەیی لە دەروونی قوتـابیاندا بـڕوێنێ، بە تایبەتیش لە تەمەنی منداڵـیدا، وەکو دەڵـێن:”فـێربوون لە بچـووکیدا وەکو نەخـشی سەر بـەرد وایـە” گرنگییەکانی چالاکییەکانی ریزبوونی بەیانیان، سوودێکی زۆر بە قوتابیـان و مامۆسـتایان و بەڕێوەبەرێتـییەکانی قوتابخانەکان و بە فـێرکردن و پەروەردەکـردن دەگەیـەنێت، بەڵکو بە بەشێکی گـرنگی پـەروەردە و بە تـەواوکەری کـرداری زانستی دادەنـرێت.
بە کورتی و بە چڕی باس لە بڕگـە سەرەکییەکانی ریـزبـوونی بەیانیـانی قوتابخانەکان دەکـەین.. کە ئەمانە گـرنگـترینیانە:
١ـ پشکنینی پاک و خـاوێنی و رێکوپێـکی: لە کاتی ریزبوونـدا، مامۆستای رابەری هەر پۆلێک پشکـنینی قوتابییەکانی دەکات، سەیـری پاکی دەست و دەموچـاو و سەر و قـژ و نینۆکەکـانیان و خاوێنی و رێکوپێکی جلوبەرگەکانیشیان دەکات و ئافـەرینیان لێـدەکـات.
٢ـ راهـێنانەکـانی وەرزشـی و گەرمبـوون: بە زۆری ئـەم بـڕگـەیە دەکەوێـتە ئەسـتۆی مامۆستایانی پەروەردەی وەرزشی، چونکە ئەوان پسپۆری ئەم بوارەن، ئەم وەرزشەش بۆ ئەوەیە کە قوتابییەکان خاوخلـیچکی و خەواڵوویی بەریان بدات و چۆست و چالاک و وریا و بە گوڕ و تین ببنەوە و گەرمبن، وەرزشکردنەکەش بە (پشـووبـه‌ن… وریــابن) دەست پێدەکات.. بە دەیان راهێنان و مەشقی هەمەجۆرە هەن، بۆ چۆست و چالاکردن و خۆشی و شادی خستنە دەروونی قـوتـابیـان.
هەر لەم بـڕگەیەدا، دەتوانرێت، پێشبڕکێ و یاری لە نێـوان پۆلەکـاندا ئەنجام بدرێن. بۆ نمـوونە: لەگەڵ فیکەلـێدانـدا بە گۆڕەپانی قوتابخانەکەدا بڵاوببنەوە.. لەگەڵ فیکەلێدانی دووەمـدا هـەر قوتابی و هەر پـۆلـێک لە شوێنی خۆیانـدا رابـوەستن، کام پـۆل زووتـر ریزبوونەوە، ئەو پـۆلە خەڵات بکـرێت.. گەر بە ئافەرین و چەپڵـە لـێدانێکـیش بێت.
بۆ ئەوەی قوتابیان بێزار نەبن و راهـێنانە وەرزشییەکان نەبن بە رۆتینی دووبـارە و چەند بارە کراوە. پێویستە مامۆستایانی وەرزش و لیژنەکانی پلاندانانی چالاکییەکانی ریزبـوونی بەیانیان، بیر لە داهـێنانی راهـێنان و لە چالاکی و وەرزشی نوێ بکەنەوە.
٢ـ وتنی سروودی نیشتمانیمان (ئـەی رەقـیب) بێگومان ئەمە بڕگەیەکی زۆر گرنگ و پێویستە.. کە لە دوای راهـێنانە وەرزشییەکان، قوتـابیانی هەمـوو پۆلەکـان پێکەوە، مارشی نەتەوەییمان (ئـەی ڕەقـیب) بچـڕن.. دەکرێ هەندێ رۆژ لە دوای ئەی رەقیب، سروودێکی دیکەی نیشتمانی کوردی بوترێت وەکو سروودی (خوایە وەتـەن ئاواکەی) و (خۆشـم دەوێ وڵاتـەکەم) و (جەژنە جەژنی کوردستـانە.. جەژنی نـەورۆزە) …هتد.
لە ریزبوونی بەیانیانی رۆژانی پێنج شەمـواندا، کە رۆژی رێـوڕەسمی هەڵکـردنی ئاڵای کوردستانە لە ناوەڕاستی گۆڕەپانی قوتابخانەکاندا. ئەو قوتابخانانەی کە تیپی دیدەوانیان هەیە، لە لایەن سێ قوتابییەوە بە سەرپەرشتی مامۆستای وەرزش ریوڕەسمەکە ئەنجام دەدرێ.. قوتـابی ناوەڕاست ئـاڵاکە هەڵـدەکات، لەگەڵ بەرزبـوونەوەی ئاڵاکـەدا، هەمـوو قـوتابییەکان و مامـۆستاکان، سڵاو لە ئـاڵای کوردسـتان دەکـەن، بە ئەوپـەڕی رێـز و شکۆداری و شانازییەوە، دەستی راستییان لەسەر دڵـیان دادەنێـن و پێکەوە سـروودی ئـەی رەقـیب دەچـڕن. دوایش بەڕێوەبەری قوتابخانە یا یەکێک لە مامۆستاکان وتارێکی کـورت پێشکەش دەکا.. چەنـد قوتـابییەکیش، هـۆنـراوەی نیشــتمانی پێشکەش دەکـەن.
ئـاڵای پیـرۆزی کوردستان سیـمبولی شکـۆداری نەتەوەییـمانە، پێویستە قوتابخـانەکانی کوردسـتان، لە رێـوڕەسمێکی شایستەدا ئاڵای کوردسـتان هەڵـبكەن.
پێشـنیاری ئەوەش دەکەم. کە ریۆڕەسمی هەڵکـردن و داگـرتنی ئـاڵای کوردسـتان، لە سەنتەری شارەکانی هەولـێر و سلێـمانی و دهـۆک و هەڵەبجـە و قەزاکـانیشدا، بکرێت بە ناچـاری و لەگەڵ بـۆقی لێدانـدا، بەیانیان هەڵبکرێت و ئێوارانیش دابگـیرێت، لەکاتی هـەڵگـردن و داگـرتنـیدا، وەکو پیـرۆزی و رێـزگرتنێک لە ئـاڵای کوردسـتان، خەڵکی و ئۆتـۆبیل لە شوێنی خۆیاندا بوەستن. ئەمە بکرێت بە نەریتێکی رۆژانە لە کوردستانـدا.
٣ـ چالاکی ئەدەبی: بۆ ئەوەی کە قوتابیان بەهرە و تواناکانی خۆیان لە بەردەمی هاوڕێ و مامۆستاکانیاندا دەربخەن، شەرم و ترسی خۆیان بشکـێنن، بە ئاسایی و ئازایەتییەکی ئەدەبییەوە، هـۆنراوەی نیشتمانی و کۆمەڵایەتی و پەخـشانی ئاسان پێشکەش بکەن، بە ئافـەرین و چەپڵەلـێدان و خەڵاتکردن هـان بـدرێن. قـۆستنەوەی ریـزبوونی بەیانیان، هەل و دەرفەتێکی باشە بۆ دەرخستن و گەشەکردنی بەهرە و توانای ئەدەبیی قوتابیان.
٤ـ رۆڵـی ئێـستگەی رادیـۆی قوتابخـانەیی: جـاران لە بەشـێکی زۆری قوتابخـانەکاندا، دەزگـای رادیـۆی قـوتابخـانەیی هەبـوون، بە داخـەوە، کە لـە دوخـێکی نەخـوازراو و نالەباردا، هەموو دەزگـاکانی رادیـۆکان بە تـاڵانی بـران، لە ئێـستادا بە دەگمەن دەزگـای رادیـۆ لە هەنـدێ لە قـوتابخانەکـانـی شارەکانی کوردستاندا هـەن.
پەخـشی رادیـۆی قوتابخانەیی، لە کاتی ریزبوونی بەیانیان و هەڵگردنی ئاڵای کوردستان و رۆژانی بۆنە کوردستانییەکانـدا، رۆڵێکی پەروەردەیی و ئەدەبی و هـونەریی گرنگـیان هەبوو. رادیۆی قوتابخانەیی هاندەرێکی باشە بۆ گەشەکردن و پێشخستن و پەرەپێدان و بۆ دەرخستنی چالاکیـیەکان و بەهـرە و توانـا و ئارەزووە هەمەجـۆرەکانی قـوتـابیان.
گرنگـترین ئامانجەکـانی ریزبـوونی بەیانیـان:
١ـ لە میانەی راهـێنانە وەرزشییەکانەوە، سووڕی خـوێن قوتابیان چالاکـتر دەبێ و رادەیەکی ئۆکسجـینێکی زیاتـریش هەڵـدەمـژن. ئەمەش دەبێـتە یارمەتیـدەریان بۆ رزگـاربوون لە خاوخلـیچکی و لە تەمەڵی و بێزاری و خەواڵوویی و ساردوسڕی.
٢ـ بە هـۆی وەرزشە ساکارەکانەوە لە ریزبوونی بەیانیاندا، جمگەکان و ماسوولکەکانی قوتابییەکان نـەرم و خـاودبنەوە.
٣ـ شیرین بوون و بەرزبوونەوەی حەز و خۆشەویستی و هاوبەستەبوون و هۆگرییەکی زیاتـری قـوتابیـان، بۆ قـوتابخانە و بۆ فـێربـوون.
٤ـ بەرزکردنەوەی هەستی نەتـەوایەتی وهاوبەستەبوون و خۆشەویستییەکی زیـاتر بۆ کورد و کوردستان.. بە تایبەتیش لە کاتی چـڕینی سروودی ئەی رەقیب و خوایە وەتەن ئاواکـەی و خـۆشـم دەوێ وڵاتـەکەم… هـتد. ئەمەش ئامانجـێکی پێـویست و سەرەکی و گـرنگی ریـزبـوونی بەیانیـانە.
پێشـنیاری ئەوەش دەکەم کە لە دوای سـروودی (ئـەی رەقـیب) دا، قـوتـابییەکی دەنگ بەرز، سێ جار لەسەر یەکتری ئەم دروشمانە بڵێ و قـوتابییەکانیش بە گوڕ و تینەوەوە لەگەڵـیدا دووبـارەی بکەنـەوە، دروشمەکانیش:

بژی کوردستانی نیشتمانمان. بژی کوردستانی نیشتمانمان. بژی کورستانی نیشتمانمان
بژی پێـشـمەرگەی قـارەمان. بـژی پێشمەرگەی قـارەمان. بژی پێشمەرگەی قـارەمان.
بـژی ئــازادی. بـژی ئـازادی. بـژی ئـازادی
بمـرن داگیرکەرانی کوردستان.. بمـرن داگیرکەرانی کوردستان.. بمـرن داگیرکەرانی کوردستان.
٥ـ قوتابی بەهـرەمەند، فێری ئازایەتی ئەدەبی دەبێ و ترس و شەرمی دەشکێ، دەتوانێ بێ ترس و شڵەژان، لە بەردەم هاوڕێکانی و مامۆستاکانیدا، هۆنراوە و وتار و پەخشان پێشکەش بکات و گـوزارشت لە بەهـرە و تواناکـانی بکات.
٦ـ قوتابیـان فـێری ئەوە دەبـن، کە لەنـاو دەسـتە و تیـپ و گـروپـدا کـاربکەن.
٧ـ چالاکییە هەمەجۆرەکان لە ریزبوونه بەیانیاندا، گەشە بە هـۆشی قوتابیان دەکات.
٨ـ بازنەی زانستی قوتابیان فـراوانتر دەبێ، لە میانەی ئەو زانست و زانیارییانەی کە رادیـۆی قوتابخانەیی لە کاتی ریزبـوونی بەیانیانـدا پەخـشی دەکات.. لێوەی وەردەگـرن.
٩ـ قوتابیان لە میانەی ریـزبوونی بەیانیانەوە، فـێری رێکی و پێکی و پابەندی یاساکانی قوتابخانە دەبـن.
١٠ـ سەرەتایەکی باشی رۆژی خوێنـدن و چالاکییەکـانی قوتابیان، لە سەرەتایەکی باشی ریزبـوونی بەیانیـانەوە دەست پێـدەکـات.
١١ـ ئاشکـراکـردن و دەرکەوتنی توانا و بەهـرە هەمەجـۆرەکانی قوتابیـان.
١٢ـ خۆشکردنی پەیوەنـدی نێـوان قوتابخـانە و مـاڵ و کومـەڵی ناوخـۆیی.
١٣ـ خەڵاتکـردنی قوتابیانی بەهـرەمەند و کۆششکەر و زیـرەک و خاوەنی نمـرەی باڵا لە کاتی ریزبـوونی بەیانیانـدا. دەبێتە هانـدەر بۆ گەشەکردنی بەهـرەکانی قوتابیان.
١٤ـ لە میانەی ریزبوونی بەیانیان، ئەو هـاوڕاییە دەسەلمـێنرێ، کە قوتابیان تەوەری کـرداری پەروەردەیین.. پێویستە ئەوپەڕی ئازادی و زۆرترین کاتیـان بۆ بـڕەخـسێنن.
١٥ـ قوتابیان فـێری ئەوە دەبن، کە رێـز لە کات بگـرن و بـزانن کە کات زۆر گـرنگە.
١٦ـ قوتابیان فـێری پێشبڕکێ و رکەبەرایەتی ئازاد و بەسوود دەبـن. کە لە نێـوان پۆلەکـاندا بە رۆحـێکی وەرزشییەوە ئەنجـام دەدرێن.
١٧ـ لە سایە و لە میانەی چالاکییەکانی ریزبـوونی قوتابیان لە بەیانیـانی قوتابخـانەدا، بێجگە لەو ئامانجانەی سەرەوە، چەندین ئامانج و سوودی تر بۆ قوتابیان و مامۆستایان و بۆ قوتابخـانە دێنـەدی.
هۆکارەکانی ئامادەنەبوون یا دواکەوتنی هەندێ قوتابی لە ریزبوونی بەیانیان:
هەندێ لە قوتابیان، بە هۆی لەش خاوی و تەمەڵی و خەواڵووییەوە، کە شەوان درەنگ دەخەون و درەنگ هەڵدەستن، ئامادەی ریزبـوونی بەیانیان نابن یان دوادەکەون، هەشە دێت و لە پۆلـدا دادەنیشێت و خۆی مات دەکا، نایەوێت بەشداری لە ریزبوونی بەیانیان بکا، خۆی دەکا بە نەخـۆش. ئەمانە چەنـد هـۆیەکی دواکەوتنی هەندێ لە قوتابیانن لە ریـزبـوونی بەیانیان، کە پێویستییان بە چارەسەرکردن هـەیە:
١ـ رۆتین و چەندین جار دووبارەبوونەوەی هەمان چالاکییەکان و نەبوونی گۆڕانکاری و تازەگەری و شێواز و داهێنانی تازە، وا دەکا کە هەندێ لە قوتابیان هەست بە بێزاری بکەن و ئامـادەی ریـزبوونی بەیانیـان نەبـن، یا دوابکـەون.
٢ـ لاوازی هـاندان و خەڵات نەکـردنی قوتابیان و شێوازی هەڵەی هەندێ لە مامۆستایان وای کردووە کە هەنـدێ لە قوتابیان ئامادەی ریزبـوونی بەیانیانی قوتابخانەکەیان نەبن.
٣ـ هەنـدێ لە بەڕێوەبەرێتییەکانی قوتابخانەکان، ریزبـوونی بەیانیان بە هەنـد نازانن و وەکو پێـویست بایـەخی پێ نـادەن، لێـپرسیـنەوە و بە دواداچـوونیش بۆ ئەو قـوتابیانە ناکەن، کە ئامـادەی رێـزبـوونی بەیانیـان نابـن.
٤ـ هـۆشیارنەکردنەوەی قوتابیـان بە سوودەکان و بە گرنگییەکانی ریزبوونی بەیانیان و چارەسەرنەکردنی کـێشەی ئەو قوتـابیانەی کە ئامادەی ریزبوونی بەیانیان نـابن.
٥ـ ناهـۆشیاری هەنـدێ لە دایکـان و باوکـان و گـوێنەدانیـان، بە درەنگ نووسـتن و درەنگ لە خەوهەسـتانی منداڵەکـانیان و لێپرسینەوەش بۆ دواکەوتنیان لە قوتابخانە ناکەن. هـیچ هـاوکارییەکی قوتابخـانەش ناکەن تا پێکەوە چارەسەریان بۆ دابنـێن.
بۆیە پێویستە قوتابخانەکان، هۆکارەکانی ئەو قوتابیانە بزانن کە لە ریزی بەیانیان ئامادە نابن یا دوادەکەون، پێویستە تۆمارێکی تایبەتییان هەبێ بە ناوی (تۆماری ئامادەبوون و ئامادەنەبوونی ریزبـوونی بەیانیان) ناوی ئەو قوتابیانەی تێدا بنووس کە چەند جارێک ئامادەی ریزبوونی بەیانان نەبوونە یادواکەوتـوونە. تا بە شـێوازێکی راست و دروست چارەسەریان بۆ دابنـێن، بۆ ئەوەی نەبێتە خوویـەکی هەمیشەییان.. دەکرێش (پسـپـۆری کۆمەڵایـەتی) لە چەند دانیشتنێکـدا،هەموو ئەو قوتابیانە پێکەوە بانگ بکات کە ئامادەی ریـزی بەیانیان نابن یا دوادەکەون. چارەسەیان بکات و ریکوپێکی و رێزگرتن لە کات و لە گرنگییەکانی ئامادەبوونی ریزبوونی بەیانیان لە دەروونی ئەو قوتـابییانەدا بـڕوێنێ . ئەمەش سـوود بەو قـوتـابیانە و بە خـێزانەکانیان و بە قـوتابخـانەکەشیان دەگـەیەنێت.
پێویستە سەرپەرشتیارانی پەروەردەییش، وەکو گرنگـیدانێک بە گرنگییەکانی ریزبوونی بەیانیان لە قوتابخانەکانـدا، ساڵی چەنـد جارێک لە ریـزبوونی بەیانیانی ئەو قوتابخانانە ئامادەبێت کە پشکنینیان پێ سپاردوون، بە ووردی سەرنـجی چۆنیـەتی رێوڕەسمەکانی ریزبوون و چالاکییە هەمەجۆرەکانیان بدات.. هەموو خاڵە ئەرێنی و نەرێنییەکانیان لە راپۆرتەکەیدا بنووسێت و، بە تێبینی و بە پێشنیار و بۆچـوون و رێنماییەکانی پـلان و بەرنامەکـانی لیـژنەی ئامادەکـردنی پـلان و بەرنامەکـانی قوتابخانەکـانیان دەوڵەمەنتـر بکات. ئەمەش بە بەشێکی گـرنگی ئەرکەکـانی بـزانێت.
حەزدەکەم ئاماژەش بە رۆڵی گـرنگی هەریەکە لە بەڕێوەبەری قوتابخانە و مامۆستای پـەروەردەی وەرزشـی و مامـۆسـتای زمـانی کوردی بـدەم، کە رۆڵـی سەرەکییان لە چالاکییەکانی ریزبوونی بەیانیان و لە رێـوڕەسمی هەڵکردنی ئاڵای کوردستاندا هەیە.
١ـ بەڕێـوەبەر قوتابخانە: بەرپرسی یەکەم و دینەمـۆی هەڵسوڕانـدن و جێبەجێکردنی کار و چالاکییەکان و فـێرکردن و پەروەردەکردنی دروستی قوتابیانی قوتابخانەکەیەتی، لەسەرێتی کە بە ئەوپـەڕی دڵسۆزییەوە، چاودێـری قوتابییەکان بکات. پەیوەنـدییەکی بەهـێزیشی لەگەڵ مامۆستاکانـدا هەبێت.. ئامادەبوونی بەڕێوەبەری قوتابخانە لە کاتی ریزبوونی بەیانیان لە قوتابخانەکەیدا، پێویستییە و گوزارشت لە بەتەنگەوەهاتنی دەکا.
٢ـ مامۆسـتای پـەروەردەی وەرزشی: کە پســپۆر و شارەزای جـۆرەکانی چـالاکی وەرزشـییە.. رۆڵـێکی گـەورەی هـەیە، لە بـڕگەی وەرزشی لە ریـزبـوونی بەیانیـان و لە جـوانی ئەنجامـدانی رێـوڕەسمی هەڵکـردن و داگـرتنی ئـاڵای کوردسـتانـدا.
٣ـ مامۆستای زمـانی کوردی: رۆڵێکی گەورەی هـەیە لە بـڕگەی چالاکییە ئەدەبییەکان لە ریزبوونی بەیانیاندا، کە دەتوانێت ئەو هۆنراوە نیشتمانییانە فـێری قوتابییەکان بکا، کە دەبنە هـۆی هانـدان بـۆ خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوون بۆ کـورد و کوردسـتان. داوا لە قوتابییەکانی بکات لەبەریـان بکەن و لە کاتی ریزبوونی بەیانیاندا بە ئەوپەڕی گوڕ و تینەوە پێشکەشـیان بکەن.
٤ـ مامۆستای مـوزیک و مامۆستایانی رابەری پۆلەکانیش هەریەکەیان رۆڵی گرنگـیان هەیە لە سەرکەوتن و لە جـوانی بەڕێـوەچـوونی رێوڕەسمی ریـزبوونی بەیانیـان و لە هەڵکـردنی ئـاڵای پـیرۆزی کوردستان و لە سەرجـەم چالاکییەکـانی قوتابخـانەکـانیان.
٥ـ وەکو وتمان قوتـابیان تـەوەری سەرەکی کـاری فـێربوون و پـەروەردەیین، پێویستە لە دانانی پـلان و بەرنامە دانان و لە هەموو لیژنەکاندا بەشداربن و نوێنەریان هـەبێت.
هـیوادارم بە لەبەرچاوگرتنی ئەو سوود و گرنگییانەی ریزبوونی بەیانیانی قـوتابیان لە قوتابخانەکاندا، کە لەسەرەوە باسمان کردن، قوتابخـانەکان و خـێزانەکـان، ئەو ئامـانجە گرنگـانە بهـێنـنە بەرچاو و بیریـان، بۆ گرنگـیدانێکی زیـاتر بە ریـزبـوونی بەیانیـان لە قـوتـابخـانەکـانی کوردسـتان دا.
رەزا شـوان
٢٨/ یـۆلـیـۆ/٢٠٢٠




چـیرۆک بۆ منداڵان.. زێـڕی سـەوز … رەزا شـوان

رووخۆش کچۆڵەیەکی جوانکیلە و لێوبەخەندەیە. باوکی کۆچی دوایی کرد. مایەوە خۆی و دایـکی و شاهەڵـۆی بـرا بچـووکی. باوکـیان تەنیـا پارچـەیەک زەوی بۆ بەجـێهـێشتن. بیـرێک و کەپـرێک لە ناوەڕاستی زەوییەکـەیان دایە.
هەژاری سەغـڵەتی کردن. رووخۆش بە ناچاری وازی لە قوتابخانە هـێنا، زۆر بە دوای کاردا گەڕا، بەڵام هیچ کارێکی دەست نەکەوت. رۆژێک بە داماوی و بە دڵتەنگی لەسەر تەختەیەکی ناوەڕاست شارەکەیاندا دانیشتبوو. خەیاڵ بردبوویەوە. ژنێک هاتە بەردەمی، گـورزەیەک نەمامی گـوڵ و تـوورەکەیەکی پـڕ لە تـۆوی گـوڵی دا بە رووخـۆش و وتی:
“ئەمانە دیاری منن بۆ تـۆ. ئەم نەمامانە بـڕوێنە و ئەم تـۆوانەش تـۆوبکە.. سەد هـێندە سـوودیان لێـوەردەگـریت” ژنـەکە رۆیی. رووخـۆش هـیچ شتێکی لێ تێنەگەیـشت، بەڵام بڕیـاری دا ئەوەی ژنەکە پێـیوت جـێبەجـێی بکات.
چوو بۆ ماڵەوە، پاچـێکی لەگەڵ خۆیـدا هەڵگرت و چـووە سەر زەوییەکەیان. بە دەوری کەپـرەکەدا دەستی بە چـاڵ هەڵکەنـدن کرد.. هەمـوو نەمامەکـانی لـێدان و تـۆوەکانی ناو تـوورەکەکەشی تـۆوکـردن. باش ئـاوی دان، هەر دوو سێ رۆژ جـارێک دەچـوو و ئاوی دەدان.. نەمامـەکـان و تـۆوەکـان سـەوز بـوون، چـرۆ و گەڵایـان دەرکـرد. دوای چەنـد هەفـتەیەک گوڵـیان کرد، گوڵەکـان هەمەڕەنگە و هەمەجـۆرە بـوون، جـوانی و بـۆن و بەرامەی خـۆشیان مـرۆڤی دڵخـۆش و سەرسام دەکـردن.. چەنـد ژنێک هـاتن و گـوڵیان لە رووخـۆش کـڕی.
ئیتر رووخۆش رۆژانە چەند چەپکە گوڵێکی دەچنی و چەپکبەستی دەکردن و دەیخستنە ناو سەبەتەیەکەوە و دەیبـردن لە بـازاڕ و لەسەر رێگـاکاندا دەیفـرۆشتن. پیاوان و ژنان لێـيان دەکـڕی.. پارەیـەکی بـاشی دەسکـەوت، کە پـارەکـانی زۆربـوون، لە نـاوەڕاسـتی بازاڕەکەدا، کۆگایەکی بچـووکی کڕی و کردی بە کۆگای گوڵفـرۆشتن.. تا دەهات ئاشنای گوڵ کڕينی زۆرتر دەبـوون. گۆگاکەی بە گـوڵ جـوانی ناوبانگی دەرکرد. ماڵی رووخۆش لە خـێزانێکی هـەژارەوە، بـوون خـێزانێکی خۆشگـوزەران و شاد و کامەران.
رووخـۆش بیری لە درێـژەدان بە خوێنـدن و تەواوکردنی قـوتابخانە دەکردەوە. کچـێکی هـاوڕێی دڵسۆزی هەبـوو، کە نـاوی (رەنگـین) بـوو. ئەویـش لەبەر هـەژاری وازی لە قوتابخانە هـێنابوو. ڕووخـۆش رەنگـینی کـرد بە هـاوبەشی کۆگاکەی و پێکەوە کـاریان دەکرد. بڕیـاریان دا، کە بچـنەوە بۆ قـوتابخـانە. رووخـۆش بەیانیان بچـێت و لە دوای نیوەڕوانیش لە کۆگاکەدا کاربکات، رەنگـینیش بەیانیان لە کۆگـاکەدا کاربکات و دوای نيوەڕوان بچـێت بۆ قوتابخانە. هەردووکیان بە سەرکەوتوویی درێژەیان بە کارکردن و بە خوێنـدنەکەشیان دا، تا هەردووکیان بەشی ئەنـدازیـاری کـشتوکـاڵـیان تـەواو کـرد و شارەزاییـەکی زۆرتـریان لە بـارەی گـوڵ روانـدن و لە بەرهـەمهـێـنانی دا پەیـداکـرد. دەوڵەمەند بوون و بـوون بە خاوەنی چەنـد کـێڵگـەی گـوڵ و چەنـد کۆگایەکی گەورەی دیکـەی گوڵـفـرۆشتـنیان کـردەوە.
رۆژێک ئەو ژنـەی کە نەمامەکان و توورەکە تـۆوە گووڵەکانی پێـشکەش بە رووخۆش کرد، هات بۆ کۆگاکەی. رووخـۆش بە پیرییەوە چوو، زۆر بە گەرمییەوە باوەشی لێدا و زۆر سوپاسی کرد، چەپکێک گـوڵی تایبەتیشی بۆ رازانـدەوە و لەگەڵ دیارییەکی جوان و بەنـرخـدا، پێشکەشی ژنـەکەی کـرد. لە پـاداشتی ئـەوەی کە ژیـانی خـۆی و خـێزانەکەی لە هـەژاری و لە کوێـرەوەری رزگـارکرد.

————————————————-
(*) ئه‌م چـیرۆكه‌م لە زمانی ئینگلیزییەوە، بە دستکاریکـردنەوە وەرمگـێڕایە سەر زمانی کوردیمان. نـاوی نووسـەریـشی بەسەرەوە نیـیە.
ئەم چـیرۆکە چەنـد پەنـد و بیـرۆکەیـەکی جـوانی تێـدایە، وەکـو: مـرۆڤی چاکـەخـوازی فـریاڕەس، دەسکەوت و دارایی لە سایەی کارکردن دا دێنەدی، تەنگانە شێـنەیی لە دوایە، هاوڕێتی و دڵسۆزی، ئەمکـداری و پێـزانین، زەوی هەمیشە سەرچاوەی بەخـشیـنە، خـوێنـدن ئامانجـێکی سەرەکی ژیـانە بۆ دەستهـێـنانی زانیـاری و زانستی زیـاتـر.




مووبەکردن لەناو منداڵان لە قوتابخانەدا… رەزا شـوان

لە زمانی کوردیدا، هەموو ئەم وشانە ( مووبه‌كردن، كه‌ڵه‌گایی کردن، ملهوڕی کردن، خۆسەپاندن، خۆزاڵ کردن، شەڕانگێزی، زۆربۆهێنان، خۆڕادان، چەقاوەسوویی کردن) گەر یەک مەبەستیش نەگەیەنن، بەڵام واتا و مەبەستەکانیان لەیەکەوە زۆر نزیکـن. هەموویان بۆ رەفتار و هەڵسوکەوتی ناپەسەند و نەخوازارو بەکاردەهێنرێن. زیاتریش وشەی (مووبـەکردن) و (کەڵەگایی کردن) و (شەڕانگـێزی) باون و بەکاریان دەهێنین.
وشەی مووبەکرن، بەرانبەر بە هەردوو وشەی (مـوبـینگ) و (بـیـولـینگ) ی زمانی ئینگـلیزی و بەرانبـەر بە وشەی (الـتـنمر) ی زمانی عـەرەبییە.. خـوێنـدنـەوەی ئەم نووسینەمان گـرنگی و سوودێـکی زۆری بۆ دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان هەیە.

مووبەکـردن چـییە؟
مووبەکـردن یا کەڵەگایی کردن، رەفـتار و هەڵسوکەوتێکی دزێـو و ناپەسەنـد و نەخوازراوی تونـدوتـیژی و شەڕانگێزی و دۆژمنکارییە. بەکارهێنانی توانـا و هـێزە. خـۆڕادان و خـۆدەرخستن و زۆرداری و زۆرلێکردن و خۆسەپانـدن و خۆزاڵکـردن و هەراسان کردن و بێـزارکردن و دەستدرێـژی کردن و گێچەڵکردن و شەڕپێفـرۆشتن و تەنگپێهەڵچـنین و هەڕەشەکردن و ترساندن و تۆقانـدنی کەسێکە یان کەسانێکە، لە لایەن کەسێ یا کەسانێکی مووبەکارەوە. کە بە ئەنقەست بە مەبەستی زەبر و ئازاردانی جەسـتەیی و دەروونی کەسێ یا کەسانێکی مووبەلێکـراو (مووبـه‌ بۆ سه‌ركـراو).

مووبە کردن ئەوە دەگەیەنێ، کە ناهاوسەنگی و نابەرانبەرییەک لە هـێز و لە توانای کەسایەتیدا، لە نێوان مووبەکار و مووبەلێکراودا هەیە.. مووبەلێکراوان بە زۆری کەم توانـاتر و کە بەهـێزترن لە رووی جەستەیی و دەروونییەوە. بۆیە مووبەکـاران ئەم ناهاوسەنگی و نابەرانبەرییە دەقـۆزنەوە و کەسانێک هەڵـدەبژێـرن، کە بێ دەسەڵاتن و بێ هـێزن، یا تا رادەیەک ترسـنۆکن و لە تـوانایانـدا نییە، بە زارەکی یا بە جەسـتەیی بەرگری لە خۆیان بکەن رووبەڕووی مووبەکاران ببنەوە.
کەواتە مووبەکردن، شێوەیەکە لە شێوەکانی شەڕانگێزی و تونـدوتیژی و خراپەکاری و ئـازاردانی جەستەیی و دەروونی مووبەلـێکراو لە لایەن مووبەکـارەوە. مووبەکـردن کێشەیەکی توندوتیژی زۆر مەترسـیدارە، دوژمنایەتی و تۆڵەسەندنەوەی لێدەکەوێتەوە. بە دیاردەیەکی وێـرانکاری ناودەبـرێ، کە کاریگەری و کارەساتی نەرێنی جەستەیی و دەروونی بەسەر کەسی مووبەلێکراو دەهـێنێ. تا ئەو رادەیەی هەندێ جار مووبەکردن دەبێتە هـۆی خۆکوشـتن. گەر بێتوو بە زوویی بەری لێ نەگـیرێ و چارەسەر نەکرێ. ئەنجامی کێشەکانیش زیاتر گەورەتر و مەترسیدارتر و قـووڵتر دەبنەوە، دوور نییە کە کۆنترۆڵ نەکرێن و کارەساتی نەخوازراویان لێبکەوێتەوە.
لە ئەمڕۆدا، بە تایبەتی لە وڵاتانی هەژار و بێکاریدا، لەو وڵاتانەش کە ئاژاوە و شەڕ و ئاسایش و سەقامگیرییان تێدا نییە و یاسا و دادگاکانیان بێ دەسەڵاتن، چەنـدین گـروپی چەکداری و مووبەکار و باڵتەچی و مافیا و پیاوکوژ و جەردە و رێگر و دز و درۆزن و زۆردار و رفـێنەر و دەستدرێژیکەر و کەڵەگا هـەن و بڵاوبوونەتەوە. گـروپە ئیسلامییە بێڕەوشت و نامەرد و تیرۆریستەکـانیش لە ریزبەنـدی پێشەوەی ئەم ستەمکـارانە دان. کە ستەمێکی زۆر لە خەڵکی دەکەن و پـارەیان لێوەردەگرن، منـداڵ و گەنـج و کچـان بە بارمتە بەنـدەکەن و داوای پارەیەکی زۆر دەکەن بۆ ئازادکردنیان، ئەگـینا دەیانکـوژن. هەڕەشە دەکەن و ترس و تۆقـینیان خستوونەتە ناو خەڵکـییەوە. هەموو ئەم رەفـتارە قێزەوەنانە و نامەردییانە، دەچنە بواری مووبەکردن و زۆرداری وکەڵەگایی کـردنەوە.
مووبەکاران هەمیشە لە رێی سیاسەتی ترساندن و تۆقاندن و هەڕەشەکردنی راستەوخۆ یا ناراستەوخۆو، کەسانی تر هەراسان و بێزاردەکەن و ئازاری جەستەیی و دەروونیان دەدەن. لەوانەیە تووشی گرفـت و نەخـۆشی دەروونی ترسناک و درێژخایەنیان بکەن.
مووبەکردن لە گەلێ شوین دا هەیە، لە قوتابخانە، لە فەرمانگاکان، شوێنی کارکردن، لە شەقامەکان، لە زانکـۆکان، لە یانەکـان، لە یاریگـاکان، لە گەلێ شوێنی دیکەدا.
باسکردن و لێکۆڵینەوە لە مووبەکردن و لە جۆرەکانی و لە ئاکامەکانی، باسێکی فـرە لایەنە و قـسەی زۆر هەڵـدەگرێ و بە نووسینی چەنـدین پەرتووکیش کۆتایی نایات. ئەوەی ئێمە لەم نووسینەماندا مەبەستمانە، مووبەکردنە لەناو منداڵان دا، بە تایبەتیش لەناو قـوتابیانی قۆناغەکانی قوتابخانەی بنەڕەتی دا. کە بە (مووبەکردنی قوتابخانەیی) ناودەبـرێ. کە بووە باسی ئەم سەردەمە و گەلێ لایەنی سەرقاڵ کردوون.. بە دەگەمەن نووسەران پسپۆرانی کوردمان لە بواری پەروەردەی منداڵان دا، ئاوڕیان لە دیاردەی مووبەکردن داوەتەوە. کە لە قوتابخانەکانی کوردستان دا، بـووە بە دیاردەیـەکی زەق.

پێناسەی مووبەکردنی قوتابخانەیی:
زانای بە ناوبانگ، پسپۆری دەروونناسی منـداڵان (دان ئه‌لـۆیس) ی نەرویجی، کە بە باوکی دامەزرانـدنی لێکـۆڵینەوە دەربارەی (مووبەکـردن لە قـوتابخانەکان) دادەنـرێ.

(ئه‌لـۆیس) بەم شێوەی پێناسەی (مـووبەکـردنی قـوتابخـانەیی) دەکا، کە بـریتیـیە لە:
“رەفـتارێکی نەرێنی بە ئەنقـەستە، لە لایەن قوتابییەکەوە یا زیاتر، بۆ ئازاردانی قوتابییەکی تر. کە بە درێژایی کات ئەنجام دەدرێ و چەند بارە دەبێتەوە. دەکرێ ئەم رەفـتارە نەرێـنییانە بە وشە بێ، وەکو: هەڕەشە، گاڵتەپێکردن، جنێودان. دەکـرێش بە ئازاردانی جەستەیی بێ، وەکو: لێـدان، پاڵـنان، شەق تـێهەڵـدان. یان بەبێ بەکارهێنانی وشە یا لێدانی جەستەیی، وەکو: مۆڕەکردن، چاولێزەقکردنەوە، ئاماژەکردنی ناشیرینی بە ئەنقەست، بۆ ئەوەی لە کۆمەڵکەی دایبڕێ یا بۆ رەتکردنەوەی وەڵامی ئارەزووی”
مووبەکـردن، رەفـتارێکی تازە نییە، هەر لە کـۆنەوە، لەناو منـداڵانی قوتابخانەکـان و گەڕەکەکـاندا هەبووە. بەڵام لە ئەمڕۆدا ئەم دیـاردەیە بە شیوەیەکی مەترسیدار سەری هەڵـداوە و تەشەنەی کردووە و سنووری سروشـتی بەزانـدووە و ئەنجـامی خـراپی لێکەوتۆتەوە. نیگەرانی و ترس و دڵەڕاوکێ خستۆتە دەروونی دایکان و باوکانەوە.
لێکۆڵەری دەروونناسی ئینگـلیزی (كـۆی) لە ساڵی (٢٠٠١) دا، لێكوڵینه‌وه‌یه‌كی دا له‌ژێر ناوی (مووبه‌كـردن له‌ قـوتابخـانه‌كان) دا ئەنجام داوە، بۆی دەرکەوت کە ساڵانە (١٦٠) هەزار قوتابی بە هـۆی مووبەکردن و ئازاردانی جەستەیی و دەروونییەوە، لە لایەن هاوڕێکانیان و مامۆستاکانیانەوە، وازیان لە خوێنـدن و لە قـوتابخانە هـێناون.
لە ئەمڕۆدا مووبەکـردن و کەڵەگـایی و یاخـیبوون و سەرپێچـیکردن، بوونەتە کێشەی زەقی رەفـتاری و رەوشتی و دەروونی قوتـابیان لە زۆربەی قوتابخانە بنەڕەتییەکان و ئامادەییەکان دا. ئاکام و شوێنەواری نەرێنییان لە دەروونی قوتابیان دا جێهێشتوون و کارتێکردنێکی خراپیان لەسەر پرۆسەی فێرکردن و خوێندن لە قـوتابخانەکان دا هەیە. گەیشتوونەتە ئەو رادەیەی کە سنووری رێزی پێـویستیان، لە نێوان قوتابی و مامۆستادا بەزانـدوون. پێـشێلی یاساکانی قوتابخانەیەیان کردوون. قوتابیان قسەی ناخۆش دەکەن و دەمدرێژی دەکەن وزۆر لە رووی مامۆستاکان و دایکان و باوکانیان هەڵدەگەڕێنەوە. مەبەستیشمان لە زۆرینەی قوتابیان و مامۆستایان نییە، بەڵکو لە کەمینەیە.

جۆرەکـانی مووبەکردن:
مووبەکردنی قوتابخانەیی گەلێ جۆر و شێوەی نەخوازراویان هەیە، کە دەکرێ قوتابی مووبەکـار بەرانبەر بە قوتابییەک یا زیاتر بیکا.. گەر مووبەکـردن بەرانبەر بە یەک قوتـابی ئەنجـام بدرێ (مووبـەی تاکـە کـەسی) یە. بەڵام گەر مووبـەکـردن لە لایـەن کۆمەڵێکی مووبەکارەوە ئەنجام بدرێ (مووبه‌ی گەلەکـۆمەیی) یە. ئەمانە هەندێکن لە جۆراەکانی مووبەکـردن:

١ـ مووبەکردنی زارەکی: بۆ ئازاردانی دەروونی قوتابی مووبەلێکراو، وەکو وتنی هەر شتێکی نەخوازراوی ناخۆش و ناشیرین، بۆ هەست بریندارکردن و ئازاردانی دەروونی قوتـابی مووبەلێکراو، بۆ نموونە: گاڵـتەپێکردن، تەوس و تانە و تەشەر توانـج و پلار لێگرتن، لاساییکردنەوە، جـنێودانی ناشیرین، هاواررکردن و قیژاندن بەسەریا، لێنانی ناوی ناتۆرە، ناوزڕاندن، فەرمان بەسەرکردن، فـیکەلێکردن، قسە بۆ هەڵبەستن،…هتد.

٢ـ مووبەکردنی جەستەیی: ئازاردانی جەستەیی قوتـابی مووبەلـێکراو، وەکو: لێـدان، پاڵپێوەنان، پاشەقولگرتن، شەق لێدان، مشتەکۆڵە، گوێ راکێشان، قـژ راکێشان، نوقرچ لێگرتن، شینکردنەوەی گیان، بریندارکردن یا رووشاندنی دەموچاو و دەستەکان، ئاماژە پێـدان بە شێوەیەکی دزیـۆ و ناشـیرین، مۆڕەلێکردن، چەمۆڵە لێـنان، زمان لێدەرکردن، تف لێکردن، بـردن و داگیرکردنی شتەکانی قوتابخانەی یا تێکـدان و شکاندن و دڕنـدان و فـڕێـدانیان، ، دەستدرێژی کردنەسەر، جلـوبەرگ دڕانـدن، پارە لـێسانـدن،…هتد.
هەندێ جار مووبەکاران بە (گه‌له‌كـۆمەیی) ئازاری جەستەیی و دەروونی مووبەلێکراو دەدەن.. بۆ نموونە پێکەوە لێی دەدەن و پێکەوە گاڵتەی پێدەکەن و پێکەوە هۆی های لێـدەکەن و چرتی بۆ لـێـدەدەن و پێی پێـدەکـەنن. یان لەبەرچـاوی هـاوڕێکـانی بـزی پێـوەدەکەن، رێـز و کەسایةەتی و شکۆی دەشکـێنن و هەستی برینداردەکەن.
٣ـ مووبەکردنی کۆمەڵایەتی: ئەو رەفتارە ناشیرینانەی مووبەکار بەرانبەر مووبەلێکراو دەیکا، وەکو: سووکـردنی و رسواکردنی، ناوزڕانـدنی ناوبانگی خـێزانەکەی، ناولێنانی ناتـۆرە، دوورخستنەوەی لە هاوڕێکانی، دەرپەڕاندنی لە گروپە چالاکـییەکان، بچڕاندنی پەیوەنـدییە کۆمەڵایەتییەکانی، بڵاوکردنەوەی دەنگـۆی هەڵبەستـراوی خراپ لە سەری.
٤ـ مووبەکردنی ئەلیکـترۆنی: بە (ته‌لـه‌فـۆن و ئیـنته‌رنێـت) لەم جـۆرە مووبەکـردنەدا، مووبەکـار بۆ ئازاردانی مووبەلـێکراو، تەکنەلـۆژیا بەکـاردەهـێنێ، وەکو تەلەفـۆن و ئینتەرنێت بۆ نموونە: ناردنی نامە و کۆمێنت و جـوێن و هـەڕەشە، بۆ تەلەفـۆنەکەی یا لە رێی ئیمایلەکەیەوە، یا بڵاوکردنەوەی وێنە و قسەی ناشیرین لە فەیسبووکـدا،…هتد.
٥ـ مووبەکردنی سێکسی: ئەم دیاردەیە، رەوشتێکی مەترسیدار و قێزەوەنی ناو کۆمەڵە و لەوانەیە بگاتە رادەی تاوان، ئازارێکی زۆری دەروونی مووبەلـێکراو دەدا، دەشێش دوژمنایەتی و تۆڵەسەنـدنەوە و کوشتـنی لـێبکەوێتەوە. دەشێش کەسانێکی بێتاوانیش ببنە قـوربانی، کە نە لە نزیک و نە لە دوورەوە، پەیوەنـدییان بەم کارەساتەوە نەبێ.
٦ـ مووبەکـردنی رەگەزپـەرستی: مووبەکردنێکی ترسناکە، کە بە هـۆی جـیاوازی نەتەوەیی یا بە هۆی جیاوازی رەنگی پێستەوە، مووبەکارانی رەگەزپەرست، ئازاری جەستەیی و دەروونی، قوتابیانی ناسنامە جیاوازی نەتەوەیی یا رەنگ پێستی دەدەن.

هـۆکارەکانی مووبەکردن:
یا راستر وایە بڵێـین، چی وا لەمنـداڵ دەکا، کە ببێ بە مووبەکـار؟ چونکە مووبەکـردن رەوشتێکی سروشتی نییە و دیاردەیەکی بۆ ماوەی رەمەکیش نییە. بە کورتی و بە چڕی لەم خاڵانـەدا، هۆکارە سەرەکییەکـانی تووشـبوون، بە مووبەکـردن و شەڕانگـێزی و دوژمنکاری و کەڵەگایی دیاری دەکـەین:
١ـ هۆکاری سیکـۆسۆسیلـۆژی: بە زۆری مووبەکاران لە ناو ئەو خێزانە هەژارانەدا هەڵـدەكەون، کە کـێشەی ئابووری و بێکارییان هەیە و پشتگـوێ خـراون و لە زۆر خزمەتگوزاری بێبەشکراون. لە سایەی دۆخـێکی سۆسیـۆلـۆژی دا، کە مەودایـەکی فراوانی جیاوازی، لە نێوان توێژە کۆمەڵایەتییەکاندا هەیە. لە بارەی سایکۆلۆژیشەوە، بە زۆری مووبەکاران، بە تایبەتیش سەرکردەکانیان، کەسایەتی بەهـێزن و لە کەسانی سیکـۆپاتی دژ بە هەمووانن، دڵڕەق و بێوژدانن، سۆز و بەزەییان بە کەسدا نایەتەوە.
مووبەکاران بە زۆری گروپی مافـیا پێکدەهـێنن، یا دەچنە پـاڵ ئەو گروپانەی کە هەن.
٢ـ هۆکاری پەروەردەیی: فەرامۆشکردن و پەراوێزکردنی منداڵ، هەڵەیەکی گەورەیە و زیانێکی زۆری هەیە، هەندێ لە دایکان و باوکان بە هـۆی سەرقاڵییان بە کارکردنەوە، وەکو پێویست منداڵەکـانیان پەروەردە نەکـردوون و ئاگـایان لە رەفـتارەکـانیان نییە، لۆمەش دەخەنە سەر مامۆستایان و پەروەردەکارانی ماڵەکـانیان. پەراوێـزکردن و بە هەنـد نەزانینی منـداڵ، هـۆی سەرەکین بۆ دروستـبوونی کەسایەتیـیەکی نـادروست و ناسروشتی منـداڵ. بۆ وەرگـرتن و فـێربوونی رەفـتار و رەوشتی چەوت و هـەڵە، بۆ خۆدەرخستن و خۆسەلماندن، بە شـێوە و شـێوازێکی نـاڕاست و نـادروست.
٣ـ هۆکاری قوتابخانەیی: لە ئەمڕۆدا، لە زۆربەی قوتابخانەکاندا، توندوتیژی و ناکۆکی لە نێوان قوتابیان و مامۆستاکان، دوو هـێندەی پێشتر بوونە، بەشێک لە مامۆستایان نابەڵەدن لە پەروەردەی نوێی منداڵان دا، تا ئەمـڕۆش بە شێوازێکی کلاسیکی رەق و توندوتیژ مامەڵە لەگەڵ قوتابییەکانیان دەکەن. بەشێکیش لە قوتابیان سنووری رێزیان بەزانـدوون لە رووی مامۆستاکانیان هەڵگەڕاونەتـەوە و دەمدرێژی دەکەنە سەریـان.

٤ـ پەروەردەکردنێکی سەقـەت: بە داخەوە کە هەندێ لە دایکان و باوکان، شانازی بە رەفـتاری دوژمنکارانە و کەڵەگایی و زاڵبوونی منداڵەکانیانەوە دەکەن، رەفـتارەکانیان دەخەنە ریزبەنـدی کەڵەمێردی و ئازایەتییەوە.. وای دادەنێن کە منداڵەکانیان دەتوانن ببن بە سەرکـردەی منـداڵانی تر و زاڵـبن بە سەریـان دا. گەر لە قوتابخانەدا تـووشی کێشەیەک بوون، داکۆکی لە رەفـتارە هەڵەکانی منداڵەکانیان دەکەن. هـانیان دەدەن و پیان دەڵێن:”ئـەوەی دەرزییـەکی پیـاکـردن.. ئێـوە ژۆژنـێکی پیـا بکـەن”.
رۆژێ لە دیمانەیەکـدا لە یەکێک لە کەنـاڵە تەلەفـزیۆنەکـانی کوردستان دا، گوێـم لە قسەیەکی سەیـری مامۆستایەکی باخچـەیەکی منـداڵان بـوو، کە وتی:”منـداڵێکی کـوڕ هەموو رۆژێک لە منداڵێکی کچی دەدا، بانگی دایکی کوڕەکەمان کرد و تێمان گەیاند، کەچی دایکی کوڕەکە، زۆر بە ئاساییەوە وتی:”قەیچـیکە با لە ئێستاوە لێی بدا و زاڵبێ بە سەریـدا، ئەو کچە ئامـۆزای خۆیـەتی، بـژێ و بمرێ هـەر بۆ کوڕەکەمە” سەیرە کە دایکێک جیاوازی دەکا و پشتگـیری لە کوڕسالاری و لە ئامـۆزاسالاری و لە ستەم و سەرکوتکرنی کچ ێکی ساوا دەکا، نە کوڕەکەی و نە کچەکەش، نازان کە هاوسەرگیری چییە و داهاتووش چییە، بەو شێوە نادروستە وەڵامی گـلەیی و گازنـدەی مامۆستاکەی دایەوە. بە داخەوە تا ئەمڕۆش ئەم ئەقـڵێتیە کۆنەپەرستی و عەشایرییە ساڕێژ نەبووە.
٥ـ کەمی بڕوا و متمانە بەخۆنەبوونی منـداڵان: گەلێ لە منداڵان کێشەی بڕوا و متمانە بەخۆنـەبوونیان هەیە. یا خۆیان بە کەم دەزانن. ئەمەش بۆ نەزانینی دایکان وباوکان و بۆ پەروەردەکردنی نادروستی منداڵەکانیان دەگەڕێنەوە. لە منداڵییەوە وا منداڵەکانیان رانەهـێناون کە متمانە و بڕوایان بە خۆیـان هـەبێ و بتوانن پشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن و خۆیـان رووبەڕووی کێشە و گرفتەکانیان ببنەوە. بۆیـە دەبیـنین هەنـدێ لە منداڵانی مووبەکـار، دەیانەوێ هـێز و توانـای خۆیان دەربخـەن و خۆیان بسەلـمێنن و سەرنجی کەسانی تر بە لای خۆیاندا رابکێشن، گەر لەسەر شانی منداڵانی دیکەش بێ.
٦ـ توندوتیژی خێزانی: نەبوونی خۆشەویستی و رێز و رازیبوون لەناوخێزاندا، یا شەر و هەرا و ناکۆکی و ئاژاوە و ناڕێکی ناو خـێزاندا، کاریگەرییەکی زۆری نەرێنی لەسەر منداڵان هەیە. لە ئەمڕۆ و لە داهاتووشدا رەنگدانەوەی خراپئان دەبێت. لایەکی کەشەوە منداڵەکانیان بە رازی بـوونی (قه‌ناعەتکردن) بە ئەوەی هەیانە رانەهـێناون. بۆ ئەوەی ئیرەیی بە هاوڕیکانیان نەبەن کە لە خۆیان باشتر و داراترن، یا لە قوتابخانەدا ئاستێکی زیرەکی بەرزتریان هەیە و نومرەی بەرزتر بە دەست دەهـێنن. گەر قـوتابییەک ئیرەیی بە قـوتابیەکی هـاوڕێی بـەرێ. لەوانەیە مووبـە بکاتە سەری و ئـازاری جەسـتەیی و دەروونی بدا، بە زارەکی هەستی بڕیندار بکا. بۆ نموونە: کە کچە قوتابییەکی هـاوڕێی، قـژەکەی بۆیە کردووبێ و ستایلـێکی جـوانی بۆ قـژەکەی دانـابێ، ئەم ئیرەیی پێ دەبا و لەوانـەیە مووبە بکاتە سەری و قـژەکەی تێک بدات.
٧ـ لەخۆبـایی بوون: زیادەڕۆیی لە نازپێدانی منداڵ، وای لێدەکات کە لەخۆی بایی بێت و رێز لە هەست و رای جیاوازی کەسانی دیکە نەگرێت. لە قوتابخانەشدا وا هەست دەکات لە هەموو هاوڕێکانی زیاترە و باشترە، پـۆز لێدەدا و مووبە بەسەر هاوڕێکانی دا دەکا، واش رانەهـاتووە، کە گـلەیی و رەخـنە قـبووڵ بکا یا بەخـۆیـدا بچـێتەوە و هەڵەکـانی راست بکاتەوە. دەبێتە (کەسایەتییەکی نـێرگـزی) خۆپـەرستی کەسنەویـست.
٨ـ هۆکاری یارییە ئەلیکـترۆنییەکـان: یا دەتـوانین بڵێـین هۆکـاری شۆڕشی تەکنەلـۆژیا، لە ئەمڕۆدا لە بەشی هەرە زۆری ماڵەکان دا، بێجگە لە تەلەفزیۆنی رەناوڕەنگ چەندین ئامێری مۆدێـرزمی ئەلیکـترۆنی یاریکردنی منـداڵان هـەن. منداڵ هەمیشە حەزدەکا، کە لاسایی پاڵەوانە سەرەکێشە لە توانـابەدەرەکانی ئەو فـیلمانە بکاتەوە، کە خـوویان بە سەیکردنیانەوە گرتوون، فیلمەکانیش بەرنامەداڕێژراون، بە زۆری لەسەر چەمکی سەرکێشی و پشتبەستن بە هـێزی خەیاڵی لەتـوانا بەدەر و سەرکەوتن و زاڵـبوون بەسەر نەیاران دا کۆتاییان دێ. منـداڵان لە رێی نمایش و بینینی، فـیلم و سیدییەکانیان ئەم سەرکێشیانە دەبینن. کە بە زۆری توندوتیژی و شەڕ و زاڵـبوونیان لەخۆگـرتـوون. منداڵان ئەو تونـد و تیژییانە بە هۆیەکی خۆشی و رابواردن دەزانن. بە هەمان شێوە لە قوتابخانەکان دا، لەگەڵ کەسوکار و هاوڕێکانیان دا، لاسایی سەرکێشی و رەفتارەکانی پاڵەوانەکانیان دەکەنەوە.
لێرەدا رۆڵی دایکان و باوکان ئەویە كە چاودێری منداڵەکانیان بکەن و بزانن کە سەیری چی بابەتێک دەکەن، ئەو فیلم و بەرنامانە پەروەردەییانەیان بۆ هەڵبژێرن و دەستنیشان بکەن، کە یارمەتییان دەدەن بۆ راستکردنەوەی هەڵەکانیان و بۆ چاندنی رەفـتاری جوان و رەوشتی بـەرز و بۆ پەیوەنـدی هـاوڕێتی و دڵـسۆزی، بۆ هـاوکاری چاکەخـوازی.
٩ـ مووبەکاران منـداڵانی لاواز هەڵـدەبـژێرن: مووبەکاران بە زۆری مووبە دەکەنە سەر ئەو منداڵانەی کە لە خۆیان لە رووی جەستەیی و دەروونییەوە لاوازتـر و بێ هـێزترن. دەرەقـەتیان نایەن و توانـای رووبەڕووبوونەوە و بەرگری کـردن لە خۆیان نییە.
بۆیە پێویستە منداڵ فێری زمانی جەستە ببێ، کە فاکتەرێکی گرنگە لە گوزارشتکردن لە بڕوا و متمانە بەخۆبوونی منداڵ. چونکە متمانە بەخۆبوون قەڵغانێکە، کە خاوەنەکەی لە گرفت و بەسەرهاتەکانی رۆژگار دەپارێـزێت. پێـویستە منداڵەکـانتان وا فـێربکەن، کە لەبەردەم نەیاران و مووبەکاران دا، سەریان دانەگرن و شانیان شۆڕنەکەن و گـز و مات نەبـن.. بێ ترس و بێ چەکەرەکردن لێیان، چاویان بـبڕنە ناو چاوەکانی مووبەکەران و وا خۆیان پێشان نەدەن، کە داماو و بێ دەسەڵاتن و بێ هـێزن و هـیچـیان لەدەست نایا.
پێویستە ئەوەش بزانین، کە مووبەکاران خۆشیان، بەزۆری قـوربانیی مووبەکـردنن، بە منداڵی مووبەکراوتە سەریان و تونـدوتیـژیان بەرانبەرکردوون و ئـازاری جەسـتەیی و دەروونیان چـێشتوون. لەبەر ئەوەی کە هیچ چارەسەرێکیان بۆ نەکـردوون، لەوانەیە ئەو ستەمەی لێیان کراوە، بووبێ بە بیرەوەرییەکی تاڵ و بە گرێ کوێرەی دەروونییان. دەیانەوێ تۆڵـەی خۆیان بکەنەوە و داخی دڵی خۆیـان بە کەسانـێکی بێ تـاوان و بێ دەسـەڵات بـڕێـژن.

نیشانەکانی قوتـابی مووبەلـێکـراو:
دایکان و باوکان و مامۆستاکان، لە ماڵەوە و لە قوتابخانەدا، دەتوانن بە وردی تێبینی ئەو گۆڕانکارییە نائاساییانە بکەن، کە لە رەفـتار و رەوشتی قوتابییەکانیان دا سەریان هەڵـداون و دەرکەوتوون. سەرەرای دەرکەوتنی هەنـدێ لە نیشانەکان، کە بەڵگەن و ئەوە دەگەیەنن، کە منداڵەکەیان یا قوتابییەکەیان، مووبەی لێکراوە و بۆتە قوربانی ئەم دیاردە نەخوازراوە. بە کورتی ئەمانە هەنـدێکن لە نیشانەکانی منـداڵی مووبەلـێکراو.
١ـ دابەزیـنی ئاستی خـوێنـدن و ئاکادیمی قـوتابی مووبەلـێکراو، هـاتنە خوارەوەی نومرەکانی، کەم کۆشش کردنی، بە باشی جـێبەجـێنەکردنی ئەرکەکانی قوتابخانەی.
لە لێکۆڵینەوەیەکی پراکتیکی دا، کە زانکۆی (فـه‌رجـینـیا)ی ئەمریکی ئەنجامی داوە، بۆیان دەرکەوت، کە ئەو منداڵانەی لە قوتابخانەیەکدا کە ژینگەیەکی سەختی توندوتیژی تێـدایە، لە تاقـیکردنەوە گشتیـیەکان دا، نومرەی نـزمتر بە دەستـدەهـێنن، بەراورد بەو منداڵانەی کە لە قوتابخانەیەکـدان بەرنامەی دژە مـووبەکـردنیان هـەیە.
٢ـ ئارەزووی تەنیایی و گۆشەگیری و تەریکی و تێکەڵ نەبوون دەکا، لە هاوڕێکانی و کەسوکاری، لە ماڵەوە و قوتابخانەدا، لێـیان دوور دەکەوێتەوە.
٣ـ متمانە و بڕوای بە خۆی و بە هەموو ئەوانەشی کە لەدەوروبەری دان نەمـاوە.
٤ـ گەر مووبەکردنە بۆ سەری، جەستەیی بـووبێ، شوێنی لێدان بە جەستەیەوە دیارە. وەکو: شینبوونەوە، سووربوونەوە، ئاوسان، رووشاندن و برین لەسەر دەموچاوی یا لەسەر دەستەکانی دیـارن و بەڵـگەن بۆ ئەوەی کە لـێیان داوە.
٥ـ ئارەزووی خواردن ناکا و نایاتە سەرخوانی نانخواردن، کـێشیشی دابەزیـوە.
٦ـ بێزاری پێوە دیارە، رووگەشی و رووخۆشی و خۆشی و خەنـدە و پێکەنینی نەماوە.
هەناسەی قووڵ هەڵـدەکێشێ، هەست بەوە دەکرێ کە کێشە و گرفتێکی دەروونی هەیە.
٧ـ کەرەستە و پێداویستییەکانی و شتەکانی قوتابخانە و بابەتەکـانی یاری پێکـردنەکانی ونـدەبن و زۆر جاریش پارەکـانی دیارنامێنن.
٨ـ بەشداریی لە چالاکییەکانی قوتابخانەدا ناکا، حەزیش ناکـا بـچێ بۆ قـوتابخـانە.
٩ـ بایـەخ بە رووخـساری و بە خۆجوانکـردن و بە رێکـوپێکی جلوبەرگەکانی نــادا.
١٠ـ تووشی خەوزڕان و کەمخەوی و خەونبینی ناخۆش و راچلەکان بووە، دیـۆ و درنج و مێردەزمە و دەعبای ئەفسانەیی ترسناک دێنە بەرچاوی و لە خەو رادەچەنێ.
١١ـ هەمیشە دەترسێت کە بە تەنیا بچـێت بۆ قوتابخانە و بە تەنیا بگەڕێـتەوە بۆ ماڵ.
١٢ـ زۆر لە قوتابخانە دوادەکەوێ یا ناچێ، درۆ و بیانـووی هەڵـبەستراو بۆ نەچوونی بۆ قوتابخانە دەهـێنـێتەوە، حەزیش ناکا باسی خوێنـدن و قوتابخانەی لێ بپـرسن.
١٣ـ لە سیمایدا، دەردەکەوێ کە ترسێکی بێپاساوی هەیە و گرفـتێکی گەورەشی هەیە.
١٤ـ تووڕە و توندوتیژە و زۆر دەگـری، خوو و رەفارەکانیشی گۆڕاون و ئاسایی نین.
١٥ـ زۆر جاریش لە ئەنجامی ترس و دڵەڕاوکێ دا، بە خۆنەویستی میـز بە خۆیدا دەکا.
١٦ـ کە لە پـڕێکـدا نامەیەک بۆ تەلەفـۆنەکەی یا ئیمایلـەکەی بێ، تێکـدەچـێ، لەوە دەترسێ، کە مووبەکاران هەڕەشەیان لێکردووبی یا قسەی ناشیرینیان بۆ نووسیـبێ. ئەمە بەڵگەیە بۆ ئەوەی، کە منداڵەکەتـان مووبـەی ئەلـیکرۆنی دەکـرێتە سەری.
١٧ـ دووچاری خەمۆکی و کەم دوویی بووە، زیاد لە پێویست هەست بە خەمباری دەکا.
١٨ـ ئارەزووی گوێگـرتنی لە موزیک و گۆرانی نییە و سەیـری تەلەفـزیـۆنیش ناکا. زۆریش داڵغـە لێدەدا و خەیـاڵ دەیبـاتەوە.
١٩ـ لە کاتی قسەکردن و گفتوگـۆدا، بە تووڕەیی و گرژییەوە لەگەڵ بەرانبەرەکەی دا قسەدەکا. زووش قسەکانی دەبـڕێتـەوە.
٢٠ـ بیر لە تۆڵەکردنەوە لەو قـوتابییە یا ئەو قـوتابییانە دەکـاتەوە، کە مووبەیـان کردۆنەتە سەری و هـۆکاری ئازارکێشانەکەین. گەر توانای تۆڵەکردنەوەشی نەبێ و کەسوکاری بە کێشەکەی نەزانن و بە زوویی چارەسەری پێویستی کێشەکەی نەکەن. دەشێ لەوە زیاتر بەرگەی ئازارە دەروونییەکەی نەگرێ و بیر لە خۆکوشتن بکاتەوە.
جارەسەرییەکـانی مووبەکـردن:
بۆ پارستنی منداڵەکانتان لە مووبەکردن، یا بۆ ئەوەی کە نەبنە مووبەکار، بە کورتی باس لە هەنـدێ خـاڵی گـرنگ دەکەین، کە یارمەتیـدەرن بۆ دایکـان و باوکـان و بۆ مامۆستاکان، بۆ لەنـاوبـردن و چارەسەرکردنی دیاردەی مووبەکـردنی نەخـوازراو:
١ـ پەروەردەکردنی منداڵان لە دۆخـێکی سروشتی و تەندروستی دوور لە توندوتیژی. گۆشکردنیان بە رێـز و سۆزداری و خۆشەویستی و دڵسۆزی و لێبووردن و بەخشین.
٢ـ شیرینکردنی متمانە بەخۆبوونی منداڵەکانتان و هاندانیان بۆ شانازیکردن بە هـێز و توانیان و رێزگرتن لە کەسایەتییان. هەرگیزیش خۆیان بە کەم و بێ دەسەڵات نەزانن.
٣ـ دروستکردنی پەیـوەندی هـاوڕێتی لە ناو خێزان دا، لە کەش و هەوایەکی خـێزانی هـێمن و ئـارام و تەبـا دا، کە رێـز و خۆشەویستی و دڵسۆزی هەموویان کۆبکاتەوە.
٤ـ هانـدانی منداڵەکانتان بۆ وەرزشکـردن و راهـێنان، بە تایبەتیش وەرزشی بەرگری لەخۆکردن، وەک وەرزشی (تایكـوانـدۆ) و تەکنیکەکانی بۆ بەهـێزکردنی جەستە و بۆ فـێربوونی هـونەری بەرگریکردن.. بەمەش ناترسن و متمانەی رووبەڕووبوونەوە و سەرکەوتنیان بەسەر لایەنی شەڕفـرۆشی بەرانبەر پێ دەبەخـشن.. پێویستە ئەوەش بزانن کە ئامانج تەنیا بەرگری و خۆپاراستنە. نەک خۆدەرخستن و لەخۆدەرچوون و شەڕخوازی و دوژمنایەتیکردن و زاڵـبوون . بڕواشتان بەم قسە نەستەقە هەبێ کە:
(هـوشی ته‌نـدروسـت.. له‌ گـیانی ته‌نـدروسـت دایـه‌).
٥ـ پێویستە هەر لە منداڵییەوە چاودێری رەفتار و هەڵسوکەوتەکانی منداڵەکانتان بکەن.
٦ـ پێویستە قوتابخانەکان پشتگـیری یەکەمی منـداڵان بن، بۆ چارەسەرکردنی کێشەی مووبەکردن، پێش ئەوەی کە ببێتە کێشەیەکی دەروونی لە لای هەردوو لایان، مووبەکار و مووبەلێکراو.. بە بەڕنامەڕێژی چارەسەری دیاردەی مووبەکردن بکەن و نەیهـێڵـن. ئەم کارەش بە رابـەری کۆمەڵایەتی و بە پسپۆری دەروونناسی منداڵان لە قوتابخانەدا بسپێرن. بۆ چارەسەری دەروونی مووبەکار و مووبەلێکراو. یارمەتییان بدەن بۆ متمانە بەخۆبوونیان و بۆ راستکردنەوەی هەڵەکانیان و ساڕێژکردنی ئازارە دەروونییەکانیان.
توێژێنەری ئەمریکی (گـاری لیـد) پسپۆر لە دەروونناسی دا و سەردەستەی دەستەیەکی لێکـۆڵەوەر لە زانکۆی (ئیریـزۆنا) ی ئەمریکی دەڵێ:” مامۆستاکان و دایکان و باوکان و بەڕێوەبەرەکانی قوتابخانەکان و هەموو ئەوانەی کە پەیوەنـدییان بە منـداڵەوە هەیە، لەو تەمەنەوە کە دەچێتە قوتابخانە، پێویستە هەموویان زیانەکانی مووبەکردن بزانن”
٧ـ بە باشی تێبـینی یەکێک لە نیشانەکانی دەسترێـژیی مووبەکـردنی جەستەیی سەر منداڵەکەتان بکەن. بە هـێمنی و ئارامی و گفتوگۆ و قسەی خۆش و نەرم لەگەڵ منداڵە مووبەڵێکراوەکەتان بدوێن، تا بەبێ ترس کێشەکەی و راستییەکانیتان بۆ باس بکا.
٨ـ راوێژ بە پزیشکی پسپۆری دەروونناسی منداڵان بکەن و کێشەی منداڵەکەتانی بۆ باس بکـەن، بۆ دانـانی چارەسەر و چۆنییەتئ رزگـارکردنی لەو کێشەیەی کە پێوەی دەناڵێـنێ. تا چارەسەربکـرێ و ئاسایی ببـێـتەوە.
٩ـ پێویستە دایکان و باوکانی منداڵانی مووبەکاران، پاساو بۆ مووبەکردنی منداڵەکانیان نەهـێننەوە و پاکانە بۆ کردار و رەفتارە بەد و ناشیرین و ناپەسەند و بۆ شەڕخوازی و دۆژمنکارییەکـانیان نەکەن، بە تایبەتیش لە بەردەم مامۆستایان و هـاوڕێکانیان دا.
١٠ـ پێویستە بە باشی کۆنترۆڵی ئەو بابەتانە بکەن، کە منداڵەکانتان لە تەلەفـزیۆن و ئینتەرنێت و ئایاپاد دا سەیریان دەکەن. بە تایبەتیش ئەو بابەتانەی کە دەبنە هۆکاری دروستبوونی توندوتیژی و شەڕانگێزی و مووبەکردن و زاڵبوون بەسەر منداڵانی تردا.
١١ـ داوا لە منداڵەکانتان بکەن گاڵـتە بە هاوڕێکانیان نەکەن، ئیرەیی بەکەسیان نەبەن، هیچ کەسێکیان بە کەم نەزانن. هەمیشەش لەگەڵ باشە و خێرخوازی و هـاوڕێتی دابن. هەرگیزیش بە چاوێکی کەمتر لە هاوڕی خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکانیان نەڕوانن.
١٢ـ پێویستە قوتابخانەکان، هەر وەکو چۆن ساڵانە پشکنینی مەودای بینینی چاوەکان و رادەی بیستنی گوێیەکان بۆ قوتابییەکانیان دەکەن.. هەر بەم شێوەیەش ساڵانە پشکنینی دەروونی و دەماری بۆ دۆخی دەروونی قوتابییەکانیان بکەن.. پێویستە ئەوەش بزانن، کە تەندروستی دەروونی بۆ منداڵان بە تەواوی وەکو تەندروستی جەستەیی پێـویستە. نەخۆشییە دەروونییەکانی منداڵان لە ئەنجامی لە رێ دەرچوون و چارەسەرنەکردنیان دەبنە نەخۆشیەکی درێژخـایەنی هەمیشەیی.. گەر لە سەرەتـاوە دەستـنیشان بکرێـن، چارەسەرکردن و لەناوبـردنیان ئاسـانە.
١٣ـ پێویستە قوتابخانە، لە ناو گۆڕەپانی قوتابخانە و کاتی یاریکردن، لە ناو پۆلەکانی خوێنـدن دا، بە وردی چاودێـری هەڵسوکەوت و رەفـتارەکانی قـوتابییەکانیان بکەن.
١٤ـ پێویستە لە زۆربەی قوتابخانەکان دا (رێنمایـیكـاری دەروونی و پەروەردەیی) و (رابـەری کۆمەڵایـەتی و چاکـسازی) شارەزا و پسـپۆر هـەبن. بۆ چارەسەرکـردنی کێشەکانی دیاردەی مووبەکردن و شەڕانگـێزی و کێشە دەروونییەکانی قـوتابییەکان.
١٥ـ پێویستە منداڵەکانتان فێربکەن کە هيچ قسە و راز و کێشەیەکتان لێنەشارنەوە.
تابتوانن هەر لە سەرهەڵـدانییەوە بەری لێبگرن و بە هاوکاری و هاوڕایی لەگەڵ قوتابخانەکەی دا چارەسەری پێویست گونجاوی بۆ دابنێن و گەورەتر نەبێتەوە.
بەرنامەی (ئەلـۆیس) بۆ لەناوبـردنی مووبەکردن:
بەرنامەی (ئه‌لـۆیس) کە لە لایەن زانای دەروونناسی نەرویـجی (دان ئەلـۆیس) ەوە دانراوە، ئامانجی ئەم بەرنامەیە لەناوبـردنی مووبەکردن و یارمەتیـدانی منداڵانە بۆ ئەوەی کە بە شێوەیەکی باشتر بژین، واش لە ژینگەی قـوتابخانە بکرێت کە زیـاتر ئەرێنی بێت.
بەرنامەی ئەلـۆیس لە زیاتر لە (١٢) وڵات لە جیهان دا بەکارهـێنرا، لێکۆڵینەوەکان ئەوەیان دەرخـست، کە دۆخەکـانی مووبەکـردن لەو قوتابخانانەی کە لە ماوەی دوو ساڵدا، ئەم بەرنامەیەیان تێیاندا جێبەجێکـردن، مووبەکـردن بە رێـژەی لە (٥٠%) پاشەکشەی کرد. گرنگـترین بەشیش لەبەرنامەی ئەلۆیس، بریتییە لە هاندانی گەواهی ئەو گەواهدەرانە یا (زۆرینەی گرنگ) لەو قوتابیانەی کە دووچاری مووبەکرن نەبوون و مووبەشەیان بەسەر کەسەدا نەکردبوون. ئەم بەرنامەیەش لە ماوەی چەند ساڵێکـدا بە کرداری دەکرێت و وەستانیش دەکەوێتە نێوان ساڵەکانی کارەکەوە، بۆ هەڵسەنگاندنی دەرئەنجامەکـانی و بۆ پێـوانی رادەی کارتێکـردنی لە کەمکـردنەوە و بڵاوبـوونـەوەی دیـاردەی مووبەکـردن و وشکـردنی سەخـتی شوێنەوارەکـانی.
بۆ ئەوەی بەرنامەی چارەسەرکـردن کاریگەربێ، پێویستە ئەم کـارانە بگـرێتەوە:
١ـ هـۆشیارکـردنی مامۆستایان و دایکـان و باوکـان و قوتانییەکـان، کە مووبەکـردن چییە و مەتـرسییەکـانی چـین.
٢ـ بەشداریکردنی کۆمەڵگەی شارستانی و هاوبەشەکان و دامەزراوەییەکانی قوتابخانە لە رووبەرووبوونەوە و لەناوبـردنی ئەم دیـاردەیە.
٣ـ پەروەردەکردن لەسەر هاوڵاتی بوون و رەوشتی شارستانی، بخـرێنە پرۆگرامەکانی خوێنـدنەوە.
٤ـ بە تونـدی چاودێـری کردن و وریایی پەروەردەیی بۆ بە زوویی دەستنیشانکـردنی دۆخەکـانی مووبـەکـردن.
٥ـ بە هـاوبەشی لەگەڵ پسپۆرانی دەروونناسی دا، بەرنامەیەکی چارسەرکـردنی تۆکمە بۆ مووبەکـردن دابنـرێ.
٦ـ دانانی بڕۆنـامەیەک بۆ کارکـردن، کە تێیدا مافـەکان و ئەرکەکانی هەموو لایەنەکـان روون بکاتەوە بە شێوەی پەیوەندبـوونی پێوست کە هەمووان پـابەندبن بە بڕوانامەکە، هەمووانیش بەشـداری لە داڕشتنـی دا بکـەن و واژۆی لەسەر بکـەن.
٧ـ دانانی چـالاکی هاـوسەنگ، کە گـرنگی بە گەشەکردنی متمانە بەخـۆبوون بـدات و جەخـت لەسەر رێـزگـرتن لە خـوود بکا.
٨ـ هانـدانی قوربانیان (مووبه‌لـێكـراوان) بۆ بەردەوامی پەیـوەنـدی کردنیان لەگەڵ پسپۆران دا، کـاتێ کە مووبـە دەکـرێتە سەریـان.
٩ـ ورووژاندی گفـتوگو لە پۆلـدا و قۆستـنەوەی یارکردنی پیـداگـۆجی (په‌روه‌رده‌یی) لە میانەی رۆڵی قـوربانی کە مووبەکـار ئەم رۆڵە ببینێت، تا لە هەڵوێستی مووبەکردن دا، هەست بە هەستی خـۆی بکـات.
بە داخەوە کە رۆڵی هەنـدێ لە دایکان و باوکان، وەکو رۆڵی پۆلـیسی لێهاتـووە. تەنها زمانی فـرمان دەزانن (بخوێنه‌، بنووسە، بخـۆ، خوت بشۆ، بـڕۆ بخه‌وه‌، زوو هـەڵسە، وا بکە، وا مەکە،… هتد) بێ ئەوەی ئەوە بزانن، کە هەندێ لە منداڵەکـنیان لە گرفت و کێشەیەکی ئەوتـۆی مەترسیداردان، کە هـەڕەشە لە هـەموو ژیانیـان دەکەن.
وەکو دەڵێن هەمیشە (پاراسـتن باشـترە.. لە چـارەسەرکـرن) پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە جـدی لە مەتـرسییەکانی دیـاردەی مووبەکـردن و کەڵەگـایی و شەڕانگـێزی تێـبگەن و لەبەرچاوی بگـرن. بەر لە چارەسەرکردنیاـن، پێـویستە بە وردی پشکـنین بۆ دۆخەکانی بکـرێن، ئینجا بەپێی ستراتـیژییەتێکی روون، پـلان و بەرنامە بۆ چارەسەرکردنیان دابنـێرن. خۆزەگەش ئەم ستراتیژییە، سیمای پرۆژەیەکی پەروەردەیی تەواو لەخـۆبگـرێت، بۆ چارەسە و لەناوبردنی دیاردەی مووبەکـردن لە قوتابخانەکان دا، لە هەمـوو روویـەکەوە.
پێویستییەکی زۆریشمان بەوە هەیە، کە پـردێکی پەیـوەنـدی بەهـێز، لە نێـوان مـاڵ و قوتابخانە و دامەزراوە جیاوازە پەروەردەییەکان دا بنیادبنێین لە پێناوی جارەسەرکردنی ئەم دیاردە هەستیار و کارتیکەرە، لە ژیانی ئەمـڕۆ و داهاتووی زانیاری و پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و کەسایەتی منداڵان دا. ئەمەش ئەرکێکی پێویست و بەرپرسیارێتـیەکی چارەنـووسازە.. بە پلەی یەکەم لە ئەسـتـۆی دایکـان و باوکـان و ماوستاکـان دایـە.


رەزا شوان
نەرویج: ١٠/ یۆلیۆ/ ٢٠٢٠

r.shwan@hotmail.com

(*) تا رادەیەک سـوودم لەم سەرچـاوانە وەرگـرتـوون:
١ـ ماهي ظاهـرة التـنمر ، سـناء الدویکـات ، ٢٠١٩ ، موقع : موضـوع.
٢ـ ماهـو معـنی التـنمر ، راغـب ناصـر ، ٢٠١٩ ، موقع : موضـوع.
٣ـ ماهـو التنمر المدرسي؟ غـدیـر شمس الـدین ، ٢٠١٩، موقع : موضـوع.
٥ـ ظـاهرة التـنمر علی الاطفـال ، هـیـفاء عـطـار ، ٢٠١٦ ، موقع : العـرب.
٦ـ آثـار التـنمر علی الاطفـال ، سـلام سـمور.
٧ـ ظاهـرة التـنمر المدرسي ، دکتـور: عـبدالقـوي القـدسي.
٨ـ ماهـو التـنمر المدرسي ، الحـسین اوبـاري ، ٢٠١٩ ، موقع : المنـال.
٩ـ آثـار التـنمر علی الصحة النفـسیة للاطفـال ، احمـد صالح ، ٢٠١٨، موقع : مقـال.




ئاخووندەکانی کۆماری سێدارە دژایەتی زمانی کوردی دەکەن … رەزا شوان

زمان بنەمایەکی سەرەکی و گرنگترین کۆڵەکەیە لە کۆڵەکەکانی پێکهاتەی نەتەوەیی. بەڵکو زمان ناسنامەی نەتەوەیی لەسەر بنیاد نراوە. هەر نەتەوەیەکیش زمانی تایبەتی خۆی هەیە. بۆیە زمان فاکتەرێکی سەرەکی و گرنگە بۆ پێناسەکردنی هەر نەتەوەیەک.
کەواتە زمان مایەی ژیان و مانی هەرنەتەوەیەکە. هەرنەتەوەیەکیش گەر زمانـەکەی خۆی فەرامۆش بکا و لە بیری بکا، یا لە لایەن داگیرکەرانەوە لێی داگیربکەن، ئەو نەتەوەیە بەرەو توانەوە و لەناوچوون دەچێت.. گەر چاوێک بە مێژوودا بگێڕین ئەم راستییەمان بۆ دەردەکەوێت، کە چەندین نەتەوە و زمانی دێرین لەناوچوون و تەنیا ناویان ماونەتەوە. هەر نەتەوەیەکیش گەر خاوەنی قەوارەی سیاسی سەربەخۆش نەبێ، گەر زمانەکەی خۆی بەکاربهـێنێ و بیپارێـزێ و منداڵەکانیان فـێری زمانەکەیان بکەن، هەرگیز ئەو نەتەوەیە نامرێت و بە زیندوویی دەمێنێتەوە. (فـریدریك هـۆڵـدرلین) دەڵێ: “زمـان دوا شتە کە بمێنێت بۆ ئەو کەسەی کە نیشتمانی لێ داگیرکراوە”
زمان سامانێکی کولتوورییە و هەڵگـر و پارێزەری هەزاران داب و نەریت و بەها و ئەزموونی سەردەمە جیاوازەکانە. رۆڵی لە ژیانی رۆژانەی هەر کۆمەڵگایەکدا هەیە.
زمان بە شێوازی قسەکردن و گفتوگۆ یا بە نووسین بێ، گرنگترین کەرەستەی دەربڕین و گۆزارشتکردن و تێگەیشتنی مرۆڤە، هۆیەکی گرنگە بۆ گەیاندنی هـزر و ئەندێشە و خەون و بیرۆکەکانی مرۆڤ بە کەسانی دیکە. کەرەستەیەکی گرنگیشە بۆ دروستکردنی پـردی پەیوەندی و لە یەکگەیشتن و لە یەکوەرگرتن لە نێوان نەتەوکاندا.
هەر زمانێک، بایەخی پێبدرێ و خزمەت بکرێ، هەروەکو چۆن بە خزمەتکـردن و راهـێنان ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ بە دروستی دەڕسکێن و گەشەدەکەن و بەهـێزتر دەبن. بە هەمان شێوەش گەر زمان هەمیشە بەکاربهـێنرێ و بە باشی خزمەتبکرێ، پەرەدەستێنێت و گەشە دەکات و تەمەندرێژ دەبێت، بە زاراوە و بە وشە گەلێکی تازە، فەرهەنگی دەوڵەمەنتر دەبێت. ئەو زمانە نامرێت و هەر بە زیندوویی دەمێنێتەوە.
بە پێی ئاماری رێکخراوی یۆنسێف، زیاتر لە (٧٠٠٠) زمان لە جیهان دا هەیە. هەندێ لەم زمانانە تەنیا (١٠) کەس پێ دەدوێن. تەنیاش لە سەدەی بیستەمی رابردوەدا زیاتر لە (٤٠٠) زمان لەناوچوون. بۆچوونەکانیش وا دەگەیەنن، کە تا کۆتایی ئەم سەدەیە، نیوەی زمانەکانی جیهان کە تا ئەمڕۆ ماونەتەوە، لەناودەچن و دەبنە هەواڵی هەبوون.
زمانی شیرین و دێرین و رەسەنی کوردی، زمانی نەتەوەی کوردمانە، کە لە ئەمڕۆدا نزیکەی (٥٠) ملیۆن کورد لە کوردستان و لەو وڵاتانەی کە رەوەندی کوردیان لێ دەژین، بە زمانی کوردی دەدوێن.. شانازیش بە رەسەنایەتی زمانەکەمانەوە دەکەین.
زمانی کوردی یەکێکە لە هەرە زمانە کۆنەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان. زمانی کوردی یەکێکە لەو زمانانەی کە سەر بە بنەماڵەی زمانەکانی (هیند و ئەوروپییە) بەڵکو کوردستان بە لانکەی سەرهەڵـدانی زمانەکانی هـیندو ئەوروپی دانراوە. سروشتیە کە کۆمەڵێک زاراوە و وشەی هـاوبەش و نزیک لە یەکتری، لە نێوان زمانەکانی ئەم نەتەوانەدا هـەن.
زیادەڕۆیی ناکەین کە دەڵـێین، (مێژووی زمانی کوردی) بۆ (١٥) هەزار ساڵ بەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە. ئەمەش قسەی رووت و بێ بەڵگە و بێ بنەما نییە، بەڵکو بە بەڵگە و بە لێکۆڵینەوەی زانستی ئەم راستییە مێژووییە ساغ بۆتەوە.
بۆ نموونە (لای لایه‌) یەکمان به‌ زمانی كوردی هه‌یه‌، كه‌ دایكانی كوردمان دایان ناوه‌ و به‌ دەنگ و ئاوازه‌وه‌ بۆ كورپه‌كانیان وتوویانە، مێژووی ئه‌م لای لایه‌ كوردییه‌مان، بۆ زیاتر له‌ (١٤) هەزار ساڵ بەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە کە کۆنترین لای لایەیە لە هەموو جیهان دا. نووسەری ناسراوی کوردمان پرۆفیسۆر (فاروق سه‌فی زاده‌ بۆره‌كه‌یی) ده‌قی ئه‌م لای لایه‌ كوردییه‌ی به‌ رێنووسی ئارامی كوردی له‌ ژماره‌ (٥) ی ساڵی (٢٠١١) ی گوڤاری (ئاناهـیتا) دا بڵاوكردوته‌وه‌. پروفیسور فاروق بۆرەکەیی ئاماژەی بەوەش داوە، کە ئه‌م لای لایه‌ کوردییەی‌ له‌ ده‌می کۆچکردوو دایكه‌ (میـنا ئێزدیمهـر بـۆره‌كه‌یی) یەوە وەریگرتووە. لە بنەڕەتیشدا لای لایەکە بە زمانی (ئـاڤـێستا) ی کۆن دانراوە و وتراوه‌، كه‌ زمانی (ماد) ی و باوباپرانی مادی و زمانی ئەمڕۆی کوردیمانە. نەوە لە دوای نەوەی کوردمان بە زاری ئەم لای لایەیەیان لە یەکترییەوە وەریانگرتووە، تا گەیشتوو بە نەوەی ئەمڕۆمان. ئەم لای لایە کوردییە لە نـۆ دێـڕ پێکهاتـووە، وەریان گێڕاوە بۆ سەر زمانی فارسیش. ئەمەش دوو دێڕی دەستپێکی ئەو لای لایـە دێرینە رەسەنەمانە. کە لە زمانی فارسییەوە وەرگێڕاوە بۆ دیالێکـتی سۆرانی کوردی:
رۆڵــــە لای لایـــە ، کۆرپــــەم لای لایــــە
نـازانـــــم بـــــۆچـی دەنـگـــــت دەرنـایــــە
راســـتی و رەوا چـاکـــتریـن دیـــــــاریـیـە
ئـاکـــــــاری بـــــــاش بـەخـتـــــــەوەریـیـە
گەر سەرنج لە لای لایەکانی ئەمڕۆمان بدەین، دەبینین کە دێڕی یەکەمی ئەم لای لایە کوردییە دێرینەمان، بووە بەهەوێن و بە ئیلهام بۆ دەستپێکی زۆربەی لای لایەکانی دایکانی ئەمڕۆی کوردمان.
بێگومان رەگ و ریشەی زمانی کوردی دەگەڕێتەوە بۆ سەر زمانی (ماد) کە باوباپیرانی کوردن. نەک هەر خۆمان جەخـت لەسەر ئەم راستییە دەکەیـن. بەڵکو بەشێکی زۆر لە توێژێنەرانی رۆژهەڵاتناسانی رۆژئـاوایی و روسیاش، کە بە شێوەیەکی ئاکادیمی لە رەچەڵەک و رەسەنایەتی زمانی کوردی کۆڵیونەتەوە. جەخت لەسەر ئەم راستتیە دەکەن کە زمانی کوردی ئەمڕۆ هەمان زمانی مادەکـانە.
رۆژهەڵاتناسی روسی (فلادیمێر مینۆرسكی) دەڵێ:”من دڵنیام کە رەگ و ریشەی زمانی کوردی لە زمانی مادی دایە”
پرۆفیسۆری ئەڵمانی (مه‌كـنزی) یش دەڵێ:”هەر لە یەکەم سەرنجدا، مرۆڤ هەست بەوە دەکات کە زمانی مادی و زمانی کوردی هەر یەک زمانن. مـاد، یانی هەر هەمان مەزنترین نەتەوەی ناوچەکەیە، کە ئێستا بە ناوی کوردەوە درێـژەی بە ژیان داوە..”
دکتۆر (گێرنۆت وینهۆڤه‌ر) ئەڵمانی، ئەویش پێی وایە “بەشی هەرە زۆری ئەوانەی بە زمانی کوردی دەدوێـن، بە زۆری لە رابـردوودا بە زمانی مادی قسەیان دەکـرد”
رۆژهەڵاتناسی ئەمریکی (جان لیمبرت) ئەویش لەو بڕوایە دایە” میدییەکان باوباپیرانی کوردن”
زمانی کوردی لەنێو زمانە چالاکەکانی جیهان دا، پێگە و پلەیەکی دیاری و بەرزی هەیە و بە فەرمی ناسرواوە. لە ریزبەندی (١٤٣) ی زمانە زیندووەکانی جیهانی تۆمارکراوە. لە کۆی (٨٨ ـ ١٠٠) ئەو زمانانەی کە لە (٨٠%) ی هەموو دانیشتوانی جیهان قـسەی پێدەکەن، زمانی کوردی لە ریزبەنـدی نیوەی یەکەمی ئەو زمانـانە دایە.
نووسەری کوردمان کاک (محه‌مه‌د مه‌نـده‌لاوی) لە نووسینێکی بڵاوکراوەی دا، لەژێـر ناوی (كورته‌ باسێك ده‌رباره‌ی مێژووی ناو و نازناو و وشه‌ له‌ زمانی شیرینی كوردی) نووسیوێتی:”سازمانی یۆنسکۆ کە سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکانە لە رێی راگەیاندنەوە هەموو نەتەوەکانی جیهانی ئاگـادار کـردەوە، کە (٣١٦) زمـانی کـۆن و دەوڵەمـەنـدی تۆمارکراو لە جیهان دا هەن. کە زمانی تورکی لە پلەی (٢٧٤) دا هاتووه‌، به‌ڵام زمانی كـوردی له‌ پله‌ی (٨٠) دا هـاتووه‌؟ به‌و مانایه‌، كه‌ زمانی كـوردی (١٩٤) پله‌ له‌ پێش زمانی توركی دایه‌. دیسان لەم بوارەوە لە ساڵی (٢٠٠٨) ی زاینی، گۆڤاری رۆشنبیری فەرەنسی بە نێوی (فه‌ره‌نسی له‌ جیهان) دا، کە تایبەتە بە زمـان و زمانەوانی، لە ژمارە (٣٥٥) دا، له‌ نێوان (٨٨) زمانی زینـدوو لە جیهان دا، زمانی ئینگلیزی بە پلەی یەکەم بـوو، فەرەنسی پلەی دووەم بـوو، ئیسپانی پلەی سێیەمی بە دەست هـێنا، ئەڵـمانی پلەی چوارەم بـوو. زمانی کوردی پلەی (٣١) ی بە دەست هـێنا. زمانی فـارسی بە نۆ خاڵ لە دوای زمانی کوردی یەوە هاتـووە کە پلەی (٤٠) ی بە دەست هـێناوە، زمانی … هـتد”
گەر بەراوردێک لە نێوان زمانی کوردی و زمانی تورکی و زمانی فارسی دا بکەین. لە رووی رەسەنایەتی و مێژوویی و پەتیی و پاکییەوە، ئەو راستییە حاشا هەڵنەگرەمان بۆ دەردەکەوێ، کە زمانی کوردی لە تورکی و لە فارسی دێرینتر و رەسەنترە. سەرەڕای هەموو ئەو هەوڵانەش، کە داگیرکەرانی کورددستان داویانە بۆ شێواندن و لاوازکردنی زمانی کوردی.. بەڵام تا ئەمڕۆ زمانی کوردی زۆر لە زمانی تورکی و فارسی رەسەنتر و پاکترە.. فارسی و تورکی لە تێکەڵەی چەنـد زمانێکی تـر پێکهاـتوون. بە هـەزاران زاراوە و وشەی کوردی لە نێو زمانی تورکی و فارسی دا هەن.. گەرچی مێزەری رەش و تەربووش (کڵاوی سوور) یان لەسەر کردوون، بەڵام مۆرکی کوردییان پێـوە دیارە.
داگیرکەرانی کوردستان لە تورک و فارس و عەرەب، ساڵەهـای ساڵە، بە ئەوپەڕی رەگەزپەرستییەوە، بە هەموو شێوەیەک و بە پیلان داڕێـژراوی، هەوڵی شێوانـدن و لاوازکرردن و سڕینەوەی زمانی کوردیمانیان داوە و دەدەن. ئەم داگیرکەرانە هـێندە فاشستی و رەگەزپەرستن کە لە جیهان دا لە وێنەیان نییە، نە دان بە زمانەکەمان و نە دان بە بوونی نەتەوەییمان دا دەنێن. نە دانیش بە کوردستانی نیشتمان دەنێن، هێندەش دڵڕەش و کۆنەپەرست و لەخۆبـایی و نەژادپەرست و دەمارگیرن، خۆیان لە سەرووی هەموو نەتەوەکانی تـرەوە دەزانـن.. ئێمە چەند جاریکی دیکە وتوومانە و دەیڵێنەوە، با تورک و فارس و عەرەب، باش ئەوە بزانن تا کوەردیش نەبێت بە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان، نە تورک و نە فارس ونە عەرەبیش ناتوانن بە ئاسوودەیی و بە ئارامی و ئاشتی بژیـن، تا رۆژێ زووتر کورد رزگاری بێت و دەوڵەتی کوردستان دابمەزرێنێت، لە بەرژەوەنـدی ئەم چوار نەتەوەیە دایە چونکە ئاسایش و ئاشتییان پێکەوە گرێ دراون. ئەگینا تا بێت کێشەکان گەورەتر و برینەکان قووڵتر دەبنەوە. قوربانی و ماڵوێرانی و ناسەقامگیری و شەڕ و خوێنڕشتن و رقێکی زیاتری و زیاتری لێدەکەوێتەوە. کێشەی کورد کێشەیەکی سۆزداری و بەزەیی و مرۆڤایەتی و خێرپێکردن نییە.. کێشەی ئێمەی کورد کێشەی خاک و مافەکانمانە، کێشەی کوردستانی نیشتمانی داگیرکراومان و مافە زەوتکراوەکانمانە. هەرگیز ئەم کێشانەش بە شەڕ و لەشکرکێشی و کۆمەڵکوژی و بە سەرکوتکردن چارەسەر ناکرێن.. تەنیا چارەسەرکردن ئەوەیە کە داگیرکەران دەست لە کوردستان هەڵبگرن و کورد مافی چارەی خۆنووسین بەدەست بهێنێت. ئەمەو بەپێی پرەنسیپەکان و بڕیارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان مافێکئ رەوایە، کە گەلانی مافخـوراو و نیشتمان داگـیرکراو خەبات بکەن و شۆڕشی چەکـداری بەرپابکەن، لە دژی چەوسانەوە و لە دژی داگیرکەران. ئێمەی کوردیش مافی خۆمانە کە ژێردەستەیی قبووڵ نەکەین و بە هەموو توانا و بە هەر شێوەیەک بۆمان بەرگرێ، داکۆکی و پارێزگاری لە گەلی کوردمان و لە کوردستانی نیشتمانمان و لە زمانەکەمان بکەین.. سەردەم سەردەمی رزگاری گەلانی ژێـردەست و چەوساوەیە لە داگیرکەران.
بۆ مافێکی رەوایە کە منداڵانی تورک و فارس و عەرەب بە زمانی دایکیان فـێربن و بخوێنن و بنووسن، ئەی بۆ ئەم مافە بە منداڵانی ئێمەی نەتەوەی کورد رەوا نابینن؟!
وەکو لە بڕگەی (١) ی ماده‌ی (٢٩) ی جاڕنامەی مافەکانی زمان دا هاتووە، هەموو کەسێک مافی ئەوەی هەیە بەو زمانە پەروەردە بکرێت، کە تایبەتە بەو خاکەی لێی دەژی.
بەبێ جیاوازی، هەر منداڵێک مافی ئەوەی هەیە کە بە زمانی دایکی (زمـانی زگـماكی) فێربێ و بخوێنێ و بنووسێ. ئەمە مافێکی رەوا و یاساییە. زمانی دایک ئەو زمانەیە کە منداڵان لە دایکان و باوکان و ئەندامانی خێزانەکانیان و لە کەسوکاریانەوە فێری دەبن و قسەی پێدەکەن. زمانی دایک بەشێکە لە ناسنامەی کەسێتی و کۆمەڵایەتی و رۆشنبیری منداڵان.. زمانی دایک ئەو زمانەیە کە منداڵان لە هەموو زمانێکی کە، باشتر دەیزانن و زیاتر توانایان بە سەریدا دەشكێ. دەتوانن باشتر و شیرینتریش گوزارشت لە هـزر و ئەندێشە و خەون و خواست وبیرۆکەکانی خۆیان بکەن. فێربوون و خوێندن بە زمانی دایک گاریگەری لە بەهێزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی هەیە. کەواتە ئامانج لە فێربوونی زمانی زگماکی کوردیمان پارستنی ناسنامەی نەتەوەییمان و بەهـێزکردن و شیرینکردنی دڵسۆزی و سۆز و خۆشەویستی و هـاوبەستەبوونە بۆ کورد و بۆ کوردستانی نیشتمانی پیرۆزمان. ئەمەش نە تاوانە و مەترسیشە بۆ سەر ئۆقـرە و ئاسایشی هیچ نەتەوەیەکی تر، وەکو داگیرکەرانی کوردستان کردوویانە بە بیانوو، گوایە ترسناکترین هۆیە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەییان. داگیرکەرانی کوردستان، فـێربوون و خوێندن بە زمانی کوردی، بە ناپاکی و تـاوانی جـوداخـوازی دادەنێن.!
هەر چوار دەوڵەتە رەگەزپەرستە داگیرکەرەکانی کوردستان، هەر هەمان نیازگڵاوی و پیلان نەگریسییان لە دژایەتیکرنی کورد و زمانی کوردیمان هەیە. هەرچواریان فێرکردن و خوێندنیان بە زمانی کوردی قەدەغـەکردوون. چەند جارێک باسمان لەم تاوانانە کرد کە چـۆن تورکیا و سوریا و پێشتر عـێراقـیش، کە بە زۆرداری و بە تۆبـزی منداڵانی کوردیان فـێری زمانی تورکی و عەرەبی کـردن و دەکەن.
لەم نووسینەدا، بە کورتی باس لە ستەم و زۆرداری و چەوسانەوە و سەرکوتکردنی منداڵانی بەدبەخت و بێنازی کوردمان لە رۆژهەڵاتی کوردستان دەکەین، کە لە سایەی دەسەڵاتی خۆسەپێـن و پاوەنکەری ئاخوونـدە رەگەزپەرست و مەزەهـەبـپەرست و کۆنەپەرستەکانی سەدەی بیست و یەکەمین دا، شەمشمەکوێرەکانی تارێـکی، کە لە فایرۆسی گۆڤـید نـۆزدە زۆر مەترسیدارتر و قـێزەوەنترن.
رژێمی ئیرانی فارسی رەگەزپەرست، مافی فێرکردن و خۆێندنیان بە زمانی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان دا قەدەغـەکردوون، کە زیاتر له‌ (١٠) ملیۆن کورد لەم بەشەی کوردستان دا دەژین. رێش بەوە نادەن کە قوتابخانە و کۆرسی فێرکردن و فێربوونی زمانی کوردی بکرێتەوە. زۆر مامۆستای دڵسۆزمان هەیە کە ئامادە خۆبەخشانە وانەی کوردی بڵـێنەوە و منداڵانی کوردمان کە تامـەزرۆی خوێنـدن بە زمانی کـوردی، فـێری کوردییان بکەن.. رێگرتن لەم مافە، تاوانێکە دەرهەق بە مافەکانی منداڵانی کوردمان.
رژێمی رەگەزپەرستی فارسی، بە زۆرداری و تۆبـزی منـداڵانی کوردمان فێری زمان و کولتووری فارسی دەکەن. کە زمانی خۆیان نییە و نامۆیە بە لایانەوە و پێیان هەرس ناکرێت.. هەر ئەمەش بۆتە هۆی دواکەوتن و لاوازیان لە خوێندن، یا دەرنەچوونیان.
بەڵکو منداڵانی کوردمان ناچاردەکەن کە قوتابخانەکان جێبهـێڵن و واز لە خوێندن بێنن.
بێگومان مەبەست لە بە زۆر فێرکردنی زمانی فارسی، ئەوەیە کە منداڵانی کوردمان لە کوردایەتی دووربخەنەوە و سۆز و هەوبەستەبوونیان بۆ کوردوستان و خۆشەویستیان بۆ زمانی شیرینی کوردیمان کاڵبکەنەوە، داب و نەریتی رەسەنی کوردیمان لایان بێ تام و سووک بکەن. بە کورتی هەموو هەوڵێکیان ئەوەیە کە منداڵانی کورد هەڵگەڕێننەوە و بیانکەن بە فارس و لە بۆتەی نەتەوەی فارس دا بە ناوی هاونەتـەوەیی ئێرانییەوە، نەتەوەی کورد بتوێننەوە.. ئەم نیازە گڵاوەشیان بە بەرنامە داڕێژراوی جێبەجی دەکەن. ئەم پیلانەش لە سەردەمی حەمەرەزا شای نەفرەتی و گۆڕبەگۆڕەوە دەستی پێکـرد، بەڵام ئاخووندە کۆنەپەرستەکان کە دژی ئازادی ودیموکراتی و یەکسانی و مافەکانی مرۆڤی کورد و مافی منداڵانی کوردن، تۆختر و توندتر سیاسەتی بە فارسکـردنی کورد جێبەجێ دەکەن. زیاتریش گەلی کوردمانیان پاروێـزکردوون و کەمتریش لە هاوڵاتی پلە دوو لە کورد دەڕوانن.. بە تاوانی بێبنەما و هەڵبەستراو بە سەدان مێردمنداڵی کوردیان بەندکردوون بە شێوەیەکی دڕندانە و نامەردانە ئەشکەنجە و ئازاریان دەدەن، تا ئێستا بە دەیان مێردمنـداڵی کوردیان لە سێدارە داون. ئێـران لە لەسێدارەدان دا بە گشتی و لە لەسێدارەدانی مێردمنداڵان و ژنان بە تایبەتی، خاوەنی پلەی یەکەمینە و باڵاترین نمرەی و ریکوردی جیهانی لە لەسێدارەدان دا تۆمارکردووە، کە لاوان و مێردمنداڵانی کوردمان پشکی شێریان لە لەسێدارەدانی کۆمارێ ئیسلامی سێـدارەدا هەبووە و هەیە.

لە مادەی (١٥) ی دەستووری ئێراندا، ئەو مافە بە نەتەوەکانی بێجگە لە فارس، دراوە کە بە زمانی زگماکی خۆیان فـێربن و بخوێنن، بەڵام وەکو دەڵێن ئەمە تەنیا مەرەکەبی سەر کاغەزە و هیچی تر نییە، نزیکەی (٤١) ساڵە، ئەم مادەیە جێبەجێ نەکراو و ناشکرێت، بەڵکو بە پێچەوانەی ئەم مادەیە، هەوڵی لەناوبردن و سڕینەوەی زمانەکانی نەتەوەکانی تریـان داوە و دەدەن، بە تایبەتیش زمانی کـوردی.
لایەکی تریشەوە، بەشی کوردی لە و کەناڵە تەلەفزیۆنی و رادیۆ بەکرێگیراوانەیی کە لەژێر چاودێری و سانسۆر و ئاراستەی رژێمی ئێران دا، پرۆگةرام و بەرنامەی بە مەبەست بڵاودەکەنەوە، بە هەموو شێوە و شێوازێک هەوڵی شێواندةن و لاوازکردنی زمانی کوردیمان دەدەن، بە ئەنقەست وشەی فارسی دەخەنە شوێـن وشەی رەسەنی کوردیمانەوە.
پیلان و هەوڵێکی قێزەوەنی تری دەسەڵاتدارانی رژێمی ئاخووندەکان، بۆ دژایەتیکردن و لاوازکردنی زمانی کوردیمان، هانی قسەکردن و فـێربوون و نووسینی فـرە دیالێکـت و شێوە زاری ناوچەیی زمانی کوردی دەدەن، بۆ ئەوەی کە کورد نەبێت بە خاوەنی زمانی ستانـداردی یەکگرتووی کوردی و بە خاوەنی زمانێکی یەگرتووی ئەدەبی و فەرهەنگی. ئەمە نیازە گڵاوەیان زیانێکی گەورە بە زمان و بە یەکێتی نەتەوەییمان دەگەیەنێت. بە داخەوە کە دەسەڵاتـدارانی بەڕێوەـبردن و حکومەت لە باشووری کوردستانیش، کە نزیکەی بیست و نـۆ ساڵە دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە، نەک هەر نەیانویست و بەڵکو رێیان بەو هەوڵانەش نەدا، بۆ دانانی زمانی ستانداردی یەکگرتووی کوردی. تا ئەمڕۆش درێژە بە دوو دیالێکت و دوو شێوازی خوێندن و دوو میدیا و راگەیاندن دەدەن، دوو بێژەر دەدەن، دوو ئەلفوبێی کوردی دەخوێنرێ، ئەمەش ویست و خواست و جێبەجێکردنی پیلانی داڕێـژراوی داگیرکەرانی کوردستان و دوژمنانی گەلەکەمانە، لە دژ یەکێتی نەتەوەی کوردمان و لە دژی دانـانی زمانی یەکگرتووی ستانداردی کوردی.
دڵنیام بە هـۆشیاری و بە دڵسۆزی گەلەکەمان لە رۆژهـەڵاتی کوردستان دا، هەموو پیلان و نیازگڵاوییەکی ئیرانی داگیرکەر بۆ شێواندنی زمانی کورد پووچـەڵ دەکەنەوە،
داواش لە دایکان و باوکانی کوردمان لە رۆژهەڵاتی کوردستان دەکەم، کە لە ماڵەوە و لە دەرەوەدا، هەر بە زمانی کوردی لەگەڵ منداڵەکـانیان دا بدوێن، و زمانەکەمانیان لا شیرین بکەن. خۆشەویستی و دڵسۆزی و هاوبەستەبوونیان بۆ کورد و کوردستان، لە هۆش و دەروونیان دا بڕوێنن.. ئەمەش ئەرکێکی پێویست و پیرۆزی نیشتمانیتانە.
گەر بە هەڵەدا نەچم، وا بزانم لە پەرتووکی (چریكه‌ی كوردستان) دا خوێندمه‌وه‌، كه‌ له‌ دانانی خاتوو (میدیـای زه‌نـدی) یه‌ ده‌رباره‌ی هونەرمەند (حه‌سه‌ن زیـره‌ك). میـدیا خان نووسیوێتی ـ دەقی نووسینەکەیشم نایەتەوە یاد ـ ئەوە دەزانم کە نووسیوێتی: کە رژێمی شا باوکمیان بۆ تاران دوورخستەوە، باوکم لە ماڵەوەدا دوو شتی سەپاند بە سەرمانـدا، یەکەمیان، دەبوو هەر بە زمانی کوردی قسەبکەین، دووەمیان دەبوایە لە ماڵەوە جلی کوردیمان لەبەر بکـردایە.
زمانی کوردیمان زۆر لەوە گەورەتر و خۆڕاگرترە، کە ئاخووندە رەگەزپەرستەکان بتوانن لاوازی بکەن یا کاڵی بکەنـەوە.. زووبێت یا درەنگ ئەم ئاخووندانە گۆڕبەگۆڕ دەکرێن.. بەڵام گەلی کوردمان و زمانی کوردیمان هەردەم بە زینـدووی دەمێنـنەوە.
رەزا شوان
نەرویـج: ٣/ یۆلـیۆ/٢٠٢٠




چەند بیرەوەرییەک دەربارەی شەهید عەبدولڕەحمان زەبیحی … رەزا شوان

عەبدولڕەحمان زەبیحی ” عولەما ” تێکۆشەر و شۆڕشگێڕ و سیاسەتمەدار و رۆشنبیر و نووسەر و زمانەوان و فەرهەنگسازێکی زۆر بە توانا بوو. دڵسۆزێکی کەم وێنەی گەلی کوردمان بوو، کوردستان پەروەرێکی راستی تا سەر ئێسقان بوو، شۆڕەسوارێکی جەربەزە و ماندوونەناسی کەڵەمێرد و چاونەترس و کۆڵنەدەر و هەمیشە نەسرەوت و وچانەدەر بوو. هەموو ژیانی و هەموو کاتێکی بۆ خزمەتی گەلی کوردمان و کوردستانی نیشتمانی پیرۆزمان تەرخان کردبوو. مێژوویەکی پڕ لە شکۆداری و شانازی هەیە.
(عەبدولڕەحمانی سۆفی مینەی کڵاودروو) لە ساڵی (١٩٢٠) لە شاری مەهاباد، لە دایک بووە. خوێندنی سەرەتایی لە شاری مەهاباد تەواو کردووە. لە ساڵی (١٩٣٥) دا، لە شاری (ورمێ) لە رۆژهەڵاتی کوردستان دا، بڕوانامەی خوێندنی ناوەندی وەرگرتووە.
بە منداڵی لە لای مامۆستا (مه‌لا قادری موده‌ڕیسی) پەرتووکی (گوڵستان) ی سەعدی و وانەی (جه‌بر) ی خوێندووە. مامۆستا مەلا قادر مودەریسی هەستی کوردایەتی لە هـزر و هۆش و دەروونی زەبیحی دا رواند.
عەبدولڕەحمان زەبیحی منداڵێکی زیرەک و بلیمەت بوو. لە بارەی زیرەکییەوە، شاعیری ناسراوی کوردمان (هه‌ژار موكریانی: ١٩٢١ـ ١٩٩١) لە پەرتووکی (چێشتی مجێور) دا، له‌ لاپه‌ره‌ (١٨-١٩) دا، لەژێر ناوی” بەڵای گیانم” دا دەڵێ:
“رۆژێک وەک بەڵای ناگەهانی منداڵێکیان هێنا حوجرەکە، بە تەمەن لە من باوخۆشتر و بە باڵا لە من کورتە باڵاتر بوو. یەکێکی سووری چاوزیت، لێم بوو بە عـیزرائیل، دەبوایە ئەویش گوڵستان بخوێنێ. هەتیو ئەوەندە زیرەک بوو کە نەبێتەوە. من بە هەزار گێرە و نێرە دوو خەتم رەوان دەکرد، ئەو پەڕە و دوو پەڕەی تێ دەپەڕاند. وەک ئاگری قودرەتی وابوو. جا وەرە زللـە و چەپۆک بخۆ؛ کە بۆ ئەو هێندە و هێندەی رەوان کردووە و تۆ هەر منجە منجت دێ؟! هەر لەبەر خۆمەوە لە خوا دەپاڕامەوە ئەو بەدفەڕە بمرێ و لە کۆڵ دنیا بێتەوە. ناوی ئەویش عەبدولڕەحمانی کوڕی سۆفی مینە بوو. کە لە دواڕۆژدا بە ناوی (زه‌بیحی) ناسرا. زەبیحی وەک من فەقێی دایمی و رەسمی نەبوو؛ دەرسی دەخوێند و دەگەڕایەوە ماڵە خۆی. وردە وردە پێکەوە بووینە ئاشنا و لە دەرسی گوڵستان یاریدەی دەدام و ئەو ئاشناییە پتر لە پەنجا ساڵ دەوامی کرد”
عەبدولڕەحمان زەبیحی بێجگە لە زمانی کوردی، بە باشیش زمانی: فارسی و تورکی و عەرەبی و ئینگـلیزی و فەرەنسی و ئەرمەنی، دەزانی.
عەبدولڕەحمان زەبیحی هەر بە گەنجی تێکەڵاوی بزووتنەوەی کوردایەتی بوو. یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی (ژ.ك : ژیانه‌وه‌ی كورد) له‌ لە رۆژی (٢٥/ گەلاوێژ/١٩٤٢) دا لە مەهاباد دایان مەزراند. تا هەڵوەشاندنەوەی زەبیحی سکرتێری ئەو کۆمەڵەیە بووە.
زەبیحی دامەزرێنەری گۆڤاری (نیشتمان) یش بوو، کە بڵاوکراوەیەکی نهێنی (ژ. ك) بوو. زەبیحی نووسینانەکانی کە لە رۆژنامەی (کوردستان: ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان) لە رۆژهەڵاتی کوردستان، و لە گۆڤاری (نیشـتمان) دا، بە ناوی نهێنی (بێـژه‌ن) ەوە بڵاوکردوونەتەوە. شایەنی باسیشە و کەم کەسیش ئەوە دەزانێت، کە عەبدوڕەحمان زەبیحی یەکەم کەس بوو کە ناوی مانگەکانی ساڵی بە کوردی دانا.
زەبیحی بەشداری لە کارەکانی (كوماری كوردستان) دا کردووە. لە دوای رووخاندنی کۆماری کوردستان، هاتۆتە باشووری کوردستان.. دوایش رووی لە رۆژئاوای کوردستان کردووە، رۆڵێکی گەورەی هەبووە لە هاندانی دامەزراندنی (پارتی دیموكراتی كورد) له‌ رۆژئاوای کوردستان لە ساڵی (١٩٥٧) دا. دووبارە گەڕاوەتەوە بۆ باشووری کوردستان.

عەبدولڕەحمان زەبیحی لە ساڵی (٣٠/ دێسەمبەر/ ١٩٥٧) دا، چووە بۆ وڵاتی میسر بۆ ئەوەی لەگەڵ (یه‌كێتی خوێندكارانی كورد ـ لە میسر) پێکەوە یاداشتێک دەربارەی مافخوراوی و چەوسانەوەی کورد بدەن بە کۆنگرەی نێونەتەوەیی بە نێوی ( كۆنگره‌ی گه‌لانی ئاسیا و ئه‌فریقا) کە لە قاهیرەدا بەسترا بۆ نەتەوە ژێردەستەکانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، کە خاوەنی قەوارەی سیاسی نەبوو، بە داخەوە کە عێراق و سوریای دوو دەوڵەتی رەگەزپەرستی داگیرکەری کوردستان، رێگربوون لە بەشداریکردنی کورد. ناوەندی کۆنگرەكەش هەر لە قاهیرەدا بوو. هێچ چارەیەک نەما، ئەوەنەبێت، کە یاداشتەکەیان بە زمانی عەرەبی و ئینگلیزی و فەرەنسی چاپکرد و لە ناو کۆنگرەکەدا دایان بە ئەندامانی کۆنگرەکە.. دوایش لە رێی پۆستەوە یادداشتەکەیان ناردیان بۆ بەشێکی زۆری سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیرانی دەوڵەتان.
زەبیحی لە دوای ساڵی (١٩٧٩) گەڕاوەتەوە بۆ رۆژهاڵاتی کوردستان. بەڵام جارێکی دیکە گەڕاوەتەوە بۆ باشووری کوردستان. لە دوای ئاشبەتاڵییەکەی شۆشی ئەیلوول،
زەبیحی چووە بۆ بەغـدا، سەرقاڵی دوو پرۆژە گەورەی نووسین بوو. یەکەمیان (کۆمەڵەی ژێکاف) و دووەمیان (قامووسی زمانی كوردی) کە (٢٨) بەرگ بوو، بە داخەوە کە تەنها دوو بەرگی لێ چاپکردن، داگیرکەرانی شۆفێنی و رەگەزپەرست لە ساڵی (١٩٨٠) دا، لە کاتی گەڕانەوەی بۆ رۆژهەڵاتی کوردستان، لە نێوان باشوور و رۆژهەڵاتی کوردستان دا، کە ئەو دوژمنی سنووری دەستکردی نێوان کوردستان بوو. لە هەل و مەرجێکی ئاڵۆزدا، دوژمنانی کورد بێسەر و شوێنیان کرد. کە تا ئەمڕۆش گۆڕونە.
عەبدولڕەحمان زەبیحی، بێ جیاوازی لە هەر شوێنێکی کوردستان دا، دەرفەتی بۆ هەڵکەوتووبێت درێژەی بە خەبات و بە کوردایەتی داوە.. نووسەر (عه‌لی كه‌ریمی) دەڵێت:” فەرقی بەوە نەدەکرد کە ئەندامی کام حیزب و کام بەشی کوردستانە، سەردەمێک لە ریزی پێشەوەی کۆمەڵەی (ژ.ك) و سەردمێک لە ناو پارتی دیموکراتی کوردستان لە باشوری کوردستان، سەردەمێکیش لە ناو پارتی دیموکراتی کورد لە رۆژئاوای کوردستان دا خزمەتی بزووتنەوە و دۆزی کوردی کردووە. ئەو هەتا مردیش یەک رۆژێ ژیانی خۆی سەرفی ژن و مناڵ، کەسوکار، پارە و ماڵی دونیا نەکرد و هەمووی بۆ کوردایەتی تەرخان کرد. ئەو بە هەمووانی سەلماند کە کوردستان بە هەر چوار قوژبنییەوە موڵکی ئەو کوردەیە کە خەباتی بۆ دەکات و بەس”
لە ساڵی (١٩٦٣) دا، من قوتابی بوو لە پۆلی سێی ناوەندی لە کەرکووک، ئەندامی ناوچەی لقی کەرکووکی یەکێتی قوتابیانی کوردستان و ئەندامی ناوچەی کەرکووکی یەکێتی لاوانی کوردستان بووم. هێڕشێکی بەربڵاوی سوپای دڕندەی عێراق و گاردی نەتەوەیی (الحرس القومي) و جاشە تاڵانکەرەکانی عەرەب، کە سەر بە رژێمی پارتی بەعسی عەرەبی شۆڤێنی و رەگەزپەرستی دەسەڵاتدار بوون، وەکو گورگی هار، لەژێر دروشمی ” سەر بۆ ئێمە و ماڵ بۆ ئێوە”دا، پەلاماری شار و شارۆچکەکانی باشووری کوردستان دەستی پێکرد. رەشبگیری بوو.. تا ئێستاش کورد بە (ساڵێ بەعسییەکان) ناوی دەبەن.. ناچار هەموو ئەندامانی ناوچەی قوتابیان و لاوان و پارتی دیموکراتی کوردستان، کەرکووکمان بەجێهێشت و خۆمان گەیاندە بنکەکانی پێشمەرگە لە ناوچەی شوان و جەباری و قەرەحەسەن. ئەندامانی کەرکووکی هەرسێ ناوچەکە روومان لە بنکەکانی دێیەکانی (خاڵەبازیانی) لە قەرەحەسەن و (چنگنی) و (شێرده‌ره‌) لە جەباری کرد.. دوایی کار و بەرپرسێتیان بە هەریەکەمان سپارد.
من لە بنکەی چنگنی کرام بە بەرپرسی ئازۆقەی ناوچەی قەرەحەسەن.. کە دێ بە دێ دەگەڕام و لە جووتیارەکانم دەپرسی: ئەمساڵ چەند تەغار گەنم و چەند تەغار جۆتان بەرهەم هاتووە. لە هەر(١٠) قزناغ دا، قزناغێکی بۆ پێشمەرگە بوو، دەیان گەیاندە کۆگاکۆکراوەکانی دێی و خاڵەبازیانی دێی شێخ جـیری لە ناوچەی قەرەحەسەن.
ئەندامانی لقی (٣) کەرکووکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بنکە (شێردەرە) بوون. هاوڕێی خۆشەویستم، کۆچکردو کاک (محەمەد موکری: ١٩٤٥- ٢٠١٢) کە ئەندامی یەکێتی قوتابیانی کوردستان بوو. من هێشتا حەڤـدە ساڵم پڕەوە نەکردبوو، محەمەد موکری ساڵێک لە من گەورەتر بوو، ئەو لە بنکەی شێردەرە بوو، رۆژی چووم بۆ لای، بینیم لە تەنیشتی پیاوێکی ئەسمەری کورتەباڵای خڕەوە کە رانک و چۆغەیەکی رەنگ خۆڵەمێشی لەبەردا بوو دانیشتووە. هەردووکیان لێنووس (ده‌فته‌ر) و پێنووسیان بەدەستەوە بوو. دوای چاک و چۆنی لەگەڵ موکری دا، لێم پرسی: ئەو پیاوە کێیە؟ موکری وتی: ئەوە مامۆستا (عولەما) یە بەرپرسی لقی کەرکووکی پارتی دیموکراتی کوردستانە. من پێشتر ناوی عولەمام بیستبوو کە بەرپرسی لقی کەرکووکە. بەڵام تا ئەو کاتە نەیم بینیبوو. موکری بردمی و منی پێ ناساند. محەمەد موکری لاوێکی سوور و سپی باڵابەز بوو. کوڕێکی زیرەک و دڵسۆز و هیمن و هاوڕێ دۆست بوو.
لەو رۆژەوە مامۆستا عولەمام ناسی هەندێ جاریش بە (عیسا زه‌بیحی) ناویان دەبرد.
رۆڵی محەمەد موکری لەگەڵ زەبیحی (عوله‌مادا ) دا، ئەوبوو، زۆر جار زه‌بیحی بە زاری بابەتێکی رستە بە رستە دەوت و موکرییش قسەکانی بە نووسین دەنووسینەوە.
رۆژێک کە چوومەوە بۆ لای محەمەد موکری، پێشمەرگەیەکی پاسەوانی بنکەی شێردەرە داوای لێکردم کە نامەیەکی بۆ مامۆستا عولەمای بەرپرسی لقی کەرکووک بۆ بنووسم، داوای یارمەتی لێدەکات.. منیش نامەیەکی جوانم بۆ رازاندەوە، دەستخەتیشم جوانە و تا رادەیەک شارەزاییم لە جوانووسی دا هەیە. کە داواکەی برد و دایە دەستی مامۆستا عولەماوە.. لە پێشمەرگەکەی پرسی: ئەمە کێ بۆتی نووسیوە؟ پێشمەرگەکە ئاماژەی بە من دا. مامۆستا عولەما بانگی کردم و وتی: شێوازی نووسینەکەت و دەستوخەتەکەتیش زۆر جوانن.. لەوانەیە دەفتەرێکت بدەمێ و بەم جوانییە بۆمی بنووسیتەوە. منیش وتم : بەسەر چاوم، گەر ئێستا لە لاتە بمدەرێ دەیبەم و هەفتەکەی تر بۆ دێنمەوە. وتی: بە تەمام کەمی دەستکاری بابەتەکانی بکەم، کەی تەوام کرد ئەدەمی. دوایی من گوێزرامەوە بۆ بنکەی قەرەداغ کە لە خانووە گەشتیارییەکانی قۆپی قەرداغ دا بوو. ئیتر نە محەمەد موکری و نە مامۆستا عولەمام نەبینییەوە.
بەڵام لە ساڵی (١٩٧١) تا ساڵی (١٩٧٣). چەنـد جارێک لە کەرکووک موکـریم بینی. لە دواییدا محەمەد موکری بوو بە کەڵە چیرۆکنووس و رۆمانووس و وەرگێڕێکی ناسراوی گەلەکەمان. لە شاکارە رۆمانەکانی موکری (سه‌گوه‌ڕ، هه‌ره‌س، ئه‌ژدیها، تۆڵە، نێچـیر) بە تایبەتی رۆمانی (سەگوەڕ) ەکەی هەرایەکی گەورەی نایەوە.. بە داخەوە کە مەرگ بواری نەدا. ئەگینا محەمەد موکری پرۆژەی نووسینی زیاتری لە توانا و لە باردا بوو.. هێشتا زۆری پێمابوو.
حەزەدەکەم ئەوش بڵێم، کە لە ساڵی (١٩٦٥) دا، دووبەرکی و شەڕی براکوژی کورد لە شۆڕشی باشووری کوردستاندا سەری هەڵدا، من وازم لە قوتابیان و لە لاوانیش هێنا. چونکە لەگەڵ دووبەرەکیدا نەبووم و نیـم و هەرگـیز ناشبم.
وشەی (به‌روار) یش لە جیاتی (رێكه‌وت) یا (مێژوو) بۆ یەکەمین جار مامۆستا زەبیحی بە هەڵە بە کاری هێناوە، دانی بەو هەڵەیەدا ناوە و چیرۆکەکەی دەگێڕێتەوە کە چۆن بە هەڵە بە کاری هێناوە.. دوایی هەڵەکەی راست کردۆتەوە و داوای لێبووردنی کردووە. کەچی تا ئەمڕۆش زوربه‌ی نووسەرانی کوردمان لەسەر ئەو هەڵەیە دەڕۆن و وشەی (بەروار) لە جیاتی (رێکەوتی) یا (مێژوو) به‌كارده‌هێنن، وشەی بەرواری ناوی شارۆچکەی (به‌رواری) یە لە پارێزگای دهۆک. کە نووسەری نامەیەک لە بەرواری ناوی شارەکەی و مێژووی نووسینی نووسیبوو، خەڵکی وا تێگەیشبوون کە بەرواری به‌ واتا مێژووی نووسینی نامەکەیە. لەو رۆژەوە ئەو هەڵەیە بە کاردەهێنرێت.
لە رۆژی (٢/ یۆلیۆ/٢٠١٧) دا، لە شاری هەولێر پەردە لەسەر پەرتووکی( ره‌تدانه‌وه‌ی کۆسمۆپۆلیتیزم) لە نووسینی مامۆستای نەمر (عەبدولڕەحمان زەبیحی) لادرا. کە لە ساڵی (١٩٥٧) دا نووسیوێتی.. بابەتی ئەم پەرتووکە وەڵامدانەوەیەکە بەو کەس و لایەنانەی کە کورد بە نەتەوە نازانن و وەک عەشیرەت و خێڵ پێناسەی بۆ دەکەن.
پێمخۆشە هەر بۆ خۆشی خوێنەران دوو نوکتەی نێوان شەهید (مه‌لا جەمیل رۆژبەیانی: ١٩١٣ـ٢٠٠١) و مامۆستا زەبیحی (عولەما) تان بۆ بگێڕمەوە. مەلا جەمیل رۆژبەیانی لە ساڵی (١٩٦٣) دا، وەکو کادرێکی نزیک لە پارتی دیموکراتی کوردستان ـ پارتی نەبووـ بە سواری ماینێک دێیە ئازادکراوکانی ناوچەی کەرکووک دەگەڕا و قسەی بۆ جووتیارەکان دەکرد و هۆشیاری دەکردنەوە.. رۆژێک مەلا جەمیل دەچێت بۆ دێیەک، کوڕێکی لاو بە پیرییەوە دەچێت و دەڵێ:”مامۆستا عولەما بەخێربێی” مەلا جەمیل بە زەردەخەنەیەکەوە وەڵامی دایەوە و وتی :”کورە مـن عولەمـا نیـم مـن عولەنێـرم”
رۆژێکی دیکەش، مەلا جەمیل رۆژبەیانی و عەبدولڕەحمان زەبیحی بەرانبەر یەکتری دانیشتبوون و قسەیان دەکرد.. لەو کاتەدا “مێشـەکەرانە” یەکی گەورە بە دەوری مەلا جەمیل دا دەسوڕێتەوە.. مەلا جەمـیل بە زەردەخەنەیەکەوە بە مێشەکەرانـەکە دەڵێت:
“لـێـت تێکـنەچێ ئـەوەی بەرانبـەرمـە”
بە داخەوە بە پیلانێکی نەگریس، کە لە لایەن فەرمانگەی ئەمنی رژێمی بەعسی عەرەبی رەگەزپەرستەوە داڕێژرابوو، زۆڵە کوردی خۆفرۆش جێبەجێی کرد. لە رۆژی (٢٧/ئادار/٢٠٠١) بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە و نەمەردانە، مەلا جەمیل رۆژبەیانیان لە ماڵەکەی خۆی لە شاری بەغـدا شەهیدیان کرد.. تەرمەکەیان بۆ کەرکووک هێنایەوە و لەم شارە کوردستانییەی زێدیدا، لە رێوڕەسمێکی شایستەدا بە خاک سپێرا.
مەلا جەمیل رۆژبەیانی زانایەکی مەزن و بلیمەت و مێژوونووسێکی وردبین و نووسەر و توێژێنەر و وەرگێڕێکی زۆر بە توانا، زمانی عەرەبی و فارسی و تورکی دەزانی. خاوەنی چەندین پەرتووکی چاپکراوی هەمەجۆرەیە، بە زمانی کوردی و عەرەبی و کۆمەڵێک پەرتووکی روونووسکراویشی تەواو نەکردبوون یا هێشتا چاپنەکراون.
هەزار دروود لە گیانی پاکی عەبدولڕەحمان زەبیحی و مەلا جەمیل رۆژبەیانی و محمەد موکری و سەرجەم شەهـیدانی کورد و کوردستان بێت.
بە داخەوە کە تا ئەمڕۆش وەکو پێویست، ئاوڕێکی ئەوتۆ لە زەبیحی و لە رۆژبەیانی نەدراوتەوە، ئەوەی کە بۆیان کردوون زۆر کەمترن لە ئاستی خزمەتی ئەم دوو کەڵە بلیمەت و تێکۆشەری کوردمان، کە شایەنی زۆر لەوە زیاترن.

رەزا شوان
٢٥/ یۆنیـۆ/٢٠٢٠




ساڵڕۆژی لەسێدارەدانی (٢٨) کورد لە شاری کەرکووک … رەزا شوان

رۆژی سێ شەمە (٢٣/ یۆنیۆ/٢٠٢٠) یادی (٥٧) مین ساڵڕۆژی لەسێدارەدانی (٢٨) رۆڵەی کوردی دڵسۆز و بێتاوانە لە شاری کەرکووکی کوردستانی داگیرکراودا.
لە رۆژی (١٤/ یۆلیۆ/١٩٥٩) لە شاری کەرکووکدا، بە بۆنەی یەکەمین یادی شۆڕشی (١٤/ گه‌لاوێژ/١٩٥٨) خەڵکی ئەم شارە کوردستانییەمان، لە کەرنەڤاڵ و رێوڕەسمێکی خۆشی و شادیدا بوون، بە ناوی شەقامەکانی شاری کەرکووکدا رێپێوانێکی خۆشیان بە جلوبەرگی نەتەوایەتییانەوە دەگێڕا، بە هێمنی و ئاسایی ئاهەنگ و رێورەسمەکە بەڕێوە دەچوو.. کورد و تورکمان و کلدۆئاشووری و عەرەب، بەبێ جیاوازی بەشدارییان لەم رێوڕەسمەدا کرد.. کۆمەڵێکی تۆرانی و چەقاوەسوو ، کە تا ئەمڕۆش هەرگیز چاویان بە کورد دا هەڵنایات و تا ئەمڕۆش نۆکەری تورکیان و لە لایەن تورکیای فاشستی و رەگەزپەرستەوە فەرمان و یارمەتی وەردەگرن و هاندەدرێن بۆ ئەوەی پیلان و گۆبەن لە دژی کورد لە شاری کەرکووک دا بگێڕن، بە دەست تێکەڵیش بوون لەگەڵ کۆمەڵێک لە کۆنەپەرستان و لە پاشماوەکانی لایەنگرانی دەسەڵاتی شاهانەی تیاچوو. ئەم کۆمەڵە تۆرانییە کەوتنە پیلانگێڕان و گۆبەن و ئاژاوەگێڕی ، بۆ ئەوەی خۆشی و شادی لە خەڵکی شاری کەرکووک تاڵ بکەن و دووبەرەکی و رق و دوژمنایەتی بخەنە نێوان پێکهاتەکانی شاری کەرکووکەوە. کەرکووکییەکانیان تووشی کارەساتێکی نەخوازراو کرد.. هەندێ لەم پیلانگێڕ و ئاژاوەچییانە، بەو ئاگرەی هەڵیان گیرسان هەڵپڕووکان.
لە دوای ئەوەی کە یاخێبوونەکەی سەرهەنگ (عه‌بولوه‌هاب شه‌واف) لە شاری مووسڵ شکستیهێنا.. ویستیان شەڕ و ئاژاوە بخەنە شاری کەرکووکی کوردستانییەوە. لە رۆژی (١٤/ گه‌لاوێژ/١٩٥٩) دا تۆرانییە بەکرێگیراو و پیلانگێڕەکان، بە هاوکاری هەنـدێ لە کۆنەپەرستان و بەعسییەکان، پیلان و کارەساتە نەخشە بۆداڕێژکراوەکەیان جێبەجێکرد. ئاژاوەیان خستە شاری کەرکووکەوە.. بە داخەوە کە کوژراو و برینداری لێکەوتەوە.. سەربازانی عێراق لە شاری کەرکوکدا بەم کارەساتەوە تێوەگلان.
من ئەو کاتە منداڵ بووم لە پۆلی پێنجەمی سەرەتاییدا بووم لە شاری کەرکووک، زۆر لایەنی ئەو کارەساتەم لەبیر ماوە.. گەر بە درێژی و وردەکارییەوە باسی ئەو کارەساتە بکەین باسێکی دوور و درێژە، بۆیە زۆر لە سەرناوی نووسینەکەمان دوورناکەومەوە.
ئەو تۆرانییە پیلان گێڕانە، دوای کارەساتەکە خۆیان گەیاندە سەرۆک وەزیرانی عێراق، زەعیم روکن (عه‌بدولكه‌ریم قاسم) راستییەکانیان چەواشکردن و تاوانەکانیان خستە پاڵ کورد و پارتی شیوعی عێراقی لە کەرکووک. ئەوەبوو عەبدولکەریم قاسم هێزێکی سەربازی بۆ کەرکووک نارد.. کۆمەڵێکی زۆری کوردی بێتاوان و ئەندامانی حیزبی شیوعییان گرت و بەندیانیان کردن.. دادگایەکی سەربازی وێنەیی تایبەتیان دامەزراند، کە ئەفسەرێکی تۆرانی رەگەزپەرست ئەندامی سەرەکی دەستەی دادگایی کردنەکە بوو. دادگایی کردنەکەش تەنیا ناوی بەندکراوەکانیان دەخوێندەوە.. هەر ئەم پرسیارەشیان لئدەکردن ئایا تۆ کوردیت یا کورد نیت..؟! بێ ئەوەی کە هیچ بەڵگەیەکی تاوانبارکردن و هيچ گەواهدەرێک گەوای تاوانبارکردنیان بدات.. بێ ئەوەی کە رێ بە هێچ پارێزەرێک بدرێت کە داکۆکی لە بەندکراوە دادگایکراوەکان بکات و بێتاوانیان بسەلمێنێت.. ئەو (٢٨) بەند کراوە کوردەمان لە دوای چوار ساڵ بەندکردنیان لەسێدارە دران.
بۆ نموونە ئەوەی من دەیزانم، یەکێک لەو (٢٨) شەهیدەی کە لەسێدارە دران. ناوی (عه‌بدولره‌حمان محه‌مه‌د)ە، هاوسێمان بوو لە گەڕەکی شۆڕیجە لە کەرکووک، پیاوێکی باڵابەرزی سوور و سپی بوو، زۆر هێمن بوو، نە لە دوورەوە و نە لە نزیکەوە هیچ پەیوەندییەکی بەو کارەساتەی کەرکووکەوە نەبوو.. گۆرانیبێژێکی میللی کورد بوو، هەر شاییەکی بووک گواستنەوە، لە شۆڕيجەدا بکرایە، بانگی عەبدولڕەحمان دەکرا، بە گۆرانی فۆلکلۆری رەسەنی کوردیمان سێ شەو ئاهەنگی شایی و گۆرانی گەرم دەکرد.
فڕیشی بەسەر سیاسەتەوە نەبوو.
شەهید (شێخ مارف عه‌بدولكه‌ریم به‌رزنجی) یش، لەبەر ئەوەی کە کەسایەتییەکی رۆشنبیر و نووسەرێکی بەتوانا و شاعیر و رۆژنامەنووس و رەخنەگرێکی ئەدەبی ناسراوی کورد بوو لە شاری کەرکووک.. لە ساڵی (١٩٥٨) دا، ئەندامی دەستەی نووسەرانی گۆڤاری (شەفـەق) بوو، کە لە کەرکووک دەردەچوو. شێخ مارف ئەو چوار ساڵەی کە لە پێش لەسێدارەدانی لە بەندیخانەدا بوو. لە ناو بەندیخانەش بابەتی هەمەچەشنەی بە ناوی (پشـكۆ) وە دەنووسی و دەینارد و لە گۆڤار و لە رۆژنامەکاندا بڵاودەکرانەوە. شێخ مارف ئەندامێکی کارای پارتی شیوعی عێراقی بوو لە کەرکووک. بۆیە گرتیان و لە گەڵ (شێخ حوسێن عه‌بدولكه‌ریم به‌رزنجی) برای دا، دوو كه‌س بوون له‌و (٢٨) كورده‌ی کە له‌سێدارە دران، هەردووکیان بێتاوان بوون.. تاوانیشیان هەر ئەوەبوو، کە کورد بوون و کەسایەتی دڵسۆز و کوردستان پەروەری ناسراو بوون.
هەر ئەوانیش نا، بەڵکو هەموو بەندکراوەکان و لە سێدارەدراوەکان.. بێتاوان بوون. کوردێکی زۆری بێتاوان بوونە سووتەمەنی ئاگری ئەم کارەساتە.. وەکو وتمان دادگا تایبەتییەکە هیچ بەڵگەیەکی فەرمییان لە بەردەستدا نەبوو، کە تاوانباریان بسەلمێنن.
قسەیەکی شاکانی قەیسەرییەکانی روسیام بیردێتەوە، کە دەیانوت:”گـرتن و بەندکـردن لە ئێوە.. تاوانبارکردن و سزادانیش لە ئێمە”
لە رۆژی (٨/ فـێبروار/١٩٦٣) کە بەعسییە شۆڤێنی و رەگەزپەرستەکان عەرەب، لە رێگای کودەتایەکی خوێناوییەوە، جڵەوی دەسەڵاتی حوکمڕانی عێراقیان گرتەدەست، بە درێژایی حوکمڕانییان، چەندین رەشەکوژی و کۆمەڵکوژییان لە کورد کرد.. بە ئاگر و ئاسن وەڵامی داوا و مافەکانی کوردیان دایەوە. ژمارەیەکی زۆری تۆرانییەکان بوون بە بەعسی و گەنجەکەنیان چەکیان لە دژی کورد هەڵگرت و بوون بە (الحـرس القـومي – گاردی نەتەوەیی ) هەڵیان دەکوتایە سەر گەڕەکە کوردییەکانی شاری کەرکووک و شەڕیان دەفرۆشت و سوکایەتی و گێچەڵیان بە کورد دەکرد و چەندی کەسی کوردیان بە گرتن دا.. یەکی لەوانە باوکی رەحمەتیم بوو کە دوکاندار بوو فری بەسەر سیاسەتەوە نەبوو.. بە ئاشکرا دەیان وت ئێوەی کورد (انتم الکورد کلکم عوصات ـ ئێوە کورد هەمووتان یاخیبوون). تۆرانییەکان نامەردییەکی زۆریان بەرانبەر بە کورد کرد.
هەر لە ساڵی (١٩٦٣) دا تاوانبار و خوێنڕێژ زەعیم روکن (سەعید فەتحی ئەلسوقەیلی) کرا بە سەرکردەی سەربازی باکوور و دەسەڵاتێکی رەهاشی هەبوو، بارەگاکەشی لە شاری کەرکووک بوو.
تۆرانییەکان، وەکو بەرتیل پارەیەکی زۆریان دا بە (سەعـید فەتحی ئەلسوقەیلی) دا و شەوان لە ماڵەکانیان یا لە یانەدا، خوانی نانخواردن و خواردنەوەیان بۆ دەڕازاندەوە و کچی جوانیشیان بۆ رابواردن بۆ دەبرد. بەرانبەر بە رەفتارە قێزەوەنانەیان، دوو داوایان لە (سەعید ئەلسوقەیلی ) کرد. یەکەمیان: روخاندنی خانووەکانی (گه‌ره‌كی كۆماری) کە ئەو خانووانە بوون، کە هەژاران و کرێکاران و کاسپکارە کەم درامەتەکانی کوردمان، لەسەر زەوی رووتەنی بێ خاوەن و لە ناو شیوەکان و تەپلۆسکایەکانی گەڕەکە کوردییەکانی شاری کەرکووکدا، بە خشت و بە قوڕ و دار بە شێوەیەکی سادە و ساکار دروستیان کردبوون و تێیاندا حەوابوونەوە، نزیکەی چوار هەزار خانوویەک دەبوون هەموویان بە شۆفـڵ تەختکرد، هەڕەشەشیان لە خاوەنی ئەو خانووە رووخاوانە کرد، کە نابێت لە کەرکووکدا بمێننەوە. وەکو کورد دەڵێ:”ماڵ لە خاوەن ماڵ حەرام کرابوو” کەچی ژمارەی خانووەکانی (شاری الثورة) کە ئێستا ناوی( شاری الصـدر)ە لە شاری بەغـدا. چوار هێندەی خانووەکانی گەڕەکی کۆماری کەرکووک دەبوون، چەندین هەزار خانوو بوون، کە بە زیادە رۆیی عەرەبە شرووگییەکان و هەژاران دروستیان کرد بووون. ئەوانەیان نە رووخاند و بۆیانیان کردن بە تاپـۆ.. ئەمەیە بانێکە و دوو هەوا. ئەمەیە جیاوازی و رەگەزپەرستی و نایەکسانی و نادادپەروەری.
داوای دووەمی تۆرانییەکان لە (سەعید فەتحی ئەلسوقەیلی) ئەوه‌بوو، کە (٢٨) کوردی بەندکراوی تاوانبارکراو بە کارەساتی کەرکووکی ساڵی (١٩٥٩) بە زووترین کات لە سێدارە بدرێن.. یەکسەر تاوانباری خوێنڕێژ سەعید ئەلسوقەیلی بە بڕیاری ژمارە (٣٠) بە واژۆکردنی خۆی بڕیاری لە سێدارەدانی (٢٨) بەندکراوی بێتاوانی کوردی دەرکرد .

لە رۆژی (٢٣/ یۆنیـۆ/١٩٦٣) دا، لە بەردەم بنکەی تیپی دووەمی لەشکری عێراق، کە دەکەوێتە ناوەندی شاری کەرکووکەوە، هەر (٢٨) کوردە بەندکراوەکە لەسێدارە دران. هەر لە سەر داوای تۆرانییەکان، دوایی تەرمی شەهیدە لەسێدارەدراوەکانیان هاوردن بۆ گوڕەپانی (گەڕەکی موسەڵڵا) کە گەڕەکێکی تۆرانی نشینە، لە نێو باخچە بازنەییەکەی ئەو گەڕەکەدا، شەهیدەکانیان بە سێدارەدا هەڵواسین ، تۆرانییەکان ژنەکانیان هێنابوون و هەڵهەڵەیان لێدەدا و نوقڵیان دەبەخشانەوە، پیاوەکانیشیان نامەردنە بەردەبارانی تەرمی شەهـیدە هەڵواسراوەکانیان دەکرد و سووکایەتییان پێ دەکردن.
کورد لە شاری کەرکووکدا زۆر بەم تاوانە خەمباربوون و دەتووت خۆڵی مردوو کراوە بە سەر هەرە زۆری خەڵکی شارەکەدا، هیچ دەسەڵاتێکیشیان نەبوو.. بۆ وروژاندن و ئازاردانی دەروونی کورد بەو نامەردییە سووکایەتیان بە تەرمی ئەو شەهیدانمان کرد.. گەر کورد دانی بەخۆیدا نەگرتایە.. بەعسییەکان و تۆرانییەکان خۆیان بۆ ئەوەش ئامادەکردبوو، کە رەشەکوژی لە کورد بکەن.
ئەمانەی خوارەوە ناوی هەر (٢٨) شەهیدە نەمرەکانی شاری کەرکووک کە لە رۆژی
(٢٣/ یۆنـیۆ/١٩٦٣) دا، بەبێ تاوان لەسێدارە دران. بۆ ئەوەی ئەم تاوانە بخەینە بیری لاوانی نوێی کوردمان، تا هەمیشە یادی لەسێدارەدان و شەهیدکردنیان بەرز رابگرین:
١ـ شێخ مەعروف عەبدولکەریم بەرزنجی ٢ـ شێخ حوسێن عەبدولکەریم بەرزنجی ٣ـ نەجمەدین نادر ٤ـ عەبدولڕحمان محەمەد ٥ـ سەید نوری سەید وەلی ٦ـ ئیحسان حوسێن ٧ـ فەتاح ساڵح ٨ـ مەحمود عەلی بەستە ٩ـ موختار بەڵخش ١٠ـ عادیل حوسێن ١١ـ خورشید مەحمود ١٢ـ محەمەد حەسەن عەزیز ١٣ـ عەبدولجەبار پیرۆز خان ١٤ـ فاتیح مەلا داود ١٥ـ عەبدولمەجید حەسەن ١٦ـ خەلیل ئیبراهیم عەجەم ١٧ـ نوری مەلا عەبدوڵڵا ١٨ـ عەبدولحافڤ شەریف ١٩ـ نەعیم عەنبەر ٢٠ـ عەتا جەمیل ٢١ـ کەریم خەڵەف ٢٢ـ کەریم رەمەزان ٢٣ـ مەحمود مەجید (ئه‌بو شوارب) ٢٤ـ رەحیم سەعید ٢٥ـ مەهـدی مەردان ٢٦ـ گالب عومەر ٢٧ـ ئەحمەد محەمەد ئەمین ٢٨ـ حوسێن خورشید.
هەر لەساڵی (١٩٦٠) دا، تۆرانییەکان بە پشتیوانی ئەمنی کەرکووک، گروپێکی نهێنی کوردکوشتنیان بە ناوی (الكف الاسود: دەستی رەش) ەوە دانا. کە یەکێک لەو گروپە ناوی (حوسه‌ ئاوچی) بوو، ئێمە دەماناسی کە تۆرانییەکی خوێڕی بێێڕەوشت. بوو.. ئەم گرۆپە بە دەمانچە، بە نامەردی چەند کوردێکی ناسراو و بێتاوانیان لە ناو شاری کەرکووک دا تیرۆرکردن. ئەوانەی کە ناوەکانیان لەبیرم ماون، ئەم شەهـیدانەن:
١ـ محەمەد ئەمین شەربەتچی.. دوکانی شەربەتی لە بازاڕی جووت قاوەدا هەبوو.
٢ـ سەید وەلی کاکەیی.. دوکانی چاکردنەوەی مۆتۆرسکیلی هەبوو.
٣ ـ ئەحمەد رەزا.. کریکار بوو، کاری رۆژانەی دەکرد.
٤ـ فازڵ حاجی عەلی لەیلانی.. کووتاڵفـرووش بوو لە بازاڕی پشت قەڵای کەرکووک.
٥ـ هەر ئەو گروپە کوردکوژە (تـێزاب) یشیان پرژانـدە دەموچاوی (ئه‌حمه‌د رەزا) کە دوکاندار بوو لە بازاڕی خانی خۆرما.. تـێزابیان کردە دەموچاوی چەندین کوردی دیکە.
چەند کوردێکی کەشیان تیرۆرکرد، کە من ناوەکانیان نازانم.. وەکو وتمان تۆرانییەکان بە پشتیوانی ئەمنی کەرکووکەوە ئەم تاوانانەیان ئەنجام دا.
ئەو زانیارییانەی سەرەوە هیچ زیادە رۆییەکی تێدا نییە، زۆر لەوەش زیاتریان بەسەر کورد لەناو شاری کەرکووک دا هێنان.. بۆ نموونە قوتابخانەی ئامادەیی لە گەڕەکی شوڕیجەی کوردنشیندا نەبوو. قوتابیانی کورد دەچوون بۆ ئامادەیی موسەڵڵا.. قوتابییە تۆرانییەکان شەڕیان بە قوتابییانی کورد دەفرۆشت و ریان لێدەگرتن و گەلەکۆمەیان لێدەکردن و حکومەتیش سکاڵای کوردی پشتگوێ دەخستت.. چەندین قوتابی کوردمان ناچاربوون و چوون لە سلێمانی بۆ تەواکردنی خوێندنی قۆناغی ئامادەیی.
لە ساڵڕۆژی یادی ئەو (٢٨) شەهیده‌ سه‌ربه‌رزانه‌ی شاری کەرکووکی کوردستانی دا، هەموو ساڵێک بە ئەوپەڕی شکۆداری و رێزەوە، یادی شەهیدبوونیان بەرز رادەگرین.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠/ یۆنیـۆ/٢٠٢٠




تاوانێکی کە لە زنجیرە تاوانەکانی تورکیا لە دژی کورد … رەزا شوان

بێدەنگی و چاونقاندنی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە تایبەتیش نەتەوە یەکگرتووەکان، لە ئاستی ئەو تاوانە قێزەوەنانەی تورکیای رەگەزپەرست و تیرۆریست و خوێنڕێژ، کە بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە لە دژی گەلی کوردمان بە گشتی و لە دژی خەڵکی سڤیلی کورد ئەنجامی دەدەدات.. هێندەی تر بۆتە هاندان بۆ تورکیا بۆ درێژەدان بە تاوانەکانیان لە دژی گەلی کوردمان لە هەر شوێنێکی کوردستان دا بێت.. بە ئاشکرا تورکیا پێشێلی یاسا نێودەوڵەتییەکان و مافەکانی مرۆڤ دەکات، ئەو تاوانانەی کە دەرحەق بە کورد کردوونی و دەیکات، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی جەنگ و تاوانی کۆمەڵکوژین، دەبوایایە مافەکانی مرۆڤ داوایان بکردایە کە رژێمی رەگەزپەرست و تاوانباری تورکیا لە سەرووی هەموویانەوە، خوێنڕێژ و گەورە تیرۆریست، ئەردۆگانی سیکۆپاتی لەسەر ئەم تاوانانی لە کورد و لە سوریا و لە لیبیا دەکات، دادگایی بکرێت. بە داخەوە کە بێدەنگن، پەیمانی ناتۆش پشتی تورکیا دەگرێت و لەم تاوانانەدا بەشدارن.
لە نیوە شەوی، شەوی رابردوو (١٥/یۆنیۆ/٢٠٢٠) هەژدە فرۆکەی جەنگی تورکیا لە جۆری (ئێف شانزە)، بە ناوی شاڵاوەکانی (چـڕنووکی هەڵۆ) بە بیانووی بێ بنەمای بوونی بنکەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان، زیاتر لە سی هێڕشیان کردە سەر کەمپی ئاوارەکانی مەخەموور و نەخۆشخانەی شەنگال و ماڵی هاوڵاتیان لە برادۆست و بناری قەندیل و خواکورک و زاب و لە چیای شەنگال، بە رۆکێت بۆردوومانی ئەو شوێنانەیان کرد، تێکڕا زیاتر لە بیست ناوچەی باشووری کوردستانیان بۆردوومان کرد، تەنانەت لە شاری قامیشلووی رۆژئاوای کوردستان، گوێیان لە زرمەی رۆکێتەکان بووە. چەندین هاوڵاتی بریندار بوونە. تورکیا هەموو منداڵێکی ناو لانکی کوردیش بە پەکەکە دادەنێ. گەر کورد لەسەر مەریخیشدابن، بەردەستیان بکەوێت دەیکوژن. ئەوان دار و بەردی کوردستانیش بە پەکەکە دەزانن.. ماوەیەک پێش ئێستا لاوێکی عەرەبی سوریا لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە لە تورکیا کوژرا. لە پۆلیسیان پرسی بۆ ئەم بێتاوانەتان کوشتووە؟!
لە وەڵامدا وتیان: وامانزانی کە کوردە!
لە ئەردۆگانی خوێنڕێژ دەپرسین، ئایە کەمپی ئاوارەکانی مەخموور و نەخۆشخانەی شەنگال و ماڵەکانی هاوڵاتیان لە برادۆست و بناری قەندیل و شەنگال و مەخموور دا، بنکەکانی پەکەکەن؟! نەخیر زۆر باش ئەوە دەزانن، وەکو وتمان ئێوە مەبەستان کومەڵکوژی و رەشەکوژی کوردە و دەست لە هیچ کوردێک ناپارێزن.
ئەوە تاوانانەی تورکیا ئەنجامی دەدات، تاوانی پاکتاوی نەژادین و دەیانەوێت ناسنامەی نەتەوەیی کورد بسڕنەوە.. تا ئەمڕۆش دان بە بوونی پەنجا ملیۆن کورد دا نانێن. لە کام شەڕی نێودەوڵەتیدا، لە شەوێکدا، هەژدە فڕۆکە بە جارێک و سی هێڕش کراوەتە سەر هاوڵاتیان و بە رۆکێت ماڵەکان و کەمپەکان و نەخۆشخانەکان بۆردوومان کراون؟؟
بێگومان ئەمە تاوانێکی کوتوپڕ نییە، دەبێت چاوەڕوانی تاوانی گەورەتریش لە تورکیای فاشستی بکەین.. لە رۆژی یەکشەمە (١٤/یۆنیۆ/٢٠٢٠) بەڕێوەبەری هەواڵگری سەربازی تورکیا (هاكان فیدان) بە سەرۆکایەتی شاندێکی باڵای سەربازی، سەردانی عێراقی کرد، لەگەڵ بەرپرسانی باڵای عێرق و بەرپرسانی باڵای سەربازی عێراقدا، کۆبوونەوە، دەشڵێن هاکان فیدان لەگەڵ خودی سەرۆک وەزیرانی عێراق مستەفا کازمی کۆبوونەتەوە، فیدان و کازمی پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە، لەو کاتەوە کە مستەفا کازمی سەرۆکی گشتی هەواڵگری عێراق بوو. هاکان فیدان ئاگاداری عێراقی کردۆتەوە کە هێڕش دەکەنە سەر باشووری کوردستان. گەرچی عێراق خۆی لێ گێل دەکات و نوکووڵی دەکات کە فیدان لەگەڵ کازمیدا دانیشتووبێت.. ئەوە راستییەکە و دوو کەس لە سەری ناکۆک نین. کە سەردانی هەر بەرپرسێکی تورکیا بۆ عێراق و بۆ ئێران یا بە پێچەوانەوە، بۆ پیلان دانان لە دژی گەلی کورمان، سەردانی دەکەن و چاویان بە یەکتری دەکەوێت.
بە داخەوە بە رەزامەندی دەسەڵاتدارانی باڵای هەردوو حیزبی دەسەڵاتداری باشووری کوردستان و حکومەتی هەرێم.. شارەکانی (هەولێر، دهۆک، سلێمانی، کەرکووک، سۆران، زاخۆ، مەخموور، شەنگال) پڕبوونە لە میت و ئیتیلاعات و پاسداران و لە سیخوڕ و هەواڵگری تورکیا و ئێران. بۆ سیخوڕیکردن و تیرۆرکردنی تێکۆشەران و چالاکوانان و دڵسۆزانی گەلەکەمان.
شەرمەزاری و رسواییە بۆ حوکموتی کوردستان و پەرلەمانی کوردستان و هەردوو حیزبی دەسەڵاتدار، کە کەمترین هەڵوێست، ئەوەیە، تەنها بە بەیاننامەیەکیش ناڕەزاییان دەرنەبڕی و پرۆتیستۆی ئەم تاوانەی تورکیایان نەکـرد.. چۆن شتی وا دەکەن؟!
کەناڵە تەلەفزیۆنییە بەکرێگیراوەکانی تورکیاش، لە باشووری کوردستان دا، وەکو پێشتر بە شەرمەزارییەوە باسی دەکەن، هەر وەکو پێشتر دەڵێن، فرۆکەکانی تورکیا بارەگاکانی پەکەکەیان بۆردوومان کرد. دەک رووڕەش و شەرمەزاربن.
رەش پێستەکان لە ئەمریکا و لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، ئێمەی کوردی لە کوردستان، ناڕەزایی خۆمان بەرانبەر بە کوشتنی (جـۆرج فلۆیـد) دەربڕی و بە توندی سەرکۆنەی ئەم تاوانە رەگەزپەرستییەمان کرد.. ئەی بۆ گەلان و دەوڵەتان لەسەر کۆمەڵوژی و رەشەکوژی و تیرۆرکردنی بە هەزاران جـۆرج فلـۆیدی کورد، دەنگیان هەڵنابڕن و خۆپێشاندانی ناڕەزایی سازناکەن، بەرانبەر بە رەگەزپەرسترین و تیرۆریسترین میللەت و دەوڵەت لە جیهاندا، کە تورک و تورکیایە.؟! گەر ڤایرۆسی کۆرۆنا (كۆڤید نوزده‌) لە وڵاتی چینەوە بڵاوبووبێتەوە، ئەوا چەندین ساڵە ڤایرۆسی رەگەزپەرستی لە تورک و تورکیاوە بڵاوبۆتەوە.
پێویستە نەتەوە یەکگرتووەکان، تاوانەکانی ئەردۆگانی سەرۆکی (ئیخوانوشەیاتین) لە کوردستان و سوریا و لیبیا رابگرن، تورکیا و ئێران هۆی ئاژاوە و ناسەقامگیری و شەڕن لە کوردستان و عێراق و سوریا و لیبیا و یەمەن و لوبنان و شوێنانی کە.
داوا لە رۆڵە دڵسۆزەکانی گەلەکەمان دەکەین، لە کوردستان و لە هەندەراندا، ناڕەزایی خۆیان دەربڕن و بە تووڕەیی و توندی پرۆتیستۆی ئەم تاوانەی تورکیا بکەن.

رەزا شوان
١٥/ یۆنیۆ/٢٠٢٠




چیرۆکەشیعرەکانی فایق بێکەس بۆ منداڵان … رەزا شـوان

چیرۆکەشیعری منداڵان، جۆرێکی گرنگە لە جۆرەکانی شیعر بۆ منداڵان. دوو هونەرن لە هونەرێکدا ئاوێزانی یەکتری بوونە. شیعرە و چیرۆکیشە، بە واتا دووڕەگە. لە رووخساردا شیعرە و لە ناوەڕۆکیشدا چیرۆکە. بنەما سەرەکییەکانی شیعر و چیرۆکیشی تێدایە. وەکو چیرۆک بریتییە لە: کەسایەتی یا پاڵەوان (مرۆڤ، ئاژەڵ، باڵندە)، پێشەکی، رووداو، فۆرم، ناوەڕۆک، گرێ، کۆتایی. وەکو شیعریش بریتییە لە: جوانی و شیرینی زمان، شێوازی هۆنینەوەی ئاسان، کێش و سەروای سووک و ناسک، ترپە وموزیک. هەمووشیان چیرۆکێک دەگێڕنەوە. بە زۆریش چیرۆکێکی ئەندێشەییە زیاتر لەوەی کە چیرۆکێکی ریالیزمی بێت. هەر چیرۆکەشیعرێکیش مەبەستێک یا زیاتر دەگەیەنێت. مەبەست و ئامانجی شاعیرانی نووسەری چیرۆکەشیعر بۆ منداڵانی کورد، لە پاڵ چێژ و خۆشی بەخشین پێیان، ئامانجیشیان هۆشیاری کردن و رۆشنبیری کردن و رێنمایی کردن و ئاراستەکردن و پەند فێرکردن و سوود بەخشینە بە منداڵانی کوردمان.
ئێمە لە مانگی (دێسەمبەر/٢٠١٩) دا، لەژێر ناوی (چیرۆکەشیعر لە ئەدەبی منداڵانی کورد) دا، نووسینێکمان بڵاوکردەوە، تێیدا باسمان لە چیرۆکەشیعر لە ئەدەبی منداڵانی کورد کردووە. ئاماژەشمان بە ناوی چەند شاعیرێکی ناسراوی کوردمان کردووە، کە چیرۆکەشیعریان بۆ منداڵان نووسیون. چەند نموونەیەکی چیرۆکەشیعری کوردیشمان بۆ منداڵانی کورد نووسیوە. بۆیە لەمە زیاتر درێژە بە چیرۆکەشیعر نادەین.. دێینە سەر سەرناوی نووسینەکەمان (چیرۆکەشیعرەکانی فایق بێکەس بۆ منداڵانی کورد).
(فایـق بێكه‌س) شاعیرێکی کورد و کوردستان پەروەری دلێر و بوێر و قسە لە روو بوو، بە کوێرەوەری و مەینەتی ژیا، بەڵام بە سەربەرزی شکۆداری سەری نایەوە. بێکەس لە ساڵی (١٩٣٣) تا ساڵی (١٩٤٨) واتا تا ساڵی کۆچکردنی، مامۆستایی قوتابخانەی سەرەتایی بوو، لە قوتابخانەکانی (بازیان و تەوێڵە و هەڵەبجە و سلێمانی) دا، وانەی بە قوتابیانی کورد وتۆتەوە و فێری سروودی کوردی کردوون رۆحی کورد و کوردستان پەروەری خستۆتە دڵیانەوە.
بێکەس بێجگە لە زمانی کوردی، زمانی عەرەبی و فارسی و تا رادەیەکیش ئینگلیزیشی دەزانی، بە تایبەتیش زۆر بە باشی زمانی عەرەبی دەزانی. چەند هۆنراوەیەکی بە عەرەبی داناوە.
شیعر لای فایق بێکەس پەیامێکی نەتەوەیی بووە. بێکەس ئەوەندەی گەیاندنی ئەو پەیامەی لا مەبەست بووە، کەمتر ئاوڕی لە جوانکاری و لە هونەر و فانتازی شیعر داوەتەوە.. بێکەسی خاوەن شیعری (وەتەن، داری ئازادی، بیست و حەوت ساڵە، سروودی وەتەن ئاواکەی) و بە دەیان شیعری نیشتمانی تر. لە هەموو بوارەکانی شیعردا، شیعری نووسیوە. (لای لایە) یەکی جوانیشی بۆ (شێركۆ) ی کوڕی نووسیوە.
فایق بێکەس لە تەمەنی (٤٣) ساڵیدا، لە رۆژی ( ١٨/ دێسەمبەر/١٩٤٨) کۆچی دوایی کرد. لە گۆڕستانی (سه‌یوان) لە شاری سلێمانی بە خاک سپێرا.
پاش مردنی بە چەند رۆژێ، لە لایەن حکومەتی رەگەزپەرست و کۆنەپەرستی ئەو سەردەمەی عێراق، فەرمانی لە ئیش دەرکردن و گرتنی دەرچووە.
فایق بێکەسی نەمر، منداڵانی کوردیشی لە شیعرە جوانەکانی بێبەش نەکردوون. وەک مامۆستایەک و شاعیرێک، تێکەڵ بە جیهانی پاکی منداڵانی کورد بووە و لە نزیکەوە لە خواست و هـیوا و راز و نیازی پاکیان تێگەیشتووە. لێیان تێگەیشت کە چەند تامەزرۆی شیعری ناسک و سروودی نیشتمانی و چیرۆک و چیرۆکەشیعری جوان و خۆشن. بێکەس تێکڕا (٢٠) شیعر و چیرۆکەشیعر و ئۆپەرێت و سروودی بۆ منداڵانی کوردمان نووسیوە. لەو ژمارەیە (٥) یان چیرۆکەشیعرن. یەک ئۆپەرێتیشی تێدان. کە لە ساڵانی سییەکانی سەدەی رابردوودا نووسیویانی. بە داخەوە کە تەمەنی بێکەس کورت بوو، ئەگینا زۆرتری بۆ منداڵانی کوردمان دەنووسی. منداڵانی کوردمان هەموو رۆژێک، لە کاتی ریزبوونی پێش چوونە پۆلەوە، لە قوتابخانەکانی کوردستاندا، بە ئەوپەڕی رێز و شکۆدارییەوە، بە چڕینی سروودی (خوایە وەتەن ئاواکەی… چەند دڵگیر و شیرینە) یادی شاعیری گەورەی نیشتمان پەروەرمان (فایق بێكه‌س) ی نەمەر دەکەنەوە.
فایق بێکەس لە خۆ تاقیکردنەوەی لە بواری نووسینی چیرۆکەشیعر بۆ منداڵانی کورد سەرکەوتووە.. نووسینی چیرۆکەشیعر بۆ منداڵان، کارێکی هەڕەمەکی و ئاسان نییە، شاعیرێک گەر توانایەکی بەرزی هۆنینەوەی نەبێت و شارەزای بنەماکانی چیرۆکی منداڵان نەبێت، ناتوانێت چیرۆکەشیعرێکی ناسک و جـوان بۆ منداڵان بنووسێت.

دێینە سەر چیرۆکەشیعرەکانی فایق بێکەس بۆ منداڵانی کورد. ئەمانە ناوی هەر پێنج چیرۆکەشیعرەکانێتی (تەمەعکـاری، يەکـێتی، جـووتێ کـۆتر و بۆقـێک، شـێرۆ و مـار، هـەرەوەزی) ئۆپەرێتەکەشی بە ناوی (شـوان و مه‌ڕه‌كـانی) یەوەیە. وەکو نموونە لەم نووسینەماندا، سێ لە چیرۆکە شیعرەکانی و ئۆپەرێتەکەی فایق بێکەس دەنووسین.
شـێرۆ و مـار
شــــــێـرۆ کـوڕێـــکـی چــــاکـە
زۆر بـە رەحـــم و دڵ پــــــاکـە
رۆژێ لـە چـــــلـەی زســـــتـان
مـارێــــــکـی دی لـە کـــــــۆڵان
وا لـە ســــەرمـا ســـڕ بـــــووە
بـە عــــەیـنـی وەک مـــــردووە
زۆری بـــەزەیـی پـيــا هــــــات
وتـی مــن ئـەیـــــدەم نەجـــــات
دەس بەجـێ مـارەی هـەڵگـرت
خـــــێـرا بـۆ مـــــاڵـەوەی بــرد
ئـاگــــرێـکـی بـۆ کــــــــــردەوە
مـارەی گــــــەرم کــــــــــردەوە
ئـەمجــا مـــارەی بـــەد خــــوو
سەرمـای لـە بـەدەن دەرچـــوو
چـاکـــەی لـەبـەرچـــاو نــــەمـا
پـەلامــــاری شـــــــــــێـرۆی دا
کـوڕ دەسـتـی کـرد بـە هــــاوار
بـاوکـەکـــەی کـرد خـەبـــەردار
کـەوتــە فـریـای دەسـت و بـرد
مـارەکــەی لــەت و پــەت کـرد
ئـەمجـارە رووی کـردە شــێـرۆ
وتـی: رۆڵـــە ئـەگـــــەر تــــــۆ
قـسـەی مـن لـە گـوێ بـگـــری
تــووش نــــابـی تـا ئـەمــــــری
“چـــاکـە دەرحــەق کـەســـانـێ
بـکـــــە کـە پــــێـی بــــــزانـێ”
بێکەس لە دوا دێری ئەم چیرۆکەشیعرەدا، بە روونئ مەبەستەکەی نووسیوە.. بە ناوی باوکی شێرۆوە، کە گوێی لە ئامۆژگاری بگرێت و پەند و وانە وەربگرێت و جارێکی تر نەکەوێتە هەڵەوە.. لە دیوانەکەیدا نووسراوە وەرگێڕاوە، ئەماژە بەوەش نەکراوە کە لە چ زمانێکەوە وەریگێڕاوە. بەڵام من ئەم چیرۆکە، بە چیرۆکێکی رەسەنی فۆلکلۆری کوردیمان دەزانم. جارێک بە ناوی (مارەکەی شێخ هۆمەر) ەوە دەیگێڕنەوە، کە لەم چیرۆکەدا مارەکە لە ناو کۆمەڵە دڕکە زییەکدا پەپکەی کردووە، شێخ هۆمەری جووتیار نازانی ماری تێدایە، ئاگر بە دڕەکە زییکەوە دەنێ تا بیسووتێنێ، مارەکە کە گەرمی پێدەگات، خۆی بە شەنەکەی شێخ هۆمەردا هەڵدەواسێ و خۆی بە ملییەوە دەئاڵێنێ، تا پێوەی بدات، رێوییەک دێت و دەبێت بە قازی و شێخ هۆمەر لەو مارە رزگاردەکات و مارەش دەکوژرێت. هەر ئەم چیرۆکە لە دەقێکی تردا (مارەکەی مام هۆمەر)ە، کە لە چلەی زستاندا لە ناو بەفردا، لە سەرما سڕبووە، مام هۆمەر دەیخاتە باخەڵیەوە تا گەرمی بێتەوە. مارەکە کە گەرمی بۆوە، ویستی بە مام هۆمەرەوە بدات. لێرەشدا قازی رێوییەکە و مام هۆمەر رزگار دەکات. مارەکەش دەکوژرێ و سزای بێ ئەمەکی و نیاز خراپی خۆی وەردەگرێت. کەواتە پاڵەوانی ئەم چیرۆکە مام (هۆمەر) ە. بێکەسی نەمر وەکو چیرۆکەشیعر دایڕشتووە، ناوی پاڵەوانەکەشی (شێرۆ) یە، رەنگە فایق بێکەس بۆ خۆشەویستی لە جیاتی ناوی (شێركو) ی کوڕی لە جیاتی ناوی مام، یا شێخ (هومه‌ر) ناوی شێرۆی داناوە. فریاڕەس و قازییەکەشی باوکی شێرۆیە. ئەمەش شتێکی ئاساییە و لە چیرۆکی گەلانی جیهانیشدا، نووسەران چیرۆکێ فۆلکلۆرییان، بە چەند دەقێکی جیاواز نووسیون. بەڵام دەقەکەی فایق بێکەس و دوو دەقەکەی تریش، هەر هەمان ناوەڕۆکیان هەیە. بەدکاریش هەر مارەکەیە، هەمان مەبەستیش دەدەن بە دەستەوە.
مەبەستی ئەم چیرۆکەشیعرە ئەوەیە: نابێ مرۆڤی دڵپاک و چاکەخواز و خۆشباوەڕ و سۆزدار و بە بەزەیی، هێندە بڕوا بە مرۆڤی بەدکار و نیاز گڵاو و نەیار و بێ ئەمەک بکا و بەزەیی پێدا بێتەوە، گەر لە تەنگانەشدا بوو. چونکە ئەو کەسە بەدخووانە کە کەوتە شێنەیی، لە جیاتی سوپاس و پێزانین و پاداشت، بە خراپە و ناپیاوی وەڵامی چاکە و پیاوەتی دەدەنەوە. گەرچی کورد دەڵێ:”هەر چاکە چاکە” ئێمەی کورد لە پاڵ ئەم دروشمەدا زۆر زیانمان لێکەوتووە، دوژمنانی گەلەکەمان، لە کاتی لاوازییان و تەنگانەیاندا، هەمیشە دڵپاکی و خۆشبڕوایی کوردیان قۆستۆنەتەوە. کە کەوتوونەتە شێنەیی و بەهێزبوونە، گەورەترین زیان و زەبر و تاوانیان دەرحەق بە کورد کردوون. بە نامەردی و ناپیاوەتی، پاداشتی پیاوەتی کوردیان داونەتەوە.. بە دەیان نموونەمان لەم بارەیەوە هەیە.
وا دیارە نووسەری رەوانشاد، مامۆستا (مسته‌فا نه‌ریمان) ئاگای لەوە نەبووبێت، کە بێکەس ئەو چیرۆکەشیعرەی نووسیوە. مامۆستا نەریمانیش هەر هەمان چیرۆکی بە چیرۆکەشیعر هۆنیوەتەوە، لە ژمارە (٤)ی گۆڤاری (ده‌نگی گێتی تازه‌) بەرگی پێنجەم، ساڵی سێیەم، لە (١٩٤٦) بە ناونیشانی (رۆڵە: چاکە بۆ نەیار مەکە) بڵاوی کردۆتەوە.
ئەمە چەند دێڕێکە، لە چیرۆکەشیعرەکەی مامۆستا مستەفا نەریمان:
مـارێـــکـی مـەلـعــــوون لـە رۆژێ سـەردا
پـەپـکـەی خـۆی دابـوو لـە دەشـت و دەردا
رێکـەوت مـنـداڵـــێـک لـەوێــوە رۆیـشـــت
کـە چـاوی پـێکـەوت کەمێ لـەلای نیـشـــت
گـرتـیـــە بـاوەشـی گـــەڕاوە بـۆ مــــــــــاڵ
خـسـتـیـە لای ئـاگـر گـەرمی کـرد بە حـــاڵ
مامۆستا نەریمانیش، کۆتایی چیرۆکەشیعرەکەی، هەر بەو مەبەستە کۆتایی پێدەهێنێت، کە سپڵە و خراپەکار کە لێرە (مارەکەیە) نرخی بەدکاری و بێ ئەمەکی خۆی وەردەگرێ و تیادەچێت. مەبەستیش وریاکردنەوەی منداڵانە کە بە ئاگابن لە کەسانی چاکە پێنەزان.
بەڵام پێویستە ئاماژەش بەو راستییەش بدەین، کە هەمان چیرۆک، بە هەمان کۆتایی و مەبەست، یەکێکە لە چیرۆکە ئەفسانەییەکانی (ئێزوپ: ٦٢٠ـ ٥٦٤ پ. ز) ی یۆنانی بە ناوی (جووتیار و مار) ەوەیە. کەڵە ئەفسانەنووسی فەرەنسیش (جان دی لاڤـۆنتین: ١٦٢١ـ ١٦٩٥) ی لە ئێزوپەوە وەری گرتووە و بە چیرۆکەشیعر دایڕشتووە. ژمارە (١٤٩) یە لە چیرۆکەشیعرەکانی لاڤـۆنتین.
میری شاعیرانی عەرەبیش (ئەحمەد شەوقی : ١٨٦٨ ـ ١٩٣٢) کە بە رەسەن کوردە. زۆر سەرسامی چیرۆکەشیعرەکانی (لاڤـۆنتین) بووە و کاری تێکردوون. بەشی هەرە زۆری چیرۆکەشیعرەکانی بۆ منداڵان، لە لاڤـۆنتینەوە وەریگرتوون. بە زمانی عەرەبی بە چیرۆکەشیعرەوە بۆ منداڵانی عەرەبی هۆنیونەتەوە.
تەمەعـکاری
دوو پـشــــیـلـەی جـــووت و رێــــک
هـەســـــتـان و چــــــوونـە جـێـيــەک
بـۆ دزیـــنـی ســـــەلـکـێ پـەنـــــــیـر
کـوتـنـــــە پـیــــــلان و تـەدبـــــــــیـر
وەخــــــتـێ تـەدبــــیـر رێـک خــــــرا
شــــــــوێـن و رێــگــــــــــا دانـــــــرا
چـــــــــوونـە ســــــەری دوو بە دوو
پـەنـــــــیـریـان دەسگـــــــیـر بـــــوو
بـۆ تـەمــــــــــــاع و بـەشـــــــی زۆر
لـێـــیـان بــوو بـە شــــەڕ و شـــــۆڕ
تــــــێـر و پـــــڕ لـە یـەکـیـــــــــان دا
تـاکــــــو هـــــــــێـزیـان لــێ بــــــــڕا
کـــاتـێ تــــەواو مـانــــدوو بــــــوون
شـەرعــیـان بــردە لای مەیـمـــــوون
وتـیـــان ئـەتـکـەیـنـــــــە قــــــــــازی
هــەردووکـــــــــمـان بـکــــــــە رازی
مـەیـمــــوون هـەســـتـا زوو بـە زوو
هـێـنــــــایـە پـێـــــــش تـــــــــەرازوو
پـەنـیـــــــری لـەتــــــــــکـرد بــە دەم
بـەشــــــێ زۆر و بـەشــــــێ کــــــەم
خـستـیـە ئـەم ســەر و ئـەو ســـەری
تـەرازووەکـــــــــەی هـەڵـــــــــــبـڕی
دەســـــتـی کـــــرد بـە کـــــــێـشــانـی
لایــــــــــەک گــــــــرانـی هـــــــــانـی
مـەیـمــــوون قـەپـــــاڵـی لێ گـــــرت
تـا بـە جــــــــارێ کــــــەلـی کـــــــرد
ئـەمـجـا بـچــووک بـوو ســەرکـەوت
ئـــەوەی تـریـشـــــــــــــیـان داکـەوت
لــەم پـاروویـــــەک لـــەو پـــــــاروو
تـا پـەنــــیـری خــــوارد هـەمـــــــوو
پـشــــــیـلـەکــان بـەبــێ بــــــــــــەش
مـانـــــــەوە مــــــــــــات و رووڕەش
خـۆڵاســـــــــەی ئـەم قــســــــــــــانـە
تـەمـاعـــــــــــکـار پـەشــــــــــیـمـانە
ئــەوی بــــــــــەد و نـاڕێـــــــــــــکـە
بـە دڵ نـەفـــــــــرەتـی لـێــــــــــــکـە
بێکەس لە دوو دێڕی کۆتایی ئەم چیرۆکەشیعرەشدا، مەبەستەکەی و پەندوەرگرتنی بە جوانی دیاری کردووە. خۆزگە وشەی (دزی) ی تێدا نەبوایە، چونکە وشەگەلێکی وەک (دزی، درۆی کرد، فێڵێ کرد، کوشتی، هەڵیخەڵەتاند،…) لە ئەدەبی منداڵاندا، بە وشەی نەرێنی دەزانرێن. گەرچی ئەم وشانە رۆژانە لەناو خەڵکیدا بەکاری دەهـێینن و ئاساییە بە لایانەوە.. بەڵام با منداڵان لە منداڵییەوە فێری ئەم وشانە نەبن و پێیان ئاشنا نەبن.
لە چەند دەقێکی ئینگلیزیدا، لە جیاتی وشەی دزی (ده‌ستیان كه‌وت) یا (دۆزیانه‌وه‌) وە، لە بری (دزی) بەکارهێنراون. هەر لە هەندێ دەقی ئینگلیزیدا لە باتی (سەلکێ پەنیر) یش (نانێك) یا (كێكێك) نووسراوە. لە جیاتی بوو به‌ (شه‌ڕیان) (بوو بە هەرایان) یا بوو بە (ناخۆشیان) یا (رێکنەکەوتن) بەکارهێنراون. بەڵام هەمان کۆتایی و مەبەستیان داوە بە دەستەوە. کە ناکۆکی و مشتومڕ و رێنەکەوتن و نەسازان گەمژەییەوە. زیان و پەشیمانی و رووڕەشییان بە دواوەیە. پەشیمانیش بێ سوودە. لایەنی سێیەمیش لەم ناکۆکی و شەڕانە سوود وەردەگرێت.. هەر وەکو چۆن مەیموونەکە کە لایەنی سێیەمە سوودی لە ناکۆکی و رێنەکەوتنی دوو پشیلەکە وەرگرت و سەلکە پەنیرەکەیانی خوارد.
ئەم چیرۆکە یەکێکە لە چیرۆکەکانی ئەفسانەنووسی جیهانی بۆ منداڵان (لاڤـونتین)ە. بەڵام بێکەس بە چیژێکی کوردی و بە شێوازێکی ناسکتر لە لاڤۆنتین دایڕشتووە.

ئایا پێتان وا نییە، کە هەردوو حیزبە دەسەڵاتدارەکەی باشووری کوردستان، وەکو دوو پشیلە دزەکەی سەلکە پەنیرەکەی ئەم چیرۆکەشیعرە نین..؟؟ کە سامانی گەلەکەمانیان دزیون و لەسەر دابەشکردنی مشتومڕ و شەڕ و شۆڕیانە؟ داگیرکەرانی کوردستانیان کردوون بە قازی بە ناوبژیکەری خۆیان! کە ( تورکیا و ئیران و عێراق) ن، ئەوان سەلکە پەنیرە دزراوەکەیان دەخۆن، واتا سامانی دزراوی گەلەکەمان، لە سایەی نۆکەری و خۆدانە پاڵی تورکیا و ئێران و عێراق. سامانی باشووری کوردستان، بە تاڵانی دەبەن و دەیخۆن. رووڕەشیش بۆ هەردوو حیزبە دەسەڵاتدارەکە ماوەتەوە و دەمێنێتەوە.. گوێشیان لە برسێتی و کوێرەوەری و ژیانی سەختی گەلەکەمان نییە.
شوان و مەڕەکانی
شـوان:
مـەڕەکـــــــانـم چــــەنـد جـــــــــوانـن
چـەنـد بـە کـەڵـک و بـەسـەزمــــانـن
بـــڕۆن.. بـــڕۆن.. بـۆ ئـــەو لایـــــە
زۆر لـــــەوەڕی چــــــاکـی تـیـــــایـە
مـەڕوکـان:
لــوورەی گــورگێ دێـتــە گـوێـمـــان
نـزیـــک کـەوتـۆتــــەوە لـێــــــــمـان
ئـەگـەر تـۆ زوو نـەگــەی پـێـــــمـان
ئـەو بـەدخــــووە دێـتــــە رێــــــمـان
شـوان:
لـە لــوورەی ئـەو هـیــچ مـەتـرســن
ئـەگـــەر لــەو گـــــورگـە ئـەپــرســن
وا رای کــــرد و مــــلـی شــــــــکـان
“بـازە”ی دی، رۆیـی و تـێی تـەقـان
مـەڕەکـان:
بـەهـــــارمـان هـــەر بـۆ بـمــــــێـنـێ
خــودا تـۆمــــــــان لـێ نـەســــــێـنـێ
لـە چـــاکـەی تـۆ هــەر دەرنـاچــــیـن
هـەتـــا مــــردن گـــــەردن کـەچــــین
شـوان:
تـاریـــکی داهـــــات و شـــــــــــــەوە
جـا نـۆرەی دۆشـین و خـــــــــــــەوە
ئـەوا ئـەمـڕۆشـــــمـان تـێـــــــپـەڕان
بـچـیـــــــنـەوە بـۆ دێـکـەمــــــــــــان
ئەم ئۆپەریتەشیعرەی فایق بێکەس بۆ منداڵانی قۆناغی باخچەی منداڵان و بو قۆناغی سەرەتاییش لەبارە، ئۆپەرێتێکی کورت و سووک و ئاسانە. منداڵانی کوردمان دەتوانن بە ئاسانی لەبەری بکەن. دەشتوان بە کۆمەڵ ئەم ئۆپەرێتە بکەن بە یارییەکی خۆش. گورگ هێمایە بۆ هاری و زورداری و چاوچنۆکی.. یا مەبەست لە گورگ، دەسەڵاتی زۆردار و ستەمکارە. مەڕيش هێمایە بۆ گەلێکی ژێردەستەی بێ دەسەڵات. کە لەلایەن دەسەڵاتداری زۆردار و ستەمکارەوە سەرکوت و دەمکوت دەکرێ و دەچەوسێنرێتەوە.
فایق بێکەس لە پەرتووکی (القراءة المصورة : خوێندنه‌وه‌ی وێنه‌دار) ئەم ئۆپەرێتەی وەرگرتووە. بەڵام بە تام و چێژێکی کوردییەوە، لە زمانی عەرەبییەوە، وەرگیڕاوە بۆ سەر زمانی کوردیمان. هێندە جوانی هۆنیوەتەوە، هەست بەوە ناکرێت کە وەرگێڕاوبێ.

(*) سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتووە:
١ـ دیـوانی فایـق بێکەس.. محەمەدی مەلا کەریـم.. چاپی دووەم.. سلـێمانی.. ٢٠١١
٢ـ بدایات القصة الشعریة في ادب الاطفال وتطورهـا.. دکتورە طاهـرە داخـل طاهـر.
٣ـ چاوپێخـشانێک بە مێـژووی ئەدەبی منـداڵان.. رەزا شـوان.. کەرکـووک.. ٢٠١٥
٤ـ ئەدەبی منداڵان لە گۆڤاری گەلاوێژ. ئەحمەد سەید عەلی بەرزنجی. سلێمانی ٢٠١٠

رەزا شوان
نەرویـج: ٩/ یوونی/٢٠٢٠




تیرۆرکردنی “مەلەک” تاوانێکی رەگەزپەرستی تری ئەردۆگانە.. رەزا شوان

لە رۆژی یەکشەممەی (١٨/ ئادار/٢٠١٨) دا، كه‌ سوپای دڕنده‌ و خوێنرێژی توركیا و جاشه ئیسلامییە ‌به‌كرێگیراوه‌كانی شاری (عەفرین)ی رۆژئاوای کوردستانیان داگیرکرد، لەو رۆژەوە تا ئەمڕۆ.. چەندین تاوانیان بەرانبەر بە گەلی کوردمان لە شاری عەفەرین و شارۆچکە و گوندەکانی سەر بە عەفرین ئەنجام داون و دەدەن. بە هەزاران کوردی سفیلی ئەم شارە کوردستانییەمان کە جێی هەزاران ساڵەی باوباپیرانیانە، لە ترسی دڕندەیی و بێڕەوشتی و نامەردی سۆپای تورکیا و جاشە بەکرێگیراوەکانیان، شارەکەیان و ماڵ و سامان و زەوەییەکانی خۆیان بەجێهـێشتوون و ئاوارەبوونە و لە ژیانێکی زۆر سەخت و کوێرەوەریدا دەژین. ئەو کوردانەش کە لە عەفرین دا ماونەتەوە، لە لایەن سوپای تورکیا و جاشە بێڕەوشتەکانیانەوە ستەمێکی زۆریان لێدەکەن، تا ئێستا بە دەیان لاوی کوردی بێتاوانیان شەهیدکردوون. بە سەدان لاو و کچ و ژنانی کوردیان بردوون و تا ئەمڕۆش چارەنووسیان نادیارە. دەسترێژیان کردۆتە سەر چەند ژن و کچی کورد، بە ئاشکرا و بێ شەرمانە ماڵ و دوکانەکانی کوردیان دزی و دەدزن، بە زۆرداریش پارە لە خەڵکی عەفرین وەردەگرن. ترس و تۆقینێکی زۆریشیان خستۆنەتە ئەم شارەوە. گەلێ لە شوێنەوارە مێژوویەکانیان وێران کرد و شتە دێرینەکانیان دزی، رووبەرێکی زۆریش باخی زەیتوون و میوە و چەمی ناوچەکەشیان سووتاند، بە زۆریش دەیانەوێ زمانی تورکی بسەپێنن، و لە هەموو شوێنێکيشدا ئاڵای تورکیایان هەڵکردووە.
بە هەزاران ماڵە عەرەبیشیان لە (غـۆته‌ و ئەدلەب و حەما و حومس و دێرزوور) ەوە، بۆ عەفرین هێناون و نیشتەجێیان کردوون و دیمۆگرافیای شارەکەیان گۆڕیوە.
بە شەوانیش لە عەفرین و شارۆچکەکانیدا، هەڵدەکوتنە سەر ماڵە کوردەکان و کوڕ و کچی لاو و هەرزەکاری کورد دەگرن و بێسەر و شوێنیان دەکەن، بۆ ئەوەی کە کورد ناچاربکەن کە عەفرین بەجێبهێڵن. هەموو ئەم پیلانانەش بە ئاگاداری خودی ئەردۆگانی دیکتاتۆر لە لایەن هەواڵگری تورکیا و جاشەکانیانەوە داڕێژراون و جێبەجێیان دەکەن.

رۆژی گرتنی عەفرین رۆژێکی رەشە و پەڵەیەکی قێزەوەنە بە نێوچەوانی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و نەتەوە یەکگرتووەکان و مافی مرۆڤ و مرۆڤایەتییەوە، تا ئەمڕۆش لە ئاستی تاوانەکانی تورکیا، دەرهەق بە گەلی کوردمان لە عەفرین و لە هەموو شار و شارۆچکە و دێیەکانی رۆژئاوای کوردستان دا، بێدەنگن. بێدەنگیان بووە بە هاندان بۆ ئەردۆگان، بۆ درێژەدان بە تاوانە دڕندەییەکانی و بە نامەردییەکانی دەرهەق بە گەلی کوردمان. رۆژ نییە کە بە قـێزەوترین و بە دڕندەترین و نامەردترین شێوە، سوپای تورکیای رەگەزپەرست و جاشە هاوپەیمانییەکانیان لە شاری عەفرین و لە شارەکانی تری کوردستاندا(جۆرج فلۆید) ێکی کورد شەهید نەکەن. کەچی کەس و هیچ دەوڵەتێک پرۆتیستۆ و شەرمەزاری تورکیا ناکەن.. کە رەگەزپەرسترین و تیرۆرسترین دەوڵەت و رژێم و نەتەوە لە هەموو جیهاندا، دەوڵەت و رژێم و نەتەوەی تورکە. زۆر لە نازییەکان نازیترن. دە رۆژ بەر لە ئێستا، لاوێکی کورد (بارش جاكان) ی تەمەن بیست ساڵانیان، لە شاری ئەنقەرەی پایتەختی تورکیادا تیرۆرکرد.. هەر لەسەر ئەوەی، کە گوێی لە گۆرانی کوردی گرتبوو، زۆر بە نامەردانە، تورکە رەگەزپەرست و توندڕەوەکان بە دڕندەترین شێوە (بارش جاکان) یان تیرۆر کرد. ئایا رەگەزپەرستی و دڕندەیی وا لە کوێی جیهاندا هەیە؟؟
بە پیلان داڕشتن و بە ئاراستەکردنی راستەوخۆی هەواڵگری تورکیا، جاشە ئیسلامییە بەکرێگیراوەکانی بە ناو (سوڵتان موراد) له‌ عەفرین، لە روژی (٢٣/مای/٢٠٢٠) دا، لە گوندی (ده‌روێش) ی سه‌ر به‌ شارۆچكه‌ی (شه‌را) ی سه‌ر به‌ عه‌فرین. ئەم دڕندە بێڕەوشتانە، کچێکی هەرزەکاری کوردیان رفاند، کە ناوی (مەلەک نەبیه خه‌لیل) ه‌ و ته‌مه‌نی (١٦) ساڵە. بێسەر و شوێنیان کرد کەس نەیزانی بکە بۆ کوێیان برد و چییان لێکرد.. تا رۆژی یەکشەمەی رابردوودا (٧/ یوونی/٢٠٢٠) تەرمی کچێکی کوژراوی فڕێدراو لە کێڵگەیەکی گوندی (فێرزی) سه‌ر به‌ شارۆچكه‌ی (ئه‌عـزاز) دۆزرایەوە. کە تەرمی شەهید (مەلەک نەبیە خەلیل) بوو، بەڵام تا ئێستاش هەواڵگری تورکیا خۆی لەم تاوانە گێل دەکا، بە تەرمێکی ناسنامە نەناسراو ناویان بردووە، تەرمەکەشیان برد بۆ مەیتخانەی نەخۆشخانەی شارۆچکەی ئەعـزاز. کە لەژێر دەسەڵاتی سوپای تورکیا و جاشەکانێتی. کە ئەم هەواڵە بڵاوبۆوە. هەواڵگری تورکیا و جاشەکانی سوڵتان موراد، چوونە ماڵی دایک و باوکی مەلەک و هەڕەشەیان لێکردن، کە نابێت بە هیچ کلۆجێک باسی کوشتنی کچەکەیان بکەن و ناشبێ پەیوەندی بە کەسوکاریانەوە بکەن و لەم بارەیەوە قسە بدرکێنن. هەواڵگری تورکیا و جاشەکانی سوڵتان موراد دەیانەوێت بە هەموو شێوەیەک ئەم تاوانەیان بشارنەوە و خۆیانی لێ بێئاگابکەن. هەر ئەو رۆژە هەواڵگری تورکیا، دایک و باوکی مەلکیان برد بۆ مەیتخانەی نەخۆشخانەی شاری عەفرین. بۆ ناسینی تەرمی کچەکیان. لەوێ تەرمی کچێکی لاویان پێشان دابوون، بەڵام ئەوە تەرمی مەلەکی کچیان نەبوو، بەڵکو تەرمی کچە لاوێکی تری کورد بوو، کە نەیان ناسییەوە کە کچی کێیە. هێندەی تر باری دەروونی دایکی مەلەک تێکچوو. چونکە هەواڵگری تورکیا و جاشەکانیان (مەلەک نەبیە) گولەباران کردووە، بۆ ئەوەی نەزانرێ کە چیان بەسەر هـێناوە و بە چ شێوەیەکی دڕندانە و نامەردانەش، کچە کوردێکی هەرزەکاری تەمەن شانزە ساڵانیان تیرۆرکردووە، ویستیان بە زۆرداری تەرمی کچە تیرۆرکراوێکی تر بکەن بە ماڵ بەسەر دایک و باوکی مەلەکەوە.. دوایش کە مەیتی مەلەک لە مەیتخانەی نەخۆشخانەی ئەعـزاز بێ، بۆچی دایک و باوکی مەلەکیان بردن بۆ مەیتخانەی نەخۆشخانەی شاری عەفرین؟! بۆ منداڵێکی ناو بێشکەش بڕوا بەم سیناریۆیەی تورکیای بێڕەوشت دەکات..؟!
رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ لە عەفرین، جەخت لەسەر ئەوە دەکەن، کە خێزانەکەی مەلەک هەڕەشەیان لێکراوە و لەژێر چاودێری ئاشکرا و نهێنیدان، گەر پەیوەندی بە هەر کەس و لایەنێک لە ناوەوەی رۆژئاوای کوردستان و دەرەوەدا بکەن، بە دەردی کچەکەیان دەیانبەن و دەیان کوژن. رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ لە شاری عەفرین ـ لە دەرەوەی شاری عەفرین دان ـ لە بەیاننامەیەکی بڵاوکراوەیاندا دەربارەی تیرۆرکردنی، مەلەک نەبیە، داوایان لە هەموو رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ و مرۆڤایەتی کردوون لە سەرووی هەمووشیانەوە، نەتەوە یەکگرتووەکان و موفەوەزییەی باڵای مافەکانی مرۆڤ، کە رۆڵی مرۆڤایەتی و رەوشتی خۆیان ببینن و فشار بخەنە سەر تورکیا بۆ کۆتایی هێنان بە داگیرکردن و کوشتن و رفاندن و بێسەر و شوێنکردن و ئەنجامدانی تاوان لە دژی گەلی کوردی بێتاوان لە عەفرین و لە رۆژئاوای کوردستاندا.. داواشیان کرد کە بەندکراوەکان، بە تایبەتیش کچان و ژنانی کورد ئازاد بکرێن. خێزانەکەی مەلەک نەبیەش بپارێزن، کە لەژێر هەڕەشەی کوشتندان لە لایەن هەواڵگری تورکیای رەگەزپەرست و جاشە ئیسلامییە بێڕەوشتە بەکرێگیراوەکانیان.
تاوانی تیرۆرکردنی مەلەکی هەرزەکار، نە یەکەمین تاوانی قێزەوەنی تورکیا و جاشە نامەردەکانی تورکیایە، نە دوا تاوانیشیان دەبێت.. ئەردۆگانی رەگەزپەرست، سوپای تورکیا و جاشەکانی سەرپشک کردوون کە هەچ تاوانێک بەرانبەر بەکورد بکەن.
زۆر بە توندی پرۆتیستۆی تاوانی قێزەوەنی تیرۆرکردنی شەهید (مه‌له‌ك نه‌بیه‌ خه‌لیل) دەکەین. هەزارن هەزار تف و نەفرەتیش لە تورکیای رەگەزپەرست و لە جاشەکانیان.
هاوخەمی و ماتەمینیشمان بە خانەوادەکەی (مەلەک) رادەگەیەنین. هیواداریشین ئەو رۆژە نزیک بێت، کە ئەردۆگان و رژێمەکە رەگەزپەرستییەکەی رسوا و بە پەند ببن. ئەردۆگانیش دەبێ ئەوە بزانێ، کە نزیک بێ یا درەنگ، وەکو دیکتاتۆر و ستەمکارە خوێنڕێژە گۆڕبەگۆڕبووەکانی پێشتر، کە چارەنووس و کۆتایی رەش و رسوابوون و
بە پەندبوونی لەوانەی پێشووتر باشتر نابێت.
رەزا شوان
١٠/ یوونی/٢٠٢٠




رێکخراوی “گۆرگە بۆرەکان”ی تۆرانی بارش جاکانی کوردیان تیرۆرکرد … رەزا شوان

لە ناوجەرگەی شاری (ئەنقه‌ره‌) ی پایتەختی تورکیای رەگەزپەرست و تیرۆریستدا، بە شێوەیەکی دڕندانە و نامەردانە، تورکە رەگەزپەرست و توندڕەوەکان، نازییە تازەکانی تورکیا، لاوێکی کوردمان، پەپوولەیەکی بێوەی و بێتاوانی کوردمان، تیرۆر دەکەن.
هەفتەی رابردوو ئەردۆگانی کوردکوژ، شەرمەزاری تاوانی کوشتنی (جـۆرج فلۆیـد)ی ئەمریکی کرد و وتی ئەمریکا رەگەزپەرست و فاشستە. ئێمە داکۆکی لە ئەمریکا ناکەین بەڵام وا دیارە کە ئەردۆگانی سەد روو، کورد وتەنی (پووشێک لە ناو چاوی خەڵکیدا دەبینێ.. بەڵام راژەیەک لە ناو چاوی خۆیدا نابینێ).
لە کاتژمێری دە و نیوی ئێوارەی رۆژی یەک شەمە، لە شاری ئەنقەرە لە گەڕەکی (ئەلیسانکات) لاوێکی کوردمان کە ناوی (بارش جاكان)ە و ته‌مه‌نی(٢٠) ساڵە، لە شاری (ئاگری) لە باکووری کوردستان لە دایکبووە. باریان کردووە بۆ ئەنقەرە. بارش جاکان لەگەڵ ئامۆزایەکی و چەند هاوڕێیەکیدا، لە ناو پارکێکی نزیکی ماڵی خۆیان، بە موبایلەکەی گوێ لە گۆرانی کوردی دەگرێت. سێ تۆرانیی رەگەزپەرست و توندڕەو کە گوێیان لە گۆرانی کوردی دەبێت، بە رقی رەشی رەگەزپەرستی و هەستێکی تۆرانییەوە، کەر هەر لە منداڵییانەوە بەم ئایدۆلۆژییە رەگەزپەرستی و بۆگەنە گۆش و پەروەردە کراون، کە رقیان لە نەتەوەی کورد و لە هەموو شتێکی کورد بێتەوە، ئەو سێ تورکە لەسەر ئەو گۆرانییە کوردییە، بە چەقۆوە پەلاماری بارش جاکانیان دا و بەر چەقۆیان دا و چەقۆیەکیان لەسەر دڵی دا، هەر لەو شوێنەدا بارش گیانی لەدەست دا. ئەو سێ بکوژەش (خەڵکی یوزگات و کیرکەڵا و تۆکات) ن. لە لایەن پۆلیسەوە گیران.
ئامۆزایەکی بارش کە لەو کاتە و لەو شوێنەدا لەگەڵیدا بوو بۆ هەواڵنێری(میزوپۆتامیا) ی گیڕایەوە و وتی:”لە کاتی گوێگرتنی لە گۆرانی کوردی، سی کەس بە چەقۆوە هێڕشیان کردە سەر ئامۆزاکەم و بە چەقۆ لەسەر دڵیان دا” جەختیشی لەسەر ئەوە کردەوە، کە رەگەزپەرستی پاڵی پێوەنانن کە ئەم تاوانە بکەن” ئەوان بە تاوانی نازانن. هەر لەو لێدوانە رۆژنامەییەیدا، وتیشی:” ئەمە یەکەمین جار نییە کە لە لایەن توندڕەوانی تورکەوە رووبەڕووی هێڕش ببینەوە لە کاتی گوێگرتنمان لە گۆرانی بە زمانی دایکمان” بەڵام لە دوای وەرگرتنەوەی تەرمەکەی بارش جاکان لە نەخۆشخانە. پۆلیس و میتی تورکی هەڕەشەیان لە ئامۆزاکەی و باوکی بارش کرد، کە نابێت بڵێن کە بەهۆی گوێگرتن لە گۆرانی کوردی ئەو سێ کەسە بارشیان کوشت، بەڵکو بڵین بانگ دەدرا و ئەویش دەنگی گۆرانییەکەی بەرز بوو، بۆیە کوشتیان. هەڕەشەکەی پۆلیسی تورکیا لە ئامۆزاکەی لە باوکی بارش، دەقی هەمان سیناريۆیە کە دوێنێ والی ئەنقەرە بەیاننامەیەکی لەسەر ئەم رووداوە دەرکرد و تێیدا وتوویەتی:”کوشتنی بارش بە هۆی ئەوەوە نەبووە کە گوێی لە گۆرانی کوردی گرتووە.. بەڵکو لەبەر ئەوەی لە کاتی بانگ داندا دەنگی گۆرانییەکەی بەرز بووە بۆیە کوشتوویانە” منداڵێکی ناو لانکیش پێکەنینی بەم درۆ و سیناریۆ و قسە پڕوپوچ و بێ مانایە دێت. چونکە کاتی کوشتنی بارش کاتی بانگ دان نەبوو.. گوایە تورکیا هێندە ئیسلام و خواپەرستن. بۆ کەس هەیە لەوانەی کە تورکیای بینیبێت ئەوە نەزانێ کە لە نزیک یا بەرانبەری هەر مزگەوتێک لە شاری ئەستەمبوڵ و ئەنقەرەدا، شوێنێکی ئاشکرای لەشفرۆشی و مەیخانەیەک یا دیسکۆیەک یا قومارخانەیەک هەیە.. ئەوان دەیانەوێت لەژێر پەردەی ئایندا، رەگەزپەرستی و تیرۆریستی ئەنجام بدەن و خۆڵ لە چاوی خەڵکی ساویلکە بکەن.
بۆیە لەژێر هەڕەشە و ترسدا، ئامۆزاکەی و باوکی بارش قسەکانیان بۆ رۆژنامەکانی تورکیا گۆڕی. ئامۆزاکەی وتی:” نازانم من لەوێ نەبووم” باوکیشی وتی:” کوشتنی کوڕەکەم پەیوەندی بە گۆرانی کوردییەوە نییە” هەر بەپێی داوای رۆژنامەکانی تورکیا و بە ئامادەبوونی پۆلیس و چاوزەقکردنەوەیان لێیان، وەکو لە سایتی (میدیا سكوپ) ی تورکیدا بڵاوکراوەتەوە، هەواڵنێرەکانی ئەنادۆڵی سەر بە حکومەتیش بڵاویان کردۆتەوە، باوکی بارش وتی:”هێڕشبەران کوڕەکەمیان ئاگادارکردەوە کە بە دەنگێکی بەرز گۆێ لە گۆرانی نەگرێ لە کاتی بانگ دا. لە دوای مشتومڕێک بە چەقۆ کوشتیان” وەکو وتمان ئەم قسەیە گۆڕینەی باوکی بارش دەقی سیناریۆی بەیاننامەکەی والی ئەنقەرەیە. تورکیا لە داڕشتنی سیناریۆی تومەتبارکردن و درۆ و بوختان هەڵبەستن بۆ کورد، زۆر شارەزان و یەکەمینن.
ئەم تاوانە رەگەزپەرستییەی تورکیا لە تاوانی تیرۆرکردنی (جۆرج فلۆید) ی ئەمریکی کەمتر نییە.. کە خەڵکی عەرشی دۆناڵد ترامپیان هێناوەتە لەرزین و نۆ رۆژە و تا ئەمڕۆش نەیتوانیوە کە ئاگری تووڕەیی و ناڕەزایی و پرۆتیستۆکردنی کوشتنی فلۆید، ئاگرەکە دابمرکێنت.. گەر کورد لە تورکیادا خۆپێشاندانی ناڕەزایی وا بکات.. بێگومان بە گوللـەباران و کوشتن تورکیای رەگەزپەرستر وەڵامی برایانی کوردمان دەداتەوە. رۆژی چەند جۆرج فلۆیدێ کورد تیرۆر دەکەن.. کەچی یەک دەوڵەتیش نییە کە تورکیا پرۆتیستۆ و شەرمەزار بکات. نەک هەر گۆرانی کوردی، بەڵکو تورکیای رەگەزپەرست و فاشست، کوردبوونیشمان بە تاوان دەزانێ.
پارتی دیموکراتی گەلان لە تورکیا، لە بەیاننامەیەکیاندا، پرۆتیستۆی تیرۆرکردنی بارش جاکانیان کرد و جەختیان لەسەر ئەوە کردەوە، کە کوشتنی بارش جاکان، بە پاڵنەری رەگەزپەرستی کوژراوە، چونکە گوێی لە گۆرانی کوردی دەگرت. ئەوەشیان وت:” ئەو ئەقڵییەتی بارشی کوشت، هەر هەمان ئەقلییەتە کە خوێندنگا کوردییەکانی داخست و نووسراوە هەڵواسراوە کوردییەکانی داگرت”
کوشتنی بارشی بێتاوان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و لە لایەن پەرلەمانتارانی (هه‌ده‌په‌) و چەندین نووسەر و رۆژنامەنووس و کەسایەتییەوە، تووڕەیی و ناڕەزایی لێکەوتەوە و بە توندی شەرمەزار و پرۆتیستۆی ئەم تاوانە رەگەزپەرستییە قێزەوەنەیان کرد.
پەرلەمانتاری ئەرمەنی (گارو بایلان) سەر بە پارتی دیموکراتی گەلان، تورکیای لە کوشتنی بارش بەرپرسکرد. بایلان لە پەیجی تایبەتی خۆیدا لە تۆڕی (توێته‌ر) دا، دەڵێ: “کەشوهەوای دوژمنایەتی ژیانی یەکێکی تری لە دەست دا” وتیشی:”حکومەت بەرپرسە لە هاندانی سیاسەتی رقلـێبوونەوە”
سەرۆکی بلۆکی پەرلەمانی (هه‌ده‌په‌) خاتوو (میرال دانیش بێشتاش) یش هەر لە بارەی تیرۆرکردنی بارشەوە وتی:”ئەوانەی کە ئەم هێڕشەیان ئەنجام دا ناسراون.. ئەمانە کە تۆی رق وکینە و دوژمنایەتی دەخەنە نێوان خەڵکییەوە و رێگریش لە وتاری ئاشتی دەکەن”
نووسەر و رۆژنامەنووسی ناسراوی گەلەکەشمان، کاک (بەکر شوانی) لە هەژمارەی خۆیدا لە تۆڕی (فەیسبووک) دا، نووسیوێتی:”بارش جاکان بە هۆی گوێگرتنی لەم گۆرانییەی موراد دەمیر و ئەردەم ئاڵتنێس) کوژراوە.. شوانی نووسیوێتیش:”لە موسا عەنتەرەوە بۆ باریش جاکان (٨٠) ساڵ لەمەوەبەر (موسا عەنتەر) بە تاوانی فیکەلێدان بە کوردی، پەلکێشی پۆلیسخانە دەکرێت. دواجاریش لە ساڵی (١٩٩٢) دا، لەسەر داکۆکیکردنی لە مافەکانی کورد، لە تەمەنی (٧٢) ساڵیدا تیرۆریان کرد.
شوانی ئەوەش دەڵێ:” بارش جاکان، کام گۆرانی تۆی کوشت؟ بڵێ، با هەموومان گوێی لێبگرین”
پەرلەمانتاری کورد، لە پارتی (هەدەپە) خاتوو (رەمزیە تۆسۆن) لە هەژماری خۆی لە توێتەردا، وتی:”هەندێ خەڵکی دژی هەموو شتێکی کوردن.. ئەم دوژمنایەتییە کۆتایی بە تۆی فاشستی دەهێنێت” مەبەستی لە ئەردۆگانی فاشستییە.
پەرلەمانتارێکی تری کوردمان لە پارتی (هەدەپە) کە ناوی (حوسێن کازم) ە، قسەکانی ئاراستەی وەزیری ناوخۆی تورکیا (سلێمان سۆیلو) دەکات و لێی دەپرسێت:” سلێمان سۆیلو.. ئایا تۆ ئێستا شادی؟” ئەو سێ کەسە تورکە رەگەزپەرست و توندڕەوانەش، کە بارش جاکانی کوردیان کوشت، سەر بە رێکخراوی”گورگە بۆرەکان ن.
کێن رێکخراوی”گورگە بۆرەکان”؟ رێکخراوێکی تۆرانی رەگەزپەرستی توندڕەون. بە رێکخراوی(ئوجاکلاری) یش ناودەبرێ. رێکخراوی گورگە بۆرەکان، باڵی چەکداری نافەرمی پارتئ “بزووتنەوەی نەتەوەیی” ی راستڕەون، کە پارتێکی رەگەزپەرستە، سەرۆکەکەی گەورە رەگەزپەرست (دەوڵەت باخچەلی) یە، کە تا سەر ئێسقان رقی لە کوردە و دوژمنایەتی کورد دەکات. هەر بەم مەرجەش لەگەڵ پارتەکەی ئەردۆگان دا، (پارتی ناداد و ناگه‌شه‌كردن) رێکەوت، کە بە ئەوپەڕی توندی و توانایانەوە دژی کورد بوەستنەوە و کوردکوژی بکەن.
رێکخراوی گۆرگە بۆرەکان، لە ساڵانی شەستەکاندا دایان مەزراندا.. کۆمەڵێک تۆرانی رەگەزپەرست و توندڕەو و فاشت و بکوژ و مافیای لەخۆگرتووە. کە نەتەوەی تورک بە شایەنترین و باڵاترینی نەتەوەکانی جیهان دەزانن. دوژمنایەتی سەرسەختی هەموو ئەو نەتەوانەن دەکەن کە لە تورکیا دەژین، وەکو: کورد و یۆنانی و ئەرمەنی، بە تایبەتیشی سەرسەختانە دوژمنایەتی کورد دەکەن. ئەم رێکخراوە رەگەزپەرستییە تا ئێستا بە دەیان تاوانی کۆمەڵکوژی و تیرۆرکردنی کەسایەتی کورد و تەقینەوەیان لە گردبوونەوەکانی کورد و لە شارەکانی باکووری کوردستان دا ئەنجام داون.
ئەم رێکخراوە “گورگە بۆرەکان” کوشتاری ساڵی (١٩٧٧) یان لە سەنتەری (ته‌قسیم) له‌ ئەستەمبوڵ ئەنجامدان کە (١٢٦) کەس بوونە قوربانی و ژمارەیەک کوردیان تێدابوو.
لە ساڵی (١٩٧٨) یش، لە شاری (مه‌رعش)ی باکووری کوردستان دا (١٠٠) کوردی عەلەوی یان کوشت.. مەلا رەگەزپەرستەکانی بە ناوە رابەری موسڵمانەکانی تورکیان ئەو فەتوایەشیان دەرکرد “ئەوەی کوردێکی عەلەوی بکوژێت، وەکو ئەوە وایە کە پێنج حەجی کردووبێت” هەر ئەم رێکخراوە لە پاریس لە فەرەنسا لە (٩/ ئوکتۆبەر/٢٠١٣) سێ ژنە تێکۆشەر و سیاسەتمەدار و چالاکوانی کوردیان تیرۆرکرد کە ئەم شەهیدانەن: (سەکینە جانسز (سارا)، ڤیدان دۆغان (رۆژین)، لەیلا شایلەمز (روناهی) ن.
رێکخراوی گورگە بۆرەکان، لە ناو سۆپا و پۆلیس و میتی تورکیادا رەگیان داکوتیوە.
شان بە شانی سوپا و پۆلیس دا، بەدەیان کاری تیرۆریستی و دەسترێژیان لە ئامەد و جەزیرە و شەڕناخ و شارەکانی تری باکووری کوردستان دا، ئەنجام داون.
هەر ئەم گورگە بۆرانە هەوڵی کوشتنی پاپا (یۆحەنا پۆڵسی دووەم) یان دا.
تورکیا هەر لە باکووری کوردستان دا دژایەتی رۆشنبیری و زمان و هونەری کوردیمان ناکات، بە ڵکو لە هەر وڵات و شوێنێک بۆیان بکرێت، دژایەتی کورد و زمانی کوردی و کولتووری کوردیمان دەکەن.
زانکۆیەکی یابانی لە (تۆکیۆ)ی پایتەخت دا، لە مانگی (ئەپریل/٢٠١٩) دا، کۆرسێکی بۆ فێربوونی زمانی کوردی کردەوە، لە یەکەمین کۆرسدا، کە هەفتەی رابردوو، کۆتایی هات. (٤٠) خوێندکاری یابانی ی بەشداربوو، زۆر بە سەرکەوتووی کۆرسەکەیان تەواوکرد و فێری قسەکردن و نووسینی لاتینی کوردی بوون. تەنانەت خوێندکارێکیان کەناوی (جابۆن ئه‌ریكا) وتی:”ئەدەبی کوردیم زۆر خۆشدەوێ.. من هۆنراوەکانی سەلیم تیمۆ وەردەگێڕمە سەر زمانی یابانی” بە بۆنەی پێدانی بڕوانامەی زمانی کوردی بەو چل بەشداربووە، زانگۆ یابانییەکە ئاهەنگێکی شایستەی سازکرد، و پیرۆزبایی لێکرن. کە کەسوکاریشیان بۆ ئەو ئاهانگی دەرچوونیان بانکرابوون.
ماوەی نێوان تورکیا و یابان چەند هەزار کیلۆمەترێکە، لەو دوورە بە کردنەوەی ئەو کورسەی زمانی کوردی لە یابان، تورکیا گڕی گرت و بە رقێکی رەشی نوێ ئاوس بوو. وەکو رۆژنامەکانی یابان بڵاویان کردەوە، وەزیری دەرەوەی تورکیا داوای لە یابان کرد کە کۆتایی بە کردنەوەی کۆرسی زمانی کوردی بهێنن. بەڵام بە پێچەوانەی داواکەی تورکیا، ئەو زانکۆیە بەم نزیکانە کۆرسی دووەم بۆ فێربوونی زمانی کوردی دەکاتەوە.
بەپێی قسەکانی (ڤاکاس تشۆلاک) ئەندامی دەستەی وانەوتنەوەی بەشی کوردی لە زانکۆی تۆکیۆ. پێی وایە کە لە ئەمساڵدا ژمارەی خوێندکارە یابانییەکان بۆ فێربوونی زمانی کوردی زیاتربن.
دوو شەمە (١/ یوونی/٢٠٢٠) تەرمی کاکە (بارش جاکان) لە ئەنقەرە بە خاک سپێرا.
بە توندی پرۆتیستۆ و شەرمەزاریی، ئەم تاوانە رەگەزپەرستییەی تورکیای فاشست و رەگەزپەرست و تیرۆریست دەکەین.. ئەم نامەردی و توانە قێزەوەنە پەڵەیەکی رەشی شەرمەزاری ترە بە نێوچەوانی تورکیا و ئەردۆگانی تۆرانی رەگەزپەرستەوە.
هاوخەمی و ماتەمینی خۆشمان بە سەرجەم خانەوادەی بارش جاکان دەگەیەنین.
رەزا شوان
٢/یوونی/٢٠٢٠




ڤایرۆسی رەگەزپەرستی زۆر قێزەوەنترە لە کۆرۆنا … رەزا شوان

ئەمریکا بە دروشمی بریقەدار هیچی نەهێشتۆتەوە، خۆی بە پێشەنگ و بە نموونەی ئازدای و دیموکراتی و دادپەروەری و یەکسانی و مافخوازی و جیاوازی نەکردنی نەژادی و فرەڕەنگی دەزانێت لە جیهاندا. بەڵام لە راستیدا ئەمانە راست و کرداری نین و تەنیا دروشم و قسەی رووتن. تا ئەمڕۆش رەگەزپەرستی و جیاوازی کردن لە نێوان سپی پێست و رەش پێست، لە ئەمریکادا کاڵ نەبوونەتەوە. تا ئەمڕۆش بەشێک لە سپی پێستەکانی ئەمریکا، بە گومان و بە چاوێکی سووک و بە هاوڵاتیانی پلە دوو لە رەش پێستەکانی ئەمریکا دەڕوانن.
کارەساتی کوشتنی (جۆرج فلۆید) ی رەش پێستی ئەمریکی کە بە رەسەن ئەفریقییە، لە رۆژی دووشەمە ( ٢٥/ مای/٢٠٢٠) لە شاری (میناپۆلیس) لە ویلایەتی مینیسوتا لە ئەمریکا، بە رۆژی رووناک و لەسەر شەقامی سەرەکی و بە بەرچاوی خەڵکییەوە، ئەفسەری سپی پێستی ئەمریکی (دێریك شاوفین) کە چوار ئەفسەری پۆلیسی تریشی لەگەڵدا بوون، دوای ئەوەی بە توومەتی بڵاوکردنەوەی بیست دۆلاری ساختە، جۆرج فلۆید دەگرن، هەردوو دەستی لە دواوە پێکەوە كه‌له‌پچه‌ دەکەن. پۆلیسەکان لە بەردەمی ئۆتۆمبیلەکەیاندا جۆرج فلۆیدیان پاڵخست. ئەفسەری پۆلیس (دێریك شاوفین) زۆر بێویژدانانە و دڕندانە و نامەردانە، لە پێشا پۆستاڵەکانی دواییش چۆکەکانی خستە سەر ملی (جۆرج فلۆید). فلۆید هاواری کرد و لێی پاڕایەوە: “تکایە ناتوانم هەناسە بدەم” ئەو خەڵکییەی کە لەوێدا وەستابوون، زۆر داوایان لە دێریک شاوفین کرد کە وازی لێبهێنن و ئەشکەنجەی نەدەن. بەڵام بێ سوود بوو، دێریک گوێی لێنەگرتن و بۆ ماوەی پێنج خوولەک، چۆکەکانی لەسەر ملی جۆرج فلۆید لانەدا، تا هەناسەی وەستا و مرد.
یەکێک لەو کەسانەی کە لەو کاتەدا لەوێ بوو، بە ڤیدیۆی موبایلەکەی وێنەی ئەو دیمەنە دڵتەزێن و نامرۆییەی گرت، لە هەمان رۆژیشدا لە ئینتەرنێتدا بڵاوی کردەوە، کە رەشەکان و خەڵکی و چالاکوانان و داکۆکیکەرانی مافەکانی مرۆڤ ئەو گرتە ڤیدیۆیەیان بینی، لە ئەمریکا و لە هەموو جیهاندا، زۆر بە تووڕەیی و توندییەوە، شەرمەزار و پرۆتیستۆی ئەو تاوانە رەگەزپەرستییەی ئەمریکایان کرد. تا ئەمڕۆش نەفرەت بارانی ئەمریکا دەکەن.
لە شاری (میناپۆلیس) دا، بە سەدان لە رەشەکان و بەشێکی زۆریش لە سپییەکانی ئەم شارە، خۆپێشاندانی ناڕەزایی و شەرمەزاری و پرۆتیستۆکردنی کوشتنی جۆرج فلۆیدیان سازکرد و بە ئەوپەڕی توندی و تووڕەیییەوە، ناڕەزایی خۆیان راگەیاند و هێڕشیان کردە سەر بنکەیەکی پۆلیسی شاری میناپۆلیس و سووتاندیان. ئەمریکا (٥٠٠) پۆلیسی نیشتمانییان ئەمریکی لە شەقامەکانی میناپۆلیسدا، بۆ بڵاوە پێکردنی خۆپێشاندەران بڵاوکردەوە، سەرەڕای راگەیاندنی باری نائاسایی و قەدەغەکردنی هاتووچۆکردنیش، بەڵام خۆپێشاندانی پرۆتیستۆکردنی کوشتنی جۆرج فلۆید، زیاتر تەشەنەی کرد و گەورەتر بۆوە، هەموو شارە گەورەکانی ئەمریکای گرتۆتەوە بە شاری (واشنتۆن) ی پایتەخت و بەردەم (کۆشکی سپی) شەوە. تا ئەمڕۆش خۆپێشاندانەکان درێژەی هەیە. دۆناڵد ترامپی سەرۆکی ئەمریکا بە (رێگـر) ناوی خۆپێشاندەرانی برد و هەڕەشەی ناردنی سوپای کرد بۆ سەرکوتکردن و بڵاوە پێکردنیان، مافی ئەوەشی بە پۆلیس دا، گەر پێویستی کرد، تەقە لە خۆپێشاندەران بکەن.
(جۆرج فلۆید) کێیە؟ جۆرج فلۆید هاوڵاتییەکی ئەمریکی بە رەسەن ئەفریقییە، تەمەنی (٤٦) ساڵە، لە شاری (هیوستن) لە گەڕەکی سێیەمدا له‌دایک بووە، گەڕێکە بە زۆری رەشەکانی لێ دەژین. جۆرج فلۆید قۆناغی خوێندنی ئامادەیی هەر لەم شارەدا تەواکرد. هاوسەرگیری کردووە و کچێکی شەش ساڵانی هەیە.. فلۆید لە تەمەنی هەرزەکاریی دا، ئەستێرەیەکی تۆپی پێی ئەمریکی بوو.. زۆر کەس بە (دێوه‌ رووخوشه‌كه‌) ناویان دەبرد. هاوڕییەکی کۆنی جۆرج فلۆید، کە ناوی (دونێل كوێر) ە، ئەوەی دێتەوە یاد، کە چۆن جۆرج فلۆید، لە یارییەکانی تۆپی پێی ئەمریکادا، گۆڵ لە دوای گۆڵی تۆماردەکرد و بەسەر هەموواندا سەردەکەوت. ئەم هاوڕییەی دەڵێ:” جۆرج فلۆید، کەسایەتییەکی هێمن رۆح سووک بوو”.
هاوسەرەکەی جۆرج و منداڵەکەی لەگەڵ دایکیدا، هەر لە هیوستن دەژین. بەڵام هەر خۆی لەبەر بێ کاری، رووی لە شاری (میناپۆلیس) کرد، بۆ ئەوەی کارێک بدۆزێتەوە و بژێوی خێزانەکەی دابین بکات. لەم شارەدا دوو کاری دەکرد، بە رۆژ شوفێری لۆری بوو. بە شەویش ڤاگت (پاسه‌وان) بوو لە ريستۆرانێکی لاتینی دا. خاوەنی ریستۆرانەکە دەڵێ:”جۆرج فلۆید هەمیشە رووخۆش و ئێسک سووک بوو، گەلێ هەڵوێستی باشی هەبوو. بە گەرمی سەمای دەکرد، بۆ ئەوەی خەڵکی بهێنێتە پێکەنین. من هەوڵم دا کە فێری سەمای بکەم، چونکە حەزی لە موزیکی لاتینی بوو. بەڵام نەمتوانی ئەوە بکەم، چونکە ئەو لە چاوی منەوە زۆر درێژ بوو”
ئەفسەرە پۆلیسە بکوژەکەی جۆرج فلۆید (دێریک شاوفین) گیراوە، بە تاوانی سێیەمی کوشتنی بێ ئەنقەست تاوانبار کراوە. بەڵام پارێزەری خێزانی جۆرج فلۆید، دەڵێ، بەپێی ئەو گرتە ڤيدیۆیەی کە بڵاوکراوەتەوە، بە پێی وێنەکانی ئەو کامیرایەش کە بەقەد خودی (دێریك شاوفین) ەوە بوو، بەپێی گەواهی چەند گەواهێکیش، کە لە کاتی کوشتنی جۆرج فلۆیدا لەو شوێنە بوون. هەموو ئەم بەڵگانە، ئەوە دەسەلمێنن، کە دێریک شاوفین بە ئەنقەست جۆرج فلۆیدی کوشتووە. گەر بە تاوانی کوشتنی بە ئەنقەست دێریک شاوفین تاوانبار بکرێت. بۆ ماوەی (٢٥) ساڵ زیندانی دەکرێت. ئەو چوار ئەفسەرە پۆلیسەی تریش کە لەگەڵیدا بوون لەم کارەساتەدا، ئەوانیش دادگایی دەکرێن و سزا دەدرێن.
ژنەکەی ئەفسەری پولیس (دێریك شاوفین) کە ناوی (كیلی شاوفین) ە و تەمەنی (٤٦) ساڵە، کە بە تاوانی دێریک شاوفینی هاوسەرەکەی زانی، کە بە چی شێوەیەکی دڕندانە جۆرج فلۆیدی کوشتووە، ئەو تاوان و ستەمەی مێردەکەی، زۆر کاری تێدەکات و ناخی دەهەژێنێت. کیلی پارێزەرەکەی خۆی راسپارد، کە بەم هۆیەوە، مامەڵەی جیابوونەوەی لەگەڵ مێردەکەی بدات بە دادگا و لێی جیادەبێتەوە. کیلی شاوفین دوو ساڵ پێش ئێستا، بە (شاجوانی ژنانی مینسوتا) هەڵبژێرا. کیلی شاوفین بە گەرمیش سەرەخۆشی لە خێزانی جۆرج فلۆید کرد و هاوخەمی و ماتەمینی خۆی پێ راگەیاندن.. کیلی سوێ و هاوخەمیشی بە هەموو ئەو کەسانەش گەیاند، کە ئەم کارەساتە خەمباری کردوون.
(باراك ئۆباما) ی سەرۆکی پێشووی ئەمریکاش، وتی:” نابێت کوشتنی جۆرج فلۆید بە کارێکی ئاسایی دابنرێت”

رۆژی هەینی رابردووش ( ٢٩/ مای/٢٠٢٠) دۆناڵد ترامپ، هەڕەشەی ئەوەی لە خۆپێشاندەران کرد، گەر بڵاوەی لێنەکەن، سوپا بۆ سەریان دەنێرێت و بە گوللـە بڵاوەیان پێدەکەن. ئەم هەڕەشەیەی ترامپ هێندەی تر خۆپێشاندەرانی تووڕە کرد، کە درێژە بە خۆپێشاندانی پرۆتیستۆی کوشتنی جۆرج فلۆیدی بێتاوان بدەن.
کچە گۆرانیبێژی بۆبی بەناوبانگی ئەمریکی (تایلور سویفت) یش لە تۆری توێتەردا، کە (٨٢) ملیۆن کەس لە جیهادا بەکاری دەهێنن، وەڵامی هەڕەشەکەی ترامپی داوەتەوە و نووسیوێتی:”لە ماوەی سەرۆکایەتیدا، دوای ئەوەی ئاگری سپی باڵاییت هەڵگیرساند. ئایا ئەو غیرەتەت هەیە کە وا خۆت پێشان بدەی کە رەوشت بەرزی؟ پێش ئەوەی کە هەڕەشەی بەکارهێنانی توندوتیژی بکەی؟” تایلور ئەوەشی نووسیوە:”لە نۆڤەمبەردا، دەنگمان بۆ لابردنت دەدەین”
پێشم سەیرە کە ئەردۆگانی دیکتاتۆری رەگەزپرست و بکوژ و خوێنڕێژ، ئیدانەی ئەم کارەساتەی کرد و ئەمریکا بە رەگەزپەرست و شۆڤێنی ناوبرد. هەروەکو ئەوەی کە حەزرەتی ئەرۆگان، سەرۆکێکی دادپەروەر و جیاوازی نەکەر و مافخوازی مرۆڤ بێ و دژی رەگەزپەرستی و جیاوازیی نەتەوەیی و نایەکسانی بێ، تورکیاش بەهەشتێک بێت بۆ ئازادیخوازان و دیموکراتیخوازان! دێڕە پەندێکی کوردیمان دێتەوە یاد، کە دەڵێ:
خەوشێکی خەڵک دەبیـنی.. خۆت خاوەنی هەزاری
خەڵکیت لا خەرارە (بێژنگە) خۆتیش وەک دەواری
ئەو رەگەزپەرستی و جیاوازی نەتەوەیی و کوشتنەی کە لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی لە تورکیا و ئێران و عێراق و سوریای داگیرکەرانی کوردستان دا هەن، لە هیچ شوێنێکی تری جیهان دا، نەبوونە و نین.
سەد ساڵ زیاترە کە گەلی کوردمان قوربانیی رەگەزپەرستی و جیاوازی نەتەوەییە. ئێمەی کورد، بە هەزاران جۆرخ فلۆیدی کوردمان بە دڕندەترین و نامەردترین شێوە لە لایەن داگیرکەرانی کوردستانەوە شەهید کران و شەهید دەکرێن. لە کوێی جیهاندا رووی داوە، کە منداڵانی ناو لانک سەرببڕن یان بە زیندوویی لەگەڵ دایکان و باوکانیاندا زیندەبەچاڵ بکرێن..؟؟ یا بە کۆمەڵ بە گازی ژەهراوی بخنکێنرێن ؟؟ کەچی هیچ لایەنێک مرۆڤایەتی، نە هیچ رێکخراوێکی مافەکانی مرۆڤ، نە هیچ وڵاتێک، نە هیچ ویژدانێکی زیندوو لە سەرمان رانەپەڕین و خۆپێشاندانی تووڕەیی و ناڕەزاییان نەکرد. پرۆتیستۆی تاوانەکانی بکوژانی کوردیان نەکرد..؟! رۆژانە خەڵکی جیهان دەیبینن، کە سەرباز و پۆلیس و میت و ئیتیلاعات و هێزە سەرکوتکەر و دەمکوتکەرەکانی تورکیا و ئێران و عێراق و سوریا بە چی شێوەیەکی دڕندانە و رەگەزپەرستییانە، وەڵامی ماف و داواکانی خۆپێشاندەرانی کورد دەدەنەوە..؟ بە گوللـە و کۆشتن وەڵامی کورد دەدەنەوە، زۆر لە جۆرج فلۆید خراپتر بەسەر هەژاران و چەوساوەی کوردمان دەهێنن. بە کوشتن و گرتن و لە سێدارەدان وەڵامی داواکانی کورد دەدەنەوە. بەڵکو لای داگیرکەرانی کوردستان، کوردبوونمان بە تاوان دەزانن. رۆژن نییە کە کۆماری سێدارەی ئیسلامی، جۆرج فلۆیدێکی کۆڵبەری کوردمان بە گوللـەباران شەهید نەکەن. یا چەند هەرزەکار و لاوێکی کوردمان لە سێدارە نەدەن. رۆژ نییە کە تورکیای کۆماری زیندانستان، بە نامەردی چەند جۆرج فلۆیدێکی بێتاوانی کوردمان شەهید نەکەن.. رۆژانە زۆر دڕندەتر و نامەردانەتر لە شێوەی کوشتنەکەی جۆرج فلۆیدی ئەمریكا.. چەندین جۆرج فلۆیدی کوردمان لە لایەن داگیرکەرانی کوردستانەوە شەهید دەکرێن.
ئێمەی کوردی چەوساوەی دەستی رەگەزپەرستان، زۆر بە توندی و تووڕەییەوە، شەرمەزار و پرۆتیستۆی کوشتنی شەهید (جۆرج فلۆید) دەکەین.. ئەمە تاوانە رەگەزپەرستییە، پەڵەیەکی شەرمەزاری و قێزەوەنی ترە بە نێوچەوانی ئەمریکاوە.
رەزا شوان
نەرویـج: ٣١/مای/٢٠٢٠




لە ساڵڕۆژی (٧٩) ساڵەی یادی فەرهوود و کۆمەڵکوژیی جوولەکەکان لە عـێراقدا.. رەزا شوان

چەند سەد ساڵێک لە پێش مێژووی زاینیدا، ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری و ئیمپراتۆرییەتی بابیلییەکان، هەریەکەیان بە جیا و یەک لە دوای یەک، لە چەند هێڕشێکی گەورەدا پەلاماری وڵاتی جوولەکەکانیان دا، لەو شوێنەی کە لە ئێستادا (ده‌وڵه‌تی ئیىسرائیل)ه‌، وڵاتەکەیان لێ داگیردن و ماڵەکانیشیان تاڵان کردن.. ژمارەیەکی زۆریشیان لێ کوشتن، بە هەزاران خێزانی جوولەکەشیان، لە وڵاتی خۆیاندا سەرگەردان و دەربەدەر و ئاوارە کردن، روویان لە گەلێ لە وڵاتانی جیهان کرد.. ژمارەیەکی جوولەکەی زۆریشیان بە یەخسیری و بە ماڵ و منداڵەوە هێنان بۆ کوردستان و بۆ عێراق.. لە هەموو ناوچەکانی کوردستان و لە ناوچەکانی عێراقیشدا نیشتەجێیان کردن.. ئەوەشیان لێ قەدەغەکردن کە جارێکی تر بگەڕێنەوە بۆ زێد و وڵاتی خۆیان.
وەکو چۆن لە پێشا ئاشوورییەکان و بابیلییەکان، بە زۆر و بە یەخسیری جوولەکەکانیان هاورد بۆ کوردستان و بۆ عێراق.. کە لە (١٤/ یوونی/١٩٤٨) دا، (دەوڵەتی ئیسرائیل) راگەیاندرا. عێراق و هەموو وڵاتە عەرەبییەکان، دوای ئەوەی کە هەموو ماڵ و سامانی جوولەکەکانیان تاڵانیکردن، کە بە رەنجی شان و بە کوێرەوەری پەیدایان کردبوون، ناسنامەکانیشیان هەڵوەشاندنەوە و کۆتاییان پێهێنان.. حکومەتی عێراق و هەموو حکومەتە عەرەبییەکان، بە زۆر و بە گیرفانی بەتاڵ و بە جانتایەکەوە، جوولەکەکانی وڵاتەکانیان، پەستانیانە نێو فڕۆکەوە و ناردیاننەوە بۆ ئیسرائیل.
جوولەکەکانی کوردستان، کونترین کۆمەڵە جوولەکەن لە هەموو جیهاندا، لە دەرەوەی ئیسرائیل دا.. لە زۆر رووەوە جیاوازییان لەگەڵ جوولەکەکانی تری جیهاندا هەبوو. میژووی بوونی جوولەکە لە کوردستاندا بو نزیکەی (٢٧٠٠) ساڵ دەگەڕێتەوە، لە ئەنجامی هێڕشی ئاشوورییەکان بۆ سەر وڵاتی جوولەکەکان، بە هەزاران جوولەکەیان دەستگیرکردن و وەکو یەخسیری جەنگ هێنایانن بۆ کوردستان، تا نەتوانن بگەڕێنەوە بۆ زێـد و نیشتمانی خۆیان.. بەڵام جوولەکەکانی عێراق بوونیان لەعێراقدا، دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی (٢٦٠٠) ساڵ، لە سەردەمی (بابیلییەکان) دا، هێڕشیان کردە سەر وڵاتی جوولەکەکان و زیاتر له‌ (٤٠) هەزار جوولەکەیان بە ماڵ و منداڵەوە وەکو یەخسیری جەنگ، هێنانن بۆ عێراق و بە زۆری لە شاری (بابیل) دا نیشتەجێیان کردن.
کاتێکیش کە ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری لە ساڵی (٦١٢) ی پێش زاینیدا لە لایەن سوپای (ئیمپراتۆریەتی میدیا)ی کورییەوە لە سەردەمی (كه‌یخوسره‌و) شا دا، بە هاوپەیمانی لەگەڵ (ئیمپراتۆرییەتی بابیلی) دا، هێڕشیان کردە سەر شاری (نه‌ینه‌وا) ی پایتەختی دەوڵەتی ئاشووری و داگیریان کرد.. دەوڵەتی ئاشووری رووخا و کۆتایی بە دەسەڵاتیان هات.. شاری نەینەوا و شاری کەرکووکیش لە ساڵی (٦١٤) پێش زاینی، دوو شاربوون لە شارەکانی ئیمپراتۆریەتی میدیا کە پایتەختەکەیان شاری (ئەکباتان) بوو لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا.. لە دواییدا ناوەکەیان گۆڕی و بوو بە (هه‌مه‌دان).

کە لە ساڵی (١١٥٨) ی زاینیدا، مەغۆلییەکان بە سەرکردایەتی (هۆلاکۆ) شاری بەغدا و بەشێکی زۆری عێراقیان داگیرکرد، مەغۆلییەکان رەشەکوژییەکی گەورە و خوێنێکی زۆری خەڵکی بەغدایان رشت.. بە رادەیەک دەڵێن، هێندە خوێن رژایە ناو رووباری دیجلەوە، ئاوەکەی سووربوو.. جوولەکەیەکی زۆریش لە نێو ئەو رەشەکوژییەدا بوون. لە کۆتایی سەدەی چواردەمین و سەرەتای سەدەی پانگزەمیندا، لە ترسی درێژەدان بە کوشتن و چەوساندنەوە لە لایەن مەغولییەکانەوە.. بەشێکی زۆری جوولەکەکانی بەغدا و خوارووی عێراق لە ترسان هەڵهاتن و روویان لە هەموو ناوچەکانی کوردستان کرد و نيشتەجێ بوون و نەگەڕانەوە.

دێینە سەر کرۆکی سەرناوی باسەکەمان، دەربارەی (کارەساتی فەرهوود) و تراژیدیای کۆمەڵکوژی جوولەکەکان، بە دڕندەترین شێوە لە شاری بەغـدا لە ساڵی (١٩٤١) دا.
ژمارە جوولەکەکان لە عێراقدا (مه‌به‌ستمان لە ناوه‌ڕاست و لە خوارووی عێراقه‌.. نه‌ك كوردستان) پێش دەرکرد و ناردنەوەیان بۆ ئیسرائیل، بە پێی سەرژمێری (١٩٤٧) لە عێراقدا، زیاتر لە (١٣٠) هەزار جوولەکە بوون.. لە هەموو شارەکانی عێراقدا بوونیان هەبوو.. زۆرترینیان لە شاری (بەغـدا) دەژیان.. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا رێژەی جوولەکەکان لە (٤٠%) ی ژمارەی دانیشوانی شاری بەغـدا بوون. لە دوای بەغداش، ژمارەیەکی زۆریان لە شاری (بەسرە) لە خوارووی دەژیان.. لە ئێستادا، ژمارەی جوولەکەکان لە عێراقدا لە (١%) کەمترن. ئەمەش ژمارەیەکی زۆر کەمە. ناشوێرن بە ئاشکرا بڵێن ئێمە جوولەکەین، ناشوێرن هیچ بۆنە و جەژن و ریوڕەسمێکی ئاینیان ئەنجام بدەن. بەڵام لە باشووری کوردستاندا، لە ئێستادا نزیکەی شەش هەزار جوولەکە هەن.. بە فەرمی و بە ئازادی جەژن و رێوڕەسمی ئاینی خۆیان دەکەن.. نوێنەریشیان لە وەزارەتی ئەوقافی کوردستان دا هەیە.
جوولەکەکانی عێراق، زۆر بێوەی بوون و زیانیان بۆ هیچ کەس نەبوو. رۆڵێکی گەورە و گرنگیان هەبوو لە بنیادنانی عێراق و لە پێشکەوتنیدا.. چونکە چینێکی خوێندەوار و رۆشنبیر و داهێنەر بوون.. کەسایەتییەکی زۆریان لە بواری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و هونەری و ئەدەبی لێ هەڵکەوت.. کارتێکردنێکی زۆریان لەسەر گەشەکردن و پێشکەوتنی بواری ئەدەبی و رۆشنبیری و هونەری و کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی عێراقدا هەبوو.. بە دەیان هونەرمەند و نووسەر و رۆشنبیری و زانای ناسراوی عێراق، قوتابی وشاگردی مامۆستایان و هونەرمەندان و زانایان و رۆشنبیرانی جوولەکەکان بوون.. بۆ یەکەمین جاریش لە سەدەی نۆزدەمیندا، لە ساڵی (١٨٦٣) دا (موسا بـارۆخ مـزراحی)ی جوولەکە، یەکەمین چاپخانەی بۆ بەغدا هێنا. یەکەمین رۆژنامەشیان بە ناوی (هـادوفـیر) واتا (دوێنەر) کە بە زمانی عیبری بوو هەر لەو چاپخانەیەدا چاپیان دەکرد و بڵاویان دەکردەوە.. چەندین پەرتووکێکیشیان هەر بە زمانی عـیبری چاپکرد و بڵاویان کردەوە.

جوولەکەکان و کوردانی فەیلی، بڕبڕەپشتی ئابووری عێراق بوون.. خاوەنی گەورەترین دوکان و کۆگا و بازاڕی بازرگانی و هاوردن و فرۆشتن بوون، وەکو بازاڕی (شۆڕیجە) و بازايی (جەمیلە) لە بەغدا.. خاوەنی زەین و ئەقڵییەتێکی بازرگانی بوون.. بۆیە لە سەردەمی رژێمی بەعسی رەگەزپەرستدا، لە (٢٤/٧/١٩٩٢) دا، بە بڕیاری دیکتاتۆر سەدام حوسێن، زیاتر لە (٤٢) گەورە بازرگانی بەغدایان گرت و لە سێدارەیان دان، بەشێک لەو بازرگانانە کوردی فەیلی بوون.. هەندێک لە سێدارەدراوەکان بازرگانیش نەبوون، کریکار و کۆڵهەڵگر و فەرمانەبەر بوون لەو شوێنە بازرگانییانە، ئەوانیش لەگەڵ بازرگانەکاندا لە سێدارە دران.. ئەمەیە (یاسای دارستان). بازرگانەکانیش هیچ تاوانێکیان نەبوو، هەر ئەو رۆژەی گرتیانیان بۆ سبەینێکەی لە سێدارە دران.. چی سامان و ماڵ و پارەیەکیان هەبوو دەستیان بە سەریاندا گرتن.. مەبەستی سەدامیش سەروەت و سامانەکانیان بوو.. چەند بوختانێکیان بۆ لە سێدارەدانیان بۆ هەڵبەستن.
کارەساتی (فه‌رهوود): وشەی فەرهوود لە ناو عەرەبەکانی عێراقدا، لە کۆنەوە باو و بڵاو بوو.. وشەی فەرهوود لە زمانی کوردی دا، بەرانبەر بە وشەی (تاڵانیکردن) ە، یا دزین و بردن و داگیرکردنی ماڵ و سامانی خەڵکی بە ئاشکرا و بەبێ شەرم دێت.. ئەم کارە ناشیرین و قێزەوەنەش، لە سەردەمی خەلیفەکانی راشیدینەوە، بووە بە بۆماوە و بەشێکی رەسەن لە ئایدۆلۆژیا و لە کولتووری بۆگەنی عەرەب و ئیسلام، کە بە ناوی دەستکەوتەکانی جەنگەوە (غنائم الحرب)، تاڵان کردن و دزینی ماڵ و سامانی گەلانی تریان حەڵاڵ کردوون.. عەرەبی موسوڵمان، تا ئەمڕۆش بێ شەرەمانە درێژە بەم کارە قێزەوەنەیان دەدەن، یا بە تاوانەیان دەدەن و بەڵکو شانازیشی پێوە دەکەن.. گەلی کوردمان، لە کۆن و لەم سەردەمە نزیکەشدا، گەورەتری قوربانیی ئەم ئایدۆلۆژییە بۆگەنەی عەرەبن.. چەندین جار لە لایەن نەوەکانی خەلیفەکانەوە ماڵ و رەنج و سامانی کوردیان تاڵان کردوون. بۆیە زۆر لە گەلانی جیهان بەبێ رێزی و بە چاوێکی سووکەوە لەم ئایدۆلۆژییە بۆگەنەی عەرەب دەڕوانن.. کە بووە بە پەڵەیەکی رەشی قێزەوەن و شەرمەزاری و بۆیان و لێیان نابێتەوە.. بە (عـەلی بـابـا) واتە بە (دز) ناویان دەبەن.
لە ساڵی (١٩٤١) دا، لە ئەنجامی رووخانی حکومەتەکەی (رەشید عالی گەیلانی) و راکردنی بۆ ئێران، لەگەڵ راکردنی چوار ئەفسەری سەرهەنگی سوپای عێراقیش بە سەرۆکایەتی سەرهەنگ (سەڵاحەدین سەباغ) کە هەرچواریان لە شۆڕشەکەی رەشید عالی گەیلانی دا بەشدارییان کرد.. سه‌رهه‌نگه‌كانیش ئه‌مانه‌ بوون ( فەهـمی سەعـید، کامیل شبیب، مەحمود سەلمان، یونس سەبعاوی) کە گەڕانەوە بۆ عێراق، هەموویان لە سێدارە دران.. ئەمانە بەوەش تاوانبار کرابوون، گوایە هەڵگـری بیرۆکەی نازییەتن و (نازی عەرەبی ) بوون. حکومەت نەما و بۆشاییەک کەوتە دەسەڵاتەوە.. دوای ئەوەش کە سوپای عێراق لە شەڕی رووبەڕووبوونەوەی سوپای بەریتانیا، لە شاری (الحبانیه‌) شکان و بەرەو ناو شاری بەغدا هەڵهاتن.. شا (فـه‌یسه‌ڵی دووه‌م) ی شای عـێراق و خاڵۆی راسپێراوی (عه‌بـدولئیلاه‌) و (نوری سه‌عـید) یش، لە بەغـدا هەڵهاتبوون. وەکو دەڵێن: شار بێ خاوەن بوو.
جوولەکەکان رۆژی یەکشەمەی رێکەوتی (١/ یوونی/١٩٤١) جەژنی (شەفۆئوت) یا جەژنی رۆژی دابەزینی تەورات بۆ جوولەکەکان بوو، بەم بۆنەیەوە خۆیان گۆڕیبوون و لە گەرمەی خۆشی و ئاهانگێراندا بوون.. گەنجەکانیان سەردانی پەرستگایەکیان کرد لە نزیک (فڕۆکەخانەی موسه‌نای شارستانی). عەسری ئەو رۆژەش شا فەیسەڵی دووەم و عەبدولئیلاهی خاڵی و نووری سەعیدیش بە فڕۆکە گەڕانەوە بۆ بەغدا، کۆمەڵێکی لاوی جوولەکەکان پێیان خۆشبوو و چوون بۆ فرۆکەخانە بۆ پێشوازی شا فەیسەڵی دووەم. کاتژمێری سێی دوای نيوەڕۆ بوو.. لە ناو فڕۆکەخانەدا، دەمەقاڵییەک لە نێوان سەربازە پاسەوانەکان و ئەو لاوە جوولەکانەدا رووی دا.. سەربازەکانی عێراق، داخی دڵیان و خەم و شەرمەزاری هەڵهاتنیان لە بەردەم سوپای بەریتانیادا، وای لێکردن کە بە ناڕەوا پەلاماری ئەو لاوە جوولەکە بێتاوانانە بدەن و داخی شکان و شەرمەزرییان بە ئەوان بڕێژن.. بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە، بە حەربە و بەتەقەلێکردن دوو لاوی جوولەکەیان کوشت و حەڤدەشیان لێ بریندار کردن.. هەر لەو رۆژەدا لەسەر پردی (مەئموون) یش دیسان ئۆردوویەکی تری سوپای هەڵهاتووی عێراق لە شەڕەکانی رووبەڕووبوونەوەی سوپای بەریتانیا لە حەبانیەدا، ئیرەییان بە جوولەکەکان برد، کە جلوبەرگی جوانیان لە بەربوون و لە جەژن و شادی و خۆشیدابوون.. ئەوانیش بە حەربە و بە تەقەلێکردن چەند لاوێکی تری جوولەکەیان کوشت و چەندین لاویشیان لێ بریندار کردن.. شەڕ گەورەتر بۆوە.. ژمارەیەکی زۆری سوپا و پۆلیس و عەرەبی خەڵکی بەغدا، لە پیاوان و لە ژنان، لەگەڵ عەربە بەدووەکانی دەوری بەغدا، بە تفەنگ و خەنجەر و شمشێر و چەقۆ و تەور و تێڵاو و کوتەکەوە، لە هەموو کۆڵان و گەڕەکەکاندا، وەکو گورگی هار، بە شێوەیەکی دڕندانە، پەلاماری جوولەکەکانیان دا.. رۆژی جەژنیان لێ تاڵ کردن و بوو بە رۆژی دۆزەخ و مەرگ و ماتەمینیان.. زۆر بێ بەزەییانە، کەوتنە کوشتن و سەربڕین و فەرهوودکرن (تاڵانیکردن) و دزی و دەسترێژیکردنە سەر کچان و ژنانی جوولەکەکان.. زێڕە و هاواری جوولەکەکان دەگەیشتە حەلحەلەی ئاسمان.. زۆریان لێکوشتن و سەربڕین، تەنانەت منداڵی ناو لانکیشیان سەربڕی، سکی ژنانی دووگیانیان هەڵدەدڕی.. بە بەرچاوی مێرد و برا و کوڕەوە، زۆر نامەردانە پەلاماری بە سەدان ژن و کچی جوولەکەیان دان و لاقەیان کردن، پەلاماری قوتابخانەیەکی ئامادەیی کچانیان دا و دەسترێژیان بۆ سەر کچە جوولەکەکان کرد و لاقەیان کردن، تەنانەت کچی بچۆکەلەی هەشت ساڵانیشیان لاقەکرد.. بەڵکو کارێکی قێزەوەنی تریشیان ئەنجامدا، ئەندامانی زاوزێی نێرینە و مێینەی منداڵە جوولەکەکانیشیان دەسووتاند.. چیش ماڵ و سامان و پارە و خشڵ و زێڕی جوولەکە هەبوو، هەموویان فه‌رهوود کردن، لە دواییشدا ئاگریان بە خانووەکانیانەوە دەنا و دەیان سووتاندن.. بە درێژایی دوو رۆژ و دوو شەو، واتە لە (١ـ ٢/ یـوونی/ ١٩٤١) دا، دزی و فەرهوودکردن و کوشتن و سەربڕین و سووتاندن و دەستدرێژیکردنە سەر ژنانی جوولەکە درێژەیان هەبوو.. تاڵانیکەران تا دەهات زیاتر دەبوون.. پەلاماری دوکان و گەنجینە و کۆگاکانی جوولەکەکانیان دا چی هەبوون تێیاندا، هەموویان تاڵان کردن و دزییان، لە دواییشدا سووتاندیانن.. سوپا و پۆلیسی بەغداش، شان بە شانی دز و تاڵانیکەران، ئەوانیش بەشداربوون لە دزی و لە تاڵانیکردنی ماڵ و لە دوکانەکانی جوولەکەکان، عەرەب خۆیان وتەیەکیان هەیە دەڵین (حامیهم، حارمیهم) واتە (پاسەوانەکانیان.. دزەکانیانن) دزەکان و فەرهوودکەرانی عەرەبە ئیسلامییەکان، لەگەڵ خۆشی و هۆسە و هەڵبەزینەوەدا، ئەم دروشمەیان دەوت:
(الله اشحلوا الفرهود، یا اسلام.. یاریت یعود کل سنة وکل عام) واتە (ئەڵڵاه چەند خۆشە تاڵانیکردن، ئەی ئیسلام.. خۆزگە هەموو ساڵێک دەگەڕایەوە) یا بە هۆسەوە دەیان ووت (حـلـو الفـرهـود.. کـون یصـیر یومیـة) واتە تاڵانیکردن خۆشە گەر ببێتە رۆژانە.
تەنانەت ئەو هاوسێ عەربە ئیسلامانەش کە چەندین ساڵ لەگەڵ ماڵەکان و دووکانەدارە جوولەکەکاندا، هاوسێ و دەرگا بە دەرگاوە بوون و لە منداڵییەوە پێکەوە گەورە ببوون، نمەکی ماڵە جوولەکانیان کردبوون.. کەچی زۆر بێ ئەمەک دەرچوون و ئەوانیش ماڵە جوولەکە هاوسێکانیان تاڵان کردن و پەلاماری کچان و ژنانیان دان و لاقەیان کردن.
لە رۆژی یەکەمی کارەساتەکەوە، سوپای بەریتانیا لە دەوری شاری بەغدا بوون.. بەڵام لە بەریتانیاوە فەرمانیان پێکرابوو، کە نەچنە ناو شاری بەغداوە و بێلایەن بن.. کاریش گەیشتە ئەوەی کە فەرهوودکەران، چەند دووکانێکی ئیسلامەکانیشیان شکاند و تاڵانیان کردن.. لە سێیەمین رۆژدا، باری نائاسایی راگەیەندرا و قەدەغەی هاتوچۆش لە بەغدا کرا. سوپای بەریتانیاش هاتە ناو شاری بەغدا هێزەکانیان بە شەقامەکاندا بڵاوکردنەوە. هێزێکی پۆلیسی عێراقیش، ئەوانیش لە چەند شەقام و گەڕەکێکی بەغـدا بڵاوبوونەوە. توانیان کونترۆڵی بارودۆخەکە بکەن.. بەڵام لە دوای چی؟! وەکو عەرەب خۆیان دەڵێن: (بعد خراب البصره‌) واتە لە دوای کاولکردنی بەسرە.

ئەمەیە نامەردی و بێڕوشتی عەرەبی ئیسلامی.. کە دزی و تاڵانیکردن و دەسترێژکردن، بوونە بە بەشێک لە کولتوور و لە ژیانیان.. فەرهوود و کۆمەڵکوژی جوولەکەکان بە پێی هەژماردنی فەرمی و گەواهی کەسانێکی جوولەکەکان، کە منداڵ بوون و لەو کارەساتەدا رزگاریان بووە، بەپێی هەندێ گەواهی خەڵکی شاری بەغداش، کە بە چاوی خۆیان لەو دوو رۆژ و دوو شەوەدا، کارەساتەکەیان بینیوە، بە داتا باسی زیانەکانی جوولەکەکان دەکەن لە کارەساتی فەرهوودا، کە (٢٠٠) کوژران، (٢٤٠٠) بریندار بوون، (٩٥٠) ماڵ تاڵان کران و سووتێنران و وێران کران (٥٨٦) دووکان و گەنجینە تاڵان کران و سووتێنران، دەستریژیش کرایە سەر زیاتر لە (٩٣) ژنان و کچان و لاقەیان کردن.. لەگەڵ تاڵانکردن و سوتاندنی پەرستگای جوولەکەکان لە بەغـدا.
کە لە رۆژی (١٤/ یوونی/١٩٤٨) دا، جوولەکەکان (ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل) یان راگەیاند، سوپاکانی عەرەبیش لە شەڕی رووبەڕووبوونەوەی سوپای ئیسرائیلدا خۆیان نەگرت و شکان، سوپای عێراقیش بە شەرمەزارییەوە گەڕایەوە بۆ عێراق. هێندەی تر حکومەت و عەرەبەکان و ئیسلامەکانی عێراق، رق و قینیان لە جوولەکەکان دەبۆوە و کێچەڵیان پێیان دەکرد و بە چاوێکی سووکەوە لێیانیان دەڕوانین.

(فەرهوود) و کۆمەڵکوژی، جوولەکەکانی عێراقی تۆقاند و برین و کەسەرێکی قووڵی خستە دەروونیانەوە.. هەستیان بە ئاسوودەیی و بە دڵنیایش ناکرد و هیچ متمانە و بڕوایەکیشیان بە حکومەتی عێراق و بە عەرەبی عێراق نەما.. ترسی ئەوەشیان هەبوو کە کارەساتی فەرهوود و کۆمەڵکوژییان دووبارە ببێتەوە.. رەنجی ساڵەهای ساڵیشیان دزین بە تاڵانی بردیان.. حکومەت قەرەبووی زیانەکانیشیانی بۆ نەکردنەوە. هاتنە سەر ساجی عەلی.. ئەم بەسەرهاتەیان، بووە هۆی ئەوەی کە خێرا کۆچ بۆ ئیسرائیل بکەن.
دواییش سەرۆک وەزیرانی عێراق (تۆفیق ئەلسويدی) لە ساڵی (١٩٥٠) دا، بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی (رەگەزنامەی عێراقی) ی جوولەکەکانی عێراقی دەرکرد، هەرچیش ماڵ و موڵکیشیان هەبوو، گۆستراوە و نەگواستراوە، حکومەتی عێراق دەستی بە سەردا گرتن و لێیانی داگیرکردن.. جوولەکەکانی عێراق دوو جار فەرهوود کران. جاری یەکەم خەڵکی بەغدا فەرهوودی کردن.. جاری دووەمیش حکومەتی عێراق فەرهوودی کردن.. حکومەتی عێراق بڕیاری ئەوەشیان دا، کە لە ماوەی مانگێکدا، پێویستە جوولەکەکان رەگەزنامە عێراقییەکانیان بدەن بە حکومەت و ئامادەبن، تا رۆژانە بە فرۆکە رەوانەی ئیسرائیلیان بکەن.

کارەساتی فەرهوود، نە یەکەمین و نە دوایەمین، کاری نامەردی و قێزەوەنی عەرەب و ئیسلام نەبووە و نییە.. فەرهوود، بەراورد بە کومەڵکوژی کورد لە (ئەنفال) ی بەدناو و بە کیمیابارانی کوردستان و کۆمەڵکوژی برا ئێزیدییەکانمان و دەسترێژی کردنە ژنان و کچانیان و فرۆشتنیان وەکو کۆیلە و دەستکەوتی جەنگ و کەرەستەیەکی بازرگانی.. ئەو هەموو کوشتن کارەساتانەش کە لە سەردەمی خەلیفەکانیانەوە، تا ئەمڕۆ بەسەر کوردیان هێناون و دەهێنن.. فەرهوود لە چاوی ئەمانەوە کارەساتێکی زۆر بچووکە.
سەدام حوسێنی گۆڕبەگۆڕیش، کە جێگری سەرۆک کۆماری عێراق بوو، لە رۆژی دوو شەممەی رێکەوتی ( ٢٧/ یانوار/١٩٦٩) دا، بە توومەتی هەڵبەستراوی سیخوڕیکردن بۆ ئیسرائیل (١٣) لە جولەکەکانی عێراقی لە سێدارە دان، كە لە نێوانیاندا (عه‌زرا ناجی زەڵخا)ی تێدا بوو، کە گەورە بازرگانێکی جوولەکە بوو لە شاری بەسرە، دەستیشیان گرت بەسەر هەموو پارە و سامانێکیاندا. لە گۆڕەپانێکی بەغدا و بەسرەشدا لاشەکانیان هەڵواسین.. ژنانی عەرەب بە دەوری گۆڕەپانەکەدا، وەستابوون و هەڵهەڵیان لێدەدا. هەموویان بێ تاوان بوون، تاوانیان تەنها ئەوەبوو کە جوولەکە بوون و دارابوون.
یەکەمین کاروانی ناردنەوەی جوولەکەکان بە فرۆکە لە عێراقەوە بۆ ئیسرائیل لە رۆژی (٦/مایۆ/١٩٥٠) دا بوو، تا ( ٥ی/یوونی/١٩٥١)، لە ماوەی (١٤) مانگدا، هەموو ئەو جوولەکانەی، ناویان نووسیبوون، کە ژمارەیان (١٢٠) هەزار جوولەکە بوون، بێجگە لەو ژمارەیەی کە لە رێی کوردستان و لە رێی ئێرانەوە گەڕانەوە بۆ ئیسرائیل.. تێکڕا نزیکەی (١٥٠) هەزار جوولەکە لە عێراق و کوردستانەوە، گەڕانەوە بۆ ئیسرائیل.
هەر جوولەکەیەک بۆی هەبوو تەنیا (٢٥) دیناری عێراقی و یەک جانتای جلوبەرگ لەگەڵ خۆیدا ببات.. لەوە زیاتریان بۆ نەبوو.
لە وڵاتانی عەرەبیشدا زیاتر لە (٨٠٠) هەزار جوولکە هەبوون، دۆخ و ژیانی ئەوانیش لە ژیانی جوولەکەکانی عێراق باشتر نەبوون.. ئەوانیش ناردیاننەوە بۆ ئیسرائیل.
هەموو ساڵێک جوولەکەکان بە گشتی و جوولەکەکانی عێراق بە تایبەتی لە ئیسرائیل و وڵاتانی تردا، لە رۆژی (١/ یوونی) دا، بە غەمگینی و ماتەمینییەوە، یادی رۆژە رەشی (تراژیدیای فەرهوود) دەکەنەوە، کە بە (هـۆڵۆکـۆستی لە بیـرکـراو) یش ناوی دەبەن. ئەو جوولەکانەی کە لەو ساڵەدا منداڵ بوون و لەو کارەساتە رزگاریان بوو، بەشێکیان ماون و لە ژیاندان.. هەندێکیان باوک و برا و دایکیان لەو کارەساتەدا کوشتیانیان، بە فرمێسک و بە قوڕگی پڕ لە گریانەوە چیرۆکە تراژیدییەکانی کارەساتی فەرهوود بۆ نەوەکانیان دەگێڕنەوە.. تا ئێستاش چەندین باس و پەرتووک و لێکۆڵینەوە دەربارەی فەرهوودی جوولەکەکانی عێراق نووسراون و چاپکراون.. هەندێ لە نووسەرانی ئەو پەرتووکانە، خودی خۆیان لە فەرهوود رزگاریان بووە.. راستی کارەساتەکانیان بە چاوی خۆیان بینیون.. راستگۆیانە باس و چیرۆکەکانیان نووسیون.. بەڵام گەر بێتوو ئەو نووسینانە بخوێنینەوە، کە عەرەبە شۆڤێنی و رەگەزپەرستەکان نووسیویانن، دەبینین کە راستیی کارەساتی فەرهوودیان چەواشە کردوون، زۆر لە زیانەکان و لە ژمارەی کوژراوان و برینداربووانی جوولەکەکانیان کەم کردوونەتەوە، بە رووداوێکی بچووک و ئاسایشی دەزانن.
عێراق بە کۆچکردنی جوولەکەکان، گرنگترین پێکهاتەیان لە دەست دا، کە گەورەترین رۆڵیان هەبوو لە هەموو بوارەکانی ژیاندا.. هەمیشە دەستپێشخەربوون لە داهێنانی کاری هونەری و ئەدەبی و رۆشنبیری دا.. ئیستا رۆشنبیرانی عێراق، لەو ستەمە گەورەیەی کە لە جوولەکەکانی عێراق کرا بە ئاگاهاتوون.. ئێستا هەست بە گرنگی رۆڵیان دەکەن.. دەزانن کە جوولەکەکان چاکە و پیاوەتيیەکی زۆریان بە سەریانەوە هەیە. بەڵام عێراقییەکان و حکومەت بە نامەردی پاداشتی دڵسۆزی و پیاوەتیان دانەوە.
شایەنی باسیشە، کەجوولەکەکانی کوردستان لە هەموو ناوچەکانی کوردستاندا هەبوون. بە پێچەوانەی جوولەکەکانی عێراق و وڵاتانی عەرەبییەوە، جوولەکەکانی کوردستان، زۆر ئاسوودە و کامەران شادبوون و بە دڵنیایی و ئاشتی و شادی و خۆشییەوە دەژیان. زوو تێکەڵی کۆمەڵگای کوردیمان بوون، زووش فـێری زمانی کوردی بوون، زۆر و بە ئاسانیش داب و نەریت و کولتووری کوردییان وەرگرت. بەپێی ناوچەکانی کوردستانیش ژنان و پیاوانیان جلوبەرگی کوردییان لەبەردەکرد.. بە ئەوپەڕی ئازادیشەوە رێوڕەسمی ئاینی و جەژنەکانی خۆیان دەکرد.. هێندە تێکەڵ بە داب و نەریتی کورد ببوون، لەگەڵ کورد دا لێکناکرانەوە.. تەنانەت ژن و ژنخوازی و خزمایەتیش کەوتە نێوانیانەوە. جوولەکەکانی کوردستان زۆر ئیشکەر و چالاک بوون.. هەموو ئیشێکیان دەکرد.. گەر لە بەردی رەقیش بوایە، نانی خۆیان پەیدا و خۆیان دەژیان.. گەر بە فشار و بە زۆر ناردنەوەیان لە لایەن حکومەتی عێراقەوە نەبووایە.. هەرگیز جوولەکەکان کوردستانیان بەجێ ناهێشت و ناچوونەوە بۆ ئیسرائیل.. ژمارە جوولەکەکانی باشووری کوردستان لە نێوان (٣٥-٤٠) هەزار جوولەکە دەبوون.. لە هەموو کوردستانیشدا، ژمارەیان لە (١٢٥) هەزار جوولەکە زیاتر دەبوون.. لە ئەمڕۆدا، ژمارەی کوردە جوولەکەکان، لە ئیسرائیل دا، لە (٢٥٠) هەزار کوردی جوولەکە نزیک بوونەتەوە، تا ئەمرۆش سۆز و رێز و دڵسۆزی و خۆشەویستییان بۆ کورد و کوردستان کاڵنەبوونەتەوە.. لە جەژنی نەورۆزدا، بە جلوبەرگی رەنگاوڕەنگی کوردییەوە، ئاهەنگی نەورۆز دەگێڕن.. جار و باریش بە شێوازی کوردەواری، بە دەهۆڵ و زوڕناوە، بووکیان دەگوازنەوە.. خواردنی کوردیش درووست دەکەن.. شایی و هەڵپەڕکێ کوردی دەکەن و گۆرانی کوردی دەڵێن. گەلێ کەسایەتی ناودار و ناسراو و نووسەر و هونەرمەند و گۆرانیبێژ و فەرمانبەر و کاربەدەستی باڵا و خاوەن بڕوانامەی دکتۆرا و پرۆفیسۆریان ڵێ هەڵکەوتوون.. بۆ نموونە، وەزیری بەرگری پێشووی ئیسرائیل (ئیسحاق مۆردیخـای) جوولەکەیەک بوو لە جوولەکەکانی قەزای (ئاکری) ی سەر بە پارێزگای دهۆک لە باشووری کوردستان.

يەکەمین کەس لە دانێشتوان (لە راستەوە بۆ چەپ) ئیبراهیم کوەیتی دوومین کەس (راوەستاو) ساڵح کوەیتی کە هەردووکیان بران و جوولەکەن.. بەناوبانگترین موزیکژەن و ئاوازدانەری عێراقی بوون. لە ناوەڕاستیش مەقامخوێن محەمەد گوبانچی کە خۆی بە قوتابی مامۆستای مەقامبیژی کوردمان (عەلی مەردان) دەزانی.
وێنه‌ی مەلیکی عێراق ( فەیسەڵی یەکەم ) له‌ ناوه‌ڕاست كۆمەڵێیک لە کەسایەتییە جوولەکەکانی بەغدا.
وێنەی کوردە جوولەکەکانی شاری هەولێر(١٩٣٥) دا
کوردە جوولەکەکانی ئیسرائیل بە جلوبەرگی کوردییەوە

رەزا شوان
نەرویج: ٢٨/ مای/٢٠٢٠

——————————————

(*) سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتوون:
١ـ لٶي الشقاقی.. فرهود الیهود.. موقع الزمان. ٢٠١٧
٢ـ موقع ایلاف.. احداث مذبحة الفرهود في بغداد. ٢٠١١
٣ـ نسیم قزاز.. الفرهود الثاني في العراق.. موقع المعرفة.
٤ـ شبکة الموقف العراقي.. یهود العراق في اسرائیل.. الفرهود لیس کل الحکایة.
(تعرضنا لحرق الاعضاء التناسلیة)
٥ـ توفیق ابو شمر.. الفرهود وما ادراک ما الفرهود! موقع الرأي العام.. ٢٠١٨
٦ـ محمد جلاء ادریس.. یهود العراق والتعایش العربي الیهودي.. موقع الجزیرة.
٧ـ الامبراطوریة البابلیة الثانیة.. موقع المعرفة.
٨ـ العراق في التأریخ.. الامبراطوریة الآشوریة.
٩ـ اعدام الیهود في بغدار.. دنا الوطن.
١٠ـ چەند سایتێکی تر.




تەور کلکی لە دار نەبێت.. ناتوانێت دار ببڕێتەوە … رەزا شـوان

پارتی دیموکراتی گەلان و پارتی کرێکارانی کوردستان، یەک لایەنانە دروشمی برایەتی تورک و کوردیان بەرزکردوونەتەوە، دەیانەوێت ئەوە بخەنە هزری نەتەوەی کوردمان، کە (کورد بەبێ تورک ناتوانێت بژیت) لە کاتێکدا کە نەتەوەی تورک هەرگیز خۆیان بە برای کورد نەزانیوە و نازان، دانیان بە بوونی پەنجا ملیۆن کورد دا نەناوە و ئامادەش نین کە دانمان پێدابنێن.. تا ئەمڕۆش، نکووڵی لە هەبوونی نەتەوەی کوردمان دەکەن و بە دوژمنی سەرسەختی خۆیانمان دەزانن، تا سەر ئێسقان رقیان لێمانە، نەوە لە دوای نەوەشیان،، بە بیر و ئایدۆلۆژیای رەگەزپەرستی و بۆگەنیان، گۆش و پەروەردەیان کردوون و دەکەن.. لە دەستووری تورکیادا، وشەیەک نییە بە ناوی کوردەوە بە تورکی شاخاوی ناویان بردووین.. دەستووری تورکیا، جەخت لەسەر ئەوەش دەکات، کە لە تورکیادا یەک نەتەوە و یەک زمان و یەک ئاڵا هەیە، ئەوەی لە تورکیاشدا بژی تورکە. تا ئەمڕۆش ئەم دەستوورە رەگەزپەرستییە پەیڕەوی دەکەن و هێڵی راست و چەپیان بەسەر هەموو نەتەوەکانی تردا هێناوە.. تا ئەمڕۆش منداڵانی کوردمان، بە بە تۆبزی بەیانیان دەبێ ئەم دروشمە رەگەزپەرستییە، بە زمانی تورکی بڵێنەوە، گەر نەیڵێەوە دایکان و باوکانیان دەگرن بەجوداخوز تومەتباریان دەکەن.. ئەمە دەقە تورکییەکەی ئەو دروشمەیە، ئێمە لێرەدا بە کرمانجی نووسیومانە:(ئـەز تورکم… دایکم تورکە… باوکم تورکە… داپیرەم تورکە… باپیرەم تورکە… بنیادەم تورکە… زۆر بژی کۆماری.. بژی.. بژی… بژی… زۆر بژی کۆماری) رۆژانەش دەبێ ئەم رستەیەش دووبارە بکەنەوە:
(شاد ئەو کەسەیە کە بڵێ من تورکم) هەر لە پۆلی یەکەمی سەرەتاییەوە، منداڵانی کوردمان فێری ئەوە دەکەن کە شانازی بە ئەوەوە بکەن کە تورکن. بە بیری کەماڵیزم و شۆفێنیزم و تۆرانیەت، هـزر و بیریان زاخاو دەدەن، تا وایان لێبکەن، کە لە نەتەوەی کوردمان هەڵیان بگـێڕنەوە و سۆز و هاوبەستەبوونیان بۆ کورد و کوردستان نەبێت و زمانی کوردییان لەبیربەنەوە، داب و نەریتەکانی کوردیان لەبەرچاو بخەن.. لە هەموو دایرەکانی سەرژمێریشدا، ناوی کوردی تۆمار ناکەن، دەبێ ناوێکی تورکی لە منداڵانی کورد بنرێت.. تورکیا چەندین لاو و مێردمنداڵی کوردیان لە سێدارە دا، لەسەر ئەوەی، لە قوتابخانەکاندا ئامادە نەبوون، کە ئەو دروشمە رەگەزپەرستە تورکییە بڵێنەوە.
زیاتر لە سەد ساڵە، تورک نامەردانە رەشەکوژی و کۆمەڵکوژی کورد دەکات، دیهات و شارۆچکە و شاری کورد تاڵان دەکات و وێرانیان دەکەن.. ئەو تاوانان و کارەساتانەی کە تورکی رەگەزپەرست، بەسەر کوردیان هێنان و دەهێن.. زۆر زیاترن لەو تاوانانەی کە بەسەر ئەرمەنییەکان و یۆنانییەکانیان و ئاسوورییەکانیان دا هێنایان.
زیاتر لە سەد ساڵە، تورک بە زەبر و زۆرداری، سیاسەتی ئەنتەگراسیۆن لە گەڵ کورد بەکاردەهێنن، واتە سیاسەتی بە تورکردنی کورد، یا توانەوەی نەتەوەی کوردمان لە بۆتەی نەتەوەی تورک دا، ئەم نیازە گڵاوەشیان بە پیلانێکی تۆکمە و بە بەرنامەڕێژی جێبەجی دەکەن.. ئارمانج و نیازی گڵاویان ئەوەیە، کە ناسنامەی نەتەوەیی کوردیمان بسڕنەوە.. ئەم سیاسەت و نامەردییانەی تورکیای فاشستی، لە دەوڵەتی ئیمپریالیزمی عوسمانییەوە تا ئەمڕۆ درێژەی هەیە و تادێت تۆختری دەکەنەوە.
سەیرە و جێی سەرسۆڕمانە، کە پارتی دیموکراتی گەلان و پارتی کرێکارانی کوردستان، بانگەشەی برایەتی تورک و کورد دەکەن و دەڵێن:(کورد بەبێ تورک ناتوانێت بژیت.!) بە داخەوە کە کورد، هەمیشە خۆی بەکەم و بە بچووک دەزانێت، نەیتوانیوە سنووری ترسی وەهەمی لە داگیرکەرانی کوردستان لە هـزر و لە دەروونی خۆیدا دەربکات.
لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم و رووخانی دەوڵەتی عوسمانی، هەموو ئەو گەلانەی کە ژێردەستەی عوسمانییەکان بوون رزگاریان بوو، بوون بە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان.. تەنیا نەتەوەی کوردمان نەبێت.. کە نەمان توانی بە زیرەکی و بە یەکگرتوویی و بە یەکدەنگی و بە راپەڕین و بە سیاسەت هەوڵبدەین و هاوپەیمانن رازی بکەین و ئەو هەلە زێڕینە بقۆزینەوە و ئێمەی کوردیش (دەوڵەتی کوردستان) دابمەزرێنین. لەوە دواش چەندین هەلی ترمان لە دەست دا.. چونکە ئێمەی کورد تا ئەمڕۆش هیچ وانە و پەندێکمان لە هۆیەکانی شکستییەکانی گەلەکەمان وەرناگرین، جار لە دوای جار خراپتر و قووڵتر تێکەوتووین و دۆڕاوین.. ئەمە خاڵێکی لاوازی سەرکردەکانی کوردە.
لە شۆڕشەکی (شێخ سەعیدی پیران: ١٩٢٥) ەوە تا ئەمڕۆ زیاتر لە دوانگزە شۆڕش و راپەڕینمان پەرپاکردووە، بە هەزاران لاوی جوان و دلێرمان بوون بە سووتەمەنی ئەم شۆڕشانە، بە هەزاران گوند و شار و شارۆچەکەمان تاڵان و وێران کران، چەندین جار رەشەکوژی و کۆمەڵکوژیان لێکردین، بە هەزاران کوردیان لە زێـدی باوباپیرانیان بە زۆر دەرکردن، دیمۆگرافیای بەشێکی زۆری ناوچەکانی کوردستانیان گۆڕین. بە داخەوە هیچمان بە هیچ نەکرد و مایە پوچ بووین و هاتینەوە سەر ساجی عەلی.. زیادەڕۆییش ناکەم کە دەڵێم، تا ئەمڕۆ سەرکردە و تێکۆشەر و شۆڕشگێڕێکی دڵسۆز و بلیمەت و قاڵەوەبووی سیاسەتی ئەوتۆمان لێ هەڵنەکەوتووە. کە بە دانایی و زانایی و بە زیرەکی بتوانێت هەموو کورد لەژێر چەتری کوردایەتی و کوردستان پەروەریدا کۆبکاتەوە و بتوانێت خەبات و تێکۆشان و راپەڕینی گەلەکەمان یەکبخات و بتوانێت هێزێکی بەهێزی یەکگرتووی کوردستانی دابمەزرێنێت.. سەرکردەیەکی نەتەوەیی و سیاسی کە بتوانێت پارتێکی سیاسی یەکگرتووی نەتەوەیی رزگاریخواز و ئازادیخواز و دیموکراتیخوازی بە راستی دابمەزرێنێت، تا بتوانێت ناوماڵی کوردیمان رێکبخات و متمانەی گەلەکەمان بە دەستبهێنێت.. سەرکردەیەکی دڵسۆز کە بتوانێت ستراتیژییەتێکی نەتەوەی کوردی بەهێز و تۆکمە دابڕێژێت، بۆ ئەوەی سەنگ و قورسایی و هەژموونێکی ناوچەی و جیهانیمان هەبێت و لە کێشە و لە هاوکێشەکانی ناوچەیی و جیهانیدا بە هەندمان بزانن.
لەگەڵ ئەوەشدا، ئێمەی کورد گەلێکی پەرتەوازەی یەکدەنگ و یەکگرتوو و یەکڕیز نین و خاوەنی وتارێکی نەتەوەیی و سیاسی یەکگرتوو نین.. میللەتێکی فرە کوێخاین و هەر کاکەمان ئاوازێک دەچڕێ و خۆی کردووە بە دەم راستی گەلی کوردمان.. بە هاندان و فیتی داگیرکەرانی کوردستان و نەیارانی گەلەکەمان پاشەقولی یەکتری دەدەن، دەستیان چۆتە خوێنی یەکتری و ملی یەکتری دەشکێنین. ئەم خۆخۆرییەش دیاردەیەکی تازە نییە.

زۆریش بەداخەوە، کە ناپاکی و خۆفرۆشی و جاشایەتی و نۆکەری بێگانە، لە کۆنەوە بووە بە دیاردەیەکی زەق لە نێو گەلی کورداماندا.. هۆیەکی سەرەکی سەرنەکەوتن و شکستهێنانی راپەڕین و شۆڕشەکانی کوردستانن.. بە هۆی جاشایەتی و خۆفرۆشی و نۆکەری و سیخوڕی کوردەوە بووە.. کە بۆ پارە و پۆست، بوونە بە چاوساغ و بە کەوا سووری پێش لەشکری داگیرکەرانی کوردستان.. لە رابردوو و لە ئێستاشدا، زۆرن ئەو جاش و خۆفرۆش و نۆکەر و ناپاکە کوردانەی، کە بوونە نۆکەر و سیخوڕی تورکیا و ئێران و عێراقی داگیرکەرانی کوردستان و ناپاکیان لە کورد و کوردستان کردوون.
(سوڵتان عەبدولحەمید)ی عوسمانی، چەند تیپێکی سوارەی بەهێزی لە کورد پێکهێنا (جاشە کوردی حەمیدی) پێشی سوپای عوسمانی خستن و شەڕی دوژمنانی خۆیانیان پێکردن و زۆربەیان بەکەشت دان.. گەر بوایە ئەو هێزە کوردیانەمان لە جیاتی ئەوەی کە شەڕ بۆ داگیرکەری کوردستان بکەن.. شەڕیان بۆ رزگاری کوردستان بکردایە، دەیانتوانی کوردستان رزگاربکەن.. دەبووین بە دەوڵەتی کوردستانی سەربەخۆ.
مستەفا کەماڵ (ئەتاتورک)ی گۆڕبەگۆڕیش، کۆمەڵێک بەڵێن و درۆی بە کورد دا، بەو بەڵێنانە کوردی هەڵخەڵەتاند، کە کورد و تورک بران و هاومافن لە تورکیادا، گەر کورد پشتگیری لێبکەن و یارمەتی بدەن، لە دوای سەرکەوتن، هەموو خواست و مافەکانی کورد جێبەجێ دەکات.. کوردی خۆش باوەڕیش زوو بڕوایان بە بەڵێنەکانی ئەتاتورک کرد و هەموو هێز و توانایەکیان خستە بەردەستی.. بەشی زۆری هێزەکانی ئەتاتورک لە کورد پێکهاتبوون. گەر بە پشتگیری و یارمەتی هێزەکانی کورد (جاشە کەماڵییەکان) نەبوایە، ئەتاتورک نەیدەتوانی کۆماری تورکیا دابمەزرێنێت.. دڵسۆزان و هۆشیارانی گەلەکەمان باش مستەفا کەماڵیان دەناسی کە چەند نامەرد و دڕندە و درۆزن و فێڵبازە و چ نیازێکی گڵاو و رقێکی رەش لە دژی گەلی کوردمان لە ناخی بۆگەنی دا هەیە.. کورد لە رێگای ئەرزەڕوومدا کەمینێکیان بۆ ئەتاتورک دانا کە بیکوژن، بە داخەوە کە ئەو پلانە، هەر لە لایەن جاش و نۆکەرانی کوردەوە سەری نەگرت و شکستی هێنا.
ئەتاتورکی رەگەزپەرست، لە دوای سەرکەوتنی و دامەزراندنی کۆماری تورکیا و بوونی بە سەرۆک کۆمار، نەک هەر بەڵێنەکانی کە دابوونی بە کورد جێبەجێ نەکردن، بەڵکو بە ئەوپەڕی نامەردی و دڕندەی و دڵڕەقی رقڕەشییەوە، بەبێ دەست پاراستن لە منداڵی کوردی ناو لانکیش، کەوتە رەشەکوژی و کۆمەڵکوژی کورد و تاڵانکردن و ێرانکردنی سەدان گوند و شاری باکووری کوردستان، بە دەربەدەرکردن و راگواستنەوە و گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستان، سەرکوتکردن وەڵامی ماف و داواکانی کوردی دایەوە.

هەر لەسەر داوا و فیتدان و هاوکاریکردنی (ئەتاتورک) ی رەگەزپەرست بوو، کە ستالینی ستەمکار (کۆماری کوردستانی سووری: لە ١٩٣٢) دا، هەڵوەشاندەوە و بە هەزاران لاو و ژن و منداڵی کوردی کوشت و ماڵی کوردیان تاڵان کرد و بەهازارانیش کوردی ماڵوێران و سەرگەردان و دەربەدەر کردن و بە زۆر بۆ بیابانی سیبیریا و شوێنە سارد و سەختەکانی روسیا گواستیاننەوە.. کۆماری کوردستانی سوور برایانی کوردمان لە دەڤەری قەفـقاس لە (١٩٢٩ ـ ١٩٣٢) لە ناوچەی (قەرەباغ)ی ئێستا دایان مەزراند، پایتەختەکەشی شاری (لاچـین) بوو.
لە ساڵی (١٩١٩) دا، کە شاندی تورکیا بۆ کۆنگرەی (سیڤەر) چووبوون، مستەفا کەماڵ نامەیەکی بۆ ئەندامی ئەو شاندە (ئەلیاس بەگ) دەنێرێ، تێیدا داوای لێدەکات کە “نابێت باسی هیچ چارەسەرێک بۆ کێشەی کورد بکرێت، ناشبێت هیچ بوارێک بۆ ئەم هەلانە بدرێت..” ئەو کاتە هێشتا نەببوو بە سەرۆک کۆمار.. کە ئەوە قسانەی کرد.
ئەتاتورک بە پارە و بە پۆست و پایە، توانی چەند کەسانێکی کوردی ناپاک بکڕێت و لە کاتی پێویست دا، بۆ نیاز و مەرامە گڵاوەکانی خۆی، لە دژی خواست و مافەکانی کورد بەکاریان بهێنێت.. ئەو کوردە کەماڵیزم و تۆرانیلیزم و ناپاک و جاشە کوردانەی، کە بوون بە نۆکەر و بە سیخوڕی ئەتاتورکی کوردکوژ، رۆڵێکی ناپاکی گەورەیان هەبوو لە لەباربردنی هەلی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی دا.. ئەم ناپاک و نۆکەرە بەکرێگیراوانە، گەیشتنە ئەو رادەیەی، کە نکووڵییان لە کوردبوونی خۆیان کرد و خۆیان بە تورک دەزانی.. لەوانەش: خۆفرۆش و جاشی رەشمەلەسەر (دیاب ئاغای دەرسیمی) یە، کە رۆڵێکی ناپاک و گەورەی بینی لە دژایەتیکرنی گەلەکەی لە باکووری کوردستان دا.
(دیاب ئاغای دەرسیمی) سیخوڕ و نۆکەرێکی نزیکی ئەتاتورک بوو، ئەندامی پەرلەمانی تورکیا بوو، نوێنەری شاری دەرسیم بوو.. بە دەنگی کورد و بە سەر شانی کورد، بوو بە ئەندام پەرلەمان، بە داخەوە، وەکو شاعیری گەورەمان (پیرەمێرد) ی نەمر دەڵێت:
هـێشـتا پـیـاوی چـــاک لـێک نـاکـەیـنەوە
گـــرەو لـە پـیــاوی بــــــــەد نـابـەیـنـەوە

دیاب ئاغای ناپاک و ناڕەسەن و نۆکەر، لەناو پەرلەمانی تورکیادا، وتی:”ئێمە کورد نین.. ئێمە تورکین” زۆریش بە شانازییەوە ناوی ئەتاتورکی دەبرد و بە “حەزرەتی غازی مستەفا کەماڵ پاشا” ناوی دەبرد.. کەچی لە سەرانسەری باکووری کوردستاندا، کورد بە “مستۆ کافـر” ناویان دەبرد.. گەرچی دیاب ئاغا نوکووڵی لە کوردبوونی خۆی کرد. بەڵام گەر تورک دیاب ئاغایان بە تورک بزانیبایە، ئەو رەشەکوژی و کۆمەڵکوژی و کارەساتەیان بەسەر شارەکەی (دەرسیم) و بەسەر نەوەکانی و کەسوکاریدا نەدەهێنا.
لە شۆڕش و راپەڕینەکەی دەرسیم دا، لە ساڵی (١٩٣٧ـ ١٩٣٩)، بە سەرۆکایەتی (سەید رەزا) ی دەرسیمی.. تورکیا بە دڕندانەترین و نامەردترین شێوە (٥٠) هەزار ژن و منداڵ و لاوی کوردیان شەهید کرد، زیاتر لە (٧٥) هەزار کوردیان، لە زێدی خۆیان دەربەدەر کرد و رایان گواسنەوە بۆ شوێنانی تر، بە سەدان گوند و شارۆچکەی ئەو دەڤەرەیان تاڵان کردن و دواتر وێرانیان کردن.. تەنانەت کچە زۆڵە خۆدۆڕاوەکەی ئەتاتۆرکی دۆستی دیاب ئاغا ( کچی راستی خۆی نەبوو بەخێوی کردبوو) کە ناوی (سەبیحە گوکچەن)ە کە یەکەمین ژنە فڕۆکەوانی جەنگ بوو لە تورکیادا، چەند جارێک بە فڕۆکەی جەنگی، زۆر دڕندانە، شاری دەرسیمی بۆردوومان کرد.. بە دەیان ژن و منداڵی کوردی شەهید کرد. (فڕۆکەخانەی سەبیحە) لە ئەستەنبوڵ، بە ناوی ئەم ژنە تاوانبارەوە نراوە.. کە (سەید رەزا دەرسیمی) دەستگیکرا، بە فەرمانی ئەتاتورک دادگای تورکیا بڕیاری لە سێدارەدانی بۆ سەید رەزا دەرسیمی و بۆ چەند سەرکردەیەکی تری کورد دەرکرد.. سەید رەزا و کورە بچووکەکەی کە (١٦) ساڵان بوو، لەگەڵ (١٢) لە سەرکردەکانی تری کوردمان، لە (١٩٣٧) دا لە سێدارە دران.. دواتریش ناوی شاری (دەرسیم) یشیان گۆڕی بۆ (تونجەلی).. لە رۆژی لە سێدارەدانیان دا.. خودی ئەتاتورک لەو رۆژەدا ئامادەی لە سێدارەدانیان بوو. ئەتاتورک بە سەید رەزای وت:”ئەگەر دان بە هەڵەکاندا بنێیت و پەشیمانی خۆت دەرببڕی، لێت دەبوورم” سەید رەزا پێی وت:”من کارێکم نەکردووە تۆ لێم ببووری.. پەشیمانیش نیم” سەید رەزا لە بەردەم سێدارەشدا، رووی لە تۆرانییەکان کرد و وتی:” تەمەنم حەفتا و پێنج ساڵە ئێستا لە سێدارە دەدرێم، گیانم دەچێتە پاڵ گیانی قوربانیانی خەبات لە پێناوی کوردسـتان دا دێرسیم سەرنەکەوت، بەڵام کورد و کوردستان هەر دەمێنن، لاوانی کورد تۆڵە دەکەنەوە، شەرمەزاری بۆ ستەمکاران”
لە نێو شەهیدانی شاری دەرسیم دا، ژمارەیەکی زۆر لە نەوەکان و لە کەسوکار و لە هۆزەکەی (دیاب ئاغای) ناپاکی تێیاندا بوون.. ئەمە پاداشت و پیاوەتی ئەتاتورک بوو، بۆ (دیاب ئاغا)ی دۆستە نزیکەکەی و بۆ نۆکەر و سیخوڕ و جاشە گەورەکەی.
گەورە ناپاکێکی تری کورد، جاش و خۆفرۆش و نۆکەرێکی قێزەوەنی تری ئەتاتورک، ناوی (حەسەن خەیری) یە، کە ئەندامی پەرلەمانی تورکیا بوو، نوێنەری شاری دەرسیم بوو، بە دەنگی کورد بوو بە ئەندام پەرلەمان.. کەچی ئەم نۆکەر و ناپاک و نامەردە، گەورەترین ناپاکی بەرانبەر بە گەلی کوردمان کرد.. گەورەترین خزمەتی تورکیای داگیرکەری کوردستانی کرد.. گەورەترین نیازی گڵاوی ئەتاتورکی خوێنڕێژی هێنایەدی.
لە کۆنگرەی پەیمانی (سیڤەر) دا، کورد لەوە نزیک ببۆوە، کە دەوڵەتی کوردی بۆ دابمەزرێنن، ئەوە بوو سیڤەر گۆڕا بە پەیمانی (لۆزان) هاوپەیمان واژۆیان لەسەر بڕیارەکان نەکرد، بەبێ مافی کورد و سەربەخۆیی کوردستان.. چونکە هیچ بڕوایەکیان بە قسەکانی شاندی تورکیا نەبوو.. ئەتاتورک داوای لە (حەسەن خەیری) نۆکەری کرد، کە بە جلی کوردییەوە، لە پەرلەماندا، بانگەشەی برایەتی تورک و کورد بکات، ئەوە بڵێت، تورک و کورد بران و پێکەوە دەژین و هێچ کێشەیەکیان نییە، کورد نایەوێت لە تورکیا جیاببێتەوە، تورکیا نیشتمانی تورک و کوردە.. کۆمەڵێک لە رۆژنامەنووسان و میدیا بۆ گەواهیدانی ئەم سیناریۆ داڕێژراوە ئامادەکرابوون، کە رۆژانە قسە تەڵقین کراوەکانی جاشی بەکرێگیراو خۆفرۆش و ناپاک (حەسەن خەیری) یان بڵاودەکردەوە.
ژنەکەی حەسەن خەیری، بە پێچەوانەی مێردەکەیەوە، کوردێکی دڵسۆز و پاک بوو. دژی ئەم کارە قێزەوەنەی مێردەکەی بوو، زۆر لێی پاڕایەوە و داوای لێکرد.. کە ئەو کارە نەکات و ناپاکی لە گەلی کورد نەکات.. بەڵام حەسەن خەیری گوێی پێی نەدا.
حەسەن خەیری داوا و نیازە گڵاوکەی ئەتاتورکی جێبەجێ کرد، چەند جارێک بە جلی کوردییەوە چووە ناو پەرلەمانی تورکیا و ئەو قسانەی کە ئەتاتورک بۆی نووسیبوون، تووتی ئاسایی دووبارەی دەکردنەوە.. وێنەکەی و قسەکانی بوون مانشێتی رۆژنامەکانی تورکیا.. هەر لەسەر داوای ئەتاتورک، حەسەن خەیری، نامەیەکی تەلگـرافی، بۆ گۆنگرەی لۆزان نارد، ئەوەی تێدا نووسیبوو، کە کورد و تورک براین، کێشەیەکمان نییە و دەمانەوێت پێکەوە بژین و بمێنینەوە، جیابوونەوە و دەوڵەتی کوردیمان ناوێت.
هاوپەیمانان کە ئەو نامە تەلگرافەیان پێگەیشت. بڕوایان کرد و بڕیارەکانیان واژۆکرد.
(حەسەن خەیری) ناپاک و خۆفرۆش، گەورەترین ناپاکی بەرانبەر بە گەلەکەمان کرد، هۆکارێکی گەورە بوو، بۆ لەباربردنی خەونی کورد، لە دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی.
هەر بە فەرمانی ئەتاتورک حەسەن خەیری دەستگیر کرا، دادگای تورکیا بە تاوانی لەبەرکردنی جلی کوردی و جوداخوازی، بڕیاری لە سێدارەدانیان بۆ دەرکرد، حەسەن خەیری ناپاک بەرگری لەخۆی کرد و وتی:”من بۆ ئەوە ئەو کارەم کرد، تا رێگری لە دروستبوونی دەوڵەتی کوردی بکەم” بێ سوود بوو، پێیان وت تۆ پێشێلی دەستووری تورکیات کرد و بەجلی کوردییەوە چوویتە ناو پەرلەمان.. پێیان وت بەر لە سێدارەدانت، چیت هەیە کە بیڵێیت..؟ دوایین راسپاردەی حەسەن خەیری ناپاک و نۆکەر ئەمە بوو:
“با گۆڕەکەم لەسەر رێگای کوردان بێت.. بۆ ئەوەی هەر کوردێک بیبینێت تف بارانی بکات..” دەیگێڕنەوە و دەڵێن: لە دوای ناشتنی تەرمەکەی.. هێندە تفیان کردبووە سەر گۆڕەکەی بە دوو شەو و بە دوو رۆژ ئەو تفانە وشک نەبۆون.

مستەفا کەماڵ ئەتاتورک، تووشی نەخۆشی جگەرهات، وێنەیان گرتووە و دەڵێن: ئەتاتورک جۆرە مێروویەکی سووری وردی بە چاو نەبینراو تێیدا، ئەو جۆرە مێرووەش تەنها لە وڵاتی چین دا هەبوو، تا ئەو کاتەش دەرمانی دژە ئەو مێرووە نەدۆزرابۆوە، ئەتاتورک گەڕ و گول بوو، هەر خۆی هەڵدەکڕاند، تا سەری نایەوە و گۆڕ بەگۆڕ بوو.
لە کۆنگرەی چوارەمینی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) کە لە ( ٢٣/ ٢/٢٠٢٠) لە (ئەنقەرە) دا بەسترا، بە زۆرینەی دەنگ، دوو هاوسەرۆکی تازەیان بۆ پارتەکەیان هەڵبژارد، کە خاتوو (پەروین بوڵدان) و دکتۆر ( مەدحەت سنجار) بوون، لە تورکیدا بە (میتهات سنجار) ناودەبرێت.. بەڕێوەبەری کۆنگرە و ئەندامی سەرکردایەتی ئەم پارتە (ئەلیجان ئونکی) وتی:”من لە باتی هەمووتان دەڵێم ئێمە پارتێکی کوردین نین.. ئێمە رێکخراوێکی تورکین”
دکتۆر مەدحەت سنجار کێیە؟ بە کورتی دکتۆر مەدحەت، نووسەر و ئاکادیمی و شارەزایەکی پسپۆرە لە بواری کاروباری سیاسی و یاسایی دا، لە ساڵی (١٩٦٣) لە باکووری کوردستان، لە شاری (نسیبین)ی سەر بە پارێزگای (ماردین) لە خێزانێکی عەرەب لەدایک بووە. لە ساڵی (١٩٩٥) دا، دکتۆرای لە یاسادا وەرگرتووە. لە ساڵی (٢٠٠٧) مامۆستا بوو لە (کۆلێژی یاسا) لە زانکۆی ئەنقەرە.. لە ساڵی (٢٠١٥) دا، بە دەنگی کورد، بوو بە ئەندام لە پەرلەمانی تورکیا بۆ ماوەی چوار ساڵ.. ئێستاش هاوسەرۆکی پارتی دیموکراتی گەلانە.
(لە سەردمی حیزبی بەعەس شۆڤـێنیدا، لە باشووری کوردستاندا، ئەو کوردەی ببوایە بە بەعسی، خەڵکی کورد لە نێو خۆیاندا، دەیان وت: فڵانە کەس، حەبە سەوزەکەی قووت داوە، واتە بووە بە بەعسی و قسەی لا نەدرکێنن) وا دیارە (مەدحەت سنجاریش حەپە سوورەکەی قووت داوە و بووە بە تۆرانی و چۆتە ژێر چەتری کەماڵیزم و تۆرانیلیزم ەوە) لە دانیشتنەکەی پەرلەمانی تورکیا، لە رۆژی (٢٣/٤/٢٠٢٠) دا، کە بە بۆنەی ساڵڕۆژی یادی سەد ساڵەی دامەزراندنی پەرلەمانی تورکیاوە سازکرا، مەدحەت سنجار، وەکو هاوسەرۆک و وەکو نوێنەری پارتی دیموکراتی گەلان، بەشداری لەو دانیشتنەکەی پەرلەماندا کرد، وتەیەکییشی پێشکەش کرد، لە وتەکەیدا کەوتە ماستاو سارکردنەوە و تەشی رستن، ستایشی ئەتاتورکی کرد و بە شان و باڵیدا هەڵیدا، مستەفا کەماڵ ئەتاتورکی کوردکوژی، بە داکۆکیکەر لە کورد ناوبرد، وا باسی کرد کە ئەتاتورک چاکە و پیاوەتی بە سەر کوردەوە هەیە.. مەدحەت سنجار وتی:” مستەفا کەماڵ پاشا، بە هەموو هۆیەکەوە هەوڵیدا چارەسەری گونجاوی کێشەی کورد بدۆزێتەوە، هەوڵیدا لەژێر چەتری دەوڵەت و شکۆداریدا و بە بیرێکی دیموکراتییانەی یەکگرتووی هاوبەش چارەسەری کێشەی کورد بکات، کەچی هەوڵ و کۆششە زۆرەکانی لادراون و لە یادکراون”
تۆ بڵێی (مەدحەت سنجار) کە دکتۆرای لە یاسادا هەیە، هێندە گێل و گەمژە و نەزان بێت و ئاگای لە دەستوورەکەی ئەتاتورک نەبێت، کە بە هیچ شێوەیەک ناوی کوردیان نەبردووە، بە تورکی شاخاوی ناویان بردووە؟ ئەی تۆ بڵێ مەدحەت هێندە حەپۆلە بێت و مێژووی نەخوێندبێتەوە، کە ئەتاتۆرک، ئەو هەموو رەشەکوژی و کۆمەڵکوژییەی لە کورد کرد و زمانی کوردی قەدەغەکرد و هیچ مافێکی بە کورد رەوا نەبینی و بە ئاگر و ئاسن رەفتاری لەگەڵ کورد دا کرد..؟! ئەتاتورکێک کە هەموو دەسەڵاتێکی هەبوو.. کێ دەیتوانی رێی لێبگرێت، گەر بیویستایە چارەسەری کێشەی کورد بکات؟ چما مستەفا کەماڵی رەگەزپەرست، دانی بە هەبوونی کورد دا دەنا؟ لەسەر ئەو هەموو تاوانانەی کە ئەتاتورکی نامەرد لە کوردی کردن، دکتۆر مەدحەت ستایشی دەکات و بە شان و باڵیدا هەڵدەدات! بە داکۆکیکەر لە کوردی ناو دەبات.. رەنگە مەدحەت سنجاری کەماڵیزم، وا تێبگات کە نەوەی تازەی کوردمان ساویلکەن و هیچ لە مێژووی خۆیان نازانن.

شایەنی باسیشە، پارتی دیموکراتی گەلان هیچ ناڕەزایی و هەڵوێستێکی ئەرێنیان نەبوو، لەمەڕ ئەو لەشکرکێشییەی کە تورکیا بۆ سەر رۆژئاوای کوردستانی کرد، کە بە سەدان کوردیان کوشت و بە هەزارانیشیان ئاوارە و دەربەدەرکردن.. چەکی فسفـۆری سپیی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتیان لە دژی کورد بەکارهێنا. تورکیا تا ئێستاش درێژە بە تاوانە قێزەوەنەکانی دەدات. ئەی نابوایە هەدەپە پرۆتستۆی ئەم تاوانانەی تورکیان بکردایە..؟
بێ دەنگی و بێ هەڵوێستیان، واتای رازیبوونیان دەگەیەنێت و هاوبەشن لەم تاوانانەدا.
هەرگیز لە عەرەبێکی کەماڵیزم و تۆرانیلیزمی وەک مەدحەت سنجار، چاوەڕێی ئەوەی لێ ناکرێت، کە داکۆکی لە کورد و لە کێشەی کورد بکات.. یا باس لە ستەملێکراوی کورد و لە تاوانەکانی تورکیا بکات.. گەر مەدحەت قسەکانی بە پێچەوانەوە بکردایە راستی دەوت.. چونکە هێندەی ئەتاتورک سوودی لە کورد وەرگرت، ئەوەندە سوودی لە تورک وەرنەگرتووە.. بە هەزاران کوردی کڕی و کردنی بە نۆکەر و بە جاشی رەشمەلەسەری خۆی. ئەتاتورک لە هەموو شەڕەکانی لە دژی نەیارەکانیدا، جاشە کوردەکانی دەخستنە پێش لەشکری تورکیاوە.. بە کوشتی دەدان، یا هەر خۆیان لە دواوە دەیان کوشتن.. لایەکی کەشەوە ئەتاتورک رێگری لەوەش دەکرد کە کورد بتوانن لەگەڵ گەلان و وڵاتاندا پەیوەندیان هەبێت، نەباکا داوای دامەزراندنی دەوڵەتێک بۆ کورد بکەن.. گەر مەدەحەت سنجاری غیرەتی هەیە با باسی ئەم راستییانە بکات نەک پاکانە بۆ ئەتاتورکی خوێنڕێژ و ستەمکاری گۆڕبەگۆر بکات. بە داخەوە، کە کێ چۆتە شوێنی کێ.. وەکو کورد دەڵێت:
نەمــــاوە دەنــــــــگـی دلــــــــــێـران
چەقەڵ راودەکا لە جێگەی شـــێـران

تا تێکۆشەر و سیاسەتمەداری گەلەکەمان، سەڵاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆکی پارتی دیموکراتی گەلان بوو، زۆر دلێرانە و بوێرانە قسەی دەکرد، ببوو بە چقڵی ناو چاوی ئەردۆگان.. ئێستاش لە بەندیخانەدا نەگۆڕاوە و هەر هەمان هەڵویستی هەیە، هەر بۆیە ئازادی ناکەن، گەرچی ماوەی بەندکردنەکەی تەواو بووە و بەسەرچووە.
لە ساڵی (١٩٩٢) سەرۆک کۆماری پێشووی تورکیا (سلێمان دەمیرێل) ی گۆڕبەگۆڕ، وتی:”لە تورکیادا هیچ شتێک بوونی نییە بە ناوی کێشەی کوردەوە، ئێمە راستیی هەبوونی کورد لە تورکیادا قبووڵ ناکەین”
دیکتاتۆرە خوێنڕێژەکەی ئێستای تورکیا زیندانیستان، سوڵتان ئەردۆگان، کە تووشی کوردفۆبیا بووە، ئەویش ئەو ئایدۆلۆژییە بۆگەنە رەگەزپەرستییەی دووبارە کردەوە وتی:”لە تورکیادا یەک ئاڵا و یەک زمان هەیە.. ئەوەی نایەوێت بێتە ژێر ئەم ئاڵایەوە با لێرە بڕوات” مەبەستی ئەردۆگان کوردە.. سێبەرەکەی خۆشی لێبووە بە کورد.
زەڕافە ملدرێژەکەی سوریاش (بەشار ئەسەد)ی دیکتاتۆر هەر هەمان شەکری شکاند و وتی:”شتێک نییە لە سوریادا، کە ناوی کێشەی کورد بێت. بە هۆیەکی ساکارەوە، کورد هەیە لەگەڵ مێژوودا لە سوریادا دەژین.. بەڵام ئەو کۆمەڵانەی کە بۆ باکوور هاتوون، تەنیا لە سەدەی رابردوودا هاتوون. بە هۆی سەرکوتکردنیان لە لایەن تورکیاوە. وەکو میوان وەریانمان گرت”. ئێمە لە نووسینێکماندا، لەژێر ناوی (کۆڵەواریی بەشار ئەسەد و قەوچەقەوچەکانی) کە لە رۆژی (١١/ ئادار/٢٠٢٠) دا، بڵاومان کردەوە، بە کورتی وەڵامی ناماقوڵییەکانی (بەشار ئەسەد) مان داوەتەوە.
پارتی کرێکارانی کوردستانیش، نزیکەی (٤٢) ساڵە لە شۆڕشدان، نزیکەی (٤٢) هەزار جوانترین و ئازاترین کوڕان و کچانی کوردیان بە شەهیدکردن دا، تا ئێستا نەیانتووانیوە (٤٢) مەتر لە خاکی باکووری کوردستان، لە تورکیای داگیرکەر رزگار بکەن.. تا ئێستا نەیانتوانیوە، لۆبییەکی سیاسی و دیپلۆماتی بەهێزی کورد، لە وڵاتانی ئەوروپادا پێکبهێنن، کە بتوانن کاریگەریان لەسەر پەرلەمان و حکومەتەکانی ئەوروپا هەبێت، تا پشتگیری لە شۆڕش و خەبات و لە رزگاریکردنی کوردستانی داگیرکراو و لە مافە زەوتکراوەکانی گەلی کوردمان بکەن.
(پەکەکە) لە پێشا دروشمیان رزگارکردنی کوردستانی گەورە بوو، بەڵام لە ئێستادا لەو دروشمە پەشیمان بوونەتەوە و باسی دەوڵەتی کوردستانیش ناکەن. داواکانیان لە چەند مافێکی سادە و لە ئازادکردنی (هاپۆ) دا چڕکردوونەتەوە.. باس لە برایەتی تورک و کورد دەکەن و جیابوونەوە لە تورکیا رەتدەکەنەوە.. ئەمەش سازش کردن و خۆبەدەستەوەدان و بە تورکیا بوونە.. جۆرێکیشە لە کويلایەتی ئارەزوومەندانە.
لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە ئەو راستییەش بڵێین، کە گەریلاکانی پەکەکە، هەڵویستی نەتەوەییان هەبووە و هەیە.. ئامادەی بەرگریکردن بوونە، لە هەموو بەشەکانی تری کوردستان. لە کەرکووک و مەخموور و شەنگاردا، قارەمانانە بەرگرییان لە خوشک و برایانی کوردیان کرد.
گەر کوردی کەماڵیزم و تۆرانیلیزم و ئیخـوانلیزم، لە هەڵبژاردنەکانی تورکیادا، دەنگیان بە پارتی ناداد و ناگەشکردن نەدایە، نەیان دەتوانی ببن بە کیتلەی زۆرینەی پەرلەمانی تورکیا و نەیان دەتوانی کە حکومەتێکی قورخکردوو پێكبهێنن، لە ئێستادا بە زۆرینەی دەنگەکانی ئەندامەکانی پارتەکەی ئەردۆگان، هەموو ئەو بڕیار و یاسایانە لە پەرلمانی تورکیادا تێدەپەڕێنن، کە لە بەرژەوەندی پارتەکەیان و لە بەرژەوەندی ئەردۆگان دان.
پێویستە ئێمەی کورد بە خۆماندا بچێتەوە و دۆست و دوژمنانی خۆمان لێک بکەینەوە. پێویستە ئەو راستییەش بزانین، کە هەرگیز دوژمنانمان، داگیرکەرانی کوردستانمان، نابن بە دۆستمان.. نابێت بە زمانی لووس و بە زەردەخەنەی ژەهراویان بڕوا بکەین. پێویستە لە لایەن دڵسۆزانی گەلەکەمانەوە، شتراتیژییەتێکی یەکگرتووی نەتەوەیی کورد دابڕێژن.. پێویستە دڵسۆزانی گەلەکەمان، لە نۆکەرانی بێگانە جیابکەینەوە.

پێویستە نەترسین، نەفـرەت لە جاشەکان و لە ناپاکان و لە کوردستان فرۆشان و لە نۆکەرانی تورکیا و ئێران و عێراق و سوریا بکەین کە داگیرکەرانی کوردستانن. رۆژانەش بە هەزاران تف و نەفرەت لە ( دیاب ئاغاکان) و لە (حەسەن خەیرییەکان)ی باشووری کوردستان بکەین.

رەزا شوان
نەرویج: ٢٢/ مای/ ٢٠٢٠

———————————————————————————

(*) تا رادەیەک سوود لەم سەرچاوانە وەرگرتوون:
١ـ دیاب ئاغای دەرسیمی، نموونەی کوردی دەربار و رەنج بە باچوو.
ئامادەکردن وەرگـێڕانی: بەکـر شـوانی.
٢ـ إعادة بناء التأریخ وصیاغـتە وفق مفاهیم جدیدە “الکمالیزمیة وکورد ترکیا نموذجا”
سایتی: دارکـا مـازی.
٣ـ حەسەن خەیـری لە باشـوورە..! نووسینی: محـەمـەد بـەرزی.
٤ـ من هو دکتور مدحت سنجار؟ سایتی: خـبر. ٢٤.
٥ـ سەرکەوتنی کۆنگرەی هەدەپە و گاڵاتاسرای، شکستی کوردان.
سایتی: دارکا مازی.
٦ـ حەسەن خەیری خائن. تقي الدین ئاکرەیی.




ئەدەبی تازەی منداڵان لە فەرەنسا سەریهەڵدا … رەزا شوان

لە سەدەکانی (سیانزەمین و چواردەمین) دا، لە هەموو جیهاندا، ناوەڕۆکی ئەو بابەتە ئەدەبییانەی، کە پێشکەش بە منداڵان دەکران، بریتیبوون لە: فێرکردن، لە ئامۆژگاری وشک، لە خوو و رەوشتی باش، لە رەفتاری پەسەند، لە چاکە کردن، لە تەمێ کردن، لە پێبەندبوون بە داب و نەریت و بەها کۆمەڵایەتییەکان، لە رێنمایی ئاینی، لە گوێدێری، لە شاسواری و ئازایەتی و لە پاڵەوانێتی.
ئەدەبی منداڵان لە سەردەمی تازەدا، وەکو ئەدەبێکی سەربەخۆی تایبەت بە منداڵان، لە (سەدەی حەڤدەمین) دا، بۆ یەکەمین جار، بەر لە هەموو وڵاتانی جیهان، بە شێوەیەکی فەرمی، لە وڵاتی فەرەنسادا سەریهەڵدا و گەشەی کرد و بەرەو پێشەوە هەنگاوی نا.
ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دەستپێشکەری چەند نووسەرێکی ناسراوی فەرەنسی، کە خۆیان لە بواری نووسین بۆ منداڵان تاقیکردەوە. لەو سەردەمەدا، نووسین بۆ منداڵان شوورەیی و شەرمەزاری بوو، بۆیە نووسەرە ناسراو و بە تواناکان، روویان لە بواری نووسین بۆ منداڵان ناکرد، لە ترسی ئەوەی کە ناوبانگیان نەزڕێ و پایەی ئەدەبییان نەیاتە خوارەوە و رەخنەیان لێنەگرن و خەڵکیش توانج و پلاری ناشیرینیان لێنەگرن.
یەکەمین نووسەری ریچکەشکێنی فەرەنسی، شاعیر و چیرۆکنووسی بە توانا و بە ناوبانگ (چارلـز پیـرۆ: ١٦٢٨ـ ١٧٠٣) بوو.. کە لە ساڵی (١٦٩٧) دا، یەکەمین کۆمەڵە چیرۆکی بۆ منداڵان نووسی، لە پەرتووکێکدا، لەژێر ناوی (چیرۆکەکانی دایکە قازم) دا، چاپیکرد و بڵاوی کردەوە.. بەڵام (چارلز پیرۆ) هـێشتا ترسی لە ناوزڕاندن و لە هاتنە خوارەوەی پایەی ئەدەبی و لە رەخنە و لە لۆمەی خەڵکی مابوو.. بۆیە ناوی خۆی لەسەر پەرتووکەکەی نەنووسی، وەکو نووسەر ناوی کوڕە بچکۆلەکەی (پیرۆ دار مانکور) ی لەسەر پەرتووکەکەی نووسی.. بەڵام لە دوای مردنی، دەقی پاکنووسە ئۆرجیناڵییەکەی پەرتووکی (چیرۆکەکانی دایکە قازم) یان دۆزییەوە، کە بەدەستخەتی خودی چارلز پیرۆ نووسراوە و ناو و نازناوی خۆشی لەسەر نووسیوە.
لە چیرۆکە خۆش و بڵاوەکانی ئەم کۆمەڵە چیرۆکە (جوانە نووستووەکە، ساندرێلا یا (پێڵاوە شووشەییەکەی ساندرێلا)، ریش شینەکە، کڵاوسوور (ئەم چیرۆکە لە کوردی دا بووە بە کۆڵوانە سوور)، پشیلەی چەکمە لەپێ، پەنجە باڵا، … چەندین چیرۆکی تر.
زۆربەی پاڵەوانەکانی ئەم کۆمەڵە چیرۆکە، خەیاڵی و ئەفسانەیین، پێشتریش بەشێکی زۆری ئەم چیرۆک و هەقایەتانە، لەسەر زاری خەڵکیدا بوون.. بەڵام چارلز پیرۆ بە خۆرسکی، بە زمانێکی شیرین و پاراو، بە شێوازێکی هونەری و ئەدەبی ناسک و سووک و ئاسان بۆ منداڵان دایڕشتوون.. منداڵان و گەورەکانیش چێژ و خۆشییەکی زۆریان لە خوێندنەوەی ئەم چیرۆکانەی چارلز وەردەگرتن.. تا ئەو کاتە لە دەرەوەی پەرتووکەکانی خوێندنەوەی قوتابخانەدا، هیچ پەرتووکێکی تر نەبوون، کە منداڵان بیانخوێننەوە.. بۆیە پەرتووکی (چیرۆکەکانی دایکە قازم) بە یەکەمین پەرتووکی چاپکراوی ئەدەبی بۆ منداڵان دادەنرێت.. لە ماوەیەکی زۆر کورتدا، ئەم پەرتووکەیان، وەرگێڕا بۆ سەر زۆربەی زمانەکانی گەلانی ئەوروپا و بە هەزاران دانەیان لێ چاپکرد و بڵاویان کردەوە.. ناوبانگێکی زۆری دەرکرد.
لەم چیرۆکانەی چارلز پیرۆدا، خەیاڵ زاڵە و پانتاییەکی فراوانی گرتۆتەوە، چیرۆکەکانی ململانێن، لە نێوان چاکە و خراپەدا، لە نێوان شەڕ و ئاشتی دا.. چارلـز پیرۆ بە گشتی بۆ منداڵانی نووسیون، واتە رەچاوی قۆناغەکانی منداڵی و جیاوازیەکانی تاکی منداڵانی نەکردوون، ئامانجی چارلـز ئەوە بووە، کە خۆشی و شادی بخاتە دڵی منداڵانەوە.
ناوبانگ دەرکردنی پەرتووکی (چیرۆکەکانی دایکە قازم) بوو بە هاندەر بۆ چارلز پیرۆ، بۆ ئەوەی کە کۆمەڵەی دووەمی چیرۆکەکانی بنووسێت، کە لەژێر ناوی (چیرۆک و هەقایەتەکانی رابردوو) دا، هەر لە ساڵی (١٦٩٧) دا، چاپیکرد و بڵاوی کردەوە. بەڵام لەسەر ئەم پەرتووکەیدا، وەکو نووسەر، ناو و نازناوی تەوای خۆی دانا.. لە چیرۆکە خۆشەکانی ئەم پەرتووکەی: ئەڵماس و بۆق، کەوڵی گوێدرێژ یا (شازادە هەڵهاتووەکە)، جنۆکە، گورگ، ریکی کاکۆڵدار، ویدۆی دەم بە پێکەنین،.. چەندین چیرۆکی تر.
بێجگە لە چیرۆک، شارلز پیرۆ، کۆمەڵێک هۆنراوەی شیرینیشی بۆ منداڵان نووسی.
لە دوای مردنی چارلـز، تا ماوەیەکی درێژ، هیچ نووسەرێکی تری فەرەنسی، چیرۆکی خەیاڵئامێزیان بۆ منداڵان نەنووسین.. بێجگە لەو هەوڵانەی کە هەندێ لە ژنان دایان.
چیرۆکنووس، خاتوو (لیبرتس) کۆمەڵێک چیرۆکی بۆ منداڵان نووسی، گرنگترینیان (گەنجینەی منداڵان)ە. کۆمەڵێک ژنانی نووسەریش پێکەوە و بە هاوکاری، کۆمەڵێکی زۆری چیرۆک و نەزیلە و هەقایەتی فۆلکلۆری و ئەفسانەیی و میللییان کۆکردنەوە، لەژێر ناوی (کۆمەڵەی جنۆکەکان) دا، لە (٤١) بەرگدا بڵاویان کردەوە.
بڵاوبوونەوەی ئەو دوو پەرتووکەی چارلز پیرۆ مژدە و راگەیاندنی لەدایکبوونی ئەدەبی منداڵان بوو، چونکە تا ئەو کاتە لە جیهاندا ئەدەبێک نەبوو بە ناوی ئەدەبی منداڵانەوە. ئەم دوو پەرتووکەی چارلز پیرۆ، کارتێکردنێکی زۆریان لەسەر نووسین بۆ منداڵان لە ئەوروپادا هەبوو.. گەلێ لە نووسەرانی وڵاتانی ئەوروپا، چاویان لە چارلز پیرۆ کرد و ئەوانیش کەوتنە گەڕان و کۆکردنەوەی چیرۆک و هەقایەتە میللی و ئەفسانەییەکانی گەلەکانیان. لەوانەش (برایانی گریـم) لە ئەڵمانیا، (پێتەر ئاسبیورسن و یۆرگن مۆ) لە نەرویج.. چەندین نووسەری تریش.
شایانی باسیشە داهێنانی (ئامێری چاپکردن) گرنگترین و سەرەکیترین رۆڵی هەبووە لە چاپکردن و لە بلاوبوونەوەی پەرتووک دا.. بە هۆی ئامێری چاپکردنەوە، نووسەران نووسینەکانیان چاپکرد و بڵاویان کردەوە. دەتوانین بڵێین، بە داهێنانی ئامێری چاپکردن شۆڕشێکی رۆشنبیری و ئەدەبی لە ئەورۆپا و لە جیهاندا سەری هەڵدا.
نووسین بۆ منداڵان لە فەرەنسادا، تا سەدەی (هەژدەمین) هـێشتا بە تەواوی رەگ و ریشەی دانەکوتابوو.. تا فەیلەسوف و مامۆستای بەناوبانگی پەروەردەی فەرەنسی
(جان جاک رۆسۆ: ١٧١٢ـ ١٧٧٨)، رۆسۆی خاوەنی تیۆری (پەروەردەی سروشتی) لە رێی بیر و بۆچوون و زانیارییەکانی دەربارەی فێرکردن و پەروەردەکردنی منداڵان، کە لە ساڵی (١٧٦٢) دا، لە پەرتووکە بە ناوبانگەکەیدا (ئیمیل) بڵاوی کردوونەتەوە، رۆسۆ دەڵێت:” پێویستە منداڵان لە باوەشی سروشتدا پەروەردە بکرێن، هەموو جۆرە سەربەستییەکیان بۆ دابین بکرێن..” جان جاک رۆسۆ، شۆڕشێکی گەورەی لە بواری پەروەردەکردنی منداڵان دا پەرپاکرد.. سەرەڕای ئەوەی کە رەخنەیەکی زۆریان لە تێۆر و لە بیر و بۆچوونەکانی جان جاک رۆسۆ گرت.. بەڵام تیۆر و بۆچوونەکانی بوون بە بیرۆکەیەکی باش و بە رێبازێکی سەرکەوتوو، بۆ پەروەردەکاران و مامۆستایان و بۆ نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵان.
گەورەترین و بە ناوبانگترین نووسەری فەرەنسی و جیهانی، لە بواری نووسین بۆ منداڵان دا، کەڵە شاعیری گەورە (جان دی لافۆنتین: ١٦٢١ـ ١٦٩٥) ە. کە لە جیهاندا بە (میری چیرۆکەشیعر و مەتەڵ و ئەفسانە بۆ منداڵان) ناسراوە.. لافۆنتین سەرجەم (٢٤٣) چیرۆکەشیعری بۆ منداڵان نووسیوە.. لە (١٢) پەرتووکدا چاپی کردوون و بڵاوکراونەتەوە.. لافۆنتین نایشارێتەوە کە سوودی لە (ئەفسانەکانی ئێسوپ) ی یۆنانی و لە چیرۆکەکانی (کلیلە و دیمنە)ی نووسەری هیندی (بەیـدەبا) وەرگرتوون.
میری شاعیرانی ئەدەبی عەرەبیش (ئەحمەد شەوقی) کە (بە رەچەڵەک کوردە و باوکی خەڵکی سلێمانییە) لە باشووری کوردستان. زۆر سەرسام و هۆگری چیرۆکەشیعرەکانی لافۆنتین بۆ منداڵان ببوو، کارتێکردنیان لەسەر چیرۆکەشیعرەکانی دا هەیە.. شەوقی کۆمەڵێک لە چیرۆکە شیعرەکانی لە چیرۆکەکە شیعرەکانی (لافۆنتین) ەوە وەرگرتوون. بە زمانی عەرەبی هەر بە چیرۆکەشیعرەوە، بۆ منداڵانی عەرەبی داڕشتوون. نووسەری روسیش (ئیـڤان کرایلۆڤ) و نووسەری پۆڵەندیش (ئیگناسی کراسیسکی) سەرسامی چیرۆکەشیعرەکانی لاڤۆنتین بوون و سوودیان لە چیرۆکە ئەفسانەییەکانی وەرگرتوون.
لە شاعیرانی کوردیشمان، پیرەمێردی نەمر و فایق بێکەس و هەژار موکریانی، چەند چیرۆکەشیعرێکی (لافۆنتین) یان وەرگرتوون، دەشێش لە ئەحمەد شەوقی یەوە وەریان گرتووبن.. بەڵام ئەو سێ شاعیرەمان ئەو چیرۆکەشیعرانەیان، بۆ منداڵانی کوردمان بە زمان و بە شێوازێکی هێندە شیرینی کوردی، بە چێژێکی کوردی ئەوتۆ دایان رشتوون، کە زۆر لە دەقەکانی لافۆنتین و لەوانەی ئەحمەد شەوقیش زۆر خۆشتر و بە چێژترن. لەوانەش (رێوی و کەڵەشێر، قەلەباچکە و باخەوان: پیرەمێرد)، (دوو پشیلە و سەلکە پەنيرێک، جووتێ مراوی کیسەڵێک: فایـق بێکەس)، (کۆبوونەوەی مشکان: هـەژار).

زۆر لە خوێنەران چیرۆکەشیعرەکەی پیرەمێرد (رێوی و کەڵەشێر) یان لەبیرچۆتەوە، یا نایزانن، بۆیە بە پێویستم زانی کە لێرەدا بینووسمەوە، تا بۆ منداڵەکانیان بیخوێننەوە:
رۆژێ مـــام رێـوی دەهـــات
دەم بـە وێــرد و ســـەڵەوات
دوایـی دەیـــوت بـە ئـــــاواز
لـەعـنەتی خـوا لـە فـێـڵـبــاز
دنـیــا هـێـنـدەی پـێ نــــاوێ
هــــەژارێ بـخـەیـتـــە داوێ
عـومـرێـــکـە دێــت و دەڕوا
وا چــاکە روو بکـەیـنە خـوا
ئــاخ رۆژێ بـەیــــانــی زوو
گوێم لە دەنگی بانگ دەبـوو
خـــۆزگە بـۆ کـەڵـەشــــێـرێ
بـەیـــانـیان بانـگ بـدێـــــرێ
نـاردی بـۆ لای کـەڵـەشـــێـر
دانـی بـۆ دەڕژێــــنـم تـــــێـر
ئـەو بـێ بـانـگــــم بـۆ بـــــدا
مـن دەبـمــە پـیــــاوی خــودا
کـەڵـەشــێـر بـە راســـپـێـری
وتـی بــەم فـێـــــڵـە فــــێـری
بــەڵام بـــاب و بـاپـیـرمــــان
ئـەوی خـسـتـۆتە بـیـرمــــان
رێـــوی بـە فـێــڵ نـاوەسـتـێ
مـەگــەر تـەڵـە پـێی بەســتێ
بۆ یەکەمین جاریش لە فەرەنسا و لە هەموو جیهاندا، لە لایەن نووسەرێکی گەورەی تری فەرەنسییەوە، کە بە نازناوی (هاوڕێی منداڵان) خۆی ناساندووە، لەساڵی (١٧٤٦ ـ ١٧٩١) یەکەمین رۆژنامەی لەژێر ناوی (هـاوڕێی منداڵان) دا بۆ منداڵان دەرکرد. واتە هەر بە نازناوەکەی خۆیەوە دەری کرد.. سەرنووسەری ئەم رۆژنامەیە (هاوڕێی منداڵان)، بە زمانێکی شیرین و ناسک و ئاسان، بابەتەکانی نووسینەکانی دەنووسین. ئەم رۆژنامەیە سوود و خۆشی و چێژێکی زۆری بە منداڵان دەبەخشین.. لە هەمان کاتیشدا، تەوژمێکی باشیشی بە گەشەکردن و بە پێشکەوتنی (ئەدەبی منداڵان) لە فەرەنسادا بەخشی.
نووسەر و رۆژهەڵاتناسی فەرەنسی بەناوبانگیش (ئەنتـوان گالان)، لە نێوان ساڵانی (١٧٠٤ـ ١٧١٦) دا، چیرۆکەکانی (هەزار و یەک شەو) بە عەرەبی (الف لیلە ولیلە) ئەنتوان لە زمانی عەربییەوە وەرگێڕان بۆ سەر زمانی فەرەنسی و لە (١٢) بەرگـدا چاپیکرد و بڵاوی کردنەوە.. وەرگێڕانی (هەزار و یەک شەو) بووە هۆی ناوبانگ دەرکردنی ئەنتوان گالان و دەستخۆشیش لە فەرەنسا کرا.. هەر لەم دەقە وەرگێڕانە فەرەنسییەوە، (هەزار و یەک شەو) یان، بۆ سەر چەندین زمانی تری گەلان وەرگێڕان.
ئەنتوان گالان بێجگە لە (هەزار و یەک شەو) کۆمەڵێکیش لە هەقایەت و ئەفسانەکانی هیندی، لە نووسینی نووسەری بە ناوبانگ (بەیدەبا) وەرگێڕایە سەر زمانی فەرەنسی.
(ئەنتوان دو سانت ئێکسۆپیری:١٩٠٠ـ ١٩٤٤) نووسەر و فـڕۆکەوانێکی جەنگی بوو لە هێزی ئاسمانی فەرەنسادا، چەند چیرۆکێکی خۆشی و بە ناوبانگی بۆ منداڵان نووسی لەوانەش چیرۆکی (شازادە بچکۆلەکە) کە بە شاکارێک و بە یەکێک لە چیرۆکە هەرە بەناوبانگەکانی جیهانی بۆ منداڵان دادەنرێت.. ئەم چیرۆکە وەریان گێڕاوە بۆ سەر (٢٧٠) زمانی جیاوازی گەلان و (٧٥) ملێون دانە لەم پەرتووکە لە جیهاندا، لێی فرۆشراوە.. بێجگە لەم چیرۆکە، ئەنتوان ئیکسۆپیری، چەند چیرۆکێکی تریشی بۆ منداڵان نووسی، لەوانەش (زەویی پیاوان) و (فـڕۆکەوانی جەنگ).
ئەنتوان ئیکسۆپیری، لە کارێکی فڕۆکەوانیدا، بە فڕۆکەکەیەوە کەوتە ناو دەریا، لە دوای چل و چوار ساڵ، لە (١٩٨٨) دا، لە رۆخی مارسیلیا، تەرمەکەی دۆزرایەوە.
(جـۆن ڤـێرنا: ١٨٢٨ـ ١٩٠٩) نووسەرێکی ناسراوی تری فەرەنسییە، کۆمەڵێک چیرۆکی خەیاڵی زانستی بۆ منداڵان نووسیون، لەوانەش: (لە زەوییەوە بۆ ئاسمان)، (گەڕان بە دوای جیهان لە هەشت رۆژدا)، (بیست هەزار فەرسەخ لەژێر زەوییەوە).

رەزا شوان
نەرویج: ١٧/مای/ ٢٠٢٠




گۆرانییەکانی دایکانی کورد بۆ هەڵپەڕاندنی منداڵەکانیان … رەزا شوان

گۆرانییە خۆشەکانی دایکانی کوردمان، لەگەڵ هەڵپەڕاندنی جگەرگۆشەکانیاندا، کە لە کوردەواریدا بە “ئیش ئیش”یش ناودەبرێت. ئەو گۆرانییانەن کە دایکان یا داپیرەکان یا خوشکان یا ژنانی تر، لەگەڵ هەڵپەڕاندنی منداڵەکانیاندا، یا کچەزاکان و کوڕەزاکانیاندا، لەگەڵ یاری و ختووکەدانیاندا، بە زۆریش منداڵانی تەمەن یەک ساڵان بۆ دوو ساڵان، بە دەنگێکی ناسکی پڕ لە سۆز، بە ئاوازێکی شیرین، بە رتمێکی خێرا، بە روویەکی خۆش و بە زەردەخەنەوە، بۆ منداڵە چاوگەشەکانیان دەیانڵێن.. بۆ ئەوەی بیان خافڵێنن و خۆشی و شادیش بخەنە دڵە قنجەکانیانەوە، یا کە دەگرین، بەو گۆرانییانە ژیریان دەکەنەوە.. لە هەمان کاتیشدا، هانیان دەدەن بۆ جووڵەکردن و چالاکی نواندن.
گۆرانییە کوردییەکانی هەڵپەڕاندنی منداڵان، کە تایبەتن بە منداڵان، بەشێکە لە “لای لایـە”ی دایکان، بەشێکە لە فۆلکلۆری کوردی، بەشێکی رەسەنیشە لە کەلەپوور و لە کولتووری نەتەوەیی کوردیمان.
مێژووی گۆرانییەکانی هەڵپەڕاندنی منداڵان لە کوردستان دا، بۆ سەردەمێکی زۆر کۆن، بۆ چەندین هەزار ساڵ پێش زاینی دەگەڕێنەوە. گەلی کوردمان لە دێر زەمانەوە خاوەنی بە سەدان گۆرانی هەڵپەڕاندنی منداڵان بووە. بەڵام بە هـۆی داگیرکردنی کوردستان و دەربەدەرکردن و راگواستنەوە و وێرانکردنی کوردستان و نەهامەتییەکانی گەلەکەمان، کە داگیرکەرانی رەگەزپەرست و دڕندە بە سەریان هێناین.. بەشی هەرە زۆری ئەو گۆرانییانەمان لەبیرچوونەوە و لەناوچوون.. لەگەڵ ئەوەشدا، تا ئەمڕۆش، لە هەموو ناوچەکانی کوردستان دا، بە دیالێکتەکانی زمانی شیرینی کوردیمان، بە دەیان گۆرانی رەسەنی هەڵپەڕاندنی منداڵانمان هەیە، بە تایبەتیش لە رۆژهەڵاتی کوردستان دا.. زۆر
پێویستە کە لەسەر زاری دایکانی کوردمانەوە، لە ناوچە جیاوازە کوردستان دا، وەریان بگرین و بیان نووسینەوە.. هەر بە دەنگی دایکانیشمان، بە ڤیدیۆ و لەسەر سیدی و میمۆری تۆماریان بکەین و بە ئەرشیفیان بکەین، هەروەها لە پەرتووکێک یا زیاتردا، چاپیان بکەین و بڵاویان بکەینەوە، تا بکەونە بەردەستی خوێنەران و دایکانی نەوەی نوێمان.. بۆ ئەوەی لەبیرچوونەوە و لەناوچوونيش رزگاریان بکەین.. چونکە ئەم گۆرانییانەمان سامانێکی فۆلکلۆری نەتەوەییمانە.

ئەم کارەش بە کەسێک و بە دوو کەس ناکرێت.. من پێم وایە، ئەنیستیتۆی کەلەپووری کوردیمان لە شاری سلێمانی، بە هاوکاری لقەکانی تریان، لە شارەکانی کوردستان دا، دەتوانن بە شێوازێکی ئەکادیمی، بە پلان و بەرنامەداڕێژراوی ئەم کارە ئەنجام بدەن. لە میانەی گەڕانی مەیدانی، بۆ زۆربەی ناوچەکانی کوردستان، گۆرانییە کوردییەکانمان بۆ هەڵپەڕاندنی منداڵان، بە هەموو دیالێکتەکانی زمانی کوردیمان کۆبکەنەوە.. خۆزگەی ئەوەش دەخوازم، کە چەند قوتابییەکی خوێندنی باڵای زمان و ئەدەبیاتی کوردیمان، لە زانکۆکانی کوردستان دا، ماستەرنامە و دکتۆرانامە، توێژینەوە و لێکۆڵینەوە، لەسەر ئەم گۆرانییە فۆلکلۆرییانەمان بۆ منداڵان بنووسن و بڕوانامەی باڵای لێوەربگرن.
گۆرانی یەکەمین هونەرە کە مرۆڤ لە کۆنەوە تا ئەمڕۆ هۆگری بووە. لە رێی گۆرانیی ئاوازدارەوە، گوزارشتی لە دڵخۆشی و لە هیواکانی و لە خۆشەویستی و خۆشییەکانی، یا لە دڵتەنگی و لە کەسەر و بێزاری و ناخۆشییەکانی ژیانی خۆی کردوون و دەکات.

هەر لە کۆنیشەوە، لە ئاهەنگ و شایی (حەوت شەو و حەوت رۆژە) ی کوردەواریدا، گۆرانی و هەڵپەڕکێ هاوشانی یەکتریبوونە، تا ئەمڕۆش شایەر و گۆرانبێژانی میللی کوردمان، بە گۆرانی و بە چەپڵەلێدان، لە شاییدا هەڵپەڕکێکەران هەڵـدەپەڕێنن.
گۆرانی یەکەمین شێوەی هونەرییە کە منداڵان لە باوەشی دایکانیاندا، گوێیان لێی دەبێت و رووبەڕوویان دەبێتەوە.. چـێژ و خۆشی و شادی و ئاسوودەییان پێ دەبەخشێت.

گۆرانییەکانی هەڵپەڕاندنی منداڵان، لە رووخساردا، بریتین لە کۆپلەیەک هۆنراوە، یا زیاتر لە کۆپلەیەک، یا لە کورتە هۆنراوەیەکی کێش و سەرواداری سادە و سووک و ئاسان، کە بە ئاسانی بە دەنگ و ئاوازەوە دەوترێت.. هەر لە کۆنیشەوە گۆرانی و ئاواز پێکەوە گرێ دراون.. گۆرانی و ئاوازی گۆرانییەکانی منداڵان، نموونەی ئەم راستییەن.
لە ناوەڕۆکیشدا، وشەکانی هۆنراوەکانی گۆرانییەکانی هەڵپەڕاندن، گوزارشتن لە سۆز و لە خۆشەویستی دایکانی دلۆڤان بۆ منداڵەکانیان.. وشەکانی هۆنراوەکانی گۆرانییەکانی هەڵپەڕاندنی منداڵان، سادەن و هیچ مەبەستێکی شاراوەیان لەخۆنەگرتوون، بۆ خۆشی و دڵخۆشی و ئاسوودەیی منداڵان دانراون.. هەندێ لە هۆنراوەکانی ئەم گۆرانییانە، لە شیوازێکی چەڤەنگی و گاڵتەوگەپ دان.. تەنیا بۆ خۆشی و بۆ زەردەخەنە و بۆ پێکەنین دانراون.. هەندێکی تر لە هۆنراوەکانی گۆرانییەکانی هەڵپەڕاندنی منداڵان، ناوەڕۆکی هۆنراوکان، هیچ پەیوەندییەکیان بە خودی منداڵانەوە نییە.. دایکان بە مەبەستەوە ئەو گۆرانیانەیان داناون و وتوویانن، توانج و پلاریان لە کەسانێک گرتووبن، یا دەیگرن. دەشێش تەنیا بۆ بزە و پێکەنین وتوویانن، مەبەستیان هەست بریندارکردن نەبووە.
بەڵام دایکان بە زۆری لەم گۆرانییانەیاندا، ستایشی منداڵەکانیان دەکەن و بە شان و باڵیاندا هەڵدەدەن.. هیوای داهاتوویەکی بەرز و گەشیان بۆ دەخوازن.. هیوای ئەوەش دەخوازن، کە مرازیان بێتەدی و منداڵەکانیان گەورەبن.. بە خەیاڵی خۆیان، گەر بژین و بمێنن، ژن بۆكوڕەکانیان دەخوازن و کچەکانیشیان بە شوو دەدەن.. بووکی ناوازە و جوان بۆ کوڕەکانیان و زاوای باشيش بۆ کچەکانیان هەڵدەبژێرن.
دایکان بزانن یا نەزانن، ئەو گۆرانییە کوردییە تایبەتییانەی، کە لەگەڵ هەڵپەڕاندنی منداڵەکانیاندا دەیانڵێن.. گەرچی هۆنراوەکانیان، وەکو دڵپاکی منداڵان، سادە و ساکار و وشە ئاسانن، بەڵام واتای جوان و سوود و ئامانج و بەهای رۆشنبیری و کۆمەڵایەتیان لەخۆگرتوون.. دەروونناسانی منداڵان و پەروەردەکاران، چەختیان لەسەر سوودی پەروەردەیی و رۆشنبیری و زمانی و دەروونی و هۆشی و جەستەیی، ئەم گۆرانییە فۆلکلۆرییانە، بە دەنگی دایکان بۆ منداڵان کردوون.

گەرچی منداڵان، لە واتای وشەکانی گۆرانییەکان تێناگەن، بەڵام بە دووبارە کردنەوەیان، ئەو وشانە و دەنگ و ئاوازەکانی دایکانیان، لە هۆشیاندا جێگیردەبن و پێیان ئاشنادەبن.
فێری وشە و قسەش دەبن. جووڵە و چالاکیشیان زیاتر دەبن.. ئەم گۆرانییانە، پەیوەندی نێوان دایکان و منداڵان، خۆشتر و شیرینتر و بەهێزتر دەکەن.. منداڵان هەست بەوە دەکەن، کە دایکانیان خۆشیان دەوێن و لەبیریان نەکردوون و بایەخیان پێ دەدەن.

کچان هەر لە منداڵییەوە، کە گوێیان لەم گۆرانیانەی دایکانیان یا داپیرەکانیان دەبێت. لێیانەوە وەریان دەگرن و فێریان دەبن.. زۆر جار کە بووکەڵەکانیان هەڵدەپەڕێنن.. ئەم گۆرانییانەیان بۆ دەڵێن.. کە گەورەشبن و بوون بە دایکان، ئەوانیش ئەو گۆرانییانە بۆ منداڵەکانیان دەڵێن.. بەم شێوەیە گۆرانییەکانی هەڵپەڕاندنی منداڵان، لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دواترمان دەگۆازرێنەوە.
گۆرانییەکانی هەڵپەڕاندنی منداڵان سێ جۆرن.. هەیان بە تایبەت بۆ هەڵپەڕاندنی کچان دەوترێن.. هەیانە بە تایبەتی بۆ هەڵپەڕاندنی کوڕان دەوترێن.. هەشیانە بۆ کچان و بۆ کوڕانیش دەوترێن.. بە داخەوە کە تا ئەمڕۆش، نەک تەنیا لە ناو کۆمەڵگای کوردی دا، بەڵکو لەناو هەرە زۆری کۆمەڵگاکانی تری جیهانیشدا، ئەو ئەقڵیەتە کۆنەپەرستی و پیاوسالارییە كاڵ نەبۆتەوە و هەر ماوە، کە کوڕان لە کچان لە پێشترن و بە زیاتریان دەزانن.. ئەمە ستەم و نایەکسانی و نادادپەروەری و ناڕەوایە.
بەهای راستی و چێژ و خۆشی و شیرینی گۆرانییەکانی هەڵپەڕاندنی منداڵان، لە دەنگ و ئاوازی سروشتی ناسک و پـڕ لە سۆز و لە خۆشەویسی قووڵی دایکانی دڵسۆز و بەسۆزدا دەردەکەون.. راستییەکی هاشا هەڵنەگرە، کە هیچ دەنگ و ئاوازێکی تر، بە رادەی دەنگی دایکان، کارتێکرنیان لەسەر هەست و هۆش و دەروونی منداڵاندا نییە. ئەو چێژ و خۆشییەشی لێ وەرناگرن، وەک ئەوەی کە لە دەنگ و ئاوازی دایکانیان وریان دەگرن.. هەر لە بنەڕەتیشەوە، ئەم گۆرانییانە لە کانیاوی پڕ لە خۆشەویستی و سۆز و دڵسۆزی و دلۆڤانی، ناخی دەروونی دایکانەوە هەڵـقوڵاون.

ئەمانەی خوارەوە، چەند نموونەیەکن، لە دەیان لە گۆرانییەکانی دایکانی کوردمان بۆ هەڵپەڕاندنی جگەرگۆشەکانیان، بە چەند دایاڵێکتی زمانی شیرینی کوردیمان دانراون:
دایکێکی کوردمان لە (کرماشان) کوڕەکەی هەڵدەپەڕێنێت و ئەم گۆرانییەی بۆ دەڵێت:

هــەڵـپـــەڕ، هــەڵـپـــەڕ وە خـنـجـــۆ
وەبـــــــــار کـــــــــــۆڵـی بـریـنـجـــۆ
هــەڵـپـــەڕ، هــەڵـپـــەڕ هــــــەراتـی
وە کــــورە چـیـتـــو دیــــر هـــــاتـی
هــەڵـپـــەڕ، هــەڵـپـــەڕ وە نــــــازۆ
وە بــــــار پـونــــــــــــە و پـیـــــازۆ
دوو دایکی ترمان لە (دیواندەرە) و لە (سنە)، شاری سنەی پایتەختی هونەری رەسەنی کوردیمان لە کوردستان دا.. لەگەڵ ئەم گۆرانییەدا، کچە کۆرپەکانیان هەڵدەپەڕێنن:
خـــش خـــش خـــش خـــشــپـیـلانـە
کـچــــــمـان خـــــەڵـکـی گـەیــــلانـە
وەی وەی وەی وەی بـەڕێـــــــــــزە
کچـــمـان خـەڵــکـی تـەورێـــــــــــزە
لاو لاوە و ئـێـــــــسـک ســـــووکـە
کـچـــمـان خــەڵـکـی کـەرکـــــووکـە
بــەهـ بـەهـ بـەهـ بـەهـ چ جــــوانـە
کـچـــــمـان خـــــەڵـکـی تــــــــارانـە
چ جــــــــــوان و ورد و مــــــــــردە
کـچـــــــمـان جـــــوانـە و کــــــوردە
نموونەیەکی تر لە گۆرانییەکانی خۆشەکانی دایکانی کوردمان، کە لەگەڵ هەڵپەڕاندنی خوبچەگۆڵەکانیان دا، ئەم گۆرانییە فۆلکلۆرییەمان دەڵێنەوە:
ئـۆخــــەی ئـۆخــــەی ئـۆخـــــەیـلـێ
مـەجـنـــوونـە دۆســــتـی لـەیـــــــلێ
رێـحـــــــانـەی رووی دەر ئـــــــاوێ
دنـیــــــــام بــــەبـێ تــــــۆ نــــــاوێ
رێـحـــــــــانـەی دەســـــتـە چــــــنـێ
مـيـــــــــوانـی شـــــــــۆڕە ژنــــــــێ
نـیــــــنـی نـیــــــنـی نـیـــــــــــــنـەڵـە
هـەنـگـــــویـن و رۆن تـــــــێکــەڵـە
نـیـــــــنـای نـیـــــــنـای نـیـــــــنـاوێ
دەيـنــــــێـم لـەنـــــــاو کـــــــــەژاوێ
بـۆ کــــــوڕی حــــــاکـمـی رۆژئاوێ
دایکانی کوردمان لە ( ناوچەی گەرمیان) لە باشووری کوردستان دا، لە لەگەڵ ئەم گۆرانییەدا منداڵەکانیان هەڵدەپەڕێنن:
کـۆرپــەکەم هـەســـتـا لـە خــــــەوێ
گـۆشــــــــتـی کـەڵــــــــەبـابـی دەوێ
قــــــــەزات لـە مــــــــن و لـەوانـــە
شـــــــــەوان دەچــــــنـە کـــــولانـــە
بـە رۆژ دێـــــــــــــــنـە دەرگـــــانـــە
قــــــــەزات لـە مـــــــاڵ و مــــــەڕێ
مــــــــــەڕەکـە لـە دەورت گــــــەڕێ
قــــــــەزات لـە مـــــــاڵی گـــــــۆرێ
کــــوڕەکەم هـــەرگـيـز نـەتـــــــۆرێ
قـــــــەزات لـە مـــن لـە خـــــــــەنـە
لـە جـــووتـێ گـــــای بــەر بـنــــــــە
لـە پـيـــــــــــاوەکـەی دوو ژنـــــــــە
لـەوەی جـــــــــاشـی دووژمـنـــــــــە
دایکانێکی تری کوردمان هەر لە (دیوانـدەرە) و لە (سنە) لەرۆژهەڵاتی کوردستان، بەم گۆرانییە فۆلکلۆرییەمان، کوڕە منداڵە خەپانەکانیان دەلاوێننەوە و هەڵیان دەپەڕێنن:
خـەپــــــــە نـــــــــان و خـەپــــــە دۆ
خـەپــــــــە پــــڵاوي عـەنــــــبـەربـۆ
کــــــش کــــــش وە بـــــــــــاڵای تـۆ
تـۆپـــــــێ سووری کــــــــــەوای تـۆ
نـیـــــــنـی نـیــــــنـی نـیــــــــــگـەڵـە
هـەنـــگـويـن و رۆن تـێکــــــــــەڵـە
کـوڕەکـــــەم فـــێـری بـاخــــــــــەڵـە
قـــــــەزات لـە گـــــیـانـم کـەفــــــتـۆ
شــــــەو لـە بـاخــــــەڵا خـەفــــــتـۆ
ئــــــــــا وەرە بــــــــــــــــــــــــزانـم
کـــــــوڕە نــــاوت نــــــــــــــــازانـم
ئـازیـــــز قــــــەزات لـە گـیـــــــانـم
دایکێکی تر، بە شێوازێکی چەفەنگی و گاڵتەگەب، بۆ خۆشی و پێکەنین، بەم گۆرانییە کۆمیدییە، کوڕە منداڵەکەی هەڵدەپەڕێنێت.. ئەوەش لەناو کوردەواریدا باوە، گەر منداڵ جوانبێت، دایکی جوانییەکەی دەباتەوە سەر براکانی، واتە (خاڵۆکانی منداڵەکەی) گەر ناشیرینیش بێت دەیباتەوە سەر شووبـراکانی واتە (مامەکانی منداڵەکەی).. بەڵام لە راستیدا هیچ منداڵێک لە لای دایکان و باوکانیان ناشیرین نین. هەموو دایکان، هەموو منداڵەکانیان، لایان جوانن و بە دنیایان ناگۆڕنەوە:
لـە کــــــێ دەکــــــــا چــــــــاوەکـەی
لـە خـــــــــــــــــــــــاڵـۆ لاولاوەکـەی
لـە کــــــــێ دەکـــــا رەوشــــــــــتـی
لـە خــاڵـۆی شـــیـر لـە پـشــــــــتـی
لـە کـــــــێ دەکـــــا دوو شـــــــــانـی
لـە خـــــــــاڵـۆی لاو و جـــــــــوانـی
لـە کــــــێ دەکــــــا لــــــووتــەکــەی
لـە مــــــــــــــامـە نـابــــــووتـەکـەی
لـە کـــــــێ دەکـــــــــا تـەوێـــــــــڵـی
لـە مـــــامـەی گـــــــێـل و ێـــــــــڵـی
لـە کــــــێ دەكـــــا بـــــــــــــرۆکـەی
لـە مـــــــــــامـە جـــــــل دوورەکـەی
دایکان هیواخوازن کە بژین و بمێنن، نیاز و مرازەکایان بێنەدی.. کوڕەکانیان گەورە ببن و ژنیان بۆ بخوازن.. دەبینین دایکان کوڕە کۆرپەکانیان هەڵدەپەڕێنن و بۆ سەرنج راکێشانی کۆرپەکانیان بە لای خۆیاندا، بە ئاوازەوە ئەم گۆرانییە فۆلکلۆرییە کوردییە باوەیان بۆ دەڵێن.. ئەم گۆرانییەش، بەپێی دیالێکتە جیوازەکانی ناوچەکانی کوردستان، کەمێک جیاوازی هەیە. بەڵام بۆ لە هەموو دەقەکاندا دایکان بەڵێنی ئەوە بە کوڕەکانیان دەن و دەڵێن (حەوت ژنت بۆ دەخوازم) یا (حەوت ژنت بۆ دێنم)، گەرچی ئەمە بەڵێنێکی خەیاڵییە و دوورە لە راستییەوە.. دایکان خۆشیان ئەوە دەزانن کە (حەوت ژن) شتێکی مەحاڵه.. بە بۆچوونی من، لەبەر ئەوە دەڵێن (حەوت ژنت بۆ دێنـم)، چونکە هەفتەیەک حەوت رۆژە، دەشێ وشەی (هەفـتەش) هەر لە (حەوت) ەوە وەرگیرابێت.. دایک بە خەیاڵی خۆی، وایان داناوە، کە کوڕەکەی هەر رۆژێک لە رۆژەکانی هەفتەدا، لەگەڵ ژنێک لەو حەوت ژنە بژیت، یا هەر ژنەی سەرقاڵی کارێک بێت.. بەڵێنێکە هەر بۆ خۆشی دەیڵێن.. منداڵانی کۆرپە، نە دەزانن ژن چییە و نە دەزانن (حەوت ژن) چییە.. ئەم بەڵێنانەی دایکانیش، تەنها لە گۆرانییە فۆلکلۆرییە هەڵپەڕاندنەکانی منداڵانی کورد دا هەیە، مەگەر بە دەگمەن لە گۆرانییە فۆلکلۆریییەکانی نەتەوەکانی تردا هەبێت.
ئەمانەی خوارەوە، سێ نموونەن، لە گۆرانییە فۆلکلۆرییە کوردییەکانمان، کە دایکانی کوردمان لەگەڵ هەڵپەڕاندنی کۆرپەکانیان دا، بە ئاوازێکی سادە و شیرینەوە دەیانڵێن:
دەردت کـەفـتـــــــــێـە لـە هـــــــــازم
هـــــــــەفـت ژن ئـەڕات بـخــــــوازم
یـــــەکـێ بـەگــــلـەر بـەگـــی بـــــوو
یــــەکـێ هـوومـــای پــــەری بــــوو
یــــەکـێ دڕێ لـە گـــــــــــــــووشـێ
یــــەکـێ مـانـــگـا بـــــــــــــدووشـێ
یــــەکـێ نـــــــــــازار بــــــــــــــاوان
یــــەکـێ کـــــــــــــوورپــە لـە داوان
یــــەکـێ چـــەرمـی دەس ئــــەولـس
یــــەکـێ کـــــوور پـەتـــــــــک رس
هۆنراوەی هەمان گۆرانی، بە کەمێک جیاوازەوە، لە دیالێکتی (کرمانجی باشوور) دا، بەم شێوەیەیە وتراوە:
خــــــودا بــــــــــــــدات نـیـــــــــــازم
حــــــــەوت ژنـت بـۆ دەخـــــــــوازم
یــــەکـێ شـــۆخ و خــــان و مـــــان
یــــەکـێ خـــــــــەنـدەی لـە لـێــــوان
یــــەکـێ بـۆ مـــــــاچ و مــــــووچـێ
یــــەکێ بـۆ رێـگـــــەی کــــــووچـێ
یــــەکێ بـۆ ســــــەر سـەمــــــــاوەر
یــــەکـێ مـیــــــوان بـە رێــــــکــەر
یــــەکـێ جـــوانـتـر لـە گــــــەوهـەر
هەمان گۆرانی، بەڵام بە جیاوازییەکی زیاتر لەگەڵ دەقەکانی پێشتردا:
رۆڵــــــــە بـژیـــــــــــــم بـمـێـــــــنـم
حـــــەوت ژنــــــــانـت بـۆ دێــــــــنـم
یـەکـیــان کــــــوردی تـەمــــــــــاشـا
یـەکـیــان کـچـــــــێـكـی پــــــــــــاشـا
یـەکـیــان نـــەرمـی نـێــو نـــــوێـنـێ
یـەکـیــان نــــــــــــان بـتــــــەپـێــنـێ
یـەکـــــــێ ئـــــــاوت بـۆ بــــــــێــنـێ
یـەکـــــــێ چـێـشـــتـت بـۆ لـــــێــنـێ
یـەکــــــێ مـەشـــــــــــکـە بـژێــــنـێ
هەر هەمان گۆرانی فۆلکلۆری، سێ دەقی کەمێک جیاوازی تریشم لا هەیە، چونکە هەندێ لە دایکان، دەستکاری دەقە فۆلکلۆرییەکانی گۆرانییەکانی هەڵپەڕاندنیانی منداڵانیان کردوون.. وشەو دێڕیان لێ گۆڕیون یا لێیان لاداون، وشە و دێڕی تازەیان خستووتە جێیان.. بۆ ئەوەی ئەم باسەمان درێـژتر نەکەین، تەنها ئەو سێ دەقەی سەرەوەمان نووسی.
دایکانی کوردمان لە (مەهاباد) یش، بە دەم هەڵپەڕاندنی خونچەگوڵەکانیانەوە، مەرج بۆ خوازبێنی کردنی کچەکانیان دادەنێن و ئامادە نین بە هەر کەسێکیان بدەن، ناشیانەوێت کچەکانیان بدەن بە کەسانێک بیانبەن و لێیان دووربخەنەوە.
بـە کـــــەس کــــــەسـانـی نــــــــادەم
بـە نـاکــــــــــــــــەســانـی نــــــــادەم
لـە کـــــەس کــــــەسـانـم کــــــەسـێ
لـە نــــاو پـارچـــــان ئـەتـڵــــــەسـێ
بـە پـیــــــاوی پـیـــــــری نــــــــادەم
بـە پـیـــــواز و ســــیری نـــــــــادەم
بـە رێـگــــــــای دووری نــــــــــادەم
بـە زێـــــڕی ســــووری نــــــــــادەم
نـایـــــدەم بـە کــــوڕە خـەیــــــــاتـێ
دەیــبـــــــــــــــــــــــــا دوورە وڵاتـێ
نـایــــــدەم بـە خــــــــانـی بـەبـــــــــا
مــــــــاڵـی زۆرە و زووی دەبـــــــــا
دەیـــــدەم بـە حـەمـــــە خـــــــــوڵـێ
بـیــــکـا بـە دەســـــکـە گــــــــــوڵـێ
بـیـنــــــــێــتـە بــــــــــــــــــانـی دڵـێ
رەزا شـوان
نەرویـج: ١١/ مـای/٢٠٢٠




لە سەربەخۆیی کوردستانەوە.. بۆ سەبەخۆیی شارەکان!.. رەزا شوان

لە ئەمڕۆدا، لە هەموو کاتێک زیاتر، بە هۆی پەرتەوازەیی ناوماڵی کورد، بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورد، لە هەموو بەشەکانی کوردستاندا، بە قۆناغێکی زۆر هەستیار و مەترسیدار و چارەنووسسازدا تێدەپەڕێت.. داگیرکەرانی کوردستان بە گەلەکۆمەیی، بە نیهێنی و بە ئاشکرا، چەندین پیلانی گڵاو و مەترسیداریان لە دژی هیوا و خواستەکان و ناسنامەی نەتەوەییمان داڕشتوون و جێبەجێ دەکەن، هەموویان هاوکارن و لە کەمین دان، بۆ رووبەڕووبوونەوەی گەلی کوردماندان، دەیانەوێت هیوا و ئاوات و مافەکانی گەلەکەمان لە گۆڕبنێن.. بۆ هێنانەدی ئەم مەبەستە گڵاوەشیان، سەرەڕای کێشە و ناکۆکییەکانیانی نێوانیان و ئەو کێشە ئابووریی و سیاسی و بێکارییانەش، کە لە ناوخۆی وڵاتەکانیاندا سەریان هەڵداون.. ئەوان هەموو ناکۆکییەکانی نێوانیان بەلاوە ناوان و لە دژایەتیکردنی کورد دا، رێکن و هاوپیلانن و یەک بڕیارن و یەک دەنگ و یەک هەڵوێستن و موو ناچی بە نێوانیانەوە.
داگیرکەرانی کوردستان پەیڕەوی تیۆری (پارتکە و زاڵبە) جێ بەجێ دەکەن، دەیانەوێت کورد بە دەستی کورد بکوژن و لاوازمان بکەن.. ئەمەش چەکێکی تازەی داگیرکەرانی کوردستان نییە، بەڵکو چەندین جاری تر سەرکردەکان و هێزەکانی کوردیان کوردیان لە خشتە بردوون، کەوتوونەتە تەڵە و پیلانی داگیرکەرانی کوردستانەوە.. خەنجەریان لە ملی یەکتری ناوە.. دۆژمنانیش چەپەڵەیان بۆ لێداوین و پێیان پێکەنیون.
زۆر بەداخەوە، کە سەرکردەکانی کورد، بە ئەوانەی ئەمڕۆشەوە کە ناوی خۆیان ناون سەرکردەی کورد، تەمی نەبوونە و زۆر نەزانن و هیچ وانە و پەندێکیان، لە هۆیەکانی شکستییەکانمان و لە نەهامەتییەکانی گەلە داماوەکەمان وەرنەگرتوون.. مێژوو دووبارە و دەبارە بۆتەوە.. هيچ وانەیەکیان لە کیمیاباران و ئەنفال و رەشەکوژی و کۆمەڵکوژی گەلەکەمان و لە وێرانکردنی کوردستانمان وەرنەگرتوون، هەر وەکو ئەوەی نە بایان دیبێت نە باران. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە کەسی شیاو نین.. لە شوێنی شیاودا، ئەم سەرکردانەی کوردمان، لە سیاسەت و لە هونەری سیاسەتدا زۆر نابەڵدن و فڕیان بە سەر سیاسەتەوە نییە.. ئەو مافە سادە و کەمانەش، کە بە دەریایەکی فرمێسک و خوێن، بە قوربانیدانی هەزاران شەهیدمان هاتنە دی، سەرکردە قوماربازە نەزانەکانی کوردمان بە ئاسانی لەسەر مێزی گفتوگۆدا دۆڕاندیان، چونکە لە سیاسەتدا کۆڵەوارن و گەمەکەرێکی لێزانی سیاسی نین.. پێشبینی و گریمانەکانیشیان لەبەرچاو نەگرتوون.. بڕوایان بە زەردەخەنەی ژەهراوی دوژمنانی کورد کردووە و نەیان توانیوە بە وردی دەروون و نیازە گڵاوە شاراوەکانی داگیرکەرانی کوردستان بخوێننەوە.. هەردەم گۆڵیان لێکردوون و کڵاویان لەسەر کردوون.. بە هیچ بە دەست بوونە.
بە داخەوە لەوەتی کورد هەیە، هەرگیز رێک و یەکگرتوو و تەبا و یەکڕیز و خاوەنی یەک وتاری سیاسی و خاوەنی پرۆژەیەکی تۆکمەی ستراتیژی یەکگرتووی نەتەوەیی کورد نەبووینە.. بێجگە لە قازی محەمەد نەبێت، سەرکردەیەکی نەتەوەیی دڵسۆزی کورد و کوردستان پەروەری تا سەر ئێسقان، لێمان هەڵنەکەوتووە کە بە دانایی و بە زانایی و بە رۆحێکی نەتەوەییەوە کاربکات، هەوڵی ئەوە بدات، کە زۆربەی کورد لەژێر چەتری کوردایەتیدا کۆبکاتەوە.. بەشی زۆری سەرکردەکانی کوردمان لە هۆڵی دەسەڵات و بەرژەوەندي تایبەتی خۆیان بوونە، چاویان لە پۆست و دەسەڵات و سامان بووە.. گەر وا نەبوونایە، دەیان توانی دەوڵەتێکی سەبەخۆی کوردی دابمەزرێنن.
هەمیشە داگیرکەرانی کوردستان و نەیارانی گەلەکەمان، ئەم خاڵە نەرێنی و لاوازەی کوردیان قۆستوونەتەوە، بە پارە و بە پۆستی کاتی سەرکرە خۆفرۆشەکانیان کڕیون. کوردیان لە یەکتری دابڕیوە و فیت و هانی براکوژی کوردیان داوە.
کە لە ساڵی (١٩٩٢) دا، کە پەرلەمانی کوردستان و حکومەتی کوردستان لە باشووری کوردستاندا دامەزران، چاوەڕوانی ئەوەمان دەکرد کە سەرکردە و ئەندام پەرلەمانەکانی کوردمان. شەو و رۆژ وچان نەدەن و هەموو هێز و توانایەکیان بۆ خزمەتی گەلەکەمان تەرخان بکەن و برینە قووڵەکانی گەلەکەمان ساڕێژ بکەن.. نەفرەت لە شەڕی براکوژی بکەن و ببێتە هێڵی سووریان و دووبارەی ناکەنەوە و چیتر رۆڵەکانی گەلەکەمان بە یەکتری بە کوشت نەدەن.. پێکەوە رووی چەکەکانیان لە داگیرکەرانی کوردستان بکەن. لە بەغدا شەڕی بەدەستهێنانی مافەکانمان لەگەڵ حکومەتی عێراقدا بکەن.. دەست لە بەرژەوەندییەکانی حیزب و لە بنەماڵەیی هەڵدەگرن.. ئیتر چاویان لە پۆست و دەسەڵات پارە نابێت .. دەسەڵات و پۆستە باڵاکانی حکومەت و حیزبەکانیان، لە بنەمەڵەدا پاوەن ناکەن و فیفتی بە فیفتی ناکەن.. لە هەڵبژاردنەکانی پەرلەماندا، گزی و فڕوفێڵ ناکەن و کەسی دڵسۆزیش هەڵدەبژێرن.. کەسی شیاو دەخەنە شوێنی شیاوەوە.. ئیتر دەستی گەندەڵکاران و دز و بەرتیل خۆران دەبڕنەوە.. کەرکووک و ناوچە داگیرکراوەکانی تری باشووری کوردستان دەگەڕێننەوە بۆ باوەشی کوردستان.. باشووری کوردستان دەبێت بە چرایەکی رووناک و بە قەڵایەکی ئازادی و کوردایەتی بۆ هەموو کوردێکی بەشەکانی کوردستان.. لە دژی یەکتری نابن بە مەقاشی دەستی داگیرکەرانی کوردستان.. نابن بە جاش و بە نۆکەری داگیرکەرانی کوردستان.. لاپەڕەیەکی سپی هەڵدەدەنەوە و لەسەر مێزی گفتوگۆدا کۆتایی بە هەموو کێشە و گرفت و ناکۆکییەکانیان دەهێنن.. هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستانیش دەکەن بە دامەزراوەیی، لەژێر ناوی (لەشکری کوردستان) دا یەکیان دەخەن.. میلیشیا و هێزی تایبەتی حیزبی نامێنێ.. یاسا سەروەر دەبێت و کەس لە سەرووی یاساوە نابێت.. هەموو کوردێک ئازاد دەبێت لە رادەربڕین و لە رەخنەگرتن و لە رای جیاوازدا.. دەمکوتی میدیا و رۆژنامەنووسانی ئازاد ناکەن، رەگی برسێتی و بێکاری و هەژاری و نەخوێندەواری و گەندەڵی و دزی لە بنەوە هەڵدەکێشن.

بەداخەوە کە هەمووی بە پێچەوانەی ئەو هیوا و بۆچوونانەمان دەرچوون.. لە سایەی دەسەڵاتێکی پاوەنکراوی دوو بنەماڵەی خۆسەپین و عەشیرەتی و کەسانی نەشیاویدا.. دەسەڵاتی کوردی ساڵ لە دوای ساڵ لاوازتر بووە.. درزی زۆر گەورەتر کەوتۆتە ریزی گەلەکەمانەوە.. دوو ئیدارەیی و ناوچەگەری و شارگەری و هاوبەستەبوون بۆ حیزب و بۆ کەسایەتی و بۆ بنەماڵە و بۆ عەشیرەت قووڵتر بۆتەوە.. سۆز و هاوبەستەبوونیان بۆ کورد و کوردستان کاڵ کردوونەتەوە.. لە ئەمڕۆدا خەڵکی باشووری کوردستانیان، بەسەر زۆنگی زەرد و زۆنگی سەوزدا دابەش کردوون.. پارێزگای کەرکووک و ناوچە داگیرکراوەکانی تری باشووری کوردستانیانیان بە تەواوی خستە ژێر دەسەڵاتی داگیرکەرەوە، ئەو دۆ و مزایدەشیان نەما، کە بە کەرکووک بڵێن (دڵی کوردستانە) و (قودسی کوردستانە)، دڵەکەیان تووشی لێدانی دڵکردووە، دووبارە کورد دەربەدەر خانووی کورد لە کەرکووک دەڕووخێنن و بە عەرەبتر کردنی قودسیان تۆختر بۆتەوە و درێژەی هەیە، هەردوو لایان ناپاکییان دەرهەق بە کەرکووک و ناوچەکانی تر کرد.

تا ئەمڕۆش لە دوای بە دەیان کۆبوونەوە و دانیشتن، ململانێ و مشتومڕ و ناکۆکی نێوان پارتی و یەکێتی کۆتاییان نەهاتووە.. چونکە (لەسەر ئەوە رێکەوتوون کە رێک نەکەون) ناکۆکییەکانیشیان لەسەر بەرژەوەندییەکانی کورد و کوردستان نییە، بەڵکو لەسەر قورخکردنی پۆست و دەسەڵات و بەشی پارە و قایمکردنی بنەماڵەیی دایە. لە ئێستادا پارەی دزینی نەوت و ناردنی تەنکەرە نەوت بە قاچاغی، کڕیار و بازاڕی کزە و بەغداش بودجە مووچەی راگرتووە.. کە پێکەوە بەشی بکەن.. دەنگی رق و تووڕەیی و ناڕەزایی گەلەکەشمان تادێت زیاتر دەبێت.. بۆیە پارتی و یەکێتی خەریکە یەکتری تەڵاق دەدەن.. بە داخەوە کە باجی ئەم هەموو ناکۆکی و شەڕ و ئاژاوانەشیان، گەلە داماو و بێدەرەتان و برسی و بێکار و بەدبەختەکەمان دەیانداتەوە.. ئەوان خۆیان و ماڵ و منداڵیان تێرن و دەڕشێنەوە.. هیچ باکیان پێ نییە کە خەڵکی برسی و بێکاربن.

(کریس کۆچیرا) کە رۆژنامەنووسێکی فەرەنسییە و دۆستێکی نزیکی کوردە، ماوەیەک لە باشووری کوردستان بوو، لە نزیکەوە ئاشنای کورد بووە، لە پەرتووکەکەیدا کە بە ناوی (بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد و ویستی سەربەخۆیی) ـە. کۆچیرا دەڵێت:
“مێژووی هیچ نەتەوەیەک بە ئەندازەی نەتەوەی کورد پڕ لە ناتەبایی نییە.”
لەم کاتە هەستیار و مەترسیدار و چارەنووسسازەدا کە رووبەڕووی گەلەکەمان بۆتەوە، یەکێتی نیشتمانی کوردستان بانگەشی لامەرکەزیەت بۆ سلێمانی دەکات و (ئەنجوومەنی شاری سلێمانی) دەیەوێت بڕیاری لەسەر بدات.. ئەمە هەڵەیەکی مێژووییە و لەسەر یەکێتی زۆر دەکەوێت.. بە پێچەوانەی ناوی حیزبەکەشیانەوەیە، ئەمەی ئەوان دەیکەن (یەکێتی نیشتمانی کوردستان) نییە، بەڵکو (دابەشکردنی نیشتمانی کوردستان) ە.. گەربێتو ئەم بڕیارە سەربگرێت.. کێشە و گۆبەن و ناڕەزایی و دابڕاندنێکی زۆری لێدەکەوێتەوە.. کەلەبەرێکی گەورەتر دەخەنە ریزی گەلەکەمان.. درزێکی گەورەتری تازەش دەکەوێتە ریزی یەکێتییەوە.
ئەم بڕیارەش خواستی داگیرکەرانی کوردستان دێنێتەدی، گومانی تێدا نییە دەستیشیان لە پشتەوەی هەیە، کە دەیانەوێت پێگەی کوردستان لاوازتر بکەن و دواتریش فیدراڵی هەڵیبوەشێننەوە.. هێڵی راست و چەپ بەسەر ناوی”هەرێمی کوردستان”دا بهێنن و ناوەکەی بگەڕێننەوە بۆ “شمال العراق”.
لامەرکەزی شاری سلێمانی، چی لە دۆزی کورد و لە داواکانی مافەکانی کورد دەگۆڕێت؟ ئایا کەرکووک و ناوچە داگیرکراوەکانی ترمان دەگەڕێنێتەوە بۆ باوەشی کوردستان؟ ئایا ئەمە دوو ئیدارەیی نییە؟ ئەی ئەمە دابەش کردنی باشووری کوردستان نییە بۆ چەند بەشێک؟ چوون بۆ بەغدا بە دوو شاندی جیاوازی کوردییەوە.. پێگە و سەنگی کورد هێندەی تر لاوازتر ناکات؟ ئەمە گەڕانەوە نییە بۆ دواوە و بۆ خاڵی هیچ..؟ ئەمە هێندەی تر کێشەکانی کورد قووڵتر ناکەنەوە؟ ئەوە ناگەیەنێت کە خۆتان دەخەنە باوەشی عێراقی داگیرکەرەوە و دەبن بە پاشکۆی حکومەتی شیعە؟ کە بەبێ پرسی ئەوان نەتوانن پەنجە بە ئاودا بکەن؟ بە خۆتاندا بچنەوە و کورد و کوردستان مەکەن بە قوربانی ملهوڕی و و لووت بەرزی و ئارەزوو و بەرژەوەندییەکانتان.. تێر نەبوون، تاکەی هەر لە هۆڵی پۆست و گیرفان پڕکردن دان؟ تاکەی ئەو هەموو ستەمە لە گەلەکەمان دەکەن.
لە کاتی (سەدام حوسێن) ی گوڕبەگۆڕدا، لە بەغدا گاڵتەی بە شاندی کوردی کرد و توانجی لێ گرتن و وتی: کە دەتانەوێت کەرکووک بگەڕێتەوە بۆ سەر کوردستان، ئایا بگەڕێتەوە بۆ سەر هەولێر یا سلێمانی؟
لە کوردستانی گەورەوە، لە سەربەخۆیی کوردستانەوە، هاتنە سەر سەربەخۆیی شار. خەریکی شار شارێنەن! لامەرکەزی کاتێک بۆ شارەکانی باشووری کوردستان گونجاوە، کە بە راستی خاوەنی فیدراڵییەکی بەهـێزی یا کۆنفیدراڵی بین. خاوەنی ژێرخانێکی ئابووری و دارایی خۆمان بین.. لە بەغدا دەست پان نەکەینەوە و نەپاڕێینەوە.. خاوەنی حکومەتێکی دڵسۆز و پەرلەمانێکی کارا و دەسەڵاتێکی راستەقینەی گەلەکەمان بین.
لە ئەمڕۆدا کەسانێکی نەزان و هەرزەگۆ و خۆپەرست و پۆست پەرست و بنەماڵە پەرست، کە فڕیان بەسەر سیاسەتەوە نییە و هیچ بەکگراوندێکی سیاسی و خەباتیان نییە و بە توانای خۆیان و بە پلە و پایەکانی رێکخستن و حیزبایەتیدا سەرنەکەوتوون، بەسەر شانی ئەم و ئەودا سەرکەوتوون و (لە پڕێکدا بوون بە کوڕێک) و هاتوونەتە سەر حازری، یاری بە چارەنووسی گەلەکەمانەوە دەکەن.. خاوەن پارەی زۆری دزیی میللەتن و هێزی سەرکوتکردنیان هەیە.. گەلەکەشمانیان هێندە برسی کردوون، هێندە سەرکوت و دەمکوتیان کردوون لە برسان و لە ترسان دوایان کەوتوون. ئەوەی دوایان نەکەوێت نان بڕاوی دەکەن.. خۆپێشاندانیش بکەن و داوای مووچە و مافەکانیان بکەن، بە شەق تێیان هەڵدەدەن و سوکایەتییان پێ دەکەن و بە فیشەکیش وەڵامی داواکانیان دەدەنەوە.. ئەوانەشی رەخنەیان لێبگرن، بە دەردی (سۆرانی مامە حەمە و سەردەشت عوسمان و عەبدولدستار تاهیر شەریف و کاوە گەرمیانی و ویداد حوسێن) یان دەبەن.
پەرلەمانی هەرێمی کوردستانیش، ناوێکی بێ ناوکە.. بووە بە پاشکۆی حیزبەکان، بە دەنگی زۆرینەی پارتی، هەچ یاسا و بڕیارێکیان بوێت تێیدەپەڕێنن، یا رەتی دەکەنەوە، پەرلەمانتارەکانی پەرلەمانی کوردستان، بووکەڵەن حیزبەکانیان.. چۆنیان بوێت وایان دەبزێنن.. پەرلەمانێکی کارتۆنی ئیفلیج چی لە باردایە؟.. ئایا پەرلەمان دەتوانێت، بانگی بەرپرسان و دەسەڵاتدارانی دز و گەندەڵی باڵای حکومەت بکەن و لێیان بپێچنەوە و بۆ خەڵکی ئاشکرایان بکەن.. ئایا دادگاش دەوێرێت سزایان بدات؟ بێگومان ناتوانن.
داوا لە هەموو رۆڵەکانی گەلەکەمان دەکەین، کە بە سەربەخۆیی (لامەرکەزیەت)ی شارەکانی کوردستان، رازی نەبن و رەتی بکەنەوە.. پێویستیشە نووسەران و شاعیران و رۆشنبیران و رۆژنامەنووسان و هەموو توێژ و چینەکانی گەلەکەمان، بێ دەنگ نەبن و هەڵوێستیان هەبێت.. ئەگینا هەموومان باجی ئەم هەڵە گەورەیە دەدەینەوە.. چونکە جێبەجێکردنی بەکرداریی، دوو ئیدارەیی و دابەشکردنی باشووری کوردستانە.

بە دووریشی مەزانن، کە وامان لێبکەن، کە دەبێت لە سلێمانی یا لە هەولێر( فیزە) وەربگرین، بە پاسەپۆرت یان بە (پسوولەی پشتگیری) ئەم دوو حیزبە دەسەڵاتدارە نەبێت، نەتوانین بە ئازادی هاتووچۆی شارەکانی باشووری کوردستان بکەین.

رەزا شوان
٥/ مای/٢٠٢٠




گرنگی و ئامانجەکانی رۆشنبیری منداڵان … رەزا شوان

منداڵان لە هەموو جیهاندا، گەورەترین و گرنگترین چینی پێکهاتەی کۆمەڵگاکانن. سروشتی و ئاساییە کە خاوەنی رۆشنبیری سەربەخۆ و تایبەتی خۆیان بن، چونکە جیهانی منداڵان لەگەڵ جیهانی گەورەکاندا جیاوازە.. مەبەستیش لە رۆشنبیری منداڵان، تەنها بە دەستهێنانی زانیاری و سەرکەوتن لە خوێندن و قوتابخانەدا نییە، یا لە رادەی بەکگراوندی زانیاری لە بوارێک لە بوارەکاندا نییە. منداڵانیش وەکو گەورەکان، یاسا و شێوازی گوزارشتکردن و دەربڕینی خۆیانن. خاوەنی زمانی ساکار و فەرهەنگی وشە و ئەدەب و هونەری خۆیانن. شێوازی بیرکردنەوە و تێڕوانین و بڕیاری خۆیان هەیە، بۆ بەدەستهێنانی خواست و پێداویستییەکانیان.. هەموو ئەم میتۆدانە، شێوەیەکی تەواو پێکدەهێنن کە بە رۆشنبیری منداڵان ناودەبرێت.. رۆشنبیری منداڵان هەر ئەوە نییە کە هۆیەکە بۆ رۆشنبیریکردنی منداڵان.. بەڵکو ئەم سنوورە تێدەپەڕێنێت و مەودایەکی فراوانتر و گشتیتر دەگرێتەوە.
باسکردن لە رۆشنبیری منداڵان و لە گرنگی و لە ئامانجەکانی، باسکردن نییە لە رووی هزرییەوە، بەڵکو باسکردنە لە پێویستییەک لە پێویستییە گرنگییەکانی ژیان.. چونکە مرۆڤ بەبێ رۆشنبیری، دارێکی زڕی بێ بەر و بێ بەخشینە.
لەم سەردەمەدا، لە سایەی گۆڕانکاری و تازەگەری و پێشکەوتنی خێرای تەکنەلۆژیا و داهێناندا، گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان، یەکێکە لە گرنگترین پایەکانی پەرەوەردە و گەشەکردنی منداڵێتی.. لە سایەی جیهانێکی کراوە و هۆیەکانی خێرای گەیاندن و بێ سنووری و کرانەوە و لە یەک نزیکبوونەوە و تێکەڵبوون و فرە رۆشنبیری و بە جیهانی بوونی رۆشنبیری، رۆشنبیری بە گشتی، پێشکەوتنێکی زیاتری بە خۆیەوە بینیوە، رۆشنبیرییە جیاوازەکانی گەلان، زۆر یا کەم کاریگەرییان لەسەر یەکتری هەیە. هەندێ کۆمەڵگاکان، ئەم گۆڕانکاری و ئاشنابوونە بە فرە رۆشنبیری، وەکو هەڕەشەی دەزانن، کە رووبەڕووی ناسنامەی رەسەنی رۆشنبیری منداڵانیان بوونەتەوە.
بێگومان رۆشنبیری گرنگترین فاکتەرە، کە دەکرێت یارمەتییەکی زۆری منداڵان بدات، لە بەدەستهێنانی سەرکەوتن و پێشکەوتن دا، لەم سێ ئاستدا: ئاستی پیشەیی، ئاستی زانیاری، ئاستی کۆمەڵایەتی.
چۆن تا ئەمڕۆ لە جیهاندا، لەسەر دەقێکی پێناسەیەکی دیاریکراوی رۆشنبیری گشتی رێنەکەوتوون و چەندین پێناسەی جیاوازیان بۆ کردوون.. هەرەوها تا ئەمڕۆش لەسەر پێناسەیەکی دیاریکراوی رۆشنبیری منداڵانیش رێنەکەوتوون، لە رووی بەرهەمهێنان و شێوە و ناوەڕۆکی سەرچاوەکانی رۆشنبیری منداڵان، چەندین پێناسەی جیاوازیان بۆ کردوون.. بەڵام بەپێی بەرهەمهێنانی رۆشنبیری منداڵان، دەتوانین هەندێ لە جۆرەکان و لە شێوەکانی جیابکەینەوە، وەکو: چیرۆک، هۆنراوە، شانۆ و ئۆپەرێت، سروود و گۆرانی، وێنەکێشان، قسەی خۆش و سوعبەتی جەڤەنگی، سەرەڕای داب و نەریت و بیروباوەڕ و رەفتارە کۆمەڵایەتییەکان. هەموو ئەم بابەت و سەرچاوانە، سەرچاوەی رۆشنبیری منداڵان پێکدەهێنن.. هەر بەرهەمێکی رۆشنبیری، نەکەوێتە ناو پانتایی توانای وەرگرتنی منداڵانەوە، ئەو بەرهەمە بە سەرچاوەیەکی رۆشنبیری منداڵان دانانرێت.. منداڵان توانای ئەقڵی و جەستەیی و کۆمەڵایەتی و زمانی تایبەتی و خەیاڵی خۆیان هەیە.. رۆشنبیری منداڵان، کۆپی رۆشنبیری گەورەکان نییە. ناشبێت وا تێبگەین و وا بڕوانین، کە رۆشنبیری منداڵان، شێوازێکی ئاسان کراوە و بچووک کراوەیە لە رۆشنبیری گشتی کۆمەڵ، بەڵکو رۆشنبیری منداڵان رۆشنبیرییەکی سەربەخۆی تەواوە، لە ناسنامەی تایبەتی و لە شێوازی ژیان و کەرەستە و لە سیما جیاوازەکانی منداڵان پێکهاتووە.
بە کورتی باسی چەند چەمکێک و چەند پێناسەیەکی رۆشنبیری منداڵان دەکەین:
رۆشنبیری منداڵان، لە هەموو کۆمەڵگایەکدا، لقێکی بنەڕەتی و سەرەکی گرنگە، لە لقەکانی رۆشنبیری کۆمەڵ یا لە رۆشنبیری گشتی.. یا بڵێین، جۆگەلەیەکی ئاوخۆڕە، کە لە رۆشنبیری گشتییەوە هەڵگیراوە.
نووسەری بواری ئەدەبی منداڵان (عەبدولتەواب یوسف) لە پەرتووکێکیدا، بە ناوی (گەشەکردنی رۆشنبیری منداڵ) بەم جۆرە پێناسەی رۆشنبیری منداڵانی دەکات، دەڵێت: رۆشنبیری منداڵان، بریتییە لە تێکەڵەیەک کە منداڵ لە دایک و باوک و خێزانەوە وەری دەگرێت، لەو داب و نەریتانەی پێی دەگات، لەو زانست و زانیاییانەی وەریان دەگرێت، لەو هونەرانەی کاریان تێدەکات و دەیانکات، لەو بیروباوەڕانەی بڕوای پێیان هەیە، لەوانەی کە بەڕەوشت ناویان دەبەن، لە جیاوازی سیمای کەسایەتی، لە هەموو ئەو شتە باوانەش کە لە کۆمەڵگاکەیدا هەن، لە بیروڕا، لە یاساکان، لەو شتانەی کە لە رۆشنبیری گشتیدا بڵاودەبنەوە.
لە دەرەوەی پێناسەکەی عەبدولتەواب یوسف، رۆشنبیری منداڵان بریتییە، لەو شتانەی کە منداڵان لە باخچەی ساوایان و قوتابخانەدا وەریان دەگرن، لە سەرنج و تێڕوانینیان لە ئەنجامەکانی ئەزموون و تاقیکردنەوەکانی ژیانی خۆیان.. لەو بەرهەمە ئەدەبیانەی کە بۆیان دەخوێننەوە یا خۆیان دەیانخوێننەوە.. لەو چیرۆک و هەقایەت و نەزیلە و سەرگوزشتانەی کە بۆیان دەگێڕنەوە، لەو هۆنراوە و سروود و گۆرانییانەی کە گوێیان لێیان دەبن، لەو شانۆیانەی کە دەیان بینن یا خۆیان بەشدارییان تێیاندا دەکەن.. لە هەر بابەتێک، کە سوود و چێژی لێوەربگرن.. ئەمانە هەموویان لە هۆش و لە دەروونیاندا گەڵاڵە دەبن.. دەتوانن بە زمانی خۆیان و بەو شێوازەی کە خۆیان دەیانەوێت، بە قسەی زارەکی بێت یا بە نووسین بێت، گوزارشتیان لێبکەن و بە رەفتاری دەریان ببڕن.
دەکرێ لەژێر چەمکێکی گشتیدا، چەمک و پێناسەکانی رۆشنبیری منداڵان کۆبکەینەوە، هەموویان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە رۆشنبیری منداڵان، بریتیە لە: وەرگرتنی شێواز و رێبازەکانی ژیان، بیروباوەڕ، پێوەرەکانی رەوشت، ئەدەب و هونەر، زانست و زانیاری، بەهاکان، داب و نەریتەکان، یاسا و رێساکان، کارکردن بۆ گرێدانی ئەم میتۆدە بنەڕەتییانە، بە کەلەپوور و هـزر و رۆحی کۆمەڵەوە، هەموو دەبنە فاکتەری یارمەتیدەر بۆ سازان و هەڵکردن لەگەڵ کۆمەڵگاکەیاندا، دەکرێت ئەوانەی وەریان دەگرن و فێریان دەبن، لە هەموو قۆناغەکانی ژیانی داهاتووشیاندا هاودەمیان بن، بە تایبەتیش لە بواری پيشەیی و زانیاری و کۆمەڵایەتیدا.
رۆشنبیری رەمەکێک (غەریزەیەک) نییە، کە لەگەڵ لەدایکبوونی منداڵدا لەگەڵیدا بێت. بەڵکو لە چەندین سەرچاوەی جیاوازەوە، وەریان دەگرێت و لێیان هەڵدەهینجێنێت.
رۆشنبیری منداڵان، بە ناوەڕۆک و پێکهاتە تایبەتمەندییەکانییەوە، مۆرک و ناسنامە و تایبەتمەندی و سیما جیاواوەزەکانی منداڵانی کۆمەڵگایەک لە کۆمەڵگاکان پێکدەهێنێت. کە لە کۆمەڵگاکانی تر جیای دەکاتەوە.. بە واتا رۆشنبیری منداڵان، شێوازی ژیانێکی جیاوازی منداڵانی کۆمەڵگایەکی دیاریکراوە.. کەواتە رۆشنبیری منداڵان لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کەمەڵگایەکی تر جیاوازی هەیە.. ئەم جیاوازییەش، بۆ جیاوازی رۆشنبیری گشتی کۆمەڵگا جیاوازەکانی مرۆڤایەتی دەگەڕێتەوە.. تەنانەت لە هەمان کۆمەڵگاشدا، رۆشنبیری منداڵان، یەک رەنگ و یەک شێواز نییە، کە هەموو منداڵانی ئەو کۆمەڵگایە لەژێر چەترێکی رۆشنبیری گشتیدا کۆیان بکاتەوە.. رۆشنبیری منداڵان، بەپێی فاکتەرەکانی ژینگەی دەوروبەر و رەگەز و بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و جیاوازی زانیاری و رۆشنبیری هەر خێزانێک و باری کۆمەڵایەتی و ئابووری و گوزەرانی ژیانی جیاوازی خێزانەکان، جیاوازی هەیە.. لەمانەش گرنگتر بوونی ئەو سەرچاوانانەن لە بەردەستی منداڵاندا، کە مەستی رۆشنبیرییان دەکەن و هۆیەکن بۆ بەشداریکردنیان لە بنیادنانی رۆشنبیری منداڵان. بۆ نموونە: جیاوازی رۆشنبیری لە نێوان منداڵانی گوندنشین و شارنشیندا هەیە، کە لە دوو ژینگەی جیاوازدا دەژین و فاکتەرەکان و هۆیەکانی رۆشنبیری لێیان جیاوازن.. جیاوازی رۆشنبیری لە نێوان منداڵانی خێزانە نەبوو و هەژارەکان و منداڵانی خێزانە دەوڵەمەندەکاندا هەیە.. جیاوازی رۆشنبیری، لە نێوان منداڵانی خێزانە رۆشنبیرەکان و منداڵانی خێزانە ناڕۆشنبیرەکاندا هەیە.. کەواتە لە رۆشنبیری منداڵاندا، رۆشنبیری گشتی و رۆشنبیری تایبەتی هەیە.
بۆ هەر قۆناغێک لە قۆناغەکانی منداڵی، تا رادەیەک، پێویستیمان بە رۆشنبیری جیاواز هەیە، کە لە رووی ناوەڕۆک و شێواز و زمانەوە، لەگەڵ ئاستی ئەو قۆناغەی تەمەنی منداڵاندا گونجاوبێت.. تا سوود و خۆشی لێوەربگرن.. بۆیە پێویستە هەموو بابەتەکانی هەموو جۆرەکان و شێوەکانی رۆشنبیری منداڵان، بەپێی مەرج و پێوەرە جیهانییە گشتییەکانی رۆشنبیری منداڵان، بە وردی و بە پیشەیی و بە شارەزاییەکی تەواوەوە، ئامادە بکرێن.. ناوەڕۆکەکانی بابەتەکان و داڕشتنیان، لەگەڵ تایبتمەندییەکانی جیهانی منداڵاندا بگونجێن.. گەر نەگونجێن، ناچنە ناو چوارچێوەی رۆشنبیری منداڵانەوە.
لە ئەمڕۆدا گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان، بووە بە ئەرکێکی پێویست و لە پێشینە و بە ئامانجێکی ستراتیژی گەلان و دەوڵەتانی جیهان، هەموویان هاوڕان لەسەر ئەنجامە ئەرێنییەکانی گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان.. کە دەبێتە بنەڕەتی رۆشنبیری داهاتوو.
رۆشنبیری منداڵان، لە ئەرکە بنەڕەتییەکانیەوە دەست پێدەکات، لە گۆڕینی لەدایکبوونی منداڵەوە، لە گیانلەبەرێکی بایۆلۆژییەوە بۆ گیانلەبەرێکی کۆمەڵایەتی.. ئەم کارەش لە ساتی لەدایکبوونەوە تا کۆچی دوایی درێژەی هەیە.. کە منداڵ لەدایک دەبێت، هەندێ بۆماوەی لەگەڵدایە.. منداڵ کاتی لەدایکبوونی تەنها گیانلەبەرێکی بایۆلۆژییە، یا تەنها کەسێکە.. لە میانەی پەیوەندییە جیاوازییەکانی لەگەڵ خێزانەکەی و دەوروبەرەکەیدا، بە خێرایی میتۆدەکانی رۆشنبیری کۆمەڵەکەی وەردەگرێت، وەکو: زمان، داب و نەریت، رەوشت و بەهاکان،…هتد. دەگۆڕێت بۆ کەسێکی کۆمەڵایەتی. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە منداڵ دوو جار لەدایک دەبێت.. یەکەمیان لەدایکبوونێکی بایۆلۆژی، دووەمیشیان لەدایکبوونێکی رۆشنبیری.. منداڵ لە لەدایکبوونی دووەمیدا، لە گیانلەبەرێکی بایۆلۆژییەوە، دەگۆرێت بۆ گیانلەبەرێکی رۆشنبیری.
هەر رۆشنبیریشە، کە مرۆڤ لە هەموو گیانلەبەرەکانی تر جیادەکاتەوە، مرۆڤ بە (گیانلەبەرێکی رۆشنبیرییە) ناودەبرێت.
گرنگترین ئامانجەکانی رۆشنبیری منداڵان:
ئامانجی رۆشنبیری منداڵان، گەشەکردنی کەسایەتی دروستی منداڵانە، لە بوارەی جەستەیی و ئەقڵی و سۆزدارییەوە.. زۆرن ئەو ئامانجانەی، کە رۆشنبیری منداڵان دەیانهێنێتە دی.. بە کورتی ئەمانەی خوارەوە، هەندێکن لەو ئامانج و لایەنانەی، کە
لە سایەی رۆشنبیری منداڵاندا، گەشەدەکەن و دێنەدی:
١ـ لایەنی جەستەیی: رۆشنبیری منداڵان، لەو پێدانگەوە کە (ئەقڵی تەندروست.. لە جەستەی تەندروست دایە) گرنگی بە تەندروستی گشتی منداڵان دەدات، گرنگیش بە خۆراکی باشی تەندروست دەدات.. هانی منداڵان دەدات بۆ یاری کردن و وەرزش کردنی جۆراوجۆر.. فێریان دەکات کە پاک و خاوێن بن و خۆیان لە نەخۆشییەکان بپارێزن.
٢ـ لایەنی ئەقڵی: رۆشنبیری منداڵان، زاخاوی بیر و هۆش ئەندێشەی منداڵان دەدات، لە سایەی رۆشنبیری دا، ئەقڵی منداڵان زیاتر گەشە دەکات و زیرەکتر و زۆرزانتر دەبن، ئامادەیی و شارەزایی ئەقڵییان پێدەبەخشێت، لە بیرکردنەوە و خەیاڵکردن وەبیرهێنانەوە و لێکدانەوە دا، توانای داهێنانیشیان گەشە دەکات، توانای زمان و گۆزارشکردنیشیان زیاتر دەبێت.. بیرتیژتر و خەیاڵ فراوانتر دەبن.. هەوڵی داهێنان و تازەگەری دەدەن.
٣ـ لایەنی رەفتاری و هەڵچوون: رۆشنبیری یەکێکە لە گرنگترین ئەو فاکتەرانەی، کار لە گەشەکردنی رەفتاری منداڵان دەکات، ئامانجی رۆشنبیرییە، کە بە ئاراستەیەکی دروست و ئەرێنی پەروەردەی سۆزداری منداڵان بکات وەکو: خۆشەویستی کەسانی تر و کۆنترۆڵکردنی زیادەڕۆیی لە سۆزدارییان دا.. کۆنترۆڵکردنی توڕەیی و هەڵچوونیان. رۆشنبیری ترس و دڵڕاوکێ و رەشبینی لە دڵی منداڵاندا دەردەکات و هەردەم متمانانە و هیوا و گەشبینی و سەرکەوتنیان پێدەبەخشێت.
٤ـ لایەنی رەوشتی: رۆشنبیری رەوشت و رەفتاری و ئاکاری جوان و نایاب، لە هۆش و لە دەرۆۆنی منداڵاندا دەڕوێنێت.. کە لە رەفتار و کرداری رۆژانەی ژیانیان دا بەرجەستە دەبن و رەنگدانەوەیان دەبێت.. گەشەکردنی ئەرێنی رەوشتیش، یەکێکە لە گرنگترین دیاردەکانی گەشەکردنی کۆمەڵایەتی لە لای تاک.. گەشەکردنی رەوشت لە هەمان کاتدا گەشەکردنی ویژدانە و گوزارشتە لێی.. رۆشنبیری کارتێکردنی لەسەر گەشەکردنی ویژدان هەیە.. رۆشنبیری بەها رەوشتییەکان دیاری دەکات، کە پێویستە لە منداڵییەوە گەشەیان پێبدرێن و لە هۆش و دەروونی منداڵاندا بڕوێنرێن.. تا پێیانەوە دەق بگرن.
٥ـ لایەنی کۆمەڵایەتی: رۆشنبیری، لە میانەی تێکەڵبوونی منداڵان، لەگەڵ ژینگەی دەوروبەریاندا، یارمەتی منداڵان دەدات کە ناسنامەی کۆمەڵایەتی بەدەستبهێنن. ئەوەش دەزانن کە سەر بە کۆمەڵگایەکی دیاریکراون.. هاوبەستەبوونیان بۆێ دەبێت، لەگەڵێدا دەژین.. پابەندی بیروباوەڕ و بەهاکان و داب و نەریتەکان و یاساکان و کەلەپووری رەسەنی کۆمەڵگاکەیان دەبن.. رۆڵ و بوونی کۆمەڵایەتی خۆیان دەسەلمێنن.
٦ـ لایەنی پەروەردەیی: رۆشنبیری منداڵان، بە پلەیەی یەکەم پرسێکی پەروەردەییە، رۆڵێکی بنەڕەتی گرنگی هەیە لە پەروەردەکردنی دروستی منداڵان، گرنگترین رێگا و هۆی فێرکردن و پەروەردەکردنی راستەوخۆی منداڵانە.. ئەو بابەتە پەروەردەییانە پێشکەش بە منداڵان دەکات، کە لەگەڵ تایبەتمەندییە سایکۆلۆژی و زمان و ژینگەی کۆمەڵایەتییان دا دەگونجێن، رەچاوی بەهرە و ئارەزوو و پێداویستییەکانیان دەکات.
٧ـ لایەنی نەتەوەیی و نیشتمانی: منداڵان لە میانەی ئەو هۆنراوە و سروود و گۆرانییە نیشتمانیانەی کە گوێان لێیان دەبێت یان دەیانخوێننەوە، سۆز و پەرۆش و خۆشەویستی و سۆز و هاوبەستەبوون و دڵسۆزییەکی زیاتریان، بۆ نەتەوە بۆ نیشتمانەکانیان دەبێت، زیاتریش لایان شیرینتر دەبن.. هەر ئەم لایەنەشە، بوارێکی فراوانتردەڕخسێنێت بۆ تێگەیشتن لە جوگرافیا و مێژوو و و سروشت و خەبات و بەسەرهاتەکانی گەلەکانیان.
٨ـ لایەنی جوانی: ڕۆشنبیری بەهاکانی جوانی لە هۆش و دەروونی منداڵاندا دەڕوێنێت. لە میانەی هەستکردن و چێژ وەرگرتنیان لە جوانی.. توانای رێکخستن و رازانەوە و گونجاندنی شتەکانیان دەبێت.
٩ـ لایەنی زمان: رۆشنبیری گەشە بە زمانی منداڵان دەکات، و فەرهەنگی وشەکانیان دەوڵەمەنتر دەکات، توانای دەربڕین و گوزارشتکردنیان بە زاری و بە نووسین زیاتر دەبێت.. ئازاییەکی زیاتری ئەدەبییان پێدەبەخشێت.. رۆشنبیری منداڵان بە زاری بێت یا بە نووسراو بێت، بە زمانێکی سادە و ئاسان و پەتی و تەڕ و پاراو و ناسک و شیرین، دەوترێن و دەنووسرین.
١٠ـ لایەنی کەسایەتی: رۆشنبیری، رۆڵێکی زۆر گرنگی هەیە لە بنیادنانی کەسایەتی دروست و هاوسەنگی منداڵان، لە هەموو روویەکەوە.. لە ئامادەکردن و راهێنانیان بۆ داهاتوویەکی گەشتر و شیاوتر.
١١ـ لایەنی زانیاری گشتی: منداڵانی رۆشنبیر، دەبنە خاوەنی بەکگراوندێکی رۆشنبیری گشتی، زۆرزانتر و هۆشیارتر دەبن.. دانامێنن و خیرا وەڵامدەر دەبن.. جیاوازیان لە گەڵ منداڵانی هاوتەمەنیاندا هەیە، کە رۆشنبیر نین و هەگبەکانی رۆشنبیریان بە تاڵن.
هەموو بیرمەندەکان و دەروونناسان و پەروەردەکاران، جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە چاکسازی نەتەوە، لە منداڵییەوە دەست پێدەکات، کە بناغەی کەسایەتی مرۆڤە.
لە ئەمڕۆدا، گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان و ئامادەکردنیان بۆ داهاتوویەکی باشتر، بووە بە ئەرکێکی پێویست و بە ئامانجێکی ستراتیژی و بە خەمی گەورەی گەلان و دەوڵەتان.. گرنگی دان بە رۆشنبیری منداڵان، بووە بە پێوەر بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی جیاوازی پێشکەوتنی گەلانی جیهان.. چونکە گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان، دەبێتە بنەما بۆ رۆشنبیری گشتی داهاتووی گەشتر.
دایکان و باوکانی خۆشەویست و میهرەبان، مامۆستایانی دڵسۆز، پەروەردەکاران، نووسەران، شاعیران، هونەرمەندان، شانۆسان، میدیاکاران، هەموو ئەو کەسانەی خەمخۆر و دڵسۆزێ منداڵانن و هیواخوازی داهاتوویەکی گەشتر و شیاوترن بۆ کورد و کوردستان. لەم روانگەیەوە و بە لەبەرچاوگرتنی گرنگییەکان و ئامانجەکانی رۆشنبیری منداڵان، بۆ ئەمڕۆمان و بۆ داهاتوومان.. پێویستە هەموومان ئەوە بزانین، کە ئەرکێکی پیرۆز و پێویست، بەرپرسیارێتییەکی زۆر هەستیار و چارەنووسازمان لە ئەستۆدایە.

رۆشنبیری منداڵەکانمان تەنها ئەرکی دایکان و باوکان و مامۆستاکان نین، بەڵکو ئەرکی هەموو لایەکمانە، پێویستە هەموومان، بە ئەوپەڕی توانا و دڵسۆزییەوە، هاوکاربین لە
رۆشنبیریکردنی منداڵە چاوگەشەکانی ئەمڕۆماندا.. تا دڵنیابین کە لە سایەی بە باشی و بە جوانی گۆشکردن و پەروەردەکردن و رۆشنبیریکردن و ئاراستەکردنی دروستی جگەرگۆشەکانی ئەمڕۆماندا، هیوا و ئامانج و خواست و مافەکانی گەلەکەمان دێنەدی. پێویستە منداڵەکانی ئەمڕۆمان بە کوردستان پەروەری گۆش و پەروەردەیان بکەین.. هەمیشە بڕوا و متمانەبەخۆبوون و هـیوا و گەشبینی و پرەنسیپی بەرزیان لێبڕوێنین.
کورد وتەنیش:” چی بچـێنین.. ئەوەی دەدوورێنـەوە”

رەزا شوان
نەرویج: ٣/ مای/٢٠٢٠




کورد و گەلانی ئێران مانگی دەستکردیان ناوێ.. نان و دەرمان و ئازادییان دەوێ .. رەزا شوان

ئاخوندە خوێنمژەکانی کۆماری سێدارەی ئیسلامی ، کە لە ساڵی (١٩٧٩) وە، بەری خەبات و شۆڕش و راپەڕین و قوربانیدانی گەلی کورد و گەلانی ئێرانیان زەوتکرد و دەستیان بەسەر دەسەڵاتی ئێراندا گرت.. لەو ساڵەوە تا ئەمڕۆ، بۆ زیاتر خۆسەپاندن و خۆقایم کردن و قورخکرنی دەسەڵاتی تایفی و مەزهەبی، لە جیاتی هێنانەدی هیواکان و داواکارییەکانی گەلانی ئێران و گەلی کوردمان، کەچی بە ئاگر و بە ئاسن، بە داپلۆسین و سەرکوتکردن، بە کوشتن و بڕین و راونان، بە زیندانیکرن و لە سێدارەدان، بە لێدان و بە ئەشکەنجەدا، بە برسیکردن و هەژاریکردن، وەڵامی داخوازییەکانی گەلی کورد و گەلانی ئێرانیان دایەوە و دەدەنەوە.. لە ئێران و لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئازادی و دیموکراتی و مافەکانی مرۆڤ و یەکسانی و دادپەروەری و سەروەری یاسا، لە سایەی دەسەڵاتی ئەم ئاخوندە خوێنمژ و رەگەزپەرست و کۆنەپەرست و تایفەپەرستانەدا، لە ژێری هیچەوەن.. تا ئێستا نزیکەی هەشت ملیۆن ئێرانی و کورد، لە ئێران و لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا بە هۆی ستەمی رژێمی ئێرانەوە، نیشتمانی خۆیان جێهێشتوون و بوونە بە پەنابەر لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا و کەنەدا و ئوسترالیا.. ئەوانەشی کە ماونەتەوە بە تەمای ژیانی خۆیان نینن.. لە ژیانێکئ سەخت و دژەار و ترسدا دەژین و ساواکی بێڕەوشت و پاسدارانی خوێنڕێژ، نیشتمانی خۆیان لێکردوون بە دۆزەخ.

تەنها لە ساڵی (١٩٨٨) دا، بە فەرمانی راستەوخۆی (خومەینی) گۆڕبەگۆر، (٣٠)
هەزار زیندانی سیاسی بێ دادگایی کردن، لە ئێران لە سێدارە دران، بەشێکیان کوردن.
شایەنی باسیشە، یەکێک لەو تاوانبارە سەرکییانەی، کە دەستی هەبوو لە کۆمەڵکوژی ئەم سی هەزار زیندانییە لە سێدارەدراوانە، ناوی (حمید نوری) یە، کە دادوەرێکی ئەو سەردەمەبوو لە سزادانی زیندانییەکان. حەمید نوری لە رۆژی (٩/ نۆڤەمبەر/٢٠١٩) لە فڕۆکەخانەی نیودەوڵەتی سوید، لە(ستۆکهۆڵم) لە لایەن پۆلیسی سویدەوە بە تاوانی کۆمەڵکوژی زیندانیای سیاسی لە ئێران لە ساڵی (١٩٨٨)، دەستگیرکرا، لەسەر ئەو تاوانەی، دادگای سوید دادگایی کرد.. نازانن سزای زیندانیکردنی دراوە یا نا.

رژێمی ئاخونەکانی کۆماری سێدارەی ئیسلامی، هەموو پارەکانی سامانی نەوت و گاز و داهاتی ئێرانیان، لە دروستکردنی چەک و رۆکێتی بالیستی و پرۆژەی بەرهەمهێنانی چەکی ئەتۆمی، تا دەگاتە مانگی دەستکرد، خەرج کردوون.. بێ ئەوەی کە گوێ بە برسێتی و بێکاری و هەژاری و ژیانی کولەمەرگی، بژی و مەمرەی، گەلانی ئێران و گەلی کوردمان لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا بدەن.

گەمارۆی ئابووری ئەمریکاش لەسەر ئێران، هیچ کاریگەرییەکی لەسەر دەسەڵاتدارانی رژێمی ئیراندا نییە، تەنیا گەلانی ئێران و کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا، باجی ئەم گەمارۆیەی سەر ئێران دەدەن.. تا ئێستا گەمارۆی ئەمریکا، نەیتوانیوە هەوڵەکان و بەرنامەی، نزیکبوونەوەی رژێمی نیاز گڵاوی ئێران لە دروستکردنی چەکی ئەتۆمی و دروستکردنی رۆکێتی بالیستی کڵاوهەڵگری ئەتۆمی دوورهاوێژ رابگرێ.
ئێرانی سێدارە و تورکیای زیندانستان، یەک لە یەکتری رەگەزپەرستر و نیاز گڵاوتر و خوێنڕێژترن.. ئەمانە سەری مارەکەن و هۆکاری ناسەقامگیری و نائارامی و شڵەژاوی و ئاژاوە و شەڕ و نائاشتین، لە هەموو ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.. دوو دەوڵەتی داگیرکەر و شەڕخواز و تیرۆرستن.. دەیانەوێت بە داگیرکردنی خاک و نیشتمانی گەلانی تر، بە زەبری هێز و لەشکرتاری و جاشە بەکرێگیراوەکانیانەوە، دەسەڵاتیان فراونتر بکەن و هەژموونی خۆیان بسەپێنن.. سامانی گەلانی تر بە دزی و بە تاڵانی بەرن.
دوو دەوڵەتن کە بە ئاشکرا یارمەتی تاوانی تیرۆریستی دەدەن، بە چەک و بە پارە، یارمەتی داعش و گرووپە توندڕەوە ئیسلامییەکان دەدەن و کردوویانن بە گژی گەلانی ناوچەکە.. بۆ ئەوەی ئاسوودەیی و ئاشتی بەرقەرار نەبن.
لە سایەی دەسەڵاتی دیکتاتۆری و فاشستی رژێمی ئاخووندەکانی کۆماری سێدارە، ئێران لە سێدارەداندا.. پاڵەوانێتی جیهانی بەدەستهێناوە و نمرەی باڵای جیهانی لە سێدارەداندا تۆمار کردووە.. خاوەنی سێ میدالیای رەشی شەرمەزاری و رووڕەشییە، یەکێکیان لە بواری لە سێدارەدانی گشتیدا، زیاتر لە نیوەی ژمارەی ساڵانەی لە سێدارەدان لە هەموو جیهاندا، لە لایەن رژێمی ئێرانەوە لە سێدارە دراون.. میدالیایەکی دووەمی، ئەوەیە کە ئێران یەکەمینی بەدەستهێناوە، لە بواری لە سێدارەدانی مێردمنداڵاندا، بە تایبەتیش لە سێدارەدانی مێرمنداڵانی کورد دا، نمرەیەکی پێوانەیی باڵای تری، لە جیهاندا تۆمارکرد.
بەپێی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منداڵ و تەمەنی ستانداردی جیهانی، کە پێناسەی منداڵیان کردوون: منداڵ ئەو مرۆڤەیە کە تەمەنی لە هەژدە ساڵ تێ نەپەڕێت. کەچی لە ئێرانی بەدەر لە هەموو وڵاتانی جیهان، تەمەنی باڵغبوونی کوڕانیان بە (١٥) ساڵ دیاری کردوون، تەمەنی کچانیش بە (٩) ساڵ.. بە شوودانی کچ لەم تەمەنەدا لە ئێراندا یاساییە.. دەسەڵاتدارانی شیعەکانی عێراقیش، لە کاتی بۆ ماوەیەکی کورتی (ئیبراهیم جەعفری) بە سەرۆک وەزیرانی عێراق.. ویستیان چاو لە ئێران بکەن و بە شوودانی کچان بە نۆ ساڵان رەوا و بە یاسا بکەن.. بەڵام رووبەڕووی رەخنەیەکی زۆر بوونەوە، بە دەسترێژی بۆ سەر منداڵان تاوانبار کران.. زانیشیان پەرلەمانی عێراق ئامادە نییە کە بڕیار لە یاسایەکی وا بدەن.. بۆیە پاشگەزبوونەوە و سەری نەگرت.. دووریش نییە کە لە دەرەوەی یاسادا.. بەرپرسانی شیعەکان تاوان و کاری ناڕەوای وایان لێبوەشێتەوە و بۆ هەوسبازی خۆیان، گوێ بە یاسا نەدەن و کچانی منداڵ لە خۆیان مارەبکەن.
میدالیای رەشی شەرمەزاری سێیەمی ئێران، لە تۆمارکردنی نمرەی باڵای جیهانیدا، لە لە سێدارەدانی زۆرترین کچان و ژناندا بەدەستهێناوە.. تا ئێستا ئاخوندەکان (٩٥) کچ و ژ نیان لە سێدارە داون، ئەمەش ژمارەیەکی پێوانەییە، لە لەسێدارەدانی ژن لە جیهاندا، مەگەر هەر ئێران، ئەم ژمارەیە بشکێنێت و ژمارەیەکی باڵاتر تۆماربکات.. مەحاڵە کە پشکی کوردی تێدا نەبێت.. چەند ژن و کچە تێکۆشەر و چالاکوانێکی کوردمان لە نێو ئەو ژمارە لە سێدارەدراوانە دان.
هەرچەندە رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ و منداڵان و ژنان و نەتەوە یەکگرتووەکان و چەندین جار بە توندی رەخنەیان گرتوون و داوایان لە رژێمی دیکتاتۆری ئاخوندەکانی کۆماری سێدارەی ئسلامی کردوون، کە دەست لە سێدارەدانی لاوان و منداڵان و ژنان هەڵبگرن.. دەست لە نەژادپەرستی و لە تایفی هەڵبگرن.. دەست لە سێدارەدانی کورد هەڵبگرن.. بەڵامان رژێمی ئێرانی، هەموو داواکانیان رەتکردەوە.. بە پێچەوانەوە تادێت زیاتر و دڕندانەتر، سەرکوت و دەمکوتی گەلی کوردمان و گەلانی تری ئێران دەکەن. ژمارەی لە سێدارەدان و کوشتن بە لێدان و ئەشکەنجەدان، لە ئێران و لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا ساڵ لە دوای ساڵ لە هەڵکشاندایە.
رێکخراوی مافەکانی مرۆڤی ئێرانی کە بارەگاکەیان لە شاری (ئۆسڵۆ) لە (نەرویج)ە. لە راپۆرتێکیاندا، ئەوەیان راگەیاندا، کە لە ساڵی رابردوودا (٢٠١٩)، (٢٨٠) کەس لە ئێراندا، لە سێدارە دران.. بەڵام رەنگە ژمارەکە لەمە زۆر زیاتر بێت.. چونکە ئێران زۆر زیندانی بە نهێنی و بێ دادگایی کردن لە سێدارە داوە و باسی نەکردوون.. زۆریش بە ئەشکەنجە و لێدان شەهید کراون.. بۆیە هەر لەم راپۆرتەدا باسیان لەوە کردووە، کە پەرپرسانی ئێران لە (سەدا حەفتا)ی لە سێدارەدراوەکان دەشارەنەوە و باسیان ناکەن.
زۆریش بە کۆمەڵی زیندانییەکان لە سێدارە دەدەن.. رژێمی ئێران لە ساڵی (٢٠١٦) دا، (٢٥) چالاکوانی کوردیان لە زیندانی (رەجایی) لە یەک رۆژدا لە سێدارە دان.
لە ساڵی (٢٠١٨) وە، تا ئەمڕۆ (١٢) مێردمنداڵ لە سێدارە دراون، کە شەشیان کوردن یەکێک لەم شەشە کچە کوردێکی حەڤدە ساڵان بوو. (٩٠) منداڵ و مێردمنداڵی تریش، لە زیندانەکانی ئێراندا، چاوەڕێی لە سێدارەدان دەکەن و لە بارودۆخێکی جەستەیی و دەروونی خراپدان.. لە ئێرانی ئاخوندەکاندا، لەسێدارەدان لە ئاو خواردنەوە ئاسانترە.
لە ئەم ساڵیشدا، رژێمی دیکتاتۆری کۆماری سێدارە، چەندین لاو و مێرمنداڵایان لە سێدارە دان، هەموو ساڵکیش زیندانیانی کورد، پشکی شێریان لە رێژەی لە سێدارەداندا هەیە. هەر لەم مانگەدا (ئەپریل) چەند مێردمنداڵێکی کوردیان لە سێدارە دا کە تەمانیان (١٨) ساڵان کەمتر بوو. ئەمانە چەند ناوێکن لە زیندانییە لەسێدارەدراوەکانی ئەم ساڵ:

لە سێدارەدانی (شایان سەعیدپوور) لە (٢١/ ئەپریل/٢٠٢٠) کە یەکیک بوو لە (٧٤) زیندانییە هەڵاتووەکانی گرتووخانەی شاری (سەقز)، دووبارە دەستگیرکرایان کردەوە.
لە سێدارەدانی (مەجید ئیسماعیل زادە) لە (١٨/ ئەپریل/٢٠٢٠)
گیان لەدەسدانی (دانیال زین ئەلعابدین) لە (٢/ ئەپریل/٢٠٢٠) کە تەمەنی لە هەژدە ساڵ کەمتر بوو.. بە لێدان لە زینداندا شەهیدیان کرد.
هەر لەم مانگەدا، چوارو کوردی تریان لە زیندانی (ورمێ) لە (٢٨/ئەپریل/٢٠٢٠) لە سێدارە دان. ناوەکانیان: (زرار پەیغـامی) تەمەنی (٥٣) ساڵە، خەڵکی (شنۆ) یە.
(یاسر رەسووڵی) تەمەنی (٣٣) ساڵە، خەڵکی شاری (بۆکان)ە لە سنە لە سێدارە درا.
(کەیوان ئەڵڵامورادی) گەنجێکی کوردی تەمەن (٢٨) ساڵانە لە (٢٧/ ئەپریل/٢٠٢٠)
لە گرتووخانەی شاری (سنە) لە سێدارە درا، خەڵکی ئاویی (دێولان) سەر بە سنە یە.
(فایق شەریفی) یش، لە (٢٨/ ئەپریل/٢٠٢٠) لە سێدارە درا خەڵکی (دیواندەرە) یە.

(مستەفا سەلیمی) یش، کە یەکێک بوو لەو (٧٤) زیندانیانەی کە لە رۆژی (٢٧/ ئادار/٢٠٢٠) لە گرتووخانەی (سەقز) هەڵاتن. لە بەرەبەیانی (١١/ ئەپریل/٢٠٢٠)
لە تەمەنی (٥٣) ساڵیدا، وەکو زیندانییەکی سیاسی، هەر لە گرتووخانەی شاری سەقز لە سێدارە درا. خەڵکی گوندی (ئیلوی) ی سەر بە سەقزە.. لەسەر دۆسیەی مستەفا سەلیمی زۆر وتراوە و نووسراوە.. خۆێنەران و بینەرانی تەلەفزیۆنەکان ئاگادارن.
ئەو ناوە ناوبراوانەی سەرەوە، ژمارەی هەموو لە سێدارەدراوەکانی ئەم چوار مانگە رابردووەی ئەم ساڵ (٢٠٢٠) نین، کە لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێران لە سێدارەی داون. بە دەیان زیندانی تریان لە سێدارە داون.. بە هەزاران زیندانی تریش، چاوەڕیی لە سێدارەدان دەکەن.. تا رژێمی ئاخوندە خوێنمژەکانی کۆماری سێدارە، لە دەسەڵات دابن، ئەم تاوانانە دوا تاوانیان نابێت.. چاوەڕوانی ئەوەیان لێدەکرێت.. کە بە هەزاران زیندانی تر لە سێدارە بدەن.. و بە سەدان تاوانی نەشیاوی قێزەوەنتر ئەنجام بدەن.
لەم بارودۆخە سەختەدا، کە گەلانی ئێران و گەلی کوردمان لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا، بە دەست برسێتی و هەژاری و نەبوونی و بێکاری و بێ دەرمانی و تووشبوون بە ڤایرۆسی کورۆناوە دەناڵێنن.. لە لایەن ئێرانەوە هیچ هاوکارییەک نەکراون و ناکرێن تەنات کۆڵبەریش بە هەژارانی کورد رەوا نابیین و بە دەستڕێژی گوللـە دەیانکوژن. مەبەستی ئاخوندەکان ئەوەیە، کە لە برسا بمرن.. هەر لەبەر ئەوەی کە کوردن.

کەچی رژێمی گەندەڵی ئێران، دەیەوێت خۆی بەرانبەر بە ئەمریکا فشبکاتەوە و هێز و بازووی خۆی نمایش بکات.. رۆکێتی مەودا دوورهاوێژی بالیستی دروست دەکات و تاقی دەکاتەوە.. مانگی دەستکردنی سەربازی سیخوڕی بەرەو ئاسمان دەنێری، بەم کارە قێزەوانانەی، دەیەوێت ئەمریکا و دەوڵەتانی ئەوروپا بورووژێنێ.. پارەی ئەم هەموو چەک و تاقیکردنەوانەش.. لە دەمی خەڵکی برسی و رەشوڕووت دەگرنەوە.
ئەی ئاخوندە کۆنەپەرستەکان، شەمشمەکوێرەکانی تاریکی.. دوور نییە کە کورۆنا لە ئێوەوە پەیدابووبێت، چونکە لە ئێوە قێزەوتر و نەگریستر نییە.. دەست هەڵبگرن لە کوشتن و لە سێدارەدانی کورد و لە گەلانی ئێران.. کە برسی نان و تینوی ئازادی و هۆگری ژیانن.. بڕۆ ملتان بشکێنن.. ئێوە بوونەتە مێردەزمە بەسەر گەلی کورد و گەلانی ئێرانەوە.. ئێوە بوونەتە زالوو و خوێنی هەژاران و ئازریخوازان دەمژن.
کورد و گەلانی ئێرانی ئێران رۆکێتی بالیستی و مانگی دەستکریان ناوێ.. نان و دەرمان و ئازادییان دەوێ.. شەڕ و زیندانی و لە سێدارەدان و مردنیان ناوێ.. دادپەروەری و یەکسانی و مافە زەوتکراوەکانیان و ژیانیان دەوێ.. ئاسوودەیی و خۆشی و شادی و ئاشتییان دەوێ.. کارگە و ئیش و کاریان دەوێ.
ئەی گەلێ کوردی تێکۆشەر و شۆڕشگێڕمان، لە رۆژهەڵاتی کوردستان.. ئەی گەلانی خۆڕاگر و داخ لە دڵی ئێران.. کاتی ئەوە هاتووە، بە هەموو نەتەوە و ئایدۆلۆژیایەکی جیاوازتانەوە، بە هەموو چین و توێژێکتانەوە، یەکبگرن و ئەم رێژمە کۆنەپەرست و خوێنمژەی ئاخوندە ستەمکار و کەلەپووچەکان، رابماڵن و هەواڵەی دۆزەخیان بکەن.
رژێمە دیکتاتۆری و خۆسەپێنەکان چەند بەهێزشبن، خاوەنی زەبەلاحترین سوپاش بن.. ئەستەمە کە بتوانن لە بەردەم هەڵمەت و شەپۆلەکانی تسۆنامی راپەڕینی گەلانی ئازای ئازادیخواز و دیموکراتیخواز و مافخواز و ئاشتیخوازی راپەڕیودا.. خۆیان بگرن.

رەزا شوان
نەرویج: ٢٩/ ئەپـریل/٢٠٢٠




تورکیای ئەردۆگانی گۆڕبزری شەهیدانی کوردمان دەکات … رەزا شوان

تورکیا رەگەزپەرسترین و فاشسترین و دڕندەترین دەوڵەتە لە جیهاندا، تا سەر ئێسقان دۆژمنی سەرسەختی کوردن، هەرگیز چاویان بە بوونی کورد دا هەڵنایات.. تا ئەمڕۆش دانیان بە ناسنامەی نەتەوەیی کوردا نەناوە.. ئەردۆگانی دیکتاور کە زۆر بیربۆگەنتر و رەگەزپەرستر و دڕندەترە لە ئەتاتورکی گۆڕبەگۆڕ. چەند جارێک دووبارەی کردەوە، کە لە تورکیادا: یەک نەتەوە و یەک زمان و یەک ئاڵا هەیە. واتە هێڵی راست و چەپیان بە سەر بوونی نەتەوە و زمان و ئاڵاکانی نەتەوەکانی تردا کێشاون. ئاشکرایە کە مەبەستی سەرەکی و تایبەتییان لەم ئایدۆلۆژییە بۆگەنەیان، نەتەوەی کوردمان و زمانی کوردیمان و ئاڵای کوردستانە، بەم بیر و ئایدۆلۆژییە بۆگەنە و رەگەزپەرستییەشیان، نەوەکانیان گۆش و پەروەردە کردوون و دەکەن.. تا لە منداڵییەوە رقیان لە کورد بێت.
پارتی ناداد و ناگەشەپێدانی ئەردۆگان، بە هەموو شێوەیەک دۆژمنایەتی کورد دەکەن و ژەهڕی رقی رەشیان بە کورد دەڕێژن.. تەنانەت واز لە شەهیدان و مردووانی کوردیش ناهێنن.. بڕیاری قەدەغەکردنی ئەوەشیان دا، کە نابێ بە نووسینی کوردی لاتینی لەسەر کیلەکانی گۆڕەکانی شەهیدان و مردووانی کورد بنووسرێن.. نابێت ئەو پیتە کورییانەی کە لە زمانی کوریدا هەن و لە تورکیدا نین، بە کاریان بهێنن.. نابێت لەسەر کێلەکانی گۆڕەکانی شەهیدان و مردوانی کورد، بە کوردی بنووسرێن و نابێت هیچ نازناوێکی کوردیش بۆ مردووەکانیان لەسەر کێلەکانی گۆڕەکانیان بنووسن.. دەبێت تەنیا ئەو ناوانە بنووسن، کە لە رەگەزنامە تورکییەکانیاندا نووسراون.
سەرکردایەتی هێزەکانی (جەنـدرما) لە شارۆچکەی (سیلـوان) ی سەر بە شاری ئامەد لە باکووری کوردستاندا، پەیوەندییان کردوون بە خاوەن و بە کەسوکاری شەهیدان و مردووە نێژراوەکانی کورد لەو شارۆچکەیەدا.. ئەو شەهیدانەش لە لایەن سوپا و میتی زۆڵ و پۆلیسی تورکیاوە، بە ناڕەوا شەهید کراون.. بانگیان کردوون بۆ دایرەی پۆلیسی سیلوان و فرمانیان پێکردوون.. کێلەکانی گۆڕەکانی مردووەکانیان بڕووخێنن و بە کێلی تر بیان گۆڕن، نابێت هیچ پیتێکی کوردی کە لە زمانی تورکیدا نییە بەکاربهێن.. ناشبێت هیچ نازناوێکی کوردی لەسەر کێلەکانی گۆڕەکانیان بنووسن. تەنیا ئەو ناوانە بنووسن، کە لە رەگەزنامەکانیاندا نووسراون.. ئەمە فەرمانە و دەبێت جێبەجێیان بکەن.
بەشێکی زۆری خاوەن و کەسوکاری مردووە بانگکراوەکان، ئەم بڕیارە شۆڤێنیانەیان رەتکردەوە.. هەر لە ناو دایرەی پۆلیسی سیلواندا، جەندرمە دڕندەکان کەوتنە لێدان و ئەشکەنجەدانی ئەو خێزانانە و هەڕەشەی زیندانی کردنیان لێکردوون.. مۆڵەتی چەند رۆژێکی کەمیان بۆ دیاری کردوون.. کە دەبێت ئەو کێلە گۆڕانەیان بشکێنن و وێنەی کیلە شکاوەکانیشیان بۆ بهێنن.. تا دڵنیابن کە شکاندوویانن.. هەڕەشەی ئەوەشیان لێکردن، گەر نەیان شکێنن.. ئەوا ئێمە ئەو کیلانە دەشکێنن و گۆڕەکانیشیان لە بنەوە هەڵدەتەکێنین و تەرمی مردووەکانیشتان کەس نازانێت کە لە کوێدا فڕێیان دەدەین.
نامەردی و بێڕێزیکردن بە گۆڕی مردووان، لە تورکیادا نەبێت، لە هیچ وڵاتێکی تری جیهاندا بێرەوشتی وا نەکراوە.. ئەمە پێچەوانەی هەموو یاسا و رێسا و رەوشتێکە.
پێشتریش رژێمی تورکیا، بڕیاری ئەوەی دەرکردبوو، کە هەموو نووسینێکی هەڵوسراو (لافیتە) بە زمانی کوردی قەدەغەیە.. ناشبێت هیچ خولێک بۆ فێربوونی زمانی کوردی بکرێتەوە.. لە تورکیادا، لە زمانی تورکی زیاتر، بە فەرمی ڕێ بە بەکارهێنانی هیچ زمانێکی تر نادرێت. ئەمەش شتێکی تازە نییە لە تورکیادا لە ئەتاتۆرکی رەگەزپەرستی گۆڕبەگۆڕەوە، تا دەگاتە ئەردۆگانی رەگەزپەرست و ستەمکار، زمانی کوردی قەدەغە کراوە.. تا ئەمڕۆش خوێندن و بە کوردی نووسین لە تورکیادا بە تاوان دادەنرێت.
لە ساڵی (١٩٩١) دا، ژنە سیاسەتمەدار و تێکۆشەر و قارەمانی کوردمان (لەیلا زانا) کە لە ساڵی (١٩٦١) لە شارۆچکەی (سیلوان)ی سەر بە شاری (ئامەد) لەدایک بووە. یەکەمین ئافرەتی پەرلەمانتاری کوردە لە پەرلەمانی تورکیا، خۆی شەش پەرلەمانتاری کورد (سەلیم ساداک، ئۆرهان دۆغان، خەتیب دیجلە، زوبێر ئایدا، بەشار کاباش) لە رێوڕەسمی سوێندخواردنی پەرلەمانی تورکیادا، لەیلا زانا یەکەم کەس بوو کە بە زمانی کوردی سوێندی پەرلەمانی خوارد. هاوڕێ پەرلەمانتارەکانیشی بە دوای ئەودا ئەوانیش بە کوردی سوێندیان خوارد.. لەیلا لە شێوەی هەر سێ رەنگەکانی ئاڵای کوردستانیش ناوچەوان بەستێکی بە ناوچەوانییەوە بەسەت.. بەمەش عەرشی تورکیا هەژاند و بوو بە سیمبولێکی سیاسی و بە هێمایەکی نەمری ئازایی و دلێری و بوێری ژنانی کوردمان.
تورکیا ئەم سوێندخواردنەی لەیلا زانا و هاوڕێکانی بە زمانی کوردی، بە نایاسایی و بە تاوان دا.. لەیلا زانا و سەلیم ساداک هەر یەکەیان بە پانزە ساڵ زیندانی سزادران. دوای ئەوەی کە بۆ ماوەی دە ساڵ لە زینداندا مانەوە.. لەسەر فشاری پەرلەمانی ئەوروپی، تورکیا ناچاربوو کە لەیلا زانا و هاوڕێکەی ئازاد بکەن.
عەلی باباجان سەرۆکی (پارتی دیموکراسی و پێشکەوتن) کە کورتکراوەکەی (دیڤا) یە، بە زمانی تورکی بە واتای (چارەسەر) دێت.. لە یەکەمین وتاریدا، لە یەکەمین کۆنگرەی راگەیاندنی دامەزراندنی پارتەکەیدا،وتی: دەبێت دەستوور هەموار بکرێتەوە و بگۆڕێت.
باباجان وتیشی: کێشەی کورد بە هۆی دەستوورەوە دروست بووە، کە تێیدا گەلێک لە بوونی بێبەشکراوە.. وتیشی: ئەگەر ئێمە مافەکانی گەلی کوردمان لە دەستووردا زامن کرد و بە مافەکانی خۆیان بگەن، ئیدی پەکەکەش نامێنێت.
باباجان توانجی لە ئەردۆگانی دیکتاتۆر گرت و وتی: تورکیا شوێنی دیکتاتۆریەت نییە.
عەلی باباجان لە بارەی دژایەتیکردن و توندوتیژی نواندن، بەرانبەر بە زمانەکانی تر لە تورکیادا، بە راست و رەوا نازانن، جەختی لەسەر ئەوە کرد، کە خوێندن و رۆشنبیری بە زمانە جیاوازەکانی نەتەوەکانی تر لە تورکیادا، مافێکی مرۆڤایەتی بنەڕەتییە و پێویستییەکی پەروەردەییە.. پێویستە دەستکاری دەستوور بکرێت، تا هەموو هاوڵاتیان لە نەتەوەکانی تر زمانی دایکیان بەکاربهێنن.
عەلی باباجان: دیموکراتی دەبێت فاکتەری سەرەکی بێت، لە چارەسەرکردنی کێشەی کورد. ئەو بەڵێنەشی دا، کە رێ بە نەتەوەکانی تر دەدەن، کە پابەند نەبن بە زمانی تورکییەوە.. بە ئازادی زمانی رەسەنی خۆیان بەکاربهێنن.
باباجان وتیشی: دانانمان بە مافەکانی کورد بە (پەکەکە)ەوە گرێ نادەین، بەڵکو دان بە هەموو مافەکانیاندا دەنێین.
بەشێک لە سیاسەتمەدارانی باڵای تورک، پێیان وایە کە کێشەی کورد لە کێشەیەکی ناوخۆییەوە بووە بە کێشەیەکی ناوچەیی و نێودەوڵەتی.. بە لەشکرتاری و داپڵۆسین و سەرکوتکردن و کوشتن و بڕین و بەندکردن، چارەسەری کێشەی کورد ناکرێت.. بەڵکو لە رێی دانووسان و گفتوگۆ و دانان بە مافە نەتەوەییەکانی کورد دێتە چارەسەرکردن.

بۆ تورک بە مافی خۆی دەزانێت کە بە زمانی تورکی بخوێنێ و بنووسێ و بدوێت، ئەی بۆ ئێمەی پەنجا ملیۆن کورد کە خاوەنی زمانی تایبەتی خۆمانین. مافی ئەوەمان نەبێت، کە بە زمانی باوباپیرانمان، زمانی رەسەنی کوردیمان بخوێنین و بنووسین و بدوێین..؟ ئەم مافە بۆ ئەوانی تورک رەوایە و بۆ ئێمەی کورد ناڕەوایە. یا بانێکە و دوو هەوایە؟

بۆ کەمینەیەکی تورکمان لە شاری هەولێر و کەرکووکدا، بە زمانی تورکی و بە لاتینی تورکی دەخوێنن و دەنووسن و زانکۆیان هەیە.. ئەی بۆ زیاتر لە (بیست و پێنج) ملیۆن کورد لە باکووری کوردستاندا، نەک بۆیان نییە کە بە زمانی کوردی بخوێنن و بنووسن، بەڵکو تەنانەت ئەو مافەشیان پێ رەوا نابینن، کە لە خاکی کوردستاندا، نەک لە خاکی تورکیادا، لەسەر کێلەکانی گۆڕەکانی شەهیدان و مردووەکانیان، بە لاتینی کوردی ناو و نازناوی شەهیدەکان و مردووەکانیان بنووسن..؟!

ئەم تاوانە قێزەوەن و نامەردییانە و نامرۆیانەی تورکیا، نە یەکەمین تاوان و بێڕەوشتییانە، نە دوا تاوانیشیان دەبێت.. تاوانی زۆری لەمە نامەردیتریان دەرهەق بە شەهیدان و مردووانی گەلی کوردمان ئەنجام داون. بۆ نموونە:
زانا و مامۆستای گەورە و بەناوبانگی کوردمان (سەعید نەورەسی: ١٨٧٦ـ ١٩٦٠) کە بە (بەدیعولزەمان) ناسراوە، کە لە ساڵی (١٩٦٠) دا کۆچی دوایی کرد، لە شاری ماردین لە باکووری کوردستان، بە خاکیان سپارد.. لە دوای چوار مانگ لە ناشتنی، جەندرمەی تورکیا هاتن و قەدەغەکردنی هاتوچوونیان لە شاری (ماردین) دا راگەیاند. تەرمەکەی (سەعـید نەورەسی) یان، لە گۆڕەکەی دەرهێنا و بە فڕۆکەیەک بردیان.. ئەوسا و ئێستاش کەس نازانێت چیان لە تەرمەکەی کرد!
لە ساڵی (٢٠١٦) دا، جەندرمەی تورکی، بە بڕیاری وەزیری ناوخۆی تورکیا، تەرمی (٤٩) شەهیدی گەریلاکانی کوردیان، لەناو گۆڕستانی (چیای باگۆن) ی نزیک شاری ماردین لە گۆڕەکانیان دەرهێنان.. کەس نازانێت بۆ کوێ بردیانیان و چیان لێکردوون.
ئەمساڵیش، هەر بە بڕیاری وەزیری ناوخۆی رژێمی تورکیا، لە ناوچەی (کارزان) لە باکووری کوردستان، جەندرمەکانی سوڵتان ئەردۆگانی ئیسلامی تەرمی (٢٦٧) گەریلای شەهیدیان لە گۆڕەکانیان دەرکرد و گۆڕەکانیان تێک دان.. بێ ئەوەی ئاگاداری خاوەنی شەهیدەکان بکەنەوە. کەسیش نازانێت تەرمەکانیان بۆ کوێ بردن و چیان لێکردوون!
هەر وەزیری ناوخۆی تورکیا، بڕیاری ئەوەشی دەرکردووە، کە سەرجەم گۆڕستانەکانی شەهیدانی باکووری کوردستان، کە ژمارەیان (١٤) گۆڕستانە هەر هەموویان بڕووخێنن و تەرمی شەهیدەکانیش لە گۆڕەکانیاندا دەربکەن و بیان بەن و لە شوێنێکی نەزانراودا. خۆیان دەزانن چیان لێدەکەن.
بە دووریشی مەزانن، کە وەزیری ناوخۆی رژێمی تورکیا، ئەو بڕیارەش دەربکات، کە گۆڕی (مـەم و زیـن) یش، کە لە شاری (بایەزید) لە باکووری کوردستان دایە، ئەو گۆڕەش هەڵبتەکێنن.. چونکە هەموو تاوان و رەفتارێکی ناشیرینیان لێدەوەشێتەوە.
ئەمانەیە نامەردی و تاوانە قێزەوەنەکانی، سۆڵتان ئەردۆگانی دیکتاتۆر و نەژادپەرستی سەرۆکی (ئیخوانولشەیاتین) و سەرکردەی جاشە ئیسلامییە بەکرێگیراوەکانی سوریا و لیێبیا و کوردستان.. ئەردۆگانی دامەزرێنەری داعشی تیرۆریست.. ئەمانەیە تاوانەکانی پارتی ناداد و ناگەشەپێدانی ئەردۆگان. ئەمانەیە ئازادی و یموکراتی و رێزگرتنی تورکیا لە مافەکانی مرۆڤ.. هەرگیز لە وێنەی نامەردی و دڵڕەقی و رقڕەشی و رەگەزپەرستی تورک لە جیهاندا نەبووە و نییە.. مەگەر تەنها شۆڤێنی عەرەبی و ئاخوندەکانی سێدارە، لە هاوشێوەی ئەردۆگان و تورکیا رەگەزپەرست دابن، ئەوانیش هاوپیلان و هاوتاوانن و هاوڕەگەزپەرستن، ئەوانیش تاوانێکی زۆریان دەرهەق بە گەلی کوردمان کردوون و دەیکەن.. هەموو کاتێکیش ئەم داگیرکەرانەی کوردستان پێکەوە بە گەلەکۆمەیی تەگبیر و پیلانی کۆمەڵکوژی کوردیان داڕشتوون و جێبەجێیان کردوون و تا ئەمڕۆش هاوپیلانن لە دژی بەدەستهێنانی مافەکانی کوردمان.. سیاسەتی (پەرتکە و زاڵەبە) و پیلانی کوشتنی کورد بە کوریان داڕشتوون.
ئەم تاوانە قێزەوەنانەی تورکیا، بۆ ئەمڕۆ و بۆ دوێنێ ناگەڕێنەوە.. ئەمانە لە باوباپیرە خوێنڕێژ و داگیرکەر و نامەردەکانی عوسمانییەکانیانەوە، بە میراتی بۆیان ماونەتەوە و بۆونە بەشێک لە کولتووری بۆگەنیان و لە بێڕەوشتیان.. شانازیش بەم تاوانانەیانەوە دەکەن.. کورد دەڵێت: مردوو شەیتان دەستی لێ هەڵدەگرێت.. بەڵام تورکیای نامەرد دەستیان لە مردووی کورد هەڵنەگرتوون.. مەبەستی رژێمی تورکیا لەم تاوانانە و کارە چەپەڵانەیان.. گۆڕبزرکردنی شەهیدانی کوردمانە.. بێڕێزیکردن و سوکایەتی کردنە بە شەهیدان و بە مردووانی کوردمان.. مەبەستیان ئازاردانی دەروونی کوردە.. بەڵام لە هەمان کاتدا نامەردی و دڕندەیی و قێزەوەنی خۆیان دەردەخەن.. سووکایەتی و بێڕێزی بە خۆیان دەکەن.. نامەردیش هەر لە نامەرد دەوەشێتەوە.. ئەم تاوانە قێزەوەنانەشیان دەچنە ناو تۆماری میژووی سەرتاپا رەش و قێزەوەن و بۆگەنیان.. مێژوویەک کە لە تاوان و تراژیدیای خوێنڕشتن و دڕندەیی و نامەردی و دزی و تاڵانی و بێڕەوەشتییان بەرانبەر بە گەلانی ئازادیخواز و مافخواز و ئاشتیخواز، هیچی تری تێدا نابینین.. لە یەکەمین لاپەڕەی مێژووی تورکیاوە تا دوایەمین لاپەڕەیان، هیچ خەسڵەتێکی جوان و چاکە و پیاوەتی و مرۆڤایەتییان تێدا نین.. تا بیانکەن بە منەت بەسەر گەلانی ترەوە.

بە هەزاران هەزا تف و نەفرەتان لێبێت.. ئەی داگیرکەرانی نامەرد و دڕندە و نامرۆڤ.
بە توندی سەرکۆنەی ئەم تاوانە قێزەوەنانەی ئەردۆگان و رژێمە رەگەزپەرستەکەی دەکەین.. ئەو رۆژەش بە دوور نازانین، کە تەختی وەربگەڕێت و خۆی رژێمەکەشی رسوا و شەرمەزار و رووڕەش و سەرشۆڕ و چاوشۆڕ ببن و ببن بە پەندی زەمانە.

رەزا شوان
نەرویج: ٢٦/ئەپریل/٢٠٢٠




بوونی پەکەکە لە باشوری کوردستاندا شەرعی نییە، بەڵام بوونی سوپای داگیرکەری تورکیا شەرعییە! .. رەزا شوان

رۆژی دوو شەممە (٢٠/ ئەپریل/٢٠٢٠) نێچیرڤان بارزانی، کە شێخ جەعفەر مستەفا و مستەفا سەید قادری لەگەڵدا بوون، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا دەربارەی کێشەی (زینی وەرتێ) و بۆردوومانکردنی زینی وەرتێ و کەمپی ئاوارەکان لە مەخموور، لە لایەن فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیاوە، کە لەو کەمپەدا خوشک و برا کوردە ئاوارە راونراوەکانی باکووری کوردستان لێی نيشتەجێن، ئەو بۆردوومانە بووە هۆی شەهید بوونی چـوار کوردی ژن و منـداڵ و برینداربوونی چەند کەسێکی سڤیلی بێتاوان.. کەچی راگەیاندنە بەکرێگیراوەکانی تورکیا لە باشووری کوردستاندا، راستییەکەیان چەواشەکردەوە.. وا رایاگەیاند (لەم بۆردوومانەدا چوار گەریلا) ی پەکەکە کوژران.

لەو کۆنگرەیەدا، رۆژنامەنووسەکان، کە بە زۆری ئەو رۆژنامەنووسانە بانگکرابوون کە پاشکۆی حیزبە دەسەڵاتدارەکان بوون.. دەربارەی پەکەکە و کێشەی زینی وەرتێ و بۆروومان کردنی وەرتێ و کەمپی ئاوارەکانی مەخموور پرسیایان لە نێچیرڤان کرد. نێچیرڤان وەڵامی دانەوە و وتی:”زۆر جار باسمان لەوە کردووە کە بوونی (پەکەکە) لە هەموو کوردستانی عێراق بە شەرعی نازانین” وتیشی:”ئێمە بەشێکین لە عێراق و هەرێمی کوردستانیش لە چوارچێوەی عێراقدا، دەرفەتی ئەوە نادات بە هیچ شێوەیەک هێزی دیکە ببێتە هۆکاری کێشە بۆ دراوسێکانمان” وتیشی”کە پەکەکە بیەوێ یارمەتی هەرێم بدات، ئەوەیە کە دەبێ هەرێمی کوردستان چۆڵ بکات” نێچیرڤان بارزانی پاکانەی بۆ تاوانەکانی تورکیا کرد و پاساوی بۆ بۆردوومانەکەی کەمپی پەنابەرانی مەخموور هێنایەوە، وتی:”مەخمـوور لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستاندا نییە، لەژێر دەسەڵاتی عێراقی فیدراڵییە، واتە ئەوە پەیوەندی بە هەرێمی کوردستانەوە نییە”
من پەکەکە نیم و بە ناوی ئەوانیشەوە قسە ناکەم، ئەوان خۆیان دەتوانن وەڵامی قسەکانی نێچیرڤان بدەنەوە یا نەدەنەوە.. بەڵام من وەکو کوردێکی کوردستان پەروەر و خەمخۆرێکێ گەلەکەم قسەدەکەم، وەڵامی قسەکانی نێچیرڤان دەدەمەوە.
با نێچیرڤان بارزانی باش ئەوە بزانێت کە کوردستان لە ئەوپەڕی باکوورییەوە تا دەگاتە ئەوپەڕی باشووری.. لە ئەوپەڕی رۆژهەڵاتییەوە تا دەگاتە ئەوپەڕی رۆژئاوای.. نیشتمانی هەموو کوردێکی دڵسۆزە و موڵک و تاپۆی هیچ هـۆز و بنەماڵە و حیزبێک نییە، شوێن و نيشمانی شەرعی هەموو کوردستانپەروەرێکە.. تەنیا شوێنی شەرعی ناپاکان و خۆفرۆشان و کوردستان فرۆشان و جاشە بەکرێگیراوەکان نییە.
لە نێچیرڤان دەپرسین: ئایا بوونی بە هەزاران سەربازی تورکیا، کە زیاتر لە سی مۆڵگەی سەربازییان لە پارێزگای دهۆک و هەولێر لە باشووری کوردستاندا هەیە.. بە لاتانەوە شەرعـییە؟ وێراوتانە جارێک لە جاران، تەنانەت گەر لەژێری لێویشەوە بێت، ئەوە بڵێن، کە بوونی لەشکری تورکیای داگیرکەر لە سەر خاکی باشووری کوردستان و لە رۆژئاوای کوردستاندا ناشەرعییە..؟؟ رۆژی لە رۆژان داواتان لە تورکیا کردووە کە سەربازەکانیان لە باشووری کوردستاندا بکێشنەوە..؟ بێگومان نەخێر، ئێوە چۆن کفری وا دەکەن.. کەچی بە پەکەکە دەڵێن دەبێ هەرێمی کوردستان چۆڵ بکات.. ئەم قسەیەت تەنیا لە بەرژەوەندی داگیرکەران و دوژمنانی کورد و کوردستان دایە.
هێچ کاتێکیش گوێم لێتان نەبووە، کە بە فەرمی سەرکۆنەی بۆردوومان و تاوانانەکانی تورکیا بکەن، بە پێچەوانەوە، کەناڵە بەکرێگیراوەکانی تورکیا لە باشووری کوردستاندا، کە کەسانێکی خۆفرۆش بەڕێوەیان دەبەن، بە زەردەخەنەوە رایان دەگان” فڕۆکەکانی تورکیا بارەگای پەکەکەیان لە مەخموور بۆردوومان کرد”. لەو بڕوایەدام گەر چاوساغی و سیخوڕی بۆ تورکیا نەکرێت، تورکیا بە وردی ئەو زانیاریانە دەربارەی جموجووڵی پەکەکە نازانێت.. دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان، ئاگاداری سوڕانەوەی فڕۆکە جەنگی و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیان، بەسەر ئاسمانی باشووری کوردستاندا.
ئەی بۆ دەم و گوێ و چاوتان دەگرن، کە ڕۆژانە فڕۆکە جەنگییەکانی تورکیا، گوندەکانی باشووری کوردستان بۆردوومان دەکەن و منداڵ و ژن و لاوی کورد شەهـید دەکەن و مەڕ و ماڵاتیان دەکوژن و باخ و دارستانەکانی کوردستان دەسووتێنن، ئەم گوندنشینانە نە پەکەکەن و نە بارەگاکانی پەکەکەشیان لێوە نزیکن.. ئەی بۆ ئەم تاوانانە نامەردییانە تورکیا سەرکۆنە ناکەن؟! راگەیاندنەکانی ئێوە، زۆر بێ شەرمانە، دەڵێن: ئەمڕۆ فرۆکە جەنگییەکانی تورکیا لە (فڵانە) شوێندا، بارەگاکانی پەکەکەیان بۆردوومان کرد.. ناڵێن گوندەکانیان بۆردومان کرد.. دەڵێن چەند گەریلایەکی پەکەکەیان کوشت، ناڵین چەند ژن و منداڵێکی کوردیان شەهید کرد، بەمەش شەرعییەت بەم تاوانانەی تورکیا دەدەن.
ئەی بوونی بە دەیان میت و هەواڵگری و سیخووڕی تورکیا، لە شارەکانی هەولێر و دهۆک و سۆران و کەرکووک کە بە ئاشکرا دێن و دەچن بە شەرعی دەزانن؟ لە هەولێری پایتەختدا، مەشق بە جاشی کورد و بە بەرەی تورکمانی دەکەن؟
نێچیرڤان وتیشی:”ئێمە بەشێکین لە عێراق و هەرێمی کوردستانیش لە چوارچێوەی عێراقدا، دەرفەتی ئەوە نادات کە بە هيچ شێوەیەک هێزی دیکە ببێتە هۆکاری کێشە بۆ دراوسێکانمان” ئێوە بەشێکن لە کام عێراق؟ لەو عێراقەی کە شاری هەڵەبجە و بە دەیان شوێنی تری کوردستانیان کیمیاباران کرد؟ لەو عێراقەی کە کوردیان ئەنفال کرد؟ لەو عێراقەی کە هەشت هەزار بارزانی و بیست هەزار کوردی فەیلیان زیندەبەچاڵ چکەی کردن؟ لەو عێراقەی کە پێنج هەزار گوند و شارۆچکەی کوردستانیان وێران کرد؟ ئێوە لە کوردستانی سەربەخۆوە، هاتنە سەر ئەوەی کە بڵێن ئێمە بەشێکین لەو عێراقەی کە (لە سەدا پەنجا و یەک)ی خاکی باشووری کوردستانیان داگیرکردووە.

کامانەن (دراوسێکانمان) تورکیا و ئێرانی داگیرکەرانی کوردستان، کە بە هەزاران کوردیان شەهیدکردووین و دەستەیان بە خوێنی بێتاوانانی کورد سوورن، رۆژ نییە کە لاوێکی کورد لە سێدارە نەدەن.. داگیرکەرانی کوردستان بە دراوسێکانمان دەزانێ؟
نێچیرڤان، لە وەڵامی پرسیاری رۆژنامە نووسێکدا، وتی”مەخموور لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستاندا نییە، لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتی فیدراڵیدایە، واتە ئەوە پەیوەندی بە هەرێمی کوردستانەوە نییە..” دەپرسین، کێ کەرکووک و خانەقین و دوزخورماتوو و پردێ و مەخموور و شەنگالی دۆڕاندن و خستیانیانە بن دەستی ئەو عێراقەی کە ئێوە بەشێکن لێی؟ ئەم قسەکەتان ئەوە دەگەیەنێت، حەقیشتان بەسەر شاری کەرکووک و شارە کوردستانییە داگیرکراوەکانی تری باشووری کوردستانەوە نییە.. کەواتە بۆ کوردتان لەو ناوچە کوردستانییانە بە گورگان خوارد دا..؟؟
ئەی کە ئەردۆگانی داگیرکەر، وتی:”مووسڵ و کەرکووک و هەولـێر، دەبێ بگەڕێنەوە
بۆ باوەشی تورکیا” گەر تەنیا بە قسەش بـوایە، بۆ هیچ قسەیەکتان نەکـرد؟
من دژی مافەکانی تورکمان نیم، بەڵام هەموو تورکمانەکان لە هەولێردا کۆبکرێنەوە، پڕی دوو چارۆگە نابن، دوو کورسی تەوایشیان نەهێنا، ئێوەی پارتی بۆ بەرژەوەندی و بۆ هاودەنگی خۆتان جێگری سەرۆکی پەرلەمان و وەزێرێکی هەرێمتان، دا بە بەرەی تورکمانی، کەچی بەرەی تورکمانی تا ئەمڕۆش وشەی کوردستان بەسەر زاریاندا نایە و هەردەمیش دژایەتی مافەکانی کوردیان کردووە و دەکەن، ناشڵێن بە حکومەتی هەرێمی کوردستانیش ناوتان نابەن، بە (السلطە فی شمال العراق) یا بە (حکومة اربیل) ناوتان دەبەن.. ئێوە بۆ بەرژەوەندی خۆتان بۆ زۆرینەی خۆسەپێن لە پەرلەمانی کورستاندا، بوونە بە هاوپەیمانی بەرەی تورکمانی لە هەولێر.. ئەوەتا وەزیـری هەرێمتان (ئایدن مەعروف) کە سەر بە بەرەی تورکمانییە، خۆی و باوکی و باپیریشی لە کوردستان و لە هەولێر لەدایکبوونە و هەوای کوردستانیان هەڵمژیون و بە ئاو و بە نانی کوردستان گەورە بوونە، کەچی ئایدن مەعـروفی بێ ئەمەک، لەم رۆژانەدا شەکری شکاند و قسەکەی ئەردۆگانی جاکاندەوە، بێ شەرمانە لە کەناڵی (تە ڕە تە) ی تورکیدا، وتی:” هەولێر لە ئەسڵدا شارێکی تورکمانییە، بەڵام دیمۆگرافیای گۆڕاوە” مەبەستی لەم قسەیەی ئەوەیە کە کورد هەولێری لە تورکمان داگیرکردووە. ئایدن مەعروف وەزیری هەرێمتان پیاوی تورکیایە (تورک مەن)ە، نە هاوبەستەبوونی بۆ کوردستان هەیە و نە خۆشی بە هاوڵاتییەکی کوردستان دەزانێ، ئایدن دەڵێ:”تورکیا نیشتمانی تورکمانەکانە” ئایە ئەم قسەیەی وەزیرەکەتان، بە شەرعی دەزانیت؟ هیچ وەڵامێکتان دایـەوە؟ ئەی بۆ ناپرسیت کە زیاتر لە (بیست و پێنج) ملیۆن کورد لە باکووری کوردستاندا هەیە، نەک هەر وەزیر و وەزارەتێک، بەڵکو تەنیا بەڕێوەبەرێکی گشتیشیان نییە.. تا ئەمڕۆش تورکیای رەگەزپەرست دانی بە ناسنامەی نەتەوەیی کورد دا نەناوە.. نکووڵی لە بوونی کورد لە باکووری کوردستاندا دەکات.. ئەی ئەمە بە شەرعی دەزانن؟

تورکیا، خەریکە لە کەرکووکی کوردستانی (٦٠٠) کەسی تورکمان لە بەرەی تورکمانی بە جاشی بەکرێ بگرێت، مانگانە (٨٠٠) دولار بە هەر چەکدارێکیان دەدات، دەنگۆی ئەوەش هەیە کە (٢٠٠) چەکداری تورکمانی کەرکووک، لە لایەن سوپای تورکیاوە لە شاری (سلۆپی) کوردستانیدا، مەشق و راهێنانیانی پێ کردوون. مەبەستی تورکیاش لەم چەکدارانەی تورکمان ئەوەیە.. کە بیانکات بە کژی کورد دا، لە کەرکووک د گێچەڵ بە کورد بکەن و کێشە بنێنەوە، تا تورکیا بیکات بە بیانوو، بۆ ناردنی هـێز بۆ کەرکووک. ئەی بۆ باسی ئەمە ناکەن و بۆ ناڵێن ئەمە ناشەرعییە و دەستێوەردانە لە کوردستان؟ ئەمانە و زۆر شتی تر لەبن بەڕەدان، گەر بمانەوێت بیخەینە سەر بەڕە.
وەکو لە سەر دوو سێ کیلۆمەتـرێکی زینی وەرتێ، لە یەکتری مۆڕ و گفبوونەتەوە و یەکتری تاوانبار دەکەن.. ئەی بۆ هەموو لایەکتان جقە و نقەتان لێوە نایات.. بە هیچ کلۆجێک ناوی کەرکووک و شوێنە داگیرکراوەکانی تری باشووری کوردستان ناهێنن؟؟ دەزانن دڵی کوردستان و قودستی کوردستانتان بە چی دەردێک بـردووە؟
تا کەی خۆپەرستی و دەسەڵاتپەرستی..؟؟ تا کەی یاری بە چارەنووسی گەلە داماو و کڵۆڵ و بێدەرتانەکەمانەوە دەکەن..؟؟ نۆکەری تورکیا و ئێران و عـێراق تاکەی..؟؟
لە (هـیتلەر) یان پرسی: هـیچوپوچترین کەس لە ژیانـدا کێـیە؟
وتی:”ئەوانـەن کە یارمەتیان دام بـۆ داگـیرکردنی نیشـتمانەکـانیان”

کوردیش دەڵێت:”هەزار ساڵ بکەیت بێگانە پەرستی.. هەر دەبێت بهێنیت نوشوستي”
٢١/ ئەپریـل/٢٠٢٠




رۆژی جیهانی کتێب و مافەکانی نووسەر… رەزا شوان

رۆژی (٢٣/ ئەپریل)ی هەموو ساڵێک، بە (رۆژی جیهانی کتێب و مافەکانی نووسەر) لە جیهاندا ناسراوە.. رێکخراوی (یۆنسکۆ) ی جیهانی و هەموو دەوڵەتانی جیهان، بەم بۆنە گرنگەوە، ئاهەنگی گەورە و شایستە دەگێڕن.. کتێبخانە گشتییەکانیش پێشانگای تایبەتی بۆ تازەترین کتێبە چاپکراوەکان دەکەنەوە.. میدیا و تەلەفـزیۆن و رادیۆکانیش، چاوپێکەوتن لەگەڵ نووسەران و هاوڕێیانی کتێب و هۆگرانی خوێندنەوە سازدەکەن.
هەر لەم رۆژەدا، کتێبدۆستان کتێبی تازە و گۆڵ پێشکەش بە یەکتری دەکەن.. چونکە کتێب بە نرخترین و گرنگترین یادگارییە، گوڵیش جوانترین دیارییە و گوزارشتە لە سۆز و رێز و خۆشەویستی بۆ مرۆڤی بەرانبەر.. ئەم نەریتەش بۆ یەکەمین جار لەم رۆژەدا، لە کەتەلۆنیای ئیسپانیا بوو بە نەریت و باو.. کتێبفرۆشەکان لەگەڵ کڕینی هەر کتێبێکدا، گوڵێکی جـوان و گەشیان پێشکەش بە کتێبکڕەکە دەکرد.. لەو کاتەوە بووە بە باو.
بێگۆمان کتێب و نووسەران، گرنگترین و گەورەترین رۆڵیان، لە مێژووی ئادەمیزاددا هەبووە و هەیە.. شارستانییەکان و پێشکەوتن و داهێنان هەموو لە سایەی بیر و خەیاڵ و کتێبەکانی نووسەراندا هاتوونەتەدی.. کتێب ئەڵقەیەکە لە نێوان رابردوو و ئەمڕۆدا، پردێکە لە نێوان رۆشنبیرییەکاندا. کتێب و خوێندنەوە دەماری ژیانی مرۆڤـن.. ئەگەرچی لە ئەمڕۆدا، تەکنۆلۆژیا هۆی خێرای مۆدێرزمی هێناوەتە ئاراوە بۆ فێربوون وەرگرتن و خۆڕۆشنبیریکردن لەوانەش ئینتەرنێت و تەلەفزیۆنی رەنگاوڕەنگ.. بەڵام گرنگی کتێب و چـێژی خوێندنەوە لە کتێبدا کاڵەوە نەبوونە.. وەک چۆن پێویستە لە هەموو ماڵێکدا، چێشتخانە هەبێت بۆ ئامادەکردنی خواردن، تا تێری خواردن ببین.. هەر بەم جۆرەش پێویستە لە هەموو ماڵێکدا، کتێبخانە هەبێت و بە کتێبی بابەت هەمەجۆرە بیڕازێنینەوە. چونکە خوێندنەوە خۆراکی پێویستی ئەقڵە و زاخاوی بیر و هۆشمان دەدات.. هۆیەکی گرنگی خۆڕۆشبیریکردن و زۆر زانینە.

(تۆماس جیفرسۆن) دەڵێت:”من ناتوانم بەبێ کتێب بژیـم”

(جیلبەرت کیس تیشیسترۆن) دەڵێت:”ژۆرێک بەبێ کتێب.. وەکو گیانێکە بەبێ رۆح”

(جان جاک رۆسۆ) ش دەڵێت:”وا تێدەگەم، کە هەموو ئەو شتانەی دەیانزانم لە کتێبەوە فـیریان بوومە”
(مەلالا یـوسفـزای) پاکستانی، ئەو کچە منداڵە قوتابییەی، کە (چەکدارانی تاڵیبان) لە پاکستان تەقەیان لێکرد و برینداریان کرد، هەر لەبەر ئەوەی بۆ قوتابخانە دەچوو کە فێربێت و بخوێنێتەوە، بەڵام کۆڵی نەدا و درێژەی بە خوێندن دا و هانی هاوڕێکانیشی دا کە کۆڵنەدەن.. مەلالا یوسفزای لە تەمەنی (١٧) ساڵیدا، لە ساڵی (٢٠١٤) دا، لەگەڵ (کابـلاش ساتیارسی) کە پیاوێکی هـیندیە، هەردووکیان چالاکوانی داکۆکیکەرن لە مافەکانی منداڵان و مێردمنداڵان.. پێکەوە بە هاوبەشی (خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی) یان پێ بەخشین.. مەلالا تا ئێستا بچووکترین براوەی (خەڵاتی نۆبڵ)ە لە جیهاندا.. مەلالا لە وتارێکیدا، لە بەردەم کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا، وتی:
“با کتێب و پێنووسەکانمان بگرین بە دەستمانەوە.. ئەمانە بەهـێزترین چەکی ئێمەن”
رێکخراوی یۆنسکۆی جیهانی (بۆ پەروەردە و رۆشنبیری و زانیاری) کە سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکانە.. لەو کۆنگرەیەی کە لە ساڵی (١٩٩٥) لە لە شاری (پاریس) لە فەرنسادا بەڕێوەچوو، رۆژی (٢٣/ ئەپریل) ی وەکو (رۆژی جیهانی کتێب و مافەکانی نووسەر) راگەیاند.. وەکو گوزارشتکردنێک لە رێزگرتن و پێزانین بۆ کتێب و بۆ رۆڵی بەرزی نووسەران لە بڵاوکردنەوەی زانست و زانیاریدا.
هەموو ساڵێک لەم رۆژەدا، رۆژی جیهانی کتێب و مافەکانی نووسەر لە هەموو وڵاتانی جیهاندا، ئاهەنگ وچالاکی شیاوی پەیوەند بە کتێب و نووسەران سازدەکەن و پێشانگای کتێب دەکەنەوە و کۆمەڵێکیش لە نووسەرانی ناسراویان خەڵات دەکەن.
هەموو ساڵێکيش، هەر ساڵەی لە شارێکی یەکێک لە دەوڵەتەکان، کە لە لایەن یۆنسکۆ و ئەو رێکخراوانەی، کە نوێنەرایەتی ئەم سێ کەرتە دەکەن: کەرتی خانەکانی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب، کەرتی فرۆشیارانی کتێب، کەرتی کتێبخانەکان، ئەو دەوڵەت و ئەو شارە دیاری دەکەن و بڕیاری لەسەر دەدەن، کە لە رۆژی (٢٣/ ئەپریل) ەوە بۆ ماوەی ساڵێک ببێت (پایتەختی جیهانی کتێب) و هەر لەو رۆژەدا پێشانگای کتێبی لێدەکەنەوە. بۆ یەکەمین جار لە ساڵی (٢٠٠١) دا، شاری (مەدریـد)ی پایتەختی ئیسپانیا، کرا بە (پایتەختی جیهانی کتێب) و پێشانگایەکی گەورەی کتێبی لێکرایەوە.. ئەمساڵیش شاری (کوالالەمپـور) ی پایتەختی دەوڵەتی (ماليزیا) دەکرێت بە پایتەختی جیهانی کتێب و لەو رۆژەشدا پێشانگای گەورەی کتێبی لێدەکرێتەوە.. هەر لەم رۆژەدا و لەم پایتەختەدا، (خەڵاتی یۆنسکۆ) ش دەدرێت، بە نووسەرانی ناسراوی ساڵی رابردوو، لە بواری (ئەدەبی منداڵان) و بواری (ئەدەبی لاوان) دا.
شایەنی باسیشە، هەڵبژاردنی رۆژی (٢٣/ ئەپریل) وەکو رۆژێکی جیهانی کتێب و مافەکانی نووسەر، هەڵبژاردنێکی هەڕەمەکی و لە خۆوە و بێ بنەما نەبوو، بەڵکو هەڵبژاردنێکی هـێمایی و رۆشنبیری و ئەدەبی و رێزلێنانی لە پشتەوەیە، کە سەنگیان لە ئەدەبی جیهانیدا هەیە.
لە رۆژێکی وادا، لە (٢٣/ ئەپریل/١٦١٦) دا، کەڵە نووسەر و شاعیر و رۆماننوس و شانۆنووسی جیهانی (ولیام شکسپیر) کۆچی دوایی کرد، هەر لەم رۆژ و ساڵەدا بوو، نووسەر و شاعـیری مەزنی ئیسپانی (میگـیل دی تیبانتس) نووسەری سەرکێشییە ئەفسانەییەکانی (دون کیشۆت)، لە رۆژی (٢٣/ ئەپریل/ ١٦١٦) کۆچی دوایی کرد. هەر لەم رۆژ و مانگەشدا، چەندین نووسەر و شاعـیر و ئەدیب و رۆماننووسی ناسراوی جیهانی، لەدایکبوون یا کۆچی دواییان کرد، لەوانەش: (مۆریس درایۆن، ئینگا گارسیلاسۆ دی لاڤیگا ، فلادیمێر نابۆکۆڤ، هاڵدۆرک لاکسنس، جۆزێت بلا، مانۆیل میگیا فاییگۆ،…) زۆریش گەڕام بۆ رۆژی لەدایکبوون یا کۆچی نووسەرێکی ناسراوی کوردمان لەم رۆژ و مانەدا، تا لێرەدا ناویان بنووسم، بەرچاوم نەکەوتن.
هەموو ساڵێکیش رۆژێ پێش (رۆژی جیهانی کتێب) واتە لە رۆژی (٢/ ئەپریل) دا، کە یادی لەدایکبوونی کەڵەنووسەری بواری ئەدەبی منداڵان، چیرۆکنووس (هانز کریستیان ئەندەرسین) ی دانیمارکییەە، کە بە (باوکی ئەدەبی منداڵان) لە جیهاندا ناسراوە.. هانز ئەندەرسین، لە رۆژی (٢/ئەپریل/١٨٠٥) لە دانیمارک لە دایک بووە.. هەر دوو ساڵ جارێک، دانیمارک بە بۆنەی لەدایکبوونی هانز ئەندەرسین، لە رۆژی (٢/ ئەپریل) دا، دوو خەڵاتی بەنرخ، کە بە (خەڵاتی ئەدەبی منـداڵان) یا بە (خەڵاتی نۆبـڵی بچـووك) ناودەبرێت، خەڵاتەکانیش بریتین لە دوو (میدالیای زێڕ) و دوو (بڕوانامەی دپلۆم)، لە لایەن شاژنی دانیمارک (مارگرێتی دووەم)ەوە، لە ئاهەنگێکی شایستەدا لە (کۆپنهاگن) ی پایتەختدا، دەدرێت بە باشترین نووسەری کتێبی منداڵان و بە باشترین هونەرمەندی وێنەکێشی کتێبی منداڵان، لە ماوەی ئەو دوو ساڵەی رابردوودا.. گەرچی تا ئێستا بە فەرمی رۆژی لەدایکبوونی (هانز کریستیان ئەندەرسین) نەکراوە بە (رۆژی جیهانی کتێبی منداڵان). بەڵام دانیمارک و چەند وڵاتێکی تر، بۆ بەرزڕاگرتن و پێزانینی ئەو خزمەتە زۆر و گەورەیەی کە هانز ئەندەرسین پێشکەشی بواری ئەدەبی منداڵانی کردوون، لە ساڵڕۆژی لەدایکبوونیدا، کە بە رۆژێکی میژوویی و بە وەرچەرخانێک لە ئەدەبی منداڵان لە جیهان دادەنرێت، ئاهەنگ و چالاکی شایستە دەگـێڕن. هانز کریستیان ئەندەرسین لە رۆژی (٤/ ئەوگوست/١٨٧٥) دا، لە شاری کۆپنهاگن کۆچی دوایی کرد.
بە بۆنەی (رۆژی جیهانی کتێب و مافەکانی نووسەر) جوانترین پیرۆزبایی لە سەرجەم نووسەران و هاوڕێیانی کتێب و لە خوێنەرانی کوردمان دەکەم.. هیوادارم زیاتر و زیاتر هۆگر و شەیـدای خوێندنەوەی کتێب و رۆژنامە و نووسینی کتێب ببین.. تا خوێندنەوە ببێت بە پێویستییەکی سەرەکی و بە بەشێکی گرنگ لە کولتوور و لە ژیانمان.. تا ئەو رادەیەی رۆژانە نەتوانین بەبێ خوێندنەوەی کتێب و رۆژنامە هەڵبکەین.
دەبا عاشقانی کتێبی کوردیمان، هەموو ساڵێک لەم رۆژەدا، بیکەن بە نەریتێکی باو، بە دیاری و بۆ یادگاری (کتێب و گوڵ) پێشکەش بە یەکتری بکەن.. منداڵەکانیشمان لەسەر ئەم نەریتە جـوان و بەسوودە رابهێنن.
داواش لە کتێبخانە گشتییەکانی شارەکانی کوردستان دەکەم، کە بۆ ئەم رۆژە چالاکی و بەرنامەیان تایبەتییان هەبێت و کۆمەڵێک پۆستەر و دروشمی گونجاو بۆ هاندانی گەورە و منداڵان بۆ خوێندنەوە.. پۆستەرەکانیش لە شوێنە گشتییەکانی شاردا، هەڵیان بواسن. بۆ نموونە:( کتێب باشترین هاوڕێیە)، (کتێب جوانترین دیاری و یادگارییە)، (خوێندنەوە خۆراکی ئەقڵە)، ( دەمانچە و تفەنگ بۆ منداڵەکانتان مەکڕن.. گۆڤار و کتێبی منداڵانیان بۆ بکڕن)، ( گەر دەتەوێ هەمیشە لە یادمدا بیت.. کتێبێکم پێشکەش بکە)،( دایکان و باوکانی هۆشیار، هانی منداڵەکانتان بدەن با گۆڤار و کتێبی منداڵان بخوێننەوە)، (هەر خەریکی تاوڵە و دۆمینە مەبن.. چەند کتێبێک بخوێننەوە) … هتد.

مامۆستا دڵسۆزەکان، دادە دلۆڤانەکانی باخچەکانی منداڵان، با کتێبەکانی کتێبخانەکانی قوتابخانەکانتان تۆز لێیان نەنیشێن.. کتێب بۆ رازاندنەوە نییە.. بۆ خوێندنەوەیە.. ئێوە دەتوانن رۆڵێکی زۆر گەورە ببینن، لە رۆشنبیرێکردنی قوتابییەکانتان و لە هاندانیان بۆ خوێندنەوە.. ببورن، کە ئەم پرسیارەتان لێدەکەم: ئایا لە ماوی ساڵێکی خوێندندا، ناڵێم دوو جار، بۆ تەنیا جاریکیش قوتابییەکانتان بردوون بۆ (بەشی منداڵان) لە کتێبخانەی گشتی شارەکەتانـدا.. تا ئاشنای کتێب و کتێبخانە ببن و هـۆگری خوێندنەوە ببن..؟

وەزارەتی رۆشنبیری کوردستان، ئەم پرسیارەش ئاراستەی ئێوە دەکەم، ئایا تا ئێستا، لە (رۆژی جیهانی کـتێب) و لە بۆنە رۆشنبیری و ئەدەبییەکانی تـردا.. چەنـد نووسەری بە توانا و ناسراوی کوردمان لە بواری ئەدەبی منداڵاندا، لە لایەن ئێوەوە، خەڵات کراون؟ بڕوا ناکەم ئەوانەی کە تا ئێستا خەڵاتیش کراون، لە پەنجەکانی دەستێکمان زیاتـربن. راستییەکەی ئەوەیە، کە ئێوە وەکو پێویست ئاوڕتان لە ئەدەبی منداڵان و لە نووسەرانی ئەم بـوارە گرنگ و چارەنووسازە نەداوەتەوە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ١٩/ ئەپریـل/٢٠٢٠




لێبووردنەکەی ئەردۆگان تەنیا دزەکان و مافیاکان دەگرێتەوە.. رەزا شوان

لە رۆژی دوو شەممە ( ١٣/ ئەپریل/٢٠٢٠) دوای تاوتوێکردن و مشومڕێکی زۆر لە نێوان ئەندام پەرلەمانەکانی پارتەکەی ئەردۆگان، پارتی ناداد و ناگەشەپێدان و پارتی بزووتنەوەی نەتەوپەرستی هاوپەیمانی، لەگەڵ پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان، کە لە ئەندامانی پارتی دیموکراتی گەلان (هە دە پە) و لە ئەندامانی پارتی گەلی کۆماری (جە هە پە) لە دانیشتنی پەڕلەمانی تورکیادا، دەربارەی ئەو پرۆژە لێبووردنە گشتییە لە بەندکراوەکان، بە هۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە بەندیخانەکانی تورکیادا، ئەو پرۆژەیەش لە لایەن پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی رەگەزپەرستەوە پێشنیار کرابوو، سەرجەم پارتە ئۆپۆزسیوەنەکان ویستیان هەندێ لە بڕگەکانی ئەم لێبووردنە گشتییە دەستکاری بکرێت و بیگۆڕن، تا بێ جیاوازی هەموو بەندکراوە سیاسییەکان و خاوەن بیروڕا جیاوازەکان و هەموو رۆژنامەنووسەکانیش بگرێتەوە.. بەڵام لەم هەوڵەیاندا سەرنەکەوتن، چونکە پارتەکەی ئەردۆگان و پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی، زۆرترین کورسییان لە پەرلەماندا هەیە.. بۆیە بەبێ گوێدان بە رەخنە و بە پێشنیار و داواکانی پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان.. بە زۆربەی دەنگەکانی ئەندامانی پەرلەمان (٢٧٩) دەنگ بە بەڵێ، بەرانبەر بە (٥٩) دەنگ بە نەخیر، بریار لەو پرۆژەیە لێبووردنە گشتییە درا و بوو بە یاسایەک.. ئەم یاسایەش لە رۆژی چوار شەممەوە (١٥/ ٤/٢٠٢٠) چووە بواری جێبەجێ کردنەوە.
ئەم یاسا لێبووردنە گشتییەی تورکیا لە بەشێک لە بەندکراوەکان، رەخنە و ناڕەزاییەکی زۆری لێکەوتەوە، لە ئاستی ناوخۆی تورکیا و لە لایەن رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی، وەکو: رێکخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی، رێکخراوی چاودێـری مافەکانی مـرۆڤی جیهانی (هیومان رایتش وۆچ) و گەلی لایەن و میدیای ئازاد و ئازیدخوازانەوە. چونکە ئەم یاسا لێبووردنەی تورکیای زیندانستان.. بەنداکراوە سیاسییەکان و خاوەن بیروڕای جـیاواز و ئازادیخوازان و رۆژنامەنووسان و مافپەروەران و نووسەران و پارێزەران و هونەرمەندان و مامۆستایان و قوتابیان و ئاکادیمییەکان و چالاکوانانی مافەکانی ژنان و منداڵان و مرۆڤ ناگرێتەوە.. ئەو کەسانەش ناگرێتەوە کە رۆژی لە رۆژان ئەو کفرەیان کردووە و بە حەزرەتی سوڵتان ئەردۆگانیان وتوون، پێت خوار داناوە، یا کـل بە بەری چاوتەوەیە، یا هەڵهەڵە و چاپڵەیان بۆ فیشاڵ و درۆ و دەلەسەکانی لێنەداون و شاباشیان نەکردوون.. بەندکراوە پیر و پەکەوتووەکانەش ناگرێتەوە، کە لە زیندانە پیس و تاریک و سامناکەکانی تورکیادا، تووشی نەخۆشی جەستەیی و دەروونی بوونە و پێویستیان بە بەزەیی و چارەسەرکردن و ئازادکردن هەیە.
یاسا لێبووردنەکەی ئەردۆگان، تەنیا بەندکراوە دزەکان و باندە مافیاکان و پیاوکوژان و قـوڵبڕان و قاچاغچییەکانی ماددە هۆشبەرەکان و هەموو ئەو بێڕەوشتانەش دەگرێتەوە کە دەسترێژی سێکسیان بۆ سەر کچان و ژنان و منداڵان کردوون، کە لە پارتی ناداد و ناگەشەپێدانی دەسەڵاتەوە نزیکن.
بێگومان چاوەڕوانی ئەوە دەکرا، کە ئەم لێبووردنە گشتییە لە بەندکراوان، بەندکراوانی کورد نەگرێتەوە، چونکە پرۆژەیەک لە لایەن پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی رەگەزپەست و رق رەشەوە پێشنیار کرابێت، کە تا سەر ئێسقان رقیان لە نەتەوەی کوردە، یاسایەک لە لایەن ئەردۆگانی دیکتاتۆرەوە واژۆ بکرێت، کە تا ناقڕگەی بە خوێنی بێتاوانای گەلی کوردمان سوورە.. دەبێت چاوەڕوانی ئەوەیان لێبکرایە کە لە کوردی بێتاوان ببوورن؟
لە یاسا لێبووردنەکەی ئەردۆگاندا، ئەوەی تێدایە کە ئەم یاسایە تیرۆریستان ناگرێتەوە. گەر ئەمە راستە و دادپەروەری و یاسا لە تورکیادا هەن و سەروەرن.. پێویستە لەسەر خودی ئەردۆگانی دیکتاتۆری ستەمکار جێبەجێ بکرێت. چونکە ئەردۆگان تاوانبارترین و خوێنڕێژترین و رەگەزپەرسترین و سیکۆپاترین و تیرۆریسترین کەسە لە جیهانـدا.. رەشەکوژی و کۆمەڵکوژیەکی زۆری لە گەلی کوردی بێتاوانمان کردووە و دەکات.
لە فەرهەنگی رەگەزپەرستی ئەردۆگاندا، هەموو کورێک تیرۆریستە، بەڵکو کوربوون بەلایەوە تاوانە.. بەلامەوە هەروەکوو چیرۆکی (گورگ و بەرخۆلە) کە وایە.. دڵنیام کە هەمووتان لە قوتابخانەدا ئەم چیرۆکەتان خوێندۆتەوە، یا داپیرە بۆی گێڕاونەتەوە، کە گورگێ بیانوو بە بەرخۆلەیەک دەگرێت، بەوە تاوانباری دەکات گوایە ئاوی جۆگەلەکەی لێ لێخن کردووە، بەرخۆلەکەش پێی دەڵێت: تۆ لە سەرووی منەوە ئاو دەخۆیتەوە، ئاوەکە لای تۆوە بۆ لای من دێت.. بە کورتی گورگەکە چەندین بیانوو و درۆودەلەسەی تر بۆ بەرخۆلە بێتاوانەکە هەڵدەبەستێت.. گورگەکە لە دواییـدا بە بەرخۆلەکەی وت: “پێویست ناکات باسی بێتاوانی خۆتم بۆ بکەیت.. ئێوە هەر لە بنەڕەتەوە تاوانبارن و دۆژمنی گورگن، بۆیە دەبێ بتخۆم.. کوردیش دەڵێ ” کە زۆر هـات.. قەواڵە بە تـاڵە”

وتەیەکی روسیشم بیردێتەوە، کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردمی حوکمڕانی قەیسرییەکان لە روسیادا. دەربارەی ستەمکاری دەسەڵاتدار و گرتنی بێتاوانانە، دەڵێت:”ئێوە بیانگرن.. ئێمەش توومەتیان بۆ هەڵدەبەستین و تاونباریان دەکەین” ئەم قسەیە بە تەواوی پڕ بە پێستی رژێمی فاشستی تورکیایە، کە بە هەزاران کوردی بێتاوانیان گـرتوون و بە بیانوو و توومەت و بوختانی هەڵبەستراوی بێ بنەما و بێ بەڵگە و دوور لە راستییەو، بە تاوانی (جوداخوازی) و (ناپاکی گەورە) و (لایەنگـری پەکەکە) بە تیرۆریست تاوانبار کراون و بە ناڕەوا و نادادپەروەری و (یاسای دارستان) سزای زینـدانی تا هەتایەیان بە سەریاندا سەپاندوون.. یا لەژێر لێدان و ئەشکەنجەداندا، یا ژەهـریان بۆ کردوونەتە ناو خواردنەکانیانەوە، شەهیدیانیان کردوون. بەندکراوی واشمان هەن، زیاتر لە سێ ساڵە بەندکراون، تا ئێستا دادگایی نەکراون.. نازانن بۆ بەندکـران و بۆ لێیان ناپرسنەوە؟! هیچ لە خۆیان شک نابەن و هیچ تاوانێکیان نەکردووە.. تەنیا ئەوە نەبێت کە کوردن.
لە ئەمڕۆدا زیاتر لە (٣٠٠) هەزار بەندکراوی سیاسی و خاوەن بیروڕا و ئایدۆلۆژیای جیاواز و ئازادیخواز و قەڵەمی بوێر و دلێر، لە بەندیخانەکانی تورکیای زیندانستان دان، هەریەکەیان بە تاوانێک تاوانبار کراون.. بە ناڕەوا و نادادپەروەرانەش سزادراون.
بۆیە رەوایی و دادپەروەری لەم یاسا لێبووردنە تازەیەی تورکیادا نییە.. راست نییە کە لێبووردنێکی گشتی بێێت، بەڵکو لێبووردنێکی تایبەتییە، بۆ دزەکان و بۆ پیاوکوژان و ژنکوژان و بۆ باندەکانی مافیای نزیک لە رژێـم.. بۆ بێڕەوشتانی دەسترێژکەر بۆ سەر ئافرەتان و منداڵان. یاسایەکە بۆنی بۆگەنی رەگەزپەرستی و جیاوازی نەتەوەیی لێدێت.

ئەم یاسا بە ناوە لێبووردنە گشتییەی ئەردۆگان، بە پێچەوانەی هەمـوو یاسا و رێـسا لێبووردنەکانی دەوڵەتانی ترەوەیە تەنانەت پێچەوانەی دەوڵەتە دیکتاتۆرییەکانیشەوەیە. لە وڵاتاندا کە لێبووردنی گشتی بۆ بەندکراوان دەربکەن، بە تایبەتی لێبووردنەکانیان لە پێش هەموویانەوە، ئازادکردنی بەندکراوە سیاسییەکان دەگرێتەوە.. لێبووردنەکانیان دز و مافیاکان و پیاوکوژان و ژنکوژان ناگرێتەوە.
بێگومان لێبووردنەکەی ئەردۆگان لێبووردنێکی مەبەست سیاسییە، نەک مرۆڤـایەتی و ویـژدانییە. هەرگیز ئەردۆگان، بڕیارێک دەرناکات و هیچ یاسایەکیش واژۆ ناکات، گەر مەبەست و بەرژەوەندییەکی تایبەتی خۆی لە پشتیانەوە نەبێت.. لە ئێستاوە دەیەوێت خۆی بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو تورکیا ئامادە بکات.. تا ببێت بە سەرۆکی خۆسەپێنی تا هەتایە و دەسەڵاتەکانی قایمتر بکات و پایە و پۆستە باڵاکانی دەوڵەت و حکومەتی تورکیا قورخ بکات، بۆ بنەمەڵەکەی و بۆ ئەو تەشیرێس و پێڵاودانەرانەی، کە لە خۆی و لە دەسەڵاتەکەیەوە نزیک کردوونەتەوە.. دەیەوێت بە دەستێکی ئاسنین زیاتر و زیاتر دەمکوت و سەرکوتی ئازادیخوازان و مافـزەوتکراوان و هـێزە ئۆپۆزسیۆنەکانی تورکیا بکات.. رەنگە ئەوەش نەزانێت، کە چارەنووسی هەموو دیکتاتۆر و ستەمکارەکان بە مەرگی رەش و بە رسوایی گۆڕبەگۆڕکراون و کۆتاییان هاتووە و کۆتاییان دێت.

لە ئەمڕۆدا، لە سایەی دەسەڵاتی ئەردۆگانی لەخۆبایی و بڕیارە تاکڕەوییەکانی بە هـۆی شکستییەکانی لە سیاسەتی ناوەوەی تورکیا و لە دەروەدا، رۆژ لە دوای رۆژ نەیارانی لە زۆربووندان و درزی گەورەتریش دەکەوێتە ریزی پارتەکەی.. گڵۆڵەی رژێمەکەی بەرەو لێژبوونەوە دەچێت.. تورکیا دووگیانە بە کودەتایەکی سەربازی چاوەڕوان کراو.
جامی ناڕەزایی و بێزاری خەڵکی تورکیادا، پڕبووە و لێیدەرژێ.. ژیان و گوزەرانی خەڵکئ زۆر سەخت بووە.. رێژەی بێکاری لە هەڵکشاندایە و لە سەدا زیاتر لە پانزەی تێپەڕاندووە، بێکاری کێشەیەکی گەورەی تورکیایە.. تادێت ئابووری تورکیا بەرەو تەپین و داڕمان دەچێ، لیرەی تورکیش بێ نرختر بووە و تادێت لە دابەزیندایە.. گەلێ کۆمپانیای بەرهەمهێنان لە کار وەستاون و خەریکە مایەپووچبن.. کەرتی گەشتیاریش کە بڕبڕەپشتی ئابووری تورکیایە ئیفلیج بووە.. نرخی خۆراک و شتومەکی پێویست و سووتەمەنی و وزە، سێ هێندەی جاران بەرز بوونەتەوە.. بڵاوبوونەوەی کۆرۆناش بە شێوەیەکی ترسناک لە تورکیادا، هێندەی تر ئابووری و بارودۆخی سیاسی شڵەژاندووە.
کەچی ئەردۆگان باکی نییە.. لەسەر ئەم بارودۆخە نالەبارەشەوە، بە هەزاران جاشی ئیسلامی بەکرێ گرتوون و رەوانەی شەڕی سوریا و لیبیای کردوون، جاشەکانی لێبیای مانگانە (دوو هەزار) دۆلاریان دەداتێ.. بەڵام خێزانی تورکی وا هەن، مانگی دوو سەد دۆلاریشیان دەست ناکەوێت.. بە کوێرەوەری و کوللـەمەرگی ژیان بەسەردەبەن.
ئەردۆغان، بۆ هێنانەدی خەونی سوڵتانی، پارەیەکی زۆری تورکیای بە فێڕۆداوە، بۆ بڵاوکردنەوەی ڤایرۆسی (ئیخوان ئەلشەیاتین) لە وڵاتانی عەربیدا، پارەیەکی زۆریشی لە یارمەتیدانی داعـشی تیرۆریستدا خەرج کرد.. هەر بە پارەش یارمەتی رێکخراوی حەماسی بەکرێگیراوی دەدا، بەڵام لەمەشدا شکستی هێنا و پیلانەکانی سەریان نەگرت. ئێستا کەوتۆتە زەڵکاوی سوریا و لیبیاوە.. نازانێت کە چون خۆی لێ دەرباز بکات و دوا تنۆکە ئارقە شەرمەزارییەکانی دەموچاوی بسڕێتەوە.. ئەردۆگان دەیەوێت لەسەر دوو گوریسیش یاری بکات.. خۆی بە دۆستی روسیا و ئەمریکا بزانێت، رەنگە وابە بزانێت کە هەردووکیانی خەڵەتاندوون.. بەڵام ئەمریکا و روسیاش دەزانن کە ئەردۆگان بایی چەندە و چەند نابەڵەد و گەمژە و کۆڵەوارە لە سیاسەتی نیودەوڵەتیدا. هێندە پەنای بۆ روسیا بردووە، رێز و شکۆداری نەماوە و بەساردی و سڕییەوە بەخێرهاتنی دەکەن و بەڕێی دەکەن.. دەزانن کە کابرایەکە بەر و پشتی بۆ نییە و درۆزنێکی قەولوبەولییە.
ئەردۆگان هەڕەشەی لە کوردیش کرد، وتی رۆژئاوای کوردستان دەکەمە گۆڕستانی کورد.. لەم خۆفشکردنەوەش شکستی هێنا.. چونکە بە زەبری هێز کورد لەبن نایات.
ئەمڕۆ لە ناو تورکیادا، ئەوانەی نکوڵییان لە بوونی ناسنامەی کورد دەکرد.. بە دەنگی بەرزەوە دان بەوەدا دەنێن، کە کێشەی کورد بۆتە کێشەیەکی نێودەوڵەتی و هەرگیز لە رێی لەشکرتاری و هـێزەوە چارەسەر ناکرێت و کێشەکە قووڵتر و گەورەتر دەبێتەوە.
لە بارەی دەرچوونی یاسای لێبووردنە گشتییەکەی ئەردۆگان، بۆ ئازاد کردنی بەشێک لە بەندکراوەکانی نزیک لە دەسەڵات لە زیندانە پاستیلەکانی تورکیادا.. حەزمان کرد کە را و رەخنەی چەند کەسانێک و رێکخراوێک، بە ئێوەی خوێنەرانی بەڕێز بگەیەنین:
پەرلەمانتاری کورد (عومەر فاروق جەرجیری ئۆغڵو) ئەندامی پارتی گەلانی دیموکرات (هە دە پە) لە دانیشتنەکەی رۆژی دووشەمەی رابردوودا، بۆ بڕیار دان لەسەر یاساکە، لە بەردەم پەرلەمانتارانی ناو هۆڵی پەرلەماندا، کە گوێیان لە را و پێشنیارەەکانی ئەوان نەگرت بۆ ئەوەی یاسای لێبوورنەکە، هەموو بەندکراوە سیاسییەکانیش بگرێتەوە، وتی: “ئێمە بە کاری خۆمان هەستاین و ئاگادارمان کردنەوە، لەمەوە دواش ئێوە بەرپرسن، لە مردن بە هـۆی کۆرۆناوە.. خوایە شایەت بە لەوەی کە کردمان”
پارێزەری ناسراوی تورک (ئۆگور بویراز)، لە مانگی ئاداری رابردوودا، دەربارەی پاکێجی لێبووردنی گشتی، وتی:”ئامانج لەم لێبووردنە، بە ویـژدانی نییە دەرهەق بە ستەملێکراوان.. بەڵکو رزگارکردنی تاوانبارانی نزیک لە دەسەڵاتە”
رێکخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی:”یاساکە، گەلێ لە بەندکراوەکانی بەلاوە ناوە، کە لە پێشترن بۆ ئەوەی ئازادبکرێن لێیان گەڕاون بۆ ئەوەی رووبەڕووی کارەسات ببنەوە”

رێکخراوی (هیومان رایتش وۆچ) یش، ناڕەزایی خۆی دەربڕی و رەخنەیەکی زۆری لەم یاسایە گرتووە کە دادپەروەری تێدا نییە.
(مەحسوني قـارەمان) کە پارێزەرێکە، لە پارێزەرەکانی هاوسەرۆکی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان (سەڵاحەدین دەمیرتاش) کە لە ساڵی (٢٠١٦) وە لە زیندانی شاری (ئەدەرنە) دایە.. باس لەوە دەکات گەرچی دادگا بڕیاری ئازادکردنی دا.. بەڵام تا ئێستا ئازاد نەکراوە.. لە مانگی یانزەی ساڵی رابردوو، تەندروستی دەمیرتاش تێکچوو و بوورایەوە و تووشی ئازاری سنگ و هەناسەتەنگی بوو.. لەسەر فشار و داوی پارێزەر (ئایگول دەمیرتاش) کە خوشکی سەلاحەدین دەمیرتاشە، بردیان بۆ نەخۆشخانە، لە ئێستا هەر لە بەندیخانەیە و تەندروستی باشە.. لە گەلی لایەنەوە داوا لە تورکیا کرا کە سەڵاحەدین دەمیرتاش بێتاوانە و ئازادی بکەن، بەڵام ترژێمی تورکیا هەموو داواکانی رەتکردەوە و ئازادیان نەکردووە.. پارێزەرەکانیشی داوایان کرد، بە هۆی نالەباریی تەندروستییەوە، دەمیرتاش ئازاد بکەن. بەڵام داواکەی ئەمانیش رەتکرایەوە.
پارێزەر (مەحـسونی قـارەمان) لە بارەی ئەم یاسایەی ئەردۆگانەوە، دەڵێ:”ئەم یاسا تازەیە، داددپەرەوەری تێدا نییە و نایاساییە”
سەڵاحەدین دەمیرتاش دەڵێ:” لە تورکیا، دادگا و دادپەروەری و یاسا و دادوەر نییە”
١٦/ ئەپریل/٢٠٢٠




منداڵان لە سەردەمی کۆرۆنادا … رەزا شوان

کارەسات و رووداوە ناخۆش و خەمناکەکان، لە رووی جەستەیی و دەروونییەوە، زیاتر کار لە منداڵان دەکەن، چونکە منداڵان خاوەنی دڵێکی پاک و سۆز و هەستێکی ناسکن.
لە ئەمڕۆدا، ڤایرۆسی (گۆڤـید ـ نـۆزدە) کە بە (کۆرۆنا) ناسراوە، بۆتە سەرسەخترین دوژمنی نادیاری مرۆڤ و هەموو جیهانی سەرقاڵ کردووە.. تا ئێستاش ڤـاگسینێکی کاریگەر بۆ لەناوبردنی نەدۆزراوتەوە.. کۆرۆنا رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر تەشنە دەکات و ژمارەی مردوان و تووشبووان لە جیهاندا هەڵکشاندایە.. ئابووری و کار و کاسبی و بەرهەمهێنان و بازرگانی ئیفلیج کردوون.. دەوڵەتانی تووشی خۆپەرستی و چاوچنۆکی کردوون.. هەستی مرۆڤایەتی لاواز کردووە.. بەڵام مرۆڤ چۆکی بۆ کۆرۆنا دانەداوە و بێ هـیوا نەبووە، گەشبینە کە هەوڵی بێوچان و تاقیکردنەوەکانی زانایان و پزیشکان و دەرمانسازان دەگەن بە ئەنجام و بەسەر کۆرۆنادا زاڵـدەبن و ئەم دۆخە تێدەپەڕێنین.
ئەوەی ئێمە لەم نووسینەدا مەبەستمانە چۆنیەتی رەفتار و رێنمایی دروست و گونجاوی دایکان و باوکانە، لەم سەرەمە هەستیارەدا (سەردەمی کۆرۆنا) لەگەڵ منداڵەکانیاندا.
لە هەرە زۆری وڵاتانی جیهاندا، لە شار و شارۆچکەکاندا، وەکو هۆیەکی خۆپارستن و تەشەنەنەکردنی کۆرۆنا، هاتۆچۆو قەدەغە کراوە.. باخچەی منداڵان و قوتابخانەکان و زانکۆکانیش داخراون، زیاتر لە (هەشت سەد و پەنجا) ملیۆن قوتابیان و خوێندکارانی زانکۆکان لە جیهاندا لە خوێندن دابڕاون.. بۆ ئەوەی رێگری لەم پەتایە بکەن و لە ناو منداڵان و لاواندا بڵاونەبێتەوە و لە یەکترییەوە نەیگرن و تەشەنە نەکات.
پێویستە دایکان و باوکان، بە شێوازێکی دروست و ئاسانی گونجاو، بەپیێ قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و کەسێتی، بە زمانێکی سادە و سووک، نزیک لە زمان و تێگەیشتنی منداڵان، بێ زیادەڕۆیش، بە کورتی باسی ڤایرۆسی کۆرۆنا و چۆنیەتی خۆپارستن لێی بۆ جگەرگۆشەکانیان بکەن.. وەڵامی گونجا و دروستی هەر هەموو پرسیارەکانیشیان بدەنەوە.. دەکرێت لە میانەی پرسیارەکانیانەوە، تێبگەن کە منداڵەکانیان لە چی دەترسن. تا بتوانن بە شێوازێکی سەرکەوتووانە، ترس و دڵەڕاوکی لە دەروونی منداڵەکانیان بڕەوێننەوە.. ئەم ترسەش لە منداڵێکەوە بۆ منداڵێکی تر، بە پێی ئاستی رۆشنبیری و هۆشیاری خـێزانەکانیان و کەسێتی منداڵان جیاوازی هەیە.
پێویستە دایکان و باوکان کارەساتی کۆرۆنا وەکو هەلێک بقۆزنەوە، فێری منداڵەکانیان بکەن کە متمانەیان بە خۆیان ببێ. بە ورەیەکی بەرزەوە، بتوانن لە کاتی کارەساتەکان و تەنگانەدا، بە دروستی هەڵسوکەوت بکەن و رووبەڕوویان ببنەوە و سەربکەون.

داوا لە منداڵەکانتان بکەن، کە بە تەواەتی رێنماییە تەندروستییەکانی خۆپاراستن لە تووشبوون بە پەتای کۆرۆنا، پەیڕەوی و جێبەجێیان بکەن.. ئێوەش راستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ چاودێریان بکەن.. خۆشتان پێویستە لەم رووەوە نموونەبن، بە دڵتەنگی و خەمناکی و بێزارییەوە لە بەردەم منداڵەکانتان دەرمەکەون، چونکە خەم و دڵتەنگی هیچ لە کارەساتە ناگۆڕێ، بە روویەکی خۆش و لێو بەخەندەوە و دەم بە پێکەنین دەرکەون. تا منداڵەکانتان چاوتان لێبکەن.. چونکە منداڵان هەستیارن و لە زۆر شت تێدەگـەن و تا رادەیەک، لە زمانی جەستەش تێدەگەن و دەموچـاوی دایکان و باوکانیان دەخوێننەوە.
گەورەکان دەتوانن لە ماڵەوە بمێننەوە و تا رادەیەک ئاسایی بێت بە لایانەوە.. بەڵام راهێنان و راهاتنی منداڵان لەسەر کەرەنتینەی ماڵەوە زۆر ئاسان نییە.. چونکە منداڵان لە جوڵە و یاری بەردەوامدان و وزەیەکی پەنگخواردووی زۆریان هەیە و دەیانەوێت بەکاری بهێنن.. یاری و وەرزش بە شێکە لە ژیانیان، هەروەکو هەوای پاک و خواردن و خواردنەوە و نووستن، یاریش پێوێستییەکی رۆژانەی پێویسە بۆیان.
بۆیە پێویستە دایکان و باوکان، بە وریایی و هۆشیارییەوە لەم بارودۆخە نەخوازاوەدا، بە دروستی مامەڵە و هەڵسوکەوت لەگەڵ جگەرگۆشەکانیاندا بکەن.
گەرچی منداڵان و مێردمنداڵان، بە هۆی پاکی سنگیان و بە هـێزی سستەمی بەرگرییان، کەمترین ئەگەری تووشبوونیان بە پەتای کۆرۆنا هەیە.. چونکە ئامادەییەکی زیاتریان هەیە لە رووبەڕووبوونەوەی کرۆنادا.. تا ئێستا رێژەی تووشبوونی منداڵان بە کۆرۆنا لە جیهاندا لە (سەدا یەک) کەمترە. بەپێی زانیارییەکان بیشیگـرن بە سووکی دەیگرن.
زانای دەروونناسی منداڵان (مولی گارنەر) لە (نەخۆشخانەی ناشیۆناڵ وایڵد بۆ منداڵان) لە (ئۆهـایۆ) لە راپۆرتێکیدا کە لە ماڵپەڕی (گۆڤاری تایـم)ی ئەمریکیدا بڵاویکردۆتەوە، جەختی لەسەر شێوازی راڤەکردن و روونکردنەوەی ئاسان کردوە لە باسکردنی کۆرۆنا بۆ منداڵان، دەڵێت”پێویستە باسکردنی کۆرۆنا گونجاوبێێت لەگەڵ تەمەن و کەسایەتی منداڵاندا” کەواتە نابێت بە دوورودرێژی باسی پەتای کۆرۆنا بۆ منداڵەکانتان بکەن.
دایکان و باوکانی خۆشەویست: ئێوە لە ئەمڕۆدا سەرەڕای دایکایەتی و باوکایەتی، رۆڵی دادەکان و مامۆستاکانیش لە ماڵەکانتان دەبین.. ژورەی منداڵەکانتان بکەن بە پۆل و ماڵەکانیشتان بە باخچەی رازاوە و بە قوتابخانەیەکی قنج.. ببن بە دادەی دلۆڤـان و بە مۆستای دڵسۆزی منداڵەکانتان.. لێیان تووڕە مەبن و توندوتیژمەبن و گرژمەبن و هیچ بێزارییەکی خۆتان دەرمەبڕن.. بە پێچەوانەوە، بە سۆز و خۆشەویستییەکی زیاترەوە لە باوەشیان بکەن، بە زمانێکی شیرین و بە شێوازێکی گۆنجا، هەڵسوکەوت لەگەڵیاندا بکەن.. پێویستیشە پلان و بەرنامەیەکی رۆژانەی پـڕ لە خۆش و شادی و فێرکردن و هاندان بۆ ئەم دۆخەی منداڵەکانتان دابڕێژن.. تا بە دۆخێکی ئاسایی ژیانیان بزانن، ئەم شێوازەش دەبێتە، هۆی رەواندنەوەی ترس و دڵەڕاوکی و دڵتەنگی و بێزاری لە هەست و دەروونی منداڵەکانتان لە ماڵەوە.
جەختیش لەسەر جێبەجێکردنی رێنماییە تەندروستییەکانی خۆپاراستنیان بکەن، وەکو: دەست شوشتن لە پێش و لە دوای نانخوارد و دوای تەوالێت و دوای یاریکردنیان.. بە بەکارهێنانی سابوون و ئاوی شلەتێن.. بەکارهێنانی شلەی پاکژکردنەوە.. گەر پێویستی کرد بچنە دەرەوە، دەستکێش لە دەست بکەن و بە دەمامکیش دەم و لووتیان بپۆشن. دەستیان لە دیوار و شت نەدەن و تەوق لەگەڵ کەسدا نەکەن و لە شوێنی قەڵباڵغییش دووربکەونەوە، زوریش لە هیچ کەسێک نزیک نەبنەوە.. کە هاتنەوە بۆ ماڵەوەش، دەستکێشەکانیان بخەنە سەبەتەی خۆلوخاشەکەوە، پێڵاوەکانیشیان لە دەرەوە دابنێن. دەستەکانیان و دەموچاویان پاک بە ئاو سابوون پاک بشۆرن.. پاکی خۆیان رابگرن.
دایکان و باوکان: با منداڵەکانتان وێنە بکێشن، بژاردەی تابلۆکانیان لە ماڵەکانتاندا هەڵبواسن، با یاری بکەن، گۆرانی بڵێن، پێبکەن، سەیری فیلمی کارتۆن و فیلمی سینەمایی تایبەت بە منداڵان بکەن.. با توانا و بەهرەکانیان بەکاربهێنن و بیر لە داهێنان بکەنەوە.. بابەتەکانی یاری کردنەکانیان بخەن بەردەست.. بە پێی تەمەن و توانایان، ئیشوکاری ئاسانی ناوماڵ دابەش بکەن بە سەریاندا.. دوایش ئافەرین و دەستخۆشی و سوپاسیان بکەن.. شەوانیش بەر لە نووستنیان، چیرۆکی خۆش و هۆنراوەی ناسک و شیرینی منداڵانیان بۆ بخوێننەوە.. پێکەوە سروود بچـڕن.. نوکتە و قسەی خۆشیان بۆ بگێرنەوە.. بەم شێواز و رێگایانەوە دڵنیایی و متمانە بە منداڵەکانتان دەبەخشن. چونکە منداڵان پێویستییەکی زۆریان بە ئارامی و بە ئاسوودەیی جەستەیی و دەروونی هەیە.. لەسەر ئارامی و خۆڕاگتن و دڵنیابوون رایان بهێنن.. بەمەش ئێوە لە هەمان کاتدا، دوو ئامانج پێکەوە دەپێکن و دەهێننەدی، کە فـێرکردن و خۆشی بەخشینە بە مناڵەکانتان.
بە داخەوە، کە بەشێک لە دایکان و باوکان، هەست بە هەستیاری ئەم دۆخە ناکەن و بە هەنـدی وەرناگرن.. وەکو پێویست ئاوڕ لە منداڵەکانیان نادەنەوە.. بۆیە منداڵەکانیان لە ماڵەوەدا، هەست بە ترس و دڵتەنگی و بێزارییەکی زۆر دەکەن، خوازیان بە زووترین کات بچنەوە بۆ باخچە و بۆ قوتابخانەکانیان.. ئەو دایکان و باوکانە، هـێندەی سەرقاڵی تەماشاکردنی مۆبایلەکانیان، هێندەی بە دیار تەلەفزیۆنەکان و سەیرکردنی دراما تورکییە بێ مانا و ژەهـراوییەکان کات بەسەر دەبەن ـ دەبوایە بایکۆتیانیان بکردنایەـ هێندە ئاوڕ لە منداڵەکانیان نادەنەوە و بە لایاندا ناچن.. گەیشتە ئەو رادەیەی کە منداڵان نارەزایی خۆیان دەرببڕن و رەخـنە لە دایک و باوکیان بگرن و پەیامێکیان ئاراستەیان بکەن.
زیاتر لە (١٥٠) منداڵی ئەڵمانی لە شاری (هـامبۆرگ) لە ئەڵمانیا، لە شەقامەکانی ئەم شارەدا رێپێوانێکی نارەزاییان سازکرد و پەیامێکی رەخنەئامێزی سەرنجڕاکێشیان بۆ دایکان و باوکانیان نارد، پەیامێک بۆ هەموو ئەو دایک و باوکانەی، کە منداڵەکانیان پشتگوێ خستوون و وەکو پێویست ئاوڕیان لێنەداونەتەوە.. یاری لەگەڵیاندا ناکەن. پەیامەکەش لەژێر ناونیشانی (لەگـەڵ مـن یـاری بکـە، نەک لەگـەڵ مۆبـایلـەکەتـدا)
ئەم هەڵمەتە ناڕەزاییەش لە لایەن کچۆڵەی بلیمەت و هۆشیار (ئیـمـێل رسگـیک) ی تەمەن حـەوت ساڵانەوە دەستی پێکـرد.. ئيمێل رەخنەی لە دایک و لە باوکی گرت، هـێندەی کە بە مۆبایلەکانیانەوە سەرقاڵن و کاتیان بەسەردەبەن.. هێندە ئاوڕیان لەم نەداونەتەوە.. شایەنی باسیشە کۆمەڵێکی زۆری خەڵکیش پشتیوانیان لەو منداڵانە کردن و بەشداریان لە ڕێپوانەکەیاندا کرد.
بێجگە لەو ناونیشانە، منداڵان وێنەی مۆبایلیان بەرزکردبوونەوە و هێڵی سووری راست و چەپیان بەسەر مۆبایلەکاندا هـێناوە.. گەلێ دروشمی رەخـنە ئامێزیان بەرزکردبۆوە:
“مۆبـایلەکەت داخە.. نـۆرەی مـنە”
“ئێمە دەنگمان زۆرە و قسەمان هەیە.. بەڵام ئێوە تەماشای مۆبایلەکانتان دەکەن”
“کات بۆ منداڵەکات تەرخان بکەن”
“گوێ لە ئێمە بگـرن.. نەک لە مۆبـایلەکانتان”
دایکان و باوکانی خۆشەویست: بۆ ئەوەی منداڵەکانتان گلەییتان لێنەکەن و رەخنەتان لێنەگرن.. پێویستە ئاوڕیان لێبدنەوە و باردۆخـێکی خۆشیان بۆ بڕەخـسێنن.. ئەمەش بەرپرسیارێتیەکی گرنگە لە ئەستۆتاندایە، بە تایبەتيش لەم دۆخە هەستیارە چاوەڕوان نەکراوەدا.. هیوادار و گەشبینیش بن.. کورد وتەنی:”لە دوی تەنگانە.. شێنەیی دێت”

رەزا شوان
نەرویـج: ١٢/ ئەپـریل/ ٢٠٢٠




گفتۆگۆیەکی گەرم لەگەڵ ڤایرۆسی کۆرۆنا دا.. و: رەزا شوان

پرسیار: تۆ کێی؟
کۆرۆنا: نە بە چاو و نە بە زەڕەبینی تیشکیش من نابینی.
پرسیار: رەچەڵک و خێزانت کێن؟
کۆرۆنا بە پێی زانیارییەکان من لە بنەماڵەی ڤایرۆسەکانم، بە (ڤایرۆسی تاج) ناسراوم.
پرسیار: تۆ تازەیت یا کۆنیت؟
کۆرۆنا: تازەم.
پرسیار: ئایا تۆ گیانلەبەریت؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: ئایا لە دەرەوەی جەستەدا زیاد دەکەیت؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: بە چ خێراییەک زیاد دەکەیت؟
کۆرۆنا: من وەک تەنیا خانەیەک دەچمە گیانەوە.. لە ماوەی بیست و چوار کاتژمێردا، ژمارەم زیادەکات و دەگاتە دە ملیار.
پرسیار: بۆچی ناویان ناوی (گۆڤـید ـ نـۆزدە)؟
کۆرۆنا: بۆ کورتکردنەوەی وشەکانی ناوەکەم.. ناوم لەم سێ وشەیە پێکهاتووە: (کۆرۆنا، ڤایرۆس، دیسیاس) نۆزدەکەش، ئەوەیە کەمن لە ساڵی (٢٠١٩) سەرم هەڵدا. (١٩) دوو ژمارەی کۆتایی ساڵی سەرهەڵـدانمە.
پرسیار: بۆ یەکەمین جار لە کەی و لە کوێدا دەرکەوتیت؟
کۆرۆنا: لە مانگی دێسەمبەری ساڵی رابردوو، لە زێدی سەرهەڵدانم لە شاری (وۆهان) لە چین دەرکەوتـم.
پرسیار: چۆن لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێیتەوە؟
کۆرۆنا: بە هۆی ئەو پریشکانەوە، کە لە کاتی کۆکین و پژمیندا، لە دەمی کەسێکی تووشبووەوە دەردەپڕن و بەر کەسێک یا کەسانی نزیکیان دەکەون.
پرسیار: ئایا بە هۆی هەواوە دەگوازرێیتەوە؟
کۆرۆنا: حەز بەم هۆیە ناکەم.
پرسیار: لە کوێوە دەچیتە گیانی مرۆڤەوە؟
کۆرۆنا: لە دەمیەوە، یا لە لووتیەوە، یا لە چاویەوە.
پرسیار: بۆ ماوەی چەند، لەسەر کەلوپەل و شتومەک و کەرەستەکاندا دەمێنیتەوە؟
کۆرۆنا: لە چەند کاتژمێرێکەوە بۆ چەند رۆژێک.

پرسیار: کەسی تووشبوو، لە ماوەی چەند رۆژدا، دەردەکەوێت کە تووش بووە؟
کۆرۆنا: لە دوو رۆژەوە بۆ چوار رۆژ.. ئەوپەڕی: لە پێنج رۆژ یا لە شەش رۆژدا.
پرسیار: بۆ چی مەبەستێک دەچیتە گیانی مرۆڤەوە؟
کۆرۆنا: بۆ ئەوەی هێڕش بکەمە سەر سییەکانی و دایبڕزێنم.
پرسیار: باشترین ژینگە بۆ تۆ چییە؟
کۆرۆنا: ژینگەیەکی تەڕی تاریک و سارد.
پرسیار: ئایا حەز لە ژینگەی وشک و گەرم دەکەیت؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: سیانەی نیشانەکانی تووشکردنت چین؟
کۆرۆنا: ١ـ تالـێهاتن.. ٢ـ وشکە کۆکە.. ٣ـ شەکەتی و ماندووبوون.
پرسیار: ئایا ڤاگسین (دەرمانی دژ) هەیە بۆ لەناوبردنت؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: ئایا چارەسەرت هەیە؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: چۆن لە رێگای پشکنینەوە دەدۆزرێیتەوە؟
کۆرۆنا: بە وەرگرتنی تەڕی لە لووت یا لە دەم یا لە قوڕگ، لە تاقیگەدا پزیشی پسپۆر پشکنینی ورد بۆ ئەو وەرگرتووە دەکات.. دەردەکەوێت ئەو کەسە تووش بووە یا نا.
پرسیار: جیاوازی تۆ چییە لەگەڵ ڤایرۆسەکانی تردا؟
کۆرۆنا: خێرایی بڵاوبوونەوەمە.
پرسیار: باوباپیرانت کێن؟
کۆرۆنا: ١ـ (سارس)ی چینی.. ٢ـ (مێرس)ی سعوودی.
پرسیا: لە هەواڵەکاندا راگەیاندرا، کە دەرمان هەن کارت تێدەکەن.. ئایا ئەمە راستە؟
کۆرۆنا: بەڵێ.. هەوڵی بەربەرەکانیم دەدەن.. دەیانەوێت بەو دەرمانە کۆنانە بمکوژن، کە بۆ پەتاکانی تر دروستکراون.. بەڵام شکستیان هێنا بۆ لەناوبدنم.
پرسیار: دەتوانی ناوی هەندێ لەو دەرمانانە بهـێنيت؟
کۆرۆنا: کۆمپانیایەکی فەرەنسی، ئەوەی وت: بە دەرمانی گرانەتا یا دەرمانی دژە ئیبۆلا یا دەرمانی دژە ئایدز یا ئامیفلوە، یا بە جۆری تری دەرمانە دژە ڤایرۆسەکان، کۆرۆناش لەناودەچێت.. بەڵام بە هەموویانەوە نەیان توانی بمکوژن.. تائێستا ئازادم و سەربەستم و بێدەربەستم.. بە خێرایی لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر دەڕۆم.
پرسیار: شتی تازە هەیە بۆ لە ناوبردنت؟
کۆرۆنا: هەندێ لە پزیشکان هەوڵی ئەوە دەدەن، کە بە ڤاگسینی دژە سیل بمکوژن.. بەڵام شکستیان هـێنا.
پرسیار: ئەی گیاوگۆڵ و دەرمانی میللی، وەکو: رەشکە و رازیانە و نەعـنا و…؟
کۆرۆنا: هاهاها.. هاهاها.. هاهاهاهاهاها.
پرسیار: رقت لە چییە؟
کۆرۆنا: رقم لە، مانەوە لە ماڵەوە.. پاک و خاوێنی کەسی.. هەوا گۆڕین.. ژینگەی وشک و گەرم.. چەند جارێک ئاو لە دەم وەردان (غەڵغەڵەکردن).
پرسیار: ئایا تۆ بچیتە گیانی هەرکەسێکەوە دەیکوژیت؟
کۆرۆنا: نەخێر.. هەندێ کەس و لایەن و میدیا و راگەیاندنەکان، ترس و تۆقین لەناو خەڵکیدا بڵاودەکەنەوە.. لە راستیدا لە (سەدا هەشتای) نەخۆشەکانم بەبێ چارەسەر چاک دەبنەوە.. نزیکەی (لە سەدا حەڤدە)ی نەخۆشەکانیشم پێویستیان بە جیاکردنەوە هەیە و لە نەخۆشخانەکاندا بە چارەسەری ئاسایی چاک دەبنەوە.. بەڵام لە (سەدا دوو ـ بۆ ـ چوار)ی نەخۆشەکانم دەکوژم.
پرسیار: خەسڵەتی ئەو کەسانەی دەیانکوژیت چییە؟
کۆرۆنا: ئەو بەتەمەنانە دەکوژم، کە تووشی نەخۆشییە درێژخایەنەکانی وەکو: شەکرە و پاڵەپەستۆ و نەخۆشی هەناسە تەنگی بوونە.
پرسیار: منداڵانیش تووش دەکەیت؟
کۆرۆنا: بەزەییم بە منداڵان دێت.. بە زۆری وازیا لێدەهـێنم.
پرسیار: هێڕش دەکەیتە سەر نێرینە یان مێینە؟
کۆرۆنا: بەزۆری بۆ سەر نێرینە.
پرسیار: فێرم ناکەیت چۆن خۆمت لێ بپارێزم؟
کۆرۆنا: ١ـ لە ماڵەوە بمێنەوە.. لە قەڵەباڵغی و لە گردبوونەوە و لە تێکەڵبوون خۆت دووربگرە.. مەچۆ بە پرسە و مزگەوت و بۆ میوانی.
٢ـ بە بەردەوامی و بە شێوەیەکی باش دەستەکانت بشۆ و پاکژکردنەوە بەکاربهـێنە.
٣ـ گەر پژمین و کۆکەت هات.. کلێنکسێکی پاک بە دەمتەوە بگرە.
٤ـ ماوەی زیاتر لە مەترێک.. لە نێوان تۆ و کەسێکی گومانلێکراوی تووشبوو هەبێت.
٥ـ زۆر پێویستە هەوای ماڵەکەتان بگۆڕی.. بە کردنەوەی پەنجەرەکان و دەرگاکانی ژوورەکانتان بۆ ماوەیەک.. رۆژی سێ و چوار جار دووبارەی بکەرەوە.
٦ـ رۆژانە چەند جارێک، بە شلەی پاکژکەرەوە، شتەکان و دەسکی دەرگاکان و سەرمێز و دەزگای کۆمپیوتەر و مۆبایل و شتەکانی تر پاک بسڕەوە.. پێڵاوکانت لە دەرەوە دانێ.
٧ـ رۆژی چەند جارێک بە ئاوی شلەتێن، ئاو لە دەمت وەردە ( غەڵغەڵەکردن بە ئاو).
پرسیار: دەربارەی دەمامک و دەستکێش قسەم بۆ بکە، ئایە پێویستە بەکاریان بهـێنین؟
کۆرۆنا: بە کارهێنانی دەمامک و دەستکێش، بۆ کەسانی تووشبووان و گومانلێکراوان پێویستە.. بۆ سەرجەم تیمە پزیشکییەکان و پەرستیاران و کارمەندانی تەندروستی ناو نەخۆشخانەکان بۆ ئەو کەسوکارانەش کە چاودێری دۆخی نەخۆشە تووشبووەکانیان و گۆمانلێکراوەکانیان دەکەن.. دەمامک و دەستکێش و بەدلەی خۆپارێزیان پێویستە. بەڵام بۆ ئەودوای خەڵکی پێویست نین.
پرسیار: ئایا نیشانەکانی تووشبوون لە هەر نەخۆشێکی تووشبوودا دەردەکەون؟
کۆرۆنا: نەخێر.. بەشێکی زۆر لە نەخۆشەکان، کە تووشدەبن و چاکیش دەبنەوە، سەغڵەتنین و پێی نازانن، هیچ نیشانەیەکیشیان لێ دەرناکەوێت.
پرسیار: لە کێ دەترسیت؟
کۆرۆنا: لەم کەسانە دەترسم: ١ـ لە توێژینەوەی زانیاری و لە زاناکان. ٢ـ لە هۆشیاری و لە رۆشنبیری خەڵکی.. ٣ـ لە پلان و لە بەرنامە خۆپارێـزییەکان.
پرسیار: میستەر کۆرۆنا.. ئایا راستە کە تۆ دروستکراوی هەواڵگریت (موخابەراتیت)؟
کۆرۆنا: هەندێ کەس و لایەن وا دەڵـێن.. ئەوەی وا دەڵێت با نەترسێ و بیسەلمێنێت.
پرسیار: رووی رەشی تۆمان زانی.. ئایا رووی سپێشت هەیە؟
کۆرۆنا: بەڵێ.
پرسیار: چیین.. باسیان بکە؟
کۆرۆنا: ١ـ متمانەم بۆ خێزانەکان گەڕانەوە و کەسەکانیانم کۆکردنەوە.
٢ـ ژینگەم پاک کردەوە.. لە ماوەی تەمەنی کورتم دا، ئەوەی من لە بارەی ژینگەوە هێناومەتەدی.. ئەو کۆنگرە نیۆدەوڵەتییانەی کە دەربارەی ژینگە بەستران، بۆیان نەهاتەدی، لەو کۆنگرە نێودەوڵەتیانەش: کۆنگرەی(ستۆکهۆڵم: ١٩٧٢) و کۆنگرەی (نیـرۆبی: ١٩٨٢) و کۆنگرەی (رویـۆدۆجـانیرۆ: ١٩٩٢).
٣ـ فشۆڵی و لاوازی سیستمی تەندروستی جیهانیـم ئاشکراکرد.
٤ـ مرۆڤ خۆی بە خوا دەزانی.. سەلماندم کە چەند لاواز و بێدەسەڵاتە.
٥ـ پەردەم لە رووی گەندەڵی و دەسەڵاتدارە گەندەڵ و دزەکان هەڵمـاڵی.
٦ـ هەندێ وا خۆیان پێشان دەدەن کە بە خۆیاندا چوونەتە و روویان لە باشی کردووە.. بەڵکو راست بکەن.
پرسیار: بۆچی عەرەبەکان تووش ناکەیت؟
کۆرۆنا: جیاوازی لە نێوان هیچ نەتەوەیەک ناکەم.. بەڵام رژێمە عەرەبییەکان راشکاوی و راستگۆییان نییە.. بۆیە راستییەکان بە گەلەکانیان ناڵـێن و لێان دەشارنەوە.
پرسیار: تێڕوانین بۆ ئایندە چـییە؟
کۆرۆنا: دەشێ مرۆڤ ڤاگسینێک یا دەرمانێکی کارگەر بدۆزێتەوە و لەناوبەرن.
پرسیار: بەڕێـز کۆرۆنا.. ئایا ویـژدان ئاسوودەی؟
کۆرۆنا: بەڵێ.. هۆش و ویژدانی مرۆڤم راچەنی و تووشی شووکم کردن.. جیهانی دوای کۆرۆناش جیاواز دەبێت لەگەڵ جیهانی پێش کۆرۆنا.
پرسیار: چی ئامۆژگـارییەکم دەکەیت؟
کۆرۆنا: لە ماڵەکەتـدا بمێنەوە.. تا چارەسەرێک دەدۆزرێتەوە.. یا ڤاگسینێکی گونجاو دروست دەکرێێت.
تێبینی: ئەم نووسینە، لە سایتی “اراء حرة” دا، لە (٢٦/٣/٢٠٢٠) دا بڵاوکراوتەوە، ناوی نووسەری لەسەر نییە، بە دەستکارییەوە لە زمانی عەرەبییەوە وەرم گێڕاوە بۆ سەر زمانی کوردیمان.
رەزا شوان
نەرویـج: ٧/ ئەپـریل/ ٢٠٢٠




هۆنراوە بۆ منداڵان.. کۆرۆنای هار و هاج.. هۆنراوەی: رەزا شوان

ئـەی کـۆرۆنـــای نـالـەبـــــــــــار
هـــار و هـــاجـی نـاهـەمـــــــوار

  • * * * * *
    بــــــڕۆ وازمــــــــان لـێـبـێــــــنـە
    ژیـانـمـــــان لـێ مـەشـێـوێــــــنـە
  • * * * * *
    ئـێـمـە مـنـــــداڵـیـن جـــــــوانـیـن
    دڵـپــــــــــاک و بـێ تـــــــاوانـیـن
  • * * * * *
    لـە بـەدكـــــــاریـت نــــــــاڕازیـن
    خـۆمـــــان لـێـت دەپـــــــارێـزیـن
  • * * * * *
    لـێــــــت بـە داخ و بـێــــــــزاریـن
    بـە تـیــاچـوونـت خـوازیــــــاریـن
  • * * * *
    بـــــــرۆ مـلــــــــت بـشــــــکـێـنـە
    واز لـە مـــــــرۆڤ بـهــــــــــێـنـە

نەرویـج: ٥/ ئەپـریل/٢٠٢٠




شەڕی دەستەویەخەی مرۆڤ و کۆرۆنا … رەزا شوان

ڤایرۆسی کۆرۆنا (گۆڤید نۆزدە) کە بۆ یەکەمین جار لە رۆژی (١٢/ دێسەمبەر/٢٠١٩)
لە شاری (وۆهـان) لە چین دەرکەوت. لە ماوەیەکی کەم و خێرادا، خێراتر لە رۆکێتی بالیسی، بڵاوبۆوە و سنووری کێشوەرەکان و دەریالۆشەکانی بڕی.. تا ئێستا لە (١٨٠) وڵاتی جیهاندا بڵاوبۆتەوە. ئیشوکاری راگرتووە و بازار و دوکان و مۆڵەکانی داخستووە و شەقامەکانی چۆڵکردووە. ژیان و جوڵەی ئاسایی راگرتووە و مرۆڤی خستۆتە ترس و دڵەڕاوکێوە.. زیانێکی زۆری بە پشک و بە سەرمایەی زەبەلاحترین کۆمپانییەکان و بە ژیرخانی ئابووری و بەرهەمهـێنان و بە ناردن و هاوردەکردنی دەوڵەتان گەیانـدووە.
حکومەتەکانیش جیهانیش، بۆ رووبەڕووبوونەوە بەرگرتن لە تەشەنەکردنی پەتای کوشندەی کۆرۆنا و بۆ پارستنی گەلەکانیان، چوونەتە سەنگەری بەرگری کـردنەوە.

ئەمڕۆ مرۆڤ و کۆرۆنا لە شەڕێکی گەردوونی دەستەویەخەی گەورە و کوشندەدان.. تائستا چەندین هەزار کەس بەم پەتایە مردوون و بە هەزارانی تووشبووش پێـوەی دەناڵێنن.. شەڕەكەش بەردەوامە و نازانین کەی کۆتایی دێت.. شایەنی باسیشە و جێی ئەوپەڕی سوپاس و رێز و پێزانینن، کە سوپایەکی پزیشکی و کارمەندانی تەندروستی بە ئەوپەڕی دڵسۆزی و بە رۆحێکی لەخۆبردن و گیانبەخشانەوە، لەم شەڕە سەختە بەرەنگاری کۆرۆنا بوونەتەوە و سەرسەختانە بەرگری لە مرۆڤ دەکەن.. جەختیان کردەوە و سەلماندیان کە خاوەنی پیشە و پەیامێکی پیرۆز و مرۆڤـایەتین.
لە پێشا حکومەتەکان بە هەندیان نەزانی، خەمساردبوون بۆ پارستن گەلەکانیان لەم پەتا جیهانییە، ئامادەیی و رێ و شوێنی پێویستیان نەگـرتەبەر.. تا کۆرۆنا گەیشتە سەریان.
دەستی یارمەتی و هاوکاریشیان بۆ چین درێژ نەکرد، بۆ ئەوەی بە یارمەتی و هاوکاری هەموو لایەکەکیان، لە زێدی لەدایکبوونی گەمارۆی کۆرۆنا بدەن و نەهێڵن تەشنە بکات و بەو خێراییە بگات بە زۆربەی وڵاتانی جیهان.. بەڵام چین بە تەنیا خۆی رووبەڕووی کۆرۆنا بۆوە و توانی کۆنترۆڵی بکات و رایبگرێت.. خەریکە بەجارێ لە وڵاتی چین دا کۆتایی پێبهـێنن.
وڵاتان تا ئێستاش باجـێکی زۆری ئەم خەمساردی و گوێپینەدانەیان دەدەن، لەوانەش ئیتاڵیا و ئیسپانیا و ئێران و ئەمریکا، کە پشکی شێریان لە مردن و تووشبووندا هەیە.
لە بەشێکی زۆری وڵاتانی جیهاندا، بۆ خۆپاراستن و رێگـرتن لە تەشنەکردنی زیاتری کۆرۆنا، هاتوچۆیان قەدەغەکردووە و باری نائاساییان راگەیاندووە، هەروەکو ئەوی کە لە شەڕێکی سەخت و قورسدابن.. بۆ ئەوەی کەمترین زیانیان لێبکەوێت.
کۆرۆنا، پەردەی لەسەر گەندەڵی و دەسەڵاتی گەندەڵ و دزینی سامانی گەلان هەڵـماڵی. ڕاستی لاوازی و فشۆڵی گڵۆبالیزمیشی خستەڕوو، کە تەنیا بانگەشە و دروشمی رووت و زل بوو.. کۆرۆنا هەست و ویژدانی مرۆڤایەتی و چاچوچنۆکی و خۆبەرژەوەنـدی و قورخکردن و هاوڕێی تەنگانەشی ئاشکرا کرد.. بۆ نموونە: کۆمپانییەکانی چین، نیوەی دەمامک و بەدلەی پارستن و دەستکێشیان بۆ وڵاتانی جیهان بەرهەم دەهـێنا، لە کاتی بڵاوبوونەوەی کۆرۆناشدا، دوو هـێندەی تریان بەرهەم دەهـێنا، بەڵام حکومەتی چین، هەر هەموو دەمامک و بەدلەکانی لە کۆمپانییەکانی کڕی و نەیهێشت یەک دەمامک و یەک بەدلە بە وڵاتانی جیهان بفرۆشن. لەسەر ئەوەشەوە دەمامکی لە وڵاتانی تر کڕی.
ڤایرۆسی کۆرۆنا، رووی راستی دەوڵەتانی یەکێتی ئەورۆپا و بازاڕی هاوبەشی ئازادی ئەوروپاشی ئاشکرا کرد.. دەرکەوت کە هەر بە نووسین یەکێتییان هەبووە.. ئیتاڵیا کە ئەندامێکی یەکێتی ئەوروپایە.. دوای بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا بە شێوەیەکی مەترسیدار لە وڵاتەکەیدا، داوای یارمەتی لە دەوڵەتانی ئەندام لە یەکێتی ئەوروپا کرد، داوای لێکردن دەمامک و دەرمانی پـزیشکی بدەنێ.. بەڵام کەسیان دەستی یارمەتییان بۆ درێژ نەکرد و بە پارەش هيچیان پێ نەفـرۆشت.. ئەڵمانیا کە دەوڵەتێکی دەستڕۆی یەکێتی ئەوروپایە ئەویش یارمـەتی ئیتاڵیا و فەرەنسای نەدا.. هەریەکەش لە روسیا و تورکیاش، ناردنی دەمامک و دەرمانی پزیشکیان بۆ ئەو وڵاتانە قەدەغـەکرد، کە پەیوەنـدی بازرگـانیان پێکەوە هەبوو.
تەنیا چین تا رادەیەک، بە دەمامک و بە ناردنی تیمی پزیشکی، یارمەتی ئیتاڵیای دا.
ئەمریکاش، کە وەکو وڵاتێکی زلهێز ناسراوە، لووت بەرزی خۆی نیشاندا و لە پێشەوە بە فشە و گاڵتە باسی کۆرۆنەیان دەکرد.. بەڵام کۆرۆنا لووتی پێ نەواندن و دەریخست، کە ئەمریکا زلهێز نییە.. لە ئەمڕۆدا ئەمریکا لە ریزبەندی یەکەمی دەوڵەتانی جیهانە لە ژمارەی تووشبووان بە پەتای کۆرۆنا.. گەرچی ئەمریکا خاوەنی گەنجـینەیەکی گەورەی دەمامک و دەرمان و کەرستەی پزیشکییە.. کە خۆی دروستی کردوون، بەڵام لە ساڵی (٢٠٠٩) وە هیچ دەمامکێکی تری بەرهەم نەهـێناوە.. پێشبینی ئەوەشیان نەکردووە کە دۆخ و کارەساتێکی وایان بەسەردێت.. بۆیە لە ئەمڕۆدا پێویستییەکی زۆر زیاتـریان بە دەمامک و بە دەرمان و بە پزیشک و بە کارمەنـدی تەندوستی هـەیە.. پێشیان شەرمە داوای شارەزایی لە چین بکەن، کە چۆن توانیان بەو خیراییە گەمارۆی کۆرۆنا بدەن و زاڵبن بە سەریـدا.
بێگومان سبەینێ وەکو ئەمڕۆ نابێت، پێشبینی ئەوە دەکرێت کە گۆڕانکاریەکی گەورە لە لە جیهاندا لە زۆربەی بوارداکاندا روودەدات. زۆریش لە حکومەتەکان لاواز دەبن. زۆر لە وڵاتان بە پەیوەندییەکانیاندا دەچنەوە. دووریش نییە کە بەڵانسی هێزی و پێشڕەویی جیهان بگۆڕێت.. گەلێ هەڵویست و گۆڕانی چاوەڕوان نەکراو بێتە ئـاراوە.. دووریش نییە کە دەوڵەتان کۆتایی بە بەشێک لە ناکۆکییەکانیان بهێنن و لەیەک نزیک ببنەوە.
ئەو هەموو پارە خەیاڵییەی کە وڵاتانی جیهان تا ئێستا، لە بەرهەمهـێنان و لە کڕینی چەکی کوشندە و سووتێنەر و کاولکەر خەرجیان کردوون.. گەر دەیەکی ئەو پارەیە لە بەرهەمهێنان دەرمان و کەرەستە و دەزگای پزیشکی و لە توێژینەوە و تاقیکردنەوە و داهێنانی دەرمان و چارەسەری نەخۆشییەکان و پەتاکان و لە پێگەیانـدنی ژمارەیەکی زۆری پزیشک و کارمەنـدانی تەندروستی و لە دروستکـردنی تاقـیگە و نەخۆشخانەدا خەرج بکرایە.. بە دڵنیاییەوە، زۆر لەو نەخۆشیانەی کە تا ئەمڕۆش هیچ چارەسەریان بۆ نەدۆزراونەتەوە، بە هەموو جۆرەکانی شێرپەنجەشەوە، دەرمانیان بۆ دەدۆزینەوە و چارەسەریان دەکردن.. دەشبووین بە خاوەنی ژینگەیەکی پاک و بە ئاسانیش دەرەقەتی کۆرۆنا و لە کۆرۆناش کوشندەتـر دەهـاتن.. بەم دۆخە مەترسیدارەش نەدەگەیشتین.
بە هەموو رۆکێتە کێشوەربڕەکان و بە فـڕۆکەی جەنگی و بە تانک و بە بۆمـب و بە مۆدێـرترین چەکیان، تا دەگاتە چەکی ئەتۆمیشیان.. کۆرۆنایەکیان بۆ لە ناونابـرێت.
بەڵام مـرۆڤ گەشبینە و بێ هـیوا و بێ ئومید نییە.. دانەماوە و چۆکی بۆ ڤایـرۆسی کۆرۆنا دانەداوە.. ئەگەرچی تا ئێستا هیچ ڤـاکسینێکی کاریگەر بۆ لەناوبـردنی کۆرۆنا نەدۆزراوەتەوە، بەڵام پزیشکان و زانایان و شارەزایانی دەرمانسازی لە تاقیکردنەوە و لە هەوڵێکی بێوچانـدان و زۆر نزیکبوونەتەوە لە دۆزینەوە و دروستکردنی ڤاکسینێکی لەناوبەری کۆرۆنا. ئەم هەوڵ و تاقیکردنەوانەش پێویستی بە بودجەیەکی زۆر گەورە هەیە.. کۆمپانییە زەبەلاحەکانی ئەم بـوارە، لەوە دەترسن کە لە پـڕێکـدا کۆرۆنا کۆتایی بێت.. ئەمانیش زیانێکی زۆر بکـەن.
پسپۆران جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە ئەم ڤایرۆسە (گۆڤید ـ نۆزدە) بەو ژمارە مردوو و تووشبووانەش کە تا ئەمڕۆ تۆمارکراون، بەڵام کۆرۆنا گەورەترین کوشندە نییە. لە پێش کۆرۆنادا، چەند پەتایەکی تری کوشندەتر بڵاوبوونەوە، گەورەترینیان:
تاعوونی رەش(نەخۆشی رەش): (لە ئەوروپادا لە ساڵانی : ١٣٤٨ـ ١٣٤٩) ز، کە نزیکەی بیست ملیۆن کەسی کوشت. بۆ نموونە: نزیکەی لە (سەدا شەستی) هەموو دانیشتوانی وڵاتی نەرویجی کوشـت.
تاعوونی گەورەی لەندەن: لە دوو ساڵی ( ١٦٦٥ـ ١٦٦٦ ) ز، زیاتر لە (١٠٠) هەزار کەسی کوشت، کە لەو کاتەدا دەیکرد بە چارەگێکی دانیشتوانی لەندەن. ئەم تاعوونەشی لە هـۆڵندەوە بـۆ هـات.
تای زەرد: لە ساڵی (١٧٩٣) دا، تای زەرد لە دەڤەری ڤـیلادلڤـیای ئەمریکا بڵاوبـۆوە، نزیکەی (٤٥) هەزار کەسی کوشت.
تاعوونی گەورەی مارسیلیا: لە ساڵی (١٧٢٠) دا، شاری مارسیلیای فەرەنسی تووشی تاعوون هات و لە ماوەی چەنـد رۆژێکـدا زیاتر لە (١٠٠) هەزار کەسی لێکوشتن.
پەتای کولێرە: کە لە ساڵی (١٨٢٠) لە شاری کەلکوتای هـیندی بڵاوبۆوە، تەشنەی کرد و باشووری ئاسیا و رۆژهەڵاتی ناوين و رۆخەکانی دەریای سپیشی گرتەوە، تا گەیشتە چـین. ئەم پەتایە زیاتر لە (١٠٠) هـەزار کەسی کوشت.. کولێرە کوردیشی گرتـەوە.
نەخۆشی ئایـدز: لە ساڵی (١٩٧٦) لە کۆنگۆ دەرکەوت و بە هەموو جیهانـدا بڵاوبۆوە، لە ئەمڕۆدا ژمارەی تووشبووان بە ئایـدز لە جیهاندا، زیاتر لە (٣٦) ملیۆن تووشبووە.

بێجگە لەو پەتایانە، دواتریش ئەنفلـۆنزای بەراز، ئەنفلـۆنزای ئیبۆلا، ئەنفـلۆزای باڵندە. تا دەگاتە ڤایرۆسی کۆرۆنای ئەمـڕۆ.
دکتۆر (هەوارد مارکـێل) لە زانکۆی میشیگان دەڵێت:”بە بۆچوونی من، بە زۆری بە هاتنی مانگی (مایۆ یا یۆنیۆ یا یۆلیۆ) ی ئەمساڵ ئەم ڤایرۆسە کۆتایی بە خۆی دێنێت.
(سایتی فـۆکس) یش قسەی شارەزایان دەگێڕێتەوە، کە دەڵـێن” بۆ کۆتـایی هـاتنی ئەم ڤایرۆسە، سێ سیناریۆ هەیە. یەکەمیان: ئەوەیە کە هەوڵە تەندروستییە گشتییەکان بە ئەنجام دەگات و کۆنترۆڵی بڵاوبوونەوەی دەکرێت. دووەمیان: ئەم ڤایرۆسە لە کاتێکی دیاریدا خۆی دەسووتێنێت. سیناریۆی سێیەم: ئەوەیە کە دەشێ (گۆڤید ـ نۆزدە) بگۆڕێت بە ڤایرۆسێکی تر. هەروەکو چۆن پێشتر رووی دا، لە ساڵی (٢٠٠٩) دا، جۆرێکی تازەی (ڤایرۆسی ئەنفلۆنـزا)ی (ئێـچ یەک، ئێـن یەک) هـاتنە ئاراوە و وەکو پەتایەکی جیهانی گەمارۆی زەوی دا”
هـیوادام هەموومـان دووربین لە تووشبوون بە کۆرۆنا و ئەم دۆخەش بەسەربچـێت.

رەزا شوان
نەرویـج: ٢/ ئەپریل/ ٢٠٢٠




شانۆ بۆ منداڵان.. ئاکامی لەخۆبایی .. رەزا شـوان

کەسایەتییەکان بە پێی دەرکەوتنیان لەسەر شانۆدا:( پەپوولەکان، ئاگـر، دار، چۆلەکە، شوورە، رووبار، ماسی.. کە پەردە لادرا، هەموویان لەسەر شانۆدان. تەنیا ئاگر نەبێ)
دیمەنی سەر شانـۆ: (دارێکی گەڵا سەوزی کەمێک بـەرز لە لای راستی شانـۆکە دایە.. شوورەیەکی دروستکـراو لە دار لە شـێوەی خـشت ـ تابـووک ـ و چـیمەنتـۆدا کە لە لای چەپی پێشەوەی شانۆکەوەیە.. رووبارێکی شین لە لای پێشەوەی شانۆکە دایە.. دیواری پشتەوەی شانۆکە، سەرانسەر دیمەنـێکی رەنگـین و جـوانە، گـوزارشت لە سروشـت و لە بەهاری کوردستان دەکا.. زنجیرە چـیایەک لەژێـر ئاسمانی شیـنـدا.. دامێـنی زنجـیرە چیاکـان، بە گوڵاڵە سوورە و بە جـۆرەهـا گـۆڵی رەنگـاوڕەنگ رازاوەتـەوە)
کە پەردەی شانۆکە لادەدرێت.. لە بەردەم دارە سەوزەکەدا، پێـنج کچـۆڵەی دەردەکەون کە بـەرگی کـوردی رەنگـاوڕەنگـیان لەبـەردایـە.. هـەریەکـەشـیان دوو بـاڵی پـەپـوولە ئاساییان لە لەسەر شانەکـانیان دایـە.. سەمـا دەکەن و پێکـەوە ئەم گـۆرانیـیە دەڵـێن:
پەپـوولـــــەی بـاڵ نەخـشــــیـنـیـن
شــۆخ و شــەنـگ و رەنـگـیـنـیـن
شـەیــــدای وەرزی بـەهـــــــاریـن
هـۆگــری گــــوڵ و گـوڵــــــزاریـن
پەپـوولــــەی کـوردســـــــــتـانـیـن
لە نــاو بــــــاخ و بـێـســــــتـانـیـن
نـــەرم و نـــۆڵ و ژیـــــــــکـاڵـیـن
هـــــاوڕێـی گـــــوڵ و مـنــــداڵـیـن
پەپـوولــــــــەیـن و دڵـپــــــــاکـیـن
یــــاری دەکـەیـن بـێ بـــــــــاکـیـن
دڵـخــــــۆشـیـن و دڵـشــــــــــادیـن
سـەمــــــا دەکـەیـن ئــــــــــازادیـن
یەکێک لە پەپوولەکان: ئەوە چییە؟ هەست بە شتێکی ترسناک دەکەم.. ئای کە گەرمە.. بۆچی ئەم هەموو ئارەقـەم کـردووە..؟ ئێمە لە وەرزی بەهـارداین.. ئەم گڕە گەرمایەی هـاوین لە کوێـوە هـات؟
لە دەرەوە دەنـگی گـڕەگـڕ و کـڵپەی ئـاگـر دێ.. ئـاگـرەکە بـە قـایـمی قـاقـا پێـدەکـەنی.. هـاهـاهـا.. هـاهـاهـا.
پەپوولەکان بە ترسێکی زۆرە، سەیـری ئەو لایە دەکەن کە دەنگی قـاقـاکەی لێـوە دێ.
هەر ئەو پەپـوولەیە: ئـای.. ئـای.. ئەمـە چـییە؟.. ئاگـر.. ئاگـر.. بەرەو ئـێرەوە دێ.
ئاگرەکە دێتە ژوورەوە.. پەپوولەکان لە ترسی ئاگرە سەریان لێشـێوا.. بۆ لای راست و بۆ لای چـەپ و بـۆ دوا دەڕۆن.
ئاگرەکە (بە دەنگـێکی بەرزەوە پێـدەکەنێ): هـاهـاهـا.. هـاهـاهـا.
پەپوولەیەکی تر: لێرە خۆمان دەشارینەوە.. نا لەوەێ.. لە پشتی شوورەکەوە باشترە.
ئاگرەکە دەست بە سەماکردن دەکات.. هـێز و توانای خۆی دەردەبـڕێت.. بە دەنگێکی بەرزەوە پێـدەکـەنێ.. دوایی لەپـڕێکـدا، لە بـەردەم دارە سەوزەکـەدا دەوەستـێـت.. بە لەخۆبایی و لـووت بەرزییـەوە دەیـدوێـنێ.
ئاگرەکە: ئەمە چـییە؟ لە رێگامـدا مەوەستە؟ تـا زووە لێـم دوورکـەوە.
دارەکە: من لە شوێنی خۆمـدام.. لە رێگـاکەدا نەوەستاوم.. رێگاکەش پان و بەرینە و دەتـوانی پێیـدا بـڕۆیـت.
ئاگرەکە: ئەوە ناترسی؟ لە ڕێمـدا مەوەسـتە و دوورکـەوە.
دارەکە: چـۆن دووربکەومەوە؟ چـۆن؟ چەنـد ساڵێکە مـرۆڤ منی لێرەدا رووانـدووە.
ئاگرەکە: دێـم و لـووشت دەکەم.
دارەکە: تکایە ئەقـڵی خۆت لە دەستمە.. من سوودێکی زۆرم بۆ مرۆڤ و باڵندە هەیە.
ئاگرەکە: سـوود؟.. تۆ سـوودت هـەیە؟ هـاهـاهـا.. هـاهـاهـا.
دارەکە: بەڵێ.. من سوپاسی مرۆڤ دەکەم.. بەرەکەمی پێـدەبەخـشـم.. کـێش بیەوێت لە سێبەرەکەمدا دەحەسێتەوە.. رووەکە بچکۆلەکانیش لە رەشەبا و گەردەلوول دەپارێزم.. لە لقە وشکەوەبـووەکانیشم، شتی بەسوود دروست دەکەن.. لەسەر لقە بەرزەکانیشمدا، چـۆلکە هـێلانەیان کـردووە.. من جـوانی باخچـەکـان و شەقـامەکان و گۆڕەپانەکـانم.
ئاگرەکە: بەسە ئەی دار.. تۆ ناتـوانیت شوێنەکەت بەجـێبهـێڵـیت.. بەڵام مـن دەتـوانم بۆ ئێـرە و ئەوێ بـڕۆم.. دڵخـۆشم و یـاری و سەمـا دەکەم.. هـاهـاهـا.. هـاهـاهـا.
دارەکە: مرۆڤ خـزمەتم دەکات و بایەخم پێدەدات و ئاگای لێمە.. دڵخۆشیش بۆ کەسێک باشە کە چاکە بکـات و خـراپە نەکـات و لەخـۆشی بایی نەبێت.. ئـازاری کەسیـش نەدا.
ئاگرەکە: مـرۆڤ.. مـرۆڤ لـە هـەزاران سـاڵ پێـش ئێـستا، بـە لـێـدانی دوو بـەرد بە یەکتریـدا منیان دۆزییـەوە.
دارەکە: ئەی ئەوە نـازانی.. کە مـرۆڤ پێـش ئەوەی کە تۆ بـدۆزنەوە.. منیان رووانـد.. ئەی ئەوەش نـازانی کە تۆ وەکو رەشەبا و گەردەلـوول وایت.. کە لە زستانـدا رەگەکانم هەڵـدەکـێشن.. لە پایـزیشـدا گەڵاکـانم دەوەرێـنن.. تـۆش دەتـەوێت گـڕم تێـبەردەیـت.
ئاگرەکە: رەشەبـا و گەردەلـوول.. هـاهـاهـا.. رەشەبـا و گەردەلـوول هـاوڕێـمن.. ئـەوان یارمـەتی گەشبوونەوە و گەشەکـردن و بڵاوبـوونـەوەم دەدەن.
دارەکە: ئـەی ئاگـر.. ئەوەش نازانی، کە هەموو کەسێک پێویستی بە کەسانی تر هەیە.. تا لـەم ژیانـەدا یەکـتری تەواوبکەیـن.
ئاگرەکە: واز لەم قـسە زل و فەلسەفـانەت بهـێنە.. پێویستە دان بەوەدا بنـێی، کە من لە تۆ بەهـێزتـرم.. ئەگـینا حەپـەلـۆشـت دەکەم.
دارەکە: نا.. لێم نزیک مەبەەوە.. ئەوەی دەتەوێت دەیکەم.. تا خۆم لە شەڕت لابدەدەم.. تۆ لە من بەهـێزتری.. تۆ لە من بەهـێزتری.. تۆ لە من بەهـێزتری.. (دارەکە دەگـری).
ئاگـرەکە بە قـایمی قـاقـا پێـدەکەنی و سەمـا دەکـا.. تا لە بـەردەم چـۆلەکەیـەکـدا خـۆی بینیـیەوە.. کە بە دەوریـا هەڵـدەفـڕی.. ئاگـرە بە تەڵـفـیسییەوە.. سەیـری چۆلەکەکەی کـرد و بە قـایمی پێی پێکـەنی.. هـاهـاهـا.
ئاگرەکە: چۆلەکەیەک لە رێگـامدا؟ ئەی چـۆلەکە بچکـۆلەکە.. دوورکەوە لە رێگاکەم.
چۆلەکەکە: لە رێگای تـۆدا نەوەستاوم.. رێگـاکەش فـروانە.
ئاگرەکە: ئەوە چۆن دەوێـری لە رووم بوەستیتەوە.. بەم جۆرە قسە لەگەڵمـدا بکەی؟
چۆلەکەکە: من سەرقاڵـم و لەسەر دارەکەدا هـێلانەیەکی تازە بۆ بێچـوەکانم درووست دەکەم و خـۆاردنیان بۆ دەهـێنـم.. کاتی چـەن و چـوون نیـیە.
ئاگرەکە: ئەی لە من ناتـرسی؟
چۆلەکەکە: من لە کەس ناتـرسـم.
ئاگرەکە: چـی؟ چـۆن وا دەڵـێی؟ دەزانی لەگەڵ کـێدا قـسە دەکەی؟.. بە گـڕێکی مـن هەڵـدەپـڕوکـێی و کۆتـایی بە ژیانـت دێ.. زوو بـڕۆ و لە رێگـاکەم دووربکـەوە.
چۆلەکە (دەترسێ و دەچـێتە دواوە و لە پەنـای دارەکەدا خۆی دەشارێتەوە و دەڵێ): قسەکـردن لەگەڵـیـدا سوودی نیـیە.
ئاگرەکە بە خۆشی و پێکەنینەوە دەست بە سەماکردن دەکا.. تا لە بەردەم شوورەیەکدا خـۆی دەبیـنـێتەوە.
ئاگرەکە: ئا ئـیرە کۆتایی رێگـاکەیە؟
شوورەکە: بەڵێ.. ئێرە کۆتایی رێگاکەیە.. پێویستە بگەڕێـیـتە دواوە.
ئاگرەکە: بگـەڕێمە دواوە.. نـا.. نـاگەڕێمە دواواە.. ئەی شـوورەکە، ناتـوانیت رێـم لێ بگـری.. رێـم بۆ چۆلکـە و لاچـۆ لەسەر رێگـاکەم.
شوورەکە: چـۆن.. من لێرە چەسپاوم.. ناتوانـم بجووڵـێمەوە.. من شوورەیەکی قـایمم و بە خـشت و بە چـیمەنتـۆ بنیادنـراوم.
ئاگرەکە: وا دیارە کەلەڕەقـیت و ناتـەوێ فەرمانی من جـێـبەجـێ بکـەی.
شوورەکە: نا.. ناتوانـم جـێـبەجـێی بکـەم.
ئاگرەکە: کەواتە دەبێ سزای ئەم چاوقایمی و سەرپێچییەت وەربگریت.. کاولت دەکەم.
شوورەکە: نا.. نا.. لێمگەڕێ.. لێم نزیک مەبەوە.. تۆ گێچەڵمان پێـدەکەی و بە دوای شەڕدا دەگەڕێی.. پێویستە ئەوە بزانی، کە ئـیرە کۆتایی رێگاکەیە.. لە پشتمەوە ماڵ و خەڵکـیان لێ هـەیە.. لە رەشەبـا و گەردەلـوول و لە دز و داگـیرکەر دەیانپارێـزم.
ئاگرەکە: پێویستە دان بەوەدا بنـێی، کە من لە تـۆ بەهـێزترم.. ئەگـینا وێـرانت دەکەم.
شوورەکە: نـا.. نـا.. وێـرانم مەکـە.. دان بەوەدا دەنـێـم کە تـۆ لە مـن بەهـێزتـری.
ئاگرەکە: هـاهـاهـا.. دارەکـە و چـۆلەکەش پێـشتر، دانیـان پێـدا نـا.. کە مـن لە ئـەوان بەهـێزترم.. ئێستاش تۆ دانی پێدا دەنێی کە من لە تۆ بەهـێزترم.. هـاهـاهـا.. هـاهـاهـا.
ئاگرەکە بە لەخۆبـایی و خۆشـییەوە، دەستی بە سەماکـردن کـرد.. تا خـۆی لەبـەردەم ماسییەکـدا بینییەوە.. کە لە نێو رووبارێکـدا سەمـای دەکرد.. ئاگرەکە بە گرژییەکەوە سەیـری ماسیـیەکەی کـرد و لێی نـزیک بـۆوە.
ئاگرەکە: ئەی ماسییەکە، ئەوە وەکو مـن سەمـا دەکەی..؟
ماسییەکە: بەڵێ.. مـن لەنـاو ئەم رووبارەی لـێی دەژیـم.. مەلە دەکەم و سەما دەکەم.. ئەمـە هـێچی تیـا بەسـەرە؟
ئاگرەکە: ئـەی ناتـرسی؟
ماسییەکە: بۆ بترسم؟ باڵەکانم یارمەتیم دەدەن.. پوولەکەکانم دەمپارێزن.. کلکم ئاراستەم دەکات.. ئیتر بۆ بترسـم.. هیچ هەڵـەیەکـیـشـم نەکـردووە تـا بترسـم.
ئاگرەکە: بەڵام تـۆ وەکو مـن ناتـوانی سەمـا بکەی.
ماسییەکە: لە ناوی رووبارەکەدا، لە تـۆش باشـتر سەما دەکەم.
ئاگرەکە: ئەی ماسییەکە.. تـۆ رکەبەرایەتی لەگەڵ منـدا دەکەی؟
ماسییەکە: رکەبەرایەتی لەگەڵ کەس ناکەم.. بەڵام ئەمـە راسـتی و سـروشـتییە.
ئاگرەکە: ئەی ماسییە لاسارەکە. دەبێ بتـبـرژێـنم.
ماسییەکە: ناتـوانیـت.
ئاگرەکە: مـن ناتـوانـم؟ وا دیـارە گـاڵـتەم پێـدەکـەی.. کەس نەیـوێـراوە و نـاوێـرێ.. ملمـلانێی وا لەگـەل منـدا بکـا.. پێویستە دان بە هـێزی منـدا بنـێی.
ماسییەکە: چـۆن؟
ئاگرەکە (لێی نزیک دەبێتەوە): خۆمـت پێـشـان دەدەم.
ماسییەکە: باشـە چی دەکـەی؟.. ئـەی تـۆ لە رووبـارەکە ناتـرسی؟
ئاگرەکە: لە کەس ناترسم.. هەمووان لە من دەتـرسن.. تۆش پێویستە لە من بترسی.. ئەی ماسییە لاسارەکە، پێویستە بتـبـرژێـنم.
ئاگرەکە بەرەو لای ماسییەکەوە دەجـووڵـێ.
رووبارەکە: چاوەڕێکە ئەی ئاگـرە لەخۆبـاییەکە.
ئاگرەکە: ئەی رووبار، تۆ خۆت لە شتێک هەڵمەقـورتێنە.. کە پەیوەندی بە تۆوە نییە.
رووبارەکە: ئەم ماسییە لە ئاوی مندا مەلەوان دەکا و دەژی.. ئەی ئاگری لەخۆبایی بە خۆتـدا بچـۆرە.. ئایـا ئاکـامی ئەوەی دەتـوێ، دەزانـی بەچـی دەگـا؟
ئاگرەکە: بـاش دەزانـم کە چـیم دەوێ.
رووبارەکە: چـیت دەوێ؟
ئاگرەکە: مـن ئـەم ماسیـیە، کە لە رێگـامدا وەسـتا.. دەبـرژێـنـم.
ئاگرەکە زیاتـر و زیاتـر لەرووبارەکە نزیک بـۆوە.. تا گەیشت بە رووبارەکە.. خۆی بۆ ماسییەکەی نـاو رووبـارەکە هـەڵـدا.. ئاگـرەکە هـاواری لێ هـەسـتا: مـردم.. مـردم.. دووکەڵێکی رەشی لێ هەستا.. لە رووبارەکەدا نوقم بوو و خنکا.. دوایی لاشەی سارد و سڕیـان دەرهـێـنا و لەسەر شانـۆکەدا دایـان نـا.
ماسیـیەکە و دارەکـە و چـۆلەکەکە و شـوورەکە (پێکەوە): زۆر سوپـاس رووبـاری هـاوڕێمان.. کە ئەرکی خـۆت بەجێ هـێنا و لەم ئاگـرە لەخـۆبـاییە رزگارت کـردین.
رووبارەکە: شایـەنی سوپاس نیـیە.. بە ئەرکی سەرشـانـم زانی، کە لەو لەخـۆباییە رزگارتـان بکـەم.
چۆلەکەکە: ئیـتر بە ئـارەزووی خـۆم یـاری و سەما دەکەم.. کەس رێـم لێ ناگـرێـت.
پەپوولەکـانیش (هـاتـنە دەرەوە): زۆر سوپـاس رووبـاری هـاوڕێمـان.
رووبارەکە: شایەنی نییە.. بە ئازادی و بە هەوەسی خۆتان یاری بکەن و سەما بکەن.
یەکێک لە پەپـوولەکـان (کچـۆڵەیەکی دەنگخـۆش) ئەم هـونـراوەیە بە ئـاوازەوە بە دیار لاشـەی ئاگـرەکـەوە دەخـوێنـێـتەوە:
ئـەی ئـاگــــری لەخـۆبـــــایـی
وا تیـاچــووی لـە کۆتـــــــایی
بە هــــێـزی خـۆت دەتـنــازی
دار و دیـــــــوارت گــــــــازی
واتــــزانـی پـێت نـاوێــــــــرن
کـەس نیـیە رێـت لـێ بگـــرن
هـێندەش لەخۆت دەرچـوویت
بە گــژی ئـاویـشــدا چــوویت
بـمــرە گـــۆڕی گـیــــانـت بـێ
دواکـــــۆتـایی ژیــــــانـت بـێ
ئـەوەی لـەخـــــۆی بـایـــــیـە
ئـاکــــامـی ئـاوهـــــــــایـــــیـە

(کۆتــــایی …. شانــــۆکە)
تێـبینی:
() بە دەستکارییەوە ئەم شانۆیەم لە زمانی عەرەبییەوە، وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی کوردی.. شانۆکە لە نووسینی (ئبراهـیم ئەبولخەیـر)ە. لەژێر ناوی (عاقـبة الغـرور).
(
) هـۆنـراوەی پێشەکی و کۆتـایی، لە هـۆنینەوەی خـۆمـن.. لە دەقە عەرەبییەکەدا، هـیچ هـۆنـراوەیەکی تێـدا نیـیە.
() دەکريت رۆڵی ئاگر بدرێت بە منـداڵێکی زیـرەکی باڵابەرز.. بەدلەیـەکی سووری لەبەربێ، کە گوزارشت لە ئاگر بکات.. دەرهێنەر خۆی دەزانێ بۆ ئەم رۆڵە، چۆن گوزارشت لە ئاگر دەکات.
(
) رۆڵی دارەکە و چۆلەکەکە بـدرێـن بە دوو کچـۆڵە.
() رۆڵی شوورەکە بدرێت بە کوڕێک.
(
) رۆڵی ماسییەکە بدرێ بە کچۆڵەیەک.
() دەرهێنەر دەتوانێت بە نایلۆنی شینی تەنک گوزارشت لە رووبارەکە بکات.
(
) پێویستە جلەکانی ئەکتەرەکان لەگەڵ رۆڵەکانـدا بگونجـێن.
() پێنج کچـۆڵە رۆڵی پەپوولەکان ببینن.. جلی کوردی رەنگـاوڕەنگیان لەبەردابێت.. باڵی پەپوولە ئاسایی نەخـشینیش، لەسەر شانەکانیان ببەستن.
(
) هونەرمەنـدی ئاوازدانەر، دەتوانێت ئاوازی خۆش بۆ هەردوو هـۆنراوەکە دابنێت.
() ئەمانە را و پێشنیاری منن.. بەڵام من نە هونەرمەندم و نە دەرهـێنەرم.. دەرهێنەر خۆی دەزانێت، کە چـۆن رۆڵەکـان دابەش دەکا و بە چ شـێوازێکی هـونەریش شانۆکە دەردەهـێنێت.. جلەکـانیش چـۆن هەڵـدەبژێـرێـت.
(
) ئەم شانۆیە بۆ منـداڵانی تەمەن دە ساڵان تا دوانـزە ساڵان و بە سەرەوەتـریش لە گـوونجـاوە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٩/ ئـادار/ ٢٠٢٠




منـداڵان و کۆرۆنـا … رەزا شـوان

ڤایرۆسی کۆرۆنا (گۆڤـید ـ نـۆزدە) لە زۆربەی وڵاتانی جیهانـدا بڵاوبۆتەوە، بـووە بە پەتایەکی ترسناک و کوشندەی جیهانی و ژمارەی تووشبووان و مردووان رۆژ لە دوای رۆژ، لە زیادبوون و هەڵکشاندایە، مرۆڤی سەرقاڵکردوون هەموو بوارەکانی ژیانیشی سڕکردوون.. ڤایرۆسی کۆرۆنا جەنگـێکی بایۆلـۆژی و سایکۆلۆژی دەستەویەخـەی لە دژی مرۆڤ بەرپـا کردووە ، شەڕێکی گەردوونی وەهاش بەبێ زیان و قوربانیدان نییە.
تا ئەمڕۆ دەرمانێکی کاریگەری دژە ڤایرۆسی کۆرۆنا نەدۆزراوتەوە.. بەڵام پزیشکان و دەرماسازان لە هەوڵ و کۆشش و تاقیکرنەوەی بەردەواماندا و زۆر نزیکبوونەتەوە لە بەرهەمهێنانی دەرمانی دژە کۆرۆنا. پێویستە گەشبین بین و بێ هیوا و بێ ئومێد نەبین.
پێویستە بە تەواوی پەیڕەوی رێنماییەکان خۆپاراستن لە تووشبوون بە کۆرۆنا بکەین و مەترسییەکانی ئەم پەتایە بە هەنـد وەربگرین.. وتراویشە: “خۆپـاراست.. باشترە لە چارەسەرکردن”.. هـیوادارم کە تـووش نەبـن و لەم بەڵایـە بەدووربـن.
دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان (منداڵان و ڤایرۆسی کۆرۆنا).. بۆچی منداڵان کەمتر یا بە دەگمەن تووشی کۆرۆنا دەبن..؟! ئەم پرسیارە پزیشکان و زانایانی بواری تەندروستی و توێژەرانی ئەم دیاردەیەیان سەرسام کردووە ، تا ئێستا نەگەیشتوونەتە وەڵامێکی راستی و گشتی کە بڕوایان پێی هەبێت.. ئەوەی تا ئێستاش لەم بارەیەوە بڵاویان کردوونەتەوە، بۆچوون و رای تایبەتییە. هەنـدێک پێیان وایە کە هـۆی تووشنەبوونی منداڵان بە پەتای کۆرۆنا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەم هـۆیانە:
١ـ لەبەر ئەوەی سییەکانی منداڵان پاکترن و هـەوای پيس کەمتر چووەتە سییەکانیان.
٢ـ منداڵان جگەرە و نێرگەلە ناکێـشن، کە زیان بە سییەکان دەگەیەنن.
٣ـ نەخۆشی درێـژخایـەن لە منـداڵانـدا کەمترە.
٤ـ لەبەر ئەوەی منـداڵان قەڵەو نین و لە جـم و جووڵی بەردەوامـدان.
٥ـ خانەکانی جەستەی منداڵان هوتێـل نین بۆ کۆرۆنا و بتوانن تێیانـدا بحەوێنەوە.
تا ئێستا وتـراوە کە کۆرۆنا مەتـرسی لەسەر تووشبوونی منداڵان نییە و نایگـرن.. بەڵام توێژینـەوەکـان ئەم بۆچـوونەیـان، بە هـەڵە خستەوە و بۆیـان دەرکـەوت کە منـداڵانیـش تووشی کۆرۆنا دەبـن و توانای گواستنەوەشیان بۆ کەسانی تر هـەیە.
ئەو هەواڵەش زۆر بە خێرایی بە جیهانـدا بڵاوبـۆوە، کە کۆرپەیەک دوای سی کاتژمێر لەدایکبوونی لە (٥ / فێبرواری/٢٠٢٠)دا لە وڵاتی چین، تووشی کۆرۆنا بوو، تا ئێستا بچووکترین منداڵی تووشبووی تـۆمارکراوە.

بە پێی تۆژینەوەکانی ناوەندی تەندروستی چین، ژمارەیەک منداڵانی خوار تەمەن (١٠) ساڵانیش تووشی پەتـای (گۆڤـید ـ ١٩) بوون، هەر ئەو ناوەنـدە رەتیشی کـردەوە، کە نیشانەکانی ئەم پەتایە لە منداڵانی تووشبوودا دەرناکـەون.
ئەو (٢٧) منـداڵەی کە لە نەخۆشخانەکـانی شاری (وۆهـان)ی چـیندا خەوێنـران و پشکنینیان بۆ کرا، لە سەرتا هـیچ نیشانەیەکی پەتاکەیان تێدا دەرنەکەوتووە، تەنیا ئێشێکی کەمیان هەبووە، کەمێ کێشەشیان لە کۆئەندامی هەناسەیاندا هەبووە، لەگەڵ ئەوەشدا یەکێکیان گیانی لەدەست دا.

بەڵام (لـویس بـۆنت) کە پزیشکێکی هـۆڵەندییە، کە لـێکۆڵینەوەی لە کـێسەکـەی ئـەم منداڵەی چینییە کـردووە کە گیانی لەدەست داوە، بـۆی دەرکـەوتـووە، کە ئەو منـداڵە کێشەی دیکەی تەندروستی هەبـووە. واتە مردنەکەی بە هـۆی نەخۆشی ترەوە بووە.
پزیشکە هۆڵەندییەکە، ئەوەشی بۆ دەرکەوتووە کە منداڵانی کوڕ زۆرتر لە منداڵانی کچ تـووشی کۆڤـید نـۆزدە دەبـن.. هـیچ ئاماژەیەکـیشی بە هـۆی ئـەم جـیاوازییە نـەداوە. سەنتەری کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکانی چین، ئەوانیش لە تۆژینەوەیەکی وردا لەسەر ڤایرۆسی کۆرۆنا، ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە، کە ژنـان و منداڵان ئەگەری کەمتریان هەیە بە تووشبوونی ڤایرۆسی کـۆرۆنـا و گیان لە دەسـتـدان.
لەگەڵ ئەوەشدا، منداڵانی تووشبوو دەتوانن ڤایرۆسی کۆرۆنا بۆ گەورەکان بگوازنەوە.
تا ئێستا کەمترین رێژەی تووشبوون بە کۆرۆنا، لە ریزی منداڵانـدا هەیە.. تازەتـرین لێکۆڵینەوەش دەربارەی بڵاوبوونەوەی پەتـای کۆرۆنا، لە لایەن کۆمەڵەی پـزیشکی ئەمریکییەوە بڵاوکرایەـوە، توێـژێنەرەکان ئەوەیان لەم بڵاوکراوەکەیاندا راگەیانـد، کە تووشبووانی کۆرۆنا لە ریـزی منداڵانـدا، بە دەگمەن هـەیە.
مامۆستای زانستی ڤایرۆسەکان لە زانکۆی (ریدینگ) ی ئینگـلتەرا، دەڵێت:”بە هۆکاری نـاروون و نـاورد بە لامـانەوە، وا دەردەکەوێـت کە منـداڵان بە تـەواوی لەو ڤـایـرۆسە پارێـزراون، یان تووشبوونیـان بە قـورسی نیـیە”
ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت، کە منداڵان تووشی نموونەیەکی سووکی نەخۆشییەکە دەبن، بە جۆرێک کە هیچ نیشانەیەکیان پێـوە دیارنییە.. لە کۆتـاییدا دەبێتە هـۆی ئەوەی کە کەسوکاریان بە هەنـدی نەزانن و نەیان بەن بۆ لای پـزیشک یا نەخۆشخـانە.. بـۆیە حەڵەتەکانی تووشبوونیشیان تۆمارناکـرێـت.
مامۆستای وانەبێژ، خاتوو (ناتالی ماکدیرمۆت) لە لە زانکۆی لەنـدن، هاوڕایە و دەڵێت:
“ئەو منـداڵانەی کە تەمەنیان لە پێنج ساڵان زیاتـرە، لەگەڵ هەرزەکارانـدا، سیستمێکی بەرگری بەهێزی پارستنیان هەیە بۆ بەرگریکـردن لە دژی ڤایـرۆسەکان.. لەوانەیە کە تووشبن و ڤـایرۆس بچێتە گیانیانەوە، بەڵام بەسووکی نەخۆش دەکەون، لەوانەش کە هـیچ نیشانەیەکیان لێ بەدی نەکرێـت”
بڵاوبوونەوەی کۆرۆنای ئێستا لە چـیندا، تەنیا روداو نییە، لە بڵاوبوونەوەی نەخۆشی (سارس) لە چیندا، کە هۆیەکەی ڤایرۆسێکە هەر لە جۆرێ کۆرۆنا. لە ساڵی (٢٠٠٣) لە کۆی (٨٠٠٠) توشبوو (٨٠٠) کەس گیانیان لەدەست دا.. لەو ژمارە تووشبووە، رێژەی تووشبوان لە ناو منداڵانـدا، نزیکەی (لە سەدا دە) بوون، بە سووکیش گرتیان.
لە ساڵی (٢٠٠٧) دا ناوەندی کۆنترۆڵی نەخۆشییەکانه ئەمریکی راگەیاند کە (١٣٥) منـداڵ تووشی ڤـایرۆسی (سارس) بوونە.. بەڵام هـیچ حاڵەتێکی گیان لەدەستـدان لە نێوان منـداڵان و هەرزەکارانـدا تۆمار نەکـرا.
هەر (ناتالی ماکدیرمۆت) لەو بڕوایەدایە، کە منداڵان بۆیە تووشی ڤایرۆسەکە نەبوون وەکو گەورەکان، چونکە پەتاکە لە کاتی سەری ساڵی تـازەی چـینیدا بڵاوبـۆوە، لەو کاتەدا قـوتابخانەکان داخـرابـوون. بۆیە رێژەی منداڵانی تووشبوو بە ڤایرۆسی کۆرۆنا دەگمەنە، هەروەها دایکـان و باوکـانیش، لە هەموو کەس زیاتـر جگەرگۆشەکـانیان لە تووشبووان دووریان دەخـەنەوە.. بـەڵام لەگەڵ ئەوشـدا ڤـایـرۆسەکە تەشـەنەی کـرد و بـڵاوبـۆوە.. ئەو بیرۆکەیەش بە هـەڵە کەوتـەوە، کە منـداڵان تووشی کـۆرۆنـا نابـن و نایگـرن.
هەر لەم بارەیەوە، توێـژێنەرانی (ناوەنـدی کۆنترۆڵی نەخۆشییەکانی ئەمریکی) دەڵـێن:
“ئەوانەی لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەو منداڵە تووشبووانە کردوون، ئەوانەی تەمەنیان لە دوانزە ساڵان کەمتر بوون، لە نەخۆشخانەکاندا پێویستییەکی کەمتریان بە چارەسەرکرن هەبووە”
سەرەڕای ئەوەی کە جەخـت لەسەر ژمارەیەکی کەمی منـداڵانی تووشـبوو بە ڤایرۆسی کۆرۆنان کرا، بەڵام شارەزایان بڕوایان بەوە نییە کە ئەم پەتایە بۆ منداڵان ناگوازرێتەوە و تـووش نابـن.
هەر لەم بارەیەوە (ئەنـدرۆ فـریمان) لە زانکۆی ( کاردیـڤ) لە (ویڵـز) کە شارەزایەکی نەخۆشییە گواستراوەکانە، دەڵێت:” ئەمە زیاتر راسترە کە منداڵان رادەیەکی بەرگـرییان لە دژی ڤـایرۆسی کۆرۆنـا هـەیە.. هـۆیەکی کەش بۆ ئـەوە دەگـەڕێتەوە کە دەسـەڵات بە دوادچوون بۆ حاڵەتەکانی منداڵان ناکات کە نیشانەکان لێیان دەرناکەون، یا بۆ ئەوانەی کە نیشانەکان بە سووکی لـێیان دەردەکـەون”
بەرزکردنەوەی ورەی منداڵان:
١ـ پێویستە بە شـێوازێکی ساکار و ئاسان، باسی ڤـایـرۆسی کۆرۆنا بۆ منـداڵان بکەین. ئەو مـژدەیەشیان پێـبدەین، کە منـداڵان زۆر بە کەمی تـووشی ئەم پەتـایە دەبـن، گەر خۆیان بپارێزن تووشینابن، گەر توشیشبن سووک دەیگـرن و زۆرش چاکـدەبنەوە.

٢ـ داوایان لێبکەن کە پابەنـدبن بە رێنماییەکـانی خۆپاراستن لە تووشبوون بە کـۆرۆنا. رۆژی چەنـد جارێک بە ئاوی شلەتـێن و بە سابوون، پاک دەستەکانیان و دەموچـاویـان بشـۆن.. گەر پێویستیشی کـرد لە گەڵ ئێـوەی دایکـان و باوکـانیانـدا بۆ شوێنێک بچـن، پێویستە دەمامک لە دەموچاویان بکەن و دەستکـێش لەدەستەکانیان بکەن.. تەوقـەش لەگەڵ کەس نەکەن، نەچنە شوێنی قەڵەباڵغی، پەنجەش بە دەم و لووت چاویان نەکەن.
٣ـ گەر تووشی تەنگەنەفەسی و کۆکە و ئازار بوون و تایان لێهات و هەست بە ئێش و بێ تاقەتی بکەن.. پێویستە بیانبـەن بۆ نەخۆشخانە و پشکـنینی پێویستیان بۆ بکەن.
٤ـ هەوڵبدەن بە چەند رێگایەک ورەی منداڵەکانتان بەرزبکەنەوە.. لە پێش منداڵەکانتان پێویستە خۆتانیش ورەتان بەرزبێت.. گەشبین و هیواداربن بۆ سەرکەوتن بەسەر پەتای کۆرانـادا.. تا منداڵەکانیشتان چـاو لە ئێوە بکەن و حاڵەتـێکی ئاسایی بێت بە لایـانەوە.
٥ـ چـیرۆکی خۆش و هـۆنراوەی ناسک و مەتەڵـیان بۆ بخـوێننەوە و نوکتەی خۆشیان بۆ بگـێڕنەوە و لەگەڵیانـدا پێبکەنن و یـاری بکـەن.
٦ـ قەڵـەمی رەنگـاوڕەنگ و کاغـەز بخـەنە بەردەستـیان.. با تاوێک بە وێنەکـردنـەوە سەرقـاڵـبن.. تێبـینی وێنەکـانیشیان بکـەن و بزانـن گوزارشـتیان لە چـی کـردوون.
٧ـ بە وانەکـانی قوتابخـانەدا بچـنەوە.. گەر دەتـوانن وانـەی تازەیـان فـێـربکـەن.
٨ـ رۆژی تاوێکـیش، با سەیـری بەرنامەکـانی منـداڵان لە تەلـەفـزیـۆنـدا بکـەن.
٩ـ لە ئیشوکاری ناوماڵـدا، ئەرکی سووکیان پێ بسپێرن و ستایشی کارەکـانیان بکەن.
١٠ـ بێگـومان خـواردن و خواردنـەوەی بـاش و پێویست، توانـای بەرگـری جەستەیی منـداڵەکـانتان لە دژی ڤـایـرۆسی کـۆرۆنـا و لە دژی هەمـوو جـۆرە ڤـایـرۆسەکـانی تر بەهـێز دەکات.. ئەمەش خاڵێکی گـرنگ و پێویستە لە رووبەڕووبوونەوەی کۆرۆنـادا.
١١ـ نووستن بە رادەی پێویست، بەرگری لەش لە دژی ڤایرۆسەکان بەهێزدەکات.. بۆیە پێویستە منداڵەکانتان رابهـێنن کە مەستی نووسـتن بـن.
١٢ـ بێجگە لەو خاڵانەی ئێمە باسمان کرد.. بە دڵـنیاییەوە ئێوەی دایکـان و باوکـانیش رێگای تر و بیـرۆکەی جـوانی ترتان هـەیە، بۆ سەرقاڵکـردنی منداڵەکـانتان و بۆ ورە بەرزکردنەوەیان لەم دۆخە نا ئاساییەی رووبەڕووی هەموو خێزان و تاکێک بۆتەوە.

رەزا شوان
نەرویـج: ٢٥/ ئادار/ ٢٠٢٠




عوسمانییەکان و مێژوویەک لە تاوان و بێڕەوشتییان … رەزا شـوان

گەر بە مێژووی دەوڵەتی عوسمانی ئیمپریالیزم و بە مێژووی سوپای دڕندەی تورکیادا بچینەوە، ئەو راستییەمان بۆ دەردەکەوێت، کە دەوڵەتی عوسمانی لە دروستبوونیەوە تا رووخاندنی، لەسەر بنەمای کوشتن و سەربڕین و خوێنڕشتنی بێتاوانان و داگیرکردن و سووتاندن و ێرانکردن و دزی و تاڵانیکردن و دەسترێژی و لاقەکردنی کچان و ژنـان و بڵاوکردنەوەی تـرس و تۆقانـدن و بە دەربەدەرکردن و بە راگواستنەوی زۆرەملێی خەڵکی رەسەنی ئەو شار و وڵات و شوێنانەی کە داگیریان دەکردن، دروست بوونە.
دەوڵەتی عوسمانی یەکەمین دەوڵەتی تیرۆریستییە لە جیهاندا. داعشی تیرۆریستیش کە لە لایەن تورکیا و قەتەرەوە دروست کرا، درێژەیان بە هەمان بەدڕەوشتی و بە کردەوە قێزەوەن و تاوانەکانی دەوڵەتی عوسمانی دەدا.. خوێنڕشتن و سەربڕین و دەسترێژی و بێڕەوشتی و دزی و تاڵانیکـردن و بڵاوکردنەوەی ترس و تۆقانـدن لەوانەوە فـێربوون.
دروشمی عوسمانییەکان ئەمە بوو (بسووتێنە، تاڵانکە، وێرانکە، رابویرە، بکوژە) هەر شار و وڵاتێکیان داگیربکردایە، بۆ چاوشکاندنی خەڵکییەکەی و بڵاوکردنەوەی ترس و تۆقاندان، بە هەزاران کەسی سڤیل و بێتاوانیان دەکوشت، تەنانەت دەستیان لە منداڵانی نێو لانکیش نەدەپاراست. دەسترێژیان دەکردە سەر کچان و ژنان، ئینجا ئەو وڵاتانەیان تاڵان دەکردن و وێرانیان دەکردن.. سووکایەتییان بە خەڵکەکەی دەکرد و بە چاوێکی زۆر سووکیشەوە لێیان دەڕوانین. بەشێکی زۆریشیان بە زۆرداری دەربەدەر دەکردن.
ئەم بەدڕەوشتی و بێڕەوشتی و نامەردی و تاوانە قێزەوەنانە تا ئەمڕۆش سوپای دڕندە و رەگەزپەرست و خوێنڕێژی تورکیا درێژەی پێدەدەن.. چونکە ئەو خەسڵەت تاوانانە و کارە قێزەوەنانە بوونە بە بەشێک لە کەلتووری بۆگەنیان و بە بەشێک لە ئایدۆلۆژیای رەگەزپەرستی و دەمارگیرییان.. تۆرانییەکان تا ئەمڕۆش جگە لە تورک دان بە بوونی هیچ نەتەوەیەکی تردا نانێن و بە شایەنی ماف و ژیان و مانیان نازانن.. بە داخەوە کە نەوەکانی ئەمـڕۆشیان بە هەمان ئایدیا و کولتووری بۆگەن گۆش و پەروەردە دەکەن. ئەمەش بڕیارێکی فەرمی کەماڵ ئەتاتورکی رەگەزپەرستی گوڕبەگۆڕ بوو، کە لە ساڵی (١٩٢٣) دا، کۆماری تورکیای فـاشستی راگەیانـدا، ئەو بـڕیارە رەگەزپەرستییەشی دەرکرد، کە لە تورکیادا، جگە لە تـورک هـیچ نەتەوەیەکی تر بوونیان نییە، سەرکردە یەک لە دوای یەکەکانی تورکیا، تا دەگاتە ئەردۆگانی رەگەزپەرستیش، لەسەر هەمان ئەو ئایدییە بۆگەنە رەگەزپەرستییەی ئەتاتوک روێشتوون و دەڕۆن و جگە لە تورک دان بە هیچ نەتەوەیەکی تردا نەنـاون و نانێن.. دەیانەوێت نەتەوەکانی تر ژینوسایـد بکەن یان لە بۆتەی نەتەوەی تورکدا بیان توێننەوە.. بۆ هێنانەدیی ئەم نیازە گڵاوەیان
کۆمەڵکوژیان لە ئەرمەنییەکان و لە ئێمەی کورد و لە یۆنانییەکان و لە ئاشوورییەکان کـردن. هەوڵی تیرۆرکردنی زمان و کولتوور و داب و نەریت و بەهاکانی ئەم گەلانەیان دا و دەدەن.. ئەمڕۆش درێـژە بە هەمان سیاسەت و ئایـدیای رەگەزپـەرستی دەدەن.
بە داخیشەوە کە نەوەکانیشیان، بە رەگەزپەرستی و توندڕەوی و دەمارگیری کوێرانە و بە رقی رەش و بە دژایەتی کردنی نەتەوەکانی تر، بە تایبەتیش دژایەتیکردنی نەتەوەی کورد گـۆش و پەروەردەیان دەکەن و رایان دەهـێنن.
سەرتاپای مێژووی دەوڵەتی عوسمانی، میژوویەکی بۆگەنە پڕە لە خوێنڕشتن و کوشتن و وێرانکردن و تاڵانیکرن و بێڕەوشتی و دەستدرێـژی و نامەردی و تاوانی قـێزەوەنن. ماوەی حوکمڕانی عوسمانییەکان، پەڵەیەکی رەش و قێزەوەن و شەرمەزاری تا هەتایە بە تەوێـڵی عوسمانییەکان و بە تورکیای میراتگرییانەوە، لە ئەتاتورکی رەگەزپەرستی گۆڕبەگۆڕیشەوە تا دەگاتە ئەردۆگانی سیکۆپاتییەوە.. ئەوەی کە پێی دەڵین مرۆڤایەتی و رەوشت و بەزەیی، لای عوسمانییەکان و لای سوپای تورکیادا بوونیان نەبووە و نین.
باسکردن لە کوشتن و لە تاوان و لە کارە قێزەوەنەکانی دەوڵەتی عوسمانی کە بەرانبەر بە گەلانی، ئەرمەنی و یۆنانی و عەرەب و کورد و رۆم و ئاشوورییەکان ئەنجامیان داون، هێندە زۆرن، باسکردن لێیان بە دەیان پەرتووکیش کۆتاییان نایەت.. گەرچی تا ئێستا، چەندین پەرتووک لە بارەی تاوانەکانیانەوە دەرچوون، بەڵام هێشتا زۆر کەمن.
ئێمە لەم نووسینەماندا، بە کورتی و بە چڕی، وەکو نموونە، ئاماژە بە هەندێ لە تاوان و کارە بێڕەوشتی و قێزەوەنەکانی سوڵتان و پاشا و سۆپای دڕنـدەی تورکیا دەدەیـن:
لە کۆشکەکانی سوڵتانەکانی عوسمانیدا، لە ئیستانبوڵ، پـڕبوون لە کەنیزەی جوان و لە خزمەتکار و لە کۆیلە.. رابواردنی سوڵتانەکانەکان لەگەڵ کەنیزەکاندا، کارێکی قێزەوەنی بە ئاشکرا بوو، باو و بڵاوبوو لە نێویاندا. لە کۆشکی سوڵتانەکاندا گەورە فەرمانبەرێک هەبوو بە ناوی (ئاغای خەساندن) کە لە دوای سوڵتانەوە، پێگە و پایە سێیەمی هەبوو. ئاغای خەساندن، بەرپرس بوو لە خەساندنی هەموو پیاوە خزمەتکارەکانی نێو کۆشکی سوڵتانی.. ئەمەش تاوانێکی سێکسی بوو دەرهەق بە کەسانێکی بێتاوان و بێدەرەتـان.
خاتوو (مـای دی تـوروک) خـێزانی خـدێـوی میسر، عەبـاس حیلـمی دووەم، لە بیرەوەرییەکانیدا دەگێڕێتەوە و دەڵێت:” لە کۆشکی سوڵتانەکاندا، دەستدرێژیکردن و لاقەکردنی کەنیزەکان بەبێ شەرم و بە ئاشکرا ئەنجام دەدران، کە نیزەکان کە دووگیان دەبوون دەبوایە منداڵەکانیان لەبارببردنایە” بۆ جیاکردنەوەی ژنانی سوڵتانەکانیش لە کەنیزەکان، دەبوایە کەنیزەکان باڵاپـۆشیان (بە عەبـایەکی رەش) یان بپۆشیایە.

ئەو شازادە ئەرمەنییە، گەلێ شتی تری بێڕەوشتی لەبارەی سوڵتانەکانی عوسمانییەکان دەگێڕێتەوە، کە لەنێو کۆشکی سوڵتانیدا روویان داون، بۆ نموونە دەگێڕێتەوە و دەڵێت: “سۆڵتـان ئیبراهـیمی یەکەم، لەگەڵ وەزیـرەکانیدا زۆر جار گەشتی ناو شاریان دەکرد، رۆژێکیان لەگەڵ پاسەوانەکانیدا، گەشتێکی نیو شار دەکات، چاوی بە ژنێکی قەڵەوی جوان دەکەوێت و پێی سەرسام دەبێت، کە دەگەڕێنەوە بۆ کۆشک، بە پاسەوانەکانی دەڵێت، بە زووترین کات ئەو ژنە قەڵەوە بدۆزنەوە و بۆمی بهێنن. پاسەوانەکانی دوای گەڕانێکی زۆر دەیـدۆزنەوە و دەیهـێنن بۆ کۆشک. سوڵتان لە خۆی نزیکی دەکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئیرەیی بردنی ژنەکانی سوڵتان. سوڵتان ئێوارە خوانێك رێکدەخات و بانگی ژنەکانیشی دەکات.. لە کاتی نانخواردنـدا، بە پاسەوانەکانی دەڵـێت: هەموو ژنەکانم بەرن و لە ناویان بدەن و نەیان بینمەوە، ئەم ژنـە قەڵـەوە بەسە و مەستی ئارەزووەکـانم دەکات”
لە ساڵی (١٩١٤ـ١٩٢٢) کە سوپای عـوسمانی، لە ئیستانبوڵ و لە ئەزمیر و لە چەند شارێکی تر و لە یۆنـاندا، دەستیان بە کۆمەڵکوژی و سەربڕینی کریستیانە یۆنانییەکان کرد، لە پێشا بە تەواوی تاڵانیان کردن، زیاتـر لە (٧٥٠) هـەزار پیاو و ژن و منداڵیان لێ کوشتن، لاقەی کچان و ژنیان کردن، بەشێکی زۆر لە کچان و ژنانی یۆنانی، مردنیان پێ باشتر بوو، لەوەی کە سوپای عوسمانی دەستدرێژیان بۆ بکەن، خۆیان فڕێدایە نێو دەریاوە، یا لەسەر گرد و چیا بەرزەکانەوە خۆیان هەڵدایە خوارەوە و خۆیان کوشت، تا ئەمڕۆش شاخـێکی بەرز لە (ئەسینا) ی پایتەختی یۆناندا، وەکو بیرەوەرییەکی رەش و قێزەوەن بۆ بێڕەوشتییەکانی سوپای عوسمانییەکان، سەردانی ئەم شاخە دەکەن، کە بە سەدان کچـان و ژنـانی یۆنانی خۆیان لەم شاخەوە هەڵـدایە خوارەوە و خۆیـان کوشت. بۆچی عوسمانییەکان یۆنانییەکانیان کۆمەڵکـوژی کردن؟ یەکەم لەبەر ئەوەی کە تورک نەبوون و یۆنانی بوون و خەڵکی رەسەنی ئەو وڵاتە بوون، دووەمیش لەبەر ئەوەی کە موسڵمان نەبـوون و کریسـتیان بوون.. عوسمانییەکان بەوەشەوە نەوەستان، چەنـدین شوێنی پیرۆزی ئاینی و کولتووری و مێـژووی یۆنانییەکان هەبـوون، لە دوای دزین و تاڵانکردنی شتومەکەکانیان، هەر هەموویانیان رووخانـدن.. تەنانەت مزگەوتی ئێستای (سوڵتـان ئەحـمەد) لە ئیستانبوڵ، لە پێشا کڵێسایەکی یۆنانییەکـان بوو، رمانیان و ئەو مزگەوتەیان لە شوێنی دروستکرد. عوسمانییەکان، پێشتریش زنجیرە تاوانی دڕندانەی تریان لە دژی یـۆنانییەکان ئەنجامـدان و بە هەزاران کەسی سڤـیلیان لـێيان کوشت.
لە ساڵی (١٥١٦) دا، لە رۆژئاوای کوردستان بە تایبەتیش لە شاری (حەلەب) دا، زیاتر لە (٩٠) هەزار پیاویان کوشتن و سەربڕین، دەسترێژییان کردە سەر ژنانیش.. بازاڕ و سامانیشیان دزین و تەڵانیان کردن.. بە زۆریش قـوربانییەکان لە(عەلەوییەکان) بوون، کە کوردن، ئەم کۆمەڵکوژییەی حەلەب بە (سەربـڕینی گـرد) ەکە ناودەبـرێت، چونکە سوپای دڕندەی عوسمانی سەری سەربـڕاوەکـانیان کۆکردەوە و لەسەریـەک کەڵەکیان کردن، شێوەی گردێکـیان لێ پێکهـێنان.. ئەمەش بۆ چاوشکانـدن و ترس و تۆقانـدنی خەڵەکییەکە بـوو.
هەر لە ساڵی (١٥١٦) دا، سوپای عـوسمانی، لە شاری (قاهیرە) ی پایتەختی میسردا، زیاتر لە (١٠) پیاو و ژن و منداڵیان کوشت و دەستدرێژیان بۆ سەر کچان و ژنان کرد.
دکتۆر (جمال الغیطاني) میسری، باس لە داگیرکردنی میسر لە لایەن عـوسمانییەکانەوە دەکات و دەڵێت:”ژیانی مرۆڤ هیچ نرخێکی نەبوو، سوپای ئینکشاری عوسمانی، هەر ساتێک هەر کەسێکیان بویستایە دەیان کوشت، هەر ئافرەتێکیان بویستایە دەیان برد و بە ئاشکرا لاقەیان دەکرد، تەنانەت گەر لە نێو مزگەوتیش بوایـە”
لە ساڵی (١٨٤٢) دا، کە عـوسمانییەکان شاری (کەربـەلا) یان لە عـێراقیان داگیرکرد، زیاتر لە (١٠) هەزار ژن و پیاویان لە کەربەلا کوشـت و لاقەی کچان و ژنانیان کردن.
لە ساڵی (١٩١٥) دا، (فەخری پاشا) شاری (مەدینە) ی سعـوودیەی کردە مۆڵگایەکی سەربازی عوسمانی و (مزگـەوتی پێغـەمبەر) یشیان کردە بارەگایەکی سەربازی، دوای ئەوەی کە چی کەل وپەل و شتی بەنرخ و بەڵگەنامەی مێژوویی تێدابوو، تاڵانیان کردن. دەسترێژیشیان کردە سەر کچان و ژنانیان. بە زۆرەملێش بەشێکی زۆری خەڵکی شاری مەدینەیان راگواستەوە و لە شار دەریانیان کردن.
لە ساڵی (٢٠١٨) دا، لە سعوودییەدا، فـیلمێکی دیکۆمێنتارییان لە بارەی تاوانەکـانی دەوڵەتی عـوسمانی کە دەرهـەق بە عـەرەبەکانی ناوچـەی حیجـاز ئەنجـامیان دان.
لە (٢٤ی/ ئەپریل /١٩١٥) دا شاڵاوە گەورەکەی ژینوسایدکردنی ئەرمەنییەکان دەستی پێکرد، کە تا ئەمڕۆش بە گەورەترین تاوانی کۆمەڵکـوژی مـرۆڤ لە جیهانـدا دادەنرێ. پێشتریش زنجیرەیەک تاوانی تریـان بەرانبەر بە ئەرمەنییەکان ئەنجام دابوون. عوسمانییە رەگەزپەرستەکان، کۆمەڵێک بوختان و تاوانی بێ بنەمایان بۆ ئەرمەنییەکانه هەڵبەست کە خەڵکی رەسەنی ناوچەکە بوون بە ناپاکی و بە (تاوانی جوداخـوازی ) کە گەورەترین تاوان بوو بە لای عوسمانییەکانەوە، ئەرمەنییەکانیان تاوانبار کردن، بە (كافـریش) ناویان بردن، بەڵام ئەم تاوانانە لە راستییەوە زۆر دووربوون و مەهانەیان پێگـرتن.. هەموو تاوانێکیان ئەوەبوو، کە تورک نەبوون و ئەرمەنی بوون، لە تورک رۆشنبیرتر و شارستانی تر و زاناتر بوون.. لە پێشا چ رۆشنبیر و نووسەر و ئەدیب و زانای ئەرمەنییەکان هەبوون هەموویان گـرتن.. سەریانیان بـڕین یا لە سێدارەیان دان یا رادەیەکی زۆری (مۆرفـین) یان دەکردە گیانیانەوە و ژەهـراویان دەکردن، دەمردن. دواتر لەشکرێکی تایبەتیان بە ناوی ( تیپەکانی حەمیدی) یەوە پێکهێنا، کە بە تایبەتی ئەرکی کوشتن و سەربڕین و لە سـێدارەدان و دەستدرێژی و بە زۆر راگواستنەوەی ئەرمەنییەکانیان پێسپـێرا بوو.
ئەم کۆمەڵکوژی و رەشەکوژییەی ئەرمەنییەکان لە لایەن عوسمانییەکانەوە، بە چەند ناوێک ناودەبرێت وەکو: (دۆزەخی ئەرمەنییەکان) و (تاوانی گەورە) و (قەسبخانەی ئەرمەنییەکان).. کە (ملـێون و نیـوێک) ئەرمەنییان بە دڕندەترین و نامەردترین شێوە، کوشت.. سوپای بێڕەوشت و نامەردی عوسمانییەکان، بە بەرچاوی مێرد و باوک و کوڕ و براوە، دەسترێژیان دەکردە سەر کچان و ژنانی ئەرمەنی و لاقـەیان دەکـردن، تانەت لاقەی کچانی تەمەن نۆ ساڵانیشیان دەکرد.. دواتر رووتیانیان دەکردنەوە و هەڵیانیان دەواسین و لە سێدارەیان دەدان، یا بە شمشێر سەریان دەپەڕاندن.. لە دواییشدا هەموو پیاوەکان و کوڕەکانیان دەکوشتن. بەشێکیشیان لە برسـان و لە سەرما رەقـبوونەوە و مردن.. ژمارەیەکی کەمیان بە رەزالەت دەربازبوون و روویان لە رۆژئاوای کوردستان و لە باشووری کوردستان کـرد.. ئێمە ماڵمان لە گەڕەکی ئەڵماس، لە شاری کەرکووک بوو، چەند ماڵێکی ئەرمەنی لە گەڕەکەکەماندا بوون. کە لە شاڵاوەکانی تورکیا رزگاریان ببوو و گەیشتبوونە کەرکووک.. دواتر هەنـدێک لەو خێزانانە خۆیان گەیاندە ئەرمینیا.

تراژیدیای ئەرمەنییەکان پەڵەیەکی قێزەوەن و شەرمەزارییە بە نێوچەوانی تورکیاوە کە هەرگیز لێیان نابێتەوە.. هەموو ساڵێک لە ساڵڕۆژی (تراژیـدیای ئەرمەنییەکـان) دا، بە ملیۆنان تف و نەفـرەت لە تورکیای خوێنڕێژ و رەگەزپەرست و داگیرکەر دەکرێت.. ئەم تاوانە بێوێنانە هەر لە تورک دەوەشێـنەوە.
سوپای عوسمانییەکان لە نیوان ساڵانی (١٩١٥ ـ ١٩١٨) دا، زیاتـر لە (نیـو ملـیۆن) سریان و کلدان و ئاشوریشیان بە دڕندەترین شێوە کوشت.. ماڵ و سامانیشیان بە تاڵان بـردن و گونـدەکانیشیان وێرانکـردن، بە زۆرەملێش لە خاکی خۆیانـدا دەربەدەریانیان کـردن و بەشێکی زۆریان کۆچیان پێکردن.

عوسمانییە نامەرد و بێڕەوشتەکان، شێوازێکی کوشتنی قێزەوەنیان داهێنا، بە تایبەتیش لە دژی عەرەبە یەخسیرەکان بەکاریان دەهـێنا، کە بریتی بوو لە تێبڕینی تێڵا (خـازوخ) یا (قازوخ) خازوخ بریتی بوو لە دارێکی درێژ، کە سەرێکیا زۆر تیژ دەکرد، ئەم سەرە تیژەیان دەبڕییە کۆمی ئەو یەخسیرەوە، بۆ ئەوەی بە ئەشکەنجە و ئازارێکی زۆر و بە سووکایەتییەوە بیکوژن.. بە مێکوتێکیش لە سەرەکەی تری خازوخەکەیان دەدا، ماوەی چەنـد کاتژمێرێکی دەخایانـد، بۆ ئەوەی زیاتـر ئازاری ئەو کەسە بـدەن و بە رەزالەت بیکوژن، تا لە دەمییەوە یا لەسەر شانیەوە نووکە تیژەکەی خازووخەکە دەهـاتە دەرەوە.. ئینجا خازوخەکەیان لە زەوی دەچەقانـد.. بەم شێوە بێڕەوشتی و نامەردییەی دوور لە هەست و بەزەیـی ئەو کەسە بێتاوانانەیان دەکوشت. جەلادە ئەنجامدەرەکانی ئەم تاوانانە لە لایەن سوڵتانەوە خەڵات دەکـران.
لە دوای هەرەسهێنانی شۆڕشەکەی (شێخ سەعـیدی پیران) و هەڵگیرساندنی شۆڕشی (ئاگـری) لە باکووری کوردستانـدا، تورکیا ئۆپەراسیونێکی گەورەی سەربازی لە دژی کورد دەست پێکرد و تەڕ وشکیان پێکەوە دەسووتاند و دەستیان لەژن و منداڵی کوردی ناو لانکیش نەدەپاراست.. چەندین کۆمەڵکوژی و رەشەکوژیان لە کورد کرد.. چەندین بێڕەوشتیان بەرانبەر بە کورد کـرد، وەکو پێشتر وتمان، کە بەدڕەوشتی و بێڕەوشتی بەشێکە لە خەسڵەت و لە کولتووری بۆگەنیان.

دەگێڕنەوە کە ئەفسەرێکی تورک بە کۆمەڵـێک سەربازی تورکەوە، دەچـنە گونـدێکی نزیک شاری (وان) گوندی (گەرمـاوا ئەدمـان) لە باکووری کوردستان.. ئەفسەرەکە بانگی کوێخای گوندەکە دەکات و پێی دەڵێت:” دەبێ هەر ئێستا لەگەڵ کوڕەکەتدا بچن بۆ شار و (خواردنەوە ـ ئارەق) بۆ ئەم سەربازانە بهێنن” کوێخاش دەڵێت:” باشە ئێستا یەکێک دەنێرم بۆیان بهێنێت” بەڵام ئەفسەرەکە رازی نابێت و پێی دەڵێت:” هەر دەبێت خۆت و کوڕەکەت بچن” دیارە لەم پێداگرتنەی، بەهانەی پێگرتووە و نیازێکی ناپاکی و خراپی هەبووە، کوێخا ناچار دەبێت کە خۆی کوڕەکەی بچن بۆ شار تا خواردنەوەیان بۆ بهێنن. هەتا ئەڕۆن و دێنەوە، ئەفسەرەکە و سەربازەکانی بە زۆر دەسترێـژی دەکەنە سەر ژنی کوێخا و چەنـد ژنێکی تری گونـدەکە و لاقەیان دەکەن. کاتێ کە کوێخـا و کوڕەکەی بەرەو گوندەکەیان دەگەڕێنەوە، ژنەکەی دەچێت و هانای بۆ دەبات و پێی دەڵێت:” ئەمانە بە زۆر لاقەی ئێمەیان کرد” کوێخاش قسە ناکات، لە کاتی میوانداری و خواردنەوەکەدا، بە هاوکاری پیاوانی گوندەکە، ئەو ئەفسەرە نامەردە و هەموو سەربازە بێڕەوشتەکانی دەکوژن. دوایی پەیوەنـدی بە شۆڕشگـێڕانی شۆڕشی (ئاگـری) یەوە دەکەن و دەڕۆن.
پاش بڵاوبوونەوەی ئەم هەواڵە و گەیشتنی بە دەوڵەتی تورک، ئەتاتورکی گۆڕبەگۆڕی خوێنڕێژ، فەرمان دەدات کە کۆمەڵکوژی کورد لەو ناوچەیەدا بکەن کە سەربازەکانیان کوشتوون.. بۆ ئەم مەبەستەش هێزێکی سەربازی زەبەلاح بە قورسترین و تازەترین چەکی کوشندەوە، دەنێرێت و ئۆپەراسیونێکی چەنـد مانگی ئەنجام دەدەن و لە چەنـد لایەکەوە، پەلاماری (دۆڵـی زیـلان) دەدەن.. زیاتـر لە (١٨٠) گوندیـان وێـران کرد و هەموو خەڵکەکەیان کوشت کە نزیکەی (٤٧) هەزار کورد بوون.. کچان و ژنانێکی زۆری کورد، لەسەر بان یا لەسەر لووتکە شاخەکانەوە خۆیان هەڵـدانە خوارەوە و خۆیـان کوشتن، مـردنیان پێ باشتر بوو لەوەی سوپای بێڕەوشتی تورکیا دەسترێژیان
بۆ بکەن.
مەخابین کە کۆمەڵێک جاش و خۆفـرۆشی کورد، ببوون كڵاوسووری پێش لەشکر و بە رابەر و بە چاوساغی سوپای تورکیا.. رۆڵێکی زۆر ناپاکیان هەبوو لە سەرکوتکـردنی شۆڕشی ئاگـری و لە لەشکرکێشی سوپای تورکیا بۆ سەر گونـدەکان و وێرانکـردنیان. زیاتر لە هەشت هەزار گوندیان لە باکووری کوردستان تاڵان کرد و وێرانیان کردن.

هەر لە (دۆڵی زیلان) دا بە سەدان خێزانی هەڵهاتووی کوردمان کەوتنە کەمینی سوپای تورکیا و شەهیدبوون، ژمارەی تێکڕای کوژراوەکان لەو دەڤەرەدا نزیکەی (٦٠) هەزار پیاو و ژن و منداڵی کورد بوون.. لەو کاتەوە دۆڵی زیلان بە (دۆڵـی خوێـن) ناودەبرێت. لە ئێستادا، فیلمێکی دیکۆمێنتاری بە کوردی بەرهەمهـێنراوە بە ناوی (دۆڵـی خوێـن) کە لە بەرهەمێنانی (سعـادە ئـۆڵغـنۆ) یە.

لە شکستیهێنانی شۆڕشەکەی (سەیـد رەزای دێـرسـیم)، لە ساڵی (١٩٣٦ـ ١٩٣٧) سوپای تورکیای رەگەزپەرست، بەتۆپ و بۆردومانی فرۆکەی جەنگی، کۆمەڵکوژی و رەشەکوژییەکی تریان لە گەلی کوردمان کرد. کە بە (قەسابخانەی دێریسیم) ناودەبرێت. زیاتر لە (٩٠) هەزار پیاو و ژن و منداڵی بێتاوانی کوردیان کوشت.. بە هەزاران دۆنم دار و دارستانیان سوتاند، بە سەدان گوندی کوردیان تاڵانکرد و وێرانیان کردن.. بەڵام تورکیا تەنها دانی بە کوشتنی (٣٠) هەزار کوردا لە دێرسـیم دا نا.
شۆڕشی ئاراراتیش یا (شۆڕشی ئاگری داغ) لە ساڵی (١٩٢٧ ـ ١٩٣٠) لە باکووری کوردستاندا، کە لە لایەن ژەنەڕاڵ (ئیحسان نوری پاشا) ەوە سەرکردایەتی دەکرا، کە ئاڵای کوردستانیان لە سەر لوتکەی چیای ئاگری داغ و هەموو لوتکەکانی چیاکانی تری دەڤەرەکە هەڵکرد و شنەبای ئازادی دەیشەکاندنەوە، ماوەی چوار ساڵ سەربەخۆییان راگەیاند و پایتەختەکەشیان گوندی (کورداڤـا) ی نزیک چیای ئارارات بوو.. زەبـر و زیانێکی زۆریان بە سوپای تورکیا گەیاند.. تورکیا گەورەتری هێزی بو سەرکوتکردنی شۆڕشی ئاگری نارد، کە قورسترین و کوشندەترین چەکیان پێبوو. زیاتر لە پەنجا هەزار سەرباز دەبوون. لە چەنـد لایەکەوە گەمارۆی ئاگـری داغ و ناوچەکەیـان دا، فـرۆکە جەنگییەکانی تورکیا بە بۆمبی ژەهـراوی ئاگری داغ و گوندەکانیان بۆردومان کردن.

کە شۆڕشەکە شکستی هـێنا، سوپای تورکیا بە دڕنـدەترین و قـێزەوەنترین شێوە رەفتاریان لەگەڵ خەڵکی کوردی ناوچـەکەدا کـرد.. بە هـەزاران پیاو و ژن و منـداڵانی کوردیان کوشت و گوندەکانیان تاڵان کردن و سوتاندیان، بەشێکی زۆری خەڵکەکەشیان دەربەدەرکردن یا بە زۆرەملێ کۆچـیان پێکـردن.. کۆمەڵکوژی کوردیان رەوا کرد، لە (٢٢٠) گوندی دەڤەرەکەدا زیاتر لە (١٠) هەزار کوردیان شەهید کرد.. (١٥٠٠) منداڵ و ژنی کوریان لە چاڵێکـدا بەستـنەوە و ئاگـریان تێـبەردان و سووتانـدیانن.
بە سەدانیش ژن و منداڵی کوردیان هەڵدانە ناو رووبارەکان و خنکاندنیان.
ئەو ئەشکەوتانەش کە چەندین خێزان لە ترسا خۆیان تیا شاردبوونەوە، دەمەکانیان بە بەرد گرتن و سواقیان دان.. تێکڕا زیاتر لە (١٥٠) هەزار کوردیان لە دەڤەری ئارارات و لە دۆڵی زیلان دا کوشت. زیاتریش لە ملیۆنێک کوردیان بە زۆرەملێ راگواستنەوە بۆ ناوچەکانی تورک. تورکێکی زۆریشیان هاوردن بۆ شار و ناوچە ناوچە کوردستانییەکان بە مەبەستی گۆڕینی دیمۆگرافیای باکووری کوردستان لە بەرژەوەندی نەتەوەی تورک.

لە ( ١٩/١٢/١٩٧٨) دا، سوپای تورکیای فاشستی، پەلاماری شاری (مرعـش) یان لە باکوری کوردستان دا، مەلاکانی تورکەکان ئەو فەتوایەیان دەرکرد:” ئەوەی کوردێکی عەلەوی بکوژێت، وەکو ئەوە وایە کە پێنج جار حـەجی کردووبێت” زیاتر لە (٥٠٠) گەنجی کوردیان بە ئەشکەنجەدان و لێدان کوشت.. تەنانەت گەنجێکی کوردیان پارچە پارچە کـرد و گۆشتەکەیان کوڵانـد.
کۆمەڵـیکیش زۆریش لاوی کوردیان خستە نێو چاڵی پـڕ لە مـادەی (ئەسـید) ەوە و ژەهـراوی کـران و کوشتیانیان.
لە ساڵی (١٩٩١) ەوە، تا ساڵی (١٩٩٤) پۆلیس و میتی حەرمزادەی تورکیا زیاتر لە (٤٥٠٠) کوردیان تـیرۆرکـردوون.. بێجگە لەوەی بە هـەزاران کوریان بە بوخـتان و بیانووی هەڵبەستراوی بێ بنەما، خستوونەتە زیندانەوە و پيسترین ئەشکەنجە و ئازار دەدرێـن.. هەر لەبەر ئەوەی کورد و تورک نین و خەڵکی رەسەن و خـاوەنی راستیی ئەو خاکـەن.
هەر لە باکووری کوردستان، لە شارۆچکەی (رۆبوسکی) یشدا، بە بۆردومانی فرۆکەی جەنگییەکانی تورکیا (ئێف شانگزە)، بەبێ تاوان (٣٤) کوردیان کوشت، کە منداڵیان لە نێودابـوون.. ئەردۆگان لە پاداشتی ئەم تاوانە سوپاسالاری تورکیای خـەڵات کرد.

بە پیلانی میتەکانی تورکیا، بە ئاگاداری ئەردۆگان، لە (٩/ ئوکتۆبەری/٢٠١٣) لە شاری (پاریس) ی پایتەختی فەرەنسا، سێ ژنە چالاکوان و تێکۆشەر و سیاسەتمەداری کوردی باکووری کوردستانیان تیرۆرکرد، کە ئەمە ناوەکانیان: ساکـینە جانسز (سـارا)، ڤـیدان دۆغـان (رۆژیـن)، لەیـلا شایلـەمەز (رونـاهی) کە بە شێوازێکی زۆر نامەردانە تیرۆرانیان کردن. ئەم تاوانە یەکێکە لە تاوانە نێودەوڵەتییەکان.. بە داخەوە کە هـیچ لێکۆڵینەوەیەکیان لەگەڵ ئەو تیرۆریستە میتانەی تورکیادا نەکرد.. ئەم چاوپۆشین و بێدەنگییە بووە هـاندان بۆ ئەوەی تورکیا، تاوانی زیاتر لە دژی کورد ئەنجام بدات.
دوور نییە و نزیکە، کە هەموومان دەزانین، کە لە داگیرکردنی شاری (عەفـرین) لە رۆژی (١٨/ ئادار/٢٠١٨) لەگەڵ چەند شارۆچکەیەکی تری رۆژئاوای کوردستاندا، بە هەڵکردنی چرای سەوز لە لایەن روسیا و ئەمریکاوە بۆ تورکیا، سوپای تورکیا و جاشە بەکرێگیراوەکانی ئەم شارانەیان داگیرکرد، نامەردییەکی زۆریان بەرانبەر بە کورد کرد و دەکەن.. تا ئەمڕۆش تالانکردن و کوشتن و بێ سەروشوێنکردنی کورد لە عەفرین لە لایەن تورکیاو جاشەکانییەوە درێژەیان هەیە.

ئاشکراشە کە تورکیا چەکی کیمیاوی و فسفۆری سپیی سووتێنەر و بۆمبی لەرێنەری وێرانکردنی لە کوشتنی ژنـان و منداڵانی بێتاوانی کورد بەکارهـێنان لە رۆژئاوای کوردستان بەکارهێنا و کۆمەڵکوژی کوردیان کرد و بە هەزاران کوردی لە نیشتمانی بابوباپیرانیان بە زۆر دەرکردن.. بە داخەوە کە کۆمەڵگای جیهانی تا ئەمـڕۆش لەم تاوانانەی تورکیا بێدەنگن.. بەفەرمی لۆمە و شەرمەزاری تورکیایان نەکردووە.
ئەوەش بە لای خوێنەرانی کوردمانەوە زانراوە. کە سوڵتان (سەلیمی یەکەم) لە شەری سەفەوییەکاندا لە رۆژی (٢٣/ئەوگوست/١٥١٤) دا بۆ یەکەمین جار لە مێژوودا، لە شەڕی (چاڵدیران) کە دەکەوێتە رۆژهەڵاتی کوردستا، ئەو شەڕەی نێوانیان عوسمانی و سەفەوییەکان، بە دابەشکـردنی کوردستان لە نێوانیاندا کۆتایییان پێهێنا، ـ بە هەزاران تف و نەفرەتیان لـێبێت ـ دوایش سوڵتان سەلیمی خوێنڕێـژ، پەلاماری رۆژهەڵاتی دا و تا گەیشتە شاری (تـەورێـز) و گرتی، لەم هێڕشەیـدا، زیاتر لە (٤٠) هـەزار کەسی بێتاوانی بە دڕندەتـرین شێوە کوشت، بەشێکی زۆریانی زیندەبەچاڵکـردن یا بە ئاگـر سووتاندیان، لەو چـل هـەزارە ژمارەیەکی کوردیشیان تێـدابوو. هەر ئەم سوڵتـانە خوێنرێـژە لە پێناوی دەسەڵاتی سوڵتانیدا، دوو بـرای خۆشی کوشـت، ناویان ( کورکود و ئەحمەد) ە، باوکیان لە رایسپاردبوون، وەکو جێگـرەوەی خـۆی بـۆ دوای مـردنی دەستنیشانی کـردبـوون.

بێگومان، بە بەڵگەوە، هێڕشەکانی داعشی تیرۆریستی دروستکراوی تورکیا. لەسەر داواکردن و فەرمانی ئەردۆگان و پشتگیری لۆجستی ئەو بوو، کە داعشی تیرۆریست و بێڕەوشت لە رۆژی (١٣/ سێپتەمبەری/ ٢٠١٤) دا هـێڕشیان کردە سەر شاری کۆبانی قـارەمان لە رۆژئاوای کوردستان، لەم بارەیەوە، سەرکردەیەکی داعشی بە دیلگـیراو بە ناوی (طـە عبدالرحیم عبـداللە) کە لە شاری (دیـر الزور) لە لایەن شەڕڤانانی رۆژئاوای کوردستانەوە دەستگیر کرا، دانی پێـدا نا و وتی:” ئێمە لەسەر داواکـردن و پێـداگرتنی رەجـەب تەیب ئۆردوگان، هـەر بە فەرمانی ئەویش هـێڕشمان بۆ سەر کۆبـانی کرد و فەرمانەکەیمان جێبەجێ کرد” بەڵام شەڕڤانانی کوردستان، وانەی ئەوتۆیان بە داعش دا کە هەرگـیز لە بیریان ناچـێتەوە، کردیانیان بە پەندی زەمانە، سەریان پێ شۆڕکردن و بوو بە سەرەتای بەزین و لێژبوونەوەی داعـش و لە ناوچـوونیان.. لە دوای (١٣٤) رۆژی شەڕی دەستەویەخەی قارەمانانە لە (٢٦/ یونایەر/٢٠١٥) دا کۆبانی و هەموو کوردستان ئاهـەنگی رزگارکـردنی کۆبانیان گـێڕا.. ئەمەش خەنجـەرێک بـوو کە لە دڵی ئەردۆگان درا.
هەر تورکیاش پیلان داڕێژ و نەخشەداڕێژی بۆ داعش داڕشت و یارمەتی پێویستی دا و لەسەر فەرمانی ئەردۆگان، لە (١٠/ یۆنیۆ/٢٠١٤) دا شاری موسڵ یان داگیرکرد. کە لە ( ٩/ یۆلیۆ/٢٠١٧) بە هاوبەشی پێشمەرگە و سوپای عێراق رزگار کرا. بە داخەوە کە بەرپرسانی کوردمان زۆر نابەڵـەدن و هيچ پێشبینییەکیان بۆ دوای رزگـارکردنی موسڵ نەکـرد، کەچی حەیدەر عەبادی بەو مەرج رازی بوو، کە پێشمەرگە نابێت بچـێتە ناو شاری موسڵەوە ـ کە شارێکی داگیرکراوی کوردستانییە ـ هەر دوای رزگاری موسڵ، بە گەلەکۆمەیی عێراق و ئێران و تورکیا و بە هەڵکردنی چرای سەوز لە لایەن ئەمریكاوە و بە ناپـاکی هەنـدێ لە بەرپـرسە بازرگانە نەوت دز و گازفرۆشەکـانی کورد، بە سێ قـۆڵی لە رۆژی ( ١٦/ ئوکتۆبەر/٢٠١٧) دا، عێراقی داگیرکەر، کەرکووک وخانەقین و خورماتوو و مەخمور و پـردێ یان داگیرکرد.. هەموو ئەم شکستیانە بۆ نەبـوونی سەرکردایەتيەکی دڵسۆزی کورد دەگەڕێنەوە.. هێندەی دەسەڵات پەرست و پارەپەرست و بنەماڵە پەرست و بەرژەوەنـدی پەرسـتن، چارەکی ئەوە، بیر لە چـارەنـووس و لە بەرژەوەندییەکانی گەلەکـەمان ناکەنەوە.. ئەی ئیستا بۆ ناوێـرن موزایـدە بکەن و بڵـێن کەرکووک قـودس و دڵی کوردستانە؟؟
هێڕشی سەر شاری (شەنگال) یش لە باشووری کوردستاندا، لە لایەن داعشەوە، کە لە رۆژی (٣/ ئەوگوستی/٢٠١٤) دا داگیریان کرد، هـەر لەسەر داوای ئەردۆگـان و بە فەرمانی ئەوشبوو.. کە ویستیان بە تەواوی ژینۆسایـدی برا ئێزیـدییەکانمان بکەن.. کە ژمارەیەکی زۆریان کۆمەڵکوژکـران و ژمارەیەکی زۆری کچان و ژنەکـانیشیان گـرتن و بردیانیان، زۆر نامەردانە دەسترێـژیان کردە سەریان.. بەشـێکی زۆریشیان لە شاری (موسڵ) و لە (رەقە) وەکو کویلە و کەنیزە فرۆشتیانن.. بە هاوکاری و بەشداریکردنی هەموو هـێزە کوردستانییەکان، لە رۆژی (١٣/ئوکتۆبەر/٢٠١٥) دا، شاری شەنگال لە داعش رزگار کرا.. تا ئەمڕۆش چارەنووسی زیاتر لە سێ هـەزار کچان و ژنانی ئێزیـدی کورد نادیـارە.. بە داخـەوە کە حکومەتی هەرێـمی باشووری کوردستان تا ئەمڕۆش بە جدی و دڵسۆزی و بە کرداری سۆراغـیان ناکەن و بۆیان نەگەڕاون و بە دواداچوونیان بۆ ئەم کێسە نەکـردوون.. تا ئەمڕۆش گومانێکی زۆر لەسەر سـیناریۆی چۆنییەتی و بە ئاسانی گرتنی شەنگـال لە لایـەن داعشەوە هـەیە، کۆمەڵـێک نهـێنی ئاشکـرابـوو و ئاشکرانەبوو و دەستی لە پشتەوەیە.. ئەمە دوورو درێژە و پێویستی بە باسێکی تـرە.
هەموو ئەو کارە خۆکوژییانە و تەقینەوەی ئەو بۆمب و ئۆتۆمبیلە مینڕێژکراوانەی کە لە شارەکانی کوردستاندا دەقـێنرێنەوە، زۆربەیان لە لایەن میتی تورکیاوە، نەخەشیان بۆ کێشرابوون و پێداویستییەکانیانی جێبەجێکردنیانیان بۆ داعـش دابین کـردوون.
جا نازانم، (سـوڵـتان ئەردۆگـان) بە چ خەسڵەت و کـار و رەفـتار و رەوشـتێکی باپـیرە عـوسمانییەکـانییەوە، شانـازی دەکات و دەنـازێت..؟؟ بە خوێنڕشتن و کوشتن و دزی و تاڵانیکردنیان..؟؟ یا بە کۆمەڵکوژی گەلانی بێتاوان و داگیرکردنی خاکەکـانیان..؟؟ یا بە دەسترێژیکردنیان بۆسەر کچان و ژنان..؟؟ بەم تاوانە قێزەوەنانەیانەوە شانازی دەکات و دەنـازێت..؟؟ یا بە مـێژووی رەشییان کە سەرتاپا پـڕە لە تـاوان و بێڕەوشتیان..؟؟ ئەم تاوانانە و بە هەزاران تاوانی قێزەوەنی تر کە سوڵتانەکانی عوسمانی و سوپای دڕنـدەی تورکیا و ئەتاتـورکی رەگەزپەرستی گۆڕبەگـۆڕ، تا دەگاتە خودی سوڵتان ئەردۆگانیش، کە بەرانبەر بە گەلانی بێتاوان و ئاشتیخواز ئەنجامیان داون.. بە تایبەتیش بەرانبەر بە گەلی کوردمان، هەموو ئەم تاوانانە پەڵـەی شەرمەزارین بە نێوچـەوانی تورکیاوە.. کە هەرگـیز لیان نابنەوە و ناتوانن بیان شارنەوە.
گەر بە راستی دادپەروەری و ویژدانی جیهانی و مرۆڤایەتی و مافەکانی مرۆڤ و یاسای نیۆدەوڵـەتی هەبوونـایە، دەبـوایە لە دەمێکـەوە، ئەردۆگـان وەکو تاوانبـارێکی جـەنگ بـدرایەتە دادگـای تاوانە نێـودەوڵەتییەکـان و دادگـایی بکـرایە.

تۆرانییە رەگەزپەرستەکان، لە ڤایرۆسی کۆرۆنا زۆر پیستر و مەترسیدارترن. ئەوەندەی ئەوان لە گەلانی بێتاوانیان کوشتوون.. بە دە ساڵیش ڤایرۆسی کۆرۆنا ئەو ژمارەیەی لە جیهـانـدا پێ ناکوژرێت.. بە دڵنیاییەوە، دژە کۆرۆنا دەدۆزرێتەوە.. بـەڵام زۆر زەحـمەتە کە دژە تـۆرانی رەگەزپـەرست و دەمارگـیری کوێـرانە و رق رەش بـدۆزرێتـەوە.
(نیلسون مانـدێلا) راسـتی وت، کە دەڵـێت:” گەر دەتـەوێـت تـورک بناسـیت.. بـۆ یـەک رۆژ ببـە بە کـورد..”

رەزا شـوان
نەرویـج: (١/ نـەورۆز/٢٧٢٠) کوردی… بەرانبەر بە (٢١/ ئـادار/٢٠٢٠) زاینی.




ناماقـووڵییەکانی بەشار ئەسەد … رەزا شـوان

دیکتاتۆری رەگەزپەرستی رسوابوو و ملشۆڕی سوریا (بەشار ئەسەد) لە دیمانەیـەکی تەلەفـزیـۆنیدا، لەگەڵ کەنـاڵی (روسـیای ئەمـڕۆ) دا، ناماقـوڵی و قەوچەقـەوچی کـرد و وتی:”شتێک نییە لە سوریادا کە ناوی کێشەی کورد بێت، بە هۆیەکی ساکارەوە، کورد هەیە لەگەڵ مێژوودا لە سوریا دەژین، بەڵام ئەو کۆمەڵانـەی کە هـاتـوون بۆ باکـوور، تەنیـا لە سەدەی رابـردوودا هاتـوون، بە هـۆی سەرکوتکـردنیـان لە لایـەن تورکیاوە وەککو میوانمان وەیانمان گرت “
ئەم قسـەیەی بەشـار ئەسەدی رەگـەزپەرست، لەلایـەن پارتـە کوردییەکـانی رۆژئـاوای کوردستان و کەسایەتییە کوردییەکانەوە، ناڕەزاییەکی زۆری لێکەوتەوە، شەرمەزاری ئەم رقـە رەشـەی داگـیرکەرانی کوردسـتان دەکـەن، کە تـا ئەمـڕۆش دان بە ناسـنامەی پەنجـا ملیۆن کورد نانێن و هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی کورد دەدەن، دان بەوەدا نانێن، کە کێشەی کورد، کـێشەی گەلـێکی مـاف زەوتکـرا و کوردسـتان داگـیرکـراوە.
ساڵی پێراریش، ئەردۆگان هەمـان قسەی کـرد و وتی:” کـێشەیەک نییە لە تورکـیادا بە ناوی کێشەی کوردەوە”. ئەمە قسەیەی هەموو داگیرکەرانی کوردستانە. مەبەستیشیان نکوڵـیکردنە لە بوونی نەتەوەی کـورد.

وا دیارە بەشـار ئەسەدی سەرشـۆڕ، زۆر گـێل و نەزانـە. لە بـارەی مێـژووی کورد و مێژووی باپیرانی خۆیەوە.. کورد بە هەزاران ساڵ پێش تورک و عەرەب، لەم ناوچەیدا ژیـاون، بەڵام نەتەوەی عەرەب بە باپیرانی بەشار ئەسەدیشەوە، نامۆن و لە دوورگەی عەرەبییەەوە هـاتـوون و ئەو شوێنانەیـان لە کورد داگیرکـردوون.
بەشار ئەسەدی گێلەپیاو، وادیارە گەمژەیت و مێژوو ناخوێنیتەوە و بەقەی قوتابییەکی سەرەتایی لە مێژوو و لە خەباتی گەلان لە پێناوی ئازادی و رزگاریدا نازانیت.. ئەگیینا ئەو قسە پووچانەت نەدەکـرد ” کێشەیەک نییە بەناوی کێشەی کورد لە سوریـا”
(میتانییەکان) کە باپیرانی کورد بـوون، لە سەدەی شانـزەمیندا، لە دەوروبـەری سـاڵی (١٥٠٠) پێش زاینی، لە رۆژئاوای کوردستان، ئیمبراتۆرییەتی میتانیان دامەزراند، ئیمبراتۆرییەتێکی فراوانیان بوو، کە پایتەختەکەیان شاری (واشۆکـانی) بوو، دەکەوێتە سەر رووباری (فیشخابوور) هاوسنوور بوون لەگەڵ دەوڵەتی فەرعەونییەکانی میسردا. میتانیـیەکـان فـەرمانـڕەوایی بەشی هـەرەزۆری کوردسـتانیان دەکـرد.
تا ئەمڕۆش (قەڵای کوردان) لە ناوەڕاستی شاری (حەلەب) دا بە سەرکەشی ماوەتەوە، بەڵگەیەکە بۆ دەسەڵات و بۆ فەرمانـڕەوایی کورد لە رۆژئـاوای کوردسـتانـدا.
(گەڕەکی کوردان) لە دیمەشی پایتەختی سوریادا، کە یەکـێکە لە کـۆنترین گەڕەکەکانی دیمەشـق، کە ناوەکـەیان گۆڕیـوە بە (رکـن الدیـن) گەڕەکـێکی گـەورەی کوردنشـینە، بەڵگەیەکی تـرە بۆ بوونی کـورد لە دەڤـەرەدا.
(گۆڕی سەلاحـەدینی ئەیـووبی) لە دیمەشـق، ئەم سەرکردە کوردە نەبوایە، فەلەستین و سوریاش دەکەوتنە بندەستی لە شکـری ئەوروپـاوە.
ئەی شۆڕشگیڕی کوردمان (ئیبراهـیم هەنانـۆ) کە لە دژی داگیرکەری فەرەنسا راپەڕی و چەنـدین کورد بوونە قوربانی لە پێناوی رزگارکردنی رۆژئـاوای کوردستان و سوریا، تا ئەمـڕۆش نـاوی(ئیـبراهـیم هـەنـانـۆ) لەسەر زاری هەموو سـورییەک دایە، جگە لە بەشار ئەسەدی بێ ئاگـا نەبێت.

لە کۆن و لە ئەمڕۆشدا، بە هەزاران نووسەر و رۆشنبیر و زانـا و دانا و هونەرمەنـدی کورد خـزمەتی زانیاری و رۆشنبیری و ئەدەبی سوریایان کرد.. گەر ناوی هونەرمەندان و دەرهێنەران و ئەکتەر و شانۆکارانی کورد، لە لیستی شانۆ و دراما و سینەمای سوریا دەربکەیـن.. لیستەکەیـان دێتـە سـەر سفـر.
بەڵام بە داخەوە نە عەرەب و نە تورک و نە فارس، چاکە و پیاوەتی کوردیان لەبەرچاو نییە و منەتیان پێی نییە.. زۆر دڕنـدانە و نامەردانە وەڵامی پیاوەتی کوردیان داونەتەوە و دەدەنـەوە، بە رەشەکـوژی و بە داگیرکردنی کوردستان و بە هەوڵـدان بـۆ سڕینەوەی ناسنامەی کـورد پاداشتی گەلەکەمان دەدەنەوە.

زۆر بەڵگەی مێژوویی و کەرەستەی بە جێماو هەن، ئەو راستییانە دەسەلمێنن، کە ئەم شوێنـانە شـوێنی کـوردن، تـورک و عـەرەب لە تورکـیا و عـێراق و سوریـادا نامـۆن و خەڵکی رەسەنی ئەو شوێنانە نیـن، لە ئاسیای بچـووک و مەنگـۆلیا و نیمچـە دوورگەی عـەرەبەوە هـاتـوون.. رووشیان لە کوێ کـردبێت، تـاڵان و وێـرانیان کـردوون.
بـەری تیشکی رۆژیش بە بێـژنگ ناگـیرێت.. ناتـووان راستییەکـان پەردەپـۆش بکـەن.
بەشار ئەسەدی رەگەزپەرست، گیلەپیاو و هـەرزەگـۆ، تـازە بە تاـزە دەڵـێت، لە سوریادا کـێشەیـەک نییە بە نـاوی کـێشەی کـورد.. گـەر شەڕڤـانانی کـورد نەبـوونـایە، داعـشی تیرۆریست نەک هەر (رەقە) و (دێر الزور) بەڵکو شاری (دمەشق ) یشیان داگیردەکرد.

ئەی جەلاد، بەم قسانـەت وەڵام و پاداشـتی کورد دەدەیتـەوە..؟!
دیکتاتۆری فـشۆڵ و بەزیـو، تۆ بە چ ئابڕوویەکەوە قسە دەکەیت، سووریا کەوتۆتە بن دەستی، سوپای تورکیا و پاسدارانی ئێران و جاشە بەکرێگیراوەکانی تورکیا و قەتەر و، روسیا و ئەمریکا و داعـشەوە، جـا چـۆن لە رووت دێ قسەبکـەیت و لـە دژی کـورد ناماقـوڵی بکەیـت.
بەڵام رۆژی تۆش نـزیکبۆتەوە، چـارەنووسی تۆش لە چارەنووسی سەدام و قـەزافی و زین العابدین و عومەر حەسەن بەشیر باشتر نابێت.. ئەو رۆژە نزیکە کە کونە مشکت لێببێت بە قەیسەری و سـزای تاوانە قێزەوەنەکانت وەربگریت.. چونکە هەموو زۆردار و ستەمکـار و دیکتاتـۆرێک کۆتـاییەکی رەشی هـەیە.

٩/ ئادار/٢٠٢٠




ئەوە باخچە نییە.. ئەوە نەندیخانەیە! .. نووسینی : رەزا شـوان

پار لە شاری دهـۆک، لە پۆلی شەشەمی قوتابخانەی دهـۆکی سەرەتایی تێکەڵاو بووم.
مامۆستا نیـگار وانـەی زانیـارییەکانی پێـدەوتینەوە. مامۆستایەکی زۆر رووخۆشە، بە زمانێکی شیرین و بە شێوازێکی سووک و ئاسان بابـەتە زانیارییەکـانی تێدەگەیانـدین.
بە کچـە شیرینەکانم و بە کـوڕە ژیرەکانم بانگی دەکردین. ئێمەش خۆشمان دەویست و خۆشـمان دەوێـت و رێـزێکی زۆرمـان بـۆی هـەیە.
مامۆستا نیگار، بە ناوی”گەشتی زانیاری” مانگی جارێک بە سواری پاس پۆلەکەمانی دەبرد بۆ چەنـد کارگـەیەک و چەنـد کـێڵگەیەک و بۆ وێسـتگەی کـارەبا و بۆ وێستگەی پاڵاوتنی ئاوی دهۆک. خۆشی و سوودێکی باشمان لەو گەشتە زانیارییانەمان وەرگرت.
لە مانگی نـەورۆزی ساڵی رابـردوو، مامۆسـتا نیـگـار وتی:”کچـە شـیرینەکـانم، کـوڕە ژیـرەکـانم، پێتانخۆشە کە هەفتەی داهـاتوو، گەشتی زانیاریمان بۆ “باخچـەی ئـاژەڵانی دهـۆک بێـت؟”
هەموومـان دەستمان هەڵـبڕی و پێـکەوە: بـەڵێ مامـۆستا گـیان زۆرمـان پێخـۆشـە.
بەشـێکی زۆری هـاوڕێیانی پۆلەکەم، پێشتر جـارێک یا زیـاتر چووبـوون بۆ باخچـەی ئـاژەڵانی دهـۆک. بەڵام مـن تـا ئەو رۆژە باخچـەی ئـاژەڵانی هـیچ شوێنـێکم نەدیـبوو. بـۆیـە حـەزم دەکـرد، کە لە نـزیـکەوە ئـاژەڵ و باڵـندە کـێوییەکـان ببـیـنم.
چـووین بۆ باخچـەی ئاژەڵانی دهـۆک.. چەنـد جـۆرە ئاژەڵ و باڵـندەی کـێوی جـوانیان لێیە، وەکو: شـێر، پڵنـگ، ورچ، گورگ، ئاسکە، رێـوی، چەقەڵ، هەڵـۆ، کوندەپەپوو، کـەو، سوێـسکە، چەنـدین جـۆری تـری ئـاژەڵ و باڵـندەی سروشـتی کوردسـتان.
هـاوڕێکانم دڵخۆشبوون و زەردەخەنە کەوتە سەر لـێوانیان. بەڵام مـن بە پێچـەوانەی هاوڕێکانـم، بە بینـینی ئەو ئـاژەڵ و باڵـندانە لەناو ئەو شیشبەنـدە کـلیلکراو و ژوورە تەسکـانە و قـەفـەزە داخـراوانـەدا، دڵـتـەنگ بـووم.. بەزەیـیـم پـێـیان دەهـاتـەوە.. کـە گەڕاینەوە بۆ قوتابخانە. وەکو گەشتەکانی ترمان، بە کـورتی باسی گەشتەکەمـان کرد.

مامۆستا نیگـار: هەمووتان دڵخـۆشبوون بە گەشتەمان بـۆ باخچـەی ئاژەڵانی دهـۆک؟

هەمـوو هـاوڕێـانی پۆلـەکـەمـان: بـەڵێ مامۆســتا، گـەشـتـێکی خـۆش بـوو.
بـەڵام مـن لە دوای هـاوڕێکـانـمەوە، دەسـتم هـەڵبـڕی و وتـم: مامۆسـتا گـیان، بە لای منـەوە گەشـتـێکی خـۆش نەبـوو، بـووە هـۆی دڵـتەنـگـیـم.
مامۆستا نیگار: بۆ دلۆڤان، کچی شیرینم بۆ پێت خۆش نەبوو و بووە هۆی دڵتەنگیت؟
ـ ئەی مامۆسـتا گـیان، بەڕێـزتان چەنـد جـارێک پێـت نـەوتـین پێـویستە بەزەیـیمان بە ئـاژەڵ و باڵـندەدا بێـتـەوە و دژی راوکـردنیـان بیـن؟
مامۆستا نیگار چاوەکانی کرانەوە و بە زەردەخـەنەوە، وتی: بەڵێ راسـتە مـن وامـوت.
ـ مامۆسـتا گیان، هـاوڕێکـانم، بە چـاوی خۆمان بینیمان، کە چـۆن ئەو ئـاژەڵ و باڵـندە بەسزمانانە، لەناو ئەو شیـشبەندە تەنگانە و قەفەز و ژوورە تەسکانەدا، هەر ئـەمسەر و ئەوسەریـان دەکـرد و لە ئـێمەیـان دەڕوانی.. وەکـو لـێمان بپـاڕێنەوە، کە بەزەیـیمان پێـیانـدا بێـتەوە و دەرگاکانی شیـشبەنـد و ژوور و قەفەزەکانیان لـێبکەینـەوە، دەرپەڕن و رابـکـەن و هـەڵـبفـڕن و ئـازادبـن.
ئـازادی بـۆ مـرۆڤ و بـۆ ئـاژەڵان و باڵـندان، لـە هەمـوو شـتێ پێـویستر و شـیرینـترە.

ئەوەی بیـنیمان باخچـە ئاژەڵان نییە.. بەڵکو بەنـدیخانەی ئاژەڵان و باڵندانە.. باخچەی راسـتی ئـەوان ژینـگـەی سروشـتی جـوانی کـوردسـتانـە.. کە بـە ئـازادی لـێـیدەژیـن.
مامـۆسـتا نیـگـار کە گـوێی لـەم قـسانـەم بـوو.. زۆر گەشـایـەوە و بـاوەشـی لـێـدام.. هـاوڕێکـانیـشـم چـەپـڵـەیـەکی قـایمـیـان بـۆ لـێـدام.
مامۆســتا نیگـار: ئـەی ئافـەریـن دلـۆڤـان گـیان، قسەکانـت زۆر جـوان و راسـتن.. بە تەواوی لەگەڵ قسەکانـدام.. لە ئەمڕۆوە دەبم بە هـاوڕێی بەزەیی بە ئاژەڵان و باڵندان.
هـاوڕێیـانی پۆلـەکـەم: مامۆستا گیان، ئێمەش قسەکـانی دلۆڤـانی هـاوڕێمـان بە جـوان دەزانین، ئێمەش دەبین بە هـاوڕێیانی بەزەیی بە ئاژەڵ و باڵندان و دژی راوکردنیانین.

نـەرویـج: ٢٠٢٠




چەمـکی رۆشـنبیری … رەزا شـوان

لە ئەمڕۆدا، وشەی “رۆشنبیری” یا “رووناکبیری” زۆر بەر گوێمان دەکەون، لەسەر زاری هەرە زۆری رۆڵەکـانی گەلی کوردمانـن، لە زمانی کوردیمانـدا هەردوو وشەکە
یەک واتایـان هـەیە، بە زارەکی و بە نـووسین هـەردوو وشـەکە بەکـاردەهـێنین. دوو وشەشن لە وشەکانی ناو فەرهەنگی زمانی کوردی.. هەردوو وشەکەش لێکدراون لە
(رۆشن + بـیر) و (رووناک + بـیر) پێکهاتـوون.. بە یەکێکيش دەوتـرێت رۆشنبیر یا روونـاکبیر کە بیر فـراوان و تێگەیشتووبێت و باکگـراوندێکی زانیاری گـشتی هەبێت.
وشەی رۆشنبیری یا رووناکبیری کوردی بەرانبەر بە وشەی “کولتوور” ئینگلیزی و وشەی “الثـقـافة”ی عەرەبی بەکـارهـاتـوون.. بەڵام وشەی”کـولتـوور” لە بنەڕەتـدا، وشەیـەکی رەسەنی لاتیـنییە، بە واتـای “چـانـدنی زەوی” دێـت.
لە زمـانی کوردیـدا، لە قسەکـردن و نووسیـندا، وشـەی رۆشـنبیری زیاتـر لە وشـەی روونـاکبیری بەکـارمان هـێناوە و بەکاری دەهـێنین.. رۆشـنبیری شێوەیـەکی فـەرمی وەرگـرتـووە، گـرنگییەکی زیاتـرمـان پێی داوە، دەقـی گـرتووە و خـۆی سازکـردووە.

شـاری سلـێمانی قەشـەنگ و جـوان لـە باشـووری کوردسـتان، کـرا بـە “پایتـەخـتی رۆشنبیری کوردستان” ئەم نازنـاوەش شایەنی خۆیـەتی، چونکە شاری سلـێمانی لە دروسـتـبوونییەوە تـا ئەمـڕۆ، مەڵـبەنـدی داهـێنانی روشـنبـیری و داهـێنانی ئەدەبـی کوردیمـان بـووە.
لە سەردەمێکی کۆنـەوە وشەی رۆشنبیری بـووە بە وشەیـەک لە وشەکـانی زمـانە
جـیاوازەکـانی گـەلانی جیهـان. بـەڵام ئـەم وشـەیە وەکـو خـۆی نەمـایەوە، بـووە بە زاراوەیەکی زانیـاری و واتـایـەکی دیـاریکـراوی گـرتـۆتە خـۆی.
زانایـانی مـرۆڤـناس، زاراوەی رۆشنبیرییان خستە ناو فەرهـەنگی زانیـارییەوە، لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەمیشەوە گـەلێ پێناسەیان بۆ دانـا، پوخـتەی باسەکانیشیان
بەمـە کۆتاییـان پێهـێـناون، کـە “رۆشـنبیری بـریتـییە لـە کـۆمـەڵـێک لـە چـالاکـییە ئەنجامـدراوەکـانی مـرۆڤ”
زاراوەی رۆشـنبیری ـ لە نـاورۆک و پێکهاتەیـدا ـ لە بەهـا مرۆییەکان جـیانابێتەوە. رۆشـنبیری بـەردی بناغـەیە لە گەشەکـردن و لە گـۆڕان بـۆ بەرزتـر و دروسـتر لە رەفـتار و لە هەلسوکەوتەکانی مـرۆڤ، بووە بە بەشـێک گرنگ لە ژیانی مـرۆڤ و
لێی جیانابێتەوە. دەتـوانین بڵێين، رۆشنبیری بریتییە لە شارستانی مـرۆڤ لە رووی مـادی و رۆحـییەوە.
رۆشـنبیری هەمیـشە لە نوێبـوونەوە و لە گـۆڕان و داهـێنان دایـە. توانـای گـۆڕان و پێشکەوتنی کۆمەڵـگەی هەیە. لەم سەردەمەشدا، کە سەردەمی گـڵۆبالیزم و شۆڕشی تەکنەلـۆژیایە، بە هـۆی خێرایی و ئاسانی پەیوەنـدی و دەزگاکانی گەیاندنەوە، گەلانی
جهـیان لە یەکـتری نزیکـبوونەتەوە، سوودیـان لە رۆشـنبیری یەکـتری وەرگرتـوون، کـاریگەریشیان لەسەر رۆشـنبیری یەکـتری هـەیە. ئەمەش هـۆکـارێکی ئەرێنیـیە بـۆ
گەشەکردن و دەوڵەمندبوون و فـرە رۆشنبیری.. بەڵام هەر گەلێکیش، هەوڵدەدات کە
رەسەنایەتی و تایبەتمەندییەکـانی رۆشـنبیری خۆی لەدەست نـەدات و بیان پارێـزێت.
زانای ئەنترۆپۆلـۆژی ئینگـلیزی (ئەدوارد تایلـۆر: ١٨٣٢ـ ١٩١٧) لە پەرتووکێکیدا
بە ناوی (رۆشنبیریی سەرەتـایی) یەوە، لە ساڵی (١٨٧١) دا چاپیکـردووە، جـارێک زاراوەی (رۆشنبیری) بەکارهـێناوە، جارێکی تر زاراوەی (شارستانی) بەکارهـێناوە.
خۆی یەکلایی کـردەوە و وشـەی (رۆشـنبیری) پەسەنـد و جـێگـیرکرد.
تایلۆر لەو پەرتووکەیدا ئەم پێناسە کلاسیکییەی بۆ وشەی رۆشنبیری داناوە، دەڵێت:
“رۆشنبیری لە گەلێ شت پێکهـاتووە، وەکو زانیاری، بیروبـاوەڕ، هـونەر و ئـەدەب، رەوشـت، داب و نەریـتی کۆمەڵایەتی، یاسـا، هەمـوو تواناکـان و ئەو نەریتـانـەی کە مـرۆڤ وەکو ئەنـدامێک، لە کۆمەڵـەوە وەریـان دەگـرێت”
توێـژێنەرەکـان، بەدواداچـوون و لێکـۆڵـینەوە و لێکـدانـەوەی زیاتـریـان بـۆ وشـەی رۆشـنبیری کـرد. پێناسەی تـریان بۆ ئەم وشەیە دانـا. بە سەدان پێناسەیـان بۆ کرد.
بـەڵام تـا ئێستا پێـناسەکەی (تایلـۆر) بـووە بە هـەوێـن و بە بنەمـای پێـناسەکـان.
هەندێ لە زانایانی ئەنترۆپۆلۆژی بەم جۆرە پێناسەی رۆشنبیری دەکەن:”رۆشنبیری گـشت ئەو شـتانە دەگـرێتەوە کە گەلـێک لە گـەلان هـێنابێـتیانە ئـاراوە، ئیـتر یاسا و رێسا و کەلەپـووری کۆمەڵایەتی بن، یا شتە دروستکـراوە بەرهەم هـێنراوەکان بن”
(رۆبەرەت بـیرستـید) یش بەم شـێوە ساکـارە پێناسەی رۆشـنبیری دەکـات و دەڵـێت:
“رۆشنبیری ئەو شێوە پێکهاتەیە، کە بریتییە لە گشت ئەو شتانەی بیری لێدەکەینەوە
یا ئەو کـارانەی دەیـان کەیـن یا ئـەو شـتانـەی هەمـانن”
هەنـدێکی کە رۆشـنبیری بە سـتایلـێکی ژیـان دەزانـن.
لە پێناسەیـەکی تـردا لە پێناسەکان:”رۆشـنبیری بـریتییە لە کۆمەڵـێکی کۆی فاکـتەرە سـیاسی و کۆمەڵایەتی و هـزرییەکـان، ئەو فاکتەرانەن کە هەمووان لێـیان تێدەگەن و قـبۆڵـیان دەکـەن”
(جەواهـێر لال نەهـرۆ) ش دەڵـێت:” رۆشـنبـیری بـریتـییە لە یەکـێتی ئەقـڵ و رۆح”
(ئەندریە مالڕۆ) دەڵێت:”رۆشنبیری و زانستی پاچێکە بیرۆکەکانمانی پێ هەڵدەکەنین”
(جـۆن ستیوارت میل) یش دەڵێت:”رۆشـنبیری بەبی ئـازادی، ئەقـڵێکی فـراوانی ئازاد دروست ناکـات”

تا ئەمڕۆش چەمکی رۆشنبیری لە فـراوانبوون دایە، بە پێی گۆڕان و شوێن و کات و جیاوازییەکان لە داب و نەریت، پێناسەی زیاتری بۆ دەکرێ و شتی زیاتریش دەخرێتە سەری، شتە باونەماو و نەگونجاوەکانیشی لێ لادەبرێ. دەکرێت لێکۆڵینەوەی زیاتری لەسەر بکرێت، لەوانەشە لە داهاتوودا، پێناسەی تری بۆ بکەن و شتی نوی و بابەتی زیاتری بخـەنە سەر.
چەمکی رۆشـنبیری بە واتـا گـشتییەکەی ئەمـەیە:” کە لە هـەموو شتـێکـدا، شتـێکی لـێـبزانیت”
لە سـەدەی بیستەم لە ئەوروپـادا، بایـەخـێکی باشـیان بە وشـەی رۆشـنبـیری دا، لە ئێستاشدا رۆشنبیری پێگەیەکی گەورەی لە ئەدەب و رۆژنامەکانی ئەوروپیـدا هەیە.
هەنـدێ کەس بە وشەی (شارستانی) ناویـان بـردووە.
لە ئەمڕۆدا، رۆشنبیری بووە بە زمان و بە پێـوەری پێشکەوتن و بە مایـەی رێز و شکـۆداری و شانـازی بـۆ گـەلانی رۆشـنبـیر.
پەندێکی رووسی دەڵێت:”وەکو چۆن پەڕ تاووس دەڕازێنێتەوە، هەر بەم جۆرەش، رۆشـنبیری مـرۆڤ دەڕازێنێـتەوە”
بە کورتی لەو کاتەوە کە پێناسەی جۆراوجۆر بۆ چەمکی رۆشنبیری کراوە، وشەی رۆشـنبیری پێشکـەوت و هەمـوو لایەنەکـانی ژیـانی مـرۆڤ و بوارەکانی زانیـاری، زانستی، ئـەدەبی، هـونەری، کۆمـەڵایەتی، داب و نەریـت، رەفـتار و هەڵسوکـەوت، بەهـا مرۆییەکـان دەگـرێتـەوە.
لە هەموو حکومەتەکانی جیهـانیشدا، وەزارەتێک بە ناوی وەزارەتی رۆشنبیرییەوە هەیە، کە ئەرکی چالاکی و گەشەکردن و پێشکەوتنی رۆشنبیری لە ئەستۆ گرتووە.

لە زۆربـەی وڵاتـە پێشکەوتووەکانی جیهانـدا، لە هەر شار و شارۆچکە و دێیەکـدا، چەندین یانە و کۆمەڵە و گروپ و دەزگا و مەڵبەندی کولتووری یا رۆشنبیری هەن.
شایەنی باسیشە، لە زۆربەی شار و شارۆچکەکانی ئەوروپا و ئەمریکا و ئوسترالیا،
کە رەوەنـدی کـوردیـان لێ هـەیە. “کـۆمەڵـەی کـولـتووری کـوردی” یا ” کۆمـەڵەی رۆشـنبیری کـوردی” و “گـرووپی هـونـەر و ئـەدەبی کـوردی” شیان لێ هـەن.
ساڵانـە چەنـدیـن چـالاکی پێشکـەش دەکـەن. ئـاهـەنـگی جـەژنی نـەورۆز دەگـێڕن و
یـادی ساڵـڕۆژی بـۆنـە نەتـەوەییـە خـۆش و نـاخـۆشـە کوردییەکـانـمان دەکـەنـەوە.
رۆڵـیکی گـرنگـیان هـەیە، لە ناسانـدن و گەیانـدنی رۆشـنبـیری و هـونەر و داب و نەریتی رەسـەن و جـوانی کوردیمان بە نەوی نوێمان لە تـاراوگـەدا، ئاشناکـردنیشـیان بە گـەلانی ئـەو وڵاتـانـەی کە لـێـیان دەژیـن.

رەزا شـوان
نەرویـج: ١ی/ ئادار/ ٢٠٢٠




گرنگییەکانی میدیای پەروەردەیی … رەزا شـوان

میـدیـا بە رەهـەنـدێکی سـەرەکی و جـیاوازی سـەدەی بیـست و یەکـەمـین دادەنـرێـت. یەکـێکە لە کۆڵـەکە سـتراتیژییەکـان لە بنیادنـانی پـرۆژەکـانی گەشەکـردنی ئـابووری و کۆمەڵایـەتی شارسـتانی هەمـوو کۆمەڵگەکـان.
میدیـا لە زاراوەدا:”بـریتییە لە گەیاندنی زانیاری بە کەسانی تر بە هـۆی…” هەندێ لە توێـژێنەرەکان میدیـا بە “زانیـاری پەیـوەنـدی بە جەمـاوەرەوە” ناودەبـەن.
میدیا زانیاری و هونەرە، شارەزایان و دەزگاکانی تایبەت بە خۆی هەیە.. لەم سەرەمەدا میـدیا رۆڵێکی گـرنگ و کاریگەری هەیە، دەچێتە چوارچـێوەی هـۆیەکـانی پـەروەردە و روشنبیری و خۆشیـیەوە.
میـدیا بۆتە بەرزتـرین هـۆی رووبەڕووبوونەوە و بەهـێزترین چەک لە جیهاندا، توانای بەرقەرارکردنی ئاشتی و ئاوەدانی هەیە و توانای هەڵگیرساندنی شەڕ و وێرانکردنیشی هـەیە.. میدیا لە دوای دەسەڵاتی راپەڕانـدن و یاسایی و دادگایی بە (دەسەڵاتی چوارەم) نـاوی دەبـەن.
لەگەڵ شۆڕشی تەکنەلـۆژیـا و پێشکەوتنی خـێرا و داهـێنانی نـوێی دەزگـا و هۆیەکـانی میـدیا و، گوڵـۆبالـیزمەوە، بە هـۆی گـۆڕانکـاری و تـازەگـەری لە هەمـوو بوارەکـاندا، میدیاش گۆڕانکاری بەسەرهات، سنوورەکانی کـات و شـوێن و دووری هەڵتەکانـد، لە میـانەی میـدیـا و راگـەیانـدن و دەزگـاکـانی گەیانـدن و خـێرا بڵاوکـردنـەوەدا، لە ريـێی سەتەلایت و ئینتەرنێت و میدیای ئەلیکترۆنی، چـەمکی میدیـاش پێشکەوت و گەیشـتە ئـەوەی کە ئەرکـە پەروەردەییەکـانی هـۆیـەکـانی میـدیـاش بگـرێتـەوە، کـە بـریتـین لە کۆششکـردن بۆ هـێنانەدی ئامـانجە گـشتییەکـانی پـەروەردە و پێـبەنـدبـوون بە بەهــا رەوشتییەکـانەوە، ئەم هۆیـانەش زیـاتر پێشکەوتنەکـانی میـدیـایان شـیرین کـردوون:

١ـ پێشکـەوتنی چـەمکی پـەروەردە، کە پانـتاییەکی زیـاتـری گـرتـۆتـەوە و زیاتـریش پەیـوەنـدی بە رەوشت و هەڵسەنگانـدنەوە هـەیە. واش لە پـەروەردە دەڕوانـرێت کە کـردارێکی گـشتـییە و بەردەوامـە.. لە پێـوەنـدەکـانی شـێوازی دامـەزراوەیی فـەرمی رزگـاری دەکات.
٢ـ پێشکەوتـن و بڵاوبـوونـەوەی دەزگـا و هـۆیەکـانی میـدیـا بە شـێوەیـەکی فـراوان، وەکوو میـدیای: تەلەفـزیـۆنی رەنگـاوڕەنگ و ڤـیدیـۆ و داتـە و ئینتەرنێت و ئایاپاد و میدیای ئەلیکترۆنی (دیجیتاڵ) و گۆڤاری رەنگاوڕەنگی منداڵان و پەرتووکی وێنەداری رەنگـاوڕەنگ و…هـتد، بـوونـەتـە پێـویستی و لە زۆربـەی ماڵانـدا هـەن.. کە توانـای راکێشانی ئاینـدەی پەیـامی میـدیـا و گەشـەکـردنی هـەیە، توانـای ئەوەیـان هـەیـە کـە رۆڵـێکی گرنگی پـەروەردەیی بگێڕن. کە هـاوسەنگ بێت لەگەڵ کارەکانی دامـەزراوە فـەرمییە پەروەردەییەکـان.
میدیای پەروەردەیی:
میدیای پەروەردەیی ـ تا رادەیەک ـ زارەوەیەکی تازەیە، لە کۆتایی حەفـتاکانی سەدەی رابـردوودا دەرکەوت. کاتێك کە رێکخـراوی نێـودەوڵەتی (یـۆنیسیڤ) بـۆ پـەروەردە و رۆشنبیری و زانیاری، لە ساڵی (١٩٧٧)دا لە کۆنگرەی سی و شەشەمیندا تایبەت بە پەروەردە، زاراوەی (میدیای پەروەردەیی) یان بەکارهـێنا، بۆ ئاماژەکردن بەو شێوازە پێشکەوتووانەی کە لە بواری پەروەردەدا هـاتـوونەتـەدی.
میـدیای پـەروەردەیی، بەوە پێناسە دەکـرێت، کە قـۆستنەوەی دەزگـاکانی میـدیـایە لە پێـناوی هـێنانـەدی ئامـانجەکـانی پـەروەردە، لەبـەر رۆشـنایی سـیاسەتی فـێرکردن و پەروەردەکردن و رۆشنبیریکـردنی منـداڵان.
هۆیەکانی میدیاش، کەرستەیەکی گرنگی پەروەردەکردنن.. بەڵکو میدیا و پەروەردە، دووانەیەکی لێکدانەبڕاون و تەواکەری یەکترین.. ئەدەبیـیاتی پەروەردەیی و میـدیا،
ئاماژە بەوە دەکەن کە هـەردووکیان گـرنگن بۆ یەکـترین و بەبێ یەکـتری هەڵناکەن.
پلانـداڕێژەری میدایا بۆ داڕشتنی پلانەکانی، پشت بە ئامانج و شێوازی پەروەردەیی دەبەستێت.
ئامـانجی پـەروەردە و میدیـاش، گۆڕینی رەوشتی مـرۆڤە بـەرەو دروسـتر و باشـتر.
لە ئەمڕۆدا لە هەموو کـاتێ زیـاتر پێویستـیمان بە میـدیای پـەروەردەیی هـەیە، تا لە پـاڵ رۆشنبیریی پـەروەردەیی و زانیـاری دا، بەشـداری لە رۆشنـبـیری و رەوشـتی و کۆمـەڵایـەتی و مـرۆڤـایەتیشـدا بکات.
میدیـای پـەروەردەیی، سووچـێکی بنەڕەتیـیە لە کـرداری پەروەردەیی و فـێرکردن دا.
کە بە هۆیەوە منداڵان پێشدەکەون، تا ئەو رادەیەی کە توانای هەڵبژاردن و بڕیاردانی دروست و گونجاویان دەبێت، لەو کار و بـڕیارانەی کە تایبەتن بە ئەمڕۆ و داهاتووی خـودی خۆیانـەوە.. لەگەڵ تایبەتمەنـدی کۆمەڵایـەتیـدا.
گرنگییەکانی میدیای پەروەردەیی بۆ منداڵان:
گـرنگی میـدیـای ئاراستەکـراوی منـداڵان، لـە گـرنگی خـودی منـداڵانـەوە سەرچـاوەی گـرتووە. منداڵان گرنگـترین و بەنرخترین سامان و سەرمایەی گەل و وڵاتـن، گـرنگی دان بە منداڵان، گرنگی دانە بە ئەمڕۆ و بە داهاتوو. چونکە منداڵان بەشێکن لە ئەمڕۆ و هەموو داهاتووشن. کارکردن لە میانەی ئـەوەی کە نـەوەی نوێمـان سامانی راسـتی کۆمەڵـن.
گرنگی میدیـای پەروەردەیی، هەموو لایەنەکانی ژیـانی منـداڵان دەگـرێتەوە، منـداڵ کە لەدایک دەبێت، پەڕەیەکی سـپی نەنـووسراوە، زەوییـەکی بەیـاری نەکێڵـراو و تـۆو نەکراوە، گیانلـەبەرێکی بایـۆلـۆژییە.. لە ڕێی پـەروەردە و فـێرکردن و رۆشنبیریکردنی، لە رێی داب و نەریت و بەهـاکان و رەوشـت و یاسـا و رۆشـنبیری و زانسـت و زانیـاری، کە لە خـێزانـەکەی و لە باخچـەی منـداڵان و لە قوتابخـانە و لە ژینگەی دەوروبـەری و لەو کۆمەڵگـەیەی لێی دەژی وەریان دەگـرێت.. لـە گـیانلـەبـەرێـکی بایـۆلـۆژییـەوە، دەگـۆڕێـت بـۆ کەسـایەتیـیەکی رۆشـنبیر و کۆمـەڵایەتی و شارسـتانی.
پێویستە هانی توێژینەوە و لێکۆڵینەوە لە بواری میدیای پەروەردەیی بدرێت. میدیای پەروەردەیی بە هەموو جۆرەکانییەوە، گرنگییەکی زۆریان بۆ منداڵان هـەیە.. بە کـورتی و بە چـڕی، ئەمـانە بەشـێکـن لە گـرنگـییەکـانی:
١ـ گەشە بە هـەستی بەرپـرسیارێتی لە منـداڵانـدا دەکـات.
٢ـ بـڕوا و متـمانە بەخۆبـوونی منداڵان زیـاتـر و شـیرینتر دەکـات.
٣ـ کـار بۆ چانـدنی بەهـا بەرزەکان دەکات لە دەروونی منـداڵان دا.
٤ـ بە پێی خەسڵەتەکانی قۆناغەکانی تەمەن و تایبەتمەندییەکانی زمان، بە شـێوازێکی ناسک و شـیرین و ئاسان منـداڵان دەدوێنـێت.
٥ـ بنـیادنـای تـەوای منـداڵان.
٦ـ ئاستی رۆشـنبیری و زانیـاری و زانسـتی منـداڵان بەرزدەکـاتەوە.
٧ـ گەشەکـردنی زمانی و دەوڵەماندکردنی فەرهـەنگی وشە و رستەکانیان.
٨ـ منـداڵان حەزدەکەن کە بە نووسین گوزارشت لە ناخی خـۆیـان بکەن.
٩ـ سۆز و هاوبەستەبوونێکی زیاتـریان بۆ گـەل و نیشـتمانەکەیان دەبێت.
١٠ـ بە شـێوازێکی راسـت و دروسـت رەفـتار و هەڵسوکـەوت دەکەن.
١١ـ شارەزاییەکی زیاتر وەردەگرن و بەهـرە و ئارەزووەکانیان دەردەخەن.
١٢ـ هـەست بە ئـازادی دەکەن لە هەڵـبژاردنی بابەتەکـانـدا.
١٣ـ پەنـد و ئامـۆژگـاری جـوان و بەسـوود فـێردەبـن.
١٤ـ چـێژ و خۆشی لەو بابەتـانە وەردەگرن کە دەیانخوێننەوە یا دەیانبینن.
١٥ـ هـەلـێکی باشیشە بۆ سـوودوەرگـرتن لە پـەرژان و بۆشـایی کـات.
١٦ـ میدیای پەروەردەیی رۆڵێکی گرنگی هەیە لە بنیادنانی کەسێتت منداڵان.
١٧ـ منداڵان هـۆگری خوێندنەوە دەبن و دەبێتە خوویـەکیان لە گەورەییـشدا.
بەداخاوە کە بەرنامەکانی میدیای پەروەردەیی لە کوردستاندا، بێ پلان و بێ نەخشەن، کـادیـری داهـێنەر و لێهـاتـووی بـواری میـدیا و ئـەدەبی منـداڵانـمـان زۆر کـەمـن.
بابەتە پەروەردەییەکانی گۆڤاری منداڵان:
میدیای پەروەردەیی، هەموو جۆرە بابەتێکی بەسوودی ئەدەبی و زانیاری و میژوویی و هـونەری و خۆشیش لە خۆدەگـرێت.. بە تایبەتی چیرۆک و هـۆنراوە پانتاییەکی زۆریان لە گۆڤـارەکانی منداڵانـدا گـرتوونەتەوە. ئەمەش بۆ گـرنگی و کاریگەری ئەم دوو ژانـرە ئەدەبییە دەگەڕێتەوە.. دوای ئەمانە بابەتی زانیاری و هونـەری و بابـەتی هەمەڕەنگەی تر دێـن، ئەمە گۆڤـارە گشتیـیەکـان دەگـرێتەوە، کە بـابـەتی هەمەڕەنگە بڵاودەکـەنەوە.. گـۆڤـاری تایبـەتـیش هـەن، وەکـوو: گـۆڤـاری زانیـاری، گـۆڤـاری وەرزشـی، گـۆڤـاری کـۆمیـدی.. گۆڤـاری کـۆمیکس کـە بـە زۆری گـۆڤـارێکی کۆمیـدییە و پشـت بە وێنـەی کێـشراوی زۆر و سیناریـۆی کـورت دەبەستـێت.. گۆڤـاری تایبەتیـش بە چـالاکییەکـانی قوتابخانەکـانەوە هەن بابەتی پەروەردەیی و زانیاری لەخۆدەگرن.. هەموو بابەتەکـانی گـۆڤـاری گـشـتی و تایبەتیـیەکـانی منـداڵان، لـە پێـناوی پـەروەردەکـردنـی دروسـت و رۆشنبیریکردن و زاخاودان و پاراوکردنی بیر و هـۆش و دەروونی منداڵانە بە زانست و زانیـاری هەمەچـەشـنە و بە خـۆشی و شـادی خستـنە دڵیانەوە.. بـۆ ئـەوەی ببـن بە خـاوەنی ژێـرخـانێکی رۆشـنبیری و زانیـاری و کەسایەتی هاوسەنگیـان لێبێتە کایەوە.
گۆڤاری منداڵان، هونەرێکی بینینە، پشت بە وشەی چاپکراو و وێنە و رەنـگ دەبەستێت. کە منـداڵان دەتوانـن بە دەنـگ یا بە چـاو بابەتەکـانی بخوێنـنەوە. بە تایبەتیش وێنە و رەنگەکـان چـێژ و خۆشییان پێـدەبەخـشن.
گۆڤاری منداڵان کەرەستەیەکی میدیایی و رۆشنبیری و پەروەردەیی و خۆشی و ئاراستەکردنی گـرنگە، کە گوزارشـت لە سەردەمەکەیـان دەکـات.. رۆڵـێکی گـرنگ و کاریگـەری هـەیە لـە گەشەکـردنی منـداڵیەتیدا، لـە رووی هـۆشی و سـۆزداری و کۆمـەڵایـەتی و ئەدەبیـیەوە، لە گەشەکـردنی چـێژی هـونـەری و مەستکـردنی ئەنـدێشەیـان و گەشەکـردنی بەهـرەی خوێنـدنەوەیان.. گۆڤـاری منداڵان، بەهـا جوانەکـان و نەریتە باشەکـان و رەوشتە بەرزەکـان و بیـرۆکە پەسەند و بە سوودەکـان و داهـێنانەکان و کولتـوور و کەلەپـووری کۆمەڵ بـۆ منـداڵان دەگـوازێتەوە.. رۆڵی هـەیە لە بنیادنـانی کەسایەتی دروستی منـداڵان. بەمەش گۆڤـاری منداڵان دەبێت بە گرنگترین میدیـا و کەرەستەی رۆشـنبیری منـداڵان، لە کاتـێکـدا کە رۆشـنبـیری لـەم سەردەمـەدا، بووە بـە بەرزتـرین خەسڵەت، کە تاکـێک لە یەکێکی تر، گەلـێک لە گەلـێکی تـر جیاواز دەکـات.
مێژووی سەرهەڵـدانی گۆڤـاری منداڵان:
مێژووی سەرهەڵـدانی گۆڤـاری منداڵان، لە زۆربەی وڵاتـانی جیهانـدا بۆ قۆناغـێکی نزیک دەگەڕێتەوە. بۆ یەکەمین جار لە هەموو جیهانـدا، لە سەدەی هـەژدەمیندا، لە وڵاتی فەرەنسـادا، یەکـەمین گۆڤـار بۆ منـداڵان دەرچـوو.. بەڕێـوەبـەری ئەم گۆڤـارە نووسەرێکی ئەدەبـدۆستی منـداڵان بوو، ناوی خۆی ئاشکرا نەکرد ناوی خـوازراوی
(هاوڕێی منداڵان)ی بۆ خۆی هەڵبژارد، گۆڤارەکەشی هەر بە ناوی (هاوڕێی منداڵان) ەوە بـوو. ئەم گۆڤـارە لە نێـوان ساڵانی (١٧٤٧ ـ١٧٩١) دەردەچـوو. بـە زمانێـکی ئاسان و شـیرین، بە شـێوازێکی ناسك بابەتەکانی دەنووسی.. دەرکـردنی ئەم گۆڤارە هەنگـاوێکی دەستپێکی تـازە بوو لە بـواری میـدیا و ئـەدەبی منـداڵان. هـانـدەرێکی باشیش بـوو بۆ نووسەرانی ئەدەبی منداڵان. بەڕێوبەر و سەرنووسەری ئەم گۆڤارە چەنـدین چـیرۆکی منـداڵانی لە وڵاتـانی تـرەوە وەرگـرت و وەریگـێڕانە سەر زمانی فـەرەنسی و پێشکەشی کـردن بـە منـداڵانی فـەرەنسا.
گۆڤاری (هـاوڕێی منداڵان) توانی بۆشاییەکی گەورە لە حەز و ئارەزووەکانی منـداڵان پڕبکاتەوە. منداڵان چـێژ و خۆشییەکی زۆریـان لە خـوێندنەوەی بابـەتە هـەمەڕەگ و بەسوودەکـانی وەردەگـرت.. بـەڵام لە سەرەتـادا بە زۆری منـداڵانی رۆشـنبیری چـینی برجوازی توانای کڕین و خوێندنەوەیان هەبوو. لەبەر گرانی نرخەکەی بەشێکێ زۆری منداڵانی کەم دەرامەتی فەرەنسا، توانای کڕینیان نەبوو، بێبەش بوون لە خوێندنەوەی.
هەندێ لەو کەسانەی کە باس لە مێژووی سەرهەڵـدانی گۆڤاری منداڵان دەکەن، دەڵێن یەکەمین گۆڤاری منداڵان لە ساڵی (١٨٣٠) دا لە فەرەنسا دەرچوو. بەڵام بەشی هەرە زۆری سەرچاوەکان جەخت لەسەر مێژووی نێوان ساڵانی (١٧٤٧ـ١٧٩١) دەکەنەوە.
هەنـدێ لە توێژێنەرەکان بە گومـانن لە دەرچـوونی گۆڤـاری(هـاوڕێی منـداڵان) گوایـە هـیچ ژمارەیەک لە ژمارەکـانی بەرچـاونەکەوتـوون.. سەرەڕای ئەو ماوە درێـژەی کە دەڵـین دەرچـووە.
یەکەمین گۆڤاری منداڵان لە ئەمریکا لە ساڵی (١٧٨٩) دا، بە ناوی (گۆڤاری منداڵان) ەوە دەرچـوو، کە پیـاوێک بە نـاوی (هێـدسـۆن) و هـاوبەشەکەی (جـۆرج گـۆد ویـن) پێکـەوە دەریـانکـرد.. دوای سێ مـانـگ رایـانگـرت، تـەنیـا سـێ ژمـارە لـەو گـۆڤـارە دۆزراوتـەوە.
یەکەمین گۆڤـاری منـداڵان، کە بە زمـانی عـەرەبی لە ساڵانی (١٨٧٠ـ١٨٧٧) لە وڵاتی میسر دەرچوو، بە ناوی (روضة المدارس المصریة: باغچەی قوتابخانەکانی میسر)ەوە، مانگی دوو ژمارەی لێدەردەچـوو، سەرنووسەری ئەم گۆڤارە (عـەلی فەهـمی) بـوو، لە لایەن نـووسەری بەناوبانگی میسری (روفـاعە تەهـتـاوی) یەوە سەرپەرشـتی دەکـرا.
یەکـەمین گۆڤـاری منـداڵان کـە لـە عـێراقـدا بـە زمانی عـەرەبی دەرچـووبێت. گـۆڤـاری
(التلمـیذ العـراقي: قوتابی عـێراقي) بوو، یەکەمین ژمارەی لە مانگی ئوکتۆبەری ساڵی (١٩٢٢) دا دەرچوو. گۆڤـارێکی هەفتانەی قوتابخـانەیی پەروەردەیی و زانیـاری بوو،
خاوەنی ئیمتیاز (سەعید فەهمي) بوو (مستەفا عەلی ئەفندی)ش بەڕێوەبەرەکەی بوو.
یەکەمین گـۆڤـاری منـداڵان لە هـەمـوو کوردسـتانـدا، کـە بـە زمـانی کـوردی دەرچـوو، گۆڤاری (گـڕوگـاڵی منـداڵانی کـورد)ە کە لە لایەن کارکەرانی (چاپخانەی کوردستان) لە مەهاباد دردەکرا، تەنها سێ ژمارەی لێدەرچوو. هەرسێ ژمارەکەی لە ساڵی (١٩٤٦) دا، لە شاری (مەهاباد) ی پایتەختی کۆماری کوردستان دەرچـوون.. یەکەمین ژمارەی (گڕوگاڵی منداڵانی کورد) لە رۆژی (٢١/٤/١٩٤٦) دەرچوو. لە هەر سێ ژمارەکەیدا، گـەلێ بابەتی هەمەڕەنگەی رۆشـنبیری و ئـەدەبی و پەروەردەیی و زانیـاری و بابەتی کوردەوارییان لەخۆگـرتـوون.
لـە دوای گـڕوگـاڵی منـداڵانی کـورد، لـە باشـووری کوردسـتانـدا، لە ساڵی (١٩٧٢) دا یەکەمـین گۆڤـاری منـداڵان بە زمـانی کوردی بە نـاوی (ئەسـتـێرە) وە، لـە پایتـەخـتی رۆشـنبیری کوردستان، شاری سلـێمانی، لە لایـەن کۆمەڵێک مامۆسـتای خۆبەخشەوە دەرکـرا. گـۆڤـاری ئەسـتـێرە پـاشکـۆی گـۆڤـاری (رۆژی کوردسـتان) بـوو، یەکەمـین ژمـارەی لـە مانـگی مـای ساڵی (١٩٧٢) دا دەرچـوو. سـەرۆکی نـووسـین، شـەهـید (سـاڵح یوسـفی) بـوو.. دەسـتەی نووسەران ئەم مامۆسـتایانە بوون (رزگـار شەوقی، ئەحمەد عەلی بەرزنجی، عەبدولکەریم مەحمود شێخانی، سدیق مەحمود بەرزنجی).
لە پەرتووکە چاپکـراوەکەمـدا (چاوپێخـشانێک بە مێژووی ئەدەبی منداڵان :٢٠١٥)
بە درێژی باسی گۆڤاری (گـڕوگاڵی منداڵانی کورد) و گۆڤاری (ئەستێرە) م کردووە.
مەرجە پێویستییەکانی گۆڤاری منداڵان:
بێش ئەوەی بێیـنە سەر ریزبەنـدکردنی گرنگـترین مەرجەکانی گۆڤـاری منـداڵان، هەر وەکوو لە ناوەکەیدا دەردەکەوێ، گۆڤاری منداڵان ئەو بابەتانە لەخۆدەگرێت کە تایبەتن بە منداڵانەوە، لە لایـەن گەورەکانە و بابەتەکانی دەنووسرێن و وێنەکانی دەکێشرێن و ئامادە دەکـرێن، بە رادەیەکی کەمیش خودی منـداڵان بەشـداری تێدا دەکەن.
ئەو مەرجانەی پێویستە لە ئامادەکـردن و درکردنی گۆڤاری منداڵان لەبەرچاوبگیرێن:

١ـ پێویستە بابەتەکانی کورتـبن و بە شێوازێکی ئاسان و ناسک و شیرین داڕێـژرێـن.
٢ـ دوورکەوتنەوە لە خەیاڵی پڕوپوچ و لە خـێو و دیـۆودرنج و لە کاری لەتوانابـەدەر.
٣ـ دوورکەوتنەوە لە ئەمۆژگاری دوواندەری راستەوخۆ و لە زیادەڕۆیی لە نموونەییدا.
٤ـ بابەتاکان منداڵان بە لاڕێدا نەبەن، بەڵکو بە ووردی سەرنجیان لەسەر بابەتەکە بێت.
٧ـ گەر بابەتەکان بە رستەی خـۆش موتـوربەبکـرێن بکـرێن، زیاتر منداڵان رادەکێشن.
٨ـ دوورکەوتنەوە، لە بەکارهـێنانی وشە و رستەی قورس و درێژی مانا قووڵ و گران.
٩ـ بابەتەکان بە کوردییەکی پەتی بنووسرێن و دوورکەوتنەوە لە دیالـێکـتی ناوچـەیی.
١٠ـ گرنگـیدان بـە دیـزایینی بـەرگ و بە لاپـەڕەکـانی نـاوەوەی گۆڤـاری منـداڵان، بە لەبەرچاوگرتنی لایەنی جـوانی هـونەری بە تایبەتیش بەرگی یەکەمی گۆڤاری منداڵان. ١١ـ پێویستە بابەتەکانی گۆڤاری منـداڵان، چـیرۆک و هـۆنراوە و پەخـشان و هەموو بابەتە هەمەڕەنگەکانی تری، پەیوەنـدییان بە شارەزایی لە ژیـانی کۆمەڵایـەتی و ئەو ژینگـەیەوە هـەبێـت کە منـداڵان لـێی دەژیـن. بـۆ نمـوونە: مـاڵ، بـاخـچـەی منـداڵان، قوتابخـانە، کۆمـەڵـگە.. تا ئەو پەیـامـانەی ئاراستەیان دەکـرێن ئامانجەکانیان بپێکن.
١٢ـ پێویستە توانا و بەهرە و ئارەزووەکان و خواستەکانی منداڵان لەبەرچاوبگیـرێن.
١٣ـ پێویستە تایبەتمەندییەکانی قۆناغەکانی منداڵیەتی و گەشەکردن و پێویستییەکان و تایبەتمەندییەکـانی هـەر قـۆنـاغـێک لە قۆنـاغـەکـانی منـداڵی لەبەرچـاوبگـيرێن.
١٤ـ پێویستە گۆڤاری منداڵان رۆڵـێکی گرنگی هەبێت، لە گەشەکردنی هـۆش و ژیری منداڵان و لە پەروەردەکردنی دروستیانـدا. هـانیان بدات بۆ خوێندنـەوە، خۆشەویستی وەرگـرتنی زانست و زانیارییـان ڵێـبـڕوێنـێت.
١٥ـ فێری خوو و نەریـت و رەفـتاری پەسەنـد و کاری جـوان و باشـیان بکـات.
١٦ـ خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوون بۆ گـەل و نیشتمانەکەیان، لایـان شیرینتر بکات.
١٧ـ فـێڕی بیرکـردنەوە و هەستکـردن و وردبیـنی لە کارەکـانیـان بکات.
١٨ـ وێنـە و شـێوەی رەنگـاوڕەنگی جـوان و گـونجـاو دەبێـتە تەواکـەری دەقـەکان و ئاسانـتر و شیرینترکـردنیـان.
١٩ـ دوورکەوتنەوە لە قـالب و شێوازی باوی سواو و وشک و نەگونجاوی سەردەم.
٢٠ـ گونجانـدن لە نێوان شـێواز و بیرۆکەکان، پێویستیشە شێواز و بیرۆکەکان لەگەڵ تواناکـانی ئـەدەبی و هـۆش و سـۆزداری منـداڵانـدا بگـونجـێن.
گرنگـترین تایبەتمەندییەکانی گۆڤـاری نموونـەیی منداڵان:
١ـ سوودوەرگرتن لە ئارستە پەروەردەییەکانی سەردەم، تا گۆڤـاری منـداڵان، ببێت دێـراوێکی پەروەردەیی و رۆشنبیری گـرنگ بۆ منـداڵان.
٢ـ بە شـێوەیەکی تـەواو ئامـانجی گۆڤـاری منـداڵان بـزانـن و لەسەر رۆشـنایی ئـەم ئامانجـانە، بابەتەکـان هـەڵبژێـرێـن و لە گۆڤـارەکەدا دابنرێـن و بڵاوبکـرێنـەوە.
٣ـ پێویستە دەستەی نـووسەرانی گۆڤـاری نموونەیی منداڵان لە کـادیـرانی شـارەزا و پسپۆری بوارەکانی ئەدەبی منداڵان و پەروەردەی نوێ و دەروونناسی پێکهـاتـووبن، سەرەڕای کادیـرانی پسپۆری بـواری وێنەکێشان و کاری هونەری منداڵان، کە توانای گۆڕین و بەرجەستەکردنی بیرۆکەکانیان هەیە بۆ راستییەکی زانیاری هەستپـێکراوی سەرنـج راکـێش و گونجـاو بۆ منـداڵان.
٤ـ لەبەرچـاوگـرتنی تایبەتمەندییەکانی منـداڵی و حەز و ئارەزوو و پێویستییەکـانیان.
٥ـ دیاریکردنی پاڵەوان و کەسایەتییەکانی گۆڤـارەکە، بە شـێوەیەکی ورد، کە بتوانـن ئامانجەکانی گۆڤـارەکە بەدیبهـێنن و پەیـام و مەبەستەکـانی نووسەرانیش بگـەیـەنن.
٦ـ بابـەتی هەمەجـۆرە و هەمەڕەنـگە، چـێژ و خۆشی بە منـداڵان دەبەخـشن و دەبنە هـانـدەر بـۆ هـۆگـربوونیـان بە خوێنـدنەوە.
٧ـ پێویستە بابەتەکانی گۆڤاری نموونەیی منداڵان، بە زمانی پەتی و رەوان و ئاسان و تـەر و پاراوی کوردی و بە شێوازێکی سووک و ئاسان و شـیرین بنووسـرێن، توانای گەیانـدنی پەیامەکانی بە منـداڵانی ئەو قـۆنـاغـەی کە مەبەسـتیانە هـەبێت.
٨ـ پێـویسـتە هـاوسەنـگـێک لـە نێـوان رووبـەری چـیـرۆکـە وێنەدارەکـان و ئـەودوای بابەتەکـانی گۆڤـارەکەدا هـەبێت، نابێت چـیرۆکەکـان زۆربـەی لاپەڕەکـان داگیربکەن و تەنگ بە رووبەری باتـەکـانی تـر هـەڵبچـنن.
٩ـ سوودوەرگرتن لە هـونەرەکانی ئەم سەردەمە، لە دەرهـێنان و دیزایین و چاپکردن.
١٠ـ بەشداریکـردنی منـداڵان لە ئامادەکـردن و دەرکـردنی بەشەکـانی گـۆڤـارەکە.
١١ـ پەیـڕەویکـردنی دەستووری رێنـووسی راسـتی کـوردی لە نووسـینی بابـەتەکـانی گۆڤـارەکە، دوورکەوتنەوە لە دووجـۆری و لـە فـرە رێنـووسی.
١٢ـ بژارکردنی کۆڤارەکە لە هەڵەی زەقی زمانی و زانستی و رێنووسی پێش چاپکردن و بڵاوکـردنەوەی.. پێویستە هـەڵەکـان راستبکـرێنـەوە.
١٣ـ لایـەنی کۆمـیدی و جەفـەنـگی پشتگـوێ نەخـرێن، ئەم بابەتـانە خۆشی وشادی بە منـداڵان دەبـەخـشن.
١٤ـ تازەگـەری و داهـێـنان و فـانتـازی لە شـێواز و لە رازانـدەوەی گـۆڤـارەکە.
١٥ـ دوورکەوتنەوە لە دووبـارەکردنـەوەی بابەتـە هـاوشـێوە و لەیەکچـووەکـان.
ئامانجەکـانی گۆڤـاری منداڵان:
١ـ بەستنەوەی منـداڵان بە کەلەپـوور و شارسـتانی نەتەوەکـەیانەوە.
٢ـ هەڵکـردنی منـداڵان لەگـەڵ گۆڕانکـارییە تـازە شیاوەکـانـدا.
٣ـ ئەو زانست و زانیارییانە بە منداڵان دەبەخـشێت، کە تێڕوانیینیان بـۆ ژیـان قووڵـتر دەکەنەوە.
٤ـ گەشەکـردنی تـوانـا جیـاوازەکانی هـۆش و ژیـرییان.
٥ـ گەشەکـردنی توانـاکـانیان لە دۆزینـەوە و داهـێنانـدا.
٦ـ زاخـاودانـی سـۆز و ویـژدانیان و گەشـەکـردنی هەستەکـانیان.
٧ـ گەشەکردنی هـۆشـیاری منـداڵان و هەستکـردنیـان بە کـێشەکـانی کۆمـەڵـگە و نەتەوەکـەیان.
٨ـ لە هەڵـوێستە شکـۆمەنـدییەکـانی مێـژوو و لە نمـوونـەی بـاڵا تێـدەگـەن.
٩ـ چانـدنی باشە و بەهـای بـەرز و خەسڵەتی جـوان و نەریتی پەدەنـد لە منداڵاندا.
١٠ـ گەشەکـردنی سامانی زمـانی منـداڵان و توانـای لەبەرکـردنی دەقـە تازەکـان.
١١ـ گەشەکـردنی هەستکـردنیـان بە جـوانی و شـیرینی نیشـتمانـەکەیـان.
١٢ـ چـانـدنی ئاراسـتە ئەرێنیـیەکـان دەربـارەی ژینگەپـارێـزی.
١٣ـ باشـترکـردن و بەرزکـردنەوەی رەوشـت و رەفـتارەکـانی منـداڵان.
١٤ـ دەوڵەمەندکردنی خەیاڵی منداڵان و توانای لێکدانەوە و بۆچوون و گریمانەکانەکان.
١٥ـ گەشەکـردنی تـوانـای هـەستکـردنی منـداڵان بە جـوانی ئـاواز و بە نایـابی تـرپـەی وشەکـان و بە مـوزیـکی هـۆنـراوەکان.
١٦ـ زانین و ئاشنابوونیان بە جۆرە جیاوازەکانی ئەدەبی لە هۆنراوە و چیرۆک و شانۆ.
١٧ـ گەشەکـردنی حـەز و ئـارەزوویـان لە تـۆژینـەوە و دۆزینـەوە و داهـێـنان.
١٨ـ گەشەکردنی حەزی ئاشنابوونیان بە پەرتووکخانە و سەرچاوەکانی پەرتووکخانە.
١٩ـ بەرزبوونەوەی ئـاست و تـوانـای زمـانی منـداڵان و توانـای گـۆزارشتکـردنیان.
٢٠ـ سوودوەرگـرتن لە کـاتی پـەرژان بە خوێنـدنەوەی بابـەتی خـۆش و بەسـوود.
٢١ـ کارکـردن بۆ خۆشکـردنی متمانەبەخـۆبـوون و پشتبەسـتن بەتواناکانی خـۆیان و رێـزگـرتـن لە خـودی خۆیان و لە کەسـانی تـر.
ئامانجە گشتییە پەروەردەییەکانی گۆڤـاری منداڵان:
١ـ گەشەکـردن و زیادکـردنی زانیـاری و زانستی منـداڵان.
٢ـ گەشەکـردنی بەهـا پەسەنـدەکـان.
٣ـ گەشکردنی بەشداریکـردنی ئەرێنی لای منداڵان.
٤ـ مەستکردنی پێـداویستییەکانی دەروونی و ئەقـڵیی منـداڵان.
٥ـ گەشەکردنی داهـێنان لە لای منـداڵان.
٦ـ گەشەکردنی رەوشتی کۆمەڵایەتی پەسەنـد لە کۆمەڵگـەدا.
٧ـ گەشەکـردنی بەهـرەی خوێنـدنـەوە.
٨ـ گەشەکردنی چێـژی جـوانی لای منداڵان.
٩ـ گـۆڤـار هـۆیەکی گـرنگی پـەروەردەیی و رۆشـنبیری و خـۆشییە، رۆشـنبیریش بێ ئامـانج و مەبـەسـت نیـیە.. پێویسـتە بە شـێـوازێکی ئەوتـۆ بـڕازێـنریتەوە کە منـداڵان بە لای خـۆیـدا رابکـێشـێت و چـێژ و خۆشی لە خوێندنەوەی وەربگـرن.
١٠ـ ئامانجی هەموو گۆڤارەکان، ئامانجی پەروەردەییە. پێویستە لە دەرکردنی گۆڤـاری منداڵان و هەموو میـدیا گشتییەکانی تایبەت بە منداڵان، ئەم راستییە لەبەرچاوبگیرێت.
١١ـ تیشکخستنەسەر کێشە پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەکان، بە تایبەتیش ئەوانەی دێنە رێـی منـداڵان، بەشداریکـردنیش لە چارەسەرکردنیـان.
١٢ـ گەشەکـردنی هـۆشـیاری لە پەیـامی پیـرۆزی مامۆسـتا و لـە بەرزڕاگـرتنی پێگـەی لە کۆمـەڵـدا.
١٣ـ کارکـردن بـۆ پێگەیانـدنی کادیـری پسـپۆر لە بـواری میدیـای پـەروەردەییـدا.
١٤ـ بەرزهـەڵـنـانی پێـشەنـگ و نمـوونـەیی پـەروەردەیی.
١٥ـ بە دوداچـوون و ئاگـاداربوون لەو تازەگەرییانەی لە بـواری بیری پەروەردەیی و تەکنەلـۆژیـای فـێرکـردن و زانیـاریـدا دێنـە ئـاراوە.
١٦ـ چـانـدنی رۆحی کـاری هـەرەوەزی لە منـداڵانـدا.
زمـانی گۆڤـاری منداڵان:
زمـانی منداڵان جیاوازی هەیە لەگەڵ زمـانی گەورەکاندا، ئەمەش بۆ جیاوازی و توانای ئەقـڵی منداڵان و ئەقـڵی گەورەکان دەگەڕێتەوە.. بۆیە پێویستە گۆڤـارەکانی منـداڵان بە زمـان و شـێوازێک بنـووسـرێـن، کە نـزیکـبن لە تێگەیشتنی منـداڵان و لە ئەقـڵیانەوە.
بە کـورتی پێویستە زمـانی گۆڤـاری منـداڵان:
١ـ سووک و ئاسان بێت و دوورکەوتنەوە لە وشەی گـران و لە دەستەواژەی نامـۆ.
٢ـ بەکارهـێنانی شێوازی گونجاو، بەپێی بابەتە بڵاوکراوەکان، لە چیرۆک و هۆنراوە و پەخـشان و بابـەتی زانیاری و هـەواڵ و وتـەی ژمـارە و…هـتد.
٣ـ پێویستە بابەتەکان لەگەڵ فەرهەنگی زمانی تەمەنی منداڵی بۆ نووسراودا گونجاوبن.
٤ـ گەشەکـردنی توانـای زمـانی منـداڵان بە شـێوازێکی ساکـار و پایـە بـە پایـە.
٥ـ بەیاخـدان بە دەستوور و رێزمانی کوردی و بڵاونـەکردنەوەی شێوازێ هـەڕەمەکی.
٦ـ بەکارنـەهـێـنانی شێوازی رەوانبـێژی و خـوازەیی گـران و ئاڵـۆز لە بابەتەکاندا.
٧ـ بەکـارهـێنانی زمـانی پـەتی و ئاسان و، بە کـورتی نووسـینی بابەتـەکـان.
کێشەکـانی گۆڤـارەکانی منـداڵانی کـورد:
١ـ گرانی نـرخی گۆڤـارەکان، کە لە توانای کڕینی زۆربەی منداڵانی کەم دەرامەتـدا نین بە تایبەتیش لە ئەمـڕۆدا کە کوردسـتان رووبـەڕووی قەیـرانی دارایـی بـۆتـەوە.
٢ـ کـەمی ژمـارەی چاپکـراوی گـۆڤـارەکانی منـداڵان و نەبـوونی دەزگـا و کۆمپانیایەکی تایبەت بە بڵاوکردنەوە. بۆ نموونە گۆڤاری (پەپولە) کە لە سلێمانی دەردەچێت باشترین گۆڤـاری گشتی منـداڵانە لە کوردستاندا، لە ئێستادا، لە هەر ژمارەیەکی تەنها (٥٠٠٠) دانەی لێ چاپ دەکرێت و بڵاودەکرێتەوە.. لەچاو ژمارەی منداڵانی کوردەوە زۆر کەمە. ناگات بە هـەموو شار و شارۆچکەکانی کوردسـتان. هەموو قـوتابخانەکـانیش نایکـڕن.
٣ـ بەکارهێنانی دیالێکتی جیاوازی کوردی لە نووسینی بابەتەکانی گۆڤاری منداڵان، بۆ نموونە گۆڤاری (پەپـولە) بە دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) دەردەچێت، گۆڤاری (سـڤـۆرە) ش، بە کرمانجی باکـوور(بادینـانی) دەردەچـێت.. زۆر بە زەحمـەت منـداڵانی سـۆرانی دەتـوانن سـڤۆرە بخـوێننەوە، منـداڵانی بادینـانیش زۆر بـە زەحـمەت دەتـوانن پەپولە بخوێننەوە. ئەمەش کێشەیەکی گەورەیە و راستییەکە و ناشارێتەوە کە زیانێکی گـەورەی بە زمـانی کـوردی و بە یەکـێـتی نەتـەوەکەمـان گەیـانـدووە، ئـەم کێـشەیـەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی (زمانی سـتانـداردی یەکگـرتووی کـوردی) کە ببێت بە زمـانی فـەرمی نووسـین و خـوێندنەوەمـان.
٤ـ هەندێ لەو گۆڤارانەی لە ئێستادا بۆ منداڵانی کوردمان دەردەچن لە رووی پێویستیە هونەرییاکانەوە، وەکوو پێویست نین. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی کادیری پسپۆری هـونەری بـواری گـۆڤـاری منـداڵان.
٥ـ کەمی کادیـرانی پسـپۆر و شارەزا و بە توانای بواری رۆشـنبیری و ئەدەبی منداڵان، کە لە گۆڤـارە کوردییەکـانـی منـداڵانـدا کـاردەکـەن.
٦ـ نەبوونی بـوودجەی پێـویست و پشتگـیری نەکـردنی تەوایـان لە لایـەن وەزارەتی رۆشنبیری کوردستانەوە.. هەنـدێکیان تەنها پشـت بە پارەی فـرۆشتنی گۆڤارەکانیان دەبەستن. تا پـارەی فـرۆشتنیان وەرنەگـرن، ناتوانـن ژمارەیـەکی تر دەربکەن. بۆیـە چەند گۆڤارێکی منداڵان لە کوردستاندا، لەبەر کـێشەی بێ پارەیی داخران و دەرناچن.
٧ـ نەبـوونی گۆڤـاری تایبـەتی بۆ منـداڵانی کوردمـان، وەکوو (گۆڤـاری زانیـاری) و (گـۆڤـاری وەرزشی) و (گـۆڤـاری هونـەری) و (گـۆڤـاری کۆمیـدی).
٨ـ پەیڕەوینەکردنی دەستووری رێنووسێکی یەکگرتووی کوردی لە گۆڤارە کوردییەکاندا بۆ منداڵان. لە چەنـد گۆڤـارێکی منداڵان و بگرە لەهەمان گۆڤاردا گەلی وشەمان بەرچاو دەکەون، کە بە دوو شـێوە رێنـووس نووسـراون، بۆ نمـوونە: (کەرکـووک، کەرکـوک)، ( پێ کەنین، پێکەنین)، (ئالفـوبێ ی کوردی، ئەلفـوبێی کورد) گەر ئەمە لای گەورەکـان ئاسایی بێت، بەڵام لای منداڵ پرسیار دروست دەکەن.. کـە کـامیان راسـتە؟
٩ـ کاتی نادیاری دەرچـوونی گۆڤـارەکانی منداڵان، ئەو گۆڤارانەی کە وەرزین، نازانرێت کـە ژمـارەی داهـاتووی کـەی دەردەچـێت.. لەوانـەیە بکـە بێـتە هـۆی تـۆرانی منـداڵان لـەو گۆڤـارانـە.

(*) سوودم لەم سەرچـاوانە وەرگرتـووە:

١ـ عبدالفـتاح أبو معـال ـ أثر وسائل الاعـلام علی الطـفل ـ عـمان: ١٩٩٧
٢ـ د. طـارق البکـری ـ مجـلات الاطـفال ـ ٢٠٠٣
٣ـ رەزا شـوان ـ چاوپێخشانێک بە مێژووی ئەدەبی منـداڵان ـ کەرکووک ـ ٢٠١٥
٤ـ د. عبدالـرزاق محـمد الدلـیمی ـ الاعـلام الـتربـوي ـ ٢٠١١
٥ـ محـمد عـوض ـ اعـلام الطـفل ـ الکویت ـ ١٩٩٤
٦ـ کافـیە رمضـان ـ تـربیة الطـفل من خلال وسـائل الاعـلام ـ مجلە الاعـلام العربي
العـدد ـ ١٣و ـ ١٤ـ تونس.
٧ـ آلاء الیحـیوي ـ مفهـوم الاعـلام الـتربوي ـ موقـع الاعـلام العربي.
٨ـ د. ماجـدە احمد الصرایرە ـ الاعـلام الـتربوي ـ دار الخلیج للنشر والتوزیع ـ ٢٠١٤
٩ـ احمد بن محمد بن خلفـان المعـمري ـ دور التـقـنیات الحـدیثە في الاعـلام الـتربوي
سلطـنة عمـان ـ ٢٠١٤
١٠ـ نـزیە الدیـب ـ الاعـلام الـتربوي وعـلاقـتە بالتعـلیم ـ ٢٠١٠
رەزا شـوان
نەرویـج : ٢٥/ فـێبروار/ ٢٠٢٠




هۆنراوە بۆ منداڵان.. پەرتووک و پەرتووکخانە.. رەزا شـوان

مـنـــــداڵــیـن و بـچـــــــووکـیـن
هـۆگـر و هــاوڕێی پەرتووکـیـن

  • * *
    پەرتـووک وەک مـامـۆســـتـایـە
    سـوودبـەخـش و بـێ هــاوتـایـە
  • * *
    پەرتــووک دەخـــــوێـنـیــــنـەوە
    زانـیـــــاری دەچــنــیـــــــــنـەوە
  • * *
    دەچـــیـن بـۆ پـەرتــووکـخــانـە
    شــوێـنـی رۆشـــــــــــنـبـیـرانـە
  • * *
    پـەرتـووکـخـــانـە گـوڵـــــــزارە
    پـڕ پـەرتــــووک و گـۆڤــــــارە
  • * *
    پـەرتـووک و پـەرتـووکـخــانـە
    هـێـمـای پـێـشـــکـەوتـنـمـــانـە

نەرویـج: ٢٠٢٠




چیرۆک بۆ منداڵان.. میوانێکی نامـۆ … رەزا شـوان

خـێزانێک لە باوک و دایک و لە کوڕە بچـكۆلەکەیان پێکهاتبوو، کوڕەکەیان ناوی دیاکۆ بوو. لە خانوویەکی بچووکدا دەژیان. باخچـەیەکی جوانیشیان هەبوو. بەیانی رۆژێک لە زرمەیەکی زۆر قایم خەبەریان بۆوە، دەنگەکە لە باخچەکەیانەوە هات. باوک و دایکەکە و دیاکـۆ، بەرەو باخچـەکەیان رایان کرد.. بینیان”رۆکـێـتـێکی ئاسـمانی” خۆی کـێـشاوە بـە دارگـۆێـزەکەیـانـدا.. دووکـەڵـێکی رەش لـە رۆکـێـتە تـێکـشکـاوەکـەوە بـەرزبـۆوە.. بـاوکـەکـە زۆر بـە زەحـمـەت دەرگـای رۆکـێـتـە ئـاسـمـانیـیەکـەی کـردەوە، لـە نـاویـدا
“گـیانـلـەبەرێکی ئاسـمانی” بینی کە بـوورابـۆوە.. گیانـلەبەرە ئاسـمانیـیەکەی دەرهـێنا. باوەکـەکە نەیزانی، کە ئـەم گیانـلەبەرە ئاسـمانییە، دەبێـتە کێـشە بـۆ دیـاکـۆی کوڕیـان.
گیـانـلەبەرە ئـاسمانییەکە دوای مـاوەیـەکی کـەم هـۆشی هـاتـەوە.
باوکـەکە: نـاوت چـیـیە؟
گیانلـەبەرە ئاسمـانیـیەکە: نـاوم مـارکـۆ یـەکـە.
دایکەکە خواردنی بەیـانی ئامادەکـرد، هەموو پێکـەوە نانیـان خـوارد.. دایک و باوکەکە کەوتەنە پـرسیارکـردن و قسەکـردن لەگەل مـارکـۆدا. بـیریان لای ئاکـۆی کوڕیـان نەما. بۆیە ئاکۆ جلە وەرزشییەکانی لەبەرکرد و لەماڵ چووە دەرەوە، چوو لەگەڵ هاوڕێکانیدا تێـر یـاری کـرد.. ئیـنجـا گـەڕایـەوە بـۆ ماڵـەوە.. ئاکـۆ مـارکـۆی بیـنی لـە ژوورەکـەیـدا نـووستـبوو.. زانـی کـە بـاوکی هـەڵـیگـرتـووە و خستـۆیـەتـە سـەر جـێگـاکـەی.
دیـاکـۆ بـە هـۆی دەنـگی گـریـانی مـارکـۆوە، چـەنـدیـن رۆژ تـێـر خـەو نەبـوو.. سـەری سوڕمابوو کە بۆچی دەگريت، ئەوەشی دەزانی کە باوک و دایکی دلۆڤانن بە شێوازێکی زۆر نەرم و نیـان هەڵسوکەوتی لەگەڵـدا دەکەن و دەیلاوێننەوە، بۆ ئەوەی رازی بکەن. دیاکـۆ وا هـەستی کـرد، کە ئـەم گیـانـلەبـەرە ئاسـمانیـیە شـتـێکی بـاش نیـیە.

رۆژانـێکی زۆر تێپەڕیـن، دایک و باوکەکە، بە ئەوپەڕی توانـایانەوە، هـەوڵی ئەوەیان دا، کە خـۆشی و شـادی بخـەنـە دڵـی مـارکـۆوە.
دیاکـۆ لە دڵتـەنگی و خەمگـینی مـارکـۆ بێـزاربوو. بۆیـە داوای لە بـاوکی کـرد، کە داوا لە مـارکـۆ بکـات یەکـسەر ماڵەکەمـان بەجـێـبهـێـڵـێـت و روو لە شـوێنـێکی تـر بکـات.

باوکی: نا.. دیاکۆ گیان نابێ کارێکی وا بکەین.. تۆ نـازانی کە بە بـوونی ئەم گیانلەبەرە ئاسمانیـیەوە چەنـد بەخـتەوەر دەبـيـت.
دیاکـۆ دانـی بە خۆیـدا نەگـرت و بڕیـاری دا، کە سـنوورێک بۆ ئەو کێشەیە دابنـێت، کە لە مـاڵە خۆشەویسـتەکەیـانـدا رووی داوە.
شەو کە دڵـنیابوو، دایک و باوکی و مـارکـۆ نووستوون، چوو گـالـێسکەیـەکی بچـووکی هـێنا، مـارکـۆی نووستووی هـەڵگـرت و خستیـیە ناو گـالـێسکەکەوە.. بەرەو شوێنـێکی زۆر دوور لە ماڵـیانـەوە گـالـێسکـەکـەی راکـێـشا.. رێگـاکە زۆر تـاریک و سـارد بـوو. دیاکۆ تا زیاتر دوور دەکەوتەوە هەستی بە خراپی و دڵڕەقی خۆی دەکرد، لەبەر خۆیەوە وتـی: گـەر بێت مـن لە جـێی ئەم گیانـلەبـەرە ئاسمانییەدا بـم، بە تەنیـا لە شـوێنـێکی وا تاریک و ساردا بەجێم بهێڵن و لە خەو خەبەرم بێتەوە، چیم بەسەردێت، لەم بیرکردنەوە قـووڵەدا بوو.. لەپـڕ گوڕەی ئۆتۆمبیلێک هات و رووناکی لایتە بەهێزەکانی لە چاوەکانی دا، هـێندەی نەمابوو کە پانی بکاتەوە، لەپـڕ پاڵێکیان پێوە ناو لە رێکاکە دوور کەوتەوە و لە مردن رزگـاری بـوو، کـاتـێک کە زانی ئەوە مارکـۆی منداڵە ئاسـمانییەکە بـوو، کە پـاڵی پێـوە نـا. دیاکـۆ لـێی تـوڕەبـوو.. هـاواری لـێکـرد.
دیاکـۆ: مارکـۆ لـێـم دووربکـەوە، مـن نـامـەوێـت لـێـرەدا بـتـبـیـنـم.

مـارکـۆ(بەکـزییـەکەوە): دیـاکـۆ بـۆ بـەم شـێـوازە تـوڕەییـە رەفـتارم لەگـەڵـدا دەکـەیت؟ منـیش نامـەوێـت لـێـرەدا بـم.
دیاکۆ: بـۆچـی؟! خـۆ بـاوک و دایـکـم زۆر دلـۆڤـانـن، تا ئێـستا بە شـێـوازێـکی باش و بە زمـانێکی شـیریـن رەفـتاریـان لەگـەڵـدا کـردووی.
مـارکـۆ: هـیچ گـلەییـەکم لە دایـک و بـاوکـت و لە تـۆش نیـیە.. سوپـاسی هـەمـووتـان دەکەم.. بـەڵام مـن خـەڵـکی ئەستـێـرەیـەکی تـرم، کـە نـاوی “مـارکـۆ مـارکـۆیـان” ـە.
ئەستـێرەکەمان جـوانە، ئاسمانەکەی پەمـەییەکی گوڵـڕەنگـییە، گیایەکـانی پـرتەقـاڵـین، رەنـگی دەریاکانی وەنەوشەیین. من زۆر بـیری ئەستـێرەکەمان دەکـەم، بەڵام کـەش و هـەوای ئەستێرەکەمان بە هـۆی پیسبوون و کارەساتی سروشتییەوە، هەموو شتەکـان رەنگـیان گـۆڕا و بـوون بـە خـۆڵـەمێـشی.
باوکم ئەو تەنیا رۆکـێتەی دامی کە هەمان بوو، بۆ ئەوەی گەشـتی پێ بکـەم و بە دوای ژیـانـێکی باشـتردا، لە ئـەستـێـرەیـەکی تـازەدا بگـەڕێـم.
سواربووم و کەشتییەم دەرپەڕی. بەداخەوە کە یەکێک لە ئامێرەکانی رۆکـێـتەکەم لەکار کـەوت و بەربـوومـەوە سـەر ئەستـێـرەکەی ئێـوە، ئەستـێـرەی زەوی، بـە رێکـەوتیـش کەوتمـە ناو باخـچـەی ماڵەکەی ئێـوەوە. مـن زۆر بـیری دایـک و باوکـم دەکـەم.. بـیری خواردنە خۆشەکـانیان دەکەم.. بیری ئەو ئاژەڵە ماڵییانەش دەکەم کە بەخـێویانـم دەکرد.
ئاکۆ کە گوێی لەم قسانەی گیانلەبەرە ئاسمانییەکە بوو، بەزەیی پیاهـاتەوە، بە تـونـدی باوەشی لێدا و داوای لێبووردنی لێکرد. گەڕانەوە بۆ ماڵەکەیان، بوون بە دوو هاوڕێی دڵسۆز و خۆشەویست.. دیاکـۆ هەر شتـێکی بکـڕیایە، دووانی لێـدەکـڕی، یەکێکیان بۆ خـۆی و ئـەوی تـریـان بـۆ مـارکـۆ.
دیاکۆ رۆژێک دوو دووربینی کڕی، یەکێکیان بۆ خۆی و ئەوی تریانی دا بە مارکۆ، بە شەوان بە دووربینەکانیان سەیری ئەستێرەی جوانەکەی”مارکۆ مارکۆیان” یان دەکرد.

(*) ئەم چـیرۆکەم بە دەستاکارییەوە، لە زمانی عەرەبیـیەوە وەرگـێڕاوە بۆ سەر زمانی کـوردی.
چـیرۆکێکی خەیاڵی زانیارییە.. هەموو داهـێنانەکـانی ئەمـڕۆمان لە پێشا، خەون و خەیـاڵ بوونە.
هەندێ لە زانکانی ئەستێـرەناسی، لەو بڕوایەدان، کە ژیـان لە سەر ئەستـێرەکانی تریشدا هـەیە.

رەزا شـوان
٢ی/ یانـوار/ ٢٠٢٠




گفتووگۆ لەگەڵ شاعیر و چیرۆکنووسی ناسراوی ئەدەبی منداڵانی کورد محەمەد بەرزی … رەزا شـوان

ئەنـدازیار “محـەمـەد بـەرزی” شاعـیر و چیرۆکنووسێکی بە توانـا و ناسراوی بـواری جیهانی ئەدەبی منداڵانی کوردمانە، بە تایەتیش لە نووسینی هۆنراوە و چیرۆکەهۆنراودا بۆ منداڵان دەستێکی باڵای هەیە. هـۆنـراوەکانی محەمەد بەرزی، هەموو بنەما و مەرج و تایبەتمەندییەکانی هـۆنراوەی سەرکەوتووی منداڵانی لەخۆگرتوون.. کورتن بە زۆری لە شـەش دێـڕی کـورتی ئـاوازداری سەروا و تـرپە سـووک و شـیرین، ئاسـان و رەوان پێکهاتـوون.. وشە و رستەکانی لە فەرهەنگی زمانی منـداڵانی کوردمانەوە وەرگرتوون. بە زمانی کوردی پەتی و ڕەوان و بە شـێوازێکی شـیرین و ئاسان دایڕشـتوون.. کـێشی هـۆنراوەکـانی خۆماڵـین “بـڕگەیین” هـۆنراوەکانی چوونەتە دڵی منداڵانی کوردمان و بە ئاسانی بەشێکی زۆریان لەبەرکـردوون. چەنـد هـۆنراوەیەکـیشی ئـاوازیان بۆ دانـاون و منداڵانی کوردمان بە ئـاواز و گۆرانیـیەوە دەیـان چـڕن.. لە کەنـاڵە تەلەفـزیـۆنییەکـانـدا پێـشکەش دەکرێن. محەمەد بەرزی، دوو پەرتووکئ زانستی بە ناوەکانی “وزەی خـۆر” و ” کوڵینەر” ەوە چاپکردوون.. پێنج پەرتووکیشی بۆ منداڵانی کورد چاپکـردوون، کە بەشێک لە چیرۆکە وەرگێڕاوەکانی لە ئینگلـیزییەوە بۆ سەر زمانی کـوردی بـۆ منداڵان، لەگەڵ بەشێکیش لە هـۆنـراوەکانی بۆ منـداڵان لەخـۆگرتـوون، نـاوەکـانیان: “نـاسک و ورچەکە، بازن، مریـەم، خۆزگە، بەرخەکەی لانە” لە دوای ئەم پێنج پەرتووکانەشەوە، کۆمەڵێک چیرۆکی وەرگێڕاوی تری و کۆمەڵکـیش هـۆنراوەی جوانی تری بۆ منداڵانی کوردمان نووسـیون کە هـێـشتا چـاپ نەکـراون.
من پێنج ساڵە هۆنراوکانی بـەرزی بۆ منداڵان دەخوێنمەوە. ئەو راستییەم بۆ دەرکەوت کە محەمـەد بـەرزی، حـەز بـە نـووسیـنی زۆربـێ و بـۆربـێ ناکـات، بەڵکـو حـەزی بە نووسینی کەم و پوخـتە.. محەمەد بەرزی نووسەرێکی بـوێـر و راستگـۆیە. بـێجگە لە هـۆنراوەکانی بۆ منداڵان، لە بوارەکانی سیاسەت و کۆمەڵایەتی و ئەدەبی و رەخنەشدا، بە توانایە، چەنـدین نووسینی جوانی هەمەچەشنەی لە گـۆڤـار و رۆژنامە کوردییـەکان و لە سـایتە ئەلکـترۆنییە کوردییەکـانـدا بڵاوکـردوونـەتـەوە.
لەم دیدارەداماندا لەگەڵ کاک محەمـەد بەرزی دا، چەند پرسیارێکمان دەربـارەی ئەدەبی منـداڵانی کـورد بە گـشتی و هـۆنراوەی منـداڵانی کورد بە تایبـەتی لێکرد.. بەڕێـزیان بە پێخۆشحـاڵییەوە وەڵامی پـرسـیارەکـانـمانی دایـەوە.. ئەمـەش دەقـی پـرسیارەکانی ئێمە و دەقـی وەڵامـەکـانی شـاعـیر و چـیرۆکـنووسی منـداڵان کـاک محـەمـەد بـەرزی یـە:

پرسیار: محـەمـەد بـەرزی چـۆن خـۆی بە خـوێنـەرانی خۆشـەویسـت دەنـاسـێـنێـت؟

وەڵام: ناوی تەواوم (محـەمەد قـادر محێدین)ە، لە رۆژی(٢٠/٧/١٩٤٦)دا، لە گەڕەکی “گۆیژە”ی شاری “سلێمانی” دا هاتوومەتە دنیاوە. قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەنـدیـم هەر لەو شارە سەربەرزەدا تەواوکـردووە. لە ساڵی (١٩٧١) دا، (بەشـی کـارەبـا)م لە کـۆلـیجی ئەنـدازیـاری زانکـۆی تەکـنەلـۆژیـای بەغـداد تەواوکـردووە.
هەر لە منداڵییەوە حەزم لە وانەی کوردی بووە. توانای لەبەرکردنی هۆنراوەم هەبووە. هەر بۆیـە زۆر جار لە قـۆناغی سەرەتاییدا، کاتـێک بەیانیان ریزدەکـراین، مامۆستاکـان هـێناومیانـەتە دەرەوە و گـۆرانی (مـن جوتیـارێکی وڵاتـم و گۆڵـە مێخـەک) م چـڕیـوە.
لە نێوەڕاسـتی ساڵەکـانی شەستەکـانەوە تـا ساڵی (١٩٧٥) لە ریـزەکـانی (کـاژیـک) دا کارمکـردووە.
لە سـاڵی (١٩٧٠) دا، بـۆ یەکـەمجـار لـە ژمـارە (٤١) ی رۆژنـامـەی (هـاوکـاری) دا، هۆنراوەی(هەڵـۆی کورد) م بڵاوکردەوە. لە ساڵی (١٩٧٢) دا لە گۆڤاری( زانیاری) دا، بابـەتێکی زانستـیـشم بە نـاوی (دەرچـە) ەوە بڵاوکـردەوە.
تا ئێـستا زیاتـر لە (٢٠٠) بابـەتی هەمەجـۆرەم لە گۆڤـار و رۆژنـامە و لە سایتەکـانـدا بڵاوکردۆتەوە.. ئەمە سەرباری دوو کتێبي زانستی بە ناوەکانی (وزەی خۆر ، کوڵینەر)
پێـنج کـتـێبی منـداڵانیـشم بـە ناوەکـانی (ناسـک و ورچـەکـە، بـازن، مـریـەم، خـۆزگـە، بەرخـەکـەی لانـە) چاپکـردوون.
لە ساڵی (١٩٧٤) دا، پەیوەندیم بە شۆڕشی ئەیلولەوە کردووە. لە دوای راپەڕینیش بۆ شکانـدنی تەوقی ئابلۆقەکـانی حکـومەتی بەعـس لەسەر هـەرێـمی کوردسـتان، یەکێک بووم لە دامەزرێنەرانی پاڵێوگە خۆماڵییەکەی نەوت لە ناو کارگەی شەکر لە سلێمانیدا.
پاش (٣١ی ئـاب)ی ساڵی (١٩٦٦)، لە تـرسی گەڕانـدنەوەی سوپـا دڕنـدەکەی سـەدام بۆ شاری سلـێمانی، خۆم و خـێزانەکەم کۆچـمان کـردووە بۆ (ئەمـریکـا) چونکە بەپـێی
یاساکانی ئەو کاتەی رژێمی بەعس:(ئەوەی بێ رەزامەندی حکومەت دەستکاری بواری نـەوتی کـردبێت، سـزاکـەی سـێـدارە بـووە) .

پرسیار: چـۆن و لە کەیەوە محـەمـەد بـەرزی هـۆگـری جیهانی ئـەدەبی منـداڵان بـوو؟

وەڵام: بە ماوەیەکی کەم دوای گەیشتنمان بە ئەمریکا، بۆ سۆراخی کتێبی کوردی، بە پەرۆشەوە سەردانی کتێبخـانەی گـشتی شارەکەم کـردووە، کە تێـیدا جێگیربـووین. لە سوچێکی زۆر زۆر بچکـۆلەدا، نـزیکەی چـل کتێبی کـوردی دانـرابـوون، بەو کتێـبانە دەتووت گەوهـەرێکی گـرانبەهـام دۆزیـوەتەوە. شـنەی شـادی بە جـۆرێک لە ناخـمدا هەڵیکرد، خەریکبوو لە خۆشیاندا وەک بـا بفـڕم. ئەو کاتەی سەرقـاڵی تەماشاکـردنی
ئەو کتێبانە بـووم، بە دەیان دایـک و باوکـم دەبینی لەگەڵ منداڵەکانیانـدا بەرەو هۆڵێک دەچوون. زۆری ژمارەی ئەو کەسانە سەرنجیان راکێشام، بۆیە منیش بەرەو ئەو هۆڵە چووم. دەرکەوت هـۆڵێکی گەورەی منداڵان بوو، لێوان لێو بوو لە جوانی. دارودیواری بە کاغـەزی بریسکەدار و وێـنە و قـردێلە و میزڵـدانی رەنگـاوڕەنگ رازابۆوە. دەیـان کۆمپیتەری بچکـۆلە و هـەزاران کـتێب و گۆڤـار و سـیدی و کاسـێتی ڤـیـدۆی لە خـۆی گرتبوو. لە ناوەڕاستی هۆڵەکەدا سەکۆیەکی نزم بە درێژی سێ مەترێک دروستکرابوو، چەندین قەفەزی پـڕ باڵـندەی رەنگاوڕەنگیان لەسەر دانرابـوون. دایـک و باوکـەکان بە تەنیشت منداڵەکانیانەوە دانیشتبوون. یا گۆڤار و کتێبیان بۆ منداڵەکانیان دەخوێندەوە، یا منـداڵەکـان بۆ ئەوانیان دەخوێنـدەوە. خـۆ ئەو منـداڵە ساوایـانەی کە لەگەڵ خوشـک و براکانیاندا هاتبوون و هێشتا توانای گوێگرتن و خوێندنەوەیان نەبوو، بە خۆشییەوە بە دەوری ئەو قەفەزانەدا وەک پەپـولە دەخولانـەوە.. کاتێک دەنـگی تـریقـەی پێکـەنینیان تێکەڵ جریـوە و جووکەی ئەو باڵنـدانە دەبـوون، دیمەنێکی وایان دروستدەکرد، مرۆڤ هەر حەزیدەکرد تەماشایان بکات. ئەو دیمەنـانە زۆر سەرنجیان راکێشام.

کە چـۆن لەو وڵاتە مەزندا بەو رادە زۆر بەرزە گرنگی بە منداڵان دەدرێت، هەر بۆیە وەک تەورێکی تیـژ بەر رۆحم کەوتبێت، خامۆشییەک ناخی گرتم، چونکە لەو ساتەدا ئەو هۆڵە بوو بە ئاوێنەیەکی پاک، بە ئاشکرا کەمتەرخەمی و بێ ئاگاییمی بەرامبەر بە منداڵەکانی خۆم و نەتەوەکەمی بۆ دەرخـسـتم. لە هەمان کاتـدا یەکێک لە هۆکارەکانی گەورەیی و مـەزنی ئەمریکاشی زۆر بە چاکی بە ئاگای هـێنامەوە. هـەر بۆیە ئەو شەوە خەمێکی گەورە و گـران سەرتـاپـا سـەر دڵـیان گـرتـم. رۆژی دوایـی گـەڕامـەوە بـۆ هـەمـان کتـێـبخـانە و پێناسەیـەکم دەرهـێنا و نزیکەی دە کتێب و گۆڤـارم وەرگرت و کەوتمە خوێندنـەوەیان، هەر زوو بە خێرایی (٢٧) چیرۆکم کرد بە کوردی. پاش ماوەیەک هەموویانم ناردەوە بۆ سلـێمانی و بـوو بە کتێبی (ناسـک و ورچـەکە) ئەگەرچـیش پەلە پەلی پێوە دیـارە، بەڵام ئـەوە یەکەم هـەنگـاوی ئـەو کـارانە بـوو، کە وردە وردە گەیشـتۆتـە ئەمـڕۆ.

پرسیار: ئەمە تا چەنـد بە لای ئـێوەوە راسـتە، کە نووسـەری بواری منـداڵان، منـداڵیی خۆی دەبێتە ئیلهامی نووسینەکانی؟ یا بڵێین لە ناخی هەر نووسەرێکی بـواری ئـەدەبی منـداڵانـدا، منـداڵـێک هـەیـە؟

وەڵام: بەڵی ئـەوە زۆر راستە، کاتێکیش نووسەرانی بـواری منـداڵان دەبـن بە دایک و باوک و بە نەنـک و باپیـر و بە چـاوی خۆیـان نەوەکـانیان دەبیـنن، ئـەوا ئەو ئیلهـامە شاڕراوەیە زۆر خێراتر گەشدەکات و باشتر خزمەتی بوارە جوانەکەی منـداڵان دەکات.

پرسیار: بابـەتی هـۆنـراوەکـانت بۆ منـداڵانی کوردمـان چـۆن هەڵـدەبـژێـریـت؟

وەڵام: هـۆنراوەکـانم لەبەر رۆشنایی بوارەکـانی: پـەروەردە و فـێرکـاری، نیشـتمانی و کۆمەڵایـەتی، بیرکـردنەوە و فـراوانکـردنی ئاسـۆی خەیاڵـدا هەڵدەبـژێـرم. تا لە رێگای
وێنەی هـۆنراوەی جـوانی چـیرۆک ئامـێزی مۆسیـقـادارەوە، پەیـامێک بگـەیەنێت بە منـداڵان و دڵـیان خۆشـبکات و پـرسیاریـان لا دروسـتبـکات.

پرسیار: ئـەو پەیـامـانە چـین، کـە لـە رێـی هـۆنـراوەکـانتـەوە، دەتـەوێت بـە منـداڵانی کوردمـانی بگـەیـەنیـت؟

وەڵام: منـداڵان سامـان و سەرمـایەی بەنـرخی نەتـەوەن، یەکـەم چـینی کۆمەڵگـان، کە دواڕۆژیان لەسەر بنیاتدەنرێ، جا بۆ ئەوەی چینێکی پتە و نەوەیەکی چاوکراوەی دانا و زیـت و زیـرەک بـن، ئەوا بە کورتی پەیـامەکـانم بریتین لـەم خـاڵانـەی لای خـوارەوە:

١ـ لە رێگای لەبەرکردنی هۆنراوەکانەوە، منداڵان بتوانن فـێری زمانی شیرینی کوردی ببن بە جـوانی قسەی رەوانی پێبکەن، فـێری نـووسین و هـۆگـری خوێندنـەوەی ببن.
٢ـ بـرەو بە بـەهـرە و تـوانـا و گـەشـە بە زەیـن و هـۆش و فـراوانکـردنی خـەیـاڵ و بیـرکـردنەوەیـان بـدەن.
٣ـ راهـێنانیان لەسـەر خۆشـەویسـتی خـێزان و نیـشـتمان و دەوروبـەر، بـە ژینـگە و ئاژەڵ و باڵندەشەوە. بە دڵێکی فراوانیشەوە و رێـز لە را و بۆچوونی جیاواز بگرن و رەخـنەش قـبووڵ بکەن.
٤ـ هەسـتی منـداڵان بجووڵێنن، پرسیاریان لا دروست بکەن، دەربارەی مانـای وشە و بیـرۆکەی هـۆنـراوەکـان، چـاوکـراوەبـن، بـێ دوودڵـی پرسـیار لە گەورەکـان بکـەن و
بێ شـەرم و تـرسیش را و بۆچوونەکـانی خۆیـان دەربـبڕن.

پرسیار: من پێم وایە هەر هۆنراوەیەک بۆ منداڵان، گەر منداڵان لە گەزۆ و هەنگوین زیاتـر چـێژی شیرینی نەکەن.. زۆر تێی نا ئاڵـێن و زووش لایان کـاڵ دەبێـتەوە.. را و بۆچـوونی بەڕێـزتـان لـەم بـارەیـەوە چـیـیە؟

وەڵام: بەڵی ئەمەش راسـتە، جا بۆ ئەوەی هـۆنـراوە لای منـداڵان شـیرین بێت و دڵـیان خـۆش و گـەش بکات، ئەوا پێویستە سوک و ئاسان بێت، زۆر درێـژ نەبێت، دوور بێت لە وشەی قـەبە و زبـر، کە منداڵان تێی ناگەن. وشە و دێڕەکـانی ئاوازداربن، بەیتەکانی پەیوەندییان بە یەکەوە هەبێت، بە ئاسانی بخوێنرێتەوە، زوو لەبەربکرێت، گوزارشت لە خواست و ئارەزوویـان بکات، لە ئاسـتی بیرکـردنەوەیـانـدا بێت. پاشان وەک تابلۆیـەکی جـوان یـا چـیرۆکـێکی خـۆش بێـتە بەرچـاویـان. خـۆ ئەگـەر وانـەبێت دیـارە زوو لەبـیر دەچـێتەوە و بە دڵـیانـەوە نانـووسـێت.

پرسیار: پەروەردەکـردنی منـداڵانی کوردمـان بە کوردستان پـەروەری و شـیرین کـردنی هەستی هاوبەستەبوون بۆ کوردستانی نیشتمانی پـیرۆز و شیرینمان، بوارێکی گرنگە و پانتاییەکی باشی لە هـۆنراوەکانی زۆربەی شاعـیرانی بـواری ئەدەبی منـداڵانی کوردمان گـرتۆتەوە.. ئێوەش چەنـد هـۆنراوەیـەکی جوانتان لەم بوارەدا نووسیون.. پێویستە ئـەم ئامانجـە نیشـتمانییە پشکی گەورەی هـۆنـراوەکـانی هەموو شاعـیران و چـیرۆکەکـانی هەموو چیرۆکنووسانی منداڵانی کوردمان پێکبهـێنیت. رای ئێوە لەم بارەیـەوە چـییە؟

وەڵام: بەڵی ئەمەش راستە.. کاتی خۆی ئێمە منداڵ بووین، نە باخچەی منداڵان هەبوو، نە گۆڤار و کتێب، پاشان زۆربەی دایک و باوکان نەخوێندەوار بوون، لەبەر پەیداکردنی بژێـوی رۆژانەیان، نە دەپـەرژان وەک ئێستا بیربکەنەوە و گـرنگی بە ئـەدەبی منـداڵان بدەن. کاتێک کە لە قـۆناغی سەرەتاییدا بووین، بەیانیـان ریـزیان دەکردین و هەموو بە یەک دەنگی ناسک و خۆشەوە سرودە نیشتمانییەکانی وەک: (خوایـە وەتـەن ئـاواکەی، چەنـد شیرینە لام، وەتەنی مـن کوردستانە، شاخی رەنگاوڕەنگی گۆیـژە) مان دەچـڕی. سەرجەم وشەکانی ئەو سـرودانە، تک تک سـۆزی گەرم و خۆشـەویستی نیشـتمانیـان تێکـەڵ بە نـاخمـان دەکـرد، کە هـەتا ئێستاش کـاریگەرییان کـاڵ نەبـوونـەتـەوە.
هەربۆیە ئەرکی نووسەرانی منـداڵانە، زۆر بە جـوانی خۆشەویستی نیشـتمان، ئاوێتەی هـونـراوە و چـیرۆکەکـانیان بکـەن و هەرگـیز ئەو لایـەنە گـرنگە فـەرامـۆش نەکەن.

پرسیار: ئایا پێـتان وایـە، کە ئەدەبی منداڵانی کوردمان لە ئاستی خواستەکان و تەماح و حەزەکانی منداڵانی کوردمان دایـە؟ ئەو هـۆ و کۆسپانە چـین کە وای کـردوون، ئـەدەبی منـداڵانی کوردمـان، کیسەڵ ئاسـایی هـەنگـاو دەنێـت؟

وەڵام: بەراورد بە سەردەمی پێش راپەڕین، هەنگاوی زۆر باش نراوە، ئەو بەڕێزانەی لا لە ئەدەبی منداڵان دەکەنەوە، ژمارەیان هەڵکشاوە و کاری زۆر کراوە، کە بە راستی ئەمەش دیاردەیەکی هـیوا بەخشە. هاوکات لەناو ئەو کارانەشدا چاک و خراپیش هەیە. جا بۆ ئەوەی ئەدەبی منداڵانی کورد لە ئاستی خـواست و حەزەکانی منـداڵانی کوردمـان بێـت و باشـتر گەشە بکات، ئەوا پێویسـتە رەخـنە رۆڵـی کاریـگەری خـۆی هـەبێت، بە وردی دەستـبخاتە سەر خـەوش و لایـەنە لاوازەکـانی ئـەو بەرهـەمـانەی ئەمـڕۆ.
رەخنەگـرتـن لە پاشەکشـێدایە و وەک پێویست نییە.. پاشان گـرنگی نەدانی دەوڵـەت بە منداڵان و هەستنەکردنی خێزان بە لایەنە چاکەکانی خوێندنەوە و دابین نەکردنی گۆڤار و کتـێب بۆ منـداڵان، هەموو نیشانەی خـراپـن.. نووسەری وا هەیە پاش ماندووبوونێکی زۆر، لە پارێزگایەکی گەورەی وەک سلێمانیدا (٥٠٠) دانە کتێب چاپدەکات، کە ژمارەی دانیشتوانـەکەی نزیکەی (دوو ملـیۆن و نیو ) کەسە، هەر پێنج هـەزار کەس کتـێبێکی بەردەکەوێت، کەچی ئەو ژمارە کەمە بۆ چـوار پێـنج ساڵ، لە کتێبخانەکانی ئەو شارەدا دەمێنێتەوە، کە بەلای خۆیەوە بە شاری رۆشنبیری ناسراوە. بەمەش نووسەرەکە ورە و تاقەت و حەوسەڵەی نووسینی نامێـنێت. لە ئەنجـامیشـدا ئەو ئـەدەبە کیسەڵ ئاسـایی هەنگاو دەنێت و بە گشتی نائومێدیش لای هەموو نووسەرە دڵسۆزەکان دروستدەکات.

پرسیار: بە لای شاعـیر محەمـەد بـەرزی یـەوە.. ئەو پێـویسـتی ومـەرج و پێـوەرانە چـین، کـە پێـویسـتە لـە هـۆنـراوەی نەمـری منـداڵانی کوردمـاندا هـەبـن؟

وەڵام: بە گشتی بۆ ئەوەی هۆنراوەیەک نەمر بێت، ئەوا پێویستە: بە چاکی دابڕێژرێت، دێڕەکـانی کەمترین وشـە بگـرنە خۆیـان، واتە بە کەمترین وشـە بیـرۆکەیەک بـدات بە دەستەوە، چونکە هۆنراوەی درێژ منـداڵ بـێزار دەکات. وشەکـانی سەر بە فـەرهـەنگی منداڵان بن، پێکەوە وێنەی شیعری جوان دروست بکەن، مۆسیقادار و راست و رەوان بن، دەنگیان لە بەرزییەوە دابەزێت بۆ نـزمی. کـێش و ترپـەیان تەواو بێت، سەروایان لە هەموو روویەکەوە هاودەنگ و نزیک بن لە یەک. بیـرۆکەی هـۆنـراوەکە چـیرۆکی پەیام ئامێزبێت. بـرەو بە بەهـرە و توانـا و بیرتیـژیـان بـدات، لە ئاستی بیـرکـردنەوەی منداڵانـدا بێت، گوزارشت لە خواستەکـانیان بکات. دڵـیان خـۆش و گـەش بکات. دوور بێت لە زمانی زبر و توند، تووشی سەرەگێژەیان نەکات. زوو لەبەربکرێت. خۆ ئەگەر وێنەی لەگەڵدا بێت، ئەوا باشتر تێکەڵ بە ناخیان دەبێت و تا درەنگ لە یادەوەرییانـدا دەمـێنێـتەوە.

پرسیار: ئایا نەبوونی رەخـنە لە بـواری ئـەدەبی منداڵانی کورد.. بە هـۆیەکی سەرەکی دواکەوتنی ئـەدەبی منـداڵانی کوردمـان نـازانـن؟

وەڵام: بواری ئەدەبی منداڵان زیاتر لە بوارەکانی تر، پێویستی بە وردبینی و تەتـەڵە و بـژاردن و لالێکـردنەوەیە. چونکە منـداڵان لەو تەمەنـەدا، ناتـوانـن بە ئاسانی بـاش و خـراپ لەیـەک جیـابکەنەوە. هـەر بۆیـە بـوونی رەخـنە بەسـود و قـازانج بـۆ هـەمـوو منـداڵانی کورد دەگەڕێتـەوە. ئـەدەبـەكـەش بـەرەو پێشـکەوتن و بـوژانـەوە دەبـات.
بە پێچەوانەشەوە، نەبوونی رەخـنە کاردانەوەی خراپی لێدەکەوێتەوە و هۆکارێکـيشە بـۆ شـێوانـدن و دواکـەوتنی ئـەو بـوارە زۆر گـرنگ و هـەسـتیارە.

پرسیار: پێشنیارتان چـییە.. بۆ گەشەکـردن و پێشکەوتنی ئەدەبی منداڵانی کوردمـان؟

وەڵام: بە کورتی هەندێک لە هۆکارەکانی پێشکەوتنی ئەدەبی منداڵانی کورد، لەم چـەند خاڵـەدا دەستـنیشان دەکـەم:
١ـ بوونی دەزگـایەکی تایبەت، لەژێـر سەرپەرشتی شارەزای هەمـوو بوارەکـانی ئەدەبی منـداڵانـدا، بـۆ رەخـنە و چاپکـردن و بـڵاوکـردنـەوە و کـۆمـەکی نـووسـەران. بتـوانێـت تەکنەلـۆژیـای دنیای پێشکەوتووی ئەمڕۆ بەکـاربهـێنـێت، خاوەنی سایتێکی ئەلکـترۆنی تایبـەت بە خـۆی بێت. تا دەنـگ و بەرهـەم و جـموجـۆڵەکـانی بگـاتە هەموو شوێنـێکی دنیا و نووسەرانی دەرەوەی وڵاتیش بتوانـن بەشداری و کۆمـەک و هـاوکـاری بکـەن.
٢ـ بڵاوکراوکـان رەنگـاوڕەنگ و وێنەدار بن، چـونکە وێنە یەکـێکە لە هـۆکـارە هـەرە کاریگەرییەکانی سەرنج راکێشانی منداڵان و زیاتریش هانی خوێندنەوە و تێگەیشتنیان دەدات.
٣ـ باشترین بابەت چاپ بکرێت، هەڵگری پەیام بێت، چـێژ و خۆشی بدات بە منـداڵان، نابێ درێژ و وەرسکەربێت، بەڵکو نەخت و پوخت، تا منداڵان تاقەتیان لە خوێندنەوەی نەچـێت.
٤ـ هەوڵـدان بۆ دوورخستنەوەی منداڵان لە یارییە ئەلکـترۆنییەکان و سەرقاڵکـردنیان بە کـتێب و گـۆڤـارەوە.
٥ـ خـێزان بگـاتە ئەو بـاوەڕەی کە ئەدەبی منداڵان سەرچاوەی زیرەکی و فراوانکردنی ئاسۆی بیرکردنەوەی منداڵانە. ئەمڕۆ توێژێنەرەکان لە ئەمریکادا ئەوەیان سەلماندووە، ئەو کۆرپـەلەیەی لە سکی دایکـیدا کتێبی بۆ دەخوێنرێتەوە، لەو منداڵە وریا و زیرەکتر دەردەچـێت، کە کـتێبی بـۆ نەخـوێـندراوەتـەوە.
٦ـ گرنگـیدان بە شانـۆی منـداڵان، زیادکـردنی بەرنامەی منـداڵان لە تەلەفـزیۆنەکـاندا، وەرگـێڕانی بابـەتە نـاوازە جیهـانییەکـان، لە لایـەن دەزگـای ناوبـراوەوە.
٧ـ چەنـد پەیوەنـدی نێوان باخچـەی منـداڵان و نووسەرانی ئـەدەبی منداڵان پتەو بێت،
ئەوا چاکـتر ئەو ئەدەبـە رۆڵـی گـرنگی خـۆی دەبێـت و باشـتر و زیاتـر بڵاودەبێـتەوە.
٨ـ پێویسـتە وەزارەتی رۆشـنبیری گـرنگی تەواو بـدات بە ئەدەبی منداڵانی کوردمـان. هەروەهـا زۆر پێویسـتە بنکـەی رووناکـبیری گەلاوێـژیش ساڵانـە بە چـاوی ئـەدەبی گەورەکان سەیـری ئـەدەبی منـداڵان بکات و هەڵسەنگانـدن و دەستـنیشانی باشـترین بەرهـەم و نووسەرەکەی بکات. ئەمەش گوڕ و تینێکی زیاتر دەدات بە خـاوەنەکەی.
پاشـان بۆ نووسـینی بەرهـەمی نـاوازەش، جـۆرێک کـێبڕکێ لە نێـوان نووسـەرانـدا دروستدەکات.

پرسیار: بەڕێزتان چەند چیرۆکێتان بۆ منداڵانی کورد لە زمانی ئینگلیزییەوە وەرگێڕوان بۆ سەر زمانی کوردیمان.. ئایـا نیازتان نییە کە چەند چـیرۆک و هـۆنراوەیـەکی جـوانی کوردیش وەربگێڕن بۆ سەر زمانی ئینگـلیزی و بە منـداڵانی ئینگـلیزی زمـان ئاشنایان بکەیـت؟

وەڵام: هـەتـا ئێسـتا (١١٢) چـیرۆکـم کـردووە بە کـوردی، هـەیـانـە چـەنـد دێـڕێـکە و هەنـدێکیشیان چەنـد لاپەڕەیـەکە،(٧٧) چـیرۆکیان لە کـتێبەکـانـمدا، بلاوکـراونەتـەوە، ئەوانەی تریان، هەنـدێکیان لە سایتەکـاندا و هەندێکیشیان هێشتا بڵاونەکـراونەتـەوە. دەربـارەی گـۆڕینی هـۆنـراوە و چـیرۆکی منـداڵانی کورد، بۆ سەر زمـانی ئینگـلیزی، هـیوادارم کە لە داهـاتـوودا، بتـوانم لەم بوارەشدا خـزمـەتێکی وا بکـەم.

پرسیار: ئەم پێشنیارەم خستە بەردەمی چەند نووسەرێکی تری بواری ئەدەبی منـداڵانی کوردمان.. ئایا لەگەڵ ئەوەدایت کە “یەکـێتی نـووسـەرانی منـداڵانی کـورد” یا “یەکـێتی نووسەرانی منداڵانی کوردستان” دابمەزرێنین تا ببێت بە چەترێکی ئەدەبی بۆ یەکگرتن و کۆکردنەوەی نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵانی کورد.. چونکە یەکـێتی نووسـەرانی کورد ئاوڕێکی ئەوتۆیان لە ئەدەبی منداڵان کوردمان نەداونەتەوە تا شایەنی باس بـێت؟ ئەی ئەوەتان پێ باشە، کە بۆ ئەم مەبەستە، کەمپینێک رابگەیەنین.. تا بزانین چەند لە نـووسـەرانی ئـەم بـوارە لەگـەڵ ئـەم پـێـشـنـیارە دان؟

وەڵام: بیرۆکەی دامەزراندنی (یەکێتی نووسەرانی منداڵانی کورد) یا کوردستان، کارێکی پیرۆزە، بە مەرجێک دەسەڵات دەستنەخاتە کاروبارەکانییەوە و کەسانی نەفام و نۆکەری سەربەخـۆی بە زۆر نەخـزێنێنە ناوییەوە و تـووشی ئیفـلـیجی نەکـات.
پاشان راگەیانـدنی کەمپـینـێک کارێکی زۆر چـاکە، بە هـیوای ئـەوەی ئەنجـامێکی باشی هـەبێـت. بەڵکـو ئەمە خـوایە ئـەو یەکگـرتنە سەرەتـاییـەی هـەتـا ئێستا بە سیاسییەکـان نەکـراوە، ئـەدەبـی منـداڵانی کـورد، بتـوانێت ئـەو ئامـانجـە پیـرۆزە بهـێنـێـتە دی.

پرسیار: چی نیـاز و رازێـکی تر لە دڵی محـەمەد بـەرزی دایە.. کە دەیـەوێت دەربـارەی ئـەدەبـی منـداڵانـی کـوردمان دەری بـبـڕێـت؟

وەڵام: هەموو خـەون و خولـیا و راز و نیـازێکـم ئەوەیـە، ئاستی بیرکـردنەوە و ژیـانی منـداڵانی نەتـەوەکەم، بگـاتە ئاستی منـداڵانی وڵاتـە پێشکەوتووەکـانی دنیـا، لە سـایەی نیشـتمـانێکی سـەربەخـۆی ئـازاد و گـەلـێکی یەکـگـرتـووی تـێروپـڕی بەخـتـیاردا، بـە ئاسـودەیی بـژیـن.
زۆر سوپاسیش بۆ دڵسۆزی و مانـدووبـوونی بەڕێـزتان، کە بەردەوام هەموو ژیـانتـان تەرخانکردووە بۆ گرنگـیدان بە بـوارە جـوان و هەستیارەکەی ئەدەبی منـداڵان و ئـەو هەمـوو کـتێب و تـوێـژینـەوە و نـووسـینە نایـابـانەی بـەردەوام پێشـکەشی منـداڵان و کۆمەڵگـای کوردی دەکـەن، کە بـوونـەتـە چـرایـەکی گـەشـیش بـۆ مـن.
سـەرلەنـوێ سـوپـاسیش بۆ ئـەم بەسەرکـردنـەوەیـە.. هـەر بـژیـن.
لە کۆتاییشدا حەزدەکەم لە پەراوێزی ئەم چاوپێکەوتنەدا، تازەترین هۆنراوەم (تەرزە) پێـشـکـەش بـە منـداڵـە ئـازیـزەکـان بکـەم، کـە رەنگـدانـەوەی بـۆچـوونـەکـانیشـمە.
تــەرزە
ئـەمـــڕۆ هـــەوارە بـــەرزە
کەوتــە بـەر تـــاوە تـــەرزە

  • * *
    وەکـو دەنــــــکی مـــرواری
    خــێـرا خــێـرا دەبـــــــــاری
  • * *
    بەربـــوونـە ریــــــزە دارێ
    گـــەڵا دەڕژایـە خــــــوارێ
  • * *
    بە دەنـــكی تــۆزێ گــەورە
    شەقــەی دەهــات پەنجـەرە
  • * *
    تـەرزەیـــە تــیـژ دابــــەزی
    زۆر بـە قـــایـم هـەڵــبـەزی
  • * *
    گـەر چـەتـرەکـەم نەبـــوایە
    رەنــگـە ســـەرم بـشــکـایە

لە کۆتایی ئەم دیدارەدا، زۆر سوپاسی برای خۆشەویستمان، شاعـیر و چیرۆکنووس و وەرگێڕي بـواری ئەدەبی منـداڵان کاک محەمەد بەرزی دەکەین. کە بە کورتی و پوختی وەڵامی ئەو پرسیارانەی داینەوە کە دەربارەی ئەدەبی منداڵانی کوردمان لە بەڕێـزیمان پرسی.. هـیوادارم خوێنەرانی خۆشەویستیش، سوود لە ڕا و بۆچوونەکـانی وەربگرن.

رەزا شـوان
٢٦ی/ دێسامبەر/ ٢٠١٩




چیرۆک بۆ منداڵان.. خۆڵی کوردسـتان … رەزا شـوان

مـریـەم کچۆڵەیەکی کوردی جوانکـیلە و زیرەک و رووخـۆشە، لە نەرویج لەدایکـبووە. دایک و باوکی لە ماڵەوە هەر بە زمانی شیرینی کوردی لەگەڵیدا دەدوێن. بۆیە بە باشی کوردی دەزانێت، لە باخچـەی منداڵانیشدا فـێری زمانی نەرویـجی بووە.
پـار مریەم شەش ساڵان بوو، لە بەهاردا لەگەڵ دایک و باوکیدا، بە سەردانی بۆ ماوەی سێ هەفـتە هاتنەوە بۆ شاری سلێمانی لە باشووری کوردستان، کە کەسوکـاری دایک و باوکی لەم شارەدان. کەسوکاری دایـکی و باوکـی ناسی. بۆ گەڕان و سەیرانیش بردیـان بۆ گەلێ شوێنی کوردستان. مریـەم بە جـوانی دیمەنە جوان و قەشەنگەکـانی کوردستان و بە گـوڵ و گـوڵـزاری جـوان و بۆنخـۆشی بەهـاری کوردسـتان زۆر سەرسام بـوو.
مـریـەم ئێستا تەمـەنی حەوت سـاڵە، لە پـۆلی یەکـەمی قوتابخـانەی بنەڕەتی دایـە.
دایکی لە ماڵەوەدا، لە نێو خانە شووشەییەکانی رەفتەکانی چـێشتخانەکەیاندا، کۆمەڵێک شووشەی بچـووکی ریزکـردوون، کە پـڕن، لە کـاری و لە بەهـاراتی بـریانی و کـفـتە و شفتە و یاپـراغ و جاتـرە بۆ ناو نۆکاو و بیـبەری تیژ و زەردەچـێوە و چەنـدین ئاڵەت و بەهـاراتی تر.. کە بەتاڵ بوونایە دووبارە پڕی دەکـردنەوە.. لەسەر پارچە کاغەزیش بە کوردی نـاوی یەک بە یەکی بەهـاراتەکـانی نووسـیوون.. ئەوەی کە سەرنجی مـریـەمی راكێشا ئەو شووشەیە بوو، کە دایکی بە جـیا لە نێـو خانـەیەکی رەفـتەکاندا دایـان بوو، لەسەریشی نووسیبوو. مریەم وایدەزانی کە ئەوەش جۆرێکە لە بەهاراتی چـێش، بەڵام نەیبینی کە بۆ یەک جارێیش دایکی ئەوەی لەو شووشەیە دایە بەکـاربهـێنێت.
مریـەم: دایکە ئەو شووشە بە تەنیایە، چ بەهـاراتێکی تێـدایە؟ بۆ بەکـاری ناهـێنیت؟
دایـکی (بە زەردەخەنەیەکی ناسکەوە): مریـەم گیان ئەو شووشەیە خـۆڵی تێـدایە.
مریـەم (بە پێکەنین و سەرسامیـیەوە): خـۆڵی تێـدایە؟!
دایکی: بەڵی.. خـۆڵی کوردسـتانی تێـدایە.
مریـەم (هـێندەی تر سەری سوڕما): خـۆڵی کوردستان؟! ئـەی لە نەرویـج خـۆڵ نییە؟
دایـکی: بەڵی کچـە شـیرینەکەم، لـێرە و لە هەمـوو وڵاتێکـدا خـۆڵ هـەیە.
مریـەم: کەواتە خـۆڵی کـوردسـتانت بۆچـییە؟
دایکی: ئەم پرسیارەتم پێخۆشە. مریەم گیان، من و باوکت لە کوردستان لەدایک بووین. لە کوردستان گۆش و پەروەردە بووین و گەورە بووین، هەوای کوردستانمان هەڵمژی، ئاوی کوردستانمان خـواردەوە، لە بەروبـوومی خـاكی کوردستانمان خـوارد.
بۆیە کوردستان و هەموو شتێکی کوردستانمان لا پیرۆزە. کوردستان نیشتمانی یەکەمی ئێمەیە، زۆر خۆشـمان دەوێ و لامان شیرینە، هەمیشە لە بیرمانە و لە ناو دڵمان دایە.
مریـەم: ئەمانە تێگـەیـشـتم، ئـەی ئـەو خـۆڵـەی کوردسـتانتان بـۆ لـەوێ دانـاوە؟
دایـکی: تا رۆژانـە بیبینین و هـەمیشە کوردستان لە بـیر و خەیـاڵ و بەرچـاومان بێـت.
مریـەم: لە ئەمڕۆوە کوردستان نیشتمانی یەکەمی منیشە، خۆشـم دەوێت، ئەو خۆڵەشم خۆشـدەوێـت.
دایکی (لە باوەشی کرد و سی و چـوار ماچی کـرد): دەمخـۆش کچـە ژیـر و زیـرەکـم.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠١٩




هۆنراوە بۆ منداڵان.. چۆن دەیخوێننەوە؟.. رەزا شـوان

مامۆسـتا: چۆن دەیخوێننەوە؟
ک ، و ، ر ، د ، س ، ت ، ا ، ن
قوتابییەکـان:
کوردستان.. کوردسـتان
پـیـرۆزتـرین نیشـــتمان
بەهـەشــــتی زەمـیــــنە
لە دڵـمـــان شــــیـریـنـە
مامۆسـتا: چۆن دەیخوێننەوە؟
ئا ، زا ، دی
قوتابییەکـان:
ئــــــازادی.. ئــــــازادی
مایەی خۆشی و شـادی
هــیوایـە و مـەبـەســتە
بـۆ ژیــــان پـێـویـســتە
مامۆسـتا: چۆن دەیخوێننەوە؟
رز ، گـا ، ری
قوتابییەکـان:
رزگـــاری.. رزگـــــاری
لـە زوڵـــــم و زۆرداری
رزگــاری کوردســــتـان
لـە رەگـەزپـەرســــتـان
مامۆستا: چۆن دەیخوێننەوە؟
یـەک ، گـر ، تـن
قوتابییەکـان:
یەکگــرتن.. یەکگــرتـن
یەکدەنگی و رێکـەوتـن
خەبــات و نەســرەوتـن
مایـەن بـۆ سەرکـەوتـن

رەزا شـوان
نەرویــج : ٢٠١٩




چیرۆکەشیعـر لە ئەدەبی منداڵانی کورد .. رەزا شـوان

لە ئێستادا، چیرۆکەشیعـر وەکو جۆرێکی جـیاوازی ئەدەبی دەنووسرێت و دەناسرێت.
چـیرۆکە شیعـر، بەشـێکە لە ئـەدەب بە گـشتی و لە ئـەدەبی منـداڵان بە تایبـەتی. چیرۆکەشیعـر دوو هونەرن لە هونەرێکدان. لە هەمان کاتدا شیعـرە و چـیرۆکـیشە. لە رووخساردا شیعـرە و لە ناوەڕۆکـيشدا چیرۆکە. بنەما و پێویستە سەرەکییەکانی شیعـر و چـیرۆکیشی تێدایە. وەکو چـیرۆک بـریتییە لە: پێشەکی، رووداو، فـۆرم، نـاوەڕۆک، گـرێ، کۆتایی. وەکو شیعـریش بریتییە لە: جـوانی زمان، شێوازی هونەری هۆنینەوە، کـێش و سەروا، لە تـرپـە و مـوزیـک. هەمووشیان پێکەوە چـیرۆکێک دەگـێڕنەوە، بە زۆریش چیرۆکێکی ئەنـدێشەیی زیاتر لەوەی کە چـیرۆکێکی ریالیزمی بێت. ئەمەش بە نەگی نازانـرێت، سروشتییە کە شاعـیران پشت بە خەیـاڵ ببەستن، دەشێ شاعـیرێک لە تاقـیکردنەوەیەکی خەیاڵـیدا هونەرێکی تەواو بنیاتبنێ و بـڕازێنێتەوە.
کە وابێ ئێمە لە چیرۆکەشیعردا چی دەخوێنینەوە، شیعـر یا چـیرۆک؟ بێ ئەوەی نوقمی بیرکردنەوە ببین، دەبینین کە ناوەکەی وەڵامەکەی لەخۆ گـرتووە، شیعـرە و چیرۆکیشە. چیرۆکەشیعـر، بەشێکی رەسەنە لە ئەدەبی کوردیمان، چ ئەدەبی گەورەکان یا منـداڵان.

چیرۆکەشیعر بۆ منداڵان، بە شێوازێکی ئاسان و سووک و بە زمانێکی پەتی و رەوان و شیرین دەهـۆنرێتەوە، کە لەگەڵ قۆناغەکانی تەمەنی منداڵان بگونجێت.. چیرۆکەشیعری درێـژ هەیە و چـیرۆکەشیعـری کورتیش هەیە.. بە زۆریش چـیرۆکەشیعـر هـێماییە و لە سەر زمانی باڵندەکـان و ئـاژەڵان دەینووسن و دەیگـێڕنەوە.
چیرۆکەشیعـر، زاخاوی بیر و هۆش و هەستی منداڵان دەدات و چـێژ و خۆشییەکی زۆر دەخاتە دڵ و دەروونیانەوە. بە ئاسانيش دەتوانن لەبەریان بکەن، بۆیە زۆربەی منداڵان حەز بە خوێنـدنەوە و بە بیستنی چـیرۆکەشیعـر دەکەن و سوود و چـێژیان لێوەردەگرن.
بۆیە پێـویستە کە بەشی منـداڵان، لە پەرتووکخـانە گـشتییەکـانی شار و شارۆچکەکـانی کوردستاندا، لەگەڵ پەرتووکخانەکانی قوتابخانەکان و کتێبخانە تایبەتییەکانی ماڵەکانیش، بەو پەرتووکـانە دەوڵەمەنـد بکـرێن، کە چـیرۆکەشیعـریان بۆ منـداڵان لەخـۆگـرتوون.
لە فـۆلکلۆری دەوڵەمەنـد و رەنگینی کوردیمانـدا، بە دەیان چـیرۆک و چـیرۆکەشیعـری خەیاڵئامێز و بە دەیان داستان و ئەفسانەمان هەن، كە بە چیرۆکە شیعر هۆنراونەتەوە، مـۆرک و رەسەنـایەتی کوردییان پێوە دیـارن و بەشێکـن لە ئـەدەبی گـەلی کوردمـان.
گەلێ لە شاعـیرانی کـۆن و نوێی ناسراوشـیمان، چـیرۆکەشیعـری جوانیان بۆ منداڵانی کوردمان نووسیون.. یا بە تام و چێژێکی کوردییەوە کۆمەڵێک چیرۆکەشیعری بیانیان وەرگـێڕاون بۆ سەر زمـانی کوردیمـان.. لەوانەش:
(پیرەمێرد) ی نەمر کە چیرۆکەشیعری (قەلەباچکە و باخەوان، رێوی و کەڵەشێری)ی لە عەرەبییەوە وەرگـێراوە بۆ سەر زمانی کوردیمان. (فایـق بێکـەس) چیرۆکەشیعـری (دوو کۆتر و بۆقێک، یا دوو مراوی و کیسەڵێک، دوو پشیلە و مەیموونێک)، (هـەژار موکریانی) چیرۆکەشیعری (کۆبوونەوەی مشکان)، (کاکەی فەللاح) یش چیرۆکەشیعری (شـێری ساخـتە) بەڵام بە تـام و چـێژێکی کوردیی گونجاو بۆ منداڵانی کوردمان وەریان گـێڕاون بۆ سەر زمـانی کوردی.
هەروەهاش (گـۆران) و (محەمەد ئەمین بوز ئەرسەلان) و (عومەر عەبـدولـڕەحـیم) و (عەلی عەبدوڵڵا شەونم) و (لەتیف هەڵمەت) و (سەبریە نوری قادر ـ دایکی سۆلاڤ) و (عەلـیڕەزا محەمەدیان) و (کونی رەش) و (محەمەد حەمە بـاقی) و (سـمین چـایچی) و (رێکاری مزیـوری) و (عەلی حەمەڕەشید بەرزنجی) و (محەمەد بەرزی) و (عوسمان شکور) و چەنـدین شاعیری تری بواری منداڵان، چیرۆکە شیعـری کورت یا درێژیان بۆ منداڵانی کوردمان نووسیون. بەشێکیان سوودیان لە چیرۆکە فۆلكلۆرییە کوردییەکانمان بۆ منـداڵان وەرگـرتـوون، بە چـیرۆکەشیعـرەوە هـۆنیویـانەتـەوە.
کەڵە ئەفـسانەنووسی چیرۆکەشیعـر بۆ منداڵان، شاعیری فەرەنسی (جـان دی لاڤـۆتین: ١٦٢٠ـ ١٦٩٥) بە داهـێنەر و بە پێشەوای چـیرۆکەشیعـری ئەفسانەیی بۆ منـداڵان لە جیهانـدا دادەنرێـت. زیاتـر لە (٢٤٣) چـیرۆک و چیرۆکەشیعـری بۆ منداڵان نووسـیون و لە دوانگـزە پەرتـووکـدا چـاپکـراوان.. زۆربەیان وەریان گـێڕاون بـۆ سـەر زۆربـەی زمانەکانی گەلانی جیهان بە زمانی کوردیشـمانەوە.
میری شاعیرانی عەرەبیش شاعیر (ئەحمەد شەوقی: ١٨٦٨ـ ١٩٣٢) کە بە رەچەڵەک کـوردە، باوکی خەڵکی شاری سلـێمانی نیە. شـەوقی خـۆی لە دێـڕە شیعـرێکـیدا دەڵێت: “بە گـوێی خـۆم گوێـم لە باوکـم بوو، کە ئـەو وتی بە رەسـەن کـوردم و هـاتووم لە گەڵ عەرەبدا ژیاوم” ئەحمەد شەوقی ماوی چوار ساڵ لە فەرەنسا بوو، بڕوانـامەی لیسانسی لە زمـانی فەرەنسیدا وەرگـرت، بە خوێنـدنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـانی لاڤـۆنتین بـۆ منـداڵان زۆر سەرسام بووە، لە پێشەکی دیوانـەکەیـدا (شەوقـیات) نای شـارێتەوە و دان بەم راستییەدا دەنێت، کە چـیرۆکەکانی لاڤـۆنتین کاری تێکردوون و ئیلهـام و سوودێکی زۆری لێوەرگرتوون. بێرۆکەی بەشێک لە چیروکەشیعرییەکانی لە ئەوەوە وەرگرتوون. بەڵکـو بەشێکی زۆریـان لە فـەرەنسییەوە، بە تـام و چـێژێکی عـەرەبییەوە وەرگـێڕاون بۆ سەر زمانی عەرەبی، بێ ئەوەی ئاماژە بەوە بکات کە لە فەرەنسییەوە وەگـێڕاون.
لە ساڵانی چلەکـان و لە پەنجـاکـانیشدا، زۆربەی قـوتابیانی قوتـابخـانە سەرەتاییەکـانی کوردسـتان، چـیـرۆکەشیعـری (رێـوی و کەڵەشـێـر) یان لەبـەربـوو، کە لـە بنـەڕەتـدا چیرۆکێکی (لاڤـۆنتین)ه (ئەحـمەد شەوقی) بە چـیرۆکەشیعـرەوە بـۆ منـداڵانی عـەرەب وەری گـێڕاوەتە سەر زمانی عـەرەبی. شاعیر و رۆژنامەنووس و بیرمەنـدی گەورەی گەلەکەشمان پـیرەمـێرد، وەرگـێڕاوە بۆ سەر زمـانی کـوردی، بەڵام بە تـام و چـێژێکی کوردی زۆر ناسک و شیریـن و بە کوردییەکی سـووک و پـاراو و رەوان، بۆ منـداڵانی کوردمانی هـۆنیوەتەوە، کە زۆر لە دەقەکەی لاڤۆنتین و لە دەقەکەی ئەحمەد شەوقیش ناسکتر و ئاسانترە بۆ منداڵان. دەقی چیرۆکەشیعری (ریـۆی و کەڵەشێر) ی پیرەمێرد:
رۆژێ مـــام رێـــوی دەهــــات
دەم بـە ویــــرد و ســـەڵـەوات

  • * *
    دوایـــی دەیــــوت بـە ئـــــاواز
    لەعـنـەتی خــوا لـە فـێـڵـبــــاز
  • * *
    دنـیـــا هـێـنـــدەی پـێ نـــــاوێ
    هـــــەژارێ بـخــــــەیـتـە داوێ
  • * *
    عـومــــرێــکـە دێــــت و دەڕوا
    وا چـــاکـە روو بکـەیـنـە خــوا
  • * *
    ئــــاخ رۆژێ بـەیــــــانـی زوو
    گوێـم لـە دەنـگی بانگ دەبـوو
  • * *
    خـۆزگـــــە بـۆ کـەڵـەشــــێـرێ
    بـەیـانـیـــان بـانــــگ بــدێــرێ
  • * *
    نـــاردی بـۆ لای کـەڵـەشــــێـر
    دانــی بـۆ دەڕژێـنـــــم تــــــێـر
  • * *
    ئـــەو بــێ بـانـگــــم بـۆ بـــــدا
    مــن دەبـمـــە پـیـــــاوی خــودا
  • * *
    کـەڵـەشــــێـر بـە راســــپـێـری
    وتـــی بــەم فـێـــــڵە فــــــێـری
  • * *
    بـەڵام بــــاب و بـاپـــــــیـرمـان
    ئـەوەی خـستـۆتـە بـــــیـرمـان
  • * *
    رێـــوی بـە فـێــــڵ نـاوەســتـێ
    مـەگـەر تـەڵــە پـێـی بـەســتـێ
    لەم چـیرۆکەشیعـرەدا، رێـوی هـێمایە بۆ مـرۆڤی فـێـڵباز و خەڵـەتێنەر، کە دەیەوێـت لە ژێر پەردەی ئاین و بە رواڵەت پیاوچـک و بە زمان لووسی، کەسانی دڵپاک و خۆشبڕوا بخـەڵـەتێـنێ و تەفـرەیان بـدات.. بـەڵام ئـەو کەسـانە نـاسـراون و نـاوزڕاون، خـەڵـکی شـارەزای فـێـڵ و پیـلان و نیـاز خـراپیـیان بـوونە، چـیتر بـڕوا بە قسەکـانیان ناکـەن و ناکەونە داویـانەوە.. پەیامی ئەم چیرۆکەشیعـرەش ئەوەیە: منـداڵان لە داهاتوودا، ئەوە دەزانـن کە دنیـا پـڕە لـە رێـوی فـێڵـباز.. واتە لە کەسانی فێڵباز و درۆزن و بەدکار.
    سێ نموونەی کورتی تر، کە دوانیان لە چیرۆکەشیعـرییەکانی شاعـیر و چـیرۆکنووسی گەورەی گەلەکەمان، لە بواری ئەدەبی منداڵانی کوردمان، کـاک (لەتـیـف هـەڵمـەت) ە، هەڵمەت کۆمەڵێک چیرۆکەشیعری بە شێوازێکی ساکار و ئاسان و بە زمانێکی شیرین و رەوان و پـەتی بـۆ مـنـداڵانی کوردمان نووسـیوە، وەکو خۆشی ئامـاژەی پێکـردوون سـوودی لە چـیرۆکی فـۆلکـلۆری کوردی و لە چیرۆکی بیانی وەرگرتـوون، یان زادەی خەیاڵ و هـزری خۆین.. نموونەی یەکەم چیرۆکەشیعری (کوردسـتان: دیوانی منداڵان)
    پـیـرەمــێـردێ
    چـووە قـوتـابخـانەی گـونـدێ
    لـە حـەوشــــدا راوەســتـا
    دەوریـان لـێـدا مامـۆسـتـا
    هــا خـاڵـــــە گـیـان
    چـیـت گەرەگـە هـا خـاڵـــە گـیـان
    پـیـرەمـێـردی بەســتـەزمــان
    کە لاواز بـوو وەک گـۆچــان
    وتـی تـوخـــوا مـامـۆســـــــتـا گـيــــــان
    فـێرم ناکەی چـۆن بنووسم کوردســتان
    لەتیف هەڵمەت، ئەم پیرەمێردەی کـردووە بە هـێمای دڵسۆزی و کوردستان پەروەری، دەیەوێـت لە رێی ئەم پیـرەمـێردەوە، پـەرۆش و خۆشـەویستی و هـاوبەستەبـوون بۆ کوردسـتانی نیشـتمـانی شـیریـنمان، لە دڵـی منـداڵانی کـوردمـان شـیـریـنـتـر بکـات.
    نموونەی دووەم لە چیرۆکەشیعـرەکانی لەتیف هەڵمەت ( راوە کـەڵ: دیـوانی منداڵان)
    کە لە چـیرۆکێکی روسیـیەوە وەری گـرتـووە، بە چـێژێکی کوردییەوە هـۆنیوێتـەوە:
    هەبـوو نەبـوو رۆژانی زوو
    راوچـی یـەک بـوو
    لـەم هـەرد لـەو گـرد
    رۆژێ کەڵـێکی راو کـرد
    خەیـاڵی پـووچ کـەوتە سـەری
    کـەوڵی کـەڵی کـردە بـەری
    راوچـی چـەپـەڵ
    بـە روواڵـەت خـۆی کـرد بـە کـەڵ
    وتـی ئـیـتـر کــەڵ و بـزن
    لـەو کـێوە سـڵ ناکـەن لـە مـن
    لـە مــلـی کـــرد رەزن و تـفـەنـگ
    لـە دۆڵـێکـدا مـات بـوو بێ دەنـگ
    چـــاوەڕێ بـوو وەکــو رێـوی
    بـە فـێڵ قـڕ کـات کـەڵە کـێوی
    راوچـی یـەکی تـر لـەولاوە
    بێ ئـاگـا لـەم بەنـد و بـاوە
    روانـی کــەڵێ راوەســتاوە
    خـۆی بـۆ خـسـتـە پەنــاوە
    تـەق دوو گـوللـەی لـە دڵـی دا
    زریکــانی و گـێـنـگـڵی دا
    راوچـی بـڕی چەنـد شـیو و کـەل
    چــووە ســەری بـە پــەلــە پــەل
    روانــی کــــەڵ نـیـیـە پـیــــاوە
    لەو کەوڵـەدا خـۆی مـات داوە
  • * *
    ئەوەی پێستی خـۆی بگـۆڕێ
    ئـەوەی لـە خـــۆی بـتــــۆرێ
    بـــەد و نـابـــــووت و زۆڵــە
    ئاخری هەر گـولـلـەی تـۆڵــە
    دڵ و مێـشـــکی دەپـــــژێــنێ
    لەنـاو خـوێنـا دەیگـەوزێــنێ
    بـژی مــــرۆی پـــاک نـیـــاز
    بـمـرێ مـــــرۆڤـی فـێـڵـبـــاز
    کاک لەتیف لە کۆپلەی دواییدا،مەبەستی چیرۆکەشیعرەکەی بۆ منداڵانی کوردمان روون کـردۆتەوە. (راو کـەڵ) وەکـو دەبیـنن، شیعـریشە و چـیرۆکیشە.. ئـەم چیرۆکەشیعـرە لە فـۆلکلۆری کوردی و لە فـۆلکـلۆری هـەنـدێ لە نەتەوەکـانی تـریشـدا هـەیە.
    دەمەوێـت ئـەوەش بڵـێم، کە بـۆ منـداڵان ئەو چـیرۆک و چـیرۆکەشـیعـرانە پەسەنـدن کە کوتـاییەکـانیان، بە گەشبـینی و هـیوابەخـشـیـن و سەرکـەوتن و خـۆشی کۆتاییان بێـت.. نـەک بە رەشـبـینی و خوێـن رشـتـن و کوشـتـن و کارەسـات و تراژیـدیـا کۆتـاییان بێـت.
    مەرجـیش نییە کە هەموو چـیرۆکەشیعـرێک کۆتاییەکی مەبەستداری هـەبێت.. لەوانـەیە بۆ خۆشی و شـادی و بۆ خەنـدە خستنە سەر لێوەکانی منـداڵان هـۆنرابێتەوە.. نموونەی ئەم جـۆرەش، چـیرۆکەشیعـرێکی شاعـیری ناسراوی رۆژهــەڵاتی کوردسـتان لە بـواری ئەدەبی منداڵانی کوردمان کاک (عەلـیڕەزا محەمەدیان) بە نموونە دەهێنینەوە کە لەژێـر ناوی (مـاسی خـانـم) دایە، کە بە دیالـێکـتی لـوڕی (بە شـێوەزاری ئـەردەلانی) دایناوە:
    مـاسـی خــــانـم نـــاو دەریــــا
    چـارشـــێـوی دا بـە سـەریــــا
  • * *
    کەفـتـە رێــگـا خــرتـە خــرت
    شـیـریـن شــیـریـن وردە ورد
  • * *
    مـاسی خـانـم کـەوشـی نــەوو
    مـاڵەکــەیـان حـەوشـی نــەوو
  • * *
    وەختی چوو بۆ سەر کووجـی
    چـاوی کەفـتــەو بـە جـی جـی
  • * *
    جـی جـی زەردەواڵـــــــە بـوو
    منـاڵ ئـەو بـەر ماڵـــــــە بـوو
  • * *
    وتـی قــــەزات لـە گـیـــــــانـم
    رێـگــەی هــەس و ئـــــەزانـم
  • * *
    مـاسـی کـەوشی لـە پـا کـەنـــد
    وتـی ئیمــڕۆ بـۆ تــۆم سـەنــد
    باسکـردن و لێکۆڵینەوە و شیکـردنەوە لە چیرۆکەشیعـر زۆر لەمە زیاتر هەڵـدەگرێـت.
    کـە بـە چـوار پێـنج لاپـەڕە کـۆتـایی پـێ بهـێـنین.. نـازانـم بـۆ هـەنـدێ لـە نـووسـەرانی کوردمان، کە پۆلـێنی ژانـرەکـانی چـیرۆکیان کـردوون، چـیرۆکەشیعـریان بە لاوە ناوە و لە ریـزبـەنـدی پـۆلـێن کـردنی چـیـرۆک یـا شـیعـردا دایـان نـەنـاوە..؟ وەکو ئـەوەی کە بایەخـێکی ئەدەبـی نەبێـت بـە لایـانـەوە.. بەڵام هـەر لێکـۆڵیـنەوە و باسـێک دەربارەی جۆرەکانی چـیرۆک، گەر چـیرۆکەشیعـر بەلاوە بنـێن، لێکۆڵینەوە و باسێکی ناتەواون.

    رەزا شوان
    نەرویـج: ١ی/دێسەمبەر/ ٢٠١٩




لە رۆژی جیهانی منداڵان: لەناو لانکەوە بۆ بەندیخانەی ئەردۆگان … رەزا شـوان

لە سایەی دەسەڵاتی سەرۆک کۆماری خۆسەپێنی تورکیا، ئەردۆگانی دیکتاتۆر، تورکیا بووە بە زیندانستان، بە هەزاران لاو و ژن و منداڵ بە توومەتی هەڵبەستراوی ناڕاست، تاوانبار کـراون، وەکوو: لایەنگـری پارتی کرێکارانی کوردستان، یا پارتی دیمـوکـراتی گەلان، یا لایەنگرانی کودەتای سینارێو داڕێژراوی ساڵـڕۆژی (١٥ی/ یۆلیۆ/٢٠١٦).
بەندکراوەکان لە هەموو چین و توێژێکیان تێدان لە پیاوان و لە ژنان و لە منداڵانیش:
مامۆستایان، پزیشکان، پارێزەران، سیاسەتمەداران، خوێنـدکاران، رۆژنامەنووسان، کرێکاران، کاسپکاران، ئەفسەران، تا دەگاتە ئەو کەسانەش کە بە حەزرەتی سوڵـتان ئەردۆگـانیان وتووە، پێت خوار دانـاوە.. تەنانەت منـداڵانی کـورپەی شیرەخـۆری نـاو لانکـیش لە تاوانەکـانی ئەردۆگـان و لە گـرتن و بەندکـردن لەگەڵ دایکیاندا رزگاریان نەبووە.. بێگومان کورد پشکی شـێری لە بەنـدکـراوکانـدا هـەبووە و هـەیە.
لە یادی رۆژی جەژنی منداڵان (رۆژی جیهانی منداڵان) منداڵانی گـەلانی ئـازاد، شاد و بەختەوەرن، لەم رۆژەدا دڵخۆشن و ئاهـەنگی خۆشی دەگـێڕن.. سەرۆکەکانیان دەست بە سەریانـدا دەهـێنن و دیـاری جوانیـان پێشکەش دەکـەن.
بەڵام لە کوردستانی داگیرکراودا، کە بەهـەزاران منداڵ و مێردمنداڵی کورد لە بەندیخانە سامناکەکانی تورکیای زینـدانستان و ئێرانی سـێدارە دان، کە بە توومەتی کورد بـوون، تاوانبار کراون، پیسترین و دڕنـدانەتـرین ئەشکەنجەی دەروونی و جەستەییان دەدەن.
ئەوەتا ئەردۆگانی سیکۆپاتی، لە جێی نوقـڵ و شیرینی و بووکەڵە و تۆپی قـنجی یاری، بە ژەهـری کیمیاوی و فـسفـۆری سپی سووتێـنەر و بە بـۆمـبی ناپـاڵـم (کە هەموویان چـەکی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتین) لە رۆژئـاوای کوردستانـدا، منـداڵانی بێتاوانی کورد شەهـید دەکات، تا ئێستا بە دەیان منداڵمان شەهـید بوونە.. ئەم منداڵانە تاوانیان چییە؟
لە ئەمـڕۆدا، منـداڵان لە باکـوور و رۆژئـاوای کوردسـتان و لە تورکـیادا، گـەورەتـرین قوربانیی ستەم و تاوانەکـانی ئەردۆگـانی ستەمکارن.. تورکـیا ژمارەیـەکی پیـاوانـەیی جیهـانی لە گـرتنی منـداڵان و ژنانـدا تۆمارکردووە، بە تـاوانی هەڵـبەستراوی ناڕاست.
بە پێی ئەو راپۆرتانەی کە لە ناوەوە و لە دەرەوەی تورکیادا، لە لایەن رێکخـراوە نێو دەوڵەتییەکان و ناوخۆییەکان و هیومان رایتش ۆچەوە بڵاوکراونەتە، لە ئێستادا (١٨) هەزار ژن لە بەندیخانەکانی تورکیادا بەندکراون، کە ژنی دووگیان و نەخۆشیان تێدان، بە تـاوانی جـیاوازی بێ بنەمـای هەڵـبەستراو تومەتبارکـراون، زیاتـریش لە (٤٥٠٠) منداڵ لەگەڵ دایکیاندا، بەندکراون.. سەرجەمی بەنـداکـراوکانیش لە تورکیادا، خەریکە لە ملـێونێـک بەنـدکـراو نـزیک ببـنەوە.
سایتی (نەسمات) بۆ لێکۆڵـینەوەی کۆمەڵایەتی و شارستانی، لە راپـۆرتێکـیدا، ژمارەی ئەو منداڵانەی کە تەمەنیان لەژێـر شەش ساڵانەوەیە، کە ئەردۆگـان لەگەڵ دایکانیانـدا بەندی کردوون تا(١١ی/ئەگۆست/٢٠١٩) گەیشتوونەتە (٨٦٤) منداڵ، لەم ژمارەیەش، بەپێی تەمەنیان: لە مانگـێکەوە بۆ کەمتر لە ساڵـێک، کە منـداڵی شـیرەخـۆرن (١٤٩) منداڵ، یەک ساڵان (١٤٠) منداڵ، دوو ساڵان (١٢٤) منداڵ، سێ ساڵان (١١٦) منداڵ، چـوار سـاڵان (٦٦) منـداڵ، لە پێنج ساڵانیشەوە بۆ شەش ساڵان (٦١) منـداڵ.
بەڵام هێشتا ئەم ژمارانە لە ژمارەی راستی منداڵە بەندکراوەکان زۆر کەمترن. چونکە رژێمی تورکیا راستییەکـان دەشـارێتەوە و رێ بە رێکخـراوەکـان نـادات، کە سەردانی هەموو بەندیخانەکانیان بکەن، ژمارەی راستی بەندکراوەکان بزانن و ئاشکرای بکەن.
بەڵام ناتوانن بەری رۆژ بە بێـژنگ بگـرن و راستییەکان بشارنەوە.. لە دوا زانیاریـدا، ژمارەی منـداڵە بەنـدکراوەکـانی کەمـتر لە شـەش سـاڵ، گەیـشتوونـەتە هـەزار منـداڵ.
شایەنی باسیشە (ئاکیـف) کە منداڵێکی تەمەن (١٥) رۆژ بوو، لەگەڵ دایکـیدا، بەندیان کـرد، لە دوای دوو ساڵ بەندکردن، ئینجا لەگەڵ دایکـیدا ئازادیـان کرد.. دەبی منداڵێکی تەمەن پـازنـزە رۆژ چ گونـاه و تاوانێکی هـەبێت..؟! بـەڵام وا دیـارە کە ئەردۆگـان لە منـداڵانی شـیرەخـۆری نـاو لانکـیش دەتـرسـێت.

بەشێک لەو ژنـانەی، کە ماوەی بەنـدکـردنیان لە بەنـدیخانەکانی تورکیادا تەواو کرد و دەرچوون، باس لە باردۆخی خـراپی بەندکراوە ژنەکان و منداڵەکانیان کـرد و ئەوەیان گێڕایەوە: کە تورکیا زۆربەی منداڵان لەگەڵ دایکانیاندا، لە ژووری تاکە کەسی سارد و ساردا بەندیانی کردوون، تەنـانەت هەنـدێکیان ناچـاردەکەن کە لەسەر زەویشدا بنوون. سەرەڕای ئـەوەش بەپێی بەرنـامەیەکی داڕێـژراو، رۆژانـە سـووکـاییەتیـان پێـدەکـەن و جوێنی ناشیرینیان پێدەدەن و ئەشکەنجەی دەروونی و جەستەییان دەدەن و دەسترێـژی سکسیشیان کـردوونەتە سەر بەشێکـیان. هەمووشیان برسین و تووشی نەخۆشی بوونە بە تایبەتیش سکچـوون و کەمخـوێنی و لاوازی و ئـازاری پـشت ئێشە بـوونە.. هـەوای پیس هەڵدەمـژن و ئەسپێ تێـیداون و دەرمـان و چـارەسەرکـردنیان نییە و شـیر و دایـبی مـنداڵان زۆر کەم پێـیان دەگـات. بەندیخانەکانی تورکیا هـیچ مەرجێکی تەندروستیان تێدا نییە.. زۆریش قەڵەباڵغـن هەر هـۆڵـێک و هەر ژوورێکی بەنـدیخانەکـانیان سێ هـێندەی قـەوارەی ئاساییان تێـپەستوون. ناشهـێڵن بەنـدکـراوەکان پەیـوەنـدی بە کەسوکـاریان و بە پارێـزەرەکـانیانەوە بکـەن.. چەنـدین ژن تـووشی نەخـۆشی دەروونی بـوونە.
هەر ئەو ژنـە بەنـدکراوە ئازادبووانە، ئەوەشـیان گـێرایەوە، کە جـەلادە بێڕەوشتەکانی بەنـدیخانەکانی تورکیا، بۆ سووکـایەتی پێکـردنی و پێکەنین پێـیان، رۆژی چـوار جـار ژنـان رووت دەکـەنەوە و دەیـان پشکـنن.

ئەمەیە بێڕەوشتی مافییەکانی پارتی نـاداد و نـاگەشەکردنی سوڵتان ئەردۆگانی (اخـوان الشیاطین) لە هەر بەندکراوێک داوابکەیت بە دەیان چیرۆکی بێڕەوشتیان دەگێڕێتەوە.
ئەمەو بە هۆی نادیار و تەمومژاوییەوە، تا ئێستا جەلادەکانی بەندیخانەکانی تورکیا، بە دەیان بەندکراویان، لەناوبـردوون.. تەنها لە دوو ساڵی رابـردوودا (١٩٣) بەندکراویان، لە ناوبـردوون، ئەوەیان بۆ هەڵبەستوون، کە خۆیان کوشتوون یا خۆیان خنکانـدوون.

تورکیای زینـدانستان، دەیوێت دەمی هەمووان بگـرێت و کەس فـزەی لێـوە نەیـات.. بۆ نموونە: مامۆستایەکی کورد لە باکووری کوردستان کە خاتوو (ئایشە تشیلیک)ی ناوە، لە بەرنامەیەکی تەلەفـزیۆنی تورکیادا، بە تەلەفـۆن بەشداری کرد و ئەم قسەیەی وت: “لە منـداڵان مەگـەڕێـن کە بمـرن” مەبەستی ئەوەبـوو، کە بە بیانـووی بەربەرەکـانی تیرۆر، منداڵانی کورد لە بەندیخانەکانی تورکیادا بەند مەکەن و مەیانکوژن. داواشی لە کۆمەڵگـای نێودەوڵـەتی کـرد، کـاردانەوەیـان هـەبێـت لە ئاستی بەنـدکـردنی منـداڵان لە بەندیخانەکـانی تورکیادا. لەسەر ئەم قسەیەی، خاتوو (ئایشە) یان گرت و بە لایەنگری پارتی کرێکارانی کوردسـتان تاوانبـاریـان کـرد.. پانگـزە مانـگ بەنـدیان کـرد.. سـزای پێشکەشکەری بەرنامەکەشـیان دا.
ئەم تاوانە دزیۆ و قێزەوەنانەی ئەردۆگانی تاوانبار بە پێچەوانەی هەموو رێکەوتنەکانی مافەکانی مرۆڤ و مافەکانی منداڵان و ژنانەوەن. بە پێی مادەی (٤/٦) ژمارە (٥٢٧٥) ی یاسای سزادان، نابێت منداڵانی لە شەش ساڵان کەمتر، نابێت ژنانی دووگیان، نابێت ژنـانێک کە منداڵانی کۆرپـەیان هـەیە.. بگیرێن و بخـرێنە بەنـدیخانەوە.. بەڵام کەی لە تورکیادا یاسا هەبـووە و هەیـە؟؟ کەی لە تورکـیادا رێکەوتنەکـانی مافـەکانی مـرۆڤ و منـداڵان و ژنان جێبەجێ کراون؟؟ تورکیا بە رۆژی رووناک و بە زەقی و بە بەرچاوی جیهانەوە هەموو ئەم تاوانانەی ئەنجام داون و دەدات.. هەموو بەڵگەیەکی تاوانەکانیش لە بەردەست دان.. کەچی تا ئێستا لەسەر ئەم تاوانـانەی، هـیچ سزایـەکی نێودەوڵـەتی تورکیا نـەدراوە؟؟ بە داخەوە، کە بەرژەوەنـدی وڵاتە زلهـێزەکان لەگەڵ تورکیادا، زاڵە بەسەر رەوشـت و رێکـەوتنەکـان و مافـەکانی مـرۆڤ و منـداڵان و ژنـان.. هـەر ئـەم بێـدەنگییە وای کردووە کە تورکیا زیاتر درێـژە بە پێـشێلکاری و بە تاوانەکانی بدات.

منداڵانی کورد، لە باکوور و رۆژهەڵات و رۆژئاوای کوردستاندا، بە هەموو شێوەیەک دەچەوسێـنرێنەوە، لە هەموو مافـێکیش بێ بەشکراون و هيچ چـێژ و خۆشییەکیان لە منداڵییان نەبینیووە. ئەوان لە ناو شەڕ و گرتن و راونان و کوشتندا چاویان هەڵهێناون و چاو هەڵـدەهـێنن.. داگیرکەرانی رەگـەزپەرست، کوردبـوونمان بە تـاوان دەزانـن.
ئەی ویـژدانی جیهانی، نەتەوە یەکگرتووەکان، رێکخراوەکانی مافەکـانی منـداڵان، وا منداڵانی کوردستان هاواردەکەن:”فریامان بکەون.. رزگارمان بکەن.. لێمان گەڕێن با بە ئاشتی بژین” هاواردەکەن:” کوانی مافەکـانمان.. بۆ جیاوازی دەکەن.. خۆ ئێمەش منداڵین و مرۆڤین..؟!” هاوار دەکەن:” بۆ بە ژەهـری کیمیاوی دەمانخنکێنن..؟ بۆ بە فـسفـۆری سپی دەمانـسووتێنن..؟ بۆ بە ناپـاڵـم کەلەمـان دەپـژێنن..؟ بۆ ماڵمان تـاڵان دەکەن و خانووەکانمان بەسەردا دەڕووخێنن..؟ بۆ لە نیشتمانی خۆمانـدا بە زۆرداری دەربەدەرمان دەکەن..؟ بۆ باوک و دایک و کاک و دادەمان دەگرن و دەیانکوژن..؟ بۆ دەمانگـرن و لە بەندیخانە تاکەکەسییە سامناکەکانتاندا.. ئەشکەنجەمان دەدەن..؟ ئەی داگیرکەرانی رەگەزپەرست و خوێنڕێـژ.. بۆ وازمان لێناهـێنن.. کە ئێمەش بـژین..؟! تاکەی ئێمەی منـداڵانی کورد، باجـی داگـیرکـردن و رەگەزپەرستیتان بدەیـنەوە..؟؟”
مەخابین کە کەس نییە گوێ لە هـاوری منداڵانی کورد بگـرێت و بە دەنگـیانەوە بێت.

ئەم بێدەنگییەش لە ئاستی ئەو تاوانانەی کە تورکیا و ئێران لە دژی منداڵانی کوردمان ئەنجامیان داون و دەدەن.. پەڵەیەکی شەرمەزارییە بە تەوێڵی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و بە وێـژدانی جیهـانی و مـرۆڤـایەتییەوە.
سوپاسی هەڵـوێـستی میلـلی و چەنـد رێکخـراوێـکی شارسـتانی گـەلان دەکـەین، کە لە شارەکانی ئەڵمانیا و نەمسا و سويـد و نەرویـج و ئەمریکا و چەنـدین وڵاتـانی تر، کە خۆپێشاندنی ناڕەزاییان دژ بە تورکیا سازکـرد.. داوایـان لە رژێـمی مافـیای تورکیا کرد بە تایبەتیش لە خوێنڕێـژ ئەردۆگـان.. کە دەست لە تاوانەکـانیان لە دژی گـەلی کوردی بێتاوان هەڵبگـرن.. بە توندیش سەرکـۆنەی بەنـدکـردنی منـداڵانی شیرەخۆر و ژنـانی دووگیانیشیان کرد کە لە لایەن تورکیاوە بەندکراون.. بە تاوانی دەزانـن، ئەردۆگـانیش بە تاوانبار.. داواشیان کرد کە بەزوترین کات ئەو منداڵانەوە و دایکانیان ئازاد بکەن.

بەڵام بە دڵنیاییەوە، نە ئەردۆگانی دیکتاتۆر و رژێمە مافـییەکەی، گوێ بە ناڕەزایی و بە داوای گـەلان نـادەن.
ژمارەی بەندیخانەکانی تورکیا (٣٨٤) بەندیخانەیە، وا خەریکی دروستکردنی (١٩٣) بەندیخـانەی ترن.. چونکە بە تەمـای گـرتنی بە هـەزاران ژن و منـداڵ و لاوی تـرن.
بەڵام ئەوەی چاڵ بۆ یەكـێک هەڵبکەنێت.. رۆژێک دێت کە خۆشی تێی بکەوێت.. ئەو رۆژە نزیکە کە ئەردۆگـان و رژێمەکەی، گەر کەوڵیان نەگەیەننە پێستەخانە، بخرێنە ئەو بەندیخـانانەوە.. کە ئـازادیخـوازنی کورد و تورکـیان تێـیانـدا بەنـدکـردوون.

رەزا شـوان
نەرویـج : ١٨ی/ نۆڤـەمبەر/ ٢٠١٩




لە عـەلی کیمیاوی یەوە بۆ ئەردۆگـان فـسفـۆر … رەزا شـوان

گۆمانی تێـدا نییە، کە داگیرکەرانی کوردسـتان، رەگەزەپەرسترین و تونـدڕەوترین و دڕندەتـرین و دڵڕەقـترین و بێویـژدانترین و خوێنڕێـژترن و نامەردترین داگـیرکەرن.
لە هەموو جیهانیشدا لە وێنەی ستەمکاری و نامەردنیان نییە.
داگیرکەرانی کوردستان، بێ دەسپاراستن، بۆ رەشەکوژی و کۆمەڵکوژی و قـڕکردن و ژینۆسایدکردنی گەلی بێتاوانی کوردمان، بۆ سڕینەی ناسنامەی نەتەوەیی کوردیمان، بۆ وێرانکردنی گونـد و شارەکانی کوردستانی نیشتمانی جوان و شیرینمان.. مۆدێرترین و قورسترین و کوشندەترین و کاولکەرترین چەکی تـازەی قەدەغـەکراوی نێو دەوڵەتییان بۆ یەکەمین جار، لەدژی گەلی کوردمان تاقـیکردوونەتەوە و بەکاریان هـێناون. ژمارەیەکی یەکجار زۆری سڤیلی کوردمان بوونە قـوربانی ئەم تاوانانەی داگیرکەران.

عێراقی داگیرکەری باشووری کوردستان، تازەترین چەکی روسی: ئینگلیزی، ئەمریکی، فەرەنسی، نەمساوی، ئەڵمانی، هەر لە تـۆپ و تانک و راجیمە و زرێپـۆش و فـرۆکەی جەنگی مێگ و سیخۆی و هێلکۆپتەر و رۆکێتی ناپاڵمی سوتێنەر و کیمیای ژەهـراوی و فـسفۆر و مینی دژەمـرۆڤ، تا دەگاتە چەکی میکـرۆبی و تیـزابی سـووتێنەر.. هەموویان لە دژی کورد تاقـیکردنەوە و بەکاریان هـێنان، بە هـەزاران کوردیـان شەهـید کرد.
کیمیای ژەهراویان لە هەڵەبجە و سەردەشت و کۆکتەپە و سیوسینان و دۆڵی جافـایەتی و لە سەرگەڵوو و لە دەڤەری بادینان و چەندین شوێنی تری کوردستان بەکارهێنان و بە هەزاران کوردیان بە کیمیاوی ژەهـراوی تاسێنەر و سووتێینەر شەهیدکرد.. فسفـۆریان بەکارهـێنا و بە ناپـاڵمی سوتێنەر و کاولکەر باشووری کوردستانیان وێـران کرد.

بە ئەوەشەوە نەوەستان، زیاتـر لە دوو سەد هـەزار ژن و منـداڵ و لاوی کوردیـان لە بیابانەکانی خوارووی عێراق لە ژێر ئاڵای (اللە اکبر) دا بە زیندووی زیندەبەچاڵ کردن. چەکی میکـرۆبی و ڤـایرۆسیشیان، لە کومـەڵـێک لە گەنجە بەنـدکراوەکـانی بـرا کوردە فەیلییەکانم تاقیکردنەوە، کۆمەڵـێکی زۆر لە گەنجـە فـەیلییەەکانمانیان لە ناو حـەوزی تیـزابدا توانـدیانەوە.. ئەمەیە دڕنـدەیی و نامەردی شۆڤـێنی عـەرەبی، ئەمەیە راستیی کولتووری بۆگەنی هەڵگرانی (ذات رسالة خالدة) ئەم راستی رەوشت و پەیامەکەیان، کە لە باپیران و لە خەلـیفەکـانیانەوە بە مـیرات بۆیـان ماونـەتەوە.
سەدام ئەنفال و عەلی کیمیاوی ئەو چەکە قەدەغەکراوە نێودەوڵەتییانە و چەندین چەکی تریان لە دژی گەلی کوردمـان، لە باشوور و لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان بەکـارهـێنان.

ئیرانی کۆماری سێدارەش، لە سەردەمی رەزای شای گۆڕبەگۆڕەوە تا دەگاتە خومێنی و ئاخودەکانی ئەمڕۆ، رەگەزپەرستانە و شیعەپەرستان مامەڵەیان لەگەڵ کورددا کردوون و دەکەن.. بە گەورەترین هـێزی سەربازی و بە تازەتریـن تۆپ و تانک و زرێپۆش و فرۆکەی ئەمریکی و روسی، بە داڕشتنی پیلانی گڵاو و نامەردی، سەرکوتی شۆڕشی لـورستان و سمکۆی شوکـاک و کۆماری کوردستان لە مەهـاباد کرد.. رژێـمی ئێستای ئێران، دڕاندانەتر هەموو چەکێکی کوشندە لە دژی گەلی کوردمان بەکاردەهـێنن.. بۆ شەهیدکردنی زۆرترین ژمارەی کورد.. وەکوو بینیمان، تازەتـرین موشکەکانی خۆیان
لە کورد تاقـێکردنەوە، نەک لە رۆژهەڵاتی کوردستان بەڵکو لە ناو شاری (کـۆیە) لە باشووری کوردستاندا، موشک بارانی کەمپی ئاوارەکان و باررەگای پارتی دیموکراتی کوردستان ـ رۆژهەڵاتیان کرد، ژمارەیەکی زۆری سـڤـیلی کوردیـان شەهـید کرد.
خومێنی گـۆڕبەگۆڕیش فەتـوایی دا و کوشتنی کوردی رەواکـرد و (جیهاد) ی لە دژی کورد راگەیانـد.. ئێـران تازەتـری شێوازی لە سـێدارەدانیشی لە دژی کورد بەکارهـێنا، بە بەرزکەرەوە (رافعە) کورد لە شەقامەەکانی شارەکان هەڵواسی و لە سـێدارەی دان. زۆر بە نامەردیش، دکتۆر عەبدولڕەحـمان قـاسملو و دکتۆر سـادق شەرەفکەنـدی و چەندین کەسایەتی و تێکۆشەری تری کوردیان لە رۆژهەڵاتی کوردستان تیرۆرکرد.

سوریای دیکتاور بەشار ئەسەدی خۆسەپێنیش، لە سەردەمی حافز ئەسەدی باوکییەوە، تا ئەمڕۆش، منداڵان و لاوان و کەسایەتییەکانی کورد، بە شێوەیەکی دڕنـدانە لە لایەن ئەمـن و دایـرەکانی هەواڵگری سوریاوە، تیڕۆرکـران و دەکـرین.. بە ئەشکەنجـدان و هەڵواسین و بە تەزووی کارەبایی و بە داخکـردنی جەستە، چەندین لاوی کوردییان لە زیندانەکانیانی سوریادا شەهـید کـردن.
تا ئەمڕۆش وەکو هاوڵاتییەک دان بە ناسنامەی کورد دا نانێن و لە رەگەزنـامە و لە سادەتـرین ماف بێبەشیان کـردوون و خاک و زەوی و زاری کوردیان داگیکـردوون.

جیهان ئەو راستییە دەزانێت، کە لە تورک رەگەزپەرستر نییە، ئەوان هەر منداڵـییەوە بەوە ئایدۆلۆژییە بۆگەنە رەگەزپەرستییەیان گۆش و پەروەردە دەکرێن کە دژی کوردبن و رقیان لە کـورد بێت.. لە سوڵتانە خوێنڕێژەکـانی باپیـرانیانەوە تا دەگـاتە ئەتاتـورکی گۆڕبـەگـۆڕ و ئەردۆگـانی فـسفۆر واهـاتوون و واش دەڕۆن، کە دوژمـنی سەرسەختی ئەوان کوردبن.. تا ئەمڕۆش دان بە بـوونی بیست و پێـنج ملیۆن کـورد دا لە باکووری کوردستان نانین، ناوی “کوردستان” یش بۆتە گـرێی شـێرپەنجەی سەر دڵـیان.
(نیلسۆن مانـدێلا) راستی گوت:”گەر دەتەوێ تورک بناسیت.. رۆژێ ببە بە کورد”
جیهان ئەوە دەزانێت، کە عوسمانییە رەگەزپەرستاکان، بە زۆرداری و خوێنڕشتن و بە رەشەکوژی کومەڵکوژی کورد و یۆنانی و ئەرمەنی، پانتاییەکی زۆری خاکی کوردستان و یۆنانستانیان داگیرکرد و ناویان لێنا دەوڵـەتی عوسمانی و دواتـریش تورکیا.. ئەوان بەم خاکە نامۆن و لە مەنگـۆلیا و ئاسیای بچـووکەوە هاتوون و وەکوو داگیرکەر لێرەدا ماونەتەوە.. ئەوەی قووڵایی مێژوو بخوێنێتەوە، ئەم راستییەی بۆ دەردەکەوێت.

سۆپای دڕنـدە و خوێنڕێژی تورکیا تاوانبارترین و نامەردترین سوپایە لە جیهانـدا، بە کۆمەڵکوشتنی کورد و کاولکردنی کوردستان و دزین و تاڵانکردنی ماڵ و سامانی کورد، ئامانجی گڵاو و گەورەیانە.. بەڵکو بە هەموو شێوەیەک، هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کوردیان داوە و دەدەن.. ئەمەش بۆتە بەشێکی سەرەکی لە بیر و لە کولتوور و لە رەەوشتی بێڕەوشتیان.. هەر لە باخچەی منداڵانەوە تا زانکۆکانیان بە ئایدۆلۆژی و ئایدیای رەگەزپەرستی و کەسنەویستی، گۆش و پەروەردەیان دەکەن و رایان دەهێینن.
تورکیا بۆ کۆمەڵکوژی کورد لە عوسمانییەکانە تا ئەمڕۆ تازەترین چەکی کوشندەیان لە دژی کورد تاقیکردوونەتەوە. بێ دەنگی کۆمەڵگای نێو دەوڵەتیش تا ئەمرۆش، بووە بە هاندەری رژێمە فاشییەکانی یەک لە دوای یەکی تورکیا بۆ ئەنجامدانی تـاوانی زیاتـر و گەورەتر لە دژی گەلی کوردمان.. دەوڵەتە بەرهەمهێنەرەکانی چەکی کوشندە، گرنگ بە لایانەوە فرۆشتنی چەکەکانیان و قازانجکردنە.. گوێش بەوە نـادەن، کە بەم چەکـانەی ئەوان ئەو وڵاتە کڕیارانە، وەکوو وڵاتی تورکیا، خەڵکی سڤیل و بێتاوانیان پێدەگوژن.

سوپای دڕنـدە و خوێنڕرێژی تورکیای زیندانستان، بە تازەترین و بە قورسترین چەکی کوشندە و وێرانکەر و سووتێنەر، بە مۆدێرترین چەکی ئەمریکی و بەریتانی و ئەڵمانی و فەرەنسی، بە فڕۆکەی جەنگی ئێیف شانزە و هێلیکۆپتەری هێڕشبەر، بە تازەتـرین دەبابەی تۆپی دوورهاوێژ و راجیمە ئەڵمانی و بەریتانی و ئەمریکی و روسی، کەوتنەتە کۆمەڵکوژی گەلی کوردی بێتاوانمان.
کۆمەڵـێک چەکی کوشندەی لەنێوبەر و کۆمەڵکوژی مرۆڤ هەن، گوایە بە پێی بەڵگە و رێکەوتنە نێو دەوڵەتییەکانی وەکوو: راگەیاندنی (سان پترسبۆرگ) لە ساڵی (١٨٦٨) و رێکەوتنی (لاهای)ی ساڵی (١٨٩٩) و (١٩٠٧) و رێکەوتنی (جـنێڤ) ساڵی (١٩٤٩) و (١٩٨٠) و رێکەوتنی نێو دەوڵەتی لە ساڵی (١٩٧٢) دا، گەورەترین رێکەوتتنیش، رێکەوتنی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە لە ساڵی (١٩٨٠) دا، کە هەرە زۆری دەوڵەتـان واژۆیان لەسەر ئەم رێکەوتنە کردووون. دوا رێکەوتنیش، رێکەوتنی (دبلن) لە ساڵی (٢٠٠٨) تە، هەموو ئەم رێکەوتنانە جەخت لەسەر بەکارنەهێنانی چەکی قەدەغەکراوی وەکوو: چەکی کیمیاوی ژەهراوی، فسفۆری سپی، ناپاڵمی سوتێنەر، بۆڵەبۆمب، هەڵمی ئاگریی سووتێنەر، بۆمبی نـاوکی (نەوەوی)، چەکی میکـرۆبی و ڤـایرۆسی، راجــیمە، مـینی چێنراویی دژی مرۆڤ، چەکی کیمیاوی بیۆلۆژی، بۆمبی لەرێنەوە.. بەرهەمهێنان و عەمبارکردن و فـرۆشتن و کـڕينی ئەم چەکـانە قـەدەغـەکـراوی نێـو دەوڵـەتـین. بەکارهێنانیان قەدغەیە و پێشێلکردنی رێکەوتنە نێو دەوڵەتییان و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤـن.. بە تـاوانی جـەنگ و بە تـاوانی دژ بە مـرۆڤـایەتی دادەنـرێن. دەبێت چـاو لە تاوانبارانی بەکارهـێنەرانی ئەم چەکانە نەپۆشرێت و بدرێنە دادگـای نێو دەوڵـەتی بۆ تاوانەکانی جەنگ.. دادگایی بکرێن و سزای خۆیان و وڵاتەکانیان بدرێت.

داگیرکەرانی کوردستان، بە بەرچاوی جیهانەوە، بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە و نامەردانە هەموو ئەو چەکە قەدەغەکراوە نیۆ دەوڵەتییانەیان، لە دژی گەلی کوردمان بەکارهێناون و بەکاریان دەهـێنن.
ئەوەتا تورکیای فاشست شەو و رۆژ لە دژی گەلی کوردی ئازادیخواز و ئاشتیخوازمان، بە بەر چاوی نەتەوە یەکگـرتووەکان و کۆمەڵـگەی نێو دەوڵەتییەوە، بە مۆدێـرترین و کوشندەترین چەکی زەمینی و ئاسمانی و کیمیاوی و فسفۆری سپی و ناپاڵمی سووتێنەر و بۆمبی لەرێنەر، لە دژی گەلی کوردمان لە رۆژئاوای کوردستاندا بەکاریان دەهـێنێت. تورکیا شاری (گرێ سـپی) یان لە رۆژئاوای کوردستاندا، بە فـسفۆری سپی و بە ناپاڵی سووتێنەر بۆردوومانیان کـرد.. جەستەی سووتـاوی (محـەمـەد حـەمـید) کە منـداڵێکی کوردی سیانـزە ساڵانە، لەگەڵ چەنـدین کوردی تـردا، بە فـسفـۆری سپی.. بەڵگەیەکی هـاشا هەڵنەگـرن بۆ بەکـارهێنانی ئەم چـەکە قـەدەغـەکـراوە نێـو دەوڵـەتییە لە لایـەن تورکیاوە، پێویستە تاوانبار (ئەردۆگـان فـسفـۆر) لەسەر ئەم تاوانەی و بە دەیان تاوانی تری دژ بە گەلی کوردمان، کە تاوانی جەنگن و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتین، بیگرن و لە دادگای نێودەوڵەتیدا، لەسەر ئەم تاوانانەی دادگایی بکـرێت و سزای شایستەی بـدرێت.

بە داخەوە چاوپۆشین و بێدەنگی نەتەوە یەکگرتووەکان و کۆمەڵگای نێو دەوڵەتی، لە ئاستی ئەم تاوانـانەی لە کورد کراون و دەکـرێن.. بوونە بە پشتگـیری و بە هـاندان بۆ رژێـمی رەگـەزپەرستی تورکیا، بۆ درێـژەدانیـان بەم تاوانـانە و ئەنجـامـدانی تـاوانی قـێزەوەنتر و گەورەتـر لە دژی گەلی کوردی مافـزەوتکراو و کوردسـتان داگـیرکراو.
بێگومان گەر ئێران و تورکیا و عێراق و سوریا، ببن بە خاوەنی بۆمب و چەکی ناوکی (نەوەوی) و تیشکی، یەکەمین جار لە دژی کورد تاقییان دەکەنەوە و بەکاریان دەهێنن.

من گەشبینم بە خۆڕاگری و بەرگری و بە کۆڵنەدان و بەرخودانی گەلە قارەمانەکەمان. دڵنیابن کە هەرگیز لەبن نایەین و سەردەکەوین.. زووبێت یا درەنگ بە هـیوا و بە مافە رەواکانمان دەگەین.. هیواداریشم ئەو رۆژەش بێت کە چۆن فسفس پاڵەوانی گۆڕبەگۆڕ (سەدام ئەنفـال) و بێڕەوشت (عـەلی کیمیاوی) سووک و رسواکران و بوون بە پەندی زەمانە.. هەمان رۆژی رەش و چارەنووسی قێزەوەن، بێتە رێی دیکتاتۆری خوێنڕێژ و رەگەزپەرست (ئەردۆگـان فـسفۆر). ئەمەش چارەنووسی هەموو دیکتاور و ستەمکار و لەخۆباییەکە، کە وادەزانن بە سەرکوتکردن و گـرتن و کوشتن و خوێنڕشتنی بێتاوانان، بە قورخکردنی دەسەڵات و بە زۆر خۆسەپانـدن، تا هەتـایە لە دەسەڵاتـدا دەمێـننەوە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ١٤ی/ نۆڤەمبەر/ ٢٠١٩




رەزا شـوان: هـۆنراوە بۆ منداڵان.. مـن کـۆبـانـیم

مـن کـۆبــــــانـیــم ، کـۆبــــــانـيــم
شـارێــــکی کـوردســـــــــــتـانـیــم

  • * * * *
    زۆر دڵــــــــگـیـر و دێـــــــــریـنــم
    شـارێــــكی کــــورد نـشـــــــــيـنــم
  • * * * *
    جـــــوانـم بـــووکـی شـــــــــارانــم
    پـاڵــــــــــەوانـی جـیـهـــــــــــــانــم
  • * * * *
    مـــنـم داعــــش بــــــــــــــــەزێـنـم
    داگـــیرکەریـش تــــــــــــــــەزێـنـم
  • * * * *
    ئەگـەر گــــــورگـە بــۆرەکـــــــــان
    جــێـنـەهــــێـڵـن کـوردســــــــــتـان
  • * * * *
    شـەرڤــــــــانـانـم بـۆیـــان هـــــات
    ســووک و رســـــوایــان دەکــــات
  • * * * *
    لــەم دەشـــت و لــەم کـێـــــــوانـە
    دەبـنـــە پـەنـــــــدی زەمــــــــــانـە
  • * * * *
    داگـــــیـرکـەری بـێـــــــــــــــگـانـە
    ئـــــێـرە شـــوێـنـی کــــــــوردانــە

نەرویـج : ٢٠١٩




هۆنراوە بۆ منداڵان.. رێـوی… رەزا شـوان

نـزیــک گـونـــدێکی کورســـــتان
شـەوێـــکی تـاریــــکی زســـــتان
* * * *
رێـویيـەک هـات ، بە مـاتە مــات
ویستی مریشکێ بگـرێ و بیـبات
* * * *
مـابـــووی بـگــات بـە کـــــولانـە
ســەری نـەگـــرت ئـەم پـيــــلانـە
* * * *
ســـەگـە بــــازە لـێـی دەرپــــەڕی
هـەڵـــــــــیـبـڕی و پـــێی دەوەڕی
* * * *
بـــــازە گــرتی و هـەڵـيشــــەپـان
رێـــوی دەگـــریـا و دەیــــزێــڕان
* * * *
تــۆبـە تــۆبـە ، هـەر ئـەمجـــارە
وازدەهـێــــــنـم لـــەم رەفـتـــــارە
* * * *
رێـــوی تــۆبـە تــۆبـەت درۆیـــە
فـێـڵــبـاز كـێ بــڕوای بـە تـۆیـــە
* * * *
ئیـتـر ئـەو رێـویـیـە بـەدفــــــەڕە
نـەهــــــــــاتـەوە بــۆ دەڤـــــــەرە

نەرویـج : ٢٠١٩




زووبێت یان درەنگ، ئەردۆگانیش دەبێت بڕوا.. رەزا شـوان

گەر لاپەڕەکانی دوور و نزیکی مێژوو هەڵبدەینەوە، بە لیستی ناوەکانی ئەو دیکتاتۆرە داگیرکەر و خوێنڕێژ و ستەمکارانەدا بچینەوە، سەرگوزشتە و رەفتار و کار و تاوانە قێزەوەنەکانیان بخوێنینەوە.. ئەم راستییەمان بۆ دەدەکەوێت کە هەموویان لە خۆبایی و خۆبەزلزان و بە زۆر خۆسەپاندن و قورخکردنی دەسەڵاتەکان و تاکڕەوی لە بڕیاردان و پێشێلکردنی دەستور و یاساکان و زەبر و زەنگ و توندڕەوی ستەمکاری و زۆرداری و سەرکوتکردن و خوێنڕشتنی بێتاوان و دزینی سامانی وڵات و خۆدەوڵەمەندکردن و رابواردن و داوێن پیسی و درۆ و دووڕوویی و ناپاکی، لە خەسڵەتە هاوبەشەکانیانن.
ئەم دیکتاتۆر و ستەمکارانە وایان دەزانی تا هەتایە دەمێننەوە و نامرن. وایان دەزانی بە برسیکردن و سەرکوتکردن و دەمگرتن و بەندکردن و تۆقاندن و تیڕۆرکردن و کوشتن، دەتوانن گەلانی ژیانخواز و ئازادیخواز و ئاشتیخوازان سەرکوت و دەمکوت بکەن، ملکەچیان بکەن و کڕنۆشیان بۆ بەرن.. بەڵام نیازە گڵاوەکانیان بردنە گۆڕەوە.
(عەبدوڵڵا پەشێو) دەڵێ:
ئاغا گوتی: من پەیکەری خوام کوتومت
دەبێ گشت لا بمپەرستن هەر وەکو بت!
راستبوونەوە مۆسۆلینی و هیتلەر لە گۆڕ
گوتیان: راستە! ئێمەش دوێنێ وامان دەگوت
هەر دەسەڵات و حوکمڕانییەک، لەسەر بنەمای ستەمکاری و زۆرداری خۆسەپاندن و خوێنڕشتن و گەندەڵی و نادادپەروەریی بنیات بنرێت.. تەمەنی کورتە و دەڕووخێت.
دیکتاتۆرە داگیرکەر و ستەمکارەکان، کە نوقمی تاوان و خوێنن، دڵڕەق و لەخۆبایین.
خۆیان لە سەرووی یاساکانەوە دەزانن. لە زمانی چەک زیاتر نازانن، بڕوایان بە زمانی وتووێژ و چارەسەی دیموکراتییانە و ئاشتییانە نییە.. رەخنە و ناڕەزاییش لە کەس قبووڵ ناکەن.. درێژە بە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و بە ستەم و تاوانەکانیان دەدەن.

(عەلی کوڕی ئەبو تالیب) دەڵێ:”گەر ستەمکارت بینی کە درێژە بە ستەم دەدات، ئەوە بزانن کۆتایی مسۆگەرە.. گەر ستەملێکراویشت بینی کە درێژە بە بەرگری دەدات، ئەوە بزانە کە سەرکەوتنی مسۆگەرە”
سەدام حوسێنی دیکتاتۆری دڕندە و خوێنڕێژ و رژێمە فاشست و رەگەزپەرستەکەی، چی ناشێت بە بە کوردیان.. کیمیابارانی شاری هەڵبجە کە بووە هۆی شەهیدبوونی پێنج هەزار و برینداربوونی دە هەزار کورد، لە شاڵاوەکانی ئەنفالی بەدناویشدا، نزیکەی دووسەد هەزار کوردیان زیندەبەچاڵکرد، پێنج هەزا گوندی کوردستانیشیان وێرانکرد، بە هەزاران کوردیشیان زیندانی کرد، بە سەدان کوردیان لە سێدارەدا.. بەڵکوو نیازی گڵاوی سەدام حوسێن، قڕکردن و سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد بوو.
هێندە لە خۆی بایی بوو، نەوەت و نۆ نازناوی بۆ خۆی دانابوو، دەیوت: من پاڵەوانی عەرەب و من تەنیا سەرۆکی عەرەب، من ئیسرائیل لەناودەبەم و من.. من..هتد.
بەڵام ئەم فسفس پاڵەوانە، کە رۆژی رەشی هات، لە چل و پێنج سەخترین قایمترین لە کۆشکەکانی جێی نەبۆوە، کەسیش نەیگرتە خۆی، بە هەزاران پاسەوانیشی هەبوو، کەسیان بە دەورییەوە نەمان.. کوشتنی کوڕەکانیشی بە چاوی خۆی بینی.. ئەم پاڵەوانە بێغیرەتەی عەرەب، کونەمشکی لێبو بە قەیسەری.. وەکوو جرج لە کونێکدا دەریان هێنا و رەشمەیان کرد. شایەنی باسیشە، سەدام لە لایەن دوو دادوەری کوردەوە دادگایی کرا. دادوەرێکی کوردی خەڵکی شاری هەڵبجەی شەهید، بڕیاری لە سێدارەدانی بۆ دەرکرد و جێبەجێ کرا.. هێیندە تاوانی قێزەوەنی دەرهەق بە گەلی کوڕد و شیعە کرد.. داخلەدڵان لە گۆڕەکەشیدا لێی نەگەڕان و سوکایەتییان بە تەرمەکەشی کرد.
سەدام گۆڕبەگۆڕبوو و نەما.. بەڵام کورد ماوە و دەمێنێت.
بە چاوی خۆشمان دیکتاتۆر و ستەمکار (موعەمەر قەزافی) یشمان بینی، کە چۆن لە ناو زێرابێکی چڵکاودا خۆی شاردبۆوە، بە چ رەزالەتێکیش کۆتاییان بە ژیانی هێنا.
پێشتریش بە چاوی خۆمان بینیمان، کە چۆن گەلی رۆمانیا، دیکتاتۆر چاوچیسکۆ و ژنەکەیان گوللـەباران کردن.
ئەی ئەردۆگانی دیکتاتۆر و ستەمکار، تاوانباری خوێنڕێژ، رەگەزپەرستی دڵڕەق و توندڕە و ویژدان مردوو، تۆش تا تەپڵاکی سەرت بە خوێنی منداڵانی بێتاوان و سڤیلی گەلی کوردمان نوقم بووە.. تۆش وەکوو سەدامی هاوتاوانت، بە چەکی کیمیاوی و فسفۆری و بە بۆمبی لەرینەوەی کاولکردنی قەدەغەکراوی نیودەوڵەتی، لە رۆژئاوای کوردستاندا بەکارهێنا، بە دەیان منداڵ و ژن و پیر و گەنجی کوردت شەهيدکرد.. هەڕەشەی کۆمەڵکوژی و سەرپان کردنەوەی کورد دەکەی.. بەڵام بەم نیازە گڵاوەتەوە سەر دەنێیتەوە.. تۆ تاوانبارێکی جەنگیت، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیت ئەنجام داوە.. پێویستە بتگرن و لە دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان لە لاهای دادگایی بکرێیت و سزای تاوانەکانت وەربگریت.. بکرێت بە پەند بۆ هەموو تاوانبارێک و سیکۆپاتییەک.
ئەردۆگانی لەخۆبایی، هەش بەسەرت.. دڵنیابە کە رۆژی رەشی تۆش نزیک بۆتەوە. چارەنووسی تۆش، لە چارەنووسی ستالین و مۆسۆلینی و هیتلەر و چاوچیسکۆ و سەدام و قەزافی باشتر نابێت.. چونکە کورد وتەنی:”هەموو شتتێک لە باریکی دەبچڕێت.. تەنیا ستەم لە ئەستووری دەبچڕێت”
بەوەوە دەنازیت و تڕت زل بووە، کە بە هەزاران ماستاوساردکەر و تەشیرێس و شانتەکێنت بە دەورتەوەن.. بەوەوە دەنازیت کە زەبەلاحترین سوپا و کوشندەتری چەکت هەیە.. بە هەزاران جاشی بەکرێگیراوی داعش و بەرەی نوسرەت هەیە.. خۆ سوپاکەی سەدام لەوەی تۆ زەبەلاحتر بوو، پێنج بە قەی پاسەوانەکانی تۆش، پاسەوانی هەبوو، کەچی فریای خۆی و ماڵ و منداڵەکانی نەکەوت.. رسوایان کرد بوو بە پەندی زەمانە.

ئەردۆگانی ملهوڕی خەیاڵ خاو، وا دیارە پەند و وانەت لە چارەنووسی رەشی ئەو دیکتاتۆرانە وەرنەگرتووە و درێژە بە تاوانەکانت دەدەیت و دەست لە کوشتنی کوردی بێتاوان هەڵنەگرتووە.. گێلەپیاو باش بزانە، کە کورد ماوە و دەمێنێت و هەرگیز لەبن نایەت. بەڵام هاکا تۆ رسوا و گۆڕبەگۆڕت بکەن و فڕێت بدەنە سەر زبڵخانی مێژوو .
خوشك و برایانی کوردمان، لە رۆژئاڤا و باکوور و رۆژهەڵات و باشووری کوردستان. کوردستان پەروەرانی دڵسۆز، شەڕڤانانی ئازا و خۆڕاگر و کۆڵنەدر و قارەمانی بێوێنە، پێشمەرگە دلێر و نەبەزەکانمان.. گەشبین بن، متمانەتان بەخۆتان هەبێت و هیواداربن.
راستە کە بە پیلانێکی قێزەوەنی تری ناوچەی و نێودەوڵەتی، بە گەلەکۆمەیەکی ناڕاوا، کە دەوڵەتە داگیرکەرانی کوردستان و ئەمریکا و روسیا، لەم پیلانە چەپەڵەدا بەشدارن و رۆڵێکی ناڕەوا و گڵاویان هەیە. بێ شەرمانە پشتگیری لە داگیرکەران و ستەمکاران دەکەن و پشتیان لە ئێمەی کوردی کوردستان داگیرکراو و ماف زەوتکراو کردووە..
بەرژەوەندییەکانیان خستوونەتە سەرەوەی رەوشت و یژدان و مافەکانی مرۆڤەوە.
ئێمە نابێت کۆڵبدەین و لە خەبات و تێکۆشان ساردبیننەوە.. گرنگ کەوتن نییە.. هەڵسانەوە گرنگە. ئێمە گەلێکین پێمان باشترە بە پێوە بمرین، نەک بە ملکەچی بژین.
ئەمڕۆ لە هەموو کاتێک زیاتر، پێویستیمان بە یەکگرتن و یەکڕیزی و یەکهەڵوێستی و یەکدەنگی هەیە.. تەنها بە یەکێتی و یەکدەنگی دەتوانین هەڵبسینەوە و سەربکەوین.
ئەی نووسەران و رۆشنبیران و هونەرمەندانی کوردستانی شیرین.. ئێوەش ئەرکێکی پیرۆزی نیشتمانی گەورەتان لە ئەستۆدایە.. پێویستە بێدەنگ و بێهەڵوێست نەبن.. بە ئەوپەڕی تواناتانەوە.. بەرگری لە کورد و کوردستان بکەن.. مەترسن و بنووسن.. سروود و هۆنراوەی نیشتمانی ببهۆننەوە.. بە راشکاوی گوزارشت لە بیر و سۆز و هەستی ناختان بکەن.. دەشێت، چیرۆکێک، هۆنراویەک، سروودێک، شانۆیەک، یا وێنەیەکی کاریکاتێری لە فیشەکێک زیاتر دڵ و هەناوی دوژمنانی گەلەکەمان بپێکێت.
هونەرمەندانی دڵسۆز، بێگومان هونەر بە هەموو لقەکانییەوە چ وێنەی فۆتۆگرافی و فیلمی سینەمایی و درامای تەلەفزیۆنی و تابلۆی وێنە و کاریکاتێر یا شانۆ یا موزیک و سروود و گۆرانی.. چەکی بەهێزی بەرگرین و کارتێکردن و کاردانەوەیەکی ئەرێنی گرنگیان هەیە.. چەکن لە بەرگری و لە رووبەڕووبوونەوەی داگیرکەرانی کوردستان. گۆرانیبێژان، سروودچڕان، دەی پڕ بە گەرووتان، سروودی نیشتمانی تۆماربکەن.. سروود بۆ رۆژئاوای کوردستان بچڕن.. بەسەر شەرڤانانی پاڵەوانماندا هەڵبدەن.
رەزا شوان
نەرویج: ٢٣ی/ئوکتۆبەر/٢٠١٩




چیرۆک بۆ منداڵان.. گورگێکی هـار.. رەزا شـوان

لە گێڵگەیەکی فراوان و بەریندا، پـڕ لە کانی و جۆگەلە و چەم و باخ و دار و دەوەن و سەوزەگـیا، چەند مێگەلـێک ئاسکە و مـەڕ و بـزن و ئەسـپ دەژیـان. بێـوەی بـوون و زیانیان بۆ کەس نەبـوو. کێڵگەکەیان زۆر خۆشدەویست، شوێنی باو و با پیرانیان بوو.
رۆژێک کۆمەڵێکی زۆری چەقەڵ و رێـوی نامۆ، بە هـاندان و یارمەتی گورگێکی هـار، هـێڕشیان کـردە سەر ئاژەڵـەکـانی کـێڵگەکە، بەشـێک لە گـێڵگەکـەیـان لێ داگـیرکـردن. شەڕێـکی زۆر سـەخـت لـە نێـوان ئـەو چەقـەڵ و ڕێـوییـە داگـیرکـەرانە و ئـاژەڵـەکـان، دەستی پێکرد.. کەڵە ئاسکەکان و مامزەکان بە شاخە تیژەکانیان و ئەسپەکان بە جووتە لـێـدان و سەگەکـانیش بە قەپـاڵگـرتن شەڕیـان دەکـرد.. ژمـارەیـەکی زۆر لـە چەقـەڵ و رێوییەکان لەم شەڕانـەدا کـوژران.. ئەوانەشی کە مانـەوە بەزین و لە تـرسا هـەڵهـاتن. پەنـایـان بـۆ گورگـە هـارەکە بـرد.
گورگە هـار و دڕندەکە هەڕەشەی لە ئاژەڵەکان کرد، کە گێڵگەکەیان چۆڵ بکەن، ئەگینا قـڕتـان دەکـەیـن.
ئاژەڵەکان لە هەڕەشەی گورگە هارەکە نەترسان.. پێکەوە بڕیاریان دا، کە بە ئەوپـەڕی هـێزیانەوە بەرگری لە خۆیان و لە گـێڵگەکەیان بکەن، کە نیشتمانی شیرین و جوانیانە.

سەگـەکـانیش دەیانـزانی، کـە گـورگ لـە دەنـگی دەهـۆڵ زۆر دەتـرسێـت.. چـوون دوو دەهـۆڵـیان پەیـداکـرد.
ئاژەڵەکـان کـۆبـوونـەوە و پێکـەوە پـلان و شـێـوازی چـۆنـێـتی بەرگـریکـردنیـان دانـا.
دوای چەند رۆژێک، چەندین گەلەگورگ، لە گەڵ ئەو چەقەڵ و رێـوییە هەڵهاتـووانەدی هاوپەیمانیان، لە چەندین شوێنـەوە، هـێڕشیان کردە سەر ئاژەڵەکـان.. شەڕێکی سەخت هەڵگیرسا.. ئاژەلەکـان قـارەمانانە بەرگریـیان دەکـرد.. سەگەکانیش دەچـوونە پێشەوەی شەڕەکەوە و بە قـایمی لە دەهـۆڵەکـانیان دەدا.. چەنـدین گـورگ و چەقـەڵ و رێـوی لەم شەڕەدا کوژران.. گورگەکان لە بەردەم خـۆڕاگـری و کۆڵـنەدانی ئاژەڵەکـان و لە دەنگی دەهـۆڵەکـان تـۆقـین و ناچـاربـوون کە پـاشەکشێ بکـەن و لە کێـڵگـەکە بچـنە دەرەوە.
ئاژەڵەکـان بـەم سەرکەوتنانەیـان شـاد و دڵخـۆشـبوون.. لەم شـەڕانەشـدا کۆمەڵـێک لە هاوڕێکانیان بوون بە قوربانی رزگارکردنی کێڵگەکەیان لەو گورگ و رێوی و چەقەڵانە.
ئامادەیی خۆشـیان راگەیـانـد.. کە بە گـوڕ و تینێکی زیاتـر و بەهـێزترەوە، رووبەڕووی هـەر هـێڕشێک دەوەسـتنەوە، گەر ئەو گورگ و چەقـەڵ و رێوییـانە بیکەنە سەریـان.

رەزا شـوان
نەرویـج: ١٥ی/ ئوکـتۆبەر/ ٢٠١٩
(*) ئـەم چـیرۆکە بـۆ منـداڵانی تەمـەن (یـانـزە ـ بۆ ـ سـیانـزە) سـاڵان نـووسـیومە.




ناپاکییەکانی ئەمریکا دەرهەق بە گەلی کوردمان … رەزا شـوان

بە لای خوێنەران و رۆشنبیران و نووسەران و هەمـوو تاکـێکی کـوردوە، ناپاکیکردنی ئەمریکا و رووسـیا، لە گەلی کوردمـان لە رۆژئـاوای کوردسـتان و لە بەشەکـانی تری کوردستاندا، ناپـاکی و کـارەسات و بەسەرهـاتێکی نامۆ و کوتوپڕ نییە، ئـەوەی کەمێک ئاگاداری لە سیاسەت و لە هەڵویست و لە رەوشت و لە پیلانە نەگریس و گڵاوەکانی ئەم دوو دەوڵەتە زلهێزە، ئەمریکا و روسیا و چەند وڵاتێکی زلهـێزی تر ببێت، ئەو راستییە تاڵە و ئەو ستەم و تـاوان و ناهەقییە گەورەانە دەزانێت، کە دەرهـەق بە گـەلی کوردمان کردوویانە و دیکەن، لە پێناوی بەرژەوەندییەکانی خۆیان. مافەکانی مرۆڤ و مرۆڤایەتی و مافی سەربەخۆیی گەلان تەنها درۆ و دروشمن.. ئەوان بازگـانی و ئالـوێـل بە خوێـنی سڤیلی کوردەوە دەکەن.
بە هـەزاران کورد بە نـاڕەوا شەهـید بکرێن، بە سەدان گونـد و شارەکـانی کوردستان بسووتێـنرێن و کاولبکرێن.. بـە هـەزاران کـورد لـە مـاڵی خۆیـان دەربەدەر و سەرگەران و ئـاوارە بکـرێن.. ئەوان باکیان پێ نییە و ویـژدانی مـردوویـان نابـزوێـت.. ئەمـانە لەگـەڵ گـورگـدا گـۆشت دەخـۆن و لەگـەڵ مەڕیـشدا شـین دەکـەن.. دابەشکـردن و داگـیرکـردنی کوردستان و هـەر هەمـوو ئەو نەهـامەتـییانەی کـە بەسەر کورددا هـاتوون، پیلان و دەستی گـڵاوی ئەم دەوڵـەتە زلهـێزەیان لە پشتەوەیە.
کۆماری کوردستان لە مەهـاباد کە لە ساڵی (١٩٤٦) دا دامەزرا، پشتیان بەوە قایم بوو کە رووسیا، بە ناوە میللەلیخواز و ئاشتیخوازە، لە پشتیانە و پشـتیان بەرنـادات، بـەڵام رووسیا بەەرانبەر بە وەرگـرتنی نـەوت و گـازی ئـێران، بە پیلانێکی هـاوبـەش لەگەڵ ئەمریکـادا، رووسیا سوپـاکەی لە رۆژهـەڵاتی کوردستان و لە ئازەربیجـان کێشایەوە و لە و گـڵۆپی سەوزی بۆ ئـێرانی داگـیرکەری رۆژهـەڵاتی کوردسـتان هـەڵکـردن، کە بە سوپایەکی زەبەلاحەوە پەلاماری کۆماری کوردستانی دا. بەم پیلانە سێ قۆڵییە کۆماری کوردستانیان جـوانەمەرگ کرد.. کورد هەرگـیز ئەم نامەردییەی رووسیا لەیاد ناکـات.

شۆڕشی ئەیلـوولی ساڵی (١٩٦١) لە باشووری کوردسـتان، کە ئەمریکـا ئـەو بەڵـێنەی بە کورد دابـوو، کە پشتگـیریمان دەکەن، لە هـێنانەدی مافـە رەواکـانمان، سەرکردەکانی کوردیش هێندە خۆشبڕوابـوون و لە سـیاسەت و لە گەمەی سیاسی نێودەوڵـەتی نابەڵـەد بوون، یەکسەر بڕوایان بە درۆکانی ئامانج شاراوەی ئەمریکا کرد و خـۆیان و شۆڕشی ئەیلـوولیان خسـتە باوەشی ئیـرانی داگیرکەری رۆژهـەڵاتی کوردسـتانەوە.. رووسیاش بەرژەوەندی ئابووری و فرۆشتنی چەکی بە عێراق، بە لاوە گرنگتر بوو لە چارەنووسی کورد، بە بەرچاوییەوە فـرۆکە سیخۆ و مێکەکانی بە شەستیر و ناپاڵ کوردیان دەکوشت و کوردستانیان وێران دەکرد، کەچی چەکی زیاتری بە عێراق دەفـرۆشت بو رەشەکوژی و لەناوبردنی کورد و شۆڕشەکەی.

ئەمریکا نەخشەکێشی رێکەوتنی شومی جەزائیرە کە لە ساڵی (١٩٧٥) لە نێوان ئێران و عێراق واژۆکرا بۆ کۆتاییهێنان بەو شۆڕشە گەورەیە، ئەنـدازیاری ئەم رێکـەوتنەش (هێنری کیسینجەر) وەزیری دەرەوەی ئەوسای ئەمریکا بوو، کە رۆڵی سەرەکی هەبوو لە توانـەوەی شـۆڕشی ئەیلوولـدا. کیسنجەر لە بیـرەوەرییەکـانیدا نووسـیوێتی: ” ئـێمە زۆر بێڕەوشتیمان بەرانبەر بە کورد کرد.. نە ئەوەبوو پشتیان بگرین و ببن بە شت.. نە لێشیان گەڕاین کە خۆیـان ببن بە شـت” بەڵی گەورەتـرین بێڕەوشتیـتان دەرەق بە گەلی کوردمان کرد. لە ئەمڕۆشدا ئێوەی ئەمریکا کە بە درۆ دروشمی ئازادی و دیموکـراتیتان بەرزکـردۆتـەوە، هەمان سیناریـۆ و ناپـاکی ساڵی (١٩٧٥)ی جەزائیـرتان لە رۆژئـاوای کوردستان دووبارە کـردەوە و بێڕەوشتیـیەکی گەورەتـرتان دەرەهەق بە گەلی کوردمان کـرد.. بە هەڵەشدا ناچـم گـەر بڵـێم لە فەرهـەنـگی ئێـوەدا رەوشـت هـەر بـوونی نییە و بەرژەوەندییەکانتان لە سەرەوەی رەوشـت و مرۆڤـایەتییەوەیە.

لە راپەڕینەکەی کوردستان لە ساڵی (١٩٩١) لە باشووری کوردستان دا، پێشمەرگە و گەلی راپەڕیومـان بە تەواوی باشووری کوردستانیان لە سەدامی دڕندە رزگارکـرد، بە شاری کەرکووکی کوردستانیشەوە.. کەچی ئەمریکا گڵۆپی سەوزی بۆ سەدام هەڵکرد و رێی پێدا، کە سوپای دڕندەی عێراق بە تانک و تۆپ و فـرۆکە، پەلاماری کوردسـتان و خوارووی عێراق بدات.. بە بەرچاوی ئەمریکاوە بە سەدان کەس کوژران و بە سەدان کەس گیران کە تا ئێستا گۆڕونن. کۆڕەوی ملێونی کوردتان بینی و ویـژدانی مردووتان
نەبزوا و سۆزتان نەجووڵا و مانەوەی دیکتاتۆرێکتان پێ باشتر بوو لە کۆمەڵکوژی و و چارەنووسی گەلی کورد.. نە ئەمریکا و نە رووسـیاش لەسەر کیمیابارانی هەڵەبجە و ئەنفالی بەدناو کە زیاتـر لە دووسەد هـەزار کورد زیندەبەچاڵ کـران، نە هاتنە جواب؟!
بەڵام کە سەدام کوێتی داگیرکرد، هاوپەیمانییەکتان لە سی دەوڵەت پێکهێنا و سەربازی ئەمریکیتان هێنا و لە کوێت شەری سوپای سەدامـتان کرد.. ئایـا لەبـەر چـاوی رەشی کوێتییەکان بوو.. یا بۆ پارە و نەوتەکەی کوێت لەسەر کوێتییەکان داکاڵان و سەربازی ئەمـریکیتان بە کوشت دا.. ئایـە سۆز و بەزەییـتان بە کوێتییەکان دەهـاتـەوە.. یان بۆ بەرژەوەنـدییەکانتان بـوو؟! بێگومان گەر کوێت پـارە و نەوتی نەبـوایە مەرحەباشتان ناکـردن.. ئەمەیە دوو روویی و دووفـاقی و هەلپەرستی ئەمریکییەکـان لە سیاسەت و لە هەڵوێستیان بەرانبەر بە گـەڵانی ژیـردەستەی نیشـتمان داگـیرکراوی وەکـو کورد.

لە پرۆسەی ئازادی عـێراقیشدا، لە (٢٠٠٣) دا، کورد هاوکاری سوپای ئەمریکا بوو، کورد بەبێ یارمەتی ئەمریکا هەموو ناوچەکانی باشووری کوردستانی رزگار کرد، بە شاری کەرکووکی کوردستانیشەوە تا دەگـاتە زنجـیرە چیاکـانی حەمـرین کە سنووری باشووری کوردستانە لەگەڵ عێراقدا.. دیسان ئەمریکا لەسەر داوای تورکیا داوای لە سەرکردەکانی کورد کـرد، کە هـێزەکانی پێشمەرگە لە کەرکـووک بکـشێـننەوە. ئـەوبوو سەرکردە ترسنۆکەکانی کورد، بە زوویی هێزەکانی پێشمەرگەیان لە شاری کەرکووک کێشایەوە. ئەمەش گەورەترین هەڵە و ترسنۆکی سەرکردەکانی کورد بوو لە باشووری کوردستان دا.. گەر کەرکووکیان جێنەهـێشتایە.. ئەو کاتە سوپای عـێراق نەمابوو، گەر لەگەڵ هێزەکانی ئەمریکاشدا بەشەر بهاتنایە، هەر هێندەی ئەو شەرە بـراگوژییانەی کە لە پێـناوی دەسەڵات و خۆسەپاندنـدا لەگـەڵ یەکـتریـدا کـردیان کە زیاتـر لە (٥٠٠٠) پێشـمەرگەیان بە کوشت دا، زۆر کەمتر لەم ژمـارەیە، پێشمەرگەمان لەسەر بەرنەدانی شاری کەرکـووک شەهـید دەبـوون.

هەر بە هەڵکردنی گڵۆپی سەوز لە لایەن ئەمریکاوە، بە گەلەکۆمەیەی سێ قۆڵی عێراق و ئێران و تورکـیا، بە بەرچاوی هـێزەکانی ئەمریکا و بە دەبـابەی (هامەر)ی ئەمریکی، سوپای شیعەی عێراق و حەشـدی وەحـشی و سوپای پاسدارانی کۆماری سێدارە و میتی زۆڵی تورکیا لە رۆژی (١٦ی/ ئوکتۆبەری/٢٠١٧) دا، شاری کەرکووک و خورمـاتوو، و خانەقـینیان داگیرکرد و بە دەیان پێشمەرگە و خەڵکی سڤـیلی کوردیـان شەهـید کرد.. ماڵ و دوکان و بازاڕی کوردیان تاڵان کرد و سووتـاندیان و بە هـەزاران خـێزانی کورد لە کەرکووک و خورماتوو لە ترسا ئاوارە بوون، تا ئەمڕۆش زۆربەیان نەگەڕاونەتەوە.
حەشدی وەحشی بەکرێگیراوی تورکمانەکان، لە داگیرکردنەی کەرکووک و خورماتوودا رۆڵێکی زۆر نامەردانە و گڵاویان هەبوو بەرانبەر بە کورد، ئەوان بـوون لە خورماتوو کوردیان کوشت و تاڵانی کۆگاکانی بازاڕ و ماڵەکانی کوردیان کرد ودوایش سوتانـدیان، حەشدی وەحشی تورکمانی، سوکـایەتی و بێرێزییەکی زۆریشیان بە کورد کـرد.. کەچی کورد لە چاکە زیاتـری بۆیـان نەبـووە.
ئەمجـارەش بە پیـلانێکی پێنـج قـۆڵی، ئەمریکـا، رووسـیا، تورکیا، ئێـران، سـووریا، گەورەتـرین پیلانیان لە دژی گەلی کوردمان لە رۆژئـاوای کوردستان دا جێبەجێ کـرد.
رووسیا بوو لە ( ١٨ی/ئادار/٢٠١٨) شاری (عەفـرین)ی کوردستانی رادەستی تورکیا کرد، لە پێناوی فـرۆشتنی چەک و کـردنەوەی بـازار بـۆ کەلوپەلە پیشەسازییەکـانی لە تورکیادا. لە پێناوی رەتکـردنی بۆڕی گازی رووسیا بە تورکیادا بۆ ئەوروپـا.
ئەمجارەش بە ناپاکـیکردن لە کـورد، بە گەلـەکۆمەیی و بە پیلانێـکی هـاوبەشی نێـوان ئەمریکا و تورکیا و رووسیا و سوریا، ئێران، لە رۆژی (٩ی/ ئوکـتۆبەر/٢٠١٩) دا، رۆژئـاوای کوردستانیان رادەستی دڕندەتـرین و خوێنڕێژتـرین و رەگەزپەرسترین سوپا لە جیهاندا کرد، کە سوپای تورکیا فـاشتە، کە بە مۆدێرتـرین چەکی قورسی کوشندەوە، بێ دەسـت پاراسـتن، بە رقـێکی رەشـەوە، بەرچـاوی ئەمریکا و رووسیا و جیهانەوە، کەوتوونـەتە رەشەکـوژی و کۆمەڵکـوژی کـورد.. ئەمـەش گـەورەتریـن بێـڕەوشتی و نامەردی ئەمریکایە و شەرمەزاریشە بۆ جیهان.
ئەو داستانانەی کە شەڕڤانانی کورد لە دژی داعش تۆماریـان کرد لە جیهاندا بێـوێنەن، ئەمـریکا و هـاوپەیمانەکانی لە دژی داعـش، بە تازەتـرین فـرۆکەی جەنگی و تـانک و تۆپـەوە، لەسەر ئـەرزی راستیدا، ئەوەیـان پێنەکـرا کە شەرڤـانـانی کورد کردیـان، ئەفسانەی داعـش بە شەهـیدبوونی یانـزە هـەزار شەرڤـانی قـارەمانمان کۆتـایی هـات. لە جیاتی سوپاس و پێزانین و رێزگرتن لە بەرخودانی کورد.. بەم ناپاکی و نامەردییە ئەمریکا و رووسـیا پیـاوەتی کورد دەدەنـەوە.
دوێنێ لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنی نیوان پۆتین و گەورە تیرۆریست ئەردۆگاندا، رووسیا داوای لە ئەردۆگان کرد کە سوپای توکیا لەگەڵ سوپای سووریادا شەرنەکات. ئەردۆگان بەڵـێنی دایی کە بەگـژی سوپـای سووریـادا ناچـێت.. لە پێـش هـێڕشکردنـەکەیدا، ئـەمە رێکەوتـن بوو لە نێوان ئەو پێنج وڵاتـەی لە سەرەوە ناومـان بـردن.. تورکـیا تەنیا بـۆ داگیرکردنی رۆژئاوای کوردستان و بۆ کۆمەڵکوژی کورد و بۆ دەربەدەرکردنی کورد و بۆ گـۆڕینی دیمۆگـرافیـای رۆژئـاوای کوردستان و بۆ سەرهـەڵـدانەوەی داعـش و، بۆ بردنەدەرەوەی کێشە ناوخۆییەکـانی و بە لابـردنی سەرنـج لەسەر داڕمـانی ئابـووری تورکیا و دابەزینی بەهـای لیرەی تورکی و بەرزبوونەوەی رێژەی بیکاری و هەژاری و بەرزبوونەوەی دەنگی نارازی لە سیاسەتە شکستخواردووەکانی.. بۆ پەردەپۆشکردنی دۆڕاندنی ئیستەنبوڵ و کێشەکانی نێو پارتەکەی، رۆژئـاوای کوردستانی داگیرکـرد.
شەرمەزارییە بۆ پۆتین کە داوای شەڕ راگرتن و پاراستنی منداڵ و ژنی بێتاوانی کورد ناکات، تەنها ئەو داوایـەی لە ئەردۆگان کرد، کە شەڕ لەگەڵ سوپای سووریادا نەکەن.

لە جیهاندا لە ئەرۆگان دیکتاتۆتر و لەخۆباییتر و رەگەزپەرستر و سیکۆپاتر و نامەردتر نیـیە. ئەردۆگـان سەرسەخـترین دوژمـنی کـوردە، ئـەوەی کـە ئەتـاتورکی گـۆڕبـەگـۆڕ تەواوی نەکـرد، ئەم رەەگەزپەرەسترە، دەیەوێت لەو زیاتر بە کورد بکـات.. بە خوێـنی کـورد تیینووە.. ئەردۆگان فـرمێسکی تیمساحی بۆ منـداڵانی (غـەزە) دەڕشـت.. کەچـی دەستە قێزەوەنەکانی بە خوێـنی سەدان منـداڵی بێتاوانی کورد سوورن”
(نیلسون ماندێلا) راستی وت:”گـەر دەتەوێت تورک بناسیت.. رۆژێـک ببە بە کـورد”
ئەمجارەش ئەمریکا کوردی بە گورگان خوارد دا و ئەوپەڕی بێڕەوشتی دەرهـەق بە کورد کرد. ئەمەش لەسەر ئەمریکا زۆر دەکەوێت. گوزارشتە لە شکستی سیاسەتیان. ئەم ناپاکییەی ترامپ لەگەڵ رۆژئاوای کوردستان، ناوبانگی ئەمریکای زڕاند و شکۆ و پێگە و هـەژموونیشی هـێنایە خوارەوە. ئەمریکا پێشینەی خۆشی لە دەسـت دەست دا. لەمەوە دواش گەلان و وڵاتانیش متمانەیـان بە ئەمریکا و بە سیاسەتەکانی نامـێنێت. بە دووریـشی مەزانـن کە ئەمریکـا چۆکـیش بۆ ئێران دابدات.. هێندەتـر حەیـای بچـێت.
لە سایەی سەرۆکـایەتی ترامپ، سەرۆکە حولحـولیـەکەی ئەمریکـا، کە کابرایەکی هەرزەگـۆی قەولوبەولییە و فـری بەسەر سیاسەتەوە نییە و لە مێـژوو و لە جوگرافیادا زۆر کۆڵەوار و نابەڵەدە، هەرجارەی قسەیەک دەکات.. ترامپ لە هەڵبژارنی سەرۆکی ئەمریکا، بە پارە دەنگەکانی کڕی و رووسیا یارمەتی دا، ئیستاش دوور نییە کە بۆ ئەوە لەگەڵ رووسیادا لەسەر بە دەستەوەدانی رۆژئاوای کوردستان رێکەوتن، تا رووسیا یارمەتی بـدات بۆ دووبارە خۆکانـدیـدکردنەوەی بۆ پـۆستی سەروک کۆمـاری ئەمریکا. رووسیاش پێ باشترە، کە سەرۆکێکی هیچ لەبـار و کۆڵـەوارسیاسی وەک تـرامپ ببـێت بە سەرۆکێ ئەمریکا، کە بەرژەوەندییەکانی خۆی لە هەموو شتێک لا لە پێشـترە.. تەنات حیزبەکەشی (کۆمارییەکان) متمانەیان پێ نەماوە.

ترامپ لەو رۆژانەی رابردوودا، کۆمەڵێک قسەی هەلەق و بەلەق و تورەهاتی دەرهەق بە گەلی کوردمان کرد.. دەیەوێت بە هـەنـدێ قسەی پـروپوچ و بیمانە لە پێگە و رۆڵی کـورد کـەم بکـاتە، کە لە منـداڵێ سـاوا و لە شێتـیش ئـەو قســانە ناوەشێـنەوە، تـرامپ بەم قسانەی دەیەوێت ناپاکییەکەی بەرانبەر بە کورد و سیاسەتە دۆڕاوەکەی پەردەپۆش بکات. گوایە کورد لە شەڕی جیهانی یارمەتی نەداون بە تایبەتیش لەشەڕی (نۆرماندی) وتیشی کورد و تورک دوو سەد ساڵە شەڕ لەگەڵ یەکتری دەکەن.. ترامپی هیچ نـەزان، کوردێـکی بێ دەوڵـەت و بێ سـوپا و بێ چـەک، کـوردێکی سەرکـوتکـراوی کوردسـتان داگـیرکـراو، دەبێـت لە شـەڕێکی جیهـانیـدا، بە تـاپـڕ و مـاوزەڕەوە چی پێ بکـرێـت؟ سەرۆک تامپی نەزان، لە پاداشتی ئەوەدا شەڕی بۆتان بکردایە، کە ئێوە و هـاوپەیمانە زلهـێزەکـانتان، گەورەترین ناپـاکیتان لە کورد کرد و کـوردستانی نیشـتمانمانتان، بەسەر چوار وڵاتی دڕندە و رەگەزپەرسـتدا دابەش کرد..؟! سەرۆک ترامپ، راستگۆبە و پێمان بڵـێن، تا ئێـستا ئەمریکا لە خـراپە و ناپـاکی و درۆ زیـاتـر، چی پیـاوەتییەکتان بۆ ئێمەی کورد هەبـووە؟؟ ئێوە بازرگانی جەنگـن و چەکفـرۆشـن، بەرژەوەندییەکانتان لە سەروی شـەرف و مـرۆڤـایەتییەوەیـە.

سەرۆک ترامپی بێ ئاگـا لە مێـژوو و جوگـرافیا، ئەی خـۆ تورکیـای موشتەریتان، لە جەنگی جیهانی یەکەمەدا لە دژی هاوپەیمانان شەڕی کرد، کە ئێوەش دەگـرێتەوە. بۆ ئەوەندە ناڕاستگۆ و دووروو و دووفـاقـیت، ئەی بۆ بە تورکیا ناڵـێی نەک یارمەتیتان نەدایـن، بەڵکو لە دژمـان شەڕتان کـرد.. سەرۆک ترامپ، بە گویرەی قسە بێ مانا و پووچەکانت بێت، نابوایە ئەمریکا مەرحەبـای ئەلمانیاشی بکـردایە و لە پەیمانی ناتـۆ لەگەڵتانـدا نەبـوایـە.
راستە ئێمە دوو سەد ساڵە لەگەڵ تورکـدا شەڕەکەین، بەڵام هەر ئێوەش ئەم شەڕەتان بۆ ناینەوە. هەرگـیز ئێمەی کورد حەزمان لە شەڕ نەبـووە و نییە و هەردەم ئاشتیخواز بووینە، ئێستاش سەد ساڵی گفـتوگۆ و رێکەوتنمان لە رۆژێـکی شەڕ پێ باشـترە.. دژی هیچ گەلێکیش نەبووینە و نین، پەلاماری هیچ گەلێکیشمان نەداوە کە بستێک لە خاکیان داگیربکەین. ئێمە کوردستانی نیشتمانمانیان بە بڕیار و رێکەوتنی ئێوە، لە لایەن تورکیا و ئێران و عێراق و سووریاوە داگیرکراوە، ناچارین کە بەرگـری لە مانـەوەی خۆمـان و لە کوردستانی پیرۆزمان بکـەین.. ئێمە تیرۆریست نین، ئێمە شۆڕشگـێڕین و لە پێناوی ئازادی و رزگاری و ئاشتی و پێکەوە ژیاندا خەبات دەکەین.. تورکیا تیـرۆریستە.. ئێـوە باش ئەم راستییە دەزانـن، بەڵام بەرژەوەندییەکـانتان کوێـر و کەڕ و لاڵی کـردوودوون، راستییەکانتان هەڵگـێراونـەتەوە.. بە رەش دەلـێن سپییە و بە سپیش دەڵـێن رەشـە! پشتی تورکیا تیرۆریست دەگرن و بە شۆڕشگێڕانی کوردیش دەڵێن تیرۆریست. ئەمەیە دووفـاقـیتان.. بە هەلوێستە ناڕەوایەتانن زیاتـر هانی بۆ داگیرکەرانی کوردستان دەدەن، بۆ ئەنجامـدانی تاوانی زیاتر لە دژی گەلی کورد.. هەر بە چەکە کوشندە قـەدەغەکـراوە نێودەوڵەتییەکـانی ئێـوەیە، کۆمەڵکـوژی ئێمەی کـورد دەکـەن و دەیانـەوێت ناسـنامەی نەتـەوەییـمان بسـڕنـەوە.
سەرۆک ترامپ، ئەوە منداڵە کوردانەی کە تورکیای بێڕەوشت لە رۆژئـاوای کوردستان شەهیدی کردن، چی تاوانێکیان کردووە؟ تاوانیان هەر ئەوە نییە کە کوردن..؟ ئایە ئەو منـداڵانە پەکەکە و یەپەکەن؟! گەر ویژیـدانـت مـردوو نیـیە و تنـۆکی بەزەییـت هـەبێ.. سـەد تـف و نەفـرەت لە ئەردۆگـان دەکەیت.. ئینجاش لە خـۆتی دەکـەیت.. چـونکە تـۆ هۆکاری ئەم تاوانانەی کە لە کورد دەکرێن.. زۆر قسەی تر هەیە گەر بمانەوێت بیڵێین.
سەرۆک تـرامپ، وا باشترە کە بە خوت و بە قسەکاندا بچیتەوە و جـوان بیربکەیتەوە.. ئینجا شەکـر بشکـێنیت.
دەڵێیت گەورەتـرین سزام بەسەر تورکیادا سەپانـد، بڕیارەکەت مایەی پێکەنینە، چونکە کەمترین سزات بەسەر تورکیادا سەپاندووە.. بێگومانیشم، کە بڕیارەکەت تەنها قسەی رووتە و بە کرداری جێبەجێی ناکەیت. ئەم بريارەشت دوای ئەوەدێت، کە بەشێکی زۆر لە دەوڵەتـان و گەلانی جیهان لۆمە و نەفـرەتیان کردیت، لەسەر ئەو ناپـاکییەی کە لە کوردت کرد.. ئۆباڵی شەهیدبوونی بە دەیان منداڵان و ژن و شەڕڤـانانی بێتاوانی کـورد لە ئەستۆی تـۆ وپـۆتین دایـە.. ئۆبـاڵی و گونـاهی ئـاوارەبـوون و سەرگەردانی بـوونی هـەزاران خـێزانی کوردی بێدەرتـان لە ئەسـتۆی تـۆ و هـاونـاپـاکت پـۆتین دایـە.
بە داخیشەوە، تا ئەمڕۆش سەرکردەکانی کوردمان، پەند و وانەیان لە نەهامەتییەکانمان و لە هەڵەکـانی بـردوویان و لە هۆیەکـانی شکستییەکانمان وەرنەگـرتـوون، دووبـارە و دەبارەیان دەکەنەوە، تا ئەمـڕۆش دوست و دوژمنی راستـیمان نانـاسن، تـا ئەمـڕۆش لە گەمە و هـونەری سیاسەت و دیپلۆماتیـدا نابـەڵـەدن و هـەمیشە هـەڵخەڵـەتـا و دۆڕاون. تا ئەمڕۆش خۆشباوەڕن و بە بەڵـین بە درۆ شیرینەکـان و بە زەردەخـەنە و پێـکەنینی دوژمنانی گەلەکەمان بـڕوا دەکەن.. لە خوێندنەوە و بە وردی پێشبینیکردنی داهـاتوو و لە ئەگەر و گریمانەکـاندا کۆڵـەوارن.
ناڵێم هەموویان، بەڵام زۆربەی سەرکردەکانی کورد کەسی شیاونین لە شوێنی شـیاودا. هـێندەی لە هۆڵی دەسەڵات و پایـە و بەرژەوەنـدییەکـانی خۆیـانـدان دان، نیو ئەوندە بە تەنگی چارەنـووس و داهـاتووی گەلەکەمانەوە نین.. گەر وا نەبـوایە بەم دۆخ و رۆژە نەخـوزراو و ناشایستەیە نەدەگەیشتن.
راستە کە کورد بێکـەس و بێدەرەتـانە و هـاوڕێی تەنگانەی زۆر کەمە.. بەڵام گەلێکی کۆڵـنەدەر و خۆڕاگـرین و هەرگـیز ملکەچی داگیرکەرانی کوردستان نەبووینە و نابین.
گەشبینم کە نەوەی نوێمـان بە گوڕ وتینێکئ زیاترەوە درێـژە بە خەبات و و شۆڕشی رزگاریخـوازی گەلەکەمان دەدەن و بـڕوایان بەوە هـەیە، کە سەرکەوتن بۆ گەلەمـانە ومردنیـش بۆ داگـرکەرانی کوردسـتانە.. مێژووشمان چەندین زوحاک ناوی خستە چاڵ. ئەوەش دەزانین کە.. ئازدی لە لوولـەی تفـەنگـدا هەڵـدێـت.

لە ئەمڕۆدا هەموومان رۆژئاڤـایین و.. لە سەنگەرەکانی بەرگری و سەربەرزییدا، تێکڕا لەگـەڵ خـوشـک و بـرا شـەرڤــانـە دلـێر و قـارەمانەکـانماندا.. شـەڕڤـانیـن.
رەزا شـوان
نەرویـج : ١٦ی/ ئوکتۆبەر/ ٢٠١٩




لە دوای خۆپیشاندانەکـان چیبکەیـن؟ … رەزا شـوان

لە خۆپیشاندانە ناڕەزاییەکانی رۆژی شەمە (١٢ی/ئوکتۆبەر/٢٠١٩) کە(رۆژی جیهانی پشتگـیری لە رۆژئـاوای کوردستان) بوو، لە شارەکـانی کوردسـتان و لە پایتەختەکـان و لە زۆربـەی شارە گەورەکـانی وڵاتـانی ئـەوروپـا و ئەمـریکا، بە ئـاڵای کوردسـتان و بە دروشمی نـاڕەزایی لە دژی تورکیا و ئەرۆگـان.. بە هەزاران کوردی هەر چوار پارچەی کوردستان لە گۆڕەپان و لە شەقامە سەرەکییەکانی ئەو وڵاتانە خۆپیشانـدان و رێپـێوانی تووڕەیی و ناڕەزاییان لە دژی داگیرکردنی رۆژئاوای کوردستان سازکرد، زۆر بە توندی پـرۆتستۆی تـاوانە قـێزەوەنەکانی تورکیای فـاشست و ئەردۆگـانی رەگەزپەرستیان کـرد. داوایـان کـرد کە تورکیا بە زووتـرین کـات، هـێڕشەکانی بۆ سـەر رۆژئـاوای کوردسـتان رابگرێت و دەست لە تـاوانی رەشـەکـوژی و لە کۆمـەڵکـوژی سڤـیلی کورد هەڵـبگـرن. داویان کرد کە سوپای دڕندە و جاشە بەکرێگـیراوەکانی تورکیا لە رۆژئاوای کوردستان دەربچـن.. بەسیش بە نامەردی و دڕنـدانە منـداڵان و ئافـرەتانی بێتاوانی کورد بکوژن.

شایـەنی باس و سوپـاس و پێزانینیشە کە لەم خۆپیشاندانانەدا، کورد بە تەنها نەبوویـن، بە هەزارن دۆستی دڵسۆزی کورد لە گەلانی جیاواز و بە هەزاران کەسانی ئاشتیخواز و ئازادیخوازی ناسراوی دژ بە رەگەزپەرستی و داگیردنی کوردستان و کۆمەڵکوژی کورد بەشـداربوون.. لـەم خۆپيشانـدانـانەدا، نـارەزایی و تـووڕەیی خۆیـان لە دژی تاوانەکـانی ئەردۆگانی دیکتاتۆری سیکۆپاتی و رژێمە فاشستییەکەی دەربـڕی.. پـڕ بەدەم هـاواریان دەکرد (تورکیا راوەستە و دەسـت لە کوشتنی کورد هەڵبگرە..). هەر بۆ نمـوونە ئێمـەی رەوندی کورد لە شاری (بێـرگن) کە دووەمین گەورە شاری نـۆروێـژە، زیاتـر لە حەوت سـەد کورد لە رۆژی شەمەدا بەشداریمان لە خۆپیشاندانی ناڕەزایی لە دژی داگیرکردنی رۆئاوای کوردستان کرد..(بەنـدەش) بە ناوی کۆمەڵەی کولتـووری کـوردی و رەوەنـدی کـوردەوە لە شاری بێرگن، پەیـامێکی ناڕەزایی و پـرۆتستۆکردنی ئەردۆگـانم بە کوردی خوێندەوە و پشتگیریمان بۆ برایانی کوردمان لە رۆژئـاوای کوردستان دووپات کردەوە. زیاتریش لە پێنج سەد نۆرویژی بەشدارییان لەم خۆپیشاندانەی بێرگن کرد. کە نوێنەری پارتە سیاسییەکـان و کەسانی ناسراویان تێدابوون و بە نۆرویـژی وتـاریان خوێندەوە و نـارەزایی و نیگـەرانی خـۆیـان لـە دژی داگـیرکـردنی رۆژئـاوای کوردسـتان دەربـڕی و داوایان لە تورکیا کرد کە دەسـت لە تاوانەکانی لە دژی کوردی ئازادیخواز هەڵبگرێت و لە رۆژئاوای کوردسـتان دەربچـێت، ئەگـینا باجێکی زۆری ئەم سەرکێشییەی دەداتەوە. پاڵپشتی خۆشیان، بـۆ خەباتی رەوای گەلی کوردمان لە رۆژئـاوای کوردستان دەربڕی. زۆریش ستایشی ئازایەتی و خۆڕاگری و بەرگری شەڕڤـانـانی قارەمانی کوردیان کرد.

گەنجـەکـانیشیان پـڕ بە گەروویـان هـاواریان دەکـرد: (ئوسـتۆپ تورکیـا) (ئۆردوگـان تیـرۆریست) ، (تورکیا تیـرۆریست) ، (تورکـیا رەگـەزپـەرست) ، (بـژی کوردســتان).
دێینە سەر کرۆکی ناونیشانی نووسینەکەمـان.. لە دوای ئەم خۆپیشانـدانانە چـیبکەین؟
من وەکو کوردستان پەروەرێک، پێشنیاری ئەوە دەکەم، نابێت وسکتبین و راوەستین و هەڵوێستی ترمـان نەبێت، پێویستە زیاتـر داوا لە گەلانی جیهان و لە پەرلەمانەکـانیان و لە حکومەتەکـانیان بکـەین، کـە بە هەنگـاوی کـرداری هەڵـوێسـتی ئەرێنـیان هـەبێت و پشتگیری لە رۆژئاوای کوردستان بکەن و نەک هـەر تەنها سەرکۆنەی رژێـمی تورکیا بکەن.. بەڵکو، گەمارووی ئابـووری و گەشـتیاری و دیپلۆمـاتی بخـەنە سـەر تـورکیا و داوای لێبکەن دەستبەجێ شەڕ رابگـرێت و دەست لە رەشەکـوژی و کۆمەڵکوژی کورد هەڵبگرێت و بەزووتـرین کـاتیش لەشکـرەکەی لە رۆژئـاوای کوردستان بکـێشێـتەوە.

پێشـنیاری دووەمـم ئەمـەیە، کە رۆژی شەمـەی داهـاتـوو، لـە پـایتەخـتەکـانی وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا، لە بەردەم کۆشکەکـانی پەرلەمانەکـان و بارەگـاکانی یـوئـێن و لە بەردەم بارەگـای یەکـێتی ئەوروپـا و و کۆشکی سـپی و کـرملین دا، لە هـەریـەکە لـەم شوێنانەدا، کۆمەڵێک لاوی خۆبەختمان، خەیمە هەڵدەن و بڕیاری نان نەخواردن بدەن، مـن وەکـو خـۆم ئامـادەم کە لەگـەڵ کۆمـەڵـێک لاودا، گـەر بـشــمرم بەشـداری لـە نـان نەخـواردن بکـەم.. بەمـەش دەبینە هەواڵی راگەیاندن و میدیاکان و دەتوانین داوایەکی زیاتر بکەین لە حکومەتەکـانی ئـەو وڵاتـانە بۆ پشتگـیری بـە کـرداری لـە رۆژئـاوای کوردستان و راگـرتنی شەڕی تورکـیا… بە ئاشکرا تورکیا لەم هێڕشەیدا، بۆ کوشتنی سفیلی کورد بۆمبی فسفۆری بە کارهـێنا، کە چەکێکی قەدەغـەـکراوی نێودەوڵەتییە.
پێشنیاری سێیەمم، ئەو تاوانانەی کە ئەردۆگان دژ بە گەلی بێتاوانی کوردمان کروونی و دەیانکات، بە پێی یاسا نێودەوڵەتییەکان، تاوانی جەنگن، تاوانی کۆمەڵکـوژین و تـاوانی دژ بە مرۆڤایەتین.. پێویستە زیاتر لە (١٠) ملێون واژۆی کورد و هاوڕێ و دۆستانمان کۆبکەینەوە و بیدەینە ئەنجوومەنی ئاسایش و رێکخـراوی نەتەوە یەکگرتووەکـان و بە دادگای باڵای نێودەوڵەتی و داوایان لێبکەیـن، بڕیـاری گـرتن و دادگـایی کـردنی تاوانبـار ئەردۆگـان دەربکەن، لەسەر ئەو تاوانانەی دەرهەق بە گەلی کورد کردوونی.. هەروەکو چۆن بڕیاری گـرتن و دادگایی کردنیان بۆ تاوانبار (عومەر حەسەن بەشیر) ی سەرۆکی رسوابووی لادراوی سوودان دەرکرد و گەشتکردنیان بۆ وڵاتانی جیهان لێ قەدەغەکرد. بە هـۆی تاوانەکـانی ئەو کۆمەڵکـوژییەی کە لە (گەلی دارفـۆر) ی کرد. خۆ تاوانەکـانی ئەردۆگان، دە هێندەی تاوانەکانی عومەر حەسەن بەشـیرن.. پێویستە گەشـتی دەرەوەی تورکیاش لە ئەردۆگـان و لە ژن و لە منداڵەکانی و لە وەزیرەکانی بەرگـری و دەرەوە و ناوخـۆی تورکیا قـەدەغـە بکـرێـت.
بۆ چۆنییەتی واژۆ کۆکـردنەوە و داواکـردنی دادگـایی کـردنی ئەردۆگان لە دادگای باڵای نێودەوڵـەتی، پێویستە لێـژنەیەک لە یاساناسانی کـورد، کە پسپـۆرن لە بواری یاسا نێو دەوڵەتییەکـان پێکبهێنرێت. ئەم لـیژنەیـە میکـانـزم و شێوازی کۆکردنەوەی واژۆکان و داواکـردن لە دادگای نێودەوڵـەتی دابنێن و ئەم ئەرکە پێویستە بگـرنە ئەستۆ، چەنـدین لـیژنـەی لـقی تریش لە کوردسـتان و لە وڵاتـانی ئەوروپـا و ئەمـریکا هـاوکـاریان بـن.
نازانم تا چ رادەیەک ئەم سێ پێشنیارەی من لای خوێنەران کوردمان پەسەند و بەجێیە.
مەبەستی من ئەوەی کە بێـدەنگ و دەستەوستان دانەنیشن و هەڵوێستی ترمـان هەبێت.

زۆم پێخۆشە، هەر کوردستان پەروەرێک پێـشنیاری تری پەسەنـدتـر و بەجـێتـری لایـە، با بێدەنگ نەبێت و دەری ببڕێت و بیگـەیەنێت. تا بگـەیەنە پێشنیار و رایـەکی جـوان و پەسەنـدی یەکگرتــوو، کە لە دوای خۆپیشاندانـەکـانی نـاڕەزای چـیتر بکـەین باشـە..؟
بێگومان را و بۆچوون و پێشنیاری جیاوازتـر هـەن.. وەکو دەشـڵێن رای دوو کەس لە رای کەسێک باشـترە.. رای چـوار کەسیش لە رای دوو کـەس باشـترە.. رای…هـتد.
ئەم پـرسـەش پـرسی هەمـوو کوردێـکی دڵسـۆزی کـورد و کوردســتان پـەروەرە.
رەزا شـوان
نۆروێـژ : ١٤ی/ ئوکتۆبەر/٢٠١٩




ئەردۆگـان بە خوێنی کورد دەستـنوێـژ دەشوات… رەزا شـوان

ئەردۆگانی رەگەزپەرست و خوێنڕێژ، تا ناقڕگەی لە تاوان و ستەمکاریدا نوقم بووە، تا سەر ئێسقان دژایـەتی گەلی کوردی ئازادیخواز و ئاشتیخوازی بیتاوانمان دەکات، تا بڵێی کابرایەکی دڕنـدە و بەدرەفـتار و نامـەرد و کـردار قـێزەوەنـە، هەلپەرست و خـۆپـەرست و لەخـۆباییە و تووشی نەخـۆشی شیـتی گەورەبـوون بووە، دیکتاتـۆرێکی سکـۆپاتییە و خـۆشی و چـێژ لە ئەشکـەنجـەدان و سەرکوتکردن و کـوشـتن و خوێنڕشتـنی بێتاوانـان دەبینـێت، بە تایبەتیش کورد، زەلامێکی سەدڕووە و دڕنـدەیـەکی بێـوێنەی ناهـەمـوارە.

قورئان دەگرێتە دەستەوە و بەرزیدەکاتەوە، وا خۆی پیشان دەدات، کە فریشتەیە، کەچی بە خوێنی کوردی بێتاوان دەستـنوێژ دەشوات.. وا دەزانێت کە خەڵکی هـێندە ساویلکەن و نەزان و بێ ئاگـان و تاوانەکـان و کـردارە قـێزەوەنەکانی نـابینن و بە درۆ و دەلـەسە و بە سیناریۆ هەڵبەستراوەکانی بـڕوا دەکەن و خـۆڵ لە چـاویـان دەکـات.
لە سایەی ئەم دیکتاتۆرە لەخۆباییەدا، کە هەموو دەسەڵاتەکانی تورکیای قورخکردووە و تاکـڕەوانە بڕیـار دەدات و خـۆی لە سەرووی یاساوە دادەنێت.. لە سایـەی سیاسەتی شکستخواردووی لەسەر ئاستی ناوە و دەرەوەدا، تورکیای تووشی قەرزاری و دەیـان قەیـرانی سیاسی و ئابـووری کـردووە. تورکیـای کـردووە بـە دەوڵـەتـێکی لەشکـرتاری سەرکـوتـکەر و داپڵـۆسین، تورکیای کـردووە بە زینـدانستان، ئـازادی و دیمـوکـراتی و دادپەروەری و یەکسانی و مافەکـانی مـرۆڤ ئـازادی رۆژنـامەوانی، لە تورکیادا لەژێـر بوونیان نییە و سفـرەوەن. تا دێت نـرخـی ليـرەی تورکی لە بـەرانبەر دولار لە دابەزین دایە و ئابووری تورکیا بەرەو دارووخان دەڕوات.

رێژەی هەژاری و بێکاری و گەندەڵی و هەڵکشندایە.. لە رووی سیاسیشەوە حـزبە دەسەڵاتـدارەکەی ئەردۆگـان کەلەبەڕێکی گەورەی تێکەوتووە و دووچـاری شکـستی گەورە بـووە.. ئەوەبـوو لە هەڵبژاردنەکانی شارەوانییەکانـدا، شاری ئیستەمبـوڵ و چەنـدین شاری تـریـان لەدەسـت دا، جیابوونەی عەبـدوڵڵا گول و داود ئەحمەد ئۆغـڵۆ و عـەلی بابـاجان لە سەرکـردایەتی پـارتی داد و گەشەکردن، گورزێکی تر بوو لە ئەردۆگـان درا.. ئەم کێشە ناوخـۆیی و دەرەکیـانە لە سایەی سیاسەتی تاکڕەوی و شکستخواردووی ئەردۆگان دا سەریان هەڵـداوە.. تابێت نارەزایی و تووڕەیی خەڵکی و دوژمنـانیەتیکردنی ئەردۆگـان لە زیـاد بوونـدان.

ئەردۆگان دەیەوێت ئەم کێشانە بەرێتە دەرەوەی تورکیا، بە ناوی پارستنی سنوورەکانی تورکیا و دروستکردنی بە ناوە ناوچەی ئـارام، بە قـورسترین چەکی کوشندەی زەوی و ئاسمانی هێڕش بکاتە سەر رۆژئاوای کوردستان و ژینۆسایدی کورد بکات و کوردستان وێـران بکات و خەڵکەکەی دەربەدەربکات و سێ ملیۆن ئاوارەی عەرەبی سووری و بە سەدان خێزانی تورک لە رۆژئاوای کوردسـتان نیشـتەجێ بکـات و دیمۆگـرافیای ناوچـە کوردسـتانییەکـان لە بەرژەوەنـدی عـەرەب و تـورک بگـۆڕێـت.. مـاڵ و زەوی و زاری کـورد بەسەر عەرەب و تورک و جاشە بەکرێگیراوەکانیدا دابـەش بکـات.

لە دوای داگـیرکردنی رۆژئـاوای کوردستان، ئەردۆگـان ئەم نیازە گڵاوەشی هـەیە کە بە بیانـووی بـوونی پەکەکە لە چیـای قەنـدیـل هـێڕش بکاتە سەر باشـووری کوردسـتان و داگـیری بکـات.. هەر وەکوو لە رۆژنـامەی (دیلـیـش)ی تورکی کە سەر بە ئەردۆگـانە، نەخشە خەونییەکەی سوڵتان ئەردۆگان بڵاوکراوەتەوە. کە نەخشەیەکی نوێی بۆ تورکیا داڕشتووە، بە پێی ئەو نەخشەیە بەشێک لە سووریا و عێراق و و بولگاریا و ئەرمینیا و باشـووری کوردستان (کەرکـووک، مووسڵ، هەولـێر) و لە رۆژئـاوای کوردستانیشدا (حەلەب، حەسەکە، ئەدلەب) لە ناو نەخشەکەیدان، ناوی فەلەستینیشی تێدا نییە، تەنها ئیسرائیلیان دانـەوە.. بەڵی ئەمەیە وڕینە و زینـدەخەوی سوڵتـان ئـەردۆگـان.

بەڵام نازانێت کە گوڵەڵەی هەڵوەشـاوەتەوە و بەرەو لێژبنەوە دەڕوات، بە پەلامـاردانی رۆژئـاوای کوردستان، دەیـەوێت ئەو تنۆکە شەرمەزارییانەی دەموچاوی نەچـۆڕێنەوە.
دەستێوەردانی ئەردۆگان لە لێبیا و میسر سەرئێشەیەکی زیاتری بۆ تورکیا زیادکردووە، خەریکە عـەرەب وشـیاربنەوە و لـە خـەون و نیـازە گڵاوەکـانی ئەردۆگـان تێـبگەن.

بەداخەوە کە ئەمریکا و رووسیا، زۆر بیـڕەوشتی بەرانبەر بە کورد دەنوێنن، تورکیا لە لایـەن ئەمریکـا و رووسـیاوە تیـشکی سـەوزی بۆ هـەڵکـراوە. بۆ ئـەوەی کە پەلاماری رۆژئـاوای کوردسـتان بـدات و داگـیربکـات.. هەروەکوو چـۆن ئاشبەتاڵییان بە شۆڕشی ئەیلوول لە باشووری کوردستان کرد، دەیانەوێت ئاشبەتـاڵیش بە شۆڕشی ئازادیخوازی کورد لە رۆژئاوای کوردستان بکەن.. ئەمەش یەکەمین جار نییە کە ئەمریکا و رووسیا ناپـاکی دەرهـەق بە گـەلی کوردمان بکەن و پشتی داگـیرکەرانی کوردسـتان بگـرن و بە گەلەکۆمەیی و بە پیلانێکی قیزەوەنی نێودەوڵەتی، کورد لە گەیشتن بە هـیوا و بە مـافە رەواکانی بێ ئومید بکەن. هەر بە پیلانێکی سێ قۆڵی کۆماری کوردستانیشیان تاسانـد. ئەو قسەیەشمان راستە کە تەنیا شاخەکانی کوردستان پەناو پشتی کوردن.. لە ئەمڕۆدا رەوشـت و مـافی مـرۆڤ و مرۆڤـایەتی و مافی چارەنووسی گـەلان، بوونـەتـە کۆیلـەی بەرژەوەنـدییەکانی وڵاتـە زلهـێـزەکـان.

سیاسەتی ئەمریکێش، بە تایبەتیش لە سایەی ترامپ دا، کە زۆر کۆڵەوارە لە ستراتیژی سیاسەتـەدا، لە سووریا و عـێراقـدا شکستی هـێنا.. ترامپ خـاوەنی را و هـەڵویستێکی بـرواپێکراو و نەگـۆڕ نییە.. سەرۆکـێکی هـەرزەگـۆیە.. نەیتـوانیوە بە وردی پێشبـینی داهـاتـوو و گـریمانەکـان بکـات.. لێدوان و بەڵـێنەکـانیـشی جـێی بـڕوا و متـمانە نـین.
بڕیاری کشانەوەی لە ناکاوی هێزەکـانی ئەمرێکـا لە رۆژئاوای کوردستان، رێخۆشکەرە بۆ سەرهـەڵـدانـەوەی داعـشی تیـرۆریست.. بۆ ناسەقـامگـیری و شـەڕ و بـۆ مـانـەوە و بەهـێزبوونی دەسـەڵاتی بەشـار ئەسەد و بەهـێزبوونی پـارتی بەعـسی فـاشتی عـەرەبی لە سـووریا و عـێراق دا.

پشتـێکردنی ئەمریـکا لە کورد لـە رۆژئـاوای کوردستان دا، بێـڕەوشـتی و نامەردییەکی گەورەیە.. چونکە کورد دەکـەوێتە نێـوان دوو بـەرداشـەوە، دەکەوێتە نێوان دوو هـێزی دڕندە و رەگەزپەرستەوە، سوپا و جاشـە بەکرێگـیراوەکانی تورکـیا و سـوپـای سووریا.
کورد شەهـیدێکی زۆری دا تا ئەفسانەی داعـشی تێکشکاند. گەر بەرگری و قوربانیدانی کـورد نەبـوایە، زۆربـەی شارەکـانی سووریا و عـێراق دەکـەوتنە ژێـردەستی داعـشەوە. کەچـی بـەم نامـەردییە پـاداشـتی چاکە و پیـاوەتی کـورد قـوربەنییەکـانی دەدەنـەوە.
ئەردۆگان پێی شەرم نییە و ئامادەیە کە دەست بخاتە نێو دەستی شەیاتنیش لە دژیایەتی کـردنی گەلی کوردمـان.. توشی کوردفـۆبیا بـووە و سێبەرەکەی خۆشی لێبووە بە کورد.

بەڵام ئەردۆگان با باش بزانێت کە رۆژئاوای کوردستان، پاروویەک نییە کە بتوانێت بە ئاسانی قـووتی بـدات، باجێکی زۆری ئەم کەرێتییەی دەداتەوە.. با ئەوەش بـزانن کە تا دان بە مافـە رەواکـانی گەلی کـورددا نەنێـن و کورد نەبێت بە خـاوەنی دەسەڵاتی خۆی، ئەستەمە کە تـورک و فـارس و عـەرەبیش بتوانـن بە ئاشـتی و ئـاسودەیی بـژیـن.
مەبەستێکی تـری ئەردوگـان لە داگیرکردنی رۆژئـاوای کوردسـتان، نانەوەی ئـاژاوە و شـەڕ و دوژمنـایەتییە لە نێـوان کـورد و عـەرەب دا، بـۆ لاوازکـردنی هـەردوو لایـان.

بۆ هەموو جیهانيش ئاشکرابوو، کە ئەردۆگان دامەزرێنەری راستی داعشی تیرۆریستە و بە هەموو شێوە و شێوازێک یارمەتی داعشی دا و دەدات.. هەر ئەویش بـوو داعشی بۆ مووسڵ و ئەنبار و شەنگار و سووریا و رۆژئاوای کوردستان هـێنا، بە تایبەتیش بۆ کۆبانی.. گومان لەوەدا نییە، کە ئەردۆگـان و ئەبوبەکر بەغـدادی دوو رووی دراوێکن، بە دووریشی نازانم کە ئەبوبەکر بەغـدادی ئێستا لە تورکیا لە خۆشترین شوێندا بـژیت.
شایـەنی باسیشە کە رێـژەیـەکی زۆر لە داعـش و لە سەرکردەکـانیان تورکـن.

مەبەست و ئامانجێکی گڵاوی تری ئەردۆگان سەرهەڵدانەوەی داعشە و پـڕچەکـردنیانە بۆ ئەوەی بیان کات بە گـژی گەلی کوردمان و رێیان بۆ خۆشبکات بۆ هێڕشکردنە سەر دێ و شارۆچـکە و شارەکـانی کوردستان و ئەنجامـدانی تەقـینەوە و کاری تیرۆریستی.
هێڕشی تورکیا بۆ سەر رۆژئـاوای کوردسـتان گەلێ کـارەساتی مـرۆیی بە دوای خوێـدا دەهێنێت.. شـەر و ناسەقـامگـیری و ئـاوارەبوون و تونـد و تیـژی و ئاڵـۆزییـەکی زۆر دەخـاتە ناوچەکەوە و خـودی تورکیا لە هەڵگیرسانـدنی ئاگـری ئەم شـەڕە، بە وشکی دەرناچـێت و گـڕ و پـریشـک و پشـکی گـەورەی زیانـەکـانی بەردەکـەوێت.

ئەمەو هەریەکە لە ئەردۆگـان و تـرامپ ( کە بـریاری کشانەوەی هێزەکـانی ئەمریکا لە رۆئـاوای کوردستان) دا، ئامانـج و دەستکەوتی سـیاسی تایبەتی خـۆیان لە پشـتەوەیە، کە هەریەکە لە ئەردوگان و ترامپ، چاویـان بڕیوەتە هەڵبژاردنەکانی داهاتووی تورکیا و ئەمریکا، کە دەنگ بەدەست بهێنن و جارێکی تر بۆ پۆستەکانیان هەڵـیان بژێرنەوە.
داوا لە کـۆمەڵگەی نێودەوڵـەتی و لە نەتەوە یەکگرتووەکان و لە ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی و لە رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ و لە هەموو ئازادیخوازان و لە خاوەن ویژدانی زیندوو و لە گەلانی ئاشتیخواز دەکەین، کە بێدەنگ نەبن لە ئاستی ئەو ستەم و تاوانانەی کە تورکیای تیرۆریست و رەگەزپەرست بە ئاشکرا و بە رۆژی روونـاک، کە بە بەرچاوی کۆمەڵـگەی نێـودەوڵـەتییەوە لە کـوردیان کـردووە و دەکـەن.. بێـدەنگی و خۆگـێلکـردن لە ئاستی ئـەو تاوانـانە، پەڵەیـەکی شەرمەزارییە بە نێـوچـەوانی نەتـەوە یەکگـرتووەکـان و وڵاتـە زلهـێزکان و ناتـۆوە.. بێدەنگی و چـاوپـۆشین لە تـاوانەکـانی تورکیا لە دژی گەلی کوردمان، بە واتا هاندانی ئەردۆگانە بۆ دڕێژەدان بە ستەمکاری و ئەنجامـدانی تاوانی گەورەتـر و قـێزەوەنتـر.
بێگومان ئەوەی تورکیا دەیکات داگیکـردنە و تاوانەکانیشی، تاوانی دژ بە مرۆڤـایەتین.

پێویست ئەردۆگـان لەسەر تاوانەکـانی لە دژی کورد و پێشێلکردنی مافەکانی مـرۆڤ و رێکەوتـن و یاسا نێـودەوڵەتییەکـان، کە بە تـاوانی جەنــگ دادەنـرێن، بـدرێتـە دادگـای نێودەوڵـەتی و دادگایی بکـرێت و سزای یاسایی بدرێت.. هەروەکوو چۆن بڕیاری گرتن بۆ تاوانبـار عـومەر حەسەن بەشـیری سەرۆکی سـودان دەرکـرا، خـۆ ئەردۆگـان دە بە قـەدەر عومەر بەشـیر، تاوانی لە دژی کورد ئەنجام داوە و نیازی تاوانی تـری هـەیە.
داواش لە جەمـاوەری گـەلی کوردمان دەکـەم، لە کوردسـتان و لە هەنـدەراندا، ئامادەی ئەوەبن، کە بچنە سەر شەقـامەکان و گۆڕەپانەکان.. خۆپێشاندانی تووڕەیی و ناڕەزایی و سەرکۆنـەکردنی ئەردۆگـانی تورکیای رەگەزپەرست سـازبکەن و بە دەنـگی بـەرز و تـوڕەییـەوە داوای دادگـایی کـردنی ئەردۆگـانی تـاونبـار بکـەن.. یـاداشـتـێک بنـێرن بۆ نەتەوە یەکگـرتووەکان و ئاسایشی نیۆدەوڵـەتی.. لۆمەی هەڵـویستی شەرمەزارییانەی نەتەوە یەکگـرتووەکـان و کۆمەڵگەی نێـودەوڵەتیش لە ئاسـتی ئەم تاوانـانـەی تورکـیا بکەن.. ئامـادەیی خـۆشـتان بـۆ پشتگـیری بـرایـانی کوردمان لە رۆژئـاوای کوردسـتان دەربڕن.. کە قارەمانانە بە گیانی خۆبەختکردنەوە بەرگری لە خاکی پیرۆزی کوردستان دەکـەن، بە چەکێکی سادەوە رووبەڕووی دڕندەتـرین و زەبەلاحترین و تازەترین چەکی کوشندەی مودێرزمی سوپای تورکیا بوونەتـەوە.

شەرمەزاریشە بۆ هەندێ لە کەناڵە تەلەفزیۆنییە بەکرێگیراوەکانی باشووری کوردستان
کە زنجـیرە درامـا بێـڕەوشتـییەکـانی تـورکی پێـشکـەش دەکـەن و ریكـلام بۆ بەرهـەم و کاڵاکانی تورکیا دەکەن.. بەڵام کە تورکیا روژانـە بە فرۆکەی جەنگی ئێف شانزە دێهات و شارۆچکەکانی باشووری کوردستان بۆردومان دەکەن و خەڵکی سڤیلی کورد دەکوژن و ماڵ و باخ و دارستانی کوردستانن دەسووتێنن.. کەچی ئەم کەناڵانە زۆر بێ شەرمانە دەڵـێن فـرۆکەکانی تورکـیا بارەگـاکانی پەکـەکەیـان لە بنـاری قەنـدیل بۆردومـان کـرد.! تەنانەت وشەی (شەهـید) یش بۆ قوربانییەکانی ئەم تاوانـانەی تورکـیا بەکـارناهـێنن!؟
میـتی تورکیاش لە هـەولـێر و دهـۆک بە ئاشکـرا تەراتیـن دەکـەن و سیخـوڕی دەکەن.
دڵنیام کە چارەنووسی ئەردۆگـانی دڕنـدە و رەگەزپەرست، لە چارەنووسی قـیزەوەنی سەدام حوسێن و قەزافی باشتر نابێت.. ئەو رۆژە نزیکە کە بە سزای خۆی بگەیەنن.
سەرکـەوتن بۆ کـورد و کوردسـتان
شکـۆداری و نەمـری بۆ سەرجـەم شەهـیـدانی کوردسـتان
رسـۆایی و رووڕەشی و مـردن بۆ شەڕخـوازان و داگـیرکەرانی کوردسـتان

نەرویـج : ٩ی/ئوکتۆبەر/ ٢٠١٩




دیـدار لەگەڵ نووسەری منـداڵان مامۆستا عـەلی حەمەڕەشـید بەرزنـجی … دیدارسـاز: رەزا شـوان

مامـۆسـتا عـەلی حەمـەڕەشـید، نـووسـەرێـکی بـە تـوانـا و ناسـراوی نووسـین هەمەڕەنگەیە، لە بواری لقەکـانی ئـەدەبی منـداڵانی کورد دا، هـۆنـراوەنـووس و چـیرۆکنووس و ئۆپـەرێت نـووسـێکی شارەزایە.. تا ئێـستا چەنـدیـن هـۆنـراوە و چـیرۆک و ئۆپەرێتی بۆ منـداڵانی کوردمان نووسـیوە و لە پەرتـووکی چاپکراو و لە گۆڤارەکانی منداڵان دا بڵاوی کردوونەتەوە. مامۆستا عەلی حەمەڕەشید وەکوو مامۆستایەک و سەرپـرشـتیارێکی پـەروەردەیی، تێکەڵ بە جـیهـانی وەنەوشەیی سەیر و سەمەرەی منـداڵانی کوردمان بـووە، لە نـزیکە لە هـیوا و لە خـواست و لە خەونە سەوزەکانیان و لە راز و نیازی پاکی منداڵانی دڵـپاک و بێـتاوانی کـورد تێگەیشـتووە و شارەزای لە فەرهـەنگی زمـانیان بـووە.. بیرۆکەی نووسینەکـانی نامۆ نین و لە ژیان و ژینگەی منداڵانی کوردەوە ئیلهامی بۆ هاتوون و کـردوونی بە هـەوێنی بابەتەکانی نووسینەکـانی و بە زمانیـێکی شـیرین و ئاسان و رەوان و پەتی کوردی لە چوارچـێوەی هـۆنراوەی شـیرین و چـیرۆکی جـوان و ئـۆپـەرێتی خۆشدا بە شیوازێکی ناسک و ستایلێکی سەردەمیانە بۆی داڕشتوون.. توانیوێتی خۆی لە دڵی منداڵانی کورد دا شـیرین و خۆشەویست بکات.. کێشی هۆنراوەکانی خۆماڵی کوردین (بڕگەیین) و سەروای هۆنراوەکانی سووک و ئاسانن و رەوانن، دێڕەکانی کورتن.. بە ئاسانی منداڵان چـێژیان لێوەردەگـرن و لەبەریـان دەکـەن و بەشێکی زۆری هۆنراوکانی ئاوازیان بۆ داناون و کـراون بە سروود و گۆرانی و بە دەنگی منداڵانی کورد تۆمارکراون لە هەنـدێ لە کەناڵە تەلەفـزیۆنییەکانـدا، لە ماوەی منداڵانـدا پێشکەش دەکـرێن.. مامۆسـتا عـەلی حەمـەڕەشـید نووسەرێکی هۆشیار و داهێنەرە و باش لەوە تێگەیشتووە، کە منـداڵانی ئەمـڕۆمـان، نـەوەی شـۆڕشی تـەکـنەلـۆژیـا و داهـێـنانی سەیـر و سەمـەرەن.. نـەوەی تەلـەفـزیـۆنی رەنگاوڕەنگ و ئینتەرنێت و ئایپادن. پێویستە ئەدەبی منداڵانیش بەپێی خواست و هـیوا و حـەز و خـەونـەکـانی منـداڵانی ئەم سـەردەمـە بێـت و هـانیـان بـدات بـۆ دۆزینـەوە و داهـێنان.
لەم دیدارەدا لەگەڵ مامۆسـتا عـەلی حەمەڕەشید، دەربارەی ئەمـڕۆ و داهـاتووی ئـەدەبـی منـداڵانـی کـورد و خـۆنـاسـانـدنـی بـە خـوێنـەرانـی ئـەم بـوارە، چـەنـد پرسیارێکمان لە مامۆستا عـەلی کـرد. بە پێخۆشحـاڵی و راشکـاوییەوە، وەڵامی پرسیارەکانی داینەوە.. ئەمەش دەقی پرسیارەکانی ئێمە و وەڵامەکانی مامۆسـتا عەلی حەمەڕەشیدە.

پرسیار: مامۆسـتا عـەلی هەرچەنـدە بەڕێـزتـان نووسەرێـکی ناسـرای بـواری ئـەدەبی منداڵانن.. بە لای خوێنەرانی ئەم بوارەوە ناسراون.. حەزەکەین زیاتر خۆتان بە خوێنەران بناسن.

وەڵام: ناوم(عەلی حەمەڕەشید بەرزنجی) یە لە ساڵی ١٩٦١ دا لە شـارۆچکەی بەرزنجە لە دایک بووم، خوێندنی سەرەتایی و نـاوەنـدیم لە بەرزنجە و لە شاری سلێمانی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٨٣ بووم بە مامۆستا و لە گوندی مۆریـاس لە ـ سنوری شارۆچکـەی بەرزنجـە دامەزرام.. دواتـر گواسترامەوە بۆ بەرزنجە. چەند ساڵێکیش لە ئۆردوگای باریکە و لە قوتابخانەی (برایـەتی) مامۆستا بووم. پاشان گوازرامەوە بۆ قوتابخانەی (ئـاری) لە سلێمانی کە مـاوەی ١٦ ساڵ لەوێ مامۆسـتا بووم، وانەی بیرکـاریم دەوتـەوە. ھەرچەنـدە پسپۆڕی گشتی بووم. لەو ماوەیـەدا کە لە قـوتابخـانەی (ئـاری) بـووم کـە لـە ئێسـتادا نـاوەکـەی کـراوە بـە قـوتـابخـانـەی (ئیـبراھـیم پـاشـا) بـە ھــاوکـاری بـەڕێــوەبـەر و یـاریــدەدەران و مامۆسـتیانی قوتابخـانەکە (٧) ژمارەمان لە گۆڤارێک دەرکرد کە ساڵانە بـوو، بە ناوی(گـۆڤـاری ئـاری) و بێ بەرامبـەر دابـەشـمان دەکـرد بەسـەر پەروەردەکـانی دەورو بـەر و قـوتـابخـانـەکـانی نـاو شـاری سلـێـمانـی دا.
کـە زیـاتـر ئـەرکەکــان لەسـەر شـانی مـن بـوون و یەکـێکە لـەو کـارانـەی کـە شـانـازییـان پێـوە دەکـەم. دوو سـاڵ سەرپـەرشـتـیار بـووم، ھـەر ھــاوکـاریـان بـووم. کـۆمـەڵـێک بـابـەتی پـەروەردەیی و زانسـتی و کۆمـەڵایەتی تێـدابوو، لە گـەڵ مـێژووی دروسـبـوونی قوتابخـانەکە و چالاکییەکـانی. لە ساڵی ٢٠١١ دا، بەشـداری تاقـیکـردنـەوەوەی سەرپەرشـتیاریم کرد و پلـەی سەرپەرشتیاری پەروەردەیی/ بیرکاریم وەرگرت و نزیکەی ٨ ساڵ لە بەڕێوەبەرێتی پەروەردەی سیدێـادق سەرپەرشتیاری بیرکاری بووم کە لەو ماوەیەدا لەگەڵ ناسینی کۆمەڵێک ھـاوڕێی نوێ لەو سنورەدا، توانیم خزمەت بە بواری پەروەردە بکەم و ببمە ھـۆی دابینکردنی پەرتوک و نامیلکە و گۆڤـاری تایبەتی منـداڵان، بۆ سەرجـەم قـوتابخـانە بنەڕەتییەکـان و بـاخچـەکـانی منـداڵانی سـنورەکە و دەوڵەمەنـدکردنی پەرتوکخـانەی قوتابخـانەکـان .ھەروەھـا لەگەڵ چەنـد سەرپەرشتـیارێکی ھـاوڕێم بەھـاوکـاری بەڕێوەبـەر و یـاریـدەدەری بەڕێـوەبـەرێـتی گـشـتی سـەرپـەرشـتیکـردنی پـەروەردەیـی سـلـێمانی، تـوانیـمان گۆڤاری(ئاراستەی پەروەردەیی) دەربکەین کە گۆڤارێکی وەرزییە و (٦) ژمارەی لـێـدەرچـووە و بـەردەوامـە.. ئەمـسـاڵ ٢٠١٩ گـوازرامـەوە بـۆ بـەڕێـوەبـەرێـتی پەروەردەی ڕۆژھـەڵات / یەکـەی سەرپـەرشتیکـردنی پـەروەردەیی/ ڕۆژھـەڵات، کۆتا کـارم لە سیدێادق پەرتوکێک بوو بە ناوی(چـنار و ھـێمن) کە پەرتوکخانەی بێخـود بۆیـان چـاپکـردم زۆر سـوپـاسیان دەکـەم، بێـبەرامبەر بەسەر سـەرجـەم قوتابخانە بنەڕەتییەکـانی سنوری سیدێادق دا دابەشکرا، ھەروەھـا لە سەرەتـای دەست بەکـاربوونیـشم لە یەکـەی سەرپەرشتیکـردنی پـەروەردەیی/ ڕۆژھـەڵات، سلێمانی، پەرتوکێکی ترم لەسەر ئەرکی خۆم چاپکرد بەناوی(ئاوازی شادی) کە بریتی بـوو، لە ئۆپـەرێت و ھـۆنـراوەی تایبـەت بە منـداڵانی باخچـەی منـداڵان و لەلایەن بەشی پرۆگرامەکان لە بەڕێوەبەرێتی گشتی پەروەردەی سلـێمانی یەوە گەیشتە سەرجەم باخچەکـانی منـداڵانی سنوری بەڕێوەبەرێتی گشتی پەروەردەی سلێمانی کە زۆر سوپـاسیان دەکـەم.
ھەر گۆڤـارێک لە ھەرشوێنێکی کوردسـتان دەرچوو بێت و دەربچێت ھەوڵمداوە کە بابەتیان بۆ بنـێرم و لەوێ بڵاو ببێـتەوە. لەم گۆڤـارە تایبەتانەی منـداڵان دا ھـۆنـراوە و چـیرۆکم بۆ منـداڵان بڵاوکردۆتەوە (پەپـولە، جگەرگۆشەکان، گوڵەکان، خەنـدە، جۆلانێ، حاجـیلە، کۆلارە، کەنـاری، تـۆم وجـیری، منـداڵی ســەردەم، سـمۆرە، کـانی،سـڤـۆرە، ماڵی سـمۆرە، بـەرات، پێنوسەکـەم، بەرخـەکەم، ھـیوای تـۆ، نایـە، زەنـگ و بەنـگ، گـۆران، شەمـامە)
ھەروەھـا لە زۆربـەی ماڵپـەڕە ئەلکـترۆنییەکـانیشدا، بابەتەکـانم بڵاودەکـەمەوە.

پرسیار: لە کەیـەوە ھۆگـری جیھانی ئـەدەبی منـداڵان بـوون؟

وەڵام: ھەر لە منداڵییەوە کە لە پۆلی شەشەمی بنەڕەتی بووم خولیای خوێندنەوە و نوسین بووم کە ئەو کاتە برا گەورەکەم کۆمەڵێک پەرتوکی باشی ھەبوو لەگەڵ دیوانی زۆربەی شاعیران و ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارانەی ئەو کاتە دەردەچوون، من لەگەڵ پەرتوکەکـانی قوتابخـانە ھـەوڵم دەدا کە ئەوانیش بخـوێنمەوە، حەزیـشم بە شانۆیی دەکرد و بەشداریم دەکرد وەک ئەکتەر لە پۆلی حەوت و ھەشتی بنەڕەتی دا ، بەڵام زیاتر حەزم بە نوسینی ھۆنـراوە دەکرد، کە ئەمەش ھـاوڕێ نزیکەکانم دەیانـزانی.
دوای بنـەڕەتی چەنـد ھـاوڕێیەکـم لە خوێنـدن دا، بە ھـۆی نوسیـنەوە ناسیوە و تا ئێستاش پەیوەندیمان ھەیە و ئەوانیش لە بوارەکەی خۆیانـدا کەسانی دیـارن ،وەک ھاوڕێی ھونەرمەنـد (بەختیار بەمـۆ) و ھـاوڕێی ھونەرمەنـد (ئـازاد سەوزە) ، بەڵام کە بووم بە مامۆستا و یەکەم دامەزراندنیشم لە گوندی(مۆریاس) بـوو لە سنوری بەرزنجە کاتێک لەگـەڵ قوتـابییەکـانـدا دەدوام و وانـەم پێـدەوتن، ھەستم کرد کە بۆشاییەک ھەیە و منداڵان تینووی ھـۆنراوە و چیرۆکی تایبەت بۆ خۆیانن و منیش دەتوانم بەشداربم لە پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەدا، بۆیە لەوێوە و لـە سـاڵی ١٩٨٤ وە، وردە وردە دەسـتـم کـرد بـە نـوسـین و بـۆ قـوتـابیـیەکــانـم دەخوێنـدەوە و مامۆستایـانی ھـاوڕێشـم ھـانـدەرم بـوون، ئیـتر بەردەوام بـووم و چونکە بەھـرەی نوسینم ھەبـوو، ئیتر ئەو کاتە یەکـەم ھۆنةراوەم لە ڕۆژنـامەی ھاوکـاری دا بڵاو کردەوە، کە لە کۆتـا لاپەڕەیدا چیرۆک و ھـۆنراوەی بۆ منداڵان بڵاودەکردەوە، ئیتر بەردەوام ھۆنـراوەم دەنارد و بۆیان بڵاو دەکـردمەوە لە ساڵی ١٩٨٥ دا، ئیتر بەتەواوی ھۆگـری ئەدەبی منداڵان بـووم و لەو کـاتەوە تا ئەمـڕۆ بەبەردەوامی بۆ ئەو جیھانە جـوان و پاک و شـیرینە دەنووسم و شانـازیشی پێوە دەکـەم.. ھـیوادارم کە خـزمەتێکی بچـوکم بـە ئـەدەبی منـداڵانی کورد کـردبێت.

پرسیار: ناوی ئەو پەرتوکـانەی تا ئەمڕۆ بۆ منداڵانی کورد لە بواری چـیرۆک و ھـۆنـراوە و ئۆپـەرێتـدا چـاپتان کـردوون .. ناوەکـانیـان چـین؟

وەڵام: بەخۆشحاڵییەوە تا ئێستا ئەم بەرھەمانەم پێشکەش بە دنیای ڕەنگاڵەیی و جـوانی منداڵان کـردووە.

١ـ سـرودی کوردسـتان….ھـۆنـراوە… ساڵی ٢٠٠٩.
٢ـ ڕازی قوتابییەکی زیـرەک…. چیرۆک و ھـۆنـراوە… ساڵی ٢٠٠٩.
٣ـ دیـاریی….. ھـۆنـراوە… ساڵی ٢٠١٠.
٤ـ بولبولـێکی زیـرەک…. چیرۆک.. وەرگێڕان لە عەرەبییەوە ٥ـ فـڕفـڕۆکە…. ھـۆنـراوە…. ساڵی ١٩٩٥.
٦ـ خەنـدەی ئـاوات…. ھـۆنـراوە…. ساڵی ١٩٩٨.
٧ـ ئافـەرین…. ھۆنـراوە…. ساڵی ٢٠٠٠. کە ٣جـار چـاپکـراوەتەوە
٨ـ دیـاری و سەردان…. چـیرۆک… ساڵی ٢٠٠٤ کە ٣ جار چاپکـراوەتەوە.
٩. کۆڤـین و ھاوڕێکانی… ھۆنراوە … ساڵی ٢٠٠٨. دوو جار چاپکراوەتەوە
١٠ـ جەژن…. ھـۆنـراوە… ساڵی ٢٠٠٩.
بەدەستکارییەوە.. ٢٠١٢ کە ٢ جـار چاپکـراوەتـەوە.
١١ـ مامۆستای کوردی….. چـیرۆک و ھـۆنـراوە… ساڵی ٢٠١٠.
١٢ـ بوکەکەم بە کوردی گۆرانی دەڵێت….. چـیرۆک… ساڵی ٢٠١٣.
١٣ـ گەشتەکەی گـوڵێ….. چـیرۆک… ساڵی ٢٠١٣.
١٤ـ ئەسپ و فـیل….. چـیرۆک… ساڵی ٢٠١٣.
١٥ـ یـاریی بیرکـاری….. چیرۆک وھـۆنـراوە… ساڵی ٢٠١٣.
١٦ـ منـداڵ و فـیلم کـارتۆن….. شانـۆیی و ئۆپـەرێت… ساڵی ٢٠١٣.
١٧ـ چنار و ھـێمن.. ئۆپەرێت و ھۆنراوە بۆ منداڵان … ساڵی.. ٢٠١٩
١٨ـ ئاوازی شادی.. ئۆپەرێت و هۆنراوە بۆ منداڵانی باخچـەی منداڵان ٢.١٩
١٩ـ مریشکە کونج. بە ( PDF ) کراوە کە چیرۆک و ھۆنراوەیە. ساڵی ٢٠١٧
٢٠ـ جۆلانێ… ھـۆنـراوە… ساڵی ٢٠١٩. چاپەکەنی مانگ لە شاری بانە بۆیان کـردووم.
چەند بەرھەمێکی تریشم ئامادەن و لە دەرگەی چاوەڕوانی چاپدان !

پرسیار: لە ئێستادا ئەدەبی منداڵانی کورد، لە چ ئاستێکـدا بەدی دەکەن؟ ئایا پێتان وایە، کە لە ئاسـتی ھـیوا و خـەون و حـەز و خواسـتەکـانی منـداڵانی کـورد دایـە؟

وەڵام: ئەدەبی منداڵانی کورد وەکو ئەدەبی منداڵانی وڵاتانی دراوسێ خۆشبەختانە ھەنگـاوی باشی نـاوە و، کۆمەڵـێک شاعـیر و نووسەری دڵسۆز و خـەمخـۆر بـۆ ئەدەبی منـداڵان کـار بۆ ئـەو دنیا جـوانەی منـداڵان دەکەن، بە ھەموو توانایەکەوە ھەوڵی خۆیان خسـتۆتە گەڕ و بەردەوامن لە خـزمەتکردنـدا.
ھەرچەنـدە تا ئێـستا نوسەری یان شاعـیرمان نییە کە بەتایبەتی ھـەر بۆ منـداڵان بنوسـێت و خـۆی بـۆ ئەو بـوارە تەرخـان کردبێت، بەڵام لە ئاستی تەواوی خـواست و ھـیوا و خـەون و حەزەکانی منداڵانی کورددا نین، کە ئەمەش بۆ کۆمەڵـێک ھۆکـار دەگەڕێتەوە، کە ئەوانیش کەمی تیراژی ئەو پەرتوک و نامیلکـانەیە کە بۆ منـداڵانی کورد چـاپ و بڵاودەکـرێنـەوە، کە بەگـشـتی لـە (٥٠٠) دانـە تێـپەڕ نـاکـات، نەبـوونی مـەرجی پەرتـوکی منـداڵان لـەو چـاپکـراوانـەدا، وەک رەنگـاوڕەنگی، لەمـمـاعی، وێنـەی رەنگـاورەنگ و گونجـاو، نەشارەزایی ھەندێک لەوانەی کە بۆ منداڵان دەنووسن بـە تایبـەتی بـواری سـایکـۆلـۆژی منـداڵ، کـاریگـەری بـواری ئـابـوری خـێزان و رۆشنـبیری خـێزان دەربـارەی خوێندنـەوەو سود و گرنگی خوێندنەوەی منداڵان.

پرسیار: بەڕێـزتان وەکـو مامۆسـتایەک و سەرپەرشـتیارێکی پەروەردەیی، تـا چ ڕادەیەک ئەدەبی منـداڵان کارتێکـردنی لەسەر پـەروەردە و بنیاتـنانی کەسـایـەتی دروسـت و لە ئاینـدەی منـداڵان ھـەیە؟

وەڵام: ئێـمە بمـانەوێ و نەمـانەوێ، ئـەدەبی منـداڵان کـاریگـەری بـاشی ھـەیە و ھەبووە لەسەر پەروەردەی منداڵ، لەسەر ڕۆشنبیر کـردنی منداڵ، دروستبوونی کەسـێـتی منـداڵ، کـە زۆربـەی زانـایـانی دەرونـنـاسی لەســەر ئــەوە کـۆکـن کـە دروستبوونی کەسێـتی منداڵ لە تەمەنی باخچە و پۆلی یەکەمی بنەڕەتی دایە بۆیە گـرنگـیـدان بـەو قـۆنـاغە پێـویستە و ئامـادەکـاری بـاشی دەوێـت، چـونکە منـداڵ بنچـینەی بنیاتنـانی کۆمـەڵگـەیە و دەتـوانیـن لـە ڕێگـەی چـیـرۆک و ھـۆنـراوەی پەروەردەیی گونجـاو بۆ ئەو قـۆنـاغە ئەو کـارە ئەنجـام بدەین. تا ئایندەیـان گەش بێت و کەسێکی وریـا و چـالاک و وشـیار دەربچـن.

پرسیار: یەکێک لە ئامانجە گرنگەکانی ئەدەبی منداڵان، ئامانجێکی نیشتمانییە.. تا چ ڕادەیەک نووسەرانی ئەدەبی منـداڵانی کورد ،توانیویاـنە ئەم ئامانجە بقۆزنەوە و لە ڕێی نووسینەکانیانەوە، ھـانی منـداڵانی کـورد بـدەن بۆ زیاتر شیرینکـردن و ھـاوبەستەبوونیـان بۆ گـەلی کـوردمان و بـۆ کوردسـتانی نیـشـتمانی پیـرۆزمـان؟

وەڵام: ھەر کەسـێک بۆ منـداڵان دەنـوسـێت ئاگـاداری ئەو پەیامـەیە کە پێویسـتە لەڕێـی ھـۆنـراوە و چـیرۆک و ئۆپـەرێتە تایبەتەکـانەوە بیگـەیـەنێت بـە منـداڵان، خۆشەویستی دایـک و بـاوک و مامۆسـتا و خـاک و نیشـتمان و ژینـگە و …..، دروستکـردن و بنیاتنانی کەسایەتییەکی مـرۆڤـدۆست و دادپـەروەر و ڕاسـتگۆ و جـوان بین و چـالاک و ڕۆشنبیر و ئازا و ئازاد، پێویستە ڕەنگدانەوەی ھەبێت و بەپێی قۆناغەکـانی تەمەنی منـداڵی نوسرابن، تا کـاریگەرییان ھـەبێت،ن یشتمان پەروەریی و خۆشەویستی خاک و وابەستە بوون بە کوردستان و ژینگە جـوان و نازدارەکەی ئامانجێکی گرنگە و نوسەرانی بواری ئەدەبی منداڵانی کورد ھەوڵیان داوە کە باسی بکەن و بیـگەیەننە منـداڵ بە جۆرێک کە کاریگەری تەواوی خـۆی ھەبێت. من دەتوانم ھۆنراوەیەکی خۆم لێرەدا بە نمونە بھێنمەوە کە بۆ کوردستانم نوسیوە.
کوردســتانە کوردسـتان
خـاکە پیــرۆزەکـەی من
خۆشەویستە و بێ وێنە
نیشـتـمانـێــــــکە مەزن
……….
بستێک لەم خاکە جوانە
لای من گـشت دنیا دێنێ
با ھەموو ھـەوڵ بـدەین
تا بـە جـــــوانی بمــێـنێ
ھەرکەس لە کـارەکەیـدا
دڵسـۆزی خـۆی بنـوێنێ

لای شاعیرانی تریش نمونەی لەم شێوەیە ھەیە و پەیامێکی پێویستە کە بگاتە منـداڵانی کـورد.

پرسیار: لە ئەمـڕۆدا نووسـین بۆ منـداڵان لەبـەردەم شـۆڕشێکی تەکنەلـۆژیـا و گـۆڕانکـاری خـێرا و داھـێنانی سەیـرو سەمـەرە دایـە، لـە ھـەمـوو بوارەکـانی ژیاندا، منداڵانی ئەمڕۆشمان منداڵانی سەدەی ڕابردوو نین، ھــیوا و خـەون و خواستەکانیشیان ھەمان ھیواو خەون و خواست و پێویستییەکان نین، پێویستە نووسەرانی ئەمڕۆی ئـەدەبی منـداڵانی کوردمان ئەم ڕاستییانە لەبەرچاو بگرن، نووسینەکانیان پڕ بە پێستی ژیانی ئەم ڕۆژگـارە تازەیە بن، نووسەری داھـێنەر ئەدەبێکی رەسەن و نوێ، کاریگەری و ڕەنگـدانەوەیەکی قووڵی ئەرێنی لەسەر گەشەکردن و فـراوانکردنی بیر و ھۆش و ئەندێشە و لایەنی بایۆلـۆژی منداڵان ھـەیە، منـداڵان دەتـوانن باشـتر چارەسەری کێشەکـانیان بکـەن، ڕای مامۆسـتا عەلی حەمەڕەشید بەرزنجی لەم ڕووەوە چـییە؟

وەڵام: ڕاستە ئەمڕۆ تەکنەلـۆژیا وەکو شـۆڕشێکی دیـار و کاریـگەر بە لـێشاو گۆڕانکـاری و داھـێنانی نـوێ دەخـاتە بەردەم مـرۆڤ بەگەورە و بچـوکەوە و ھـەرگـیز منـداڵانی ئەمـڕۆ وەکـو منـداڵانـی دوێـنێ نیـن و هــیوا و خـواسـت و پێداویستییەکانیشیان زۆر و جیـاوازن، بەڵام ئەمـە ئەوە ناگـەیەنێ کە ئـەدەبی منـداڵان فەرامـۆش کـرابێت ،بەڵام نوسەری بواری ئەدەبی منداڵان واباشە کە ئەویش زیـاتر ئاگـاداری گۆڕانکـاری و داھـێنانە نوێکـان بێـت و ھـەوڵ بـدات بەشێوەیەکی سەردەمیانە لە نوسینەکانیدا جێیان بکاتەوە و وەکو پێویست باسیان بکات و سـود و زیانەکانی ئەو ئامێر و یارییە ئەلکـترۆنییانە بکـات و بە زمـانی منـداڵ و شێوازێکی شیاو، لای من نوسین بۆ منداڵ بەشێوەی پەرتوک و گۆڤاری تایبـەت بـۆ منـداڵان کاریگـەری باشـتری دەبێـت لەسـەر منـداڵ و چـێژی تایبـەتی خۆیشی دەبێت. من لە چـیرۆک و ھۆنراوەشدا ھەوڵی ئەوەم داوە کە ئەو داھێنانە لە نێو چـیرۆک و ھۆنـراوەکانمدا جێ بکەمەوە. لە ھۆنراوەی (ئایپـاد) و چیرۆکی (خەونەکەی بـاران) بە روونی دیـارن.
خەونەکەی(بـاران)

(بـاران) لەگـەڵ ئـەوەی کە زۆر حـەزی لە قـوتابخـانە بوو، بەڵام ھەنـدێک جـار بێـزاری خۆی دەردەبـڕی، چونکە پەڕاو و پەڕتوکەکـانی زۆر قورس بوون، کە دەگـەڕایـەوە جـانتـاکـەی دەکـردە شـانـی، پـشـتی دەیـدایـە ئـازار. ڕۆژێــک دوای گەڕانەوەی لە قوتابخـانە پشـوویەکی کەم، ئایپـادەکەی ھـێنا و لە دڵی خۆیدا وتی خۆزگە لە جیـاتی پەڕاو و پەڕتـوک تەنھا ئەم ئاپیـادەم دەبرد بۆ قوتابخانە. بەدەم بیرکـردنەوە لەو بابەتە، چونکە مانـدوو بوو خەوێکی ئـارام ئامێزی بۆ کـردەوە.

(بـاران ) خەونێـکی خـۆشـی بیـنی، کە بـە ئاگـا ھـاتـەوە چـووە لای ھـاوڕێکـانی وخەونەکەی بۆ گـێڕانەوە، لە خەونمدا مامۆسـتا بووم ، لەگەڵ مامۆستاکانی تردا ھەموو پەڕتوکەکانی پۆلی یەکمان سکان کرد و بە قوتابییەکانمان وت کێ ئایپادی ھـەیـە، بەیـانی لەگـەڵ خـۆی بیھـێنـێت! چـەنـد خـۆشـبوو ھـەمـوو ھەیانبـوو. بـۆ بەیانی ھەمـووان ئاپادەکـانیان ھـێنابوو ناوی خۆشیان لەسەر نوسی بوو . لێمان وەرگـرتن و بابەتە سکانکـراوەکانمان لەسەر ئایپـادی ھەریەکەیـان دابەزانـد. بۆ ڕۆژی دواتـر لەسـەر ئـاپیـادەکە وانەیـان دەخـوێنـد و ھـەر لەسـەر ئـایپـادەکـەش ئەرکەکانیان دەنوسیەوە, لە وانەی پێنجەمدا پێمان وتن بۆ بەیانی پێویست ناکات جانتا قورسەکانتان بھـێنن. چونکە ئێستا ھەمـوو بابەتەکـان لەسـەر ئایپادەکـانتان ھـەن. بـاران بە پێکـەنینەوە وتی: بەداخـەوە کە بە ئاگـا ھـاتمـەوە تەماشـادەکـەم مامۆسـتا نیـم وھـەروەک جـاران قوتـابیم! جـانتا و ئایپادەکەشم ھـەروەک خۆیـان ماونەتەوە، ئیتر ھەمـووان دایـانە قـاقـای پێکـەنین و وتـیان: خۆزگـە خەونەکەی بـاران دەھـاتە دی بـۆ ھەمـووان.

پرسیار: ئایـا تـا ئێـستا بەڕێـوەبـەرێتـی ڕۆشـنبـیری منـداڵان سـەر بـە وەزارەتـی ڕۆشنبیری حکومەتی ھەرێمی کوردستان، وەکو پێویست ئـاوڕیان لە ڕۆشـنبیری و ئـەدەبی منـداڵان داونەتـەوە؟

وەڵام: ئەوەندەی ئاگاداربم وەزارەتی ڕۆشنبیری حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ساڵانی ڕابـردوودا لە ڕێگەی (بەڕێوەبەرێتی زنجـیرە کتێبی منداڵان) لە ھەولێر و (بەڕێـوەبـەرێتی خـانەی سمۆرە ) وە لە سلـێمانی کۆمەڵێک کـاری زۆر جـوان و باشـیان کـردووە بـۆ منـداڵان ئـەویـش بـە چـاپکـردنی کـۆمەڵـێکی زۆر کـتـێب و نامیلکەی منداڵان کە بەشێوەیەکی سەردەمییانە و گونجاو چاپیان کـرد بوو ، کە بە سوپاسەوە ئـەو دوو بەڕێـوەبـەرێتـییە یەکی نامیلـکەیەکیـان بـۆ چـاپ کـرددم ،(وانـەی کوردی و دیـاریی)، بەڵام تیراژیان کـەم بووە کە دەبـووایە زۆر بووایە چـونـکە بـۆ منـداڵانـی ھـەمـوو کـوردســتانـیان دەکـرد. بەداخـەوە کـە ئـەو دوو بەڕێوەبەرێتییە لە ئێستادا نەماون و تەنھا گۆڤاریش کە گۆڤاری(ھەنگ) بوو کە ھی وەزارەتی رۆشنبیری حکومەتی ھەرێمی کوردسـتان بوو بۆ منـداڵان ئەویش وەستاوە، خۆزگە ھەرسێکـیان دەکەوتنەوە کار،بچونکە ئەوانە پێویستییەکی دنیا جوانەکەی منداڵانن. دەتـوانـیین بڵێـین کە وەکو پێویسـت ئاوڕیـان لە ڕۆشـنبیری منـداڵان نەداوەتەوە. چونکە حکومەت واباشە گۆڤاری تایبەت و دەزگای تایبەتی پەخـش و بڵاوکـردنەوەی تایبـەتی بۆ منـداڵان ھـەبێت.

پرسیار: گۆڤارەکانی منداڵان، ڕۆڵێکی کارتێکەرییان لە ڕۆشنبیرکردن و لە گەشە کردن و پێشکەوتنی ئەدەبی منـداڵانی کوردمان ھەیە، لەوانەش گۆڤـاری(پەپـولە) و (گوڵەکان) و (سڤۆرە).. ئایا ئەم گۆڤارانە لە ڕووی چەندێتی و چۆنییەتییەوە لە ئاسـتی خواسـت و هـیوا و تمـوحی منـداڵانی کـورد دان؟

وەڵام: دەربارەی رۆڵی گۆڤـارەکانی منـداڵان لە پەروەردەکرد و بەرەوپێشچوونی ئەدەبی منداڵانی کورددا بابەتێکم بڵاوکردۆتەوە کە لە سایتەکانیشدا دامبەزاندووە، بە وردی باسی ئەوەم کـردووە، بەڵێ گۆڤـارەکانی منـداڵان ڕۆڵی زۆریان ھەیە لە رۆشنبیر کردن و گەشەکردن و پیشکەوتنی ئەدەبی منداڵان دا. گۆڤاری (گوڵەکان) کە تائێستا (١٣٨) ژمارەی لێدەرچووە و (پەپولە) کە (٢٦٢) ژمارەی لێدەرچووە و (سڤـۆرە) کە ٢٢٠ ژمارەی لێدەرچووە، ھەریەکـێک لەو گـۆڤـارانە لە ئاسمانی رۆژنامەگەری منداڵانی کورد دا بە گەشی دیـارن و خزمـەتێکی باشیان بە منداڵ و بە ئەدەبی منـداڵان کـردووە، بەڵام ماویـەتی بەتەوای بگـەنە ئاسـتی خواستەکـانی منداڵان، گوڵەکان لەم ٣ ژمارەی دواییدا گۆڕانکـاری و پێشکەوتنی پێـوە دیـارە و لـە ھـەوڵی باشـترکـردنی گـۆڤـارەکە دان، پەپـولـەش یەکـێکە لـەو گۆڤـارانەی کە بەردەوامی لە ساڵی ١٩٩٢ وە دەردەچـێت پێشکەوتنی باشی بە خۆیـەوە بینیوە و تا ڕادەیەک جیاوازی پێـوە دیارە و سڤـۆرەش کە لە شاری دھۆک دەردەچێت و بە کەمی دەگاتە سـنوری سلێمانی ئەمیش پێشکـەوتنی بەخـۆیەوە بینیوە بەڵام زیاتر بابەتەکانی بە شـێوەی بادیـنی بـڵاو دەکـاتەوە و مـن چەنـد بابەتێکـم بـۆ نـاردوون بەسوپاسەوە بڵاویان کردۆتەوە کە لەو ژمارانەدا تەنھا ھۆنراوەکەی من سـۆرانی بووە. بەگشتی من پەیوەنـدی باشم لەگەڵ ئەوان و گۆڤـارەکانی تریش دا ھـەیە و بە ھەموو توانایەکیانەوە ھەوڵی خزمەتکردنی ئەدەبی منداڵان دەدەن و کۆمەڵێک لە نوسەران و شاعـیران و وەرگێڕکارانی بواری ئـەدەبی منداڵان لەو گۆڤـارانە و گۆڤـارەکانی تری منـداڵان دا بەرھەمەکـانیان بڵاو دەکەنـەوە.

پرسیار: نووسـەرانی بـواری ئەدەبی منـداڵانی کورد، تا چ رادەیـەک توانیوویـانە سـوود لە کەلەپـووری نەتەوەیی و لە داستان و لە مێـژووی پـڕ لە شانـازی و لە بەسەرھـاتەکانی گەلەکەمـان وەربگرن؟ لە ھـۆنـراوەکـانی (لەتیـف ھەڵمـەت) دا، بۆ منداڵانی کورد، ئەم ڕەنگـدانەوەیە بەدی دەکـرێت؟ ڕای ئێوە لەم ڕووە چییە؟

وەڵام: نوسین وەک بەرپرسیارێتی وایە لەسەر ئەو کەسانەی کە دەنووسن و بە تایبەتیش لە نوسـین بۆ منـداڵان دا بەرپرسـیارێتییەکە زیـاترە، بۆیە نووسـەر بۆ ھەوێنی نوسینەکاـنی ھەمیشە دەتـوانێت سود لە بیرەوەرییەکانی منداڵی خۆیشی وەربگـرێت و ھـەوڵی ئەوەش بـدات کە سود لە کەلەپـور و فۆلکلۆری نەتەوە و گەلەکـەشی وەربگـرێت تا وەک سەرچـاوەیەکی گـرنـگ بەکـاریان بھـێنـێت و لە ھەمـان کاتیـشدا بە منـداڵانی کوردی بناسێنـێت. ئەگـەر سەرنـج بدەین بێجگە لە لەتیـف ھەڵمـەت نوسەر و شاعـیرانی تریش سودیـان لێوەرگـرتووە و بەکـاریان ھـێناوە، کە چـێژێکی تایبـەتی بە بابـەتـەکە بەخـشیوە و مـۆرکی کوردانـەشی بە جـوانی پێـوە.. دیـاربـووە من بەکـارم ھێناوە وەک خۆم، بۆ نمـونە لە ھۆنراوەی بــاران دا، دەڵـێم:
مـنـــداڵی وردیــلە و جـــوان
ســـروود دەڵــێن بـۆ بـــاران
پێکەوە گشت بە یەک دەنگ
بـە ئـاوازێـــکی قـەشـــەنگ
دەیـڵـــێـنەوە بـێ وەســـــتان
((ھـەیــــاران و مـەیـــــاران
یا خــوا داکــــــاتـە بــــــاران
بـۆ فـەقـــــیـر و ھـــــەژاران

پرسیار: قەیران و کێشەی دارایی گەورەترین کێشەیە لە ڕێی چاپکردنی پەرتوکی منـداڵان بە شـێوەیەکی ھونەری پێویست و لەبـار، ھەروەھـا نەبوونی دەزگایەکی تایبەت بە چاپکـردن و بڵاوکردنەوەی پەڕتووکەکـانی نووسەرانی بـواری ئەدەبی منـداڵان ھـۆکـارێکی سـەرەکی دواکـەوتـنی ئـەدەبی منـداڵانی کوردمـانە.. بـە ڕای مامۆستا عـەلی ئەم کـێشەیە چـۆن چارەسـەر دەکـرێـت؟

وەڵام: بـاری ئـابـوری کـارێکی وای کـردووە، کـە نوسەران و شـاعـیرانی بـواری ئـەدەبی منـداڵان نەتـوانن وەکـو پێـویـست بەرھەمەکـانیان چـاپ و بڵاوبکـەنەوە، بەشێوەیـەکی جـوان و گونجـاو و سەردەمیـیانە کە ھەمـوو مەرجەکـانی پەرتوکی منـداڵانی تێـدا بێت، ھـەروەھـا نەبـوونی دەزگـایـەکی تایبـەت کە گـرنگی بـدات بە چاپکردن و بڵاوکردنەوەی بەرھەمی نوسەران و شاعـیران، کاریگەری ھـەیە لە دواکەوتنی و بەرەوپێشچوونی ئەدەبی منداڵان لە کوردستاندا ،ھەروەھا وەک من ئاگـاداربـم زۆربـەی ئـەو پـەرتـوکـانەی کە لـە ئێـسـتادا و پێـشـتریش بـۆ منـداڵان چاپکـراون تیراژیـان زۆر کـەمە (٢٠٠، تــــــا ٥٠٠ ) دانـەی لێ چاپ دەکرێت کە لە ڕاستیدا نوسەرەکـەی بۆ منـداڵانی گـشت کوردسـتانی نوسیوە و ئەو تیـراژە کەمەش بەشی منـداڵانی چەنـد قوتابخانە ناکـات، ھەنـدێک لـەو شوێنـانەش کە پەرتـوکی منـداڵان چـاپ دەکەن ھەر ھـێندەی لێ چاپ دەکەن.. پەرتوک ھەیە کە چەنـد ساڵـێک پێـش ئێستا چـاپ کـراوە، بەلاتاـنەوە سـەیر نەبێـت نوسـەرەکەی نوسـخەی لا نەمـاوە و دەسـتیـشی ناکـەوێـت.. بـۆ چـارەسەری ئـەم کـێشەیەش دامەزرانـدنی دەزگـایەکی چاپ و پەخـشی تایبەت بە منداڵانـە لەلایەن وەزارەتی ڕۆشـنبیری یان ئەنجومـەنێکی تایبەت بە نوسەرانی بواری منداڵان، کە کەسانی شارەزا و پسپۆڕ سەرپەرشتی بکەن.

پرسیار: مـن دامـەزرانـدنی (یەکـێتی نـووسـەرانی منـداڵانی کـورد) بـە پێـویسـت دەزانم، تا نووسەرانی ئەدەبی منداڵان کورد لەژێر چەترێکی ئەدەبی یەکگرتوودا، بتـوانن زیـاتر خزمەتی ئەدەبی منداڵانی کورد بکەن، چونکە (یەکێتی نووسەرانی کـورد) وەکو پێویـست ئـاوڕیـان لـە ئـەدەبی منـداڵان نـەداوەتـەوە و پەراوێـزیـان کـردووە. پێـم باشە بۆ ئـەم مەبەسـتە کـامپـینـێک رابگەیەنین، کە تـا چ رادەیەک نووسـەرانی بـواری ئـەدەبی منـداڵان لەگەڵ ئـەم پێـشـنیارە دان.. ئێوە چـیدەڵـێن؟

وەڵام: بابەتێکم دەربارەی بەرەوپێشچوونی ئەدەبی منداڵان نوسیوە و بڵاوبۆتەوە لە سایتەکانیشدا ھـەیە، باسی زۆر شتم کردووە، یەکێک لەو کـارانە کە ئیشارەتم پێداوە کـارێکی لەو شـێوەیـەیە، من پێم باشـە (ئەنجـومەنی نوسـەرانی منـداڵانی کورد) یان ھـەر ناوێکی لەو شـێوەیە بۆ ئێستای ئەدەبی منـداڵان زۆر پێویستە و ئەگەر لەلایەن دڵسۆزانی ئەدەبی منداڵانەوە ھـەوڵی بۆ بـدرێت، بێگـومان دەبێتە ھـۆی بەرەوپێـشچـوونی ئەدەبی منداڵان و دڵـنیام کە کـاری باشـتر و جوانـتر بـۆ منداڵان ئەنجام دەدرێت، ھەروەھا لەو ڕێگەیەشەوە و ڕێگە بە ھەندێک نوسین جا چ چیرۆک، یان ھۆنراوە نادرێـت کە گونجـاو نین و تایبەتمەندییەکانی ئەدەبی منـداڵانی تێـدا نیـیە بڵاوببێـتەوە، ھەروەھـا من ھەر لەو نوسینەمـدا باسی ئەوەم کردووە کە گۆڤارێکی تایبەت بە لێکۆڵینەوە و خوێندنەوەی ئەو گۆڤار و پەرتوک و نامیلکانەی کە بۆ منداڵان دەردەچـن و دەرچـوون،لە ئێستادا زۆر پێویستە، کە دەبێـتە ھـۆی ناسانـدنی زیاتـری بەرھەمـە بـاش و سـەردەمی و گـونجـاوەکـان و جیاکـردنەوەیان لەوانەی کە بەنـاوی ئـەدەبی منـداڵانـەوە نوسراون و ھاندانێکی چاکیش دەبێت بۆ ئەو نوسەرانەی کە ھەنگاوی باش دەنێن و ھەوڵی باش دەدەن لەو بوارەدا. بە بڕوای من بە بوونی ئەو ئەنجومەنە ئەوەش دەکـرێت و لەگەڵـیدا گۆڤارێکی تایبەتی منداڵانی سەرتاسەری بۆ ھەموو منداڵانی کورد کە بەتیراژێکی زۆر بێت تا بگاتە دەست گشت منـداڵـێکی کورد لە ھەر شـوێنێکی ئەم کوردستانە ئازیـز و خۆشەویسـتەدا.

پرسیار: چـیتر هـەیە، کـە پەیـوەنـدی بـە ئـەدەبی منـداڵانەوە هـەیە، مامـۆسـتا عـەلی حەمـەڕەشـید بەرزنجی حەزدەکـات بـۆ خـوێنەرانی بـاس بکـات؟

وەڵام: زۆر سـوپاسـتان دەکـەم، حـەز دەکـەم ئـەوەش بـڵـێم کـە زیـاتر لە ٢٠٠ ھۆنراوەم ئاوازیان بۆ دانراوە و کراون بە گۆرانی بۆ منداڵان و لە تیڤـییەکـاندا پەخش دەکرێن، کۆمەڵێک ئۆپەرێتیشم بە ھەمان شێوە کـاریان بـۆ کـراوە و لە باخچەکانی منداڵان دا نمایش کراون، بۆ کـۆمەڵـێک لە قوتابخانە و خوێندنگە و باخچـەکـانی منـداڵان سـرودم بۆ نوسـیـون و ئاوازیـان بۆ دانـراوە. ھـۆنـراوەی (پاکوخاوێنی ژینگە) کە کراویشە بە گۆرانی لە پەرتوکی (خوێندنەوەی کوردی) پۆلی یەکەمی بنەڕەتی دا لە چاپێکـیانـدا ھەبـوو دوو ساڵ خوێنـدرا دوایی لایـان برد، نازانم بۆ؟ کە ھۆنراوەیـەکی پەروەردەییە و ئـاوازی بۆ دانراوە و کـراوە بە گۆرانیش. ھەروەھـا ھۆنـراوەیـەکم لە پەرتـوکی (ھـۆشـیاری مـین) کە بۆ پـۆلی پێنجەم و شەشەمی بنەڕەتی بوو بە ئاگاداری خۆم دانرابوو کە ئەوسا دەخوێندرا، کە لە لایەن ڕێکخراوی ( MAG) یەوە دانرابوو.
لە ڕۆژھەڵاتیش ھۆنراوەیەکم لـە پـڕۆگـرامـی خـوێـنـدنی کـوردی دا دانـراوە. ھـەروەھــا تـوانـیـومـە لـە ڕووی دڵسۆزیمەوە بۆ ئەدەبی منداڵان خۆبەخشانە و بێبەرامبەر ھاوکاری ھەندێک لەو نـوسـەر و شـاعـیرانە بکـەم لـە چـاپکـردنی بەرھەمەکـانیاـن دا و پێشەکـیشم بـۆ ھەنـدێکیان نـووسـیوە. لـە زۆربـەی ئـەو گـۆڤـارانـەی کـە بـۆ منـداڵان دەردەچـن بابەتەکـانم بڵاو دەکەمەوە، ھەروەھا لە سایتە ئەلکترۆنییەکانیشدا تا بگـاتە گشت منداڵێکی کورد لە ھەر شوێنێک بێت.. دەمەوێت زۆر سوپاسی ئێوەی بەڕێز بکەم و دەستخۆشیـشت لێ بکـەم بۆ ئەو نووسیـنە جوانـانەی کە لـە زۆری لە سـایت و گۆڤـار و ڕۆژنامەکاندا دەربارەی ئەدەبی منداڵان و پەروەردەی منداڵان ئەنجامتان داوە.

زۆر سوپـاس مامـۆسـتا عـەلی حەمـەڕەشـید، بـۆ دەربيـینی را و بـۆچـوونـەکـانت دەربارەی ئەو پرسـارانەمان لەسەر ئـەدەبی منداڵان لێمان پرسین.. هـیواداریشین کە درێـژە بەم خـزمەتە پیـرۆزەتـان بـدەن و بە چاپکـردنی پەرتـووکی نـوێ زیـاتر چاوەکانی منـداڵانی کوردمـان روون بکـەنەوە و خـۆشی و شادی و هـیوای زیـاتر بخـەنـە دەروون و دڵـە پـاک و قـنجەکـانیـانـەوە.

رەزا شـوان
کوردسـتان: ٢٠١٩/٩/ ٣




ئـیزۆپ نووسەری چـیرۆکە ئەفسانەییەکان بۆ منـداڵان … رەزا شـوان

کە منـداڵ بووین، لە قوتابخانەی سەرەتاییدا دەمانخوێند، لە کتێبی خوێندنەوەی عەرەبی و لە کـتێبی خوێندنـەوەی ئینگـلیزیشدا، کۆمـەڵە چـیرۆکێکی کورتی ئەفسانەیی خۆشیان تێدابـوون، چـێژ و خۆشییەکی زۆرمان لە خوێنـدنەوەی ئەو چیرۆکانە وەردەگـرت.. لـەو چیرۆکانی کە لەیـادمن (لەقـلەق و رێـوی، گـورگ و بەرخـۆلە، شـێر و مشک، رێـوی و کەڵەشـێر، مێـروولە و کولـلە، شـوان و گـۆزەڵـە رۆنـەکەی، دوو مـراوی و کـیسەڵـێک، کیـژۆڵە لادییەکە و پاتیـلە شیرەکەی، ئاشـەوان و کـوڕەکـەی و گـوێـدرێـژەکەی، شـوانە درۆزنـەکە و گـورگ، قەلـەڕەش و رێـوی، قـازی هـێـلکـەزێـڕ، رێـوی کـلک بـڕاو، دوو هاوڕێ و ورچێک، کەروێشک و کیسەڵ، کۆبوونەوەی مشکان، تیتیلە و بیبیلە، کۆتر و مێروولە، ماسییەکی بچکۆلە و راوکەر، هـێز لە یەکێتی دایە، قەلەڕەش و گۆزە، چەقەڵ و قەلەڕەش،… تاد) لەو کتێبانەدا ناوی چیرۆکنووسەکـان نەنووسرابـوون، ئێمەش لـەو تەمەنـەدا مـەراقی نـاوی نووسەرەکـانیان نەبوویـن، ئەوەشـمان بە خەیاڵـدا ناهـات و لە مامۆستاکانمان ناپرسی کە چـۆن (رێوی، لەقلەق، گورگ، چەقەڵ، قەلەڕەش، کەڵەشێر، کیسەڵ، شێر، ورچ، کەروێـشک، بەرخۆلە،.. تـاد) وەکـوو مـرۆڤ بە هەمـوو زمـانێک قسەدەکـەن، پێدەکەن، خـەون دەبینن، یارمەتی دامـاو دەدەن، لە زمانی یەکتری دەگـەن. ئـێستا دەزانین کە بەشـێک لەو چـیرۆکە ئەفسـانەییـانە لـە نـووسـینی (ئیزۆپ ـ یۆنانی) و بەشـی زۆریشـیان لـە نـووسیـنی نـووسـەری بـە ناوبـانگـی فـەرەنسی (لاڤـۆنتـیـن)ە، بەشێکـیشیان چـیرۆکی فـۆلکـلۆری و ئەفسـانـەیی کوردیمـانـن.
چـیرۆکی ئەفـسانەیی، جـۆرێکە لە جـۆرەکـانی چـیرۆک، کـە لـە چـیرۆک و لە ئـەدەبی فۆلکـلۆری هەموو گەلانـدا هەیە. زۆربەی چـیرۆکە ئەفسانەییەکـان بە زمـانی ئاژەڵ و بـاڵـندە و مـێروو و دار و شـتی سـروشـتیـیەوە نـووسیویـانـن. رووداوەکـانی چـیرۆکـە ئەفسانەییەکان راستنین و هـەڵبەستراون، گوزارشت و داڕشتـنی خەیـاڵی نووسەرانـن. بـەڵام لە راستـیدا لە خودی رەفـتارەکـان و روودار و کردارەکـانی مرۆڤـەوە ئیلهامیان لێوە وەرگرتوون.. چـیرۆکنووسان بە شێوازێـکی ئەدەبی و هـونەری دایانڕشتوون، و مەبەستی شـاراوەیان بە گوێگـران و خوێنەران گەیانـدوون. لە تـرسی دەسەڵاتـدارانی زۆردار و ستەمکـاران، لە تـرسی و بەدکـاران و ناپاکـان و شەڕخوازان. نەیانوێـراوە راستەوخۆ و بە راشکاوی، رەخنەیان لـێبگـرن و دژایەتییان بکەن.. پەنایان بۆ قـسەی بە توێکـڵ و پـلار و تـانە و تەشـەر و لۆمە و توانـج گـرتن، بـردوون، بە زمـانی ئـاژەڵ و باڵـندە رخـنەکانیان دەربـڕیـون و پەیامەکـانیان گەیـانـدوون.

چـیرۆکی ئەفسانەیی بە زۆری جەڤەنگی و هـێمایین، ئاژەڵەکان کـراون بـە دەمـامک بۆ کەسـانـی هـاوخـوو و هـاوخەسـڵەت و هـاوکـردەوە، بـۆ نمـوونـە (گـورگ بـۆ هــاری و چاوچنۆکی، چەقەڵ بۆ نەوسنی و چڵێسی، رێـوی بۆ فـێڵبازی و هەڵخەڵەتاندن، شـێر بۆ زۆرداری و قـورخکـردنی دەسەڵات، سـەگ بۆ بەئـەمـەکی، پشـیلە بۆ سـپڵەیی، مـەڕ بۆ گەلـێکی دامـاو و بێـدەســەڵات، مـار بـۆ بـەدکـاری، گـوێـدرێـژ بـۆ بـێهـۆشی، هـەڵـۆ بـۆ ئـازایی،… تـاد) بـەڵام مـەرج نییە کە ئـەم خەسـڵەتە جەڤـەنگی و هـێماییـانە چەسـپاو و گـشتی بـن. هەنـدێ جـار رێـوی دەبێـتە هـێما و مـژدەی خـێرخوازی. کاتێ کە مرۆڤ بۆ کارێـکی خـێر بچـێت و گەشبـینی و بەخـتەوەروەریی بـە دوایـدابێـت، لە کـوردەواری دا، دەڵـێن (رێـوی هـاتـووە بە پیـرتـەوە) واتە بەخـتەوەریت و بەخـت رووی تێکـردوویـت.

چـیرۆکە ئەفسانـەیی و هـێماییەکـان، بە زۆری بە پـەنـدێک یا بە ئامـۆژگـارییەک یـا بە رسـتەیـەکی رەوشـتی کۆتاییەکـانیان دێـت، بـەڵام نووسـەرانی ئەم چیرۆکـانە، بە زۆری هەڵهـێنجـانـدنی مەبـەستی چـیرۆکەکـانیان بـۆ خـوێنـەران بەجـێهـێشتـوون، بـۆ نمـوونە مەبـەسـت لـەم کـورتە چـیرۆکـە ئەفـسانـەییـانـەدا، کـە لـەو بـاوەڕەدام هەر هەمـوومـان خوێنـدوومانەتەوە: لە چیرۆکی (گورگ و بەرخـۆلە) دا مەبەستەکەی ( کە زۆر هـات.. قەواڵە بەتـاڵە) لە چیرۆکی (شـێر و مشـک) دا مەبەستەکەی (مەرج نییە کە بەهێزی و لەخۆبایی بوونی مرۆڤ، لە تەنگـانە رزگـاری بکات.. دەشـێ کەسێکی بچـووک فـریای بکەوێت و رزگاری بکات کە ئەو بەهەندی نەزانیبوو) لە چیرۆکی (قەلەڕەش و رێوی) دا مەبەستەکەی (نابـێـت مـرۆڤ بـە زمـانی لـووس و پیـاهـەڵـدان و بە فـشکـردنـەوە و سـتایشی بێـبنەمـای مەبەستـدار فـریـوبخـوات و تێـبکـەوێت و هەڵبخەڵـەتێـت و ئـەوەی هەیەتی لە دەستی خۆی بدات.. پەشیمانیشی بێسوودە) لە چیرۆکی (قـازی هـێلکەزێـڕ) دا مەبەستەکەی (چاونەزێڕ و چاوچنۆک و تەماحکارە کە تێربوونیان نییە) لە چیرۆکی (مـێروولـە و کوللـە) دا مەبەستەکەی (دەسـتی مانـدوو.. لەسەر سـکی تـێرە) یا ( گەر کار نەکەیت.. ناخۆیت. یا ئەوەی لە ئەمڕۆدا کار بۆ بەیانی نەکات.. بەیانی بە برسێتی دەمێنـێـتەوە) لە چـیرۆکی (لەقـلـەق و رێـوی) دا مەبەسـتەکەی (ئـەوەی فـێڵ بکـات.. فـێـڵی لـێدەکـرێت) لە چیرۆکی (شـوان و گـۆزە ڕۆن) و چـیرۆکی (کـیـژۆڵـە و پـاتیـلە شـیرەکەی) دا مەبەستی ئەم دوو چـیرۆکە ئەوەیە (کەس بە خەیـاڵ.. نابێت بە مـاڵ).
لە چیرۆکی (کـۆتـر و مـێروولـە) دا مەبەستەکەی (چـاکـە.. چـاکـەی لەدوایـە)… تاد.

بەڵام لە چیرۆکی ریالیـزمی دا، نووسەر بەبێ ترس و بە راشکاوی گوزارشت لە رای خۆی دەکـات، رەخـنە دەگـرێـت و پەیـام و مەبەستەکەی ناشـارێتـەوە و دەیگەیـەنێـت.

نموونـەی چـیرۆکە ئەفسانـەییە خەیاڵـئامێـزەکـان، چـیرۆکەکـانی فەیـلەسـووفی هـیـندی (بەیـدەبـا) یە کە لەژێـر ناوی(کلیـلە و دیمـنە) دا نووسراون.. هـەروەهـا چـیرۆکەکـانی چیرۆکـنووس (هـیزیـۆدۆس ـ یۆنـانی) کە هەشـت سـەد سـاڵ پـێش زاینی چیرۆکەکانی نووسیون. و (ئیـزۆپ ـ یۆنـانی) شەش سـەد ساڵ پێش زاینی چـیرۆکەکـانی نووسیون. دووریش نییە کە ئەوانیش لە دەمی خەڵکییەوە هەندێ لەو چیرۆکانەیان وەرگرتووبن. و بە ناوی خۆیانەوە لە فـۆرمێکی ئەدەبیـدا نووسیویانن. چەندین چیرۆکی ئەفسانەیی خیاڵئامێزیش هەن، کە بۆ سـەردەمی فـیرعەونییەکان (میسرییە کۆنەکان) دەگەڕێنەوە. چـیـرۆکی (گـەلـگـامـش)ی بـە نـاوبانـگی سۆمـەرییـەکـانیـش لـە دۆڵـی دوورووبـاردا، نموونـەیـەکی دێـرین و بەنـاوبـانگی تـرە، لـە چـیرۆکە ئەفـسانەییە خەیـاڵـئامـێزەکـان.
بێگومان گەلی کوردیشمان خـاوەنی گەنجـینەیـەکی پـڕ لە دەیـان چـیرۆکی ئەفسانەیی و خەیاڵئامێزە، بۆ نموونە (پیرەژنی جادووباز و چەرخوفەلەکەکەی، تیتلە و بیبلە، گورگ و بەرخۆلە، لەسەر باڵی سیمرخ، مریشکە قونـدە، چـل تووتی، ئەژدیها و کوڕە ئازاکە، گۆڕنـەتەڵە، کاکـۆڵ زێـڕین، رێـوی گەرمیـان و کوێسـتان، داربڕ و تەوەرەکەی،.. تاد)

ئەفسانە و چیرۆکی ئەفسانەیی خەیاڵئامێز، لە کولتـووری هەموو گـەلانی دنیادا هەیە، بوونە بە بەشێکی نەمـر لە کەلەپـووری میـللی و فۆلکلـۆری نەتەوایەتی.. هەنـدێ لە چـیرۆکە ئەفسانەییەکـان، بوونە بە ئەفـسانەی جیهـانی و، هەر گەلێک رەسەنایەتییان بـۆ خـۆی دەگـەڕێنێـتەوە.
چیرۆکە ئەفسانەییەکـان، پڕن لە پەنـدی جـوان و لە قسەی نەستەق و لە ئامۆژگاری و لە رێنمـایی بەسـوود و لە چاکەخـوازی و لە وانـەی پـەروەردەیی و کۆمـەڵایـەتی و لە رەفـتاری راست و لە بەهـای جـوان و لە ئازایـەتی و پیاوەتی و لە سـەرچڵی.. پـڕن لە رەخنە و لە توانجی سیاسی و تەشەر و لە قسەی بە توێکـڵ. پەردە لەسەر ستەمکاری و زۆرداری و چـەوسانـدنەوە و نـاڕەوایی و نـادادپـەروەری و نـاپـاکی هـەڵـدەمـاڵـن.
منـداڵان و گەورەکـانیش چـێژ و خـۆشی و سـوودێـکی زۆر لە خـوێندنـەوەی چـیرۆکە ئەفسانەییەکان وەردەگرن، هەستیان دەبـزوێنن و گەشە بە چـێژ و بە حەزی ئەدەبی و هونەرییـان دەکـەن و ئاسـۆی رۆشنبیرییان فـراوانتر دەکەن و فەرهـەنگی وشەکـانیان دەوڵەمەنتر دەکەن.. تا ئەمـڕۆش تـام و چـێژ و سوودی ئەم چیرۆکە ئەفـسانەییانە کاڵ نەبوونەتـەوە و کاڵـیش نابنەوە.. بۆیـە بەشـێکی زۆریـان بوونـەتە بابـەتی کتێبەکـانی خوێنـدنەوە لە قوتابخـانە بنەڕەتییەکـاندا، لە پـرۆگـرامی خوێنـدنی زۆربـەی وڵاتـاندا. چونـکە چـیرۆک هـۆکـارێکی ئاسـان و گـرنگی فـێربـوون و پەروەردەکـردنی منـداڵانە.
بە سـەدان لەم چـیرۆکە ئەفـسانەییانە، بە هەموو زمانەکـانی گـەلانی جیهـان، بە زمـانی کـوردیـشەوە، بـە شـێـوازێـکی سـووک و ئـاسـان و جــوان، لـە پـەرتــووکی وێنـەداری رەنگاوڕەنگـدا نووسراونەتـەوە و چاپکـراون و بەشی منـداڵانیان لە پەرتووکخانەکـانـدا پێ رازانـدوونـەتەوە.. منـداڵان و گەورەکانیش سـوود و پەنـد لەم چیرۆکانە وەردەگـرن.

لە ئەمڕۆشدا بەشێکی زۆری چیرۆکنووسان و شاعیرانی ناسراوی منـداڵان لە جیهانـدا، چیرۆکەشیعری ئەفسانەیی خەیـاڵئامێز بۆ منداڵان دەنووسن، چونکە خەیاڵ خەسڵەتێکی گرنگە لە خەسڵەتەکانی قۆناغی منداڵی. لە شاعـیرانی ناسراوی کوردیشمان کە بێجگـە لە نووسینی شیعر بۆ گەورەکان، کۆمەڵێک لە شاعیرانی کۆچکردوومان و لە شاعیرانی لە ژیانـدای ئەمـڕۆشمان، چەنـدین چـیرۆکەشیعری خەیاڵـئامێز و جەڤـەنگی جـوانیان بە زمانێکی ئاسـان و شـیرین بۆ منـداڵانی کوردمـان نووسـیون.. خوێنەران و هـەوادارانی ئەدەبـی منـداڵان ناوەکـانیان دەزانـن و ئاشـنای هـۆنـراوە و چـیرۆکەکـانیـانـن.

چـیرۆکی ئەفـسانەیی و خەیاڵئامێزی گونجـاو بۆ منـدڵان. ئەو چیرۆکـانەن کە کـورتن و بەشـێوازێـکی ئاسـان و سـووک و بـە زمـانـێکی ناسـک و شــیریـن و رەوان و تـەڕ و پاراو داڕێـژراون، کە وشـە و رستەکانی لە فەرهـەنگی زمـانی منـداڵانەوە وەرگیراون. لەگەڵ جیهانی خەیاڵـیشیانـدا گونجـاوبن.. کۆتاییەکانیشیان تـراژیـدی و ترسناک نەبـن.

نـووسـەری بەنـاوبـانگی فـەرەنسی (جـان دی لافـۆنتـین: (١٦٢١ ـ ١٦٩٥) کـە کەڵـە نووسەرێکی جیهـانی ناسـراوە، لە ماوەی (٢٦) ساڵدا، لە (١٦٦٨ـ١٦٩٤) لە دوانـزە پەرتـووکی چـاپکـراودا (٢٤٣) چـیرۆکەشـیعـری ئەفسـانـەیی و جەڤـەنگی بـۆ منـداڵان نووسیون و بڵاوی کردوونەتەوە. لافـۆنتین لە جیهاندا بە (شای چیرۆکەشیعـر و مەتەڵ و ئەفسانە) ناسـراوە. زۆر لە شاعیران و چیرۆکنووسانی جیهانی ناسراو، سوودیان لە چـیرۆکەکـانی لافـۆنتـین وەرگـرتـوون و لەسـەر شــێـواز و ریـچـکەی ئـەو، چـیرۆک و چـیرۆکەشیعـریان نووسیوە، لەوانـەش میـری شاعـیرانی عەرەب (ئەحمەد شەوقی) کە بەڕەچەڵـەک کوردە. زیاتـر لە پەنجـا چـیرۆکەشـیعـری بۆ منـداڵان نـووسـیوە. شـەوقی خۆشی دان بەوەدا دەنێت کە چیرۆکەکانی لافۆنتین کاری تێکردوون. هەروەها شاعـیری پـۆڵـەنـدی (ئیگـناس گـراسیس) و (ئـیڤـان کـریـلـۆڤ) و (مەکـسیـم گـۆرگی) رووسـی.
لە شاعیرە نەمرەکانی کوردی خۆشمان کە چیرۆکە شیعریان بۆ منداڵان نووسیون و لە چیرۆکەکانی لاڤـۆنتین و ئێـزوپەوە وەریان گرتوون و بە تام و چێژێکی کوردییەوە، بە چیرۆکەشیعر نووسیویانن: پیـرەمێرد، فایـق بێکەس، هەژار موکریـانی، کـاکەی فەلاح.
(پیـرەمێرد) دوو چیرۆکەشییعـری جوانی بۆ منـداڵان هـۆنیوەتەوە (رێـوی و کەڵەشـێر) و (قەلەباچەکە و باخەوان)، (فـایق بێکەس) چیرۆکەشیعـری (دوو مراوی و بۆقـێک)، (هـەژار موکـریانی) چـیرۆکەشیعـری (کۆبـوونـەوەی مشکـان)، (کاکـەی فـەللاح) یش چیرۆکەشیعـری (گوێـدرێـژێک لە کەوڵی شێـردا ـ یاـ شـێری ساخـتە ). بـەلای منـەوە شانـۆی (موحاکەمەی مـام چـەوەندەر) ی شاعـیری گەورەی گەلەکامـان (عـەبـدوڵڵا گـۆران) کە زادەی بیری گـۆران خۆیەتی، لە ئاستی چـیرۆکەشیعـرییەکانی لافـۆنتین، گەر زیاتـر نەبێـت، هـیچی لـەوانەی ئەو کەمتـر نیـیە.
ئەم نووسەر و شاعـیرە نەمرانەشمان: (نەجمـەدین مـەلا) و مامۆستا (رەمـزی قـەزاز) و مامۆستا (فەرەیـدوون عـەلی ئەمـین) و مامۆستا (عـومـەر عـەلی ئەمـین)، کۆمەڵێک لـە شاعـیران و چـیرۆکنووسانی ئەمـڕۆشـمان. ئـەم بـوارەیـان بەسەرکـردوونـەتـەوە و چەنـدین چـیرۆکی خـەیـاڵـئامـێز و ئەفـسانەییـان بـۆ منـداڵانی کوردمــان نـووســیوون.

لافۆنتین بە داهێنەری چـیرۆکەشیعری ئەفسانەیی دادەنرێت. بەڵام لافـۆنتین نایشارێتەوە و دان بەوەدا دەنێت، کە چیرۆکە ئەفسانەییەکانی (ئیزۆپ) ی یۆنانی و (بەیدبا)ی هیندی و (ڤـيـدەر)ی لاتیـنی و چەنـد چـیرۆکنـووسێکی تـر، کاری تێکـردوون و سـوودی زۆری لێیان وەرگرتوون. گەلێک لە چیرۆکەکانی لەگەڵ چیرۆکەکانی (ئيـزۆپ)دا تێکەڵ بوونە.
یان هەنـدێک لە چیرۆکەکـانی لافـۆنتینیش دراونـەتە پاڵ ئیـزۆپ و بە نووسینی ئـەوەی دەزانـن.. لە راستـیـدا، تـا ئەمـڕۆش لە بـواری نـووسـینی چـیرۆکەشیعـری ئەفـسانـەیی بۆ منـداڵان، هـێچ شاعـیر و چـیرۆکـنووسـێک لـە جیهـانـدا، نەگـەیشـتـوونـەتـە ئـاسـتی لافـۆنتـین.. ئـەوەی کـە جیـاوازیشی بـە چیـرۆکە ئەفسانەییەکـانی لافـۆنتین بەخـشـیون، ئەوەیـە کە چـیرۆکەکـانی بە شـێوازێکی ئەدەبی و هـونـەری هـێنـدە ناسک و شـیرین و جـوان داڕشتوون.. کە شەقـڵی جـیاوازی و تایبەتمەنـدییان پێـوە دیـارە.. چـیرۆکەکـانی لەبـەر کـورتی و ئاسانی و سـوودی ئەدەبی و پەروەردەییـان. وریـان گـێڕاون بـۆ سەر هەمـوو زمـانەکـانی جیهـان و خـراونـەتە پـرۆگـرامەکـانی پەرتـووەکەکـانی خوێنـدنەوە بـۆ منـداڵان.. چـێـژ لێـوەردەگـرن و بـە ئـاسـانیش لـە مەبەسـتەکـانیان تێـدەگـەن.
ئـەم پێشەکییەم بە پێویسـت زانی بـۆ ئـەوەی بێمە سەر باسی چـیرۆکنـووس ئـیزۆپ.
(ئـیزوپ:٦٢٠ ــ ٥٦٤) پێش زاینی
یـۆنـان لانـکـەی شـارسـتانی و وڵاتی فەیلـەسووفـەکـان و بیـرمەنـدان و نـووسـەران و مێژوونـووسە مەزنەکـانی جیهان، وەکوو: سوکـرات، ئەفلاتـوون، ئەرسـتۆ، گالـینۆس، هـۆمیرۆس، ئەرگیلۆس، هـیرۆدۆت، سۆفـۆکلیس، زەیـزەفـۆن، ئیـزۆپ، ئەسکەنـدەری گەورە. وڵاتی گەلانی گریک و خواوەنـدەکـانی هـێز و شـەڕ و خۆشـەویستی و ئاشتی.
یۆنانییەکان لە بواری ئەدەبدا باڵادەست بوون، سامانێکی ئەدەبی گرنگیان بە سەرجەم ئادەمیـزاد بەخـشی.. بەو ئاراستەیـش منـداڵانیان گـۆش و پـەروەردە دەکـردن و رایـان دەهـێنان و رێنماییان دەکردن، کە پشت بەخۆیان ببەستن و پەرپرسیارییەتی هەڵبگرن.
سووربوون لەسەر ئەوەی کە فـێری ئازایەتی و دلێری و پاڵەوانی و بەرگری لەخۆیان بکـەن، لە میـانەی راهـێنانی جەسـتەیی و دەروونـی و هـۆشـیـیەوە.. بۆیـە چـیرۆک و هەقـایەت و چـیرۆکە ئەفسانەییەکـانیان بۆ منـداڵان بۆ هێنانەدیی ئەو ئامانجانە بوون.
ئـیزۆپ کـێیە؟
ئـیزۆپ، لە سەدەی شەشەمی پێش زاینی لە (ئەسینا) ی پایتەختی یۆنان لەدایکبووە.
ئەسینا گەورەتـرین شاری جیهـان نەبـوو، بەڵام یەکـێک بـوو لە گرنگـترین شارەکـان.
ئـیزۆپ، فەیلەسـووف و بلیـمەت و چـیرۆکنـووسێکی یـۆنـانی بـوو، بەڵکو لە جیهاندا بە باوک و بە پێشەنگی چـیرۆکی ئەفـسانەیی دادەنـرێت.. ئـیزۆپ پیاوێکی چاکـساز و
باشەخوازبوو. چیرۆکە ئەفسانەییەکانی بوونە سەرچاوەیەکی گرنگی سوود لێوەرگرتن بـۆ گوتـاربێژان و بـۆ گـۆڕینی رێـڕەوی هەنـدێ لە قـەشەکـان و پیـاوانی کەنـیسەکـان.
چـیرۆکەکـانی ئیـزۆپ بە ناوبانگـترین چـیرۆکە ئەفسانەییەکـانی یۆنـان و جیهـانن. کە گەورە و بچـووک دەیانخـوێننەوە، خۆشی و پەنـد و سوودێکی زۆریان لـێوەردەگـرن. چیرۆکەکـانی ئـیزۆپ، درێـژەدانە بـە چـیرۆک و هەقـایەت و نەزیـلە کۆنەکـانی یۆنـان. کە بە زمانی ئاژەڵ و باڵندە و گیانەوەرانی ترەوە وتراون.. ئـیزۆپ هەندێ جاریش لە هـاوشـێوەی چـیرۆکـەکـانی نـووسـەری بەنـاوبـانگی هـیـندی (بـەیـدەبـا) ی نووسەری چـیرۆکەکـانی (کـلـیلە و دیـمـنە). کە بیـرمەنـدی فـارسی (عـەبـدوڵڵا کـوڕی موقـەفـع)
لە فارسییەوە وەری گێڕاوە بۆ سەر زمانی عەرەبی.. (عـومـەر تۆفـیق) ش لە سـاڵی (١٩٧٠) دا، وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی کوردیمان، (محەمەد ساڵح گەڵاڵی) ش، وەری گـێـڕاوە بـۆ کـوردی، لـە عـەرەبیـیەکـەی (عـەبـدوڵڵا مـوقـەفـع)ەوە وەریـان گـێـڕاوە. ژمـارەی چـیـرۆکـە کـۆکـراوە و چـاپکـراوەکـانی ئـیزۆپ، زیـاتـر لـە (٣١١) چـیرۆکـن. کۆمـەڵەی یەکەمی چـیرۆکەکـانی لە ساڵی (٣٠٠)ی پێـش زاینی، بـۆ یەکەمین جـار لە پەرتووکێکـدا، لەژێـر نـاوی (ئەفـسانەکـانی ئـیزۆپ) دا، نووسران و خرانە بـەردەستی هـۆگـرانی خوێنـدنـەوەی چـیرۆک.. کەوتـنـە سـەر زاری گـەورە و منـداڵانی یـۆنـان و دەرەوەی یـۆنـان دا، لەو کاتـەدا چاپ نەبـوو بە دەسـت روونـووس و کۆپیان دەکـرد.
چـیرۆکی ئەفـسانەیی، بەوە ناسراوە کە کورت و ئاسانە.. بە چـیرۆکی (ئەلگۆریا) ش ناودەبرێت، واتە چیرۆکی جەڤـەنگی، کە بە زۆری بە ناوی ئاژەڵ و باڵندەوە وتراون.
چیرۆکەکە ئەفسانەییەکانی ئـیزۆپ، گوزارشت لە ململانێ و زۆرانبازی لە نێـوان دوو دژەکـار یا دوو خەسڵەتی جـیاوازی مـرۆڤ دەکەن. ملمـلانێ لە نێـوان: دەسەڵاتـدار و گەلـدا، زۆردار و زۆرلێکراودا، زیـرەکی و گەمژەییدا، راستی و درۆدا، سەرکەوتن و بەزینـدا، بردنەوە و دۆڕاندنـدا، چاکەخوازی و خراپەخوازیدا، خۆڕاگری و ملکەچیدا، گەشبینی و رەشبیـندا، هـیوا و بێ ئـومێـدیـدا، دڵسۆزی و ناپاکـیـدا،… تاد.
بەشێکیش لە چـیرۆکە ئەفسانەییەکانی ئیـزۆپ لە دانـانی خۆی نین و دراونەتە پـاڵی.
هەر وەکوو چۆن، بە دەیان چیرۆک و نوکتەی خۆش دراونەتە پاڵ (مەلا مەزبوورە)
و (خـاڵە رەجـەب) و (ئـەحـەی کـۆڕنـوو) و (لالـە سەرحـەد) و (ئـەحـۆل) ەوە.
چەند را و قسە و بۆچوونێکی جیاواز دەربارەی کەسایەتی ئیزۆپ و چیرۆکەکانی هەن. کۆمەڵەی یەکەمی توێژەران، ئیزۆپ بە کەسایەتییەکی راست نازانن، بە کەسایەتییەکی ئەفسانەیی دروستکـراو دەزانـن، کە کۆمـەڵـێکی زۆر لە چـیرۆکی ئەفسـانەیی یۆنانیان داونـەتە پـاڵی.
چـیرۆک دانەپاڵـیش، تەنها لە نـاو یۆنانییەکـاندا نەبووە، بەڵکو لە نێو گـەلانی تریشدا هەبووە، بۆ نموونە: عەرەبەکان (عەنتـەر کـوڕی شـەداد) بەو شێوەی کە عەرەبەکان باسی دەکـەن، کـە کـردوویـانە بە پاڵـەوانێـکی شەڕکـەری نەبـەز، بە دەیـان چـیرۆکی ئـازایەتییان داوەتـە پـاڵی.. بـەڵام لـە راستیـدا، عـەنتـەر کەسـایەتییـەکی راسـت نیـیە و ئەفسانەییە. (رۆسـتەمی زاڵ) یش کە ئێـمەی کورد و فارس کردوومانە بە پاڵەوانێکی لە توانابەدەر، کەسایەتییەکی ئەفسانەییە. (دۆکیشـۆت) کەسایـەتییەکی ئەفـسانـەیییە.
کۆمەڵەی دووەمی توێژەران، ئـیزۆپ بە کەسایەتییەکی (نیـوچە ئەفـسانـەیی) دەزانـن، کە بە سـەدان چـیرۆکی خـۆشی ئەفـسانەیی دانـاوە، کەچی هـەر ئـەم کۆمـەڵەیە پێـیان وایە کە راستە ئەو چیرۆکانە لە نووسینی ئیـزۆپ خۆیەتی.. کەواتە ئەم بۆچـوونەیان ئـەوە دەسـەلـمێنـێت، کە ئـیزۆپ کەسـایەتییەکی راست بووە نەک نیوچە ئەفسانەیی.
کۆمـەڵەی سێـیەمی توێـژەران، لە سـەرووی هەمـووشـیانەوە مێـژوونووسی یـۆنـانی (هـیرۆدۆت: ٤٨٤ ـ ٤٢٥) ی پێش زاینی، کە بە بـاوکی مـێژوو نـاودەبـرێت. ئـیزۆپ
بە کەسایەتییەکی راستی دەزانێـت، رەتی دەکـاتەوە کە کەسایەتییەکی ئەفـسانەیی بێت.
هەنـدێ لە نـاودارانی یۆنانیش لە نووسینەکانیاندا، ناوی ئیـزۆپیـان هـێناون و جەخـت لە راستی کەسایەتی ئـیزۆپ دەکەنەوە، لەوانەش (ئەفـلاتـوون، ئەرسـتۆ، ئەرشـۆڤـان، ئەکسیۆڤـان). لە پەرتـووکـێکی کۆنیشدا، کە لە سەدەی یەکەمی دوای زاینی دەرکراوە، دەربـارەی (ژیـانی ئـیزۆپ) باس لـەوە دەکات کە ئـیزۆپ کەسایەتییەکی راستی بـووە.
مێژووش ئەوەمان بۆ دەگێڕێتەوە کە ئـیزۆپ کۆیلەیەک بووە. لەگەڵ دوو کۆیلەی تردا بردوویـانن بۆ بازاڕی فـرۆشتـنی کۆیلەکـان بۆ فـرۆشتنیان. پیاوێکی کۆیلەکڕ بە ناوی (کـزانـسۆس) دەچـێت بۆ ئەو بـازاڕە بۆ کـڕینی کۆیلەیەک. چاوی بە ئـیزۆپ و بە دوو کۆیلـەکەی تـر کـەوت. لە دوو کۆیلـەکـەی پـرسی.
کـزانـسۆس: ئێـوە دەتـوانن چی بکـەن؟
دوو کۆیلـەکە: گـەورەمـان، ئێـمە دەتـوانـین هەمـوو شتـێک بکـەیـن.
کـزانـسۆس (هەمان پرسیاریشی لە ئـیزۆپ کـرد): ئـەی تـۆ دەتـوانیـت چی بکـەیت؟
ئـیزۆپ: گـەورەم، مـن نـاتـوانـم هـیچ شـتـێک بکـەم.
کـزانـسۆس (بە سەرسوڕمانەوە): بـۆچـی ناتـوانـیت هـیـچ شـتـێک بکـەیت؟!
ئـیزۆپ: گـەورەم، هـەردوو هـاوڕێکەم، هـیچ شتـێکـیان نەهـێـشتەوە کە مـن بیکەم.
کـزانـسۆس (سەرسامی زیرەکییەکەی بوو): باشە گەر ئێستا داوای چەنـد پارەیان کرد، بیانـدەمێ و بتکـڕم، دەبیـت بـە پیـاوێـکی بـاش و دەسـتـپاک؟
ئـیزۆپ: گەورەم تۆ بکڕیت یا نەمکڕیت، من هەر بە پیاوباشی و دەستپاکی دەمێنمەوە.
کـزانـسۆس (زیـاتـر بە وەڵامەکەی ئـیزۆپ سەرسام دەبێت و لـێی دەپـرسێت): ئێستا بە راسـتی پێـم بـڵێ، هـەوڵی راکـردن نـادەیـت؟
ئـیزۆپ: گـەورەم، بە درێـژایی ژیـانت، ئەوەت بیستووە کە باڵـندەیەک لە ناو قەفـەزدا بێت و هـەوڵی راکـردن نەدات؟ یا ئەگەر نیازی واشی هەبێت، خاونەکەی لە نیازەکەی ئاگـادار بکـاتـەوە؟
کـزانـسۆس (هـێندەی تر بەم وەڵامەی سەرسام بوو): من دەتـرسم بۆ هەمـوو شوێنێک بچـیت، خەڵـکی گـاڵـتە بـە رووخـسـار و بـە بـەژن و بـاڵای نـاقـۆڵات بکـەن.
ئـیزۆپ: گـەورەم، پێویستە فەیلەسووف، مـرۆڤ بە بەژن و بـاڵای هەڵنەسەنگـێنـێت،
بەڵکـو بـە هـۆشی.
کـزانـسۆس بۆی دەرکەوت کە ئـیزۆپ کەسـێکی دانـا و بلـیمـەتە و دانامـێنـێت.. بۆیـە یەکسەر کـڕی. دوایی گـەورەیـەکی تر بە ناوی (یـادمـۆن)ەوە، ئـیزۆپی لە کـزانـسۆس کـڕی. لەبەر زیـرەکی و چیرۆکە فەلسەفییە خۆشەکانی.. یادمۆن، ئـیزۆپی ئـازاد کرد.
ئـیزۆپ زۆر حەزی لە گەشـت و گەڕان بوو، چەنـدین شار و وڵاتـان گـەڕا. لە دواییدا لە کۆشـکی شـای (لـیدیـا) لە شاری (سـارۆس) ی پایتەخـتی ولاتـی لـیدیـادا مـایـەوە. وڵاتی لیـدیا هـاوسنوور بوو لەگەڵ ولاتـی یـۆنـان دا، لە دوای چـەنـد سـاڵـێک تـورکە عوسمانییەکان، لە ئاسیای بچووکەوە هاتن و وڵاتی لیدیایان داگیرکرد و لێی نیشتەجێ بوون و ناوی تورکیایان لێنا. واتە ئەوەی ئێستا پێی دەڵێن تورکیا، لیدیای داگیرکراوە. ئـیزۆپ وەکـوو چـیـرۆکخـوانێک لـە کۆشـکی شایـانەی لیـدیـادا مایـەوە.. شـای لیـدیـا سەرسامی زیـرەکی و چـیرۆکە خۆشەکـانی بوو، رێـزی لێـدەگـرت. نووسەرێکـیشی بۆ تەرخـان کـرد، کە چـیرۆکەکـانی بنـووسـێـتەوە، بـۆ ئـەوەی لەیـادنـەچـنەوە.
(بلـۆتـاک) دەڵـێت:” ئـیزۆپ ئەنـدامێکی ئـەو شانـدە بـوو، کە شـای لیدیـا بـۆ کـارێکی خـێرخـوازی ناردی بۆ شاری (دلفـای). بەڵام ئـیزۆپ لەوێـدا، لە ساڵی (٦٥٤)ی پێش زاینی دەکـوژرێت. دەربـارەی کـوشـتـنەکەی ئـیزۆپ. دوو گـێڕانـەوەی جـیـاواز هـەن
بە پێـویستی نـازانـم کە بـاسی ئـەو دوو گـێـڕانـەوەیە بکـەیـن.
گەر ئەو را و بۆچوونانەی سەرەوە، دەربارەی کەسایەتی ئـیزۆپ راستبن یا ناڕاستبن. بەڵام چـیرۆکەکـانی ئـیزۆپ راسـتن و لەبـەر دەستمانن، کە مێـژوو بـۆی پاراسـتووین.
بەشی هەرە زۆری چیرۆکەکانی ئـیزۆپ، وەریان گـێڕاون بۆ سەر زۆربەی زمانەکانی گەلانی جیهـان. بەشێکیان بوونـە بە بابەتەکـانی پەرتـووکی خوێندنەوە لە قـوتابخـانە بنەڕەتییەکاندا.. کە لە رووی ئەدەبی و پـەروەردەییەوە گونجا و بەسوون بۆ منداڵان.
شاعـیران و چیرۆکنووسان و شانۆنووسانی کۆن و نوێ و دەرهێنەرانی کورتە فـیلمی کارتـۆن بـۆ منـداڵان، سـوودیان لە چـیرۆکە ئەفسانەییەکـانی ئـیزۆپ وەرگـرتـوون. بە کەمێک دەستکارییەوە، دووبـارە بە چیرۆک و هـۆنراوە یا بە چـیرۆکەهـۆنراوە دایان رشتوونەتەوە.. هـەنـدێ لەو نووسەر و شاعـیرانە، خۆیـان بە خـاوەنی ئەو چـیرۆکە دەستکاریکراوانەی ئـیزۆپ دەزانن. لەوانەش شاعیری ناسراوی یۆنـانی (بابیـرۆس) کە زۆربەی چیرۆکەکانی ئـیزۆپی، بە چیرۆکەهـۆنراوە، داڕشـتوون و بەزادەی بیری خـۆی دەزانێـت.. نووسـەرێکی رۆمـانیش کـە نـاوی (ئەفـیانـۆس)ـە، لـە سـەدەکـانی ناوەڕاستدا، کۆمەڵێک لە چیرۆکەکـانی ئـیزۆپی دەستکـاری کـردوون و بـە چـیرۆکی خۆی دەزانێت.. کۆمەڵـێکی تر لە چـیرۆکەکـانی ئـیزۆپ، بە ناوی نووسەران ( ماری دی فـرانـس) و (جـان دی لافـۆنتـین) ەوە بڵاوبـوونـەتەوە. (ولیـەم کاکـستـۆن) یش، بەشـێکی زۆری لـە چـیرۆکەکـانی ئـیزۆپی وەرگـێـڕاون بـۆ سـەر زمـانی ئینگـلیزی. (ئەحمەد شەوقی) ش، چەند چیرۆکێکی ئـیزۆپ و لافـۆتینی، بـە چـیرۆکەهـۆنـراوە داڕشـتوون.. باسی ئەوەشـمان کـرد، کـە هەنـدێ لـە شاعـیرانی کوردیـشـمان، چەنـد چیرۆکێکی (ئیـزۆپ) و (لافـۆنتین) یان، لە شێوازی چیرۆکەهـۆنراوەدا داڕشـتوون.
ئەوەی ئێمە مەبەستمانە و بەلامانەوە گـرنگە و دەمانەوێت ئامـاژەی پێـبدەین، ئەویە
کە لە ئەمـڕۆدا، چـیرۆکە ئەفسانەییەکـانی ئـیزۆپ و لافـۆنتین، بـۆ منـداڵان گونجـاون.
پەنـد و وانەی پەروەردەیی باش و بەسوودیان تێدان.. چیرۆکەکانی ئـیزۆپ و لافۆتین بوونە بە سامـانێکی ئەدەبی بۆ منـداڵان. بوونـە بە سەرچاوەیەکی گـرنگ و بە ئیلهام بەخـش، بـۆ بەشـێکی زۆر لە چـیرۆکنووسـان و شاعـیرانی بـواری ئـەدەبی منـداڵان.
ئەوەم بەرچاوکەوت، کە نووسەر و وەرگێڕی ناسراوی کورد، دکتۆر (عەزیز گەردی) پەرتـووکـێکی بـە نـاوی (چـیـرۆکـەکـانی ئـیزۆپ) چـاپـکـردووە.. مـن تـا ئـێسـتا ئـەم پەرتووکەم نەدیـوە. گەر بمدیتایە، بێگومان وەکوو سەرچاوەیەک، ئـەم نووسـیـنەمی دەوڵەمـەنـتر دەکـرد.
(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوودم لە چەند سایتێکی عەرەبی و نەرویجی وەرگرتووە. رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠١٩




بۆ گەر لەگەڵت نەبـم.. بە دژ و دومنـم دەزانیت..؟! … رەزا شـوان

هـەر مـرۆڤـێک کە لەدایـک دەبێـت، بە رەمـەکی و زگماکی بە کـۆمەڵـێک خەسـەڵـەت و جیـاوازی تایبەتیـیەوە لە دایک دەبێت، کە هەنـدێ لەم خەسڵەتـانە بۆمـاوەیین. جـیوازی
لە جەسـتە و رووخـساردا، لە رەنگ و دەنگـدا، لە هـۆش و بیـر و زەیـن و زیـرەکـیدا.
جیاوازی و هـەمەڕەنگی، مایـەی خـێر و خۆشی و خۆشـەویستییە، هـۆیەکی داهـێنان و گەشەکردن و پێشکەوتنە. نەک مایەی ناخۆشی و شەڕ یەکترقبووڵنەکردن و دواکەوتن.
کەواتە جیاوازی لە نێوان مرۆڤدا دیاردەیەکی سروشتییە، جیاوازی لە بیرەڕا و باوەڕ و بۆچووندا. جیاوازی و فـرە را و بیـرۆکە و بۆچوون، پاڵنەر و هانـدەری مرۆڤـن بەرەو چارەسەرکـردنی گـرفـت و کێشەکـان.
هـەریەکە لە ئێمە، بیـر و بیـرۆکە و هـۆش و را و بۆچـوون و روانینی خۆمـان هەیە. هەرچەنـد رێکـیش بکەویـن، بـەڵام گـرانە کـە بتـوانین هـۆش و بیـرمان یەکـبخـەیـن.
گەر یەکێک بە پێچەوانـەی راو و بیرۆکە و بۆچـوونەکانی مـن بێت.. ئەوە ناگەیەنێت کە ئەو کەسە رقی لێـمە و دژایەتـیم دەکات و ئیرەییـم پێدەبـات. یان بە پـێچـەوانـەوە. لەوانـەیە ئەو کەسە دەرگـایەیەک یا زیاتـرم لێبکـاتەوە، کە بە بیر و بە خەیـاڵی منـدا نەهـاتوون و پەیـم پێ نەبـردوون.. بـیر و بۆچـوونەکـانی زیـاتر سـوودم پێـببەخـشن.
وەکوو چۆن پەنجەکانی دەستمان وەکوو یەکنین، مرۆڤەکانیش لە بیر و بۆچـوون و رۆشنبیری و رەوشت و رەفتار و ئاستی ئەدەبی و زانست و زانیاری وەکوو یەکنین.
تەنانەت لە نێـوان رۆشنبیرەکـانیشدا جیاوازی هەیـە.. هەمان را و بۆچـوونیان نییە.
پێویستە دان بەم راستییەشـدا بنێـين، کە کەسـمان لە سکی دایکمانـدا فـێرنەبـووینە.
پێویستییەکـانی ژیـان ناچـارمان دەکـەن، کە لەگەڵ هەمـوو جـۆرە کەسێتـیـیەکـدا، بە شـێوازێکی دروسـت و دیپـلۆماسییانـەی سەرکەوتـوو، رەفـتاربکەیـن و بگـونجـێین. ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت، کە لە گەڵیانـدا رێکبکەوین و هاواڕابین لەگەڵیانـدا. هەندێ
جار هـاوڕادەبین و رێکـدەکەوین.. هەنـدێ جاریش رێكناکەوین و هـاوڕانابین و را و بۆچـوونەکـانمان لەیەکـەوە دوورن و دوو ئاراستەی جیاوازمان دەبێت.. بەڵام ئەوەی پێویستە کە هەردوو لامان پێبەندی بین، رێزگـرتن لە را و لە بۆچوونەکانی یەکتری و لە قبووڵکـردنی یەکتری و باوەڕبوون و دانـان بە رای جـیاوازدا.. کێ ناڵـێت کە را و بۆچوونەکـانی مـن راسـت و دروسـتن و ئەوانـەی ئێـوە هەڵـەن.. یا بە پێچـەوانەوە، دەشێ من هەڵەبـم و را و بۆچوونەکـانی ئێـوە راستبن و باوەڕیـان پێبکەم و هەڵکـانم راسـت بکەمەوە.. پێویستـیشە بە روویـەکی گـەش و خۆشـەوە، بە هـێمنی و شێـنەیی دیالۆگ و گفتوگۆبکەین و بە شێوازێکی ئـەدەبی رەخـنەبگـرین و بە زمـانی گـوڵ را و جیاوازییەکانمان دەربخەین. خۆ ئەگەر هـاوڕا و هاوبۆچوونیش نەبین و رێنەکەوتین و نەگەیشتین بە ئەنجامێک، پێویستە بە رووحێکی وەرزشییەوە دەست بخەینە ناودەست و رێـز لە را و بۆچـوونە جیاوازەکانمان بگرین و یەکتری قبووڵ بکەین.. پێویستە ئەم چەمک و لـۆژيکە بە کرداری جـێـبەجی بکەین.. ژیان زۆر لەوە گەورەترە، کە بە قین و مشتومڕ و شەر و ناخۆشی و ناتەبایی و دڵشکاندن و هەستبریندارکردن و لێکدابڕان و توانـج و پـلاری ناشیریـن بەسەربەرین.. پێـویسـتە هـەردەم بە دوای ئەو لۆژیـکـەدا بگەڕێین کە کۆمـان دەکـاتەوە.. نەک ئەوەی کە لێکـمان دەکـات.

(گانـدی) دەڵێت:”جیـاوازی لە بیـروڕادا، نابێت دوژمنایەتی لـێبکەوێتەوە.. گەر وابوایە مـن و ژنـەکـەم دەبـوویـن بە سەرسەخـترین دوژمـنی یەکـتری”
من ئـازادم.. موڵک و کۆیـلەی کەس نیـم.. ملکەچی هیچ ئایـدۆلـۆژیـایەکی حـیزبی نیـم، تا ناچاری بیر و باوەڕ و پرۆگرامێکی سنوورداربم.. مافی خۆمە کە بە ئەوپەڕی ئازادی و راشکاوییەوە گـۆزارشت لە را و لە بیرۆکە و لە بۆچوونەکـانی ناخـم بکەم.. بـڕیـاری پێویست و دروست بـدەم.. هەرکەسێکـیش بیەوێـت را و بۆچوونەکـانی خـۆی بەسـەرما بسـەپێـنـێت رەتـی دەکـەمـەوە.. بـەڵام لـە هـەمـان کاتـیشـدا سـنـووری ئـازادی کەسـیش نابەزێنـم.. را و بیـرۆکە و بۆچوونەکـانی خۆشـم بەسەر کەسـدا ناسـەپێـنم. رێـز لە رای جیـاواز و لـە رەخـنەی بەجێ دەگـرم.. سـوودیش لـە هـەر را و بیـرۆکە و بۆچـوونێکی جیاوازی کەسانی تر وەردەگـرم.. بە رەشیـش ناڵـێم سپیـیە و بە تاڵـیش ناڵـێم شـیـرینە.
بیـر و بـاوەڕ و بیـرۆکە و بۆچـوونیش دەقی نەگـۆڕ و پیـرۆزنین، تـا شایـەنی گـۆڕان و دەستکاری و رەخـنە نەبن.. راستییەکی هـاشاهەڵنەگـرە کە مـرۆڤ لە هەمـوو شتێکـدا کامـڵ و پێرفـێکـت نییە.. دیـارە کە هەموومان کەموکوڕیمـان هەیە و هەڵـەش دەکەین.
بۆ بە گـشتیکـردن و خـووپێـوەگـرتن بە پـرەنسیـپی یەکـتری قـبووڵکـردن و رێـزگـرتن لە را و بیرۆکە و بۆچوونی جیاواز، پیویستیمان بە فێربوون و خوێندنی ئەدەبی جیاواز هەیە.. پێویستە ئەم بابەتە بخرێتـە پـرۆگـرامەکانی خوێنـدنی قوتابخانەکانی بنـەڕەتی و ئامـادەیی و زانکۆکـانەوە.. منـداڵەکـانمان، گەنجـە کـوڕ و کچەکـانمان، بە شــێوەیـەکی پەروەردەیی و کـرداری لەسەر ئەم پرەنسیـپە گرنگە رابهـێنین.. تا ببێت بـە خوویـەکی پەسەنـد و جـوانیـان.. چـونکە دەقگـرتن بەم پرەنسیـپەوە، رەنگـدانەوەیـەکی ئـەرێنـیی دەروونی و رەفتاریی لە ژیانی تاکەکانی ئەمـڕۆ و داهـاتوودا دەبێت. کۆمەڵگایەکی تەبا
و بەختەوەر، بەری پەروەردەکردنێکی دروست و ئاراستەکـردنێکی راستی تاکەکانیەتی. کە یەکـتری قـبووڵـدەکەن و بـڕوایـان بە فـرە را و بـۆچـوونی جیـاواز هـەیە.
بە داخەوە، لە ئەمڕۆدا کەسانێک بە هەر رێگـایەکەوە بێت، دەیانەوێت خۆیان بسەپێنن و را و بیرۆکە و باوەڕ و بۆچوونەکـانی خۆیـان بەسەر کاسانی تـردا بسەپێـنن.. کـەچی گوێ بـۆ را و بۆچـوون و رەخنەکـانی کەسانی ترن ناگـرن و رەتیان دەکەنەوە.. ئەمـانە لەگەڵ ئەو لۆژیکەدان:”یا لەگەڵم بە.. یان دژم بە” بێگومان ئەمە چەمک و لۆژیکـێکی هەڵـەیە و زیانێکی زۆری لێدەکەوێتەوە. چونکە تووشبووانی ئەم نەخۆشییە کوشندەیە، لە خۆبایی و تونـدڕە و دەمارگـیر و کەلـەڕەق و خۆپەرستن و کەس نەویسـتن، تەنها و تەنها را و بـاوەڕ و بۆچوونەکانی خۆیان بە راست دەزانن، بەرەگەی دیالـۆگ و گفتوگۆ و رەخـنە ناگرن.. را و بیـرۆکە و بۆچـوونە جیاوازەکانی کەسانی تر قـبووڵناکەن، گـەر بشزانن هەڵە و ناراستیشن، هەر سوورن لەسەر هەڵەکانیان. وەکوو ئەم چیرۆکە وایە:
“دوو کەس بە رێگـایەکـدا دەڕۆن.. لە دوورەوە شـتـێکی رەشـیان بینی.. کەسی یەکەم دەڵێت: ئەوە قەلـەڕەشـە.. کەسی دووەم دەڵێت: نەخێر ئەوە بزنێکی رەشە.. کە لە شتە رەشەکە نـزیک دەبنـەوە.. قەلـەڕەش بـوو.. بە بەرچـاویانەوە هـەڵـفڕی.. یەکـەم وتی: نەمـوت قەلـەڕەشە.. دووەم وتی: بشفـڕێـت هـەر بـزەنـە..”
بەڵی ئەمە کەلـەڕەقی و سـووربوونێکی کوێـرانەیە، لەسـەر رایـەکی ناڕاسـت و هـەڵە. ئەم کەسانە هـێندە لەخۆبایی و کەلەڕەقـن. رەنگە ئەفلاتـوون و سوکراتیش بە شاگردی
خۆیان نەزانـن.. گەر کەسانێکی تر بە رایـەکی جـیاواز و بە بەڵگەشەوە راستیـیەکانیان بۆ بسەلمێنـن، ئـەوان رەتی دەکەنەوە و هەر بڕواکـان و بڕیارەکـانی خۆیـان بە راســت دەزانن.. بەڵکوو ئەو را جیاواز و رەخنەگرانە دەخەنە لیستی ناحەزەکانیان و بە دەیـان وشەی ناشایستە دەخـەنە پاڵیان، وەکوو: رقـیان لێمانە، دژمـانن، ئیـرەییمـان پێـدەبـەن، هیچ لەبارن، نەخوێندەوارن، تێناگـەن، هیچـوپـووچن، چەنەبـازن، خۆدەرخەرن…هـتد.

بۆ برایانی بەڕێـزمان، بۆ رقـیان لێـتانە و بە دژ و دوژمنیان دەزانـن؟هـەر لەبەر ئەوەی کە ئەوان هاوڕا و هاوبۆچـوونتان نین و بیـر و ڕاو و بۆچوونی جیاوازی تریان هـەیە؟ بۆ ئـەو وشـە ناشیرینانە دەدەنە پاڵـیان؟ بۆ هەمیشە خۆتـان بە تـەواو و راسـت و زانـا دەزانن و ئەوان و کەسانێکی تر بە نەزان و ناتەواو و ناڕاست دەزانـن.. بۆ بە چاوێکی کەمتر لە کەسانی تر دەڕوانن..؟! شاعـیری سودانی محەمـەد میفتاح فەیتووری دەڵێت:
ئەی بــرام، رووی خــۆتــم لـێـوەرمـەگــێـڕە
نە مـن خـەڵــــوزم و نە تــوش زێــــــــڕیـت
هەر یــەک مانـــــگـە لەســـــــەر ئــــێمـە و
لەسـەر کـونـــج و دەواریـــش هـەڵــــــدێـت
بە تووشبووانی ئەم پەتـایە دەڵێین.. تا زووە چـارەسەری خۆتـان بکەن و بە خۆتـاندا بـچـنەوە. ئـەگـینا ئـەم نەخـۆشـیـیە تـووشـی گـەلـێ نەخـۆشـیی تـرتـان دەکـات وەکـوو:
نێرگزی، لەخۆبایی، رەشبینی، لە هەمووی کوشندەتر تووشی ئەنفلۆنزای خۆبەزل زان دەبـن.. ئەم نەخۆشـیەش کوشـندەیـە و سەرتـان دەخـوات.
ئەم پەتایە تووشی گەلێ لە دەسەڵاتداران و سەرکردەکانیش بووە.. یەکـێک لەوانەش ئەردۆگـانی سەرۆک کۆمـاری تورکیـای زیندانستانە.
هەر وەکوو، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی تورکی (یاڤوز ئاجار) دەڵێت:” ئەردۆگان کار بەم قسەیە دەکات.. یا لەگەڵم بە.. یا دژم بە.. گەر دژمیت.. تۆ شایەنی ژیان نیت”
بەڵی لە سایـەی ئەم سیاسـەتە نـالۆژیکـییەی ئەردۆگـان، تورکیا بووە بە زینـدانسـتان.
رژێمی تورکیـا هەمـوو میدیاکـان و هـۆکـانی راگەیانـدنەکـانی قورخکـردوون. میـدیا و راگەیـاندنی ئۆپـۆزسیـۆن لە تورکیادا قـەدەغـەن و بوونیـان نیـیە.. ئەوانـەی کە وتیـان ئەردۆگـان پێت خوار داناوە. لە بەندیخانەدا خۆیان بینییەوە و قـورسترین سـزادراون.
شـان تەکێنەکـان و تەشـیڕێسەکـان و بەرماوەخۆرەکـانی دیکتاتـۆری فسفس پاڵـەوانی گـۆڕبەگـۆڕیـش سەدام حوسـێن، دەیـانووت:” گـەر سـەدام وتـووبێـتی.. واتـە عـێراق وتـوویـەتی” وەکوو ئەوەی کە قسەکانی سەدام دەقێکی یاسایی پیرۆزبێت. کەس بۆی نەبـوو سەرپێچی بکات.. پێستی چەنـدین کەسـیان گەیـانـدە دەبخـانە، لەسـەر ئـەوەی وتیان وا نییە و فەرمـوودەکـەی سـەرۆک هـەڵـەیە.
بە داخـەوە، کە تا ئەمـڕۆش رەخـنە لەلای ئێمە لەژێـر تیغ دایـە.. رەخـنە و سەرنج و بۆچوونەکـانیش بۆ هەڵسەنگانـدنی و شرۆڤـەکـردن و شیکـردنەوەی هـەر بابـەتێـک،
رەخـنەی بابەتییانە نین و بە پێی پێوەرەکـان و بنەماکـانی رەخـنە نین. هـێشتا رەخـنە لای ئێمە نەبووە بە ئەکادیمی و پسـپۆری و پیـشـەیی.. ئەمە بابـەتێکی تـرە.
گەر رەخنەگەر را و بیر و بۆچوونێکی جیاوازی هەبێت و لایەنە نەرێنی و لاوازەکـانی هەر بابەتێک یا هەرکەس و لایەنێک دیاری بکات. گەر بە بەڵگەشەوە بیان سەلمێنێت، خـاوەن بابەتـەکە یا ئـەو کەس و لایـەنە، دەیخـەنە لیستی رەشـەوە و لە نێـو کەوانـەی دژ و ناحەزەکـانی خۆیـان دایـدەنێن.. بەوەش تـاوانبـاری دەکـەن کـە رقـی لێـیانە بـۆیە رەخنەی لێگرتوون. ئەمان دەیانەوێت بە شان و باڵیاندا هەڵبدات، نەشڵێت بەری چاوتان کـلی پێوەیە.. ستایشی خۆیـان و بابەتەکـانیان بکات و (سـەد لە سـەد) یان بۆ دابنینت.
لە راستیدا، رەخنەی بەجێ، نەک رەخنەی رووخـێنەر، هـۆی راسـتکـردنەوەی هـەڵە و خاڵە لاوازەکـانە.. ئاماژەدانیشە بە لایـەنە جـوان و ئەرێنییەکـان، کە دەبێـتە هـانـدەر بۆ باشتربـوون و بۆ پێشـکـەوتـن و بۆ داهـێنان.. نـووسـەر و رۆشنـبـیری راسـتی دان بە هـەڵـەکـانیـدا دەنێـت و سـوود لە رای جـیاواز و بۆچـوونەکـانی رەخـنەگـر وەردەگـرێت.
بەڵام ئەوانەی کە هەموو را و بۆچـوونێکی جـیاواز رەتـدەکەنەوە و دان بە هەڵەکانیاندا نانێن و بە هـیچ کلۆجـێک نووسینەکـانیان بە شایـەنی رەخـنەلێگـرتن نـازانـن، سـوورن لەسەر بیروڕای خۆیان، مەبەستیشمان بیروڕا و بۆچـوونە هەڵەکانیانن. ئەم کەسانە بە (دوگماتیکی: وشەیەکی یۆنانییە) ناودەبرێن. بە واتا هـۆش مەییو، یا ئەقـلیەتێکی رەقی وەک بـەرد.. کە نەرم بوونی نییە.. (کەسێـتی دوگـماتی) نکوڵی لە راستییەکـان دەکات. خـۆی بە راسـترین و زانـاتـرین و هـۆشمەنـدترین کەس دەزانێـت.. بـەو نالـۆژیکـەش کاردەکـات:”یـا لەگـەڵ بـە.. یـا دژم بـە” تەنـات بـوار بـە مـیانـڕەویـش نـادات.
لە کۆتاییدا، دەمەوێت ئەوە بڵێم، کە لەم نووسینەمـدا، مەبەسـتم لە کەسان و لایـەنێکی دیاریکـراو نییە.. پێویستە دانیـش بـەم راستیـیەدا بنێین، کـە هەموومـان هەڵـەدەکەین. گرنگ ئەوەیە هەست بە هەڵەکانمان بکەین.. سوورنەبین لەسەر هەڵەکانمان.. هەوڵی راستکردنەوەیان بدەین و دووبـارەیـن نەکەینەوە.. لۆژیکی” یا لەگەڵم بە.. یا دژم بە” رەتبکەینەوە.. وا نەزانیـن ئەوانـەی هـاواڕا و هـاوبۆچـوونمـان نیـن.. دژ و دومنمـانن.
ئەوەش بزانین کە توندڕەوی و دەمارگیری و کەلەڕەقی، هـاوسەنگی مـرۆڤ تێکدەدەن.
هـاوڕێ و خۆشەویست و دۆستانمان لێ دوور دەخـەنەوە، ئەم خەسڵەتانە ناپەسەندن و ناشیرینمان دەکەن و پایە و رێزی کەسایەتیمان دێننە خوارەوە. با بە سینگێکی فـراوان و بە دڵـێکی پـاک و گەورەوە رەخـنە بگـریـن و وەربگـریـن، دوور لە توانج و هـەسـت بریندارکردنی یەکـتری. با رێـز لـە را و لە بیـر و بیـرۆکە و لە بۆچـوونـە جیـاوازەکـانی یەکـتری و کەسانی تـر بگـرین. با یەکتری قـبوول بکەین و رێـز بۆ یەکتری دابنێین.. با هاوڕێتی و دۆسـتایەتی و پەیوەندییەکانی نێوانمان بە خۆشەویستی و دڵسۆزی ئاوبدەین و شـیرینتریـان بکەیـن.. با لە زمـانی زبـر دووربکـەوینەوە و هەمـیشە بە زمـانی گـوڵ بـدوێین.. هەموو ئەمـانە نهـێنی و کـلیلی هـاوسەنگی و سەرکەوتنـمانـن لە ژیـانمانـدا.
رەزا شوان
نەرویـج: ١١/٨/٢٠١٩)




هـۆنراوە بۆ منـداڵان.. کـەو.. رەزا شـوان

كــەو

مـن کـــــەوم پــــەڕ نەخـشـــیـنـم
جــوان و رووخـســار شــیـریـنـم
شـــــامـەلی کوردســــــــــــــتـانـم
ژیـنــــگـەمـە و نـیـشــــــــتـمـانـم
هـۆگــــری کــــەژ و کـــــــێـوانـم
کــــانـی و دۆڵــــی کـوێـســـتـانـم
دەنــــــگـم زوڵاڵ و خـۆشـــــــــە
زۆر کـەس بـۆی بـە پـەرۆشــــە
قـاســپـە قـاســپـم بـەیــانـیـــــــان
لەگـــەڵ بـلــــوێـری شـوانـــــــان
ئـاوازێـــــــــــکـە بـێـــــــــــوێـنـە
زۆر خـــۆش و خـەمــــــڕەوێـنـە
راوکـــــــــەر وازم لـێــبــــــــێـنـە
سـاچـمـە و قـەفـەز بـشـــــکـێـنـە
بـا بـــــــژیــم بـە ئــــــــــــــازادی
بـە دڵـخـــۆشـی و بـە شــــــــادی
نەرویـــج: ٢٠١٩




رەمزی قـەزاز و یەکەمین بەرنامەی منـداڵانی کورد … رەزا شـوان

مامۆستای رەوانشاد (رەمزی محێدین قەزاز: ١٩١٧ـ ١٩٧٣) لە بنەماڵەیەکی ناسراوی کورد و کوردسـتان پەروەر، لە شاری سـلێمانی، لە باشووری کوردسـتان لە دایکبووە.
بۆ ماویەک مامۆستایی کردووە، لە جیهانی وەنەوشـەیی پاک و بێتاوانی منـداڵانی کورد نـزیکـبۆتەوە و ئاشـنایان بـووە، شارەزای زمـانی سـادە و شـیرینـیان بـووە، لە هـیوا و خواسـت و خـەون و خولـیا و لە راز و نیـازی پاکـیان تێگەیـشـتووە.
مامۆستا رەمـزی قـەزاز، لە ساڵەکـانی شەری جیهانی دووەمـدا، بە دیـاری کـراویش لە ساڵی (١٩٤٢) دا، لەگـەڵ رابـەری شیعـری نوێی کوردیمان، شاعـیری نەمـر مامـۆسـتا (عـەبـدوڵڵا گـۆران) و لەگـەڵ رۆشـنبـیر و هونـەرمـەنـدی ناسراوی نەمـرمان مامۆسـتا (رەفـیق چـالاک) دا، دەچـن بۆ شـاری (یـافـا) لە (فەلـەسـتین) بۆ بەڕێوەبـردنی رادیـۆی کوردی لەو شـارەدا، کە لە لایـەن ئینگـلێزەکـانەوە دانـرابوو.
مامۆستا رەمـزی قـەزاز، رۆشنبیر و نووسەر و راگەیاندکار و هونەردۆستێکی چالاک و ناسراو بوو. مامۆستایەک بوو پڕاوپـڕ لە دڵسۆزی و کوردایەتی و کوردستان پەروەری.

رەمـزی قـەزاز لەگەڵ عومەر قـەزازی برایـدا، یەکەمین کەسن کە لە ساڵی (١٩٤٢) دا، ئامێری پێشاندانی فـیلمی سینەمایی هـێنایە شاری سلـێمانی. کە لە سینەما (سەلاحەدین) لە تەنیشت سینەمـا سـیروانی ئێسـتاوە بوو پێشانـدرا، یەکەمین فـیلمیش کە پێـشانیان دا فـیلمێکی ئەمـریکی بـوو بـە نـاوی (گـەڕانـەوەی فـرانـگ جـیمس) بـوو.

مامـۆسـتا رەمـزی قـەزاز، رۆشنبـیر و نووسـەرێکی و میدیاکـارێکی ناسـرا و لێهاتـوو، چەند پەرتووکـێکی مـێژوویی و چـێرۆکی بۆ منـداڵانی کورد چاپ کـردوون. لەوانەش:
١ـ بـزووتنـەوەی کـورد.
٢ـ داسـتانی دوو پـاڵـەوانـەکـە.
٣ـ فـەقـێ ئەحـمەدی دارەشـمانە.
٤ـ گـۆڕنـەتـەڵـە ، چـیرۆک بـۆ منـداڵان.
٥ـ راسـتی و ئـازایی ، چـیرۆک بـۆ منـداڵان.
کە بەشی رادیۆی کوردی لە بەغدا لە بەرواری (٢٩/ یانوار/١٩٣٩) دا بوو بە ئیزگەی رادیۆی کوردی لـە بەغـدا، واتە بوو بە ئیـزگـەیـەکی سەربەخـۆی کـوردی. کە یەکەمین رادیـۆیی کـوردی بـوو لـە هـەمـوو کوردسـتان دا، رادیـۆکـەش بـە قـاسـپە قـاسـپی کـەو دەکـرایەوە و دادەخرا. یەکەمین بێژەر و یەکەمین بەڕێوەبەری رادیۆی کوردی لە بەغدا خوالـێخـۆشبوو (کـامـیل کاکـەمین) بـوو، کە تا سـاڵی (١٩٥٨) ئـەو بەڕێـوەبـەری بـوو. هـونەرمەنـدی گـەورەش مامۆسـتا (عـەلی مـەردان) یەکەمین گۆرانیبێژ بوو کە گۆرانیی لەم رادیۆیەدا تۆمارکرد.. هونەرمەندی نەمریش (رەفـیق چـالاک) یەکەمین تیپی نواندنی کوردی لەم رادیـۆیەدا دامەزرانـد.. رادیـۆی کـوردی لە بەغـدا، سەرەڕای بڵاوکردنەوەی هەواڵەکـانی رۆژانە، رۆڵێکی گرنگـیشی هەبوو لە ناساندن و پێشکەوتنی فەرهـەنـگ و کولتوور وئـەدەب و زانست و زانیـاری گـشتی و لە هـونـەری هـەمەڕەنـگەی گـۆرانی و مـوزیکی کـوردی دا.
مامۆستا رەمـزی قـەزاز وەکو کارمەندێکی دڵسۆزی ئیـزگەی رادیۆی کوردی لە بەغـدا، لەگەڵ هاوڕێکانیدا، وەکوو شانەیەکی کورە هەنگ، دڵسۆزانە هاوکاری یەکتریان دەکرد و، رۆڵـێکی بەرچـاویـان هـەبـوو لـە پـێشکەوتـن و لـە پـاراستی گـۆرانی کـوردی دا.

بە داخـەوە کـە لـە سـاڵی (٢٠٠٣) دا، ئیـزگـەی رادیـۆی کـوردی لـە بەغـدا، لـە لایـەن فـرۆکەکـانی هـاوپەیـمانـانەوە بـۆردوومـان کـرا. زۆربـەی ئەرشـیفـەکـانی ئـەم رادیـۆ کوردییەمان سووتان و لەناوچوون.. پێویستە سەرلەنوێ ئەم ئیزگەیە دابمەزرێنرێتەوە.
مامۆستا رەمزی لە ساڵی (١٩٥٨) دا، لە ئیزگەی کوردی رادیۆی بەغـدا، بارنامەیەکی بۆ منـداڵان ئامادە و پێـشکـەش دەکـرد.. بەرنامـەکەی بـە نـاوی (باخچـەی منـداڵان) یا (بەهەشتی منداڵان) بوو، نایەتەوە یادم کە کام ناویان بوو، بە زۆری بۆ ئەوە دەچـم کە (باخچـەی منـداڵان) بوو. ئەم بەرنامەیە سەر لە بەیـانی رۆژانی هـەینی بۆ مـاوەی نیـو کاتژمێر، بابەتە هەمەڕەنگەکانی بڵاودەکردەوە. مامۆستا رەمزی بە کوردییەکی رەوان و پەتـی و ئاسـانی نـزیـک لـە زمـانی منـداڵانـەوە بەرنـامـەکـەی دادەڕشـت و بـە بـابـەتـی بەسـوودی هەمەچـەشـنە دەیـڕازانـدەوە، بـە زمـانێکی شـیـریـن و بەچـێژێکی خۆشـەوە پێشکەشی دەکـرد.. دەستپـێکی بەرنـامـەکەشی بـەم سـروودە خـۆشـەی منـداڵان بـوو:

ئێـــمە مـنـداڵـیـن جـوانـیـن ……… ئــاواتـی نـیـشـــتـمـانـیـن
کـامـەرانـیـن، شـادمـانـیـن ………. کە نەوەی کـوردستانـیـن

  • * * * * * * * * * *
    رۆڵـەی خـاکـی پـیــرۆزیـن ………. بۆيـە هـێـندە بەسـۆزیـن
    شـەو و رۆژ تێـدەکـۆشـیـن ……….. بۆ وڵات بە پەرۆشـیـن
    لە دوای کۆچکردنی مامۆستای بەهەشـتی رەمـزی قـەزاز، مامۆستا (نـەژاد شەوقی) لە ساڵانی حەفـتاکاندا، هەر لەسەر رێبازەکەی مامۆستا رەمزی قـەزازی نەمر، درێـژەی بە ئامـادەکـردن و پێشکەشکـردنی بەرنـامـەی (باخـچـەی منـداڵان) دا، ئـەمیـش بـە جـوانی دەیـڕازانـدەوە و بە سەرکـەوتـوویی پێـشکەشی دەکـرد.
    لە دوای رێکەوتنامەی (١١)ی ئاداری ساڵی (١٩٧٠) مامۆسـتا رەمـزی قـەزاز کـرایە سەرنووسـەری گـۆڤـاری (بـرایـەتی) کـە لـە سلـێـمانی دەردەکـرا، دوایـیش کـردیـان بە بەڕێـوەبەری رۆشنبـیری کوردی لە بەغـدا. لەو ماوەیەدا بەردەوام هاتـووچۆی ئیزگەی رادیـۆی کـوردی لە بەغـدا دەکـرد. تا ئـەو کاتـەی کـۆچی دوایـی کـرد.. گـیانی پاکـیان لە دامێـنی گـردی سەیـوان لە شـاری سلـێمانی بە خاکـیـان سـپارد.
    مـن (نووسـەر) لە ساڵی (١٩٥٨) دا، نـۆ ساڵان بـووم، یەکـێک بـووم لە گوێگـرەکـان و لـە هـەوادارانـی بەرنـامـەی (بـاخـچـەی مـنـداڵان) ی مامـۆسـتا رەمـزی قـەزاز، هەمـوو بەیانیانێکی رۆژانی هەینی بە دیاری رادیۆکەمانەوە دادەنیشتم و بە پەرۆشەوە چاوەڕێی پێشکەشکـردنی ئەم بەرنامـەیەم دەکـرد.. جارێکـیشـیان بـووم بە خـەڵاتـگـری (مـەتـەڵی هـەفـتە)ی بەرنامەکە. ئەمەش زیاتـر بەرنامەکەی لە دڵمـدا شـیرین کـرد.. هـەر لە رێـی ئەم بەرنامەیەوە، هۆگـری ئـەدەب و راگەیانـدنی منداڵان بووم.. منـیش وەکوو مامـۆستا رەمزی قەزاز (زۆر خۆم لەو بە پایە بچووکـتر دەزانـم) سي ساڵ مامۆستا بووم و بەپێی توانام لە بواری پەروەردە و فـێرکردن و هـاندانی منداڵانی کوردمان بۆ هـاوبەستەبـوون بۆ کوردستانی نیشتمانمانی پیرۆزمان درێغـيم نەکـرد و خـزمـەتی منـداڵانی کـوردم کـرد.

لە ساڵی (١٩٨٤ـ١٩٩٤) بۆ ماوەی دە ساڵی تەواو، بۆ کەنـاڵی تەلەفـزیۆنی کـوردی لە کەرکووک بەرنامەیەکی هەفتانەم بۆ منداڵان ئامادەدەکرد بە ناوی (جیهانی منداڵان)ەوە، قـوتـابییە چاوگەشەکـانم پێشکەشیان دەکـرد.. ئەم بەرنامـەیە نیـو کاتـژمێر بوو، سەر لە بەیـانی رۆژانی هەیـنی پێشـکەش دەکـرا.. بە هەمـان سـروود (ئێمە منـداڵـین جـوانـین) دەسـتی پێـدەکـرد و هـەر بە هەمـان ســروود کۆتـاییمان بە بەرنامـەی جـیهانی منـداڵان دەهـێـنا.. بینەرێـکی زۆری منـداڵانی کوردمـان لە هەمـوو کوردسـتانـدا هەبـوو.
مامۆستایەکی هـاوڕێـم کە مامۆسـتا (نەژاد شـەوقی) وانەی پێوتبوونەوە، وتی رۆژێک ماوسـتا نـەژاد شـەوقی باسی تـۆی کـرد و وتـی:”ئـەو رەزا شوان ەی کـە گـوێگـرێکی بەرنامـەی منـداڵانی مامۆسـتا رەمـزی قـەزاز بـوو.. بـەڵام لە ئێـستادا خـۆی بەرنـامەی جـیهانی منـداڵان لە تەلـەفـزیـۆنی کەرکوکـدا ئامـادە دەکـات”
من تا ئەمـڕۆ و تا هەتـایە، خۆم بە قەرزاری مامۆستا رەمزی قەزاز دەزانم، چـونکە لە رێی بەرنامـەکەی ئـەوەوە.. هـۆگـر و ئاشـنای ئەدەبیـات و راگـەیـانـدنی منـداڵانی کـورد بـووم، تـا ئەمـڕۆش کـۆڵـم نـەداوە و لـەم بـوارەدا درێـژە بەم خـزمـەتـە پیـرۆزە دەدەم.
وەکوو پێزانین و ئەمکـدارییەک، ئەم نووسینەشم بۆ پێناسینی مامۆستا رەمزی قەزاز و رۆڵی لە بواری میدیـا و خزمەتکردنی ئەدەبی منـداڵانی کوردا هــێنایەوە یاد، هەمیشەش مانـدووبـوونی بـەرز دەنـرخـێـنم، ئەمـەش کەمتریـن شـتە لە ئاسـتی شکۆداری مامۆستا رەمزی قەزازی نەمـردا. مەبەستیشم لە ناوهـێنانی خۆم، وەفـاداری و قەرزاریمە بۆ ئەم مامۆسـتا نەمـرە.. لـەوەوە فـێربـووم کە خـزمـەتی مـنـداڵانی کوردسـتان بکـەم.
شایـەنی باسیشە، کە مامۆستا رەمـزی قـەزاز یەکەمـین کەسـە کە بەرنامەی بۆ منداڵانی کوردمان لە رادیـۆدا ئامـادە و پێـشکەش کـرد.. بەرنامەکەشی درێژترین تەمەنی هەبوو.
هـەزاران رەحـمەت بۆ رووحی مامۆسـتا رەمـزی قـەزاز.. جوانـترین چەپـکە گوڵـیش بۆ سەر گـۆڕە پیـرۆزەکـەی بێـت.

——————————–
(*) بێجگە لە بیـرەوەرییەکانی خۆم دەربارەی مامۆسـتا رەمـزی قـەزاز.. تا رادەیەکـیش سـوودم لـەم سەچاوەیە وەرگـرتـووە. (عەلی مەردان .. بیرەوەری گەڵای پایـز.. ئامادەکـردنی : عەبدولقادر عەلی مـەردان.. رێکخـستن و لێکـۆڵـینەوە : ئەحـمەـد سـەید عـەلی بەرزنـجی.. هـەولـێر: ٢٠٠٨ )
رەزا شـوان
نەرویـج : ٢٠١٩




چـیرۆک بۆ منـداڵان .. شـادی و پێـنووس.. نووسینی : رەزا شـوان

ئەمساڵ شادی لە پۆلی چـوارەمی قوتابخـانەی بنەڕەتـیدا بـوو، کە لە تاقـیکردنەوەکـانی نیـوەی ساڵ بە دووەمی پۆلەکەی دەرچوو، باوک و دایکی پیرۆزباییان لێکرد. هەر بەم بۆنـەیـەوە بـاوکی پێـنووسێکی جـوانی مەرەکـەب وشـکی بـۆ کـڕی و پێشکـەشی کـرد.
شادی ئەم دیارییەی بـاوکی زۆر لە دڵ شـیرین بوو.. تا ئـەو رادەیـەی کە پێـنووسەکەی بە هـاوڕێیـەکی جـوانی خـۆی دەزانـی.. بەیـانیت بـاش و ئێـوارەت بـاش و شـەو شـادی لە پێـنووسەکـەی دەکـرد.
شـادی بەیانییەک وەکـوو رۆژانی تـر، بەیانیـت بـاشی لە پێنووسەکـەی کـرد و گـرتی بە دەستییەوە، لەسەر دیوار و دەرگای ژوورەکەیدا چەند وشەیەکی نووسی.. پێنووسەکەی ئاگاداری کردەوە کە ئەمە کارێکی هەڵە و ناشیرینە. بەڵام شادی گوێی بە ئاگادارییەکەی پێـنووسەکەی نـەدا.
شادی چـوو بۆ قوتابخانە.. کە دایـکی چـاوی بەو نووسیـنانە کـەوت، تـووڕە بـوو، تا بە کەفـاو و ئـاو سـڕینییەوە، هـیلاک بـوو.. هـەڕەشـەی کـرد و وتی: گـەر شادی ئەم کـارە ناشـیـرینەی دووبـارە بکـاتـەوە، پێـنووسەکەی فـڕێـدەدەمە نـاو سەبـەتـەی خاشـاکەوە.
پێـنووسەکە لە دڵ خۆیـەوە وتی: جا گونـاهی مـن چـیـیە؟ ئـەو بە قـسـەی مـنی نەکـرد.
کە شادی لە قوتابخانە گەڕایەوە، رۆژ باشی لە پێـنووسەکەی کـرد.. بەڵام پێنووسەکەی بـەم شـێـوازە وەڵامـی دایـەوە: رۆژم بـاش نیـیە!
شـادی: بـۆ هـیچ بـووە..؟ بـۆ پەسـت و کـزۆڵـە دیـاری؟
پێـنووسەکە: ئەم پـرسـیارە لە خـۆت بکـە.

شـادی: تێـناگـەم .. مـن چـیـم کـردووە؟

پێـنووسەکە: کەتنەکـەت کـردووە و خـۆت بێ ئاگـادەکـەیـت.. ئـەی بەیـانی پێـم نـەوتی.. لەسـەر دیـوار و دەرگـای ژوورەکـەت مەنـووسە.. گـوێـت لـێـنەگـرتـم.. بـە هــۆی ئـەم کـارە ناشـیرینەی تـۆوە، دایکـت هـەڕەشـەی لـێکـردم کـە فـڕێـم بـدات.
کە شـادی هـۆی پەسـتی پێنووسـەکەی زانـی، هـەسـتی بە هـەڵـەکـەی کـرد و زانـی کە کارێکی ناپەسەنـد و ناشـیرینی کـردووە.. شـەرم دایگـرت و پەشـیمانی خـۆی دەربـڕی.
شادی: ببوورە هـاوڕێی جوان و خۆشەویستم. دان بەوەدا دەنێم کە کارێکی هەڵەم کرد.
پێـنووسەکە: بـڕۆ داوای لـێـبووردن و بەخـشـین لە دایـکـت بـکە.
شادی: دایکە گـیان، لێم ببوورە کە ئەمڕۆ ماندووم کـردی. بەڵـێن بێت کە ئەمە یەکەمین و دوایـەمین کاری ناشـیرینم دەبێـت.. هەرگـیز کـاری ناشـیرینی وا دووبـارە ناکـەمـەوە، لەسەر دیـوار و دەرگـای مـاڵ و قـوتابخانە و هـیچ شوێنـێکی تر، هیچ شتێک نانووسم.
دایکی: لـێت دەبـوورم.. هـیوادارم کە هەردەم کـاری جـوان و پەسەنـدت لـێبوەشـێتەوە.
دڵنـیاشبە کە پێـنووسەکەت فـڕێنـادەم، لەوکـاتـەدا تـووڕەبـووم، بـۆیـە ئەو قسەیەم کرد.




شانۆی نەخۆشی لەبیرچوونەوە .. و: رەزا شوان

شـوێن و کەسایەتییەکـان:
١ـ دکتـۆر بـاراک ( پزیشکێکی پسپۆری ناسراوی کێشە دەروونییەکـانە)
٢ـ نەخۆشێک (پێاوێکە لە شەستەکانی تەمەنی دایە، تووشی لەبیرچوونەوە بووە)
٣ـ خاتـوو گوڵخـەنان (سکـرتێرەی نۆرینگـەی دکتـۆر بـاراک)
(شـوێن.. لە نۆرینگـەی دکتـۆر بـاراک دا.. پیـاوە تووشـبووەکـەی لەبیـرچـوونـەوە.. دێتـە ژوورەکـەی دکتـۆر بـاراک.. بـۆ پشکـنـین و چـارەسـەر)
دکتـۆر بـاراک (تەوقـەی لەگـەڵ پیاوە تووشبووەکە دەکات): بەڕێـز بەخـێربێـیت.
نەخۆشـەکە: بەیانیت باش گـەورەم.. دەتـوانم ئەوە بزانـم، کە بەڕێـزتان بۆ سەردانتان کـردووم؟
دکتۆر باراک (بە سەرسوڕمانێکەوە): دەڵێی چی؟ پێویستە من ئەم پرسیارە لە تۆ بکەم.
نەخۆشـەکە: چـۆن؟
دکتۆر بـاراک: تـۆ سـەردانی مـنت کـردووە.. تـۆ ئێـستا لە نـۆرینگـەکـەی منـدایت.
نەخۆشـەکە: ئەهـا.. ئەهـا.. کەواتـە مـن لـە لای تـۆم.. زۆر بە گـەرمی پـیرۆزبایی ئـەم نۆرینگـەیەت لێـدەکـەم.. شـوێنـێکی جـوان و پـاک و رێـکـە.
دکتۆر بـاراک: سوپـاسی هەسـتـت دەکـەم.
نەخۆشـەکە: دەی ئێـستا پێـم بـڵێ، بەڕێـزتان بۆچـی هـاتـووی کە راوێـژم پێ بکەیـت؟
دکتـۆر بـاراک: چـی.. چـی؟! تـۆ هاتـووی راوێـژ بـە مـنی دکتـۆر بکەیـت.. دەربـارەی تەنـدروستـیـت قسەم بۆ بکـەیـت.
نەخۆشـەکە: دەربـارەی تەنـدروستی مـن؟.. ئـاه.. رەنـگە وابێ.. چـونکە تـۆ دکتۆری.
دکتـۆر بـاراک: بەڵـی.. بەڵـێ.. بـە دڵـنـیاییەوە مـن دکـتـۆرم.
نەخۆشـەکە: ئەها.. ئەها..! کەواتە پێویستە ئێرە ماڵەوەمان بێت.. تۆ بۆ چارەسەری من بانگکراویت.. سوپاس بۆ هاتنتان.. دکتۆر گیان ئەی بۆ دانانیشی تا قاوەیەک بخۆینەوە؟
دکتـۆر بـاراک: گـەورەی بەڕێـزم.. تۆ رۆڵـەکـەت هـەڵگـێـڕایـەوە.. تـۆ هاتـووی بـۆ لای مـن.. تـۆ ئێـستا لە ماڵەوەتـان نیت.. بەڵکو تـۆ لە لای منیت.. لە نـۆرینگـەکەی مندایت.
نەخۆشـەکە: راستە ئـەوەی دەیـڵـێیت؟ کەواتە مـن لە لای تـۆم.. باشە.. باشە! ماڵـەکەت زۆر جـوانە.. پـڕ بە دڵ پیـرۆزبـاییت لـێدەکەم.. ئـەی ژنـەکـەت لە کـوێـیە..؟ دەی ئێـستا پێـم بڵـێ کـێـشەت چـیـیە.. بۆچـی کـێشەیـەک هاتـووی.. تـا پـرس بـە مـن بکـەیت..؟
دکتۆر باراک: کابـرا گوێـم لـێبگرە.. گەر بەم شێوەیە بـڕوات.. ئێمە ناگەینە ئەنجـامێک.
نەخۆشـەکە: تـۆ زۆر سەیـری.. تـۆ بە هەمـوو دڵـێکتەوە هاتـووی بـۆ لای مـن.. بـەڵام ناتـەوێ هـۆی هـاتـنەکەت بـۆم بـاس بکـەیت.. بەخـوای تـۆ سـەیـریـت.
دکتـۆر بـاراک: گـوێ بگـرە.. ئـەو زەرفـە چـیـیە بـە دەســتەوە..؟
(نەخـۆشـەکە زەرفـی نامـەیەکی بەدەسـتەوەیـە)
نەخۆشـەکە: مـن زەرفـم بـە دەســتەوەیـە؟.. نـا.. بـەڵـێ.. بـەڵـێ راســتە.
دکتـۆر بـاراک: بە رووخسـەتی خـۆت.. ئـەو زەرفـەم بـدەرێ؟
نەخۆشـەکە: دکـتۆر تکـات لـێـدەکـەم ..
دکتۆر بـاراک: ئەو نامەیـە بۆ مـنە.. رەنگە رووناکی بخاتە سەر ئەوەی ئێمەی تێـداین.
نەخۆشەکە: تـۆ دڵنیایت کە ئەم نامەیە هی تـۆیە؟.. ئەم نووسراوە ناوی تۆی لەسەرە؟
دکتۆر بـاراک: بەڵی وەکـو دەبینیت.. ئەوە ناو و ناونیشانەکەی منە لەسەری.. بمدەرێ.
(دکتۆر باراک نامەکە لە نەخۆشەکە وەردەگرێت و هەڵیدەبـچـڕێت و.. دەیخـوێنـێـتەوە:)
بەڕێـز دکتۆر بـاراک، مـن مێـردەکەم بۆ لای بەڕێزتان نارد.. ماوەیەکە تووشی نەخۆشی لەبـیرچـوونەوە بـووە.. ئـەو لە نێـوان خـولەکـێک و خولەکـێکی تـردا، هەمـوو شـتـێکی لەبـیردەچـێتەوە.. لێی ناگەڕێـم بە تەنیا لە ماڵ بچێتە دەرەوە.. لە ترسی ئەوەی کە نـەک رێگای گەڕانەوەی بۆ ماڵەوەی لەبیربچـێتەوە.. بە هـۆی هەندی سەرقاڵێم لەگەڵ یاوەرە تایبەتییەکـەیـدا، پێم نەکـرا خـۆم لەگەڵـیدا بێـم.. ناچاربـووم کە ناو و ناونیشانەکەت بـدەم بە شۆفـێرێکی تەکـسی و بە ئـەودا ناردم بۆ لات.. تەکسییەکە لە بەردەم نـۆرینگەکەتـدا، چـاوەڕێی دەکـات.. تـا لە دوای پشکـنینی دووبـارە بیهـێنـێـتەوە بـۆ ماڵـەوەمـان.. تکـایە دکتـۆر، پشکـینێکی بـاشی بـۆ بـکە.. چـونـکە بـارودۆخـی زۆر نـائـارامی کـردووم.
لەگـەڵ رێـز و سوپـاسـم دا… خاتـوو/ پــۆلار.
دکتـۆر بـاراک (نامـەکە دەکـاتەوە نـاو زەرفـەکەی و دەڵـێ): ئێـستا لە هەمـوو شـتـێک تێگەیشتم ؟! ژنـەکەت خاتـوو (پـۆلار) تـۆی بۆ لای من ناردووە.. تا پشکنینت بۆ بکەم.
نەخۆشـەکە: خاتـوو پـۆلار..؟ مـن ژنـێـک بـەم نـاوەوە نـانـاسـم.
دکتـۆر بـاراک: چـی دەڵـێـیـت؟.. ئـەوە نـاوی ژنـەکـەتـە.
نەخۆشـەکە: ژنـەکـەمـە؟.. کـێ دەڵـێـت ئـەو ژنـی منـە؟.. نـاوی چـیـیە؟
دکتـۆر بـاراک: نـاوی خـاتـوو (پـۆلار)ە.. ئـەی تـۆی بـەڕێـز پـۆلار نیـت..؟ ئـەی نـابێ ئەوە بـزانیـت، کـە ژنـەکـەت نـازنـاوەکـەی.. لە نـازنـاوی تـۆوە وەرگـرتـووە؟
نەخۆشـەکە: کەمی بوارم بـدە.. تا راستیت پێ بڵێم.. بێگومان من پسوولەیەکی سەردانـم لە گـیرفـان دایـە (دەسـت دەکـات بـە گـیرفـانیـدا و پسـوولـەیـەک دەردەهـێنـێت).. ئـەمـە پسـوولەکەیە، نـاوی (سـیلستان پـۆلار) ی بەسەرەوەیـە.. راستە.. بەڵام ئەو خاتـوونەی کە تـۆ قسـەی لەسـەر دەکـەیت نـاوی چـیـیە..؟
دکتـۆر بـاراک: بێگومـان نـاوی خاتـوو (پــۆلار)ە.
نەخۆشـەکە: خـاتوو پـۆلار.. بە راستی ئەمە رێکـەوتێکی سەیـرە..! دوور نییە کە ناوی یەکـێک لە دۆسـتە خۆشـەویستەکـانم بێت..(قـاقـا بە بـۆچـوونـەکەی خـۆی پێـدەکەنێـت)
دکتـۆر بـاراک: ئـەوە سروشـتییە.. کە ئـەو نـازنـاوە هـەڵـبگـرێت.. مـادام کـە پێـم وتـی، کە ئـەو خاتـوونە ژنـەکـەتـە.
نەخۆشەکە: راسـتە.. بـەڵام بـۆ شـەرم نـاکـەیت.. کە دەربارەی ژنـەکـەم قسەم لە گەڵـدا دەکەیـت..؟ من بیـرم ئاڵـۆزە.. ئەو خۆی هاتـووە تـا بتبینێت.. بانگی دەکەم.. بەڵام ناوی
چـیـیە؟.. ئەنتـوانێت.. جـولـێت.. نـا.. نـا.. نـاوەکـەی کورتـە وەکـو (رۆز).. ناوەکـەی بە
پیـتی (پ)ی دەسـت پێـدەکـات.. بەڵـێ .. تێکـم دا.. ناوەکـەی دوو وشــەیە.. نـا.. نـا دوو وشـە نیـیە.. ئـۆه..
دکتـۆر بـاراک: خـۆت مانـدوو مـەکـە.. تـۆ لـە بابـەتـەکـە لات دا.. مـن دکتـۆر بـاراکـم.. دکتۆرێکی دەرووناسـیم.. بەڵام تـۆ لە ماڵـەکەی خـۆتـدا نیت.. بەڵکـو لە نـۆرینگـەکەی مندایت.. خاتـوو پـۆلار بۆ ئـەوە تـۆی بـۆ لای مـن نـاردووە.. تا پشکـنیـنت بـۆ بکـەم.
نەخۆشـەکە: ئاه.. ئەمە کێـشەیەکی ئاڵـۆز و سەیـرە..! مـن چـی نەخۆشیـیەکم هـەیە..؟
دکتۆر باراک: تـۆ تـووشی نەخـۆشی لەبیرچوونەوە بوویتە.. واتە تۆ لە بیرهـێنانەوەدا لاوازیـت.. لە نێـوان خولەکـێک و خولەکـێکی تـردا، هەمـوو شتێکـت لەبـیر دەچـێتەوە.
نەخۆشەکە: من تووشی نەخۆشی لەبیرچوونەوە بوومە؟.. بەڵی ئەمە راستە و شتێکی بێـزارکەرە.. پێویسـتە رۆژێک لە رۆژان سەردانی دکتۆرێک بکەم و راوێـژی پێ بکەم.
دکتۆر باراک: تـۆ ئێستا لە لای دکتۆریت..! مـن لێتی دووبارە دەکەمەوە.. کە تۆ لە لای دکتۆر باراکی.. بۆ ئەوە هاتووی دەربارەی لاوازی لە بیرچوونەوەت راوێژم پێ بکەیت.
نەخۆشـەکە: راسـتە، بـەڵام ئەمـە رێکـەوتێکی خـۆشـە.. ئـەوەی پـێویسـتە لەسـەرمـان پشـوودرێـژیـیە.. دەبـێ چـاوەڕێی بکـەیـن.
دکتـۆر بـاراک: بـە پشـوودرێـژیـیەوە، چـاوەڕێی کـێ بکـەیـن..؟!
نەخۆشەکە: دکتۆر باراک، تۆ لە پێش منەوە هـاتیت بۆ ئێرە.. یا لە دوای منەوە هـاتیت؟
دکتۆر بـاراک: مـن دکـتۆر باراکـم.. تـۆ دە خولـەک زیاتـرە لـە نـۆرینگـەکـەی منـدایـت.. دەمەوێت گوێـم لە دۆخی دەروونیت بێت.. گوێ بگـرە مـن (راجـێتەیەکت) بۆ دەنووسم.. ئەوەی لەم راجـێتەیەدا دەینووسم.. دەرمانن بۆ ئەوەی بەر لە هەموو شتێك تەندروستی گـشتـیت بـاش بێـت..(دەسـت بـە نووسـینی راجـێتەکەی دەکات..) بـاش گـوێـم لـێبگـرە.. ئەوەی لەم راجێتەیەدا نووسـیومە چارەسـەرە.. پێویستە ئـەوەی نووسـیومە.. بە بـاشی جێبەجـێیان بکەیت.. ئەم دەرمانانەی نووسیومە چالاکی بە بیرت دەبەخـشن.. بارودۆخی دەروونیـت بـاشـتر دەبێـت.. شـتەکـانیـش لەبـیرنـاکـەیـت.
نەخۆشـەکە: سـوپـاس دکـتۆر.. چەنـدێ پـارەت دەوێـت؟
دکتۆر باراک: دوو هـەزار فـەرەنـگ.
نەخۆشەکە (دەست بە گیرفـانێکی باخەڵـیدا دەکـات.. دوو هەزار فەرەنگەکە دەردێنێت):
هـا ئـەوە پـارەکـەتە.. بەڵگـەی دانی پـارەکـەشم لـێت نـاوێـت.. چونـکە مـن زۆر بـڕوام بە تـۆ هـەیـە.
دکتـۆر بـاراک (پـارەکەی لـێ وەردەگـرێت و.. راجـێـتەکە بە نەخـۆشەکە دەدات): بگـرە ئەمـە بەڵگـەی دانـی پـارە نیـیە.. بەڵکـو ئەمـە دەرمـان نامـەیـە واتـا (راجـێـتەیـە).
نەخۆشـەکە: راجـێـتە..؟! کەواتـە تـۆ دکـتۆری.. ئـەی لەوسـاوە بـۆ ئەمەت پێ نـەوتـم؟
دکتـۆر بـاراک: کابـرایـەکی زۆر بێـزارکـەرە.. زۆر بێـزارکـەر.. مـن تـا ئـێـستا کـێـشەی وام نەبیـنـیـوە.. وریـابـە ونـی نەکـەیـت.
نەخۆشـەکە: چـی ونـەکـەم..؟
دکتـۆر بـاراک: راجـێـتەکـە.. ئـەو کاغـەزەی بە دەسـتـەوەیـە.. ئـەوە راجـێـتەیـە.
نەخۆشـەکە: راجـێـتە! دکتۆر لێـمی مەگـرە.. مـن بە هـەڵـە لـێـتم وەرگـرت.. هـا بیگـرە.
دکتۆر باراک: نا بەڕێـزم.. بە هەڵـە نەمـدایتێ.. بۆمی مەگێڕەوە.. ئەو راجـێتەیە لە لای خـۆت هـەڵی بگـرە.. بـڕۆ بـۆ (دەرمانخـانـەیەک) ئەو دەرمـانـانە بكـڕە.. کە تێـیـدا بـۆم نووسیویت.. خاوەنی دەرمانخـانەکە.. خۆی تێدەگـەیەنێت کە چـۆن بەکـاریان بهـێنیت.. خـاوەنی هیـچ دەرمانخـانـەیـەک دەنـاسـیـت..؟
نەخۆشـەکە: نـا کـەس نانـاسـم.. بـەڵام بـۆچـی بچـم بـۆ مـەیخـانـە؟
دکتۆر باراک: کـورە کابـرا.. من وتم دەرمانخانە.. نەمووت مەیخـانە.. راجـێتەکەم بەرێ دەیخـەمە نـاو ئـەم زەرفـەوە (راجـێتەکەی لێ وەردەگـرێت.. دەیخـاتە نـاو زەرفـێکەوە و لەسەر زەرفەکـەش ناونیشانی نزیکـتریـن دەرمانخـانەی لەسـەر دەنـووسێت… دووبـارە زەرفـەکە دەداتەوە دەست نەخۆشــەکە) ها بیگـرە.. هەر لێرە دەرچوویت.. یەکسەر بچۆ بۆ ئەو دەرمانخـانەیەی کە ناونیشانەکەیـم لەسەر زەرفـەکە نووسیوە.. هەر پەنجا مەتـر لـێرەوە دوورە.. لە شەقـامـەکە مەپـەڕەوە، بە دەسـتە راسـتی نـۆرینگـەکەی منـدایـە.
نەخۆشـەکە: هـەزار جـار سوپـاس.. گەورەتـان کـردین.. با لەمـە زیاتـر راتـان نەگـرم.. رێـم پـێ بـدەن.. با تـا دەرگـای ژوورەکـەم بەڕێـزتـان بـەرێ بکـەم.
دکتـۆر بـاراک: نـا.. نـا.. بەڕێـزم.. ئەمە ژوورەکـەی منـە و.. مـن تـۆ بـەڕێ دەکـەم.
نەخۆشـەکە: بەڕێـز.. هەرگـیز شـتی وا نابیـێت.. تۆ لەمـن گەورەتـری.. تۆ پێشـم بکەوە و مـن تـا دەرگـاکـە بـە دواتـا دێـم.
دکتۆر باراک: تکـایە..
نەخۆشــەکە: مـن دووبـارە زۆر سـوپـاست دەکـەم.. کە بـۆ ئـەوە هـاتیت چـاوت بـە مـن بکـەوێت.. بەڵام میوانـدارییەکی کورت بـوو.. پێـم خۆشـە زوو زوو سەرمـان لێـبدەیت.
دکتـۆر بـاراک: باشە.. باشە خواتـان لەگەڵ (دەرگای نۆرینگـەکەی دەگرێت.. کەمێک لە ژوورەکەیـدا بە داتـەکەی خەریکی نووسین دەبێت..) ئای کە کابـرایەکی بێـزارکەر بوو.
(لە دەرگـا دەدرێـت..)
دکتـۆر بـاراک: فەرمـوو.. وەرە ژوورەوە.. (دەرگـای ژوورەکـەی دەکـرێتەوە و.. کچـە سکـرتێـرەکەی.. کە نـاوی (گوڵخـەنان) ە.. دێتـە ژوورەوە.
دکتـۆر باراک: گوڵخـەنـان خـان تـۆی.. با نەخـۆشـێکی تـر بێـتە ژوورەوە.
گوڵخەنـان: دکتـۆر.. ئـەو پیـاوەی پێش کەمێک.. کە لە ژوورەکەت هـاتـە دەرەوە.. پێی وتـم.. زۆرم پێـناچـێت.. بە زوویـی دەگـەڕێمـەوە بـۆ ئـێـرە.
دکتـۆر بـاراک: ئـەوە دەڵـێی چـی.. وتـی دەگـەڕێـمـەوە بـۆ ئـێرە؟
گوڵخەنـان: بەڵێ گـەورەم.. ئەمە راسـتە.. کە ئـەو وای وت.. رۆیی و بەبـێ ئـەوەی کە شەبقـەکـەی سەری بەرێـت.. پێـم وت: شەبقـەکەت بـەرە.. وتی با لـێرە بێت تا دێمەوە.. زەرفـێکـیشی بەدەسـتەوە بـوو.
دکتـۆربـاراک: بەڵـێ.. ئـەو راجـێـتە بـوو.. چـی رووی دا..؟
گوڵخەنـان: پـێی وتـم.. دڵـنـیابە کـە دەچـم ئـەم زەرفـە دەخـەمە سەنـووقـی پـۆسـتەوە.. زوو دەگـەڕێمـەوە بـۆ ئـێـرە.
دکتـۆر بـاراک: چـی.. راجـێـتەکـە دەخـاتـە پـۆســتـەوە..؟! ئـەی هــاوار.. لەگـەڵ ئـەم کابـرایـەدا.. هـیـچ سـوودێـکی نیـیە.. گوڵخـەنـان نەخـۆشـێکی تـر بکـەرە ژوورەوە.

                                     (کۆتـــایی)

(*) ئەم شانـۆیـە لە زمـانی عـەرەبیـیەوە، بە کەمـێک دەستکارییەوە وەرم گـێـڕاوەتـە سەر زمـانی کوردی.. ناوی نووسەری شانۆییەکەش نە نووسراوە.. دەقـە عەرەبییەکەش وەرگێڕانە لە زمانێکی تـرەوە.
رەزا شوان




گوڵزاری چیرۆک بۆ مناڵان … ڕەزا شوان

بۆ خوێندنەوەی ئەم نامیلکەیە کلیکی ئێرەبکەن …..




نامیلکەی:چەپکـێک لە لای لایـەی دایکـانی کـورد… ڕەزا شوان

ناوی کتێب : چەپکـێک لە لای لایـەی دایکـانی کـورد
بابەت :لێکـۆڵـیـنـە وە
نووسەر : رەزا شـوان
دیزاین : رۆی للطباعه‌ والنشر

چاپ : رۆی للطباعه‌ والنشر/ العراق

بۆخوێندنەوەی ئەم نامیلکەیە کلیکی ئێرەبکەن ….




کۆمیـدی لە ئـەدەبی منـداڵان … رەزا شـوان

منداڵـیەتی قۆنـاغـێکی زۆر گـرنگ و هەستیارە لە بنیاتـنانی کەسایەتی هـەر مـرۆڤـێکدا.
کۆمیـدی یا گەنجـەفە و گـاڵتەوگەپ لە ئـەدەبی منداڵانـدا، رۆڵ و کارتێکـردنێکی گـرنگی هەیە، لە گەشەکردنێکی خۆڕسکی تواناکـانی منداڵ و لە بنیاتنانی کەسایـەتییەکی ئاسایی دروست و هـاوسەنگ و کۆمـەڵایـەتی و کـراوەدا.
مەبەست لە کۆمیدی یا گاڵـتەوگەپ و جەفـەنگ، ئەو جۆرە نووسینانـەن کە بە هۆنـراوە یا چیرۆک و چیرۆکە هۆنـراوە یا شانـۆیی یا بە نوکـتەی خـۆش، بە شێوازێکی ساکار و ئاسان و ناسـک و شـیرین و رەوانی گاڵـتەئامێز بۆ منـداڵان داڕێـژراون، گـەشی دەخەنە سەر روویان و خۆشی و شادی دەخەنە دڵـە قنجەکـانیان و زەردخـەنە دەخەنە سەر لێوە ئاڵەکانیان و چـێژێکی خۆشیان پێدەبەخشن و دەیانهـێننە پێکەنین و هـەور و تەمی خـەم و بێزاری و نائارامییان دەڕەوێننەوە، هەڵچوون و باری گرژی و تووڕەبوونیان هـێور و ئاسایی دەکەنەوە.. ئـەدەبی منـداڵان بەبـێ جـۆری کۆمـیدی ئـەدەبێکی ناتـەواوە. گەرچی پێکـەنـین مەگـێزێـکە و لە دایکبوونـەوە لەگـەڵ مـرۆڤ دایـە، بەڵام دەتـوانـرێت لە رێـی پاڵنەر و وروژانـدنەوە مرۆڤ بێتە پێکەنین، بە زەردەخـە و بە پێکەنینیش گۆزارشت لە خۆشی و شادی خۆی بکـات.
چـیرۆک و هۆنراوە و شانۆی کۆمیدی (گاڵتەئامێز)ی منداڵان، کە لە فۆرمێکی هۆنەریی شـیرین و ناسکـدان، لە ناوەڕۆکـدا، گـەلی ئامـانج و مەبەسـت و پەنـد و ئامـۆژگـاری و رێنمـایی و بەهـای بـەرزی کۆمـەڵایـەتی و مـرۆڤـایەتییان لەخۆگـرتوون.. ئامـاژەش بـە رەفتاری دروست و هەڵسوکەوتی پەسەند و رەوشتی باش و جوان دەکەن. گەلی تەوس و توانـج و پلار و تانە و تەشەریش لە بەدکاران و لە کـاری دزێـو و قـێزەوەن دەگـرن.
ئەدەبی کۆمیدی زانیارییەکە وەکو هەریەکە لە زانیارییەکانی تر.. بە شارەزایی و لێزانین دێتـەدی. گەلێ لە نووسەران و هـونەرمەنـدانی جیهـانی، کە لەم بـوارەدا بەهــرەدارن و هۆگـری نووسینی بابـەتی کۆمیدین، توانیویانن سەرکـەوتن بەدەسـت بهـێـنن و چەنـدین پەرتووکی بابـەت کۆمیـدیان بۆ منـداڵان چـاپکـردوون و ناوبانگـیان پێـیان دەرکـردوون.
لە راستیـشدا، نووسـینی چـیرۆک و چـیرۆکە هـۆنـراوە و شانـۆی کـۆمـیدی بـۆ منـداڵان کارێکی هیندە ئاسای و ئاسانیش نییە، کە هەر نووسەرێکی ئارەزوومەند بتوانێت خـۆی لە قەرەی بدات و سەرکەوتووبێت. چونکە نووسەری کۆمیـدی پێویستە شارەزای بنەما و مەرجەکـانی ئەم جـۆرە ئەدەبــە بێت و شارەزایی لە شـێوازی داڕشــتن و لە زمـان و فەرهـەنـگ و لە خواسـت و خولـیا و ئـارەزوو و لە قۆنـاغـەکـانی منـداڵی و لە جیـهانی منداڵان هەبێت. بتوانێت خۆی لێیان نزیک بکاتەوە و بچێتە دڵ و هۆشیانەوە، لە راز و نیاز و لە پاکی و بێتاوانیان تێبگـات.. پێویستە نووسـەرێـکی خەیـاڵ فـراوان و بیـرتـیژ بێـت، کەسێکی رووخـۆش و گـەش و لێـوبەخـەنـدە و دەم بە پێـکەنین و گوفـت شیرین بێت، کراوە و گەشبین بێت. توانای داهـێنانی پاڵەوان و کـاراکتەری کۆمیدی گاڵـتەئـامێز و قوشمەچـی بۆ نووسینەکـانی بۆ منداڵان هەبێت.. دوور لە شێوازی چاولێکەری سواو و ئێکسپایەر، دوور لە دووبارەکردنەوەی رۆتینی بـاوی رۆژانـە و قوتابخـانە. پێویستە بابەتەکـانی نووسینە کۆمیدییەکـانی بۆ منـداڵان ئاراستەکـراوبـن، کـورت و پوخـتـبن. بە شــێوازێکی ئاسان و شــیرین و ناسـک و رەوان دایـان بـڕێـژێت، بتـوانێت بە ئاسانیش سەرنجی منـداڵان رابکـێـشێت و بیان هێنێـتە پێکەنین و تا کۆتـایی واز لە خوێندنـەوەی نووسینەکانی نەهـێنن و چێژیان لێوەربگـرن.. گرنگیشە لە نووسینەکانیدا راستگۆبێت.
کۆمیدی یا جەفەنگی بابەتێکی پەروەردەیی و فێرکردنە، بۆ ئەو کەسانەی بیانەوێت لەم بوارەدا بنووسن و خۆیان تاقی بکەنەوە.. مامۆستایـانی وانەبێـژی لێهاتـوو و بەڵـدیش، گەر بیانەوێت و بتوانن، ئەو بابەتانەی گـرانن بە لای قوتابییەکانیانەوە، گەر بەرگـێکی کۆمیدی بکەن بە بەریانـدا و بە شێوازێکی ئاسان و رەوانی گاڵتەئـامێز دایان بـڕێـژن.. دەتوانـن بە ئاسانی پەیـام و مەبەستەکانیان بە قوتابییەکانیان بگەیەنن.. قوتابییەکـانیان بە ئاسـانی و بە خـۆشییەوە وەریان دەگـرن و فـێریـان دەبـن و لە بیریـان ناچـنەوە.
لە جیهانی جەنجاڵی پڕ لە سەرقاڵبوونی ئەمڕۆدا، منداڵەکانمان پێویستییەکی زیاتریان بە بە خـۆشی و شـادی و بە کامەرانی هەیە، پێویستییەکی زیاتریان بە گەشی و بە کرانەوە و رووخۆشی و بە زەردەخەنە و بە پێکەنین هـەیە.. پێویستە پێکەنین ببێت بە بەشـێک لە ژیـانی رۆژانەیـان.
لە ئەمـڕۆدا، لە هـەنـدێ لە وڵاتـانی ئەوروپـادا، بۆ خامـۆشکـردنی سـوێ و ئـازارەکـانی نەخۆشیـیەکـانی منـداڵان، کەسانی گاڵـتەئـامێز و سوعـبەتبـاز و قوشـمەچی و نوکتەبـاز، سەردانی نەخۆشخانەکانی منداڵان دەکەن و ئاهەنگ و بەرنامەی پڕ لە پێکەنین و شادی و خۆشیـیـان پێشـکەش دەکـەن و خۆشـییەکی زۆر دەخـەنە دڵ و دەروونیـانەوە و شـتی سەیـر و سەمەرەیـان پێشکەش دەکەن.. تا رادەیەکی زۆر لە ئێش و ئـازارە دەروونی و جەسـتەییەکـانیان کەم دەکـەنە.
زۆر بە کورتی باس لە هەنـدێ لە سوودەکـانی چـیرۆک و هۆنراوە و چیرۆکەهۆنراوە و شانۆی کۆمیـدی و گاڵتەئامێز بۆ منـداڵان دەکەین، بەو هـیوایەی کە دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان و پەروەردەکـاران و نووسـەران و هـونەرمەنـدان سوودیـان لێوەربگـرن:
١ـ هۆنراوە و چیرۆک و چیرۆکەهۆنراوە و شانۆی کۆمـیدی، پێویستیـیەکی گـرنگـن بۆ هـانـدانی منـداڵان، بۆ ئـەوەی هـەر لە بچـووکییەوە هـۆگـری خوێنـدنەوە ببن، دوور لە شـێوازی چاولـێکەریی تەڵـقـین ئاسـایی و لە ئاخـنینی ئامـۆژگاری وشـک.
٢ـ زەردەخـەنە و پێـکەنین کـارتێکـردنێـکی ئەرێنیـیان لە ئـاراسـتەکـردنی منـداڵان و لە بنیاتنـانی کەسایەتی و داهـاتـوویـان دا هـەیـە.. بە گەشبینیـشەوە لە داهـاتوو دەڕوانـن.
٣ـ بابەتە کۆمیدییەکـان کە لە ناوەڕۆکـدا مەبەستدارن، هـانی منـداڵان دەدەن کە باشتر و قووڵـتر بیربکـەنەوە.. ئـەو مەبەستانـەش هـەڵـبهـێـنجـێـنن کە لە نووسیـنەکـانـدان.
٤ـ نووسـەرانی ئـەدەبـی منـداڵان، لە میـانەی بابـەتە کۆمـیدی و گـاڵـتەئـامێزەکـانیانەوە، دەتوانـن مەبەسـت و پەیـامە ئەرێنییەکـانیان و گـەلێ پەنـد وانـە بە منـداڵان بگەیـەنـن.
٥ـ بابەتە کۆمیدییەکـان، سەرەڕای ئەوەی کە خۆشی و شـادی دەخەنە دڵی منـداڵانـەوە. دڵـنیایی و هــیوا و گەشبـینی و متمانە بەخۆبوونیشـیان پێـدەبـەخـشن.
٦ـ بابەتە کۆمیدییەکان هۆکـارێکن بۆ هـێورکردنەوەی نائـارامی و گـرژی و تـووڕەیی و هەڵچـوون و شڵەژان و دڵەڕاوکێ و بۆ لە بیربردنەوەی دڵتەنگی و خەفەت و خەمۆکی.
٧ـ زەردەخـەنە و پێـکەنـین و رووخـۆشی و گـەشی و کـرانـەوە، هـۆکـارن بۆ پێکـەوە هەڵکـردن و بۆ دروستکـردنی هـاوڕێتی و پەیـوەندییەکی ئەرێـنی لە نێـوان منـداڵانـدا.
٨ ـ بابـەتە کۆمیدییەکـان، حـەز و چـێژی خوێندنـەوە لە دەروونی منـداڵانـدا دەڕوێـنن.
٩ـ پـرەنسیپە ئەرێنییەکـانی رەوشـت بەرزی و رەفـتار دروستی لە منـداڵانـدا دەڕوێنن.
١٠ـ بابـەتە کۆمیدییـەکـان، چـۆست و چالاکییەکـانی منـداڵان شحـن و تـازە دەکەنـەوە.
١١ـ بابـەتە کـۆمیـدییەکـان، بـاری مەینـەتیـیەکـان سـووک دەکـەن، سـوودێـکی زۆری تەنـدروستـیـیان هـەیـە، چـارەسـەری گـەلـێ لـە گـرفـت و لە نـەخـۆشـیـیە دەروونـی و جەسـتەییەکـان دەکەن، سـوودێـکی زۆر بە ماسوولکـەکـان و بـە دەمـارەکـانی لـەش و
بە خـوێنـبەرەکـان دەبـەخـشن.
١٢ـ بابەتە کۆمیدییەکـان، سۆز و خۆشەویستی و دڵنەرمی و ئاسوودەیی و دڵسۆزی و دلـۆڤـانی و راستگـۆیی و هـاوسـۆزی و هـاوخـۆشی بە منـداڵان دەبـەخـشـن.
لە ئـەدەب و فۆلکـلۆری کوردیمانـدا، گەلێ چیرۆک و چـیرۆکەهـۆنـراوە و هـۆنـراوە و شانـۆی کۆمیـدی و گاڵـتەئـامێـزمان هـەن، کە بـۆ منـداڵان و مـێردمنـداڵان شـیاون.. بـۆ نموونە، چیرۆکی (مریشکە قونـدە.. دەچـێت بۆ شاری شـووکردن) ئەمـەش بەشێکە لە دەقی چیرۆکی کۆمیدی (مـریشکە قـونـدە) کە چیرۆکێکی فۆلکلۆریی رەسەنی کوردییە:
مـریشـکە قـونـدە بـۆ شـاری شـووکـردن بەڕێـکـەوت.. تـووشـی شـوانـێک بـوو.
شوانـەکە بە مـریشکە قـوندەی گـوتی : مـریشـکە قـونـدە بـۆ کـێوە دەچـی؟
مـریشکە قـونـدە گوتی : سندانی مریشـکە قونـدەی! بۆچـی دەڵـێی مریشکە قـونـدە؟!
شوانـەکە گـوتی : ئـەدی بـڵـێم چـی؟
مـریشـکە قـونـدە گـوتی : بــڵێ :
نــــازێ .. نــــازێ
چـارۆک .. پـێـازێ
رەقــمە .. رەقـازێ
دەچـیە.. کـێـندەرێ؟
شـوانـەکە گـوتی :
نـــــازێ .. نـــــازێ
چــارۆک .. پـیــازێ
دەچـیە .. کـێـندەرێ؟
مـریشکە قـونـدە گـوتی : دەچـمە شـاری شـووکـردنێ.
شوانـەکە گـوتی : وەرە شـووم پـێ بکـە.
مـریشکە قـونـدە: گـوتی : باشـە، بـەڵام چـۆنـم بەخـێو دەکـەی؟
شـوانـەکە گـوتی : بـە نـانی شـوانی.
مـریشـکە قـونـدە گـوتی : کـەوابێ شــووت پـێـناکـەم!
( تـا کۆتـایی چـیـرۆکـەکـە ………………)
چـیرۆك و سەرگوزشتەکانی (مەلا مەزبـوورە) و (ئەحەی کوڕنـو) و (خاڵە رەجـەب) و (لالە سەرحـەد) و (ئەحـۆل) و چیرۆک و نوکتەکانی ناو (رشتەی مـراوری ـ عەلائەدین سوجادی) کە بەشێوازی گاڵتەئامێز داڕێژراون بەشێکن لە بابەتی کۆمیدی و جەفەنگی.

ئەمەش نموونەیەکی ترە لە چیرۆکی کۆمیدی فۆلکلۆری کوردیمان لە ژێـر ناوی هەبوو نەبوو.. کە بۆ منداڵان لەبارە و دەیانهێتە پێکەنین و خۆشی و شـادی دەخـاتە دڵیانەوە:
هـەبــوو .. نـەبــوو
کەس لە مـرۆڤ سەرسەخـتـتر نەبـوو.
هـەڵـیانگـرت ، جـێگـای نەبـوو.
دایـانـنا ، رێـگـای نەبـوو.
خـستـیانە بنمـیچ ، دانـی چـوو بە ریــچ.
خـستـیانە نـاو تـاق ، چـاوی چـوو بە زاق.
خـستـیانە سەر کەڵـەک ، کەڵـەک رووخـا.
گـوتیان : کەڵـەک بـۆ رووخـای؟
گـوتی : ئەی بۆچـی گـیا لە بنمـدا دەڕوێ؟
گـوتیان : گیا بۆچـی لە بنـیدا دەڕوێی؟
گـوتی : ئەی بۆچـی بـزن سەرقـرتـم دەکـات؟
گـوتیان : بـزن بۆچـی سەرقـرتی دەکـەی؟
گـوتی : ئەی بۆچـی گـورگ چـاوم لێ زەق دەکـاتەوە؟
گـوتیان : گـورگ بۆچـی چـاوی لێ زەق دەکـەیـتەوە؟
گـوتی : ئەی بۆچـی شـوان حەلـەلـەم لێ دەکـات؟
گـوتیان : شـوان بۆچی حەلـەلـەی لێ دەکـەیت؟
گـوتی : ئەی بۆچـی داپیـرە ناهـێـڵێ بـدۆشــم؟
گـوتیان : داپیـرە بۆچـی ناهـێڵی بـدۆشــێ؟
گـوتی : ئەی بۆچـی مشـک سەردۆڵـەم دەخـوات؟
گـوتیان : مشـک بۆچـی سەردۆڵـەی دەخـۆیت؟
گـوتی : ئەی بۆ پشــیلە چـاوم لێ زەق دەکـاتەوە؟
گـوتیان : پشــیلە بۆچی چـاوی لێ زەق دەکـەیتەوە؟
پشـیلە گـوتی : کەتنـەکەی ئەلـە بە ریشـم،
ئـەگــەر لـێـــرە بـنـیـــــشــم.
دەچــــم بـۆ شـــاری تـــاران،
جگەرە قـوت قـوت دەکـیشـم.

(*) تا رادەیەک سـوودم لە چەنـد سـایتـێک و لەم سەرچـاوانە وەرگـرتوون:
١ـ الفکـاهـة في ادب الاطفـال الیـوم .. دکـتورە وفـاء السـبیل.
٢ـ الفکـاهـة ضـروریة لتشجیع الاطفـال علی القـراءة .. موقع میـدل ایست اونـلاین.
٣ـ ادب الاطفـال .. دکتور سـمیر عـبدالوهـاب احـمد .. عـمان ـ الاردن : ٢٠٠٦
٤ـ ئەدەبی منداڵانی کورد.. بەرگی دووەم .. حەمە کەریم هەورامی .. هەولێر: ٢٠٠٧
٥ـ دیـلان.. کتێبی خوێنـدنـەوەی کـوردی ـ ئاستی دووەم .. دانـانی : فەهـمی کاکـەیی و
مەهـابـاد قـەرەداغـی و ئەمجـەد شـاکـەلی .. سـویـد : ٢٠٠٣
رەزا شوان
نەرویـج : ٢٠١٩




چـیـرۆک بـۆ منـداڵان .. شازادە و مامۆستاکەی .. نووسینی : رەزا شوان

لە سەردەمێکی کۆنـدا، شایەکی بە تەمەن هەبوو. ئەم شایە تەنها کچێکی لاوی هەبـوو، کە زۆری خۆشـدەویسـت.
شـا مامۆسـتایـەکی زیـرەکی تـەرخـان کـرد، کـە وانـە و بـابـەتی جـۆراوجـۆر و زانیـاری گـشتی فـێری کچـەکەی بکـات.
مامۆستاکەی بۆ مـاوەی سێ سـاڵ، رۆژی سـێ وانـەی بە شازادە دەوتـەوە. گـەلی شـتی بە سوودی فـێرکـرد. بەڵام هەموو جارێک لە کۆتایی دوا وانەدا، مامۆستا بە ناڕەوایی و بەبـێ هـۆ، چـەپـۆکـێکی بـە دەسـتـێکی شـازادەدا دەکـێـشا..! شـازادە سـوور دەبـۆوە و زۆری پێ ناخـۆش بـوو. چـونکە هـیچ هەڵـەیـەکی نەدەکـرد. چەنـد جارێک ویسـتی لـەم سـتەم و نـاڕەواییەی کە مامۆسـتاکەی لـێیدەکات باوکی ئاگـادار بکاتەوە. بـەڵام دانی بە خۆیـدا گرت. لە دڵی خۆیدا، وتی: با بمێنت بۆ رۆژی خۆی و تۆڵەی خۆمی لێدەکەمەوە.
شـا کـۆچی دوایی کـرد. دوای چەنـد رۆژێـک شـازادە شـوێـنی بـاوکـی گـرتـەوە. تـاجـی شاهـانـەیـان لەسـەری کـرد و بـە فـەرمی بـوو بـە شـای وڵاتـەکـەیـان.
شـازادە چەنـد رۆژێـک لە دوای وەرگـرتنی دەسـەڵاتی شـاهـانەی وڵاتـەکەی، نـاردی بـە دوای مامۆستاکەیـدا کە هـەر ئـێستا بێت و سـەردانی بکـات. مامۆسـتاکەی ئامـادە بـوو.
مامۆستا (بە روویەکی خۆشەوە تەوقەی لەگەڵیدا کرد): پڕ بەدڵ جوانترین پیرۆزباییتان لێـدەکـەم. هــیوای سەرکـەوتـن و تەمـەنـدرێـژی و بـەخـتـەوەریتـان بـۆ دەخـوازم. ئـەم چەپـکە گوڵـەش کـە وەکـوو خـۆت جـوانـە، پێـشکـەشـتانی دەکـەم.
شا (شازادە): سوپـاس مامـۆســتا. بـەڵام دەزانیـت بـۆ بـانـگـم کـردووی؟
مامۆسـتا (بەزەردەخـەنەیـەکەوە): بـەڵـێ دەزانـم. دەزانـم لـێـم دەپـرسیت بـۆ بـە نـاڕەوا هەمـوو رۆژێـک، ئـەو سـتەمـەم لـێـت دەکـرد و ئـەو چەپـۆکـانـەم بـە دەسـتا دەکـێشـا؟
شـا: بەڵی بۆ ئـەم مەبەستە بانگـم کـردووی. ئێسـتا وەڵامـم بـدەرەوە بـۆ ئەو ستەمەت لێـدەکـردم. هــیچ هـەڵـەیـەکـم هەبـوو.. هـیچ شـتـێکی نـاشـێـرینت لـە مـن دەبـیـنێ؟
مامۆستا: شای لاومان، من دەمـزانی کە باوکت بمرێت، تۆ دەبیت بـە شـای وڵاتـەکەمان. تـۆ ئـێستا شایت و لـە لووتـکەی دەسەڵات دایـت. هـەموو کـاروبارێـکی وڵاتـەکـەمان بە فەرمانی تـۆ بەڕێـوە دەچـن. چیت بـوێ دەیکەیـت و ڕێگـرت نییە. ئەگەر هاتـو خۆت یا وەزیرەکانت یا کاربەدەستە باڵاکانت، بەبێ هـۆ و بە ناڕەوا ستەم لە هـەر هاوڵاتییەکمان بکـەن. تـۆ چـۆن ناڕەواییەکەی منت پێ ناخـۆش بوو، لە دڵت گـرتـووە. کەسانی تـریش وەکوو تۆ ستەم و ناڕەواییـان پێ ناخـۆش دەبێـت. دەتـوانیت بە هـەوەسی خـۆت سـزای خەڵکی بـدەیت. بەڵام رەنگە خەڵکی بترسن و نەوێـرن گـلەیی بکەن و سکـاڵا لەسەرت تۆماربکـەن. جا مەبەستی من لەو ستەم و ناڕەواییەی لێـم دەکـردیت ئەمەیە: کە هەست بەوە بکەیت کە سـتەم و ناڕەوایی زۆر ناخـۆشن. من تـۆم بەقـەی چاوەکـانم خۆشدەوێ. تـۆ زیـرەک و رێـزداریت، هـیچ هـەڵـەیەک و هـیچ شتـێکی ناشـیرینت نەکـردووە. تەنـیا مەبـەستم ئەوەبـوو، کە بـزانیت ستەمکـردن و نـاڕەوایی زۆر نـاخـۆشن. گـەر دەتەوێـت سـزاشم بدەیـت لە بەردەستـدام.. چەنـد چەپـۆکم لێـداویت، دوو هـێندە چەپـۆکم لـێـبدە.
شا کە گوێی لە قسەکانی مامۆستاکەی بوو، کە مەبەستی چەپۆكەکانی بۆ روون کردەوە. هەستایە پێوە و دەستەکـانی مامۆستاکەی ماچ کرد. سێ جاریش لەسەر یەکتری، سەری رێـز و نـوازشی بـۆ مامـۆسـتـاکەی نـەوانـد و زۆر بـە گـەرمیـش سوپـاسی کـرد.
شـا: مامـۆسـتای دانـا و زانـا و دڵسـۆزم، سـوێنـد و بەڵـێـن بێـت. کـە بەبـێ جیـاوازی و بـە چاوێکی یەکسانی و رێـزەوە، سەیری هـاوڵاتییەکـانم بکەم. دەبمە شـایەکی دڵسۆز و دادپـەروەر و رەوانـاس. دەبمـە خـزمەتـکارێکی گەلـەکەم، هەمـوو ژیـانـم بـۆ خـۆشی و بەخـتـەوەرییـان تـەرخـان دەکـەم. بـە رۆژ و بـە شـەو بەسەریـان دەکـەمـەوە. دەرگـای کۆشکەکەشـم، بـۆ هەمـوو هـاوڵاتیـیەکی وڵاتـەکـەم دەخـەمە سەرپـشت.. زیـاتـریش لـە هەموو کەسێ رێـز لە یاساکانی وڵاتەکەم دەگـرم. بـڕیـاربێت ئەم بەڵـێنانەشم نـەک هـەر قـسـەی رووت بن، بەڵکـو بـە کـردار دەیـان سـەلـمێـنـم.
شـا، مامۆسـتاکەشی کـرد بـە وەزیـری رۆشـنـبـیری و بـە راوێـژکـاری خـۆی.




پەروەردەکـردنی منـداڵان بە متمانە بەخـۆبوون …. رەزا شوان

متمانە بەخـۆبوون، گرنگـترین کلـیلی سەرکەوتنەکان و گرنگترین سیمای کەسایەتییەکی دەروون دروسـت و رەفـتارە هـاوسەنگ و هـێزە لە ژیـانی مـرۆڤـدا. ئەمـەش بە خـشتی بنەمـای کۆمەڵگـایەکی بەختـەوەر دادنـەرێت، کە تـاک بـەرەو سەرکـەوتـنی ئاکـادیـمی و زانسـتی و کـۆمـەڵایـەتی دەبـات، بـەرەو داهـێـنان و پێشکـەوتـن و گـۆڕانـکاری دەبـات.

متمانە بەخـۆبـوون فـاکتەرێـکی گـرنـگە لـە فـاکـتەرەکـانی کەسـایەتی و ژیـانی مـرۆڤـدا.
متمانە بەخۆبوون، نهێنی هێزی داهێنەر و دروستکەر و بەدیهێنانی هیوا و ئامانجەکانی مرۆڤـن، کە بە گەشاوەبوونێکی زیاتر و بە پێشکەوتن کۆتاییان دێت. متمانە بەخۆبوون هـاوکاری پێشڕەویی بێ وەسـتان و کـۆڵنـەدانی مـرۆڤە لە رێـڕەوی ئامانجەکـانیـدا. گـەر
داهێنەران و زاناکان و شۆڕشگـێڕان و سیاسەتمەداران و نـووسەران و هونەرمەنـدان، بـڕوا و متمان بەخـۆبوونیـان نەبـوایە، نـاویان لـە مـێژوودا بـە نەمـری نەدەمـانـەوە.

متمانە بەخـۆبوون، بریتییە لە توانـای مـرۆڤ لە پشت بەستن بەو توانـا و شـارەزایی و ئەو بەهـرانەی کە هەیـەتی.. ئـەم متمانە بەخـۆبوونەش، لە کەسێکەوە بـۆ کەسـێکی تر جیاوازی هەیە. هەنـدێ کەس زۆر متمانەیان بە خۆیـان هەیە، کەسانـێکی تـر هـەن، کە متمانە بەخۆبوونیـان لاوازە. ئەمەش بۆ کەسایەتی ئەو کەسانە و بۆ ئەو بارودۆخـانە و ئەو هەڵوێستانە دەگەڕێتە کە رووبەڕوویان بوونەتەوە و پێیانـدا تێپەڕیون.. لە کۆتـاییدا دەگەڕێتـەوە، بـۆ شـێوازی دروسـتی یا نـادروسـتی پـەروەردەکـردنیـان لـە منـداڵـیدا.

متمانە بەخۆنـەبوون بەربەستێکی سەخـتە لە رێی سەرکەوتن و کامەرانی و داهـاتوودا.
کەسسێک کە گەشبـین بێت و متمـانەی بە هـێز و بە توانـای دەروونی هـەبێت، هەرگـیز لە بەرامبەر کێشەکـانـدا، کۆڵنـادات و سەری بـۆیـان نـەوی نـاکـات.. ئەسـتەم و نـابێش لـە فەرهـەنگی کەسـانی بە توانـا و متمانە بەخـۆبـووانـدا بـوونیـان نییە.
متمانە بەخـۆبـوونیش، کارێکی ئاسان نییە، کە لە شـەو و رۆژێکـدا بێـتەدی.. کەسێکی بەزیـو و ورە رووخـاو، پێـویستیی بـە هەوڵـدانـێکی زۆرە تـا متمانەی بـۆ بگـەڕێتەوە.
کەسێکی لاواز و رەشبین و متمانە بەخۆنەبوو و بە تواناکانی خۆی، لە جیهانی ئەمڕۆدا جێی نابێتەوە.. بۆیە پێویستە هەر لە منـداڵییەوە، منـداڵەکـانمان بە متمانە بەخـۆبوون و متمانە بە تواناکـانی خۆیـان پەروەردەیان بکەین، تا لە ئەمڕۆ و داهـاتوودا، دەربـەرن و ببنە کەسایەتیی بەهـێز، پشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن و سەرکەوتـووبن لە ژانیاندا.

زانایـانی دەروونی و پـەروەردەیی وا دەبیـنن، کـە کلـیلی کەسایـەتیی دروسـت و رێگـای دڵنیایی بەرەو سەررکـەوتن لە ژیـانی ئاکـادیمی و زانستـیدا، لە متمانە بەخـۆبوون و لە تواناکانی خود دایە. لە گەلێ لە توێـژینەوەکان و لە تێبینییەکانی زانایـانی دەروونناسیدا، گرنگترین هۆکاری دابەزینیی ئاستی خوێندنی قوتابیان بەوە دەزانن، کە ئـاستی چەمکی خۆدنەناسی و متمانە بە خۆنـەبوون و بە تواناکانی خۆیان، لە پشتەوەی گەلێ لە کـێشە دەروونی و رەوشـتی و رەفـتارییەکـانی منـداڵان و گـەورەکـانەوەن.

ئەم پرسیارە دێتە پێشەوە، ئایـە متمانە بەخـۆنـەبوون، سروشتییە و لە دایکـبوونەوە بە رەمەکی لەگەڵ منداڵاندا هـاتووە؟ یا دەگەڕێتەوە بۆ پەروەردەیەکی نـادروست و سەقەتی ئەم منـداڵانە لە لایەن دایکان و باوکانیانەوە، کە بەم ئەنجام و بەم رۆژەیان گەیاندوون؟

زانایـانی دەروونناسی منداڵان، ئەو راستییەیـان بۆ ساغـکـردووینەتـەوە، کە منـداڵان بە رەمەکی هەست بەوە دەکەن کە بەهـا و شکۆدارییان هەیە.. پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان و پەروەردەییـەکان، لـە ماڵـەوە بێـت یا لە قـوتـابخانـەدا بێـت، گرنگـیی ئـەم هەسـتە بقـۆزنـەوە و گەشـەی پێ بـدەن.. بە بـڕوا و متمانە بەخـۆبـوون و رێـزگـرتن لە خـود پـەروەردەیـان بکەن.. هـەمیشە پاڵـپشت و هـانـدەریان بـن، بـۆ ئـەوەی متمـانە بـە بەخۆیان بکەن و پشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن. ئەمەش فاکتەرێکی ئەرێنیی بەهێزە بۆ ئەوەی کە منـداڵان کـاری بـاش ئەنجـام بـدەن و لە کـاری ناپەسەنـد دووربکەونەوە.

تابەتمەندییەکانی منداڵی متمانە بەخـۆ:
منداڵی متمانە بەخۆ، شانازی بە خۆی و بە کارە باشە ئەنجام دراوەکانی دەکات، خـاوەن کەسایەتییەکی بەهـێزە، خۆشی و شادی لەسەربەخۆیی خۆی وەردەگرێت، رەفتار جـوانە و بە باشی هەڵسوکەوت لەگەڵ کەسانی تردا دەکات، بە متمانەشەوە بڕیار دەدات و بڕوا و متمـانەی بـە تـوانـاکـانی خـۆی هـەیـە، کەسـێکی هـیواخـواز و گـەشـبـینە. دەتـوانێـت بەرپرسیارێتی هەڵبگـرێت. بەرگەی شکستییەکـانی دەگرێت و ورە بـەرزە و کۆڵـنادات و توانای راستکـردنەوەی هەلەکانی هەیە و پەنـد و وانەشـیان لێ وەردەگرێـت. ئـازایـەتی ئەدەبیی هەیە و بە خۆیـدا رادەبینێت و بە ئاسایی گوزارشت لە هەست و لە نـاخی خۆی و لەو بیرۆکانە دەکات کە لە ئەنـدێشەی دان.. توانـای کارتێکردنی لە کەسانی تر هـەیە.

داهـێنەر و نوێخواز و هیواخوازە، شەرم ناکات و کۆمەڵاتییە و تێکەڵ بە خەڵکی دەبێت. رووحی گونجـان و پێکەوە هەڵکـردنی هـەیە. سەرکـێش و چـاونەتـرسە و دوودڵ نیـیە.
لـەم چەنـد خاڵـەدا، بـە کـورتی بـاس لـە چەنـد خەسـڵەتـێک لـە خەسـڵەتـە دیـارییەکـانی مـنداڵی متمـانە بەخـۆ و خۆنـاس دەکـەیـن:
١ـ شانـازی بە کـارە ئەنجـام دراوەکانییەوە دەکات، بۆ نموونە، دەڵێ ( بـڕواننە ئەم وێنە جـوانە.. ئەمـە مةن کـێشاومە و وا جـوان بۆیـەم کـردووە)
٢ـ خاوەنی سەربەخۆیی خۆیەتی، دەڵێ ( بێ یارمەتی بە تەنیا خۆم ئەرکەکانم تەواوکرد)
٣ـ بەرپـرسیارێتی هـەڵـدەگـرێت، دەڵێ ( ئـەم کـارە لـە جیـاتی تـۆ دەکـەم)
٤ـ بەرگەی شکستی دەگرێت، دەڵێ (ئەم پرسیارە بیرکارییە زۆر گرانە، بەڵام هەوڵدەدەم جـێبەجـێی بکەم)
٥ـ بە پەرۆشەوە شـارەزایی تـازە وەردەگـرێت، دەڵێ (مامۆسـتا کوردی پێی وتین بەیانی فـێری بابـەتێ جـۆرەکـانی فـرمـان دەبـین)
٦ـ کارتێکردنی لەکەسانی تـر هـەیە، دەڵێ (رێگـام بـدەرێ با فـێری ئەم یـارییەت بکـەم کە مـن فـێری بـووم)
٧ـ تاوتێکردنی کەسانی تریشی بە سەرەوەیە، دەڵێ (من چـێژێکی زۆر لە خوێندنـەوەی هـۆنراوەکـان و چـیرۆکەکـانی ـ لەتیـف هەڵمـەت ـ بـۆ منـداڵان وەردەگـرم و بە دڵـمن)
٨ـ دەتوانێت گوزارشت لە رەهەندێکی فراونتر و لە هەڵچوونەکانی ناخی دەروونی بکات ، دەڵێ (بە گەڕانـەوەی باوکـم لە گەشتەکـانی هەسـت بە خۆشییەکی زۆر دەکـەم.. کە لە ماڵـيش نەبێت شـوێنەکـەی دیـارە و هەسـت بـە خەمبـاری دەکـەم)
٩ـ کـراوەیە و کۆمـەڵایەتییە و رووحی پیـاوەتی و یارمەتیـدان و چاکەخـوازیی تێـدایە.

تایبەتمەندییەکانی منـداڵی متمانە بەخـۆنـەبوو:
ئەو منـداڵەی متمانەی بەخـۆی نەبێت، واهەست دەکـات کەسـانی تر بە هەنـدی نازانن و رێـزی لێناگـرن، هۆکارەکانی شکستییەکان و هەڵەکـانی دەخـاتە ئەستۆی کەسـانێکی تر، شەرم دەکات و دەترسێت و گۆشەگیرە و کۆمەڵایەتی نییە، رەشبین و بێزارە، وا هەست دەکات کە توانای ئەنجامدانی نییە.. هەمیشە دوودڵە و بە گومانە و خـاوەنی بڕیـار نییە.

ئەمانە هەندێکـن لە خەسـڵەتە نەرێنییەکانی منـداڵی متمانە بەخـۆنـەبوو و خـۆنـەنـاس:
١ـ لەو هەڵوێستانە خۆی بە دوور دەگرێت، کە دەبنە هۆی دڵـەڕاوکێ بۆی، بۆ نموونە دەڵێ (ئەمـڕۆ ناچـم بـۆ قـوتـابخـانە، تاقـیکـردنەوەیـەکی گـرانمان هـەیە)
٢ـ خۆی بە کەم دەزانێت و لە بایەخی تواناکانی خـۆشی کەم دەکـاتەوە، دەڵێ (وێنەکانی مـن جـوانین و کەس سەیـریـان نـاکـات)
٣ـ وا هەست دەکات، کە کەس بە هەنـدی نازانێت و خۆشـیان ناوێت، دەڵێ (هـاوڕێکـانم منـیان خۆشـناوێـت، بـاوکـیشم رقـی لـێمە)
٤ـ شکستییەکانی دەخاتە ئەستۆی کەسانێکی تر، دەڵێ (لە تاقیکردنەوەکەدا دەرنەچووم، چونکـە مامۆستاکەمـان بـە بـاشی تێی نەگـەیـانـدم)
٥ـ کـارە دزێوەکـانی بە کەسـانی تـرەوە دەبەستـێت و پاکـانە بـۆ خـۆی دەکـات و پاسـاو دەهـێنێتەوە، دەڵێ ( هـاوڕێکەم فـێری ئەوەی کردم کە لە تاقیکردنەوەکانـدا گزی بکەم)
٦ـ بـە ئاسانی دەشـەڵـەژێ و گومان دەخاتە سەر خۆی (مـن ئـەم تـۆپـەم نـەدڕانـدووە)
٧ـ بە لاوازی گوزارشت لە کاردانەوەکانی دەکـات، دەڵێ (گـرنگی بـەوە نادەم گەر باوکـم بگـەڕێتەوە یا بـڕوات)
٨ـ هەسـت بەبێ تـوانـایی و بـێ دەسـەڵاتـیی خـۆئ دەكـات، دەڵێ (مـن ناتـوانـم وەڵامـی ئـەم پـرسـیارە بـدەمـەوە)
٩ـ گۆشەگیرە و شەرم دەکات و کۆمەڵایەتی نییە و تێکەڵ بە خەڵکی نابێت و ئازایەتیی ئەدەبیی نییە، رەشبینە و هیواخواز نییە، چونکە متمانەی بە خۆی و بە تواناکانی نییە.

چۆن متمانە بەخـۆبـوون لە منداڵەکـانتانـدا دەچـێنن؟
زانایانی پەروەردە و دەروونناسیی منداڵان بۆ چاندنی متمانە بەخۆبوون لە منداڵاندا، بۆ پەروەردەکردنییان بە شێوازێکی راست و دروسـت، کۆمەڵـێک رێنمـایی و ئامۆژگارییان دیاری کـردوون، تا دایکان و باوکان و مامۆستاکان سوودیان لێوەربگـرن و پەیـڕەوییان بکەن، یارمەتیی منداڵەکانیان و قوتابییەکانیان دەدەن و دەبنە هاندەر بۆ ئەوەی کە بـڕوا و متمانە بە خۆیـان بکەن و پشت بە تواناکـانی خۆیـان ببەستن.. تا بشـتوانن بەشـێکی زۆری گرفـت و کێشەکانیان، خۆیـان چارەسەریان بکەن و سەرکـەوتووبن لە ژیانیانـدا.
بە کـورتی تیـشک دەخـەینە سـەر ئـەو رێنمـایی و ئـامـۆژگـارییـە گـرنگـانە:

١ـ لەبەرچـاوگرتنی چەمکی جیـاوازی لە نێـوان منـداڵانـدا: پێویستە دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان، لە راستیی جیاوازی تاک لە نێوان منداڵاندا بـزانن و پشتگوێی نەخەن، کە هەر منـداڵێک کەسایەتیی و توانای خۆی هەیە.. بۆیە نابێت منداڵەکانتان لەگەڵ منداڵانی تردا بەراورد بکەن، تاهەست بە خۆبەکەمزانین نەکەن.. هەردەم هـانیان بدەن کە ئاستی کار و رەفـتارەکانی خۆیان لە نێوان ئێستا و پێشتردا بەراورد بکەن.. تا جـیوازیی رادەی پێشکـەوتنی خۆیـان بـزانـن.
(د. سـبوک) دەڵێـت:”منـداڵ رقـی لـەوە دەبێـتەوە، لـە هەمـان ئاسـتـدا لەگـەڵ منـداڵـێکی تـردا دابنـرێت، چونـکە بەراوردکـردن دەیخـاتـە ملمـلانێـیەکی پـڕ لـە دڵـڕاوکی، زۆریـش هەسـتیاری دەکـات”
٢ـ گوێ لە قسەکـانی منـداڵەکـانتان بگـرن: پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکـان، بە جـوانی تا کۆتایی گوێ لە قسەکانی منداڵەکانیان و قوتابییەکانیان بگرن و قسەکـانیان پێ مەبـڕن.. بواریـان بدەنێ با بە ئەوپەڕی ئـازادییەوە گـوزارشت لە نـاخی خۆیـان بکەن و ئەوەی کە لە ئەندێشەیاندایە دەریـان ببڕن.. دوایی بە هـێمنی پێکەوە تاوتـوێی قسەکـانی بکەن. شێوازی فـرمان و نە و وانییەش لەگەڵیاندا بەکارمەهێنن، قسە جوانەکانیان بەرز بنرخـێنن، هەڵەکـانیشیان بە شێوازێکی جـوان و قەنـاعەت پێکردن راستـیان بکـەنەوە.
٣ـ بەشداریکردنی منداڵەکـانتان لە هەنـدێ لە بڕیارەکـانتان: هەوڵبـدەن لـە منداڵەکـانتان نزیک ببنەوە و هاوڕێتیان بە دەستبهێنن و پەیـوندیتان بەهێزبێت. دەربـارەی هەنـدێ لە کێشەکان و بڕیارەکـانتان پرسیان پێبکەن و رایـان وەربگـرن.. تا هەست بەوە بکەن کە پشتگـوێ و پاراوێز نەخـراون و پێگە و سەنگی خۆیـانیان لە نێو خێزانەکـانیانـدا هـەیە. بەمـەش متمانەیـەکی زیاتـریان بە خـۆیان دەبێـت.

٤ـ هـەمیشە هـانیان بـدەن و ستاییشیان بکەن: هـاندان پاڵنەرێکی بەهـێزە بۆ ئەوەی کە منداڵەکانتان درێژە بە کارەکانیان بـدەن و هەوڵی داهێنان بدەن.. هەردەم پێیان بڵێن ئێوە دەتـوانن ئەم کـارە یا ئەم کـارانە ئەنجـام بـدەن.. سـتایشی کـارە جوانەکانیان بکەن و بە رووخۆشییەوە، ئافـەرین ودەستخـۆشییان لێبکـەن.. پێخـۆشیی خـۆتـان بۆیـان دەربـڕن، تەنانەت گەر بە زەردەخـەنەیەکی ناسکی سەر لـێوەکانیشـتان بێت.. بـەڵام زیـادەڕۆییـش لە سـتاییش و پێ هـەڵـدانیـان مەکـەن.. تـا لـە خـۆییـان بـایی نـەبن.
٥ـ بە رەخـنە و وشەی ناشایستە منداڵەکـانتان سووک مەکەن و مەیـان ڕووخـێنن: زۆر لە دایکـان و باوکـان و مامۆستاکان بە رەخـنەی نابـەجێ و بە وشـەی زەق و ناشـیرین، هەستی منـداڵەکـانیان یا قوتابییەکـانیان بریندار دەکەن، وەکوو: هەی گەمـژە، ترسنۆک، بێ دەسەڵات، گەلحـۆ، نالەبـار، تەمـەڵ، هیچوپـووچ،…هـتد. ئـەم قسـانە کارتێکـردنێکی دەروونی خـراپیان لەسەر منـداڵان دەبێت و خۆی لەبەرچـاو دەکەوێت، ئـەو هەسـتەی لا دروسـت دەبێت، کە ئـەم ئەو کەسـە نییە کە لە خـۆی تێگەیشـتووە. ئەمـەش هۆکـارێکە بـۆ ئـەوەی کەسـایەتییەکی لاواز و متمانە بەخـۆنـەبـووی لێبـێتە کـایەوە. متمانـەشی بـە کەسانی دەوروبـەریشی نامێنـێت.. ئەو قـسە ناخۆشانەشی لەبیرناچنەوە.. وەکوو دەڵێن: برینی خەنجـەر ساڕێـژ دەبێت و نامێنێت، بەڵام بـرینی قـسەی ناخـۆش ساڕێـژ نـابێت.
٦ـ نموونەیـەکی باشـبن بـۆ منـداڵەکـانتان و قـوتابییەکـانتان: پێویسـتە ئێـوەی دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان، هـەردەم لە رەفـتار و لە هەڵسوکەوتەکـانتانـدا، متـمانـە بەخـۆ و راستگـۆبن لەگەڵ کەسانی دەوروبەرتانـدا، ببن بە نموونە و پێشەنگ بۆ منداڵەکـانتان و بۆ قوتابییەکانتان.. منداڵەکانتان چۆن بڕوا و متمانە بە قسەکانتان بکەن، کە پێیان دەڵێن جگەرەکـێشان زیـانێکی زۆری بـۆ تەنـدروستیی مـرۆڤ هـەیە.. کەچـی لەبـەر چـاویانـدا جگەرە دەکێشـن.. منـداڵەکـانتان بە راستان نـازانن و چـیتر بـڕوا بە قسەکـانتان ناکـەن.

٧ـ هانی گەشەکـردنی بەهـرە و ئارەزووەکـانی منـداڵەکانتان بـدەن: پێداویستییەکانیان بۆ دابین بکەن.. گەر بەهـرەیان لە وێنەکێشانـدا هـەیە، بۆیە و پـەڕاوی وێنەکێشان بخـەنە بەردەستیان.. گەر هـۆگـری خوێنـدنەوەن، پەرتووک و گۆڤـاری ئاسانیان بۆیـان بکـڕن.
چونـکە منـداڵان گەر هانبـدرێن، حـەزی دەرخستـنی بەهـرە و توانـاکـانیـان هـەیە.
٨ـ خوێنـدنەوە هۆکارێکی گرنگـە بۆ متمانە بەخۆبوون: خوێندنەوە ئاستی روشنبیری و زانیاری و زانستیی منداڵان بەرز دەکاتەوە، لەوانەیە چیرۆکێکی بەسوود بخوێننەوە، کە پاڵەوانی چیرۆکەکە منداڵـێکی سەرکێشی متمانە بەخـۆ بێت و سەرسامی رۆڵەکەی ببن.
٩ـ بـەری ئـازادی لە منداڵەکـانتـان و لە قـوتابییەکـانتـان مەگـرن: لەو شـت و بابەتـانەی کە پەیوەندیان بە خۆیانەوە هـەن.. سەرپشکیان بکەن با خۆیان بڕیار بدەن.. بۆ نموونە با خۆیـان رەنگەکـانی جلوبەرگـەکـانیان دیـاری بکـەن.
١٠ـ تونـدوتیژ و ڕەق مەبەن لەگەڵ منداڵەکـانتان و قوتابییەکـانتان: چونکە تونـدوتیـژی چاوسوورکردنەوە هـۆکـارێکی سەرکییە بـۆ لەناوبـردنی متمـانە بەخـۆبـوونی منـداڵان و بـۆ لاوازکـردنی کەسـایەتییان، هـەردەم شـێـوازی نـەرم و نیـانی و هـانـدان و رێـزگـرتن باشتـر و کاریگەرتـرن لە تـووڕەیی و تـونـدوتیـژی.
١١ـ زیادەڕۆیی لە چاودێریکردنی منـداڵەکانتان مەکەن: هەندێ لە دایکان و باوکان زیاد لە پێویست دەتـرسن و لە رادەبـەدەر بە دوای منـداڵەکـانیانەوەن.. لە نـزیک و دوورەوە لەژێـر چـاودێری و ئاگـادارییان دان، ناتـوانن بەبێ پـرسی ئەوانیش هیچ بڕیارێک بدەن.

ئەمەش هۆکارێکی تری نەرێنییە بـۆ لاوازبوونی متمانە بەخـۆبوون و بۆ کەسایەتییان.
١٢ـ منـداڵەکـانتان فـێری وەرزش و مەلـەوانی بکـەن: کـە هـەردووکـیان دوو فـاکـتەری گـەورەن لە چانـدنی متمانە بەخـۆبـوون و رێـزگـرتن.. حەزیشیان لە چ یـارییەکە با ئـەو یارییە بکەن، بە تایبەتیش یاریی بە کۆمەڵ.. هەشیانە توانا و ئارەزووی نواندنیان هەیە رێییان لێ مەگـرن با لە تیپی شـانۆی قوتابخانەکـانیاندا بە شـداری بکـەن.. هەمـوو ئـەم یارییانە متمان بەخۆبوونێکی زیاتر بە منداڵانی بەهـرەمەنـد و ئارەزوومەنـد دەبەخشن.
ناشبـێت خۆتـان لێیان هـەڵـبقـورتێـنن، تا پێویست بەمە نەکـات.
١٣ـ هـانی منداڵەکـانتان بـدەن هـاوڕێی دڵسۆزی تازە بگرن: هاوڕێتی و پەیوەندیکردنی منداڵەکـانتان لەگـەڵ منـداڵانی هـاوتـەمەنی خۆیانـدا، لە گـۆشـەگیری و شـەرم رزگـاریان دەکەن و دەبنةە منـداڵانی کۆمـەڵایەتی.. متمانەشـیان بە خۆیـان زیاتر دەبێـت.

١٤ـ هەنـدێ ئـەرک و بەرپـرسـیارێتی بە منداڵەکـانتـان و بە قـوتابییەکـانتـان بسپـێرن: پێویستە دایکـان و باوکـان لـە ماڵـەوە، هـەنـدێ کـاری ساکـار و پـرس بـە منـداڵەکـانیان بسپـێرن، وەکوو: ئـاودانی رووکەکـانی باخچەکانتان یا رووەکەکـانی ناو گوڵـدانەکـانتـان، دانـانی قـاپ و پـەرداخ و کەوچـک و چەتـاڵ لەسەر خـوانی نانخـواردنتـان، سـڕینـەوەی سەر مێزەکانتان، هەڵگرتنی پیاڵە بە تاڵەکـانتان،…هـتد. لە قوتابخانەکانیشدا گـەلی بـوار هـەن، کە مامۆستاکان دەتوانن چەنـدین بەرپرسیارێتی بە قوتابییەکانیان بسپێرن، وەکوو هەر رۆژی قـوتابییەک بکەن بە چاودێری پۆلەکەیان، بە کۆمەڵ دەرکردنی پەخـشنامەی سەر دیوار، دانانی بەرنامەی گەشتی قوتابخانە. رازاندنەوەی قوتابخانەکـانیان بە بۆنەی رۆژی ئـاڵای کوردسـتانەوە، …هتد. هەمـوو ئـەم کـارانە، ئـەو هەسـتە ئـەرێنـییە لە لای منـداڵان دروست دەکـەن، کە دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـانیان خۆشـیان دەوێـن و بـە پێگەیـان خۆیـان هـەیە و متمانەیـان بە متمـانە بوونیـان و بە توانـاکـانیـان هـەیە.

١٥ـ وا مەکـەن لە هەمـوو کـار و بڕیـارێکـدا منداڵەکـانتان پشـت بە ئێـوە ببەسـتن: ئـەو کارانەی کە لە توانایانـدان کە بیان کەن، سەرپشکیان بکەن با خۆیان بڕیـاربدەن.. بەڵام پـرسێکی ئـەرێنـییە، گـەر پـرس بە ئێوەی دایکـان و باوکـان و مامۆسـتاکـانیان بکـەن و رای ئێـوە بـزانن و سـوود لە تێبـینی و رێنماییەکـانتان وەربگـرن.
١٦ـ وەڵامی هەمـوو پرسیارەکـانی منداڵەکانتان و قوتابییەکانتان بدەنەوە: منـداڵان بـەوە ناسراون کە زۆر دەپرسن دەربارەی ئەو شـتانەی لایان روون نیین و نایانزانن، هەنـدێ جـار پـرسیاری سەیـریش دەکـەن، کە بـە لای هەنـدێکمـانەوە بـە پـرسیاری بێ مانـایان دەزانین.. بەڵام پێویستە بە راستی و دروستی بێ خۆدزینەوە یا پێچ و پەنـادان، وەڵامی هەموو پرسیارەکانیان بدەینەوە.. گەر نەمانزانین مۆڵـەتیان لێوەربگرن تا دەیانزانن و وەڵامی راستیان دەدەینەوە. پشتگوی خستنی پرسیارەکانیان متمانەیان پێمان نامێنێت.

١٧ـ فـێریان بکەن کە رووبەڕووی شکستییەکانیان ببنەوە: تێیان بگەیـەنـن لە ژیـانـدا سەرکەوتن و شکستی هـەیە.. بەڵام پێویستە بەسەر شکستییەکانـدا زاڵبن و کۆڵنەدەن،
لە رێی متمانە بەخۆبوون و تێکۆشانـدا، شتێک نییە کە ناوی ئەستەم بێت و نەیاتەدی.
دەتـوانن ئەو جۆرە چیرۆکانەیان بۆ بخـوێننەوە کە متمانە بەخـۆبـوونیان پێـدەبەخـشن.
١٨ـ خۆشـەویستیی خۆتـان بۆ منداڵەکـانتان دەرببڕن: زۆر گرنگە کە رووبەڕوو پێیان بڵـێن ئێمە ئێوەمـان زۆر خۆشـدەوێت. باوەشـیان لێبدەن و ماچـیان بکەن و دەسـت بە سەریـانـدا بهـێنن.. بە گوڵەکەم و دڵەکەم ناویان بەرن.. بەمەش متمـانە بەخۆبـوونێکی زیـاتریـان پێـدەبەخـشن.
١٩ـ لە منداڵەکانتان بگەڕێن با ئۆخـەی لە منـداڵیی خۆیـان بکـەن: پێویسـتە ئـەوە لەبیر نەکەن کە منداڵەکان منداڵـن، بە چـاوی گەورەوەکـانەوە لێـیان مـەڕوانـن.. جیهانی پاکی منـداڵییان لێ تێک مەدەن.. با یاری بکەن.. پێکەنن.. هەڵبەزنەوە.. راکان.. زاق زورق بکەن.. هەموو ئەمانە لە خەسڵەتـە سروشتی و ئاساییەکـانی قـۆناغی منداڵـین.. ئـەوان خـاوەنی جیهانی سەیـر و سەمەرەی خۆیـانن.. جیهانێکی وەنەوشەیی پـڕ لە هـیوا و لە خەونی شیرین لە نیازی پاک.. جیهانێکی پـڕاوپـڕ لە پاکی و لە جوانی و لە بێ تـاوانی.

دایکـان و باوکـانی دلـۆڤـان، مامۆسـتا دڵسۆزەکـان: ئێـوە لـە هەمـوو کەسـێک زیـاتر لە منداڵەکـانتان و قوتابییەکـانتانەوە نزیکن .. لە هەموو کەسێک باشتر دەیـان نـاسن..هەر ئێوە دەتوانن باشترین شێوازی پەروەردەیی و باشترین رێگای سەرکەوتنی منداڵەکانتان دیـاری بکـەن.. ئێـوە دەتـوانن بـڕوا و متمـانە بەخـۆبـوونێکی زیاتـریان پـێ ببەخـشن و زیاتر تواناکـانیان و ورەیـان بەرز بکەنەوە.. پشکی گەورەی شانـازی شایەنی ئێوەیە.
گـەلی کوردمان لە ئەمـڕۆدا، لە هەموو کاتێک زیاتر پێویستیی بەوە هـەیە کە نەوەیەکی پـەروەردە دروستی متمانە بەخـۆ پێ بگـەیـەنین.. چونکـە بە شـان و بـازووی منـداڵانی ئەمڕۆمـان داهـاتـوویـەکی گـەشـتر و شـایستەتـر بـۆ کـورد و کوردسـتان دێنـەدی.. ئـەو داهاتووە خوازراوەش تەنها لە رێی چاندنی متمانە بەخوبوون لە منداڵەکانی ئەمڕۆماندا دێتـەدی.. چـونکـە متمـانە بەخـۆبـوون گـرنگـترین بنەمـای هـێز و سەرکـەوتنـە.

لە (نـاپلـیۆن) یان پـرسی، تـۆ چـۆن متمـانە بەخـۆبـوون دەخـەیتـە دڵی سەربـازەکـانت و ورەیـان بـەرز دەکەیتەوە ؟ ناپلـیۆن بـەم شـێوازە وەڵامـی ئەو پرسیارەی دانـەوە، وتی:

” ئـەوەی وتی نـاتـوانـم.. پێـیم وت هـەوڵ بـدە. ئـەوەی وتی نـازانم.. پێـیم وت فـێربە. ئـەوەی وتی ئەسـتەمـە.. پێـیم وت تـاقـیکەرەوە”
دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان: بـۆ ئـەوەی کـە بـزانـن کە هـانـدان و چانـدنی متمـانە بەخۆبـوون لە منداڵانـدا، لە لایـەن ئێوەوەی دڵسۆزەوە، چەنـد گـرنگ و چارەنـووسازن، حـەزم کـرد بـە کـورتی چـیرۆکی ( تـۆمـاس ئەدیسـۆن و دایکـیتان ) بـۆ بگـێرمـەوە:
ئەدیسـۆن منداڵ بوو، خـرایە قوتابخانەی بنەڕەتی، تەنهـا پێـنج مـانگ بـوو کە لە پـۆلی یەکەمی بنەڕەتیـدا بـوو.. قوتابییەکی هـێمن بوو، بەڵام گـەلێ بیـرۆکەی بـەرز لە ناخـیدا بـوون.. مامۆستاکـانی و بەڕێـوەبەری قوتابخـانەکەی وا لـێی تێگـەیشـتن کە منـداڵـێکی زۆر گەمـژە و تەمـەڵە پووچـە.
رۆژێـک بەڕێوەبەرێیی قوتابخانەکەیان، نامەیەکی دایە دەستی ئەدیسدۆنی منداڵی پـۆلی یەکەم.. بەڕێـوەبەری قوتـابخانەکەی پێی وت: “ئـەم نـامـەیـە بـدە بە دەسـتی دایکـت”
ئەدیسۆن نامەکەی بە دایکی دا، دایکی کە نامـەکەی بینی زۆر دڵتەنگ بـوو چـاوەکـانی پڕبوون لە ئەسرین، بەڵام بەسەر خۆیدا زاڵبوو و نەیهـێشت فـرمێسکەکانی بچۆڕێنەوە.
بە دەنگـێکی بەرزیـش وا نامـەکـەی بـۆ ئەدیسـۆن خـوێنـدەوە:
“کـوڕەکـەت بـلـیـمـەتـە و.. قـوتـابخـانـەکـەمـان بـۆ ئـەو و بـۆ تـوانـاکـانی بچـووکـە، پێـویسـتە لـە مـاڵـەوە فـێری بکـەیـت”
سـالان تێـپەڕی، دایـکی ئـەدیـسـۆن کـۆچـی دوایـی کـرد.. ئـەدیـسـۆن بـوو بـەو کـەڵـە داهـێنەرە لە مێـژووی ئـادەمـیزاد دا.. سەرجەم مـرۆڤ قـەرزاری داهـێنەکـانی ئەوەن.
رۆژێکـیان ئەدیسـۆن دوڵابـی شتەکـانی دایـکی دەگـەڕا.. ئەو نامـەیەی دۆزییـەوە، کە ئـەو نامـەیە بـوو، کە بەڕێوەبـەری قوتابخانەکەی دایە دەستی و دای بە دەستی دایکی. بەڵام لە نامەکەدا، ئەوە نووسینە نەبوو کە دایکی بۆی خوێندەوە، بەڵکو لە نامـەکەدا ئـەم دەقـە نـووسرابـوو: ” کـوڕەکـەت زۆر گـەمـژەیـە.. لـە بەیـانیـیەوە نـاهـێڵـیـن پێی بـە قـوتـابخـانەکەمانـدا بکـات”
ئـەدیسـۆن زۆر گـریـا.. دوایـش لـە تێـنووسی (دەفـتەری) بیـرەوەرییەکـانیـدا نـووسی:
” ئەدیسـۆن منـداڵـێکی زۆر گەمـژەیە.. بەوای دایـکە نایـابەکـەیەوە بـوو بە بلیـمەت”
دایکـان و باوکـانی خۆشـەویست، مامۆســتا بەڕێـزەکـان: پەنـد و وانـە لـەم چـیرۆکەی ئەدیـسـۆن و دایکی وەربگـرن.. جگەرگۆشەکـانتان مەڕووخـێنن و.. بە هـیواخوازی و متمـانە بەخـۆبـوون و گـەشـبیـنی پـەروەردەیـان بکـەن و پێـان بگـەیـەنـن.

رەزا شوان
نـەرویـج : ١٤ی/ مای/ ٢٠١٩
(*) تێبینی: تا رادەیـەک سـوودم لە چەنـد سایتێکی عـەرەبی وەرگـرتـوون.




کەرکووک بۆتە قوربانیی ناکۆکییەکانی پارتی و یەکێتی … رەزا شوان

نەگەڕانـەوەی کەرکـووک بۆ سەر کوردسـتان و هەمـوو ئـەو نەهـامەتییانەی کە بەسەر خەڵکی کورد لە کەرکووکـدا هاتوون، هەموویان دەگەڕێنەوە بۆ ململانێ و ناکۆکییەکانه نێـوان پـارتی و یەکـێتی لـە پێـناوی بەرژەوەنـدیی تـەسکی حیـزبایـەتی و کەسایەتیـیان. ئەگەرچی هەر ئەو رۆژە کەرکووکیان دۆڕانـد کە سەرکردە نەزانەکـانی ئەم دوو حـیزبە بە راپـرسی لەسەر کوردستانیەتی کەرکووک رازیبوون. ناسیاسییەکانی ئەم دوو حـیزبە لـە گـەمە و هونـەری سـیاسەتـدا، زۆر کۆڵـەوار و نـەزان و هیـچ لەبـارن.. یاریـزانـانی نەزانن و هەمیشە گۆڵیان لێکردوون و لێیان دەکەن.. لە گڤتوگۆ و لەگەمە سیاسییەکاندا دۆڕانـدوویانە.. خەبـات و قـوربانیـدانی چەنـد ساڵـەی گەلەکەمـانیان هـێناونەتـەوە سەر سەفـر. بێ ئـەوەی کە شەرمەزاربـن و وازبهـێنن و سەری خۆیان هەڵبگرن. کەچی ئەم میراتە شەرمەزارییانەیان بێ شوورەیی بـۆ وەچـە و بنەماڵەکـانیان بەجێهێشتوون.
تا ئەمڕۆش پارتی و یەکێتی و هەموو ئەو پارتانەی لە کوردستان دان، ستراتیژییەتێکی سیاسی و نەتـەوەیی یەکگرتوویان نییە، نەخشەرێگایەک و پلانێکی تۆکمەی داڕێژراوی سیاسی و نەتەوەیی کوردیان نییە، لاوازن و نەیان توانیوە ژیـرانە پێشبینی و دووربینی و وردبینی بکەن و هەموو گریمانە و ئەگەرەگانی داهاتوو لەبەرچاو بگـرن.. ئەوەی بە دەریایەکی فرمێسک و خوێن و بە کیمیاباران و ئەنفال و هەزاران شەهید و وێرانکردنی کوردستان هـاتنەدی. سەرکردەکانی ئەم دوو حیزبە دەسەڵاتدارە بە ئاسانی لەسەر مێزی گـفتوگـۆدا دۆڕانـدوویانە.. تـا ئێسـتاش بـە هیچ کلۆجێک پەنـد و وانەیـان لە شکـستی و لە نەهـامەتییەکـانمان و لە هـەڵە مێـژوویەکـانی رابردوومـان وەرنەگـرتوون. ئەگـینا بـۆ جـاری دووەم و سێـیەم کەرکووک و ناوچە داگـرکراوەکانی تری باشووری کوردستانیان نادۆڕانـد.. لـە رۆژی (١٦ی/ ئوکتـۆبەری/٢٠١٧) دا لە سەدا پەنجـای خـاکی باشووری کوردستانیـان لە دەسـت دان.. لە ئێستاشـدا کەرکـووکـییەکان بـاجـی ناپـاکی و ناکـۆکی و ململانییەکانی و رقەبەرایەتیی ئەم دوو حـیزبە دەسەڵاتـدارەی کوردسـتان دەدەنـەوە.
ئەگـەر پـارتی و یەکـێتی بیان ویسـتایە ماددەی (١٤٠) جـێبەجی دەکـرا، بەڵام لە ماوەی شانزە ساڵدا چ فشارێکیان خستە سەر حکومەتی عێراق تا ئەم ماددەیە جێبەجی بکات؟!
بەڵام هـەردوو لایـان لەبـەر بەرژەوەنـدیی حـیزبیـیان نەک نەتـەوەیی، نەیـان ویست کە ماددەی (١٤٠) جێـبەجێ بکـرێت. تا ئێستا بە جـدی دوای جێبەجێکـردنی ئـەم مـاددەیە نەکەوتوون.. تەنها لە کـاتی بانگـەشەی هەڵـبژاردنەکانـدا، بۆ بەدەستهـێنانی دەنگەکـان دروشمی بریقـەداری (کەرکووک دڵی کوردسـتانە) و (کەرکووک قـودسی کوردستانە) و (کەرکووک هێڵی سوورمانە) و(سازشکردن لەسەر کەرکووک ناپاکییە)، ئەی کوا دڵ و قودستان؟؟ لە هەڵبـژاردنەکانی ساڵی (٢٠٠٥) دا، کە شەڕە پەڕۆی زەرد و سەوز بـوو لە کەرکووک. دکتۆر مەحموود عـوسمان وتی:”کەرکـووک دڵـە مڵـە.. قـودسـە مدسـە.. گـرنـگ ئەوەیـە کـە لـە دەسـتمـان نەچـێـت” بـە داخـەوە کـە کەرکـووک و خانــەقـین و خورماتوو و دووبـز و پـردی و مەخموور و شەنگال و قەرەتەپە و جەلەولا و چەنـدین شارۆچکە و شـوێـنی تـری باشووری کوردسـتانیـان لەدسـت دادیـن.. وەکوو بـەرزەکی بانانیش بۆی دەرچوون. وەک ئەوەی کە نە بایان بینیبێت نە باران.. ئێسـتا تەنـانەت لە دووریشەوە، نـاوی کەرکـووک ناهـێنن و ناوێـرن بـە قـسە و لە راگەیانـدنـەکـانیشیانـدا ئەو دروشمە بـریقەدارانەیان دووبـارە بکەنـەوە.
دەپـرسین لە دوای داگیرکردنی کەرکووکەوە، کـام سەرکردە و کـام دەسەڵاتـداری بـاڵای حکومەت و حیزبە کوردستانییەکـان سەردانی کەرکووکیان کرد؟! بـۆ ناویـرن بچـن بـۆ کەرکـووک؟ چـۆن لە روویـان دێت کە لە هەڵبژاردنەکانـدا داوا بکەن دەنگیان پێبدەن؟
ماوەیەکی زۆرە کەرکووک بۆتە گرێ کوێـرەی نیوان پارتی و یەکێتی، نەک لە پێناوی گەڕانەوەی بۆ سەر کوردستان، بەڵکوو لە پێناوی سەپانـدنی حیزبایەتییان. تا نـەوتی کەرکووکیان دەدەزی و دەفـرۆشت، گەورەترین هێزی تایبەتییان لە دەوروبەری بیـرە نەوتەکانی کەرکووک دامەزرانـد. کە نەوتی کەرکووکیان لێ سەنـدنەوە. پاشەکـشێیان کـرد و کەرووکیان بە گورگـان خواردا.. ئێمە هەمـیشە رۆڵ و قـارەمانێـتی پێشـمەرگە دڵسۆزەکانمان لەبیرناکەین. کە کوردانە و مەردانە سنگیان کردن بە سوپەر و قەڵغان، سەرسەخـتانە بەرگـرییان لە کەرکـووک کرد، بە سـەدان رۆڵـەی دلـێر و بەجـەرگـمان شەهیـدبوون.. گەر بەرگری و بەرخـودانیی پێشمەرگـە نەبوایە لە کەرکووک، داعـش نـەک هـەر کەرکـووک، بەڵکـوو هەولـێر و سلێـمانی و دهـۆکـیشی داگـیردەکـرد.
لە ئێستادا پارتی و یەکـێتی کەرکووکـیان کردووە بە دووبەشـەوە. لای زۆربەی خەڵکی کوردسـتان ئاشکـرایە، کە ئـەوان حـیزبایەتی دەکـەن نـەک کوردایـەتی.. ئەگـینا پۆستی پارێـزگاری کەرکووکـیان نەدەکرد بـە کـێشە و بـە گرێ کوێـرەی نێوانیان، دوای دەیـان کۆبوونەوە تا ئێستا رێکنەکەوتوون.. کێشەی کەرکووک لە کێشەیەکی نەتـەوەییەوەیی
و کوردستانییەوە، لە کێشەی گەڕانەوەی گـەورەترین شاری داگیرکراوی کوردستان بۆ سـەر کوردسـتان.. هێـندە بچووکیـان کـردۆنەتەوە.. لـە دانـانی پارێـزگـارێکی کـورد دا بچووکیان کردۆنەتـەوە، پارێزگـارێک کە تەشیـڕێس و ئەڵقـەلـەگـوێی کـام لایـان بێـت.
پارێزگـارێکی کـورد لە کەرکووکێکی داگیرکـراودا، لەژێـر دەسـەڵاتی عەسکەرتـاری و حەشـدی شـیعی دا بێت و زۆربەی بەڕێـوەبەرەکـان و پۆسـتە باڵاکـان، لە لایـەن کونـە بەعسییە جبورییەکانەوە قورخ کرابن.. دەبێت پارێزگارێکی کورد چ دەسەڵاتێکی ببێت؟ چ بڕیـار و فـرمانێکی جـێبەجێ بکـرێت؟ هـەر بـە قـەدەر (تەهـا محـێـدیـن) ی جیگـری سەرکۆمـاری گـۆڕبەگـۆڕ سـەدام حوسـێن دەسـتی دەڕوات ! دەی باشـە ئێمەش وەکوو کەرکووکییەک، پێمان خۆشـە کە پارێزگـاری کەرکـووک کورد بێت، گەر موقەبـایەکیش بێت. ئەی لەسەر چی رێک ناکەون؟ ئایە لە پارێزگای کەرکووک دا کوردێکی دڵسۆز و کوردسـتان پەروەری لێهـاتوو نییە کە شـایەنی پـۆستی پارێزگـاری کەرکـووک بێت؟ با پارتی و یەکێتی و حیزبیش نەبێت؟ یان بە لای ئێوەوە ئەوەی حەپە زەرد و سەوزەکەی قـووت نەدابێت بە کـورد و بـە دڵسۆزی نـازانـن؟ ئێـوە لە چـیدا رێککەوتـون تا لەسەر ئەم پـۆستەش رێکبکەون؟ ئێوە لە دوای چەندین کۆبوونەوە و دانیشتن.. هاتنەوە سەر خاڵی سفـر. چونکە بـڕوا و متمانەتـان بە بڕیارەکانی یەکتری نیـیە.. تەنها لەسەر ئەوە (رێکـەوتـوون کە رێکـنەکـەون) ئێـوەی پـارتی و یەکـێتی هۆکـار و بەرپـرسن لە بـاری ناسەقامگـیری و لە دڵـەڕاوکی و ترسی کەرکووکییەکـان و لە چارەنووسی کەرکـووک.
گـۆڕان و پـارتە ئیسلامییەکانی کورددتانیش، لە بردنی کەرکوک بەم دەردە و بەم رۆژە
ناهەموارە، ئەوانـیش خەتـابارن و بەرپـرسن و پشکـیان هەیە، ئەگینا دوورەپەرێزی و بێـدەنگی و قـوڕوقـەپیان و هەڵنەدەبـژارد و هەڵـوێست و قسەی خۆیان دەبوو. چونکە
کەرکـووک کێشەیەکی نەتەوەییمانە، گەڕانـەوەی کەرکووک و ناوچە داگیرکـراوەکـانی ترمـان بـۆ سەر کوردسـتان، ئـەرک و داوا و خواسـتی هەمـوو کوردێـکە.
عەرەبەکانی کەرکووک بە سوننە و شیعەوە، بە کۆنە بەعسی و تازە بەعسییەکـانەوە، یەک هەڵوێست و یەک وتارن، هاوکار و هـاوڕان، لەسەر پرسی کەرکووک. هەروەها تورکمانەکانیش کە چەند پارتێکی سیاسییان هەیە ئەوانیش هـاوڕا و یەک هەڵـوێستن. ناکۆکییەکان و رێنەکەوتنی ئێوەیان قۆستوونەتەوە.. لە دژی کورد لەگەڵ عەرەبەکاندا، راو هەڵوێستیان یەکخستوون، دژایەتی کورد دەکەن لە کەرکووک.. راکـان جبوری کە بە وەکالەت پارێزگاری کەرکووکە، کە کۆنە بەعسییەکی شۆڤـێنیی رەگەزپەرسـتە، بـە ئەوپـەڕی دەسەڵات و تـوانـایەکییەوە، دژایـەتی کورد دەکات لە کەرکـووک، بێگـومان حکومەتی عێراقـیشی لە پشـتە و بێ ئاگـانین لە رەفـتارەکانی لە دژی کورد.. خەریکە بارودۆخی کەرکووک بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی رژێمی بەعـس و لە کەرکووکـدا تەنگ بە کورد هەڵبچنن.. بە شـێوازێکی تریش دێـژە بە بەعەرەبکـردنی کەرکووک دەدەن و کورد لە کەرکووکی زێدی هەزاران ساڵەی باب و باپیرانیان دەربکەن و ماڵ لە خاوەن ماڵ حەرام بکەن.. دەست بە سەر زەوی و زاری کورد و تورکمان دا بگـرن و لەسەر عەربە شیعە و سننە هاوردووەکان تاپۆیان بکەن.. ئەوەتـا زیاتـر لە پێـنج سەد پارچە زەویی کورد و تورکمانیان بەسەر حەشــدی شـیعی لە کەرکـووک دا دابـەش کـردووە.
بە هـانـدان و کـارئاسانیی راکـان جبوریش، عەرەبەکانی حەویجە و ریاز بە تایبەتیش جبورییەکـان دێـن خانووی زیـادەڕۆ لە کەرکووک دروست دەکەن و فۆرمی خۆراک و تۆماری خێزانییان دەگۆێـزنەوە بۆ کەرکوک، راکان جبوری دەیەوێت کەرکووک بکات بە جبورستان و دیموگرافیای کەرکووک لە بەرژەوەندیی زیادبوونی رێژەی عەرەب لە کەرکووکدا بگـۆڕن و کورد و لە نەتەوەیەکی زۆرینەوە بکەن بە کەمینەی کەرکووک.
تا ئێستا نە پـارتی و نە یەکـێتی هیـچ هەڵـوێستێکی کردارییان نەبووە لە درێـژەدان بە بەعەرەبکـردنی کەرکووک و لەم ستەمـانەی کە لە کـورد لـە کەرکووکـدا دەکرێن.. نە لـە نێو پەرلەمانی عێراقیشدا باسیان نەکردوون.. یـادداشـتێکی ناڕەزاییشیان نەداونەتە حکومـەتی عێراق کە داوابکەن تەعریبی کەرکووک رابگرن و درێژە بە بڕیار و پیلانە گڵاوەکانی سەردەمی رژێمی بەعسی شۆڤـێنیی رەگـەزپەرستی عەرەبی نەدەن و رایـان بگـرن. سیاسەتی درێـژەدان بە بەعـەرەبکـردنی کەرکـووک لە لایـەن دەسەڵاتـدارانی شیعەوە، ئەوە راستییە دەگەیەنێت کە شیعەکـانیش رەگەزپەرست و مەزهـەبـپەرستن. نیاز و پیلانیان لە داگیرکردنی کەرکووک بە عەرەبکردن و بە شیعەکـردنی کەرکووکە. درێژە بە پرۆژەی رەگەزپەرستیی بەعسییەکـانن دەدەن.. ئەمانیش هەڵگری ڤایرۆسی رەگەزپەرستین.. ئەمەو گـۆمانیش لەوەدایە کە پارتی و یەکێتی گوێـرایـەڵی تورکـیا و ئێران بن و بە ویست ئەوان داوای گەڕانەوەی کەرکووک بۆ سەر کوردستان نەکەن. نەشـوێـرن بەبـێ ئـەوان پەنـجـە بنێـنە نـاو ئـاو.. نەبـاکـا دەسـەڵات و بـەرژەوەنـدییە حـیزبییەکـانیان بکەونـە مەتـرسـی و لە دەسـتیان بـدەن و سـڕ و تریـان ئاشکـرا بـبن.

لـە دوای (١٦ی/ ئوکتۆبەری/ ٢٠١٧) وە، چەنـد جـارێک دەسەڵاتـدارانی حکـومەت و ئەندامانی باڵا و سەرکردەی حیزبە کوردستانییەکان چوون بۆ بەغدا و لەگەڵ حکومەت و کاربەدەستانی عێراقـدا دانیشـتن، بەڵام هیچیان باسی داگیرکردنی کەرکـووک و ناوچە داگـیرکراوەکانی تـری باشووری کوردستانیان نەکرد.. تەنیا لە پێـناوی پۆسـت و پـارەدا چوون و باوەشیان بـە داگیرکەرانی کەرکووک دا کرد و ئەمـلا و ئەولایـانـن ماچکـردن.
ئەودوای قسە و بـڕیـار و حوکمی مێـژوو، بـۆ ئێوەی خوێنـەرانی دڵسۆز بەجـێدەهـێڵـم.




زیانەکانی بەراوردکردن لە نێوان منداڵان … رەزا شوان

پەروەردەکردنی منـداڵان بە ئەرێنی و دروسـتی، بەرپـرسیارێتییەکی گەورە و ئەرکـێکی قورس و زۆر هەستیارە، لە ئەستۆی خێزانەکان بە گشتی و دایکاندا بە تایبەتی. هەندێ رەفتاری نادروست و هـەڵە لە لایەن دایکان و باوکانەوە، منداڵەکـانیان تووشی فـشار و گەلێ کێشەی دەروونیی نەخوازراو دەکەن کە لە ئەمڕۆ و داهاتووشدا رەنگـدانەوەیەکی نەررێنـیان لە کەسـایەتی و لە ژیـانیانـدا دەبـن.. منـداڵان باجـێکی زۆری ئـەم هـەڵانـەی دایکـان و باوکـانیان دەدەنەوە.
بێگومان هەموو دایکان و باوکان هیواخوازی ئەوەن، کە منداڵەکانیان باشترین منداڵبن و داهاتوویەکی گـەش و پایەیـەکی بەرزیـان هەبێـت و مایەی رێـز و شانـازییابن.. بەڵام
ئەمە ئـەوە ناگەیەنێت کە پاکـانە بۆ هـەڵە پەروەردەییەکـانیان بکەین لە پەروەردکـردنی منـداڵەکـانیاندا، هەرچەنـد کە ئـەم هەڵانـەشـیان بێ مەبەسـتبن و لە نەزانیـنیانـەوە بن.
یەکێک لە گەورەترین ئەو هەڵە زیان بەخشانەی باوکـان و دایکـان لە پەروەردەکردنی منداڵەکانیانـدا تێیکەوتوون و تێیدەکەون، بەراوردکردنی منداڵەکانیانە بە مـنداڵانی تـر.
لەوانەیە ئەم هەڵەیە بەسەر کەسانێکی وەکوو ئێوەش هاتووبێت و دەرد و زیانەکـانی
بەراوردکـردنتان بە منـداڵانی تـر چێشـتووبێت.
بەشی زۆری دایکـان و باوکـان، سەرەڕای ئـەوەی کە دەزانـن بەراوردکـرن لە نێوان منـداڵانـدا کارێـکی هـەڵـە و زیـان بەخـشە و کـاردانەوەیـەکی خـراپی لێـدەکـەوێتـەوە،
کەچی درێژە بەم رەفتارە زیان بەخشە دەدەن، منداڵەکانیان لە گەڵ خوشک براکـانیان
و لەگەڵ منـداڵانی کەسـوکـار و هـاوڕێ و دراوسی و ناسـیاوەکانیادا بەراورد دەکەن.
بەراوردکردن لە نێوان منداڵانـدا، هەر بە دایک و باوک و خـێزانەکانەوە نەوەستاوە، بەڵکو تەشـنەی کـردووە و بەشـێک لە مامـۆسـتایانی قـوتابخـانەکانیش ئـەم هەڵـەیە دەکەن و قوتابییەکانیان بە یەکتری بەراورد دەکەن، لەگەڵ ئەوەی کە مامۆستاکان لە هەموو کەسێک باشتـر ئەم راستییە دەزان، کە لە رووی زیـرەکی و بەهـرە و توانـا زەینی و هـۆشییەکـانـدا، جـیاوازی لە نێوان منداڵانـدا هـەیە. پێویستە رەچـاوی ئـەم جیاوزیانە بکەن و هیـچ قوتـابییەک بە قوتـابییەکی تـر بـەراورد نەکـەن.
هـاوڕێیەکم وتی: من زۆ رقـم لە بابەتی بیرکـارییە، هۆکارەکەشی ئەوەیـە کە لە پۆلی
دووەمی قوتابخانەی ناوەنـدی بووم.. لەگەڵ ئامۆزاکەمدا لە هەمان پۆڵـدا بووین، ئەو بیرکاریـدا زیرەک بوو. ماموستای بیرکـاریمان هەموو جارێک پێی دەوتم: بڕوانە کە
ئامۆزاکەت چەند زیرەکە، چەند بە خێرایی وەڵامی پرسیار و راهێنانەکان دەنووسێت، ئەی تۆ بۆ وەکو ئامۆزاکەت نیت و ناتوانیت بە ئاسانی وەڵامی پرسیارەکان بدەیتەوە؟
ئەم بەرواردکـردنەی مـن بـە ئامـۆزاکەم و دووبـارەکـردنەوەی چەنـدین جـار.
تا رۆژێک خۆم پێنەگیرا و بە مامۆستاکەم وت: مامـۆسـتا ئەی تۆ بـۆ وەکو مامۆســتا
سامان دوکـتۆرات لە بیرکاریـدا وەرنەگرتووە؟ ئەم قسەیەم تەنگەی مامۆستای گرت و لەبەرچـاوی هـاوڕێ قوتابییەکـانمـدا زلـلەیەکی مـزری لـێدام.. هەستی بـرینـدارکـردم.
لەو رۆژەوە رقـم لە بیـرکـارییە، لەو کـاتەدا رقـیشم لە ئامـۆزاکـەشم دەبــۆوە.
لێکـۆڵینەوەیەک ئامـاژە بەوە دەکـات، ئـەو منـداڵانەی کە قـوربانیی بەراوردکـردنن بە منـداڵانی تر، دووچاری متمانە بە خۆنەبوون بوونە. زۆر جاریش هەست بەوە دەکەن، کە هیچیان لەباردا نییە و بە کەڵکی هیچیش نایەن، لە شوێنی شیاویشـدا نین. ئەمەش
بە شێوەیەکی گشتی لە خوێندن و لە ژیانیاندا رەنگیداوەتەوە و کاردانەوەیەکی نەرێنی
بۆ دروست کردوون. تا رادەیەک رەشبینیشی کردوون و هەست بە بێ ئومیدی دەکەن.
بەراوردکـردن لە نێـوان منـداڵانـدا، ئـەم لایەنـانە دەگـرێتەوە:
١ـ بەراوردکـردن لە زیـرەکی و بلـیمەتی لە توانـا هـۆشییەکانـدا.
٢ـ بەراوردکردن لە هـێزی بازووەکان و لە بەهـرە جـووڵەییەکاندا لـە نێـوان منـداڵاندا.
بۆ نموونە: دایکێک داوا لە کوڕەکەی دەکات خۆت لە قەرەی فڵانە منداڵ مەدە چونکە ئەو لە تۆ بەهـێزترە.. یا ئەی تۆ بۆ وەکو براکەت وەرزش ناکەیت و کێشت داناگـریت؟
٣ـ بەراوردکـرن لە خوێندندا: بەراوردکردنی قوتابییەک بە قوتابیانی تر لە لایەن دایک و باوک و مامۆستاکەیەوە.. وەکوو: تۆ بۆ وەکو فڵانە قوتابی نمرەی بەرز وەرناگریت؟
تۆ بۆ بە یەکەمی پۆلـەکەت دەرناچـیت؟
٤ـ لەبارای توانای هونەریدا: وەکوو بەهرە و توانای وێنەکێشان، گۆرانی وتن، نواندن.
ئەوە هەڵەیە کە دوو تابلۆی وێنەکێشانی دوو قـوتابی بە یەکتری بەراورد بکەین، با لە تەمـەنێک و لە پۆلێکـیشدا بن، چونکە هەر منـداڵێک بە شـێوازی خۆی گـوزارشت لـە هـزر و لە خەون و لەو بیرۆکەیەی کە لە خەیاڵـیدایە دەکـات.
٥ـ بەراورکردن لە جوانی و بەژن و باڵادا: بە تایبەتیش بەراوردکردن لە نێوان کچاندا،
بۆ نموونە: کە دایکـێک بە بـەر چـاوی کچـێکی بە کچـێکی تـری دەڵـێت تـۆ جـوانیـت.
خوشکەکەی غیرەی لێدەکات و ئەو هەسـتەی لا دروست دەبـێت کە خۆشـکەکەی لـەم جوانتر و شەنگتر و باڵا رێکترە، وا دیارە من ناشیرین و باڵا ناڕێکم، ئەگینا دایـکم بە منیشی دەوت جوانیت. ئەمە دەبێتە گرێیەکی دەروونیی لای ئەم کچەی، رەنگە رقی لە خوشکەکەشی بێتە. یا لە بەردەم کچەکەیدا، ستایشی کچی هاوڕێکەی دەکات و دەڵێت: کچی هاوڕێکەم، زۆر لەبلەبان و قسە قوت و خۆشە.. خۆزگە کچەکەی منیش وابوایە.
بەم خـۆزگەیەی کچی هـاوڕێکەی لە بەرچـاوی کچەکەی دەخات و رقی لـێدەبێتەوە.
زیانەکـانی بەراوردکـردن:

زیانەکانی بەراوردکردنی منداڵـێک بە منـداڵانی تـر زۆرن، لەوانـەش:
١ـ هەستکـردنی منـداڵ بە خۆبـەکەمـترزانین: گەر بە هەمیشەیی منداڵەکتان بخەنە ژێر فشاری بەراوردکردن بە منداڵانی تر. بارگرانی و بێزاری و وەرستبوون بۆ منداڵەکەتان دروست دەکەن. کارتێکردنێکی نەرینی لە راپەڕاندنی کارەکانیدا رەنگـدەداتەوە. چونکە ئەو منداڵەی بە هاوڕێکانی یا منداڵانی تر بەراورد دەکرێت، کە نەتوانێت خۆی یەکسان و هاوتابکاتەوە لەگەڵیاندا. متمانە و بڕوای بە توانای خۆی نامێنێت. سەرەڕای ئەمەش هەستی رق و ئیرەیی و چکوسی بەرانبەر بەو هـاوڕێ و ئەو منـداڵانە لادروست دەبێت و هـاوڕێتیشیان سارد و کـاڵ دەکـاتەوە.
دایـک و بـاوک لە بریتـیی ئـەوەی کە منداڵـەکەیان تـووشی دۆخـێکی نەخـوازراوی وا بکەن.. باشـتر و دروستر وایە، کە دەست بەسەر خاڵە لاوازەکـانیدا بگـرن و لەگەڵـیدا دابنیشن و پێکەوە چارەسەری گونجـاویان بۆ بـدۆزنەوە.. پێویستیشە سـتایشی لایـەنە ئەرێنییەکانیشی بکـەن.
٢ـ کەبوونەوەی رێـزگـرتن لە خـود: بەراورکردنی منـداڵێک بە منداڵانی ئاست بەرزتر ئـەو بـڕوایە لای ئـەو منـداڵە دروست دەبێت، کە هـاوڕێکانی لـەو زیاتـرن، ناتـوانێت. کارێکی باشی ئەوتۆ ئەنجـام بـدات، کە بە دڵی دایک و باوکی بێت و لێی رازیبن. ئەم
هەستەشی زیانێکی زۆری پێدەگەیەنێت. تەنگ بە گەشەکردنی کەسێتی و پێشکەوتنی ئاکادیمیی لە خوێنـدنـدا پێ هەڵـدەچنێت.
بۆیە پێویستە دایکـان و باوکـان بـروایان بە جـیاوازیی توانـا و بەهـڕەی تـاک هـەبێت، بە تایبەتیش لە منداڵانـدا، کە خاوەنی هەستێکی ناسک و دڵێکی پاکن.. گەر گەورەکان فـێریان نەکەن ئـەوان رق و کـینە و ئیـرەیی و چکوسی نـازانـن.
٣ـ کەمبوونەی بایەخدان بە باشکردنی کارەکانیان: گەر بێت و دایک و باوک کۆشس و بەهـرە و کارە ئەنجـامدراوکانی منداڵەکـەیان، پشتگوێ بخـەن و بایەخـیان پێ نـەدەن و
بە هەنـدیان نـەزانن، دەستخـۆشی و ئافـەرینی منـداڵـەکەیان نەکـەن و بە ئەنجـامـدراوە باشترەکانی هاوڕێکـانی بەراوردیـان بکەن و بە چـاوێکی کەمتر لە بەهـرە و تواناکانی منداڵەکەیـان بـڕوانن.. وا لە منـداڵەکەیـان دەکەن کە ساردبێتەوە و چـیتر خۆی مانـدوو نەکـات.. چونکە دایـک و بـاوکی لە بەهـرە و کارەکـانی نـاڕازیـن و بە هەنـدی نـازانن.
هەستیش بە شـەرم دەکـات و گۆشـەگـیر و دوورە پـەرێـز دەوستـێت، لـەوە دەتـرسێت
کە دایـک و بـاوکی بە منـداڵی میـوانەکــانیان بـەراوردی بـکەن و بیشکـێننەوە.
٤ـ لەدەسـتدانی بەهـرەی داهـێنان: گەر بەهـرە و خـەون و توانـا تایبەتمەنـدییەکـانی منداڵەکەتـان لەبەرچاونەگرن و هانی نەدەن بۆ درێـژەپێدان و پێشکەوتن و داهـێنانی
زیاتر و باشتر و، پەرپێدان بە بەهـرە و ئارەزووەکانیان. بەراوردیان بکەن بە بەهـرە و منداڵانی بەهرەمەنتر و داهـێنەرتر، منداڵەکەتان وا لێکیدەداتەوە کە شکستی هـێناوە
و پێویست بە درێـژەپێـدان ناکـات و حـەزی داهـێنانی تێـدا دەمـرێت.
٥ـ دابـڕانی نێوان منـداڵ و دایـک و بـاوکی زیاتـر دەبێت: بەراوردکـردنی منـداڵەکەتـان
لەگـەڵ منـدالانی خـزم و ناسـیاو و هـاوڕێ و دراوسـێ، یا لەگـەڵ خوشـک و بـراکـانی، هۆکارێکە بۆ دروست بوونی گـرێی دەروونی بۆ منـداڵەکەتان، هەست بـەوە دەکـات کە ئەو پەسەنـد نییە و خۆشـتان ناوێـت و لەبەردڵاتـان نییە و لێی رازی نین.. بۆیـە حـەز بەوە دەکات مـاوەی دابـڕان و دوورکەوتنەوەی لێتانەوە بپارێـزێت و هـێندە بەلاتـانەوە نەیات.. ئەمەش خاڵـێکی نەرێنییە و پەیـوەنـدی و خۆشـەویستیی بۆتـان لاواز دەبـێت.
٦ـ بەراوردکـردن دوژمنـایەتی دەخاتە نێـوان منـداڵانەوە: بەراوردکـردنی منـداڵەکەتان بە منـداڵانی تر، لە جـیاتی ئەوەی ستایشی ئەو منـداڵانە بکات، هەستی دوژمنایـەتی و رقـلێبوونەوەیانی لا دروست دەبێت، ئەم بەراوردە پاڵـنەریشە بۆ ئەوەی بە نادروستی رەفتار و هەڵسوکەوت لەگەڵیاندا بکات. چونکە غیرەیان لێدەکات و ئیرەییان پێدەبات، دووریش نییە کە دوژمنایەتی و شەڕ و ئاژاوە لە نێوانیاندا دروست بێت و ئەنجامێکی خـراپی لێبکەوێتەوە.
٧ـ بەراوردکردن پەیامێکی نێگەتیڤە بۆ منداڵەکەتان: کاتێک دایک و باوک بەراوردی منداڵەکەیان لەگەڵ منداڵانی تردا دەکەن، ئەو پەیـامەیان پێـدەگەیەنن، تـۆ بێ توانـایت
و هیچت لەدەست نایـات، بۆیە پێویستە خـۆت بە منـداڵانی تر بەراوردبکـەیت و چـاو لەوان بکەیت.. ئەم بۆچوونە هەڵەیەشتان، وا لە منداڵەکەتان دەکات کە بەهای خۆی لەدەست بدات و ببێت بە پاشکۆی منـداڵانی تر.. لە خـۆشی رازی نابێت و هەست بە دڵـنیایی و دەروون ئاسوودەیی ناکـات.
٨ـ بەراوردکردن وا لە منداڵەکەتان دەکات، کە رستەگەلێکی لەم جۆرە بەکاربهـێنن:
من لە فڵان منـداڵ باشـترم.. یا من لە فڵان منداڵ خەراپـترم.. یا من جیاوزتـرم لەگەڵ منداڵانی تردا..”باشترم ـ خراپترم ـ جیاوزاترم” ئەم وشانە خۆبەراوردکـردنە لەگـەڵ منداڵانی تردا. منداڵەکەتان وای لێدێت هەمیشە بە منداڵانی تر خۆی بەراورد بکات.
٩ـ منـداڵ دوای خۆشەویستی دەکەوێت: هەموو منداڵـێک دەیەوێت پـاراوی سـۆز و خۆشـەویستیی دایک و باوکی ببێت. کە منداڵەکەتـان دەیـەوێت بێ جـیاوازی وەکوو خوشـک و براکـانی تـری خۆشـەویستیی پێ ببەخـشن و نـازی هەڵـبگرن.. بـۆ ئـەم مەبەستەش دەیەوێت کاری لە توانـا بەدەر ئەنجام بدات، لە چـوارچـێوەیەکـدا دەژی
کە لـە توانـای سـروشتی خـۆی زیاتـرە. هـەر بـۆ ئـەوەی کە ئـێوەی دایـک و بـاوکی لێی رازی ببن.

١٠ـ زیـادەڕۆیی لە بەراورکـردنـدا: بێ لەبەرچـاوکـرتنی جـیاوزی لە بەهـرە و توانـا و بـارودوخ.. هەنـدێ لـە منـداڵانی جیاواز لەگـەڵ منـداڵانی تـردا، تـووشی لەخـۆبـایی و لەخۆدەرچـوون و فـیززلی دەبـن، لەوانـەیە ئەم خەسـڵەتە نەرێنییە ببـێتە خـوویـان.

١١ـ بەراوردکـردنی منـداڵ بە منـداڵانی تر، هۆکارێکە بۆ شەرمکردن و گۆشەگیری و خۆدوورگـرتن و ناکۆمـەڵایەتی. کەم دووە و حەزناکات تێکەڵاوی دانیشتن و کۆڕبێت.
١٢ـ منـداڵان لە هەموو بوارەکـاندا وەکوو یەک بەهـرەمەنـد و بە توانـا و پێرفێکت نین. منداڵ هەیە لە بیرکاریـدا زیرەکە.. هەیە لە زماندا زیرەکە.. هەیە لە وێنەکێشاندا.. هەیە لە نوانـدا.. هەیە لە موزیک و گۆرانیـدا، هەیە لە هۆنراوە و وتار خوێندنەوەدا،…هـتد.
دایکـان و باوکـانی خۆشـەویست، مامۆستایانی هـێژا و دڵسۆز: بەراوردکردن لە نێوان منـداڵەکـانتان و قوتابییەکـانتان و منـداڵانی تر و قوتابیـانی تر، زیـانێکی مەتـرسـیداری نەخـوازراوی لێدەکەوێتەوە، هۆکارێکە بۆ گەلێ کـێشە و گـرێی دەروونی و بارگـرژی.
رەنگـدانەوەیـەکی خـراپیشی لەسەر کەسـایەتی و ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتووی منـداڵان دەبێت و هـۆکـارێکیشە بـۆ رق و دژایـەتی و دوژمنـایەتی لە نێـوان منـداڵانـدا.
خۆ ئەگەر بەراوردکـردن لە نێوان منداڵاندا، بە ئاراستەی پۆزەتیف بێت، واتا ئەگەر بۆ ئەوەبێت کـە منداڵەکـانتان چـاو لە منـداڵانی ئاسـت بەرزتـر و زانـا و دانـاتر لـە خۆیـان بکەن، هەوڵبـدەن وەکوو ئەوان ئاستی خۆیـان بەرزبکەنەوە و سـوود لە زیـرەکی و لە ئەزموونەکانی هاوڕێکانیان وەربگـرن، بە رووحێکئ وەرزشیـیەوە ململانێ و کـێـبڕکێ لەگـەڵ یەکتریـدا بکەن لە پێناوی زیاتـر فێربوون و داهێنان و پێشکەوتـن، ئەمە مایەی بەخـتەوەری و پێشکەوتـن و سوودبەخـشینە نەک زیـان پێگەیاندن.. پەروەردەکـردن و راهـێنانی منـداڵان بە ئاراسـتە ئەرێنییەدا، لە سایەی دایکاـن و باوکـان و مامۆسـتایانی هـۆشـیار و هـەستیار و دووربیـن و شـارەزایـانی پـەروەردەی ئـەرێنـیـدا دێتـەدی.

رەزا شوان
نووسـەر لە بـواری ئـەدەبی منـداڵان و پـەروەردەی منـداڵان.

r.shwan@hotmail.com

(*) تێبینی: تا رادەیـەک سـوودم لـەم سەرچـاوانە وەرگـرتـوون:
١ـ اضـرار المقارنة بین الاطـفال ـ مجـلة هـي ـ یمـام سـامی.
٢ـ المقـارنة بین الاطـفال ـ من اکـثر اخطاء الـتربیة شیـوعا ـ هالة الشحات.
٣ـ لماذا نصر علی المقـارنة بین الاطـفال ـ تربیة الاطـفال والصحة النفسیة.
٤ـ الاطـفال من الجنة ـ دکتور جـون جـرای ـ ٢٠١٨
٥ـ ادوات التهـذیب الایجابي في الـتربیة ـ دکتور جـین نیلسن و ماری نیلسن ـ ٢٠١٨




چیرۆک بۆ منداڵان.. دیمەنێکی کوردسـتان.. رەزا شوان

ماڵمان لە شاری کەرکـووکە، لەسەر گـردەکەی گـەڕەکی رەحـیماوا یە.. لە قوتابخـانەی قـەنـدیلی بنەرەتیـدا دەخوێنـم.. پـار کە لە پـۆلی شەشەمـدا بـووم، لە یەکـەمین هەفـتەی کـردنەوەی قوتابخـانەدا.. لە یەکەمـین وانەی پـەروەردەی هونـەریـدا، مامـۆستا نـێرگـز
داوای لێکردین، کە بۆ هەفتەی داهاتوو، هەریەکەمان پەڕاوێکی وێنەکێشان و پاکەتێک
بۆیەی داریی بکـڕین. هەریەکەشـمان لەسەر یەکەمین لاپـەڕەدا، بە ئـارەزووی خۆمـان
“دیـمـەنـێکی کوردســتـان” بکـێشـین و بۆیـەی بکەیـن.
هەر ئەو رۆژە کە لە قـوتابخـانە گەڕامـەوە، پەڕاوێـک و پاکـەتێک بۆیەی داریـم کـڕی.
هەر ئەو ئێوارەیە، لە حەوشەی ماڵەوەمان، لە دیمەنی قـەڵا سەرکەشەکەی کەرکـووک و لە مەشخـەڵی ئاگـرە هەمیشەییەکەی باباگـوڕگـوڕم روانی.. لە سەر لاپەڕەی یەکەمی پەڕاوی وێنەکێشانەکەمدا کـێشام و ئاڵای پیرۆزی کوردستانیشم لەسەر قەڵادا کـێشا، لە ژێـر ئەم تابلۆیەمدا نووسـیم “دیمەنـێکی کەرکـووک”.. هەر ئەو شەوە وێنەی پەیکەرە بـاڵابـەرزەکەی پێشمەرگـەشـم کـێـشا، کە بـووە بە ســیمبـولێکی شاری کەرکـووک.
بۆ ئێـوارەی رۆژی دواتـر، دیمـەنی ئاگـرکـردنەوەی جـەژنی نـەورۆز و ئاهـەنگـێڕان و هەڵپەڕکێی رەشبەڵکی کوردی هاتە بەرچاوم، ئەم دیمەنەشم لە لاپەڕەی سێیەمـدا کێشا.
لە ئێوارەی سێیەمـدا، دیمەنێکی تاڤگەی بێخاڵم کێشا.. لە لاپەڕەی چوارەمدا دیمەنێکی دیمەنی چیای پیرەمەگروونی سەرکەشم کێشا.. دواتر دیمەنی پۆلێک لە کچە شەڕڤانانی قـارەمـانی کوردسـتانـم کـێشا.. چەنـد دیمـەنێکی تـریـشـم کـێـشان.
کاتـێکم زانی تەنها دوا لاپـەڕەی پەڕاوەکـەم ماوەتـەوە، کەچـی بە دەیـان دیمـەنی تـری کوردستان دەهـاتنە خەیـاڵ و بیر و بەرچـاوم.. لە دڵی خۆمـدا وتـم، گەر باوکـم موچەی هەموو مانگـانەکانی بـدات بە پەڕاوی وێنەکێشان و بۆیەی داریی، هـێشتا بەش ناکات.
دوای بیرکردنەوەیەکی قـووڵ، بیرۆکەیەکی جوانم بۆ هات و جـێبەجـێم کرد. لەسەر دوا لاپەڕەی پەڕاوەکەمدا، دڵـێکی گەورەم کێشا.. لە ناو دڵەکەدا نەخشەی کوردستانم کێشا، بە هەر چوار رەنگەکە جـوانەکەی ئـاڵای کوردستان بۆیەم کرد.. لە ژێـریـشیـدا نووسیم
“کوردســـتان لەنــاو دڵـــمـە”.
هەفـتەی دووەم لە وانەی پەروەردەی هونەریـدا، بینیم هـاوڕێکانم هەر یەکەیان، تەنها یەک دیمـەنی کوردسـتانیان کـێشاوە.. مامۆسـتا نێـرگـز تەمـاشی یەک بە یـەکی دیمـەنە کێشراوەکانی کرد و نمرەی بۆ دانان. کە گەیشتە من لەسەر دیمەنی کەرکووک نەوەت و پێـنجی بۆ دانام و ئافەرینی کردم. خەریکبوو رەتبێت، وتم: مامۆستا سەیری دیمەنەکانی لاپەڕەکانی کەشـم بکە.. مامۆستا نێـرگـز سەیری یەک بە یەکی دیمەنەکانی ترمی کرد و نمـرەی لەسەر دانـان.. کە گەیـشـتە دوا لاپـەڕە، زۆر گەشــایەوە و خەنـدە کەوتـە سـەر لێوەکانی.. بە گەرمی دەسـتخۆشی لـێکـردم و سـەد لە سـەدی بۆ دانـام. لای خـوارەوەی لاپەڕەکەشدا نووسی: هیـوای داهـاتوویـەکی هـونـەریی گەش و بـەرزت و بۆ دەخـوازم. هـاوڕێکـانیـشـم چـەپـڵەیـەکی قـایمـیان بـۆ لـێـدام.
مامۆستا نـێرگـز چـووە دەرەوە.. دوای ماوەیەک هـاتەوە.. پەڕاوێـکی تـازە و پاکەتێک بۆیـەی داریی بە دەستەوە بوو. وتی:” قەشـەنـگ گـیان، ئەمە دیـاریی منە پێشکەشتی دەکـەم” منـیش بـاوەشـم لـێـدا و سـوپـاسـم کـرد.
نەرویــج : ٢٠١٨




کەرنەڤـاڵی مەڕ لە کەلەبـێرەدان … رەزا شوان

یەکێک لە نەریتە فۆلکـلۆری و رەسەنە خۆشەکـانی کوردەواریمان لە وەرزی بەهـاردا، لە لادێیەکانی باشووری کوردسـتان دا، پێیان دەوت (مەڕ لە کەلەبێرەدان) کەرنەڤـاڵێکی ساڵانە بوو، کە شوانی مێگەلە مەڕەکان لە دێیەکانی خۆیاندا، بۆ خۆشی سازیان دەکرد. ئەوەیان نازانـم ئایە لە هەموو دەڤەرەکـانی تری کوردستان دا، هەمان نەریت هەبووە و کەرنەڤـاڵی لەم شـێوەیەیان سازکـردوون یان بە چەشنێکی تـر بووە.. ئـەوەی من باسی لێدەکەم (٦٨) ساڵ بەر لە ئێستایە. کە تەمەنم پێـنج ساڵ بوو، دوو جـار بە چـاوی خـۆم لە دێی (گـۆگجـە) لە ناوچەی (شـوان) ی سـەر بە پارێزگای کەرکووک، ئەم کەرنەڤـاڵەم بینی و وادازنم کە ئێستایە و لە یادم و لە بەرچاومە. دێی گۆگجە ئەو کاتە زیاتر لە سەد ماڵ دەبوو، زیاتریش لە (٢٥) مێگـەل مـەڕی تێـدا بوو. بۆیە باس لە دێی گۆگجـە دەکەم چونکە تەنیا بیرەوەریی منداڵیی ئەو دێیەم دێتەوە یـاد. لە ساڵی (١٩٥٢) دا، کە تەمەنم شەش سـاڵان بوو بەیەکجـاری بارمـان کـرد بۆ شـاری کەرکووک.

کەلەبـێرە چیـیە و چۆن لە گۆگجە دا دروست دەکرا؟

شەش خانووی گەورە لە خوارووی دێیەکەماندا هەبوون، کە دیـوار و پشتیان بەیەکەوە بـوون، شێوەیەکی بازنەییان پێکهـێنابوون، کە چێوەکەی نـزیکەی (٢٥٠) مەتـر دەبوو.
دارێکی ئەستووری درێژیان دەهـێنا، سەرێکی دارەکە لە زەوی و سەرەکەی تـری لەبـن گوێسوانەی دیوارێکی بەرزی یەکێک لەو خانـووانە گیریان دەکـرد، ئەو سەرەشی کە لە زەوی دا بوو، نزیکی دوو مەتـر لە بنکەی دیـوارەکەوە دوور دایـان دەنا، ماوەی نێـوان
بنکەی دیـوارەکە و سەری دارەکەی سەر زەوی و دیـوارەکە و دارەکـە، سێگۆشـەیەکی “٩٠” نمرەییان پێکدەهێـنا. بۆ رازانـدەوەش جاجـمێکی جـوانی رەنگـاوڕەنگیان بەسەر دارەکـەدا دەدا، بەمەیـان دەوت ” کەلـەبـێرە”.

کەی کەرنەڤـاڵی مەڕ لە کەلەبـێرەدان دەکـرا ؟

شوانەکانی ئەو مێگەلە مەڕانەی کە ئارەزووی بەشداری کردنیان لە کەرنەڤـاڵی مەر لە کەلەبـێرەدان دەکـرد، لـە بەهـاردا لە مانـگی گوڵانـدا رێکـدەکـەوتن لەسـەر دیاریکـردنی رۆژێک، کە لە دوای نیوەڕۆ، مەڕ لە کەلەبێرە بدەن، بە زۆریێش رۆژێکیان لە هەفتەی چوارەمی مانگی گوڵانـدا دیاری دەکردن.. بۆیە دوا هەفـتەی ئەم مانگەیان هەڵـدەبـژارد، چونکە کوشـندەی وەرزی بەهـارە، کـاتی زۆربـوون و باڵاکـردنی گیـا و گـۆڵ و دەغـل و دانـە.. مێگەلە مەڕەکـان شـەوان دەبـران بـۆ لەوەرگـاکـان، دەیـان وت ” شـەو بەکـێو” واتە مەڕ شەو لە دەشت دەبـوو. تێـر بە گەدەیـان گیـایان دەخـوارد.
پێش نیـوەڕوانیش دەهـێنرانەوە بۆ نـاو دێ و دەدۆشـران. کـاتی زۆربـوونی شـیر و ماست و سەرتوێـژ و کـەرێ و پەنیـر و مەشکەژەنیـن و رۆن و دۆ و تۆراغـە. کـاتی خـێر و بێـر و تـێری و خـۆشی و شـادی خەڵـکی دییەکـان بە تایبـەتی و خەڵـکی شـاران بە گـشتیـیە.
دوای ئەوەی کە شوانەکـان رۆژ و کاتی مەڕ لە کەلەبـێرەدانیان دیاری دەکردن، مێگەلە مەڕەکـانیان بۆ ئەم کەرنەڤـاڵە ئامادە دەکـردن.. ساڵانە لە دێی گۆگچـەی ناوچەی شوان، پانگـزە بـۆ بیسـت شـوان بەشـدارییـان لە کەرنەڤـاڵی مـەڕ لـە کەلـەبێـرەدان دەکـرد.

چـۆن مێگەلە مەڕەکان لە کەلەبێرە دەدران؟

لە دەوری داری مەڕ لە کەلەبێـرەدانەکەوە، لاوەکـان و منـداڵانی تەمەشـاکەر دەوەستان، ئافـرەتانیش لەسەربـانی ماڵـێکی نزیکـدا دەوەسـتان. منـداڵەکان تەنەکەیـان بە دەسـتەوە دەگـرتن بـۆ تەنـەکە لـێدان، لاوەکـانیش تفـەنگ و دەمانجەکـانیان بـۆ تەقـەکـردن ئامـادە دەکـردن و چـاوەڕێی دەست پێکـردنی کەرنەڤـاڵەکەیـان دەکـرد.
یەکەمین مێگەلە مەڕ لە دووری بیست مەتـر لە دووری داربێرەکە دەوەستا. شوانەکـان لە پێش مێگەلە مەڕەکانیانەوە دەوەستان، مێگەلەکانی کەش بە دوای یەکەمین مێگەلدا ریـز دەبوون.. هەر شوانێکیش بەرانێک یا مەڕێکی ئـازای دەخستە پێش مێگەلەکەی و لە دوای خۆیەوە. وا رایهێنابوو کە گـاڵە لە مێگەلە مەڕەکەی بکات، ئەو بـەرانە یا ئەو مەڕە دوای بکەوێت و مەڕەکانی کەش بە دوایـاندا.
لە یەکەم مێگەلەوە دەست پێدەکـرا.
دەسـتووری کەرنەڤـاڵی مـەڕ لـە کەلەبێـرەدانیـش وابـوو، کـە هـەر مێگـەلە مەڕێـک بە راکردن بە دوای شوانەکەیدا، بێ ئەوەی کە لە دەنگی تەنەکەلێدانی منداڵان و لە دەنگی تەقەکردنی لاوەکان بـڕەوێنەوە، بە ژێـر دار کەبێرەکەدا رەتبن.. گەر رەت بوایـە و هیـچ مەڕێک نەڕەوایەتـەوە، ئـەو مێگـەلە مـەڕە دەرچـوو و بـراوە بوو.. بـەڵام ئەو مێگەلە مـەڕەی کە لە دەنـگی تەقـەکـردن و تەنکەلـێدانی منـداڵان بترسایە و بـڕەوییایەتـەوە و بـە راکـردن بـە ژێـر داری کەلەبێـرەکـەدا رەت نەبـوایە ئـەوە بـە دۆڕاو دادەنـرا.

بـراوەی یەکەمیش ئەو شـوانە بوو، کە مێگـەلە مـەڕەکەی بە خـێراتـرین مـاوە، بە ژێر کەلەبێرەکەدا رای بکـردایـە. پیـرۆزباییان لە شوانی مێگەلی بە یەکەم دەرچوو دەکـرد و بـە زۆریـش تـورمەیـەکی رەنگـاورەنگـیان پێشـکـەش دەکـرد. شوانـەکەش تورمـەکـەی دەکـردە ملی خۆی و زەردەخـەنە دەکەوتە سەر لـێوەکـانی و لە خۆشیدا بسکەی سمـێڵی دەهـات. بە کورتی ئەمـە بوو نەریتی (مەڕ لە کەلـەبێـرە دان) کە ساڵیی یەکجار دەکـرا.

دێی (گۆگجـە) دوو جار لەلایەنی رژێمی بەعسی عەرەبیی شۆڤـێنی و رەگەزپـەرستەوە، تاڵان کرا و سوتێنراو کاول کرا، گۆگجە یەکێکە لە نزیکەی پێنج هەزار دێی تاڵان کرا و کاول کراو لە باشووری کوردسـتان. خەڵکی گۆگجە بە زۆر گوێـزرانەوە بۆ کۆمەڵگـای بنەسڵاوە و شاری شۆڕش لە چەمچەماڵ و بۆ کۆمەڵگای باینجان، چەند کەسانێکیشیان ئەنفال کران. لە ئێستادا هـەزار ماڵ دەبـن، بەڵام لەم ژمارەیە تەنها دە ماڵ گەڕاونەتەوە و گۆگجەیان ئاوەدان کـردوونەتەوە.
گەر شۆڤـێنی عەرەبی بۆ جـاری سێیەمیش تـاڵان و وێـرانی نەکـەن.. چونکە تا ئەمـڕۆش، ئەم رقـە رەشە و ئەو نیازە گڵاوەیـان لە خەیاڵە کە رەگ کێشی داب و نەریتی رەسەنی کوردیمان بکەن و ژینۆساید و ئەنفـالێکی ترمان بکەن. هەمیشە نیاز و پیلان و گڵاوی داگیرکەرانی کوردستان، ئەوە بووە کە ناسنامەی نەتەوەییـمان بسـڕنەوە.

بە داخـەوە بە کاولکـردنی دێیەکـانمان، نەریتی (مەڕ لە کەلەبێـرەدان) و چەنـدین داب و نەریتی رەسـەنی فـۆلکـلۆریمان کاڵـبوونەتەوە یا بە جـارێ لە یادکـراون.. چەنـد خۆشـە کە ئەم داب و نەریتـە کوردەوارییانەمـان بـژێنینەوە و نەوەی نوێمان پێـیان ئاشانا ببن.

رەزا شـوان
١ی/ئاپـریل/ ٢٠١٩




پەروەردەکردنی منـداڵان بە خۆشەویستی.. رەزا شـوان

خۆشەویستی بنەمای ژیـانە، کۆمەڵە هەستێکی سۆزداریی ئەرێنییە، هەستێکی ناسکە کە گوزارشت لە لایەنی مرۆڤـایەتی مـرۆڤ دەکـات، سـۆزدارییەکە وادەکات کە مـرۆڤ هەست بە خـۆشی و بە دەروون ئاسـوودەیی بکـات، کارتێکـردنێکی بەهـێزیشی هـەیە.
کۆمەڵگاکانی مرۆڤایەتی ناتوانن بە بێ خۆشەویستی هەڵبکەن و دڕێژە بە پێکەوەژیان و بە پەیوەنـدییەکـانیان و بە هـاوسەنگی بـدەن.
(ڤیکـتۆر هـۆگـۆ) دەڵێت:”ژیـان گـوڵە و خۆشـەویستـیش شـیلەی گوڵـەکـەیە”
تیۆرە دەرۆنییەکـان جەخت لەسەر گـرنگی خۆشـەویستی دەکـەنەوە، کە چەند پێویستە لە ژیـانی مـرۆڤ دا. خۆشەویستی رێگایەکە بۆ گەیشتن بە هـاوسەنگـییەکی دەروونی.
(فـرۆیـد) دەڵێت:” زۆر پێویستە، کە پێویستیـیە دەروونییەکـان مەسـت بکرێن، چونکە
هەستکردن بە بۆشایی دەروونی، دەبێتە هۆی قووڵکردنەوەی هەستکردن بە ناتەواوی و بە خۆبەکەمـترزانین و دڵـەڕاوکی و رەشبینی. ئەم هەسـتە نەرێنیـیانەش ئامادەیی بۆ
لە رێ دەرچوونی تاک و دووچاربوون بە رەوشتێکی دیاریکراوی ناپەسەنـدی ئـەدەبی و کۆمـەڵایەتی”
منـداڵان پێویستیی دەروونی زۆریـان هەیـە، پێویسـتە مەستـیان بکـەین، بۆ ئـەوەی بە شـێوەیەکی باشتر گەشـەبکەن و هـاوسەنگ دەروون بن، لە تێکچـوونی دەروونی و لە رەوشت و رەفتاری ناپەسەنـد بیان پارێـزین، تا کەسایەتیی دروستـیان لێ بێنە کـایەوە.
گەورەتـرین خواسـت و بەرزتـرین هـیوای منـداڵان، ئـەوەیە کە سـۆز و خۆشـەویستیی دایکـان و باوکـانیان بە دەسـت بهـێنن، بە تایبـەتیش سـۆز و خۆشـەویستیی دایکـانیان، چونکە خۆشەویسیی دایکان فـریاڕەسە بۆ ئـەوەی کە منداڵەکـانیان لە هەمـوو تـرس و
دڵەڕاوکێ و نائارامییەک رزگاریان بکات. خۆشەویستیی دایکان گەشبینی و هەستکردن بە ئـارامی و دڵنیایی و ئاسوودەیی بە منـداڵان دەبەخـشێت.
(ئیدمـۆنـد گۆڵـدن) دەڵێت:” کە دایـکم منی خۆشـبوێـت.. منیش جیـهانم خۆشـدەوێـت”
منـداڵان هـەر لە دایکـبوونەوە پێویستیـیان بـە سـۆز و خۆشــەویستی هـەیە. دایکانیش یەکەمین سەرچـاوەی کانیـاوی هەمیشە خـوڕی سـۆز و خۆشەویستین بۆ منداڵەکانیان.
بۆ ئەوەی منـداڵان بگـەنە قۆنـاغی خۆشـەویستیی کۆمـەڵ و خەڵکـانی تـر، پێویستە لە پێشا بە قۆنـاغی خۆشەویستیی خێزانەکانیان دا تێپەڕن. خۆشـەویستی زۆر پێویستە بۆ ئەوەی کە منداڵان گۆشەگیر نەبن و تێکەڵ بە کەسـانی تر ببن و هەستـیش بە هەسـتی کەسـانی تـر بکـەن. ئەمەش هـاوسەنگیـیەک دروسـت دەکـات بەرانبـەر بـە هەڵـوێستە جیاوازەکاـنی ژیـان. بە تایبەتیش پەیوەنـدییە کۆمەڵایـەتییەکان.
گرنگترین شت لە پەروەردەی نوێ دا خۆشەویستی یە، پێویستە بە شێوەیەکی راست و دروسـت بیقـۆزنـەوە بـۆ یارمـەتـیـدان و پاڵـپشتکـردنی منـداڵەکـانتان. ئـەو خواســت و مەبـەست و ئامانجـانەی کە بـە تونـدوتـیژی و بە چـاوسوورکردنەوە نەتان هـێنانە دی، دەتـوانن بـە ئاسـانی بـە خۆشـەویستی بیـان هێنـنەدی.
خۆشەویستی ئەو کلیلە ئەفسووناوییەیە، وا لە منـداڵان دەکات کە کراوە و گەشبین بن، دڵنـیایی و ئارمیشیان پێـدەبەخـشێت و ژیـان و داهـاتووشیان لا شـیرینـتر دەکـات.
پـەروەردەی ئەرێـنی جەخـت لەسەر رێبازە ستراتیژییەکـان دەکات، بۆ هانـدانی منداڵان
لـە رێی خۆشـەویستیـیەوە، نـەک لـە رێـی تـرس و سەرکوێـرکـردن و لـۆمە و ســزا و لەدەستدانی خۆشەویستی.. لە رێی رێـز و ئازادییەوە، نەک لە رێی سەرکوتکـردنەوە.
ئامانجی پەروەردەی ئەرێنی، دروستکردنی نەوەیەکی نوێی بڕوابەخـۆی لەسەرخـۆ و هێمن و ئـارامە، روحی هاوکـاری و رێزگـرتن و یەکـتری قبوڵکـردنیان لێ دەڕوێنێت.
پێویستە ئەوەش بزانن کە خۆشەویستی بە تەنیا بەس نییە کاتێک کە دایکان و باوکان
لە پەروەردەکردنی منداڵەکانیان دا هەڵەدەکەن، ئەمە ئەوە ناگـەیەنێت کە منـداڵەکانیان
خۆش ناوێـن؛ بە کورتی هۆیەکەی ئەوەیە کە نابـەڵەدن لە گـرتنەبەری رێگـای باشتر.
گەر دایکـان و باوکـان لە پێویستی و پێداویستییەکانی منـداڵەکانیان تێنەگەن، ناتـوانن
لێیان تێبگەن، کە لە ئەمـڕۆدا چـییان دەوێت. لەوانـەیە خۆشـەویستییان پێ ببەخـشن،
بـەڵام بە رێگـایەکی بێ سوود بـۆ گەشەکـردنی منـداڵەکـانیان.
زیـادەڕۆییش لـە خۆشــەویستیی منـداڵان و نووقـمکـردنیان لە نـاز و ملكـەچکـردن بۆ دابینکردنی هەموو داوا و وڕگرتنێکیان هەڵـەیە، زیانەکـانی لە زیانەکـانی تونـدوتـیژی
کەمتر نیین. مندڵانی فره نازپێدراو و نوقمبووی خۆشەویستی، لامێژدەبن و فێری ئەوە
دەبـن کـە پشـت بـە تواناکـانی خۆیـان نەبەسـتن، چـیش داوابکـەن بۆیـان دابیـن بکـەن. ئـەم منـداڵانە کە پشـت بە کەسـانی تـر دەبـەستن بـە تایبەتیش بـە دایکـان و باوکـانیان، ئـەو منـداڵانەن کە منـداڵانی تـر دەچەوسسێننەوە و ستەمیـان لێـدەکەن و پێیان وایە کە دەبێت هەمـووان لـە خـزمەتی ئەوانـدابن.. دووریش نیـیە کـە دووچـاری نـێرگـزی ببن.
پێویسـتە دایکـان و باوکـان میانـڕەوبن و بەڵانـسی خۆشـەویستیـیان بـۆ منـدالـەکـانیان رابگرن. وا بکەن کە منداڵەکانتان لە راپەڕانـدنی کارەکانیان دا پشت بە خۆیان ببەستن. گەر کـارێک خۆیـان بتوانن ئەنجامی بـدەن ئێوە بۆیان مەکەن، با هەڵە بکەن یا جارێک و دوو جـار شکـست بهـێنن، بـا لـە هـەڵـە و لـە ئـەزموونەکـانیان وانـە و پەنـد فـێرببن. بـەڵام هـەردەمیش ئـەوە لەبەرچـاوبگـرن، کـە رێگـای خـۆشـەویستی و نـەرم و نیـانی باشـترە لـە تـووڕەیی و تونـدوتـیژی و تـرس و چـاوسوورکـردنـەوە لـە منـداڵەکـانتان.
بێ بەشبوونی منـداڵان لە سۆز و خۆشـەویستی و نـازی دایکـان و باوکـان، هۆکارێکە بـۆ تێکچوونی باری دەروونی ئەو منداڵانە، تووشی ترس و دڵەڕاوکێ و خۆبەکەمزانین و گۆشەگیری دەبـەن.. رەفـتاری نـادروست و رەوشـتی ناشـیرین و کـاری ناپەسەنـدیان لێـدەوەشێـتەوە، وەکو: درۆ، دزی، توندوتیژی، شەڕانگـێزی، رەفـتاری بـەدەر،…هتد.
گەلێ لە لێکۆڵینەوە کۆمەڵایەتییەکـان، گەیشـتوونەتە ئەو ئەنجـامەی کە پەیوەنـدییەکی بەهـێز هـەیە لـە نێـوان بێ بەشـبوون لە خۆشـەویستی و لە رەوشـتی دۆژمنکـاری لە منداڵان دا. ئەو منداڵانەی بێبەشن لە خۆشەویستی، لە خوێنـدنیش دا سەرکەوتوو نین. گەر منداڵان لە کەشوهەوایەکی بێ سۆزداری و بێ خۆشەویستی و بێ نازی دا بژین، لە خێزانانی توندوتیژی ناکۆکی شەڕ و ئـاژاوەدا چاوبکەنەوە. فـێری دوژمنایەتی و ناڕێزی و دڵـەڕاوکێ و تونـدوتیژی و سەرگـەردانی و رەفـتارخـراپی و خـووی ناپـەسەنـد دەبـن. زووش هەڵـدەچـن و تووڕە دەبن.. چالاکییەکـانیشیان کەمن و گۆشەگیریش دەبن و نابن بە کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی و روحی هـاوکـاری و سـازان و تێکەڵـبوونیشیان لاوازە.
گۆشکردن و پەروەردەکـردنی منداڵان بە خۆشەویسی، زۆر گرنگ و پێویستە، هەستی ئاسوودەیی و دلنیایی و خۆشبەختی و خۆشی و شادییان پێ دەبەخشن.. ئەمەش هاندەر و پاڵنـەرێکی بەهـێزە بـۆ ئـەوەی کە منـداڵان هـەردەم گەشـبین بـن و لە خوێـندن و لە ژیانیـان دا سەرکـەوتـووبن و ئاینـدەیان گەشـبێت.. پـردێکی پەیوەندی و خۆشەویستیی بەهـێزیشە لە نێـوان منـداڵان و دایکـان و باوکـانیان دا.
رێگاکانی گوزارشکردن لە خۆشەویستی بۆ منداڵان:
دەکرێت دایکـان و باوکـانی دڵسۆز لە میـانەی کۆمەڵە رێگـا و شـێوازێکەوە، گـوزارشت لـە سـۆزداری و خۆشەویستیان بۆ جگەرگۆشەکـانیان بکەن. گرنگترین رێگاکـانمان لەم خـاڵانـەدا چـڕکـردوونەتـەوە.. هـیوادارم دایکـان و باوکـان سوودیـان لـێوەربگـرن:
١ـ بانگکـرنی منـداڵ بە ناوێکی خۆشـەوە: دەڵـێن منـداڵی خۆشـەویست نـاوی زۆرە. پێویستە بە ناوێکی خۆشەوە بانگی منداڵەکانتان بکەن، وەکو(میـنا گیان، شیرکۆ گیان، پەپوولەکەم، بەرخۆلە جوانەکەم، کوڕە شیرنەکەم، خونچەگوڵەکەم، کچـۆلە نازدارەکەم، دڵەکەم، خۆشەویستەکەی دایە و بابە، چرای گەشی ماڵەکەمان، هیوای شیرینم،…هتد)
٢ـ گـێڕانەوە یا خوێنـدنەوەی چـیرۆک و هەقـایەت: خوێندنـەوە یا گـێڕانەوەی چـیرۆکی خۆش، بە گوزارشتە لە خۆشەویستی بۆ منداڵان دادەنرێت. منداڵان هەست بەوە دەکەن کە دایکـانیان بایـەخـیان پێـدەدەن و خوشـیان دەوێـن، بۆیـە چیرۆکـیان بـۆ دەگـێڕنەوە.
٣ـ یاریکردن لەگەڵ منداڵان: تێکەڵ بوون و هاوبەشیکردن لە یارییەکانی منداڵەکانتان،
هۆکارێکی زۆر گرنگە بۆ گەیاندنی ئەو پەیامە بە منداڵەکانتان کە خۆشەویستن و سۆز و خۆشـەویستییەکی زۆرتـان بۆیـان هـەیە و بەشـداری یـاری و شـادییان دەکـەن.
(جاکسۆن براون) دەڵێت:” کـاتی یاری و گەڕانی منداڵەکانتان دوامەخەن، چونکە چۆن کات بۆ ئێـوە گـرنگە، ئەو کاتانەش بـۆ ئـەوان گرنگـن”
٤ـ بەرزڕوانین لە وێنەکانی منداڵەکانتان: گرنگی دان بە تابلۆکانی منداڵەکانتان و دیاری کردنی شوێنێکی تایبەت لە ماڵەکانتان بۆ هەڵواسینیان، بەڵگەیە بۆ زۆر خۆشەویستیتان بۆ منداڵەکانتان و بۆ ئارەزووەکانیان. ئەم باخەپێـدانەتان بە تابلۆکانیان، پەیامێکی ترە بـۆ هەسـت کـردنیان بـە خۆشـەویستی و هانـدان و بـەرز هەڵسەنگانـدنی تابلۆکـانیان.

٥ـ بەرزنـرخانـدنی کـار و داهێنانەکـانیان: پێویستە ئێوەی دایکان و باوکان لە ماڵەوە، کاری ساکار و ئاسان بە منداڵەکانتان پسپێرن، وەک رێکخستنی ژوورەکانیان، ئاودانی گوڵەکان، قاپ دان و لابردن لەسەر خوانی نان خواردن، یا هەر کارێکی گونجاو لەگەڵ تەمەنیان دا، کە ئەنجامیان دا، ئافـەرین و دەستخـۆشیان لێبکەن و سوپاسـیان بکەن.
گەر کارێکی داهێنەرانەی ساکاریشیان ئەنجامدا، پیرۆزبایی و دەستخۆشیان لێبکەن و هانیان بـدەن کە درێـژە بەم کارە سەرکەوتوویانەیان بـدەن و هیـوای داهـێنانی تـازە و گەورەتریان بۆ بخوازن. لە پاداشتی ئەو کارە داهـێنانەش دا خەڵاتیان پێشکەش بکەن، گەر خەڵاتـێکی ساکـاریش بێت. ئـەم هەڵوێستانەتان پەیوەنـدی و خۆشەویستیی نێـوان ئێوە و منداڵەکـانتان شیرنتر و بەهـێزتر دەکات.. منداڵەکانیشتان بڕوایەکی زیاتریان بە بەهـرە و تواناکانی خۆیان دەبن. لە بارەی گرنگی هانـدانی منداڵان (رۆدلف دریکۆرز)
دەڵێت:”منداڵان پێویستییان بە هانـدانە.. وەکو چۆن رووەکەکان پێویستییان بە ئـاوە”
٦ـ لەبیرکـردنی هەڵەکـان: لەبیرکـردنی هەڵەکانی دوێنێ و کردنەوەی لاپەڕەیـەکی تـازە
بۆ منـداڵەکـانتان، وەکو بەڵگـەیەکی بەهـێز وایـە لە دایکـان و باوکانیانەوە، لە سـۆز و خۆشـەویستیـیان بۆ منـداڵەکـانیان.
٧ـ بەسەربـردنی کـاتێکی خـۆش: پێویستە کە کـاتێکی خـۆش لەگـەڵ منـداڵەکـانتان دا بەسەربەرن، گەر ژەمە نان خوارنێک بێت لە دەرەوەی ماڵ، یا ماویەک ورزش کـردن یـا ئـارەزوویەک پێـکەوە، یـا دەرچـوونێکـیش لەگـەڵ منـداڵەکـانتان بـۆ پیاسەکـردن لە رێگـایەک دا، یا لە باخچـەیەکی نـزیکی ماڵەکـانتان بێت، بە پێکەنین و سوعـبەت و بە قسـەی خـۆش، ماوەیـەکی خـۆش بە سەربـەرن.

٨ـ نووسینی دەستەواژەی تۆمان خۆشـدەوێت: پێویستە دایکـان و باوکـان لەسەر پارچە کارتۆنێکی بچکۆک دا بنـووسن “تۆمان خۆشدەوەێت” لە لای قەرەوێڵەکانئ ژوورەکانی نووسـتنی منداڵەکـانیان هەڵـیان واسن. هەر کاتێک منداڵەکـانیان لە خـەو هەسـتن و ئەو نووسینە ببینن.. هەست بـەوە دەکەن کە دایکان و باوکانیان خۆشـیان دەوێـن.. پێویستە
جـاروباریش رووبـەڕوویـان بە زاری پێـیان بڵـێن “تۆمـان خـۆشـدەوێت”
٩ـ لە باوەشکـردن و ماچکـردنی منداڵەکـانتان: منـداڵان هەموو کاتێک پێویستییان بە لە باوەش کـردن و بە ماچکـردن لە لایەن دایکـان و باوکـانیانەوە، هـەیە. باوەشی دایکان، باوەشی سۆز و خۆشـەویستیە، باوەشی ئـارامی و ئاسوودەیی و دڵنیاییە. ئەم لە باوەش کـردن و ماچکردنەی منداڵەکانتان زۆر بەسوودن لە رووی دەروونییەوە.. منداڵەکـانتان وا هەسـت دەکـەن و وا دەزانـن کـە ئـێوەی دایکـان و باوکـانیان زۆر خـۆشـتان دەوێـن.
(شکسپیر) دەڵێت:” لە جیهان دا، سەرینـێک نییە کە لە باوەشی دایـک نەرمـتر بێت”
(سوکـرات) دەڵێت:”هەرگـیز هەسـت بە دڵـنیایی ناکـەم، تەنیـا ئـەو کاتـانە نەبێت کـە لە باوەشـی دایـکـم دام”
(ڤـۆڵـتێر) یش دەڵێت:”تەنیـا شـوێن کە دەتـوانم سەرم بخـەمە سـەری و بە دڵـنیایی و ئاسـوودەیی لەسـەری بنـووم.. ئـەوە بـاوەشی دایـکـمە”
(بنیامـین ویسـت) دەڵێت:”ماچـێکی دایـکـم، کـردمی بـە هـونەرمەنـدێکی جیـهانی”
١٠ـ بیرکردنەوە بە شێوەیەکی ئەرێنی: فێرکردنی منداڵەکانتان کە بە شێوەیەکی ئەرێنی بیربکەنەوە، لە میانەی گۆڕینی شێوازی لۆمەکـردنییان . بۆ نموونە: کاتێک کە یەکێک لە منداڵەکـانتان لە قوتابخـانە بە جلـی پيسەوە دەگەڕێتەوە بۆ مـاڵەوە، دەبێت دایـکی بە شـێوەیەکی ئاسـایی و لەسەخـۆ پێی بڵێت:” وا دیـارە کـە ئەمـڕۆ رۆژێـکی خۆشـتان لـە قوتابخـانەدا بەسـەر بـردووە” نەک لێی تـووڕەبێت و لۆمـەی بکـات و پێی بڵێـت: ” بە ناخـێری گـیانـت چیت کـردووە وا جلەکـانت پیس کـردوون” ئـەم شـێوەیە راست نییە.
١١ـ رێزگرتن لە منداڵەکانتان: هەرگیز منداڵەکانتان مەشکێننەوە، لە بەردەم هـاوڕێ و خەڵـکی دا، لۆمـەیان مەکـەن و قسەیـان پێ مەڵـێن و لێـیان تـووڕە مەبـن و هەسـتیان برینـدار مەکەن. هەرگـیز جیـاوازیش لە نێوان منداڵەکانتان مەکەن وەکو یەک خۆشتان بوێن.. رێـزگرتن لە منـداڵاکـانتان گوزارشـتە لە خۆشـەویستیتان بۆیـان.
١٢ـ پێویستە دایکان و باوکان ببنە نموونە بۆ منداڵەکانیان: خۆشەویستی و رێزگرتنی نێوان دایکان و باوکان و ماڵی پڕ لە ئاشتی و تەبایی، رەنگدانەوەیەکی ئەرێنیی باشیان لە منداڵان دەبن، چونکە منداڵان چاولێکەرن و چاو لە دایکان و باوکانیان دەکەن.
١٣ـ لە یادەکانی ساڵـڕۆژی (جەژنی لەدایکبوون) و (رۆژی جیهانی منداڵان) پێویستی و پێـداویستیـیەکـانی ئـاهـەنگـێڕان بـۆ منـداڵەکـانتان دابیـن و ئامـادە بکـەن و بـە گـەرمی پیـرۆزبـاییـان لـێبکەن و دیـاریی شـیاوایـان پێشـکـەش بکـەن. ئەمەش گـوزارشـتە لـە
دڵسـۆزی و لە خۆشـەویستیـتان بۆیـان.
دایکـان و باوکـانی دڵسۆز، گـرنگ ئەوەیـە کە بـزانن ئەرکێکی زۆر پیرۆز و قورسـتان لە ئەستۆدایە لە گۆشکردن و پەروەردەکـردنی دروستی جگەرگۆشەکانتان، لە چـاندن و شیرین کردنی سـۆز و خۆشـەویستی و رەوشتی بـەرز و لە بنیاتنانی کەسایەتی دروست و سەرکەوتووی منداڵەکانتان.. کە هـیوای داهاتووی کوردستانی نیشتمانی شیرینمانن.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٦ی/ ئادار/٢٠١٩