قسەو باسێک سەبارەت بە رێگاچارەیەک بۆ کورد لە لایەن مامۆستا سەڵاح جەلال ەوە..

بەشی یەکەم لە قسەوباسی دەوڵەتی ئەلیکترۆنی کوردی..

بەشی دووەم .. بۆ بینینی ڤیدیۆکە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرەبکەن..

ڕۆمان ژانرێکی باڵایە، جۆرێکە لەدیالۆگی مەعریفی شارستانیتەکان. وەک چۆن پێکهاتەی ئەدەبی مۆدێرنە، زانستی تایبەت بەخۆی خوڵقاندووە وەک لێکشیتاڵ کردن.
بەگشتی، دیاردە نەرێنیەکانی زۆرو بۆری ڕۆمانمان لەم خاڵانەی خوارەوەدا بۆ دەردەکەون:
1 هەتاوەکو ئێستایش، کولتوری کوردی لە ڕوی زانستەکان و فەلسەفەوە لەزەمەنی سفردایە و ڕۆمان لەدایکبوویەکە زگماگ، کەمئەندام.
2 بەشداری نەکردنی کۆمەڵگە لەشۆڕشە باڵاکانی جیهان و پڕۆسەی دیموکراتیدا.
3 کۆمەڵگە هیچ گۆڕانێکی ڕیشەیی چینایەتی بۆ دروست نەبووە.
4 نەبونی هۆشیاری و ئامادەیی نوسینەوەی ڕۆمان.
5 ڕۆمان ئەو کەسانەی دۆزییەوە دەینوسنەوە، نەک بانگەشەی نوسینەوەی بکرێت.
6 زمان و ڕەوتی زمانەوانی ئاڵوگۆڕی کارتێکەری زمان و کۆمەڵ و ڕۆڵی ڕۆشنبیری شوناسی زمان دیاری دەکەن. لەخۆگرتنی ڕەوتی زمانەوانی لەنێوان زمانی دایک و زمانی گشتی و ڕۆژانەدا کاریگەری زۆری هەبووە.
7 نەبونی هۆشیاری زانستی و ئەدەبی و هونەری.
8 لاسایی کردنەوەی ڕۆمان نوسانی جیهانی.
9 دووبارە بونەوەی ڕوداوە زانراوەکانی ڕابردو نەک تازەبونەوە.
10ڕۆمان بەپێی ڕۆشنبیری‌ و پاشخانی تاک نوسراوە., واتە پەیوەستی ئەوەی هەتاچەند ڕۆماننوس ڕۆشنبیر بووە یان هیچی لەو هونەرە نەرانیوە؟.
11 گرنگی دان بەدۆزی نەتەوەیی و زمان و مافەکەی! ئەم شیوازە چۆتە ناو ڕابردو و شێوازی تەقلیدی وەرگرتووە.
12بابەتی سەرەکی ڕۆمان کەسایەتی و گوتاری گێڕانەوەیە. فەزاو زمان و شوێن و ڕوداوو وەسف. لە ڕۆمانی کوردیدا پێکداچڕژاون و بێ بوونی بونیاد.
13 نەبونی ڕەخنەی تایبەت بەڕۆمان.
14 بوونی وەسف و پیاهەڵدان و نمایش کردنی ڕۆژنامەکان و هاوڕێیەتی.
15 ڕێز کردنی ڕوداوو چیرۆک بەبێ هۆشمەندی چنین و هێڵی درامی و هونەری گێڕانەوە.
16 نەبونی توێژینەوە کاریگەری هەبووە لەوەی ڕۆمانە باشەکان لەخراپەکان جیانەکرێنەوە.
17نەبونی دەزگا و پێگەی ڕۆشنبیری گشتی تایبەت بایەخ بەڕۆمان بدات.

لەڕۆژنامەی خەبات ژمارە6773 پێنج شەممە لە4/7/2024 دا لەڕاپرسی تایبەتدا بڵاوبۆتەوە

• پوختەیەک لە گرنگترین توێژینەوەکانی کۆنفرانسی نێودەوڵەتی جینۆساید و بنیاتنانی ئاشتی
  سێیەم كـۆنـفـراسی نـێودەوڵــــەتیی جینۆساید و بنیاتنانی ئاشتی
• زانكۆی سلێمانی لە رووی پەیوەندییە كەلتورییەکانی و ناساندنی كێشەی رەوای كورد بەجیهان، هەمیشە لە پێشەنگدا بووە.
  بەدەستپێشخەریی مەڵبەندی كوردۆلۆژیی زانکۆی سلێمانی و پەیوەندییەكانی د. عوسمان ئەحمەد قادر، و سةنته ري جينؤسايد. د. فازيل موراديي، توانرا كۆمەڵێك لە پسپۆڕە ئەكادیمییەكانی جیهان كۆبكاتەوە و بەدەیان توێژینەوەی گرنگ لە هەموو بوارەكانی جینۆسایددا لە چوارچێوەی (سێیەمین كۆنفراسی نێودەوڵەتی و بونیادی ئاشتی لەشاری سلێمانی) بخەنەڕوو، کە كۆنفراسێكی پڕ بوو بە بابەتی بەبایەخ و گرنگ لەسەر ئاستی ناوچەكە.
  بەئامانجی ناساندن و توێژینەوەی واقیعی ئەو جینۆسایدانەی وەك ئەنفال و كیمیاباران و کۆمەڵکوژیی کە لەلایەن رژێمە جیاجیاکانەوە بەرامبەر خەڵكی مەدەنیی كورد كراوە و بەهۆی ئەو دۆزەخەی گەلی کوردستان بە درێژایی مێژوو هەیبووە، جگە لە كیمیابارانی هەڵەبجە، زۆربەیان بە هیچ جۆرێک لەڕووی بەڵگە و وێنەوە دیکۆمێنت نەکراوە.
  ئەوەی لێرەش کراوە، وەک ئەو رووداوانەن کە بەسەر نەتەوەکانی دیکەدا هاتوون، بەڵام نەتەوەکانی دیکە لەڕێی بەڵگەنامە و فیلم و ژانرە ئەدەبییەکانەوە دیکۆمێنتیان کردووە و لە بیرەوەری و هەست و نەستی خەڵکەکەیاندا بە زیندوویی هێشتوویانەتەوە و پارێزراون. بۆیە هەرلە وێنەی فۆتۆگرافی و زومی كامێرا و تەختەی شانۆ و بوارەكانی تری ئەدەب و هونەریاندا رەنگی داوەتەوە.

لە نادیارەوە بۆ ئاشکراکردن
چۆن ئەم رووداوانە لە خودەوە بۆ بابەت دەگوێزرێنەوە؟ لە نادیارەوە بۆ دیار؟ لە ناوخۆوە بۆ جیهان؟ چۆن بتوانین وێنای ئەو دیمەنانە بگوازینەوە؟ وێنەی قوربانی و خودی جەللادەكە و وێنەکە لە رووداوەكە بەهێزتر نیشان بدەین؟
لەمڕۆی پێشکەوتنە تەکنۆلۆژییەکاندا، دەکرێت وێنەکان لەڕێی زەخرەفە و وێنەكێشان و هێڵكاریی زومی کامێراکانەوە بخرێتەڕوو و یاخود بەهۆی نواندنێكی بینراو یان گۆڕینی ئەوانی تر لەڕێی تەكنۆلۆژیای زانیارییەكانەوە، بەوەش دەتوانرێت لەشێوەی ئەلیكترۆنیدا وێنەکان بهێڵرێتەوە، ئەوەش بە وێناكردنەوەی ئەو رووداوانەی بەهۆی تێپەڕبوونی بیرەوەرییانەوە بەوێنەی سروشتی پێشتر بینیومانن و لە خەیاڵماندا چەسپاون، دەکرێت سەرلەنوێ لاپەڕەكانی هەڵبدەینەوە و نەوە لەدوای دوا نیشانیان بدرێتەوە.

نەبوونی وێنە و دیکۆمێنت, واتای نەبوونی رووداوەکە نییە
ئەو جینۆسایدەی بەسەر گەلی كوردستاندا هاتووە، تاوانی سەردەمێكی ئەنگوستەچاوە، بەڵام 180 هەزار هاووڵاتی گوندەكان بە زیندویی خراونەتە ژێر زەوییەوە و سەدان كچ و ژنی کورد ئەتکكراون. لەو دەیان و سەدان کۆمەڵکوژیی و نەهامەتییانەش، تەنها دیمەنە ناخهەژێنەکانی کیمیابارانی هەڵەبجە بە ڤیدیۆ و فۆتۆگرافی دیکۆمێنت کراون و بڵاوبوونەتەوە، کە مرۆڤایەتیان لەسەر ئاستی جیهان شۆك كرد.

کۆنفرانسەکە بۆ گواستنەوە و خستنەڕووی تراژیدیا پەنهانەکان بوو
ئەم كۆنفرانسە بۆ گواستنەوەی هەموو ئەو تاوانە مێژووییانە بوو، وەک جینۆسایدی كوردە فەیلییەکان، ئەنفال، كیمیابارانی هەڵەبجە و ئێزدییەكان، بۆ وێنەی دیجیتاڵی و بەئەرشیف كردنیان لە توێژینەوە جیاجیاكاندا. تا لە گێڕانەوە و نووسینەوەی مێژووەوە بگوازرێتەوە بۆ کایەی كارە زانستی و هونەری و ئەدەبییەكان و ببنە وێنەی دیجیتاڵی.
كۆنفراسەکە لە رۆژی سێشەممە 28 ئایاری 2024دا شارێكی وێنەیی جینۆسایدی لە شاری سلێمانیدا خستەڕوو. سەرەتا گروپی ئامادەکاری کۆنفرانسەکە سەردانی ئەمنە سوورەكە و ئینستتیوتی كەلەپووریی كوردییان كرد.
رۆژی چوارشەممەش 29/5/2024 لە هۆڵی کۆنفرانسەکەدا، رێوڕەسمی سێیەهەمین كۆنفراسی نێودەوڵەتیی جینۆساید و بنیاتنانی ئاشتی سازكرا.
سەرەتا هەریەكە لە(پ.ی.د. جەلال حەسەن) و (د.كۆسار محەمەد عەلی)سەرۆكی زانكۆی سلێمانی بە دوو وتاری كورت رێوڕەسمەکەیان كردەوە.
دواتر چالاكییەكی هونەریی تایبەت بە ئەنفال و فیلمێكی دۆكۆمینتەری بە ناونیشانی(كاتێك شایەتحاڵەكان دەدوێن) پێشکەش کران.
ئەوانەی لە کۆنفرانسەکەدا وتەی سەرەکییان پێشکەش کرد بریتیبوون لە هەریەك لە خاتوو شاناز ئیبراهیم ئەحمەد و خاتوو شازادە حسێن محەمەد و حاكم قاسم رەڤۆ کە وەک پانێلیستەکانی یەکەم هەریەکەیان ئەزموونێکی جیاوازیان لەگەڵ جینۆساید و تاوانەکانی کۆمەڵکوژییدا خستەڕوو.

پانیڵی یەكەم:
لەژێر ناونیشانی جینۆساید و سیاسەت لەلایەن(د. فازیل موراد بی) لە پەیمانگەی جۆهانسبێرگ بەڕێوەبرا:

1. چی(باشە) لە وشەی جینۆساید!. لەلایەن د. ئاریانا شاهڤیسیی لەزانكۆی سكوڵی پزیشكی برایتن. شانشینی یەكگرتوو.
2. نایەكسانی دیراساتی جینۆساید. لەلایەن د. یۆگۆر ئومیت ئۆگۆر لە زانكۆی ئەمستردام.
3. پەرەسەندنی چەمكی جینۆساید لە یاسای نێودەوڵەتی و ناوخۆییدا. د. حسێن عەلی عیسا. لە زانكۆی سلێمانی.
4. دووبارە ژیانكردنی بەسەرهاتە زەبر ئامێزەكان – یادكردنەوەی فەرمانەكانی ئێزدییەكان لە سەدەی رابردوودا. د. ماریا سیكس- هۆهێنبالكن. ئەكادیمیای نەمسایی بۆ زانستەكان.
5. زانین و زۆربوونەكەی فەلسەفە و سیاسەت لەم سەردەمەدا. ستیڤن كۆر كۆران. پاریسیا. سكۆڵی فەلسەفە، بەرلین. ئەڵمانیا.
   بەكورتی شیكردنەوەی رەگوڕیشاڵی جینۆساید و تاوانەكانی ئەنفال و ئێزدییەكان و كوردە فەیلییەکان و یاسا نێودەوڵەتییەكان و فەلسەفە و سیاسەت و جیهان روونکرایەوە.

پانێلی دووەم:
یاساو ئاشتیی دواخراو لەلایەن د. مەهدی ئەمین عەبدوڵڵا بەڕێوەبرا.

1. بنیاتنانی ئاشتیی لەسەر وێرانەی جینۆساید لە عیراق، د. مەهدی ئەحمەد و د.محەمەد عەبدوڵڵا ئەحمەد، زانكۆی سلێمانی.
2. هۆكارەكانی جینۆساید و رێگرییكردن لێی: لە توێژینەوەیەکی شرۆڤەیی د. ناسیح فەتاح نەسروڵڵا.
3. ستراتیژەكانی رێگریی لە تاوانی جینۆساید لەسایەی ئەحكامەكانی یاسای ناوخۆیی و شەریعەتی ئیسلامییدا: توێژینەوەی كەیسی عیراق. د. لاجان محەمەد ئەمین، خۆشی عوسمان عبدوللەتیف.
4. عیراق دادگای تاوانی نێودەوڵەتیی و جینۆسایدی نەتەوەی بێ دەوڵەت. د. هونەر ئەمین حەسەن.
5. لێكەوتە خراپەكانی جینۆساید لەسەر رەوشی شارستانیی باشووری عیراق.
   بە قووڵی زۆر لایەنی شاراوەی جینۆساید و تاوانی رژێمەكان و سستیی یاسای نێودەوڵەتی و ئاشتی، ئەم چەمكە پرسیاری زۆری بەدوای خۆیدا هێنا وەک ئەوەی کە ئاخۆ مەبەست لەچەمكی ئاشتیی چییە؟ لەگەڵ ناوخۆدا یاخود لەگەڵ دەرەوەدا؟ پاكژبوونەوەی هەڵچوونەكان لای ئیفلاتۆن؟ یاخود ئەم چەمكە لەوە قووڵتری دەویست. لای شكسپێر مرۆڤ دەیەوێت خۆی لە تاوانەكان پاك بكاتەوە بە پاكژبوونەوەی هەڵچوونەكان. ناوخۆ و دەرەوە دەگرێتەوە.
   ئایا گرنگیی وشەی ئاشتی لای ئەو میللەتانەی جینۆساید كراون دەبێت چی بێت و چۆن بیری لێبكەنەوە؟ لەسەر ئەو رابردووە خوێناوییەوە چۆن بتوانن لاپەڕەی سپی بكەنەوە بۆ پاكژبوونەوە و بۆ یەكگرتوویی و لەخۆبوردوویی تا بتوانن پیکەوە نیشتمانێك دروست بكەن تا جارێکی دیکە تووشی جینۆسایدی تر نەبنەوە؟ یاخود ئەوە پرسیارێكی بێ كۆتاییە و وەڵامەكەی دەكەوێتە دوای زەمەنی بیركردنەوەوە بۆ نەوەكانی تر؟

پانێڵی سێیەم
هیومانیزم و دادپەروەریی (راگوزەر) لە ناوکۆکانی پۆست -جینۆسایددا بەڕێوەبەری پانێڵ: د. سازان میران.

1. سازش / بەڵێنگەل لە هەموو شوێنێك: سێ رێگا بۆ پێکەوەژیان لە داهاتوودا، 30 ساڵ پاش جینۆسایدەکەی دژبە توتسییەکان لە رواندا. د. ستیفانیی بۆگنیتز، زانکۆی جۆهانسبێرگ، ئەفریقای باشوور/ ئەڵمانیا
2. (لە رێی زوومەوە) نادادپەروەریی و نەیارەکانی دەوڵەت: چۆن هیومانیزم دووچاری نابەرابەریی و توندوتیژیی بووە. د.لەتیف تاس، زانکۆی ئابێرسوس، شانشینی یەکگرتوو.
3. ئامرازە دادوەریی – سیاسییەکانی جینۆساید لە سوریا و عیراق: لێکۆڵینەوەیەک لەسەر پۆست – پۆلێنە کۆمەڵایەتییە جینۆسایدییەکان. د. مەنسور تەیفوریی.زانکۆی پاریس هاڤیسین – سان دونی، فەرەنسا
4. کۆلۆنیاڵداماڵینی هاووڵاتییبوونی عیراقی: نموونە گەلی کوردیی پۆست – جینۆساید. دایان ئی. کینگ، زانکۆی کەنتەکیی، ئەمریکا.
5. زیانە دامەزراوەییەکان: ئاڵەنگاریی و ئەڵتەرناتیڤەکان لە نێو ناوکۆکانی دادپەروەریی راگوزەرد.ا د. دەیڤد ڤالەنسیا، زانکۆی سانتۆ تۆماس، کۆڵۆمبیا.
6. ئاشتیی لە ناوخۆدا: چاکبوونەوەی رۆحیی بە گوێرەی شیرازەکان. د. ئیدیس سزانتۆ، زانکۆی ئەلەباما، ئەمریکا.

   پانێڵی چوارەم
   ژنکوژیی/ جینۆسایدی ئێزدییەکان
   بەڕێوەبەری پانێڵ: د. ئیدیس سزانتۆ.زانکۆی ئەلەباما

7. پەیوەندیی نێوان ئایین و جینۆساید، د.ئیبراهیم سادق، زانکۆی سۆران.
8. هەڵسەنگاندنەوەی روانگەی ئیسلامیی سەبارەت بە ئێزدییەکان لە پاش جینۆسایدی 2014: بەراوردگەلی مێژوویی و دەستپێشخەریگەلی هاوچەرخ بۆ پێکەوەژیان. د.قادر سەلیم شەممۆ، زانکۆی لایپزیگ، ئەڵمانیا.
9. جینۆساید و بنیاتنانی ئاشتیی: کەیسی ئێزدییەکان، د. سەباستیان مەیزل. زانکۆی لایپزیگ، ئەڵمانیا.
10. توندوتیژی سێکچواڵی دژی ژنان و کچان وەک چەکێکی جەنگ: توندوتیژی سێکچواڵی دژی ژنان و کچانی ئێزدی لەسەر دەستی داعش ئابی 2014 وەک نموونە. د.رۆشنا ئەمین، زانکۆی سلێمانی/ زانکۆی لایپزیگ، ئەڵمانیا.
11. پڕۆسەی کوشتن و کڕین و فرۆشتن بە ژنان و کچانی ئێزدی لەلایەن داعشەوە. حەسۆ هورمیی (سەرۆکی دامەزراوەی نێودەوڵەتیی ئێزدییەکان بۆ رێگریی لە جینۆساید – نەتەوە یەکگرتووەکان).

پانێڵی پێنجەم
رۆژی پێنجشەممە، 30ی ئایار
بۆردومانە کیمیاییەکان لە کوردستان – عیراق و ئەگەری ئاشتیی (هۆڵی A) بەڕێوەبەری پانێڵ: د. ئاریاننا شاهڤیسیی ا.سکوڵی پزیشکیی برایتن و سەسێکس.

1. کاریگەرییە تەندروستییە درێژخایەنەکانی توخمەکانی چەکی کیمیایی لەسەر منداڵان لە پاش تاکە یەك بەرکەوتنی قورس. د. جوان میران – تاڵەبانی، زانکۆی بێرمینگهام، شانشینی یەکگرتوو (لە ڕێی زوومەوە).
2. شیاندنەوەی کۆمەڵایەتیی وەك میتۆدێکی سەرکەوتوو بۆ باشکردنی باری تەندروستیی رزگاربووانی چەکی کیمیایی کە نەخۆشییگەلی درێژخایەنی پەیوەست بە بەرکەوتنیان هەیە. د. شەهریار خاتریی، نەخۆشخانەی نیکان، تاران، ئێران.
3. جۆرێتیی ژیان و تەندروستیی دەروونیی لەنێو کەسانی سڤیلی کوردی رزگاربووی چەکە کیمیاییەکان کە لە کوردستان -عیراق و سوید دەژین. فەرەیدون مورادی، زانکۆی یۆتۆبۆری، سوید.
4. کاریگەریی سایکۆلۆژیی بەرکەوتەیی توخمەکانی چەکی کیمیایی لە هێرشەکاندا بۆسەر دانیشتووانی سڤیل. سازان میران، ئینستیتیوتی ئۆکسفۆرد بۆ راهێنان و توێژینەوەی سایکۆلۆژیی پزیشکی.
5. ره‌نگدانه‌وه‌ی كاره‌ساتی كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ رۆژنامه‌ی ریساله‌ت (رسالت)ی ئێرانی، ژمارە 640-6390 بە نموونە، ئەرکان ئەحمەد حەسەن + د. کاروان فەتاح عەبدولڕەحمان، زانکۆی هەڵەبجە.

پانێڵی شەشەم
جینۆساید و مافە دەستوورییەکان و یادەوەریی جێندەرکراو، بەڕێوەبەری پانێڵ: نەرمین ئەمین، دکتۆرا، زانکۆی سەلاحەدین.

1. مافە دەستوورییەکانی کوردە فەیلییەکان لە عیراق. رووبار مەجید ئەحمەد، دکتۆرا. زانکۆی سلێمانی، کوردستان – عیراق
2. ئاكامەكانی جینۆسایدی كوردە فەیلییەكان، لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی بەراوردکاریی: 1980-2003-، د. هەژار هۆشیار + سۆزان کەریم ساڵح، مامۆستا لە زانکۆی چەرموو.
3. کۆمەڵکوژیی دەرسیم لە سەرچاوە تورکی و ئینگلیزییەکاندا (1937 – 1938). رابەر سیروان سلێمان، مامۆستای یاریدەدەر، زانکۆی سلێمانی، کوردستان -عیراق و کەیوان سدیق محەمەد.
4. میکانیزمەکانی کارکردنی نێودەوڵەتیی بۆ دیکۆمێنتکردنی گۆڕە بەکۆمەڵەکانی بارزانییەکان و دادپەروەریی بۆ قوربانییەکان، مەهدی ئەمین عەبدوڵڵا، دکتۆرا، زانکۆی سۆران، کوردستان -عیراق.
5. رۆڵی جێندەریی و ژنبوون: ئەزموونی ژنانی بارزانی وەك نموونە. میدیا زەنگەنە، دکتۆرا، زانکۆی سۆران، کوردستان، ئیبراهیم سادق – دکتۆرا، زانکۆی سۆران، کوردستان – عیراق

پانێڵی حەوتەم
لەدەستچوون و ئەرشیفی دیجیتاڵیی و یادەوەرییەکان. بەڕێوەبەری پانێڵ: د. مەنسور تەیفوریی. زانکۆی پاریس.

1. مۆزەخانە وەك ناوەندێکی کەلتوری و ئابووری. د. نەرمین ع. ئەمین، د. جوان ئیسماعیل، د. رەوا ئەنوەر، زانکۆی سەلاحەدین.
2. ئەرشیفی نیشتمانیی جینۆساید لە کوردستان. عەدالەت عومەر، توێژەری سەربەخۆ، کوردستان -عیراق.
3. پڕۆژەیەکی زانستی بۆ ئەرشیفکردنی دیجیتاڵیی جینۆسایدی کورد: کەیسی جینۆسایدی هەڵەبجە. د. نەرمین عەلی و بەشدار عەبدولڕەحمان محەمەد و کارزان عەدنان حەمەسەعید (زانکۆی هەڵەبجە).
4. ئەنفال: کوشتنی رەنگ و جوانیی. هۆمەر محەمەد، توێژەر، کوردستان.
5. کاریگەرییەکانی ئەنفال و دابڕان لە ژیان. لەتیف فاتیح فەرەج، توێژەر.
6. رۆڵ و كاریگەریی مۆنۆمێنت لە ناساندنی كەیسی جینۆسایددا. ئاودێر عوسمان، توێژەر، کوردستان.

پانێڵی هەشتەم
کەلتور و توندوتیژیی سیاسیی بینراو. بەڕێوەبەری پانێڵ: د. جەلال حەسەن مستەفا، زانکۆی سلێمانی.

1. بەکاربردنی چەمکی فیلم وەک پێنووس: هەوڵێک بۆ ناساندنی مۆرکی حەقیقەت لە تۆمارکردنی رووداوەکانی جینۆسایدی ژنانی ئێزدیی لە رووداوەکانی 2014 دا. د.دڵشاد مستەفا رەحیم رازاوە، زانکۆی سلێمانی.
2. بەرەو لەچوارچێوەنانێکی شانۆییانەی زەبرئامێزی یادەوەریی قوربانیی لە شاڵاوەکانی جینۆسایددا لە عیراق لە ساڵی 1988 دا. د. مونتەها تارق ئەلمحەنناویی. زانکۆی موستەنسەرییە، بەغداد.
3. ئاماژە سیمیۆلۆجییەکان لە سێ وێنەی فۆتۆگرافیی جینۆسایدی ئەنفالدا. ئیبراهیم فەتحوڵڵا، زانکۆی سلێمانی و فەتاح مەحمود رۆستەم، توێژەری سەربەخۆ.
4. دروستکردنی هونەر لە ناوچەکانی جەنگدا: ژیان – مەرگ – زەبر (ترۆما). هونەرمەند بارش سێیتیڤان، ئەڵمانیا.
5. هەڵکۆڵینی مێژوو لە گۆڕستانی چراکاندا: بەشدارییە شیعرییەکانی شێرکۆ بێکەس لە دۆکومێنتکردنی جینۆسایدی کورددا. د. کامەران محەمەد قادر. زانکۆی سلێمانی، راز ئەسعەد شەریف.
   لەم پانێلەدا جەخت كرایەوە لەسەر گواستنەوەی بیرەوەریی و رووداوەكانی جینۆساید بۆ وێنە. د. دڵشاد مستەفا ئەو بەراوردەی لەنێوان وێنەی فۆتۆگرافی و سینەمادا كرد. وێنە، واقیعێكی دووری رابردووە و سینەما ئێستایە. د.مونتەهـــا تاریق -یش جەختی لەسەر یادەوەریی قوربانی لە چوارچێوەدانی شانۆییانەدا كردەوە.

پانێڵی نۆیەم
هونەر و (خەیاڵدانی) ئاشتیی
بەڕێوەبەری پانێڵ: ستیڤن کۆرکۆران، پارێسیا: سکوڵی فەلسەفە، بەرلین.

1. بەرجەستەبوونی تراژیدیا و رووداوە مێژووییەکان لە سیرامیکە هاوچەرخەکاندا لە کوردستان: کەیسی سلێمانی. نەعیمە. م. عەبدوڵڵا، زانکۆی سلێمانی.
2. لێکۆڵینەوەیەکی کەسیی لە هونەر و توندوتیژیی دەوڵەت. فایەق رەسوڵ، توێژەری سەربەخۆ، نەمسا.
3. یادگارەکان و بیرهاتنەوەکان، گەڕان بەناو کاری هونەریی رزگاربوواندا لە مۆزەخانە ئیمپریالییەکانی جەنگدا، کلێر برینارد، مۆزەخانە ئیمپریالییەکانی جەنگ.
4. هێڵکارییەکان وەك ئامڕازگەلی خاڵیکردنەوە. د. عوسمان قادر ئەحمەد، سلێمانی.
5. هونەر و توندوتیژیی سیاسیی و ئەو ئاشتییەی کە دێت. د. فازڵ مورادی. زانکۆی جۆهانسبێرگ.

شاری وێنەیی ئەنفال
دوا وێستگەی رێوڕەسمەکە بریتی بوو لە شاری وێنەیی ئەنفال، ناونیشانێكی نوێی ئەو جینۆسایدانەیە کە رژێمی بەعس بە رەشبگیری بەرامبەر خەڵكی مەدەنیی كورد كردی. بە كۆرپەی سەر بێشكە و پیر و گەنج و ژن و پیاو.
شاری ئەنفال ئەو وێنە و دیكۆمێنت و هێڵكارییانەن کــــــــــە هونەرمەندی جیهانی د. عوسمان ئەحمەد قادر دروستیكردوون. لەو دیمەنانەی بینین و بیستن و گیڕانەوە و واقیعی ئەو تاوانە مێژووییە شارێكی لە وێنەی ئەنفالكراوان دروستكرد.
ئەنفال وەك بوومەلەرزەیەك هات و بەبێ وێناكردنی ئەلەكترۆنی مایەوە. ئەوەی توانی ئەو وێنانە لە خەیاڵیدا وێنا بكاتەوە و بەو ژان و ئازارانەوە بتلێتەوەو هەوڵ بدات ئەو تاوانی جینۆ سایدە لە هێڵكارییەكانیدا زیندووبكاتەوە لاوێكی دەرچووی پەیمانگەی هونەرە جوانەكانی سلێمانی بوو، كاتێك دەچێتە ریزی پێشمەرگەوە زەمەنی ئەنفال دەستپێدەكات و خۆی یەكێك دەبێت لەوانەی بە موعجیزە رزگاری دەبێت و وێنەی ئەنفال دەگەیەنێتە جیهان و هێڵكاریی دیمەنەکانی ئەنفال دەکێشێت و لە بەریتانیا سێیەم كەس دەبێت کە تابلۆكانی لە مۆزەخانەی ئەو وڵاتەدا دادەنرێت.

سەڵاح جەلال
لەرۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە9186 چوار شەممە 5/6/2024 دا بڵاوبۆتەوە

بۆ ئەو كۆرپەی ئەنفال فەرماندەكە بەگڕپۆش شیری دایە

ئێستا ساتی تەقینەوەی فیزیای خوێنە!
گڕپۆشە مەمكێك بوركان دەگرێت
گەردون بێشكەیەكی شەلالی خوێن
ئەنجیلۆی تەكنەلۆژیای ژیانەوە
گەڵای ئالودەیی دۆژە،
تابلۆی مەنجەنیق دەكێشێت
زمانی ئاماژەیی بو بەتابلۆ
گەردون بەبێ خەویی توایەوە
گەڵای شوكران و كوكە و تریاق
خومخانەی عیشقیان وێنا كرد
جەستە بەئیسپرتۆ تۆو چێن كرا.
شێزۆڤرینیای سروشتی سەدەكان
بەپلەی سەدی دوای سفرەوە
بەبێشكەی خوێنەوە بونیان پۆشی
دۆژە خەیاڵی وێنەی شیرپەنجەیی
شێزۆفرینیای فیلمی رۆحی سەدەیە.
خوێن بەحەشیشەوە هەڵدەكفێنێت،
گڕوگاڵ و نووزە و عیشقە مەرگ
فەزای سەهۆڵ بەندانی گرتەوە
رۆمانی مێژوی گەردونی،
تۆڕی دالی مەرگی هەزارەهای هەڵگرتووە
بەگێژەڵوكەی ئەزەلییەوە رەنگ دەبن
كەوچكی شۆفڵ دۆژەی ئەخدودی سەدەیە
بون بەگۆڕستانی شوشەی هەزارەها
رۆح لەگەڵ خۆڵباراندا یاریی دەكەن
گەردون بەتابلۆی بێشكەیەكەوە مۆمیا بووە
++++
زەمەن بڕان كەوتنە خوارەوەی بوون نەبوونە
تابلۆی هەسارەی تیژڕەوی
وێنەی ژیانەوەی رۆحە
هەسارەی خومخانەی وێنەیی
تابلۆی گوندێكی چۆڵی كێشایەوە
موساكانی سەردەم لەفڵچەوە ژیانەوە
بەپەلكە زێرینەی بوونەوە
وێنەی بێشكەیەكی شەلالی خوێن
بەگریە بوون دەهەژێنێت
ئاسمان و زەوی تێكەڵ بوون
گەردون كۆپی كرایەوە
ئایدزی خوێن بەگریە ئالودە بووە
جەنگی گەردون بوونی لابرد
كۆرپە بۆنی دایكی بەئەژدیهاوە گرتووە
تریقانەوە دەبن بە ئایدزی خوێناو
جیهان لەگڕپۆشی تفەنگێكدا كەڕولاڵ بو
كۆرپە تامی كەوسەری هەڵدەمژی
بەخوێنی خۆی شیری مردنی خواردەوە
ئەنجیلۆ و زەمەنی موسا تێكەڵ بوون
گەردون بەبێشكەی ئەبستراكی خوێنەوە
پەلكە زێڕینەی هەسارەكانی پێكهێنا
پەیكەرەكەی موسا لەنیلەوە ژیایەوە
عیسا و موسا و جۆریج و یوسف و یەحیا
لەسندوقەكەی ئایارخادا
بەزمانی شیرەخۆرەیی گەردونیان قفڵ كردەوە
14/4/2024
لەرۆژنامەی كوردستانی نوێی ئازیز ژمارە(9175) 22/5/2024 دا بڵاوبۆتەوە

كۆتر باڵندەیەكە پەیوەندی رۆحی بەمرۆڤەوە هەیە و بووە بەبەشێك لەعاتیفە، لەسەرەتای باری شارستانیەوە لەو كاتەی مرۆڤ بەرۆحی كۆتر ئاشنابووە بەهۆی سیفاتەكانی خۆیەوە بەرەمزی ئاشتی و زمانی لێكگەیشتن و ئارامی و ئاسایش و خۆشەویستی ناسراوە، جگە لەوەی رەنگی سپییە، یان خۆڵەمێشییە، جەستە و رۆحیشی بخوێنینەوە باڵندەیەكی بێ زیان و ئارامە و ئازاری بۆ مرۆڤ و گیان لەبەران نیە، رۆح سوك وخاوێن و هێمنە و دەنگی بێزاركەر و ترسناكی نیە و مەترسی لەئەندامانی جەستەیەوە دەرناكەوێت، زمانی لێك تێگەیشتنی لەنێوان مرۆڤ و باڵندەدا هەیە و بەو رۆح سوكیەیەوە لەمێژودا بەرەمزی ئاشتی و گونجاندن و تەبایی و پێكەوە ژیان و یەكسانی و خۆشەویستی و تەسەوف و مەرگ و بەردەوامی و دیموكراتی ژیانیش پێناسە دەكرێت، وێنەی ژیانێك مرۆڤ هۆشیاری مەرگ ببێت و بزانێت مەرگ ئاوێنەی ژیانە و زیان بەخش نەبێت و زمانێكی رۆحی لەخۆیدا دروست بكات.
كۆتر هەڵگری زۆر هێماو رەمز و دەلالەتی تر و خوێندنەوەی جیاوازە. بەپێی نەریت و باری دەرونی گەلان و زەمین جیاوازیان هەیە، لەكەسێكەوە بۆ كەسێكی تر و لەكۆمەڵگەیەكەوە بۆ یەكێكی تر، رەمز و هێما و نیشانەكانی پابەندی ویست و حەز و سەماكانی رۆحن، لەشتێكەوە بۆ شتێكی تر دەگۆڕدرێن.
ئەو جیاوازیانە لەشارستانیەتەكانەوە دەردەكەوێت، لەهەمو جێگەیەكی جیهاندا هەیە. لەگەڵ گۆڕینی هەمو رەمز و دەلالەتێكدا پارێزگاری لێكراوە، هەمیشە یاری رۆحیان لەگەڵ مرۆڤدا هەبووە و خۆیان خستۆتە ویژدانی مرۆڤایەتیەوە.
شاری سلێمانی یەكێكە لەو پێگە شارستانیانەی كوردستان لەسەرەتای دامەزراندنیەوە پۆلە كۆتری ئەفسوناوی چەتری عاتیفەیان بۆ كێشاوە، كەش و هەوا و باری جوگرافیای شارەكەیش هەڵگری رەمز و دەلالەتی ئێستاتیكی جۆراو جۆرە و وێنەی كۆتری ئاشتی بۆ جوانی ناوچەكە دەردەكەوێت، بەپێی كەش و هەوای سازگار و هەڵكەوتەی ئیستاتیكی ئەم شارە پێدەچێت بەر لەدامەزراندنی شارستانیەت تیایدا شاری باڵندە و پەلەوەر و گیانداران بوبێت، پێگەی شارستانی و ژیان و ئاوەدانی لەبونی باڵندە و ژیانیانەوە دەردەكەوێت. فەزایەكی ئەفسانەیی سروشتی جوگرافیاكەی پۆشیوە بەپۆلی باڵندە و كۆتر و تۆڕی ئەفسانەییەوە نیشتمانی زمانی تێكەڵەوە بۆ جیهان خۆی نمایش كردووە.
ئەم دیمەنە سروشتییەی خۆی نمایش كردووە بۆ بینەران، ئەوەیش سەرنجی ئیبراهیم پاشای بابانی راكێشاوە بەهۆی پەرەسەندنی ئەمارەتەكەیەوە بۆ فراوان بونی دەسەڵات بەهۆی راو و شكارەوە فەزای سلێمانی لەلا خۆشەویست بووە، لەدوا گەشتی راوكردنیدا سولەیمان پاشای كوڕی لەپاشكۆی ئەسپەكەیەوە دابەزیوە لەكانیاوێك ئاو بخواتەوە، ئەو سروشەی بۆ هاتووە بۆ دامەزراندنی شار ئەم جوگرافیایەی دەست نیشان كردووە، هەتا ییكاتە شار و بەناوی سولەیمانی كوڕیشییەوە ناوی ناوە سولەیمانی.
سروشی دامەزراندنی ئەم شارە هەروا لەخۆوە نەهاتووە. زەمەنی رابردووە كەش و هەواو ژیان لەڕێی باڵندە و گیاندارانەوە تاقی كراوەتەوە. باڵندە مەعریفەیان لەسەر ئاوەدانی و ئاو و هەوا و جوگرافیا هەیە، بومەلەرزە و زۆر روداوی ترسناك بەر لەمرۆڤ گیاندار هەستی پێدەكات. جێگەی نیشتەجێ بونیان بەباڵندە تاقی كردۆتەوە.
كۆترەكانی شار بەر لەدامەزراندنی شار زیندەوەرێكی كیوی بون و لەفەزای ئەفسوناوی جوگرافیای شارەكەدا لەسەر لق و پۆپی درەختە بەرزەكان ژیاون و دوای دامەزراندنی شاریش شاری خۆیان لەناو ئاوەدانی شارەدا دامەزراندووە، پێگەی گرنگیشیان منارەی مزگەوتی گەورە بووە، لەسەرەتاوە رەمز و بەها و دەلالەتەكانی شاریان هەڵگرتووە، لەجێگەیەكدا چەقی سەرەتای شارو چەقی ناوەراستی ئێستایەتی.
بەدرێژایی دەیان ساڵ ئەم كۆترانە لەفەزای ئاسمانی مزگەوتەكەوە یاری رۆحیان دەست پێكردووە، لەمنارەیەكی بڵندەوە دالێَك بون هەڵگری چەندین چەمكی جۆرا وجۆر و خوێندنەوەی تر بوون، منارەكەیش جێگەیەكی گرنگی لەستراتیژیەتی جوگرافیا و فەزای شارەكەدا هەبووە، بەر لەدروستبونی باڵاخانە بەرزەكان لەهەمو لایەكی شارەوە دەبینرا و خەڵكی رەمز و دەلالەتی رۆحی و سروشتی و كۆمەڵایەتی و ئاینییەكانیان لێ خوێندۆتەوە، شاری كۆترەكانیش نمونەی شارستانیەتێكی ئەفسانەیی بون و بونەتە زمانی وێنەیی حاڵەتە رۆحیەكان، رۆژ بەرۆژ لەگەڵ ئاڵۆزی و زیاد بونی روداوەكاندا پەرەیان سەندووە و رەمزەكانیان لەگەڵ گۆڕان و روداو و ئاڵوگۆڕ و بەرەو پێش چونی زەمەندا گۆڕدراون، سەرەتای ئەم شاری باڵندەیە سیفاتەكانی لەوەوە دێن كۆتر رەمز و دەلالەتی ئاشتییە، ئەم رەمزەش هەمیشە دەیان باتە سەر جێگەی بڵند، ئەو جێگایانەی ئاشتی تیایدا بەرجەستە دەبێت و لەدەستی مرۆڤ و دڕندە و مار و مێرو بەدور دەبن، دەچنە جێگەی بەرز، بەتایبەتی منارەی مزگەوتەكان لەفەزایا تێكەڵ بەسۆز و عاتیفەی مرۆڤ دەبن.
لەم شارەیشدا لەپێگەی ئاینی مزگەوتی گەورەدا پاشماوەی كۆنی بابانیەكانە، كۆترەكان زمانی وێنەیی و جەستەییان پەرەی سەندووە و رۆح و رەمزی خۆیان تێكەڵ بەرەمز و رۆحی شارەكە كردووە، جێگەی بورج و مانگێكی دەستكردیان لەسەر ئاسمانی شارەكە گرتۆتەوە و بون بەبەشێك لەزامە سەختەكانی كورد و لەحەوشەی مزگەوتەكەدا چینەیان دەكرد و مۆسیقای خوێنی زەمەنیان دەژەند و وێنەی جەستەیان لەفەزادا رەنگی ژان و زامەكانی نەتەوەیەكیان دەدایەوە.
سەمای رۆحی ئەم كۆترانە بەخەڵكی شار نامۆ نەبون، هەمو شارێك بەكۆمەڵێك تایبەتمەندی رەمزی گرنگ دەناسرێتەوە، گرنگی باری شارستانی یەكێكە لەو كارە جۆراوجۆرانەی باپیران بەرهەمی دەهێنن، زۆر جار شتێك لەزەمەنێكدا بونی هەیە، لەلای نەوەكانی تر دەبنە جێگەی بایەخ، ناسینەوەی هەر شارێك بەیەكێكی تر جیاوازە، جیاوازی لەسیفاتی تایبەتەوە هەیە، لەگرد و تەپۆڵكە و قەڵا و شورا و شاخ و باڵەخانەی بەرز و سەرنجڕاكێش و پرد و روبار و بەنداو، هتد. بەپێی كۆمەڵگایەك بۆ یەكێكی تر جیاوازیان هەیە، ئەم شارەیش یەكێك لەجێگە و پێگە دیارەكانی مزگەوتی گەورەیە و منارەكەی رەمزی نهێنی و واقیعی ئاشكرای هەبووە، وەكو دالێك چەندەها مەدلولی لێخوێندراوەتەوە، لەناخی تاك بەتاكی كۆمەڵدا پێگەیەكی ئاینی گەورە بووە و جێگەی (حاجی كاك ئەحمەدی شێخە) وەلی و پیاو چاك و كەسایەتی ئاینی زەمان و شەو و رۆژی لەسەر بەرماڵ بەسەر بردووە، میللەتی كورد بەپێی بینینی كەرامەتی ئەولیایی بڕوایان بەپلەی ئایینی هەبووە، دوای ئەوەش بو بەپێگەیەكی رۆحی نەتەوەیی و تاج و مەزاری شێخ مەحمودی حەفید، سەركردایەتی راپەڕینی گەلی كوردی كردووە لەو سەردەمەدا و توانی لەلایەن دەوڵەتی بەریتانیاوە تاجی مەلیكی وەربگرێت و ببێتە مەلیك.
لەم چەمكەوە قوڵایی مێژوی خوێناوی شارەكە دەخوێندرێنەوە. ئەم پێگەیە لەسەرەتای دروست بونیدا یەكەم حكومەتی تیا دامەزراوە، دروست بونیشی جێگەی دەستی پاشای بابانیەكان و شوێنەواری ئەمارەتەكەیان بووە و دواییش بو بەپێگەی مەلیك مەحمود و منارەكە بۆتە دالێك بۆ چەمكی ئاینی و كۆمەڵایەتی و سیاسی لەفەزای ئەم منارەیەوە روپۆی شوێن و شارێك و نەتەوەیەك، دەخوێندرێتەوە، لەسەردەمی حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانیشدا ئەو رەمزانە پەرەیان سەندووەو گۆڕاون و زیاتر لەدڵ و مێشكی جەماوەردا وێنەیان گەورەو گەورەتربووە و لەدەرونی خەڵكیدا وێنەی حكومەتێكی كاتی رۆحی بووە.كۆمەڵگەی كوردی لەهەمو لایەكەوە هاتونەتە ناوی و دەردو ژان و هیواو ئاواتەكانیان لەسەر هەڵڕشتووە، بۆ چارەی نەخۆشی و كێشەكانیان سەردانیان كردووە و هانایان پێ هێناوە، هەركەسێك سەیری كردووە بەهیوای رەمزی نەتەوەیی لێی روانیوە و هێنانەوەی حكومەتە رۆحیەكەی شێخ مەحمودی لەلا دروستبووە.
مزگەوتەكە رەنگی فەزایەكی ئەفسوناوی هەڵگرتووە، لەهەمو لایەكەوە وێنەی شێخ مەحمود باوكی رۆحی نەتەوەیی تاجەكەی بەو جوگرافیایەوە پەرەی سەندووە و سروشی رۆحی نەتەوەی كورد بووە، كۆترەكانیش وێنەی تریان لێدەردەكەوت، وێنەی سوپا رۆحیەكەی شێخ مەحمود دیاریان دەدا، لەچركە ترسناكەكانی نەتەوەدا شێخ بەعەقڵ و جەستەی زەمانەوە زیندو ببێتەوەو پەتی دیلێتی و چەوسانەوەی كورد بپچرێنێت، ئەم پێگەیە هەمیشە لەفەزا و جوگرافیایەوە لەسەرەتاوە هەتا ئیستا رەمزی تەخت و تاج و دەسەڵاتی نەتەوەیەكی هەڵَگرتووە، رەمزی سوپاو بەها جوانەكانی كورد، فەزای تۆڕی ئەو رەمزانەی چونەتە ناو مێژووە و پاشماوەی باپیرانن، رەمزی شۆڕشی جوڵەی رۆحی نەتەوەیەك، لەیاخیبونی كۆترەكانەوە هەمیشە شانۆیەكی ئەفسانەییان سازاندووە، لەوێنە كێشان و هێنانە پێشەوەی زەمەن، لەگۆڕینی رەمزەكان و یاخی بون و هەڵكشان بەرەو لوتكە جۆرێك لەو دەستوری ئایینی زەردەشت ڕۆژانە ئەم كۆترانە ئەم وێنەیە دەكێشنەوەو دەیانەوێت بەهەواوە تەرمەكەیان بتوێتەوە و قەل و داڵ جەستەیان بخوات، كۆشكی ساسانیەكان بۆ نەوەی نوێ دروست بكەنەوە و كتێبخانەی ئاینی زەرادەشتی بۆ نیتشەی فەیلەسوفی ئەڵمانی بكەنەوە لەچەرخی بیستەمدا، یاخود نمایشی لەخاچ دانەوەی مەسیح بكێشن و فەزای زەمەنێك ڕەنگ بكەن بەر لەمێژوی ئیسلام و دوای كزی ئایینی زەرادەشت ئەم جوگرافیایەی كوردستان بەئاینی مەسیحی ڕەنگ بكەن، لەزەمەنە جۆراو جۆرەكاندا ئاماژە و نیشانەكان بگۆڕن و كورد ببەنەوە بۆ زەمەنەكانی سەرەتاو ناوەڕاست و ئێستاو وێنەی كۆمپیوتەرێك مێژوی ئەم نەتەوەیە پاكژ بكەنەوە، هەتا لەئێستادا ڕستە فكرییەكان بەرهەم بهێننەوە، یاخود جارێكی تر دەمانخەنەوە تۆڕی گومان و پرسیار و هێڵی ئاینی ئیسلام دەكێشنەوە لەسەردەمی خەلافەتەوە هەتا ئێستا؟
ئەم رەمزانە قوڵ دەبنەوە، كۆترەكان بەزمانی فیكری جوگرافیای كوردستان بەڕەنگی ئەو ئاینانە دەكێشنەوە میللەتان لەجیهاندا توانیان فیكری خۆیانی پێ دابمەزرێنن، بەزمانی رەمز هاوار دەكەن: فەلسەفەش لەپاڵ ئاینەوە گەشە دەكات.
پێ دەچێت یاخیبونی كۆترەكان گۆڕینی ڕەمزو هێماكان بێت و وەكو كاراكتەرێكی ئەفسانەیی بەسەر زەمەندا بخولێنەوە بەزمانێك خەسڵەتەكانی مێژومان نیشان بدەنەوە و زمانی وێنەیی و دەرون و سۆز و ئیستاتیكا بسازێنن، زمانی خۆشەویستی و بون و گەردون، وەك بورجێكی نوێ جێگەی ئامڕازی پەیوەندی تەكنەلۆژیا و دەسەڵات بگرنەوە، ببن بەهاوشانی ئەفسانەیی بورجی ئیڤڵ و بەفەزای ئاسمانەوە نەخشەی ئایندەی كورد بكێشن. پێدەچێت لەو یاخی بونەوە لەدەسەڵات بترسن نەخشەی تەونی ئەو دوا رۆژە تێكبدەن و وێنەی نەوەكان بشێوێنن، یاخود نهێنیەكانی نەوەی نوێ بگوێزنەوە و ببنە فەزای پەیوەندی شۆرشی نوێ و مانگرتنیان ببێتە مانای یەكگرتنەوەی كەشەی هەوری ئایندە و رۆحەكانی سەردەم لەبارانی پەڵەی هەوری نێونەتەوەییدا كۆبكەنەوە و لەهێما و دەلالەتەكانی جەستە و فەزای جێگەوە بۆ فەزای گشتی شارەكە دیاری دەدەن.
یاری و سەمای رۆژانەی ئێستایان جیاوازە ،بەرز بونەوەیان مانای مانگرتنە لەئێستاو دەیانەوێت تاجەكەی مەلیك مەحمود ببەخشنە كوردستان؟ حكومەتێكی تازە بۆ كورد دابمەزرێنن؟ بەرز دەبنەوە وەك بورجێكی نهێنی هۆشیاری و گۆڕانكاری و باری سیاسی جیهان ببن، تاجەكە دەشارنەوە، بەرز دەبنەوە، نیشانی دەدەنەوە هەتا نەوەی كورد بیبینێت. نهێنی ئەم چەند ساڵەیان تەواو ئاڵۆزە، ئەو یاریە رۆحییەی جارانیان خەفەیە، رەنگی مانگرتن دەدەنەوە، وەك موروی ئاودار نوزەیەكی بەهێز بڵاو دەكەنەوە مارشی بەسەرهاتەكان دەژەنن و پۆل پۆل جیادەبنەوە و تێكەڵ دەبنەوە. لەهەمو شتێك یاخی دەبن لەهەواو بون و ژیان، وەك بورجی ئیڤیلی ئەفسانەیی دەردەكەون و یاری رۆحیان لەشارەكەدا خەفەیە و بیزار و رەخنەگرن و تاجەكەی مەلیك مەحمود دەشارنەوە و لەگەڵ جیهانی نەبینی خۆیاندا ئەفسانەی نەخشەی دوا رۆژی كوردیان هەڵگرتووە و دەیەها نیشانەی پرسیار لەشەپۆل و شەقەی باڵ و دەنگ و رەنگیان دەردەكەوێت، ئێمە و ئەوان و ئەوانی تر دەخەنە ژێر پرسیارەوە، یاخی و یاخی دەبنەوە بەهەمو پرسیارەكانیانەوە.
بەشێكی كەمی رۆژنامەی سلێمانی نوێ ژمارە/34 ی یەك شەممە/13ی خەرمانان – 2٧02 بەرامبەر 4/8/2002 بڵاو بۆتەوە. بەشەكەی تریم دەست نەكەوتەوە. لێرەوە تەواوم كردەوە و بەبێ مسووەدە كۆنەكەو لەسەرەتاشەوە گۆڕانی ریشەییم تیا كردۆتەوە. بۆ هەمو كارێك پشت بەم چاپە دەبەسترێت.

نوسینی: محەمەد مەردۆخی
وەرگێڕانی: عەبدول كەریم محەمەد سەعید
خوێندنەوەی: سەلاح جەلال

ئاڵۆزی مێژو لەرابردوی نەتەوەی كوردا كارەساتێكی جەرگ بڕ و پڕ لەپرسیار و گومان بووە، لەڕوی شێواندن و سڕینەوەو شاردنەوەو زۆر شێوازی تر لەلایەن دەوڵەتانی ناوچەكەوە. كەمی و نەبونی سەرچاوەو مێژو نوسی و نەبونی بواری رۆشنبیری و رۆڵی میدیای زیاتر بابەتی مێژوی كورد وەك مینێك وابووە.
ئەوەی ئەو تاریكاییەی رەواندەوە و رابردویان روناك كردەوە دەركەوتنی كۆمەڵێك كتێبی مێژویی گرنگ بون. یەكێك لەو كتێبانە مێژوی كوردو كوردستانی محەمەد مەردۆخییە، بابەتێكی ئەكادیمی پڕ لەزانیاری گرنگ بە پشت بەستن بە پتر لە سەد سەرچاوەی گرنگی جیهانی و رۆژهەڵات ناسانەوە نوسیوێتی. لەپەیدابونی ئادەمیزادەوە هەتا فەرمان رەوایەتی كۆرشی گەورە ئاوێنەیی نەخشەو وشەو رستە و روداوەكانی مێژووی ورد نیشان دەداتەوە.
رابردویەك جێگەی سەرسوڕمانە بۆ میللەتێكی وا لەو هەمو سەروەریانەیەوە ئێستا ژێردەستە بێت.
مەبەستی وەرگێڕ لە وەرگێڕانی ئەم كتێبە دەوڵەمەند كردنی ئەدەبی كوردییە لەزانیارییە مێژوییەكان و خزمەت كردن بە مێژوی كوردو ئیسلام و سود گەیاندن بە رۆڵەی كورد لە هاوكێشەی چاكەو خراپەی رابردویان، بەبێ ستایش و لایەنگیری هۆزو تیرەو لایەن و دەسەڵاتێك و وەك كەسێكی دڵسۆزو زانا بۆ بەرژەوەندی نەتەوەی كوردو پتر لەسەدو بیست و پێنج كتێبی گرنگی لەو بوارانەدا نوسیوە.
كورتەیەك لە ژیانی محەمەد مەردۆخی:
مەردۆخ لەبنەڕتەدا وشەیەكی ئاوێتەی سورییە( مەر + دۆخ) مەر: واتای ئاوێنە یان كوڕ. دۆخ: واتای خود( زات) یان خودی خودا دەگرێتەوە، دروست كەری نییە، خۆی پەروەردگار و دروست كەرە. یان خودی خودا وێنەی نییە، یان كوڕی خودا، یان خودی خودا.
بابلی و فارسەكان وشەی مەردۆخیان بۆ بتەكانیان بەكار هێناوە، بەكورتی واتای زانایەكی خاوەن پایەیە لەناو كۆمەڵدا،
ئەمیر محەمەد مەردۆخی باپیرە گەورەی بنەماڵەی مەردۆخییەكانە و لەو ڵاتی شامەوە رووەو هەورامان هاتون بۆ پەرەپێدانی ئاینی ئیسلام، لە گوندی دەرگا شێخانی هەورامان نیشتەجێ بون.
شێخ محەمەدی شێخ عەبدول موئمین ئیمام و خەتیبی شاری سنە بووە، لەساڵی 1878 هاتۆتە دنیاوە.
ناوەرۆكی كتێبەكە:
سەرەتا لەنەخشەیەكی جواندا ناوچە كوردنشینەكانی هەمو كوردستان، بەپێی پیتی ئەمجەدی دەنوسێتەوە، لە(ئەبووجسرە ی ناوچەی خانەقینەوە هەتا هیزل لەناوچەی موسڵ و كۆی گشتیان (246) ناوچەیە سەرتاسەری كوردستان دەگرێتەوە.
بەشی یەكەم- بەندی یەكەم. گوزەرانی گشتی.
نوسەر لێرەدا شیكردنەوەیەكی كورتی مێژو دەكات و ئاماژە بەوە دەكات نابێت لەواقیع دەربچین، ئەوەی عەقڵ بڕوای پێدەكات و دەیسەلمێنێت. باس لەو جیاوازیانەی مێژو نوسین دەكات لەسەردەمی رابردودا دەماو دەم گێڕدراونەتەوەو جیاوازیان دروست كردووە. لەو لەسەردەمی نوسینەوەدا ئەو جیاوازیانە كەم دەبنەوە، مێژونوس دەبێت بایەخ بەپاشماوەی دێرین بدات و بەردو شاخی هەڵكەندراوو كۆشك و تەلارە بەجێماوەكان بەسەر بكاتەوە. لەمانەوە شارستانیەت و پێشكەوتنی ئەو سەردەمانە بەدەست دەهێنرێن.
زۆر لە مێژونوسان پەیوەندی زۆریان بەعەرەبەوە هەیە، بنەڕەتیان دەگێڕنەوە بۆ سەر عەرەب و نەتەوەی كوردیش بەسامی ناو دەبەن. ئایا كورد لەعەرەبە یان لە ئارییە؟ ئەو مێژونوسانە با سەرنجی كتێبەكانی سی و حەوت سەدە لەمەوبەر بدەن هەتا ئێستایش جێگای بڕوای نوسەرانن و زۆربەی مێژووی میسر و ئێران لەو سەرچاوانەوە وسراونەتەوە. دەبێت مێژونوس پشت بە دوو سەرچاوەی گرنگ ببەستێت، پاشماوە دێرینەكان و نوسراوە كۆنەكان، ئەگەر لەو دوانەوە هیچی دەست نەكەوت بگەڕێتەوە بۆ هەڵسوكەوتی ناوچەكەی خۆی نەكو بێگانەو رۆژهەڵات ناسەكان.
نوسەر رای هێردۆت دەهێنێتەوە: ((ئەوەی دەیبیستم دەینوسم، ئیتر مەرج نییە راست بێت، لەم هاوكێشەیەشدا باسی مێژویی دیاری دەكات، پێویستە پشت بەچوار شتی سەرەكی ببەسترێت:
1 – پاشماوە دێرینەكان.
2 – كتێبە مێژوییەكان.
3 – مێژوی ناوچەكە.
4 – گەڕۆك و رۆژهەڵات ناسەكان)).
ئاماژەیش بەزۆر لەو هەڵانە دەكات كەوتونەتە ناو مێژوەوە، نمونەی( شەریف الدولە) فەرمانداری كوردستان واتە شاری(سنە) دەهیئَنێتەوە، سەرگەرمی كوژاندنەوەی راپەڕینی گەڵباخییەكان بووە، بەئەلیكۆپتەرێك ناوچەكەی بەسەركردۆتەوە فەرمانبەرێك هاوكاری كردووە، پرسیاری ناوی گوندێكی لێ كردووە، گوتویەتی: (نازانم)، هەر بە(نازانم) ناوی گوندەكە تۆمار كراوە. لەزۆر نامیلكەو كتێبەكاندا ناوی كەیقومار و كەیكاوس وتوس وفەریبەرز وئازیدەپاك وبەهمەند وئەسفەندیار بەهەڵە نوسراون. یۆنانییەكانیش ویستویانە هەر ناوێك بە هەر زمانێك بوبێت لەگەڵ زمانەكەی خۆیاندا بیگونجێنن. رۆژهەڵات ناسەكانیش لسەر مێژوی كورد یەك رایان نییە، هەركەسەیان بەپێی بۆچونی خۆی نوسیوێتی. بۆ نمونەیش رۆژهەڵات ناس سیركیتك دەڵێت: (كۆمەڵی میتانی تیرەیەكن لەهۆزی كاسی).
پڕۆفیسۆر سیایزار نوسیوێتی: (میتانی تیرەیەكن لەهۆزی سۆیاری).
.
نوسەر لەشیكردنەوەی مێژوییدا زیاتر لەسەرچاوەی بێگانە سەرچاوە میلییەكان بە جێگەی بڕوا دادەنێت، ئەو روداوانەی پێش نوسین و خوێندنەوە رویانداوە پێویستە پشت بەپاشماوە دێرینەكان و داستانە دەماو دەمییەكانی خەڵكی ناوچەكە ببەسترێت.
بەندی دووەم: پەیدا بونی ئادەمیزاد.
مرۆڤ لەكوێ پەیدابووە.
زەوی پارچە ئاگرێك بووە بەخێرایی سۆڕانەوەی زۆر بووە، بەپێی ساردبونەوەی ئاژەڵ و گیاندار و مرۆڤ دروست بون، وەك لەتەورات و قورئانیشدا هاتووە، رەگەزی مرۆڤ لەئادەمەو ئەویش لەگڵە.
ئاو و هەوا و رۆژ و گەرمی كاریگەرییان لەسەر دروست بونی زیندەوەران هەبووە. بەگشتیش ئامادەبونی ژیان دەبەستێتەوە بەبونی مادەی زیندو شێ.
دەربارەی زەمەنی پەیدابونی مرۆڤایەتی ئاماژە بەجیاوازی دەكات لەلای مێژو نوسان. ناتوانرێت زەمەنێكی دیاریكراوی بۆ دابندرێت.
بەندی سێیەم: نەژادی ئادەمیزاد و ناو بردنی گەل و هۆزەكانی.
زانا رەگەز ناسەكان و رەگەز و نەژادی ئادەمیزاد، دەكەن بەچوار بەشەوە( سپی و رەش، سور و زەرد) وا دیارە( سورو زەرد) لەڕەگەزی( سپی و رەش)ەوە دروست بوبێتن. ئەو دوانە بەبنەڕەتی مرۆڤ دادەنرێن، پەروەردگار لەئادەم پەیدای كردووە. تەوڕات دەڵێت: (نەوەی حام بەهۆی سەرپێچی كرنیان بەچەند گوناحێكەوە ڕەش بوون، نەوەی سام بەسپێتی مانەوە).
مێژوو لەسەر ئاینەكان لایان وایە: یان بەهۆی گوناحەوە رەش بون یان بەهۆی تێكەڵاوی رێژەی كیمیاییەوەیە. رای جیاوازیش لای مێژو نوسان هەیە. نابێت تەنها رەگەزی مرۆڤایەتی بەكوڕەكانی نوح ناو ببرێت، لافاوەكە هەمو جیهانی نەگرتۆتەوە، بۆ نمونە ئەمریكا.
سامییەكان بەم بەشانە دیاری دەكات: عەرەب، جولەكە، ئاشوری، كلدانی، خەڵكی بابل، شام، ئارامییەكان. (فینیقییەكان) لەتەوڕاتدا بەنەوەی حام ناسراون. ناوی ئارییەكانیش دەكرێتە سێ بەشەوە:
1 – هیندییەكان.
2 – ئەوروپییەكان، لاتینی، ئەڵمانی، نۆسەلاوی، سەڵتەكان.
3 – ئێرانییەكان، فارس – كورد. جگە لەمادەكان و ئاراراتییەكان( هیندو ئەوروپی- ئێرانی) پێكدەهێنن.
بەندی چوارەم:
1 – دەربارەی رەگەزی ئاری و تیرەكانی.
وشەی ئاری بەمانای ئاگر دێت، لەئارەوە هاتووە، ماناكەی ئاگرە، وشەی ئاری بەمانای ئاگرپەرست بون و مامییەكان بت پەرست بون و سامییەكان خواپەرست بون . وشەی ئەهریمەن لە دو وشە پێكهاتووە(ئاهر) و (مەن) واتا شەریكی یەزدان، كاری چاك، ئاهوڕا كاری خراپ، ئەهریمەن.
ئاری3400 پ.ز. رون نییە بەرایی تۆفانییەكانی سەردەمی نوح بون لەئەنجامی روداوێك لەمێژودا دوچاری بڵاوبونەوە و كۆچ كردن بوبن، یان نا.
بەندی پێنجەم: دەربارەی نەتەوەو هۆزەكانی ئاری:
بریتییە لە( ئەنردان، لاتین، جەڕمەن، ئوسلاو، سلت، هایی، بلاج، جەغزی، ئابادیان، ئادیان، ئاجامی، مادایان، پارسەكان).
1 – ئەنردان و هیندییەكان و دانیشتوانی ناوچەی سەند و پێچ ئاوسیك و كشمیر.
2 – لاتین: فەڕەنسی، ئیسپانی، پورتوغالی، ئیتالی، رۆمانی.
3 – جەرمەن لەهۆزەكانی ئەڵمان، ئینگلیز، سایكس، ئەسك،ندنافیا كورك پێكهاتون.
4 – ئۆسلاو: بریتین لەروسەكانی پۆڵەندا، لەهستان، سرب، چیكی.
5 – سلت: پێكهاتون لەبومییەكانی ئەوروپای رۆژئاوا.
6 – هایی: ئەمانە ئەرمەنەكانن، ئاراراتیشیان پێ دەڵێن.
7 – بلاج: لەدانیشتوانی بولغاریا، بەلجیكا پێكدێن.
8 – چەغزی: بەشێكن لەروسەكان، سەقالییەكان.
9 – ئابادیان: ئابادانیشیان پێ وتون و ئەو ئاریانەن بەناوی ئابادی گەورە ناو دەبرێن.
10 – ئادیان: ئازادیانیان پێ وتون، رەچەڵەكیان دەچێتەوە سەر ئازاد ئابادان، واتەمەهاباد، بەدەستی نەمارد كوژراوە،
11 – ئاجامی: ئارییەكانی بنەماڵەی( یاسان جام) دەگەڕێنەوە سەر(شای مەهبول).
12 – مادایان: ئارییەكان نەوەی(مادا) ی كوڕی یاخت كوڕی نوح، هۆزەكانی(ئەلوار، كیلاب، دەرام، فەزاران، لەم بەرەیەن.
وشەی مادا لەسەردەمی نۆیەمی پێش زایندا بڵاوبوەوە. بەڵام وشەی كورد هیرۆدۆت دەڵێت: (مادەكان لەبنەڕتدا نەوەی ئارین).
13 – پارسەكان: بریتین لەوئاریانەی لە وڵاتی- سفن- پارسی ئێستا و لەكەناری دەریای عومان و روباری ئەهواز جێ گیربون.
بەشی دووەم: دەربارەی كورد و كوردستان.
بەندی یەكەم: پەیدابونی كورد پێش چەند هەزار ساڵ پێش زاین، هۆزەكانی كورد لەرۆژهەڵاتەوە بەدرێژایی روباری دیجلە لەریزە چیای زاگرۆز هەتا كەنداوی عەرەبی و كەناری دەریای عومان رۆیشتون، لەرۆژ ئاواوە، بەدرێژایی روباری فورات و كۆمەڵە شاخی تۆرس هەتا سوریا و شاخەكان و كەناری دەریای سپی.
زۆربەی مێژو نوسەكان بەشی یەكەمی كورد ناو دەنێن كوردی رۆژئاوا یان ئاراراتی بەشی دووەم ناو دەنێن كوردی رۆهەڵات یان( مادیان) زیاتریش مینورسكی.
بەندی دووەم: دەربارەی رابردوی كورد:
بەشێوەیەكی گشتی بریتییە لەبەڵگەی مێژویی و پاشماوەكانی كورد و بەسەر پێنج سەردەمدا دابەش دەبن.
1 – لەسەردەمی پێش مێژووەوە لەچەند هەزار ساڵی پێش مێژووەوە هەتا ساڵی(3600) پ. ز. دەگەڕێتەوە.
2 – 3600 هەتا 853 پێش زاین سەردەمی پەیوەندی لەگەڵ ( سۆمەرییەكان- ئەكەد- علوی، ئاهور عیلا.
3 – 853 هەتا 550 پ. ز. سەردەمی فەرمان ڕەوایەتی ماد هەتا كەیخسرەوی گەورە.
4 – 550 هەتا سەردەمی ئیسلام.
5 – كورد لەسەردەمی ئیسلام بەدواوە.
بەندی سێیەم: دەربارەی نوسین و زمان و دین و خوڕەوشتی كورد.
سەرەتا كورد و فارس بەخەتی بزماری نوسیویانە، دوایی بەپیتی ماسی سوراتی، ئارامی، سریان، یۆنانی، لەسەردەمی ئیسلامدا خەتی كوفی بەكارهاتووە.
نووسین لەسەدەی دەیەمی پێش زاین پیاوێك بەناوی( ماسی سوراتی)پەیدابوو، بەپێی پیتە ئەبجەدییەكان چەند پیتێكی دۆزییەوەو لەسەری نووسین و هەڵسوكەوت كراوە، هەتا نزیكی هاتنی ئاینی ئیسلام ئەو پیتانە بەكارهاتووە، لەگەڵ ئەوەشدا خەتی(ئارامی، سریانی، یۆنانی)یان بەكارهێناوە.
زمانی هەر چوار هۆزەكەی كورد( لۆلۆ، گۆتی، كاسیۆ، شۆبار) هەریەكەیان ماوەی زمانێكی تایبەتی خۆیان بون. بەڵام لەیەكەوە نزیكن و هەموی هەر یەك زمانە.
ئێستا زمانی كوردی لەچوار شێوە زمان پێك دێت:(كرمانج، گۆران، لۆڕ، كەلهوڕ).هەریەكە لەمانەیش بون بەچەند بەشێكی تر و شێوەیان جیاوازە.
سی سرنی سیمس دەڵێت: زمانی كوردی خاوەنی گۆڕانكاری تایبەتی خۆیەتی و جیاوازیەكی زۆری لەگەڵ زمانی فارسیدا هەیە و زۆریش لەو كۆنترە.
ئاین و خوڕەوشت لەسەرەتادا رون نییە لەدوای هاتنی كوردەوە بۆ ئەم جێگایانە، ئاهورا پەرست بون، روناكی پەرست، ئاهوڕامەزدا، واتا خاوەنی هێز و دەسەڵات، ئەهریمەن نیشانەی هێز و تاریكی، دوایی كەوتونەتە ژێر كاریگەری زەردەشتەوە.
بەندی چوارەم: دەربارەی كوردستان
ژمارەی دانیشتوانی هۆزەكانی كورد؟
هەردو بەشەكەی كوردستان، رۆژهەڵات و رۆژئاوا دەگرێتەوە، لەسەدەی هەشتەمی كۆچیدا شانزە ویلایەت بووە، كوردستان 630000 كم چوار گۆشەییە بریتییە لەپانتایی روبەرەكەی و ویلایەت و شارەكانی پێكهاتووە لە شەش ویلایەت
1 – دیاربەكر.
( دیاربەكر، میافارقین، ماردین، ئەسیبین، ئارغەنی، سورەك، ئاماد، جزیرەی ئیبن عومەر، نەیشاپور، سەعرەت، نەرجەكی، بۆتان).
2 – موسڵ
ا (موسڵ، ئەربیل، سولەیمانی، یستان، كەركوك، سنجار، عەقرە، كفری).
(سنە، بیجاڕ، سەقز، بانە، هەورامانی تەخت، ویلایەتی ساوجبلاخ، كرماشان، سونقوڕ، كەنگاوەر، كەرەند، هارون ئاباد، زەهاو، هەرسین.
و: لوڕستان. شارەكانی خوڕەم ئاباد، سیمڕە، مەلایەر، نەهاوەند. تووسركان.
بەم شێوەیە هۆزەكانی كوردستان شی دەكاتەوە، بەشی ئارارات بەشی رۆژهەڵات و وڵاتی ماد، سەرنج دەخاتە سەر هەرسێ دەوڵەتی( كلدانی، ئاشوری، عیلام) پێكهاتەی دەوڵەتی ئاشور فەرمانڕەوایەتی كلدانییەكان، فەرمانڕەوایەتی ماد، فەرمانڕەوایەتی كەسایەتی و زانای ئەدیبانی كورد.
بەكورتی ئەم كتێبە گرنگییەكی زۆری هەیە چی لەروی زانستی و بەڵگەی مێژوویی و چی لە روی ئەمانەتی زانستی و كاركردنی ورد و نوسینەوەی مێژویەكی نادیار بایەخی تایبەتی خۆی هەیە.
سەرچاوە: محەمەد مەردۆخی كوردستانی. مێژوی كورد و كوردستان. بەغداد. 1990. چاپی یەكەم. چاپخانەی ئەسعەد. وەرگێڕانی. عەبدول كەریم محەمەد سەعید.

لەژمارە 36 ی گۆڤاری دیوان لە 1/4/2024 دا بلاوبۆتەوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە بە زمانی عەرەبی کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی كتێب: ریشاڵی تیۆریی رۆمانی كوردی
بابەت : توێژینەوە
نوسین : سەڵاح جەلال
دیزاین: هونەری: سەركەوت پینجوێنی
دیزاین بەرگ : محمد علی قەرەداغی
ساڵی چاپ : 2023سلێمانی
چاپخانەی جارانی سلێمانی
نرخ : 2000 دینارە
چاپ : چاپی یەكەم
لەبەرێوەبەرێتی گشتی كتێبخانە گشتییەكان ژمارەی سپاردنی(1422)ی 8/3 ی ساڵی 2023ی پێدراوە ..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

توێژینەوە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

لە کوێوە دەست پێبکەین لە بواری رۆشنبیری کوردی؟ لەم بارودۆخە زەمەنێکی بەبێ ئاگایی بڕیوە، ئەرک و گرنگی میدیایی چۆن پەیوەندیان بەوانی ترەوە بەرجەستە کردووە؟ لە روداوە مێژویی و کودەتا ئەنتۆلۆژیەکاندا چی خوێندنەوەو ئامادەکاریەک کراوە؟ چۆن بەڕوی روداوەکانی واقیعدا کراوەتەوەو بەرهەمهێنان لە فەزا و پانتاییەکاندا دەکات؟
لەقەیرانی ون بونی روخسار و مەرگی جەدەل و مەعریفەیەدا چۆن ڕەش لە سپی جیا بکەینەوە؟ پەیام و گرنگی رۆشنبیری و رۆشنبیر چییە؟ ئێستا بەهەمو داهێنەر و گڕوگاڵکەرێک دەگوترێت رۆشنبیرو نوسەر.
میدیا پێشبڕکێی گۆڕان کاری و دەرخستنی نادیارو زانیاری نوێ و هۆشیارکردنەوە و عەقڵیەتی گفت وگۆکەر لەسەر روداو و پەیوەندی و ئامراز و هۆکارەکانی گەیاندن و لێک تێگەیشتن لە هەڵوێست و ئەزمون و فەرەیی شێواز و مامەڵەی گشتگیری و دۆزینەوەی زمانی نوێ دەخاتە ژێر شەپۆلی بیرکردنەوەو گومان بۆ گۆڕانی بنەڕەتی.
کاری رۆشنبیر خوێندنەوەو گۆڕینی وێنەی خۆی و کێشەیە لەگەڵ فیکری خۆیدا، تێکشکاندنی تەباییە لەگەڵ دەسەڵات، هەڵوێستە کردنە لەو شتەی بیری لێدەکەینەوە، شەڕی ئێستاش جەنگی گۆڕانکاریە لە دەستور و یاسا و پێشکەوتن و داهێنان و ئیشکردن و خۆدۆزینەوە و پێشبڕکێ و رای جەماوەرییە.
نەدەسەڵات بۆ رەخنە هەیە و نە وەهم بۆ رۆشنبیری و نەخستنە سەر و جەدەلێک بۆ زانیاری و خوێندنەوەی روداوی رۆژانە و ئەرکی تری رۆژنامەنوسی هەواڵ و داهێنانی رۆشنبیری هەیە، رۆشنبیر چاوێکی ترە بۆ سیاسی و پرۆژەیەکی جێگرە بۆی و پەیوەندی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی بەکێشەی فیکری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و هەمو هێزی جوڵانەوە و پەیوەندی وگۆڕان لەگەلڕ سروشت و واقیعدا . بە دۆزینەوەو دەرخستنی کردار و مومارەسەو هەڵوێستەکانەوە.
ئاشکرایە لە کادری حیزبێکەوە هەتا مامۆستا و پزیشک و فەرمانبەر و رێکخراوە پیشەییەکان و. . تاد رۆشنبیرن، وەکو (عەلی حەرب) ئاماژەی پێدەکات:
(رۆشنبیری بەمانا گشتگیریەکەی دروست کردنی ژیان و کارکردنە لەسەر سروشت، شێوەیەکە لە شێوەکانی گەیاندن و ئاڵوگۆڕ، بەم واتایە مرۆڤ بێ رۆشنبیری نابێت. ئەگەر لە کەسانی کاری فیکری بێت یان لەکەسانی کاری دەستی، لەبنەڕەتدا مرۆڤ بەبێ فیکر نیە). 1. ل38
توێژەکانی رۆشنبیری زۆر ئاست دەگرنەوە، کامەیە داهێنەر و ئەرک و سیفاتەکانی؟ ئەوانەی ئەرکی گۆڕانیان لە ئەستۆدایەو بە فیکرەکانیان ئێمەو جیهان دەگۆڕن؟ چۆن لە پانتاییەکانی فیکر و مەعریفەدا کار دەکەن؟ کام نامەیەیان پێیە بۆ ئێستا و ئایندە؟ چۆن دەڕواننە بە جیهانی بون؟چۆن دیوار و بەربەستەکان تێکدەشکێنن؟ چۆن دەمانخەنە ناو گومان و بیرکردنەوە و پرسیارەوە .
کاری بیرمەند تێپەڕاندن و خستنە سەر و دەستنیشانکردنی گرفت و قەیرانەکان و کێشە و ململانێ و نادیار و شتە ونەکان و دامەزراندنی چەمکی نوێ و تێکشکاندنی چەمکی باوە کێشەى لەگەڵ فیکرى خۆیدایە و هەوڵی دامەزراندنی دەسەڵاتی ڕۆشنبیری دەدات.
هەمو دەسەڵاتێکی دیموکراتی زیاتر بایەخیان بەم هەڵبژاردەیەی رۆشنبیری داوە(لینین) (پوشکین) بەواقیعی تر و باشتر دەزانێت لە (مایکۆفسکی ) ئەو بەدەنگی شۆڕشی برۆلیتاریا لەقەڵەم دەدات، دوای سەرکەوتنی شۆڕش دەپوکێتەوە.
چاوێک بە زۆر لەو نوسینانەدا بخشێنین لە رۆژنامە کوردیەکاندا بڵاودەبنەوە، جگە لەنوسینی سەرپێی هیچی تر نین، توانای بە دواداچون و پرسیار و خوێندنەوەی رابردو ئێستاو بەدواداچونی رەوداوو دایەلۆگیان نییە. زۆر چاوپێکەوتن لەکەناڵەکان گۆنگرەکانیان هیچ ماناو شێواز و جەوهەری پرسیاریان تیادا نیە، میدیا و بڵاوکراوەی ئازاد نیە.
ئەرکى ڕۆشنبیر گۆڕینى واقیع و بەرەو پێشبردنیەتى، شکاندنی بەربەستەکانی فیکری چەق بەستو دیواری تاریک و سنورە.
کەسی پرسیارکەر ئەوەی دەیخوێنێتەوە دەیگوێزێتەوە بۆ پرۆژەیەکی بەرهەمهێن. بۆ ئەرکە مەعریفیەکانی. یاخود پێگەی لە پرۆژەی گرنگی گۆڕانکاریەکاندا؟
میدیای کوردی ئاسۆی مەعریفیان نەکردۆتەوەو پرسیاریان نەهێناوەتە ئاراوە، زۆربەی لاپەڕەکان بە باسە سواوەکانى مێژوو پاڵەوانێتی و هەڵدانەوەی لاپەڕە زانراوەکانی رابردوو برین کولاندنەوە و هتد. ڕەش دەبنەوە.دەبو بە پرسیارو بەدواداچون و گەڕان پڕبکردایەتەوە. بەزانیاری و داهێنان و بە جیهانی بون.
چی بە دواداچونێک بۆ جوتیارانی کورد کرا؟ چۆن وەزارەتی کشتوکاڵ و پیشەسازی و ئاوەدانکردنەوە وکارەبایان خستۆتە ژێر پرسیارەوە؟ ئەی بۆ کێشە کۆمەڵایەتیەکان و شارستانی و کرێکارانی مەعریفە و راگەیاندن چی کراوە؟ لە سەدان پرسیاری گرنگ روبەڕومان دەبنەوەلە کێشە ئەنتۆلۆژی و مەعریفیەکاندا.
ئایا کۆمەڵگەی کوردی ئێستا لە چی ئاستێکدایە؟چی قۆناغێکی لە گەشەسەندنەکاندا بڕیوە؟بەرەو کوێ دەچێت؟ کامەیە پێگەی لە مۆدێرنێتە و پێش مۆدیرنیتەو بەجیهانی بون، دەکرێت کۆمەڵگەیەک بەناو ئەو هەمو گۆڕانە باڵایانەی دەسەڵاتدا تێپەڕێت و نەتوانێت گۆڕانێکی ریشەیی بکات؟ ئەمەش کاری کەسەکانی فیکر و بەشەکانی میدیایی و زانکۆکان و نامەکانی ماجستێر و دکتۆرایە.
بۆچی نەتوانراوە بەرەو گۆڕانکاری بچین؟ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵات زۆربەی کەسەکانی رۆشنبیری دامەزراوەکانیان خستە خزمەتی دەسەڵاتەوە، بەم شێوەیەش هەمیشە بیرو پرسیاریان کوشتووە و ئێمەشیان کردۆتە سەما کەری پاڵەوانێتیەکان، ئەم هەژانە کاری بواری رۆشنبیری بو بتوانێت دەسەڵاتی خۆی هەبێت، هیچ ناتەباییەک نەبووە و دەسەڵاتی رۆشنبیریش بەرجەستە نەبووە، ئەویش دەسەڵاتی رەمزیە واتە دەسەڵاتی قسە و نوسینە، بەرامبەر شمشێر و دارایی وەک (علی حرب) ئاماژەی پێدەکات .
کورد تا ئێستا بە شداری هیچ شۆڕشێکی پیشەسازی و بۆرژوازی و کشتوکاڵی و ریشەیی نەکردووە هەرووەک (فیێل دەراج) ئەو رەخنەیە لە فەزای عەرەبی دەگرێت، بەردەوام لە جیهان بە دابڕاوی و لە ناوخۆشدا بەدواکەوتویی ماوەتەوە.
میدیاو رۆژنامە و فەزاکانی رۆشنبیری لە ناوەندی قەیرانەکانەوە نەژیاونەتەوە هەتا ناکۆکی پرۆژەکان لە نێوان دەسەڵات و مەعریفە دروست ببێت و فەزایەکیان نەخوڵقاندووە بەرەو زمانێکی رۆشنبیری و کۆمەڵگەیەکی مەدەنی بچین و لەدایەلۆگی شارستانی و بە جیهانی بوندا بەشداری بکەین و بەشداری لە گۆڕانەکانی بە جیهاندا بکەین و بەروی واقیع و بزوتنەوەو ئاڵۆزایەکانیدا بکرێینەوە.*
لە سەدەی بیرکردنەوە و پێشبینی جەنگی هەسارەو گەردونی چۆن بیر بکەینەوە و چۆن پرسیارەکانمان بەرهەم بهێنین؟ پێشبڕکێی زانستەکان پێوانەی ژمارەیی بڕیوە و پرسیاریش لە سەر رۆشنبیری کوردی لە جیهانی لە هەمو ئەو بۆشاییە فیکری و مەعریفی و فەلسەفی و زانستیانەی هەیەتی لە پەیوەندی و پرۆژەو کردار و خوێندنەوە و بەرهەمهێناندایە؟ چۆن دەڕوانینە شوناس و کەلتور و بەجیهانی بون؟ لای (علی حرب) بەجیهانی بون پێویستی خوێندنەوەیەکە بە لۆجیکی نوێگەریانە و مەودای بونگەری و بە زمانی روداو و لۆجیکی تێگەیشتن مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت نەک وەکو دۆزەخ یان بەهەشت سەیر بکرێت. ئێمەش نەمانتوانیوە جەدەلێک بکەین؟ کامەیە ئەو پرۆژانەی بونەتە هێڵی جیاکەرەوە؟.
چۆن بتوانین ئێستایەک بۆ ئایندە ئامادە بکەین و باس لە شوناسی رۆشنبیری بکەین؟کاتێک (عەلی حرب) ئاماژە بە شوناسنامەی رۆشنبیری دەکات:
(دوبارە داهێنانەوە و پێکهێنانەوە و بەزانستی کردنی کۆبونەوە و بەکۆمپیوتەرکرنی ئابوریەکان و بەعەقڵکردنی سیاسیەکان و بە گەردون کردنی بیرو زانینەکانە). 2 ل2٥.
چۆن ئەو هەورە تاریکانە ببڕین بۆ گوندی گەردونی؟ئایا چی پرسیارێکی زیندو لەدایک بووە؟ چۆن بتوانین لەو گەردەلولانەدا زەویەک بدۆزینەوە؟ کاتێک پێویستمان بەدامەزراندنەوەی نوێ هەیە، دەکرێت لەسەر چەمکەکانی ئەمڕۆ خۆمان دابمەزرێنین؟ لەکاتێکدا رابردومان پڕە لەو تاریکیانەی هیچ جێگە و سنورێکیان نەهێشتۆتەوە لەو زەمەنە درێژانەى داگیرکاری و داخراوی کوردستانەوە بۆ کرانەوە.
لەدەریای گومان و پرسیارەوە و چۆن بچین بۆ پێشهات و روداو و ئەگەرەکان؟ ئایندەش لەسەر داهێنانەکانی ئەمڕۆوە پێشبینی دەکرێت، بە جیهانی بونیش ئەگەرێکە روبەڕوبەڕومان بۆتەوەو توانای جەدەلی سواوی نیە، پرسیارەکانی ئێستاش تۆڕکاریەکن لە ئێستا و ئایندە و رابردوماندا و پێویستە بە توانا و هێزێکی داهێنەرانە پەرەیان پێبدەین، رۆشنبیری زیندو هەمیشە رەگ و ریشاڵی خۆی دەکاتەوە و لەگەڵ رەوتە ژمارەیی و پێوانە گەیەندراوە چرکەییەکەی گەردوندا گەشە دەکات و دیوار و ئاستەنگەکان دەبڕێت و لە سنوری نەتەوەو رۆشنبیریەکان دەپەڕێتەوە.
ئێستامان جیاوازە لە رابردو ، جیهان بچوک بۆتەوە بۆ وێنەو چەمک و سیمبوڵ و باگراوى کردن و دۆزینەوە، بۆ شاشەیەک هەڵگری چالاکی و ئاکار و بەها و هەڵوێست و بیرو روانینمانە و بە هەمو مێژو رەنگ بووە بە روداو و کارەساتەکانەوە هەموی یەک چرکەیە.
ئەوەی گرنگە خوێندنەوەی پێگەکانی رۆشنبیرییە ئەو پەیوەندیانەیە بونەتە داڕشتنی ئێستایەکی تاریک، ناچارین بیانبڕین و ئەرک و خاڵی وەرچەرخان بزانین؟ لە پەیوەندیەکان بە جیهانی دەرەوە و ناوخۆ، لە سڕینەوە و نوسینەوە، لە کردار و نامە و گەیاندنەکان، لە تاریکی و روناکی، لە لابردن و بونیادنان، لە ئامڕاز و وەرچەرخان و بەرهەمهێنان…هتد.
وەهمەکانی رۆشنبیری چیە؟ چۆن مۆدێرنیزم کەلەپوری خوێندۆتەوە؟ ئایا دەتوانین زەمەنى سەر بە مۆدێرنیزم لە ئەشکەوتى (جاسەنە)ەوە دیارى بکەین(شێخ مەحمودی) ڕۆژنامەى بانگى حەقى تیا دەرکرد? بەهاوکێشە بۆ بونى یەکەم چاپخانە لەچیاکانى لوبنان(عەلى حەرب) ئاماژە بە زەمەنی مۆدێرنیتەی عەرەب دەکات، چی هێڵێکی رەخنەیی لە هاتن و چونی ئەم پرۆژە فیکریانەدا کراوە؟ یان تاکەکانی بەجیهانیکەر چۆن تایبەتمەندێتیەکانیان راڤە کردووە؟ کاتێک پرسیار و کێشەکانی گەردون و جیهان بە درێژایی مێژو بەسەرمانا کەڵەکە بون. لەکاتیکدا جیهان لە رۆشنگەری و من بیردەکەمەوە کەواتە من هەم و پرسیارەکانی بون و کەسی بیرکەرەوەی نوێوە بۆ بونگەرایی هات و دواتر دەیەها پرسیاری تری دۆزیەوە، ئێستاش بەهۆی شۆڕشی زانیاریەکان و ژمارەکان لە زەوییەوە چووە ناو ئاسمان و بۆ گەردونیەت.
پەیوەندییەکانی بە جیهانی بون و ئاستەنگەکانی رۆشنبیری کوردی و شوناس و کەلتور و زمان و نەبونی خاڵی هاوبەشی ئاڵۆزن ، کوردستان بە سەر چوار پارچەدا دابەش بووە هەریەکەیان سەر بە کەلتورێکی جیاوازە، چۆن جەدەلێک بکەینەوە؟ لای (علی حرب) شوناس ئاوێتەیە و روی جیاوازی هەیە نەکو تەنیا رەهەند و رویەکی هەبێت و کەلتوریش دەکاتە دو جۆر کەلتوری پیشەسازی ژیان لە رێگای سیستەمەکانی ماناو سەرچاوەکانی دەلالەت و سیستەمەکانی سیمبولیزمی ناهۆشمەندی خەیاڵی کۆی نەتەوەیەک لە نەتەوەکان یان هۆزێک لە هۆزەکان دروستی دەکات. کەلتورەکەی تریش ئەهلی رۆشنبیری بەرهەمی دەهێنن.
چۆن خستنە سەرو مانادار کردن و هەڵوەشاندنەوەى شتە باوەکان بکەین؟ کوا فەرهەنگ و بەشارستانى کردن و کارکردن لەو گوندە جیهانیەى شوێن و زەمەنیشى گۆڕیوە؟ کامەیە ئەو گۆڕانکاریانەی لە شەپۆلەکانی نوێخوازی و لە رێکخراو و یانە و دەستە رۆشنبیریەکاندا لە حیزبەوە بۆ دەوڵەت کراوە؟ یاخود لەو هەمو ئامرازو پەیوەندییانەى دروست دەبن؟ بەرامبەر بۆ کام موفرەدەو زاراوەیە دانراوە؟ توانرا شێوە کرمانجى سەرو خوارو بگەیەننە ئاخافتن نەک یەکگرتن یاخود جیاکردنەوە؟ ئەوەی گرنگە بوار و هەژانی رۆشنبیری بەو ڤیستیڤاڵانە بۆ ناوو یەکتر ناسین و شتی تر کراون و دەرکردنی سەدەها رۆژنامە و گۆڤار و بڵاوکراوە ناکرێت.
سەختە بتوانین جیهانی چەمکی نوێ دابمەزرێنین وەک (عەلی حرب ) ئاماژە بەوە دەکات فیکری عەرەبی هەتا ئێستا نەگەیشتۆتە داهێنانی زاراوەیەکی تایبەتی یان بینای جیهانی چەمکی نوێ بەشداری لە دەوڵەمەند بونی فیکری جیهانیدا بکات.
چۆن بەشداری گۆڕانەکان بکەین؟ چی جیاکاری و شوناسێکی رۆشنبیری و کەلتوری راڤە کرا؟ کاتێک شوناس پێویستی بەکرانەوە هەیە لە فەزای بەرهەمهیناندا، چی کرا بمانگوێزنەوە لە بێدەنگیەوە بۆ پرسیار، لەواقیعەوە بۆ زەویەکی داهێنەرانە؟
ئایا زەمینەی شۆڕش و ئامادەکاریەکانی چی بووە لە بوارەکانی مەعریفە و فەلسەفە و زانستەکاندا؟
چۆن جەدەلێک لەسەر پەیوەندیەکانمان دروست بکرێت، بۆ ئەوەی دەسەڵاتێکی هاوشێوەی گەلان دابمەزرێنێت؟ ئەى چۆن بتوانرێت باس لە پەیوەندیەکانی دەسەڵات و مەعریفە بکرێت؟ کامەیە زەوى لەدایک بونى دەسەڵات و مەعریفە؟ کامەیە ئەو پێگە تیۆری و مەعریفى و زانستى و فەلسەفیانەى دەسەڵاتی کوردی لەسەر دامەزراوەو ئەو ڕاڤەیەى لە وەرگرتنى تیۆری جیهانیەوە کراوە؟ کامەیە ماناکانى دەسەڵات و مەعریفە؟ دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ڕەگەکانى فەلسەفە و زانستەکان نەگەیشتوینەتە زەمەنى سفر تیایاندا.
بزوتنەوەی نەتەوەیی کورد بۆتە مایەی گۆڕان لە زۆر بواری شارستانی و کۆمەڵایەتی و سیاسی و جیهانێتی و بە هاوکێشە بەو بارە داخراو و دواکەوتوییەی بەدرێژایی مێژو کورد تێکەوتووە و قوربانی گەورەی داوە.
مێژویشی دەگەڕێتەوە بۆ مێژوى دێرینى جیهان، بەهۆى سەختى و چڕی و داخراوی ناوچەیى و ناوخۆیی و دەرەوە و دورى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەراست و نەبونی سنوری دەریایی و هاوبەشی نەکردنی لە گەشەسەندنەکانی جیهاندا نەیتوانیوە بەشدارى لە پەیوەندی جیهانێتیدا بکات و سود لە گەشەو قۆناغەکانی وەربگرێت و بەدابڕاوى ماوەتەوە تا سەدەى 21 بەبێ بەشدارى لە پریشکی ئەو گۆڕانە گرنگ و ڕیشەییە باڵایانەی لە جیهاندا رویان داوە.
شۆڕشێکی تیۆری دانەمەزرا، وەرچەخانێکی ریشەیی بکات و دوای راپەرینیش ئەو گۆڕانکاریە ریشەییانە نەکرا جگە لە زانیاری وەرگرتن لە تیۆری جیهانی تیۆرێکی خۆی نەبووە.
کار و جیاوازی لە نێوان سەنتریالیزمى دیموکراتی شارو شاخدا نەکردووە، زیاتر لە پرسیارەکانی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەییەوە درێژە بەو ترایژیا دراوە، پێویستە بپرسین: کامەیە پێکهاتەکانی ئاسایشى نەتەوەیى و ستراتیژو پرۆسیس و پلانەکانی چییە؟ سنور و جوگرافیا؟ئایا کۆمەڵگەی کوردی چۆن دەخوێندرێتەوە؟ تەکنەلۆژیای نیە و نابێتە کۆمەڵگەیەکی پیشەسازی و زانستی کشتوکاڵ و بازرگانیشی نیە نابێتە کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی؟ ئایا چی پاشەکەوتێکی ئابورى و ئامار و جیاکاریەک هەیە بۆ جەنگ و گرانی و روبەروبونەوەی پێشهاتی ترسناک؟ کامەیە بواری بازرگانی تەنیا کەرتی تایبەتیەو ئەم بازاڕ ڕەشیەی لێکەوتۆتەوە، زۆر بواری ئابوری تەواو پشتگوێ خراوە؟،کامەیە سوپا و زانستی سەربازی و مەعریفی بەر بڵاوی جەنگ؟ ئاسایشى نەتەوەییش سەرەتا ڕەگ و ڕیشەى نەتەوە و پیگەکانیەتى، ئەمەش ئەنجامی ئەوەیە شۆڕش خویندنەوەیەکی قوڵی بۆ ئەو چەمکانە نەکردووە و نەیتوانیوە سۆسیۆلۆژیایەکى تایبەت بەو کۆمەڵگەیە دابڕێژێت و پراکتیکی بکات چەمکە باوەکان بگۆڕێت بە چەمکی نوێ وەک( لینین و ماوتسى تۆنگ و هۆشی منە و جۆز جۆز تیتۆو ئیمام خومەینى ) ودەیانی تر لە جیهاندا کردیان.
باس لە خاڵى وەرچەرخان بکەین دەبێت بگەڕێینەوە بۆ رەگ و ریشاڵی فەلسەفەو گۆڕانکارییە زانستی و مەعریفیەکان، ئەوەی چەمکى داهێنان و گۆڕانى هەڵگرتبێت شۆڕشەو پابەندی خستنە سەرە لە بوارەکاندا، وەک ئەوەی خوالێخۆشبو(ناسری سوبحانی)لەسەر دەقی قورئانی و فەرمودەکان دەیکرد، یان (فاروق رەفیق)دەیەوێت لەبواری بیرو فەلسەفەدا بیکات، یان کۆمەڵێک هەڵبژاردەی رۆشنبیری لە بواری رەخنە دەسەڵات و مەعریفەدا دەیکەن و کردنەوەی ئەو وێستگانەى کارەبا لە فیزیای کارەباییدا و کردنەوەی پاڵاوتەی نەوت بەشێکن لە داهێنان، پێویستە بایەخ بە کەسانی داهێنەر بدرێت. ئەرکی (رۆجیس دوبریە)یەکە لە بواری شۆڕش و میدیولۆژیادا بیکات.
شۆڕشی بیر و زانیاریەکان دامەزراندنی فەزا و کەشێکی نوێیە بتوانین بەرەو جیهانێکی داهێنەر بچین. بە هەژان و گۆڕانکاری و هۆشیارکردنەوە و توێژینەوە و پرسیار و گومان.. هتد. ئەم وەرچەرخانە گرنگی ئێستایە هەتا لە بوارەکانی زانین و زانیاری و خوێندنەوە و بەرهەمهێناندا مانای بیرکردنەوە لە ئەرک و کار و گۆڕانکاریە لەهەمو بنەماو بونیادو چەمکە سواوەکانەوە بەرەو فەزای کراوە و داهێنان.
* / سودم لە هەمو کتێبەکانی عەلی حەرب وەرگرتووە .
لە گوڤاری گۆڤاری شەن لە 1/2:/2010دا بەناونیشانی(پرسیارەکانی رۆشنبیرو فەزای رۆشنبیری کوردی)دا بڵاوبۆتەوە. جارێکی تر ئەبیدۆرم کرد و کورتم کردەوە.
1- ڕوهام النخبە ڕو نقد المپقف” على حرب “– الگبعە الپانیە / ١٩٩8، المرکز الپقافى العربى/ ل38.
2-باسی کۆتاییەکان / کردنەوەکانی بە جیهانی بون و تەڵەزگەکانی شوناسنامە / علی حەرب/ وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە سەلاح حەسەن پاڵەوان/چاپی یەکەم 2006 هەولیر.ل2٥.
لەگۆڤاری رێبەر ژمارە(17) پایزی 2023 دا بڵاوبۆتەوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

پەیوەندی (شۆڕش و رۆشنبیر) نهێنیەكی دوانی بەر جەستە دەكات وەك هەنگ و كورە، ئایا رۆشنبیر چی شوناس و رۆڵ و كاریگەری و بەرهەمهێنانی لەسەر شۆڕش هەیە؟ چۆن سیاسی و رۆشنبیری جیا بكەینەوە؟ كامەیە ستراتیژ و پەیام و ئەركەكانیان؟ پەیوەندی و پانتاییەكانی كاركردن؟
پەیوەندی رۆشنبیر و سیاسی لە هەمو كاتێكدا ئایدۆلۆژیە، دورخستنەوەی روشنبیرە لەبیری پارێزگاری لە بون و ژینگە و رای گشتی و هێزی رەمزی و شێوەكانی شوناس و مێژو دەسەلات و سەربەستی و ماف و پەیوەندی و ئەوانی تر. لای (ئیدوارد سەعید) گڕی هیچ شۆڕشێكی سەرەكی لە مێژوی نوێدا بەبێ رۆشنبیر داناگیرسێت، بگرە بەدایك و باوكی شۆڕشەكانی دەزانێت، زۆر لە تێوریستەكان رۆشنبیر بە چینێكی نوێ دەزانن توانای گۆڕانی ریشەیی هەیە لە فەزای داهێنان و گۆڕاندا، بەرهەمهێنان لەپانتایی بەتاڵەدا دەكەن و پەنجەرەی نوێ دەكەنەوە. ئەمەیش لای (غرامشی) ریشەی گرت، شۆڕشیش مانای گۆڕان، لابردنی سیستەمی باوو هێنانە كایەی سیستەمی نوێ، مانای كردنەوەی دەرگا و پەنجەرەی نوێ، گۆڕینی زمان لە جوینەوەوە بۆداهێنان، كار كردن بۆ خستنە سەر و داهێنانی نوێ.
شۆڕش لەهۆشیاریەوە دروست دەبێت، لە رێی میدیا و بواری رۆشنبیری گشتی (پزیشك، مامۆستا، پیاوانی ئاینی، پیشەییەكان، رۆژنامەنوس، نوسەران، رێكخراوە جەماوەریەكان توێژەكان، تاد…. هەر دەستەیەكی رۆشنبیری كاری خۆی دەكات.
شۆڕش رەگ و ریشاڵی بە مەعریفە ئاو دەدرێت، ئەویش بەرهەمهێنانی دەستەی رۆشنبیرانە، لەو ئەركەی خۆیەوە بۆ هۆشیاری نەتەوایەتی، ئایا چۆن گۆڕانكاری دەكات؟ كامەیە ئاراستە و خاڵی وەرچەرخان؟ مانا و واتا و دەستەواژەكانی چین؟ ئەو پەنجەرە و دەرگایانەی دەیانكاتەوە چی رۆشناییەك دەبەخشن؟ رۆشنبیر لەزەریای پرسیار و گوماندایەو ئەمەش كاركردنە لە ناو فیكردا، روبەڕو بونەوەی دژە لێكچونەكان، هەمو ئەوانەی ناچنە ناو تۆڕی بیركردنەوەی بیركەرەوەوە، كاركردنە بۆ بەرهەمهێنانی مەعریفە.
ئەمانەش جێگەی تێڕامان و دو دڵین، لە ناو گەردەلولی گۆڕانكاریەكاندا گێژمان دەكات، لە درخستنی پرسیار و رەنگدانەوەی، ئەوانی تر دەخاتە بەر پرۆسەی ئەگەرەكان و سەرسوڕمان و گومان و دو دڵی و رارایی فەزای روانین دەگرێتەوە، كەسی پرسیاركەر مەترسی لەبەرجەستەكردنی پرسیارەكانیدا هەیە، چارەسەری بارو دۆخ چۆن دەكرێت، ئەوە كاری كێیە؟ كام چین و توێژە ئەو شۆڕشە دەكەن؟ كامەیە جیاوازی چینایەتی و كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئاڵو گۆڕو خستنە سەر؟ دەربارەی شۆڕش و پۆلینكاری لە نێوان شۆڕشی نەتەوەیی و چینایەتیدا؟ كام ململانێ و دژە فیكر و روانینێك جیاوازی دەردەخات و لەچی چاوگەیەكی ئەم سەردەمەوە هەڵدەقوڵێن؟ ئایا ئاستی دەرخستنی جیاكاری فیكر و مەعریفەیە. باری سیاسی شۆڕش و مانگرتن و دژە وەستانە، هەوڵدانی هۆشی ئەوانی ترە بۆ شۆرش و نزیك بونەوە لە جوڵاندنی جەماوەری دەستە و گروپە جۆراو جۆرەكانە؟
ئایا چۆن بیر بكەینەوە؟ كام شۆڕشە بكەین؟ چی تیورێكی جێگرەوەمان هەیە؟ ئەوانە دەتوانن هۆشیاری شۆڕش بنوسنەوە و لە بەردەم ناونیشانەكانی شۆڕشدا بوەستن بە روانین و جیهانبینی و پێدراوو ئەو ئەركانەی هەڵیان گرتووە؟ یان گێڕەرەوەی روداوی شۆڕشن و پرسیارەكانی مەعریفە بەناو پانتاییەكانی ئەو هێڵانەدا دەگەڕێتەوە، ئێمەیان كەڕو لاڵ كردووە.
شۆڕش مانای چیە؟ جگە لە گۆڕانكاری جێگرتنەوەی مەعریفە باوەكان و تیۆری مەعریفی لە بواری فیكر و ئازادی و سەربەستی و كۆمەڵایەتی و شارستانی لەناو كۆمەڵگادا.
دیكارت گوتی: من بیر دەكەمەوە كەواتە من هەم، دایەلۆگێكی كردەوە بۆ فیكر، بۆ ڕوانینە جیاوازەكان بو بەتۆڕێكی بێ كۆتایی لە مێژووی فەلسەفەدا. شۆڕش بو لە فیكرو روانیندا، تێكشكاندنی سیستە باوەكانی خوێن رشتنە لە شۆڕشداو كەسی بەرهەمهێن بەبێ بەشداری شۆڕش بە بیری پڕ شۆڕش دەكات.
لەگڕوگاڵی مەعریفەدا چۆن زمان بكەینەوە؟ راپەڕین لە پاشخانێكی فیكری بە هێزەوەیە زەمینەیەكی فیكری هەیەو كپ ناكرێتەوە.
شۆڕش مانای پڕ بونەوەی بەتاڵاییەكان و گۆڕینی باو و لە كەڵك كەوتووەو وزە لە دینامیكیەتی هێزێكی مەعریفییەوە وەردەگرێت، خوێندنەوەی بۆ بەهاكان كردووە؟ بۆ دارشتنی سیستەم و جیهانبینیەكی نوێ. گۆڕینی ئەم سیستەمانەش بەبیرمەند دەكرێت، كێشەی لەگەڵ فیكری خۆیدا هەیەو بە فیكرەكەی ئێمە و ئەوان دەگۆڕێت و نوسینەكانی زۆرینە ملكەچ دەكات.
هۆشیاری گۆڕانكاری زۆر گرنگە لایەنی چاك و خراپی هەیە، ئەگەر لەفیكری بەرهەمهێنەوە سەرچاوە نەگرێت دەبێتە كارەسات.
ئێمە لە ڕوی زانست و فەلسەفەوە پێویستیمان بەو پرسیارانە هەیە كەڕو لاڵمان دەكەن، چی هەیە لە زانستەكان و فەلسەفە و چۆن بیر بكەینەوەو دەست پێبكەین؟ یان دەبێت خوێندنەوەیەك بكەین و پانتایە مەعریفیەكانمان پڕ بكەینەوە؟
ڕۆشنبیری كوردی لەم ئاستەدا ئیفلیجەو ناتوانن لەو وتراوانە كار لەهێڵی مەعریفەدا بكەن، چۆن (عەلی حەرب) لەسەر كەلتوری عەرەب دەیكات. پرسیاری جەوهەریش ئەوەیە ئایا كۆمەڵگەیەك بەبێ‌ زانست و فەلسەفەو پۆلین كردنی ئەو پانتاییانە بۆ ناو كەلتوری خۆی لەچ خاڵێكەوە دەست پێدەكات؟ كامەیە هێڵی جیاوازی و لە كوێوە خستنە سەر و پێدراوەكان دەردەكەون ؟ مانای جیاوازی چیە؟ ئەوەی بیریارانی جیهان كردیان، ایبەت (ریجس دوبریە و غرامشی).
غرامشی بە تەنیا ئامانجی ئەوە نەبو بزوتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی دابڕێژێت بۆ ئیتالیا، بەڵكو دیسانەوە بونیەیەكی رۆشنبیری تەواوی بۆ دروست بكات، ئەوەی پەیوەندی بەم بزوتنەوەیەوە هەیەو ببێتە پرۆژەیەك بۆ رۆشنبیری و پۆلینیان بكات، ئەوانەی ئەركی فیكری لە كۆمەڵگادا دەگەیەنن، وەك رۆشنبیری تەقلیدی، مامۆستا و پیاوانی ئاینی و بەڕێوەبەر ، لە نەوەیەكەوە بۆ یەكێكی تر یەك ئیدا دەگەیەنن، دووەمیش رۆشنبیرانی ئەندامیە بەشێوەیەكی راستەوخۆ پەیوەندن بە چینەكان، یان دەزگای بازرگانی، ئەم دەستەیە جیاوازن بەردەوام ئەو شتانە ئەڵێنەوە، پێشتر ووتویانە لێرەشدا دەستەیەكی تر لە ڕۆشنبیران دێنە كایەوە دیسان وتراو دەڵێنەوە بەبێ‌ ئەوەی بتوانن گۆڕانێك دروست بكەن. غرامشی رۆشنبیری ئەندامی بەو كەسە دەزانێت لەهەر پانتاییەكدا كار بكات پەیوەندی بە بەرهەمهێنانی مەعریفە یان بڵاوكردنەوەیەوە هەبێت، لێرەدا جیاوازی لەگەڵ هەموو دەستە ڕۆشنبیریەكانی تردا دروست دەكات بە داهێنان و خستنە سەرو دۆزینەوەی ئەو دەرگاو پەنجەرانەی لەوەو بەر نەبینراون، ئەم ستراتیژەش لە شۆڕشی ڕزگاری نەتەوەدا جیاوازە لەوەی لە شۆڕشەكانی تردا دەكرێت، ئەوەش دەستە ڕۆشنبیرەكان ئەو هێڵە ئاسۆییانە دەكێشن.
ئەوەی جێگەی مشتو مڕە وشەی رۆشنبیر بۆتە ئیمپریالیەتی كێشەكان، بەبێ پۆڵینكردن، رۆشنبیر چیە و كێیە، جیاوازیەكان چین. رۆشنبیر دەسەڵاتدارێتی بۆ خوێنەرێكی بەر فراوان دەكات، لای ئیدوارد سەعید خەڵكی هەمو رۆشنبیرن، بەڵام هەمویان ئەو توانایەیان نیە، ئەركی رۆشنبیر لە ناو كۆمەڵگەدا بگەیەنن. بڕوانە(صور المپقف) ل21.
پرسیارەكان لە ونبونی فیكر و پۆلین نەكردنی رۆشنبیرەوە دەست پێدەكات، دەبێت بۆ چەمكی شۆڕشی ڕاستەقینە گەڕانێكی قوڵ بكەین، بۆ گەڕان بە دوای شوناسێكدا لەكوێوەوە دەست پێبكەین؟ ئەمەش دایەلۆگێكی فراوانی دەوێت، پێویستە پرسیار لەسەر جیگرتنەوەی شۆڕش و تێور و پرنسیپی شۆڕش چۆنێتی و ئاكامی بكەین؟ ئایا كۆمەڵگە لە چی ئاستێكدایە؟ كامەیە بەرهەمە گەشە كردووەكانی؟ چۆن گۆڕانكاری و بەرەو پێشچونی بۆ دەكرێت؟ كامەیە ئاست و خۆدۆزینەوەی تاك لە فەزای روانینی ئێستایدا.
لەچی پێگەیەكی ناوخۆیی و جیهانیدا خۆی دەدۆزێتەوە؟ تەنیا لە دیكتاتۆری و دیموكراسیەوە بگوێزێتەوە بۆ گۆڕانی ریشەیی لە یاسادا، ئەوەی ئێستا لەو رابردووە جیا دەكاتەوە گۆڕینی نوسراوەكانی دەسەڵاتە.
ئەمەش كاركردنێكی ڕیشەیی لە ناو زانستەكاندا هەیە، دەبێت خاڵێكی ریشەیی دابنێین بۆ ئەوەی بگەینە گڕوگاڵ لە سفرەوە دەست پێبكەین بە تێكدانی سیستەمە باوەكان، بەتیۆرەی جێگرەوەی كۆمەڵگەی مەدەنی.
دەكرێت سود لەتیۆری جیهانی وەربگرین، لەروی مەعریفیەوە، واتا مەعریفە لە نامەعریفە جیا بكەینەوەو لە بێدەنگیەوە بۆ دایەلۆگ بچین، كەسانی تایبەتمەند بەو بوارە كاری لەسەر بكەن و بە ڕوانینێكی نوێوە بگەڕێینەوە بۆ چەمكی ڕۆشنبیری.
ئەمەیش كاری هەڵبژاردەی ڕۆشنبیریە دوور لە دەمارگرژی حیزبی، ئەوسا هێلێك بەرجەستە دەبێت، شۆڕشی ڕۆشنبیری لەهەموو شۆڕشەكان گرنگ ترە. كۆمەڵگەیەك خاوەنی ئەو وتووێژە ڕۆشنبیرە نەبێت جگە لەخوێن ڕشتن چرا نابینێت.
پێویستە رۆشنبیر خۆی بدۆزێتەوە، لە نێوان كاری حیزبی و داهێنانداو فەزای رۆشنبیری بە روی یاخی و هەڵبژاردەی رۆشنبیریدا بكرێتەوە، نەك داگیركاری رەمزەكانی رۆشنبیری هەمو پێگە ترسناكەكانیان گرتووەو توانیویانە حیزبەكان بۆ بەرژەوەندی خۆیان بقۆزنەوە، بە دەمامكی جۆراو جۆرەوە دەبنە پاڵەوانی ڤیستیڤاڵا و كار و چالاكی و چاپەمەنی و فەزای رۆشنبیریان گرتووە.
پارتی سیاسی كوردی ئەم گۆڕانەی بۆ ناكرێت، ئەی كاری نەوەی نۆێ چیە نەتوانێت ئەو شانۆگەریەیان كۆتایی پێ بهێنێت و هەنگاو بەرەو شۆڕش بنێن.
شۆڕش مانای خوێن رێژی نیە، شێوازی نوێ هەیە بكرێت، زەمینەیشی رەخساندووە بۆ شۆڕش، لە گەڵای درەختەوە هەتا بەرگ و سێبەر دوای گۆڕانكاری دەكەن، ئەمەیش بەو كاركردنە دەكرێت نەوەی نوێ بە عەقڵێكی نوێوە بیكەن، نەك بەو شێوازەی هیچ ئاسۆیەكی بۆ دامەزراندنی زەوی شۆڕش تیا نەبێت.
دیسانەوە دەپرسینەوە، ئێستا پرسیارەكان لەگەندەڵیەوە دروست دەبن، دەكرێت چی ناونانێكی بۆ بكرێت؟ یان چی ئایندەیەكی هەبێت؟ لەو تێكەڵی و فرە هەژاریەی لە كەلتور و پانتاییە جیاوازەكاندا دروست بووە، یان راپەرینێك ستراتیژێكی نادیارە و بە ڕاو بۆچون و دەست تێوەردان و پرنسیپ و پرۆسیسی وروژێنەر و دەمارگیریەوە، لە خوێندنەوەی جیاواز جیاوازەوە، تێكەڵ بووە، بەبێ تێوری گۆڕانكەر ناكرێت.
ئەم هەوڵانە كەشەی هەورێكی تاڵە و لە ئاسماندا كۆ دەبێتەوە بۆ شۆڕشێكی رۆشنبیری لەئایندەدا، مانای دەبێتە پاشخانێك رۆژ بەرۆژ خەرمانەی گۆڕانكاری كۆدەكاتەوەو پێویستە بە جۆرێك ریشەی مەعریفی دابڕێژێت، نەك ببێتە كارەسات بۆ كورد.
ئەم گۆڕانكاریانە شۆڕشێكە بەمانای گۆڕان كۆمەڵگە بگرێتەوە، پێویستی بە كردنەوە هەیە، شۆڕشی راستەقینە هەمو یاساكانی گۆڕیوە، لە كایەو شێوازێكەوە بۆ شێوازێكی تر، شۆڕش مانای گۆڕانی ریشەییە بتوانێت سەرخان و ژێرخانی كۆمەڵگا بگۆڕێت لە چەمكی سواوەوە بۆ چەمكی نوێ.
لێرەدا دەیان پرسیاری جەوهەری دروست دەبن بۆچی كوردستان چەقی گەندەڵی و بەستووییە؟ بۆچی گۆڕانكاری ناكرێت؟ ئەمە دەكرێت لە دەیان دەلاقەوە تێڕوانینی لەسەر بكرێت، بە داخەوە لە ڕۆشنبیری كوردیدا خوێندنەوەكان بەو ئاقارەدا ناچن، ئەو چەمك و مانایانە هەڵبگرن و لە خۆبەستنەوە بە لایەنێكی تایبەتیەوە بچنە ناو بوارەكانی فیكر، ئەمەش ونبونی فیكرە تایبەتە بە ستراتیژی شۆڕشەكان ئەوەی ڕاپەڕینی جەماوەری لە كوردستان دەیكات جیاوازە لە ناكۆكیەكانی نێوان (لینین و پلیخانۆف) یاخود صین و بولغاریا، ستراتیژی هەر شۆڕشە تایبەتمەندی زەمینی و زەمانی هەبووە لە ناكۆكی و كێشە فیكری و سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیەوە سەریان هەڵداوە.
ستراتیژی (جۆز جۆز تیتۆ) جیاواز بوو لە (ماوتسیتۆنگ)، بەم شێوەش پرسیارەكان ئەوەندە زۆرن خاڵی كۆتاییان نییە.
دەكرێت بپرسین تیوری ئەم ستراتیژە چییە بۆ نەوەی ئایندە؟ ئایا دەبێتە هۆكاری گۆڕانكاری و شكاندنی بەربەستەكانی فیكر و زانیاریە هەواڵگریەكان و سیستەمی ئابوری و بوارەكانی تەكنەلوژیا و پەیوەندیە جیهانیەكان؟. ئایا ئەركەكانی ڕۆشنبیر لەم قەیرانەدا لە پڕكردنەوەی پانتاییەكانی مەعریفەدا چی بوون؟! ناكرێت ڕۆشنبیر تەنیا بانگەوازی ئەوە بكات خەڵك ڕابپەڕێت، لە كاتێكدا ستراتیژی ئەو ڕاپەڕینە نەزانرێت و تیورێكی جێگرەوە نەبێت ببێتە ئەڵتەرناتیڤی ئەو شتە باوانە، ئەمەش سەرەتا پێویستی بە داڕشتنەوەی یاسا هەیە، مێژووی ئێمە تەنیا لەسەر یاسا باوە كۆنە وەرگیراوە كاری كردووە، ناكرێت تۆ یاسایەكی تایبەتت نەبێت؟ ئەمەش كاری كێیە؟! جگە لە كەسەكانی فیكر هەریەكە لە بواری تایبەتمەندێتی خۆیەوە تێورێزەی بواری یاسایی بكەن. جگە لەوەش جیاكردنەوە و پۆلینی ئاست و قۆناغە جیا جیاكان لە زەمەنی مۆدیرنیتە و پۆست مۆدێنیتەو دوای ئەوان، ئێستا ئایا دەكرێت بپرسین چی زەمەنێك شوناسی كورد دیاری دەكات لە پرۆژەی لێكۆڵینەوەی كوردیدا خوێندنەوەی بۆ كرابێت؟ ئایا ئێمە لە چی قۆناغێكی پێشكەوتەنەكانداین؟ جگە لەوەش چۆنیەتی سیستەم و بەڕێوەبەری دەسەڵاتدا ڕەگی گەندەڵی چییە چۆن چارەسەر دەكرێت؟ مەترسی گەندەڵی رۆشنبیری لەگەندەڵی سیاسی گرانتر و مەترسیدارترە، ئەگەر كۆمەڵگەیەك خاوەنی چینی رۆشنبیری راستەقینە بێت بە واتای غرامشی ئەوە ئەگەر دەسەڵاتیش راست نەكاتەوە رەگ و ریشاڵی دەهێنێتە دەرەوە، دەشێت بپرسین، بڵاوكراوە و راوێژ و كارە گرنگەكان جگە لە رۆشنبیران كێ بون؟ لەكاتی دەسەڵاتی شۆڕش بۆ ناو شار جگە لە نەبونی رۆڵی رۆشنبیر چیتر هەبو؟ بۆ ناو پارتەكان جێگەیان خۆشدەكرد، ئەمەش كارەساتی نایەوە و پۆڵین نەكردنی سەنتەریالیزمی دیموكراتی شار و شاخ بناغەی گەندەڵی دروست كرد، ڤێتنام دوای سەركەوتنی شۆڕش چۆن مامەڵەیان لەگەڵ شۆڕشگێڕاندا كرد، پاڵەوانیان نەهێشت و بەرێوەبردن درایە دەست نەوەی نوێ.
كوردستان پڕ بوو لە پاڵەوانی شاخ و هەموو جێگە ترسناكەكانی دەسەڵاتیان گرت، ئەمە گەورەترین هەڵەی مێژوویی ئێمە بوو، لەبری ئەوەی دەسەڵات بدرێتە دەست نەوەی نوێ‌، لە لایەكی تر چۆنیەتی كاركردنی ئۆپۆزسوێن ڕووبەڕووی دەیەها پرسیاری سەرسوڕهێنەر دەبنەوە، لەو ستراتیژەی لە بەردەمیاندایە ڕوون نییە، جگە لە بانگەشەی گەندەڵی هیچ نامەیەكی تێوری گۆڕانكاریەكان نابینینەوە، پرسیارەكانیش لە ئیسلامی سیاسی و ڕەوتە عەلمانیەكە زۆرە تەنیا لەسەر ستراتیژێكی سیاسی تێكەڵاو بوون، ئەویش گەندەڵییە، لە كاتێكدا ستراتیژی شۆڕشی جەماوەری جیاوازە لەمە, شێوازێكی تر وەردەگرێت لەوەی جەماوەر دەیەوێت لاپەڕەیەكی سپی بە داوا و حەزەكانی پڕ بكاتەوە، نەك بكەوێتەوە ناو ئەو تراژیدیایەی بەردەوام دووبارە دەبێتەوە. بەردەوام ئەو ناكۆكیانەی هەبوون لەشەڕی براكوژیدا دووبارە دەبنەوە و هێزو دەسەڵات بۆ لایەنەكان دەگەڕێتەوەو دەبێتەوە بە شەڕی بەرەكانی جەنگ رۆشنبیرانیش ئەو جەنگە لە سەنگەرە جیاوازەكانەوە دەكەنەوە.
كارە سات لێرەوە دەست پێدەكات، چینی سەربەخۆی رۆشنبیری بونی نیە و چۆن لەو رەوتە كۆنە دەربچین و بەرەو هێڵی ئاسۆیی بچین، نەهێشتنی بە رەمز بو پاڵەوانەكانی سیاسی و رۆشنبیری خاڵی گرنگ و ئامانجی سەرەكی بزوتنەوەیە، ئێستا پێگەیەكیان بۆ تاكی كوردی نە هێشتۆتەوە، بۆیە پێویستە بپەڕینەوە بۆ ئەوەی سەرەتا پرسیارەكانمان لە رەمزبووەكانەوە دەست پێبكەین، لەكاتێكدا نەگوێی پرسیار و نەمەنتیقی پرسیاریان هەیە، ئەمانە هەرە پێگە ترسناكەكانیان پۆڵین كردووە بۆ بەرەمز بونی خۆیان، ئەم خوێندنەوەیە پێویستی بە بەسەرا چونەوەیەكی گشتگیری كۆمەڵگەی كوردی هەیە لە هەمو بوارەكاندا، ئەمەش كاری شۆڕشێكی رۆشنبیری نوێیە ئێستا لە توانایدا نیە ئەو شۆڕشە بكات، بەڵكو دەبێت هەنگاوی بۆ بنێت، بەردەوام نەوەی نوێ هەڵدەستێت بە گۆڕانكاری لەبەر تیشكی ئەو بوارە رۆشنبیریەی ئاستی كۆمەڵگای گرتۆتەوە، ئەمەش توانای كەلتوری نەتەوەیە، ئێمە دەخاتە بەردەم دەیەها پرسیاری سەرسوڕهینەر!!

——————

لەژمارە(32٩لە2٧/6/2011 )لە رۆژنامەی چاودێر بڵاوبۆتەوە.
لێردا كەمێك دەستكاری لە كورت بونەوەدا كراوە. لە گۆڤاری ڕێبەر ژمارە(16)ی هاوینی 2023 دا جارێكی تر لەبەر گرینگی بڵاو بۆتەوە.

ئێرە کوێیە؟! ئەوێ کوێ بو؟!
ئەم هێمایانە لەسڕینەوەی بونەوە رەنگ کراون
فەزا شێوەی ساوای گۆڕستانی تۆفانێکە
زەمەن بون و ناونیشانی ونکردووە؟
لەچی نەفخێکایە گەردون ؟
دەست و پەنجە هەوری هەتاییان پێکهێناوە
ئێرەو ئەوێ بانگەشەی گریەو گڕوگاڵە
موروی ئاوداری وێنەو روخسارو مۆرەغەیە
ئێرەو ئەوێ دەیان سەدەی چرکەییە
پانۆرامای فیلمێکە سەدان هەوری تیا گڕاوە
ئەو ساتەیە بورکانەکان تەقینەوە
ئەستێرە رەشە رەمزی مەرگی ناکاتی گرتەوە..

هاتین هاتین ئێرەو ئەوێ ناونیشانی ئەوانە بو
ئێستاو سبەی شقارتەیەکی ئەتۆمی بون
درەخت بە رۆحەوە گەڵای دەگرت
بەدەم گەردەلولی زەمەنەوە پیت پیت هات و
لەجوگرافیای شارە هەنگی گەردونەوە
خوێن و عارەق و فرمێسک و تێکەڵاو بون
بەشارای هەزارەها جەستەی سور پۆش
ناوی یەکیتیان مۆر کرد

هاتین لەخەڵوزانی کەوتنە خوارەوەی ئەستێرەوە
بەسیبریای شەوەزەنگی زەمەنەوە کەوتینە رێَ
ئێرەو ئەوێ زمانی دڵدارانی خۆڵەمێش بو
ئێسک و پروسک بون بە بێزمانی بون و نەبون
لەسەر تاشەبەرد و کانی و لوتکە بون بەدەنگێک
مۆسیقای(کوردوستان) یان خستە لێدان

هاتین هاتین لەو زەمەنەی با رەمزی دڵداری بو
فەزا بەبونی مەرگەوە عیشقی پەپولەی دەکێشا
هەزاران شەو شەوێک بونە هێلکە
وێنەی بونیان بۆ رێی مەرگەسات رەنگ دەکرد
مەل و دڵدار بەشەپۆلی گەردەلولەوە کەوتنە سەر کۆج
خۆڵ و جەستە بون بەکافرۆشی گەردون
فەزا بە ئەتۆمی هەناسەوە تابلۆی مردنی دەکێشا

هاتین لەسەفەرێک ئەفسانەی بونمان شتەوە
سروشت بەتەنافی تەرمی باوە ئاواڵە بو
دەسرازەو گەلای مەرگ نیشانە بون
ئاسمانی بون بەخوێن چڕان شەفەقی گرت
رۆح دۆژە تونێلی بونی دەبڕی
لقو چڵی درەخت بەبانگەشە سەوز ببون..
بەگەڵاوە دۆڵ و دەشت و کۆڵانی شاریان پڕدەکرد :
شۆڕشی نوێ بێشکەی کۆرپەڵەی رادەژەند !!

هاتین هاتین لەجێماوەو رەمزو نیشانەی بێ زمانی
تا زمانێک لەسڕینەوە وەربگرین
تەن و مادەو ئاماژەو بون خۆڵەمێش بون
رۆژو شەوو چرکە بە مەرگەسات گرێ دەدرا
خۆر لەسپێدەو ئاوابونا تێکەڵ ببو
زمانمان گەڵای سەوزی یەکێتی بو
حەرف و وشەیش نیشتمانی کوردستان بو

هاتین هاتین لەتونێلی هەزار شەوە
بۆ زمانێک لە خۆڵەمێشی ئەوو ئەوانەوە
لەجێماوەی هەمو سەراب و وێنەیەک
لەکوژاوەی هەمو هەناسەو جەستەیەک
گەردەلولی مێژوی بونمان لەتونێلەکانا بڕی
تا رۆمانی شیرە خۆرەی شیمیا باران لە چاپ بدەین

هاتین..هاتین لە رۆژگاری قفڵە بونا..
زمەن بەگڕی رۆح ئەڵقە دەدراو!!
تیشکی ئەتۆم جەستەو زمانی دەپۆشی
هەتاو لەژێر هەوری مەرگەوە دەردەکەوت
وڵات پۆپەشمینی رۆحبارانی لەخۆ دەگرت
هەمو تەن و مادەو بونێک دەتوایەوە
رەگ و شوێنەوار و ناوو نیشان
روپۆی فەزا ببوە سنوری ناکاتە
چاو بەروانین کوێر دەبووەوەو
هەناسەیش لەژیانەوە دەکوژایەوە
دایک بەکۆرپە نامۆ بو
کۆرپە بۆنی دایکی بە خەردەلەوە دەدیەوە
زمان لەبورکانی وشەی مەرگا بو بەمێژو
رەمزی ئەوان زەمەنی لە نازەمەنا نوسیەوە

هاتین هاتین لەو رۆژگارە ئەفسونیەوە
بۆ خۆڵە پەتانێی گزنک
پیتی ناومان بە توێخە پێ بەردی سەرە رێی مۆر دەکرد
ئێسک بە ژەنگی بزمارەوە ببووە بورجێکی ناوەختە
جەستە بە تیزابەوە یاقیق دەبو
ژەنگە بزماری سەر ئێسک کوژاوەکانی نوسییەوە
هەزارەها تاشەبەردی رەنگە مێشک
ملوێنەها دەست و پەنجەو و مۆرەغە و چاو
بەئاپورای مەلی تراژیدیا زمانیان گرت:
رۆمانی بون لەتاریکخانەی مەرگەوە بو بە وێنە
بەدرەختی مۆرەغەوە گەلای گزنگ لەچاپ درا
وێنەی پۆلێک پێشمەرگەی سیبریا بون

هاتین هاتین لەدارستانی رۆحەوە زمانمان گرت
حەرف و وشە لەتوانەوەو مەرگەساتا نیشانە بون
زمان لەمەرگەوە نوسرا:
زەریای وێنە روخساری بەر تەلێکسی شۆریەوە
ساتەوەختێکی ناوەختە زەمەنی گۆڕی بەتەلێکس
قەسابخانەی کارەبایی جەستەمی گرت
کەلەبچەکەم بو بە مقەستی مێژوبڕ
زەریای روانینی کردەوە:
دەستم بەگۆچانەکەی مام جەلالەوە مۆمیا بو..
بەبانگەشە هەمو گوێیەکی پڕ دەکرد:
تێکۆشەران بۆ رزگاری گیان بەخت کەن.
چاوم لێ بو وێنەی تۆفانی وەک جاران دەگرتەوە
لەقەندیلەوە بریسکەی دا
بەرۆحی هەزارەهاوە موتوربە بو
بەدەشت و کێوو سارایا تۆوچەن کرا
بو بە هەزارەها داری سێوو سیدرەو زەیتون

فەزا لە هەورێکی ئەفسانەیی بو بە چیا
بو بەدەشتێک لە تۆوی روحی هەڵوەریو
پێشمەرگەی شاخ زمانی هەنگیان داهێنا
داستانی ئەلیازەو هۆمیرۆسیان دەنوسییەوە
پەتی سێدارەم پەلکە زێڕینەی زەمەنی گرت
گیانم بەقەندیلەوە مۆمیا بو
رۆح و جەستە بەگڕی فڕۆکە دەسوتان
ئەوە جەستەی شەهیدێک بو
ئەوەیش هۆمیرۆسێکە لەناو گۆڕەپانی شارا
مێشکی بەزرێپۆشەوە رەنگ بووە

ئێرەو ئەوێ بون بە مۆسیقای گەردونی
رۆحم بوبە موتوربەی هاوارو دەنگ
روانین لەلوتکەی نەمرانەوە هەڵدەفڕی:
گوێم بەئێزگەی دەنگی کودستان سیواخ درا
هۆرەو بانگەشەی دواهەناسە فەزای پۆشی
جەللادەکان لە شەپۆلی گریەو ئەسرینا دەتوانەوە
پەتی سێدارەم بو بە یاقیق و مرواری
لەگەڵ دوا ساتی جیڤارا رۆحم تەریبی مەرگ کرد
ئەوە غاندی و ماندێلا بون سڵاویان کرد
تابوتەکەم بە خۆرێکی ناوەختەوە رەنگاڵە بو
ئاوێنەی مەرگ پیت پیت نوسی
ئا س ۆ ی دە لا ک

ئەو ساتە بو مێژو گێژاوێکی لە پشتە مێژووەوە هێنا
هەناسەی با هەوری یەکێتی رەنگاڵە کرد
فۆتۆی تێزابی سەرجەستەم هەڵدەکفاو
بون بە زەریای تاریکخانەی سەدان فیلمی گەردەلول
جامانەکەم پێشمەرگایەتی مۆرکردو
رەنگو روانین بو بە چیایەکی سەوز…..
لەناو فەزای رۆح چڕانا
خوێنی مێژو رەنگاڵە بو
لە زێر تیزابی شۆڕشدا توایەوەو
لەگەڵ سەدان جەستەی تەریوی رێبەندان
وەک کەفی رۆح شورای رۆحبارانیان سازاند
بۆ یەکیتی نیشتیمانی بون بە هەورو
لەقەندیل و جافایەتی و خاکی توانەوە رۆحا
لەتۆو بارانی شۆڕشەوە بون بە مۆمدان
مۆمدان بو بە گزنگێکی خۆکرد
بەرۆمانی وێنەییەوە جوگرافیای گرت
ئێرەو ئەوێ بون بە تاریکخانەی وێنە
وێنەی من و هەزارەها گەڵای بەربای
لەگزنگی نەخشەی بونی نەتەوەیا شۆرییەوە

سەلاح جەلال

—————————————

بەشێکی لەرۆژنامەی کوردستانی نوێ پاشکۆی ئەدەب و هونەر ژمارە 7580 لە رۆژی پێنج شەمە 26/5/2018دا بلاوبۆتەوە. هەردو بەشەکەی لەکوفاری دیوان ژمارە 25 لە 26/6/2023 دا بلاوبۆتەوە.

چۆن زمانی پرسیار بدۆزینەوە؟ لەکوێوە دەست پێ بکەین؟ بەچی زمانێک رۆمانی کەوتنە خوارەی رۆحی هەزارەها زیندەبەچاڵی بەر ئاگرو خۆڵ و خەردەل بنوسینەوە؟
چی کامێراو وێنەیەکی فۆتۆیی دەتوانێت ئەو دیمەنە نەبینراوانەمان نیشان بداتەوە؟ وێنەی ئەو ساوایانە وێنا بکاتەوە بەمژینی مەمکی وشکی دایکیانەوە چڵمی مەرگیان هەڵدەمژییەوە، ئەو ژن و پیاوانەی لەناو هاواری تێزاباوی دەروندا لاڵ ببون، چی ئامێرێکی گەردونی دەبێت هاوارو نوزەو گریان و لاڵانەوەو دەنگی مەرگەساتی هەزارەها جیابکاتەوەو ئەو وێنانە فۆتۆ بکاتەوە؟
ئەم مەنفای بەخۆڵ خۆڵێنەی خۆڵەپەتانێی گیانی سەدو هەشتاو دو هەزار مرۆڤی سپیلی بۆ ئاسمانەکان هەڵفڕاند، دەنگ و نوزەشیان بەڕەگ و تیرەی زەوییەوە بڵاوبوەوە. ئەو فیلمە کتوپڕیانەی بە گەردەلولی زەمەنەوە نەتەوەیەکی داپۆشی و جیهانی سەرسام کرد نانوسرێنەوە، جیمیس یۆب و مانگی دەستکرد و میکرۆسۆب وێنەی نەگرتن و کاغەزو قەڵەم و تەکنەلۆژیا ناتوانن ئەو سیناریۆیانە وێنا بکەنەوە، بەحەقیقەتی خۆیانەوە بەبیستن و وێناکردنی فەلسەفییەوە بەهۆکاری تەکنیکی گەڕانەوەو ئامارو دابەشبون و جێگۆڕکێ منی بیرکەرەوەی دیکارتیان گۆڕی بۆ ئێمە تواینەوەو ئێوە بیر بکەنەوە.
ئەم منە لێرە گۆڕدرا، بەمێژو فەلسەفەی جینۆسایدی سپیلەوە دەنگی منیان لەبیرکردنەوەی خۆیانەوە خنکا، بون بە ئێمەی بیرکەرەوە لەبیرەوەریدا تۆڕی ئاماژەیی و سونبل و رەمزی نەمری.

ستۆدیۆی گەلەری هێڵکاری( عوسمان قادر ئەحمەد)
زەمەنی نوسینەوەی مێژویەکە لەخوێن و رۆح و روانیندا ناونیشانیان ماوە، خومخانەو تیشکی تەلێکسی زەمەنێکی زیندە بەچاڵی مەرگەساتی رژێمی خوێن رێژی بەعس بو لە(نوگرە سەلمان و بیابانی عەرعەر)کاروانی سەردەمێکی شوم.
لەبری چاوی کامیراو بەشەکانی میدیا وێنە و فیلم و ڤیدیۆو دیکۆمینتاری لەچاوی هونەرمەند(عوسمان قادر)دا وێنا کران، بەو ژانە سەختەوە توانی بەکۆڵنەدان لەرۆحەوە ئەو وێنانە لەهێڵکارییەکانیدا بکێشتەوە، بەتێکەڵابونیان بەناخ و هەست و نەستی مرۆڤایەتییەوە، بەجیهانیان بناسینێت. لەوێنەی تەعبیرییەکی هەستیارەوە باس لە گێڕانەوەی ئازاری خەڵک دەکات، لەیادەوەرییەوە بۆ وێنە بۆ ئەو وێنانەی تر هیچ وێنەیەکیان بۆ نییە.
ئەم ژورە ستودیۆ گەلەری هێڵکاری(عوسمان قادر ئەحمەد) لەبەکرەجۆ لەگۆگڵ ماپڕجستەر کراوە(studio gallery osman ahmed)
ئەو گەلەریەیە وێنەی واقیعی مەرگەساتی ئەو سەردەمەی کیشایەوە، بەپیشاندانی کاری هونەری و ئەزمونی دۆکمەنتکردنی نەهامەتییەکانی جەنگ. یەکەمین پیگەی گرنگیدانە بەهونەری هێڵکاری لەناوچەکەدا بەگشتی.
فەزای ژوری هونەری لەروانینی من و تۆو ئەوانەوە فراوان دەبێتەوە بۆ سنوری بەرەو بێ کۆتایی، بەرەو کوژاندنەوەی روناکی و بینین. ژورێک فەزای جەنگی جیهانی سێیەم و پانۆرامای بون دەکات، یاخود چرۆی زیندو بونەوەی هەناسەکانی تێکەڵ بەخۆڵ دەبنەوە بەهۆمیرۆس و جارێکی تر هاوار دەکەن.
چۆن بتوانین بەوشە باس لە پیرۆزییەکانی گەلەرییەکی خۆبەخش بکەینەوە وێنەی سەردەمی مەرگەساتی میللەتێک بکێشێتەوە؟ چۆن روبەڕوی ئەو هەمو رۆحە هەڵفڕیوانە ببینەوەو بچینە ناو ئەم گەلەریەوەو سەیری وێنە هێڵکارییەکان بکەین؟ دەبێت بەشیعرەکەی سالمەوە چرایەکی رۆحی دابگیرسێنین:
(بەحەیا بیرە حزورو بەئەدەب سوژدە بەرە
خەڵوەتی دولبەرە سالم ئیرە مەیخانە نییە؟)

هونەری هێڵکاری چیە؟
هێڵکاری هونەرێکی میم ڕێژکراوە، بەو رەنگە تەلەسکۆبە فیزیاویانەی هەیەتی، لەزمانی شاراوەی فەزای وێنەییدا ئیستا دەباتەوە ناو رابردویەکی ئامادەو روداوە دڵ تەزێنەکان زیندو دەکاتەوە، رابردویەک ناتوانین لێی جیاببینەوە، لەگەڵ بیرو هۆش و نەست و هەستماندا تێکەڵاو بووە. وەک پەلکە زیرێنەی هونەری بەڕەنگەکانیەوە فەزا دەگرێت و زمانی سیمۆلۆژی بەروی جیهاندا دەکاتەوە، وێنەکان شارێکی رابردویی لە روانیندا دروست دەکەنەوە. ئەوە ئێمەین، ئەوە باب و باپیرانن، ئەوە ئەو کارەسات و جینۆسایدەیە لەزەمەنێکدا کراوە بۆتە هەوینی زەمەنەکان، بەبێ کۆتایی لەگەڵ نەوەکانی ئایندەدا زیندو دەبنەوە.
ئەم هونەرە زەمەنێکی دریژی لە مێژوی جیهاندا هەیەو سەرەتا ریشەی لە زانستەکاندا هەبووە بە وێنەی درەخت و رەگ و ئەستێرە ناسی و دوایی هێڵکاری سەرکردەو پاشاکان و سەدە بەسەدە فراوانتر بووە.
زیاتریش پێشکەوتنی زۆری لەکلتوری ئیسلامیەوە ماوەتەوە، سەرەتا بەنەخشەسازی دەستی پێکردووەو نوسراوە، لەقورئانی پیرۆزدا کلتورێکی گەورەیان بەجێهیشت، هەتا ئەم شێوە کلتورە ئیسلامییە لەمۆزەخانەو کتێبخانەکانی جیهاندا پارێزراون، زیاتر لە سەدو بیست و چوار هەزار هێڵکاری لە شاری ئیستانبوڵدا هەیەو لەمیسرو تونس و مەغریب و هیندستان و ئێران و زۆربەی وڵاتانی تری جیهانیشدا داندراون. هەتا ئێستا زیاتر جێگەی بایەخن(اڵایسیسکۆ) هەوڵدانی گرنگی زۆر دەزگای نیشتمانی و نێودەوڵەتی و رێکخراوی جیهانی ئیسلامی و یۆنسکۆیە بۆ پاراستنی هەمو هێڵکارییەکان.
ئەم هونەرەیش جیاواز لەهونەرەکانی تر، لای هونەرمەندانی ئیسلام زۆر پێشکەوت و داهێنانیان لەسەر کرد، لەرێی رازاندنەوەی رەنگی ئاڵتونی و رەنگەکانی ترو جوانی و قەشەنگی ئەم هێڵکارییەیان گەشە پێدا بۆ وڵاتانی تر گوازرایەوە. یەکەم جاریش خەلیفەی موسڵمانان(المستنێر بالله)لە ساڵی 302_366 نوێنەری خۆی ناردووە بۆ رۆژهەڵات بۆ کڕینی پێویستی ئەم هونەرەو کۆمەڵەیەکیشی بۆ نوسەرانی ئەم هونەرە کردۆتەوە. هەمو هێڵکاران و وێنەگران و نوسەرانی گرتۆتەوەو چالاکی و گەشەیەکی گەورەیان دەست پێکردووە.
سەرەتایش هێڵکارییەکان زیاتر لە زەخرەفەو یەکەی نەخشەکیشانی جیاواز لە زەخرەفەی رووەکی و نوسراوەیی ئەندازیاری منمنمات و وێنەو شیوازی تر دەستی پێکردووە. بەدەست لەسەر کاغەز یان گەڵای زەل یان لاپەڕەو سیرامیک و شوشەو منمنمات ەوە دروست کراوە.
لەکۆندا دیاریکردنی مانای هێڵکاری لەتەنەکاندا یان شێوەکاندا هەڵگری ئەوە بون واتای هێڵکاری نزیک دەبوەوە لەو واتایانەی ئاسانن .
بەڵام لەچەرخی نویدا هێڵکاری لە دەرفەتی هونەریدا دیاری دەکرێت، لەرەنگەکانی تەڵایی وەک زەێتی و تامبراو ئەکریلیک و کۆمی تواوەو فرمێسک و رۆنە پێکهاتەییەکان . زیاتر فڵچەی رەنگ کردن و چەقۆو سکب و پەڕ بەکار دەهێنرێن.
هونەری هێڵکاری الرسومات دەستەواژەیەک بو بۆ خزمەت گەیاندن بەهونەری شێوەکاری، لە چەرخی نۆزدەدا وەک هۆنەرێکی سەربەخۆ ناسرا، وەک بەشێکی بنەڕەتی تابلۆ دادەنرێتـ، لە رەنگە ئاویەکان و هەمو شێوەکانی باستیل و یان قەڵەمدانی مۆم بن.
وشەی وێنەگرتن التێویر واتایەکی دیاریکراو فراوانی هەیە، بەگشتی هێنانی وێنەی فیکرییە لە هۆکارە دروست کراوەکانەوە، دیسان وێنە واتایەکی فراوانتر دیاری دەکات، بەگشتی هێنانێکی ئاڵۆزە ئەگەر دروست کراو یان سروشتی یان خەیاڵ کراوبێت، وێنەی زیهنی بن یان وێنەی خەیاڵی یان مەجازی بن، وێنەگرتنی ئەو خەیاڵ کردنەیە بۆ ئیدای وێنەگرتنی فۆتۆگرافی، کامێرا وێنەیەکی فیکری یان جوڵاو وێنە دەگرێت لەڕیی ڤیدیۆوە دەبێت. وشەی وێنە بەوشەی فۆتۆگرافییەوە دەلکێت شێوەی وێنەکە دیاری دەکات.
هونەری هێڵکاری لەناواخنی ئەم فەرهەنگەوە لەماوەی هونەریەوە خراوەتە سەر هونەری تەشکیلییەوەو واتای فەرهەنگی بۆ هێڵکاری (الرسم)ناونراوە. هێڵکاری بەبەکارهێنانی پێکەوە لکاندن و پێکهاتەیی الفسیفساء(مۆزاییک رەنگاڵەیی) و کۆلاج و شوشەیی المعشق، بەڵام هێڵکاری لە زەمانی جێماوەیەکی زیادەڕۆییە لەدیاریکردنی ئەرکی جیماوەکە و لەسەرتەختەکان ناو دەنرێن بەلابردنی جێماوە دەست نوسەکە بەبەکارهێنانی فەزا.

عوسمان ئەحمەد قادر کیییە؟
کاراکتەری کارەساتە سەختەکانی ئەنفال و تاریکی ئەو رۆژگارانەیە لە شەپۆلی توانەوەی رۆح ەو جەستەدا بە دوربینێکی تەلێکسی ئەفسانەییەوە چاوی لەو وێنە ترسناکانەدا بو زرێ پۆش و ستونی ئۆتۆمۆبیلە سەربازییەکان بەزەبری چەک منداڵ و ژن و ساواو شیرە خۆرەو پیرو لاویان دەپێچایەوەو راپێچیان دەکردن بۆ ناو زیلی سەربازی، ئەو وێنانە هەر لە روانیندا نین کاتێک تێکەڵ دەبن بە چیرۆک و رۆمان و ئۆپیراو موزیکی جۆراو جۆر لەوشەو رستەو هاواری ناخ و تەقینەوەی دەروندا وەک بورکانێک لەو چرکەساتانەی بەرەو مەرگ دەبرێن، ئەو فیلمە ترسناکانەی رەوی ئەو رێبوارانەی مەرگ بون لە فیلمەکاندا جیگەیان نابێتەوە، چۆن شەڕواڵ و مراد خانی و جلی ژنانەی کوردەواری بە تێکەڵی گەردەلولی تەپو تۆزی ئەو سوپا بێ شومارەوە بڵاو دەبونەوەو تێکدانی گوندو خانوبەرەو رەزو باخ و هەمو شوێنەوارو پاشماوەیەک دەسوتیندران و هەزاران سڤیل دەکرانە خۆراکی زیندویی تاریک ترین زەمەن و بون بە فۆڕمێکی سروشتی و سروشیان دەدا بۆ بینەران.
ئەم وێنەو فیلمە سینەماییانە لە شەپۆلەکانی بونەوە دێن تێکەڵی هەست و نەست دەبن ، کێ دەتوانێت جارێکی تر وێنایان بکاتەوە؟
ئەوە ئەو دەفتەرە ونەی مێژووە، (عوسمان ئەحمەد قادر) لەبری کامیرا و هەمو هۆکارەکانی میدیا بو بەدەریالوشی ئەو فیلم و وێنانە. هەڵمژینی کیمیاوی و بۆنی باروت و ئاسن و فیشەک و خوێن و عارەق و شەونخونی رۆژانی مەرگەسات بون بەهەوێن و خامەی خاوی واقیعی و روانین و هەست و نەستی بەوێنەی ئەنفال مۆمیا ببو. وەک وێنەی کۆتایی بون تابلۆی مەرگەساتیان کیشاوە وەک چاودیری هەمو روداوەکان لەگەڵ ئەو پۆلە پیشمەرگە گیانبازانەدا گەڕاوەو وێنەی رۆحی ئەو مەرگەساتەیان بەچاو گرتووەو لە رۆحدا شۆردویانەتەوە بە وێنەو فیلمی تراژیدی جینۆسایدی سەدەی بیست و یەک. سەرتاپای سێکچ و کانڤاس و کارتۆن و ماتریالەکانی تریان داگیر کردووەو ژینگە بۆتە فۆڕمێکی شویندراو هەوڵی زیندوبونەوەی ئەو جەستە بێ گیانیانە دەدات چۆن زیندە بەچاڵ کران؟
هونەرمەند پێشمەرگەیەکی بێ چەک بووە.
ئەو وێنانەبون بەمۆمیای کارەساتەکان و کامێرایەکی خۆکردیان دروست کرد لە روانینی و نیگای هونەرمەند لەتافی لاویدا بووە بەکامێرا.
ئەو رۆژانە هونەرمەند پێشمەرگەیەکی بێ چەک بووە، لە مەڵبەندی رێکخستنی یەکی سلێمانی، وەک مورویەکی ئاوداری چاخەکان ویستویەتی رەشەباو گەردەلولێکی گەردونی هەڵبکات و ئەو رژێمە دیکتاۆرە بڕوخێنێت، رۆژانە بەفرمێسک چاوی شتووەو گریەو هاواری لەناخیدا کردۆتە بورکان و بڕیاری داوە ئەو فیلمانە وێنا بکاتەوەو بە جیهانیان بناسێنێت.
بەو هیوایەوە لە قەندیلەوە بۆ بەشی راگەیاندن دەگوازرێتەوە لە سەقز لەگەڵ هونەرمەندان و نوسەرانی تری وەک( رەمزی قوتبەدین) و(رێبوار خالید)و( رێبوار سەعید)دەست بە کاری ئەدەبی و هونەری دەکەن. وەک کارمەند لە گۆڤاری رەنگاڵە و کەلتور لە بەشە ئەلبومەکانیان هێڵکاری بڵاودەکاتەوە. لە شاری سەقزیش بەمامۆستای هونەر دامەزراوە، بەو هۆیەوە ناسنامەی بۆ دروست کراوەو توانیوێتی بۆ هەمو شارەکان بڕوات و چالاکی بکات و پەیوەندی بەگەلەرییەکان و دام و دەزگاکا هونەرییەکانەوە بکات. بیرۆکەی دیکۆمینتەری لەسەر کەمپی منداڵانی هەڵەبجە لە زێوێ نزیک سەقز دەکاتەوە. لە تارانیش پێشانگایەکی تایبەت بە منداڵانی هەڵەبجە دەکاتەوەو هونەرمەند(عەباس عەبدولڕەزاق) وێنەی پێشانگاکە دەگرێت، ئەم ڤیدیۆیە دەبێت شوناسێکی گرنگ بۆ کورد، لەگۆگڵ بڵاودەبێتەوەو زۆر کاریگەری دەبێت، دوای ساڵانێکی زۆر دواجار پرۆڤیسۆر زیلان فەڕەنسی پەیوەندی بە هونەرمەند(عوسمان قادر)ەوە بەمەبەستی دانانی کتێبێک لەسەر گێڕانەوەی جەنگ لەچاوی منداڵانەوەکاریگەری جەنگ لەسەر منداڵ لە سەد ساڵی رابردودا.

لەو کاتەیشدا ئێرانیش لە رێی کاک(حسێن سنجاری) نوێنەری یەکێتی لە تاران دانیشتنیان لەگەڵ کردووە لەسەر ئەوەی بەهۆی کیمیا بارانی هەڵەبجەوە رژێمی سەدام بۆ چەواشەکردنی رای جیهانی دەیەوێت حکومەتی ئێرانی پێ تاوانبار بکات و بەم کارە هونەریانەی هونەرمەندانی کورد ئەو دەستەواژەیە سفر دەبێتەوەو جیهان دەزانێت تاوانباری سەرەکی رژێمی عێراقە.
بەو مەبەستەیش وێنەو تابلۆو هێڵکاریەکانیان بەملوێنانی لێ چاپ بکرێت و ژێر نوسی بە زمانی ئینگلیزی لەسەر چاپ بکەن و لە رێگەی قونسوڵ گەرییەکانیانەوە بە جیهاندا بڵاو بکرێنەوەو پەیمانیشیان دەدەنێ هاوکاریان بکەن هەتا بچنە وڵاتانی ئەوروپی.
ئەمەیش دەرفەتێک بۆ ئەم هونەرمەندانە دەکاتەوە، هەتا دواتر بەهۆی ئەوەی هاوڕێکانی فەڕەنسا هەڵدەبژێن و ئەمیش سوید، بەهۆی شانسەوە ئەوان فیزە وەردەگرن و ئەم دەمێنێتەوە.

کاک(رێبوار سەعید) و (مامۆستا نازم) و (رەمزی قوتبەدین)و(ئەبو شەهاب)دەگەنە پاریس.
رێبوار سەعید و رەمزی قوتبەدین پێشانگا دەکەنەوە بەئامادە بوونی بەرێز(مام جەلال) و (فرانسۆ مێتەران)، بەرێز (مام جەلال) پرسیاری لێکردون عوسمان بۆچی نەهاتووە؟ کاتێک هۆکارەکەی زانیوە پەیوەندی پێوەکردووە بچێتە سوریا.
بەرەو سوریا دەچێت لەدیمەشق چاوی بە مام جەلال دەکەوێت و لە رێی ناوەندی رۆشنبیری کوێتەوە لەهوتێل شیراتۆن پێشانگایان بۆ دەکاتەوە بۆ کۆمەڵێک هونەرمەند و زیاتریش زۆربەی کارەکان هی ئەو بوون. لەگەڵ ئەوەیشدا تابلۆی هاوڕێکانی شاخ و ئاوارەیی ئێرانیشی نمایشت کردووە. بەرێز مام جەلال وەک هەمیشە پشتیوانی بووە، لەو کاتەیشدا نوێنەری یەکێتی ئاگادار دەکات بەپەلە کاری بۆبکەن هەتا بچێتە لەندەن.

هێڵکارییەکانی لە مۆزەخانەی بەریتانیا دادەنرێن.
دوای ئەوە لەلەندەنی پایتەختی بەرێتانیا نیشتەجی دەبێت و لە رێگەی تابلۆکانییەوە دەناسرێت و لەپێشانگایەکی تایبەت بە مێژوی ئەوروپی لەسەر جەنگ بەشداری دەکات و هەوڵدەدات کارە هونەرییەکانی بچنە بواری توێژینەوەو ئەکادیمییەوە و دەست بە خوێندنی ماستەر دەکات بەناونیشانی (یادەوەرییەکانی خۆم لە جەنگدا) دەتوانێت رێچکەی خۆی لە هێڵکاریدا بدۆزێتەوە. هەتا تابلۆکەی لە ژوری(ولیم تێرنەر) هونەرمەندی بەناوبانگی بەریتانی و جیهان دادەنرێت. لەمۆزەخانەی بەرێتانیا تابلۆکانی دادەنرێت ودەچێتە قۆناغێکی نوێوە لە هونەری هێڵکاری. پاش ماوەیەک هەواڵی پێدەدەن لە مۆزەخانەی(جەنگی ئیمپریالی بەریتانی) لەگەڵ دو گەلەری تردا بایەخیان پێداوەو دانراوە.
دوای ئەوە زۆریان هانداوە لەیادەوەری خۆی دەربچێت بۆ یادەوەری نیشتمان، بەو مەبەستەوە دەست بە دیکۆمێنت کردنی قوربانییەکانی ئەنفال دەکات، ئەوانەی لە نوگرە سەلمان رزگاریان بووە، لەماوەی پێنج ساڵدا تێزی دکتۆراکەی تەواو دەکات بەناونیشانی(دۆکمەنتکردنی یادەوەرییەکانی ئەنفال بەهێڵکاری) بە زیندوکردنەوەی یادەوەری پانزە کەسی رزگاربوی ئەنفال.
وێناکردنی ئازارو زوڵم.
لەزانکۆی پر برس لە ئۆسترالیا رێزلێنان و بڕوانامەی باشترین هونەرمەندی وەرگرتووە کاری کردبێت لەسەر وێنا کردنی ئازار و زوڵم و ستەمدیدە لە جەنگدا.
لەدوای پانزە ساڵ گەڕانەوەی لە بەریتانیاوە بەو هیوایەی خەونی بیست و سێ ساڵ ژیانی دەربەدەری سەنتەرێکی رۆشنبیری بکاتەوە ببێتە جێگەی وتوێژو نیشاندانی کارەسات و جینۆساید و ئەنفالەکانی گەلێکی ژیر دەستە. پەیامێک لە رێی هێڵەکانەوە گێڕانەوەی چیرۆکی مەرگەساتەکان و زیندو کردنەوەی بەهای جوانی لەفۆڕمێکی سەردەمیانەی وێنەی هونەریدا، لەم ستۆدیۆ گەلەریەدا نیشان بداتەوە. هەتا لە روی مێژوییەوە بمێنێتەوە بۆ نەوەکانی ئایندە. مەڵبەندی کوردۆلۆژی بکاتە ناوەندێک نەهامەتییەکانی گەلی کورد بخاتە بەردەمی جیهان، وەک ئەو پرۆژە تایبەتیانەی لە بەیەک گەیشتنی کەلتورەکان لەگەڵ هونەرمەندانی جیهانیدا بە هاوبەشی ئەنجامیان داوە. هەمو ئەو هەوڵانە لای کەسانی رۆشنبیری رەسمی و لایەنی پەیوەندیدارەوە بووە بەخەونی زڕو بەناچاری خۆی ئەم پرۆژەیەی کردەوە.
ئەم هێڵکاریانە وێنە تەعبیریەکی هەستیارن لەهەموو زەمەن و گۆڕانێکی هونەریدا نوێن، لەگەڵ هەست و سۆزو ناخ و بیرکردنەوەی خەڵکەکەدا دەبنە تازە لەدایک بویەک، دەبنە زمانی وەرگێڕانی خەون و هیواو ئازارو ژانی مرۆڤایەتی بەبێ جیاوازی، پێکهاتەی تیشکی فیزیایی و تورەکەی گەردونی شتنەوەی فۆتۆی هەزاران هەزار وێنەی تەلێکسی جەستەیی ئەو مرۆڤانەیە پێکەوە لەساتێکدا زیندە بەچاڵ کران، لەوێنەیەکەوە گڕکانێکی گەردونی دەردەخات، لەفەزای ناشیوەیی روانینەوە کراونەتەوە بەهێڵکاری و لەم ژورەدا بە واقیعی وێنەییەوە جارێکی تر بەئاماژەو نیشانەو ئیقونەی زەمەنی سفرەوە دوا فیلمی جیهان تەواو دەکەن.
لەرۆژنامەی کوردستانی نوێ پاشکۆی ئەدەب و هونەر ژمارە1275 لە25/5/2023 و ژمارە(8931)لە1/6/2023=ا بڵاوبۆتەوە.

بابەت: شانۆنامە
دیزاین: بەرگ و کاری هونەری: سەرکەوت پێنجوێنی
ساڵى چاپ: 2023سلێمانی
چاپخانەی جارانی سلێمانی
نرخ: 2000 دینارە
چاپ : چاپی یەکەم
لە بەرێوەبەرێتی گشتی کتێبخانە گشتییەکان ژمارەى سپاردنی( 997) 10/5/ 2023ى پێدراوە ..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

دەبێت چۆن بڕوانینە ئاست و پەیوەندی و روانین و بیرکردنەوەو بونمان؟ لەچی هێڵێکەوە بچینە ناو زەریای بیرو گومان و پرسیارەوە؟ چۆن زەمەنی بێدەنگی بە دایەلۆژو کرانەوەو خۆدۆزینەوەو لێکدانەوەو گۆڕانکاری ببڕین؟ لەدەستکەوتی مادی بۆ بیرکردنەوەو بەدواداچون و کۆشش و گونجاندن و ئاڵوگۆڕو وەرگرتن و پەیوەندێتی وهاوچەرخێتی..تاد بچین.
مامەڵەی رۆشنبیری بەرزکردنەوەی دروشم نیە، بەڵکو پرۆژەی رۆشنبیریە، بەردەوام پێویستی بە هۆشی مێژویی و زانستی هەیە، وەک ئەوەی (یەقتین) ئاماژە دەکات بە مامەڵەکردنیان لەگەڵ مارکسیەتدا پرۆژەیەکی مەعریفیە بۆ گۆڕانی کۆمەڵایەتی بەبێ هۆشی مێژویی بووە، هەرووەها پێبەخشین لەگەڵ بونیەویەتدا بەبێ هۆشی زانستی بووە. ئەمەش دەمانخاتە تۆڕی زمان و بیرو گومان و پرسیارەوە، لەچی گێژاوێکداین و لەکوێوە دەست پێبکەین؟ ئایا چۆن بڕوانینە ئامادەیی مەبەست و کردارەکانی زمان و رەوتی ئاڵوگۆڕی رەمزی و بوعدی بڵاوکردنەوە بۆ ئامانجی زمانی بەکارهاتو؟ چۆن بەسەراچونەوەو گشتگیری کردنی ئاست و قوناغی بەسەراچو بخوێنینەوەو بەراورد لەگەڵ ئیستادا بکەین بۆ ئایندەو لەم سەردەمە جەنجاڵەدا چاو بکەینەوە بۆ بەرهەمهێنان و خۆگونجاندن و جیاکاری؟ لەکاتێکدا پێویستە لەگەڵ گۆڕانکاریەکاندا بگونجێین، ئەویش پەیوەندیەکان و تۆڕی زانیاریەکانە، چۆن بچینە ناو جیهانی ژمارەییەوە؟
(ئێمە دەستمان بەوەکردووە بچینە ناو جیهانی ژمارەییەوە، بەڵام هەڵگری زیهنیەتی پێش ژمارەیین؟ ل16(1)
ئەمەش پێویستی بە نوێ بونەوەو داڕشتنەوە هەیە لە نوسینەوەی کوردیدا، گەورەترین کێشەیش زمانی کرمانجی سەرو خوارووە، تائێستا دایەلۆژێکی لەسەر نەکراوە، لەیەکگرتنەوەی یان جیاکاری؟ لەراڤەو پۆڵینکاری و رێکخستنەوەو داڕشتنەوەی سەرلەنوێی زمان و ئەدەب؟ (یەقتین) ئەم چونە ناو سەردەمی ژمارەییە لە رێگەی دەقی پەیوەنیدارو بەمیتۆدکردنی پەیوەندیداری دەقی دەبینێتەوە، نوێبونەوەی نوسینەوەی عەرەبیە بۆ نوێبونەوە لە بناغەی زمان لە نەحو، ێەرف، ئیملاء نیشانەکانی ژمارەیی و پاوانکردن و رێکخستنێکی پێکهاتەیی و دەلالی دەق:
(ئەو پرسیارانەی دەمانبات بۆ چونە ناو ئەم جۆرە گفتوگۆیەوە بۆ تازەکردنەوەی روانین و بیرکردنەوە، لەم جۆرانەیە: چۆن لە چاخەکەماندا بژێن؟چۆن لەتواناماندا دەبێت ژمارەیی بیر بکەینەوە؟چۆن توانامان دەبێت بەژمارەیی بنوسین؟ چۆن لە تواناماندا دەبێت بەژمارەیی بخوێنینەوە. ئایا رێگاکانی بیرکردنەوەو نوسین لە نەبونی ژمارەیی و ناوەندە کارکەرەکانەوە مێتۆدمانکردووە، ئەوە خۆیەتی لەسەرمانە لە ئامادەبونیدا کاری لەسەر بکەینەوە؟ل1٧)(2).
ئەمەش کردنەوەی پانتاییەکە لە روانین و بیرو فەزادا، بۆ خوێندنەوەی ئێستاو خۆئامادەکردن لە بەشداری ژمارەییدا، ئەرکێکی گرانەو لەسەر رۆشنبیریەکی رادیکالی دادەمەزرێت، پێویستە بەهۆشی نوێوە، حەزو ئامانج و ئەندێشەی گەشەکردنی ئێستا هەڵبگیرێت و کەشێک بکرێتەوە بیری نوێی تیادا لەدایک ببێت، جیاوازیەکانی خوێندنەوەو بەراوردکردنە لە بواری میتودلۆژیادا، لای (ریجیس دۆبریە)، هەمو میدیاو دامەزراوو کەناڵ و پێگە رۆشنبیریەکان دەگرێتەوە، بایەخدانی لە پەیوەندی نێوان واقیع و ناوچەکانی واقیعدا بو، ناونانیشی بۆ شۆڕشی ئەلکترۆنیەکان، (زەمەنی بیستراوو بینراو)ە، چەند زاراوەیەکی تریش بەکارهاتووە(ئەدەبی ئەلکترۆنی و دەقی پەیوەندیدارو ئەدەبی داسەپاوو سیبرالادب) لە دوای هەمو دەستکەوتە زانیاریەکانی ئێستاوە.
لای (غرامش)یش شیکردنەوەی کۆمەڵایەتی بۆ رۆشنبیر مرۆڤێکە کۆمەڵێک ئەرک بۆ کۆمەڵ بەدەست دەهێنێت وەک:
پیشەی نوێ و بێژەری، پیشەی کاری ئەکادیمی و شیکەرەوەی بواری کۆمبیوتەرو پارێزەری تایبەتمەند بە بواری وەرزش و دام ودەزگای راگەیاندن و راوێژکاری دامەزراوەیی و پسپۆڕی سیاسی و راوێژکاری میری و نوسەری بازرگانی تایبەت. بە گشتیش رۆڵی کرێکاران لە بواری رۆژنامەی جەماوەری هاوچەرخدا).
بەم جۆرەیش رۆڵی رۆشنبیر جیادەکاتەوە، لە تەقلیدیەوە بۆ رۆشنبیری ئەندامێتی، ئەوان وتراوەکان دەڵێنەوە لەنەوەیەکەوە بۆنەوەیەکی تر، ئەندامیش راستەوخۆ پابەندن بە چینەکان یان بە دامەزراوە بازرگانیەکانەوە لە بوارەکانی رێکخەری کارەکانی سەرمایەداری، لەلای خۆیەوە تەقنیەی پیشەسازى دادەهێنێت، هەروەها تایبەتمەندی لە ئابوری سیاسی و، بەرپرسانی دامەزراندنی رۆشنبیری نوێ، یان سیستەمی یاسایی نوێ … هەرکەس ئەمرۆ لە هەر پانتاییەکدا کاربکات، پابەند بێت بەبەرهەمهێنانی مەعریفە یان بڵاوبونەوەی هەمو ئەوشتانەی ناودەربرێَن بە پیشەسازی مەعریفەوە ئەوانەی پەیوەندیان بەبەرهێنانی مادیەوە هەیە، کارکەری بواری بەرهەمهێنانی مەعریفەن).(بروانە ێورالمپقف/ئیدواردسعید) لای(عەلی حەرب)یش بەهەڵبژاردەی رۆشنبیری ناویان دەبات، خوێندنەوەی بەرهاتویان هەیەو بەر لە هەمو شتێک کێشەیان لەگەڵ خۆیان و فیکری خۆیاندا هەیە، بەبیرەکەیان ئێمەو جیهان دەگۆڕن بۆ زەویەکی نوێ:
(خوێنەرێکە، روداو دەخوێنێتەوەو قەیران دەستنیشان دەکات بۆ وەرگێڕان یان بۆ کێشەیەکى هزرى یان ئامڕازێکى چەمکیانە.ل2٧)(3).
دواتر لەگەڵ رۆڵی رۆشنبیری تەکنیکی و کرێکارانی مەعریفەدا شیکاریان دەکات، ئاماژە بە چونە نێو سەردەمی بە جیهانی بون و نێوەندە جۆراو جۆرەکان دەکات، نەک وەک ئەوەی رۆڵی هەڵبژاردە نەمابێت، بەڵکو توانای دیکە دەخوڵقێنێت بۆ بونیاتنانی سیستەمی نوێی بەیەکگەیاندن و جیاکردنەوە، گۆڕینەوەو شێوازێکی نوێ لە نێوان مرۆڤدا بەرجەستە دەکات.
رەخنەگرتن لە رۆشنبیری دەستە بژێر و ئەندامێتی ئەوە ناگەیەنێت، بەڵکو ئەڵتەرناتیفە بریتیە لە رۆشنبیری تەکنیکی دابڕاو لە نێو بازنەی پسپۆڕیەکەی خۆیدا ل21٥)(4)
ئەمەش بانگەشەکردنی نوسەرانی نوێیە بۆ کێشەی نەوەی داهاتو، کار لەسەر دامەزراندنی بەهایەکی نوێ بکەن، هەڵدەستێت لەسەر پەیوەندیداری و کارلێکەر ناوەرۆکی ژمارەیی و نێوەندێتی کارلێککراوە. فەزای تۆڕو دەقی پەیوەندیدار کەشێکی مەعریفی و بونیەیەکی نوێ پێکدەهێنن، لەنێوان دەقی ئەدەبی و سەرچاوەی زانیاری و ئەدەبی ژمارەییدا، لە رێگەی بەدەستکەوتنی زانینەکان و کارپێکردنیانەوە بەرجەستە دەبێت.
(دەقی ئەدەبی دەقی پەیوەندیدارە لەسەر پەیوەندیداری دەقی بەو پێەی رەوتێکە لە رەوتەکانی کارلێکەر ببێتە دەروازەیەک بۆ نوێبونەوەی بیری رەخنەیی عەرەبی ل3٧)(٥)
بەمشێوەیەش فەزای پەیوەندیەکان بە جۆرێک فراوان بووە، تەنیا نابەسترێتەوە بە رۆشنبیری هەڵبژاردەو رۆژنامەنوس و نوسەرو سیاسی، زۆر بانگەشەی کۆتایی رۆشنبیری هەڵبژاردە دەکەن، ئەمڕۆ کۆمەڵ خۆی لە پەیوەندی هاوبەشدایەو ئامادەکاری و بونی خۆی هەیە لەڕێی تۆڕی پەیوەندیەوە، بەڵکو ئێستا رۆشنبیری تەکنیکیە هەمو پانتاییەکانی داهێنانی مەعریفە دەگرێتەوە، بەتەکنۆ رۆشنبیری فەیسبوک ناو دەبرێن، ئێمەش کتوپڕ چوینەتە ناو پێشکەوتنەکانەوە، ئێستا ئەم رۆشنبیریە دەکەوێتە ناوەڕاستی جیهانەوەو جیهان بە تۆڕی پەیوەندیە زانستیەکان گرێ دەداتەوە، ئەمەش ئامادەکاری ئەو گەلانەیە لەروی زانستیەوە باڵادەستن، تەکنیک کاریشیان لەدایکبوی ئەو فەزایەن، ئێمەش دەبێت سەرەتایەک بۆ هەوڵی خۆگونجاندن بەرجەستە بکەین.
(ئێمە داوامان لێکراوە لەگەڵ ئەم چەرخەدا خۆمان بگونجێین، بەڵام پێشبینی چونێکی راستەقینە بۆ ئەم چەرخە ناکرێت بەبێ بەدەستهێنانی ئەم خۆگونجاندنە، ل16).(6)
چۆن خۆگونجاندن بکەین وکامەیە ئامادەکاری و پێدراوو زانین و زانیاری و زانستەکان؟ چی خوێندنەوەیەکی سەرەتاییمان هەیە بۆ هەر لقێک لە لقەکانی ژمارەیی و پەیوەندیەکان؟ رەگ و ریشاڵیان دەچێتەوە بۆ زانستەکان، لەکاتێکدا ئەمڕۆ جیهان لە تۆری تەکنۆلۆژیادایە، بۆتە سەردەمی چرکە، ئێمەش بەکاربەری تەکنۆلۆژیاین، ئەمەش پرسیارە لە رابردو ئێستا لە جیاوازیەکان، چی بەدواداچونێک بۆ ئەم زانستە هەیە؟ کامەیە رەنگدانەوەو جیاوازی و ململانێ میدیای سەربەخۆو داهێنەر؟ لەکاتێکدا پێویستی ئێستای کورد شۆڕشی ریشەیی و جۆراوجۆرە، ئەم پۆلینکاریەش کاری کۆلیژی ئاداب و ئەندازیارانی مەعریفەیە بتوانن لە بواری گشتی زانست و مەعریفەدا گونجاندن لەم بوارە پڕ بایەخەدا بکەن، لە رێی داهێنان و کۆششی نوێ و ناکۆکیەوە پێشکەوتن بەدیبهێنن، نەک وەک ئەوەی لە سایەی ژمارەییدا بژین، یان ڤەیسبوک بکەینەوە، لەکاتێکدا ئەم پەیوەندیە جیهانیە، دەمانبەستێتەوە بە (بون)وجیهانەوە.
(ناتوانین باس لە قۆناغی ژمارەیی بکەین لە بەرهەمهێنان و وەرگرتندا بەبێ هۆشی ژمارەیی، وە بیرکردنەوەی ژمارەیی و روانین و فەلسەفەی ژمارەیی بۆشتەکان و جیهان، بەبێ بەدەستهێنانی ئەوە گوتارو گفتوگۆیەکی فەلسەفیانەو کۆمەڵایەتی و زانیاریانەیە، هێشتا بەوردی لێی نەکۆڵاوینەتەوە بۆ دیاریکردنی رەوتی ئەم هۆشەو ئەو بیرکردنەوەیەو ئەو فەلسەفەو روانینە. ل1٧)(٧).
ئایا ئەو پەرەسەندنەی دەستمان کەوتووە راستەقینەیە لە بیرکردنەوەو روانین و فەلسەفەوەیە؟ یان پەرەسەندنێَکی دەستکەوتوگەیەنەرە؟ بەبێ پۆلینکاری و جیاوازی لەم قۆناغەوە دەچێتە ئەو. لەکاتێکدا پێشبڕکێیەکی راستەقینە نیە مانای جیاوازی لە فیکرو روانین و شێوەو ناوەرۆکدا بکات، زۆربەی پێگەی رۆشنبیریش پاوان کراون بۆ کۆمەڵێکی دیاریکراو، عەقڵ و رۆحی رۆشنبیری هەڵبژاردەو یاخیش دەگمەنەو بۆتە کۆیلەی گروپکاری و شەڕی سیاسی:
(شیکردنەوەی هزری راستەقینە رێگرە لەوەی ناونانی لایەنێک بە چاک و ئەوی تر بەشەرەنگێز بکرێت، لەراستیدا هزری بونی تاکلایەنی لە حاڵەتی گفتوگۆ لەسەر رۆشنبیریەکان هەتا سنورێکی زۆر گومانی تێدەکەوێت. ل121)(8)
ئەمەش نەبونی پرۆژەیە، بیرمەند بەهزرەکەی گۆڕانکاری دەکات و لە وان و لە حیزب جیا دەبێتەوە، بەپێچەوانەوە دەستەیەکی رۆشنبیر لەهەمو بوارو پێگەکاندا جێگەیان گرتووەو بواری داهێنانیان بە خۆپەرستی و رق خنکاندووە، داهاتی رۆشنبیری بۆ کۆمەڵێکە لەحیزب و حکومەتدا هاوپشکن، خانەنشینیش نایانگرێتەوە، بونەتە دەریا لوشی دەستکەوتەکان، دەبێت وەک سارتەر نۆبڵ رەفز بکەن؟ یان وەک باختین سیبریا هەڵببژێرن؟ تەنیا دەبێت نەوەی نوێ رۆڵی خۆی دەربخات، ئەمەش لە یەکگرتنەوەی رۆشنبیری هەڵبژاردەو تەکنیک کاراندا رۆح و دڵ و مێشکیان بەپاکژبونەوەی هەڵچونەکانیان بشۆن و تۆڕێکی نوێ بکەنەوە، شۆڕشی سپی بکات، لەگەڵ پێویستیەکانی نێوەندە نوێیەکەو مەرجەکانیدا بۆ بەشداریکردن لە وەرگرتن و کارکردن و خۆگونجاندن لە شۆڕشەکانی فیکرو زانین و زانیاریەکان لە ئێستادا.
ئەمەو چەندین پرسیارو گریمانەی تر لە چۆنیەتی بیرکردنەوەو نوسین و بیرکردنەوەی ئەدەبی و رۆژنامەنوسی و سیاسی و هەڵبژاردنەکاندا چی جیاوازیەک دەبینین؟ یاخود هەرکەس چووە ناو فەیسبوک بەتەکنیککار دابنرێت؟ فەیس بوک مانای تاقم بەستنە بە هێرشکردن و جنێو بە داهێنەران، یان سیستەمی زانیاری و پێدراوو بەرهەمهێنانی مەعریفەو داواکاری نوێیە؟ جگە لەوەش جیاوازی رۆژنامەنوسی تەقلیدی و کاری تەکنیکی زۆرە، لێرەدا هەتا دواسنور فراوان دەبێتەوە:
(ئایا پێویستە لەسەر نوسینی رۆژنامەنوسی لە فەزای تۆڕەکاندا، بۆ نمونە، پەیوەست بێت بەو رەوتەی لە پێش نوسینی ژمارەییدا زاڵبووە؟ یان لەسەری پێویستە بەرزببێتەوە بۆ داواکاریە نوێیەکان. بۆ ئەو گفتوگۆیانەی لەلای ئێمە لەسەر دەوڵەت و هەڵبژاردنی ژمارەیی دەخرێنە رو، ئایا مەشقی هەڵبژاردنەکان دەکەین؟ ل1٧(٩)
ئەمەش ئەرکی رۆژنامەنوس دەگۆڕێت، تەکنیک کاران لە ژێر دەسەڵاتی سەرمایەداری لیبرالیدا کار دەکەن، بەمەش جیاوازی دروست دەبێت. لێرەشدا لای (یەقتین)کاری ئەدەبی لەسیانیەوە دەگوێزرێتەوە بۆ چواری لە(نوسەر، دەق، خوێنەر)ەوە بە بەشداری کۆمپیوتەر، لایەنێکی بنەڕەتیە لە کرداری بەرهەمهێنان و وەرگردا.
(ناوەندێتی ژمارەیی ناوەندێکی ئاڕاستە کراوە، لەسەر کرداری وەرگرتنی دەقی زیاتر لە بەرهەمەکەی دادەمەزرێنێت. رۆڵی نوسەر بە پێچەوانەی وێناکراوەوەیە، زیاتر لەخۆی ئاڵۆزترو تێکەڵاوتربووە. ل ١٩٩/١٩8(10).
ئاماژە بەگۆڕانی گوتەی مەرگی نوسەر دەکات لە نێوەندێتی ئەدەبی ژمارەییدا، پێشتر تێگەیشتنێکی هەڵەی بۆکرابو، وەک گوتەی خوێندنەوەو خوێنەر زیاتر دەلالەتی ئاشکراو قوڵیان وەرگرتووە، ئەمە ئەوە ناگەیەنێت رۆڵی نوسەر لاببات، راستە ئەرکی نوسەر گۆڕدراوە لەو جیاوازییەوە، لەئەدەبی نوسراوو ژمارەییەوە دروست دەبێت، مانای ئەرکی نوسینی ئەدەبی و فیکرو داهێنان بێبایەخ نیە، بەڵکو فراوانتر دەبێتەوە بۆ ئەوەی لە کونی دەرزیەکەوە بۆ جیهان پەخش ببێت، جیاوازیش ئەوەیە ئەوانەی بەکاربەری ژمارەیی خوازراوەن بەبێ پاشخان و هۆشی زانستی و گونجاندن، ئەرکی راستەقینەیان داواکردنی سەربەستی تاک و دەسەڵاتی لامەرکەزی و ئابوری تێکەڵاوو فرە سیاسیە، ئەمانەش بناغەو پاشخانی پێشوەختەیان دەوێت، ئایا ئێمە تەکنۆلۆژیامان نیە نابینە کۆمەڵگەیەکی پیشەسازی و زانستی کشتوکاڵیشمان نیە نابینە کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی، بە هۆی نەبوونی زانستەکان و فەلسەفەیشەوە دوورین لەوەی گەیشتبێتینە زەمەنی سفر، ئەمەش بەو مانایەی دەشێت پرسیار بکەین، بۆچی بەو شێوەیە دواکەوتوین؟ ئەنجامی بەشداری نەکردنە لە شۆڕشە باڵاکانی جیهان، وەک (فەیسەل دەراج )ئاماژەی پێدەکات، بەشداری شۆڕشی پیشەسازی و بۆرژوازی و شۆڕشە باڵاکانی جیهان وگۆڕانە فیکری و رۆشنبیریەکانیان نەکردووە بەمەش عەرەب بەکەم ئەندام دەزانێت.
جاران پرسیارمان لەسەر قۆناغی چینایەتی و شۆڕش و جیابونەوە، هۆکاری گرنگی یەکنەگرتنەوەو پچڕان بە هۆی نەبونی بازاڕی ئابوری هاوبەش و رێکنەخستنەوە ژیرخانی ئابوری دانەمەزراوە، بەم هۆیەش سەرخانێکی پتەومان نیە، بتوانرێت گۆڕانەکانی لەسەر بکرێت..بەو هۆیەی کوردستان بەهۆی نەبونی دەسەڵاتێکی سەربەخۆوە، هەتا ئێستا بازاڕێکی هاوبەشی نیەو نەیتوانیوە سیستەمی ئابوری دابڕێژێت، ئێستاش ئابوری بەکۆمپیوتەرکردن و بەزانست کردنە، ئەرکێکی قورسە، وەک زانست و بازاڕ لەبواری ئابوریەوە زەلیلین، ئیتر چۆن و لە کوێوە پرسیار لەسەر سەرخانی کۆمەڵگا بکەین؟ پێویستە کارکردنێکی ورد بکرێت لەسەر سیستەمی ئابوری جیهانی گونجاندن بکرێت، وەک (عەلی حەرب)لە دیکارت دەڕوانم(من بیر دەکەمەوە کەواتە من هەم)ئەمەی بۆ ئەوروپاییەک نەگوتووە بەڵکو کەشێکی بۆ بیرکردۆتەوە، بۆیە بیری بیریاری هەمو نەتەوەیەک پابەندە بە منیشەوە، ئەمەش دیسانەوە بەکاری داهێنەرانە دەکرێت، ریشەکانی زانست و فەلسەفە بەهۆشی زانستی و مێژوییەوە لەناو پانتاییەکانماندا دابمەزرێنین، ئەمەش کاری لقەکانی زانکۆو کەسەکانی فیکرو داهێنانە، خوێندنەوەی بەرهەمهێن بکەن، خۆ عەرەب و فارس و تورکیش لەروی مەعریفەی زانستی فەلسەفەوە وەک ئێمەن، لە کەلتورو خوێندنەوەو هۆشی خۆگونجاندن و کارکردنەوە جیاوازیان هەیە. ئەو هێڵەیشی ئێمە لە رابردو جیادەکاتەوە؟ بەرامبەر بەخستنە سەرو جیاوازی و پێدراوەکان لە هۆشی مێژویی و زانستیدا پرسیارە لە فەزای رۆشنبیری: چی کەشێک بۆ فیکرو روانینە جیاوازەکان دروست بووە؟ چی خوێندنەوەیەک بۆ مەعریفە باوو خوازراوەکان کراوە؟ یاخود رەوڕەوەی ئۆپزسیۆنی حیزبی چیە؟ ئەویش هەمان تراژیدیا دوبارە دەکاتەوە، پێویستە کاری رێکخراوەیی مەدەنی بکات و سیستەمێک دابرێژێت، خەڵکە گشتیەکەش لەگەڵ پێدراوو دەستکەوت و ئامانج و بەرهەمهاتووەکاندا یەکسان بکاتەوە، دامەزراندنی َتۆڕی پەیوەندییە بەچینی رۆشنبیری نوێوە لەسەر ئاستی بەرهەمهێنان و گۆڕانکاری راستەقینە، ئەرکی شۆڕشی سپیە، کارکردنە لە تۆڕی پەیوەندیەکانەوە، تەکنیکی و جەماوەری، کارکردن لەبواری بەرهەمهێنانی مەعریفە، سیستەمی دیموکراسی ئەو رۆڵەی جارانی نەما لە بەردەم فەزای ژمارەییدا، پێویستی بە ئامادەبون هەیە، هەمیشە من و تۆو ئەوان ئامادەین روبەڕوی یەکتری دەبینەوە، ئەمە سیستەمێکی نوێی لە گۆڕانکاریەکاندا هێنایە کایە، رۆڵی کرێکارانی مەعریفەی کردە جاڵجالۆکەی تەونەکانی بون، لێرە هەزاران ئامادەن، لە یەک کاتدا هەمومان سیستەمێک دادەهێنین، ئەمانەش لەو کارکردنانەوە دەدۆزرێنەوە دەمانباتەوە بۆ ناو فەزای رۆشنبیری، چۆن شێوازی ئاستێک لە ئاستێکی تر جیادەکرێتەوە، لەپچڕانی شیرازەی نەتەوەیی و چینایەتی رۆشنبیر ئێستا بۆتە چینێکی جێگرەوەو باڵادەست، هەتا بەرز بونەوەی ئاست و جیابونەوە لە پێشوو بە مانای شۆڕش لە هەمو بوارەکاندا خاوەنی جیابونەوەیەکی مێتۆدی و فیکری نیە، پێویستە بە بەرهەمە فیکریەکان جیابکرێنەوە.
لێرەدا لە زانکۆکانەوە ئەو تۆڕە بکەینەوە، ئاسۆی دەرچوانی زانکۆ تا چەندە لە پانتایی و هێڵە جیاوازەکاندا کاریان کردووە؟ کامەیە بەکۆمپیوتەرکردنی ئابوریەکان و بە ژمارەکردنی نوسراوەکانی ئەدەبی و هونەری و رۆشنبیری، یاخود ئەو ریشەو خوێندنەوانەی لەبواری زانستەکان و فەلسەفدا کرابێت؟ ئەی کەواتە کامەیە هۆشی مێژویی و مەعریفی؟ چۆن بچینە ژمارەییەوە؟ لەکاتێکدا ئامارو رێکخستنی ژمارەیی کاری کۆلیژی ئادابە، چۆن بیرکردنەوەو روانین و خوێندنەوەمان بەژمارەیی بکەین؟ چۆن دەقەکانی ئەدەبی کوردی بەژمارەیی دەکرێن؟ ئەدەب لە سەدەی ژمارەییدا دەبێتە دوان، ئەوەی کۆن نوسراوەو ئەوی تر ژمارەیی نوێیە(سەعید یەقتین) راڤەی هەمو ئەو دەقانەی کەلتوری عەرەبی دەکات، ئەوانەی دەست خەتن لێکۆڵینەوەیان دەوێت جگە لە قورئانی پیرۆز، هەمو مەرجەکانی تیایە بچێتە ژمارەییەوە، ئەمەش لە چوار بەشدا شیدەکاتەوە،
(ا. وشە)لە وردبینی وێنەی وشەکان(ئیملا)و دانانی خاڵ لەسەر پیتەکان، خاڵبەندی، پەنابردن بۆ شێوەی شیتەڵکردنەوە.
(ب. رستە)وەستان، دانانی نیشانە لەنێوان ئایەتەکاندا.
(ج.گوتار)، دیاری کردنی نیشانە لەنێوان سورەتەکاندا، دیاریکردنی ئایەتەکان (د. دەق) رێکخستنی ئایەتەکان و جیاکردنەوەیان بۆ ئەحزاب و بەشەکان، ئەمانەش کرداری بیناکردنن کاردەکەن بۆ گواستنەوەی دەق لە تەلارسازی شەفەویەوە بۆ کرداری نوسراوەیی.(بڕوانە/ النێ المترابگ/ل114=11٥
ئەم ئامادەکاریەی ئێستا بۆ ئایندە پێویستی بە راڤەی تەواو هەیە، کاری زانکۆو کەسەکانی فیکرە، دەبێت چۆن باس لە ژمارەیی بکەین؟ لە کاتێکدا بەرهەمهێنانی مەعریفە کارکردنە لەسەر پێدراوو پێگەیشتو نامەو کارەکانی ناو پانتاییەکانی مێژویی و زانستی بە شێوەیەکی گشتگیر، ئەی کەواتە چۆن لە رابردو جیادەبینەوە؟ دایەلۆژمان لەگەڵ نەوەی ئایندەدا چییە؟ ئەی نامەکانی ماستەرو دکتۆرا؟ ئەمە جێگەی هیچ مشتومڕێک نیە، دەبو ببونایە بە خاڵی وەرچەرخان و خستنە سەرو جیاکاری گەورە، مانای چیە نامەکان بڵاونابنەوە؟ دەکرێت خوێندنی باڵا، وەک هەنگاوی باشی ناوە کەشێکی پێشبڕکێ بۆ ئەوانە بکاتەوە، بڕوانامەیان نیەو توێژینەوەی بەربڵاویان هەیەو دەتوانن لەپانتاییەکدا جیاوازیەک بخوڵقێنن، لە کاتێکدا بۆشاییەکانمان ئەوەندە زۆرن لە ئاستی زانستەکان و فەلسەفەوە نەگەیشتوینەتە زەمەنی سفر. کەواتە چۆن بەرەو ژمارەیی بچین؟ ئەمەو دەیەها پرسیاری تر لە تۆڕێکدا پیشان دەدات تەنیا پێویستە بگەڕێینەوە بۆ خاڵی سەرەتا.
ئێستا بەهۆی جیهانگیری و پەیوەندیەکانەوە کرانەوەیەکی گەورە هەیەو ئەو داخراویەی پەیوەندیەکان نەماوە، بەهۆی باری جوگرافی و دوری لەدەریاو رۆژهەلاتی ناوەراست و سەختی ناوچەو هاتوچۆوە هەبووە، ئەوەی کاریگەری راستەوخۆی هەیە پارچە بونی کوردستان و پچڕانی شیرازەی نەتەوەیی و چینایەتیە، پێویستە لەروی عەقڵ و مەعریفەوە هەوڵی یەکگرتن بدرێت، ئەمەش گۆڕنکاری فراوانی دەوێت لە هەمو پێگەکانی ئێمەدا، لای (سەعید یەقتین) بایەخدانە بەزانست، ئەگەری سەرنەکەوتن دەگێڕێتەوە بۆ ئەوەی خەو بەگۆڕانکاریەوە دەبینین و لە بەدەستهێنانی گۆڕانیشدا بایەخ بەزانست نادەین. لەم رووەیشەوە بانگەشەی چەکداربون دەکات بەدو شت: (مەعریفەی زانستی و تەکنۆلۆژیا) و ئەو هاوبەشیە مەرجکراوەی لەنێوانیاندایە: ئەوە: (زانستێکی دامەزراوە لەسەر بناغەی مەعریفی و فەلسەفی، هەرچەندە رۆشنبیرانمان زیادەڕەوی بەزانستێک دەکەن پانتایی مرۆڤایەتی هەڵگرتووە، )ل13 (11)
یەقتین باس لەوە دەکات پەیوەندیان بەتەکنۆلۆژیای راگەیاندن و پیگەیشتنەوە لە رێگەی وەرگرتنەوە بووە، ئەم نوێبونەوەیەی نوسینی عەرەبی بۆ ژمارەیی، بە نوێبونەوەی زمانی پێگەیشتن دەزانێت لە نێوانیاندا، ئایا دەبێت چۆن زمانی پێگەیشتن بەرجەستە بکەین و کار بۆ پێدراوو خستنە سەرو جیاوازی و بەرهەمهێنان بکەین؟ بۆ یەکگرتنی عەقڵ و گونجاندنی زانستی ژمارەیی… تاد. ئەمانەو دەیەها پرسیارو گریمانەی ترلەو پێشکەوتنە رێژەییەی پەیوەندی بەتەکنۆلۆژیاو پێکگەیشتن و وەرگرو شۆڕشی سپیەوە هەیە دەمانخاتە بەردەم شەپۆلی پرسیارو گومانی سەرسوڕهێنەر.

—————————–
پەراوێز:

1- سعيد يقطين. النص المترابط ومستقبل الثقافة العربية. المركز الثقافي العربي. بيروت لبنان. الطبعة الآولى2008. ص16.

2- سعيد يقطين. النص المترابط ومستقبل الثقافة العربية . نفس المصدر. ص1٧

3- على حرب. الممنوع و الممتنع، نقد الذات المفكرة. المركز الثقافي العربى. الطبعة الاولى. ص2٧

4- عەلی حەرب . باسی کۆتاییەکان، کردنەوەکانی بە جیهانی بون و تەڵزگەکانی شوناسنامە. وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە سەلاح حەسەن پاڵەوان. لە بلاوکراوەکانی ئاراس چاپی یەکەم 2006/لا21٥

5- سعيد يقطين. النص المترابط ومستقبل الثقافة العربية. المركز الثقافي العربي. بيروت لبنان. الطبعة الآولى2008. نفس المصدر/ص 3٧

6-نفس المصدر. ص16

٧-نفس المصدر.ص 1٧

8- ادوارد سعيد . صور المثقف. دار النهاربيروت. نقله الى العربية غسان غصن. ١٩٩6

٩- سعيد يقطين. النص المترابط ومستقبل الثقافة العربية. نفس المصدر/ص1٧

10- سعيد يقطين. النص المترابط ومستقبل الثقافة العربية. نفس المصدر ص١٩8/١٩٩

11- سعيد يقطين. النص المترابط ومستقبل الثقافة العربية. نفس المصدر  السابق. ص13

تێبینی: دوا وتارو لێکۆڵینەوەمە بەکوردی تاماوەیەکی درێژ.
لە رۆژنامەی چاودێر ژمارە(24٧)لە 14/11/2011دا بڵاوبۆتەوە.
لە گۆڤاری ڕێبەر ژمارە(15)ی بەهاری 2023 دا جارێکی تر لەبەر گرینگی بڵاو بۆتەوە.

رەنجی فەرهادەکان، کتێبێکی قەبارە گەورەی چڕو پڕە لەلاپەڕەو رستەو وشەی بیرەوەری ئەو رۆژگارە تاریکانەی بەمۆسیقای رەوی مەرگەسات دەهاتن و خوێنی روناکیان لەرۆحدا هەڵگرتبوو، بەدەم بڕینی گۆڕستانی شەوەزەنگەوە لەئاوازی رۆح و دڵ و هەناوەوە سروودی کوردستان مان یانەمانیان دەوتەوە.
نوسینی دکتۆر (هەژار عوسمان مەعروف)ە ئەو چرایەی لەمنداڵییەوە لە هەناویدا داگیرساوە، بەسەرکێشییەکانی ژیاندا نوقم دەبێت و لەگەڵ چرای هیوای هەزارەها گیانبازی نیشتماندا وەک تیشکی پەلکەزێڕینە، لەدەیەها چیرۆکی مەرگەسات و تێکۆشانی کرێکارانی مەرگدا تیشکیان پێدەگرێتەوە.
ئەم تیشکانە خۆڕسک نین، بەرهەمهێنەری رۆحن، وشە وەک تێزابی تواوە وێنەیەکی ئەدەبی گەورە دروست دەکەن، لەکۆکردنەوەی شوشە شکاوەکانی منداڵییەوە دەست پێدەکات، مێژووی شۆڕشێک دەکاتە پەیکەرێکی دەروون ناسی، بانگەشەیە بۆ ئێمەو ئەوان، وەرن ئاماژەکانی بخوێننەوە.
دوای راپەڕین ئازادییەک کرایەوە زۆربەی کەس بیرەوەرییان نوسییەوە، بەبێ ئەوەی بپرسن، هەتا چەندە توانیویانە هەڵگری مەدلولی روداوەکان و ناونیشان و هونەری سەرگوزشتەبن؟ هەتا چەندە خۆیان و ئەوو ئەوانی دواتریان دواندووەو چۆن کۆمەڵگایەکیان خستۆتە ژێر پرسیارەوە؟ چۆن لەئێستادا رابردوو دەخوێننەوەو بۆ ئایندە نامەیەک ئامادە دەکەن؟ ئەمەو چەندین پرسیاری تری مەعریفی زمانمان پێ دەکاتەوە.
بەکورتی بیرەوەری یاخود بیوغرافیا چیە؟
بیرەوەری لەفەرهەنگی زمانی عەرەبیدا(سیرە)لە ڕووی زمانەوە وتای رێگایە. وەک زاراوەیش مانای هونەری وەرگێڕانی ژیانی کەسێکە، (ژاتیە)ناوێکی مێیەو دەگەڕێتەوە بۆ خود و رەوتێکە بڕیار لەسەر خود دەدات، لەڕووی ئەدەبیشەوە هاوشانی رەگەزە ئەدەبییە پەخشانییەکانی ترە، وەک رۆمان و چیرۆک و پەخشان و وتارو رۆمانی بیرەوەری و دان پیادانان و گەشتکردن. بە تایبەتمەندێتی هونەری ئەو رەگەزانەوەو لەنێوانیانسشدا جیاوازی هەیە.
بیرەوەری نوسینەوەی ژیاننامەی خود و ناساندنییەتی بەرەو قۆناغێکی وجودی لەنێوان ژیان و مەرگدا.
رۆلان بارت ئەم جیاوازیانە دەردەخات:
(رۆمانێکە ناچێتە سەر ئەوەی بانگەشەی دەروونی خودی خۆی بکات.)
کورتەیەکی مێژووی بیرەوەری لەجیهاندا
بیرەوەری رەگەزێکی ئەدەبی قوڵی هەیە لە مێژووی شارستانیەتەکاندا، زیاتر لەسەر نوسەران و زاناو داهێنەران و پسپۆڕو سیاسی و کەسایەتییە ناودارەکان بووە.
ئەوانەی گەشەیان پێداوە، زانای لاهوتی فەڕەنسی(بیترا بیلا) لەکتێبی(تاریخ بۆسى) ئیمپراتۆری شانزەهەمینی رۆمانی( مارکۆس ئۆریلیۆس)بیرەوەریی خۆی بەناونیشانی(الى نفسی او بینی وبین نفسی).
لەچەرخی راپەڕینیشدا چەمکێکی فەلسەفی وەرگرت، بەدەربڕینی ناخی ناوەوەی مرۆڤ بەلایەنی چاک و خراپییەوە، مرۆڤایەتی خستە ناو دڵی جیهانەوە، شاعیری ئیتاڵی(فرانشیسکۆ بیتراک 1374 بەیەکێک لەباشترین نوسەرانی راپەڕینی ئەوروپی دادەنرێت، لەدوو کتێبدا، بەناونیشانی( سری الخاێ) و (مشاهیر الرجل) گەشەی پێدا.
هونەرمەندی ئیتاڵیش (بنفینوتشیلی)هەموو ئەو ساڵانەی نوسییەوە لای پاپا بوە/لەساڵانی 1728وە .
دان پیادانەکانی(جان جاک رۆسۆ)و فەیلەیوفی فەڕەنسیش(میشیل دیموکیین) 1592 بەپێشەنگی یەکەم دادەندرێت لەسەدەی نۆزدەیەمدا، هەروەها (جۆرج یورولیو) و تۆلستۆی و ئەلیۆت ومارغریت دۆراس و جیمس جویس وچالز دیکنزو جۆرج مانای و جۆرج ئوریل و سۆمرست موام و هەردوو بەرگی بیرەوەری(وینستۆن تشرشڵ)و دەیەهای تر.
رەنجی فەرهادەکان ریشاڵێکی نوێی دامەزراند لەبواری رۆشنبیری کوردیدا، بەپەیڕەو کردنی ئەو هونەرەو سوود وەرگرتن لەقوتابخانەکانی دەروون زانی تایبەت(سیمۆن فرۆئید)و (جاک لاکان). وەک فەلسەفەیش دەچێتە ناو میتنافیزیک و لەپەیوەندییەکانی بوون بەهەبوونەوەو جیهان و مرۆڤایەتی دەخوێنێتەوە. ئەم خودە لەوە دەرچووە، تەنها بیرەوەریی خۆی بخوێنێتەوە، لە ڕێی تۆڕی پەیوەندی بەوو ئەوانی دواترەوە، بواری رەچەڵەکناسی و کۆمەڵناسی و دەرون زانیشی گرتۆتەوەو منێک دەبێتە سپارتاکۆس و ئەفسانەی سێزیف دووبارە دەکاتەوە، دەبێتە هۆمیرۆسێکی راستی و چرای شۆڕش بە رۆح دادەگیرسێنێت. ئەم منە بۆتە کەسێکی تواوە، سەرەتا بەشۆڕش گۆشکراوەو دوایی بەدوای رەگ و ریشاڵی کۆمەڵەی رەنجدەراندا دەگەڕێت و سروود و دروشمەکانی دەڵێتەوە.
لەیەکەم ریشەی دامەزراندنی (ینک) چراکەی ناخی دادەگیرسێنێت:
رۆژێک هاوینی 1975لە ماڵی خوێندکاران لە (باب المعەزەم) هاوڕێ(بەکر هەولێری) لەکۆلیژی ئەندازیاری بوو، جار جار دەردە دڵی خۆمان لای یەکتری دەکرد، هات بۆ لام و وتی: بابچینە ناو چیمەنەکە پیاسەیەک بکەین، لەناو کتێبەکەی دەستیدا نوسراوێکی چاپکراوی دەرهێناو دایە دەستم و پێی گوتم: زۆر نهێنی و مەترسیدارە.
خوێندمەوە بڵاوکراوەی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بوو. یەکەم جارم بوو ئەو ناوە ببیستم. نوسراوەکە شنەی شەماڵێکی فێنک بوو لەو گەرما پڕوکێنەرەی بەغداد هەواڵی هەستانەوەی شۆڕش و هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێی تێدا بوو.
لەسەر ریشاڵی کۆمەڵەیش مۆمەکانی گڕدەدات و بەدوای مێژووی یەکێتیتدا دەگەڕێت:
دوای رێکەوتنی ئازاری 1970 باڵی مەکتەبی سیاسی پارتی(جەلال تاڵەبانی و ئیبراهیم ئەحمەد) شکستی هێنا، چەپ و مارکسی و ماوی و رەخنەگرانی سیاسەتی (مەلا مستەفا) رێکخراوێکیان پێکهێنا بەناوی(کۆمەڵەی مارکسی لینینی کوردستان) (ک.م.ل.ک) لە11/7/1978 گۆڕدرا بە(کۆمەڵەی رەنجدەرانی کوردستان)
(شەهابی شێخ نوری) و سەرکردە سیاسی و سەربازییەکانی (پ.د.ک) وەک (عەلی عەسکەری) و (ێالح یوسفی) و (مولازم تایەری عەلی والی بەگ) و (رەسول مامەندە) بزوتنەوەیان پێکهێنا و دوای سێ مانگ لە کۆتایی شۆڕشی ئەیلول لەلایەن (مام جەلال )و(نەوشیروان مستەفا)و هاوڕێکانیانەوە دامەزراندنی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بڵاوکرایەوە.
شوشە شکاوەکانی منداڵی
گڕی نوسەر بۆ شۆڕش بەپێی پەروەردەی بنەماڵەکەی و زوڵم و زۆری رژێم و زەریای سۆزو گیانفیدایی خۆی لەمنداڵییەوە کڵپەی سەندووە. باوکی کفن پۆش و زانایەکی ئاینی بەناوبانگ و رەمزی فریشتەیی شاری سلێمانی بووە، رێکەوت براکانیشی شیوعی بوون.
لەگەشتێکی گەنجانەی بۆ گوندی بەشی پێرک کوڕێکی هەرزەکاری بارزنی تەمەن سیانزە ساڵان دەبینێت، لەگەڵ کۆمەڵێک پێشمەرگەدا نیشانە لە بەردێک دەگرنەوە، گەنجە بارزانییەکە چۆن بەدانیشتنەوە سیرەی تفەنگەکەی دەگرێتەوەو فیشەک بەنیشانەکەوە دەنێت.
لەگەشتێکی تریدا چیرۆکی دوو کولەکە ملە نیشان دەدات، بەپەتێکی ئەستوور لە ملیانەوە پێکەوە بەستراونەتەوە، هەرکولەکەیەکیان دەخرێتە بن باڵێکەوە. بەو جۆرە ئەم سەراو سەری دەریاچەی دەربەندیخان بەمەلە دەڕوات و گوێ ناداتە بانگ و هاواری خاڵە هادی تا کۆتایی دەڕوات.
ئەم کاریگەریانە کارێکیان کردووە حەزی کردووە ببێتە ئەندازیار، هەتا خزمەتی خەڵک و هەژاران بکات. دواتر پلەی سێیەمی لەسەر ئاستی سلێمانی هێناوەو لەکۆلێژی پزیشکی بەغداد وەرگیراوە.
ئەوەی یەکەم شت لەپایتەخت سەرنجی راکێشاوە، ئەو بۆیاخ چی و کۆڵبەرانەی شەقامەکانی بەغداد بوون، زیاتر کوردی فەیلی بوون.
خۆشەویستی بۆ پارتی و بارزانی
هەردوو رۆژنامەی (التاخی و برایەتی) زمان حاڵی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەغداد دەرچوون، وەک هەموو خوێنکارانی تر سەرچاوەی گرنگی بوون بۆ بیری شۆڕشگێڕی، لەکاتی ماوەی گفتوگۆی یانزەی ئازاری ساڵی1970دا هەواڵی کوشتنی مەلا مستەفا بڵاودەکەنەوە، زۆر کاریگەری دەخاتە سەری و بەردەوام لەبەر ئەو شیعرەی شێرکۆ بێکەس دەخوێنێتەوە، بۆ بارزانی نوسیوە، (بۆ پێشەوە پێشمان کەوە بارزانی.)
دوو مانگ بەر لەدەست پێکردنەوەی جەنگ، بڵاوکراوەیەکی دیواری لە کۆلیژ هەڵدەواسن، وێنەیەکی مستەفا بارزانی لەسەرەوەی نوسینەکان دادەنێن و بە کلیل و مستەکۆڵە پارێزگاری لێدەکەن و ناهێڵن خوێندکارە بەعسییەکان بیدڕێنن، هەتا(چیا عەباس) نوێنەری لقی پێنجی پارتی بەپەلە دێت و پێیان لادەبات.
بەم خۆشەویستیەیەیەوە دەیەوێت واز لەخوێندن بهێنێت و ببێتە پێشمەرگە، هاوڕێکانی ناتوانن پەشیمانی بکەنەوەو دێتەوە بۆ سلێمانی خێزانەکەیشی ناتوانن کاریگەری بخەنە سەر، دەچێت بۆ بەری قەرەداخ و گەشتێک دەکات هەتا بەچاوی خۆی کرداری پێشمەرگە ببینێت.
لەگوندی ئەحمەد بڕنەو ناوچەکە دەگەڕێت، لەناو خزمەکانیدا دەیەها چیرۆکی زوڵم و زۆری کاربەدەستان و تایبەت (عەبدولوەهاب ئەتروشی) بۆ دەگێڕنەوە.
لەچیرۆکی(ئەحمەدی حەمەئەمین) لەبەر بێدەنگ نەبوونی لەو کردەوانەیان و رەخنەگرتن لێیان، کۆمەڵێک پێشمەرگە دەنێرنە سەری و هەتا دوا فیشەک شەڕیان لەگەڵدا دەکات و دوایی دەکوژرێت.
ئەوانەو دەیەها چیرۆکی تر بڕیاری پێدەگۆڕن و دەگەڕێتەوە بۆ بەغداد.
لەگەڵ ئەوانەیشدا هەر دڵ و رۆحی لای شۆڕش و پێشمەرگەیە.
لە رۆژی17/2/1974 چووە بۆ کۆڕی سەیدا ێاڵح یوسفی، بەزمانێکی پاراوی عەرەبی وتارێک بەهەڵچون و پڕ لەسۆزی نیشتمانی پێشکەش دەکات، باسی بەیاننامەی یانزەی ئازارو پاشگەزبوونەوەی بەعس دەکات لە بەندەکانی رێکەوتن نامەکەو رستەیەکی کاریگەری گوتووە: ( لاسامح الله اژا اندلعت القتال من جدید).
رۆژێک لە چێشتخانەی باب المعڤەم وتارێک دەخوێنێتەوە لە رۆژنامەی هاوکاریدا بڵاوی کراوەتەوە.
بە خوێندنەوەی ئەو هەواڵەوە بەفرمێسک رۆژنامەکە تەڕ دەکات و دەیدات بەهاوڕێکەی بیخوێنێتەوە، ئەوانیش هەموویان شۆڕشگێڕ بوون، لەکۆی حەفتاو پێنج خوێندکاری کورد لەبەغداد سیانیان بەعسی بوون.
لەگەڵ ئەو بارودۆخە سەختەدا خەباتیان کرددووە، لەو رۆژە رەشانەدا بیرەوەرییەک دەگێڕێتەوەو ژیانی زیندانی عێراق بەپارکی(هاید) لەلەندەن بەراورد دەکات. لەو پارکە گۆشەیەک هەیە مرۆڤ دەتوانێت دەردە دڵی خۆی و رەخنەکانی لە دەسەڵات بگرێت. بەڵام ئەو چووە بۆ لای دوو هاوڕێی خوێندکاریان تازە لەزیندان ئازاد کراون، نەیانوێراوە دەربارەی گرتن و لێپرسینەوەیان قسە بکەن، وتویانە: هاوڕێ گیان دارو دیواریش گوێی هەیە.
لەساڵی 1978 کۆلیژ تەواو دەکات و لە نەخۆشخانەی فێرکاری دادەمەزرێت، بیرەوەرییەکانی دەریایەکن لەخزمەتکردنی خەڵک.
(ج.م) گەورە کارمەندێکی بەعسی لەبەڕێوەبەرایەتی تەندروستی سلێمانی بەئۆتۆمۆبێلەکەی پیاوێک دەکات بەژێرەوەو دەیانەوێت بەزۆر بینێرنەوە بۆ ماڵەوە بۆ ئەوەی (ج.م) نەخرێتە بەندیخانەوە.
دکتۆر(غازی پاسەوان) نەشتەرگەری ریخۆڵە کوێرە بۆ گەنجێکی شارەزوری بەناوی(کاوە) دەکات و خوێنبەری ریخۆڵە کوێرەی نادورێتەوە دەمرێت.
دکتۆر(ئومێد مەدحەت موبارەک) بەڕێوەبەری نەخۆشخانەو دوایی بۆتە وەزیر بەعسی بووە.
لەو پزیشک و کارمەندانەی بەعسی نەبوون (دکتۆر عومەر محەمەد ژاژڵیی) و(حەمە ئاوات سدیق عەبابەیلێی)و(دکتۆر جەمال حەمادی)و چەندانی تر.
یادەوەرییەکانی گەنجی زۆرن، ئەو شوشە شکاوانەن پارچەکانیان یەک دەگرێتەوە، بەو روانینەوە رۆژانە چەند شوشە بیرەیەک دەخواتەوە هەتا دایکی رازی بکات بڕوات و ببێت بە پێشمەرگە. لە دەریاچەی دەربەندیخانەوە بەبەلەمیکى شڕ دەڕۆن هەتا دەگەنە شاری پاوە، دواتر دەچێتە شاری مهابادو سواری پاسێک دەبێت بۆ زەردەشت هەتا بگاتە بارەگای سەرکردایەتى (ی.ن.ک). کەسێک بەناوی(ش.ز) خۆی پێ دەناسێنێت و رێگەی لێدەگۆڕێت و ئەویش ئاگاداری وردە کارییە ئەهریمەنەکانی دۆخی ناوەوەی خەباتی چەکداری نەبووە، ئەویش دەیکات بە بارەگای حسکدا، وتویەتی: دکتۆرەو لەشارەوە رایکردووە بۆ ناو پێشمەرگە. دەیبەنە لای دکتۆر( مەحمود سۆرانی).
کاتێک دەگاتە لای دکتۆر کەسیەتیەکی سادەی بێفیزی کراوەو روخۆش و قسەخۆش و زۆر دوو بوو، لە رۆژی دووەمەوە کاری پزیشکی چارەسەرکردنی نەخۆش و برینداری (پ.م) و خەَڵکی ناوچەکەی خستبووە ئەستۆی من.
بۆ یەکەم جار مولازم ئەنوەری مەجید سوڵتانم ناسی، هەرگیز رووی نیگەران و بێزاری شەهید ئەنوەرم بیر ناچێتەوە، کاتێک چاوە رەشە تیژەکانی تێبڕیم زۆر دۆستانەو دڵسۆزانە بەئارامی و زەردە خەنەیەکەوە لێی پرسیم، دکتۆر گیان تۆیش بۆ کوردایەتی هاتویتە دەرەوە.
دوای چەند رۆژێک لەم دیدارە لە رۆژی 2/9/1979 لەشەڕی یەکەمی هێرشی ئێراندا یۆ سەر کوردستان لەنزیک شاری بانە شەهید بوو.
بەو شێوەیە تێکەڵاوی کەسانی سیاسی دەبێت:
لەو بڵاوکراوانەی دەمخوێندەوە ئاوا تێگەیشتم (ی.ن.ک) نیمچە بەرەیەک بوو، پێکهاتبوو لە(ک.م.ل.ک)و بزوتنەوەی سۆسیالیستی کوردستان.
(بزوتنەوە)و(هێڵی گشتی) د مەحمود عوسمان دوای ئاشبەتاڵ دەچێت بۆ سوریا، لەوێ لەگەڵ قادر جەباری و عەدنان موفتی لیژنەی ئامادەکاری (پ.د.ک)یان دروست کرد، دواتر دکتۆر مەحمود لەهاوینی 1977 لەگەڵ جەلال تاڵبانی لە سوریاوە بەناو تورکیاو ئێران گەڕابوەوە کوردستان و بنکەکەی لەنزیک بنکەکانی سەرکردایەتی(ی.ن.ک) دانابوو. لەنەورۆزی 1979دا لە(ی.ن.ک) جیادەبنەوە.
لەوکاتانەدا بیرم لەوە دەکردەوە هەرچۆن بووە خۆم بگەیەنمە (ی.ن.ک)
لەسەر داوای خۆم دکتۆر مەحمود رێگەی پێدام بچم بۆ لای مەلا ئەحمەدی بانی خێڵانی، ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حشع بوو. کاتێک بینیم سامانی کوڕی لەگەڵدا ناردم بۆ بنکەی جەڵال تاڵەبانی.
لەتشرینی دووەمی 1979 جەلال تاڵبانی لە توژەڵە لەمیوانخانەیەکدا دەوارێکی ئەستون بەرز لەژێر دار گوێزێکی گەورەدا دانیشتبوو، بەرێزەوە بەخێرهاتنێکی گەرم و گوڕی لێکردین. لەسەر زۆر شت هاوڕابووین، وەک دامەزراندنەوەی یەکێتی دوای سێ مانگ لە ئاشبەتاڵ و وازهێنانی سەرکردایەتی پارتی لە شۆڕش .
من دەمویست جەلال تاڵەبانی رەشماڵێک یان چەترێک هەڵبکات هەموو هێزە کوردییەکان کۆبکاتەوەو ئاڕاستەیان بکات بەرەو سەرکەوتن.
ئەویش لەگەڵ هەموو ئەوانەدابوو، بەبەڵگەوە ناوی دەیەها ئاغاو سیخوڕی دەهێنایەوە لەگەڵ حسک و پدک دان و پیاوی رژێمن.
دەمویست ئەو ببێت کۆتری ئاشتی ناو ماڵی کورد، ئەو دەیوت هەموو رێگایەکی وتووێژیان تاقی کردۆتەوە بەڵام سەرکردایەتی حسک و پدک نایانەوێ لەگەڵ ئێمە یەک بکەون.
نە ئەو لەمنی پرسی تۆ بۆچی هاتویت و نەمنیش بەهۆی ێشەکانەوە هیچم وت و نائومێد گەڕامەوە.
خەیاڵی بزێوم بنمیچ و دیوارە ئەستورەکانی ئەو زیندانیانەی رژێمی سەدامی بڕی سەرکاروانی شەهیدانی کۆمەڵە(شەهاب و جەعفەرو ئەنوەر) و کادرانی تر وەک شەهید ئاشتی(ئەبوبەکر شێخ نوری)و(شەهید وەستا ئەنوەری هەڵەبجەیی)و …تیایاندا چاوەڕێی حوکمی مەرگیان کردبوو، نرکەو نەڕەو وێنەی دەم و چاوی ئەو سەرکردەو کادیرانەی کۆمەڵەم دەهاتەوە بەرچاو لەئەشکەنجەکانی رژێمی سەدام پێش لەسێدارەدانیان ئەم دروشمانەیان بەڕووی جەلادەکاندا وتبوەوە:
کەم ژیام و کەڵ ژیام
بێباک لەبەردەم سێدارەی دوژمن
پەتی خنکاندن دەنێمە گەردن
کرێکارێکی هەژاری کوردم
هیچ پەشیمان نیم لەوەی کەکردم.
هەتا رۆژێک بەبیانوی کڕینی دەرمانەوە لەگەڵ دکتور مەحمود چوین بۆ مەهاباد لەوێ پرسم پێکردو چوم بۆ بارەگای (ی.ن.ک).
ژیانی پێشمەرگایەتی وەک دکتۆر دەست پێدەکات و هەموو بیرەوەرییەکانی خۆی لەناو شۆڕشدا دەنوسێتەوە، هەتا چونی بۆ ئەوروپا و گەڕانەوەی دوا بیرەوەری گرنگی هاوکێشەیەکی نێوان مام جەلال و نەوشیروان مستەفایە.
نەوشیروان مستەفا کەسێکی کەمدوی بیرکەرەوەی، بیر ڕونی، پراکماتیکی، بەنەخشەو پلان بوو، بەڕاستی رێکخەرو پلان داڕێژبوو. بوێرو قسە لەڕوو بوو.
بڕێک ساردو وشک و دوورە پەرێزبوو، روخۆش نەبوو، عاتیفی و سۆزدار نەبوو، بۆیە درەنگ هەڵدەچوو، لایەنی لۆجیکی و عەقلانی لەدەرونیدا بەهێزتر بوو. لەلایەنی سۆزو هەڵچوونە عاتیفیەکان، لەکاتی هەبوونی جیاوازی یا دژایەتی لەبیرو باوەڕو هەڵوێستی سیاسی لەگەڵ هاوخەباتەکانی، نەوشیروان بڕێک لە دڵی دەگرت، لەبیری نەدەچوەوە و بەرامبەر بە هەندێک کەس کەکیمیاکەی لەگەڵیاندا نەدەسازا رقی لەدڵدا دروست دەبوو.
کەسێتی جەلال تاڵەبانی
کەسێکی نەترس و بەورەو کەف و کوڵاوی و پرۆزەو توانا بوو، زۆر گۆبوو، خاوەنی ئیرادەی پۆڵایین و بڕوا بەخۆبون و گەشبینی بوو، لەڕووی هەست و سۆزەوە زوو هەڵدەچوو، بەهاری لەخۆی دەهێنایە چۆکان، ئەم گەشبینی و پڕ لەهیوایەی لەکاتی نۆچدان و لاوازی و شکستەکان سودێکی گەورەی هەبوو،
بەڵام ئەم گەشبینییە لەو دۆخانەی پشت بەستو نەبوو بەشیکردنەوەی لۆجیکیانەو سەلمێنراو نەبوو بەزانیاری وردو ژمارەو داتاکان زیانی گەورەی لێ دەکەوتەوە.
مام لەپەیوەندی کۆمەڵایەتیدا بوو، واتە روو لەدەرەوەی خۆی بوو، کراوەو گەرم و گوڕ بوو، بەخشندەو گەورەو فراوان خوازبوو، شادی و روخۆشی و قسە خۆشییەکەی بەئەندازەیەک بوو، کە وەک پەتا بڵاودەبوەوە بەناو خەڵکدا.
بەراستی کەسێتی عاتیفی (سۆزیاری) مام لەگەڵ سۆزو عاتیفەی گەلەکەیدا دەگونجا. هەروەها وزەو تواناو ئازایەتی و کۆڵنەدەرییەکەیشی لەگەڵ ئەو هەموە سەختی قورسی ومەترسییەی خەباتی رەوای گەلەکەیدا دەگونجا، هەر ئەم مۆرک و پێکهاتانەی کەسێتییەکەیشی بوو، کەدوای چەندین نوچدان و کەوتن و هەستانەوە کردی بەو سەرکردە مێژووییەی گەلەکەی.
ئەم کتێبە پڕ پڕە لە بیرەوەری گرنگ و دەیەها قارەمانی ورە بەرزی خەبات و فریشتەکانی گیان بازی نیشتمان، هیچ شتێکی بەسەردا تێنەپەڕیوە، لەنیشاندانی دڵسۆزی و گەندەڵی زۆر کەسایەتیش، تەنانەت رەخنە لەخۆی و بنەماڵەکەی دەگرێت، ئاوێنەیەکە هەموو راستییەکانی تێدایە، دەکرێت بەیەکێک لە ریشاڵە تیۆرییەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان دابندرێت و ئەزمونێکی پڕ بەهایە بۆ هەموو شۆڕشگێڕو شۆڕشێک سوودی لێوەربگرن.

سەلاح جەلال

سەرچاوە:
1- رەنجی فەرهادەکان/ بیرەوەری/ نوسینی دوکتۆر هەژار/چاپی یەکەم2020 چاپخانەی کارۆ لەسلێمانی

2- الژات معقدە بالکتابە عن السیرە الژاتیە نوعا ادبیا/ حاتم الێکر/ مجلە افاق العربیە/ بغداد/العدد 12/1991/115 .
لەرۆژنامەی کوردستانی نوێ بەدوو ژمارە بڵاوبۆتەوە(8864)لە21/2/2023 و ژمار(8865) لە22/2/20234

بۆ خوێندنەوەی ئەم وتارە کلیکی ئێرەبکەن…

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

پێنج گوڵی سور(…)
گڕكانێك كاكێشانی سوور كرد
پێنج گوڵی سووری هه‌ڵگرتبوو
به‌موزیكی ره‌وی هه‌ساره‌یی هاتن
له‌په‌لكه‌ زێڕینه‌ی رۆح جیابوونه‌وه‌
به‌گۆگڵی وشه‌ی تواوه‌ی مه‌رگه‌سات
شه‌واره‌یان خسته‌ فه‌زا
پێنج هه‌ساره‌ی عیشقیان ناونا
به‌ئه‌تۆمی زمانه‌وه‌ سنووری مه‌رگ تێكه‌ڵ بوو(…)

پێنج گوڵی سوور(…)
به‌ گێژه‌نگی رۆح و زمان
تونێلی مه‌رگ بوو به‌فۆتۆ
بوون و نه‌بوون به‌هۆمیرۆسی گرێدرا
فه‌زای سێداره‌ی پاكیزه‌یی بوو به‌ زمان:
بوو به‌ فه‌زای ته‌كنولۆژیای رۆحی زه‌مان
لێره‌ له‌م فه‌زایه‌ لێره‌بوونی من و تۆو ئه‌وانه‌
دره‌خت و كۆشكی وێنه‌ وێنه‌ی هه‌ناسه‌یه‌(..)
له‌ئاماژه‌و وشه‌و گریه‌و لایه‌ لایه‌
شاری موزیكی مه‌رگه‌ساتیان پێكهێناوه‌(…)

پێنج گوڵی سوور، رۆیشتن(..)هاتن(…)
له‌ئه‌ستێره‌ ره‌شه‌ی نه‌بوونه‌وه‌ كه‌وتنه‌ خوار
رۆح به‌چرا گۆڕایه‌وه‌
خوێن به‌ ئاگر
به‌سێداره‌ گڕوگاڵ بۆ كۆرپه‌ ده‌كه‌ن(…)

پێنج گوڵی سوور په‌لكه‌ زێڕینه‌ی تاریكین(…)
شانۆیه‌كی ناوه‌خته‌یان نمایشت كرد:
سه‌فی محه‌مه‌دی رچه‌ی سیبریایی بڕی
به‌فه‌لسه‌فه‌ی سیزیف و چرای دانتی
تۆوی كچانی سێداره‌ی هێنایه‌وه‌
فه‌لسه‌فه‌ی مه‌رگ له‌مه‌رگ داده‌هێنێت:
(ئێمه‌ دابڕاوی ره‌وی بیابانی خۆرین
گڕكانی شه‌واره‌یی مه‌رگی مه‌رگ
بۆ ئه‌تۆمێكی گڕوگاڵ)(…)

تابلۆی پاش مه‌رگه‌ی ئه‌نجیلۆ فه‌زایه‌كی هێنایه‌وه‌:
ملوانكه‌و موورو ستیان و ژێركراس و جلی خوێناو(…)
رۆمانی بوركانی كچانی سووریان چاپ ده‌كرد
مستیله‌ی نه‌رمینی كه‌ریمی له‌ كاكێشان هێنایه‌وه‌:
(شارا رۆحمان به‌هه‌تاوی زه‌مه‌ن به‌خشی
بلوێنان چرا داگیرسا)(…)

بازنه‌ی مه‌عسومی سه‌رهه‌نگی بوو به‌ تابلۆ(…)
له‌هه‌ساره‌ی تیژ ڕه‌وییه‌وه‌ گزنگی دا
بانگه‌شه‌ی بۆ كاروانی سیبریا كرد:
(په‌تی سێداره‌ فیلمێكی دازاینی فه‌لسه‌فی بوو
هه‌ڵماقۆی زه‌مه‌ن و بوون و مێژووی ده‌كرد
چه‌نده‌ خۆش بوو په‌تی سێداره‌م خرایه‌ مل
وام ده‌زانی شه‌وی عاشقی بوكێنیه‌)(…)

ملوانكه‌ی نه‌سرینی پاك نییه‌ بوو به‌موورووی ئاودار(…)
له‌ملی دره‌ختی قه‌ده‌ردا په‌خش ده‌كرا
ناخی پاش مه‌رگه‌ی كچانی سێداره‌ی ده‌ڵێته‌وه‌:
ئه‌و وشانه‌ی ده‌بنه‌ هه‌ڵم و
به‌بارانی شۆڕشی سوور داده‌بارێن(…)

كاتژمێری مریه‌می سادقی چركه‌ی هه‌ساره‌ی مه‌رگی كرد(…)
ساتی سفری ره‌وی ئازادی مۆر ده‌كات
به‌ مۆزیكی ره‌وی قه‌ره‌جی ئیتالی
سه‌مفۆنیای بیتهۆڤن و ئاوازی مه‌رگ
سروودی په‌تی سێداره‌ی كچانی سوور ده‌ڵێنه‌وه‌(…)

لێره‌ فه‌زایه‌كه‌ یاخی له‌ ئۆدیبی فرۆئید(…)
سه‌ركێش له‌ سۆبرمانیه‌تی نیتشه‌و
قوڵتر له‌تاعونی كامۆ
رونتر له‌ مورغی سلێمان
بڵند تر له‌شاخی هیمالایاو
سوورتر له‌مێژووی غاندی و هه‌ربرت
ئاهه‌نگی كچانی سووری رۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌
قه‌ڵه‌م بریسكه‌ی گریانه‌
ده‌فته‌ر گڕی بوركانی هه‌ناسه‌یه‌(..)
ته‌كنه‌لۆژیا ئاوێنه‌كانی ناو رۆحه‌
گه‌ردوون له‌ كونی ده‌رزیه‌كا نیشان ده‌دات
به‌ گڕوگاڵی هێرۆگرۆفی
به‌رۆح پانۆرامای ده‌وڵه‌تی مێروولله‌ ده‌كه‌ن
ژینا ئه‌مینی به‌بورجی ئیڤیلی شۆڕشی سوور(..)
به‌رۆمانی كچی پاكیزه‌ی ره‌شه‌با
له‌ته‌كنه‌لۆژیای بووندا چاپیان ده‌كات(…)

27/8/2022 كاتژمێر یه‌كی پاش نیوه‌ڕۆ

ئنیسكلۆپیدیای كوردو كوردستان لەسێ بەرگدا بەهەوڵ و تەقەلای كۆمەڵێك دڵسۆز بڵاوبوەوە، بۆشاییەكی گەورەی لەمێژووی كەلتورو خوێندراوەی كوریدا پڕكردەوە. گرنگی ئەم بابەتە بەوتارو كاری سەرپێیی تەواو نابێت بەڵكو بۆتە پرۆژەیەكی گرنگی مەعریفی، پێویستە لەهەموو بوارەكانەوە كاریان لەسەر بكرێت. لەكاتێكدا بەرەو ئەوە دەچێت مێژووی كوردو كوردستان بەهەموو بوارو گۆڕانكارییەكانییەوە لە میمۆریەكدا كۆبكاتەوە، واتای فەرهەنگی وشەكەیش بوارەكانی مەعریفە دەگرێتەوە.
ئنیسكلۆپیدیا لەبنەڕەتدا وشەیەكی یۆنانییە، واتای بازنەكان یان سیستەمێكی تەواو بۆ مەعریفە بۆ چەند بابەتێكی سەرەكی، یان واتای كۆمەڵێك زانست و هونەر، لەزمانی عەرەبیشدا بە واتای فەرهەنگ یان دائیرەتولمەعاریف دێت، دوایی پەرەی سەند بۆ فەرهەنگێكی گشتی بۆ زانست و رەوانبێژی و پیتەكان.
بەر لەپرۆژەی ئنیسكلۆپیدیا مەعریفە گشتییەكان بەناوی ئەدەبی و فەرهەنگەوە دەردەچوون. لەبەر ئەوەی بازنەكانی مەعریفە جیاوازە لە فەرهەنگ، ئەم پێناسەیەكی كورتی وشەو مادەیەو ئەو فراوان دەبێتەوە بۆ بەیان كردن و واتا ئیستلاحییەكان لەم زانستەو لەوی تردا، لەگەڵ مێژووی فیكرەكەو بەشەكانی و ئەو بابەتانەی بە فیكرەكە دەگەن لەشیكردنەوەو داواكارییەكانیاندا.
بەم شێوەیەیش گرنگی و بایەخی ئەم پرۆژەیە دەردەكەوێت بۆ هەموو میللەتێك و بیر و داهێنانی ئەم زاراوەیە زۆر كۆنە و مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ(سیوسبیوس)ی یۆنانی قوتابی (ئیفلاتون) ئنیسكلۆبیدیایەكی كۆكردۆتەوەو فەوتاوە، دوای ئەو (ستوبینۆس) و (سیوداس) و (كابلا) گرنگترین فەرهەنگیان لەمێژوودا بەرهەمهێناوە. دوای ئەوەیش میللەتانی تر هەوڵیان بۆ داوە، ئێمەیش وەك نەتەوەیەك لێی بێ بەش بووین، كاتێكیش ئەم سێ بەرگەی ئنیسكلۆپیدیام بەكوردی بینی و خوێندمەوە بەراستی وەك خەوێكە كۆمەڵێك نوسەری دڵسۆز بەخۆبەخشی بۆ میللەتی كورد كردویانە. لەبەر ئەوەی ئەم پرۆژەیە نەك بۆ ئێمە بۆ گەلانی تریش زۆر ئەستەمە، ئەوان لەسەر ئاستی زانكۆكان هەوڵیان بۆ داوە بە توانای مادی بێ سنوورەوە، لەسەدەی دوانزەدا ئەوروبییەكان لە زانكۆی ئۆكسفۆر ساڵانی 1200. هەوڵیان بۆ داوەو دوایی زانكۆی كمردج دوایی دائیرەی مەعاریفی بەریتانی1768 تەنها بەرگی یەكەمی دەركرد، كاتێك زانكۆی فەرەنسی ساڵی 1959 مجەلەدی یەكەمی بەسەرپەرشتی(دنیس دیدرۆ)دەركردو دوایی بەهاوبەشی كۆمەڵە فەیلەسوفێكی وەك(ڤۆلتێر)و (رۆسۆ)و (دالمبرت)و چەندانی تر پێشكەوت، ئەمەیش ئەوە دەردەخات دوو سەدەو چەند دەیەیەكی خایاندووە، لەكاتێكدا بەكارتێكەری سەرەكی لەسەر رۆشنبیری گشتی و هەڵگیرساندن و سەركەوتنی شۆڕشی فەرەنسا دادەندرێت.
ئەوەی جێگەی سەرسوڕمان و سەرنجە ئەوەیە زانكۆكانی جیهان لەو كاتەوە بەو هەموو پێشكەوتنەی خۆیانەوە چەند سەدەیان پێچووە هەتا ئەم پرۆژەیەیان بەرهەمهێناوە.
هەروەها فەرهەنگی چینیش(كوكین سی فون لوی تسی). لەدانانی(شوهوفر) وە مێژووی سروشتی یۆنانی بەگرنگترین كتیبی ئنیسكلۆپیدیا دادەنرێت لە مێژوودا لە نوسینی (غایۆس بلینوسش)لە 23-79م.
دوای ئەویش فەرهەنگی ئەڵمانی(ارش غرویر) لەشەش بەرگدا دەرچوو، لە1796 و 1810 بەسەرپەرشتی (وختر) دوایی فەرهەنگی ئیتالی بیفاتی لە ساڵی 1884. جگە لەمانەیش هەموو گەلانی جیهان هەوڵیان بۆ ئەم پرۆژە گرنگ داوە، تەنانەت لەئیسلامیشدا مەزهەبی شیعە ئنیسكلۆپیدیای تایبەت بەخۆیان داناوە.
ئەم ئنیسكلۆپیدیایەی بەردەستمانە بەكوردی سێ بەرگەو هەر بەرگەی سێ بەشی تایبەتە بە هەموو كاركەرو بوارەكانی مەعریفە لەشاعیرو نوسەرو رۆژنامەنوس و هونەرمەندو زاناو كەسایەتی ئیرشاد و تەریقەت و شۆڕشگێران و شوێنە گرنگە گشتییەكان و پیشەو پیشەییەكان و تاد.. لێردا هەن. بەپێی ریزبەندی پیتی ئەبجەدی ریزكراون .
بەرگی یەكەم 523 لاپەڕەی قەبارە گەورەی شێوە دیزاینی گۆڤارە. لەسێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم ژیاننامەی حەفتا كەسێتی گرنگ و كاركەرن لەبوارەكانی مەعریفەدا، هەر لە ئەحمەد ئیبراهیم و ئیبن خەلەكان و ئەحمەد ئیسماعیل رامیز ئەحمەد دینەوەری مەلا ئەحمەدی رەش و ئەحمەد گۆرانی و مەلا ئەحمەدی ئەحمەد ئاواو ئەحمەدی موفتی زادە و ئەحمەد نۆتشی و ئەحمەد عەلی فەوزی و ئەحمەد زەهاوی و ئەمین شێخ عەلائەددین و ئیبراهیم حەسەن شارەزووری و ئیدریس بەتلیسی و سمكۆی شكاك و بابا عەلی تەكیەو بابە شێخی ئەڵمانەو مەلا باقری بالك هەتا بنەماڵەی بەدرخانییەكان، دەیەها كەسایەتی پایە بەرزو رۆشنبیرو رۆژنامەنوس و دیپلۆماتكارو میرو رابەریان تیادا هەڵكەوتووەو هەمیشە هەوڵیانداوە لە كوردستان و دەوڵەتانی عەرەبی و جیهانیداو بەسەدەها كەسایەتی مەزنیان هەبووە لەهەموو سەردەمەكانداو رۆژنامەیەك یا ریكخراوێكیان داخرابێت كتوپڕ لە شارو وڵاتێكی تر دروستیان كردۆتەوە.
دوای ئەمانیش لەمەلا بەهای بیارەوە دەست پێدەكاتەوە، مەڵبەندی زانین و پێگەیاندنی لاوانی كورد بووە بەزانست و زانیاری و ئیرشادی تەریقەتێكی دروست هەتا پیرەمێردی شاعیرو جابانی كوردی و جوەیرییەی هەكاری و جەلالەدین عەلی خورماڵی و حەسەنی ئامێدی و شێخ حەسەنی گڵەزەردەی بەرزنجی و حەمزەی ئیمام موسا و حەمزە موكسی و حەمەئەمینی غەفاری و حەمەمین مەحمودی دەرەی مەڕو حوسەینی مەجدی و مەولانا خالید و نالی شاعیر و خەلیل خەیاڵی موتكی و شێخ رەزای تاڵەبانی و سەعیدی پیران و سەعید نەورۆسی و شەریف پاشای خەندان و عادیلە خانم و عەبدوڕڕەحمانی زەبیحی و مەلا عەبدوڕڕەحمانی دار بەڕولەیی و ناسری سوبحانی و كەسایەتی تری دڵسۆز و زانا و سەركردەن ئەوانەی توانیویانە لە پانتاییەكانی زانست و زانیندا كاربكەن.
بەشی دووەم: چەند شوێن و ناوچەیەكی گرنگی كوردستانە، ئەوانەی فەزای گرنگی زانست و مەعریفە بوون. وەك مزگەوت و خانەقاو تەكیە و حوجرەی مزگەوتەكان و شاخ و شارو گوندە گرنگەكانی تر.
بەشی سێیەم: چەند لایەنێك لە زمان و كەلتورو ئەدەب و ئاین و ئاینزاو سیاسەت و كاری رێكخراوەیی كوردییە. لە ئەلف و بێی كوردیەوە دەست پێدەكات. (د عومەر عەبدولعەزیز)زۆر وردو ژیرانە لە دەوڵەتی مادەوە باسی دەكات، دوو سەدەو نیو كورد خاوەنی نوسین و ئەلف و بێی تایبەت بەخۆی بووە، كۆنترین بەڵگەی نوسراو دەباتەوە بۆ كتێبی ئاڤێستا، باسی هەوڵەكانی (ئەبوبەكر النبتی) دەكات و هەتا كتێبی ئەلفبای كرمانجی لەساڵی 1926 ی نوسەر(خەلیل خەیاڵی) و كتێبەكەی (تۆفیق وەهبی بەگ) و كتێبی سەرف و نەحوی كوردی نوسەر (سەعید سدقی) و كتێبی رابەرێ بۆ ئیملای كوردی نوسینی (نوری عەلی ئەمین). كتێبی زمانی یەكگرتووی كوردی نوسەر(جەمال نەبەز) و كتێبی رەوتی رێنوسی كوردی نوسەر (مستەفا نەریمان). دەربارەی گرامەری كوردیش لە رەخنەو پێشنازی (مێجەرسۆن)ەوە دەست پێدەكات هەتا هەموو هەوڵەكانی تر لەتوركیا و سوریاو عێراق بۆ بەكارهێنانی پیتی لاتینی یان عەرەبی و شیكردنەوەی تەواو بۆ هەموو ئەو لایەنانە دەكات و شتە نادیارەكان دەردەخات بە هەموو بیرو باوەڕە ناكۆكەكانەوە.
بەرگی دووەم508 لاپەڕەی قەبارە گەورەی دیزاینی گۆڤارە، لەسێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم هەمان شێوە لە كەسایەتیەكانەوە دەست پێدەكات و لە(ئەحمەد موختار جاف) و (ئەحمەدی خانێ)وە هەتا (شاكیر فەتاح) و (عەلی مەردان) سی و شەش كەسایەتی دەگرێتەوە.
بەشی دووەم: چەند شوێن و ناوچەیەكی گرنگی كوردستانە.
بەشی سێیەم؛ چەند لایەنێك لە زمان و كەلتورو ئاین و ئاینزاو شوێنەواری كوردستانە.
بەرگی سێیەم: 520 لاپەڕەی قەبارە گەورەی دیزاینی گۆڤارەو لەسێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم: ژیاننامەی چل و دوو كەسایەتییە، لە(ئەبوبەكری موسەنییف)ەوە دەست پێدەكات هەتا (یەحیا سەعید ئەفەندی) وێنەگر.
بەشی دووەم: چەند شوێن و ناوچەیەكی گرنگی كوردستانە.
بەشی سێەم: زمان و كەلتورو ئەدەب و ئاین و ئاینزاو شوێنەواری كوردستانە.
ئەوەی لەئەنجامی خوێندنەوەی ئەم سێ بەرگەی ئنیسكلۆپیدیایەدا دەردەكەوێت، چەند قۆناغێكی جیا جیایە، سەرەتا لە مزگەوت و خانەقا و تەكییەكانەوە لەلایەن زانا گەورەكانی ئاینی ئیسلام و شێخی ئیرشاد زانستیان بڵاو كردۆتەوەو دواییش هەر هەرەس و توانەوەی ئەم كەسایەتیانە بووە بۆ ناو شارەكان و گۆڤارو رۆژنامەو بڵاوكراوەیان بەزمانەكانی كوردی و عەرەبی و فارسی و توركی و زۆریشیان گەیشتونەتە هەندەران و بەزمانەكانی روسی و فەرەنسی و ئەڵمانی و ئینگلیزی و سیودی و زمانی تر هەوڵی نەبڕاوەیان داوە بۆ دەركردنی رۆژنامەو گۆڤارو بڵاوكراوەی تر و هەوڵی ناساندنی كوردو كوردستان و زمان و كەلتورەكەیان داوە. هەروەها سەركردەی هەموو راپەڕین و شۆڕشەكانیان كردووە. نمونەیش ئاشكرایە لە شێخ عوبەیدولای نەهری و شێخ سەعیدی پیران و سمكۆخانی شكاك و قازی محەمەد و بەدرخانییەكان و شێخ سەلامی بارزانی و مەلامستەفای بارزانی و سەعیدی نەوڕۆسی و ئەحمەدی موفتی زادەو ناسری سوبحانی و دەیەهای تر زۆریان پەتی سێدارەیان خراوەتە مل و بەشەهادەتیان زانیووەو هەمویشیان چەندین جار خراونەتە زیندانەوە.
جگە لەوەیش بەردەوام هەوڵی جوڵانەوەی سیاسی و شۆڕشگێڕیان داوەو بۆ مافەكانی كورد خەباتیان كردووە، نمونەیش حكومەتی زەندی و ئەردەڵان و شێخ مەحمود و كۆماری مەهاباد و بابانی و شۆڕشی ئیبراهیم خانی دەلۆو میرنشینی سۆران و ئەو پارت و رێكخراوە سیاسیانەیش، دروست بوون وەك (كۆمەڵەی هیڤی) و (تەعالی و تەرەقی كوردستان) و (ژێ كاف) و (حیزبی هیواو)و( كۆمەڵی برایەتی) و (كۆمەڵەی قوتابیانی كورد لە ئەستەنبوڵ) و (كۆمەڵەی پێشكەوتنی كوردستان) و (كۆمەڵەی سەربەخۆیی كورد) و (كۆمەڵەی خوێ بوون) و(ئیتیحادی محەمەدی)و(تەشكیلاتی ئیجتیماعیە)و(تەعالی ژنانی كورد/جەمعییەت) و(تەعالی كوردستان/جەمعییەت)و(تەعاون و تەرەقی كورد)و(یەكێتی زانایانی ئلینی ئازادیخواز)و (كۆمەڵەی هاریكاری و پێشكەوتنی كورد)و(بزووتنەوەی حەقە)و (حیزبی ئیسلامی كورد)و(پارتی دیموكراتی كورد)و (پارتی دیموكراتی كوردستان)و(حیزبی دیموكراتی كوردستان)و (سازمانی خەبات) لەهەڵەبجەو دەیەها حیزب و رێكخراوو راپەڕین و شۆڕشیان بەرپا كردووە دژی داگیر كەران بۆ رزگاری كوردو كوردستان.
هەروەها ئەم پرۆژەیە دەوڵەمەندە بەئاینەكانیش زەردەشتی و یەزیدی و كاكەیی و ئیسلام و جولەكەو مەسیحی، هەمویان وەك زانستی بەراوردكاری ئاینەكان وەك سروشتی ئاینی خۆیان باسكراون.
بەم شێوەیەش دوای گەڕان و وردبوونەوە دەبینین رووبەڕوی تەكنەلۆژیایەكی مەعریفە بووینەتەوە، دەبێت چی بكەین و لە كوێوە دەست پێبكەین؟! چۆن بتوانین ئەم شاكارە لە كایەكانی مەعریفەدا كارپێ بكەین؟ ئەمەیش كاری ئەوانەیە دەیانەوێت كار لەبوارەكانی مەعریفەدا بكەن و كێشەیان لەگەڵ خودی خۆیان و عەقڵی خۆیاندا هەیە و ئەو كەسانەن بەبیرەكانیان ئێمەو جیهان دەگۆڕن، نەك كەسانی وڕێنەكەر، بەڵكو دەبێت شیكردنەوەی مەعریفیانە بكەن هەتا ئایندەیەكی گەشمان بۆ دروست ببێت. چونكە ئەوانەی دەیانەوێت مێژوو بسڕنەوە یان راستییەكانی ون بكەن ئەوا دەرگای مێژوو لەسەر خۆیان و نەتەوە دادەخەن.
ئەوەیشی گرنگە لە دوای هەموو ئەو پێشكەوتنانەی، لە دەیەكانی رابردودا هاتن ئێمەیان شۆك كرد، ماركسیەتمان هێنا هۆشی مێژووییمان نەبوو، بونیەویەتمان هێنا هۆشی زانستیمان نەبوو، زۆر بیری فەلسەفی و ئایدۆلۆژی و ئاینی هێنرانە كوردستان.
دیارە تائێستا ئەوەی لە مێژووی خوێندراوەی ئێمەدا زیاتر رووداوو بابەت و دەق و مرۆڤەكانمان لەمردن رزگار كردووە، نەكو راڤەو توێژینەوە، هەتا چەندە هەڵگری پرسیارە مەعریفییەكانمان؟ تاچەندە بتوانین بۆشاییەكانمان پڕ بكەینەوە؟، لە ئێستایشدا دەكەوینە بەردەم دەیەها پرسیاری سەرسوڕهێنەرەوە، چۆن بە ئەلیكترۆنی بیر بكەینەوە؟ چۆن بە ئەلیكترۆنی بنوسین؟ چۆن پێدراوو نوسینەكانمان بەئەلیكترۆنی بكەین؟ چی بكەین بۆ ئەوەی لەم پرۆژە مەزنەدا بۆشاییە بەتاڵەكانمان پڕ بكەینەوە، ئەمەیش كاری كەسەكانی فیكرو توێژەران و كەسەكانی ئەكادیمیاو كۆلیژەكانە، بتوانن بناغەیەكی مەعریفی دابنێن و بۆشاییەكانمان پڕبكەینەوە، هەموو بەشەكانی زانكۆ دەتوانن ئەم خەرمانەیەی مێژووی كورد بكەنە بناغە بۆ زمان و ئیدیۆم و رێزمان و پیت و مێژوو جوگرافیا و كۆمەڵناسی و ئاین و شارستانی و بوارەكانی ترو بەهاوكاری بەشی ئایتی هەوڵی بە ژمارەیی كردنی ئەم ئنیسكلۆپیدیایە بدرێت لەگەڵ بڵاو بوونەوەی كتێب و نوسراوی نوسەركان و زۆر لەو بەڵگەنامانەی گرنگن هەتا ژوورێكی ئەلیكترۆنی بۆ مێژووی كوردو كوردستان دروست ببێت. جگە لەوەیش هەوڵی لەئەستۆگرتنی پرۆژەكە بخرێتە سەر خوێندنی باڵا. چونكە پێویستی بەهەماهەنگی زۆر هەیە.
لەبەر ئەوەی ئەم پرۆژەیە تا ئێستا وەك دەستكەوتێك گرنگە لەسەر زۆربەی تێبینی و كەم و كوڕی لەم سێ بەرگەدا چاك بكرێن و لەچاپی دووەمدا بەژمارەیی بكرێت، كە ئەوانەیش سانان و كار ناكەنە سەر پرۆژەكە، ئەوەیشی جێی ئاماژەیە دەستكاری نوسینی ئەو نوسەرانە بكرێت كەوەك خۆیان ئاماژەیان پێدا زیادەڕەویان تیادا كردووە، چونكە ئەم پرۆژەیە دەبێتە سامانی نەتەوەیی، فەرهەنگی (ینغ لوتاتین)ی یابانی، لەساڵی 1407 م دوو هەزارو دووسەد نوسەر بەشدار بوون لە نوسینیدا 892 مجەلەدە. لەبەر ئەوە ئەم پرۆژەیەیش پێویستی بەبەردەوامی و هاوكاری زۆر هەیە هەتا بەردەوام بێت، دیارە ئەم لیژنەی سەرپەرشتیكارە دڵسۆزن و توانیویانە ئەمانەتەكانی نوسین بپارێزێت بەبێ لەبەرچاو گرتنی هیچ ئایدیاو بیرێكی رێگر. ئەوەیشی جێگەی تێبینیە، پێویست ناكات دووبارەو چەند بارە ناوی كەسێتیەك بهێنرێتەوە، ناسێنراوەو بابەتێكی لەسەر دەنوسرێت، بۆ نمونە ( ئەحمەدی موفتی زادە) یەك جار گرنگە، ئەوانی تر لەڕێی ئامرازو راناوو شێوازە هونەریەكانەوە دەكرێت. هەلەی رێزمانی و چاپ و نارێكی رستەیش دەبینرێت.
هیوای سەركەوتن و بەردەوامی بۆ ئازیزانی لیژنەی ئنیسكلۆپیدیا دەخوازم و دەستیان دەگوشم و لام وایە ئەم كارە تەكنەلۆژیای مەعریفەیە بۆ كورد.

سەڵاح جەلال

سەرچاوە: ئنیسكلۆپیدیای كوردو كوردستان، ئامادەكردنی لیژنەیەك/بەرگی یەكەم/رێكخراوی زانست بۆ باس و لێكۆڵینەوە/ چاپی یەكەم 2018.
بەرگی دووەم/ رێكخراوی زانست بۆ باس و لێكۆڵینەوە/ چاپی دووەم/2021
بەرگی سێیەم/ رێكخراوی زانست بۆ باس و لێكۆڵینەوە/ چاپی یەكەم/2022
لەگۆڤاری بانە رۆژ لەژمارە(130)هاوینی 2024 دا بڵاوبۆتەوە.

لێرەوە لەو پرسیارانەوە دەست پێدەکەین لەسەر کەلتور دروست دەبن؟! چۆن بتوانین لەو داخراوی و یەک دەنگییەوە بپەڕینەوە، چۆن هاوبەشی کەلتوری جیهانی بکەین؟! چۆن بیر بکەینەوە؟ چۆن لەبەیەک گەیشتنی کەلتورەکاندا گەشە بکەین؟ چۆن بتوانین خۆمان دروست بکەین؟!ئەو پردە رۆشنبیرییە مەعریفییە دروست بکەین لە نێوان مرۆڤەکان و کەلتورو داب و نەریتدا؟!چۆن بتوانین بەژمارە بیر بکەینەوە؟! چۆن کەلتورمان بەژمارە بکەین؟!
لەم پرسیارانەوە دەبێت هەوڵی دەرچوون بدەین لە بازنە تەقلیدییە باوەکان و عەقڵییەتی سواو، زۆر جار لە رۆشنبیری کوردیدا بەهەڵە قسەی لەسەر دەکرێت، بەبێ ئەوەی پێناسەیەکی زانستی بۆ کەلتور بکرێت. بزانین کەلتور چییە؟ هەروەها پۆڵینکاری کەلتور، ئەوەی پابەندی نەتەوەیەو ئەوەی هاوبەشە بەکەلتوری جیهانییەوە، لێرەشدا دەبێت کەلتور جیا بکەینەوە، لەفەرهەنگی جیهانیدا دوو جۆر کەلتور هەیە، یەکەمیان ئەو کەلتورەیە زیهنی کۆی نەتەوە دروستی دەکات، ئەمەیش پەیوەندی بەداب و نەریت و مامەڵەی شارستانی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسی نەتەوەوە هەیە، مۆرکی تایبەتی خەسڵەتی نەتەوایەتی پێوەیە.
کەلتورەکەی تریش ئەوەیە ئەهلی مەعریفە و کەسەکانی داهێنان لەبوارەکانی ئەدەب و هونەرو زانستەکاندا بە گشتی بەرهەمی دەهێنن. ئەمەیش موڵکی هەموو کەسەکانی فیکرو داهێنانە، تیئوری مارکسیزمی مارکس تەنها بۆ ئەورووپییەک نەبوو، لەسەرتاسەری جیهاندا مارکسییەت کرایە رێباز و بیروباوەڕی شۆڕشگێڕانە، زۆربەی وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریکی و ئاسیاو ئەفریقا بەو تیئوورییە شۆڕشیان کردو رزگاریان بوو، یان کاتێک دیکارت گوتی: (من بیر دەکەمەوە کەواتە من هەم) ئەمەی بۆ ئەوروپییەک نەگووت بەتەنها، بەڵکو بۆ هەموو کەسێکی بیرکەرەوە بوو. یان ئەوەی فۆکۆ و هایدجەرو فەیلەسوفەکانی تر نوسییان هەمان شت بوون.
هەروەها لەبوارەکانی ئەدەبی و هونەری دەقەکان مۆرکی جیهانیان هەڵگرتووەو جوگرافیاکانیان بڕیوە، ئێستایش لەزەمەنێکداین جیهان بۆتە گوندێکی گەردونی و لەمیمۆرییەکدا کۆبۆتەوە، دەبێت بزانین چۆن ئامادەکاری و ئامادەییمان هەبێت؟ ئەوەیشی زیاتر لەهەموو بوارەکان دەبێتە زمانی جیهانی بۆ هەموو کەسێکە بەجیاوازی زمان و بیرەوە مۆزیک و تەشکیلیە، هیچ وەرگێڕانێکیان ناوێت. سینەماو شانۆیش تەنها بەوەرگێڕانی دایەلۆژە کورتەکانەوە بە بینەر دەگەن، بەڵام تابلۆکان هیچ وەرگێڕانێکیان ناوێت و زمانی گەردوونین.
پرۆژەی بەیەک گەیشتنی کەلتورەکان لەم پرسیارەوە دەست پێدەکات:
( چۆن بتوانین تێگەیشتنێکی هاوبەشی باشتر دروست بکەین؟!
چۆن بتوانین پردی نێوان مرۆڤ و کەلتورو داب و نەریت دروست بکەین؟!
لەم روویەیشەوە هونەر بە ئامرازێکی باشتر دەزانن بۆ پشتگیری کردن لە ئاڵوگۆڕی بۆچوونە هاوبەشەکان. لە ڕێی وۆرکشۆپەوە هەوڵی دایەلۆگی کەلتوری بدرێت، لە رێگەی شتەکان و دروست کردنی چیرۆکی مێژوویی، بە گێڕانەوەی تایبەتمەندیەکانی ژیان، بیرەوەری و یادگارییەکان.
ئەوەی خاڵی وەرچەرخان و روانینی نوێیە لەم پێشانگایەی بەیەک گەیشتنی کەلتورەکان، ئەو چیرۆکە مێژووییانەن، پیاوانی جەنگ وێنەی هونەرییان جێهێشتووە، بەمەیش شێوازی هونەری گۆڕانکاری بەسەردا هات، لەشکۆدارکردنی جەنگەوە بۆ ئیدانە کردنی، هەموو ئەو داستان و وێنە وەحشی گەراییانەی بەرامبەر بە مرۆڤ کراوان لە سەرتاسەری جیهاندا، هونەرمەندانی کوردیش راستەوخۆ خۆبەخشانە بەشداری ئەو کارەسات و جەنگ و کوشتارە بەکۆمەڵیەیان کردووە، دوژمنان بێ بەزەییانە پرۆسەی ئەنفال و کیمیا باران و چاڵی بەکۆمەڵ کوژیان دروست کردووە، هەزارەها لە کەسانی بێ تاوان و هاوڵاتی مەدەنی لە ژن و منداڵ و پیرو گەنج بەچەندەها شێوازی دڕندەیی لە کیمیایی و سێدارە و زیندە بەچاڵ و شێوازی تر کوژراون. ئەمەیش بە شێوازی جۆراو جۆر، هەندێک واقیعی و ئەبستراکت و سوریالی و دژایەتی و بەرەنگاری و چیرۆکەکانی جەنگ دەکەن. ئەم ئەزموونە وێرانکەرانەیش بە دۆکیومێنت دەکرێن و لە مۆزەخانەو گەلەرییەکاندا دەمێننەوەو دەبنە کارتێکەری لەسەر نەوەکان هەتا روانینی خۆیان لەسەر تاوان و جینۆسایدو جەنگ هەبێت.
پرۆسەی دیکۆمێنت کردنی وێنەیی شایەتحاڵان و رزگاربووانی کورد لەجینۆسایدی کوردا لەساڵی 1988 و هەروەها کارلێکردنەکانی بینەران لە ئەڵمان و ئەرمەنی و جوولەکە و کورد. ئەم وێنەو دیمەنانە بۆ بیرهێنانەوەو مانەوەی ئەو تاوانانەیە لەبیرەوەری مرۆڤایەتیدا بمێننەوە.
بەم مەبەستەیشەوە هونەرمەندانی دانیشتوی ئەوروپا هاوکاری خوێندکارانی هونەری سلێمانی بکەن، هەموویان ئەزموون و بیرەوەری و داب و نەریتی خۆیان هاوبەش دەکەن ، پێکەوە رێگا نوێیەکانی فێرکردن و تێگەیشتن نزیک بکەنەوە. لە رێگەی وانەو وۆرکشۆپ و کۆنسرێت و پێشانگا و گفتوگۆوە ئەنجام بدرێت. ئەمەیش وەک دەست پێکێک بۆ هاوکاری زیاتر لە نێوانیان هونەرمەندانی نێو دەوڵەتی و دامەزراوەکان و قوتابیاندا.
وۆرکشۆپ: ئەوەی لەم وۆرکشۆپەدا جەختی لەسەر کرایەوە شێوەو ناوەرۆک بوو، شێوە بەهەموو خەسڵەتەکانیەوە شیکردنەوەی لەسەر کرا، بە رەنگ و ماددەکان و رووبەرووبوونەوەکانییەوە، لەناوو ناوەرۆک لەگەڵ بۆشاییدا، تایبەت (زەخرەفە) لە روانین و واتا جیاوازەکانەوە لەبواری پەرەدان بەهونەری پەیکەرسازی یان نەخشەسازی بۆ ماددەی بینراو و زیاتر کاری میتافۆری قوتابیان. بەپیادە کردنی رێبازی نوێ لەشێوازی بینراو بۆ دەربڕینی لەبەرجەستە کردنی لەکارە هونەرییەکەدا. هێماکان، شێوەکان، دەنگەکان، رەفتارەکان، ئەوشتانەی لەژیانی رۆژانەدا رووبەڕوویان دەبینەوە. لەرێگای روانینی نوێوە کاریان لەسەر بکرێت نەک دووبارەبوونەوەی باو. هەر تاکێک بە پشت بەستن بە کولتورو رۆشنبیری خۆی تێڕوانینی جیاوازی بۆ بکرێت.
ئەم پرۆژە گرنگە لەلایەن کۆمەڵێک پسپۆڕی جیهانییەوە پێشکەش کرا، فریشتەکانی بوون بوون لە جوانی رۆح و داهێناندا، بڕوانامەی نێو دەوڵەتیان هەیەو لەسەر ئاستی جیهان ناسراون، دەکرێت ناساندنێکی کورتیان بۆ بکەین:

یەکەم: هونەرمەند (عوسمان ئەحمەد)
بەڕێوەبەری سەنتەری کوردۆلۆژییە لەسلێمانی و دکتۆرای لە کۆلیژی هونەرەکانی چێڵسی هەیە لەزانکۆی هونەرەکانی لەندەنی بەریتانیا بۆ ساڵی(2013). دۆکۆمێنت کردنی پرۆسەی جینۆساید کردنی کورد لەساڵی(1988) لە رێگەی وێنە کێشان و تۆمارکردنی گەواهی پانزە کەس لەنێو خێزانە ئەنفالکراوەکان و توێژینەوەو لێکۆڵینەوە لەسەر کۆمەڵکوژی کورد. توانی لە رێی هونەرەکەیەوە تاوانی ئەنفال و جینۆسایدی کورد بەجیهان بناسێنێت و لەچەندین وڵاتی جیهاندا پێشانگا بکاتەوەو سێیەم کەس بێت، تابلۆکانی لە مۆزەخانەی جەنگی بەریتانی (ئیمپریاڵ ۆار موزئێوم) لەندەندا دابنرێت تایبەت بە جینۆسایدی مرۆیی.

دووەم: هونەرمەند( وریا ئاریا)
هونەرمەندێکی کوردی ئێرانی و نەمساییەو لە ڤیەننا دەژی، پەیکەرسازی لە لە زانکۆی هونەرە کارپێکراوەکانی ڤیەننا تەواو کردووە، لەکارەکانیدا مامەڵە لەگەڵ دیاردە کۆمەڵایەتییەکان و پرسیارەکانی پەیوەندی دار بەو بابەتانەوە دەکات ئاکارەکانی پەیکەرتاشی وەکو نەخشەسازی و هاوتەریبەکان و هاوشێوەکانی بەکار دەهێنێت و رەهەندی نوێی بۆ زیاد دەکات و تێکهەڵکێشی دەکات بە نەریت و گۆڕانکارییەکانی ژیانی.
سێیەم: (گۆدرون والنبۆک) دامەزرێنەرو بەڕێوەبەری هونەری هینتەرلاندە لە ڤییەنا/ نەمسا، پلاتفۆرمێکی هونەری سەربەخۆیە تایبەتە بە بایەخدان بەپرۆژەی کەلتورە فرە چەشن و پسپۆڕەکانە. هەر لەسەرەتای دامەزراندنییەوە خاتوو (هینتەرلاند) پشتگیری و بایەخێکی زۆر بەکارە هونەرییەکانی هونەرمەندە گەورەو تازەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەدات، بەتایبەتی ئەو هونەرمەندانەی لە ئێران کار دەکەن.
چوارەم (پەرستۆ فرۆهەر) لەتارانی ئێران لەدایک بووەو لەساڵی 1991 وە لەئەڵمانیا دەژی، هونەرمەندێکی نێو دەوڵەتییەو پڕۆڤیسۆری (هونەرە لیبڕاڵەکان)ە لەگەڵ جەختکردن لەسەر فرە کەلتور لە کونسێچشۆڵ ماینز/ ئەڵمانیا.
بەم شێوەیەیش دووای دوو هەفتەی تەواو ئەم پرۆژە گرنگە بەسەرپەرشتی مەڵبەندی کوردۆلۆژی، زانکۆی سلێمانی، لەکارگەی کەلتووری سلێمانی- گەلەری ئێستا لە 3/10/2022 هەتا 13/10/2022 بەردەوام بوو، دوا رۆژ پێشانگایەکی تایبەت لەلایەن خوێندارانی بەشدار بوەوە کرایەوەو هەریەکە بە ئەزموونێکی جیاواز بەشدار بوون، کۆتایی بەو کەرنەڤاڵە ئاوێتەییە جوانە هات بەکاتی، لەبەر ئەوەی ئەم بەیەک گەیشتنی کەلتورە لەگەڵ هونەرمەندانی سلێمانی بەردەوام دەبێت لە رێی پەیوەندی ئەلیکترۆنییەوە.

لەپاشکۆی ئەدەب و هونەری رۆژنامەی کوردستانی نوێ ژمارە(8778) لە20/10/2022 رۆژی پێنج شەممە بڵاو بۆتەوە.

غەریبی رۆحی مەرگ؟!
سەرابی نغرۆبوونی عیشق چی رەمزێکە؟
گەڵای ئاوێنەی منداڵی سەوز بکات؟
خومخانەی فیزیایی وێنابوونی عیشقی تیایە ؟
بزانم عاشقی تۆم یان تۆیەک لەمەرگ؟!

بارانی رەمزی رۆح چون دانابارێت؟!
فەزا وێنەی مەرگ بگرێت؟!
عاشق بوونم بەتۆو تۆیەکی مەرگەوە وێنا ببێت؟

هەڕەمی رۆح بوونیان بردەوە سەرەتا؟!
سەرەتاو کۆتا وێنەی دوانەیی تۆی تیایە؟
عاشقی تۆم یان تۆیەکی شێوە مەرگ؟

ئاماژەی شەوارەیی دوای نەبوونیان دەرخستووە؟!
هێلکەی مەرگ بگرنەوە؟!
هەتا تۆو ئەوو ئەوانی دواتر تۆو چەن بکەن؟

هەسارەیەک هەیە لەرۆح؟!
وێنەی هۆمیرۆسی تۆو تۆیەکی تری تیا بێت؟
لەدارستانی نغرۆیی تیشکێک هەیە؟
کتێبی مەرگ بەگەڵای بوردی بنوسێت؟

گەڵای نەمری و غەردەق و شوکران تێکەڵ بن؟
ئەفسانەی تەکنەلۆژی دوانی رۆحیک دەدۆزنەوە؟!
عاشقی تۆم یان تۆیەکی وەک تۆ لەمەرگ؟!

موزیکی رەو زایەڵەی گەردوونی دەگرێت؟َ
چۆن دووانی رۆح و ر ۆح شیتەڵ دەبێت؟!
هەسارەکان تیشکی فیزیاییان تیایە؟!
عاشقی تۆبم یان تۆیەکی تۆیی لە مەرگ؟
یان تۆی تۆیەک نەک تۆیەکی عیشقە مەرگ؟

شارای عیشقی کۆتایی مۆمی سلێمانی تیایە؟!
ببمە گەردەلولی رۆحت ؟
تۆی تۆی تۆیی دەبێتە فۆتۆنی تۆی تۆ؟!
نەک تۆی دوانی تۆیەکی تر لەعیشقە مەرگ؟!

تۆ کام عیشقەیت عاشق بونم عاشق بکەیت؟
لەتۆی تۆیی یان تۆی مەرگ بپرسمەوە؟!
عیشقم ئاوێنە تێزابی دازاینی دوای نەبوونە ؟!
یان وێنەی عیشقە مەرگمیت؟

خۆت جیاکەرەوە رۆحم بەتێزاب گۆڕاوە؟
عاشقی تۆم یان عاشقی تۆی مەرگە عیشق؟!
دەبێت بیرچونەوە شێرپەنجەی دووانی هێنابێت؟
شییزوفرینیای بیرەوەری من و تۆ بێت؟

دوو رەگی عیشقە مەرگت مۆمیا بووە؟
بە ئەهرامەوە تەریب ببیت؟
سیبریای ئەلیکترۆنی عیشقت بڕی؟
عاشقی تۆم یان عاشقی مەرگی تۆیی ؟

کوا رۆحت؟! بەپڕۆمیسۆسەوە تێکەڵ ببین؟
سەمەندەلی دوو رۆحی تەنیایت بیربێتەوە؟
یان هیستریای بیرچونەوەمان گرتووە؟
من لەتۆفانی عەتاری عیشقەوە هاتبێتم ؟!
تۆیش لەڕەوی ئەسپی بیابانی مەرگ؟

موزیکی رەوی ئەسپ کەی دەژەندرێت؟!
ئەستێرە رەشەی مەرگ پەخشت بکات ؟َ!
خۆزگە چوار رەنگەی فیزیایی بەعیشقەوە تێکەڵ دەبوو؟!
لەموزیکا زمانی مەرگت بگرتایە ؟
ببیتە خڕۆکەی خوێنی فیزیا؟
هەتا گەردوون لە زمانی شێتی و مەرگا قفڵ ببێت؟!

رۆحت شەرابی چی عیشقێکی گرتۆتەوە؟
ناونیشانی منی تیابێت؟
یان وێنەی تۆ چییەو چۆنە نەک وێنەی تۆ ؟

کەی دڵۆپێک بخۆمەوە؟
نامەیەک بە مەرگ بنوسم؟

کوا ئەو وشانەی دەچنەوە جێگەی خۆیان؟
کوژاوەکانی ناخ بنوسنەوە؟!
ناوم لە رۆحتا رەنگ بکەن؟

کەوتنەخوارەوەی بیرکردنەوە کەی هەڵ دەکات؟
تیزابی ناخت گڕ بگرێت؟
ببنە هەورێکی سەرەتان؟
ببمە شیرپەنجەی عیشقی تۆو تۆیەکی تر ؟
رەمزی مەرگی عیشقی پەپولەیەک بگرم؟

بۆچی چرکەی شەرابی رۆحت پڕ ژەهرن؟
وێنەی خوکوشتنیان تیایە؟
تۆڕی عیشقت چەقۆی فەلسەفەی مەرگ دەگرێت؟
رۆمانی عیشقە مەرگمان بنوسنەوە؟!

گەردەلولێک هەڵی کردووە رەمزی خۆکوشتنی منە یان تۆ؟
وەرە ساتی تێکەڵ بوونی فەلسەفەیە لەپێکێکا؟
لەرێکەوتەی فەلسەفەی مەرگا نغرۆ بین؟
تۆی عیشق و تۆی ئەفسانە جیا ببنەوە؟

لەم تۆفانە کلیلی مەرگ شارایەوە؟
رۆح بانگەشەی نەبوونی ئەوو ئەوانی تر دەکات؟

دەبێت وشە روت ببنەوە؟!
گەوهەری عیشقیش بزر ببێت؟
وێنەی خومخانەی دوای مەرگ بگرنەوە ؟

دوانەیی مەرگ رۆحێک لەبوون تۆوچەن دەکات؟
من و تۆو تۆی مەرگ و ئەوانی تر وێنا ببین؟!
دۆشاوە رۆحی دوانەیی دەبێتە شەرابی عیشق؟!
لەشوشەی عەتاری زەمەنەوە تێکەڵ ببین؟!
ببینە وێنەی بونێکی تر؟

5/8/2022 نۆی بەیانی
لە رۆژنامەی کوردستانی نوێ/مروارییەکان/ ژمارە8736 لەرۆژی سێ شەممە 23/8/2022 بڵاوبۆتەوە.

(چراغی فیكری رووناكی، له‌هه‌ر شوێنێ كه‌داگیرسا
شه‌وی تاریكی وه‌ك رۆژه‌، خه‌راباتی گوڵستانه‌).(بێكه‌س)

ده‌ست پێكردنی كتێبی(چراكانی نیشتمان) به‌م دوو رسته‌ شیعرییه‌ی شاعیری ناوداری كورد بێكه‌سی نه‌مر ده‌ست پێده‌كات، واتای جۆشدانی جه‌ماوه‌ر بۆ مه‌عریفه‌و داگیرساندنی چرای مه‌عریفه‌ بۆ ره‌واندنه‌وه‌ی شه‌وانی تاریكی و جه‌هاله‌ت، ئه‌م په‌رتوكه‌یش كلتوری بێۆگرافی كه‌سایه‌تییه‌ كلتورییه‌كانه‌و هه‌ندێك بابه‌تی دیكه‌ی په‌یوه‌ندیداری له‌خۆی گرتووه‌، له‌و كه‌سایه‌تیانه‌ی به‌گرنگی له‌بواری ئه‌ده‌ب و هونه‌رو مه‌عریفه‌كاندا كاریان كردووه‌، به‌شێوه‌ی ئینسكلۆپیدیا رێكخستنی بۆكراوه‌، ئه‌م زانسته‌یش له‌سه‌ر ئاستی جیهان جێگه‌ی بایه‌خه‌و پێك دێت له‌زانستێك یان كۆمه‌ڵێك زانست. یان په‌رتوكێك، یان كۆمه‌ڵێك په‌رتوك هه‌ڵگری زانیاربن له‌سه‌ر ژیان، یان پێگه‌ی ئه‌لیكترۆنی. به‌كورتیش ئنسكلۆبیدیای بیۆگرافی ده‌رخستنی نهێنی كه‌سایه‌تییه‌ ناوداره‌كانه‌. ئه‌م په‌رتوكه‌یش به‌پێی زنجیره‌ی پیتی ئه‌لف و بێی كوردی رێكخراوه‌و به‌رگی دووه‌می ته‌واوكه‌ری به‌رگی یه‌كه‌مه‌، له‌ساڵی 2017 روناكی سه‌دو هه‌شتاو سێ چراوه‌ چاپكراوه‌و ئه‌م به‌رگه‌یش سه‌دو حه‌فتاو یه‌ك چرایه‌و به‌هه‌مویان سێ سه‌دو په‌نجاو چوار چران، چراكانیان كردووه‌ به‌ چراخانی ماڵی شا، دیاره‌ نوسه‌ر ماندووبون و به‌دواگه‌ڕانی زۆری بینیوه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو چرایه‌ له‌هه‌موو كون و قوژبنێكی هه‌رچوار پارچه‌ی كوردستاندا و هه‌موو ئه‌وانه‌ی گرتۆته‌وه‌ له‌بواره‌ جیاجیاكانی مه‌عریفه‌دا كاریان كردووه‌، هه‌ر له‌ بواره‌كانی هونه‌ر و ئه‌ده‌ب و زانسته‌كانی تر وه‌ك مێژوو كۆمه‌ڵناسیه‌وه‌ هه‌تا بیری ئایدۆلۆژی و خه‌باتی سیاسی.
یه‌كه‌م پیت له‌و چرایانه‌ شه‌هید ئارامه‌، له‌دوای به‌شداری كردنی له‌ شۆڕشی ئه‌یلول، به‌ ئه‌ندازیاری سه‌ركردایه‌تی شۆڕشی نوێ و كۆمه‌ڵه‌ی ره‌نجدوه‌رانی كوردستان داده‌نرێت، ساڵی 1972و ساڵانی دواتر وتاره‌كانی له‌سه‌ر بیری شۆڕشگێڕی له‌رۆژنامه‌ی هاوكاریدا بڵاو كردۆته‌وه‌و ساڵی 1982 مه‌لا به‌ختیار پێشه‌كی بۆ نوسیوه‌و كردوێتیه‌ كتێبكێك به‌ناوی( ئارام و بیری ئینته‌رناسیونالیستی) بڵاویكردۆته‌وه‌. به‌شێكی دیكه‌ی نوسینه‌كانی به‌ناونیشانی(هه‌ڵبژارده‌یه‌ك له‌نوسینه‌كانی شه‌هید ئارام) سالار عه‌زیز پێشه‌كی بۆ نوسیوه‌و له‌ساڵی 1980دا بڵاوی كردۆته‌وه‌.. ساڵی 2007یش محه‌مه‌د عه‌بدول كه‌ریم سۆڵه‌یی هه‌موو نوسینه‌كانی له‌دووبه‌رگدا بڵاوكردۆته‌وه‌. به‌كورتیش ئارام چرای خوێنی شۆڕشگێڕان بووه‌ به‌ جه‌سته‌و بیرو نوسینه‌كانی تین و وزه‌ی به‌ شۆڕشگێڕان داوه‌و هه‌تا ئێستایش له‌دڵی خه‌ڵكدا زیندووه‌و له‌گوندێكدا شه‌هید كرا جگه‌ له‌ نوسین و بیرو رێبازه‌كه‌ی و چه‌ند قه‌وانه‌ فیشه‌كێك نه‌بێت هیچی تری له‌ دوا به‌جێ نه‌ما. ئایا ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌ی چرای چراكان بوو نابێته‌ چرا؟!
دوای ئه‌و ئازاد خانه‌قینییه‌، یه‌كێكه‌ له‌ دامه‌زرێنه‌رانی تیپی مۆسیقای خانه‌قین و تیپی مۆسیقای شه‌هید كارزان له‌ شاخ و سرودی به‌رگری(ئاسوده‌بن و كه‌ڵكی قه‌یوان)ی گوتووه‌و كتێبێكی دیكۆمینتاری مێژوی راگه‌یاندنی یه‌كێتی نوسیوه‌.
چرایه‌كی تر ئازاد شه‌وقی به‌تابلۆكانی و گوتنه‌وه‌ی وانه‌ی هونه‌رو پێگه‌یاندنی سه‌ده‌ها هونه‌رمه‌ند و كردنه‌وه‌ی مۆزه‌خانه‌و هه‌تامردنی چرای هونه‌ری له‌بواره‌كاندا گڕپێداوه‌.
چرایه‌كی تر ئازاد هه‌ورامی ئه‌ندامی مه‌كته‌بی سیاسی یه‌كێتی نیشتمانی بووه‌و هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ تفه‌نگه‌كه‌یدا گیتاره‌كه‌ی به‌كۆڵه‌وه‌ بووه‌و له‌و ساته‌ی شه‌هید بووه‌ سرودی رێی خه‌باتمانی گوتۆته‌وه‌.
چرایه‌كی تر ئاسۆ عومه‌ر سواره‌یه‌، هونه‌رمه‌ندی شانۆو فیلمی سینه‌مایی و كاراكته‌ری وێنه‌ دانسقه‌ ئاڵتونیه‌كان و نوسه‌ری كتێبی سلێمانی و خاكی و پێنجوێن و مه‌مله‌كه‌تی گڵه‌زه‌رده‌ بووه‌و(سنوور و ره‌به‌ند) دووكتێبی تری چاپ نه‌كراویه‌تی وكتێبی ئه‌وێنی ئاسۆو خه‌ڵك له‌دڵی هه‌موو كه‌سێكدا به‌زمانی هێرۆگلۆفی چاپكراوه‌.
له‌وه‌وه‌ له‌ أ ب هه‌وری و د. ئه‌به‌به‌كر خۆشناوو ئه‌حمه‌د به‌گی تۆفیق به‌گه‌وه‌ هه‌تا ئه‌حمه‌د خواجه‌و ماموستا ئه‌حمه‌د سه‌لام و ئه‌حمه‌د شه‌مال)هه‌ریه‌كه‌یان چرایه‌ك بوون. دوای ئه‌وه‌ ئه‌حمه‌دی عه‌زیز ئاغامان نیشان ده‌دات كتێبی ئه‌لف و بێی كوردی بۆ خوێندكارانی پۆلی یه‌كه‌می سه‌ره‌تایی داناوه‌. له‌وێوه‌ ده‌چێته‌ باكوری كوردستان و مۆزیكه‌كه‌ی ئه‌حمه‌د كایا به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرێت و دێته‌وه‌ سلێمانی و له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د موحه‌مه‌د به‌شیعری گۆرانی تێكه‌ڵیان ده‌كات. پاشان ئه‌حه‌مه‌د موختار به‌گی جاف كه‌سایه‌تی ناودار له‌بواری سیاسی و ئه‌ده‌بیدا. له‌م چرایانه‌وه‌ چرای ئه‌حمه‌د هه‌ردی دێت، چرای چراكان و مۆسیقای خۆشه‌ویستی، ئه‌و شاعیره‌ی جێگه‌ی ناگیرێته‌وه‌ و وشه‌و رسته‌كانی ناوترێنه‌وه‌، به‌كۆمه‌ڵ شیعرێكی كه‌م(رازی ته‌نیایی)مۆسیقای شیعری عاشقانی گه‌ردوونی ژه‌ند. چراكانی تریش له‌ ئه‌خته‌رو ئه‌خۆل و ئه‌سعه‌د مه‌حوی و ئه‌سیری و… تاد.
هه‌ر له‌م ئاهه‌نگ سازییه‌ی چراكاندا ئیبراهیم ئه‌مین باڵدار به‌كتێبی ئه‌فسوناوی ئه‌لف و بێی كوردییه‌وه‌ له‌گه‌ل هه‌موو نه‌وه‌كاندا (دارا دوو داری دی ده‌ڵێته‌وه‌). دوای ئه‌وه‌ چراكان به‌(ئیبراهیم خه‌یات به‌گۆرانی و مه‌قامه‌كانییه‌وه‌و ئیسماعیل سه‌رهه‌نگ له‌شه‌مزینانه‌وه‌ به‌خۆی گوڵ ناسییه‌كه‌یه‌وه‌ له‌ گۆڤاره‌ زانستییه‌كانی دنیادا له‌گه‌ڵمان ئاماده‌ ده‌بێته‌وه‌. ئاهه‌نگ سازییه‌كی هونه‌ری و ئه‌ده‌بی ده‌سازێنێت.
پیتی با شانسی مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌ده‌ به‌ گۆڤاری گه‌لاوێژه‌وه‌ سه‌رنوسه‌ری ئێستا ده‌دوێنێت و جارێكی تر رۆمانی ژانی گه‌ل چاپ ده‌كاته‌وه‌.
ئاهه‌نگ سازییه‌كه‌ هه‌ر چرای نوێ داده‌گیرسێنێت، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ بڵند حه‌یده‌ری و بورهان جاهید و بورهان قانیع پێكه‌وه‌ شۆڕشی كۆیله‌كان و مردوو خۆره‌كان ده‌خوێننه‌وه‌.
ئاهه‌نگ سازی پیتی با بێخود و بێدارو بێكه‌س و بێوه‌ی و پیره‌مێردو …تاد. پێكه‌وه‌ له‌ گردی مامه‌ یاره‌وه‌ له‌گه‌ڵ تیپی مۆسیقای سلێمانی شیعرو ئاوازی نیشتمانی تێكه‌ڵاو ده‌كه‌ن.
پیتی جیم و خوشكه‌كانی (جه‌رجیس فه‌تحوڵا و جه‌مال عیرفان و د جه‌مال نه‌به‌ز و جه‌میل رۆژبه‌یانی و جه‌میل سائیب و جگه‌ر خوێن و جیهاد دڵپاك و حاجی قادری كۆیی هه‌تا حه‌ریق و حه‌سه‌ن جزیری و حه‌سه‌ن زیره‌ك و حه‌سه‌نی قزه‌ڵجی و حه‌سیب قه‌ره‌داخی و حه‌مه‌ جه‌زا و حه‌مه‌ساڵح دیلان و حسێن حوزنی موكریانی و پێكه‌وه‌ له‌ په‌رتوكخانه‌ی كلتوری جه‌مال عیرفانه‌وه‌ به‌ نمایشتی شانۆیه‌كی فه‌زایی كراوه‌وه‌ بۆ مزگه‌وتی گه‌وره‌ دێن.
پیتی دال و خوشكه‌كانی داری ساری حه‌یده‌رو ده‌نگی شۆڕشی نوێ و دره‌خشان حه‌فید ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌رانی یه‌كێتی ئافره‌تانی كورد ساڵی 1952 له‌ریزی پارتی دیموكراتی كوردستاندا و دلێر ئیبراهیم و دڵداری شاعیرو دڵشاد مه‌ریوانی شاعیری نوێخوازی هه‌شتاكان و رادیۆی كوردی به‌غدادو شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی و ره‌سوڵ هه‌مزاتۆف و ره‌شۆل و ره‌فیق حیلمی و ره‌فیق چالاك و ره‌ه‌ووف حه‌سه‌ن و شێخ ره‌ووفی خانه‌قاو رۆژنامه‌ی ئومیدی ئیستقلال و رۆژنامه‌ی بانگی كوردستان و رۆژنامه‌ی پێشكه‌وتن و رۆژنامه‌ی تێگه‌یشتنی راسستی و سلێمانی شاری رۆشنبیری و سمكۆ عه‌زیز و سێوه‌و د شاكر خه‌سباك. ئه‌مانه‌ به‌ فه‌زایه‌كی ناشێوه‌ییه‌وه‌ نومایشتی شانۆییه‌كی نه‌بین ده‌كه‌ن و هه‌موو به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌ریه‌كانیان ده‌كه‌ن به‌ سه‌مفۆنیایه‌كی گه‌ردوونی .
پیتی شین و پیته‌كانی تر، شاكر فه‌تاح و مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ریس و عه‌بدولخالیق مه‌عروف و د. عه‌بدولره‌حمانی قاسملۆو عه‌بدولره‌قیب یوسف و عه‌بدوڵا په‌شێوو عه‌زیزی مه‌لای ره‌ش و عه‌لادین سوجادی و عوسمان چێوار و عوسمان عه‌لی و عومه‌ری عه‌لی ئه‌مین و عومه‌ری مه‌كته‌به‌ و د. عیزه‌دین مسته‌فا ره‌سول و فه‌له‌كه‌دین كاكه‌یی و قادر دیلان و قادر كابان و قانع و كاكه‌ مه‌م بۆتانی و كاكه‌ی فه‌لاح و كامه‌ران موكری.. تاد.
له‌پیتی نونیش نه‌وشیروان مسته‌فایه‌، یه‌كێك له‌ سه‌ركرده‌ باڵاكانی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان، دوای چه‌ند ده‌یه‌یه‌ك خه‌باتی سه‌خت بزوتنه‌وه‌ی گۆرانی دامه‌زراند، به‌ستراتیژی سه‌ربازی و سیاسی و ئه‌زمه‌نی شۆڕشه‌كانی جیهان و ئه‌زمونی تایبه‌تی خۆی و كه‌سایه‌تیه‌كه‌ی له‌ خه‌باتی سه‌خت و ده‌ستپاكی و داوێن پاكی، به‌گرتنی برینی به‌شخوراوان شه‌قامی ده‌جوڵاندو دژی گه‌نده‌ڵی راده‌په‌ڕی و پانتاییه‌كی نوێی جیاوازی بۆ خه‌بات ده‌دۆزیه‌وه‌و رۆڵی ئۆپزسیۆنی ده‌گێڕا توانی پانتاییه‌ك بۆ راده‌ربڕین و ره‌خنه‌ بكاته‌وه‌.
به‌م جۆره‌كتێبی چراكانی نیشتمان نمایشتێكی ئنسكلۆبیدیای بیۆگرافی وردو جوان و پڕ بایه‌خه‌ نوسه‌ر ده‌توانێت درێژه‌ به‌م كاره‌ جوانه‌ی بدات و به‌رگه‌كانی تری ته‌واو بكات، ئه‌م كاره‌یش زیاتر به‌كورتی ناسراوه‌ و ده‌كرێت له‌ ئاینده‌دا به‌ ژماره‌یی كردنی ئه‌و چرایانه‌ بكرێت و له‌ چاپه‌كانی تریدا هه‌ر چرایه‌ك له‌ پێگه‌ی ئه‌لیكترۆنی به‌خۆی و به‌رهه‌مه‌كانییه‌وه‌ بدۆزرێته‌وه‌ هاوشێوه‌ی ئنسكلۆبیدیای بیۆگرافی جیهانی.

سه‌رچاوه‌/ چراكانی نیشتمان/ نوسینی خه‌لیل عه‌بدوڵا/ چاپی دووه‌م 2021/ چاپخانه‌ی رۆژهه‌ڵات/ له‌سه‌ر ئه‌ركی وه‌زاره‌تی رۆشنبیری ولاوان چاپكراوه‌.
له‌رۆژنامه‌ی كوردستانی نوێ ژماره‌(8572)له‌27/1/2021 دا بڵاو بۆته‌وه‌.لا11

ژیاننامه‌
سه‌لاح جه‌لال عبدالله ره‌حیم
یه‌كه‌م
موالیدی 1963 سلێمانی شارباژێڕ. له‌دایك بونی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ رۆژی كه‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی(عبدالسلام عارف) له‌ ته‌یاره‌ هه‌روه‌ك هه‌میشه‌ دایكی جه‌ختی له‌سه‌ركردۆته‌وه‌.
خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی له‌ سلێمانی بووه‌.
زانستی ئیسلامی له‌مزگه‌وت و ته‌كیه‌كاندا خوێندووه‌.
ده‌رچوی ئاماده‌یی ئاینی ئیسلامیه‌/ له‌ وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف وكاروباری ئاینی له‌ شاری هه‌ولێر ساڵی 2009 – 2010
ده‌رچوی زانكۆی عراقییه‌ له‌ به‌غداد/ كۆلیژی زانسته‌ ئیسلامیه‌كان/ به‌شی ئاینه‌كان و مه‌زهه‌به‌كان و دایه‌لۆژی شارستانی له‌ ساڵی/2011-2012 له‌ ساڵی 2014- 2015 –ته‌واوی كردووه‌.
بڕوانامه‌ی ماسته‌ری به‌ده‌ست هێناوه‌ به‌پله‌ی زۆر باشه‌ له‌ هه‌مان به‌ش بۆ سالی 2018=2021.
ئه‌ندامی یه‌كێتی نوسه‌رانی كوردستانه‌.
ئه‌ندامی یه‌كێتی گشتی ئه‌دیبان و نوسه‌رانی عێراقه‌ .
ئه‌ندامی یانه‌ی رۆژنامه‌نوسانی كوردستانه‌.
ئه‌ندامی یانه‌ی رۆژنامه‌نوسانی عێراقه‌.
ئه‌ندامی یانه‌ی هونه‌رمه‌ندانی عێراقه‌.

دووه‌م
له‌ ساڵی 1983 ده‌ستی به‌ نوسین كردووه‌.
له‌ ساڵی 1989 یه‌كه‌م دیوانی شیعری به‌ناونیشانی (ئیشككر)پێشكه‌ش كردوه‌ به‌به‌ڕێوه‌به‌رێتی رۆشنبیری كورد له‌به‌غداد. له‌لایه‌ن پسپۆڕه‌كانی رژێمی عێراقه‌وه‌ له‌ چاپدانی قه‌ده‌غه‌ كراوه‌.
له‌ هه‌مان ساڵدا(كفن پۆش و كه‌ونی) بڵاوكردۆته‌وه‌ به‌ 130 دێڕ قرتاندنه‌وه‌.
زۆر دیوانی شیعری و رۆمان و ده‌قی ترو لێكۆڵینه‌وه‌ وتاری بڵاوكردۆته‌وه‌ به‌ هه‌ردو زمانی عه‌ره‌بی و كوردی.
ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی به‌ زمانی عه‌ره‌بی بڵاوبونه‌ته‌وه‌:

سێیه‌م
1-(سقوگ الكون ) دیوان شعری 2000 .
2-(سدره‌ الحسین) دیوان شعری 2012 .

• چواره‌م
ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی به‌زمانی كوردی بڵاوی كردونه‌ته‌وه‌.
1- كه‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی گه‌ردون/ شارای شیعریم/ كۆی به‌رهه‌مه‌كانی 1989/2012 .

2. (ئۆقیانوسی مه‌رگه‌سات) ده‌قی شانۆیی/2003.
3. (چیای ئاو) ده‌قی شانۆیی /2003.
4. (سیمیا له‌ شانۆدا) 2009 لێكۆڵینه‌وه‌ی شانۆ.
5. (ئاوێنه‌ی بوركانی ژه‌نه‌ڕاڵ) رۆمان/1992-2012 به‌رگی یه‌كه‌م.
6. ئاوێنه‌ی بوركانی ژه‌نه‌ڕاڵ/رۆمان/به‌رگی یه‌ك و دو/چاپی یه‌كه‌م/2019 چاپی دووه‌م 2021.
   7- (موسیقای مه‌رگی ناوه‌خته‌) رومان/1997-2020
   8- (نه‌فخ و وێنه‌ی با)رۆمان 2020 چاپی یه‌كه‌م.
   9- كۆجیتۆی جه‌لال تاڵه‌بانی/1/ 2018 به‌رگی یه‌كه‌م
   10-كچانی به‌فر (لادۆن سیما)/ سیناریۆی فیلمی سینه‌مایی. چاپی یه‌كه‌م 2021
   • پێنجه‌م
   ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی ئاماده‌ی چاپن به‌زمانی كوردی .
   1-(ریشاڵی تیۆری رۆمانی كوردی).لێكۆڵینه‌وه‌.
   2-كۆجیتۆی جه‌لال تاڵه‌بانی /2019به‌رگی یه‌ك و دووه‌م.
   3-كه‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی گه‌ردون/ شارای شیعریم/ كۆی به‌رهه‌مه‌كانی تا ئێستا ئاماده‌ی چاپه‌.
   4- كرێكارانی مه‌عریفه‌و شۆڕشی سپی/ وتار
   • شه‌شه‌م
   ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی ئاماده‌ی چاپن به‌زمانی عه‌ره‌بی .
7. (سور النور) دیوانی شعری .
   2.لاشخصیه‌ اللغه‌ . مقالات ودراسات.
8. فنون قتالیه‌ فی كردستان. مقالات
9. الشعریه‌ تعنی الروۆیا التی لاتستقر. مقابلات.
10. صلاح جلال كهربه‌ الژات الشاعره‌/ مقالات ودراسات مكتوب علی دواوینه.

• حه‌وته‌م
ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی له‌زمانی عه‌ره‌بیه‌وه‌ وه‌ریگێڕاونه‌ته‌ سه‌ر زمانی كوردی ئاماده‌ی چاپن :
1.سه‌رله‌نوێ نوسینه‌وه‌ی كوژاوه‌كان (تگریسات) مجموعه‌ قصصیه‌ للقاص والباحپ عباس عبدالجاسم. ئاماده‌ی چاپه‌.
2.(احلام مبلله‌)دیوان شعری للشاعر(جابر محمد جابر). ئاماده‌ی چاپه‌.

• هه‌شته‌م

• له‌ساڵی 1996ه‌وه‌ ده‌ستی به‌كاری رۆژنامه‌ نوسی كردوه‌، یه‌كه‌م به‌رهه‌می له‌ رۆژنامه‌ی . المۆتمر العراقی بوه‌.
• له‌رۆژنامه‌ی الادیب الپقافیه‌ له‌ سالی 2003 تائێستا به‌سیفه‌تی نێره‌ری رۆژنامه‌نوسی كاری كردوه‌ دوایی بوه‌ به‌ ده‌سته‌ی نوسه‌ران له‌ رۆژنامه‌كه‌دا .
• له‌ رۆژنامه‌ی المۆتمر العراقی ماوه‌یه‌كی زه‌مه‌نی كاری كردوه‌.
  له‌ رۆژنامه‌ی القاصد ماوه‌یه‌كی زه‌مه‌نی كاری كردوه‌
• به‌رهه‌مه‌كانی به‌هه‌ردو زمانی كوردی وعه‌ربی بڵاوكردۆته‌وه‌ .
• له‌ فیستیڤاڵه‌كاندا به‌شداری كردوه‌ له‌وانه‌ جه‌واهیری و مه‌ربه‌د و هی تر.

  بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی كتێب : (كچانی به‌فر )الدۆن سیال

بابه‌ت: شارا سیناریۆی فیلم

نوسینی: سه‌ڵاح جه‌لال عه‌بدوڵا

دیزایین به‌رگ: دیاربه‌كر

چاپی یه‌كه‌م: 2021

چاپخانه‌ : چاپخانه‌ی جارانی سلێمانی

ساڵ و شوێنی چاپ: 2021 سلێمانی

له‌به‌ڕێوه‌به‌رێیت گشتی كتێبخانه‌ گشتییه‌كان ژماره‌ی سپاردنی

ژماره‌(2063)سالی 2021 دراوه‌تێ.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

بابه‌ت: رۆمان
نوسیین: سەڵاح جەلال
چاپی یه‌كه‌م: 2020
دیزاینو به‌رگ: كاربنی كامه‌ران
ئاسیت خوێنه‌ری وریا: سامان غه‌فور
چاپخانه‌ی: كۆشكی سه‌را
تریاژ: 1000
نرخ: 3000 هه‌زار دیناره‌
له‌ به‌رێوه‌به‌رێیت گشیت كتێبخانه‌ گشتییه‌كان ژماره‌ی سپااردنی
) 1812 ) ساڵی 2020ی پێدراوه‌.
ساڵی چاپكردن: 2020

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …

بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە کلیکی ئێرەبکەن ……

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرە بکەن …….

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..