وەرگێڕان پرۆسەیەکی ئاڵۆز و قووڵە کە تەنیا گۆڕینی وشە نییە لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر، بەڵکو گواستنەوەی ڕۆح، چەمک، فەرهەنگ، و ڕیتمی دەقی ڕەسەنە. کاتێک باس لە شاکارە ئەدەبییەکان دەکرێت، پێویستە وەرگێڕ شارەزاییەکی باڵای لە هەردوو زمانەکەدا هەبێت: زمانی سەرچاوە (عەرەبی لەم حاڵەتەدا) و زمانی ئامانج (کوردی).
ئەوەی جێگەی پرسیارە، چۆن نووسەرێک کە لە نووسینی دەستەواژەیەکی سادەی عەرەبیدا کێشەی هەیە، دەتوانێت بەرهەمەکانی نووسەرە مەزنەکانی وەک نەجیب مەحفووز، غەسان کەنافانی، یان تاها حوسێن، بە وردیی و جوانییەوە وەربگێڕێت؟
لێرەدا چەندین گریمانە هەن ، لەوانە:
پشت بەستن بە دەقی سێیەم (زمانی ناوەند): لەوانەیە هەندێک لەو وەرگێڕانە ڕاستەوخۆ لە عەرەبییەوە نەکرابن، بەڵکوو لە ڕێگەی زمانێکی ناوەندەوە وەرگێڕدرابن، وەک فارسی یان تورکی، کە ئەو نووسەرە زیاتر شارەزایەتی تێدا هەیە. بەڵام ئەمە کێشەی دووری لە ڕەسەنایەتی دروست دەکات.
جیاوازی نێوان زمانی ئەدەبی و زمانی ڕۆژانە: ڕەنگە نووسەرەکە توانای خوێندنەوە و تێگەیشتنی قووڵی دەقی ئەدەبی کۆنی عەرەبی هەبێت، بەڵام نەتوانێت بە شێوەیەکی خێرا و گونجاو لە ژینگەیەکی نائەکادیمی وەک کۆمێنتێکدا وەڵام بنووسێت. بەڵام ئەم پاساوە کەمێک لاوازە.
: ڕەنگە نووسەرەکە لە کاتی پرۆسەی وەرگێڕانەکەدا پشت بە پسپۆرێکی زمانی عەرەبی بەستبێت، بەڵام لە ژیانی گشتیدا ئەو شارەزاییە دەرنەکەوێت.
یەکێک لە مەترسیدارترین لایەنەکانی ئەم دیاردەیە، نەبوونی لێژنە و دەزگایەکی پسپۆری چاودێرییە کە کاری ئەم وەرگێڕانە هەڵسەنگێنێت، بەتایبەتی دوای کۆچی دوایی نووسەرە ڕەسەنەکان.
کەمیی شارەزایی لە زمانی سەرچاوە دەبێتە هۆی هەڵەی گەورە لە وەرگێڕاندا، بەتایبەتی لەو دەقانەی کە پڕن لە خوازەی چڕ، ئاماژەی کولتووری، یان تایبەتمەندی ڕێزمانیی ئاڵۆز. ئەمەش کاریگەری نەرێنی لەسەر هزری خوێنەری کورد دەبێت سەبارەت بەو شاکارە.
شاکارەکان تەنیا بەهۆی ناوەڕۆکەوە بەناوبانگ نین، بەڵکوو بەهۆی شێوازی نووسین و جوانیی ڕستەسازییەوە. ئەگەر وەرگێڕ نەتوانێت هاوتایەکی شایستە بۆ ئەو شێوازە لە زمانی کوردیدا بدۆزێتەوە، ئەوا بەرهەمەکە ڕۆحی خۆی لەدەست دەدات.
کاتێک کوالێتی وەرگێڕان نزم بێت، خوێنەر متمانەی بە وەرگێڕانی دیکە و تەواوی کتێبخانەی کوردی نامێنێت.
هەرچەندە نووسەرەکە کۆچی کردووە، بەڵام مافی کارە ئەدەبییەکەی پارێزراوە. وەرگێڕانی خراپ وەک جۆرێک لە سووکایەتی بە بەرهەم و ناوبانگی نووسەری ڕەسەن دەژمێردرێت.
پێویستە دەزگا و دامەزراوەی تایبەت بە چاودێری وەرگێڕان لە کوردستان دروست بکرێت.
هەستن بە دانانی لێژنەیەک کە لە پسپۆری زمانی کوردی و زمانی عەرەبی پێکهاتبن بۆ هەڵسەنگاندنی دەقی وەرگێڕدراو.
دانانی پێوەری زانستی و وێژەیی بۆ وەرگێڕان، بەتایبەتی بۆ دەقە ئەدەبییە مەزنەکان.
تەنها ئەو وەرگێڕانە بڵاوبکرێنەوە کە لایەنێکی پسپۆر مۆڵەتیان پێدابێت.
دیاردەی وەرگێڕانی بەرهەمی دانسقەی نووسەرە عەرەبەکان لەلایەن کەسانێکەوە کە لە ئاستی زمانی سەرچاوەدا لاوازن، دژایەتییەکی ئاشکرایە. ئەمە نیشانەی نەبوونی دەزگایەکی چاودێریی بەهێزە لە کایەی وەرگێڕاندا لە کوردستاندا. لە کاتێکدا مەبەست لە وەرگێڕان دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگە، وەرگێڕانی لاواز دەبێتە هۆی هەژارکردنی و شێواندنی دەقە ڕەسەنەکان.
بۆ پاراستنی شکۆی کتێبخانەی کوردی و ڕێزگرتن لە ماندووبوونی نووسەرە ڕەسەنەکان ــ سەرباری کۆچی دواییان ــ پێویستە بزووتنەوەیەکی راستەقینە هەبێت بۆ پەسەندکردنی پرۆسەی وەرگێڕان و دامەزراندنی لێژنەیەکی چاودێریی پسپۆر. تەنیا بەم شێوەیە دەتوانرێت دڵنیایی بدرێت لەوەی شاکارەکانی جیهان بە ڕۆح و ڕەسەنایەتی خۆیانەوە دەگەنە دەست خوێنەری کورد.

ستار ئەحمەد

مرۆڤایەتی لە هیچ سەردەمێکدا وەک ئەمڕۆ دووچاری دابەزینی بەها گیانی و زانستییەکان نەبووەتەوە، بەڵام لە خاک و ناوچەی ئێمەدا ئەم دۆخە گەیشتووەتە ئاستێکی زۆر مەترسیدار. ئەمڕۆ دەبینین لە بەردەم سەردەمێکدا ڕاوەستاوین کە تێیدا کەسانی پووچ و بێناوەڕۆک کراونەتە پێشەنگی کۆمەڵگە و ناوەندە میدیایی و ڕاگەیاندنەکان بایەخی تەواویان پێدەدەن. ئەوانەی هیچ بەرھەمێکی زانستی و هزرییان نییە و تەنیا بە دەرکەوتنی ڕووکەشیان و دروستکردنی کەشوهەوای بێکەڵک سەرنجی خەڵکی دەڕفێنن، دەخرێنە سەرەوەی بایەخی کۆمەڵایەتیەوە. لە بەرامبەردا، ئەدیب و نووسەر و بیرمەندانێک لەم کوردستانەدا هەن کە هەموو تەمەنی خۆیان لە پێناو ڕووناک کردنەوەی بیری خەڵک و دەوڵەمەندکردنی زمان و وێژەی کوردی بەخشیوە، کەچی ئەمڕۆ لە پەراوێزێکی تەواو تاریکدا دەژین.
نووسەر و ڕۆشنبیری ڕاستەقینە لەم نیشتمانەدا گەیشتووەتە دۆخێک کە تەنانەت سادەترین مافی ژیان و بژێوییان نییە. بەشێکی زۆریان هیچ مووچە و داهاتێکی مانگانەیان نییە و تەنانەت لە سەرەتاییترین مافی بەخێوکردن و هاوکاریی کۆمەڵایەتیش بێبەشن. کەس ئاوڕ لە دەرد و ئێشەکانیان ناداتەوە؛ نە دەسەڵاتی ڕامیاری کە ئەرکی سەرەکییەتی ڕێز لە سامانە هزرییەکەی بگرێت، نە کۆمەڵگە کە خەریکە هۆشیارییەکەی لەناو ڕەوتە ڕووکەشییەکاندا ون دەکات. ئەنجامی ئەم پەراوێز خستنە سەختە ئەوەیە کە پیاوانی قەڵەم لە برساندا یاخود لەژێر بنمیچی تەنهایی ماڵەکەی خۆیاندا بە بێکەسی و بەدڵپڕییەوە کۆچی دوایی دەکەن، بەبێ ئەوەی کەس لە ئازارەکانیان بگات یان زەنگێک بۆ فریادکەوتنیان لێبدرێت.
ئەم دۆخە تاڵە بێبەزییە، بەراورد دەکرێت بەو خەرجکردنە بێ‌سنوورەی کە لە پێناو کەسانی پووچ و بێ‌کاریگەردا ئەنجام دەدرێت. هەرێم پڕ بووە لە دیاردەی سەکۆ جۆراوجۆرەکان و دەرکەوتنی ڕووکەشانەی هەمە شێوە، کە هیچ بەهایەکی مرۆیی یان ڕۆشنبیری پێشکەش ناکەن. سەرەڕای ئەوەش، کاتێک ئەکتەرێکی بیانی یان کەسایەتییەکی دەرەوە سەردانی کوردستان دەکات، بە دەفتەرە دۆلار خەڵات دەکرێت و پێشوازیی شاهانەی لەلایەن دامودەزگاکانەوە لێدەکرێت، لە کاتێکدا نووسەرێکی نیشتمانی بۆ دابینکردنی دەرمانی نەخۆشییەکی یان نانی ڕۆژانەی تووشی ئازارێکی جەرگبڕ دەبێت. ئەم دووڕووییە کۆمەڵایەتی و ڕاگەیاندنە، نیشانەی ئاشکرای داڕمانی بنەماکانی دادپەروەری و بەهای ڕۆشنبیرییە.
کاتێک لە کۆمەڵگەیەکدا بەهای مرۆڤ و خاوەن پێنووسەکان بەم شێوەیە بەرەو دابەزین دەچێت، ئەوا ئەو کۆمەڵگەیە نەک هەر لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوە دەپووکێتەوە، بەڵکوو لە ڕووی ئاکاری و نەتەوەییشەوە ڕووبەڕووی داڕمانی یەکجارەکی دەبێتەوە. وڵاتێک ڕێز لە زانا و نووسەر و ئەدیبەکانی نەگرێت و شوێنیان بە کەسانی ڕووکەش و بێ‌ناوەڕۆک پڕ بکاتەوە، هەرگیزاو هەرگیز ناتوانێت ئاسۆیەکی گەش بۆ نەوەکانی داهاتووی بونیاد بنێت. پێویستە هۆشیارییەکی گشتی لە ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان و ناو جەماوەردا دروست ببێتەوە بۆ گەڕاندنەوەی بەها بۆ خامە بێگەردەکان، چونکە نەتەوەکان بە بڕی پارە و ناوەندە پووچەکان ناپێورێن، بەڵکوو بەو بیرمەندانە دەناسرێن کە مێژوو و شوناسی نەتەوەکەیان دەپارێزن.

مێژووی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتیی کوردستان بەستراوەتەوە بەو ناوەندە بیریار و وێژەییانەی کە لە ڕابردوودا بڕبڕەی پشتی پاراستنی شوناس و زمانی دایک بوون. لە قۆناخە دێرینەکاندا، زانایانی نیشتمان پەروەر نەک هەر ڕێبەری گیانی، بەڵکوو چرای ڕووناک کەرەوەی ڕێگای هۆشیاریی نەتەوەیی بوون. ئەوان بەرهەم و داهێنانەکانی خۆیان کردبووە قەڵغانێک بۆ ڕێگریگرتن لە توانەوەی فەرهەنگی و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤی کورد. ئەو پێشەنگانە بە دیدێکی زانستی و فرەڕەهەندەوە سەیری کۆمەڵگایان دەکرد؛ ئەوان وێژە و زانستیان تەنیا بۆ خولیا یان دەستکەوتی کاتی بەکار نەدەهێنا، بەڵکوو نیشتمان پەروەری و داکۆکیکردن لە ئازادیی گەلیان خستبووە پێش هەموو بەرژەوەندییەکی تایبەتییەوە. دەرەنجامی ئەم ڕوانگە بەرزەش، دروستبوونی سەرمایەیەکی مەزنی بیرۆکەیی بوو کە تا ئێستاش شانازیی پێوە دەکرێت و نەوە لە دوای نەوە وەک ڕێڕەوێکی ڕووناک بۆ پاراستنی خاک و زمان پشتی پێ دەبەستن.
کاتێک لە دۆخی ئێستای بەشێک لە سەکۆ جیاوازەکانی کۆمەڵگا دەڕوانین، جۆرێک لە لادان و دابەزینی ئاستی گوتار بەدی دەکرێت. لەبری بڵاوکردنەوەی پەیامی پێکەوەژیان، قبووڵکردنی ئەویتر و بەرزکردنەوەی ئاستی زانستیی تاکەکان، هەنێ جار دەبینین کە زمان و دەربڕینەکان بەرەو توندو تیژی، نزمکردنەوەی پایەداری و هێرشی ناڕەوا بۆ سەر بەها مرۆییەکان هەنگاو دەنێن. ئەم گۆڕانکارییە نەرێنییە تەنیا لە یەک کایەدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو پەڕیوەتەوە بۆ ناو جیهانی ڕاگەیاندن و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیش. تێکچوونی ڕێساکانی کاری ڕۆژنامەوانی و نەبوونی چاودێرییەکی نیشتمانیی ڕاستەقینە، وایکردووە، کە هەندێک جار سووکایەتی بە شکۆی هاوڵاتی و بەراوردکردنی بە بوونەوەری دیکە ببێتە دیاردە. پاراستنی ڕێزی مرۆڤی کورد و بەرگریکردن لە ئازادیی ڕادەربڕین، پێویستی بە هەڵوێستی یەکسان و بێلایەنانەی دامەزراوە پەیوەندیدارەکان هەیە، نەک ڕوانینی ناتەواو و بەرژەوەند خوازانە کە تەنیا لە کاتی تایبەتدا دەنگ هەڵدەبڕن و لە ڕاستی لادەدەن.
فەرامۆشکردنی ئەرکە نەتەوەیی و یاساییەکان لە لایەن ناوەندە بڕیار بەدەستەکانەوە، بۆشاییەکی گەورەی لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگادا دروستکردووە. کاتێک دامەزراوە باڵاکان تەنیا ناونیشان بن و لە کاتی قەیرانە هۆشمەندی و کۆمەڵایەتییەکاندا ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆیان نەگێڕن، ئاژاوەی گوتار و بەهاکان پەرە دەسێنێت و متمانەی تاک بە داهاتوو لاواز دەکات. گەشەی ڕاستەقینەی هەر نەتەوەیەک لە سەرچاوەی گوتارە فەرهەنگییەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت، کاتێک گوتاری گشتی بەرەو بازرگانی و بەرژەوەندی تایبەت هەنگاو دەنێت، پایەکانی هۆشیاریی نەتەوەیی درزیان تێدەکەوێت. ئەم دۆخە نەخوازراوە پێویستی بە ڕاوەستانێکی ڕاستەقینە و پێداچوونەوەیەکی سەرتاسەری هەیە لەسەر ئەو پەیامانەی کە ڕۆژانە ئاراستەی مێشکی تاکی کورد دەکرێن.
پێویستیی گەورەی ئەمڕۆی کوردستان، گەڕانەوەیە بۆ ئەو شوناسە ڕەسەنەی ،کە مرۆڤدۆستی و نیشتمان پەروەری لە سەرووی هەموو شتێکەوە دادەنێت. نەوەی نوێ پێویستی بەو کەسێتیە بەرزانەیە کە وێنەیەکی جوانی گەلی کورد نیشانی جیهان بدەن،کە لەبری ململانێی کاتی و دەستکەوتی مادی، خەمی زمانی دایک، پاراستنی خاک و چەسپاندنی دادپەروەری بێتە هەوێنی کارەکانیان. پێشەنگی ڕاستەقینە ئەو لایەنەیە کە لە پێناو ڕاستی و ئازادیدا دەجەنگێت، نەک ئەوەی کۆمەڵگا بەرەو پەرتەوازەیی و تاریکی بەرێت. دەبێت پارێزەرانی گوتاری گشتی ببنە دەنگی ڕاستەقینەی نیشتمان و ئازادی، و پارێزگاری لەو ڕەسەنایەتییە بکەن کە پێشینانی ئێمە ژیانی خۆیان لە پێناودا بەخت کرد.

لەژێر سایەی ڕێکخستنێکی دەسەڵاتدارێتی داڕزاو و کەرتی گشتیی پەککەوتوودا، ئەوەی ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستاندا بەدیدەکرێت تەنیا تەنگژەیەکی ئابووریی ئاسایی، یان گرفتێکی کاتیی دارایی نییە کە بە هۆی هەڵلووشینی کەناڵەکانی داهات یان لێکەوتەی دۆخی هەرێمایەتییەوە هاتووەتە ئاراوە، بەڵکوو دەربڕینێکی ڕوون و ڕاشکاوە لە بێباکییەکی پێکهاتەیی و بەرنامە بۆ داڕێژراوی دەسەڵاتی ڕامیاری لە بەرامبەر ژیان، ئابڕوو، و گوزەرانی ڕۆژانەی هاوڵاتییاندا. ئەم دۆخە داڕماوەی کە سەرانسەری کۆمەڵگەی گرتووەتەوە، نە بەرهەمی ڕێکەوتە و نە دەرئەنجامی ئاڵۆزییە ڕامیارییە ناوچەیییەکانە بەتەنیا، بەڵکوو بەرهەمی ڕاستەوخۆ و مەبەستداری دەیان ساڵ لە بەکارهێنانی سامانی گشتییە بۆ بەرژەوەندیی تەسک و تایبەتی، دەستبەسەرداگرتنی ژێرخانی ئابووری، و پەراوێز خستنی یەکجارەکیی پێداویستییە سەرەتایی و بنەڕەتییەکانی خەڵک. کاتێک دەسەڵاتێک لەبری خزمەتکردنی هاوڵاتی و دابینکردنی سەقامگیری، ئامرازی گوشار و ڕامکردن بەرامبەر بژێویی خەڵکەکەی بەکاردێنێت، ئیدی پەیوەندیی نێوان هاوڵاتی و سەروەریی ڕامیاری کۆتایی پێدێت و جۆرێک لە نامۆبوونی گشتگیر و مەترسیدار شوێنی دەگرێتەوە.
دیارترین و ڕاستەوخۆترین شێوازی ئەم بێباکییە، بە بارمتەگرتنی بژێوی ڕۆژانەی خەڵک و ، پاشەکەوتکردن و بڕینی مووچەی فەرمانبەران و کاسبکارانە. مووچە لە هەر وڵاتێکدا مافێکی سەرەتایی و دەستوورییە و شادەماری جووڵەی بازاڕ و ژیانی ملیۆنان کەسە، کەچی لە هەرێمدا کراوەتە کارتێکی فشار، ئامرازی مانۆڕی ڕامیاری و کەرەستەی گەمەکردن بە چارەنوسی خێزانەکان. ئەم سیاسەتە تەنیا زیان بە کەسی فەرمانبەر ناگەیەنێت، بەڵکو بەپێی زنجیرەیەکی بەستراوە، تەواوی کەرتەکانی بازاڕ، بازرگانیی بچووک، کڕین و فرۆشتن و تەنانەت توانای دارایی خێزانەکانی بۆ بەڕێوەبردنی ئاسایی ژیانی پێشێل کردووە. کاتێک خێزانێک لە ڕووی ئابوورییەوە نەتوانێت پلانی یەک مانگی داهاتووی دارایی خۆی دابنێت و بەردەوام لە دڵەڕاوکێی بڕین یان دواکەوتنی بژێوییەکەیدا بژێت، ئاسایشی دەروونی و کۆمەڵایەتیی تەواوی کۆمەڵگە هەڵدەتەکێت و دەبێتە هۆی پەرەسەندنی توندوتیژیی خێزانی، تاوان، و داڕمانی ڕەوشتی کار و بەرهەمهێنان.
لە پاڵ سڕکردنی ئابووریی هاوڵاتییاندا، پەککەوتنی بەمەبەست و تێکدانی ژێرخانی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، ڕوویەکی دیکەی توندی ئەم بێباکییە نیشان دەدات. لە سەردەمێکدا کە جیهان بەرەو پێشکەوتنی کەرتی تەکنەلۆژیا و بەکار‌هێنانی وزەی نوێبووەوە هەنگاو دەنێت، هاوڵاتیی هەرێم لەناو تۆڕێک لە جەنگی بەردەوامدا دەژێت بۆ دەستکەوتنی سەرەتاییترین پێداویستییەکانی وەک ئاوی خواردنەوە، کارەبای نیشتمانی، بەنزین و گاز. بەکارهێنانی موەلیدە تایبەتەکان بە نرخی گران و بەپێدانی کارەبای پچڕپچڕ، بازرگانیکردن بە ئاوی خواردنەوە لە رێگەی تەنکەرەکانەوە، و سوتەمەنیی بێئاست و گرانبەها، بەڵگەی حاشاهەڵنەگرن لەسەر ئەوەی دەسەڵاتدارێتی نەک هەر عەوداڵی چارەسەرکردنی ئەم قەیرانانە نییە، بەڵکوو خۆی بووەتە خاوەن و بەشدار لەو کۆمپانیا و بەڵێندەرانەی لەسەر بنەمای بەردەوامیی ئەم قەیرانانە سەرمایە و قازانجی ڕەش پێکەوە دەنێن.
یەکێک لە مەترسیدارترین سیاسەتەکانی دەسەڵات، وێرانکردنی بەمەبەستی کەرتە گشتییەکانی وەک تەندروستی و پەروەردەیە. پەکخستنی نەخۆشخانە حکومییەکان، نەبوونی هەتوان و ئامێری پزیشکی، و ناچارکردنی پزیشکان و نەخۆشەکان بۆ ڕووکردنە نەخۆشخانە تایبەتەکان، پرۆسەیەکی بەتایبەتکردنی زۆرەملێ لەسەر گیرفانی هەژارانی کۆمەڵگە بەڕێوەدەچێت. بە هەمان شێوە، پشتگوێخستنی قوتابخانە حکومییەکان، دابین نەکردنی کەرەستەی خوێندن، نۆژەن نەکردنەوەی باڵەخانەکان و زەوتکردنی شایستە داراییەکانی مامۆستایان، لە کاتێکدا قوتابخانە و زانکۆ تایبەتەکانی سەربە دەسەڵاتداران ڕۆژ بە ڕۆژ لە گەشەکردندان، ڕاستییەکی تاڵ و ڕوون دەسەلمێنێت: دەسەڵات دەیەوێت خوێندن و چارەسەری پزیشکی تەنیا بۆ توێژێکی کەمی دەست ڕۆیشتوو بێت و زۆرینەی کۆمەڵگەش لە نەخوێندەواری و بێچارەییدا بهێڵێتەوە.
ئەم بێباکییە هەموو سنوورەکانی بەزاندووە و گەیشتووەتە ئاستی سڕینەوەی هیوای نەوەی نوێ و دروستکردنی قەیرانی بێکاریی گشتگیر. دەرچووانی زانکۆ و پەیمانگاکان دوای ساڵانێکی درێژ لە ماندووبوون و خوێندن، بەردەم دەرگای داخراوی دەرفەتەکانی کاردەبیننەوە، لە کاتێکدا بازاڕی کار لەلایەن کۆمپانیا حبزبی و قۆرخکارەکانەوە کۆنترۆڵ کراوە و کەرتی تایبەتی سەربەخۆش بەهۆی باج و ڕێگرییە جۆراو جۆرەکانەوە توانای ڕەخساندنی دەرفەتی نوێی نییە. ئەم دۆخە پڕ لە بێئومێدییە، گەنجانی خستووەتە بەردەم هەڵبژاردنێکی سەخت: یان ملکەچبوون بۆ بێکاری و ئازاری دەروونی، یان ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکانی ڕێگەی دەریایی و کۆچی بەکۆمەڵ بەرەو هەندەران. کۆچی گەنجان تەنیا چۆڵبوونی وڵات نییە لە هێزی کار و مێشکی بەپێز، بەڵکوو لێدانێکی کوشندەیە لە ئایندەی دیموگرافی و ئابووریی کۆمەڵگە، کە دەسەڵات بە تەواوی بەرامبەری بێدەنگ و بێباکە.
لە کوێدا جیاوازیی قووڵ و بێئەندازە لە نێوان ژیانی زێدەڕۆیانەی چینێکی سەردەستی حوکمڕان و دۆخی کولەمەرگیی زۆرینەی خەڵکدا هەبوو، لەوێدا کۆمەڵگە ڕووبەڕووی درزێکی زۆر ترسناکی ڕەوشتی و کۆمەڵایەتی دەبێتەوە. لە کاتێکدا هاوڵاتیی ئاسایی بۆ دابینکردنی پاروویەک نان، کرێی خانوو، یان کڕینی دەرمانێک لە ململانێیەکی ڕۆژانە و شکێنەردا دەژێت، دەسەڵاتداران و دەوروپشتیان سەرقاڵی نمەک حەرامی و نمایشکردنی سامان، دروستکردنی پرۆژەی نیشتەجێبوونی گرانبەها، کڕینی ئۆتۆمبێلی مۆدێل بەرز، و بردنی سەرمایەکانیانن بۆ دەرەوەی وڵات. ئەم بێباکییە بەردەوامە و جیاوازییە چینایەتییە زەقە، هەستی دادپەروەری لەناو ناخی تاکەکاندا دەکوژێت و چەمکی هاوڵاتیبوون و نیشتمانپەروەری بەتەواوی بێناوەڕۆک دەکات، چونکە نیشتمانێک کە نەتوانێت شکۆ و ژیانی هاوڵاتییەکەی بپارێزێت، تەنیا دەبێتە زیندانێک بۆ هەژاران و سەیرانگایەک بۆ دەسەڵاتداران.
ئەنجامی بەردەوامبوونی ئەم ڕەوتە بێباکەی دەسەڵات تەنیا بە زیانی ئابووریی یان داڕمانی خزمەتگوزارییەکان کۆتایی نایەت، بەڵکوو تەواوی ئاسایشی کۆمەڵایەتی و ئاییندەی سەرانسەری هەرێمەکە دەخاتە سەر لێواری بەڵا و داڕمانی ڕیشەیی. کاتێک هاوڵاتی هەست بکات سیستەمی ڕامیاری بەتەواوی گوێچکەی ئاخنیوە و بەرامبەر ئازارەکانی بێباکە، ئیدی متمانە بە دەزگا فەرمییەکان، یاسا، و دادگاکان نامێنێت و شیرازەی کۆمەڵایەتی بەرەو هەڵوەشاندنەوە دەچێت. بۆ ڕێگریکردن لەم ئاراستە مەترسیدارە، بە هیچ شێوەیەک بەڵێنی بێناوەڕۆک و چاکسازیی ڕووکەش سوودی نابێت؛ بەڵکو پێویستی بە گۆڕانکاریی جەوهەری و ڕیشەیی هەیە لە ڕێگەی چەسپاندنی سەروەریی یاسا، گەڕاندنەوەی سامانی گشتی بۆ خزمەتی هاوڵاتییان، ڕوونی تەواو لە داهاتە ڕاستەقینەکان، و کۆتاییهێنان بە قۆرخکاریی حیزبی لەسەر هەموو سێکتەرەکان. بەپێچەوانەوە، بەرەودواچوونی ئەم دۆخە، دەرگایەکی گەورە بەرەو پشێویی کۆمەڵایەتی، زیادبوونی ڕێژەی تاوان، و داڕمانی تێکڕای ژێرخانی ڕەوشتی و ڕامیاریی کۆمەڵگە دەکاتەوە کە چاک کردنەوەی لە ئایندەدا مەحاڵ دەبێت.

​ئەو دیدگایەی هەوڵ دەدات کەمبوونەوەی کاریگەریی ڕێکخراوە ڕامیارییەکان وەک هەڕەشە پێشان بدات، لە بنەڕەتدا بەرگریکردنێکی ئاشکرایە لە هێشتنەوەی دەسەڵاتی بێسنووری ئەو هێزانە بەسەر تەواوی جومگەکانی ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا. ڕاستییەکە ئەوەیە بوونی دەستێوەردانی لایەندارانە لە هەموو بوارێکدا، نەبووەتە مایەی ئارامی و ئاوەدانی، بەڵکوو کۆمەڵگەی بەرەو دابەشبوونێکی کوشندە و جیاوازیی مەترسیداری ئابووری و کۆمەڵایەتی بردووە. کاتێک دەستە و لایەنەکان دەست بەسەر هەموو کایەکاندا دەگرن، چەمکی هاوڵاتیبوون بەها سەرەکییەکەی لەدەست دەدات و جێگەی خۆی بۆ دەستەگەری و لایەنگیریی تەسک دەکاتەوە. لە دۆخێکی وەهادا، شایستەیی، لێهاتوویی، ئەزموون و زانست نابنە بنەما بۆ دیاریکردنی پێگەی مرۆڤەکان، بەڵکو نزیکی لە بازنەکانی بڕیار لە ناو ئەو ڕێکخراوانەدا دەبێتە تاقە پێوەر بۆ بەدەستھێنانی مافە سەرەتاییەکان. ئەم شێوازە لە بەڕێوەبردن بووەتە هۆی ئەوەی کەمینەیەکی دەست ڕۆیشتوو دەست بەسەر داهات و هەلەکاندا بگرن، لە کاتێکدا زۆرینەی خەڵک لە مافەکانیان بێبەش دەکرێن و دادپەروەری لە گۆشەی نیشتماندا بە تەواوی ڕوو لە نەمانی یەکجارەکی دەکات.
​کاریگەرییە خراپەکانی ئەم باڵادەستییە تەنیا لە ئابووری و بەڕێوەبردندا کورت نە بوونەتەوە، بەڵکوو بە شێوەیەکی زۆر زەق و بێواتا ،درێژبوونەتەوە بۆ ناو کایەی بیرکردنەوە، وێژە، هونەر و ڕۆژنامەگەری. کاتێک ناوەندەکانی بڵاوکردنەوە، ڕۆژنامە و گۆڤارەکان دەکرێنە ئامرازی خزمەتکردنی بەرژەوەندییە بڕیارە داڕێژراوەکان، ڕووبەرێک بۆ دەنگی ئازاد و پێنووسی سەربەخۆ نامێنێتەوە. ڕووناکبیرو نووسەر، کە دەبینن سەکۆکان تەنیا بۆ پەسەندکردن و پیاهەڵدان کراوەن و دەستکەوتە وێژەییەکان دەبنە ئامرازی ململانێ، تووشی پەراوێز خستن و بێهیواییەکی بێهوودە دەبن. ئەم دەستێوەردانە بەردەوامە بزووتنەوەی کەلتووری دەستەپاچە دەکات و ڕێگە لە لەدایکبوونی وێژەی خاوەن ڕەخنەی دروستکەر و بەپێز دەگرێت. بۆیە کەمبوونەوەی ئەو هەژموونە لەم کایەیەدا، تاقە ڕێگەیە بۆ گەڕاندنەوەی شکۆ بۆ پێنووس و ڕەخساندنی کەشێکی ئازاد کە تێیدا بڵاوکردنەوەی نووسین لەسەر بنەمای بەهای وێژەیی و هزری بێت، نەک لەسەر بنەمای ڕەزامەندی و لایەنگیریی هێزە بڕیار بەدەستەکان.
​لە لایەکی ترەوە، سەربەخۆیی دادگا و دامەزراوە دادوەرییەکان لەژێر بەزاندنی بەردەوامی بڕیاری لایەنەکاندا بە تەواوی کاڵبوونەتەوە. کاتێک یاسا ناتوانێت پارێزگاری لە مافی کەمبڕستەکان بکات و لە بەرامبەر دەست ڕۆیشتووەکاندا بێدەسەڵات دەکرێت، بڕوای تاک بە تەواوی بەها نیشتمانییەکان لاواز دەبێت و هەستی نامۆبوون لە ناو خاکی خۆتدا دروست دەبێت.
هاوکات باڵادەستیی دەستەگەری بەسەر دەزگا ئاسایشی و سەربازییەکاندا، پەیامی پیرۆزی ئەو ناوەندانەی شێواندووە و لە پارێزەری سەروەریی نیشتمانەوە گۆڕیوینی بۆ ئامرازی پاراستنی دەسەڵات.
گەر ئایندەیەکی سەقامگیر و بەردەواممان دەوێ، پێویستە جومگە نیشتمانییەکان بە تەواوی لە ژێر کاریگەریی ململانێکان دەربکرێن و بگەڕێنرێنەوە بۆ خزمەتی گشتی.
​بێبەشکردنی کۆمەڵگە لە تواناکانی خۆی و بەستنەوەی سەرجەم دەروازەکانی ژیان بە لایەنگرییەوە، ڕەوتی بەرهەمهێنان و داهێنان بە تەواوی پەک دەخات. کاتێک گەنجان، شارەزایان و هەڵگرانی بڕوانامە بەرزەکان دەبینن دڵسۆزییان بۆ نیشتمان و زانستەکەیان ڕێگەی کارکردنیان بۆ ناکاتەوە، بێهیوایی سەرتاپای کۆمەڵگە دەگرێتەوە. ئەمە زیانێکی گەورە بە ڕەوتی گەشەسەندن دەگەیەنێت و کۆمەڵگە لە سەرمایەی سەردەمیی خۆی بێبەش دەکات. نیشتمانێک کە تێیدا باڵادەستیی دەستەگەری جێگەی یاسا و دەوڵەتداری بگرێتەوە، بەردەوام لە ناو مەترسیی ئاڵۆزی، ناڕەزایەتیی بێپسانەوە و پەرتبوونی ناوخۆییدا دەژێت.
​ئەم دۆخە نالەبارە وایکردووە کە کۆمەڵگە لە ناو بازنەیەکی داخراوی بێئومێدیدا بخولێتەوە، کە تێیدا تاکی هۆشیار هەست بە پەراوێزخرانی تەواو بکات. کاتێک داهێنەرێک یان لێکۆڵەرێک نازانێت دەستکەوتەکانی بۆ خزمەتی نیشتمانە یان بۆ بەهێزکردنی بازنەی دەسەڵاتی دەستەیەک، بزوێنەری ناوەکیی داهێنان ڕووی لە کوژانەوە دەکات. جیاوازیی چینایەتی تەنیا لە ڕەهەندی دارایی و سەرمایەدا ڕەنگ ناداتەوە، بەڵکوو جیاوازیی لە ماف، لە دەرفەتی ئاخاوتن، لە بەدەست هێنانی هەلی کار و لە بەکارهێنانی کایە گشتییەکاندا دروست دەکات. ئەم نا هاوسەنگییە کۆمەڵایەتییە سەقامگیریی دەروونی و بنەماکانی پێکەوەژیان لەناو دەبات و داهاتووی نەوەکانی داهاتووش دەخاتە ژێر نیشانەی پرسیارەوە.
​ دەبێت ئەو ڕاستییە بە ڕوونی دەستنیشان بکرێت کە کەمبوونەوەی ڕۆڵی دەستێوەردانی لایەنەکان، نەک مەترسی و هەڕەشە نییە، بەڵکوو پێویستیەکی مێژوویی، کۆمەڵایەتی و نیشتمانییە. تەنیا لە ڕێگەی دوورخستنەوەی دەسەڵاتی ڕەها لە ناو تەواوی کایەکانی ژیاندا، زەمینە بۆ سەروەریی یاسا، بنبڕکردنی جیاوازیی چینایەتی، و دروستبوونی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەر دەڕەخسێت کە تێیدا ماف و شکۆی هەموو هاوڵاتییەک بێ جیاوازی پارێزراو بێت. پاشەکشەی هەژموونی هێزەکان سەرەتای لەدایکبوونەوەی سەروەریی یاسایە، نەبوونی ئەم پاشەکشەیەش درێژەدانە بە سڕینەوەی بەها نیشتمانییەکان.

ستار ئەحمەد

لە سێبەری دەسەڵات و حوکمڕانیی ڕامیاریی هاوچەرخدا، دياردەیەکی مەترسیدار ڕووبەری ئازادییەکانی سەراپا داگیر کردووە؛ هەوڵێکی ڕێکخراو، بەبەرنامە و نەپچڕاوی لایەنە جیاوازەکان بۆ گۆڕینی مرۆڤی ئازاد، هۆشیار و بیرکەرەوە بۆ بوونەوەرێکی بەستراوەی بێخواست؛ پاشکۆیەک کە تەنها لە پەراوێزی ویست، بەرژەوەندی و مەبەستە تایبەتەکانی ئەواندا مافی بوونی هەبێت. ئەم ڕەفتارە بەرنامەڕێژکراوە تەنها لە سنووری کایەی ڕامیاری یان کارگێڕیدا ناوەستێتەوە، بەڵکو پەلی کێشاوە بۆ تەواوی کون‌وکەلێنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی، دارایی، وێژەیی و بەتایبەتیش بواری ڕاگەیاندن.
کاتێک لایەنێک یان دەستەیەک دەست بەسەر دەسەڵات یان دارایی و جومگە بڕیاردەرەکاندا دەگرێت، یەکەم ئامانجی سەردەست و نەنووسراوی بریتییە لە ملکەچکردنی تەواوەتیی تاکەکان و سڕینەوەی جیاوازییە بیرو باوەڕییەکان. لە دیدی ئەواندا، مرۆڤی خاوەن هەڵوێست، ئازاد و سەربەخۆ مەترسییەکی گەورەیە، چونکە هۆشیاریی سەربەخۆ پرسیاری ڕاستی دروست دەکات، هەڵەکان دەخاتەڕوو و دەسەڵاتی بێ‌سەروبەر و نادادپەروەر دەخاتە ژێر گومان و لێپرسینەوەوە. لەبەر ئەوە، جۆرەها ئامرازو شێوازی نەرم و ڕەق بەکاردێنن تاوەکو مرۆڤ لە ناخەوە ڕووتبکەنەوە لە بڕوا بەخۆبوون، بەها مرۆییەکان و سەربەخۆیی بڕیار، تا لە کۆتاییدا ببێتە شوێنکەوتەیەکی کوێرانە و پاشکۆیەک کە تەنها ئەركی چەپڵەلێدان، پاساودانەوە و چڕینەوەی دروشم و خواستی ئەوانی لەسەر بێت.
ئەم پرۆسەی پاشکۆکردنە لەسەر بنەمای بەتاڵکردنەوەی ژیریی مرۆڤ لە توانای ڕەخنەگرتن بەڕێوەدەچێت. کاتێک ئامرازەکانی پەروەردە، ڕاگەیاندن و ئابووری دەخرێنە خزمەت جێبەجێکردنی خواستی لایەنەکان، مرۆڤ تووشی جۆرێک لە سڕبوون و بێباوەڕیی دەکرێت. تاکی پاشکۆکراو بە هۆی گوشاری بژێوی یان ترس لە پەراوێزخران، هێدی هێدی دەستبەرداری بڕوا و هەڵوێستە ڕەسەنەکانی خۆی دەبێت و دەبێتە دەنگدانەوەی بەتاڵی ئەو هاوارانەی کە لە سەرەوە بۆی دیاری دەکرێن.
مەترسیدارترین و زیانبەخشترین لێکەوتەی ئەم جۆرە ئاراستەیە لە شێوازی دابەشکردنی ماف و دەستکەوتە گشتییەکاندا بە ڕوونی دەردەکەوێت. لە کۆمەڵگەیەکدا کە ملکەچی بووەتە پێوەری سەرەکی و تاقانەی هەڵسەنگاندن، بەخشش، ڕێزلێنان، پلە و ئیمتیازاتە مادی و مەعنەوییەکان بە هیچ جۆرێک ناکرێنە خەڵات بۆ لێهاتوویی، زانست، توانا، یان خزمەتی ڕاستەقینە، بەڵکو دەکرێنە دیاری و پاداشت تەنها بۆ ڕێژەی دەستەمۆیی. لە هەموو بەخشینێکدا، تەنها دەرگاکان بۆ ئەوانە دەکرێنەوە کە سەریان نواندووە، ویژدانیان بەستۆتەوە بە بەرژەوەندیی لایەنەکانەوە و بوونەتە ئامرازی بێدەنگی جێبەجێکردنی نەخشەکان. لەم هاوکێشە ناڕەوا و وێرانکەرەدا، مرۆڤی خاوەن شکۆ، سەربەخۆ و خاوەن توانا بە مەبەست پەراوێز دەخرێت، پشتگوێ دەخرێت و لە مافە سادە و ڕەواکانیشی بێبەش دەکرێت، تەنها لەبەر ئەوەی ئامادە نییە خواست و سەربەخۆیی خۆی بفرۆشێت یان سەری ملکەچی بۆ خواستەکانی ئەوان بچەمێنێتەوە.
ئەم دەست بەسەرداگرتنە بە ڕەنگدانەوەیەکی بەئازار لە کایەی ڕۆژنامەگەری، بڵاوکردنەوە و وێژەدا دەردەکەوێت. ئەو ڕۆژنامە، گۆڤار و سەکۆ دەزگاییانەی کە دەبوو ناوەندی ئازادیی دەربڕین، بڵندگۆی دەنگی ڕاستی، هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە و شوێنی خستنەڕووی ڕوانگە جیاوازەکان بن، دەکرێنە مۆڵگەیەکی تەسک تەنها بۆ دەنگدانەوەی خواستی لایەنەکان و ڕەواییدان بە پاشکۆکان. لاپەڕەی بڵاوکراوەکان دەبنە دیوەخانی کوێخاکان، گەورەکردنی بێ‌بنچینە بۆ ئەو نووسەرانەی کە بەپێی خواست، بە بەژن وباهووی دەسەڵاتداران و دەستەکان هەڵدەدەن و وشەکانیان دەکەنە بەخششی کڕدراو.
کاتێک نووسەرێک، ڕووناکبیرێک، یان خاوەن پێنووسێکی سەربەخۆ ڕەتیدەکاتەوە ببێتە پاشکۆی هیچ لایەنێک و سوور دەبێت لەسەر پاراستنی ڕەسەنایەتی و ئازادیی وشەکانی، ڕاستەوخۆ بەرهەم و بابەتی لە لاپەڕەی ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارانەدا جێگەی نابێتەوە؛ بڕیاری بێدەنگ کردن و ڕەتکردنەوەی ناڕاستەوخۆی لەسەر دەدرێت، و بەرهەمە بەپێز و دانسقەکانی بە ئەنقەست بێبەش دەکرێن لە بڵاوبوونەوە و گەیشتن بە خوێنەران. بەم شێوەیە، خنکاندنی دەنگی سەربەخۆ ئەنجام دەدرێت؛ دەستەمۆکراوەکان دەکرێنە خاوەنی تاقانەی سەکۆ و لاپەڕەکان، و دەنگی ڕەسەن، ئازاد و خاوەن هەڵوێستی سەربەخۆکانیش ڕێگری لێدەکرێت و دەخرێتە پشت بەستۆکی بێدەنگییەوە.
ئەم خنکاندنە سیستماتیکەی دەنگی سەربەخۆ زیانێکی گەورە بە ڕەوتی داینامیکی کۆمەڵگە دەگەیەنێت. کاتێک ڕۆژنامەوانی و نووسین لە توانای ڕەخنەکاری بێبەش دەکرێن، دەسەڵاتداران لە هەڵەکانی خۆیان دابڕاو دەبن و تووشی لووتبەرزیەکی کوێرانە دەبن، چونکە چواردەوریان بەوانە تەنراوە کە تەنها چەپڵە دەکوتن و ڕاستییەکان دەشارنەوە. لە لایەکی ترەوە، خوێنەر بڕوای بە سەکۆکانی بڵاوکردنەوە نامێنێت و جۆرێک لە تەنگژەی متمانە لە نێوان جەماوەر و دەزگاکانی ڕاگەیاندندا دروست دەبێت.
دەرئەنجامەکانی ئەم ڕەفتار و سیاسەتە نادادپەروەرانەیە، کۆمەڵگە بەرەو داڕمانی ڕەوشتی و ڕۆشنبیریی مەترسیدار دەبات. کاتێک گەنجان، نووسەرانی نوێ و نەوەی تازەپێگەیشتوو دەبینن تەنها پاشکۆکان و دەستەمۆکراوەکان دەگەنە بەخشش، دەرفەت، ئیمتیازات و شوێنپێی دیار لە لاپەڕەی ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا، کلتووری هەوڵدان، ڕاستگۆیی، داهێنان و سەربەخۆیی ڕوو لە کزی و فەوتان دەکات. لە ئەنجامدا وێژە، هونەر و ڕۆژنامەگەری لە ناوەرۆکی ڕاستەقینە و پەیامی مرۆڤ دۆستانەی خۆیان بەتاڵ دەبنەوە و دەبنە کۆمەڵێک نووسینی دووبارە، بێ‌گیان و کاریگەری کە هیچ خزمەتێک بە بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی تەندروست ناکەن.
خەڵک پەروەردەکردن لەسەر بنەمای دەستەمۆبوون و جێبەجێکردنی کوێرانەی فەرمانەکان، توانای گەشەکردن و داهێنان لە جەستەی کۆمەڵگەدا دەکوژێت و داهاتوو ڕووبەڕووی تاریکی دەکاتەوە. بۆیە پاراستنی سەربەخۆیی خواست، سووربوون لەسەر ئازادیی خامە و وەستاندنەوە لە بەرامبەر هەموو هەوڵێک بۆ پاشکۆکردنی مرۆڤ و بازرگانیکردن بە وشەوە، ئەرکێکی بنەڕەتی، ڕەوشتی و مێژوویی تەواوی ئەو کەسانەیە کە پەرۆشی ئازادی، دادپەروەری، و داهاتوویەکی ڕۆشنترن بۆ مرۆڤایەتی.

کاتێک مرۆڤ لەبەردەم هاوکێشە ئاڵۆز، شێواو و قەیراناوییەکانی دۆخی ئەمرۆماندا ڕادەوەستێت و بە چاوێکی تیژ، سەربەخۆ و ڕەخنەگرانەوە سەیری دەوروبەری خۆی دەکات، ناتوانێت چاو لەو ڕاستییە تاڵ، ناڕەوا و حاشاهەڵنەگرە بنوقێنێت کە کۆمەڵگە لەژێر باری گرانی بێسەروبەرییەکی داڕێژراو، گەندەڵییەکی تەکێنەر و داڕووخانێکی بەهاییی گەورەدا دەناڵێنێت. ئەو چەمکە ترسناکەی کە وەک هاوارێکی نەیار بەرامبەر بەم دۆخە باوە دەردەکەوێت، تەنیا دەربڕێنێکی ڕەوانبێژی یان وێناکردنێکی وێژەیی ڕووت نییە بۆ ڕازاندنەوەی لاپەڕەکان، بەڵکوو دەستنیشانکردنی ڕاستەوخۆی بەڵایەکی کوشندە، درێژخایەنە کە جەستەی نیشتمان و مرۆڤی ئەم خاکەی پێ پێکراوە و تەواوی کایەکانی ژیانی شێواندووە. یاسا کاتێک بەها، قورسایی، پیرۆزی و سەروەریی ڕاستەقینەی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە کەرەستەیەکی لاستیکی و ئامرازێکی دەستەمۆ لەژێر دەستی بەرژەوەندیخواز، دەسەڵاتدار و بازرگانانی ڕامیاریدا، دەرگای پاشاگەردانی و بەڕەڵایییەکی وا دەکرێتەوە کە تێیدا هەموو بنەما ئاکاری، نەتەوەیی و مرۆییەکان دەخرێنە ژێر پرسیارەوە و ئاوەژوو دەبنەوە. ئەم بێیاساییە وەک خەنجەرێکی تیژ و ژەهراوی وایە کە لەناو کڵاوڕۆژنە و کالانی بەرەڵاییەکی کارگێڕی و ڕامیاریی ڕەهادا دەستی کراوەیە بۆ بڕینی دەماری زیندووی کۆمەڵگە، بەبێ ئەوەی هیچ بەربەستێکی دەستووری، مۆڕاڵی، ئاینی یان هێزێکی ڕادەستکەری ڕاستەقینە هەبێت کە بتوانێت سنوورێک بۆ ئەم سەرکێشییە خوێناوییە دابنێت و ڕێگری لەو داڕووخانە خێرایە بکات کە هەڕەشە لە مانەوەی شوناسی ئێمە دەکات.
ئەمڕۆ ژیانی گشتی و تایبەتی هاوڵاتیان، بە شێوەیەکی گشتی و بێبەزەییانە کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ڕاستەوخۆ و نەرێنی ئەو گێژاوە ڕامیاری و کارگێڕییەی کە تەواوی کایەی گشتی شارەکانمان و ناوەندە بڕیار بەدەستەکانی تەنیوە. کاتێک جەمسەرە لایەنگرییەکان لە ململانێیەکی بەردەوامی بێئەنجام و بەرژەوەندی خوازانەدا بن و یاسا نەبێتە مەرجەعی کۆتایی و ڕەها بۆ یەکلاییکردنەوەی ماف و ئەرکەکان، ئەوا تاکی ماندوو، بێبەش و چەوساوەی کۆمەڵگە دەبێتە یەکەم و کۆتا قوربانیی ئەم گەمە نادروست و نادادپەروەرە. لە لایەکەوە بێکاریی کوشندە و نەبوونی دەرفەتی یەکسانی کار و بێبەشبوونی گەنجان لە سادەترین مافی بژێوی و شایستەیی دارایی، و لە لایەکی ترەوە دزەکردنی دیاردە نامۆ، نزم، بازرگانی و قەزەمەکان بۆ ناو قووڵایی شارەکان، شکۆی گەنجان و خەڵکی ڕەسەنی ئەم خاکەی خستووەتە بەردەم مەترسییەکی پێشینەبێژ و داڕووخانی نەرێنیەوە. مرۆڤی نیشتمانپەروەر، ڕەسەن و خاوەن هەڵوێست کاتێک بە چاوی خۆی دەبینێت سەروەت و سامانی ژێرزەوی و سەرزەوی وڵاتەکەی دەبێتە مایەی خۆشگوزەرانی، ئارەزوو سازی و ڕابواردنی بێسەروچاو بۆ ئەوانەی هیچ خەم، ئازار و قوربانییەکی ئەم خاکەیان لە کۆڵ نەناوە و لە ڕابردوودا نەیار و داگیرکەر بوون، و لە بەرامبەردا ڕۆڵەی نیشتمان و خاوەن خاک لە سادەترین مافەکانی وەک مووچە و دڵنیایی کۆمەڵایەتی بێبەش دەکرێن و ناچاری نزمترین ئاستی کارکردن و ژیانی کوڵەمەرگین، تا ببنە پاسەوان و خزمەتکاری بەردەرگاکان، هەستی نامۆیی، سووکایەتی و چەوسانەوەیەکی کوژەر و بێدەنگ لە ناخیاندا گەشە دەکەن. ئەمە ڕێک دەرەنجامی ئەو خەنجەرە بێبەزەییەیە کە لە پشتی دادپەروەری کۆمەڵایەتی دراوە و کایەیەکی وای ئەفراندووە کە تێیدا سووکایەتی بە ئابڕوو دەکرێت و بەها بەرزەکان دەکرێنە قوربانی پایە داریی و ئارەزووە کاتییەکان.
لێرەوەیە کە گرنگیی بوونی دەنگێکی سەربەخۆ لە دەرەوەی بازنەی دەستکەوتەکان دەردەکەوێت؛ دەنگێک کە پێناسەی ڕاستەقینەی کوردبوونی ڕەسەن و ویژدانی زوڵاڵی خەڵکی فەرامۆشکراوە. کاتێک نووسەرێک یان ڕووناکبیرێک بە بێ هێچ مووچەیەک، بەبێ هێچ بەخششێکی لایەنداری و دەسەڵاتێک، و تەنانەت بەبێ هێچ هاوکارییەکی چاودێری کۆمەڵایەتی لەسەر ئەم زەوییە، دەست دەداتە پێنووسەکەی و لە کڵاوڕۆژنەی خەمخۆرییەکی پەتییەوە بۆ خاک و بەهای میللەتەکەی دەنووسێت، وشەکانی دەبنە دەنگی ڕاستەقینەی خەڵکی ڕەش و ڕووت و ستەملێکراو، نەک هاوکاری دەسەڵات. کاتێک مرۆڤ بەو هەموو بێبەشییەوە هێشتا خەمی بەها، سەرەتا ڕەوشتییەکان و پاراستنی شکۆی کۆمەڵگەکەی بێت و لە ئازاری سەختی نیشتمانەکەی تێبگات، وشەکانی نابنە تەنیا مەرەکەبێکی وشک لەسەر کاغەز، بەڵکوو دەبنە هاواری ویژدانێکی زیندووی نەتەوەیی کە بە هیچ سەروەت و سامانێک پاشەکشە ناکات. ئەم دەنگە پاک و ئازادە، لەبەر ئەوەی لە دەرەوەی بازنەی سوود و قازانجی مادی و پۆستی ڕامیارییەوە دەدوێت، زۆر باشتر و ڕاستگۆیانەتر دەتوانێت گوزارشت لە ڕەسەنایەتیی ئەم خاکە و ئازارە بەسوێکانی خەڵکە ڕەش و ڕووتەکەی بکات، چونکە هیچی نییە بیدۆڕێنێت و هیچی لە دەسەڵاتداران ناوێت، جگە لە بەدیهێنانی دادپەروەری بۆ هەمووان.
شارەکانمان، کە ڕۆژێک لە ڕۆژان مەڵبەندی ڕەسەنایەتی، قوربانیدان، پاراستنی شەرم و ئابڕووی مرۆیی بوون، ئێستا لەژێر ناوی مۆدێرنیتەی ساختە، کرانەوەی بێ سەروچاو و گەشتیاریی ناڕێکخراو و تێکدەردا، دەستکارییەکی شێوێنەرانەی شوناسە ڕەوشتی و نەتەوەییەکەیان دەکرێت و دەخرێنە خزمەت ئابوورییەکی پووچەوە. بازاڕی ئازاد و وەبەرهێنان نابێت بە هیچ شێوەیەک ببێتە هۆکار، پاساو و کەرەستەیەک بۆ سووک کردنی شکۆی مرۆڤی کورد یان گۆڕینی شارە دێرینەکانمان بۆ ناوەندی کات بەسەربردنێکی بێڕەوشتانە و بازرگانی بە بەهاکانەوە، بەڵام کاتێک بەرەڵایی بەڕێوەبردن و ئاکاری دەبێتە یاسای باڵا و جڵەوی کاروبارەکان دەگرێتە دەست، هەموو شتێک بە شکۆ و مێژووشەوە دەبێتە کاڵایەکی بازرگانیی شایانی کڕین و فرۆشتن لە بازاڕی ڕەشی بەرژەوەندییەکاندا. ئەو تووڕەیی، بێزاری و ڕقە پیرۆزەی کە لە دەربڕینی خەڵکی شەقام و ڕۆشنبیرە خەمخۆرەکاندا دەبینرێت، هاواری نەوەیەکە کە نایەوێت بەوە رازی بێت ، ببینێت نیشتمانەکەی لەبەردەم پیلانی مادی و ئارەزووە کاتییەکانی نامۆکاندا بێدەنگ، دەست بەستراو و بێدەسەڵات بێت. نادادی کاتێک دەگاتە ئاستی بێشەرمی و شانازی پێوەکردن، و کاتێک حوکمڕانی لە بنەما سەرەکییەکانی پاکی، دادپەروەری و پاراستنی هاوڵاتی دادەماڵرێت، تاکی کۆمەڵگە تووشی جۆرێک لە نامۆبوونی توند ڕەویی و دابڕانی دەروونی دەبێت بەرامبەر بە دەسەڵات و دامەزراوە فەرمییەکان، ئەمەش سەرەتای دروستبوونی درزێکی قووڵە لە نێوان خەڵک و پێکهاتەی بەڕێوەبردندا.
ڕاستکردنەوەی ئەم ڕێڕەوە چەوت و لاڕێیە مێژووییە تەنیا بە گۆڕینی ڕووکەشی دروشمە ڕامیارییەکان، یاری گۆڕکێی پۆستەکان یان پڕوپاگەندەی میدیایی بریقەدار و ساختە ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە گەڕانەوەیەکی ڕاستەقینە، بوێر و شۆڕشگێڕانە هەیە بۆ چەمکی یاسای سەروەر؛ کە هیچ جیاوازییەک نەکات لە نێوان چین و توێژەکاندا، سزای تاوانباران و گەندەڵکاران بدات و نرخی مرۆڤ بخاتە سەرووی هەموو بەرژەوەندییەکی مادی، حیزبی و ڕامیارییەوە. تا ئەو کاتەی خەنجەری بێیاسایی لە کالانی ئەم بەرەڵاییە ئیداری و ڕەفتارییەدا ئازاد، بێکۆت و دەستوور بێت، ناتوانرێت بە چاوێکی گەش و دڵنیاییەوە باس لە بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی تەندروست، ئابووریەکی نیشتمانیی سەقامگیر و ئاسایشێکی ڕاستەقینەی درێژخایەن بۆ نەوەکانی داهاتوو بکرێت. مێژووی گەلان سەلماندوویەتی کە ستەم، نادادی و سووک کردنی شکۆ پچڕانیی نەتەوەیی سوتووی بەر ڕەشەبای لەناکاون، ئەنجام لەبەردەم هاواری ڕەوا، پێداگریی ویژدانی و ڕاپەڕینی هۆشیارانەی خەڵکی خەمخۆر و نیشتمان پەروەردا تێکدەشکێن و هەڵدەوەشێنەوە، چونکە هیچ دەسەڵاتێک لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، بەبێ بنەمایەکی ڕەوشتی پتەو و بەدیهێنانی دادی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە، ناتوانێت بۆ هەمیشە بەردەوام بێت و متمانەی گەلەکەی بپارێزێت؛ ئەوەی دەمێنێتەوە تەنیا دەنگی ڕاستەقینەی دەرەوەی بازنەی دەستکەوتەکانە کە مێژووی ڕاستەقینە دەنوسێتەوە.

ستار ئەحمەد

هاوسەرگیری وەک یەکێک لە دێرینترین دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی مرۆڤایەتی، هەمیشە لەژێر کاریگەری گۆڕانکارییە ئابووری، زیندەوەرزانی، بیرکاری و دەروونییەکاندا بووە. دیاردەی فرەژنی، کە مێژوویەکی کۆنی لەناو جڤاکە جیاوازەکانی جیهاندا هەیە، تەنیا بابەتێکی یاسایی یان ئاینی سادە نییە، بەڵکو دەکرێت وەکوو تەقینەوەیەک لەنێو گڕکانی نادادیدا سەیر بکرێت. بۆ تێگەیشتنێکی ڕاستەقینە لەم دیاردەیە، پێویستە لە دەرەوەی سۆز و لاسایکردنەوە، سەیری ڕەگ و ڕیشە زانستی و بیرمەندییەکانی بکەین تا بزانین چۆن ئەم ڕێڕەوەی هاوسەرگیرییە لە کاتی ئێستادا بووەتە هۆی بەرهەمهێنانی نادادپەروەری و شڵەژانی پێکهاتەی خێزان.
لە ڕوانگەیەکی زانستی و زیندەییەوە، مرۆڤناسی و زیندەوەرزانی پێمان دەڵێن کە مرۆڤ بە درێژایی مێژووی خۆی تەنیا لەسەر یەک ڕێکاری هاوسەرگیری جێگیر نەبووە. لێکۆڵینەوەکان لەسەر مرۆڤی سەرەتایی نیشانی دەدەن کە مەیلی نێرینە بۆ فرەبوونی هاوبەشەکان لە ڕووی زیندەیییەوە بەشێک بووە لە ستراتیژی پەرەسەندن بۆ زیادکردنی نەوە و پاراستنی نەخشە بۆماوەییەکان لە کاتە سەختەکاندا. لە کاتێکدا مێینە بەهۆی دووگیانی و بەخێوکردنی کۆرپەلەوە وەبەرهێنانێکی جەستەیی زۆر گەورەتر دەکات، نێرینە دەتوانێت لە یەک کاتدا هۆکاری دروستبوونی چەندین نەوە بێت. ئەم جیاوازییە پێکهاتەییە لە کۆنەوە زەمینەی بۆ پەیدابوونی ئەم ڕێکارە خۆش کردووە، بەڵام کاتێک مرۆڤ لە قۆناخی سروشتی دەرباز دەبێت و دەچێتە ناو باری شارستانییەت، ئیتر ناتوانێت تەنیا بە پێوەری ویست و زیندەوەرزانی ڕەفتار بکات، چونکە مرۆڤ بوونەوەرێکی خاوەن بیرکردنەوە و ڕەوشتە و پێویستە دادپەروەری بخاتە سەرووی حەزی سروشتی خۆیەوە.
له ڕووی ئابوری و مێژووییەوە، فرەژنی لەو سەردەمانەدا گەشەی کرد کە کۆمەڵگەکان پشتیان بە کشتوکاڵ و جەنگ دەبەست. لەو قۆناخانەدا، هێزی کار و ژمارەی ئەندامانی خێزان پێوەری سەرەکی بوون بۆ بەدەستهێنانی سامانی زیاتر. ژمارەی زۆری منداڵان واتای هێزی کاری زیاتر و پاراستنی زەوییەکان بوو. لە لایەکی ترەوە، جەنگە بەردەوامەکان دەبوونە هۆی کوژرانی ڕێژەیەکی زۆری پیاوان، ئەمەش هاوسەنگی ژمارەیی نێوان ڕەگەزەکانی تێکدەدا و بۆ ڕێگریکردن لە بێدەرەتانی مانەوەی ژنان و منداڵان پەنا دەبرایە بەر ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە. بەڵام گواستنەوەی ئەم شێوازە مێژووییە بۆ سەردەمی هاوچەرخ کە تێیدا پێکهاتەی ئابوری گۆڕاوە و ژن خۆی بووەتە هێزێکی بەرهەمهێنەر و سەربەخۆ، وا دەکات کە هێشتنەوەی فرەژنی وەک ئەوە بێت مرۆڤ بە زۆر بیەوێت پێکهاتەیەکی کۆن بەسەر بارو دۆخی نوێدا بسەپێنێت، ئەمەش سەرەتای دروستبوونی ئەو گڕکانە لاسەنگەیە کە ناخی خێزانەکان دەسوتێنێت.
کاتێک لە ڕوانگەیەکی بیرمەندی و زانستیییەوە سەیری ناخی ئەم ئاگرە دەکەین، هاوکێشەکە ڕوونتر دەبێتەوە. هزرینی هاوچەرخ و گەشەی ناسنامەی تاکگەرایی پرسیارە بنەڕەتییەکان دەربارەی ڕەگی مرۆڤ و پەیوەندییەکان دەوروژێنن. ئەگەر هاوسەرگیری لەسەر بنەمای یەکێتی گیانیی، سۆزداری و هاوبەشی ڕاستەقینە بونیاد بنرێت، مرۆڤ ناتوانێت لە یەک کاتدا ئەو تێکهەڵچوونە سۆزدارییە بە یەکسانی بەسەر چەند کەسێکدا دابەش بکات. ڕەوشتناسی پێمان دەڵێت کە مرۆڤەکان ئامانجن نەک ئامرازێک بۆ تێرکردنی ئارەزوو یان نواندنی دەسەڵات. کاتێک مرۆڤێک دەبێتە هاوبەشی ژیانی کەسێکیتر ، چاوەڕوانی دانپێدانانی تەواو و تایبەتمەندی دەکات. لە ڕوانگەی بیرۆکەی یەکسانی خوازییەوە، فرەژنی نایەکسانییەکی پێکهاتەیی ڕیشەیی لە نێوان ڕەگەزەکاندا پێکدەهێنێت, چونکە مافەکە تەنیا بۆ یەک لایەن قۆرخ دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی کێشە لە هاوسەنگی هێز لە ناو خێزاندا و کاردەکاتە سەر شکۆی مرۆیی و سەربەخۆیی دەروونی ژنان.
لە لایەکی ترەوە، لە ڕووی زانستییەوە، پێوەرەکانی بەختەوەری لە جیهانی ئەمڕۆدا گۆڕانی بەسەردا هاتووە. پێوەرە کۆنەکانی تەنیا بیرکردنەوە لە مانەوەی فیزیکی جێگەی خۆیان داوە بە چۆنایەتی ژیان، گەشەی کەسایەتی، و ئارامی دەروونی. لێکۆڵینەوە دەروونییەکان نیشانی دەدەن کە فرەژنی لە ناو دڵی خۆیدا گڕکانێک لە ئێرەیی، دڵەڕاوکێی بەردەوام، هەستی پشتگوێخستن و پەرتەوازەبوونی سۆزداری منداڵان حەشارداوە. مێشکی مرۆڤ پێویستی بە سەقامگیری و دڵنیایی هەیە، و کاتێک ئەم ڕێکخستنە دەروونییە بەهۆی دابەشبوونی سەرنج و سۆزی باوک یان هاوسەرەوە دەکەوێتە مەترسییەوە، جڤاکەکە ڕووبەڕووی جۆرێک لە داڕوخانی ناوەکی دەبێتەوە کە کاریگەری نەرێنی درێژخایەنی لەسەر پێگەیاندنی نەوەکانی داهاتوو دەبێت، و ئەمەش گەورەترین نادادییە کە بەرامبەر بە منداڵان و دایکان دەکرێت.
پێویستە ئەوەش بە ڕاستگۆیانە لێک بدرێتەوە کە کۆمەڵگەی ئێمە ئێستا لە دۆخێکی گواستنەوەی مێژووییدایە. لە لایەکەوە کێشکردنی نەریت و مێژوو و هەندێک تێگەیشتنی کۆن هەیە کە هێشتا بارو دۆخەکە بە چاوی سەدەکانی ڕابردوو دەبینێت، لە سەرێکی دیەوە پێشکەوتنی خوێندەواری، ئابوری سەربەخۆیی ژنان و گۆڕانی پێکهاتەی شارنشینی وا دەکات کە شێوازی فرەژنی نەتوانێت لەگەڵ داخوازییەکانی ژیانی نوێدا بگونجێت. کاتێک ژن دەبێتە خاوەن زانست و وشیاری یاسایی، ئیتر ناتوانێت لە ناو پێکهاتەیەکدا بژی کە پێگەی ئەو کورت دەکاتەوە. ئەمە کێشەیەکی هزری چڕە؛ ناتوانرێت بە یاسای کۆن کێشەکانی مرۆڤی هۆشمەندی ئەمڕۆ چارەسەر بکرێت بەبێئەوەی لێشاوی نادادی ناو کۆمەڵگە زیاتر نەکەین.
بێگومان، فرەژنی دیاردەیەکە کە لە ڕابردوودا بەهۆی بارودۆخی تایبەتی مێژووییەوە بوونی خۆی سەپاندبوو، بەڵام لە ژێر تیشکی گەشەی زانستی، بیرمەندی مافەکانی مرۆڤ و گۆڕانی بنەڕەتی لە پێکهاتەی جڤاکی هاوچەرخدا، بووەتە هۆی دروستبوونی گڕکانێک لە نادادی کە ئاشتی خێزانی و دەروونی دەسوتێنێت. تێڕامانی ورد لەم بابەتە پێمان دەڵێت کە پێشکەوتنی ڕاستەقینەی کۆمەڵگە بەندە بە بونیادنانی خێزانێک لەسەر بنەمای ڕێزی دوولایەنە، یەکسانی ڕەها و تێڕامانی سۆزداری تاکەکەسی، چونکە تەنیا لە ڕێگەی کوژاندنەوەی ئەم گڕکانە نادادییە دەکرێت نەوەیەکی تەندروست، هاوسەنگ و هۆشیار پێشکەشی داهاتوو بکرێت.

لەو ڕۆژەوەی مرۆڤایەتی یەکەمین ڕاپەڕینی بیرکردنەوەی خۆی لە ڕێگەی پیتی چاپکراو و لاپەڕەی ڕۆژنامەکانەوە ڕاگەیاند، فەلسەفەی بوونی ڕاگەیاندن لەسەر بنەمای بوونی بە پردێک لە نێوان جیاوازییەکاندا داڕێژرا. ڕۆژنامەگەری لە بنەڕەتدا هاواری دەرەوەی دیوارەکان بوو، سەنگەرێک بوو بۆ ڕاکێشانی دەنگە پەراوێزخراوەکان بۆ ناو جەرگەی مێژوو. بەڵام کاتێک سەکۆیەکی بەناو ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن دەبێتە قەڵایەکی داخراو و مۆڵگەیەکی تەسکی تاقمگەرایی، ئیدی ئێمە لەبەردەم مردنی پەیامەکە و لەدایکبوونی دیاردەیەکی کوشندەداین کە قەڵەم دەکاتە قامچی و پیت دەکاتە کۆت و زنجیر. ئەوەی ئەمڕۆ لەژێر سێبەری هەندێک بڵاوکراوەدا دەگوزەرێت، نەک هەر لادانە لە ئەلفوبێی ڕەوشتی پیشەیی، بەڵکوو جۆرێکە لە چەتەیی بیرکردنەوە و قۆرخکاریی پووچ کە لە تەواوی مێژووی شارستانییەتدا، هیچ وڵات، سەردەم و دەسەڵاتێک، گرووپێکی ڕاگەیاندنی بەم ڕادەیە لە داخران، کینە و بچووکبینی بەخۆیەوە نەدیوە. لێرەدا ڕۆژنامە ئیتر نەک هەر ئاوێنەی کۆمەڵگە نییە، بەڵکوو تەنها ئاوێنەیەکی تەڵخی سەر مێزی دەستەیەکی دیاریکراوە کە تێیدا پیاهەڵدان بە باڵای خۆیان و کۆمەڵە ڕامیارییەکەیاندا دەکەن.
ئەم مۆدێلە لە ڕاگەیاندن، فەرمانڕەواییەکی بیریی کۆمەڵەیی و کەسیی وای دروستکردووە کە تێیدا هێڵە سوورەکان نەک بەپێی یاسا و ڕەفتار، بەڵکو بەپێی میزاجی چەند کەسێکی ناو دەستەی نووسەران دیاری دەکرێن. ئەگەر سەیری لاپەڕەکانی ئەم جۆرە ڕۆژنامانە بکەیت، تەنها و تەنها ناوی چەند کەسێکی دووبارە دەبینیتەوە کە وەک بازنەیەکی بەتاڵ بە دەوری یەکدا دەسووڕێنەوە؛ ئەوان بریتین لە دەستەی ڕۆژنامەکە خۆیان، برادەرە نزیکەکانیان، ناسیاو و هاوپیاڵەکانیان، و لایەنگرە توندڕەوەکانی کۆمەڵە ڕامیارییەکەیان کە ئەرکیان تەنها ڕازاندنەوەی کورسییەکانی دەسەڵاتی بیریی تاقمەکەیە. لەم جیهانە بچووکەدا، گرنگ نییە تۆ چەندە خاوەنی بیرێکی قووڵ، زمانێکی پاراو، یان دیدگایەکی فرەڕەهەندیت، گرنگ ئەوەیە ئایا لەو بازنە مۆرکراوەدا جێگەت دەبێتەوە یان نا….؟
ئایا ئامادەیت ببیتە دەنگدانەوەی دەنگی ئەوان یان نا…….؟
تەنانەت یەک نووسەری دەرەوەی ئەم باندە، یەک دەنگی ڕەسەن کە نەیەوێت کڕنووش بۆ خێڵە ڕێکخراوەییەکەیان ببات، فەزای پێ نادرێت و هێڵێکی ئەستووری ڕەشی بەسەردا دەهێندرێت.
ئەم مامەڵە نادادپەروەرانە و کینەدارییە تەنها پەراوێز خستن نییە، بەڵکو جۆرێکە لە سەرکوتکاریی ڕۆشنبیری کە دژی هەر جیاوازی و داهێنانێک دەوەستێتەوە. کاتێک پێنووسێکی سەربەخۆ یان بابەتێکی بەپێز دەگاتە دەستیان، لەبری ئەوەی بە پێوەرە وێژەیی و زانستییەکان هەڵسەنگاندنی بۆ بکەن، بە چاوێکی پڕ لە ڕق و گومانەوە سەیری دەکەن. ئەوان وا ڕاهاتوون کە ڕاستی تەنها لە گیرفانی ئەوان و لە چوارچێوەی دروشمە کۆمەڵەیییەکانیاندایە، بۆیە هەر دەنگێکی دەرەکی لای ئەوان وەک هەڕەشەیەک دەبینرێت بۆ سەر ئەو پاشایەتییە کاغەزییەی بۆ خۆیانیان دروستکردووە. شێوازی دژایەتیکردنیان بۆ دەنگە جیاوازەکان هێندە نامرۆڤانە، نادروست و ناتەندروستە کە هیچ دەقێکی مێژوویی ناتوانێت نموونەیەکی هاوشێوەی ئەم داخرانەمان پێشان بدات. تەنانەت لە سەردەمی تاریکترین ستەمکارییەکانی مێژووشدا، ڕۆژنامەکان ناچار بوون بۆ پاراستنی ڕووی خۆیان شوێنێک بە دەنگە دەرەکییەکان بدەن، بەڵام ئەم گرووپە گەیشتوونەتە ئاستێک لە نەخۆشیی هزری و خۆپەرستی کە پێیان وایە مرۆڤایەتی تەنها لەواندا کورت بووەتەوە.
ئەم جۆرە ڕەفتارانە مرۆڤ تووشی سەرسوڕمان دەکات؛ چۆن دەکرێت مرۆڤ گەورەیی بیر و جوانیی وشە کورت بکاتەوە لە بەرژەوەندیی تەسکی چەند ناسیاو و برادەرێکدا……؟
چۆن ویژدانی ئەدەبی ڕێگە دەدات لاپەڕەکانی ڕۆژنامەیەک ببنە پاوانی خێڵەکی و کەرەستەی بڵاوکردنەوەی چەواشەکاری…….؟
ئەوان بەم هەڵسوکەوتە نزمەیان، نەک هەر سووکایەتی بە مێژووی ڕۆژنامەگەری دەکەن، بەڵکوو گەورەترین خیانەت لەو خوێنەرە دەکەن کە بە هیوای دۆزینەوەی ڕاستی و زانیاری پارە بەو کاغەزە بێدەنگانە دەدات. ئەم داخرانە هزرییە دەبێتە هۆی تێکدانی بیرکردنەوەی کۆمەڵگە و گۆشەگیرکردنی، چونکە کاتێک خوێنەر تەنها یەک دەنگ و یەک ڕەنگ و یەک ئاڕاستە دەبینێت، ئیدی توانای ڕەخنەگرتن و بیرکردنەوەی ئازادی لێ زەوت دەکرێت. ئەمە دەقاو دەق ئەو ئامانجەیە کە تاقمە قۆرخکارەکە دەیانەوێت پێکیبهێنن: دروستکردنی گەلێکی گوێڕایەڵ و بێدەنگ لەبەردەم سەکۆیەکی حیزبیی چەقبەستوودا.
مێژووی مرۆڤایەتی گەواهی ئەو ڕاستییەیە کە هیچ قەڵایەکی داخراو ناتوانێت لەبەردەم ڕەشەبای گۆڕانکاریدا خۆی ڕاگرێت. ئەو ڕۆژنامە و دەستە و گرووپانەی کە تەنها پشت بە بازنەی هاوڕێیەتی و لایەنگریی کوێرانە دەبەستن، لە ڕاستیدا گۆڕی بیریی خۆیان بە دەستی خۆیان هەڵدەکەن. وشەی ڕاستەقینە و داهێنان وەک ئاو وان، هیچ بەربەستێک ناتوانێت ڕێگەیان لێ بگرێت؛ ئەگەر لێرە ڕێگەیان پێ نەدرێت، لە شوێنێکی تردا دەقڵیشێن و ڕێڕەوی خۆیان دەدۆزنەوە. ئەوانەی ئەمڕۆ بە ڕق و ناڕەواییەوە دەرگا بە ڕووی نووسەرانی دەرەوەی خۆیاندا دادەخەن، با باش بزانن کە داهاتوو شوێنی شەمشەمەکوێرەکان نییە؛ ئەو لاپەڕە داگیرکراوانەی کە تەنها بۆ پیاهەڵدانی ناوخۆیی و ناساندنی حیزبی بەکاردێن، زۆر زوو لە ناو تەمتومانی مێژوودا ون دەبن و دەبنە پەند بۆ نەوەکانی داهاتوو، لە کاتێکدا دەنگە ئازاد و ڕەسەنەکان هەمیشە وەک مەشخەڵێک بە بەرزی دەمێننەوە و مێژووی ڕاستەقینەی بیرکردنەوە دەنووسنەوە.

ستار ئەحمەد

دونیای مناڵان، دونیایەکی پاک، بێگەرد و پڕ لە بێتاوانییە؛ ئەوان تەنها نەوەی داهاتوو نین، بەڵکو کۆڵەکەی سەرەکی و بنچینەی هەر کۆمەڵگەیەکەن کە دەیەوێت بەرەو پێشەوە بچێت. پێگەیاندنی منداڵان، وەبەرهێنانە لە دواڕۆژی نەتەوەیەکدا، چونکە نیشتمانی ڕاستەقینە لەسەر شانی ئەوان بونیاد دەنرێت. هەر نیشتمانێک بیەوێت پێشبینی داهاتووی خۆی بکات، دەبێت سەیری دۆخی ئێستای منداڵەکانی بکات، چونکە ئەو تۆوەی ئەمڕۆ لە مێشک و دەروونی ئەواندا دەیچێنین، دەبێتە ئەو بەرهەمەی کە سبەی کۆمەڵگەکەمان دەیچنێتەوە. کاتێک منداڵ لە ژینگەیەکی تەندروست، پڕ لە خۆشەویستی، پەروەردەیەکی دروست و هۆشیارییەکی بەرزدا گەورە دەبێت، بێگومان لە داڕۆژدا دەبێتە سەرکردە، داهێنەر، و هاوڵاتییەکی بەرهەمهێن کە نیشتمان بەرەو ئاوەدانی و لوتکەی ژیار دەبات. منداڵانی ئەمڕۆ نەخشەی داهاتووی ئێمە دەکێشن؛ ئەگەر بمانەوێت بزانین بیست یان سی ساڵی تر لە چ ئاستێکی زانستی, وێژەیی، ڕامیاری و کۆمەڵایەتیدا دەبین، تەنها بە سەرنجدان لە دۆخی منداڵانی ئێستامان دەتوانین وەڵامەکە ببینینەوە. پاراستن و خزمەتکردنی منداڵ لە هەموو بوارەکاندا، گەورەترین و پیرۆزترین دەسکەوتە کە نەتەوەیەک بۆ مانەوەی خۆی ئەنجامی بدات، چونکە پشتگوێخستنی ئەوان، بەواتای تێکدانی ڕەوتی مێژوو و دواڕۆژی نیشتمان دێت.
منداڵ تەنها پێویستی بە خۆراک و پۆشاک و پێداویستی مادی نییە، بەڵکوو لەوە زیاتر پێویستی بە خۆراکی گیانیی، هزری و دەروونی هەیە کە ئەمەش تەنها لە ڕێگەی گرنگیدان بە سەرجەم بوارەکان، بەتایبەتی وێژە و هونەرەوە دابین دەبێت. ئەم دوو بوارە ئامرازی بنەڕەتین بۆ بونیادنانی کەسایەتی منداڵ، چونکە خەیاڵی فراوان دەکەن، بەهرەکانی دەردەخەن و بەها مرۆییەکانی تێدا دەچەسپێنن. بۆ تێرکردنی ئەم لایەنانە، پێویستە ژینگەیەکی لەبار بفرێندرێت کە تێیدا نووسینی وێژەیی تایبەت بە منداڵان گەشە بکات؛ جۆرە چیرۆک و هەڵبەستێک بخرێنە بەردەستیان کە لەگەڵ ئاستە جیاوازەکانی تەمەنیاندا بگونجێت، دوور بێت لە توندوتیژی و هاندەر بێت بۆ بیرکردنەوەی داهێنەرانە. هەروەها پێویستە شانۆ و سینەمای منداڵان ببنە بەشێک لە کلتووری ڕۆژانە و هۆڵەکان کارا بکرێنەوە تا لە ڕێگەی نواندنەوە پەیامە ئاکاری و پەروەردەییەکان وەربگرن، لەپاڵ ئەمانەشدا لە ناوەندەکانی خوێندن و دەرەوەیدا گرنگی بە وانەکانی شێوەکاری، موزیک و سرود بدرێن بۆ دۆزینەوە و پێگەیاندنی بەهرەکانیان. بەڵام کاتێک سەیری دۆخی کلتووری و پەروەردەیی ئێستا دەکەین، جیاوازییەکی زۆر ترسناک دەبینین لە نێوان ئەوەی کە هەیە و ئەوەی کە دەبوو هەبێت. ئەگەرچی لە ڕابردوودا و تا ئێستاش، هەندێک هەوڵی تاکەکەسی یان دەرکردنی چەند گۆڤارێکی کەم و خولی هاوینەی سنووردار هەبوون کە جێگەی دەستخۆشین، بەڵام ئەم هەوڵانە زۆر لەوە کەمترن کە بتوانن پێداویستی سەرجەم منداڵانی نیشتمان پڕ بکەنەوە. ڕاستیە تاڵەکە ئەوەیە کە دونیای منداڵان لە گشت بوارەکاندا، بەتایبەتی لە لایەنی وێژەیی و هونەریدا، هەتا بڵێی فەرامۆش کراون؛ زۆربەی ئەو پەڕتووک و بەرنامانەی منداڵ دەیانبینێت، وەرگێڕدراوی کلتوورەکانی ترن و زۆرجار لەگەڵ ناسنامەی ئێمەدا ناگونجێن. لە زۆربەی شار و شارۆچکەکاندا، یەک هۆڵی سینەما یان شانۆی تایبەت بە منداڵان نییە، و وانەکانی هونەر و وەرزش لە قوتابخانەکاندا کراونەتە وانەی لاوەکی، ئەمە جگە لە نەبوونی پشتگیری دارایی بۆ نووسەران و داهێنەرانی ئەم بوارە، کە وایکردووە تەواو سارد ببنەوە.
لەم سەردەمەی ئێستاماندا، ئەم فەرامۆشکردنە گەورەیە دونیای جوانی منداڵانی خستووەتە ژێر هەڕەشەیەکی بێدەنگەوە، کە یەکێک لە سەرەکیترین سەرچاوەکانی، کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و بەتایبەتی کەناڵەکانی منداڵان و سۆشیاڵ میدیایە. کەمتەرخەمی و بێباکی لەم کەناڵانەدا گەیشتووەتە ئاستێک کە بەرژەوەندی مادی و پڕوپاگەندە و زیادکردنی بینەر لەپێش هەموو بەها پەروەردەییەکانەوەیە. ئەم کەناڵانە لە جیاتی ئەوەی ببنە هۆکارێک بۆ گەشەپێدانی لایەنی هزری، زمانەوانی و ڕەوشتی، بوونەتە سەرچاوەی بڵاوکردنەوەی کلتووری نامۆ، زمانێکی شێواوی دوور لە ڕێزمانی دروست، و جووڵەی خێرا و بێ واتا کە مێشکی منداڵ تەمەڵ دەکات و خەیاڵدانی دەکوژێت. زۆرێک لەو کارتۆن و بەرنامانەی پێشکەش دەکرێن، وانەن بۆ شەڕەنگێزی و یاخیبوونیان ، کاتێکی زۆریان بەفیڕۆ دەبەن و لە یارییە ڕاستییەکان و تێکەڵاوبوونی کۆمەڵایەتی دایاندەبڕن، کە ئەمەش لە داهاتوودا نەوەیەکی گۆشەگیر، بێتوانا لە پەیوەندیگرتن، و خاوەن دەروونێکی ناسەقامگیر بەرهەم دەهێنێت.
لەم نێوەندەشدا، ناتوانرێت چاو لە ئاست بێدەنگی و کەمتەرخەمی دامودەزگاکانی دەسەڵات دابخرێت، چونکە، وەک بەرپرسی یەکەم لە پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵایەتی و کلتووری، لە ئاست پاراستنی دونیای منداڵاندا بێ چاوو گوێن. هیچ چاودێرییەکی توند و یاسایەکی تۆکمە نییە بۆ فیلتەرکردنی ئەو ناوەڕۆکە مەترسیدارانەی پێشکەشی منداڵان دەکرێن، و وەزارەتە پەیوەندیدارەکان نەیانتوانیوە بەرنامەیەکی نیشتمانی دابڕێژن بۆ دروستکردنی میدیایەکی جێگرەوەی تەندروست کە کلتوور و زمانی دایک و بەها مرۆییەکان بپارێزێت. سستی دەسەڵات لە جێبەجێکردنی یاساکانی مافی منداڵ، نەبوونی پشتگیری دارایی و چاودێری بەسەر ئەو بازرگانییەی بە مێشکی منداڵانەوە دەکرێت، لەپاڵ دابین نەکردنی ناوەندی ڕۆشنبیری، پەڕتووکخانەی تایبەت، و پارک و شوێنی یاری شیاو، وایکردووە منداڵان چەکەرە نەکەن و هیچ ڕێگایەکی تریان نەبێت جگە لە پەنابردن بۆ شاشە بێبەزەییەکان. دواجار، دەبێت بزانین کە پشتگوێخستنی منداڵان و ڕادەستکردنی مێشکیان بە کەناڵە بازرگانییە بێباکەکان، و بێدەنگی دەسەڵات لە ئاست ئەم کارەساتە، تاوانێکە کە باجەکەی لە داهاتوودا زۆر مەترسیدار دەبێت؛ ئەگەر ئەمڕۆ نەوەیەکی تێکشکاو و بێناسنامە پەروەردە ببێت، سبەی ناتوانین داوای کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و نیشتمانێکی ئاوەدان بکەین، بۆیە پاراستنی دونیای مناڵان ئەرکێکی هەرەوەزی و نیشتمانییە و پێویستی بە وشیاریەکی خێرا هەیە لەلایەن خێزان، میدیا و لە سەرووی هەمووشیانەوە حوکمەتەوە.

ستار ئەحمەد

لە سایەی ڕژێمە ستەمکار و داپڵۆسێنەرەکاندا، دەسەڵات تەنیا لە قۆرخکردنی ماڵ و سامانی وڵاتدا ناوەستێتەوە، بەڵکو ڕێبازێکی بەربڵاوتر و مەترسیدارتر دەگرێتەبەر کە ئەویش برسیکردن و سەرشۆڕکردنی بەمەبەستی گەلە. ئەم جۆرە دەسەڵاتدارییە، کە دەکرێت بە دەسەڵاتی دەسپیس و جەردە ناوزەد بکرێت، دەمامکێکی فریودەر دەپۆشێت بۆ شاردنەوەی ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی، دەمامکێک کە لە دروشمی بریقەدار، بەڵێنی درۆینە، و پاساوی نیشتمانی چنراوە، لە کاتێکدا لە پشت ئەم دەمامکەوە پرۆسەیەکی ڕێکخراو بەڕێوەدەچێت بۆ تێکشکاندنی شکۆی مرۆڤی کۆمەڵگە.
بۆ تێگەیشتن لەم هاوکێشە ئاڵۆزە، دەبێت سەرەتا سەیری سروشتی ئەو دەمامکە بکەین کە دەسەڵاتی جەردە لەسەری دەکات. ئەوان هەمیشە خۆیان وەک پارێزەری نیشتمان و نەتەوە نیشان دەدەن. لە ڕێگەی ڕاگەیاندنە سێبەر و زمانحاڵەکانیانەوە، وا لە هاوڵاتی دەکەن بڕوا بەوە بهێنێت کە ئەگەر ئەم دەسەڵاتە نەبێت، وڵات بەرەو وێرانبوون دەچێت. ئەمە گەورەترین جادووی ڕەشە کە ستەمکاری بەکاریدەهێنێت؛ ترساندنی کۆمەڵگە لە پاشەڕۆژێکی نادیار بۆ ئەوەی ڕازی بن بە دۆخە تاڵ و پڕ لە چەوسانەوەکەی ئێستایان. لێرەوە، دەمامکەکە دەبێتە ئامرازێک نەک تەنیا بۆ شاردنەوەی دزییەکان، بەڵکو بۆ ڕەواییدان بە مانەوەی خۆیان لەسەر پشتی میللەت بەناوی پاراستنی سەقامگیری.
پرۆسەی ڕیسواکردنی گەل لەلایەن ئەم تاقمە دەسپیسانەوە، پرۆسەیەکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکوو نەخشە بۆکێشراوە. کاتێک دەسەڵاتێک مافە سەرەتاییەکانی وەک ئاو, کارەبا، تەندروستی، پەروەردە، و مووچە دەکاتە خەون و خەڵات، ئەو کاتە هاوڵاتی لە مرۆڤێکی خاوەن بیرکردنەوەی فراوان و ڕەخنەگرەوە دەگۆڕێت بۆ بوونەوەرێک کە تەنیا خەمی دابینکردنی بژێوی ڕۆژانەیەتی. ئەمە ڕێک کورتکردنەوەی شکۆی مرۆڤی کۆمەڵگەیە. کاتێک گەنجێک، دەرچوویەکی زانکۆ، یان باوکێکی بەتەمەن ناچار دەکرێت بۆ بەدەستهێنانی مافێکی سەرەتایی خۆی کڕنوش بۆ لێپرسراوێک ببات یان ببێتە پیاهەڵدەری حیزب و دەسەڵات، ئەمە لوتکەی ڕیسواکردنی مرۆڤە. دەسەڵاتی جەردە دەیەوێت کۆمەڵگەیەک دروستبکات کە تێیدا ملکەچیی ببێتە مەرجی مانەوە، و یاخیبوون و داواکردنی ماف ببێتە ناپاکی.
لێرەدا، لوتکەی ئەم دۆخە تاڵە لە هەرێمی کوردستاندا خۆی دەنوێنێت؛ لەو شوێنەی کە دەسەڵاتداران بە ئاشکرا تانە لە شکۆ و بژێوی خەڵک دەدەن. چۆن دەکرێت دەسەڵاتێک لافی بێپارەیی و تەنگژەی دارایی لێبدات، لە کاتێکدا ملیۆنان دۆلار و سەدان دەفتەر پارەی ئەم میللەتە هەڵدەڕێژێت بۆ پرۆژەی بێبایەخ ….؟
چ هۆشمەندییەک قبوڵی دەکات سەدان دەفتەر دۆلاری ئەم خاکە پێشکەشی ئەکتەر و گۆرانیبێژی بیانی بکرێت بۆ چەند کاتژمێرێک لە نمایش و خۆدەرخستن، بەڵام کاتێک نۆرەی مووچەخۆری ناوخۆ دەگات، گەنجینەکان بەتاڵ بن….؟
ئەم کەرنەڤاڵ و بەخشینە سەرشێتانانە لەسەر پشتی گەلێک دەکرێت کە ساڵانێکە لە ژێر ناوی پاشکەوت، لێبڕین و دواکەوتنی مووچەدا، مافەکانیان لووش دەکرێت. ئاخر کەی ڕەوایە و چ ویژدانێک دەیگرێتە خۆی کە هەر مووچەخۆرێکی ئەم هەرێمە، زیاتر لە دەفتەرێک دۆلاری شایستەی خۆی لەلایەن ئەم دەستەیەوە خورا بێت، کەچی دەسەڵات بە پارەی دزراوی ئەوان کڕیاری ناوبانگی ساختە بێت لە دەرەوە..؟
ئەمە نەک تەنیا گەندەڵی ئابوورییە، بەڵکو ڕیسواکردنی بەمەبەستی مرۆڤی کوردە، تا هەمیشە چاوی لە دەستی ستەمکار بێت بۆ قوتێکی کەم.
ئەم دەسەڵاتە جەردەیە تەنیا پارەی ناو بانکەکان نادزێت، بەڵکوو ئومێد، داهاتوو، و بەها ڕەوشتییەکانی کۆمەڵگەش تاڵان دەکات. کاتێک گەندەڵی دەبێتە کارێکی هەمیشەیی و بێدەنگی لێدەکرێت، بەهاکانی وەک دڵسۆزی، دەستپاکی، و زانست بایەخیان نامێنێت، و لە شوێنی ئەواندا ماستاوکردن، خزمخزمێنە، و زمانلووسی دەبنە پێوەری سەرکەوتن. ئەم گۆڕانکارییە کولتووری و ڕەوشتییە گەورەترین زیانە کە بەر جەستەی میللەت دەکەوێت، چونکە چاک کردنەوەی ژێرخانی ڕەوشتیی کۆمەڵگە سەدان ساڵی دەوێت، لە کاتێکدا ژێرخانی ئابووری بە چەند ساڵێک چاک دەبێتەوە.
لێرەوە پرسیارە بنەڕەتییەکە سەرهەڵدەدات: ڕۆڵی میللەت چییە لەبەرپەرچدانەوەی ئەم دۆخەدا..؟ ئایا پێویستە گەل هەمیشە قوربانییەکی بێدەنگ بێت..؟
مێژووی مرۆڤایەتی سەلماندوویەتی کە هیچ ستەمکارییەک هەتایی نییە و هێزی ڕاستەقینە هەمیشە لای میللەتە، بە مەرجێک لە هێزی خۆی تێبگات. یەکەم هەنگاو لە بەرهەڵستکارییەدا، داماڵینی دەمامکەکانە. پێویستە کۆمەڵگە چیتر بڕوا بە دروشمە بریقەدارەکان نەکات. کاتێک لێپرسراوێک باسی نیشتمانپەروەری دەکات بەڵام سامانی گشتی دەباتە دەرەوەی وڵات، ئەرکی هۆشیاریی گەلە کە پێی بڵێت: تۆ دزیت، نەک پارێزەر. پێویستە زمان و فەرهەنگی ڕەخنەگرتن لە ناو کۆمەڵگەدا زیندوو بکرێنەوە و هێڵی جیاکەرەوە لە نێوان نیشتمان و دەسەڵاتی گەندەڵدا بکێشرێت؛ نیشتمان هی هەمووانە، بەڵام دەسەڵاتێکی جەردە تەنیا نوێنەرایەتی گرووپێکی مافیا دەکات.
هەنگاوی دووەم لە بەرپەرچدانەوەدا، ڕەتکردنەوەی ئەو جۆرە ژیانەیە کە تێیدا شکۆ بریندار دەبێت. بێدەنگی لەبەرامبەر ستەمدا، جۆرێکە لە ڕەواییدان بەو تاوانە. میللەت دەبێت لە ڕێگەی خەباتی مەدەنی، خۆپیشاندانی هێمنانە، بایکۆت، و بەکارهێنانی پێنووس و وشەی ئازادەوە، بەردەوام بەربەست بۆ بڕیارە ستەمکارەکانی دەسەڵات دروستبکات. بێگومان دەسەڵاتی جەردە هەمیشە پەنا بۆ توندوتیژی و تۆقاندن دەبات بۆ کپکردنی دەنگەکان، بەڵام مێژوو نیشانی داوین کە سوپای تۆقێنەری دەسەڵاتدار کاتێک دەڕوخێت کە ترسی گەل دەگۆڕێت بۆ توڕەییەکی ڕێکخراو.
ڕۆڵی بژاردەی ڕۆشنبیر، مامۆستایان، نوسەران و ڕاگەیاندنی ئازاد لەم قۆناخەدا زۆر گرنگە. ئەوان دەبێت ڕێبەری هۆشیاریی کۆمەڵگە بن. دەسەڵات هەمیشە هەوڵدەدات کۆمەڵگە دابەش بكات بەسەر کەمینە و کوتلەی جیاوازدا بۆ ئەوەی پێکەوە سەرقاڵ بن و چاویان لەسەر دزییە گەورەکان نەبێت ستراتیژیەتی پەرتکە و زاڵبە بەکاردەهێنێ. لێرەدا ئەرکی گەلە کە یەکڕیزیی خۆی لە دەوری داواکارییە ڕەواکان بپارێزێت. یەکگرتوویی گەل، گەورەترین مۆتەکەی دەسەڵاتە دەسپیسەکانە. کاتێک کرێکار, فەرمانبەر، خوێندکار، و کاسبکار پێکەوە هاودەنگ دەبن، چۆکی دەسەڵات دەلەرزێت چونکە دەزانێت چەک و بەندیخانەکانی ناتوانن تان و پۆی کۆمەڵگەیەکی ڕاپەڕیو کۆنترۆڵ بکەن.
دەبێت هەموومان ئەو ڕاستییە بزانین کە ئازادی و شکۆ بە دیاری پێشکەش بە چەوساوەکان ناکرێت، بەڵکوو دەسەندرێت. دەسەڵاتی دەسپیس و جەردە تا ئەو شوێنە دەڕوات کە گەل پێی ڕازی دەبێت. ئەگەر میللەت ملکەچی هەژاری و سوکایەتی بێت، دەسەڵات زیاتر دەچێتە پێشەوە؛ بەڵام کاتێک میللەت بڕیاری بەرپەرچدانەوە دەدات و چیتر ڕێگا نادات ملیۆنان دۆلاری بخرێتە باخەڵی بێگانە و خۆی لە سەرەتاییترین ماف بێبەش بێت، ئەو کاتە دەمامکەکان بای بوێری دەیانبات، جەردەکان ڕیسوا دەبن، و شکۆ دەگەڕێتەوە بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکەی کە تەنیا و تەنیا گەلە. ئەمە یاسایەکی حاشاهەڵنەگری مێژووە و هیچ هێزێک ناتوانێت پێچەوانەی بکاتەوە.

ستار ئەحمەد

مێژووی مرۆڤایەتی هەمیشە گۆڕەپانی ململانێی نێوان دوو تێڕوانینی دژبەیەک بووە؛ تێڕوانینێک کە بوونی مرۆڤ وەک هێزێکی داهێنەر، بونیاتنەر و بەرهەمهێنەر دەبینێت، و تێڕوانینێکی تر کە دەیەوێت بە ناوی پیرۆزی، خودا ناسی یان هەڵبژاردنی ئاسمانییەوە، کۆمەڵێک مرۆڤ بکاتە بارگرانی و مشەخۆر بەسەر کۆمەڵگاکانی ترەوە. ئەو دیدگا شێواوەی کە دەڵێت: “ئێمە بۆ کارکردن و داهێنان دروست نەکراوین، بەڵکو جیهان دەبێت خزمەتمان بکات”، نەک هەر تێنەگەیشتنێکی قووڵە لە فەلسەفەی بوون، بەڵکو ڕاگەیاندنی جەنگێکی بێدەنگیشە دژی شکۆ و ئابڕووی مرۆڤایەتی و سووکایەتی کردنە بەو ئاوەزەی کە مرۆڤی پێ لە بوونەوەرەکانی تر جیاکراوەتەوە. ئەم جۆرە تێڕوانینە نەزۆکانە دەیەوێت چەمکی پیرۆزی دابڕێنێت لە ناوەڕۆکە ڕەوشتییەکەی و بیکا بە ئامرازێک بۆ پاساودانی تەمەڵی، لە کاتێکدا مێژووی شارستانیەت سەلماندوویەتی کە هیچ نەتەوە و بیروباوەڕێک بە بێدەنگی و ڕاکشان لەژێر سێبەری خەیاڵدا نەگەیشتووەتە کەناری مانەوە.
ئەو خوایەی کە جیاوازیی زمان, ڕەنگ، فەرهەنگ و وشیاری مرۆڤەکانی کردووە بە نیشانەیەک لە بەڵگەکانی گەردوونەکەی، هەرگیز مرۆڤایەتی دابەش نەکردووە بۆ دوو جەمسەری هەمیشەیی کە تیایدا کۆمەڵێک بە ناوی باڵادەستیەوە، فەرمانڕەوایی بکەن و کۆمەڵێکی تر وەک کۆیلەکان داهێنەر و ماندووبن بۆ خزمەتی ئەوانی تر. جیاوازیی نێوان گەلان و نەتەوەکان، بەڵگەی دەوڵەمەندیی ژیان و جۆراو جۆریی کایەکانی داهێنانە، نەک پاساوێک بۆ چەوساندنەوە و خۆسەپاندن. تاقە پێوەری ڕەها، بێ چەندوچوون و دادپەروەرانەی گەردوون بۆ بەرز نرخاندنی هەر تاک یان کۆمەڵگەیەک، تەنها لەم هاوکێشەیەدا کورت دەبێتەوە کە دەفەرمێت: (پشتبەستن بە خوداپارێزی، بەسوودترین کار و کرداری ئێوەیە). لێرەوە دەردەکەوێت کە پارێزگاری و نزیکبوونەوە بە واتای ڕاستی، لە بنچینەی خۆیدا پەیوەستە بە ئاوەدانکردنەوە، داهێنان و پێشکەشکردنی چاکە بە هەمووان، نەک خەوتن لە ژێر سێبەری تەمەڵی و دەستەوەستانیدا، چونکە خوداپارێزیی ڕاستەقینە لە نێو کایەی کرداردا دەژیت نەک لە نێو گۆشەگیریی و دابڕان لە بارو دۆخەکان.
جێگەی سەرنج و پێکەنینە، تاقمێک بێ بەرهەم، کە تەنانەت ناتوانن دەرزییەکیش دابهێنن یان هەتوانێک بۆ سووک کردنی ئازاری نەخۆشییەکانیان بدۆزنەوە، لەبەرھەمی هۆش، زانست و داهێنانەکانی گەلانی تر دەخۆن، سوود لە تەکنەلۆژیا و دەسکەوتە شارستانییەکانیان دەبینن، کەچی لە هەمان کاتدا بانگەشەی چاکە، ڕێنمایی و باڵادەستیان بەسەردا دەکەن و خۆیان بە جێگرەوەی ماف و ئەوانی تر بە هیچ دەزانن. ئەمە لوتکەی داڕمانی ئاکاری و هزرییە کە تێیدا مرۆڤی مشەخۆر شانازی بە دەستکەوتی ئەو دەستە ماندووانەوە بکات کە شەونخونیان کێشاوە بۆ ڕووناک کردنەوەی تاریکییەکانی جیهان. ئەم جۆرە بیرکردنەوە کۆنەپەرستانەیە مێژووی ڕێبازی یاسا و ڕەوشتی شێواندووە و ڕێگەی پێدراوە ببێتە بارگرانی بەسەر شانی مرۆڤەکانی دیکەوە….؟
کاتێک بیروباوەڕێک تاکی خۆی فێر دەکات کە ئەو لەوانی تر چاکترە تەنها لەبەر ئەوەی سەر بە ئاراستەیەکی دیاریکراوە، بەبێ ئەوەی یەک دڵۆپ ئارەقەی پێشکەوتن بڕێژێت، ئەوا ئەو بیروباوەڕە دەبێتە کارگەی بەرهەمهێنانی توندو تیژی، داگیرکاری و ڕق ، بەرامبەر بە هەرچی گەشەو نوێبوونەوە هەیە لە جیهاندا.
مەترسیی گەورە لێرەوە دەستپێدەکات؛ کاتێک مرۆڤەکان چەمکە باڵاکان تێکەڵ بە حەزە نەخۆشەکانی خۆیان دەکەن، هەر کەسێک یان تاقمێک وا بزانێت ناسینی ڕێگەی ڕاست مۆڵەتنامە و ڕێپێدانە بۆ تەمەڵی، و گڵۆپی سەوزە بۆ ڕشتنی خوێن، تاڵانکردنی ماڵ و زەوتکردنی ئابڕووی ئەوانیتر، ئەوا لە بنچینەی ڕەسەنی مرۆڤایەتی و ئایین تێنەگەیشتووە. ناسینی ڕێگەی ڕاست دەبێت مرۆڤ بەرەو هۆشیاری, دادپەروەری، و پاراستنی مافی گشت پێکهاتەکان ببات، نەک بەرەو دڕندەیی و قۆرخکردنی دەستکەوتی گەلانی تر بە ناوی پیرۆزییەوە. ئەو ئایین یان بیرەی، کە ئەنجامە کردارییەکەی لە سەر زەوی نەبێتە ڕەوشتێکی بەرز، دادپەروەری و لێبوردەیی، و ئەو ئایین پەروەرییەی کە بەرهەمەکەی کارێک نەبێت شکۆ و بەهای مرۆڤ بپارێزێت، باوەڕێکی پووچە، بێ ناوەڕۆک و مەترسیدارە. ئەم جۆرە تێڕوانینە نەزۆکانە، نەک هەر نابنە هۆکاری سەرخستنی چاکە، بەڵکوو گەورەترین بارگرانی و شەرمەزارین بەسەر کایەی هزری و مرۆییەوە و مرۆڤایەتی لە نێو زەلکاوی نەزانیندا دەخنکێنن.
شارستانیەتی ئەمڕۆ، لەسەر شانی ئەوانە بونیات نراوە کە شەونخونیان کردووە بۆ دۆزینەوەی هەتوانێک، داهێنانی ئامێرێک یان نوسینی دەقێکی فەلسەفی کە ژیانی مرۆڤ ئاسانتر و ڕووناکتر بکات، نەک ئەوانەی مێژوویان پڕکردووە لە دروشمی بۆگەن و هاواری زەندیقرکردنی داهێنەرەکان. نەتەوە و هێزە زیندووەکان بە کار و بەرهەمەکانیان دەناسرێنەوە، بەو شوێن پەنجەیەی کە لە سەر زەویدا جێیدەهێڵن بۆ خزمەتی ژیان، نەک بەو وتارە مشەخۆرییەی کە دەیەوێت ماندووبوونی ئەوانی تر بکاتە موڵکی خۆی. کاتی ئەوە هاتووە کۆمەڵگە لەم خەوە ترسناکە و لەم وڕێنە مێژووییە بەئاگا بێتەوە و تێبگات کە کار پێوەری سەرەکیی بوونە، و هەر بیرۆکەیەک، بە هەر ناوێکەوە بێت، ئەگەر سووکایەتی بە ماندووبوونی مرۆڤ و بەرهەمی ئاوەز بکات، شایەنی ئەوەیە فڕێ بدرێتە ناو زبڵدانی مێژووەوە و وەک پەڵەیەکی ڕەش لەسەر ویژدانی مرۆڤایەتی سەیر بکرێت. بوونی ڕاستەقینە لە داهێنان و پاراستنی شکۆدایە، و هەر وتارێک لە دەرەوەی ئەمە بێت، تەنها کاردانەوەیەکی سووتێنەرە لە بیابانێکی چۆڵدا.

مێژوو تەنیا کۆگایەکی سارد و بێدەنگ نییە بۆ ڕووداوە بەسەرچووەکان، بەڵکو تەوژمێکی زیندوو، جووڵاو و بەردەوامە کە لە ناخی ئێستاماندا دەجۆشێت و شێوە بە داهاتوومان دەبەخشێت. کاتێک لە چەمکی ستەمی مێژوویی دەڕوانین، تەنیا باسی زنجیرەیەک پێشێلکاری، داگیرکاری یان نادادپەروەری ڕابردوو ناکەین، بەڵکو باسی برینێکی دەروونی، کۆمەڵایەتی، گیانیی و فەلسەفی دەکەین کە لە سەرخان و ژێرخانی نەتەوەکاندا دەمێنێتەوە و کار دەکاتە سەر جومگەکانی ژیان. کاردانەوەی مرۆڤایەتی بەرامبەر بەم جۆرە ستەمە هەمیشە یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین، سەخترین و گرنگترین بابەتەکانی کایەی فەلسەفە، زانست و وێژە، چونکە ئەم کاردانەوەیە تەنیا پەرچەکردارێکی کاتی و سۆزداری نییە، بەڵکو سەرلەنوێ داڕشتنەوەی شوناس، شکۆ و بوونی مرۆڤە لەناو گەردوون و مێژوودا.
لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، ستەمی مێژوویی جۆرێکە لە شێواندنی هاوسەنگیی سروشتیی بوون و تێکدانی بنەماکانی ڕەوشت. کاتێک کۆمەڵگەیەک یان گروپێکی مرۆیی بۆ ماوەیەکی درێژخایەن دەچێتە ژێر باری سەرکوت و بێبەشکردن لە مافە بنەڕەتییەکانی، جۆرێک لە دابڕانی فەلسەفی لە نێوان خۆ و “ئەویتر دروست دەبێت. ستەمکار هەمیشە هەوڵدەدات مێژوو بە ئارەزووی هێزی خۆی بنووسێتەوە و ناسنامەی ستەملێکراو بسڕێتەوە یان دەستکاری بکات، ئەمەش وا دەکات کاردانەوەی یەکەمی ستەملێکراو گەڕان بێت بەدوای سەلماندنی بوونی خۆیدا. ئەم گەڕانە فەلسەفییە لە شۆڕشی وریاییەوە دەست پێدەکات؛ هۆشیاربوونەوە بەوەی کە دۆخی ئێستا دۆخێکی سروشتی و هەمیشەیی نییە، بەڵکو دۆخێکی سەپێندراوی دەستکردە. لێرەوە کاردانەوەکە لە کڕنۆشبردن، بێهیوایی و ڕازیبوونەوە دەگۆڕێت بۆ یاخیبوونێکی هزری چڕ. مرۆڤی ستەملێکراو دەست دەکات بە پرسیارکردن لە چەمکەکانی دادپەروەری، ئازادی، یاسا و ئابڕوو. ئەو چیتر پێوەر و ڕێساکانی ستەمکار وەک ڕاستی ڕەها وەرناگرێت، بەڵکو بەدوای دادپەروەرییەکی ڕەسەندا دەگەڕێت کە بتوانێت بەهای پێشێلکراوی بۆ بگێڕێتەوە. ئەم گۆڕانکارییە هزرییە دەبێتە هەوێنی لەدایکبوونی فەلسەفەیەکی نوێ کە لەسەر بنەمای ڕزگاری، ڕەتکردنەوەی ژێردەستەیی و خۆناسین دامەزراوە، کە تێیدا مرۆڤ لە قوربانییەکی بێدەنگەوە دەبێتە بکەرێکی هۆشیار.
لە ڕوانگەی زانستییەوە، بە تایبەتی لە کایەکانی دەروونناسی، کۆمەڵناسی و زانستی دەماردا، کاردانەوەی بەرامبەر بە ستەمی مێژوویی خاوەنی پێکهاتەیەکی سیستمی، پێوانەکراو و کارتێکەرە. زانستی هاوچەرخ دەیسەلمێنێت کە ئازار، توندوتیژی و نەهامەتییە گەورەکان تەنیا لە بیرەوەری تاکە هاوچەرخەکاندا نامێننەوە، بەڵکو لە ڕێگەی دەروونی کۆمەڵایەتی و تەنانەت گۆڕانکارییە زیندەییەکانیشەوە بۆ نەوەکانی دوای خۆیان دەگوێزرێنەوە. کاتێک نەتەوەیەک بۆ چەندین سەدە یان دەیە ڕووبەڕووی چەوساندنەوە دەبێتەوە، جۆرێک لە برینی دەروونی کۆمەڵایەتی هاوبەش دروست دەبێت کە کاریگەری ترسناک لەسەر شێوازی بیرکردنەوە، بڕیاردان، متمانەی بەخۆبوون و پێکهاتەی پەیوەندییە مرۆییەکان دادەنێت. کاردانەوە زانستییەکە لێرەدا لە دوو ئاراستەی جیاوازدا کورت دەبێتەوە؛ ئاڕاستەی یەکەم بریتییە لە دۆخی بەرگری و پاراستنی مانەوە، کە تێیدا کۆمەڵگە هەموو وزە، خەسڵەت و تواناکانی خۆی کۆدەکاتەوە بۆ ئەوەی لەنێو نەچێت، نەسڕێتەوە و شوناسی خۆی بپارێزێت. ئاراستەی دووەم، کە ئاڕاستە هەرە گرنگەکەیە، بریتییە لە پرۆسەی چاکبوونەوە، هۆشیاربوونەوە و تێپەڕاندن. کۆمەڵناسی پێمان دەڵێت کە کاردانەوەی تەندروست و کارا بۆ ستەمی مێژوویی ئەو کاتە ڕوودەدات کە کۆمەڵگەی ستەملێکراو بتوانێت زانست، زانیاری، ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و هێزی بیرکردنەوە وەک چەکێک بۆ گۆڕینی دۆخەکەی بەکاربهێنێت، نەک تەنیا لە ناو بازنەی بەزەیی پیاهاتنەوە و قوربانیبووندا بخولێتەوە. گۆڕینی وزەی کڵپەسەندووی تووڕەیی و خەم بۆ وزەیەکی داهێنەرانە، زانستی، ئابووری و بنیادنەرانە، بەرزترین و کاریگەرترین ئاستی کاردانەوەی زانستی و ژیرانەیە کە ڕێگا لە دووبارەبوونەوەی ستەم دەگرێت.
کاتێکیش لایەنە وێژەییەکەی ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە دەپشکێنین، دەبینین وێژە دەبێتە زمانحاڵی ڕاستەقینە، نەمر و ناوەکیی ئەم کاردانەوە قووڵە. وێژە ئەو کایە پیرۆزەیە کە مێژووی فەرمی و دەسەڵاتی سەرکوتکار ناتوانێت دەستی بەسەردا بگرێت یان بە ئارەزووی خۆی بینووسێتەوە؛ ئەگەر ستەمکار بتوانێت بە هێزی چەک پەڕتووکە مێژووییەکان بشێوێنێت، مۆزەخانەکان تێکبدات و ڕاستییەکان بشارێتەوە، هەرگیز ناتوانێت ڕێگری لە گۆرانی، شیعر، داستان و چیرۆکەکانی گەلێکی بندەست بکات کە لە دڵ و دەروونیاندا دەژی. ئەدەبیاتی کاردانەوە بەرامبەر بە ستەم، هەمیشە زیندوو، پڕ لە هێمای ورد و لێوانلێو لە جوانی و بەرگرییە. لێرەدا وشەکان دەبنە سەنگەری پاراستنی ڕاستی و ڕستەکان دەبنە ناسنامەی بەرەنگاری. شاعیران و نووسەران لە ڕێگەی بەرهەمەکانیانەوە، ئازاری بێدەنگی نەوەکانی ڕابردوو و هاواری کەرامەتی پێشێلکراو دەگۆڕن بۆ دەنگێکی هەمیشەیی کە کات و شوێن دەبڕێت و دەگاتە گوێی جیهان. وێژە لەم کایەیەدا تەنیا گێڕانەوەی وشکی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو سەرلەنوێ ئەفراندنەوەی هیوایە لە ناو جەرگەی بێهیواییدا، و زیندووکردنەوەی گیانی بەرگرییە. کاتێک مرۆڤی ستەملێکراو دەنووسێت، داهێنان دەکات و دەقی وێژەیی بەرز دەفرێنێت، لە ڕاستیدا بە جیهان ڕادەگەیەنێت کە ئەو هێشتا هەیە، خاوەنی ڕۆحێکی ئازادە، بیر دەکاتەوە و هێشتا دەتوانێت لە ناو جەرگەی تاریكیدا جوانی ببەخشێتەوە. ئەم کاردانەوە وێژەییە دەبێتە پردێکی پتەو لە نێوان ڕابردووی پڕ لە ئازار و داهاتووی پڕ لە ئازادی و ڕووناکی، و ڕێگا نادات کۆمەڵگە بکەوێتە ناو داوی کوشندەی فەرامۆشییەوە، چونکە پشتگوێخستن یان ڕاهاتن لەگەڵ ستەمدا، گەورەترین مەترسییە کە ڕووبەڕووی مرۆڤایەتی دەبێتەوە.
ئەم سێ ڕەهەندە سەرەکییە؛ واتە فەلسەفە، زانست و وێژە، لە خاڵێکی بنەڕەتیدا یەکدەگرنەوە کە ئەویش گۆڕینی دۆخی تاریكی ستەمکارییە بۆ بزووتنەوەیەکی بەردەوامی هۆشیاری و خۆنوێکردنەوەی نەتەوەیی. کاردانەوەی ڕاستەقینە و کاریگەر بەرامبەر بە ستەمی مێژوویی تەنیا لە هاوارکردنی کاتی و نواندنی ناڕەزایەتی ڕووکەشیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو لە بنیاتنانی مرۆڤێکی نوێ، کۆمەڵگەیەکی بەهێز و نەوەیەکی تێکنەشکاو پێدەگات. مرۆڤێک کە لە ڕووی فەلسەفییەوە ئازاد و خاوەن دیدگا بێت، لە ڕووی زانستی و بیرەوە بەهێز، داڕێژراو و هۆشیار بێت، و لە ڕووی وێژەیی، کلتووری و ڕۆحییەوە پڕ بێت لە بەها بەرزەکان، ڕەسەنێتی و جوانی. مێژووی مرۆڤایەتی بە ڕوونی سەلماندوویەتی کە ئەو گەلانەی توانیویانە بەم شێوازە گشتگیر، دڕشت و هەمەلایەنە کاردانەوەیان هەبێت و برینەکانیان بکەنە سەرچاوەی هێز، نەک هەر لەناو نەچوون و خۆیان بەدەستەوە نەداوە، بەڵکو لە ناو خۆڵەمێشی ساردبووەوەی ستەم و داپڵۆسینەوە، وەک قەقنەس گەشاونەتەوە و بوونەتە مەشخەڵی ڕووناکی، داهێنان و ئازادی بۆ خۆیان و بۆ تەواوی مرۆڤایەتی. لێرەوە، ستەمی مێژوویی، سەرەڕای هەموو تاریكی، تاڵی و ئازارە بەسوێکانی، دەبێتە تاقیکردنەوەیەکی گەورە و مێژوویی بۆ سەلماندنی ڕەسەنێتی، ڕەگ و هێزی مانەوەی گەلان، و کاردانەوە سەرکەوتووەکەش دەبێتە گەواهیدەری زیندوو، وێژەیی و فەلسەفیی سەرکوتنەکردنی گیانی مرۆڤی ئازادیخواز لە بەردەم تێپەڕینی کاتدا.

مرۆڤ بە سروشتی خۆی بۆ ئەوە هاتووەتە دنیاوە کە بە سەربەرزی، شکۆ و سەرفرازییەوە لەسەر ئەم زەمینە بژی. ئابڕوو گەورەترین و پیرۆزترین سەرمایەی دەروونی و مرۆییە کە خودا بەخشیوێتی بە مرۆڤ، و هێڵی سووری نێوان ژیانی ڕاستەقینە و مردنی بێدەنگە. بەڵام ژیان هەمیشە لەسەر یەک ڕێڕەو ناڕوات و هەندێک جار تاقیکردنەوەی وا سەخت و تاقەتپڕووکێن دەخاتە بەردەم مرۆڤ کە هەموو بنەماکانی بوونی دەهەژێنێت. لەناو هەموو تاقیکردنەوەکاندا، قورسترین و دڵتەزێنترینیان بریتییە لە تەنگژەی دارایی، هەژاری و نەبوونی. کاتێک لەم سەردەمەدا باس لە نەبوونی دەکەین، تەنیا باسی کەمبوونی ژمارەیەک لەسەر کاغەز یان نەبوونی بژێوی ناکەین، بەڵکو باسی زریانێکی وێرانکەر دەکەین کە ڕاستەوخۆ لە بنەماکانی بەها، شکۆ و ئابڕووی مرۆڤ دەدات. نەبوونیی مووچە و بژێوی تەنیا گرفتێکی دارایی سادە نییە، بەڵکوو دەستپێكی زنجیرەیەک کارەساتی دەروونی و کۆمەڵایەتییە کە مرۆڤ ڕووبەڕووی دۆخێک دەکاتەوە کە هەرگیز بڕوای نەبووە ڕۆژێک لە ڕۆژان تێیبکەوێت. کارەساتەکە لەوێوە چەکەرە دەکات کە مرۆڤ دەبینێت خۆی و ماڵ و منداڵی، جگە لە خودی ئەو کەسی تریان نییە، ڕەش و ڕووت و برسی و بێدەرەتان لەبەردەم باهۆزی ڕۆژگاردا جێماون، و باری گرانی قەرزداریی وەک چیایەک چۆکی پێ دادەدا و ڕێڕەوی هەناسەدانی لێ دەگرێت.
تەنگژەکە لێرەوە دەست پێناکات کە مرۆڤ ناچارە دەستبەرداری خۆشییەکانی ژیان بێت و چیتر نەتوانێت چێژ لە خواستەکانی وەربگرێت، چونکە مرۆڤی بەڕێز ئامادەیە بە نان و ئاوێکی سادەوە بژی بەڵام سەرشۆڕ نەکات. ئاریشە ڕاستەقینەکە و برینە بەسوێکە لەو چرکەساتەدا دروست دەبێت کە مرۆڤ بەهۆی توندیی پێویستی، تێكچوونی باری تەندروستی منداڵەکانی، یان نەبوونی نانی سەر خوانی خێزانی، ناچار دەبێت دەستی پێویستی و داواکاری بۆ کەسانێک درێژ بکات کە شایستەی هیچ ڕێز و پێزانینێک نین؛ بەواتایەکی ڕوونتر و تاڵتر، دەستپانکردنەوە لە ناپیاوان. ئەم چرکەساتە، چرکەساتی هەرەسهێنانی تەواوەتی شکۆ و لکەداربوونی کتوپڕی ئابڕووی مرۆڤە. کاتێک مرۆڤێک بەهۆی نەبوونییەوە دەگاتە ئەم ئاستە، جۆرە جەنگێکی ناوەکی لە دەروونیدا بەرپا دەبێت؛ لە لایەکەوە گڕی باوکایەتی و بەرپرسیارێتی بەرامبەر خێزانەکەی ناچاری دەکات تێبکۆشێت بۆ پەیداکردنی نان، و لە لایەکی تریشەوە هاواری ئابڕووی ڕێگەی پێ نادات خۆی بچەمێنێتەوە. کاتێک پێویستییەکە سەردەکەوێت و مرۆڤ دەبێت مل بۆ داواکاری کابرایەکی نەزان یان ناپیاو کەچ بکات، لەو چرکەساتەدا شتێک لە ناوەوەی مرۆڤەکەدا دەمرێت کە دواتر بە چاکبوونی باری دارایی بە هیچ شێوەیەک زیندوو نابێتەوە.
بینینی منداڵەکانت لە کاتێکدا کە بە جلوبەرگی کۆن و دڕاوەوە دەچنە خوێندنگا، یان چاویان لە دەستی هاوڕێکانیان و دەوروبەریاندا بێت، یاخود هاوسەرەکەت کە بەهۆی قەرزارییەوە نەتوانێت بە سەربەرزییەوە سەیری دراوسێکانی بکات و هەمیشە لە ترسی خاوەن قەرزەکان دەرگا داخراو بێت، قورسترین و سووتێنەرترین ئازارە کە باوکێک یان سەرپەرشتیارێکی خێزان دەیچێژێت. ئەم برینە تەنیا سکی مرۆڤ برسی ناکات، بەڵکو دەسەڵاتی بڕیاردان، پێگەی کۆمەڵایەتی و ویستی ئازادی لێ زەوت دەکات. مرۆڤی بێ مووچە و بێ داهات، لە کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداریدا وەک مرۆڤێکی پلە دوو سەیر دەکرێت، و ئەمەش پاڵنەرێکی دەروونی ترسناکە کە وای لێ دەکات خۆی بە بچووکتر لەوانی تر بزانێت. لەژێر گوشاری ئەم هەستە و برسێتی کۆمەڵگەدا، مرۆڤ ناچار دەبێت لەبەردەم کابرایەکی چاوچنۆک، ناهۆشیار یان ناپیاودا بپاڕێتەوە تەنیا بۆ ئەوەی بڕێک پارەی کاتی یان پێداویستییەکی سەرەتایی وەک نان و هەتوان بەدەست بهێنێت. ئەم جۆرە دەستپانکردنەوەیە، سووکایەتییەکی بێدەنگە کە مرۆڤەکە خۆی بەدەستی خۆی و بە ناچاری پێشکەشی دەستی دڵڕەقانەی ناپیاوانی دەکات. ئەو کەسانەی کە لە کاتی پێویستیدا یارمەتیت نادەن بۆ ڕەزای خودا یان لەپێناو بەها مرۆییەکاندا، بەڵکوو بەخشینەکەیان یان ئەو قەرزەی دەتدەنێ دەکەنە ئامرازێک بۆ شکاندنی کەسایەتیت، کڕینی بەندایەتیت و کۆنترۆڵکردنی ویستت، ئەوانە بە ڕاستی مرۆڤایەتییان لەدەستداوە. دەستپانکردنەوە لەم جۆرە کەسانە، بەهێزترین و کوشندەترین گورزە کە لە ئابڕووی مرۆڤی خاوەن کەسێتی دەدرێت.
لکەداربوونی ئابڕوو لەم هاوکێشە ناهاوسەنگەدا بەو واتایە دێت کە مرۆڤ سەربەخۆیی و ئازادیی دەربڕینی خۆی بەتەواوی لەدەست دەدات. کاتێک قەرز لای ناپیاوێک دەبێتە بارێکی گران بەسەر شانتەوە، شکۆ و ناوبانگی تۆ دەبێتە بارمتە لەلای ئەو. ئەو چیتر وەک مرۆڤێکی هاوتای خۆی سەیرت ناکات، بەڵکو وەک قەرزدارێکی کزۆڵ و ژێردەست دەتبینێت ،کە دەتوانێت لە هەر کۆڕ و کۆبوونەوەیەکدا بە چاوێکی سووکەوە تێتبڕوانێت، یان بە ئاماژە و قسەی ناڕاستەوخۆ و ناخۆش بتشکێنێتەوە و ڕابردووت بەڕووتا بداتەوە. ئەم دۆخە برینێکی هێندە بەسوێ لە گیانی مرۆڤدا جێدەهێڵێت کە تەنانەت ئەگەر لە داهاتووشدا بارودۆخی دارایی بە تەواوی چاک ببێتەوە و ببێتە خاوەنی سامانێکی زۆر، شوێنەواری ئەو سووکایەتییە کاتییە هەرگیز لە یادەوەرییدا ناسڕێتەوە و هەمیشە وەک مۆتەکەیەک بەدوایەوە دەبێت. لە لایەکی ترەوە، ئەم دیاردەیە کاریگەرییەکی وێرانکەری هەیە لەسەر پەروەردەی خێزان؛ منداڵێک کە باوکی خۆی دەبینێت، کە هەمیشە لە چاویدا وەک پاڵەوان و هێمای هێز بووە، لەبەردەم کەسێکی تردا چۆکی داداوە و دەستی کڕنۆش و پاڕانەوەی درێژ کردووە، بڕوای بە بنەماکانی دادپەروەری، هێزی خێزان و بەهاکانی ژیان نامێنێت. ئەمەش نەوەیەکی نوێی دڵشکاو، ترسنۆک و بێبڕوا بە داهاتوو بەرهەم دەهێنێت، کە پێیانوایە پارە هەموو شتێکە و ئابڕوو تەنیا دروشمێکی بێواتایە. لێرەوەیە کە نەبوونی دەبێتە هۆی شێواندنی پێکهاتەی ڕەوشتی و کۆمەڵایەتی، و وای لێ دەکات کە مرۆڤە بەڕێز و خاوەن ئابڕووەکان، هەمیشە ڕێگەی گۆشەگیری، تەنیایی و تەنانەت مەرگی خامۆش هەڵبژێرن تەنیا بۆ ئەوەی نەکەونە داوی سووکایەتی ناکەسانەوە.
بۆیە، پێویستە بە توندی جەخت لەسەر ئەوە بکرێتەوە کە دامەزراوەکانی دەسەڵات و بەڕێوەبردن پێویستە بە ئاگا بێنەوە و درک بەوە بکەن کە دابین نەکردنی بژێوی، نەدانی مووچە و پشتگوێخستنی باری ئابووری هاوڵاتیان، تەنیا کێشەیەکی ژمارەیی و دارایی نییە، بەڵکو هێرشێکی ڕاستەوخۆ و بەرنامە بۆداڕێژراوە بۆ سەر شکۆ، بەها و ئابڕووی نەتەوەیەک. کاتێک مرۆڤێکی نیشتمانپەروەر و ماندوو دەگاتە ئاستی ڕەش و ڕووتی و ناچارکردنی بە دەستپانکردنەوە بۆ پاروویەک نان، ئەوا کۆمەڵگە بە گشتی پێکەوە بەشێک لە ئابڕوو، شکۆمەندی و بەها مرۆییەکانی خۆی لەدەست دەدات و بەرەو هەڵدێر دەچێت. پاراستنی شکۆی خێزان و ڕێگریکردن لە لکەداربوونی ئابڕووی باوک و دایکان لەبەردەم منداڵەکانیاندا، گەورەترین و سەرەکیترین ئەرکی ئاکاری و نەتەوەییە کە دەبێت هەمووان پێوەی پابەند بن. چونکە لەم جیهانەدا، هیچ دیمەن و دۆخێک لەوە تاڵتر، بەئازارتر و نادادپەروەرانەتر نییە کە مرۆڤێکی بەڕێز، دڵسۆز و بەنرخ، بەهۆی توندوتیژی و بێبەزەیی ڕۆژگارەوە، ببێتە دیلی دەستی ناپیاوان و چاوەڕێی دڵۆپێک بەزەیی و بەخشینی سواڵکەرانەی ئەوان بێت بۆ مانەوەی لە ژیاندا.

کاتێک مرۆڤ بە وردی تێڕامان لە پێکهاتە، ڕەفتار و ڕابردووی سەرهەڵدانی کۆمەڵە ڕامیارییەکان دەکات، دەگاتە ئەو بڕوا تاڵ و حاشاهەڵنەگرەی کە ئەم قەوارانە لە بنچینە و ناخی خۆیاندا لەسەر بنەمای خۆ پەسەندی، سوودخوازیی تەسک و جۆرێک لە سەرکوتکاریی هزری و کۆمەڵایەتی دامەزراون. لایەنە ڕامیارییەکان، لەبری ئەوەی ببنە پردی پەڕینەوە بۆ بەدیهێنانی سەربەستی، دادپەروەری و پێشکەوتنی ڕاستەقینەی کۆمەڵگە، زۆرجار دەبنە کۆت و بەندێکی توند و تەنیا لەپێناو مانەوەی دەسەڵاتی خۆیان و پاراستنی پێگەی پێشەواکانیاندا کار دەکەن. ئەوان لە چوارچێوەی خۆیاندا پەرژینێکی ئەستوور و بەرز هەڵدەچنن، پەرژینێک کە مرۆڤەکان لەسەر بنەمای دڵسۆزیی کوێرانە و گوێڕایەڵی دابەش دەکات. هەرکەسێک لە دەرەوەی ئەم پەرژینە هزری و پارتایەتییە بێت، یان بە نەیار و بەدکار سەرەو ژوور دەکرێت، یان بە تەواوی پشتگوێ دەخرێت و وەک بوونەوەرێکی نەبوو هەژماری بۆ دەکەن. ئەم نادیدەگرتن و سڕینەوەیە، ڕێک بنەمای ئەو بیرکردنەوە خۆسەپێن و سەرکوتکارانەیە، کە ڕێگە بە هیچ جیاوازی و فرەڕەنگییەک نادات و تێکۆشانی بێوچان دەکات بۆ یەکڕەنگ کردنی کۆمەڵگە و کپکردنی هەر دەنگێکی ڕەسەن و سەربەخۆ کە نەیەوێت ببێتە بەشێک لە ئامێری بانگەشەی چەواشەکارانەی ئەوان.
ئەم بیرکردنەوە پاوانخوازە تەنیا لە کایەی دەسەڵاتی کارگێڕی، ڕامیاری یان دارایی و ئابووریدا رەنگناداتەوە، بەڵکو بە شێوازێکی زۆر ترسناک و قووڵ شۆڕ دەبێتەوە بۆ ناو کایەی ڕۆشنبیری، وێژەیی و هۆشیاریی گشتیی کۆمەڵگە. یەکێک لە ڕوونترین و دیارترین نموونەکانی ئەم ڕەفتارە نالەبارە، لە دەست بەسەرداگرتنی تەواو و بێسنووری ناوەندەکانی چاپەمەنی، ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا دەردەکەوێت. ئەم ئامرازە گران بەهایانەی زانین و وێژە، کە لە بنەڕەتدا بڕیار بوو ببنە سەکۆیەکی ئازاد بۆ دەربڕینی بۆچوونی جیاواز، گواستنەوەی ڕاستییەکان و گەشەپێدانی هزری مرۆڤایەتی، لەلایەن ئەم پارتانەوە کراونەتە خاوەندارێتی تایبەت بە خۆیان و تەنیا وەک زمانبێژی ئاشکرا و نهێنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان بەکاریان دەهێنن. بڵاوکردنەوە لەم ناوەند و گۆڤارانەدا بە تەواوی پاوانکراوە بۆ ئەو لایەن، نووسەر و هێزانەی کە سەر بە بازنەی پارتەکەن یان بە هیچ شێوەیەک لە هێڵی هزری و سوود خوازیی ئەوان لانادەن. نووسەر، بیرمەند، وێژەر یان هاوڵاتییەکی سەربەخۆ ئەگەر خاوەنی باشترین, بەپێزترین و بەرزترین بەرهەمی زانستی و وێژەییش بێت، دەرگای ئەم چاپەمەنی و ڕۆژنامانەی لێدادەخرێت ئەگەر نەچێتە ژێر باری دڵسۆزیی کوێرانەی پارتایەتی.
ئەو بڕە کەم و دەگمەنەی کە زۆرجار لەم ڕۆژنامە و گۆڤارانەدا بە ناوی دەرەوەی بازنەی خۆیان بڵاودەکرێتەوە، تەنیا بابەتگەلێکی زۆر ساکار، بێبایەخ و بێکاریگەرن کە هیچ زیانێک بە پێگەی ئەوان ناگەیەنن. ئەم کارەش تەنیا بۆ ئامانجی جوانکاریی دەرەکی و ڕووکەش دەکرێت، بۆ ئەوەی لەبەردەم بۆچوونی خەڵکدا وا نیشان بدەن کە گوایە فەزایەکی کراوە و ئازادی ڕادەربڕین بوونی هەیە، لە کاتێکدا لە پشت پەردەوە پاڵێوەر و ڕێگرییەکی زۆر توند و بێبەزەییانە هەیە کە پێش بە هەر دێڕێک دەگرێت کە بیەوێت ڕەخنەیەک یان هۆشیارییەکی ڕاستەقینە بڵاو بکاتەوە. تەنیا ڕێگە بە بڵاوبوونەوەی ئەو بابەتانە دەدەن کە ستایشی دەسەڵاتی ئەوان دەکات، یان بە ناڕاستەوخۆ خزمەت بە مانەوەی کایە کۆنەکەیان دەگەیەنێت. ئەم ڕێگرییە گشتگیرە جۆرێکە لە تۆقاندنی هزری و خنکاندنی هێمنانەی هەر دەنگێکی ئازاد کە بیەوێت ڕاستییەکان وەک خۆیان نیشانی خەڵک بدات و دەرگای ڕەخنە لەسەر شێوازە چەوتەکانی بەڕێوەبردن بکاتەوە. ئەم سنووردار کردنەی پێنووسەکان و بەکۆیلەکردنی وشەکان، وایکردووە، کە مێشکی نەوەی نوێ لەناو بەربەستی دیاریکراودا قەتیس بمێنێتەوە و نەتوانێت ئاسۆکانی دەرەوەی پارتەکان ببینێت.
ئەم جۆرە ڕەفتارە نیشانەی باڵادەستی ئەو حەزە سەرکوتکارە شاراوەیەیە کە دەیەوێت کۆمەڵگە بە تەواوی کۆنترۆڵ بکات و بیرکردنەوەی مرۆڤەکان لەناو بازنەیەکی تەسکی حیزبیدا دیل بکات. کاتێک ڕاگەیاندن، ڕۆژنامەگەری و چاپەمەنی تەنیا لە خزمەت یەک ئاراستە و یەک تێڕوانینی بەرتەسکدا بوون، کۆمەڵگە بە تەواوی لە هۆشیاریی ڕاستەقینە و فرەدەنگی بێبەش دەبێت. لە ژینگەیەکی لەو جۆرەدا، تەنیا درۆ گەورەکان، پیاهەڵدان، شانازییە ساختەکان دەبیسترێن و دەبینرێن، ئەمەش وایکردووە کە بڵاوکردنەوەی بابەتێکی ڕەسەن و بەسوود ببێتە کارێکی ئەستەم و نەکردەنی. پارتە ڕامیارییەکان بەم شێوەیە لە پاوانکاری و دەست بەسەرداگرتن سەلماندوویانە کە ترسی هەرە گەورە و هەمیشەییی ئەوان لە ڕاستی، زانست و سەربەستیی هزرییە، بۆیە بە هەموو شێوازە جۆراوجۆرەکانی ڕێگری و دوورخستنەوە، هەوڵی چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان و خنکاندنی هەر بیرۆکەیەکی نوێ دەدەن کە لە دەرەوەی چوارچێوە تەسک و سوودخوازەکەی ئەواندا لەدایک بێت و گەشە بکات.

ستار ئەحمەد

مێژووی ڕۆژنامەگەریی کوردی، تەنها مێژووی تۆمارکردنی ڕووداوەکان یان گواستنەوەی هەواڵە سادەکان نییە، بەڵکو ئەم مێژووە لە بنەڕەتدا گەشتێکی پڕ لە کۆسپ و تەگەرە و ململانێی هزرییە کە تێیدا وشە وەک چەکێک بۆ پاراستنی ناسنامە و زیندووکردنەوەی هۆشیاریی نەتەوەیی بەکارهاتووە. کاتێک ئاوڕ لە لاپەڕەکانی یەکەمین ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکان دەدەینەوە، تێدەگەین کە لەپشت هەر دێڕێک و لەژێر هەر سەروتارێکدا، گیانێکی ماندوونەناس و بیرکەرەوە هەبووە کە هەموو ژیانی خۆی بۆ ئاراستەکردنی کۆمەڵگە بەخشیبوو. ڕۆژنامەگەریی کوردی لە سەرەتای سەرهەڵدانییەوە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا و دواتر لە گەشەسەندنی لە سەدەی بیستەمدا، نەیدەتوانی ببێتە ئەو بزوێنەرە گەورەیەی گۆڕانکاری، ئەگەر ئەو دەموچاوە دیار و پێشەنگانە نەبوونایە کە وەک ڕێنیشاندەر و خەمخۆر، بارگرانیی دەستپێکردن و بەردەوامییان گرتەئەستۆ. ئەم وتارە بە وردی دەچێتە ناو جیهانی ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارانە و تیشک دەخاتە سەر ئەو خەسڵەتە درەوشاوانەی کە مۆرکی تایبەتی خۆیان لەسەر ڕەوتی ڕۆژنامەگەری و ڕۆشنبیریی کوردی جێهێشتووە، بەبێئەوەی بابەتەکە دابەشی سەر چەند بەشێکی جیاواز بکەین، بەڵکو وەک یەک زنجیرەی هزریی یەکگرتوو گەشتەکەمان بەردەوام دەبێت.
لە سەرەتای ئەم ڕەوتەدا، ناتوانرێت باسی ڕۆژنامەگەریی کوردی بکرێت بەبێ ڕاوەستان لەسەر ناوی بنەماڵەی بەدرخانییەکان، بەتایبەتی میقداد مەدحەت بەدرخان کە بە دامەزرێنەری یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی دادەنرێت. کاتێک ئەو لە بیست و دووی نیسانی ساڵی هەزار و هەشت سەد و نەوەد و هەشتدا لە قاهیرە، یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستانی دەرکرد، لە ڕاستیدا تەنها بڵاوکراوەیەکی نەهێنایە کایەوە، بەڵکو شۆڕشێکی ڕۆشنبیری و نەتەوەیی بەرپاکرد. میقداد مەدحەت بەدرخان لە بارودۆخێکی یەکجار سەختدا، لە نامۆیی و دوور لە نیشتمان، بەهۆی ستەمی دەسەڵاتدارانەوە، کارێکی وایکرد کە نەتەوەیەک خاوەنی دەنگی خۆی بێت. ئەو دەموچاوە ماندوو نەناسە لە ڕێگەی کوردستانەوە پەیامی گرنگیدان بە زانست و خوێندن و یەکێتیی ڕیزەکانی گەلی بڵاودەکردەوە و بە زمانێکی سادە ڕووی دەکردە هاونیشتمانیانی بۆ ئەوەی لە خەوی بێئاگایی ئاگادار ببنەوە. دوای ئەو، براکەی عەبدولڕەحمان بەدرخان ئەرکی دەرکردنی ڕۆژنامەکەی گرتەئەستۆ و لە وڵاتانی جیاوازی ئەوروپا وەک جنێف و لەندەن بەردەوامیی پێدا، کە ئەمەش نیشانەی تێکۆشانی بێوچانی ئەو دەموچاوانە بوو کە نەیانهێشت چرای یەکەمین هەنگاو بکوژێتەوە و وایانکرد دەنگی کورد بگاتە ناوەندە جیهانییەکانی ئەو سەردەمە.
پاشان، لەگەڵ گۆڕانکارییە فەرمانڕواییەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمدا، سەردەمێکی نوێ لە ڕۆژنامەگەریی نووسراوی کوردی دەستیپێکرد کە تێیدا گۆڤارەکان ڕۆڵێکی گەورەیان لە داڕشتنەوەی وێژە و زمانی کوردیی باڵادا بینی. لەم نێوەندەدا، جەلادەت عالی بەدرخان وەک سیمایەکی گەورە و مێژوویی لە ڕۆژنامەگەریی ڕۆژئاوای کوردستان و تاراوگەدا دەردەکەوێت، کە لە ڕێگەی گۆڤاری هاوار لە ساڵی هەزار و نۆسەد و سی و دوو لە شام، خزمەتێکی بێوێنەی بە زمانی کوردی کرد. جەلادەت بەدرخان تەنها سەرنووسەر نەبوو، بەڵکو زانایەکی زمانەوانی بوو کە توانی ڕێنووسی کوردی بە پیتی لاتینی دابهێنێت و لە ڕێگەی لاپەڕەکانی هاوارەوە بڵاویبکاتەوە. ئەو بە هاوکاریی دەموچاوە دیارەکانی تری وەک ڕەوشەن بەدرخان و کامەران بەدرخان و گۆران، گۆڤارەکەی کردە قوتابخانەیەک بۆ پێگەیاندنی نەوەیەکی نوێ لە نووسەر و شاعیران کە تا ئێستاش ئەدەبی کوردی قەرزاری ئەو بازدانە گەورەیەیە کە هاوار هێنایە کایەوە.
ئەگەر سەیری ناوچەکانی تری کوردستان بکەین، بەتایبەتی لە باشووری کوردستان و لە شاری سلێمانی، ناتوانین باسی ڕۆژنامەگەریی کوردی بکەین بەبێ هێنانە پێشەوەی ناوی پیرەمێرد، حاجی تۆفیق بەگ. پیرەمێردی شاعیر، نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی گەورە بوو کە دوای گەڕانەوەی لە ئەستەمبوڵ، ژیانی خۆی بەتەواوی بەخشی بە ڕۆژنامەگەری و ڕووناکبیری. ئەو لە ڕێگەی ڕۆژنامەی ژیان و دواتریش ڕۆژنامەی ژین، توانی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و وێژەیی لە ناوچەکەدا دروستبکات. پیرەمێرد بە تەنها خۆی وەک دەزگایەک کاری دەکرد؛ نەک تەنها دەینووسی و چاپی دەکرد، بەڵکو خۆی دابەشی دەکرد و لە هەمان کاتدا چاپخانەکەی دەپاراست. ئەو لە ڕێگەی وتارە کۆمەڵایەتی و ڕەخنەییەکانیەوە، لە هەوڵی چاکسازیی کۆمەڵایەتی بوو ، و هانی خەڵکی دەدا بۆ خوێندەواری و پشت بەستن بەخۆ، کە ئەمەش وایکرد ناوی پیرەمێرد و ڕۆژنامەی ژین ببنە دوو چەمکی لێک دانەبڕاو لە مێژووی زیندووی ڕۆژنامەگەریی کوردیدا.
لەلایەکی ترەوە، لە ساڵانی چلەکانی سەدەی بیستەمدا و لە کۆماری کوردستان لە مەهاباد، ڕۆژنامەگەریی کوردی گەیشتە لوتکەی کارایی نیشتمانی و نەتەوەیی خۆی. لەم قۆناخەدا، ناوی پێشەوا قازی محەمەد وەک ڕابەرێکی نیشتمانی و پاڵپشتێکی گەورەی ڕۆژنامەگەری دەردەکەوێت، کە لەژێر سێبەری دەسەڵاتی ئەودا ڕۆژنامە و گۆڤاری کوردستان دەرچوون. لە تەنیشت ئەویشدا، شاعیرانی گەورەی وەک هەژار و هێمن دەبینرێت کە لاپەڕەکانی ئەو بڵاوکراوانەیان بە شیعر و وتاری نیشتمانی دەڕازاندەوە. ئەم دەمو چاوانە توانیان ڕۆژنامەگەری بکەنە ئامرازێکی فەرمی بۆ بنیاتنانی قەوارە و پەروەردەکردنی تاکی کورد بە بیرۆکەی ئازادی و سەربەخۆیی، و نیشانیاندا کە چۆن بڵاوکراوەکان دەتوانن ببنە بەشێکی سەرەکی لە کایەی فەرمانڕوایی و پێناسەی نەتەوەیی.
کاتێکیش باس لە گۆڤارە ئەدەبی و هزرییە قووڵەکان دەکەین، دەبێت ناوی مامۆستا عەلائەدین سەجادی بهێنین کە لە ڕێگەی گۆڤاری گەلاوێژەوە لە بەغدا لە نێوان ساڵانی هەزار و نۆسەد و سی و نۆ بۆ هەزار و نۆسەد و چل و نۆ، خزمەتێکی بێپایانی بە مێژوو، وێژە و ڕەخنەی کوردی کرد. عەلائەدین سەجادی لەگەڵ هاوڕێکانیدا وەک ئیبراهیم ئەحمەد، توانیان لە ڕێگەی گەلاوێژەوە سەکۆیەکی ئازاد بۆ بیرمەندان و نووسەرانی کورد لە هەموو پارچەکان دابین بکەن. سەجادی بە وردبینی و لێهاتوویی خۆی لە کۆکردنەوە و ساخکردنەوەی کەلەپووری کوردی، گۆڤارەکەی کردە سەرچاوەیەکی مێژوویی یەکجار گرنگ کە تا کۆتایی ڕۆژگار وەک بنەمایەکی سەرەکیی توێژینەوە زانستییەکان دەمێنێتەوە.
ئەم گەشتە درێژەی کێشا و لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا، دەموچاوی تری وەک حوسێن حوزنی موکریانی دەرکەوتن، کە بە تەنها خۆی پێشەنگی هێنانی چاپخانە بوو بۆ کوردستان. موکریانی بە دەرکردنی گۆڤارەکانی وەک زاری کرمانجی لە ڕەواندز، نیشانیدا کە ئامێری چاپ و بڵاوکردنەوە چەندە گرنگە بۆ مانەوەی زمان. ئەو بە ماندووبوونێکی زۆر و چوونە ناو مەترسییە گەورەکانەوە، پیتەکانی چاپی کۆکردەوە و پەرتووک و گۆڤاری پێ بەرهەمهێنا، تا بیسەلمێنێت کە ڕۆژنامەگەری بەبێ قوربانیدانی جەستەیی و دارایی ناتوانێت ڕێگەی خۆی ببڕێت.
کەچی لە ئێستادا، کاتێک سەیری دۆخی ناوخۆیی و ڕاستەقینەی ڕاگەیاندنی کوردی دەکەین، لاپەڕە گەش و مێژووییەکەی ڕابردوو تووشی پاشەکشە و داڕمانێکی گەورە بووە؛ ڕۆژنامە و گۆڤارەکان کە ڕۆژانێک ئاوێنەی بیری ئازاد بوون، ئێستا بەتەواوی کراون بە موڵکی تایبەتی چەند دەموچاوێکی دیاریکراوی سەر بە دوو لایەنە سەرەکییەکە و بە شێوازێکی ناڕەوا قۆرخکراون. ئەمڕۆ دەزگا ڕۆشنبیری و زانستییەکان، لەبری ئەوەی ناوەندی پاراستنی بەها باڵاکانی نەتەوە و زمان بن، گۆڕدراون بۆ بارەگای حیزبی و دیوەخانی باپیریان، کە تێیدا تەنها پیاهەڵدان و بەرژەوەندییە تەسکەکان بڕیار لەسەر مانەوەی دێڕەکان دەدەن. ئەم سفرەچن و بەرژەوەندیخوازانە، بەدرژایی زیاتر لە چارەکە سەدەیەکە، بە سیاسەتە چەوتەکانیان دەستیان ناوەتە بینەقای وشەی ڕەسەنی کوردی و ڕێگری دەکەن لەوەی کەسانی تری کوردپەروەر و خاوەن زانست، تەنانەت بە یەک وشەش بەشداری لە داڕشتنی هۆشیاریی کۆمەڵگەدا بکەن. نووسەران و ڕۆژنامەنووسە سەربەخۆ و بەهەڵوێستەکان کە ئامادە نین پێنووسەکانیان بفرۆشن، لەبەرانبەر ئەم قۆرخکارییە حیزبییەدا پەراوێز خراون و دەنگیان تاسێنراوە، چونکە دیوەخانی نوێی ڕاگەیاندن تەنها جێگەی ئەوانە دەبێتەوە کە لەسەر ئاوازی لایەنەکان دەنووسن.
کاتێک سەیری تەواوی ئەم کاروانە مێژووییە دەکەین، دەبینین کێشەی گەورەی ڕۆژنامەگەریی کوردی لە ئێستادا نەبوونی ئامراز یان چاپخانە نییە، بەڵکو دیلبوونی وشەیە لەژێر بەزەیی قۆرخکاریی حیزبیدا. میقداد مەدحەت بەدرخان، جەلادەت، پیرەمێرد، سەجادی، و موکریانی، خەباتیان بۆ ئەوە نەکرد کە ڕاگەیاندنی کوردی ببێتە پاشکۆی هێزە ڕامیارییەکان و بارەگای ناسیاوی ، بەڵکو ئامانجیان ئازادیی مرۆڤی کورد بوو. بۆیە بۆ گەڕانەوەی شکۆ بۆ خامەی کوردی، پێویستە وشە لەم داگیرکارییە چارەکە سەدەییەی هێزەکان ڕزگار بکرێت و جارێکی تر دەزگا ڕۆشنبیرییەکان بگەڕێنرێنەوە بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکانیان کە نووسەرە نیشتمانپەروەر و بەهەڵوێستەکانن،هەتا ڕێگە نەدرێت مێژووی پڕ لە سەروەریی ڕۆژنامەگەریی کوردی لە نێو دیوەخانی لایەنەکاندا وندابێت.

ستار ئەحمەد

​مێژوو هەمیشە ئەو گۆڕەپانە پڕ لە ململانێیە بووە کە تێیدا ڕابردوو وەک کەرەستەیەکی خاو لەلایەن هێزە باڵادەستەکانەوە داتاشراوەتەوە تا بشێت بۆ بەرگدروونیی ئێستایان. کاتێک لە چەمکی نووسینەوەی مێژوو دەڕوانین، ناتوانین سێبەری قورسی دەسەڵات لەسەر دێڕ و پەڕەکانی فەرامۆش بکەین، چونکە ئەوەی دەمێنێتەوە و وەک ڕاستییەکی ڕەها پێشکەش بە نەوەکانی دواتر دەکرێت، زۆرجار تەنیا ئەو گێڕانەوەیەیە کە لە تاقیگەی بەرژەوەندییەکانی فەرمانڕەوایاندا پاڵێوراوە. دەسەڵاتەکان لە ڕێگەی زاڵبوونیان بەسەر ئامرازەکانی تۆمارکردن و بڵاوکردنەوەدا، هەمیشە هەوڵیان داوە بیری کۆمەڵایەتی بەرەو ئەو ئاراستەیە بەرن کە مانەوەی خۆیان مسۆگەر بکات، ئەمەش وایکردووە کە پرۆسەی نووسینەوەی ڕابردوو لە جیاتی ئەوەی گەڕان بێت بەدوای ڕاستییەکاندا، ببێتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ ڕەوابوونی فەرمانڕەوایی و داپۆشینی شکستەکان. لەم سۆنگەیەوە، مێژووی نووسراو هەمیشە لەژێر هەڕەشەی شێواندن و سڕینەوەدایە، کاتێک تاقە یەک دەنگ دەبێتە بڕیاردەر لەسەر ئەوەی چی بگوترێت و چی بشاردرێتەوە.

​ئەم دەستێوەردانە بەردەوامەی دەسەڵاتەکان لە گێڕانەوەی ڕابردوودا، زیانێکی گەورە بە ناسنامەی نەتەوەیی و کولتووریی گەلان دەگەیەنێت، چونکە کاتێک ڕابردوو بەپێی خواست و ویستی کاتیی فەرمانڕەواکان سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە، ڕاستییە مێژووییەکان دەبنە قوربانیی بەرژەوەندییە سیاسییەکان. دەسەڵاتی سەرکوتکەر نەک هەر ڕووداوەکان دەشێوێنێت، بەڵکو هەوڵ دەدات جۆرە بیرکردنەوەیەکی دەستکرد لەناو هزر و دەروونی تاکەکاندا بچێنێت کە تێیدا هیچ جێگەیەک بۆ ڕەخنە و پرسیارکردن نەمێنێتەوە. لەم جۆرە هاوکێشە بێهێزکەرەدا، نووسەر و ڕووناکبیر دەکەونە بەردەم بەرپرسیارێتییەکی گەورە و مێژوویی؛ ئایا ببنە کەرەستەیەک لە دەستی دەسەڵاتدا بۆ جوانکردنی ڕووخساری دزێوی سەرکوتکاری، یان وەک پاسەوانی ڕاستی بمێننەوە و مێژووی ڕاستەقینەی گەلەکەیان لە فەوتان و شێواندن بپارێزن. ململانێی نێوان پێنووس و شمشێر، یان نێوان ڕووناکی و تاریکی، لەم خاڵەوە سەرچاوە دەگرێت، چونکە هەمیشە پێنووسی ئازاد و بێلایەن بووەتە مەترسییەکی ڕاستەقینە بۆ سەر ئەو دەسەڵاتانەی کە دەیانەوێت تەنیا یەک دەنگ و یەک گێڕانەوە لە کۆمەڵگەدا باڵادەست بێت.

​کاتێک مێژوو لەژێر زەبری دەسەڵاتدا دەنووسرێتەوە، ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی سادە و قوربانیانی ڕاستەقینەی ڕووداوەکان بە تەواوی فەرامۆش دەکرێن و ناویان لە لاپەڕەکاندا دەسرێتەوە. لێرەدا مێژوو دەبێتە تەنیا تۆمارێکی سەرکەوتنەکانی فەرمانڕەواکان و جەنگە گەورەکانیان، لە کاتێکدا ئازار، ڕەنج، و خەباتی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان بۆ مانەوە و دادپەروەری پشتگوێ دەخرێت. ئەم جۆرە مێژوونووسییە یەک لایەنەیە، کۆمەڵگە لە بینینی ڕاستی و وەرگرتنی پەند لە هەڵەکانی ڕابردوو بێبەش دەکات، ئەمەش وا دەکات کە خولگەی نەهامەتییەکان و دووبارەبوونەوەی شکستەکان بەردەوام بێت. بۆیە، ئەرکی سەرەکیی نووسەرانی ڕاستەقینە لە ئێستادا، سەرلەنوێ خوێندنەوە و پشکنینی ئەو مێژووەیە کە بۆمان بەجێماوە، تا بتوانن دەنگی کپکراوی قوربانیان و لایەنە شاراوەکانی ڕابردوو زیندوو بکەنەوە و ڕێگە نەدەن مێژوو وەک چەکێک دژی ئازادی و هۆشیاریی گەل بەکاربهێنرێت. ئەم گەڕانە بەردەوامە بەدوای ڕاستیدا، تاکە ڕێگەیە بۆ ڕزگارکردنی یادەوەریی نەتەوەیی لە کۆت و بەندی ئەو دەسەڵاتانەی کە دەیانەوێت داهاتووشمان بەپێی ویستی خۆیان و لەسەر بنەمای ڕابردوویەکی شێوێندراو دابڕێژن.

​قورسیی ئەم ئەرکە لەوەدایە کە دەسەڵاتەکان تەنیا بە نووسینەوەی مێژووی فەرمی ناوەستن، بەڵکو سیستەمێکی گشتگیر لە پەروەردە، ڕاگەیاندن، و کولتوور بنیاد دەنێن تا ئەو گێڕانەوە دەستکردە بکەنە بەشێک لە باوەڕی نەگۆڕی تاکەکان. کاتێک منداڵێک لەسەر تەختەی خوێندن تەنیا شانازیی دەستکرد و پاڵەوانێتی درۆینەی سەرکردەکان دەخوێنێتەوە، هۆشیاریی مێژوویی ئەو لە تەمەنێکی پێشوەختەوە پەکدەخرێت و توانای جیاکردنەوەی ڕاستی و درۆی لێزەوت دەکرێت. ئەم جۆرە داگیرکارییە هزرییە، مەترسیدارترین شێوازی مانەوەی دەسەڵاتە، چونکە وایلێدەکات کۆمەڵگە خۆی ببێتە پاسەوانی توندوتیژی و سەرکوتکارییەک کە بەسەریدا سەپێنراوە. لێرەوە، خەبات بۆ نووسینەوەی ڕاستەقینەی ڕابردوو، تەنیا کارێکی ئەکادیمی یان وێژەیی پەتی نییە، بەڵکو ڕەهەندێکی بنەڕەتیی ڕامیاری و کۆمەڵایەتی هەیە کە ڕاستەوخۆ بە پرسی ئازادی و سەربەخۆیی مرۆڤەوە گرێدراوە. پێنووسێک کە مل بۆ زەبری دەسەڵات نەدات، دەبێتە تیرو پشکێک بەسەر قەڵای درۆکانیاندا و ڕێگە خۆش دەکات بۆ ئەوەی گەل لە ڕێگەی ناسینی ڕابردووی ڕاستەقینەی خۆیەوە، بتوانێت چارەنووسی داهاتووی بە دەستی خۆی دیاری بکات و چیتر نەبێتە قوربانیی کایە مێژووییەکانی هێزە باڵادەستەکان.

​لەم سۆنگەیەوە، پێویستە تێبگەین کە پاراستنی ڕاستییە مێژووییەکان هاوشێوەی پاراستنی خاکی نیشتمان گرنگ و پڕبایەخە، چونکە نەتەوەی بێ یادگەی ڕاستەقینە، نەتەوەیەکی بێ ئاراستەیە کە بە ئاسانی دەخرێتە ژێر کاریگەریی هەژموونی هێزە دەرەکی و ناوخۆییە سەرکوتکەرەکانەوە. ئەوەی کە دەسەڵاتەکان هەمیشە لە ئەرشیف و دۆکیۆمێنتە کۆنەکان دەترسن و هەوڵی شاردنەوە یان سوتاندنیان دەدەن، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە ڕابردوو خاوەنی هێزێکی ڕزگارکەرە ئەگەر وەک خۆی و بەبێ دەستکاری بخرێتە ڕوو. بۆیە، نووسینەوەی ڕابردوو لە دەرەوەی زەبر و زەنگی دەسەڵات، پێویستی بە جۆرێک لە ئازایەتیی وێژەیی و هزریی هەیە کە تێیدا نووسەر ئامادە بێت باجی ڕاستگۆییەکەی بدات تا بتوانێت نەوەکانی داهاتوو لە تاریکیی نەزانین و چەواشەکاری ڕزگار بکات. ئەم پرۆسەیە لە بنەڕەتدا پرۆسەی داماڵینی ڕەواییە لەو دەسەڵاتانەی کە تەنیا لەسەر بنەمای شاردنەوەی ڕاستییەکان و قۆرخکردنی گێڕانەوە مێژووییەکان دەتوانن درێژە بە مانەوەی خۆیان بدەن، و تەنیا لە ڕێگەی هۆشیارییەکی مێژوویی ڕەخنەییەوەیە کە کۆمەڵگە دەتوانێت زنجیرەکانی ژێردەستەیی بپچڕێنێت و بەرەو ئاسۆیەکی ڕووناکتر و دادپەروەرانەتر هەنگاو بنێت.

مێژووی دێرینی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک تابلۆیەکی گەورە و ئاڵۆز وایە کە بەبێ دۆزینەوەی هەموو پارچەکانی، ناتوانرێت وێنە ڕاستەقینەکەی ببینرێت. بۆ ماوەیەکی درێژ، مێژوونووسانی کلاسیک تەنیا تیشکیان دەخستە سەر شارستانییەتە ناسراوەکانی وەک سۆمەر، بابیلۆن، ئاشوور و میسری کۆن، لە کاتێکدا گەلێکی مەزن و داهێنەری وەک هۆڤیەکان (حۆرییەکان) لە نێوان دێڕەکانی مێژوودا بە پەراوێز خراوی مابوونەوە. لێکۆڵینەوەی وردی سەرچاوە شوێنەوارییەکان پێمان دەڵێت کە هۆڤیەکان نەک هەر نەتەوەیەکی لاوەکی نەبوون، بەڵکو پێکهاتنی یەکێک لە ڕەسەنترین و بەهێزترین ڕەگەکانی شارستانییەتی دێرینی ئەم ناوچەیە دەستنیشان دەکەن و کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر نەخشەی هزری و کولتووریی فەرهەنگە جیاوازەکان جێهێشتووە. ئەم گەلە شاخاوییە کە پێنج هەزار ساڵ لەمەوبەر لە دەوروبەری دەریاچەی وان و چیاکانی ئەرمەنستان و باشووری قەوقازەوە ژیاون، بەهۆی گۆڕانکارییە سروشتی و سیاسییەکانەوە بەرەو باشوور و ڕۆژاوا کۆچیان کرد و خاکی ڕەسەنی کوردستانیان کردە مەڵبەند و نیشتمانی هەمیشەیی خۆیان. ئەوان لە کەرکووکی دێرینەوە تا دەگاتە هەولێر، دەشتی شارەزوور، باکووری سووریا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ بڵاوبوونەوە و بوونە دانیشتووانە ڕەسەنەکەی ئەم ناوچە جوگرافییە گرنگە.
پێگەی زانستی و نەتەوەیی هۆڤیەکان کاتێک زیاتر دەردەکەوێت کە سەیری زمانەکەیان دەکەین؛ زمانێک کە تەواو سەربەخۆ بوو و نە دەچووە سەر خێزانی زمانە سامییەکان و نە هیندو ئەوروپییەکان، بەڵکو زمانێکی لکێنەر بوو کە تەنیا خزمایەتی لەگەڵ زمانی ئورارتیدا هەبوو. زۆرێک لە زمانناسان و توێژەرانی مێژوو لەو بڕوایەدان کە زمانی هۆڤی وەک ژێرخانێکی زۆر قووڵ و کۆن لە ناو ڕستەسازی و بنەچەی وشەکانی زمانی کوردیدا ماوەتەوە، ئەمەش بەڵگەیەکە لەسەر ئەوەی کە ناسنامەی ئەمڕۆی ئێمە درێژکراوەی ئەو مێژووە دێرینەیە. هۆڤیەکان لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە گەواهیدەرێکی زیندووی مێژوون، کاتێک لە هەزارەی دووەمی پێش زاییندا توانیان گەورەترین پێکهاتەی ڕامیاری خۆیان لەژێر ناوی ئیمپراتۆریەتی میتانی دابمەزرێنن کە پایتەختەکەی شاری واشۆکانی بوو لە سەرووی میزۆپۆتامیا. ئەم ئیمپراتۆریەتە مەزنە بووە جەمسەرێکی هێندە بەهێز کە تەواو هاوسەنگی دەسەڵاتی لەگەڵ فیرعەونەکانی میسر و ئیمپراتۆریەتی هیتییەکاندا ڕاگرت، مێژووی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی ئەو سەردەمە پڕە لە نامەی دیپلۆماسی و پەیماننامەی هاوپەیمانی لە نێوان پادشاکانی میتانی و فیرعەونەکاندا، ئەمەش دەرخەری پێگەی بەرز و کاریگەری بڕیارەکانیان بوو لە جیهانی کۆندا.
ڕاستەقینەیی و سەنگی مێژوویی هۆڤیەکان تەنیا لە کتێبە گشتییەکاندا نەنووسراوە، بەڵکو لە ناخی خاکی کەرکووکدا بە بەڵگەی حاشا هەڵنەگر چەسپاوە. شاری مێژوویی نوزی کە دەکەوێتە نزیک ناحیەی لەیلانی ئێستا لە باشووری کەرکووک، وەک گەنجینەیەکی گەورەی زانیاری وایە؛ دۆزینەوەی هەزاران تاتەقوڕی بە ڕێنووسی بزماری لەو شوێنەوارەدا، پەردەی لەسەر وردەکارییەکانی ژیانی یاسایی، کۆمەڵایەتی و ئابووریی هۆڤیەکان لادا. ئەم بەڵگەنامانە نەک هەر شێوازی بازرگانی و خاوەندارێتی زەوی و زاریان ڕوون کردەوە، بەڵکو پەیوەندییەکی سەرسوڕهێنەریان لەگەڵ ڕووداوەکانی ناو تەورات و ژیانی حەزرەتی ئیبراهیمدا ئاشکرا کرد. کاتێک حەزرەتی ئیبراهیم لە شاری حەڕان (ماردينى ئێستا )نیشتەجێ بوو، کە ناوەندێکی گەورەی هۆڤیەکان بوو، تەواوی دابونەریت و یاساکانی ناو خێزانەکەی، وەک پرسی بە میراتگرتنی خزمەتکاران لە کاتی بێبەشبوون لە منداڵ یاخود هێنانی کەنیزەک بۆ نەزۆکی، ڕێک لەژێر کاریگەریی یاسا کۆمەڵایەتییەکانی هۆڤییەکانی نوزیدا بوو. ئەم لێکچوونە قووڵە پیشانی دەدات کە کولتووری هۆڤی چەندە کاریگەر و باڵادەست بووە لە تەواوی ناوچەکەدا و چۆن گەلانی دەوروبەریان ڕێساکانی ئەوانیان پەیڕەو کردووە.
هۆڤیەکان تەنیا لە لایەنی ڕامیاری و یاساییدا پێشەنگ نەبوون، بەڵکو ئەوان خاوەنی ڕۆحێکی داهێنەر بوون کە لە بواری ئەدەب, ئایین و مۆسیقادا ڕەنگی داوەتەوە. خوداوەندەکانی ئەوان وەک تێشوب کە خوداوەندی گەردەلوول بوو، و شاووشکا کە خوداوەندی ئەوین و جەنگ بوو، چوونە ناو قووڵایی بیروباوەڕی گەلانی تر وەک هیتییەکان. لە لایەکی ترەوە، ئەوان بە لێهاتوویی بێوێنەیان لە بەخێوکردن و ڕاهێنانی ئەسپ و دروستکردنی عارەبانەی شەڕی سووک و بەهێز دەناسرانەوە، کە ئەمەش شۆڕشێکی گەورە بوو لە تەکنیکی سەربازیی ئەو سەردەمەدا. مەزنترین گەواهیدان لەسەر باڵادەستیی هۆڤیەکان لە بواری هونەردا، دۆزینەوەی کۆنترین سروودی مۆسیقای نۆتەکراوە لە جیهاندا کە بە “سروودی حۆری بۆ خوداوەند نیکال” دەناسرێت و بە زمانی هۆڤی نووسراوە، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە ئەوان چەندە گەلێکی خاوەن زەوق و خاوەن سیستمێکی پێشکەوتووی کولتووری بوون. نووسینەوە و خوێندنەوەی مێژووی هۆڤیەکان، گەڕانەوەیە بۆ ڕەسەنایەتی خاک و ناسنامەیەک کە بە هیچ شێوەیەک لە بیرەوەریی دێرینی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دانەبڕاوە، و وەک میراتێکی شکۆدار و زیندوو لە ناو ڕەگ و ڕیشەی نەتەوەیی و فەرهەنگیی ئەم نیشتمانەدا بە شەکاوەیی دەمێنێتەوە.

ستار ئەحمەد

مرۆڤ کاتێک پێدەنێتە سەر تەختەی ئەم زەمینە، خۆی لەبەردەم گەورەترین و ئاڵۆزترین شانۆگەریی بووندا دەبینێتەوە، شانۆیەک، کە تێیدا ئەکتەری سەرەکیی و دەرهێنەری ئەو چارەنووسەیە، کە بە دەستی خۆی دەینووسێتەوە. ئەم گەردوونە بێدەنگ و ماتە، بەبێ ئامادەیی مرۆڤ و هاواری ململانێکانی، تەنها ته‌رمێکی سارد دەبوو کە لە بۆشاییدا دەسووڕایەوە. ململانێ لێرەدا، تەنها ڕووداوێکی تێپەڕ یان سەرپێچییەکی ڕەوشتی نییە، بەڵکوو خودی ئەو بزوێنەرە زیندەیی، فەلسەفی و دەروونییەیە کە مێژووی مرۆڤایەتی بەرەو پێشەوە بردووە و ناسنامەی ئەم بوونەوەرە دەگمەنەی تاشیوە.
لەدەسپێکی سەرەتاکانەوە، کاتێک مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی سادە لە سروشتدا دەرکەوت، یەکەم ململانێی لەگەڵ خودی سروشتدا بوو. لە ڕوانگەیەکی زانستیی و زیندەیییەوە، مرۆڤ نەک هەر بەهێزترین بوونەوەری سەر زەمین نەبوو، بەڵکو لەچاو زۆرێک لە ئاژەڵە دڕندەکاندا خاوەنی جەستەیەکی لاواز و بێبەرگری بوو. نە چنگێکی تیژی هەبوو ، نە پێستێکی ئەستوور بۆ خۆپاراستن لە سەرما، و نە خێراییەکی ئەوتۆ بۆ هەڵاتن لە مەترسییەکان. بەڵام ئەم لاوازیی جەستەییە بوو بە سەرچاوەی گەورەترین داکۆکی ئەقڵی. مرۆڤ ناچار بوو بیر بکاتەوە، ئامراز دابهێنێت، و ژینگەکەی بەپێی پێویستییەکانی خۆی بگۆڕێت. لێرەوە گەشەسەندنی دەمارگیری و پەرەسەندنی مێشک بوو بە چەکی سەرەکی لە بەرهەڵستکردنی مانەوەدا. سروشت چیتر تەنها دایکێکی میهرەبان نەبوو، بەڵکو ڕکابەرێکی سەرسەخت بوو کە دەبوو مرۆڤ بە زانست، تێڕامان و ئەزموون کەمەندکێشی بکات و یاساکانی فێر بێت تا بتوانێت لەسەر تەختی زەمیندا بمێنێتەوە.
بەڵام کاتێک مرۆڤ لە ململانێی دەرەکی لەگەڵ سروشتدا تا ڕادەیەک سەرکەوتوو بوو و توانی شوێنی خۆی توند بکات، بەرهەڵستیەکە گۆڕا بۆ ناوەوە؛ بۆ ناو کایەی کۆمەڵایەتی و مرۆیی. مرۆڤەکان کە فێربووبوون لەپێناو مانەوەدا کۆببنەوە و کۆمەڵگە دروست بکەن، خۆیان لەبەردەم ململانێیەکی نوێدا بینییەوە کە بریتی بوو لە دابەشکردنی دەسەڵات، سامان و پێگەی کۆمەڵایەتی. لێرەدا، تێڕوانینەکانی کۆمەڵناسی و دارایی پێمان دەڵێن کە مێژووی مرۆڤایەتی لە بنەڕەتدا ململانێی چینایەتی و بەرژەوەندییەکانە. مرۆڤ بوو بە نێچیر و ڕاوچی لە یەک کاتدا، بەڵام ئەمجارەیان لە چوارچێوەی ڕێکخستنە دەستکردەکانی خۆیدا. ئەو هێزە ناوەکییەی کە پاڵ بە مرۆڤەوە دەنێت بۆ تێپەڕاندنی ئەویتر، تەنها خولیایەکی ئاژەڵی نییە، بەڵکو ئارەزوویەکی قووڵی دەروونییە بۆ سەلماندنی بوونی خۆی و جێهێشتنی شوێن پەنجەی لە جیهاندا.
ئەم کێشمەکێشمە دەرەکییانە، ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی ململانێیەکی قووڵترن کە لە ناوەوەی هەر تاکێکدا دەگوزەرێت؛ لە نێوان ئارەزووە خۆڕسکییە سەرەتاییەکان و ئەقڵی ڕەخنەیی هۆشیار. لێکۆڵینەوە دەروونییە قووڵەکان نیشانمان دەدەن کە دەروونی مرۆڤ وەک گۆڕەپانی جەنگێک وایە، کە تێیدا خواستی توندوتیژی، بەرژەوەندی و خۆپەرستی بەردەوام لە دژایەتیدان لەگەڵ پێویستییەکانی هاوسەنگی، هاوسۆزی و بنیاتنانی شارستانییەت. مرۆڤ کاتێک چەک هەڵدەگرێت یاخود کاتێک پێنووسێک دەگرێت بە دەستیەوە بۆ نووسینی شیعرێک، لە هەردوو بارەکەدا دەیەوێت ئەو دڵەڕاوکێ بوونییە بکوژێت کە لە ناخیدا دەکوڵێت. ئەم ئاریشەییە ،لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە مرۆڤ تەنها بوونەوەرێکە لەم گەردوونەدا کە بە وشیاریی خۆی دەزانیت کە ڕۆژێک دێت و دەمرێت.
ئەم هۆشمەندییەی بەمەرگ،بەرهەڵستکردنی مرۆڤ لەگەڵ کاتدا دەکاتە تراجیدیایەکی ئەدەبی و فەلسەفی بێ کۆتایی. مرۆڤ دەنووسێت، دروست دەکات، هاوسەرگیری دەکات، جەنگ بەرپا دەکات و شارستانییەت بنیاد دەنێت تەنها لە پێناو ئەوەی سەرکەوتن بەسەر شکست و لەناوچوونی خۆیدا بەدەست بهێنێت.
لە دیدێکی فەلسەفییەوە، ئەم ململانێیە خودی واتا بە ژیان دەبەخشێت. ئەگەر جیهان شوێنێکی بێکێشە، تەواو، و ئارام بووایە کە تێیدا هیچ بەربەستێک لە نێوان مرۆڤ و ئارەزووەکانیدا نەبووایە، ئەوا چەمکەکانی وەک پاڵەوانێتی، قوربانیدان، داهێنان و تەنانەت خۆشەویستیش واتای خۆیان لەدەست دەدا.
واتا لە ناو دڵی کێشە و لە کاتی تێپەڕاندنی ئازارەکاندا لەدایک دەبێت. مرۆڤ لە ڕێگەی ڕووبەڕوو بوونەوەی دژایەتییەکانەوە مەزن دەبێت؛ شاعیر بەهۆی دژایەتی نێوان خەیاڵ و بارو دۆخە تاڵەکەیەوە قشترین دێڕەکانی دەنووسێتەوە، و زانایان لە ناخی شەڕی دژ بە نەخۆشی و نەزانییەوە گەورەترین دۆزینەوە مرۆییەکان پێشکەش دەکەن. کەواتە ململانێ، پێناسەی ڕاستەقینەی جووڵە و ژیانە لەبەرامبەر وەستان و مردندا.
کاتێک تەماشای شانۆی مێژوو دەکەین، دەبینین چۆن ئەم ململانێی بوونەوەرە، زەمینی گۆڕیوە بۆ تابلۆیەکی تێکەڵ لە خوێن و ڕووناکی. لە لایەکەوە شەڕە گەورەکان، ماڵوێرانی و چەوساندنەوەی مرۆڤ بە دەستی مرۆڤ بەردەوامە، کە نیشانەی دەسەڵاتی لایەنە تاریک و کێوییەکەی ناخی مرۆڤە. لە لایەکی ترەوە، دەستکەوتە هزری و زانستییەکان، داهێنانە وێژەییەکان، مافەکانی مرۆڤ و هەوڵە بەردەوامەکان بۆ چەسپاندنی دادپەروەری لەگەشەدان، کە نیشانەی سەرکەوتوویی لایەنە ڕووناک و ئەقڵانییەکەن. ئەم هاوسەنگییە لەرزۆکەی نێوان دڕندەیی و مرۆڤایەتی، وا دەکات کە داهاتووی مرۆڤ هەمیشە وەک تەمومژێکی سەرنجڕاکێش بمێنێتەوە.
ئاشکرایە، ململانێی مرۆڤ لەسەر زەمین نە نەفرەتێکە کە لێی دەرباز نەبێت و نە خەسڵەتێکی کاتییە کە ڕۆژێک کۆتایی بێت؛ بەڵکو خودی پانتایی و ڕەگەزی ڕەسەنی بوونیەتی. مرۆڤ کاتێک لەسەر ئەم خاکە دەڕوات، هەمیشە لەنێوان دوو جیهاندا دێت و دەچێت: جیهانی ئەو دۆخەی کە تێیدا دەژی و دەیەوێت بیگۆڕێت، و دونیای ئەو خەون و نموونە باڵایەی کە ئارەزوویەتی پێی بگات. تا ئەو کاتەی هۆشی مرۆڤ توانای پرسیارکردنی مابێت و دڵی توانای تاسەی تێدابێت، ئەم شانۆگەرییە بەردەوام دەبێت، و مرۆڤیش وەک هێمایەکی زیندووی ململانێ، لە گەڕان بەدوای واتا و نەمریدا، لەسەر تەختی زەمین بە شانازی و ئەشکەنجەوە بەردەوام دەبێت لە نواندن.

لە چەرخە جیاجیاکانی مێژووی مرۆڤایەتیدا، هەمیشە ململانێی نێوان دەسەڵات و وشەی ئازاد یەکێک بووە لە توندترین و ئاڵۆزترین ڕووبەڕووبوونەوەکان، بەڵام لە سەردەمی هاوچەرخدا ئەم ململانێیە شێوازێکی مەترسیدارتر و شەرمنانەتری بەخۆوە گرتووە کە خۆی لە دیاردەی سەرکوتکاریی هزری و جەنگی ڕاگەیاندندا دەبینێتەوە. کاتێک باس لە سەرکوتکاری و لەناوبردن دەکەین، مێشکی مرۆڤ ڕاستەوخۆ بەرەو توندوتیژیی جەستەیی و ڕشتنی خوێن دەڕوات، بەڵام مەترسیدارترین جۆری لەناوبردن ئەوەیە کە ناخی مرۆڤ، بیرکردنەوەی، و پێنووسەکەی دەکاتە ئامانج بە مەبەستی کوشتنی دەروونی و بێدەنگ کردنی هەمیشەیی. ئەم پرۆسەیە لە ئێستادا لە ڕێگەی دەزگاکانی ڕاگەیاندنی فەرمی و نیمچە فەرمییەوە، لەنێو لاپەڕەی ڕۆژنامە و گۆڤارە کۆنترۆڵ کراوەکاندا بە شێوازێکی ڕێکوپێک و داڕێژراو پەیڕەو دەکرێت، بە جۆرێک کە چیدی پێویست بە زیندانیکردنی جەستەیی نووسەری ڕاستەقینە ناکات، بەڵکو لە ڕێگەی گەمارۆدانی هزری و داخرانی دەرگاکانی بڵاوکردنەوە، نووسەر لەناو نیشتمانی خۆیدا تووشی نامۆیی و گۆشەگیریی ڕەها دەکەن.
ئەمڕۆ پانتایی زۆری ڕاگەیاندن، لە جیاتی ئەوەی ببێتە سەکۆیەک بۆ ئاڵوگۆڕی بیروڕا و گەشەپێدانی ئەقڵی کۆمەڵگە، گۆڕدراوە بۆ سەنگەرێکی داخراو کە تەنها و تەنها بۆ نووسەرانی دەربار و قەڵەمە بەکرێگیراوەکان تەرخان کراون. نووسەری دەربار، ئەو تاقمەن کە هونەری نووسینیان کورتکردووەتەوە لە پیاهەڵدان، پاساو ھێنانەوە بۆ شکستەکان، و جوانکردنی سیمای ناشرینی بارودۆخەکە. ئەوان وەک پاسەوانی دەرگای دەزگاکانی ڕاگەیاندن کار دەکەن و ڕێگە بە هیچ دەنگێکی ڕەسەن، ڕەخنەگر، یان داهێنەر نادەن کە سنووری لاپەڕەکانیان ببڕێت. ئەم دیاردەیە جۆرێکە لە گەمارۆدانی ڕۆشنبیری کە ئامانجەکەی وشک کردنی سەرچاوەکانی بیرکردنەوەی ئازادە. کاتێک گۆڤار و ڕۆژنامەکان دەبنە قۆرخکاریی گرووپێکی دیاریکراو کە تەنها لەبەر خاتری بەرژەوەندیی تەسک یان ملکەچیی کوێرانە دەرگایان بۆ دەکرێتەوە، لەوێدا کۆچی دوایی ڕاستەقینەی ڕۆژنامەوانی و ئەدەب ڕوودەدات. نووسەری ڕەسەن، ئەو کەسەی کە بە خەمی ڕاستەقینەی زمان و ناسنامە و کۆمەڵگەکەیەوە دەنووسێت، خۆی لە بەردەم دیوارێکی ئەستووردا دەبینێتەوە؛ دیوارێک کە بە پارە و دەسەڵات و تاکڕەویکردنی میدیایی دروستکراوە.
ئەم جەنگی ڕاگەیاندنە تەنها شەڕێک نییە لەسەر بڵاوکردنەوەی وتارێک یان شیعرێک، بەڵکو جەنگێکی قووڵترە بۆ گۆڕینی هۆشیاریی گشتی و سڕینەوەی ناسنامەی ڕەخنەیی کۆمەڵگە. کاتێک خوێنەر ڕۆژانە تەنها یەک جۆر ڕوانگە، یەک شێواز لە زمان، و یەک ئاراستەی هزریی دەرباری دەبینێت، هێدی هێدی توانای جیاکردنەوەی چاک و خراپ، ڕەسەن و ساختەی نامێنێت. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە سەرکوتکاریی هزری تێیدا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت، چونکە ئامانجی کۆتایی ئەم ڕێڕەوە گۆشەگیرکردنی داهێنەرانی ڕاستەقینە و نائومێدکردنیانە تا ئەو ڕادەیەی پێنووسەکانیان دابنێن و بێدەنگی هەڵبژێرن. لەم دۆخەدا، پانتایی کلتووری دەبێتە زۆنگاوێکی بێجووڵە کە تێیدا تەنها ئەو دەنگانە دەبیسترێن کە دەنگدانەوەی دەسەڵاتن. گۆڤار و ڕۆژنامەکان کە دەبوو ببنە گۆڕەپانی ڕامان لە ونبوون و گەڕان بەدوای ڕاستیدا، دەبنە ئامرازی چەواشەکاری و شاردنەوەی کەم و کوڕییەکانی بارودۆخەکە، و نووسەری ئازادیش وەک بێگانەیەک لەسەر لێواری ئەم پانتاییە سەیر دەکریت.
ئەم ڕێبازی دەرکردن و پەراوێز خستنە، زیانێکی گەورە لە پایەکانی زمان و ئەدەبی نوێ دەدات. نووسەرانی دەربار زۆرجار بە زمانێکی سست، دووبارەبووەوە، و بێگیان دەنووسن، چونکە نووسینی ئەوان لە ناخی ئەزموونێکی قووڵ و ئازارێکی ڕاستەقینەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکوو تەنها جێبەجێکردنی فەرمانێکی هزرییە. بە پێچەوانەوە، نووسەری سەربەخۆ کە دەیەوێت زمان وەک پارێزەری شکۆ بەکاربهێنێت، ڕێگەی لێدەگیرێت، بەمەش کۆمەڵگە لە تاقیکردنەوە وێژەیی و هزرییە بەپێزەکان بێبەش دەبێت. ناهێڵن بابەتی کەس بڵاوبێتەوە مەگەر ئەوەی بڕوانامەی دڵسۆزیی بۆ بازنەی دەربارەکان واژۆ کردبێت، ئەمەش وا دەکات کە پرۆسەی داهێنان بوەستێت و جۆرێک لە گەندەڵیی ڕۆشنبیری باڵ بەسەر ناوەندەکەدا بکێشێت. ئەوەی لەم نێوەندەدا ڕوودەدات، سەرکوتکردنی بێدەنگی بەهرەکانە؛ کوشتنی ئەو دەنگە نوێ و هاوچەرخانەیە کە نایانەوێت ببنە درێژکراوەی باو و دەیانەوێت پەیامی ڕاستەقینەی مرۆڤ و مێژوو بگەیەنن.
بەڵام ئەزموونی هزر سەلماندوویەتی کە پێنووسی ڕەسەن هەرگیز لەناو ناچێت و ڕووباری وشەی زیندوو هەمیشە ڕێڕەوی خۆی دەدۆزێتەوە. هەرچەندە گۆڤار و ڕۆژنامە قۆرخکراوەکان دەرگاکانیان دابخەن و تەنها پانتایی بۆ ستایشکارانی خۆیان بهێڵنەوە، وشەی ڕاستەقینە هێزی خۆی لە ڕاستییەوە وەردەگرێت، نەک لە لاپەڕەی دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سێبەرەوە. ئەم جەنگی ڕاگەیاندنە ڕووشکێنە، ئەگەرچی لە کاتی کورتدا دەبێتە هۆی پەراوێز خستنی داهێنەران و باڵادەستیی دەربارەکان، بەڵام لە درێژخایەندا مێژووی ئەدەب و هزر بێژینگێکی ورد پەیڕەو دەکات؛ هەموو ئەو نووسینە کاتی و بێ ناوەرۆکانەی بۆ ڕازیبوونی ناوەندەکانی هێز نووسراون، لەگەڵ کاتدا کاڵ دەبنەوە و نامێنن، و تەنها ئەو دەنگانە دەمێننەوە کە بە ڕاستگۆیی و بۆ پاراستنی شکۆی مرۆڤ و زمان نووسراون. سەرکوتکاریی هزری ناتوانێت بیرکردنەوە کۆتوبەند بکات کاتێک نووسەر ئامادە بێت باجی سەربەخۆیی خۆی بدات و ڕەتیکاتەوە ببێتە بەشێک لەو ئامێرە ڕاگەیاندنە شێوێنەرەی کە ئەرکی تەنها کوشتنی ڕۆحی داهێنان و سەپاندنی تاریکییە بەسەر جیهانی وشەدا.

ستار ئەحمەد

کاتێک باس لە ڕامانی وشە دەکەین لەنێو دوورگەی ونبووندا، باس لە پرۆسەیەکی فیزیکی یان جوگرافی ناکەین، بەڵکو باس لەو نامۆییە هزری و ئاکارییە دەکەین، کە نووسەری سەربەخۆ لەناو نیشتمانی خۆیدا تێی دەکەوێت. ئەم دوورگەیە، پانتاییەکی داخراوە کە تێیدا مێدیای لایەنگر و دەسەڵاتی ڕامیاری، دیوارێکی ئەستوور لە نێوان وشەی ڕاستگۆ و گوێی جەماوەردا دروست دەکەن. لەم ژینگەیەدا، وشە چیتر ئامرازی گەیاندن نییە، بەڵکو دەبێتە قوربانییەکی بێدەنگ کە لەسەر سێدارەی بەرژەوەندییە تەسکەکان هەڵدەواسرێت.
ڕامان لەم دوورگەیەدا، جۆرێکە لە خەڵوەتی ناچاری. کاتێک نووسەر دەبینێت سەکۆکانی ڕاگەیاندن بوونەتە دیوەخانی پارتەکان و تەنها جێگەی ئەو دەنگانەی تێدا دەبێتەوە کە ئاوازی ستایش و پیاهەڵدان دەژەنن، ئیتر وشە پەنا دەباتە بەر ڕامان. ئەم ڕامانە پڕە لە پرسیارە قورسەکان؛ چۆن بوو پێنووسەکان کە بڕیار بوو مەشخەڵبن، بوونە داردەستی شاردنەوەی ڕاستییەکان….؟
چۆن بوو مێژوویەکی چەندین ساڵە لە تێکۆشان و نووسین، بە تەنها ئاماژەیەکی سێبەرەکان دەخرێتە ناو بازنەی بزربوون و فەرامۆشکردنەوە….؟
دیارنەمان لێرەدا، مەرگێکی بەرنامە بۆ داڕێژراوە . مێدیای لایەنگر تەنها دژایەتی نووسەر ناکات، بەڵکو هەوڵی سڕینەوەی دەدات. دەیانەوێت نووسەری خاوەن هەڵوێست بگەیەننە لێواری بێهیوایی،هەتا ئەو شوێنەی هەست بکات وشەکانی هیچ بەهایەکیان نییە و کەس نایانبیستێت. بەڵام کارەساتە گەورەکە لێرەدایە: کاتێک مێدیا دەبێتە دوورگەیەکی دابڕاو لە ئازاری خەڵک، خۆی لە ڕاستیدا تووشی لەناوچوون دەبێت. ئەو مێدیایەی وێنەی درۆینەی بارو دۆخ دەڕازێنێتەوە، لە ناوەوە خەریکی خۆکوشتنی پیشەیی و ڕەفتارییە.
لەم دوورگەیەدا، نووسەر تەنها نییە، بەڵکو لەگەڵ برینە پاکەکانیدا دەژی. ئەو زامانەی کە لە ئەنجامی نە چەمانەوە و سازشنەکردن دروست بوون. کاتێک نووسەرانی ئێستا دەبنە پاشکۆی حیزب و هەڵوێست دەبێتە کاڵایەکی دەگمەن، ڕامانی وشە دەبێتە تاکە چەکی بەرگری. ئەم ڕامانە دەبێتە هێزێک بۆ ئەوەی نووسەر نەکەوێت، بۆ ئەوەی خۆی بەدەستی ئەو دۆخە ناهەموارەوە نەدات ، کە دەیەوێت بیکاتە پارچەیەک لە پاشکۆیەتی.
ئەو پێنووسەی لەناو برینی پاکیدا هەڵواسراوە، هەرچەندە لە ڕووی مادییەوە بێبەشە و مووچە و پشتگیریی نییە، بەڵام لە ڕووی ورەوە پاشایەکی بەشکۆیە لەدورگەی پیرۆزیدا . چونکە مێژوو ئەوەمان پێدەڵێت: زۆربەی ئەو دەنگانەی ئەمڕۆ لە مێدیا لایەنگرەکاندا دەنگ دەدەنەوە، سبەی وەک کەفێکی سەر چڵپاو دەتەقنەوە، بەڵام ئەو وشەیەی لە ناو ڕامان و ئازاری دوورگەیەکی ونبوودا لەدایک دەبێت، دەبێتە بەشێک لە ویژدانی زیندووی میللەت.
پێویستە ئەم دوورگەی پشتکوێخستنە تێکبشکێنرێت. وشە بگەڕێتەوە بۆ سەر ڕێڕەوە ڕاستەقینەکەی خۆی. ناکرێت تەمەن و ئەزموون ببنە قوربانیی بڕیاری چەند کەسێک کە مێدیایان کردووەتە موڵکی تاکە کەسی. ڕامانی وشە، بانگەوازێکە بۆ هۆشیاربوونەوە، بۆ ئەوەی بڵێین: پێنووسێک کە بە پاکی مابێتەوە، هیچ سێدارەیەک ناتوانێت کۆتایی بە ژیانی بهێنێت، چونکە ڕاستی لەناو کاکڵەی بزربوونیشدا هەر دەدرەوشێتەوە.

ستار ئەحمەد

لە مێژووی نوێی گەلی کورددا، حیزبایەتی وەک چەقۆیەکی دوودەم دەرکەوتووە؛ لە لایەکەوە ئامرازێک بووە بۆ کۆکردنەوەی توانای پەرتەوازەی نەتەوەیی و گەیاندنی دەنگی ستەملێکراوی کورد بە جیهان، بەڵام لە لایەکی دیکەوە و بە تێپەڕبوونی کات، بووەتە گەورەترین کۆسپ لەبەردەم پرۆژەی بونیادنانی نەتەوەدا. کاتێک دەڵێین “حیزبایەتی سەری کوردایەتی دەخوات”، مەبەستمان لەو خاڵە وەرچەرخانە ترسناکەیە کە تێیدا سوود و قازانجی تەسک و کاتیی حیزب دەخرێتە پێش بەرژەوەندیی باڵا و نیشتمانییەکان. ئەم دیاردەیە تەنها گرفتێکی ڕامیاری نییە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ پەتایەکی کۆمەڵایەتی و دەروونی کە جەستەی نەتەوەیەک لەناو دەبات. لە بنەڕەتدا کوردایەتی وەک بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی، ئامانجی بوو مرۆڤی کورد لە ژێردەستەیی ڕزگار بکات و ناسنامەیەکی سەربەخۆی بۆ بونیاد بنێت، کەچی حیزبایەتی هات و ئەم ناسنامە گشتگیرەی بۆ چەندین پارچەی بچووک و دژبەیەک دابەشکرد. لە ئێستادا وابەستەیی مرۆڤی کورد لە بری ئەوەی بۆ خاک و نەتەوە بێت، زۆرجار بۆ ڕەنگی ئاڵایەک یان وێنەی پێشەوایەکی حیزبی کورت بووەتەوە، ئەمەش گەورەترین پاشەکشەیە بۆ چەمکی کوردایەتی.
یەکێک لە مەترسییە هەرە گەورەکانی حیزبایەتی ئەوەیە کە دامەزراوە نیشتمانییەکانی پەک خستووە؛ هەر لە پەروەردەوە تا دەگاتە هێزی چەکدار و دادوەری، هەمووی خراونەتە خزمەت بەرنامەی حیزبەوە، ئەمەش وایکردووە متمانەی تاک بە دەوڵەت و نیشتمان لاواز بێت. کاتێک حیزب دەبێتە تاکە دەروازە بۆ بژێوی و پلە و پۆست، ئیتر لێهاتوویی و دڵسۆزی بۆ خاک مانی خۆی لەدەست دەدات و جێگەی خۆی بۆ ملکەچی و وەفای بێمەرج بۆ حیزب چۆڵ دەکات. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە تێیدا کوردایەتی وەک ئەندێشەیەکی پیرۆز و گشتگیر، دەبێتە قوربانیی ململانێی هێزەکان. ئەم پەتایە تەنها لە کایەی سیاسیدا نەمایەوە، بەڵکو بە قووڵی شۆڕبووەوە بۆ ناو کایەی ئەدەب و ڕۆشنبیری و جومگە هزرییەکانی کۆمەڵگە. حیزبایەتیی تەسک، گۆڕەپانی ئەدەبیی کوردیی کردووە بە سەنگەرێکی شەڕ کە تێیدا پێنووسە ئازادەکان و نووسەرە کوردپەروەرە ڕاستەقینەکان دەکرێنە ئامانج.
چەندین نووسەری گەورە و خاوەن ڕوانگە هەبوون کە نەیانویست کڕنۆش بۆ باڵە جیاوازەکانی حیزب ببەن و قەڵەمەکەیان بکەنە ئامرازی پیاهەڵدان، بەو هۆیەوە لە هەموو ماف و بەخششێکی ڕەوا بێبەش کران. ئەم جۆرە نووسەرانە نەک هەر لە ژیانیاندا پەراوێز خران، بەڵکو تەنانەت ڕێگەیان پێنەدرا بەرهەمەکانیان بڵاوبکەنەوە، چونکە پەیامی ئەوان لەگەڵ بەرژەوەندیی حیزبیدا نەدەهاتەوە. مەترسییەکە لێرەدا کۆتایی نایەت، بەڵکو دوای مردنیشیان حیزبایەتی دەست لە سەری نێویان هەڵناگرێت؛ هەوڵی ڕاستەقینە دەدرێت بۆ سڕینەوەی ڕەنج و توانا و مێژووی پڕشنگداریان، هەر لەبەر ئەوەی نەیانویستووە ببنە پاشکۆی ئەم یان ئەو گرووپی ڕامیاری. ئەمە کوشتنی مەعنەوییە، کە لە کوشتنی جەستەیی زۆر ترسناکترە، چونکە هەوڵێکە بۆ شێواندنی یادەوەریی نەتەوەیەک.
لە بەرامبەر ئەم سڕینەوەیەدا، حیزبایەتی هاتووە گۆڕەپانی ڕاگەیاندن و ڕۆشنبیریی پڕ کردووە لە کەسانێک کە نەک هەر خاوەن هیچ بەهرەیەکی ئەدەبی و بیرکردنەوە نین، بەڵکو زۆرجار لە ڕابردوودا دژە کورد و هەلپەرست بوون. گۆڤار و ڕۆژنامە و کەناڵەکان وەک “قۆنتەرات” دراونەتە دەست کۆمەڵێک کەس کە تاکە کارامەییان فریودان و خۆشیرینکردنە. ئەم هەلپەرستانە لە گۆڕەپانی چەواشەکاریدا تراتێن دەکەن و حیزبیش بە هەموو شێوەیەک پشتیوانییان دەکات. بە شانازییەوە و لەبەردەم چاوی مێژوودا، مێژوویەکی درۆینە بۆ ئەم پاڵەوانە کارتۆنییانە دروست دەکرێت؛ ئەوانەی لە ڕۆژە سەختەکاندا پشتیان لە نەتەوە بوو، ئێستا لە ڕێگەی ڕاگەیاندنی حیزبییەوە وەک شا پاڵەوان و خەمخۆری گەل بە خەڵک دەفرۆشرێنەوە. ئەمە نەک هەر سووکایەتییە بە خوێنی قوربانیەکان و ڕەنجی تێکۆشەرانی ڕاستەقینە، بەڵکو تێکدانی ڕەوشتی گشتیی کۆمەڵگەیە، چونکە نەوەی نوێ وا تێدەگات کە سەرکەوتن لە ڕێگەی هەلپەرستی و درۆوە دێت، نەک لە ڕێگەی دڵسۆزی و ماندووبوون.
کاتێک حیزب دەبێتە تاکە سەرچاوەی دابینکردنی تێچووی وێژە، ئیتر چاوەڕوانی بەرهەمی نەتەوەیی مەحاڵە. لێرەدا ئەدەب لە فۆرمە مرۆیی و نەتەوەییەکەی دادەماڵرێت و دەبێتە ئەدەبی پیاهەڵدان. ئەم دۆخە برینێکی قووڵی لە ویژدانی تاکی کورددا دروست کردووە، بە جۆرێک کە مرۆڤی کورد هەست دەکات لەناو نیشتمانی خۆیدا نامۆیە ئەگەر سێبەری حیزبێکی لەسەر نەبێت. بۆ تێپەڕاندنی ئەم تەنگژەیە، پێویستمان بە شۆڕشێکی هزری هەیە، کە تێیدا چەمکی کوردایەتی لە چوارچێوەی تەسک و ژەهراویی حیزبایەتی دەربهێنرێت و بگەڕێنرێتەوە بۆ ناو کایە فراوانەکەی خۆی کە نیشتمانپەروەریی ڕاستەقینەیە. تا ئەو کاتەی حیزب وەک ئامرازێک بۆ خزمەتی نەتەوە نەبینرێت و وەک پیرۆزییەک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، مەترسیی ئەوە بەردەوام دەبێت کە حیزبایەتی نەک هەر سەری کوردایەتی، بەڵکو داهاتووی نەوەکانیشمان قووت بدات.
ئێمە لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژووییداین؛ یان دەبێت کوردایەتی بکەینە چەتری کۆکەرەوە، یان ڕێگە بدەین حیزبایەتی هەموو دەستکەوتەکانمان بکاتە خۆڵەمێشی ململانێ ناوخۆییە بێواتاکان. ڕاستییەکی تاڵ هەیە کە دەبێت هەمووان بیزانن، ئەویش ئەوەیە کە هیچ حیزبێک لە نیشتمان مەزنتر نییە، و هیچ پێشەوایەکیش لە نەتەوە گرنگتر نییە؛ هەر کاتێک ئەم هاوکێشەیە پێچەوانە بووەوە، ئەوا سەرەتای کۆتایی هاتنی خەونە گەورەکانمانە. کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە حیزبایەتی لای ئێمە تەنها ڕێکخستنێکی ڕامیاری نییە، بەڵکو بووەتە بیروباوەڕێکی داخراو کە ڕێگە نادات مرۆڤەکان لە دەرەوەی بازنەی حیزب بیر بکەنەوە، ئەمەش داهێنان و بیری ئازاد دەکوژێت و کۆمەڵگە بەرەو چەقبەستوویی دەبات. کاتێک ئەندامێکی حیزبی، هەڵەی حیزبەکەی لە ڕاستی نەتەوەکەی بە پیرۆزتر دەزانێت، ئەوا کوردایەتی لەوێدا کۆتایی پێدێت. بۆیە، ڕزگارکردنی کوردایەتی لە چنگی حیزبایەتی، ئەرکی هەرە لەپێشینەی ڕۆشنبیران و نەوەی نوێیە، بۆ ئەوەی چیتر مێژووی ئێمە تەنها زنجیرەیەک نەبێت لە شکستی ناوخۆیی کە بەرگی کوردایەتییان بەسەردا بڕاوە، بەڵکو ببێتە مێژووی سەرکەوتنی نەتەوەیەک کە توانیویەتی لەسەر پێی خۆی بوەستێت بەبێ ئەوەی پێویستی بە دارشەقی حیزب هەبێت. لە کۆتاییدا، دەبێت ئەو ڕاستییە تێبگەین کە نیشتمان بۆ هەمووانە، بەڵام حیزب تەنها بۆ کۆمەڵە خەڵکێکە؛ کەواتە ناکرێت هەمووان و هەموو شتێک بکرێنە قوربانیی چەند کەس و گرووپێک کە کوردایەتی وەک بازرگانی و پۆست دەبینن. گەڕانەوە بۆ بەها ڕەسەنەکانی کوردایەتی و پاک کردنەوەی ناوەندی ئەدەبی لە هەلپەرستان، تەنها ڕێگەیە بۆ ئەوەی ڕێگری لەو داڕمانە گەورەیە بگرین کە حیزبایەتی کاڵفامانە بەرەو ڕووی بردوین.

ستار ئەحمەد

کەرکووک وەک یەکێک لە دێرینترین مەڵبەندەکانی نیشتەجێبوون لە جیهاندا، مێژووەکەی پەیوەستە بە ڕەگ و ڕیشەی نەتەوە ڕەسەنەکانی ئەم خاکە و زنجیرە چیاکانی زاگرۆس، ئەم شارە تەنیا جێگایەکی جوگرافی نییە، بەڵکو گەواھیدەرێکی زیندووی شارستانییەتە دێرینەکانی مرۆڤایەتییە کە لە باوەشی نیشتمانی کورداندا چەکەرەیان کردووە. ئەگەر بە وردی لە لاپەڕەکانی مێژوو بڕوانین، دەبینین پێکھاتە و ناونانی ئەم شارە لە بنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هۆزە نیشتەجێیانەی کە لە بناری چیا سەرکەشەکانەوە هاتوونەتە خوارێ و بنچینەی ژیانیان لەم ناوچەیەدا داناوە، هەر لە سەرەتای دروستبوونییەوە، ئەم مەڵبەندە بە دەستی هۆرییەکان، کە یەکێکن لە باوانە هەرە دێرینەکانی گەلی کورد، ئاوەدان کراوەتەوە و ئەوان بوون کە بنەڕەتی قەڵا بەرزەکەیان دانا، ئەو قەڵایەی کە تا ئەمڕۆش وەک ناسنامەیەکی نەتەوەیی و مێژوویی لە جەرگەی شارەکەدا ڕاوەستاوە و بەرەنگاری هەموو گۆڕانکارییەکان بووەتەوە.
لە قۆناخێکی تری گرنگی مێژووییدا، گەلانی گۆتی کە ئەوانیش بەشێکی دانەبڕاون لە مێژووی زاگرۆس، توانییان کۆتایی بە دەسەڵاتە داگیرکەرەکانی ئەو سەردەمە بهێنن و سەرتاسەری ناوچەکە بگرنە دەست و بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک حوکمڕانییەکی بەهێزیان کرد و ئەم شارەیان وەک پایتەختی دەسەڵاتی خۆیان هەڵبژارد، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە شارەکە لەسەر دەستی مرۆڤی زاگرۆسی بنەڕەتی بۆ داڕێژراوە و هەموو بەردێکی ناو ئەو قەڵایە گوزارشت لە ڕەسەنایەتی ئەو نەتەوەیە دەکات. تەنانەت دەربارەی ناوی شارەکەش، گێڕانەوە مێژووییەکان و یادەوەرییەکانی ناو خەڵک جەخت لەوە دەکەنەوە کە کاتێک وەستا و کرێکارە لێهاتووەکانی کورد خەریکی بونیادنانی قەڵا مەزنەکە بوون، شارەزا و گەڕیدە بیانییەکان لەو سەردەمانەدا کاتێک تەماشای ئەم تەلاری و قایمکارییەیان کردووە، سەرسامی خۆیان بەوە دەربڕیوە کە ئەمە کارێکی تەواو و بێ کەموکوڕییە و پێیان گوتووە “کارێکی کۆک”، هەر لەم دەستەواژەیەوە کە ئاماژەیە بۆ ڕێکوپێکیی کارەکە، ناوی شارەکە بەرە بەرە بووەتە ئەو ناوەی کە ئەمڕۆ پێی دەناسین، کە ئەمە دەیسەلمێنێت ناسنامەی شارەکە ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە ڕەنج و ماندووبوونی مرۆڤی کوردەوە.
لە لایەکی ترەوە، بۆچوونێکی تری زۆر بەهێز کە لە ڕووی زانستی و جوگرافییەوە لەگەڵ سروشتی ناوچەکەدا دەگونجێت، ناوی “گڕکۆک”ـە، ئەم ناوە کە لە دوو وشەی کوردی پێکهاتووە، ئاماژەیە بۆ ئەو گڕە هەمیشەییەی لە ئەنجامی گاز و نەوتەوە لە ناخی ئەم خاکەدا دەردەچێت و بە ئاگرە بێکوژانەوەکە ناسراوە، ئەم گڕە کە هەزاران ساڵە لە دەوروبەری شارەکە دەبینرێت، ناسنامەیەکی سروشتییە کە تەنیا بە زمانی دانیشتووانە ڕەسەنەکەی واتە کوردە زاگرۆسییەکان ناونراوە و گۆڕانی بۆ “کەرکووک” تەنیا گۆڕانێکی دەنگییە، دەنا بنەچەکەی هەر وەک خۆی بە کوردی ماوەتەوە. هەرچەندە لە سەردەمە جیاوازەکاندا و بەهۆی هێرشی هێزە دەرەکییەکانی وەک ئەکەدی و ئاشوورییەکانەوە هەوڵ دراوە ناوی شارەکە بۆ زمان و فەرهەنگی ئەوان بگۆڕدرێت، بەڵام واتای ناوەکان لەو زمانانەشدا هەر ئاماژەن بۆ “شوێنێکی تەواو” یان “کارێکی ڕێکوپێک”، کە ئەمەش دانپێدانانی ناڕاستەوخۆی داگیرکەرانە بەو کارە مەزنەی کوردەکان لە ئاوەدانکردنەوەی شارەکەدا ئەنجامیان داوە.
سەلماندنی کوردستانی بوونی کەرکووک پێویستی بە تێڕامانە لە شێوازی ژیان و ئەو شوێنەوارانەی تەمەنیان دەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر، چونکە هەموو ئەو هۆز و گەلانەی لەم شارەدا دەسەڵاتدار بوون و ئاوەدانیان کردووەتەوە، ڕەگ و ڕیشەیان دەچێتەوە سەر یەک سەرچاوە کە مرۆڤی نیشتەجێی چیا و دەشتەکانی کوردستانە. کەرکووک وەک دڵێک وایە کە خوێن بۆ هەموو جەستەی نیشتمان دەنێرێت و لە مێژوودا هەمیشە سەنگەری بەرگری بووە، ئەو شارەی لەسەر دەستی هۆری و گۆتییەکان بینا کرا، نابێت تەنیا وەک شوێنێکی جوگرافی تەماشا بکرێت، بەڵکو دەبێت وەک ڕوحی نەتەوەیی کورد سەیر بخەمڵێنرێت، چونکە مێژوو سەلماندوویەتی کە ناوی شارەکە و خاکی شارەکە و قەڵاکەی، هەموویان پێکەوە باس لە چیرۆکێک دەکەن کە تەنیا بە زمانی ئەو نەتەوەیە دەخوێندرێتەوە ،کە هەزاران ساڵە لێرە خاوەندارێتی لە ژیان دەکات. کەرکووک هەمیشە بە کوردستانی دەمێنێتەوە، چونکە ڕاستییەکان لەناو خاکی ئەم شارەدا بە قووڵی چێندراون و هیچ هێزێک ناتوانێت ئەو ناسنامە زاگرۆسییە لە ڕەگی ئەم شارە جیا بکاتەوە، وەک چۆن ئاگری گڕکۆک هەرگیز خامۆش نابێت، مێژووی کوردستانیبوونی ئەم شارەش هەر بە گەشی دەمێنێتەوە.

ستار ئەحمەد

کاتێک دەسەڵات لە ئەرکە ڕەسەنەکەی لادەدات و لە جیاتی نیشتمان، دەبێتە چەترێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە تەسکەکانی خێڵ و بنەماڵە، ئیتر پرۆسەیەک دەست پێدەکات کە دەکرێت ناوی بنێین سڕینەوەی شوناس.
گەندەڵی تەنیا دیاردەیەکی ئابووری نییە کە پەیوەندی بە دزینی چەند ملیۆنێکەوە هەبێت، بەڵکو ڤایرۆسێکی ڕامیاریی کوشندەیە کە سەرەتا لە مۆخی دەسەڵاتەوە دەست پێدەکات و پاشان جەستەی ئاکاریی و کۆمەڵایەتیی نەتەوەکان دادەرزێنێت. مێژوو فێری کردووین کە ئەم ڤایرۆسە هەمیشە لە ناو تاریکیی کۆشکەکان و لە پەراوێزی بێدەنگیی گشتیدا گەشە دەکات، بەڵام بۆ ئەوەی وەک پەتایەکی درێژخایەن بمێنێتەوە، پێویستی بە دوو بەرگریکەری ساختە هەیە: پینەکردنی مێژوو و دروستکردنی تۆقێنەری هزری.
ئەگەر لاپەڕە کۆنەکانی مێژوو هەڵدەینەوە، دەبینین زۆر سەرکردە بوونە وانەیەکی تاڵ؛ کاتێک خەزێنەی گشتی وەک موڵکی تایبەت مامەڵەی پێوە کرا، ئیتر ڤایرۆسەکە گەیشتە نەمانی متمانەی نێوان میرو شوێنکەوتوانی و لەناوی برد. هەر ئەو کاتەی بەرژەوەندیی تایبەت کەوتە پێش بەرژەوەندیی گشتی، کۆڵەکەی ئەو دەسەڵاتە ڕووخا. لێرەدا گەندەڵی تەنیا دزینی نانی خەڵک نییە، بەڵکو تێکدانی بنەما ڕەوشتیەکانە کە مرۆڤایەتی و شکۆی لەسەر وەستاوە.
بۆ ئەوەی جەستەیەکی تووشبوو بە ڤایرۆسی گەندەڵی بتوانێت لەسەر پێ بوەستێت، ناچارە جۆرێک لە ترساندن بەرهەم بهێنێت. ئەم تۆقاندنە تەنیا بە کوشتن و زیندان نییە، بەڵکو جۆرێکە لە داگیرکردنی هۆش. کاتێک مرۆڤ فێر دەکرێت کە تەنانەت ئارەزووە سروشتییەکانی و پاکوخاوێنییە جەستەییەکانی پێوەری باوەڕ بن، ئیتر نەسرەوتنێکی دەروونی بۆ دروست دەبێت کە ڕێگەی لێدەگرێت بیر لە مافە سیاسی و ئازادییەکانی بکاتەوە. تۆقاندن و گەندەڵی دوو ڕووی یەک دراون؛ یەکەمیان وەک بەرگرییەکی دەستکرد
بۆ پاراستنی دووەمیان بەکاردێت.
لە کۆمەڵگەیەکدا کە ئەم ڤایرۆسە تێیدا ڕەگ دادەکوتێت، مرۆڤ دەکرێتە دوو بەشەوە: نێرینەیەک کە دەبێت یان خوێنڕێژ بێت یان نۆکەرێکی تۆقیو، و مێینەیەک کە تەنیا وەک ئامرازێکی خزمەت و چێژ وێنا دەکرێت. ئەم دابەشکارییە جێندەرییە و سڕینەوەی ڕۆڵی ژن، ڕێک لە خزمەتی ئەو دەسەڵاتە نێرینە ڕەهادایە کە دەیەوێت هەموو جومگەکانی ژیان کۆنترۆڵ بکات. تەنانەت دروشمە تەلارسازی و مێژووینەکانیش دەبنە پۆشاکێکی ساختە بۆ داپۆشینی جەستە داڕزیوەکەی دەسەڵات، بەڵام ئەمە تەنیا پینەکردنێکی کاتییە و نابێتە جلی پیرۆزی.
سڕینەوەی ڕاستەقینە ئەو کاتە ڕوودەدات کە دەسەڵاتدار چیتر ناتوانێت بەدرۆو هەڕەشە ڕاستییەکان بشارێتەوە. کاتێک خەزێنەکان بەتاڵ دەبن و تەنیا وێرانە و قەرز بۆ نەوەکان جێدەهێڵن، ئیتر هیچ شوێنەوارێک ناتوانێت ڕەوایی بۆ لاشەیەکی گەنیو بگەڕێنێتەوە. گەندەڵی مۆرانەیەکە مێژووی هەر دەسەڵاتێک بگرێتەوە، داری بەرخودان دەژاکێنێ . ئازادیی ڕاستەقینە لەو ساتەوە لەدایک دەبێت کە مرۆڤەکان تێدەگەن متمانە و باوەر لە ناخدایە و بە چاوپۆشین لە ئاستی ستەم و تاڵانی لەبار دەچێت.
ئاشکرایە، دەسەڵاتێکی گەندەڵ وەک هەر جەستەیەک کە ڤایرۆسێکی کوشندە لێی دابێت، ئەنجامی لەناوچوونە.
فەوتانی ئەم جۆرە دەسەڵاتانە یاسایەکی نەگۆڕە؛ چونکە مێژوو تەنیا ناوی ئەوانە بە نەمری دەهێڵێتەوە کە خزمەتی مرۆڤایەتییان کردووە، نەک ئەوانەی نەوەکانیان لە ناو گەرداوی گەندەڵیدا زیندەبەچاڵ کردووە. ئازادی ڕاستەقینە وەک خۆر دەدرەوشێتەوە، چونکە ویستی گەلان بۆ دادپەروەری هێزێکی نەبڕاوەیە و هیچ مشەخۆرێکی دەسەڵاتدار ناتوانێت ڕێگەی لێبگرێت.

شیعر تەنیا ڕیزکردنی وشە و گەمەکردن بە کێش و سەروا نییە، بەڵکوو هەناسەیەکی قووڵی مرۆڤایەتییە، کە لە ناخی تاکی داهێنەرەوە هەڵدەقوڵێت و دەبێتە پردێک بۆ گەیشتن بە دڵی هەموو مرۆڤایەتی. کاتێک مرۆڤ لە بەردەم گەورەیی گەردوون و ئاڵۆزییەکانی ژیاندا دەستەوەستان دەبێت، پەنا دەباتە بەر زمانێک کە لە زمانی ئاسایی باڵاتر بێت، زمانێک کە بتوانێت ئازار، خۆشی، عەشق و تەنانەت بێدەنگیش وەرگێڕێتە سەر زمانی هەست. ئەمەیە کە شیعر دەکاتە پەیامێکی مرۆیی گشتگیر کە هیچ سنوورێکی جوگرافی و نەتەوەیی و ئایینی ناناسێت.
لە ڕاستیدا، شاعیر کاتێک دەنووسێت، تەنیا بۆ خۆی یان بۆ گەلەکەی نانووسێت، بەڵکوو ئەو وەک نوێنەری ویژدانی زیندوی مرۆڤایەتی دەردەکەوێت. هەر بۆیە دەبینین شیعرێکی شاعیرێکی کورد لە شاخەکانی کوردستانەوە، دەتوانێت هەمان ئەو هەستە لە لای مرۆڤێکی ئەورووپی یان ئەفریقی بورووژێنێت کە لە ناخی خۆیدا هەیەتی. ئەمە بەو واتایەیە، کە شیعر دەست دەخاتە سەر خاڵە هاوبەشەکانی مرۆڤبوون؛ هەموومان بە یەک شێوە دەگرین، بە یەک شێوە شەیدای جوانی دەبین و بە یەک شێوەش لە بەرامبەر ستەمدا ڕادەچەڵەکین. شیعر ئەو زمانە هاوبەشەیە کە لە سەرووی هەموو جیاوازییەکانەوە، مرۆڤەکان وەک یەک خێزان نیشان دەدات.
ئەرکی مرۆیی شیعر لەوەدا بەرجەستە دەبێت کە دەبێتە دەنگی ئەو کەسانەی کە بێدەنگ کراون. شاعیر بە وشەکانی دەبێتە پارێزەری مافە ڕەواکان و پارێزەری ئەو بەها بەرزانەی ،کە مرۆڤایەتی شانازییان پێوە دەکات. کاتێک جیهان بەرەو وشکبوونەوەی هەست و مادەگەرایی دەچێت، شیعر دێت و گیانێکی نوێ بە بەر ژیاندا دەکاتەوە. ڕێگە نادات مرۆڤ ببێتە ئامێرێکی بێڕۆح، بەڵکوو بەردەوام بیری دەهێنێتەوە کە ئەو خاوەنی دڵ و هەستە. ئەم پەیامە مرۆییە، بانگەوازێکە بۆ ئاشتی، بۆ لێبوردەیی و بۆ ژیانێکی شایستە کە تێیدا شکۆی مرۆڤ پارێزراو بێت.
شیعر لە هەمان کاتدا ئاوێنەیەکە، کە مرۆڤ خۆی تێدا دەبینێتەوە. زۆرجار ئێمە هەستێكمان هەیە و ناتوانین دەریبڕین ، بەڵام کاتێک دێڕە شیعرێک دەخوێنینەوە، دەڵێین ئەمە ڕێک ئەوەیە کە من دەمویست بیڵێم. ئەمە جادووی شیعرە کە دەتوانێت بچێتە ناوجەرگەی ناخی مرۆڤەکان و پەردە لەسەر نهێنییەکانیان لابدات. ئەم هاوسۆزییە، ئەم تێگەیشتنە قووڵە، گەورەترین خزمەتە کە وێژە بە مرۆڤایەتی دەیکات، چونکە مرۆڤەکان لە یەکدی نزیک دەکاتەوە و ڕق و کینە دەگۆڕێت بۆ تێگەیشتن و هاوخەمی.
لە کۆتاییدا دەبێت بڵێین، هەتا مرۆڤ هەبێت و هەتا مرۆڤایەتی بەدوای ڕاستی و جوانی و دادپەروەریدا بگەڕێت، شیعر وەک پەیامێکی هەرە بەرز و پیرۆز دەمێنێتەوە. شیعر ئەو چرایەیە کە لە تاریکییەکانی مێژوودا ڕێگەی مرۆڤایەتی ڕووناک کردووەتەوە و هەمیشە بەشێوەی بەڵگەیەک لەسەر زیندوویی ڕۆحی مرۆڤ دەمێنێتەوە. نووسینی شیعر تەنیا داهێنانێکی هونەری نییە، بەڵکوو بەرپرسیارێتییەکی گەورەی مرۆییە بەرامبەر بە ژیان و بە هەموو ئەو بەهایانەی کە ژیان شایانی زیندەگی دەکەن. شاعیری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە دەتوانێت ئازاری هەموو جیهان لە دڵیدا کۆبکاتەوە و بە شێوەی وشەی پڕ لە هیوا و جوانی بیبەخشێتەوە بە مرۆڤایەتی.

شاری هەولێر، کە وەک یەکێک لە دێرینترین مەڵبەندەکانی نیشتەجێبوونی بەردەوام لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەناسرێت، تەنیا ڕووبەرێکی جوگرافی نییە، بەڵکو پەڕتووکێکی کراوەی شارستانییەتە کە تەمەنی بۆ زیاتر لە شەش هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. ئەم شارە کە لەسەر نەخشەی مێژوو بە ناوەکانی “ئۆربێلوم”، “ئەربائیلۆ” و “ئەربێلا” تۆمار کراوە، پێگەیەکی ستراتیژی و ڕۆحیی وای هەبووە کە بووەتە جێی تەماحی ئیمپراتۆریەتە گەورەکانی وەک سۆمەری، ئەکەدی، ئاشووری، بابلی، ماد، یۆنانی و ئیسلامی. توێژینەوە شوێنەوارییەکان و پشکنینەکانی ئەم دواییەی قەڵای هەولێر و دەوروبەری، ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن کە ئەم شوێنە نەک هەر مەڵبەندێکی ئیداری، بەڵکو ناوەندێکی گرنگی ئایینی و فەلەکناسی بووە لە میزۆپۆتامیادا. ڕەگی ناوی شارەکە بۆ سەردەمی سۆمەرییەکان و ناوی “ئۆربێلوم” دەگەڕێتەوە، کە زۆر پێش دەرکەوتنی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری بوونی هەبووە، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە شارەکە بنچینەیەکی دێرینتری هەیە و گەلانی ڕەسەنی ناوچەکە وەک “هۆرییەکان” و “لۆلۆییەکان” کە بە باپیرە گەورەی کورد دادەنرێن، داهێنەری ئەم مەڵبەندە بوون.
لە سەردەمی دەسەڵاتی ئاشوورییەکاندا، هەولێر پیرۆزییەکی تایبەتی هەبوو، چونکە پەرستگای سەرەکیی “ئەشتاری هەولێر” لێرە بووە، کە خوداوەندی سەرکەوتن و جەنگ بووە و پاشا ئاشوورییەکان بۆ وەرگرتنی ڕەزامەندی و مژدەی سەرکەوتن لە جەنگەکاندا، ڕوویان لەم شارە کردووە. لێرەدا دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت کە هەرچەندە ئاشوورییەکان ناوەکەیان بۆ “ئەربا-ئیلۆ” (واتە چوار خوداوەند) گۆڕی، بەڵام ناسنامەی دانیشتووان و جوگرافیای ناوچەکە هەر بەستراوەتەوە بە گەلانی زاگرۆس‌ نشینەوە کە خاوەنی ڕەسەنی خاکەکە بوون. قەڵای هەولێر کە لەسەر گردێکی دەستکرد بە بەرزیی نزیکەی ٣٠ مەتر دروست بووە، دەرەنجامی کەڵەکەبوونی چەندین چینی شارستانییەتی جیاوازە کە بەسەر یەکدا نیشتوون، بە جۆرێک هەر چینێکی مێژوویی وەک ڕەهەندێکی کاتیی جیاواز لە قووڵایی زەویدا ماوەتەوە. ئەم شارە لە سەردەمی یۆنانییەکاندا بەهۆی جەنگی “گاۆگامێلا”وە ناوبانگێکی جیهانیی پەیدا کرد، کاتێک ئەسکەندەری مەقەدۆنی لە ساڵی ٣٣١ی پێش زاییندا توانی شکستی گەورە بە دارای سێیەم، پاشای هەخامەنشییەکان بهێنێت، کە ئەمەش وەرچەرخانێکی گەورە بوو لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
ئەو پێکهاتە فیزیکییەی قەڵاکە و دابەشبوونی دەروازەکانی، واتایەکی سیمبولی قووڵ دەبەخشن؛ هەندێک لە لێکۆڵەران وای دەبینن کە شێوەی قەڵاکە و تێپەڕین بەناو دەروازەی خۆرهەڵات (ڕوو بە خۆر و ژیان) و دەرچوون لە دەروازەی خۆرئاوا، گوزارشتە لە پرۆسەی پاکبوونەوەی ڕۆحی و نوێبوونەوەی مرۆڤ، وەک ئەوەی گەشتێک بێت بەناو منداڵدانی مێژوودا بۆ لەدایکبوونێکی نوێ. ئەم چەمکە ڕۆحییە وایکردووە هەولێر بۆ هەزاران ساڵ وەک “ڕووگە” و ناوەندێکی پیرۆز بۆ گەلانی میزۆپۆتامیا و زاگرۆس بمێنێتەوە. دواتر لە سەردەمی حوکمڕانیی ئیسلامیدا، هەولێر گەشەیەکی بێوێنەی بەخۆیەوە بینی، بە تایبەت لە سەردەمی میرنشینی ئەتابەگی و لە ژێر سایەی فەرمانڕەوایی سوڵتان موزەفەردین گۆکبەری، کە شارەکەی کردە مەڵبەندێکی زانستی، وێژەیی و مرۆیی. لەو سەردەمەدا منارەی چۆلی و چەندین قوتابخانە و نەخۆشخانە دروست کران کە نیشانەی پێشکەوتنی تەلارسازی و هزریی ئەو کاتەی شارەکە بوون.
بە درێژایی سەدەکان، هەولێر توانیویەتی ناسنامە کەلتوورییەکەی خۆی بپارێزێت و ببێتە ناوەندێکی بەیەک گەیشتنی زمان و ئایینە جیاوازەکان. پێگەی جوگرافیی شارەکە لە نێوان هەردوو زێی گەورە و بچووک و هەڵکەوتنی لەسەر ڕێگای بازرگانیی کاروانەکان، وایلێکردووە هەمیشە وەک جەمسەرێکی ئابووریی بەهێز بمێنێتەوە. قەڵاکە بەو سێ گەڕەکە دێرینەی خۆی (تەکیە، تۆپخانە و سەرا) و ئەو خانوو و کۆڵانە تێکئاڵاوانەی کە گوزارشت لە هونەری نیشتەجێبوونی مرۆیی دەکەن، بووەتە میراتێکی جیهانی و لە لایەن ڕێکخراوی یونسکۆوە وەک شوێنەوارێکی گرنگ ناسێنراوە. لێکۆڵینەوە لە مێژووی هەولێر تەنیا گەڕان نییە بەدوای ڕابردوودا، بەڵکو تێگەیشتنە لە چۆنیەتی خۆڕاگریی مرۆڤ و شارستانییەت لە بەردەم گۆڕانکارییە توندەکانی مێژوودا. مێژووی ئەم شارە مێژوویەکە لە ململانێی مانەوە و داهێنان، کە تێیدا ڕەگەزە ڕەسەنە کوردییەکان وەک پارێزەری سەرەکیی ئەم خاکە، توانیویانە ناسنامەی “هەولێر” لە چوارچێوەی زمان و کەلتووری خۆیاندا بە زیندوویی بهێڵنەوە. ئەمڕۆ هەولێر بەو هەموو پاشخانە دەوڵەمەندەوە، تەنیا پایتەختێکی ڕامیاری نییە، بەڵکو هێمای بەردەوامی و ژیانەوەی نەتەوەیەک و شارستانییەتێکە کە ڕەگەکەی لە قووڵایی مێژوودا چەقیوە و چاویشی لە ئاسۆیەکی گەش و نوێخوازییە.

نیشتمان کاتێک دەبێتە ئارامگەیەکی ڕاستەقینە، کە هەموو ڕۆڵەکانی تێیدا هەست بە ئارامی و بەهرەمەندی بکەن، بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ لەم بارو دۆخەدا دەبینرێت، جۆرێکە لە دابەشبوونی نایەکسان کە تێیدا خاکی پیرۆزی کوردستان بووەتە لانکەی خۆشگوزەرانی بۆ ژمارەیەکی دیاریکراو و ئەوانی تر تەنیا لە دوورەوە سەیری ئەو شاگوزەرانییە دەکەن. ئەم نایەکسانییە تەنیا لە ڕووی داراییەوە نییە، بەڵکو هەموو جومگە هەستیارەکانی ژیانی گرتووەتەوە و وایکردووە زۆرینەی خەڵک هەست بکەن لە ماڵ و خاکی خۆیاندا بوونەتە مێوان یان کەسانی نامۆ.
ئەگەر لە ڕووی دارایی و ئابوورییەوە سەیری بارودۆخەکە بکەین، دەبینین سامانی سەر زەوی و ژێر زەوی، کە دەبوو ببێتە هەوێنی ئاوەدانی و خۆشگوزەرانی بۆ هەموو تاکێکی کورد، ئێستا لە چوارچێوەیەکی بەرتەسکدا قەتیس ماوە. لە کاتێکدا دەستەیەکی کەم خەریکی کۆکردنەوەی سەرمایەی بێشوومارن، زۆرینەی کۆمەڵگە لە خەمی دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی ژیانی وەک خۆراک، نیشتەجێبوون و چارەسەری پزیشکیدان. ئەم دابەشبوونە چینایەتییە دیوارێکی گەورەی لە نێوان هاوڵاتییاندا دروست کردووە، بە جۆرێک کە چەند کەسێک خاوەنی هەموو شتێکن و ئەوانی تر، خاوەنی هیچ نین جگە لە ماندوێتی و بێهیوایی.
کاتێک باس لە قووڵایی نادادی دەکەین، هیچ بوارێک وەک بواری وێژە و ڕۆشنبیری ئەو برینە بە سوێیە نیشان نادات. ئەدەب کە دەبوو ویژدانی زیندووی نەتەوە و ئاوێنەی ڕاستگۆیی بێت، ئێستا لە نێوان بەرداشی بەرژەوەندیی حیزبی و پەراوێزخستنی بەهرەمەنداندا دەهاڕدرێت . ئەمڕۆ لە کوردستاندا دەبینین نووسەر و ئەدیب و شاعیرە ڕاستەقینەکان، ئەوانەی تەمەنی خۆیان لە نێو لاپەڕەی کتێب و خەمی نەتەوەدا بەسەر بردووە، لە نێو تەلبەندی نادادیدا کۆت کراون و کەس ناپرسێت بژێوییان چۆنە و ژیانیان بە چ سەختیەک دەگوزەرێت.
زۆرن ئەو نووسەرە پاک و کوردپەروەرانەی کە خاوەنی بڕوانامەی باڵا و بەرهەمی دەگمەنن، بەڵام لەبەر ئەوەی نەیانویستووە پێنووسەکانیان بدەنە دەست خواستی حیزب، یان ناتوانن ببنە پیاهەڵدەری دەسەڵات، ئێستا لە گۆشەی ماڵەکانیاندا نیشتەجێن و تەنانەت لە سەرەتاییترین مافی ژیان، کە بژێوییەکی شایستەیە بێبەش کراون. ئەم مرۆڤە گەورانە کە سەرمایەی شکۆی ئەم خاکەن، لە لایەن دەسەڵاتەوە وەک نامۆ سەیر دەکرێن، تەنیا لەبەر ئەوەی سەربەخۆیی هزریی خۆیان پاراستووە و نەیانکردووەتە ڕێکاری سامان کۆکردنەوە ، کە بۆ بەرژەوەندیی تەسکی ڕامیاریی چۆک دابدەن.
لە بەرانبەردا، دیاردەیەکی مەترسیدار سەری هەڵداوە، ئەویش پێشخستنی کەسانی نەخوێنەوار و بێبەهرەیە تەنیا لەبەر ئەوەی پاشکۆی حیزبەکانن. دەبینین کەسانێک کە نەک هەر شارەزاییان لە ئەدەب و نووسیندا نییە، بەڵکو بێگانەن لەگەڵ خوێندنەوە و زانیاری، تەنیا بەهۆی پاشکۆیەتییان بۆ لایەنێکی دیاریکراو، کراونەتە خاوەن پلەی باڵای ڕۆشنبیری و لە چەندین شوێنەوە خزمەت دەکرێن و بودجەی گەورەیان بۆ تەرخان دەکرێت. ئەمە نەک هەر سوکایەتییە بە زانست و وێژە، بەڵکو تێکدانی ڕەوشتی کۆمەڵایەتی و سیاسییە، چونکە کاتێک نەزان دەبێتە بڕیاردەر و زاناش دەخرێتە پەراوێزەوە، ئەوا کۆمەڵگە بەرەو تاریکییەکی قووڵ هەنگاو دەنێت.
ئەم نادادییە لە بواری ڕۆشنبیریدا دەبێتە هۆی ئەوەی کە نەوەی نوێ متمانەی بە زانست و داهێنان نەمێنێت. کاتێک گەنجێک دەبینێت نووسەرێکی گەورە و خاوەن بڕوانامە لە هەژاریدا دەژی و کەسێکی بێبڕوانامە و ماستاوچی لە سایەی لایەنێکدا لە ناو ناز و کامەرانیدایە، ئیتر مەیلی بۆ فێربوون و پاکی نامێنێت. نادادی لێرەدا دەبێتە خەنجەرێک و لە جەستەی کولتووری نەتەوە دەدرێت؛ چونکە نووسەری ڕاستەقینە کە مێژووی نەتەوە دەنووسێتەوە و زمان دەپارێزێت، ئەگەر دەستی نەگیرێت و ڕێزی لێنەگیرێت، ئەوا ناسنامەی نەتەوەیی بەرەو ونبوون دەچێت.
ئەو دیوارە ئەستوورەی لە نێوان دەستەیەکی سوودمەند و زۆرینەیەکی بێبەش دروست کراوە، لە بواری ئەدەبدا هۆکارێکی کارەساتهێنەرە. حیزبیبوونی بواری ڕۆشنبیری وای کردووە کە بەهرە و توانستی مرۆیی ببێتە قوربانیی پاشکۆیەتی سیاسی. نووسەرە کوردپەروەرەکە، کە خەمی گەورەی ئازادی و دادپەروەرییە، نەک هەر پۆست و پایەی پێنادەن، بەڵکو بە هەموو شێوەیەک ڕێگری لێدەکەن کە دەنگی بگاتە خەڵک. ئەمە ژینگەیەکی ژەهراوی دروست دەکات کە تێیدا ڕاستگۆیی دەبێتە تاوان و درۆکردن و دوڕوویی دەبێتە کلیلی سەرکەوتن.
بۆیە، کوردستانێک کە تەنیا بۆ پاشکۆکان و نەخوێنەوارە دەسەڵاتدارەکان بێت، ناتوانێت ببێتە نیشتمانی داهێنان. نیشتمان کاتێک گەشە دەکات کە پێنووسی ئەدیبە پاکەکان ئازاد بێت و بژێوی ژیانیان پارێزراو بێت، نەک ئەوەی لە ژێر باری گرانی بێبەشیدا پشتیان بچەمێتەوە. هەر نەتەوەیەک ڕێز لە زانا و ئەدیبەکانی نەگرێت و نەخوێنەوارەکان بکاتە پێشەنگ، ئەوا چارەنووسی هەر شکست و پاشەکشە دەبێت لە کاروانی شارستانییەتدا. کاتی ئەوە هاتووە ئەم کۆتە نادادپەروەرە تێکبشکێنرێت و نیشتمان بگەڕێتەوە بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکانی، بۆ ئەوانەی بە خوێن و پێنووس و ماندووبوون پاراستوویانە، نەک بۆ ئەوانەی تەنیا بۆ سوودی تایبەتی خۆیان بەکاری دەهێنن.

ستار ئەحمەد

کاتێک باس لە ئێزدیاتی دەکەین، لە ڕاستیدا باس لە مێژوویەکی دێرین دەکەین کە لەگەڵ یەکەمین چرکەساتەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەم ناوچەیەدا دەستی پێکردووە. ئەم ئایینە نەک تەنیا کۆمەڵێک ڕێوڕەسمی ئایینی، بەڵکو فەلسەفەیەکی قووڵ و گشتگیرە کە لەسەر بنەمای تاقانەیی خودا و پیرۆزیی گەردوون دامەزراوە. بۆ تێگەیشتن لە چاوگی یەکتاپەرستی لای ئێزدییەکان، دەبێت سەرەتا لە ناوی “ئێزدی” خۆی ورد ببینەوە، کە زۆربەی لێکۆڵەرانی مێژوو و زمانەوانی کۆکن لەسەر ئەوەی ئەم ناوە لە وشەی “ئێزد” یان “یەزدان”ەوە هاتووە کە بە واتای خودا دێت، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە ئەم پێکهاتەیە لە بنەڕەتەوە خۆیان بە “بەندەی خودا” ناساندووە و ژیانیان لە دەوری تیشکی یەزدانی دەسوڕێتەوە. لای ئێزدییەکان، خودا دروستکەرێکی بێ هاوتا و میهرەبانە، ئەو سەرچاوەی هەموو چاکە و ڕووناکییەکە، و بەهۆی ئەوەی خودا لای ئەوان هێزێکی ڕەهایە، چەمکی “شەیتان” وەک هێزێکی دژبەر یان ڕکابەر بۆ خودا لە فەلسەفەی ئەواندا جێگەی نابێتەوە. ئەوان بڕوایان وایە خودا گەورەترە لەوەی دروستکراوێکی هەبێت کە بتوانێت دژایەتی بکات یان کارەکانی تێک بدات، ئەمەش یەکێکە لە پاکترین و قووڵترین شێوەکانی یەکتاپەرستی کە تێیدا مرۆڤ تەنیا و تەنیا ڕوو لە یەک هێز دەکات.
لە ناوەندی ئەم فەلسەفەیەدا، “تاوسی مەلەک” وەکوو سەرۆکی فریشتەکان دەردەکەوێت، کە لای ئێزدییەکان سیمبولی دڵسۆزیی ڕەهایە بۆ تاقانەیی خودا. بەپێی دەقە پیرۆزەکانی ئەوان، کاتێک خودا فەرمانی بە فریشتەکان کرد کڕنۆش بۆ مرۆڤ ببەن، تاوسی مەلەک تەنیا فریشتە بوو کە ڕەتی کردەوە کڕنۆش بۆ هیچ بوونەوەرێک ببات جگە لە خودا، ئەمەش لای ئێزدییەکان وەک بەرزترین ئاستی یەکتاپەرستی و وەفاداری بۆ پیرۆزیی یەزدان لێک دەدرێتەوە. بەڵام بەداخەوە، ئەم تێگەیشتنە قووڵە لەلایەن ئەوانەی لە دەرەوەی ئەم ئایینە بوون، بە هەڵە یان بە مەبەست شێوێنراوە و تۆمەتی بێ بنەمایان بۆ دروست کراوە. ئێزدییەکان لە ڕاستیدا تیشکی خۆر بە پیرۆزو ڕووگەی خۆیان دەزانن و ڕووی تێ دەکەن، چونکە خۆر لای ئەوان گەورەترین و گەشاوەترین نیشانەی میهرەبانی و دەسەڵاتی خودایە کە بەبێ جیاوازی تیشک و ژیان بە هەموو جیهان دەبەخشێت. ئەم ڕێزگرتنە لە سروشت، لە ئاو، لە خاک و لە هەوا، بەشێکی دانەبڕاوە لە باوەڕی ئەوان، چونکە بڕوایان وایە هەر شتێک لە گەردووندا هەبێت، تیشکێکی خودای تێدایە و پاراستنی ژینگە، پاراستنی پیرۆزییەکانی خودایە.
ئەم پێکهاتەیە بە درێژایی مێژوو، باجێکی قورسیان لەپێناو پاراستنی ئەم یەکتاپەرستییە و ناسنامە ڕەسەنەکەیاندا داوە، کە مێژوو بە “فەرمان” ناوی بردوون. هەر فەرمانێک کە بەسەر ئەم گەلەدا هاتووە، هەوڵێک بووە بۆ سڕینەوەی ئەو ڕەسەنایەتییە، بەڵام ئێزدییەکان وەک داربەڕووەکانی چیاکانی کوردستان، هەرچەندە لقیان بڕدراوەتەوە، ڕەگەکانیان لە ناخی خاکدا قووڵتر بووەتەوە. کۆمەڵگەی ئێزدی کۆمەڵگەیەکە لەسەر بنەمای ئاشتی و پێکەوەژیان دامەزراوە، ئەوان لە نزاکانیاندا هەمیشە داوای خێر و خۆشی بۆ هەموو “ئەو حەفتا و دوو میللەتە” دەکەن و پاشان بۆ خۆیان، ئەمەش نیشانەیەکە لەو پەڕی مرۆڤدۆستی و فراوانیی دڵیان کە هیچ کینە و لکەیەکی تێدا نییە بەرامبەر بەوانەی کە لەوان ناچن. لالش، وەک مەڵبەندی ڕۆحی و دڵی لێدەری ئەم ئایینە، تەنیا شوێنێکی پەرستن نییە، بەڵکو پەناگەیەکە کە تێیدا مرۆڤ و سروشت و مێژوو دەبنە یەک و دەنگی قەول و بەیتەکان چیرۆکی هەزاران ساڵ خۆڕاگری و یەکتاپەرستی دەگێڕنەوە.
ئەمڕۆ، پێویستە جیهان بە چاوێکی تر سەیری ئەم پێکهاتەیە بکات، نەک وەک کەمایەتییەک، بەڵکو وەک سامانێکی گەورەی زانستی و فەلسەفی کە توانیویەتی لە ناو جەرگەی کارەساتەکاندا، جوانی و مرۆڤایەتی و بڕوا بە خودا بپارێزێت. ئێزدییەکان بە کردار سەلماندیان کە یەکتاپەرستی تەنیا بە گوتار نییە، بەڵکو بە کردەوە و بە پاک ڕاگرتنی دەروون و زمان و دەستە. ئەوان پارێزەری زمانێکی ڕەسەن و کەلەپوورێکی دەوڵەمەندن کە بەشێکی سەرەکییە لە ناسنامەی ئەم ناوچەیە. ناسینی ئێزدیاتی، گەڕانەوەیە بۆ چاوگەکانی ڕەسەنایەتی و تێگەیشتن لەوەی کە چۆن مرۆڤ دەتوانێت لە ناو هەموو تاریکییەکدا، هەر ڕووی لە تیشکی خۆر و ڕووناکیی خودا بێت. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ ناساندنی ئەو تیشکە شاراوەیەی کە هەزاران ساڵە لە ناو دڵی ئێزدییەکاندا دەدرەوشێتەوە و هیچ زریانێک نەیتوانیوە خامۆشی بکاتەوە.

ستار ئەحمەد

کاتێک باس لە مێژووی مرۆڤایەتی دەکەین، ئەستەمە ئاماژە بە زنجیرە چیاکانی زاگرۆس نەکەین. ئەم جوگرافیا پیرۆزە، تەنیا کۆمەڵێک بەرد و لوتکەی سەرکێش نییە، بەڵکو لانکەیەک بووە کە یەکەمین چەخماخەکانی شارستانییەتی تێدا گەشایەوە. لێرەدا مرۆڤ فێری ئەلفوبێی ژیان بوو، دەستی دایە چاندنی خاک و ماڵیکردنی ئاژەڵ، و ئەم شوێنەی کردە پەناگەیەکی ئارام بۆ هەموو گەل و ئایینەکان. بەڵام جێگەی داخە، نەتەوەیەک کە میراتگری وەها شکۆیەکی مێژوویی بێت، ئەمڕۆ لەناو هەندێک لە تاکەکانیدا تووشی دەردێکی دەروونیی کوشندە بووە کە ئەویش گرێی خۆبەکەمزانینە.
ئەم هەستە نەرێنییە وەک زنجیرێکی نادیار وایە کە مێشک و دەروونی تاکی کوردی پێ بەستراوەتەوە. خۆبەکەمزانین لێرەدا بەو واتایە دێت کە مرۆڤ وا هەست بکات زمانەکەی، مێژووەکەی، و تواناکانی لە چاو نەتەوەکانی تردا کەمتر و دواکەوتووترە. ئەم شکستە ناوەکییە لە بۆشایییەوە دروست نەبووە، بەڵکو بەرهەمی سەدان ساڵ داگیرکاری، ستەمی ڕامیاری و شەڕی دەروونیی نەیاران بووە. داگیرکەران هەمیشە هەوڵیانداوە ، وا لە کورد بگەیەنن کە پێویستە هەمیشە پاشکۆ بێت و بێگانە لەو ژیرتر و لێهاتووترە. کاتێک مرۆڤ بۆ ماوەیەکی درێژ لەژێر گوشاردا بێت، وردە وردە بڕوای بە خۆی نامێنێت و دەبێتە لاساییکەرەوەیەکی کوێرانەی کولتوورە دەرەکییەکان.
یەکێک لە نیشانە هەرە دیارەکانی ئەم گرێیە، فەرامۆشکردنی زمانی دایک و پەنابردنە بەر وشەی بێگانەیە بۆ ئەوەی کەسەکە وا دەربکەوێت کە شارەزا و ڕۆشنبیرە. هەروەها پشتگوێخستنی بەرهەم و داهێنانی ناوخۆیی و بە پیرۆزکردنی هەر شتێک کە لەودیو سنوورەکانەوە دێت. ئەمە لە کاتێکدایە کە خاکی زاگرۆس سەرچاوەی سەرەکیی زۆرێک لەو زانست و بەهایانە بووە کە جیهانی ئەمڕۆ شانازییان پێوە دەکات. ئێمە لەسەر زەوییەک وەستاوین کە جیهانی کۆنی تێدا بونیاد نراوە، کەچی زۆرجار وەک میوانێکی شەرمن و بێدەسەڵات لەسەر خاکی خۆمان ڕەفتار دەکەین و چاومان لە دەستی بێگانەیە تا پێناسەی شوناسمان بۆ بکاتەوە.
بۆ پچڕاندنی ئەم کۆتە و ڕزگاربوون لەم زیندانە دەروونییە، پێویستە گەڕانەوەیەکی ڕاستەقینە بۆ خۆمان بکەین. ناسینی مێژووی زاگرۆس تەنیا بۆ شانازییەکی وشک نییە، بەڵکو بۆ تێگەیشتنە لەو هێزە شاراوەیەی کە لەناو هەر تاکێکی ئەم نەتەوەیەدا هەیە. متمانە بەخۆبوون کاتێک دەگەڕێتەوە کە باوەڕمان بە توانا و داهێنانی گەنجی خۆمان هەبێت. دەبێت ئەو ڕاستییە قبووڵ بکەین کە هیچ نەتەوە و زمانێک لە بنەڕەتدا لەوەی تر باڵاتر نییە؛ جیاوازییەکە تەنیا لە ڕەخساندنی دەرفەت و هەبوونی ویستدایە.

کاتی ئەوە هاتووە کە تاکی کورد لەو قاوغە دەروونییە بێتە دەرەوە و چیتر ڕێگە نەدات سێبەری مێژووە سەختەکان، ڕووناکیی داهاتووی لێ تاریک بکات. زاگرۆس تەنیا شوێنی بەرد و دارستان نییە، بەڵکو هێمای خۆڕاگری و دەسپێکی ژیانێکی نوێیە. بڕوابوون بە ڕەسەنایەتیی خۆمان و کارکردن بۆ زانست و پێشڤەچوون ، تەنیا کلیلی دەربازبوونە لەو تەڵە دەروونییەی کە ساڵانێکی زۆرە تێیدا دیل کراوین. دەبێت بە شانازییەوە ڕووبەڕووی جیهان ببینەوە و نیشانی بدەین کە میراتگرانی ڕاستەقینەی زاگرۆس، هێشتا دەتوانن ببنە پێشەنگی داهێنان و پێکەوەژیان.

ستار ئەحمەد

لە مێژووی گەلان و ململانێی نێوان ستەمکار و چەوساوەکاندا، هیچ دیاردەیەک بەقەد “خۆبێزاندنی دەسەڵات” مەترسیدار نییە، چونکە ئەمە ئەو خاڵەیە کە تێیدا پەیوەندی نێوان فەرمانڕەوا و هاوڵاتی دەگاتە بنبەست و دیوارێکی ئەستوور لە بێ متمانەیی دروست دەبێت. دەسەڵاتێکی شکستخواردوو، کاتێک دەبینێت توانای کۆکردنەوەی لایەنە جیاوازەکان و ڕازیکردنی جەماوەری نەماوە، لە جیاتی چاکسازی و گەڕانەوە بۆ لای میللەت، پەنا بۆ توندوتیژی و بێزاندنی خەڵکی دەبات، ئەمەش بەرەنجامێکی تاڵ و وێرانکەری لێدەکەوێتەوە کە کۆمەڵگە بەرەو لێکترازان و دوورکەوتنەوەیەکی یەکجاری دەبات. کاتێک ڕێگەی ئازادی و دەربڕینی دید و بۆچوونە جیاوازەکان لە ناوخۆدا دەگیرێت، دەسەڵاتدار بە کردەوەکانی وای لە هاوڵاتی و لایەنە سیاسییەکانیش دەکات ،کە لە داخی ئەو هەموو ناڕەوایی و چەوسانەوەیە، پەنا بۆ دوژمنانی میللەتەکەی خۆیان بەرن، نەک لەبەر ئەوەی دوژمنیان خۆش دەوێت، بەڵکو وەک پەرچەکردارێک دژی ئەو ستەمە ناوخۆییەی کە هەموو دەروازەکانی ژیانی لێ داخستوون.
ئەمە گەورەترین شکستی دەسەڵاتدارییە کە میللەتێک لە ناوماڵی خۆیدا هەست بە نامۆیی و بێپەناهی بکات و دەسەڵاتەکەی وەک داگیرکەرێکی ناوخۆیی ببینێت. چۆن دەکرێت دەسەڵاتێک کە بە ڕۆژی ڕووناک قووتی ڕۆژانەی خەڵکی دەدزێت و نانی دەمی منداڵانی ئەم نیشتمانە دەبڕێت، هێشتا بە بێشەرمی و ڕووپۆشی درۆوە هەڵگری دروشمی بەرزی و پیرۆزی بێت و بانگەشەی بەرزکردنەوەی ئاڵای نیشتمان بکات..؟
ئاڵا و نیشتمان پێش هەر شتێک بە واتای پاراستنی ئابڕوو و بژێوی هاوڵاتی دێت، نەک برسیکردن و سەرکوتکردنیان. ناکرێت و قبوڵکراو نییە، کە سەرکردایەتییەک لە دوورەوە و لە ناو کۆشکە زێڕینەکانیدا کەرکوک بە دڵی کوردستان دابنێ و بە وشەی بریقەدار یاری بە هەستی خەڵک بکات، کەچی کاتێک کار دەگاتە سەر کردار، تەنانەت بە ڕێبواریش بێزی نەیەت بە ناو کۆڵانە خەمناکەکانی ئەو شارەدا تێپەڕێت و ئازارەکانیان لە نزیکەوە ببینێت. ئەم جۆرە لە سیاسەتکردنە، تەنیا بازرگانیکردنە بە پیرۆزییەکان و بەکارهێنانی ناوی شارەکانە بۆ بەرژەوەندییەکی کاتی.
دەسەڵاتداریی بە وشەی بریقەدار و درۆی ڕەنگاوڕەنگ و ڕاپۆرتی میدیایی چەواشەکار پێکنایەت، بەڵکوو دەسەڵاتداریی زانستی دادپەروەری و دابەشکردنی یەکسانی سەروەت و سامانە. دەسەڵاتێک کە لە ئاستی داواکارییە ڕەواکانی میللەتەکەی خۆیدا لووتی لە چیاکانیش بەرزتر بێت و سەری لە پۆڵا ڕەقتر بێت و ئامادەی هیچ سازش و گفتوگۆیەک نەبێت، کەچی بۆ هەر فشارێکی دەرەکی و ناحەزانێک چەپڵە لێبدات و کڕنۆش بەرێت، هەرگیز ناتوانێت ببێتە جێی متمانەی گەلەکەی. ئەم جۆرە ڕەفتارانە وایکردووە کە خەڵک بگەنە قەناعەتێکی وا کە ئەم دەسەڵاتە تەنیا بۆ پاراستنی خۆی و دارو دەستەکەی دەژی، نەک بۆ خزمەتی گشتی. لێرەدا بێزاندنەکە دەگاتە ئاستێک کە تاکەکان و لایەنەکان هەست بە نامۆبوونی تەواو دەکەن و هیچ بەهایەک بۆ دروشمە نەتەوەییەکان نامێنێتەوە، چونکە کاتێک نیشتمان نەتوانێت نانت بۆ دابین بکات و ئازادیت بۆ بپارێزێت، ئیتر بۆ زۆرێک تەنیا دەبێتە تەلبەندێکی گەورە. کاتێک دەسەڵاتدار چێژ لە چەوسانەوەی هاوزمانەکەی خۆی دەبینێت و لە هەمان کاتدا بەرانبەر بە بێگانە دەبێتە پارە پەرستێکی گوێڕایەڵ، ئەوە نیشانەی کۆتایی هاتنی ڕەوادانیی ئاکارییە.
پێویستە ئەم دەسەڵاتە بزانێت کە مێژوو بەزەیی بە کەسدا نایەتەوەو ئەو دیوارەی لە نێوان خۆی و خەڵکدا دروستی کردووە، ڕۆژێک بەسەر سەری خۆیدا دەڕووخێت. برسیکردنی میللەت و دزینی سامانی گشتی و پاشان داوای نیشتمانپەروەری کردن، گەورەترین سووکایەتییە بە ئەقڵی مرۆڤ. نیشتمان تەنیا خاک نییە، بەڵکو مرۆڤەکانن؛ کاتێک مرۆڤەکانت بێزار کرد و وات لێکردن بێز لە خاک و زمان و نەتەوەی خۆیان بکەنەوە بەهۆی کارە ناڕەواکانتەوە، ئەوا تۆ گەورەترین ناپاکیت لە مێژوو کردووە. دەسەڵاتداری ڕاستەقینە پێویستی بە دڵسۆزی و پاکی و دەستپاکی هەیە، نەک بە فێڵ و تەڵەکەی سیاسی و خۆدەوڵەمەندکردن لەسەر حسابی منداڵە هەژارەکان. کاتێک دەسەڵاتێک دەبێتە هۆکاری ئەوەی گەنجەکانی وڵاتەکەی سەری خۆیان هەڵگرن و ڕوو لە هەندەران بکەن، کاتێک زاناکان و بیرمەندەکان پەراوێز دەخرێن و مشەخۆرەکان دەکرێنە پێشەنگ، ئەوا ئەو دەسەڵاتە نەک هەر شکستی هێناوە، بەڵکو بووەتە بارێکی گران بەسەر شانی مێژووەوە.
بەکورتی، ئەم دۆخە ناهەموارەی ئێستا تەنیا بە گۆڕانکاری بنەڕەتی و گەڕانەوەی شکۆ بۆ مرۆڤ و سزادانی دز و گەندەڵەکان چاک دەبێت. شکستی دەسەڵاتداریی لێرەدا کۆتایی نایەت، بەڵکو دەبێتە سەرەتایەک بۆ ڕاپەڕینی وشیاری و داواکردنی مافە خوراوەکان. میللەتێک کە فێری نان خواردن بە ئارەقەی نێوچاوان بووبێت، هەرگیز تەسلیمی ئەو دەسەڵاتە نابێت کە دەیەوێت بە برسیکردن بیخاتە سەر ئەژنۆ. کاروانی خۆبێزاندن هەموومان بەرەو هەڵدێرێکی وا دەبات.. کە هیچ گەڕانەوەیەکی تێدا نەبێت، مەگەر ئەوەی ویژدانێکی زیندوو لە ناو جومگەکانی ئەم وڵاتەدا سەر هەڵبداتەوە و کۆتایی بەم هەموو ستەمە بێنێت کە ناوی نراوە حوکمڕانی. نیشتمان پێویستی بە سەرکردەیەک هەیە کە لەگەڵ ئازارەکانی کەرکوک و هەموو شارەکاندا بژیت، نەک تەنیا لە کاتی گوتارەکاندا ناویان بێنێت. هەتا ئەو کاتەی دەسەڵات لووتی لە گارە بڵندتر بێت، بێزاندن و دوورکەوتنەوەی خەڵکیش بەردەوام دەبێت.

ستار ئەحمەد

ئەدەبیات هەمیشە ئاوێنەی شکاوی خەونە، بەڵام کاتێک واقیعەکە خۆی دەبێتە “نەخۆشخانەیەکی گەورە”، ئیدی شیعر ئەرکە تەقلیدییەکەی خۆی جێدەهێڵێت و دەبێتە پزیشکی برینەکان. ئەم دەقانەی شاعیر “ڕۆژ هەڵەبجەیی” کە لە نێو کایەی کتێبی (نیشتەجێی نیشتمانێکم نەخۆشخانەیە) وەرگیراون، تەنها کۆمەڵە وێنەیەکی فەنتازی نین، بەڵکو گەشتێکی کلینیکی و فەلسەفین بە ناو جەستەی نیشتمانێکدا کە تێیدا مەرگ و ژیان، جوانی و نەخۆشی، بە شێوەیەکی تراژیدی ئاوێتە بوون.

ئینجانەیەک تای لێهات؛
گوڵ دەچێتەوە سەر خێڵی تابووت !

چیمەنێک قاچی لوول بووە؛
گۆرەوی چۆتە پرسەی ئاو !

ئاو دەپژمێ جۆگەلە پێڵاو؛
دەکاتە پێی ڕووبار !

هەنار نەزیفی بەربووە؛
چەقۆ چۆتە خولی سەربڕین !

دەرگا یاخی بووە؛
کلیل چۆتە گیرفانی (با)!

َتاریکی قاچی چەقی؛
مۆمێک کەوتە شنەشن !

ئاوێنە درزی برد ؛
قریوەی کچێک ئاڵۆزکا بە گریان!

ڕۆژ هەڵەبجەیی

ئەم دێڕانە هی کتێبی چاپکراوی( نیشتەجێی نیشتمانێکم نەخۆشخانە) یە.

لەم دەقانەدا، شاعیر پەنا دەباتە بەر جۆرێک لە “سوریالیزمی ئازار”. کاتێک نیشتمان دەبێتە نەخۆشخانە، ئیدی چەمکی “تەندروستی” لە توخمەکانی سروشتدا دەسڕێتەوە. لێرەدا زمانی پزیشکی و زمانی شیعری یەکدەگرن بۆ نیشاندانی قەیرانی بوون؛ “تای ئینجانە” و “نەزیفی هەنار” تەنها وێنەی جوانکاری نین، بەڵکو گوزارشتن لە گەیشتنی ژەهری ناساخی بە ناوەکیترین خانەکانی ژیان. شاعیر لێرەدا تەنها وەسفکەر نییە، بەڵکو توێکارێکی وردە کە نیشانەکانی داڕمان لە وردترین شتەکاندا دەبینێتەوە، بە جۆرێک کە مەرگ وەک میوانێکی هەمیشەیی لە ناو ئینجانەکاندا نیشتەجێ دەبێت.
لە ڕووی فەلسەفەی وێنەوە، ئەم دەقانە لەسەر بنەمای “دووبارە بونیادنانەوەی ئەرکی سروشت” کار دەکەن. ئاو کە لە فەرهەنگی مرۆڤایەتیدا هێمای پاککردنەوە و بەردەوامییە، لێرەدا شاعیر فەرمانێکی نوێی پێ دەبەخشێت و وەک نەخۆشێک “دەپژمێ”. چیمەن کە دەبێت ڕاخەرێکی ئارام بێت بۆ ماندوێتییەکان، لێرەدا وەک پەککەوتەیەک “قاچی لوول دەبێت”. ئەم بونیادنانەوەیە بۆ فەرمانی توخمەکان، ئاماژەیەکی قووڵە بۆ ئەوەی کە لە نیشتمانێکی ئاوادا، سروشتیش بەرگەی ئەو هەموو خەمە ناگرێت و لەگەڵ مرۆڤدا دوچاری پەککەوتەیی دەبێت. شاعیر بە وردی نیشانی دەدات کە ئەم سەمفۆنیای ناساخییە تەنها لە یەک شوێندا نییە، بەڵکو هەموو گەردوون دەگرێتەوە.
خاڵی هەرە درەوشاوەی ئەم تابلۆیە، “یاخیبوونی کەرەستەکانە” لە بەکارهێنەرانیان. کاتێک دەرگا یاخی دەبێت و کلیل دەچێتە “گیرفانی با”، مرۆڤ لەبەردەم بنبەستێکی مەعریفیدا ڕادەوەستێت. کلیل لای “با” واتە ونبوونی کلیل و نادیاریی چارەنووس و بێئومێدی لە کرانەوەی هیچ دەروازەیەک. هەروەها وێنەی “نەزیفی هەنار” و “چەقۆ لە خولی سەربڕین”، بەستنەوەیەکی پڕ لێزانینە لە نێوان جوانی و توندوتیژییەدا؛ هەنار کە هێمای پڕی و ژیانە، لێرەدا لەبەردەم چەقۆیەکدایە کە پیشەکەی تەنها سەربڕین و تێکشکاندنی جوانییە.
لە کۆتاییدا، ئەم دەقانە توانیویانە ئازار لە چوارچێوەی کەسیی مرۆڤ دەربهێنن و ببنە “ژانێکی گەردوونی”. تێیدا تەنانەت ئاوێنەکانیش وەک شاهیدحاڵێکی بێدەنگ، بەرگەی بینینی ئەو هەموو خەونە شکاوە ناگرن و درز دەبەن. “قریوەی کچێک” کە دەبوو مۆسیقای هیوا بێت، لێرەدا لە ناو گریانی ئاوێنەدا ون دەبێت. “ڕۆژ هەڵەبجەیی” لەم تابلۆیانەدا، نیشتمانێکمان بۆ وێنا دەکات کە تێیدا مۆمەکان لەبری ڕووناکی، “شنەشن” و گریان دەبەخشنەوە، ئەمەش لوتکەی ئەو بێئومێدییە گەورەیەیە کە تەنها شیعر دەتوانێت بەم زمانە چڕ و پڕ لە ڕەهەندە مانیفێستی بکات.

مێژووی مرۆڤایەتی لە بنەڕەتدا تۆماری گەڕانە بەدوای ڕاستی و ململانێیە لە نێوان ڕەسەنایەتی و گومڕاییدا، لەم نێوەندەدا پەیامی ئاسمانی وەک چرایەکی هەمیشەیی هاتووە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە تاریکییەکانی نەزانی و وڕێنە ڕزگار بکات و بیگەڕێنێتەوە بۆ ئەو سەرچاوە پاکەی کە لێیەوە هاتووە. کاتێک باس لە مێژووی پەیامبەران دەکەین، دەبێت ئەو ڕاستییە درک پێ بکەین کە پرۆسەی هەڵبژاردنی پەیامبەر کارێکی ڕێکەوت نەبووە، بەڵکو حیکمەتێکی باڵای لەپشت بووە ،کە پەیوەندی بە کرۆکی پاکی و ڕەسەنایەتییەوە هەیە. کاتێک بە شێوەیەکی ژیربێژانە سەیری مێژوو دەکەین، دەبینین پەیامی ئاسمانی لەبنەڕەتدا بۆ ئەوە هاتووە، هەتا پاکترین و بەسەلیقەترین کەسایەتی لە ناو مرۆڤایەتیدا هەڵبژێرێت، کەسێک کە نەک هەر لە ڕووی ڕەوشتەوە، بەڵکو لە ڕووی بنەچە و ڕەچەڵەکیشەوە نوێنەرایەتی ئەو هێڵە ڕاستەقینەیە بکات کە بەرەو یەکتاپەرستی دەچێت. مەحاڵە لە ڕووی مێژوویی و گەردوونییەوە، پەیامبەرێک لە ناو دەستەو تاقمێکدا ، هەڵبژێرێت کە خودی پەیامە ئاسمانییەکە بە خراپ و نەشیاو باسی ڕەسەنیانی کردبێت، یان مێژوویەکی لێڵیان لە بێبڕوایی و دووڕووییدا هەبێت. ئەمە تێگەیشتنێکی قووڵمان پێ دەبەخشێت کە پەیامبەران هەمیشە وەک ئەمانەتێکی پاک لە ناو ژینگەیەکدا دانراون بۆ ئەوەی ڕاستییەکان بە نزیک و دووری خۆیان ڕابگەیەنن و ئەو پەردەیە لابدەن کە لەسەر بنەچەی مرۆڤ دروست کراوە. ئەرکی سەرەکی پەیامبەران ئەوە بووە کە خەڵکی لەو تاریکییە چڕەی گومڕایی دەربهێنن و بییانگەڕێننەوە سەر ئەو ڕێبازە ڕاستەی کە باوباپیرانی یەکتاپەرستی لەسەری بوون، چونکە مرۆڤایەتی لە هەندێک وێستگەی مێژووییدا تووشی لادان بووە و ڕەچەڵەکی ڕاستەقینەی خۆی و پەیامی یەکتاپەرستیی لێ تێکچووە. لێرەوەیە کە دەبینین پەیامبەران هەمیشە لە هەوڵێکی بەردەوامدا بوون بۆ ڕاستکردنەوەی ئەو تێگەیشتنە چەوتانەی کە لە ناو کۆمەڵگەدا بڵاو بووبوونەوە، هەرچەندە پێشوەختە دەیانزانی، کە هەندێک لەو کۆمەڵگانە بەهۆی کەللەڕەقی و دەمارگیرییەوە تەقەلا لەگەڵیاندا بێ ئەنجام دەبێت. مێژووی ڕاستەقینەی پەیامبەران پێمان دەڵێت، کە ئەوان هەمیشە نوێنەری ئەو ڕەسەنایەتییە بوون کە لە ناوچەکانی زاگرۆس و باکوورەوە سەرچاوەی گرتووە، ئەو شوێنەی کە یەکتاپەرستی تێدا بووە، پێش ئەوەی ناسنامەو مێژوویان دەستکاری بکرێت. نزیکەکانی پەیامبەران لەم مێژووەدا هەمیشە وەک ناوەندگیرێک بوون لە نێوان ڕووناکی و تاریکیدا، ئەوانەی کە ڕاستییان دەبینی و دەیانویست ئەو شەوەزەنگەی کە جیهانی داپۆشیوە تێکبشکێنن. پەیامی ڕاستەقینە بۆ ئەوە نەهاتووە کە مرۆڤ تەنها لە ڕووی ڕواڵەتەوە بگۆڕێت، بەڵکو بۆ ئەوە هاتووە کە بیری بهێنێتەوە کێیە و لە چ ڕەچەڵەکێکی پاکەوە هاتووە،هەتا جارێکی تر نەگەڕێتەوە بۆ ئەو نەفامی و گومڕاییەی کە مرۆڤایەتی بەرەو هەڵدێر دەبات. ئەم ڕاستکردنەوە مێژووییە پێویستی بە دیدگایەکی ورد و بێلایەن هەیە، روانینێک ،کە بتوانێت ڕاستیی پەیامەکە لەو هەموو درۆ و پڕوپاگەندەیانە پاک بکاتەوە کە بە درێژایی مێژوو بە دەوری ژیانی پەیامبەراندا تەنراون. پەیامبەران نوێنەری شارستانییەتێکی باڵا و بنەچەیەکی یەکتاپەرست بوون کە هیچ کات تێکەڵی ئەو خەسڵەتە نزم و ناشرینانە نەدەبوون کە لە ناو کۆمەڵگە دەشتەکی و نەزانەکاندا هەبوون. ئەوان هەمیشە وەک چرایەک وابوون کە لە چەقی شەوەزەنگی بێبڕواییدا دەدرەوشانەوە، بێئەوەی ڕەنگی ئەو تاریکییە بگرن، چونکە کرۆکیان ڕووناکییەو ئەرکیان بڵاوکردنەوەی ئەو مەشخەڵە بووە تا تۆزقاڵێک شەوەزەنگ لە ڕووی دونیادا نەمێنێت. ئەمە ئەو ڕاستیەیە کە دەبێت هەموو تاکێکی هۆشیار درکی پێبکات، کە ئایین و پەیامبەران هاتوون بۆ زیندووکردنەوەی ئەو پەیمانە کۆنەی، کە مرۆڤ لەگەڵ خودا و ڕەسەنایەتی خۆیدا هەیبووە، و هەر هەوڵێک بۆ شێواندنی ئەم مێژووە یان بەستنەوەی پەیامبەران بە کۆمەڵگە نەزانەکانەوە، تەنها هەوڵێکە بۆ شاردنەوەی ڕاستییە گەورەکان. بڵاوکردنەوەی ئەم هۆشمەندییە و ڕاستکردنەوەی لاپەڕەکانی مێژوو، گەورەترین خزمەتە بە مرۆڤایەتی، چونکە کاتێک ڕەسەنی خۆی ناسی و زانی کە پەیامبەرەکەی لە چ بنەچەیەکی پاک و یەکتاپەرستەوە هاتووە، ئەو کاتە دەتوانێت بە متمانەیەکی زیاترەوە بەرەو داهاتوو هەنگاو بنێت و چیتر نەکەوێتە داوی ئەو چەواشەکارییانەی ،کە دەیانەوێت ڕاستییەکان بە پێچەوانەوە پیشان بدەن. پێویستە چاک بزانین، پەیامی پەیامبەران بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵە ڕاستەقینەکەی مرۆڤ، کە ماڵی یەکتاپەرستی و شکۆ و ڕەسەنایەتییە، و ئەمەش تەنها بە ناسینی ڕاستەقینەی مێژووی ئەو کەسایەتییە گەورانە دەکرێت کە هەموو ژیانی خۆیان بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم ڕێبازە تەرخان کرد.

ستار ئەحمەد

یەکتایی لە بنەڕەتدا نەک هەر دروشمێکی باوەڕیی نییە، بەڵکو گەورەترین و قووڵترین کەرەستەی ناسینی خودە لە ناو گەردوونێکی بێکۆتاییدا. یەکتایی ڕاستەقینە کاتێک دەست پێدەکات کە مرۆڤ دەگاتە ئەو ڕاستییەی کە هەموو بوون یەک سەرچاوەی ڕووناکییە و ئەو ڕووناکییەش لە هەموو شوێنێکدا ئامادەیە، بەڵام تەنها لەو ناخەدا دەدرەوشێتەوە کە لە پەڵەی خۆپەرستیی ڕەها پاک بووبێتەوە. گەورەترین کۆسپ لە بەردەم گەیشتن بەم یەکتاییە، ئەو دیوارە ئەستوورەیە کە مرۆڤ لە دەوری خۆی دروستی دەکات؛ دیوارێک کە ناوی ڕەتکردنەوەی ڕاستی و سوور بوونە لەسەر هەڵە. کاتێک مرۆڤ دەگاتە ئاستێک کە تەنها خۆی دەبینێت و بە هیچ ڕاستییەک لە دەرەوەی بازنەی بەرژەوەندییەکانی خۆی قایل نابێت، لە ڕاستیدا لەو یەکتاییە گەردوونییە دادەبڕێت و دەبێتە تەنێکی دابڕاو و تاریک لە ناو ڕووناکیدا. ئەم حاڵەتە، کە دەکرێت ناوی بنێین تەلبەندی وشیاری، وای لە مرۆڤ کردووە ،کە لە مێژوودا هەمیشە دژی جوانی و ڕاستی بوەستێتەوە، نەک لەبەر ئەوەی تێناگات، بەڵکو لەبەر ئەوەی قبوڵکردنی ڕاستی پێویستی بە جۆرێک لە میهرەبانی و دەستبەرداربوون لە خودی درۆینە هەیە.
لە پێکهاتەی ئەم فەلسەفەیەدا، مرۆڤبوون بەستراوەتەوە بە توانای پاشەکشە لە هەڵە. ژیان تاقیکردنەوەیەکی بەردەوامە بۆ دەرخستنی بونیادی ناخ؛ تەنێک کە یان دەدرەوشێتەوە یان ژەنگ هەڵدەهێنێت. پێویستە بزانین کە هەڵە پێویستییەکی مرۆییە بۆ گەیشتن بە مەزنی خودا؛ چونکە مرۆڤ هەتا چێژی تاڵیی هەڵە نەکات، نرخی شیرینیی ڕاستی نازانێت. ئەو کەسەی کە بانگەشەی بێهەڵەیی دەکات و وا دەزانێت گەیشتووەتە لوتکەی زانین، لە ڕاستیدا لە هەموو کەس زیاتر نوقمی نەزانی بووە، چونکە بێ‌هەڵەیی تەنها خەسڵەتی ئەو سەرچاوە ڕەهایەیە کە گەردوون بەڕێوە دەبات. مرۆڤی ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە لە ناو جەرگەی هەڵەکردنەوە، ڕێگەی ڕاستی دەدۆزێتەوە. لێرەدا پەشیمانی نیشانەی ئەقڵ و زانینە؛ چونکە پاشگەزبوونەوە ئەو دەرووە ورشەدارەیە کە مرۆڤ لە تاریکییەوە دەگەڕێنێتەوە بۆ ناو میهرەبانی. بە پێچەوانەوە، کەللەڕەقی نیشانەی نەزانی و چەقینە لە ناو تاریکیدا؛ کاتێک مرۆڤ دەگاتە ئەو ئاستەی کە نایەوێت دان بە کەمیی خۆیدا بنێت و هەموو شتێک ڕەتدەکاتەوە، لە ڕاستیدا لە ناو گەورەترین بێباوەڕیدا دەژی، کە متمانە نەبوونی ویژدانییە بەرامبەر بە ڕاستی.
ئەم جۆرە لە خۆپەرستی و کەللەڕەقییە، ژەهرێکە کە نەک هەر گیانی تاک، بەڵکو مێژووی میللەتانیشی لەناو بردووە. یەکتایی ڕاستەقینە واتە گەیشتن بەو ئاستەی کە مرۆڤ تێیدا هەست بە میهرەبانییەکی ڕەها دەکات بەرامبەر بە هەموو بوون. ئەم بەسۆزییە وا لە مرۆڤ دەکات کە تەنانەت لە ناو ئازاردا، نوور ببینێت. هەر بۆیە دەبینین ئەو کەسانەی کە خاوەن ناخی پاکن، هەمیشە ئامادەن ئازار بچێژن بەڵام ڕاستی نەشارنەوە. ئازار مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ تاقیکردنەوەی چاوگی ناواخن؛ ئایا ژان دەمانگۆڕێت بۆ بوونەوەرێکی ژەنگن و داخراو، یان دەمانکاتە سەرچاوەیەکی فراوانتر بۆ خۆشەویستی و قبوڵکردنی گەردوون…؟ یەکتایی گەڕانەوەیە بۆ لای ئەو ناوەندە بێدەنگەی ناو ڕۆحمان کە تێیدا هەموو جیاوازییەکان دەتوێنەوە و تەنها ڕاستی دەمێنێتەوە. هەر مرۆڤێک کە بتوانێت خۆویستیی و بەرژەوەندی تووڕ هەڵدا و بە دیدەیەکی پاکیژ سەیری چوارچێوەی بکات، ئەو کەسە گەیشتووەتە واتای ڕاستەقینەی یەکتایی. ڕەگەنیزی و بێبڕوایی ڕاستەقینە لەوەدایە: کە مرۆڤ ڕاستی دەبینێت و بەمەست دەیشارێتەوە، کاتێک ئازاری ئەویتر دەبینێت و پێی خۆشە، کاتێک هەڵە دەکات و لە جیاتی پەشیمانی، سوور دەبێت لەسەر کردارەکانی.
بەکورتی، یەکتایی تەنها یەک واتا دەبەخشێت: ئازادیی گیان لە کۆت و پەیوەستی خۆپەرستی، و کرانەوەی دڵ بە ڕووی ئەو ڕاستییە ڕەهایەی کە لە هەموو گەردیلەیەکی خاک ،هەناسەیەکی مرۆڤدا ئامادەیە. ئەوەی فێری بێگەردی ئەم تاقیگەیە بێت، گەیشتووەتە ئەو ڕاستییەی کە هەموو مێژوو و ئەزموونی مرۆڤایەتی پێکهێناوە.

ستار ئەحمەد

نووسین تەنیا گواستنەوەی چەند زانیارییەک نییە لە مێشکەوە بۆ سەر لاپەڕە، بەڵکو پرۆسەیەکی ئاڵۆزی ئەندازیارییە کە تێیدا نووسەر وەک وەستایەکی لێهاتوو، تان و پۆی بیرۆکەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. کاتێک باس لە داڕشتنی نووسین دەکەین، لە ڕاستیدا باس لەو بنچینە پتەوە دەکەین کە دەقەکەی لەسەر هەڵدەچنێندرێت، تاوەکو ببێتە یەکەیەکی یەکگرتوو و خاوەن ناسنامەیەکی دیار. ئەم کارە پێویستی بە وردبینییەکی زۆر و شارەزایییەکی تەواو هەیە لە نێوان چەمک و گەیاندنی پەیامەکاندا. هەر دەقێکی نووسراو ئەگەر خاوەنی داڕشتنێکی تۆکمە نەبێت، وەک تەلاری پڕ لە درز وایە کە بە کەمترین لەرینەوەی مانا هەرەس دەهێنێت و ناتوانێت لە بەرامبەر ڕەخنە و کاتدا خۆی ڕابگرێت.
گرێچنی نووسین ئەو هونەرە بەرزەیە، کە ڕێگری دەکات لە پەرتەوازەبوونی مێشکی خوێنەر. نووسەری بەسەلیقە دەزانێت چۆن سەرەتای وتارەکەی بە کۆتایییەکەی ببەستێتەوە، بە شێوەیەک کە هیچ کەلێن و درزێک لە نێوان بڕگەکاندا نەمێنێتەوە. ئەم پەیوەندییە توندو تۆڵە وا دەکات خوێنەر هەست بە ئارامی بکات و لەناو شەپۆلی وشەکاندا ڕێگەی ڕاستی خۆی ون نەکات. لەم سۆنگەیەوە، داڕشتن دەبێتە گیانی نووسینەکە؛ ئەگەر داڕشتن لەرۆک و سست بوو، ئەوا بەهێزترین بیرۆکەکانیش ناتوانن جێگەی خۆیان لەناو دڵی خوێنەردا بکەنەوە و دەقەکە وەک کۆمەڵە پارچە گوشتێکی لێکجیا دەردەکەوێت کە هیچ ڕۆحێکی تێدا نییە.
زمان لەم پرۆسەیەدا ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت. پاراستنی ڕەسەنایەتی زمان و دوورکەوتنەوە لەو دەربڕینانەی کە نامۆن بە گیانی نەتەوەیی و کولتووری، یارمەتیدەرێکی گەورەیە بۆ ئەوەی گرێچنەکە سروشتی و ڕەوان بێت. هەر وشەیەک کە دەخرێتە ناو ڕستەیەکەوە، دەبێت وەک خشتێکی تاشراو بێت کە تەنیا بۆ ئەو شوێنە دەست بدات. لێرەدا نووسەر تەنیا گواستەرەوەی زانیاری نییە، بەڵکو پارێزەری جوانی و شکۆی زمانەکەیەتی. داڕشتنی ڕاستەقینە لەوەدا دەردەکەوێت کە نووسەر چۆن دەتوانێت بە وشەی سادە بەڵام پڕاوپڕ لە واتا، ئاڵۆزترین کێشەکان شیبکاتەوە بەبێ ئەوەی پەنا بۆ وشەی بێگانە بەرێت کە تەنیا بۆ خۆدەرخستن و ڕازاندنەوەی بێبنەما بەکار دەهێنرێن.
هەروەها، گرێچنی نووسین پێویستی بە ئارامگرتن و دووبارە پیاچوونەوەی بەردەوام هەیە. نووسەر دەبێت چەندین جار دەقەکەی بپشکنێتەوە تا دڵنیا بێت کە زنجیرەی بیرۆکەکان هیچ پچڕانێکی تێدا نییە. ئەمە ئەو قۆناغەیە کە تێیدا دەق لە شێوەیەکی خاوەوە دەبێتە بەرهەمێکی پوخت و پاراو. کاتێک خوێنەر دەقێکی خاوەن داڕشتنی بەهێز دەخوێنێتەوە، هەست بە ماندووبوون ناکات، چونکە ڕیتم و ئاوازی وشەکان بە شێوەیەکی وا ڕێکخراون کە مێشک بە ئاسانی وەریان دەگرێت و لێیان تێدەگات. لە ڕاستیدا جوانیی نووسین لەوەدایە کە خوێنەر تەنیا مانا وەرنەگرێت، بەڵکو چێژ لە چۆنیەتی بەیەکەوەبەستنی واتا و وشەکان ببینێت و لە قووڵاییی مانا گەورەکاندا نوقم بێت.
لە لایەکی ترەوە، داڕشتن و گرێچنە پێویستیان بە جۆرێک لە لۆژیک هەیە، کە پێی دەوترێت پەیوەندی هۆکاری. واتە هەر بڕگەیەک دەبێت ببێتە دەرەنجامی بڕگەی پێش خۆی و سەرەتایەک بێت بۆ بڕگەی پاش خۆی. ئەم جۆرە لە ڕێکخستن وا دەکات وتارەکە ببێتە یەک پارچەی یەکانگیر. نووسەری ژیر وەک چنینکەرێکی لێهاتوو وایە کە ڕەنگەکان و دەزووەکان بە شێوەیەک تێکەڵ دەکات کە لە کۆتاییدا نەخشێکی بێوێنە دروست دەبێت. هەر لادانێک لەم بنەما زانستی و هونەریانە دەبێتە هۆی ئەوەی پەیامی نووسەر بە نیوەچڵی بمێنێتەوە و کارایی خۆی لەدەست بدات و وەک دەقێکی بێ ناسنامە تەماشا بکرێت.
هەروەها دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت کە هزر و واتا بێ زمانێکی پاک و پاراو تەنیا وەک خەونێکی ناڕوون دەمێننەوە. نووسەر کاتێک دەست دەداتە قەڵەم، دەبێت بەرپرسیارییەتی مێژوویی خۆی لەبەرچاو بگرێت. هەر دێڕێک کە دەینووسێت، تەنیا بۆ ئەمڕۆ نییە، بەڵکو دەبێت وەک ئەرشیفێکی هزرین بۆ داهاتوو پارێزگاری لێبکرێت. داڕشتن لێرەدا دەبێتە قەڵغانێک کە ڕەسەنایەتی بابەتەکە دەپارێزێت و ڕێگری دەکات لەوەی ماناکان لەژێر فشاری گۆڕانکارییە خێراکاندا بپووکێنەوە.
لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین، داڕشتنی نووسین و گرێچنی واتا، دوو ڕووی یەک دراون کە لە ناوەندی هزردا یەک دەگرنەوە. یەکەمیان شێواز و پێکهاتەی دەرەوەی دەقەکەیە و دووەمیان جەوهەر و ناوەرۆکی ناوەوەیەتی. هەر نووسەرێک بیەوێت شوێن پەنجەی لە ناو دنیای ڕۆشنبیری و ئەدەبیدا دیار بێت، دەبێت بەر لە هەر شێوازێک، کار لەسەر بەهێزکردنی بنەماکانی داڕشتن و توندوتۆڵکردنی گرێچنی بابەتەکانی بکات. زمانەکەی بپشکنێت و هەرچی وشەی نامۆ و دەربڕینی سستە لێی پاک بکاتەوە. تەنیا ئەو دەقانە لە مێژوودا دەمێننەوە کە لەسەر بنەمایەکی لۆژیکی و زمانەوانیی بێگەرد و پتەو بونیاد نراون. ئەمە ئەو ڕێگەیەیە کە نووسەر دەگەیەنێتە لوتکەی داهێنان و دەقەکەی دەکاتە ئاوێنەیەکی ڕاستگۆ بۆ نواندنی ڕاستییەکان و گەیاندنی پەیامە مرۆییە بەرزەکان بۆ خوێنەرانی ئێستا و نەوەکانی داهاتوو.

ستار ئەحمەد

Message Body
ترۆپکی نامۆیی.. لە دورگەی شوناسدا

ئەمڕۆ بۆ خۆم گریام
وەک ئەوەی مرۆڤ نەبم
زەمەن چەند بێڕەحمە
من و دڵ
هیچ باش نین ،
هەست بەجۆرێک لێمان داماڵراوە
ناچینەوە سەری دێڕ
هەر دێڕێک دەگرم دەئاڵۆزێ
بووم بەکەسێک بەهیچ شێوەیەک خۆم ناناسم .!
ئیستا حاڵی بووم ، دونیا چییە .!
هەرگیز نەمدەویست من گریان
پێناسە بکەم
بەڵام خەم وایلێکردم ،
مافی نیشتەجێ بونیشی بدەمێ
لە شاری دڵدا
دەمویست بەو جۆرە بژیم
کە ڕۆح دەیەوێ
بەڵام کات ڕەنگی شێوە و
قەبارەی کەموڵەی ژیانی دیاریکرد
ئاهـ پەشیمانی ئێمە بۆ ئەو شتانەیە
کە گرەومان لەسەریدەکرد
کەوایە دڵ مەشکێنە کە تۆ جوانترین شتی
لەم گەردوونەدا
ئای خاک بەسەر ئەوانەی ماسکی خۆشەویستی ساختە دەپۆشن و
بەبێ خەم سەر دەخەنە سەرسەرین .!

چنار عەلی

ئەم تێکستەی شاعیر (چنار عەلی) گەشتێکی پڕ لە ناسۆر و گەڕانێکی قووڵە بۆ ناو کەنارە تەنهاکانی ڕۆحی مرۆڤ، ئەو مرۆڤەی لەبەردەم گەردەلوولی زەمەن و گۆڕانکارییە کتوپڕەکانی ژیاندا، هەست بە نامۆییەکی کوشندە دەکات. شاعیر بە وێنەیەکی کاریگەر و هەژێنەر دەست پێدەکات و دەڵێت “وەک ئەوەی مرۆڤ نەبم”، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئازار و ژانەکە هێندە گەورەیە، لە سنوور و توانای بەرگەی مرۆیی بەدەرە. لێرەدا مرۆڤ لەبەردەم ئاوێنەی ژیاندا وێنەی ڕاستەقینەی خۆی لێ وندەبێت و دەگاتە ئاستێکی وا کە دەڵێت “بووم بەکەسێک بەهیچ شێوەیەک خۆم ناناسم”، ئەمەش لوتکەی قەیرانی ناسنامەیە، کە تێیدا مرۆڤ لە ناوەوەی خۆیدا دەبێتە نامۆ و لە دورگەیەکی تەنهاییدا جێدەمێنێت، وەک بڵێی زەمەن هەموو پردەکانی پەیوەندیی لەگەڵ خودی ڕاستەقینەی خۆیدا ڕووخاندبێت.
زەمەن لەم دەقەدا وەک هێزێکی سەرکوتکەر و بێبەزەیی دەردەکەوێت، هێزێک کە بە ئارەزووی خۆی ڕەنگ و قەبارەی ژیانی مرۆڤ دیاری دەکات و دەبێتە ڕێگرێکی پتەو لەبەردەم خولیا و ئارەزووەکانی ڕۆحدا. کاتێک شاعیر دەڵێت “ناچینەوە سەری دێڕ”، وێنەیەکی هونەریی جوان و پڕ مانا بۆ خوێنەر دەکێشێت لەسەر پچڕانی زنجیرەی ژیان و تێکچوونی هاوسەنگی؛ وەک ئەوەی مرۆڤ هەرچەندە هەوڵی ڕێکخستنەوەی سەرتاپای ژیان بدات، ئاڵۆزییەکان وەک کێڵگەیەکی مینڕێژکراو ڕێگەی پێنادەن بگەڕێتەوە سەر ڕێڕەوە ئاساییەکەی خۆی. لێرەدا خەم و گریان چیتر میوانێکی کاتی و تێپەڕ نین، بەڵکو شاعیر لە وێنەیەکی شیعری ناوازەدا، مافی نیشتەجێبوونی هەمیشەیی لە شاری دڵدا پێبەخشیوون، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە ژان بووەتە بەشێکی دانەبڕاو لە هەموو چرکەساتەکانی تەمەنیدا.
شاعیر لەم تێکستەدا بە پەژارەیەکی زۆرەوە باس لەو گرەوانە دەکات ،کە لە ژیاندا دۆڕاندوونی، ئەو شتانەی کە ڕۆژێک لە ڕۆژان هیوای گەورەی لەسەر هەڵچنیبوون، بەڵام ئێستا تەنها پەشیمانییان لێماوەتەوە. ئەم پۆزش و پەشیمانییە تەنها بۆ ڕابردوو نییە، بەڵکو بۆ ئەو ڕۆژانەشە ،کە مرۆڤ تێیدا نەیتوانیوە بەو جۆرە بژی کە ڕۆحی داوای دەکرد. لە کۆتایی تێکستەکەدا، بابەتەکە لە خەمی تایبەتییەوە دەگۆڕێت بۆ ڕەخنەیەکی توندی کۆمەڵایەتی و ئاکاریی. شاعیر بە زمانێکی ڕەوان پەردە لەسەر ڕووی ئەو کەسانە لادەبات کە بە دەمامکی خۆشەویستیی ساختەوە دەژین و بە بێباکی و بێ هیچ خەمێکی ویژدانی سەر دەخەنە سەر سەرین.
لێرەدا جیاوازییەکی ڕوون و دژبەیەک دەبینرێت لە نێوان پاکیی دڵ و پیسیی دەمامکەکان. شاعیر جەخت دەکاتەوە کە دڵ جوانترین و پیرۆزترین شتی ناو ئەم گەردوونە پان و بەرینەیە، بەڵام هەر ئەم پاکی و ڕاستگۆییەشە کە دەبێتە قوربانیی زەمەن و مرۆڤە دووڕوو و ساختەکارەکان. ئەم نووسینە هاوارێکی کپ و ناڵەیەکی پڕ لە سوێیە لە قووڵایی تەنیاییەوە، کە تێیدا پەشیمانی، کات، و گەڕان بەدوای شوناسی ڕاستەقینەدا دەبنە تەوەری سەرەکیی گوتارەکە. شاعیر بەم دەقە پێمان دەڵێت کە ژیان لە سایەی دەمامکەکاندا جۆرێکە لە مردنی هێدی، و تەنها ئەوانەی خاوەن دڵێکی ڕاستەقینەن دەتوانن مانا قووڵەکانی ئازار و گریان وەک نیشتەجێیەکی هەمیشەیی لە ناوەوەی خۆیاندا قبووڵ بکەن.

داهاتوو و پاشەڕۆژی هەر نەتەوەیەک لەناو جەرگەی مێژووی پڕ لە هەوراز و نشێوی ئەو میللەتەوە سەرچاوە دەگرێت و کوردیش وەک یەکێک لە دێرینترین و ڕەسەنترین گەلانی ناوچەکە، هەمیشە لە نێوان بەرداشی ڕووداوە سەختەکاندا بووە، بەڵام ئەوەی هەتا ئەمڕۆ بە زیندوویی هێشتوویەتییەوە، بڕوابوونی نەگۆڕیەتی بە مانەوە و پاراستنی شوناس و ڕەسەنایەتیی خۆی لە گشت قۆناخەکاندا. کاتێک بە وردی لە ئاسۆی سبەینێ دەڕوانین، پێویستە لەو ڕاستییە تێبگەین کە پاشەڕۆژ تەنیا بە گوتار و دروشم بونیاد نانرێت، بەڵکو پێویستی بە تێڕوانینێکی قووڵ و کارکردنێکی ورد هەیە لەسەر هێزە ناوەکییەکانی نەتەوە، کە لە توانست و لێهاتوویی تاکی کورددا بەرجەستە دەبن. بناغەی هەرە بەهێز و بێڕکابەری ئاییندەی ئێمە، لەو نەوە نوێیەیەدا کورت دەبێتەوە کە بە تینوێتییەوە بەرەو فێربوون و زانست هەنگاو دەنێت، چونکە لە جیهانی سبەینێدا، چیتر چەک و هێزی بازوو تەنیا مەرجی سەرکەوتن نین، بەڵکو هێزی بیرکردنەوە، داهێنان و داڕشتنی نەخشەی ژیرانەیە کە جێگەی کورد لەناو کاروانی وڵاتانی پێشکەوتوودا دیاری دەکات.
پاشەڕۆژی ئێمە بە شێوەیەکی سەرەکی بەندە بەوەی، تا چەند دەتوانین نەوەیەکی هۆشیار، زانستپەروەر و نیشتمانپەروەر پەروەردە بکەین، کە تواناکانی لە خزمەتی خاک و زمانەکەیدا بەکاربهێنێت و لە هەمان کاتدا ئاگاداری گۆڕانکارییە خێراکانی جیهان بێت. لەم سۆنگەیەوە، ڕۆڵی ئافرەتی کورد وەک نیوەی زیندووی کۆمەڵگە و پەروەردەکاری نەوەکان، دەبێتە چەقی هاوکێشەی گۆڕانکاری، چونکە ئاییندەیەک بەبێ بەشداریی کارای ژنان و دابینکردنی یەکسانی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، ناتوانێت گوزارشت لە شارستانییەتێکی پێشکەوتوو بکات. لە لایەکی ترەوە، هیچ گەلێک لە مێژوودا نەگەیشتووە بە کەناری ئارامی و سەقامگیری ئەگەر لەناو خۆیدا تەبا، یەکدەست و هاودڵ نەبووبێت، هەر بۆیە گەشبینی بۆ داهاتوو ئەوکاتە دەبێتە ڕاستی کە بەرژەوەندییە باڵا و نەتەوەییەکان بخرێنە سەرووی هەموو خواستە تەسک و کاتییەکان و گیانی برایەتی و هاوکاری لەنێوان هەموو چین و توێژەکاندا وەک چاندنی تۆوێکی بەپیت پەرەی پێبدرێت. ئەم یەکڕیزییە دەبێتە قەڵایەکی پۆڵاین، کە دەتوانێت بەرەو ڕووی هەموو ئەو ئاستەنگ و گرفتە چاوەڕوانکراوانە بێتەوە کە لە داهاتوودا دێنە ڕێمان، بەتایبەت ئەو مەترسییە ژینگەیی و ئابوورییانەی بەرۆکی ناوچەکەیان گرتووە و پێویستیان بە پلانێکی نەتەوەیی تۆکمە هەیە بۆ پاراستنی خاک و سامانی ئاو و سروشتی نیشتمان.
لە هەموو ئەمانە گرنگتر، پاراستنی زمان و کلتووری کوردییە وەک کۆڵەکەی سەرەکیی مانەوەمان، چونکە زمان تەنیا ئامرازێکی ئاخاوتن نییە، بەڵکو ناسنامە و گیانی نەتەوەیە. ئەگەر بمانەوێت لە ئاییندەدا وەک گەلێکی سەربەرز و خاوەن شکۆ بمێنینەوە، ئەرکی سەرشانی هەر تاکێکی دڵسۆزە کە زمانی دایک بە پاکی و بێگەردی ڕابگرێت و لە هەموو کایەکانی خوێندن، نووسین و ژیانی ڕۆژانەدا گەشەی پێبدات. بونیادنانی پاشەڕۆژێکی گەش پێویستی بەوەیە کە بە زاری خۆمان بیر بکەینەوە، بە کلتووری خۆمانەوە بژین و بە ڕەسەنایەتیی خۆمانەوە ڕووبەڕووی جیهان ببینەوە. گەر نەتەوەکەمان ، خاوەنی ژێرخانێکی ئابووریی سەربەخۆ و کلتوورێکی دەوڵەمەند بێت، دەتوانێت لەناو ئەم جیهانە گەورەیەدا، ڕەنگ و دەنگی تایبەتیمان بپارێزێت و وەک نەتەوەیەکی داهێنەر و خاوەن شارستانییەت ،جێ پەنجەمان، لە مێژووی نوێدا جێبهێڵین. ئەمەش ئەو بەڵێنەیە، کە دەبێت بە نەوەکانی داهاتووی بدەین، بۆ ئەوەی لە نیشتمانێکی ئاوەدان و پڕ لە ئاشتی و سەربەرزیدا بژین، چونکە مێژوو تەنیا بۆ ئەوانە دەنووسرێتەوە کە بە باوەڕێکی پۆڵاینەوە بەرەو ڕووی ئاسۆی سبەینێ هەنگاو دەنێن.

جەنگ گەورەترین کارەساتی دەستی مرۆڤە. مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لە ململانێی خوێناوی و پێکدادانی توندوتیژ. ئەم دیاردەیە هەموو بەها جوانەکان لەناو دەبات. ژیان دەگۆڕێت بۆ تەمێکی ڕەش. مرۆڤەکان لە پێناو بەرژەوەندییە کاتییەکاندا، گەورەترین زیان بە داهاتووی نەوەکانیان دەگەیەنن. جەنگ تەنها لە بەرەکانی شەڕدا ناوەستێت، بەڵکو دەچێتە ناو قووڵایی ماڵەکان و هەموو بستێکی خاک دەسووتێنێت. هۆکارەکانی هەڵگیرسانی جەنگ زۆرن. زۆرجار کێشە سیاسییەکان و ململانێی هێز دەبنە سەرەتا. نەتەوەکان لە پێناو فراوانخوازی و دەسەڵاتدا پەنا بۆ چەک دەبەن. مێژوو سەلماندوویەتی چەک ناتوانێت دادپەروەری بچەسپێنێت. زۆرداری و ستەمکاری هەمیشە ئاگری شەڕ خۆش دەکەن. کاتێک گفتوگۆ و لێکتێگەیشتن نامێنێت، دەنگی تفەنگەکان بەرز دەبنەوە. ئەمە نیشانەی شکستخواردنی ئەقڵ و لۆژیکی مرۆڤە.
گەورەترین دەرئەنجامی ئەم کارەساتە، ڕشتنی خوێنی مرۆڤە بێتاوانەکانە. هەزاران گەنج لە تەمەنی لاویدا دەبنە قوربانی. دایکان جەرگیان دەسووتێت. منداڵان بێناز و هەتیو دەکەون. جەنگ تەنها جەستەکان ناکوژێت، بەڵکو هیوا و ئاواتەکانیش لەناو دەبات. ئەو مرۆڤانەی لە گۆڕەپانی جەنگ دەگەڕێنەوە، هەمیشە برینێکی قووڵیان لەسەر دڵ دەمێنێت. ناخۆشییەکانی ناو جەنگ هەرگیز لە یاد ناچنەوە. ترس و دڵەڕاوکێ دەبێتە هاوڕێی هەمیشەیی تاکی کۆمەڵگە. جەنگ هەموو جومگەکانی ژیان پەکدەخات. کارگەکان دەوەستن. کێڵگە کشتوکاڵییەکان دەبنە مەیدانی مین و تەقەمەنی. شارە ئاوەدانەکان دەگۆڕێن بۆ کەلاوەی وێران. ئابووری وڵاتان تێکدەچێت. هەژاری و برسییەتی وەک پەتا بڵاودەبنەوە. ئەو سامانەی دەبوا بۆ پەرەپێدانی زانست و تەندروستی خەرج بکرایە، بۆ کڕینی چەکی وێرانکەر بەفیڕۆ دەچێت. بنیاتنانەوەی شارەکان پێویستی بە دەیان ساڵ و تێچوویەکی زۆر هەیە. ئەمە بارگرانییەکی گەورەیە بۆ سەر شانی نەوەکانی داهاتوو.
لە ڕووی ئابوورییەوە، جەنگ وەک مۆتەکەیەک وایە هەموو سەرمایە و دارایی نەتەوەکان هەڵدەلوشێت. کاتێک دەوڵەتان بودجەی زەبەلاح بۆ کڕینی تفەنگ و تۆپ تەرخان دەکەن، کەرتی پەروەردە و تەندروستی و گەشەپێدان پشتگوێ دەخرێن. دراوی نیشتمانی بەهاکەی لەدەست دەدات و هەڵاوسان دەگاتە ئاستێکی مەترسیدار. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی چینی ناوەڕاست و هەژاری کۆمەڵگە بەرەو لێواری نەمان بچن. بازاڕەکان دادەخرێن و وەبەرهێنانی بیانی ڕادەوەستێت. هێڵی گواستنەوە و بازرگانی نێوان وڵاتان دەپچڕێت. جەنگ تەنها وێرانکردنی کارگەکان نییە، بەڵکو کوشتنی ڕۆحی داهێنان و بازرگانییە لە ناو کۆمەڵگەدا. تێچووی چاککردنەوەی ئەو زیانانەی لە چەند ڕۆژێکی جەنگدا دروست دەبن، پێویستی بە داهاتی چەندین ساڵی وڵات هەیە. ئەمە قەرزێکی قورس دەخاتە سەر شانی منداڵانمان و ڕێگری لە هەر هەنگاوێکی بەرەو پێشچوون دەگرێت. کار و بژێوی خەڵک دەکەونە مەترسییەکی گەورە و برسییەتی دەبێتە میوانێکی نەخوازراوی زۆربەی ماڵەکان.
مێژوو پڕە لە پەندی بە نرخ بۆ ئەوانەی لێی ورد دەبنەوە. سەیری هەر جەنگێکی گەورەی ڕابردوو بکەین، دەبینین هیچ لایەنێک بە ڕاستی براوە نەبووە. ئیمپراتۆریەتە گەورەکان بەهۆی شەڕەکانەوە هەرەسیان هێناوە و شارستانییەتە دێرینەکان بوونەتە خۆڵەمێش. مێژوو پێمان دەڵێت هەموو ئەو کێشانەی بە خوێن ڕشتن چارەسەر کراون، دواتر بونەتە هۆی سەرهەڵدانی ڕق و کینەی قووڵتر. جەنگ تەنها کێشەکان بۆ کاتێکی تر دوادەخات. وێرانکردنی کتێبخانەکان و مۆزەخانەکان و شوێنەوارەکان، سڕینەوەی ناسنامەی گەلانە. کاتێک ڕابردوو و کلتووری نەتەوەیەک لە ناو دەچێت، ئەو نەتەوەیە ئاراستەی خۆی لە دەست دەدات. مێژوونووسان هەمیشە جەختیان کردۆتەوە ئاشتی تاقە ڕێگەی مانەوەی شارستانییەتە. ئەو گەلانەی توانیویانە لە جەنگ دوور بکەونەوە، ئێستا لە ڕیزی پێشەوەی مرۆڤایەتیدا دەبینرێن. مێژوو ئاوێنەیەکە نیشانمان دەدات مەرگی هەر مرۆڤێک درزێک دەخاتە جەستەی جیهانەوە.
جەنگ دەبێتە هۆی تێکچوونێکی گەورەی ژینگەیی، کە بۆ دەیان ساڵ کاریگەرییەکەی دەمێنێتەوە. بەکارهێنانی مادە کیمیاییەکان و پاشماوەی تەقەمەنییەکان خاک و ئاو بۆ هەتاهەتایە ژەهراوی دەکەن. دارستانەکان دەسووتێن و زیندەوەرە کێوییەکان لەناو دەچن. ئەمە زیانێکە تەنها بە مرۆڤ ناگات، بەڵکو هەموو گەردوون دەگرێتەوە. لە لایەکی ترەوە، لە ڕووی فەلسەفییەوە، جەنگ پرسیارێکی قووڵ دەخاتە سەر مانای بوونی مرۆڤ. چۆن دەکرێت مرۆڤێک، کە خاوەنی هۆش و هەستە، بتوانێت بەو پەڕی دڕندەییەوە ژیانی هاوشێوەکەی لەناو ببات….؟
ئەمە نیشانەی تێکشکانی ویژدان و بەها ئاکارییە باڵاکانە. جەنگ تەنها لەناوبردنی جەستە نییە، بەڵکو تیرۆرکردنی ڕەوشت و لێبوردەییە. کاتێک مرۆڤەکان فێری ڕق دەبن، گەورەترین دۆڕانی مێژوویی ڕوو دەدات. هێزی ڕاستەقینە لە پاراستنی ژیاندایە، نەک لە سەندنەوەیدا.
کۆمەڵگە پاش جەنگ ناتوانێت بە ئاسانی بگەڕێتەوە باری ئاسایی. کێشە خێزانییەکان سەرهەڵدەدەن. متمانە لە نێوان مرۆڤەکاندا نامێنێت. هەموو لایەک بە گومانەوە سەیری یەکتر دەکەن. ئەمە دەبێتە هۆی پچڕانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. ڕاستی و دروستی وەک قوربانی یەکەم دەکوژرێن. درۆ و فێڵ جێگەی ڕاستگۆیی دەگرێتەوە. هەڵپە و چاوچنۆکی بۆ بەدەستهێنانی بژێوی ژیان زیاد دەکات. لە ئاکامدا هەڵسوکەوتی بەرز لە کۆمەڵگەدا ڕوو لە کزی دەکات. نەوەیەک پێدەگات تەنها زمانی توندوتیژی دەزانێت. پەککەوتنی پرۆسەی پەروەردە و فێرکردن دەبێتە هۆی ئەوەی نەزانی و توندڕەوی پەرەبسێنێت. جیهان بە چاوی مەترسییەوە سەیری ئەو ناوچانە دەکات. ئەمەش گۆشەگیرییەکی درێژخایەن بۆ گەلانی قوربانی دروست دەکات. مۆتەکەی شەڕ لە ناو شیعر و ئەدەب و هونەری ئەو گەلانەدا بۆ هەمیشە ڕەنگ دەداتەوە.
مرۆڤایەتی دەبێت لەو ڕاستییە تێبگات؛ جەنگ هیچ کێشەیەک چارەسەر ناکات. تەنها ئاریشەی نوێ و ڕق و کینەی زیاتر بەرهەم دەهێنێت. ئاشتی تاقە ڕێگەی ڕزگارییە. پێویستە جیهان بەرەو پێکەوەژیان و لێبوردەیی هەنگاو بنێت. هێزی ئەقڵ دەبێت زاڵ بێت بەسەر هێزی چەکدا. پاراستنی شکۆی مرۆڤ و مافەکانی، زامنی دوورکەوتنەوەیە لە شەڕ. با هەوڵ بدەین جیهانێکی دوور لە دەنگی تەقە و پڕ لە ئارامی بۆ منداڵەکانمان جێبهێڵین. بنیاتنانی ژیانێکی شایستە تەنها لە سایەی تەبایی و پێکەوەبووندا دەبێت. هەر هەنگاوێک بەرەو ئاشتی، ڕزگارکردنی هەزاران ژیان و پاراستنی بەهای مرۆڤایەتییە لە فەوتان. بژێوی و ئاوەدانکردنەوە تەنها لە ژینگەیەکی هێمندا سەرکەوتوو دەبێت. دەستی یەکتر گرتن بۆ پێشکەوتن زۆر شکۆدارترە لە دەستگرتن بە لوولەی تفەنگەوە. با پێکەوە کار بکەین تا چیتر خوێن نەڕژێت و گۆی زەوی ببێتە لانکەی ئارامی بۆ هەمووان. شکۆی مرۆڤ لەوەدایە بتوانێت بە ئاشتی و لێکتێگەیشتن جیهانێکی باشتر بۆ هەمووان بنیات بنێت.

وا بڕوا من جوانتر دەبم
لەگەڵ تۆ میهرەبانتر دەبم
چونکە دەزانم نووسین باخچەیە
باخەوانی کارامەی خەیاڵی دەوێ.
ژن باخەوان بێ، تا هێزی تێدایە
زرکەتاڵ تووڕ دەدات.
خاکی بەراو، پونگەی گوێی
ئاوی بەخۆڕ، دەچنێتەوە،
ئولکەی* بەرهەمداری دەوێ.
وابڕوات باوەڕدار دەبم
لە گەشتێکدا
کەعبە دەهێنمە ژوورەکەت
بۆئەوەی نوێژێکت ببێت بە هەزار،
رۆژوویەکت ئەجری سەد ساڵی هەبێت و
لە خانەقاتا حەملەدار* دەبم
وابڕوات خەبەردار دەبم
کە ناپاکیی، پاکدەکەیت و
بریندارم دەکەیت بە دەستیکی بریندار،
کە درۆی سپیم لەبری مرواریی
دەدەیتێ و
گەمارۆم دەدەیت بە سیاهترین پرسیار،
کە جێم دەهێڵیت بە گاڵتە و
بەڕاستیی لە عەشقا
شەڵاڵ دەبێت سەرتاپات!
وابڕوات سەرگەردان دەبم
عەوداڵ و پەشێمان دەبم
ئەگەر شێتێکی بێ ماڵی
لە وێنەی تۆ, بگرم بە یار.
ئەگەر شەمێک* و تەمێکی
وەکو من بکەی بە دڵدار.
خۆ دنیا سەرەوژێر نابێت
گەر وابڕوات، ئاوا ناڕوات،
وەلێ لای ئێمە کەی بەهار
دەستی پایزی گرتووە
بەبێ تیری ژەهراویی دارستان،
بەبێ چاوی ئیرەیی باڵندە و
مانگە دەستکردەکانی ئاسمان؟
سەرناگرێت… بێگومانم سەرناگرێت
خۆشەویستیی مەحاڵ.
وا بڕوا دەردەدار دەبم
بەم عەشقە گرفتار دەبم
دەمەوێت لەیادتبکەم، کەچی
هەر خۆم کلیلی یادەوەریمت دەدەمێ و
هەر خۆشم رێدەدەم
وەک درەخت لە رۆحما
رەگەکانت پەل بکوتن و
گەڵات بکەون لە کەنار.
وا بڕوا خەزنەدار دەبم
شیعری ژنانە دەنووسم
بێ منەتانە ئاگری ئیرەیی پێدەکەم و
باکم نییە کە بەسەری زیندوو بمنێژن
گرنگ ئەوەیە هەتاسەر
لە دنیا بێئاگا و
لە دڵم خەبەردار دەبم.
وابڕوات هەرگیز وا ناڕوات
من و تۆ نابین بە فەنار*
بەڵام چیرۆکی نێوانمان
کۆتایی دێت و سەر شانۆی
ئەم خەونەشمان
دەبێتە تارومار
کەژاڵ ئەحمەد
——*—

ئەم هۆنراوەیەی کەژاڵ ئەحمەد، گەشتێکی قووڵی دەروونییە لەنێوان ئارەزووی گەیشتن و دڵنیایی لە دابڕان، کە تێیدا شاعیر وێنەی ئەوینێکی ئەستەم دەخاتە ڕوو و ململانێی نێوان ویستی مانەوە و ترسی لەدەستدان پیشان دەدات. لە سەرەتادا، سۆز وەک هێزێکی پاککەرەوە دەردەکەوێت و شاعیر وا هەست دەکات بوونی دڵخوازەکەی دەبێتە هۆی جوانبوونی گیانی و میهرەبانیی زیاتر، نووسینیش وەک باخچەیەک نیشان دەدات کە پێویستی بە خەیاڵێکی کارامە هەیە. بەکارهێنانی وێنەی باخەوان بۆ ژن، نیشانەی هێزی مێینەیە لە ڕاماڵینی دڕکەزێکان و چاندنی جوانی لە خاکی تینوودا. پاشان ئەم پەیوەندییە دەچێتە خانەی پیرۆزییەوە و بە هێنانی ناوی کەعبە و خانەقا، دەردەکەوێت کە عەشق لای شاعیر جۆرێکە لە پەرستش و ئامادەیە مەودا دوورەکان کورت بکاتەوە تا سوژدەیەکی لای یار، گەورەیی و پاداشتی هەزار نوێژی هەبێت و ڕۆژوویەکت پاداشتی سەد ساڵی هەبێت، ئەمەش بەرزترین پلەی خۆبەخشینی گیانییە، کە مرۆڤێک بۆ یەکێکی تری بنوێنێت.
لەنێوەندی ئەم دەقەدا، گومان دەردەکەوێت و شاعیر باس لە ناپاکی و درۆی سپی و جێهێشتن دەکات، ئەو دەزانێت ئەم پەیوەندییە بێگرفت نییە و وێنەیەکی جیاواز دەبینین، کە ئەویش برینداربوونە بە دەستێکی بریندار، ئەمەش گوزارشتە لەوەی هەردوو لایەن قوربانیی دەستی ژیانن. شاعیر لێرەدا دوو وێنەی زۆر ناکۆک وێنا دەکات؛ یەکەمیان درۆی سپییە لەبری مرواری، کە نیشانەی ئەوەیە متمانە لەرزیوە و ڕاستگۆیی بە قسەی بریقەداری بێبنەما گۆڕدراوەتەوە، دووەمیشیان ڕەشترین پرسیارە ،کە وەک گەمارۆیەک دەوری گیانی گرتووە و ڕێگەی لێدەگرێت ڕووناکیی ڕاستی ببینێت. ئەو بە دیدێکی ڕاستبێژانە سەیری کۆتاییەکە دەکات و دەزانێت لە ژینگەیەکدا، کە پاییز دەستی بەهاری گرتووە، گەیشتن کارێکی دژوارە. دەوروبەر بە تیری ژەهراوی، چاوی ئیرەیی و مانگە دەستکردەکان پیشان دەدات کە ڕێگرن لەم پێکگەیشتنە، بۆیە بە بڕیارێکی تاڵ دەڵێ: سەرناگرێت… خۆشەویستیی مەحاڵ.
لە لایەکی ترەوە، وێنەی درەخت و ڕەگ دەبێتە بەهێزترین گوزارشت بۆ چەسپینی ئەم ئەوینە لە ناخدا، هەرچەندە شاعیر دەیەوێت لەبیری بکات، بەڵام کلیلەکانی یادەوەریی خۆی هەر دەداتەوە دەستی دڵخواز و دان بەوەدا دەنێت کە ڕەگەکانی ئەو کەسە وەک درەخت بەناو قووڵایی گیانیدا چوون، گەڵاڕێزانی سەر کەناریش هێمای ئەو یادەوەرییە خەماوییانەیە، کە تەنها وەک نیشانەیەک لە دوای کۆتایی گەشتەکە دەمێننەوە.
لە کۆتاییدا، شاعیر دەگەڕێتەوە سەر ناسنامەی خۆی وەک ژنێکی نووسەر و باکی نییە لە ئاگری ئیرەیی یان بە زیندوویی نێژران، چونکە گرنگترین خاڵ لای ئەو ئەوەیە لە ناخی خۆی ئاگادار بێت، تەنانەت ئەگەر هەموو دنیاش لێی بێئاگا بن. بەکارهێنانی وێنەی فەنار لە کۆتایی نووسینەکەدا، لوتکەی دانپیانانە بە شکستی ئەم پەیوەندییە لە واقیعدا؛ چونکە دەڵێت ئێمە نابین بەو چراخانەی ڕێگەی ڕزگاری بە کەشتییەکان پیشان بدەین، بەڵکو چیرۆکەکەمان وەک خەونێکی سەر شانۆ کۆتایی دێت و هەموو شتێک تەفروتوونا دەبێت. ئەم هۆنراوەیە گوزارشتێکی ڕاستگۆیانەیە لە تاڵییەکانی ژیان ،کە تێیدا مرۆڤ لەنێوان ئارەزووی دڵ و توندیی ژیاندا، بە تەنیا و خاکەسار دەمێنێتەوە.

ئەگەر بمانەوێت مێژووی ڕاستەقینەی مرۆڤایەتی بنووسینەوە، دەبێت لەو چرکەساتەوە دەست پێبکەین، کە یەکەمین هەوڵی ئاخاوتن لە گەرووی مرۆڤێکی سەرەتایییەوە هاتە دەرێ. پێش دۆزینەوەی ئاگر و پێش دروستکردنی یەکەمین ئامرازی ڕاوکردن، دۆزینەوەی زمان گەورەترین وەرچەرخانی ژیان بوو. زمان تەنها کۆمەڵە دەنگێکی بێواتا نییە، بەڵکو ئەو بنچینە پتەوەیە ،کە هەموو شارستانییەتەکانی لەسەر بنیات نراوە. گەڕان بەدوای یەکەمین چەرخی ئاخاوتنی مرۆڤدا، وەک گەڕان وایە بەدوای سەرچاوەی ڕووناکیدا لەناو تاریکییەکی قووڵی مێژووییدا. زمان تەنها ئامرازێک نییە بۆ تێگەیشتن، بەڵکو گەورەترین ناسنامەی بوونەوەرە بەرەو قۆناغی مرۆڤبوون. پێش ئەو ساتە، جیهان تەنها دەنگی سروشت و هاژەی ئاو و نەعرەتەی ئاژەڵان بوو، بەڵام کاتێک مرۆڤ توانی دەنگەکان ڕێکبخات و مانیان پێ ببەخشێت، گەردوون ڕەهەندێکی نوێی تێدا خوڵقا. ئەمە ساتەوەختێکی پیرۆزە لە مێژوودا، چونکە لێرەوە مرۆڤ لە بوونەوەرێکی بێدەنگ و ڕاوکەرەوە بوو بە بوونەوەرێکی بیرکەرەوە و خاوەن شکۆ.
زۆرێک لە بیرمەندان لەو بڕوایەدان دەسپێکی زمان لەگەڵ یەکەمین هەوڵەکانی مرۆڤ بۆ کارکردنی بەکۆمەڵ و ڕاوکردنی پێکەوەیی بووە. کاتێک مرۆڤەکان پێویستیان بەوە بوو ئاگاداری یەکتری بکەنەوە یان پلانێک دابنێن بۆ بەرگریکردن لە خۆیان، دەستیان کرد بە بەکارهێنانی ئاماژە و دەنگە جیاوازەکان. ئەم دەنگانە لە سەرەتادا تەنها لاساییکردنەوەی دەنگی سروشت بوون، وەک دەنگی با یان گریانی ئاژەڵە بریندارەکان، بەڵام هێدی هێدی مێشکی مرۆڤ گەشەی کرد و توانی ئەم دەنگانە بکاتە هێمایەک بۆ شتەکان. لێرەوە ناونان دەستی پێکرد؛ ناولێنان یەکەمین هەنگاوی مرۆڤ بوو بۆ زاڵبوون بەسەر ترسەکانیدا. کاتێک مرۆڤ توانی ناوی ئاگر یان ناوی مردن یان ناوی نێچیرێک بنێت، ئیدی ئەو شتە لە مێشکی ئەودا بوو بە ناسراو و توانی مامەڵەی لەگەڵدا بکات.
ئەگەر سەیری ڕەگی زمانەکان بکەین، دەبینین هەر وشەیەک ئەمڕۆ ئێمە بەکاری دەهێنین، مێژوویەکی هەزاران ساڵەی لەپشتە. زمان وەک دارێکی گەورە وایە ڕەگەکانی لەناو قووڵایی خاک و مێژوودا چەقیون و لقەکانی بەرەو ئاسمان بەرز دەبنەوە. هەر نەتەوەیەک بەپێی ئەو ژینگەیەی تێیدا ژیاوە، ڕەنگ و بۆنی تایبەتی بە زمانەکەی بەخشیوە. ئەوانەی لەناو کەژ و کێوەکاندا ژیاون، وشەکانیان وەک تاشەبەردەکان قورس و پتەون، ئەوانەیشی لە لێواری دەریا و ڕووبارەکاندا بوون، ئاخاوتنێکی نەرم و پڕ لە شەپۆلیان هەیە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە زمان تەنها دەنگ نییە، بەڵکو ئاوێنەی ژینگە و شێوازی ژیانی مرۆڤەکانە. هەر وشەیەک لە گەروویەک دێتە دەرێ، هەڵگری هەموو ئەو ئازار و خۆشی و ئەزموونانەیە پێشینانی ئێمە چەشتوویانە.
لە ڕووی فەلسەفییەوە، زمان تەنها گواستنەوەی زانیاری نییە، بەڵکو خولقاندنی جیهانە. فەیلەسوفەکان پێمان دەڵێن ئێمە لەناو زماندا دەژین نەک لەناو جیهاندا. جیهانی دەرەوە تەنها وێنەیەکی خاوە، تەنها کاتێک وشەمان بۆی دۆزییەوە، مانای تێدا دروست دەبێت. کاتێک بێدەنگی دەشکێنین، خەریکی ڕێکخستنی گەردوونین لەناو مێشکماندا. ئەگەر زمان نەبوایە، ئەقڵی مرۆڤ وەک زیندانێکی تاریک دەبوو هیچ چرایەکی تێدا دانەدەگیرسا. زمان دەسەڵاتی بە مرۆڤ بەخشی تێگەیشتنەکانی لە بازنەی جەستەی خۆی بباتە دەرێ و بیگەیەنێتە بەرامبەرەکەی. ئەمە گەورەترین پەرجووە لە مێژووی ژیاندا ڕووی دابێت، چونکە لێرەوە من و تۆ تێگەیشتنێکی هاوبەشمان بۆ ئێمە دروست کرد.
دوای قۆناغی دەسپێکی ئاخاوتن، مرۆڤ هەنگاوێکی تری هاویشت بەرەو نەمری، ئەویش داهێنانی نووسین بوو. ئەگەر زمان دەنگی گواستبێتەوە بۆ گوێی هاوچەرخەکان، ئەوا نووسین مێژووی گواستەوە بۆ نەوەکانی داهاتوو. یەکەمین نیشانەکان لەسەر دیوارەکان و دواتر لەسەر تابلۆ قوڕەکان، تەنها وێنە نەبوون، بەڵکو هەوڵێک بوون بۆ ڕاگرتنی کات. مرۆڤ نەیدەویست زانیارییەکان بمرن؛ دەیویست ئەوەی لە مێشکیدایە وەک میراتێکی هەمیشەیی بمێنێتەوە. لێرەوە شارستانییەتە گەورەکان دروست بوون. یاسا و شیعر و فەلسەفە لە ڕێگەی نووسینەوە بوونە بناغەی ژیانی کۆمەڵایەتی. زمان لەم قۆناغەدا لە ئامرازێکی سادەی پەیوەندییەوە بوو بە پارێزەری گەورەترین دەستکەوتەکانی مرۆڤایەتی.
لە سەردەمی نوێدا، زمان بووەتە هێزێکی گەورەتر لە جاران. ئێستا زمان تەنها بۆ قسەکردن نییە، بەڵکو ئامرازێکی سیاسی، ئابووری و زانستییە. ئەو نەتەوانەی زمانی خۆیان پشتگوێ دەخەن، لە ڕاستیدا هۆشیاریی خۆیان بۆ داهاتوو لەدەست دەدەن. لەم سەردەمی تەکنەلۆژیایەدا، ئامادەبوونی زمان لەناو فەزای دیجیتاڵیدا، گەرەنتی مانەوەی ئەو زمانەیە. فێربوونی زمانە بێگانەکان پێویستە بۆ گەیشتن بە زانست، بەڵام پێویستە ئەمە نەبێتە هۆی لاوازکردنی زمانی دایک. مرۆڤی سەردەم پێویستە وەک چۆن هەوڵی نوێکردنەوەی ژیانی دەدات، ئاواش هەوڵی دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگی وشەکانی بدات تا بتوانێت گوزارش لەو هەستە ئاڵۆزانە بکات لەناو جیهانی مۆدێرندا دروست دەبن.
لە ڕاستیدا پاراستنی زمان ئەرکێکی ئاکاریی و نەتەوەییە. لەم سەردەمەدا جیهانگیری هەموو شتێکی تێکەڵ کردووە، زمانە ڕەسەنەکان کەوتوونەتە ژێر هەڕەشەیەکی گەورەوە. کاتێک وشەیەکی ڕەسەن لەناو دەچێت و وشەیەکی بێگانە جێگەی دەگرێتەوە، تەنها دەنگێک ناگۆڕێت، بەڵکو پارچەیەک لە ناسنامە و مێژووی ئێمە دەسڕێتەوە. زمان ماڵە گەورەکەی مرۆڤە و هەموو نەتەوەیەک لەناو زمانی خۆیدا هەست بە ئارامی و بوونی خۆی دەکات. بۆیە پێویستە لە نووسین و ئاخاوتنی ڕۆژانەماندا، بەوپەڕی وەفادارییەوە مامەڵە لەگەڵ وشەکاندا بکەین و ڕێگە نەدەین ڕەسەنایەتییان لەدەست بدەن. زمانی زیندوو، ئەو زمانەیە بەردەوام توانای نوێبوونەوەی هەبێت بێئەوەی ڕابردووی خۆی فەرامۆش بکات.
لەکۆتاییدا دەبێت بڵێین زمانیش وەک مرۆڤە؛ لەدایک دەبێت، گەورە دەبێت، گەشە دەکات و ئەگەر خاوەنی نەبێت، بێهێز دەبێت و دەمرێت. دەسپێکی زمان، جەژنی سەرکەوتنی مرۆڤە بەسەر بێدەنگی و نەزانیندا. ئەمە ئەو کلیلە بوو دەرگای هەموو زانستەکان و هونەرەکانی بۆ کردینەوە. هەر وشەیەک دەینووسین یان دەیڵێین، وەک ئەوە وایە مۆمێک لەناو تاریکییەکانی مێژوودا دابگیرسێنین. با پارێزەری ئەو ڕووناکییە بین و نەهێڵین باهۆزی زەمانە و تێکەڵبوونی بێسەروبەری زمانەکان، شکۆ و جوانیی ئاخاوتنی ڕەسەنەکەمان بشێوێنێت.

ئەمڕۆ کە دەبینین تاکی کورد لە ناو بازنەیەکی تەمومژاویدا گیریان خواردووە، کە تێیدا ئایین وەک چەکێک دژی نەتەوە بەکاردێت، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ڕەگ و ڕیشەی ئەم کێشەیە و بە چاوێکی کراوە سەیری ئەو برینە بکەین ،کە دڵی نیشتمانپەروەرانی شەق کردووە. مێژوو پێمان دەڵێت .. گەورەترین مەترسی بۆ سەر هەر نەتەوەیەک، تەنیا چەکی دوژمن نییە، بەڵکو تێکچوونی هۆشیاریی ئەو نەتەوەیەیە بەرانبەر بە پیرۆزییەکانی خۆی. کاتێک ئایین، کە دەبێت سەرچاوەی ئازادی و دادپەروەری بێت، دەکرێتە ئامرازێک بۆ ئەوەی کورد تەسلیمی داگیرکەر بێت، لێرەدا گەورەترین خیانەت بەرانبەر بە مرۆڤایەتی ئەنجام دەدرێت.
داگیرکەرانی کوردستان لە هەموو سەردەمەکاندا تێگەیشتوون، کە ناتوانن تەنیا بە هێزی سەربازی کورد لەناو ببەن، بۆیە پەنایان بردوەتە بەر داگیرکاریی مێشک. ئەوان ئایینیان کردوەتە بەرگێک بۆ شاردنەوەی ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆیان. بە ناوی برایەتی و یەکێتی، زمانی کوردییان بڕی، خاکیان سووتاند و ناسنامەی گەنجی کوردیان شێواند. گەورەترین ئازار ئەوەیە کە دەبینین گەنجێکی کورد، لە ژێر کاریگەریی ئەو بیرە هاوردانەدا، وای لێدێت، کە نیشتمانپەروەری وەک تاوان ببێنێت. ئەمە ئەو لوتکەی داڕمانەیە، کە داگیرکەر مەبەستیەتی؛ واتە دروستکردنی کۆیلەیەکی وا کە بە جەستە کورد بێت، بەڵام بە مێشک و ڕۆح لە خزمەت ئەجێندای دوژمناندا بێت.
بەڵام ئەگەر سەیری مێژووی ڕاستەقینەی خۆمان بکەین، دەبینین پێشەنگە گەورەکانی کورد، هەرگیز ئایینیان لە نەتەوە جیانەکردوەتەوە. ئەوان تێگەیشتبوون کە بێ نیشتمان، ئیمانیش بێ پەنا دەبێت. شێخ سەعیدی پیران کاتێک بەرەو سێدارە دەچوو، نەیگوت من تەنیا بۆ مەزهەب یان بۆ ئایین دەمرم، بەڵکو سەلماندی کە تێکۆشان بۆ ڕزگاریی نەتەوە، گەورەترین جیهادە. ئەو دەیگوت کە زوڵمی داگیرکەر لەگەڵ هیچ باوەڕێکی ڕاستەقینەدا ناگونجێت. هەروەها ، چەندین زانای ئایینی بەناوبانگی کورد، لە پێناو پاراستنی خاکی کوردستان و چەسپاندنی مافی نەتەوەیی گیانیان بەخت کرد، ئەوان پێمان دەڵێن، کە مرۆڤی بڕوادار ئەو کەسەیە کە پێش هەموو شتێک ڕێگری لە ستەمکار بکات و نەتەوەکەی لە ژێر چەپۆکی بێگانە ڕزگار بکات.
زمانی کوردی، کە ناسنامەی بوونی ئێمەیە، لە ناو ئەم ململانێیەدا وەک سەنگەری کۆتایی دەردەکەوێت. کاتێک داگیرکەر دەیەوێت بە ناوی پیرۆزییەوە زمانت لێ زەوت بکات، ئەو تەنیا وشەکانت لێ ناستێنێت، بەڵکو پەیوەندیت لەگەڵ ڕابردوو و داهاتووت دەپچڕێنێت. زمان تەنیا ئامرازی ئاخاوتن نییە، بەڵکو ئەو شکۆتە، بیری نەتەوەیی تێدا دەپارێزرێت. بێگانە دەیەوێت بەو زمانە خواپەرستی بکەیت کە خۆی پێی دەدوێت، تا لە کۆتاییدا وەک ئەو بیر بکەیتەوە و وەک ئەو بژیت. بەڵام گەورەترین خزمەت کە تاکی کورد بە ئایینەکەی بکات، ئەوەیە کە بە زمانی دایکی خۆی ستایشی ئازادی بکات و واتا ڕاستەقینەکانی دادپەروەری لە ناو کولتووری خۆیدا بژێنێتەوە.
ئەمڕۆ ئەرکی ڕۆژنامەنووسان، نووسەران و ڕۆشنبیرانی کوردە، کە ئەم ڕاستییە ڕوون بکەنەوە: ئایینێک کە فێرت بکات زمانت بسڕیتەوە، ئایین نییە، بەڵکو سیاسەتی داگیرکەرییە. ئایینێک کە بڵێت خاکی کوردستان پیرۆز نییە بەڵام خاکی داگیرکەر پیرۆزە، ئەوە تەنیا دەمامکێکە بۆ ڕاوکردنی ویستی تۆ. ئێمە پێویستمان بە شۆڕشێکی هزری هەیە؛ شۆڕشێک کە تێیدا تاکی کورد بزانێت کە پاراستنی نیشتمان و زمان، گەورەترین ئەرکی سەرشانیەتی. نابێت ڕێگە بدەین چیتر پیرۆزییەکانمان بکرێنە پردێک بۆ تێپەڕبوونی تانک و بیرورای دوژمن.
کورد کاتێک دەگاتە شکۆ، کە بزانێت خودا ئەو نەتەوەیەی بە ئازادی خوڵقاندووە و هیچ هێزێک بۆی نییە بە ناوی ئایینەوە ئەو ئازادییەی لێ زەوت بکات. دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەو ئایینە کوردانەیەی کە تێیدا کوردایەتی و دینداری وەک دوو دڵ لە یەک جەستەدا لێیان دەدا. تەنیا ئەو کاتە دڵی نەتەوە ئارام دەبێتەوە و برینەکان ساڕێژ دەبن. با هەموو لایەک بزانن، کوردێک ، نیشتمانی خۆی خۆش نەوێت و خزمەتی نەتەوەکەی نەکات، نە دەتوانێت خزمەت بە ئایین بکات و نە دەتوانێت ببێتە مرۆڤێکی سەرفراز لە مێژوودا. ئێمە لێرە دەمێنینەوە، بە زمانێکی کوردی، بە ناسنامەیەکی کوردی و بە باوەڕێکی پتەو کە نیشتمان لە سەرووی هەموو بەرژەوەندییەکی بێگانەوە دادەنێت.
کەرامەتی نەتەوە لەوەدایە کە ڕێگە نەدات پیرۆزییەکانی ببنە کەرەستەی دەستی ئەو کەسانەی کە تەنیا مەبەستیان کۆیلایەتییە. ئێمە وەک گەلی کورد، خاوەنی مێژوویەکی دەوڵەمەندین کە تێیدا باوەڕ و ئازادی هەمیشە پێکەوە بوون. هەر کاتێک ئەم دووانە لە یەک جیا کرانەوە، کورد بووەتە نێچیرێکی ئاسان. بۆیە پاراستنی زمانی کوردی و خاکی کوردستان، نەک تەنیا ئەرکێکی نەتەوەییە، بەڵکو پارێزگارییە لەو جوانییەی کە خودا لە نێو ئەم میللەتەدا چاندوویەتی. هەر هەنگاوێک بەرەو ئازادی و سەربەخۆیی، هەنگاوێکە بەرەو جێبەجێکردنی پەیامی ڕاستەقینەی خوداو مرۆڤایەتی.
با چیتر ڕێگە نەدەین پیرۆزییەکانمان بکرێنە داردەستی ئەوانەی کە لە ناوەوە هەوڵی ڕووخاندنی قەڵای نەتەوەکەمان دەدەن. کاتی ئەوە هاتووە کە کورد بە دەنگێکی بەرز بڵێت: ئایینی من ڕێگای ئازادییە، نەک کۆت و زنجیری کۆیلایەتی. ئەو کەسەی لە ژێر ناوی خودادا خزمەتی داگیرکەر دەکات، بێگومان نە خودا دەناسێت و نە مێژوو بەزەیی پێدا دێتەوە. ئێمە خاوەنی خاکێکین کە بە خوێنی شەهیدان ئاودراوە، و خاوەنی زمانێکین کە مێژووی چەند هەزار ساڵەی ئێمەی تێدا پارێزراوە؛ کەواتە با ئەم سامانە مەعنەوییە بکەینە بناغەیەک بۆ بنیاتنانی داهاتوویەکی گەش کە تێیدا کورد وەک نەتەوەیەکی خاوەن ئیرادە لە ڕیزی گەلانی جیهاندا بوەستێت.
ئەمە دوا بانگەوازە بۆ هەموو ئەو دڵانەی کە بۆ نیشتمان لێدەدەن: وریای ئەو دەنگە بیگانانە بن ،کە دەیانەوێت لە ناو ماڵی خۆتاندا نامۆتان بکەن. کوردستان تەنیا خاک نییە، بەڵکو شکۆ و ناسنامە و داهاتووی ئێمەیە. پاراستنی ئەم خاکە، گەورەترین عیبادەت و بەرزترین پلەی مرۆڤایەتییە. با هەموومان پێکەوە، بە یەک دەنگ و بە یەک بڕواوە، بەرەو ئاسۆی ڕزگاری هەنگاو بنێین و چیتر ڕێگە نەدەین کەس بە ناوی ئاسمانەوە، زەویمان لێ داگیر بکات.

ستار ئەحمەد

پەیوەندی نێوان نووسەر و کۆمەڵگە، پەیوەندییەکی زۆر ئاڵۆز و دوانەییە، کە لەسەر بنەمای کاریگەری و کارلێکی دوولایەنە بنیات نراوە. نووسەر ویژدانی زیندووی کۆمەڵە، چوون ئاوێنەیەک و گۆڕانکاریەک دەردەکەوێت، لەکاتێکدا کۆمەڵ، سەرچاوەی ئیلهام و بابەتی نووسینەکان و لە هەمان کاتدا ئامانجی سەرەکی نووسینەکانە. نووسەر بەرهەمەکانی دەکاتە ئاوێنەیەک، کە واقیع و ڕاستییە تاڵ و شیرینەکانی کۆمەڵگەی تێدا دەردەکەوێت. کێشە کۆمەڵایەتییەکان، ئازارە دەروونییەکان، خواست و خەونەکان، هەموو دەبنە بابەتی سەرەکی نووسین. نووسەران بە نووسینەکانیان، مێژوو و کولتوور و داب و نەریت، لە فەوتان دەپارێزن و دەیگوازنەوە بۆ نەوەکانی داهاتوو. یەکێک لە ئەرکە هەرە گرنگەکانی نووسەر، بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری تاکەکانی کۆمەڵە، نووسەر پرسیار دروست دەکات، تیشک دەخاتە سەر گۆشە تاریکەکان و تاک دەخاتە بیرکردنەوە. زۆرجار نووسەر وەک ڕەخنەگرێکی بوێر دەردەکەوێت و ڕووبەڕووی ستەم، گەندەڵی، دواکەوتوویی هزری و نەریتە زیانبەخشەکان دەبێتەوە. نووسەر دەبێتە دەنگی ئەو کەسانەی بێدەنگ کراون.
لە ڕووی ڕامیارییەوە، نووسەر هەمیشە لە هێڵی پێشەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی ستەم و نادادییە. مێژوو نیشانی داوین کە قەڵەم زۆرجار لە شمشێر کاریگەرتتر بووە لە هەژاندنی تەختی دەسەڵاتی سەرەڕۆدا. نووسەر وەک چاوێکی بێدار، چاودێری هەڵسوکەوتە سیاسییەکان دەکات و ڕێگری دەکات لەوەی ڕاستییەکان لە لایەن خاوەن هێزەکانەوە بشێوێندرێن. کاتێک سیاسەت دەبێتە هۆی دابەشکردنی کۆمەڵ و دروستکردنی چینایەتی، نووسەر بە دیدێکی نیشتمانی و مرۆیی، هەوڵی یەکخستنەوەی پارچە دابڕاوەکان دەدات. نووسەر بەرپرسیارە لە پاراستنی ئازادیی ڕادەربڕین، چونکە بێدەنگبوونی نووسەر واتای مردنی ڕامیاری و کۆمەڵایەتی ئەو گەلەیە. ئەو بە وشیارکردنەوەی جەماوەر، وا دەکات تاکی کۆمەڵ مافەکانی خۆی بناسێت و چیتر وەک پاشکۆی هێزە سیاسییەکان نەمێنێتەوە، بەڵکو ببێتە خاوەن بڕیار و دیدێکی سەربەخۆ.
لە لایەنە دەروونییەکەشەوە، نووسەر وەک پزیشکێکی ڕۆحی وایە بۆ کۆمەڵگە. ئەو دەچێتە ناو قووڵایی ناخی تاکەکان و ئەو ترس و دڵەڕاوکێ و گرێ دەروونییانە دەدۆزێتەوە کە کۆمەڵگە بە گشتی پێیانەوە دەناڵێنێت. نووسەر بە گێڕانەوەی چیرۆکی ئازارەکان، جۆرێک لە هاوسەنگی دەروونی بۆ خوێنەر دەگەڕێنێتەوە؛ کاتێک مرۆڤێک دەقێک دەخوێنێتەوە و هەست دەکات ئازارەکانی هاوبەشن، چیتر هەست بە تەنیایی ناکات. ئەم کارلێکە دەروونییە دەبێتە هۆی پاککردنەوەی ناخی مرۆڤەکان لە کینە و ڕق و بەرەو لێبوردەیی و خۆشەویستییان دەبات. نووسەر لە ڕێگەی کارەکتەرەکانی ناو نووسینەکانی، پەردە لەسەر ئەو هەستە شاراوانە لادەدات ،کە مرۆڤەکان لەبەر شەرم یان ترسی کۆمەڵایەتی ناتوانن دەری ببڕن، بەمەش دەبێتە مایەی ئارامی و تێگەیشتنی قووڵتر لە خودی مرۆڤ.
کۆمەڵ بە هەموو چین و توێژەکانیەوە، بە ئەزموون و کارەسات و سەرکەوتنەکانی، بەردەوام سەرچاوەیەکی بێکۆتای بەهرەیە
بۆ نووسەر. زۆرجار پێداویستییەکانی کۆمەڵ، وەک گەشەی زمانی، یان وەڵامدانەوەی قەیرانەکان، ئاراستەی نووسین و بابەتی سەرەکی نووسەر دیاری دەکەن. پەیوەندییەکە.. پەیوەندییەکی پێویست و لەیەک دانەبڕاوە. نووسەر ناتوانێت لە دەرەوەی چوارچێوەی کۆمەڵگەکەی کارێکی کاریگەر بەرهەم بهێنێت، و کۆمەڵگەش پێویستی بە نووسەر هەیە بۆ ئەوەی بزانێت کێیە، چی دەیجوڵێنێت و چۆن دەتوانێت بەرەو پێش بچێت. نووسەر بە قەڵەمەکەی ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت لە داڕشتنی هزری کۆمەڵایەتی و گەشەپێدانی هزر و کولتووردا، بەڵام بۆ ئەوەی کاریگەری هەبێت، پێویستە کۆمەڵیش خوێنەر و وەڵامدەرەوەی نووسینەکانی بێت.
لە ڕووی مێژوویی و فەلسەفییەوە، نووسین وەک ئامرازێکی مانەوە تەماشا دەکرێت. کۆمەڵگە دەمرێت، ئەگەر چیرۆکەکانی خۆی نەگێڕێتەوە، و نووسەریش دەمرێت ئەگەر نەبێتە بەشێک لە خەمی خەڵک. ئەم پێکەوە گرێدانە وایکردووە، کە ئەدەبیات و نووسین لە لوتکەی هەرەمە شارستانییەکاندا بن. نووسەر دەبێت ئامادەی قوربانیدان بێت، چونکە ڕێگای ڕاستی و ڕەخنە هەمیشە پڕە لە بەربەست. ئەو دەبێت لە نێوان بەرژەوەندییە کاتییەکانی خۆی و بەرژەوەندییە گشتییەکانی کۆمەڵگە، هەمیشە دووەمیان هەڵبژێرێت تا بتوانێت نازناوی ویژدانی گەل بۆ خۆی بپارێزێت.
لە کۆتاییدا، نووسەر و کۆمەڵگە دوو جەستەن لە یەک ڕۆحدا. یەکتری تەواو دەکەن و بەبێ یەکتر مانیان نییە. نووسەر بە قەڵەمەکەی زامنی ئەوە دەکات کە کۆمەڵگە بەرەو دواکەوتوویی و فەوتان نەچێت، و کۆمەڵگەش بە پاڵپشتی و خوێندنەوەی، هێز بە قەڵەمی نووسەر دەبەخشێت بۆ ئەوەی بەردەوام بێت لە خوڵقاندنی جوانی و گۆڕانکاری. ئەم پەیوەندییە هەتا مرۆڤایەتی بمێنێت هەر بە زیندوویی دەمێنێتەوە، چونکە مرۆڤ هەمیشە تینووی گێڕانەوە و تێگەیشتن و گۆڕانە.

ستار ئەحمەد

لەو کاتەوەی ئایین کراوەتە پاساوی دەسەڵات، کورد وەک قوربانییەکی هەمیشەیی لەسەر مێزی قوماری میر و سوڵتانەکان ماوەتەوە. ئەمڕۆ چیتر تەنها سوڵتانی ئەنکەرە ، نییە کە یاری بە چارەنووسی ئێمە دەکات، بەڵکو هاوکێشەکە زۆر لەوە گەورەترە. لە کاتێکدا ئەمیری سعودیە و پاشای مەغریب وەک نوێنەری پیرۆزییەکان و پارێزەری بەها ئایینییەکان خۆیان نیشان دەدەن، لە پشت پەردەوە و لە کۆڕ و کۆبوونەوە تاریکەکانی جیهاندا، هاوبەشی ئەو سیستەمە بازرگانییەن، کە مرۆڤ تێیدا تەنها کاڵایە. ئەو هاوپەیمانییە نەنووسراوەی لە نێوان سوڵتانی نوێ و میرەکانی ناوچەکەدا هەیە، تەنها بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی سیاسی نییە، بەڵکو بۆ شاردنەوەی ئەو قەسابخانە مرۆییانەیە کە تێیدا منداڵانی کورد و بێدەرەتانانی ناوچەکە دەکرێنە دیاری بۆ خاوەن دەسەڵاتە نێودەوڵەتییەکان.
بەڵام ئەوەی ئەم تاوانە دەباتە ئاستێکی دڕندانەتر، ئەو ڕاستییە شاراوەیەیە، کە لە پشت ونبوونی منداڵەکانەوەیە. باس لەوە دەکرێت کە ئەمە تەنها ڕفاندنێکی سادە نییە، بەڵکو جۆرێکە لە ڕێو ڕەسمی ئایینی و پزیشکیی گڵاو کە تێیدا خوێنی منداڵە بێتاوانەکان دەکرێتە قوربانی. زانیارییە بنکۆڵکارییەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ئەو دەسەڵاتدارانە بۆ مانەوەیان لە لوتکەی گەنجی و هێزدا، پەنا دەبەنە بەر بەکارهێنانی مادەیەک، کە لە خوێنی منداڵی ترساو و بێتاواندا دروست دەبێت. ئەمە ئەو قەسابخانە ڕاستەقینەیەیە کە شاسوڵتانەکان بۆ نەوەی کورد و گەلانی بندەست سازیان کردووە؛ ئەوان خوێنی منداڵانی ئێمە دەخۆنەوە تا خۆیان پیر نەبن.
ئەردۆغان و دۆستەکانی کە خۆیان وەک سەرۆکی موسڵمانان، نیشان دەدەن . تەنانەت پەردەی کەعبەیان بۆ ئەو دوورگە بەدناوانە ناردووە، کە مەڵبەندی ئەم جۆرە تاوانانەن، گەورەترین بازرگانیان بە جەستەی منداڵی کوردەوە کردووە. ئەوان دروشمی کوشتن لە پێناوی خوادا بەکار دەهێنن، بۆ ئەوەی خەڵکی پێ بێدەنگ بکەن، لە کاتێکدا ڕاستییەکە ئەوەیە ، ئەوان منداڵەکانمان لە پێناوی شەهوەت و تەمەنی درێژی خۆیاندا دەکوژن. ئەمە ئەو دووڕووییە گەورەیەیە کە ئایین دەکاتە پەردەیەک بۆ شاردنەوەی تاوانە هەرە قێزەونەکان.
لەم نێوەندەدا، بێدەنگیی وڵاتانی بەناو موسڵمان، جێگای تێڕامان نییە، بەڵکو بەڵگەی هاوبەشییە لە تاواندا. ئەو وڵاتانەی بۆ کێشە لاوەکییەکان دنیا دەهەژێنن، کاتێک دەگاتە خوێنی منداڵی کورد و بازرگانیکردن بە جەستەیان، دەبنە کەڕ و کوێر و لاڵ. ئەوان جیهانی ئیسلامیان کردووەتە حەوشەی پشتەوەی هێزە تاریکەکانی جیهان و منداڵانی ئێمەش وەک باج دەدەنە دەست “شەیتان” بۆ ئەوەی کورسییەکانیان پارێزراو بێت. ئەمە لوتکەی خیانەتە کە بە ناوی خواوە، خوێنی بێتاوانان بکرێتە شەرابی گەنجێتی بۆ جەلادەکان.
کورد دەبێت لەوە تێبگات ئەمە درێژەپێدەری هەمان ئەو سیاسەتە کۆنەیە، کە دەیەوێت کورد تەنها وەک نۆکەرێکی گوێڕایەڵ بمێنێتەوە. ئەگەر جاران بە ناوی تێکۆشانی ئایینییەوە کوردیان دەکوشت، ئێستا بە ناوی بازرگانی و سیاسەتەوە منداڵەکانی دەفرۆشن و دەیانکەنە قوربانی بۆ ڕازیبوونی هێزە گەورەکان. ئەو دەستەی قورئان بەرز دەکاتەوە و بە ناوی پیرۆزییەکانەوە قسە دەکات، هەمان ئەو دەستەیە کە واژۆ لەسەر تێکشکاندنی نەوەکانی کورد دەکات. کاتی ئەوە هاتووە ئەم پەردە ڕەشە لەسەر ڕووی ڕاستەقینەی سوڵتانە نوێیەکان لاببرێت و جیهان بزانێت کە لە پشت ئەم دروشمە ئایینییانەوە، چ بازاڕێکی خوێناوی بۆ فرۆشتنی مرۆڤ و تێکدانی شکۆی نەتەوەیەکی ڕەسەن بەڕێوە دەچێت.

ستار ئەحمەد

دەقی شیعرەکە

ئەو خودایەی دایکم خۆشیدەویست
قوبادی جەلیزادە

ئەو خودایەی دایکم نوێژی بۆ دەکرد لە منداڵی ساوا دەچوو، ڕۆحی سپیتر لە بەفری یەکشەوە
هەموو سپێدەیەک سەبەتەیەک گوڵی هەڵدەڕشتە سەر بەرماڵەکەی دایکم
خۆری ڕاسپاردبوو زستانان سۆلەکەی بۆ گەرم بکاتەوە
هاوینان بە شنەی دەگوت گەردنی بۆ باوەشێن بکات
مانگی بۆ دەهێنا بەر پەنجەرە تا بە تریفە دەستنوێژ هەڵگرێت
کە تەسبیحەکەی دەپسا دەنک دەنک بۆی دەهۆنییەوە
ئەو خودایەی دایکم بۆی دەنوشتایەوە
لە قەراخی ڕووبار و لەنێو دارستانەکاندا بلوێری لێ دەدا
-موزیکژەن بوو
بە ئاسمان و دەریا و چیاکاندا، تابلۆ ڕەنگینکانی هەڵدەواسی
-شێوەکار بوو
لە نێو هێلانەی کۆترەکاندا گەنمی ئارامی ڕۆ دەکرد
کلێتەی لە بەفر دەچنی و دەینایە سەر سەری چیا
دەستی کانی دەگرت تا دەیگەیاندە بەرپێی درەختە تینووەکان
ئەو خودایەی دایکم لێی دەپاڕایەوە
هاونیشتمانی پەپوولە و
هاوزمانی گوڵ و
دۆستی خاڵخاڵۆکە بوو
ئەو خودایەی دایکم خۆشیدەویست
تۆقێنەر نەبوو
سەرقاڵ نەبوو بە هەڵایسانی ئاگری دۆزخ
شمشێری هەڵنەدەگرت

خوێندنەوەی دەق / ستار ئەحمەد

ئەم دەقەی قوبادی جەلیزادە، یەکێکە لە هەرە دەقە بێگەرد و قووڵەکانی ئەدەبی هاوچەرخی کوردی کە تێیدا شاعیر مانا باوەکانی پیرۆزی ڕادەماڵێت و لە جیاتی ئەوە، وێنەیەکی نوێ و ئینسانی بۆ چەمکی خوداوەند تاشێت. شاعیر لێرەدا دایک دەکاتە ناوەند و سەرچاوەی ناسینی ڕاستەقینە، چونکە دایک لای ئەو هێمای سۆزێکی بێبەرانبەرە، هەربۆیە ئەو خودایەی دایکیش دەیناسێت، ناتوانێت خودایەکی ترسناک و سزادەر بێت. ئەم هەڵبژاردنەی دایک، بۆ ئەوەیە کە پێمان بڵێت پەیوەندیی مرۆڤ و خودا دەبێت لە جۆری پەیوەندیی نێوان دایک و منداڵ بێت؛ پەیوەندییەک کە بنەماکەی بەزەیی و پاراستنە، نەک هەڕەشە و تۆقاندن. تێڕوانینی قووڵی ئەم دەقە لەوەدایە کە خودا لە چوارچێوەیەکی ئایینیی وشکەوە دەگۆڕێت بۆ هەستێکی ڕۆحیی بەردەوام کە لە ناو سروشت و جوانییەکاندا ئامادەیی هەیە. کاتێک شاعیر دەڵێت خودا لە منداڵی ساوا دەچێت، مەبەستی ئەوەیە کە جەوهەری بوون، بێتاوانی و بێگەردییەکی ڕەهایە. لێرەدا خودا وەک خزمەتکارێکی میهرەبان دەردەکەوێت کە پێڵاوی دایک گەرم دەکاتەوە و تەسبیحە پچڕاوەکەی بۆ دەهۆنێتەوە. ئەم وێنانە خودا لە پایە بەرز و دوورەدەستەکەی دادەبەزێنێتە ناو کایە سادەکانی ژیان، بەمەش پیرۆزی لە ناو سادەییدا دەدۆزرێتەوە و چیتر مرۆڤ لە خوداکەی ناترسێت، بەڵکو دەبێتە هاونشینی.
لەم گەشتە هونەرییەدا، خودا وەک شێوەکار و ئاوازژەن دەردەکەوێت. ئەمە گەورەترین مانای ژیاندۆستییە؛ چونکە هونەرمەند هەمیشە خەریکی خوڵقاندنی جوانییە، نەک وێرانکاری. ئاسمان و چیا تەنها تەن نین، بەڵکو تابلۆی ئەون، و شمشاڵژەنی ناو دارستانەکان خودی ئەوە. شاعیر لێرەدا خودایەکی ژینگەییمان پێ دەناسێنێت کە هاونیشتمانی پەپوولە و هاوزمانی گوڵە. ئەمە نیشانمان دەدات کە پەرستنی ڕاستەقینە لای شاعیر، لە ڕێگەی تێڕامان لە سروشت و پاراستنی جوانییەکانیەوە دەبێت؛ هەر لە گەیاندنی ئاو بە درەختێکی تینووەوە تا ڕۆکردنی گەنم لە هێلانەی کۆترێکدا. شاعیر لێرەدا خودا لە ناو جەرگەی سروشتدا دەبینێتەوە، بەڵام بە جۆرێک کە سروشت دەبێتە ئامرازێک بۆ دەربڕینی سۆزی خودایی. توخمەکانی سروشت وەک خۆر و با و مانگ، ئەرکیان خزمەتکردنی دایکە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە لای جەلیزادە، هەموو گەردوون بۆ ئەوە خوڵقاوە کە مرۆڤ تێیدا هەست بە گەرمی و میهرەبانی بکات. سروشت لێرەدا زمانحاڵی خودایە بۆ دەربڕینی ئەوەی کە مرۆڤ تەنیا نییە.
جەلیزادە لەم ڕاگەیاندراوە مرۆییەدا، بە تەواوی ئەو خودایە ڕەت دەکاتەوە کە بە شمشێر و ئاگری دۆزەخەوە بناسرێت. ئەو مێژووی ترس ئاوەژوو دەکاتەوە و پێمان دەڵێت کە گەورەیی هێزی باڵا لە تۆقێنەر نەبووندایە. ئەم دەقە داڕشتنەوەی بەرنامەیەکی نوێیە لە نێوان مرۆڤ و پیرۆزیدا، کە تێیدا تەنیا جوانی و میهرەبانی دەبێتە پێوەری ڕاستی. شاعیر بەم کارەی نەک هەر ڕێچکەیەکی نوێی لە شیعری کوردیدا داهێنا، بەڵکو دەرگایەکی کردەوە کە تێیدا خودا هێندە بچووک دەبێتەوە لە ناو دەستی دایکدا جێی دەبێتەوە، و هێندەش گەورە دەبێتەوە کە هەموو گەردوون دەبێتە نیشانەیەک لە ئەوینەکەی. ئەم شێوازە نووسینە کاریگەرییەکی بنەڕەتی لەسەر نەوەی نوێی شاعیرانی کورد جێهێشتووە، نەک تەنیا لە ڕووی زمانەوە، بەڵکو لە گۆڕانکاریی بینین و تێڕوانین بۆ جیهان، کە تێیدا خودا چیتر تۆقێنەر نییە، بەڵکو دۆستێکی هەمیشەیی مرۆڤە و لە نێوان پەنجەکانی دایکدا نیشتەجێیە.

ئەو کاژەی ئەمڕۆ ڕێککەوتنی ئیبراهیمی فڕێی دەدات، تەنیا گۆڕینی پێستێکی سیاسی نییە، بەڵکوو جەژنەزایەکی ڕەشە کە تێیدا ئەژدیهاکانی دەسەڵاتی جیهانی لەناو خوێنی گەلانی ناوچەکەدا لەدایک دەبنەوە. ئەم جەژنی لەدایکبوونە، کە بە ئاوی چەواشەکاری و مەرامی زایۆنیزم ئاودێری دەکرێت، مژدەی ئاشتی بۆ کەس ناهێنێت، جگە لەو دەستە بژێرانەی کە دەیانەوێت ڕۆژهەڵاتێکی بێدەنگ و بێ ناسنامە لەسەر جەستەی نەتەوە ڕەسەنەکان بنیاد بنێن . ئەوەی لە پەنای ئەم ڕێککەوتنانەدا دەگوزەرێت، پیلانێکی گشتگیرە بۆ ڕاماڵینی هەر ئیرادەیەک کە نەیەوێت کڕنۆش بۆ هێزی چەک و سەرمایە بەرێت.
مێژووی ناوچەکە خەریکە لاپەڕەیەکی خوێناوی و پڕ لە فێڵ هەڵدەداتەوە، کە تێیدا جەلادەکان بە ماسکی ئاشتیخواز و خاوەن ئایینەوە دەردەکەون. ئەوەی ئەمڕۆ لە گۆڕەپانی سووریادا دەگوزەرێت، تەنیا جەنگێکی ناوخۆیی و گۆڕینی سەنگەرەکان نییە، بەڵکوو دەرهاویشتەی ڕاستەوخۆی ئەو تەڵە گەورەیەیە کە لە بنەڕەتدا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و وڵاتانی کەنداو داڕێژراوە. ئامانجی سەرەکیی تەنیا ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان نییە، بەڵکوو پاکتاوکردنی هەر هێز و گرووپ و نەتەوەیەکی زیندووە، کە نەیەوێت ببێتە پاشکۆی ئەم سیستەمە نوێیە. ستراتیژییەتەکە ڕوونە: نابێت هیچ هێزێکی چەکدار یان بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بمێنێت، کە لەژێر کۆنتڕۆڵی ناوەندە جیهانییەکاندا نەبێت.
لەم پێناوەدا، دەبینین چۆن یەک لە دوای یەک ئەو گرووپانەی کە ڕۆژێک وەک هێزی کاریگەر دەبینران، تێکشکێنران یان پاشەکشەیان پێکرا. لە حوسییەکانی یەمەنەوە تا حیزبوڵڵای لوبنان و حەماسی فەلەستین، هەموویان کرانە قوربانیی ئەم نەخشە نوێیە. تەنانەت دەسەڵاتی ئێرانیش، لە ڕێگەی توندکردنی گەمارۆکان و لێدانی باڵە سەربازییەکانی، ناچار کرا کەجڵەویان بۆ شلکات و لە بازنەی ئەم ڕێککەوتنانە نزیک ببێتەوە، تەنیا بۆ ئەوەی ڕژێمەکەی خۆی لە ناوەوە بپارێزێت و دەست لە گرووپە نەیارەکان هەڵبگرێت. لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەکە سەرهەڵدەدات: کێ ماوەتەوە کە هێشتا وەک بەربەستێکی ڕاستەقینە لە بەردەم ئەم هەژموونە جیهانییەدا وەستاوە…؟
وەڵامەکە ڕوونە؛ تەنیا هێزە کوردییەکان وەک پەکەکە و هەسەدە ماونەتەوە کە نەیانویستووە ببنە بەشێک لەم تەونە داڕێژراوە.
ئەحمەد شەرع، کە ئەمڕۆ وەک کاراکتەرێکی سەرەکی لەم جەنگەدا دەردەکەوێت، لە ڕاستیدا تەنیا دەسکەلایەکی بێ ئیرادەی دەستی هاوپەیمانیی ئەمریکا و ئیسرائیلە. ئەرکی ئەم کەسایەتییە و ئەو گرووپانەی لەژێر فەرمانی ئەودان، ئەنجامدانی ئەو جەنگە پیسەیە کە زلهێزەکان نایانەوێت ڕاستەوخۆ دەستی تێدا وەربدەن. کاتێک دەبینین هێزەکان بە وردی بەرەو ناوچە کوردییەکان ئاڕاستە دەکرێن، دەبێت تێبگەین کە ئەمە هەوڵێکە بۆ جێبەجێکردنی ئەو بەندە شاراوەیەی ڕێککەوتنی ئیبراهیمی، کە دەڵێت نابێت هیچ گرووپێکی چەکداریی سەربەخۆ لە ناوچەکەدا بمێنێت. فشاری سەر ڕێبەرایەتی کورد و ناچارکردنیان بۆ بژاردەی دژوار، هەمووی لەو چوارچێوەدایە کە یان دەبێت چەک دابنێن و ببنە جێبەجێکاری فەرمانەکان، یان لەناو ببرێن. ئەم پیلانە پێشتر بەرامبەر ئۆجەلان تاقیکرایەوە و ئێستا دەیانەوێت هەمان سیناریۆ بەسەر هەسەدەدا بسەپێنن.
هەسەدە، وەک هێزێکی خاوەن ئیرادە کە لەسەر خاکی خۆی و بە خوێنی ڕۆڵەکانی پارێزگاری لە کەرامەتی مرۆیی دەکات، بووەتە گەورەترین مۆتەکە بۆ ئەندازیارانی ڕێککەوتنی ئیبراهیم. بۆیە، ڕاسپاردنی ئەحمەد شەرع بۆ لێدانی کورد، پیلانێکی دارێژراوە تاوەکو بە ناوی شەڕی ناوخۆیی و ئایینییەوە، ئەو دەستکەوتە نەتەوەییانە لەناو ببەن کە کورد بە قوربانییەکی زۆر بەدەستی هێناون. ئەمە جەنگێکە کە تێیدا زایۆنیزم و وڵاتانی کەنداو و ئەمریکا، بەرژەوەندییەکانیان لەسەر لاشەی گەلی کورد یەکدەگرێتەوە. ئەوان دەیانەوێت ڕۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی بێدەنگ دروست بکەن، بێدەنگییەک کە تێیدا تەنیا دەنگی سەرمایە و بەرژەوەندییەکانی ئەوان ببیسترێت، نەک دەنگی گەلێکی ستەمدیدە کە داوای مافی چارەی خۆنووسین دەکات.
لەبەر ئەمە، ئەرکی ئەمڕۆی کورد لە هەموو کاتێک قورستر و هەستیارترە. نابێت تەنیا وەک چاودێرێکی بێدەنگ سەیری ئەم شانۆگەرییە بکەین. دەبێت جیهان بزانێت کە ئەم جەنگە، جەنگی دیموکراسی یان ئازادی نییە، بەڵکوو جەنگی سڕینەوەی نەتەوەیەکە لە پێناو ڕێککەوتنە سیاسییەکاندا. پێویستە وەک چۆن فەلەستینییەکان دەنگی خۆیان گەیاندە ناو جەرگەی ویژدانی جیهانیی، کوردیش هەموو تواناکانی خۆی بەگەڕ بخات بۆ ڕیسواکردنی ئەم پیلانە زایۆنیستی و نێودەوڵەتییە. جیهان پێویستە بزانێت کە کورد نابێتە قوربانیی سەودایەکی سیاسی کە لە ژوورە تاریکەکانی تەلئەبیب و واشنتۆن بڕیاری لەسەر دراوە.
کاتێک جیهان لە بەرژەوەندییەکانی خۆیدا نوقم بووە، کورد تەنیا یەک ڕێگەی لەبەردەمە: یەکگرتووییەکی پۆڵایین و بەرگرییەکی بێوچان لە خاک و ناسنامە. مێژوو نیشانی داوە کە هیچ ڕێککەوتنێکی سەر کاغەز ناتوانێت ئیرادەی گەلێک بشکێنێت کە بڕیاری داوە لەسەر خاکی خۆی بە سەربەرزانە بژی. جەنگی ئەحمەد شەرع دژی مەزڵووم، لە ڕاستیدا جەنگی ستەمە دژی ماف، جەنگی پیلانە دژی ڕاستی، و ئەرکی هەموو کوردێکی بەشکۆیە، بە پیر و گەنج و ژن و پیاوەوە، کە لەم قۆناغەدا ببێتە دەنگ و قەڵغانی پاراستنی ئەم خاکە. کورد هەرگیز بەم جۆرە بە تەنها نەبووە، بەڵکوو هەر ئەم تەنیاییەشە کە دەبێت ببێتە سەرچاوەی هێز بۆ ئەوەی ڕیسوایی بۆ زایۆنیزم و هاوپەیمانەکانی لە جیهاندا ببارێنێت و نەهێڵێت جارێکیتر، خاکی پیرۆزی کوردستان ببێتە قوربانیی ڕێککەوتنە ئیبراهیمییەکان.

ستار ئەحمەد

مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لەو کارەساتانەی تێیدا ژیان و خاکی نەتەوەکان کراونەتە قوربانی بۆ بەرژەوەندیی تاقمێکی کەم. ئەوەی ئێستا لە خاکی سووریادا و بەتایبەت لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی فوڕات دەگوزەرێت، وەرچەرخانێکی یەکجار مەترسیدارە لە مێژووی پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییەکاندا. پەردە لەسەر شانۆگەرییەکی تاریك لادراوە، کە تێیدا چارەنووسی گەلان لە بازاڕێکی کراوەی بازرگانیدا دەخرێتە ڕوو. ئەوەی ئێمە دەیبینین تەنیا جەنگێکی چەکداری نییە، بەڵکو گۆڕینەوەی جڵەوی خاکێکی دەوڵەمەندە لە دەستی کوردانەوە بۆ چنگی تاقمە توندڕەوەکانی جۆلانی، ئەمەش تەنیا لە پێناو تێرکردنی تەماحی دارایی و ڕامیاریی زلهێزەکاندایە. لەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا، سەرۆکی ئەمریکا وەک بازرگانێکی بێبەزەیی دەرکەوتووە، کە تەنیا زمانی ژمارە و قازانج تێدەگات. ترامپ بە چاوێکی تەماحکارانە دەڕوانێتە بیرە نەوتەکانی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا، کە ساڵانێکی زۆرە وەک یەدەگێکی گرنگی وزە لە ناوچەکەدا هەژمار دەکرێن. پەیوەندییە تەلەفۆنییەکانی ئەم دواییەی نێوان واشنتۆن و ئەنقەرە، گەورەترین بەڵگەن لەسەر ئەوەی کە کوردانی سووریا کراونەتە کاڵایەکی هەرزانی بازاڕ. تورکیا بەڵێنی داوە هەموو کێڵگە نەوتییەکان ڕادەستی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی ئەمریکا بکات، لە بەرامبەر ئەوەی گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵبگیرسێنرێت تا خەونە مێژووییەکانی خۆی بۆ لەناوبردنی قەوارەی کوردان جێبەجێ بکات.
ئەم ململانێیە لایەنێکی تری ترسناکی هەیە، ئەویش ململانێی ئابووریی نێوان ئەمریکا و بەریتانیایە. ڕکابەرییە کۆنەکان وای لە ترامپ کردووە بیر لە سزادانی هاوپەیمانە دێرینەکەی بکاتەوە. بەو پێیەی بەشێکی زۆری نەوت پێشتر لەژێر کۆنترۆڵی کۆمپانیا بەریتانییەکاندا بوو، ئێستا واشنتۆن دەیەوێت بە هاوکاریی تورکیا ئەو کۆمپانیایانە دەربکات و جێگەیان بگرێتەوە. تورکیا لێرەدا وەک ئەندازیاری یەکەمی هێرشەکان دەردەکەوێت، کە نەک هەر بە چەک و تەقەمەنی، بەڵکو بە زانیاریی وردی سیخوڕی پشتگیریی تاقمەکانی جۆلانی دەکات تا نەخشە نوێیەکە وەک خۆی جێبەجێ ببێت. سوپای جۆلانی لەم پێناوەدا قێزەونترین کارە ناڕەواکان ئەنجام دەدەن؛ لە کوشتنی بەکۆمەڵ و تاڵانکردنی ماڵ و سامانی خەڵکەوە تا دەگاتە وێرانکردنی ژێرخانی وڵات و گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەکە، کە ئەمە ڕووی ڕاستەقینەی ئەو بەکرێگیراوانە نیشان دەدات کە تەنیا وەک ئامرازێکی وێرانکار لە دەستی داگیرکەردان.
خەونەکانی دەسەڵاتدارانی ئەنقەرە تەنیا لە داگیرکردنی چەند ناوچەیەکی سووریادا کورت نابنەوە. ئەوان خەون بە گەڕانەوەی شکۆی ئیمپراتۆریەتێکی نوێی عوسمانییەوە دەبینن، کە تێیدا دەسەڵاتیان بەرەو ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا و باشوور پەرە بسێنێت. ئەم فراوانخوازییە مەترسییەکی یەکجار گەورەیە بۆ سەر تەواوی وڵاتانی ناوچەکە، بەتایبەت ئوردن و میسر کە ئێستا خۆیان لە بازنەی ئامانجە تاریكەکانی تورکیادا دەبیننەوە. ئەردۆغان بە کردەوە سەلماندوویەتی کە دارەدەست و پاشکۆی جولەکە و داگیرکەرانە و بۆ پاراستنی کورسییەکەی، ئامادەیە ببێتە کۆیلەی ئەمریکا و ئیسرائیل. تورکیا بەڵێنی بە ئەمریکا داوە کە هێزە توندڕەوەکانی جۆلانی وەک سووتەمەنیی جەنگ و هێزێکی بەکرێگیراو لە داهاتوودا دژی عێراق و لوبنانیش بەکار بهێنێت. لە ناخی هەموو ئەم ڕووداوانەدا، پیلانێکی تر بۆ زیندووکردنەوەی بیری ئیخوان موسلیمین بەدی دەکرێت. دوای ئەوەی ئەم بیرۆکەیە لە زۆربەی وڵاتانی عەرەبی تووشی پاشەکشە و شکست بوو، ئێستا دەیانەوێت لە ڕێگەی سازشی ئابووری و بازرگانیی بێشوومار بۆ ترامپ، پێگەی خۆیان بەدەست بهێننەوە. هۆکاری ئەوەی ئەمریکا تا ئێستا ئامادە نییە ئیخوانەکانی سووریا و تورکیا بخاتە لیستی قەدەغەکراوەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئەوان بزوێنەری سەرەکیی ئەم پلانە نوێیەن. ئەوان ئامادەن خاک و نەتەوە بدەن، تەنیا بۆ ئەوەی لەسەر کورسیی دەسەڵات بمێننەوە.
ئەنجامی کۆتایی ئەم ململانێیە بۆ ئێمە دەبێتە سەرەتایەک بۆ بەهێزکردنی ئیرادەی نەتەوەیی و پشتبەستن بەخۆ. مێژوو سەلماندوویەتی کە هەمیشە لە ناخی تاریکترین پیلانگێڕییەکاندا، تیشکی هۆشیاری و خۆڕاگری سەر هەڵدەدات. پێویستە هەمووان بزانن کە زلهێزەکان هیچ کاتێک دۆستی کورد و گەلانی چەوساوە نین. ئەزموونەکان نیشانیان داوە هەرکەس پشت بە ئەمریکا و ئیسرائیل و زلهێزەکان ببەستێت، لە کۆتاییدا دەبێتە قوربانیی بەرژەوەندییەکانی ئەوان. پێویستە میللەتان بە هیچ جۆرێک متمانە بە بەڵێنی داگیرکەران نەکەن، چونکە ئەوان تەنیا بۆ تاڵانکردنی سامانە سروشتییەکان و پارچەپارچەکردنی وڵاتان لێرەن. چاکترین هەنگاو ئەوەیە کە ئێمە متمانەمان تەنیا بە ئیرادەی خۆمان هەبێت و ڕێگە نەدەین کەسانی پاشکۆ و دارەدەستی بێگانە چارەنووسمان دیاری بکەن. لێرەدا دەبێت هۆشیار بین، ئەمە جەنگێکە تێیدا تەنیا مرۆڤە بێتاوانەکان دەبنە سووتەمەنی، بەڵام ئەو ئاگرەی کە داگیرکەران بە دەستی بەکرێگیراوەکانیان لە ناوچەکەدا کردوویانەتەوە، لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی سووتانی خەونە پووچەکانی خۆیان. سەرکەوتنی کۆتایی بۆ ئەو ئیرادە بەهێزە دەبێت کە بە گژ داگیرکەریدا دەچێتەوە و ڕێگە نادات خاکی ببێتە کاڵایەکی هەرزان لە بازاڕی خوێن و خەونی سوڵتانە پاشکۆکاندا.
“ئەم وتارە پەردە لەسەر پیلانە تاریكەکانی واشنتۆن و ئەنقەرە لادەبات؛کە چۆن خاکی نەتەوەکان کراوەتە کاڵایەکی هەرزان لە بازاڕی خوێنی زلهێزەکاندا. باس لە ڕووی ڕاستەقینەی سوپای جۆلانی و خەونە مەترسیدارەکانی ئەردۆغان، وەک داردەستی جولەکەکان دەکەین و نیشانی دەدەین بۆچی پشتبەستن بە ئەمریکا و ئیسرائیل تەنیا ماڵوێرانی لێ دەکەوێتەوە. تەنیا ڕێگەی ڕزگاری، یەکگرتوویی و پشتبەستنە بە ئیرادەی نەتەوەیی خۆمان.”

تۆوێکم ناشت
دار زەیتوونێک
سەری ئازادی دەرهێنا
گەڵاکانی بوونە کەزی
خۆر بۆ جوانی
هەموو ڕۆژێک دادەبەزی
دەستی سەحرا
بەشمشێری پیسی ستەم
لەڕەگەوە
چرۆی جوانیی و
سەوزیی بڕی
کۆترێکی شاباڵ بەفرین
بەرەو دەرگەی خودا فڕی
فریشتەکان کەوتنە گریان
بەئاسمانی رۆژئاوادا
تیشکی نووریان
بەسەر چیادا داباران
هەور فرمێسکی هەڵرشت و
کەوتە گریان
شەماڵ بۆنی پەرچەمی گرت
ئاو ڕەش گەڕا
لەکانی و چەم
هەرچی گەڵای دارستانە
بوونە پەرچەم
هەنار رەنگی سووریی تۆران
سێو هەناوی بووە بریان
نووح گەڕاوە
بۆ چیای زاگرۆس
بۆ یەکەم بەهەشتی پێشووی
هەشتا کوردی بەچەکەوە
کردە مێژووی
بیابانی وێرانکردو
ئاوی زەمزەمی داپۆشی
حاشای لەگڕی سەحرا کرد
شۆڕشێک نوێی بۆ پیروزیی
لەسەر زەویدا بەرپا کرد
خودا شکۆی ئەم میللەتەی
بەخشیە سەلمانی کوردی
هەتا ستەمکار نەتوانێ
کورد بکاتە پەیژەو پردی

مێژووی مرۆڤایەتی هەمیشە گۆڕەپانی ململانێی نێوان دوو جەمسەری دژبەیەک بووە: جەمسەرێک کە دەیەوێت مرۆڤ لە نێو ترس، تاریکی و دەقە مردووەکاندا کۆت بکات، و جەمسەرێکی تر کە شیعر و فەلسەفە نوێنەرایەتی دەکەن و دەیانەوێت ڕۆحی مرۆڤ بەرەو ئاسۆی ئازادی و تێڕامان بەرن. ژیان لە جەوهەری خۆیدا دەقێکی ناتەواوە و شیعر دێت تا ئەم ناتەواوییە پڕ بکاتەوە؛ ئەگەر ژیان تەنیا ڕووداوە فیزیکییەکان و تێپەڕبوونی کات بێت، ئەوا مرۆڤ تەنیا دەبێتە تێپەڕێکی بێدەنگ، بەڵام شیعر ئەو زمانەیە کە بێدەنگیی مرۆڤ دەشکێنێت و دەیکاتە هاوارێکی مانادار لە نێو گەردووندا. کاتێک ئایدیۆلۆژیای چەقبەستوو دەیەوێت کۆمەڵگە لە نێو بازنەی تەسکی گوێڕایەڵیدا بهێڵێتەوە، بێگومان شیعر وەک دوژمنی یەکەم دەبینێت، چونکە شیعر “عەقڵی ئازاد” و “ڕۆحی یاخی” دروست دەکات. ئەمە ئەو خاڵەیە کە بازرگانانی ئایین و مێشکە داخراوەکانی لێ دەترسن، چونکە شیعر ناهێڵێت مرۆڤ ببێتە کەرەستەیەکی خاو لە دەستی ئەواندا بۆ تێرکردنی ئارەزووە سیاسی و دەسەڵاتخوازییەکانیان.
فەلسەفەی شیعر لەوەدا نییە تەنیا وشەکان بڕازێنێتەوە، بەڵکو لەوەدایە ڕاستییە شاراوەکانی پشت پەردەی بینینمان بۆ دەربخات. کاتێک مرۆڤ ڕووبەڕووی مەرگ، عەشق، یان تەنیایی دەبێتەوە، زمانە ئاساییەکە دەستەوەستان دەبێت و لێرەوە شیعر وەک پردێک لە نێوان “ئەوەی هەیە” و “ئەوەی دەبێت هەبێت” سەرهەڵدەدات. ئەوانەی بە چاوێکی سوکەوە سەیری شیعر دەکەن یان بە ناوی “حەرام” و “بێهودەیی” دژایەتی دەکەن، لە ڕاستیدا لە وشە ناترسن، بەڵکو لەو “بەئاگاهاتنەوەیە” دەترسن کە شیعر لە نێو ناخی تاکی جەماوەردا دەیکاتە کڵپە. شیعر تەنیا کایەیەکی زمانەوانی نییە، بەڵکو گەورەترین چەکی مەعریفییە بۆ تێکشکاندنی ئەو بتە زێڕینانەی بە ناوی پیرۆزییەوە دروستیان کردووە. ئەوەی شیعر بە مەترسی دەزانێت، دەزانێت شاعیر ڕاوچی درۆکانە و ناهێڵێت عەقڵی مرۆڤ بە چیرۆکی ئەفسانەیی و ترس لە غەیب تەسلیم ببێت، چونکە شیعر خۆی جۆرێکە لە ئیلهامی ئینسانی کە لە جەرگەی ئازار و ئەزموونی ڕاستەقینەوە هەڵدەقوڵێت.
پەیوەندی نێوان شیعر و ژیان پەیوەندییەکی ئاوێنەیی نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی خوڵقێنەرە. شیعر تەنیا باس لە ژیان ناکات، بەڵکو ژیانێکی نوێ لە نێو وشەکاندا دادەتاشێت. مرۆڤی شاعیر ئەو کەسەیە لە ناو جەرگەی ئازارەکاندا، مانایەک بۆ ژیان دەدۆزێتەوە کە فەلسەفە بەو هەموو مەنتیقەی خۆیەوە ناتوانێت دەستی پێ بگات. ئەگەر فەلسەفە بە دوای “بۆچی”دا بگەڕێت، شیعر بە دوای “چۆنێتی”دا دەگەڕێت؛ چۆن دەکرێت ئازار ببێتە جوانی؟ چۆن دەکرێت مەرگ ببێتە سروودێک بۆ مانەوە؟ فەلسەفەی ژیان لە دیدی شیعرەوە، فەلسەفەی جوانی و بەها باڵاکانە، نەک فەلسەفەی مەرگدۆستی و چاوەڕوانی بۆ جیهانێکی تر بە نرخی وێرانکردنی ئەم ژیانە. ئەو دەنگانەی شیعر بە “قسەی بێهودە” ناوزەد دەکەن، دەیانەوێت مرۆڤ لە مانا گەورەکانی بوون داببڕن و بیکەنە کۆیلەیەکی گوێڕایەڵ کە تەنیا بۆ تێرکردنی خۆرسکەکانی و ترسەکانی بژی. بەڵام شیعر دێت و دەڵێت ژیان لەوە گەورەترە لە چەند دەقێکی وشکدا کورت بکرێتەوە. شیعر ئەو هەقیقەتەیە مەلاکانی درۆ و دەستکەلای دەسەڵات ناتوانن بەرگەی بگرن، چونکە شیعر ڕاستەوخۆ دەچێتە نێو قووڵایی ویژدان و پەردە لەسەر ئەو دووڕووییە لادەبات ئەوان وەک پیرۆزی دەیفرۆشنەوە.
لەو شوێنەی ئایینی سیاسی دەبێتە ئامرازێک بۆ چەوساندنەوە، شیعر دەبێتە ئایینی ئازادی؛ لەو شوێنەی درۆ دەبێتە زمانی فەرمی، شیعر دەبێتە هاواری حەقیقەت. شاعیر ئەو ڕێپیشاندەرە ڕۆشنبیرەیە بەبێ ئەوەی هەڕەشەی دۆزەخ بکات، مرۆڤ بەرەو بەهەشتی مەعریفە و خۆشەویستی ڕێنوێنی دەکات. ئەمە هۆکاری ئەوەیە هەمیشە تاریکپەرستان لە شیعر تۆقیون، چونکە شیعر مرۆڤەکان وەک یەک دەبینێت و هیچ دیوارێکی مەزهەبی ناناسێت، تەنیا دیواری نێوان “مرۆڤی ئازاد” و “کۆیلەی فیکری” دەناسێت. ئەگەر سەیری جەوهەری بوون بکەین، دەبینین ژیان بەبێ شیعرییەت دەبێتە بیابانێکی بێ ڕۆح. شیعر ئەو تیشکەیە دەخشرێتە نێو تاریکترین سوچەکانی مێشک بۆ ئەوەی ڕووناکی بکاتەوە. ئەوانەی شیعر بە حەرام دەزانن، لە ڕاستیدا دەیانەوێت “جوانی” حەرام بکەن، چونکە جوانی مرۆڤ دەباتە ئاستێک چیتر ناتوانرێت بە ترس بەڕێوە ببرێت.
مرۆڤێک لە نێو دێرینەناسی و میتۆدی شیعردا پەروەردە بووبێت، هەرگیز نابێتە ئامرازێک بۆ بڵاوکردنەوەی ڕق، هەرگیز نابێتە بکوژ، و هەرگیز نابێتە بەشێک لەو مێگەلە توندڕەوەی بە ئاماژەیەک دەخرێنە گەڕ. فەلسەفەی شیعر و ژیان ئەوەمان پێ دەڵێت حەقیقەت لە کتێبە داخراوەکاندا نییە، بەڵکو لە لێدانەکانی دڵی مرۆڤێکدایە بۆ دادپەروەری و عەشق لێ دەدات. لێرەوەیە شیعر دەبێتە بەرەیەک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو ئەو هێزە کۆنەپەرستانەی دەیانەوێت ژیان بکەنە گۆڕستانێکی گەورە. شیعر زیندوێتییە، بەردەوامییە، و نیشانەی ئەوەیە مرۆڤ هێشتا دەتوانێت لە نێو هەموو جەنگ و وێرانییەکاندا، مانیفێستی مانەوەی خۆی بنووسێتەوە. بۆیە ئەو سوکایەتییەی بەرامبەر شیعر دەکرێت، لە ڕاستیدا سوکایەتییە بە گەورەیی مرۆڤ و عەقڵ. شیعر دواین پەناگەی مرۆڤە بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت ژیان، سەرەڕای هەموو تاڵییەکانی، هێشتا شایەنی ئەوەیە بە جوانی لێی ورد ببینەوە و بە ئازادی تێیدا بژین.
“…وەڵامی شاعیرانیش بۆ نەیارانی جوانی تەنیا یەک شتە: نووسینی تێکستگەلێک کە شکۆی مرۆڤبوون وەک بەڵگەی ڕاستگۆیی دەیانپارێزێت، لە کاتێکدا ناوی دوژمنانی ژیان لە نێو تەمی فەنابوون و لەبیرچوونەوەدا ون دەبێت.”

​ستار ئەحمەد

خەونی سیمورغ..

لە تۆدا چێژی ئەو بنێشتە وەردەگرم
کە تاکو شرینییەکەی زیاتربێت
شەوێلگەم ماندووتر دەکات،
تۆلەسەرمای زستان دەچیت
بەهاتنت مووی خەیاڵەکانم گرژ دەبن
لە سێبەری کاتێکی نادیاردادەمکوژیت
دەشێ بوونم پرسیارێکبێت
جگە لەمردن هیچ وەڵامێکی تری
لە خۆیدا هەڵنەگرتبێت.
تاکو ئێستاش لەو پەیوەندیە ئاڵۆزەی
نێوانی مانگ و شەو تێناگەم
بۆچی هەمیشە بەیەکەوە نابیندرێن؟!
هەر چۆن فۆرمە دژ بەیەکەکان
دەڕژێنەوە نێو پێناسەیەکی ڕامنەکراو
ناسینی زیاتری منیش بۆ تۆ
خاڵیمدەکاتەوە لە ڕەنگ و بێدەنگی!
گەشتەکانی من هەمیشە لەکۆتایی پایزدا
دەستپێدەکەن،
لەسەفەرەکانم بۆلای تۆ
بەردەوام ئاشنای ئەو ڕێگایانە دەبم کە ناگەن بە ئاوەدانی!،
ئاو بەردەوام لەگەڕاندایە
بۆ ئەوەی مانایەکی جوانتر بدۆزێتەوە بۆ ژیان
کە دەتبینم دڵم وەکو ئەو مناڵەی لێدێت
کە تازە کەوتۆتە سەرپێ لێدانی ناجێگردەبێت!
ئەگەر ڕۆژێک بەلاتدا تێپەڕیم و هیچم نەوت.
نیگەران مەبە
دەشێ لە و ڕۆژەدا
خۆشەویستیت گەیشتبێت بەڕادەیەک
وشە نەتوانێت دەریببڕێت!،
من ئەو باڵندەیە نەبووم
کە لەنێۆچیرۆکەکانداگەیشتن بەلوتکە!،
من لەناخی خۆمدا هەڵفڕیوم تاکو ئەوپەڕی بوون
من لە پولوی ئاگردەچم
بە هەناسەکانی تۆ دەگەشێمەوە
لەبێدەنگیشتدا دەبم بەخۆڵەمێش،
لەکاتی بوونی تۆدا
ئاسمان پڕدەبێت لە هەور و باڵندە
زەوی پڕدەبێت لەڕووبار و دارستان
سەرنجی هەنگاوەکانم دەدەم
ئاراستەی ڕێگاکەم لێ وندەبێت
لەوەتێدەگەم گەیشتن و نەگەیشتن
هەمان ئاراستەیان هەیە،
تۆنەبیت کات دەوەستێت
ڕەنگەکان هەناسەنادەن و
دەنگێک نامێنێت بۆ بیستن!
خەونێک نابێت تاکو بەدوای لێکدانەوەدا بگەڕێت
خەیاڵێک نامینێت تاکو بەسەرباڵای ئومێدێکدا هەڵبفڕێت!

ئەم قەسیدەیە یەکێکە لەو دەقە مۆدێرنانەی کە بە پردی خوازە، جیهانی مادی و جیهانی سۆفیگەرانە بەیەکەوە گرێ دەدات

• شاعیر لێرەدا تەنها گوزارشت لە عەشقێک ناکات، بەڵکو باس لە دۆخی مرۆڤ دەکات لەبەردەم گەورەیی مەعشووق و گەڕان بەدوای مانادا.

شاعیر بە وێنەیەکی زۆر بوێرانە و مۆدێرن دەست پێدەکات (بنێشت). بنێشت لێرەدا تەنها وێنەیەکی سادە نییە، بەڵکو مێتافۆری چێژی ئازاربەخشە. تا شیرینییەکە (عەشقەکە) پتر بێت، ماندووبوونی شەوێلگە بەرگەی عاشق زیاتر دەبێت. ئەمە ئەوەمان پێ دەڵێت کە عیشق لای زریان حەسانەوە نییە، بەڵکو جۆرێکە لە ماندووبوونێکی پیرۆز.
دواتر بەراوردکردنی مەعشووق بە سەرمای زستان و سێبەری کاتێکی نادیار، مەعشووق لە مرۆڤێکی ئاساییەوە دەگۆڕێت بۆ هێزێکی گەردوونی. عاشق لێرەدا لەبەردەم ئەم هێزەدا گرژ دەبێت و دەکوژرێت، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ فەنابوونی خودی عاشق لەبەردەم ڕەهاییدا.

شاعیر دەڵێت:
دەشێ بوونم پرسیارێک بێت،
جگە لە مردن هیچ وەڵامێکی تری لەخۆیدا هەڵنەگرتبێت.
ئەمە لوتکەی گوزارشتی بوونگەراییە . لێرەدا مردن بە مانای فەوتان نایەت، بەڵکو مردن وەک وەڵام و دەرئەنجام دەبینرێت. لە فەلسەفەی عیشقدا، عاشق تا نەمرێت لە خودی خۆیدا، ناتوانێت بگات بەو مانا باڵایەی کە بەدوایدا دەگەڕێت.

سیمورغ ناونیشانی شیعرەکە خەونی سیمورغە، کە ئاماژەیە بۆ گەشتی سی باڵندەکەی فەرەیدەدین عەتاری نەیشابووری بۆ لوتکەی کێوی قاف. بەڵام مەهدی زریان یاخیبوونێکی گەورە دەکات و دەڵێت:
من ئەو باڵندەیە نەبووم کە لە نێو چیرۆکەکاندا گەیشتن بە لوتکە! من لە ناخی خۆمدا هەڵفڕیوم.
لێرەدا شاعیر جوگرافیای گەشتەکە دەگۆڕێت. لای عەتار گەشتەکە بەرەو دەرەوە و بەرەو لوتکەیە، بەڵام لای زریان گەشتەکە بەرەو ناوەوەیە. ئەمە گەورەترین پەیامی شیعرەکەیە. سیمورغی ڕاستەقینە لە ناوەوەی مرۆڤ خۆیدایە، نەک لە لوتکەی کێوێکی دوورەدەست.

شاعیر باس لە گەشتێک دەکات لە کۆتایی پایزدا کە وەرزی وەرین و ڕاماڵینە و بەرەو ڕێگایەک دەڕوات کە ناگات بە ئاوەدانی. ئاوەدانی لێرەدا سیمبولی:
ژاوەژاوی خەڵک.
پێناسە باوەکان.
ژیانی ڕۆتینی.
شاعیر بە ئەنقەست ڕێگایەکی هەڵبژاردووە کە ناگاتە ئەو شوێنانە، چونکە گەیشتن بە ڕاستی پێویستی بە تەنهایی و دابڕانە لە هەموو ئەو شتانەی کە مرۆڤ بە زەوییەوە دەبەستنەوە.

یەکێک لە جوانترین بەشەکانی ئەم قەسیدەیە، پاساودانەوەیە بۆ بێدەنگی. شاعیر دەڵێت ئەگەر ڕۆژێک بێدەنگ بووم، مانای ئەوەیە خۆشەویستیت لە وشە گەورەتر بووە. لێرەدا زمان دەستەوەستانە. کاتێک مانا دەڕژێتە نێو ڕۆحەوە،
وشە دەخنکێت. ئەمە گوزارشتە لەو حاڵەتە سۆفیگەرانەیەی کە پێی دەڵێن حاڵ، تێیدا تەنها بێدەنگی دەتوانێت گوزارشت لە قووڵایی بکات.

لە کۆتایی شیعرەکەدا، شاعیر جیهان بەبێ مەعشووق وەک جیهانێکی مردوو وێنە دەکات.
کات دەوەستێت.
ڕەنگەکان هەناسە نادەن.
ئومێد باڵی نامێنێت.
ئەمە ئەوە دەسەلمێنێت کە لای شاعیر، مەعشووق تەنها کەسێک نییە بۆ خۆشویستن، بەڵکو هۆکاری بوون و جووڵەی گەردوونە. بەبێ ئەو، فیزیا و سروشت و کات هەموو مانی خۆیان لەدەست دەدەن.
بەکورتی —
قەسیدەی خەونی سیمورغ دەقێکی تەمومژاوی و قووڵە. سەرکەوتنی مەهدی زریان لەوەدایە کە توانیویەتی چەمکە کۆنەکانی عیرفان (فەنا، بێدەنگی، سیمۆرگ) بێنێتە ناو فەزایەکی نوێوە.
زمانەکەی ئارام و پڕ لە ڕیتمی ناوەکییە.
بۆ وێنەسازیش: لە چەمکی سادەوە دەست پێ دەکات و دەگاتە ئەوپەڕی ئاڵۆزی.
پەیامی شاعیر، گەڕانەوەیە بۆ ناوەوەی مرۆڤ؛ مرۆڤێک کە لە عەشقدا دەبێت بە پریشکی ئاگر و ئامادەیە ببێت بە خۆڵەمێش تاوەکو مانا بە ژیان ببەخشێت.

ستار ئەحمەد

لە سایەی حوکمڕانیی سی و پێنج ساڵیدا ، دیاردەیەکی مەترسیدار نەک هەر کایەی ئەدەبی، بەڵکو مێژووی مەعریفیی نەتەوەیەکی شێواندووە. لێرەدا، داهێنان پێوەر نییە، بەڵکو “وەلا” و “سەرشۆڕکردن” بۆ ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو، ناسنامەی نووسەر دیاری دەکات. ئەوەی دەیبینین، میهرەجان نییە بۆ زیندووکردنەوەی وشە، بەڵکو نمایشێکی سارد و سڕی ئەو “مۆمیاکراوانەیە” کە تەنها بە فۆرمالینی حیزب بە زیندوویی ماونەتەوە.

١. مۆمیاکراوەکان کێن؟
مۆمیاکراوەکان ئەو سوپایە لە “بەناو نووسەرانەن” کە ساڵانێکی درێژە هیچ بەرهەمێکی زیندوویان نییە، نە زانیارییەکی نوێیان بە کتێبخانەی کوردی بەخشیوە و نە داهێنانێکیان لە فیکردا کردووە. ئەوان وەک پەیکەرە بێ گیانەکان، تەنها بۆ پڕکردنەوەی کورسییەکانی ڕیزی پێشەوەی میهرەجانەکان و بۆ چەپڵەلێدان بۆ دەسەڵات ئامادە دەکرێن. ئەوان لە ڕووی ئەدەبییەوە مردوون، بەڵام حیزب بە خەڵات و پیاهەڵدان، وەک “ئەستێرە” نیشانیان دەدات.

٢. ئەدەبی سێبەر و تەزویرکردنی مێژوو
کاتێک دەسەڵات هەڵدەستێت بە چاپکردنی کتێبی “ئەستێرەکانی کورد” یان هەر ئینسایکلۆپیدیایەکی تر و ناوی داهێنەرە ڕاستەقینەکان دەسڕێتەوە تەنها لەبەر ئەوەی لە دەرەوەی بازنەی حیزبن، ئەمە تەنها نادادی نییە، بەڵکو تیرۆرکردنی مێژووە. ئەم “ئەدەبی سێبەرە” دەیەوێت نەوەکانی داهاتوو وا تێبگەن کە لوتکەی ئەدەبیاتی ئێمە ئەو ناوە بێ ناوەڕۆکانە بوون کە لە سێبەری حیزبدا گەورە کراون.

٣. تیرۆرکردنی داهێنان لە نێو نەوەی نوێدا
کارەساتی گەورەتر لێرەدایە؛ کاتێک گەنجێکی بەهرەمەند دەبینێت مەرجی دەرکەوتن و بوون بە “ئەستێرە” تەنها لە ڕێگەی مەکتەبەکانی حیزبەوە تێدەپەڕێت، تووشی بێ ئومێدییەکی کوشندە دەبێت. ئەم سیستمە نەوەیەک پەروەردە دەکات کە لە جیاتی خوێندنەوە و قووڵبوونەوە لە مەعریفە، فێری “هونەری ماستاوکردن” و چەپڵەلێدان ببن. نەوەی نوێ کاتێک دەبینێت بلیمەتەکان گۆشەگیر کراون و مۆمیاکراوەکان خەڵات دەکرێن، تێدەگات کە لێرە “قەڵەم” نرخێکی نییە ئەگەر ڕەنگی حیزبی نەبێت، ئەمەش وای کردووە کوردستان ببێتە ژینگەیەک کە داهێنان تێیدا دەخنکێنرێت و تەنها “کۆیلەی ئایدۆلۆژی” بەرهەم دەهێنێت.

٤. سی و پێنج ساڵ لە پەراوێزخستنی بلیمەتەکان
کارەساتەکە لێرەدایە؛ نووسەرێک تەمەنی خۆی لە پێناو وشەدا بەسەر دەبات، خاوەنی ئاستێکی ئەدەبیی بەرزە، بەڵام چونکە نابێتە “مۆمیاکراوی نێو میهرەجانەکان” و نایەوێت شکۆی وشە بۆ پلە و پۆست بفرۆشێت، نەک هەر ڕێزی لێ ناگیرێت، بەڵکو بێبەش دەکرێت لە سادەترین مافی خۆی لە نیشتمانەکەیدا. کوردستان کراوەتە موڵکی چەند کەسێکی دیاریکراو، و هەر کەسێک لە دەرەوەی ئەو بازنەیە بێت، وەک بێگانە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت.

بەکورتی ؛
ئەم دۆخە نادروستە، نەوەیەکی بێئومێد و زەوقێکی گشتیی شێواو بەرهەم دەهێنێت. بەڵام دەبێت ئەو “بەناو نووسەرانە” بزانن، کە مێژوو بە فەرمانی حیزب نانووسرێتەوە. مۆمیاکراوەکان هەرچەندە بە زێڕیش دابپۆشرێن، هەر تەرمێکی بێ گیانن و لەگەڵ یەکەم بای گۆڕانکاریدا، تۆزیان لێدەنیشێت. تەنها ئەو داهێنەرانە دەمێننەوە کە بە قەڵەمی ئازاد و لە پێناو مرۆڤایەتیدا نووسیویانە، نەک ئەوانەی لە پەراوێزی میهرەجانە حیزبییەکاندا خەریکی کڕنۆش بردنن.

هه‌ڵكه‌ به‌سه‌ر زامی جه‌رگما ..
كه‌ خوێن ره‌نگی كۆچبار ده‌گرێ‌ “
تۆ ئه‌و چاوه‌ی پێی ده‌ڕوانم .
ئیتر بارین له‌باران ناپرسێ‌ ..
بۆ هه‌ناسه‌م دوات ده‌كه‌وم ..
دڵۆپێك با به‌قه‌رز ده‌كڕم “
چاره‌سه‌ر بێت بۆ خنكانم .
له‌وه‌ته‌ی شه‌ماڵ بێزاره‌ ..
له‌خه‌ونی زه‌ردی خۆره‌تاو “
دەفڕم بەرەو نیگای شەوگار .
په‌له‌قاژه‌ی دیده‌نی تۆم ..
له‌پشت ده‌رگای چاوه‌ڕوانی “
له‌نێو تەلبەندی چوار دیوار .
مه‌له‌ ماسی لێیده‌گات و
ئاو فرمێسكی گوڵ ده‌ژمێرێ‌ .
ترپه‌ی ده‌روونم بانگ ده‌دا ..
له‌په‌رستگای تاسه‌كاندا “
جاڕی مردنم بۆ ده‌درێ‌ .
كه‌تۆم ناسی ..
عه‌شق ناخمی وردو خاش كرد.
هه‌رچه‌ند گه‌ڕام ..
پارچه‌كانم كۆكه‌مەوه‌ ” ..
خوێناو به‌ر دیده‌می ده‌گرت .
ساتێك ده‌بم بە رووبارێ‌
ده‌مێك ده‌بم به‌كه‌رته‌ شاخ .
نه‌شیعرم چرۆ ده‌رده‌كات “
نه‌هه‌ناوم ده‌بێت به‌باخ .
ئیتر نازانم بابرده‌ ..
له‌كوێ‌ جێگه‌ی ده‌بێته‌وه‌ .
ئه‌م زریانه‌ ته‌واو نابێت ..
هه‌ستم وشه‌ی هه‌ڵڕژاوه‌ “
بەپێنووس كۆناكرێتەوە .
له‌كوێی ..؟
نسرمی شه‌و هه‌ڵگرم و
رستێك ئه‌ستێره‌ت بۆ بچنم .
خۆ من له‌تۆدا هه‌ڵوه‌ریم ..
هه‌تاكو كه‌ی ـ ؟
ده‌ست هه‌ڵناگری له‌كوشتنم .

ستار ئەحمەد

بۆ دوورێک
……….
بە خاکی مندا تێپەڕە
گەر ویستت ببیە رووبارێ
ترۆپکی من سپی پۆشکە
ئەی کلوە بەفری ئارام بەخش
کاتێ دنیا کپ و مەنگە و ..
بە هێمنی دێیتە خوارێ
دەستەکانم پڕ پڕن لەپاڕانەوە و
نزای ئۆخژنی هاتنت
شنەبام راسپاردووە
خۆی لەپرچی زەردتا ونکا و
بیئاڵێنێتە گەردنت
ئەدرێسێ نوێ دیاری بکا
بۆ روانینی نیگای قووڵی
هێمای بێدەنگی و شەرمنت
چەپکێ وشەم لەتریفە بۆ چنیوی
دێم لەسەر دڵتی دادەنێم
ئا لەوێوە دەبم بەتۆ
تۆی مشتێ پیتی رژاوی
جریوەی چاو بزی ئەستێران
دەبی بەمن لەدێڕێکا
بۆ دەسپێکی هەنگاوێ نوێ و ..
جێهێشتنی هەڵوەرین و
پێچانەوەی بنە و بارگەی
ماڵئاوایی لەپاییز و
وەرزی خەزەڵوەر و خەزان
ئەی کانیلکەی بن دەوەنی
تاشەبەردی ئەو بنارە
سروە ی تاریک و روونێکی
ردێن سپی و کووڕەوەبووی
ئا ئەو شارە
لەخۆتا جێگەم بکەوە
ببە رەشماڵی هەتایم
قۆڵکە بە قۆڵی سەفەرا و ..
تێکەڵ لاوکی دووریم بە و
کڵۆمیدە ئەندێشەی رازی تەنیاییم
تا حەزێکی یاخی و سەرکێش
لێوڕێژ بێت لەقوڵپی وتن
تا هەناسەکانی ژنێک
پێدەشتێکە لەخۆشویستن
٭ فاتیح سەلام ٭

ئەم شیعرەی فاتیح سەلام کە بە ناوی “بۆ دوورێکە”، شیعرێکی پڕ لە هەست و وێنەی جوانی شاعیرانەیە.

ناونیشانی “بۆ دوورێک” بەتەنها دەستپێکێکی سەرنجڕاکێشە. “دوور” لێرەدا دەکرێت مانای جیاوازی هەبێت: کەسێک، شوێنێک، خەونێک، یان تەنانەت دۆخێکی دەروونی ئارەزووکراو. ئەم دوورییە سروشتێکی گشتی و نادیاری هەیە، کە دەرفەت دەداتە خوێنەر بۆ ئەوەی بەپێی ئەزموونی خۆی، مانای پێ ببەخشێت. تەنها وشەی “دوورێک” هەستی چاوەڕوانی، ئارەزووکردن، و گەیشتن بە ئامانجێکی نادیار دەگەیەن

بە خاکی مندا تێپەڕە
گەر ویستت ببیە رووبارێ.

• لێرەدا “خاک” هێمای جەستە، بوون، یان ژیانی شاعیرە کە ئامادەیە بکرێتە ڕێڕەو بۆ گەیشتنی خۆشەویستەکەی (“دوورێک”) بە ئارەزووەکانی.
  ترۆپکی من سپی پۆشکە
  ئەی کلوە بەفری ئارام بەخش.
  “ترۆپک” ئاماژەیە بۆ بەرزترین ئاستی ڕۆح یان هەستی شاعیر کە بە “بەفر”ی پاک و ئارامبەخش ڕازاوەتەوە. ئەمە وێنەیەکی پاکیزەیی و ئۆخژنی دەروونی دەبەخشێت. شنەبام راسپاردووە
  خۆی لەپرچی زەردتا ونکا و
  بیئاڵێنێتە گەردنت.
• وێنەیەکی ڕۆمانسی و جوانی سروشتییە. شنەبا دەبێتە نێردراوی شاعیر بۆ دەربڕینی سۆز.
  چەپکێ وشەم لەتریفە بۆ چنیوی… جریوەی چاو بزی ئەستێران.
• تریفە هێمای نەرمی، پاکی، و نهێنییە. شاعیر وشەکانی بەو ڕووناکییە دەچنێتەوە، کە گوزارشت لە قووڵایی و بێگەردی سۆزەکەی دەکات.
  : خاڵی سەرەکی شیعرەکە بریتییە لە خواست بۆ یەکگرتن لەگەڵ “دوورەکە”دا. شاعیر دەیەوێت ببێتە شتێک لەو

ئا لەوێوە دەبم بەتۆ
دەبی بەمن لەدێڕێکا.

ئەمە فەلسەفەی خۆشەویستییەکی تەواوکارانە دەردەخات.
بڕگەی: بۆ دەسپێکی هەنگاوێ نوێ و
جێهێشتنی هەڵوەرین و
پێچانەوەی بنە و بارگەی
ماڵئاوایی لەپاییز و
وەرزی خەزەڵوەر و خەزان

• زۆر کاریگەرە. پاییز و خەزان هێمای پوکانەوە و خەم و کۆتایین. گەیشتن بە “دوورێک” دەبێتە وەرزی نوێ، وەرزی گەشەکردن و ئومێد.
  هێمای بێدەنگی و شەرمنت” – ئەمە هێمایەکە بۆ ئەو جوانییە شاراوەیەی کە لە دووری خۆشەویستەکەدا هەیە، کەسایەتییەکی ڕەسەن و لەسەرخۆ نیشان دەدات.

زمانی شیعرەکە نەرم و شاعیرانەیە. فاتیح سەلام وشەی سادە و لە هەمان کاتدا پڕمانا بەکار دەهێنێت.

: “کپ و مەنگە”، “خەزەڵوەر و خەزان”، “رژاوی / جریوەی”، کە ڕیتمێکی ناوەکی بە شیعرەکە دەبەخشن و بۆ گوێ خۆشن.
بەکاربردنی وشەی تایبەت بە جوگرافیا و کولتوور:

کانیلکەی بن دەوەنی تاشەبەردی ئەو بنارە
رەشماڵی هەتایم
لاوکی دووری
قۆڵکە بە قۆڵی سەفەرا

ئەم وشانە ڕەنگێکی کوردییانە و ڕەسەنانە بە شیعرەکە دەدەن و وێنەکان زەمینەدار دەکەن.

لەخۆتا جێگەم بکەوە
ببە رەشماڵی هەتایم
قۆڵکە بە قۆڵی سەفەرا و… تا هەناسەکانی ژنێک
پێدەشتێکە لەخۆشویستن”

ئەم چەند دێڕە جەوهەری مانای شیعرەکەن: داواکردنی پەنا و سەقامگیری (ڕەشماڵی هەتایی) و بەشداری لە ژیانی یەکتریدا (قۆڵکە بە قۆڵی سەفەر). دەربڕینی “هەناسەکانی ژنێک / پێدەشتێکە لەخۆشویستن” دێڕێکی زۆر بەهێزە، کە خۆشەویستی ژن بە پێدەشتێکی بێ کۆتایی و بەپیتی خۆشەویستی دەچوێنێت.
بەکورتی :

شیعری “بۆ دوورێک” بەرهەمێکی ناسک، قووڵ، و پڕ وێنەی شیعرییە. شاعیر بە لێهاتوویی توانیویەتی هەستەکانی چاوەڕوانی، ئارەزووی یەکبوون، و ئومێدی نوێبوونەوە لەناو کەشێکی پڕ لە سروشت و
ئارامدا دابڕێژێتەوە. شیعرەکە نیشانەی دەستڕەنگینی فاتیح سەلامە لە بەکارهێنانی زمان و وێنەی شاعیرانەدا بۆ گەیاندنی سۆزێکی مرۆیی گشتگیر.

ستار ئەحمەد

ئەو مەلەی سبەینان بەئاگام دێنێ
هەوا پڕدەکا لەئاواز
قاوەی بەردەمم پڕدەکا لەبۆن هێل
دندوک دەدا لەنەرمەی گوێ
وەک ئەوەی شتێکم بیربێنێتەوە
دەکەومە بیرکردنەوە.
وەک مایسترۆ لەبەردەم ڕۆژێکی نوێ
پەڕوباڵ لێک دەدا
بێوەی و هەدادان
لەناو قەفەسی بچووک.
بەجۆری جریوە و باڵ گیڤکردنەوەی زۆرشت دەڵێ
لەهەندێکی تێدەگەم، ئەوەی تر لوغزی چریکەیە.
وەک زیندانییەک لەپشت شیشی ئاسنەوە
لەبەرخۆیەوە گۆرانی بڵێ، دڵی خۆی پێ بداتەوە.
حەیف! ناتوانم ئازادی بکەم
لەبەر هۆیەکی مەنتیقی؛ مانەوەی لای من مسۆگەرترە.
ڕێگای سێیەم هەڵدەبژێرم: پەیوەندی دۆستانە.
بەزمانی خۆی پێم دەڵێ، قەدەرمانە
ژیانی کولەمەرگی ناو بازنەی بچووک.

دڵشاد عەبدوڵڵا

ئەم شیعرە، کە بەشێکە لە کتێبی “كات زۆره‌ به‌ڵام چى له‌ كات بكه‌م؟”، دەکرێت وەک هێمایەک بۆ دۆخی مرۆڤی هاوچەرخ و ململانێی ئازادی و سەقامگیری دابنرێت.

ئەم شیعرە کورتە، بە زمانێکی سادە و لە هەمان کاتدا پڕ لە واتا، پەردە لەسەر پەیوەندییەکی ناوازە و پڕ لە فەلسەفە لە نێوان خود (کەسی شاعیر/گێڕەرەوە) و مەلێک (کە هێمایەکی فرەچەشنییە) هەڵدەداتەوە.

: مەلەکە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە دەستپێکی ڕۆژدا. ئەو تەنها بەخەبەر هێنەر نییە، بەڵکو جریوەکەی (ئاواز) و بۆن (هێل) و دەنگی دندوک (لە گوێدان) دەبنە هەوێنی هۆشیاری و بیرکردنەوە بۆ خود. ئەمە نیشانەی پەیوەندییەکی قوڵە لە نێوان سروشت و ڕۆحی مرۆڤدا.
: مەلەکە وەک “مایسترۆ” وەسف دەکرێت کە نمایشێکی هونەری لەبەردەم “ڕۆژێکی نوێ” پێشکەش دەکات. ئەمە بەرز نرخاندنی هەڵسوکەوتێتی، بەڵام هاوکات دەلالەت لەوە دەکات کە ژیانی سادە و سروشتیش دەکرێت وەک هونەرێکی ڕەسەن سەیر بکرێت.
پەیوەندییەکە پەیوەندییەکی تەواو نییە. گێڕەرەوە “لەهەندێکی تێدەگەم، ئەوەی تر لوغزی چریکەیە”. ئەمە ئاماژەیە بۆ سنووری تێگەیشتنی مرۆڤ لە ژیانی سروشتی یان لە واتای قووڵی ژیان، یان تەنانەت سنووری پەیوەندی مرۆڤ بە دەوروبەرییەوە.
ئەمە بەشی فەلسەفی قەسیدەکەیە. مەلەکە وەک “زیندانییەک لەپشت شیشی ئاسنەوە” وەسف دەکرێت. ئەم هێمایە دەکرێت بۆ خودی مرۆڤیش بگوازرێتەوە کە لەناو “بازنەی بچووک”ی ژیانی ڕۆتینی و ڕۆژانەدا گیریخواردووە.
شاعیر لە نێوان دوو بژاردەی ڕکابەردا گیرساوەتەوە:
ئازادکردنی مەلەکە واتای بەجێهێنانی بەهایەکی مرۆیی باڵا و جێبەجێکردنی مافی سروشتیی مەلەکە.
مانەوەی لای خود (مەنتیق و سەلامەتی):
مانەوەی لای من مسۆگەرترە.
ئەمە خاڵی وەرچەرخانە. مەنتیق لێرەدا دەبێتە دژ بە سۆز و ئازادی. مانەوەی مەلەکە مسۆگەرییەکە لە دژی نادیارییەکانی ژیان، بەڵام ئەم مسۆگەرییە بە زیندانیکردن بەدەست دێت.
ڕێگای سێیەم: بریتییە لە “پەیوەندی دۆستانە”. ئەمە هەوڵێکە بۆ پێکەوە ژیانی ئازادیی ڕووکەش و زیندانیبوونی ناوەکی، سازشێکە بۆ دۆزینەوەی ئاسوودەیی لە ناو واقیعێکی ناخۆشدا.
: دواجار، مەلەکە (لە ڕێگەی گێڕەرەوەوە) بە “زمانی خۆی” قسە دەکات و دەڵێت:
“قەدەرمانە ، ژیانی کولەمەرگی ناو بازنەی بچووک.
ئەم دێرە کورتە سەرجەم فەلسەفەی شیعرەکە کورت دەکاتەوە؛ ژیانی مرۆڤی هاوچەرخ (یاخود مەلە زیندانیکراوەکە) بەندە بە بازنەیەکی سنووردارەوە، و ئەو ڕێگایەی هەڵدەبژێردرێت تەنیا کەمکردنەوەی ئازارەکانە، نەک ڕێگای گەیشتن بە ئازادی تەواو.
٣. شێواز ـــ
: شیعرەکە بە شێوازی گێڕانەوەیەکی نزیک و تایبەت نووسراوە، شاعیر ڕاستەوخۆ دەدوێت و هەستەکانی خۆی دەردەبڕێت، ئەمەش خوێنەر بە خێرایی دەباتە ناو دۆخە سۆزییەکەوە.
بەکار‌هێنانی هێما :
مەل: هێمای ئازادی، سروشت، دەستپێکی ڕۆژ، و لە کۆتاییدا هێمای زیندانیبوونی قەدەر.
قەفەس/شیشی ئاسن: هێمای سنوورداربوون، ڕۆتین، مەنتیقی جیهانی مادی، و ڕێگری لە ئازادی.
هێل: هێمای خۆشی، بۆن، چێژێکی سادەی ڕۆژانە.
: زمانی شیعرەکە ڕوونە، بەڵام پڕ لە دەربڕینی هەستئامێزە (وەک: نەرمەی گوێ، لوغزی چریکە، کولەمەرگی).
: شیعرەکە لەسەر جیاوازییەکانی نێوان سروشتی مەل (ئاواز، باڵ لێدان) و دۆخی زیندانیکراوی (قەفەس) دامەزراوە، پاشان ئەم ڕکابەرییەی بە کێشەیەکی فەلسەفی کۆتایی پێهێناوە.
بەکورتی:
شیعری “ئەو مەلەی سبەینان بەئاگام دێنێ” تەنیا باسی پەروەردەکردنی مەلێک ناکات، بەڵکو دەکرێت وەک گوزارشتێک لەسەر دۆخی مرۆڤی گیرخواردوو لە نێوان خولیای ئازادی و پێویستییەکانی ژیاندا لێکبدرێتەوە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا ژیانێکی مسۆگەر بەبێ ئازادی باشترە لە ئازادییەکی پڕ مەترسی و نادیار؟ شاعیر ڕێگای سێیەم هەڵدەبژێرێت، کە بریتییە لە سازشکردن لەگەڵ قەدەرێک کە بە زیندانیکردنی ــ بازنەی بچووک ــ دەستنیشان کراوە. ئەمە شیعرێکی قووڵە و دەتوانێت ببێتە جێگای تێڕامان لەسەر ژیانی خۆمان.

ستار ئەحمەد

چاو
ئەگەر ئاواز لە گیتاری دڵما نەما
چاوەکانم مەنێنە چاڵ
چاوەکانم… بە گەردنی حەسارۆسدا ھەڵواسن
با ھەر چاوم لە لوتکە بێ و مەرگی دوژمن…
ئەگەر دڵم
وەکو چاوگەی کانییەکی بچکۆلانە وشکی کرد
وام بنێژن… کونە گوێم پڕ نەبن لە لم
با نەبڕێ لە گوێم
چپەی ئەستێرەی شەوی گوێی سیروان
ھاژەی ڕەشەبای سلێمانی
گرمەی ھەوری سەر ترۆپکی ھەیبەت سوڵتان…
ئەگەر دڵم وەک کاتژمێرێکی شکاو
لە چرکە… کەوت…
کوژایەوە…
وەکو چرایەکی بێ نەوت
وام مەنێژن مێروولە

کەپووم بخۆن وەک پەڕەی باڵی پەپوولە
با ھەمیشە پڕ بە شانەکانی دەروون
ھەڵبمژم بۆنی عەتری
ڕووباری پرچی فێنکی کچانی ڕێی تووی مەلیک و
گوڵی لوتکەی پیرەمەگروون…
ئەگەر بووم بە میوانی دوا جێ و ھەوارم
مەیەڵن گڵ بڕژێتە ناو گەروو و زارم
بەڵێن دەدەم دوای ھەزاران ساڵ و سەدە
ئێسکم ببێ بە دارێکی دەم بە خەندە
لە جێی گەڵا بە گشت لق و چڵێکییەوە
بشنێتەوە ھۆنراوەی جوان
ئەگەر بە لای گڵکۆکەمدا گوزەر بکات
کچی باڵابەرز و نیان…
ئەم شیعرەی “چاو” لەتیف هەڵمەت، یەکێکە لە شیعرە جوان و پڕ واتاکانی کە بە شێوازێکی نوێ و جیاواز، پەیوەندییەکی توندوتۆڵ لەنێوان خۆشەویستی خاک و مەرگ و ژیانی دوای مەرگدا دروست دەکات.
خۆشەویستی خاک: شیعرەکە پڕە لە خۆشەویستی بۆ کوردستان و خاکی نیشتمان. شاعیر نایەوێت بە شێوەیەکی ئاسایی و تەقلیدی بمێنێتەوە، بەڵکوو دەیەوێت تەنانەت دوای مەرگیش هەست و سۆز و بیری لەگەڵ نیشتمان و سروشتەکەی بەردەوام بێت.
: شاعیر یاخییە لە شێوازی ناشتنی ئاسایی (چاوەکانم مەنێنە چاڵ، کونە گوێم پڕ نەبن لە لم). ئەم یاخیبوونە نیشانەی ئەوەیە کە ژیانی دڵی بەندە بە بەردەوامی سۆز و هەستی نیشتمانپەروەرییەوە.
بەردەوامیی خەبات و ئومێد: داوا دەکات چاوەکانی بە گەردنی حەسارۆسدا هەڵبواسرێن تا هەمیشە چاوی لە لوتکە بێت و مەرگی دوژمن ببینێت، ئەمە نیشانەی بەردەوامیی خەباتە تەنانەت پاش مەرگیش.

: وێنەی شیعری و زمان:
وێنەی سەرنجڕاکێش: لەتیف هەڵمەت بە وێنەی شیعریی ناسروشتی و دەگمەن (سوریالی) ناسراوە. لەم شیعرەدا چەند وێنەیەکی جوانی بەکارهێناوە:
چاوەکانم بە گەردنی حەسارۆسدا هەڵواسن: وێنەیەکی بەهێزە بۆ نەمرکردنی بینین و ئاواتەکانی (لوتکە و مەرگی دوژمن).
کونە گوێم پڕ نەبن لە لم… با نەبڕێ لە گوێم… هاژەی ڕەشەبای سلێمانی: داوا دەکات دەنگەکانی نیشتمان نەبڕێن، ئەمەش بەندبوونی گوێی شاعیرە بە سروشتی کوردستانەوە.
دڵم وەک کاتژمێرێکی شکاو… وەک چرایەکی بێ نەوت: بەراوردکارییەکی جوان و سادەیە بۆ مردن.
ئێسکم ببێ بە دارێکی دەم بە خەندە… بشنێتەوە ھۆنراوەی جوان: گۆڕینی فەنابوون (مردن) بۆ بەردەوامیی ژیان و هونەر (شیعر) و ئومێدی داهاتوو.
ناوە جوگرافییەکان: بەکارهێنانی ناوە جوگرافییە دیارەکانی کوردستان وەک (حەسارۆس، سیروان، سلێمانی، هەڵبەت سوڵتان، تووی مەلیک، پیرەمەگروون) شیعرەکە بە واقیع و جوگرافیای نیشتمانەوە دەبەستێتەوە و خۆشەویستی بۆ ئەو ناوچانە دەردەبڕێت.

３. تەکنیک و ستایلی نووسین:
: شیعرەکە بە شێوازی شیعری نوێ (شیعری ئازاد) نووسراوە، کە شاعیر دەستبەرداری کێشی تەقلیدی بووە و زیاتر گرنگی بە واتاکان و وێنە شیعرییەکان داوە.
بەکارهێنانی “ئەگەر”: بەکارهێنانی وشەی “ئەگەر” (ئەگەر ئاواز لە گیتاری دڵما نەما، ئەگەر دڵم وشکی کرد، ئەگەر دڵم کەوت) جۆرێک لە مەرج و پەیمان دروست دەکات، و واتای ئەوە دەگەیەنێت کە تەنیا لە حاڵەتی نەمانی ئەم شتانەدا (مردن) داوای ئەو شێوازە ناشتنە تایبەتە دەکات.
داواکارییە تایبەتەکان: شیعرەکە بریتییە لە چەند داواکاری و وەسیەتێکی تایبەت لەسەر شێوازی مردن و ناشتنی، کە نیشانەی قووڵیی بیرکردنەوە و بڕوای شاعیرن بە بەها باڵاکان (نیشتمان، جوانی، شیعر).

بەکورتی :
شیعری “چاو”ی لەتیف هەڵمەت شیعرێکی نیشتمانیی قووڵە، بەڵام بە شێوازێکی زۆر نوێ و فەلسەفییانە دەربڕدراوە. شاعیر مردنی خۆی دەکاتە پردێک بۆ بەردەوامیی ژیان و خەبات و خۆشەویستی بۆ خاک. وێنە شیعرییە جوان و یاخییەکان لەگەڵ بەکارهێنانی ناوە جوگرافییە خۆشەویستەکان، ئەم شیعرەی کردووە بە یەکێک لە دەقە دیارەکانی شیعری کوردیی هاوچەرخ.

ستار ئەحمەد

به‌یانیه‌ك

به‌یانییه‌ك به‌ په‌رداخێك فرمێسك و قاژێك په‌نیره‌وه‌
به‌جانتایه‌ك ئومێدی شین و له‌تێك نانی ترسه‌وه‌
تا ده‌گه‌مه‌ ئۆفیسه‌كه‌م
خه‌یاڵم پڕده‌بێت له‌ فلته‌ری جگه‌ره‌و
مه‌خزه‌نی به‌تاڵ .
شه‌ڕ ته‌واوبوو،
من هه‌ر نه‌گه‌یشتم
پله‌ی گه‌رما وه‌ك شۆڕه‌بی ده‌له‌رزێ‌
چه‌رخه‌كه‌م كه‌وته‌ هه‌ناسه‌بڕكێ‌
جگه‌ره‌یه‌ك خۆی پێچایه‌وه‌ بۆ شه‌ڕ
من هه‌ر نه‌گه‌یشتم
به‌یانییه‌ك وه‌ك عه‌لاگه‌یه‌كی دڕاو
به‌ده‌ستی مناڵێكه‌وه‌ پڕه‌ له‌ گرێی برسێتی
منیش بێ‌ په‌روا پڕم له‌ كه‌روێشكی دڵه‌ڕاوكێ‌
خۆر وه‌ك بۆمبێكی ته‌وقیتكراو به‌ په‌ڵه‌هه‌ورێكدا ته‌قییه‌وه‌
كاره‌با ئاوی تێدا نه‌ما ،
ئاو خه‌ریكی راوه‌ كیسه‌ڵه‌ .
به‌یانیه‌ك كاتژمێره‌كه‌ی ده‌ستم بورایه‌وه‌
تۆش له‌ خه‌ونێكی قوڵدای
وه‌ك ئه‌وه‌ی هێشتا خه‌ون به‌ عیسایه‌وه‌ ببینی
به‌و خاچی غه‌دره‌وه‌ هه‌ڵواسرابێت
من هه‌ر نه‌گه‌یشتم ..
شه‌ڕ ته‌واو
ئه‌م ناو پڕه‌ له‌ورده‌ ئاوێنه‌ی شكاو ،
قالی عه‌جه‌م و پێڵای ژنانه‌ و سه‌به‌ته‌یه‌ك هێلكه‌ی قه‌تێ‌
من هه‌ر نه‌گه‌یشتم
داناعه‌سكه‌ر.
ــــــ
ئەم قەسیدەیە یەکێکە لەو دەقانەی کە بە شێوەیەکی قووڵ و چەندین وێنەی بەهێز، هەست و دۆخی ڕۆژانەی مرۆڤێک لەناو واقیعێکی پڕ لە دڵەڕاوکێ، بێئومێدی و چاوەڕوانییەکی بەردەوامدا نمایش دەکات.
: شاعیر بە لێهاتوویی ـ زمانێکی پڕ لە وێنەی سەرسوڕهێنەر و تێکەڵاو بەکار هێناوە. وێنەکان هەندێکیان زۆر تایبەت و نوێن، وەک:

به‌په‌رداخێك فرمێسك و قاژێك په‌نیره‌وه‌
(سرووشتی بەیانییەکی تاڵ و نائاسایی نیشان دەدات).
“جانتایه‌ك ئومێدی شین و له‌تێك نانی ترسه‌وه‌” (جیاوازی نێوان هیوا و ترس بە شێوەیەکی جوان کۆ دەکاتەوە).
“خۆر وه‌ك بۆمبێكی ته‌وقیتكراو به‌ په‌ڵه‌هه‌ورێكدا ته‌قییه‌وه‌” (وێنەیەکی گەورە و هەستبزوێن بۆ گەیشتنی خۆر).
“كاره‌با ئاوی تێدا نه‌ما ، ئاو خه‌ریكی راوه‌ كیسه‌ڵه‌” (وێنەیەکە بۆ قەیرانی خزمەتگوزاری و پشێوی، کە یاسای سرووشتی تێکچووە).

؛ قەسیدەکە پشت بە شیعری ئازاد دەبەستێت، بەڵام هاوکات ریتمێکی تایبەت و ناوخۆیی هەیە کە لە دووبارەکردنەوەی هەندێک دەربڕین دروست دەبێت، وەک
“من هه‌ر نه‌گه‌یشتم” یان ئاماژەدان بە “شه‌ڕ ته‌واوبوو”.

تەوەرەی سەرەکی (چاوەڕوانی و دواکەوتن): تەوەرەی سەرەکی قەسیدەکە بریتییە لە هەستی “نەگەیشتن” یان “دواکەوتن” لەگەڵ ئەوەی “شەڕ تەواو بووە”. ئەمەش دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ:
نەگەیشتن بە ئارامی دەروونی : مرۆڤەکە لە ژیانێکی ئاساییدایە (دەچێتە ئۆفیس)، بەڵام هێشتا لەناو هەستی شەڕ و پشێویدا دەژی.
نەگەیشتن بە ئاوات و ماف : لەگەڵ کۆتایی هاتنی قۆناغێکی سەخت، قۆناغی نوێ هێشتا نەیگەیاندووەتە ژیانێکی باشتر.
: چەندین هێما بەکارهێنراون کە بارودۆخێک نیشان دەدەن:
“فلته‌ری جگه‌ره‌و مه‌خزه‌نی به‌تاڵ”: وێنەی ماندووبوون، دوودڵی، بیرکردنەوە و بێسوودبوونی تێکۆشانە.
“پله‌ی گه‌رما وه‌ك شۆڕه‌بی ده‌له‌رزێ‌”: نیشاندەری ناسەقامگیری و لەرزی دەروونییە.
“عیسا و خاچی غه‌در”: بەکارهێنانی مێژوویی و ئایینی بۆ نیشاندانی غەدرێکی گەورە و قوربانیدانێکی بێئەنجام.
“كه‌روێشكی دڵه‌ڕاوكێ‌”
: وێنەیەکی نایاب بۆ نیشاندانی زۆری ترس و دڵەڕاوکێ لە ناخی مرۆڤەکەدا.

٣.. کۆتایی ..

کۆتایی قەسیدەکە بە گەڕانەوە بۆ وێنەی تێکشکاو و پاشماوەی شەڕ یان ژیانێکی سەخت، کاریگەرییەکەی بەهێزتر دەکات: “ورده‌ ئاوێنه‌ی شكاو، قالی عه‌جه‌م و پێڵای ژنانه‌ و سه‌به‌ته‌یه‌ك هێلكه‌ی قه‌تێ‌”. ئەم پاشماوانە نیشاندەری تێکچوونی ژیانی خێزانی، جوانی (قالی عەجەم) و بەرهەم (هێلکەی قەتێ) و شکانی ئاوێنەی دەروونی مرۆڤەکانن.

بەکورتی ــ

“به‌یانیه‌ك” قەسیدەیەکی قووڵ و هونەرییە، بە زمانی وێنەی نوێ و تایبەت توانیوێتی دۆخێکی دەروونی و کۆمەڵایەتی نائارام بە جوانی شی بکاتەوە. هەستی بێئومێدی و بەردەوامبوونی ژیان لەناو پاشماوەی کارەساتەکاندا بە شێوەیەکی سەرکەوتوو نیشان بدات.

ستار ئەحمەد

خۆم هەڵدەواسم
بەنیشانەیەکی پرسیارا
کەوانەیەک دەکەمە تەلبەند
لەخوارووی هیچەوە
بەرەو کۆتایی ڕستەیەک
خاڵ بارانت دەکەم
لەنێوەندی هێشووە شیعرێکدا
ترێی پەیڤێک هەڵدەمژم
هەڵاوی پیت
لەبادەی تینوێتیا کۆدەکەمەوە
گوڵاوی مەبەست
بەسەر پەڕەیا دەپرژێنم
گەیشتن بەتۆ
لەداردانی هەنگاوە
دابەزینی لوتکەی چیایە
سەربڕینی زاری پێدەشت و ڕێگایە
شوێن هەیە باسکت دەشکێنێ
هەشە چرۆی عەشق
لەڕێگەی کۆچتا دەڕوێنێ
چەند پەرۆشم
لەنسێی پرچتا ڕۆنیشم
خوازیارم
لەسێبەری باڵای شەنگتا
سەرخەوێک بیخۆم بشکێنم
ببم بەتۆو
لەخۆمی ونبوودا بمرم
بەگێلاسی پەنجەکانت
وردە سەمای حەز بدوێنم
لەگۆشەی دیواری ماڵتان
بەگژ هەستی هەڵڕژاوما
سەرکەوم بۆ سنووری ژان
نەتۆ ئەشکت
دیدەی وشەیەکمی ناسی
نەتوانیشم
بزانم بۆ گیانی تینووم
بەنیشانەی پرسیارێکا
نیوە شەوێک خۆی هەڵواسی

ستار ئەحمەد

ــ پاشا ــ
ئەو كەسەی درەختی ئازادی دەبڕێ‌
رۆژێك دێ‌ تەورێك ورگی بدڕێنێ‌
باڵندەیەكیش فێرە قەفەس بێ
هیچ كەس ناتوانێ‌ هەڵیفڕێنێ‌

پاشایەك رەزی خۆی پێ‌ ئاو نەدرێ‌
وەك چرای بەرخۆر كز كز دەنوێنێ‌
نزاو لایلایەی لەلای خەڵكەكەی
وەك ئەوە وایە منداڵ بنوێنێ‌

كەی باڵندەكان بوونە خاوەنی
درەخت و دان و هێلانەی خۆیان
ئەوكات دڵنیام جووتیارەكانمان
بەدەستی خۆیان دان دەبەن بۆیان
ــــ
لەم شیعرەی “پاشا”ی سەلام عومەردا، دەتوانین چەندین لایەنی هونەری و ناوەرۆکی گرنگ هەڵسەنگێنین:
١. ناوەڕۆک و پەیام (سیاسی و کۆمەڵایەتی):
هێمای ئازادی و ستەمکاری: شیعرەکە بە ڕوونی باس لە چەمکی ئازادی و ستەمکاری دەکات.
“درەختی ئازادی” هێمایە بۆ ماف و سەربەستی گشتی.
“ئەو كەسەی درەختی ئازادی دەبڕێ” ئاماژەیە بۆ دیکتاتۆر و دەسەڵاتدارە ستەمکارەکان.
سزای ستەمکار: دێڕی “رۆژێك دێ‌ تەورێك ورگی بدڕێنێ‌” پەیامێکی توند و ئاشکرایە لەسەر سزای کۆتایی زۆرداران، کە سزاکە لەسەر دەستی هەمان ئامرازی تاوانکاری (تەور) دەبێت.
کاریگەریی زیندانیکردن:
“باڵندەیەكیش فێرە قەفەس بێ / هیچ كەس ناتوانێ‌ هەڵیفڕێنێ‌” ئەمە یەکێکە لە دێڕە کاریگەرەکان، باس لە مەترسیی ڕاهاتن بە ژێردەستەیی دەکات. ئازادی لێ سەندنەوەی بەردەوام، وا لە مرۆڤ (باڵندە) دەکات کە لەبیری بکات دەتوانێت بفڕێت، ئیتر ناتوانرێت بە زۆر ئازاد بکرێت. ئەمە ڕەخنەیەکی قووڵە لە دۆخی چەقبەستوویی کۆمەڵگا.
سەرکردەی بێدەسەڵات (پاشا):
کۆپلەی دووەم باس لە “پاشایەک” دەکات کە لە دۆخێکی لاواز و بێکاریگەریدا دەژی (وەك چرای بەرخۆر كز كز دەنوێنێ‌).
کردارەکانی (نزاو لایلایە) هیچ سوودێکی نییە بۆ خەڵکەکەی، بەڵکو تەنها وەک “منداڵ نوواندن”ێکە، ئەمەش نیشانەی بێهودەیی و نەبوونی متمانەی خەڵکە بەو دەسەڵاتە.
خاوەندارێتی و چارەسەر:
کۆپلەی سێیەم چارەسەرەکە دەخاتەڕوو، کە لە خاوەندارێتی و هەستکردن بە بەرپرسیارێتی دایە. کاتێک مافەکان (درەخت، دان، هێلانە) دەگەڕێنەوە بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکانیان (باڵندەکان)، ئەوکات دۆخەکە بە تەواوی دەگۆڕێت و خەڵک (جووتیارەکان) بە دڵسۆزییەوە خزمەت داهاتەکەی خۆیان دەکەن.
٢. شێواز و هونەری شیعر (ڕەوانبێژی):
زمانێکی سادە و ڕوون: شیعرەکە بە زمانێکی پاراو و سادە نووسراوە کە ڕاستەوخۆ دەگاتە خوێنەر.
کاریگەریی وێنەکان (مێتافۆر): شاعیر بە لێهاتوویی چەندین هێما و وێنەی جوانی بەکارهێناوە:
“درەختی ئازادی”، “تەور”، “باڵندە و قەفەس”، “پاشا”، “رەز” و “چرای بەرخۆر” هەموویان هێمان بۆ چەمکی گەورەتر.
چیرۆک گێڕانەوە ، بە هۆی ئەم هێمایانەوە، قووڵییەکی زیاتری بە پەیامەکە داوە.
ڕیتم و کێش (سروود): شیعرەکە گونجاوە بۆ گۆڕان و وتنەوە، ڕیتمێکی سادە و نزیک لە کێشی بڕگەیی کوردی هەیە، کە یارمەتی لەبەركردن و گواستنەوەی پەیامەکە دەدات.
چوارخشتەکی : شیعرەکە لە سێ چوارخشتەکی پێکهاتووە، کە هەر یەکەیان بیرۆکەیەکی سەرەکی لەخۆ گرتووە و پێکەوە تەواوکەری یەکترن بۆ پەیامە گشتییەکە.
کۆبەند:
شیعری “پاشا” لە ڕووی ناوەرۆکەوە شیعرێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی نیشانەدارە کە ڕەخنەیەکی توند لە دەسەڵاتی ستەمکار و بێدەسەڵاتی کۆمەڵگای بە قەفەس کراو دەگرێت. لە ڕووی هونەریشەوە، بەهۆی سادەیی زمان و بەکارهێنانی سەرکەوتووانەی هێما و وێنەی شیعرییەوە، شیعرێکی کاریگەرە و پەیامەکەی بە ئاسانی دەگەیەنێت.

ستار ئەحمەد

ئاودان
پەڵە هەوری بچکۆلە
دێن ودەچن لەئاسمان
خۆ منیش ڕاناوەستم
گورج وگۆڵم وەک ئەوان
پێمخۆشە ئێستا بفڕم
ڕێگام بدە دایە گیان
گوڵ وڕووەک ئاودەدەم
دەبمە هاوڕێی گیانداران
ئەها سیس ولاوازن
ڕەنگیان زەرد هەڵگەڕاوە
تەماشاکە خۆ دیارن
پێویستییان بەئاوە
دەچم بۆ هاوکارییان
یەک دەگرین لەگشت لاوە
دەبم بەپەڵە هەور
هاوڕێکەم ناڕەنجێنم
بەنیگاوخەندەی لێوم
تینوێتی بۆ دەشکێنم
چرۆ ڕەشید
ــــــ. ــــــ.

بەڕاستی ئەم شیعرە، شیعرێکی مناڵانەی جوان و پڕ واتایە، دەکرێت بەم خاڵانەی خوارەوە هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت:
ناوەڕۆکی پەروەردەیی و مرۆڤدۆستانە:
شیعرەکە بایەخ بە ئاودان و یارمەتیدانی سروشت و گیانداران دەدات، ئەمەش پەیامێکی زۆر باشە بۆ منداڵان کە گرنگی بە ژینگە و بوونەوەرەکانی بدەن.
چاوی منداڵەکە کراوە بۆ ئەوەی کە گیا و گوڵەکان سیس و لاوازن و پێویستیان بە هاوکاری هەیە. ئەمەش واتای هەستکردن بە بەرپرسیاریەتی دەگەیەنێت.
بیرۆکەی بوون بە “پەڵە هەور” بۆ ئاودان، خەیاڵێکی شیرین و داهێنەرانەیە کە لەگەڵ جیهانبینی منداڵاندا گونجاوە.
خەیاڵ و وێنەی شیعری:
شیعرەکە خەیاڵێکی کراوەی تێدایە، وەک “دەبمە پەڵە هەور” و “گورج وگۆڵم وەک ئەوان” (پەڵە هەورەکان)، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ گەشەکردنی خەیاڵی منداڵ.
لێکچواندنی جوانی هەیە لەنێوان چالاکی منداڵ و جووڵەی پەڵە هەوری بچکۆلە.
زمان و شێوازی دەربڕین:
زمانێکی سادە، ڕوون و شیرینی هەیە، کە زۆر گونجاوە بۆ تێگەیشتنی منداڵان.
کێش و ڕیتمێکی خۆش و گونجاوی تێدایە (ئەگەرچی شیعری کوردی کێشی دیاریکراوی کەمترە، بەڵام ئەمەیان خوێندنەوەی ئاسانە و ئاوازێکی باشی هەیە).
دواندنی “دایە گیان” دەربڕینێکی خۆشەویستی و سۆزداری تێدایە، کە وای لێدەکات منداڵ هەست بە ئارامی بکات و داوای مۆڵەت بکات بۆ ئەنجامدانی کاری باش.
بەکارھێنانی وشەکانی وەک “گورج وگۆڵ” و “تینوێتی بۆ دەشکێنم” وشەی گونجاون و دەوڵەمەندی بە زمانەکە دەدەن.
پێکهاتە (بونیاد):
شیعرەکە بە شێوەیەکی لوژیکی پێشکەوتووە:
دەستپێک: وەسفی پەڵە هەورەکان و ئاواتی منداڵ بۆ بەشداری کردن لەو جووڵەیەدا.
ناوەڕاست: باسکردنی پێویستی گوڵ و ڕووەکەکان بە ئاو و هۆکاری هاوکاری کردن.
کۆتایی: بڕیاردان لەسەر یارمەتیدان و گۆڕانی بۆ سیمبولی بەخشندەیی (پەڵە هەور) و دەربڕینی سۆز بۆ هاوڕێکانی.
کورتە:
شیعرەکە زۆر سەرکەوتووە لە گەیاندنی پەیامی خۆشەویستی بۆ سروشت، هاوکاری، بەخشندەیی و گورجوگۆڵی، بە شێوازێکی سادە، خەیاڵاوی و لەگەڵ ئاستی تێگەیشتنی منداڵدا گونجاوە. شایەنی خوێندنەوە و گوتنەوەیە بۆ منداڵان.

ستار ئەحمەد

متوربەکردن

ئەمە ،ماچە ؟
یان متوربەکردنمە..
بە ، خۆت ؟
کە گشت،
وردەکاری و
تامەزرۆیی و،
جوانیەکانتم تیا ،
خاڵی ئەکەیت؟
ئەمە لەباوەش گرتنە ؟
یان ، هەوڵدانە :
بۆ گێڕانەوەی،
پەراسووە چەوتەکە.
بۆ جەستەم ، و…
دووبارە بوونەوەمان ،
بەیەک..؟؟

ئەم شیعرە کورتە، بە شێوەیەکی قووڵ و هونەری، هەست و سۆز و پرسیارگەلێکی فەلسەفی سەبارەت بە سروشتی پەیوەندییەکی نزیک و خۆشەویستی دەوروژێنێت. لێرەدا هەڵسەنگاندنێک بۆ شیعرەکە دەخەمەڕوو :

: وشەی “متوربەکردن” وەک نازناو و لە ناوەڕۆکی شیعرەکەدا، بە تایبەتی لەگەڵ وشەی “ماچ” بەراورد دەکرێت، پێدەچێت ئاماژە بێت بۆ شێوەیەک لە تێکەڵبوون، هەڵمژین، یان داگیرکردنێکی ڕۆحی و سۆزی. لەوانەیە بە واتای چوونە ژوورەوە یان تێکەڵکردنی قووڵ بێت، کە سنوورەکانی خودی کەسەکە دەشکێنێت. ئەم وشەیە تەوژمێکی تایبەتی و نهێنی بە شیعرەکە دەبەخشێت.

پرسیاری یەکەم :

(ماچ یان متوربەکردن بە خۆت؟):
شیعرەکە بە پرسیارێک دەست پێدەکات: ئایا ئەمە تەنها “ماچ”ێکی سادەیە یان “متوربەکردن”ێکی قووڵە “بە خۆت”؟
متوربەکردن بە خۆت: ئەمە واتای ئەوەیە کە کەسی خۆشەویست هەموو وردەکارییەکان، ئارەزووەکان ، جوانییەکانی شاعیر لە خۆیدا کۆدەکاتەوە و دەیانکێشێت. وەک ئەوە وایە خۆشەویستەکە ببێتە گۆزەیەک کە شاعیر تێیدا خاڵی دەبێتەوە. لێرەدا، تێکەڵبوونەکە گەیشتووەتە ئاستێک کە شاعیر هەست دەکات بوون و ناسنامەی خۆی لەدەست دەدات یان تێکەڵ بە بوونی ئەوی تر دەبێت.
پرسیاری دووەم (لەباوەش گرتن یان گێڕانەوەی پەراسووە چەوتەکە؟):
: ئایا ئەمە تەنها “لەباوەش گرتن”ێکی جەستەییە، یان هەوڵدانێکە بۆ چاککردنەوەی کەمییەک یان کەلێنێکی ڕۆحی؟
پەراسووە چەوتەکە: ئەم دەستەواژەیە ئاماژەیەکی ئایینی و ئەفسانەی هەیە (بە تایبەت لە چیرۆکی دروستبوونی حەوا لە پەراسووی ئادەم)، کە لە کولتووری کوردیشدا بەرهەمی زۆری شیعری لێ کەوتووەتەوە. مەبەست لێی ئەوەیە کە دوو خۆشەویست لە بنەڕەتدا بەشێکن لە یەک بوون (یەکێکیان “پەراسووی چەوتەکە”یە کە دەبێت بگەڕێتەوە شوێنی خۆی) و تەنها بە یەکگرتنەوەی ئەم دوو بەشەیە کە “دووبارە بوونەوە بە یەک” تەواو دەبێت.
واتە، لەباوەش گرتنەکە تەنها کارێکی جەستەیی نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکی ڕۆحییە بۆ تەواوکردن و گەڕانەوە بۆ حاڵەتی ڕەسەنی یەکبوونی.
زمان و دەربڕین: شیعرەکە زمانی سادە و لە هەمان کاتدا قووڵ بەکاردەهێنێت. بەکارهێنانی وشەگەلی وەک “متوربەکردن” و “تامەزرۆیی” کاریگەرییەکی تایبەتی هەیە.
بەکارهێنانی پرسیار: تەکنیکی پرسیارکردن ـ شیعرەکە زیندوو دەکاتەوە و خوێنەر ناچار دەکات بە شێوەیەکی قووڵ بیر لە پەیوەندییەکە بکاتەوە.
لە چەند دێڕێکی کورتدا، شیعرەکە کۆمەڵێک بیری گەورە (ناسنامەی تاک، تێکەڵبوون لە خۆشەویستیدا، تەواوکاری ڕۆحی) دەخاتە ڕوو.
: ئاماژەدان بە چیرۆکی “پەراسووی چەوت” قووڵاییەکی فەلسەفی ، بە شیعرەکە دەدات.
ڕیتم : شێوازی دابەشکردنی دێڕەکان و بەکارهێنانی کەمکردنەوەی دێڕەکان ، ئاماژە بە پچڕان و قووڵبوونەوەی بیرەکان دەکات.
بەکورتی :
ئەم شیعرە نموونەی شیعرێکی نوێی کوردییە کە توانای تێپەڕاندنی سنوورەکانی هەستی سادەی خۆشەویستی هەیە. بە گێڕانەوە لە پەیوەندییەکی نزیکەوە، پرسیار لەسەر ناسنامە و یەکبوونی مرۆڤ دەکات. پرسیاری شاعیر ئەوەیە:
ئایا ئەم تێکەڵبوونە بوونم هەڵدەمژێت یان تەواوم دەکات؟
لە کۆتاییدا، شیعرەکە ڕوونی دەکاتەوە کە لە خۆشەویستی ڕاستەقینەدا، ماچ و لەباوەش گرتن تەنها کرداری جەستەیی نین، بەڵکوو گەڕانەوەیەکی پیرۆزن بۆ یەکێتییەکی لەمێژینەی ڕۆحی.

ستار ئەحمەد

هێندە ڕەنجاوم،
نە دڵێکم ماوە بۆ خۆشویستن و
نە خەونێک بۆ تەفسیرکردن
تەنها جانتایەکی سەفەرو جوتێک پێڵاو
تەواوی ئەم وەرزە ساردەی پێ تەی دەکەم
لێرەوە
ئاوازێکی شکاوی دەم گیتارێکی بێ خەوش و
گۆرانیەکی خەمناکی گەرووی تیترواسکەیەکم
دووایین ماڵئاواییدەکەم
وشەکانم دەسپێرم بە قەڵەمیکی نوک تیژو
با لەدوای خۆم
بە حونجەوە بۆشاییەکانم بۆ پڕکاتەوەو
خاڵێک لە کۆتایی حەزە بێ نازەکانم دابنێ و
هەنگاوە لەبارچووەکانم خەتبدا
ئیدی لێرەوە
دەفرێکم لە جودایی و
تروسکایی هیچ ئومێدێکم نەماوە
چم داوا نەکرد
جگە لەوەی
هێندەی زەردەپەڕێک تێڕامان
هێندەی تابلۆیەک ڕەنگ و
هێندەی گوڵێک خەندەو
هێندەی پەپولەیەک فڕینم پێببەخشی
ئێستا کە ڕۆیشتم
هەموو هەورەکانی ئاسمانم بۆ بگریێنی
بەشی ئاوڕدانەوەیەکم ناکەن
هەموو دونیام بۆ بژەنی
ئاوازێک نامهێنێتەوە سەما
ــــ
ئەم قەسیدەیەی “ئاوێزان نووری” دەقێکی شیعرییە، پڕە لە هەستی خەم و بێزاری، کە بە شێوازێکی نوێ و هەست بزوێن دەريبرِيوە. شیعرەکە زیاتر سەرنج دەخاتە سەر کۆتاییهاتنی ئارەزووەکان و تەواوبوونی توانای خۆڕاگری لەبەردەم ژیانێکی پڕ لە ڕەنج.
لێرەدا هەڵسەنگاندنێک بۆ قەسیدەکە دەخەمەڕوو :

: ناوەڕۆکی سەرەکی و پەیام:

پەیامی سەرەکی شیعرەکە بریتییە لە تەواوبوونی توانای دڵ بۆ خۆشویستن و پچڕانی خەونی ئایندە (“نە دڵێکم ماوە بۆ خۆشویستن و نە خەونێک بۆ تەفسیرکردن”).
“هێندە ڕەنجاوم” خاڵی دەستپێکە، کە هەموو شیعرەکە ڕووناک دەکاتەوە. شاعیر خۆی بۆ گەشتێکی بێگەڕانەوە ئامادە دەکات (“جانتایەکی سەفەرو جوتێک پێڵاو”)، کە گەشتێکە لەناو ئەم وەرزە ساردەدا (ساردیی ژیان و هەست).
شاعیر خۆی بە ئاوازێکی شکاوی دەمی گیتار و گۆرانییەکی خەمناکی تیترواسکە دەچوێنێت، کە نیشانەی ئەوەیە مۆسیقای ڕۆح و ژیانی تێکشکاوە و ئیتر ناتوانێت چێژی لێ ببینێت.
: دێڕەکانی کۆتایی پڕن لە بێئومێدی و تەواوبوونی چاوەڕوانی. تەنانەت فرمێسکی هەموو هەورەکانی ئاسمان و مۆسیقای هەموو دنیاش ناتوانێت وەک جاران ژیان و شادی بۆ شاعیر بگەڕێنێتەوە.
: شێواز و وێنەی شیعری (تەکنیکی دەربڕین):
سادەیی و ڕاستگۆیی: شیعرەکە بە زمانێکی سادە و ڕاستەوخۆ نووسراوە، بەڵام هەستێکی قووڵی تێدایە. شاعیر بێپەردە باس لە تێکشکانی دەروونیی خۆی دەکات.
وێنەی سەرنجڕاکێش: چەند وێنەیەکی جوانی تێدایە کە هەست دەورووژێنێت:
ئاوازی شکاو و گۆرانی تیترواسکەی خەمناک: بەکارهێنانی ئامرازەکانی مۆسیقا بۆ دەربڕینی هەست، نیشانەی تێکەڵبوونی ژان و هونەرە.
“هێندەی زەردەپەڕێک تێڕامان، هێندەی تابلۆیەک ڕەنگ و هێندەی گوڵێک خەندەو هێندەی پەپولەیەک فڕینم پێببەخشی” داواکارییەکی بچووک و پڕ واتایە بۆ شادییە سادەکانی ژیان، کە نەهاتە دی.
ئەو وێنەیەی کە تەنانەت فرمێسکی هەور و مۆسیقای دنیاش ناتوانن کۆتایی بە بێهیواییەکەی بهێنن، وێنەیەکی بەهێزە بۆ قووڵیی نائومێدی.
بەکارهێنانی قەڵەم و خاڵ: سپاردنی وشە بە قەڵەمێک و داواکردن لەو قەڵەمە کە بۆشاییەکان پڕبکاتەوە، نیشانەی ئەوەیە شاعیر دەیەوێت بەشێک لە ئازارەکانی لە ڕێگەی نووسین و هونەرەوە بۆ ڕابردووی بگەڕێنێتەوە یان مێژووی ژیانی دوای خۆی بنووسێتەوە.
: ڕیتم
ڕیتمی خەمناک: ڕیتم و ئاوازی شیعرەکە لەگەڵ ناوەڕۆکەکەدا دەگونجێت، کە بریتییە لە ڕیتمێکی خاو و پڕ لە هەناسەی سارد و بێئومێدی.
دووبارەبوونەوەی خاڵی کۆتایی: دێڕی “لێرەوە” دووبارە دەبێتەوە و شیعرەکە دەکاتە دوو بەشی سەرەکی: یەکەم، باس لە تێکشان و کۆچکردن دەکات. دووەم، باس لەو چاوەڕوانییە سادانە دەکات کە نەهاتنە دی، و کۆتایی بە گەڕانەوە دێنێت.
بەکورتی:
قەسیدەی “ئاوێزان نووری” دەقێکی تایبەتە لە دەربڕینی تێکشکانی ناوەکی و بێزاری لە ڕەنجی بەردەوام. شاعیر بە شێوازێکی پڕ لە سۆز و وێنەی ناسکی شیعری، گەشتێکی کۆتایی دەستپێدەکات کە تەنانەت گەورەترین هێزەکانی سروشت و هونەریش (هەور و مۆسیقا) ناتوانن ڕایبگرن یان چاکبکەنەوە. شیعرەکە بریتییە لە ماڵئاواییەکی نائومێدانە لە ژیان و حەزەکان.

ستار ئەحمەد

نوقلە چیرۆك
” سێڵفی”
ئەو شەوە بە هەلی زانیی، كەسیان لە ماڵ نەبوون! مێزی ڕازانەوە.. كەوتە خواردنەوە. ناگەهان لە یەكێ لەقووتییە بیرەكانەوە.. جنۆكەیەك دەرچوو و، دە هەمبەری ڕۆنیشت! تەزوویەك بە لەشیدا گەڕا.
كوتی:
“تۆ كێی؟”
جنۆكەكە وەڵامی دایەوە:
“ئارام بەو مەشەمزێ و خۆت تێكمەدە.. منیش ئافەریدەی خوام و. نێوم مەحموودە! هاتووم دا یارمەتیت بدەم و، لەم ژیانە چەرمەرسەریی و كولەمەرگییەت ڕزگار كەم.”
لەچاو ترووكانێكدا لە ئاسمانەوە! مێدەك و سفرەیەكی لۆ هاتە خوارەوە، دەگەڵ یەك كەوتنە خواردنەوە. ڤێجا جگەرەیەكی چروودی پێ كردو كوتی:
“نورەدین چیت گەرەكە دا بۆتی وەكەم؟”

خاوەن ماڵ سەری سوڕما! چۆن نێوی دەزانێ! قیچێ تر هێور بووەوەو، كوتی:
“وەكو چی؟”
مەحموود كوتی:
“پـــــــــــارە، ژنی جــــوان، دەسەڵات.”
نورەدین بیری دەكردەوە كامیان هەڵبژێری!
مەحموود كوتی:
“من دەكارم یەك شتت لۆ بكەم. بۆیە دوو بژارەت دەخەمە بەردەست!
دراو یان دەسەڵات؟”
نورەدین لە دڵی خۆیدا كوتی:
“من گەر پارەم بێت دەسەڵات بۆ خۆی دێت بابڵێم پارە” كوتی:
“پـــــــارە! بەڵام چۆن دەمدەیتێ؟”
مەحموود كوتی:
“ئەمن بۆخۆم بەڕێوەبەری بانكی ڤەژەنم! بانكی ڤەژەن شارەزای؟!”
نورەدین سەرێكی بۆ لەقان.
“سبەی ڕۆژ بووەوە، گونییە بێنەو وەرە.. تا لە دۆلاری سەرڕێژكەم، ئۆتۆمبێلت هەن!”

نورەدین كاوێكی دی سەرێكی لەقاند.
مەحموود چاوی لە دووڕ چاوی نابوون! نورەدین حەپەسا بوو!
مەحموود كوتی:
“بیر لە چی دەكەیتەوە بۆ قسان ناكەیت؟ ئەوەتا منیش مرۆیەكم وەكی تۆ”
نورەدین بڕیك زێتر ئارامیی دایپۆشی! كوتی:
“ئاخر كە هاتم بڵێم چی؟”
مەحموود كوتی:
“بێژە بۆ لای بەڕێوەبەر دەچم! منیش پاسەوانەكانم ڕادەسپێرم پارەكەت لۆ لە گونییەكە كەن و، هەنگینێ لەنێو ئۆتۆمبیلەكەتی نێن.”
نورەدین كوتی:
“زۆر سوپاس! لە پیاوەتیت دەرناچم.”
مەحموود كوتی:
“زۆر ئاسایی وەریگرە!من ئێستێ بزردەبم! بیرت نەچێت، سبەی دوای دەمژمَیری نۆ چاوەڕوانتم؟”
نورەدین كوتی:
“بۆ ئەوەی بەیانی بە جوانیی بتناسمەوە، ئاساییە سێڵفییەك پێكڤە بگرین”
مەحموود كوتی:
“بە خۆشحاڵییەوە.”
هاتە تەنیشتی و دەستی دەسەر شانی دانا. سێڵفییەكەیان گرت و، مەحموود ون بوو.
ئەو شەوە هەر بیری لەوە دەكردەوە، كە گونییە دۆلارەكەی هێنایەوە، لە ماڵێ چۆنی تاقەتكا!
سپێدە لە خەو ڕابوو! ئاوێكی بە خۆیدا كردو، لە خۆشیاندا، قاوەڵتی نەكرد. سواری ئۆتۆمبێلەكەی بوو، بەرەو بانكی ڤەژەن تێی تەقان. هێشتان هەر بەڕێوە بوو خەیاڵ بردی…….
كە گەیشتە بەردەم بانكی ڤەژەن. نەیانهێشت مۆبایلەكەی بەرێتە ژوورەوە. كوتی:
“با تماشایەكی سێڵفییەكە بكەم!” تا بەجوانیی كاك مەحموود بناسمەوە!”
كە سەیری وێنەكەی كرد، سێڵفییەكەی لەگەڵ پشیلەكەی ماڵ خۆیان گرتووە.
پشیلەكە دەستی لە سەر شانیەتی.
………………………………….
لێکدانەوەی چیرۆکی “سێڵفی”

1. بابەتی سەرەکی و پەیام
   چیرۆکەکە بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە و خەیاڵاوی باس لە ئارەزووی مرۆڤ بۆ دەوڵەمەندییەکی خێرا و بێ ماندووبوون دەکات، و هەروەها باس لە ئاسان باوەڕی و گرنگیی جیاکردنەوەی خەیاڵ لە ڕاستی دەکات. پەیامی سەرەکی ئەوەیە کە دەبێت هۆشیار بین لە ئارەزووەکانمان و ئەو “دەرفەتانەی” لەناکاو دێنە پێشمان، چونکە زۆرجار ئەوەی بە چارەسەرێکی جادوویی وەسف دەکرێت، تەنیا وەهمێکە.
2. کارەکتەرەکان
   نورەدین (پاڵەوانی چیرۆک): کەسێکی ئاساییە و بە “ژیانی چەرمەرسەریی و کولەمەرگیی” ناوزەد کراوە، کە بەدوای دەربازبوون و دەوڵەمەندیدا دەگەڕێت. خواردنەوەی بیرە لە ماڵەوە بە تەنیا ئاماژەیە بۆ ناڕەحەتی و هەوڵدان بۆ بیرچوونەوە لە ڕێگەی سەرخۆشییەوە. نائارامییەکەی بەهۆی پرسیاری پارە یان دەسەڵاتەوە دەردەکەوێت، و ئاسان باوەڕی و شڵەژاوییەکەی لە کۆتاییدا ئاشکرا دەبێت.
   مەحموود (جنۆکە/پشیلە): نوێنەرایەتی هێزێکی ناڕاستەقینە دەکات کە وادەزانێت دەتوانێت ژیانی نورەدین بگۆڕێت. ناونانی خۆی بە “ئافەریدەی خوا” و “بەڕێوەبەری بانکی ڤەژەن” دژایەتییەکی گاڵتەجاڕانەیە. لە ڕاستیدا، ئەو تەنیا وەهم و فێڵبازی نیشان دەدات. لە کۆتاییدا دەردەکەوێت کە ئەو جنۆکە ترسناک و پڕدەسەڵاتە تەنیا پشیلەی ماڵەوە بووە.
3. ڕووداوەکان و گرێچن
   سەرەتا (هەلی گونجاو): چیرۆکەکە بە دۆخی نالەباری نورەدین و دەستپێکردنی بە خواردنەوە دەستپێدەکات، کە زەمینە بۆ ڕووداوە ناخەیاڵییەکە دەڕەخسێنێت.
   گرێ کوێرە (چاوپێکەوتن): دەرچوونی جنۆکەکە لە قووتییەی بیرە و پێدانی بەڵێنی یارمەتی، گرێ کوێرەی چیرۆکەکەیە. لێرەدا دانوستانەکە لەسەر پارە یان دەسەڵات ڕوودەدات، کە ئارەزووی نورەدین بۆ پارە دەردەخات.
   خولگەی چیرۆک (سێڵفی): داواکردنی سێڵفییەکە لەلایەن نورەدینەوە خاڵێکی وەرچەرخانی گرنگە. نورەدین وا دەزانێت ئەمە بەڵگەیەکە بۆ ڕاستی قسەکانی مەحموود و یارمەتیدەریەتی بۆ ناسینەوەی.
   کۆتایی (ئاشکرابوون): کاتێک نورەدین دەگاتە بانکەکە، سەیری وێنە سێڵفییەکە دەکات و دەردەکەوێت کە لەگەڵ پشیلەکەی ماڵەوەی خۆیان وێنەی گرتووە. ئەمە گرێ کوێرەکە دەکاتەوە و سەرجەم ڕووداوەکانی پێشوو دەخاتە ژێر پرسیارەوە.
4. تەکنیکی “سێڵفی” و ڕۆڵی
   ناونیشانی “سێڵفی” ڕۆڵێکی محوەر (تەوەرەیی) دەبینێت. سێڵفی شتێکی مۆدێرنە و ئامرازێکی نوێیە بۆ “بەڵگە” و “ناساندنەوە”. بەڵام لێرەدا، ئەم بەڵگە مۆدێرنە دەبێتە هۆی دۆزینەوەی هەڵەیەکی کارەکتەرەکە. سێڵفییەکە، لە جیاتی ئەوەی جنۆکەیەکی ڕاستەقینە و بەڕێوەبەرێکی بانکی بە مرۆڤ (نورەدین) بناسێنێت، تەنیا ڕوونی دەکاتەوە کە هەموو ئەو شەوە تەنیا خەیاڵ بووە، یان لەژێر کاریگەریی سەرخۆشییەکەدا بووە، و مەحموودی جنۆکە هیچ نییە جگە لە پشیلەیەکی ئاسایی.
5. شێوازی گێڕانەوە
   چیرۆکەکە بە شێوەی گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ و بە زمانی کوردییەکی پاراو و ڕەسەن نووسراوە. بەکارهێنانی وشەی وەک: “ڤەژەن”، “كاوێكی دی”، “هەنگینێ”، و “تێی تەقان” ڕەنگێکی فۆلکلۆری و ناوخۆیی بە چیرۆکەکە بەخشیوە، بەڵام تێکەڵکردنی لەگەڵ چەمکی مۆدێرنی “سێڵفی” دژایەتییەکی خۆشی دروست کردووە.
6. دەرئەنجام
   چیرۆکی “سێڵفی” بە شێوازێکی زیرەکانە دەستکاریکردنی مێشکی نورەدین دەخاتە ڕوو، کە لە ئەنجامی بیرەخواردنەوەدا تێکەڵاوی خەیاڵ بووە و چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ “جنۆکەکە” ڕاستی نەبووە. سێڵفییەکە بووە بە ئاوێنەیەک کە ڕاستیی نێوان وەهم و واقیع نیشانی دەدات. لێرەدا، پشیلە/جنۆکەکە تەنیا ئاماژەیەکە بۆ ئەوەی کە زۆرجار چارەسەری ئاسان و دەوڵەمەندیی خێرا تەنیا شتیكی پڕوپوچ و بێ بنەمایە، و لە کۆتاییدا دەگەڕێینەوە سەر ڕاستییە سادەکەی خۆمان.

a

سەیتەرە

کەهاتمە کۆیە حەزم دەکرد لەسەیتەرەلەبری ئەوەی پێم بڵێن کاکە هەویەکەت ،
پێمبڵێن حەز بەکیهان گۆرانی خارە تایر دەکەی ؟
پلمبڵێن دەزانی حاجی قادری کۆیی لەداخی چی نیشتمانی بەجێهێشت ؟
لەهەولێر پێمبڵێن کێ عەبدولخالق مەعروفی تیرۆرکرد ؟
ئەدی لۆ لەبیرکرا ؟
کە هاتمە زاخۆ لەسەیتەرە پێمبڵێن
چایخانەی تەحسین تەها دەکەوێتە ئاوازی کام گەڕەکەوە ؟
لەسلێمانی پێمبڵێن کێ دڵی مەولانا خالیدی شکاند؟
کێ کامەران موکری و گۆرانی بەگژیەکدا کرد ؟
کە هاتمە هەڵەبجە پێمبڵێن
بۆچی لێرە خەڵک لەفڕینی کۆتریش دەترسن ؟
لەدهۆک پمبڵێن چەند ساڵە عەبدولڕەقیب یوسف نەگەڕاوەتەوە بۆ ئێره ؟
لەسنە پێمبڵێن
دەتوانی لەئاوێرەوە هادی زیائولدینی ببینی ؟
دەتوانی مەستوورەی ئەردەڵانی بخەیتە رستەیەکی مێژووییەوە بەمەرجێک دڵی کەس نەڕەنجێت ؟
ئەی بۆ لەئەدەبیاتی کوردیدا
کەس سوارەی ئێلیخانی زادە ناخەتە نێو جوملەی عاشقانەوە ؟
کە هاتمە مهاباد لەسەیتەرە پێمبڵێن
دەزانی سولەیمانی موعینی دەکەوێتە کوێی ماجەراکانی شۆڕشەوە ؟
ئەو نامەیەی ناردی بۆ پشتگوێ خرا ؟
کە گەڕامەوە بۆ کەرکوک
لەسەیتەرە دەڵێم سەبرێک بکەن
هەویەکەی ئازاد سوبحیم لەبیرچوو ..
دەچم لەدارپرتەقاڵی باخچەکەیان بۆن و بەرامەی عیشقتان بۆ دەکەمەوە،
حیکایەتی کەوتنی ئینتیماتان بۆ دەگێڕمەوە ،
تەنیایی نێو ژوورێکی ساردوسڕتانم بۆ دەهێنم .
چەند غەمگین لەژوور سەری سوبحی راکشاوە ،
تکایە ئیتر لەبری ئەوەی داوای هەویەمان لێبکەن ،
پرسیاری قودسیەتی تەختەی شانۆ و ..
رێچکە فەنتازیاکانی هەونەر و رۆشنبیریی گشتیمان لێبکەن ،
پێمانبلێن لەناو پاس بەبێ کتێب هاتووچۆ قەدەغەیە ،
لەبری گیرفانمان عەقڵمان بپشکنن ،
بەمەرجێک ئەوانەی لەسەیتەرە دەبن ،
عاقڵتر لەگەڵ کتێب و رۆشنبریی گشتیدا دۆستایەتی بکەن .
مامۆستا دانا عەسکەر لەم قەسیدە ناوازەیەدا کە ناوی “سەیتەرە”یە، بە شێوەیەکی هونەری و قووڵ، ڕەخنە لە واقیعی ڕۆژانە و تەسکبینیی بیرکردنەوە دەگرێت، بەتایبەتی لەو وێنانەی پەیوەندی بە سەیتەرەکانەوە هەیە.

تایتڵی “سەیتەرە”: گەلێک کاریگەر و گوزارشتکارە. “سەیتەرە” واتا (خاڵی پشکنین و کۆنترۆڵ)، کە لە زۆربەی شارەکانی کوردستاندا بوونی هەیە و هێمایە بۆ ڕێگریکردن، پشکنینی ڕووکەش و زۆرجار بێزاری. نووسەر بە گۆڕینی فەرمانی “پێناسەکەت” بۆ “پرسیارە کولتوورییەکان”، دەیەوێت سەرنجی خوێنەر و کۆمەڵگا بۆ گرنگیی کولتوور و ناسنامە ڕەسەنەکە ڕابکێشێت.

قەسیدەکە بە گەشتکردنێک لە شارێکەوە بۆ شارێکی تر (کۆیە، هەولێر، زاخۆ، سلێمانی، هەڵەبجە، دهۆک، سنە، مهاباد، کەرکوک) داڕێژراوە. ئەم داڕشتنە جوگرافییە، هێما دەدات بە یەکێتیی خاکی کوردستان و دەوڵەمەندیی کولتووریی هەر پارچەیەکی.
تەکنیکی سەرەکیی قەسیدەکە بەکارهێنانی پرسیاری ڕەخنەگرانە و ئینتیماوییە. ئەم پرسیارانە لەبری ناسنامەی فەرمی، داوای ناسنامەی کولتووری، مێژوویی و هونەری دەکەن.
هێماکانی ناو پرسیارەکان: نووسەر بە زیرەکییەوە گەورەترین و گرنگترین ناوی هەر شارێک دەکاتە کلیل و باسی چوونەژوورەوە:
کۆیە: گۆرانی “خارە تایر” (کەی هان)، حاجی قادری کۆیی (مێژووی نیشتمانپەروەری).
هەولێر: عەبدولخالق مەعروف (پرسیار لەسەر مێژووی سیاسیی فەرامۆشکراو).
زاخۆ: تەحسین تەها (هونەر و گۆرانی).
سلێمانی: مەولانا خالیدی نەقشبەندی، کامەران موکری و گۆران (پرسیار لەسەر ناکۆکی و ئازارە ئەدەبییەکان).
هەڵەبجە: ترسی کۆتر (کیمیاباران و برینی نیشتمانی).
سنە و مهاباد: هادی زیائولدینی، مەستوورەی ئەردەڵان، سوارەی ئێلیخانی زادە، سولەیمانی موعینی (گرێدانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە جەستەی کولتووریی نەتەوەکەوە).
فەرامۆشکردن و پرسە سەرەکییەکەی تێکسەکە “ئەدی لۆ لەبیرکرا؟” و “بۆ پشتگوێ خرا؟”یە، کە گوزارشت لە خەمی فەرامۆشکردنی سیمبولەکان و بێبایەخکردنی ڕۆڵی ڕۆشنبیران دەکات لەلایەن دەسەڵات و کۆمەڵگاوە.
پەیامی کۆتایی شیعرەکە : گەڕانەوە بۆ کەرکوک و ئازاد سوبحی: کۆتایی قەسیدەکە پڕە لە سۆز و تراژیدیا. ئازاد سوبحی (کە هێمایە بۆ ڕۆشنبیر و هونەرمەندی فەرامۆشکراو و خەمگین) دەبێتە دوا وێستگە. نووسەر لێرەدا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتا، بەڵام ئەمجارە بە بێبەشکردنی هەوییەی فەرمی، و ئینتیمای خۆی بۆ ڕووداوە کولتوورییەکان دەردەبڕێت.
خاڵی داواکاری: نووسەر بە ئاشکرا داوا دەکات کە “قودسیەتی تەختەی شانۆ”، “ڕێچکە فەنتازیاکانی هونەر و ڕۆشنبیریی گشتی” بخرێنە شوێنی “هەویە”، و دەڵێت: “لەبری گیرفانمان عەقڵمان بپشکنن”. ئەمە مانای گۆڕینی پێوەرەکانی بەهای مرۆڤە.
پوختە:
“سەیتەرە” تەنیا قەسیدەیەک نییە، بەڵکو بانگەوازێکی قووڵی ڕۆشنبیرییە بۆ ئەوەی کولتوور و مێژوو و هونەر ببنە بناغەی ناسنامە و هەستی نیشتمانی، نەک تەنیا پارچە کارتێکی فەرمی. دانا عەسکەر بە شێوازێکی جوان، شیعر دەکاتە چەکێکی ڕەخنەیی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی بێ ڕۆحی و ڕووکەشێتیی ژیانی فەرمی.

ستار ئەحمەد

لێنا گەڕێم قوربانی بم
پەردە پۆشی نوقسانی بم
هەروا بۆ دنیا بسووتێم
بۆ چەند ساڵێ‌ میوانی بم
بە خێرایی تەمەن گوزەشت
هیچم نەبینی لە ژیانم
هێزلە ئەژنۆمدا نەماوە
بۆیە مایل بە گۆچانم
لێمگەڕێن با ببمە باڵدار
ئاسمان تەیكەم هەموو ساتێ‌
بگەڕێم بۆ ئاوی حەیات
كە هیچ مەخلوقێ‌ نایگاتێ‌

ئەم شیعرە هەڵگری کۆمەڵێک واتای قووڵ و سۆزدارە، بەتایبەتی لەبارەی تێپەڕبوونی تەمەن و گەڕان بەدوای مانایەکی باڵاتر لە ژیاندا:
شیکردنەوەی واتای شیعری “ئاوی حەیات”
شیعرەکە تابلۆیەکە لە هەستی نائومێدی و پەشیمانی لە ژیانی ڕابردوودا، لەگەڵ خواستێکی بەهێز بۆ ئازادی و گەیشتن بە نەمرییەت یان مانایەکی ڕۆحی قووڵتر.

١. ڕەتکردنەوەی ژیانێکی بێ ئامانج (پەشیمانی)

“لێناگەڕێم قوربانی بم / پەردە پۆشی نوقسانی بم”:

ئەم دەستپێکە ڕەتکردنەوەیەکی بەهێزە بۆ ژیانێک کە تەنیا بریتی بووە لە قوربانیدان و شاردنەوەی کەم و کورتییەکان. شاعیر نایەوێت چیتر ڕێگە بدات بەوەی کە تەمەنی بەفیڕۆ بڕوات.

“هەروا بۆ دنیا بسووتێم .
بۆ چەند ساڵێ‌ میوانی بم.

ئەمە نیشانەی تێگەیشتنە لە کاتییەتی و کورتخایەنیی ژیانی دونیا. شاعیر هەست دەکات کە تەمەنی بە سووتان (واتە ماندووبوون و ناڕەحەتی) بەسەر بردووە بۆ شتێک کە شایانی ئەوە نەبووە، چونکە لە کۆتاییدا تەنیا “میوان”ێکە و ڕۆیشتووە.

“بە خێرایی تەمەن گوزەشت
هیچم نەبینی لە ژیانم

ئەم دێڕە هەستی پەشیمانی و خێرا تێپەڕینی ژیان دەردەبڕێت، بە بێ ئەوەی شاعیر بەختەوەری یان مانای ڕاستەقینەی دۆزیبێتەوە.
٢. لاوازیی جەستەیی و ماندووبوون (پیربوون)

“هێزلە ئەژنۆمدا نەماوە
بۆیە مایل بە گۆچانم”:

ئەم دێڕانە بە ڕوونی ئاماژە بە لاوازیی جەستەیی و نزیکبوونەوە لە پیری دەکەن. گۆچان هێمایە بۆ کۆتایی قۆناغی توانایی و دەستپێکی وابەستەیی و ماندووبوون. ئەمەش پاڵنەرێکی سەرەکییە بۆ گەڕان بەدوای مانایەکی نەمری.

٣. گەڕان بەدوای نەمرییەت و ئازادی (ئاوی حەیات)

“لێمگەڕێن با ببمە باڵدار
ئاسمان تەیكەم

هەموو ساتێ‌”: ئەمە خەون و خواستێکی بەهێزە بۆ ئازادی و ڕزگاربوون لە سنووردارکردنەکانی جەستە و ژیانی دونیا. باڵندە بوون هێمایە بۆ سووکایەتی، توانای گەیشتن بە شوێنی بەرز، دوورکەوتنەوە لە قورسایییەکانی زەوی.

“بگەڕێم بۆ ئاوی حەیات
كە هیچ مەخلوقێ‌ نایگاتێ‌”

ئەمە لوتکەی خواستەکەی شاعیرە. “ئاوی حەیات” (کە لە ئەفسانە و کولتووری ڕۆژهەڵاتدا هێمای نەمری و ژیانی هەمیشەییە) ئاماژەیە بۆ مانایەکی ڕۆحی، حەقیقەتێکی باڵا، یان نەمرییەت. ئەو لەو ئاوە دەگەڕێت کە مرۆڤی ئاسایی ناتوانێت بەدەستی بهێنێ .

کۆی گشتیی پەیامی
شیعرەکە گوزارشت لە تێگەیشتنێکی درەنگوەخت دەکات کە تەمەن زۆر بە خێرایی تێپەڕی و تەنیا بە کاری بێهودە بەسەر براوە. شاعیر لە کۆتایی ژیانیدا، دەستبەرداری هیواکانی دونیا دەبێت و بەدوای ڕزگاریی و شتێکی نەمریدا دەگەڕێت کە ژیانی بکاتە شتێکی واتادارتر لە ماندووبوونێکی کورتخایەن.

دەستی کوێرێک لە”زاخۆ” بگریت
هەر دەتباتەوە سەر پردی “دەلال”و
لەدوورەوە قیشڵە
بەکڵاوە بریق و باقەکەیەوە
بانگت لێوە دەکات و
دەڵێ ؛من پیرترین گۆرانی شالیارەکانی ئەم دەرەم،
کاروان سەرای
گشت پێکدادانێکی
جەنگ و
ئاشتی جامانەیەکی کوردەواری بوو
بۆیە تاوەکو نەکەوێت
گاهێک بەسەر دەیانبەست و
جارێک بەپشتەوە
وەک نیشانەی مەردایەتی،
بڕوانە لەبەرزی دەلال ەوە
چەند کەس بۆخۆشی خۆیان هەڵدەدەن و
خاک لێرە وەک دایک وایە
ئاویش خۆت لەقوڵاییەکانی نەدەی
قەت ناتخنکێنێت!
دەستی هەر کیژێکی فێرەزانین بگریت
دەتباتەوە سەر “کۆڕنیش”
دەڵێ؛ من لەبەر کۆترەکانێ ئێرە
دەنگم بۆئاشتیە،
چەند خۆشە تۆ خەونی شاخ بگۆڕیت
لەتفەنگەوە بۆ گوڵگرتن
لەگیرفانەوە بۆعەقڵداری،
باهیچ نەبێت لەبەر خاتر “دادە”
گشتمان دۆکەی بۆ کۆ کەینەوەو
نەهێڵین ئازادی بەڕەڵابێت!
تۆ بتەوێ ژیان بەجوانی بنوێ
دەبێ فێری هەڵپەڕکێی بکەیت و
چاوساغەکانی بەخشندەبن
تا سنوری چاو بەخشین،
ئەگینا دڵ بەتەنیا بەس نی یە
بۆمانەوەی دوو عاشق
بەلێواری پیرییەوە
بەرەو ژووان ببنەوە،
من بەگمەی کۆترەکان دڵخۆشم
چۆن بەڵێن بۆ هێلانەو
نیشتمان کەوتە قۆناغی گانگۆڵەوە
تۆدەبێ دڵی بۆبکەی بەجوڵانێ..!!

ئەم قەسیدەیە تێکەڵێکە لە وێنەی شیعریی قووڵ، نیشتمانپەروەری، و پەیامی مرۆیی، کە بە زمانێکی سادە و لە هەمان کاتدا پڕ لە سۆز نووسراوە. شاعیر بە بەکارهێنانی شوێنە دیارەکانی زاخۆ، وەک “پردی دەلال”، “قیشڵە”، و “کۆڕنیش”، قەسیدەکەی بە ڕەگ و ڕیشەی ناوچەکەدا شۆڕ دەکاتەوە و تایبەتمەندییەکی جوگرافی و مێژوویی پێ دەبەخشێت.
لایەنە سەرەکییەکان:

1. ڕەمز و شوێنە جێگیرەکان :

پردی دەلال: پردەکە وەک مێژوو و کەسایەتی پیرۆزی شارەکە دەردەکەوێت. شاعیر پێی وایە هەر کەسێک، تەنانەت کوێرێکیش، بگریت دەتباتەوە سەر ئەو پردە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە پردەکە لە ناخی هەموواندا جێگیر بووە و بووەتە ناسنامەی زاخۆ.
قیشڵە: قیشڵەکە وەک “پیرترین گۆرانی شالیارەکان” و “کاروان سەرای گشت پێکدادانێکی جەنگ و ئاشتی” وێنا کراوە. ئەمە نیشانەی بەرگری، دێرینایەتی، و شایەتحاڵی مێژووی سەخت و شیرینی گەلەکەمانە.

جامانەی کوردەواری: ڕەمزی مەردایەتی، کوردایەتی، و شانازییە، کە شایانی ئەوەیە بەسەر و پشتەوە ببەسترێت.
کۆڕنیش: پاش جێگای مێژوویی، شاعیر دەچێتە سەر جێگای گەنجان و ئاشتی (کۆڕنیش)، کە لەوێ “کیژێکی فێرەزانین” دەنگ بۆ ئاشتی بەرز دەکاتەوە.

2. پەیامی قووڵی مرۆیی و نیشتمانی :

قەسیدەکە پڕە لە داواکاری بۆ گۆڕانکاری و نوێبوونەوە:
گۆڕینی خەونی شاخ: داوا دەکات خەونەکە لە “تفەنگەوە بۆ گوڵگرتن” و لە “گیرفانەوە بۆ عەقڵداری” بگۆڕێت. ئەمە بانگەوازێکی ڕوونە بۆ دوورکەوتنەوە لە جەنگ و ماددیگەری، و نزیکبوونەوە لە زانست، ئاشتی، و ڕۆشنبیری.
خاک و ئاو: وەک دایک وێنا کراون، ئەمەش سۆز و دڵسۆزی نیشتمان دەگەیەنێت.

ئازادی و لێپرسراوێتی: داوای ئەوە دەکات کە “ئازادی بەڕەڵا نەبێت” و گشت دۆکەی بۆ کۆ بکەینەوە، ئەمەش واتای لێپرسراوێتی هاوبەش بۆ پاراستنی ئازادی و بەهاکان دەگەیەنێت.

جوانی و ژیان: شاعیر بڕوای وایە بۆ ئەوەی ژیان بە جوانی بنوێ، دەبێ فێری هەڵپەڕکێی بکەین، ئەمەش ڕەمزی بەردەوامی، خۆشی، و چالاکی ژیانە.

3. شێوازی دەربڕین و زمانی شیعری :

زمانێکی ڕاستەوخۆ و کاریگەر: شاعیر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ قسە دەکات و پرسیار لە خوێنەر دەکات (وەک “تۆ بتەوێ ژیان بەجوانی بنوێ…”).

وێنەی جوڵاو و زیندوو: وەک وێنەی “دەستی کوێرێک بگریت”، “قیشڵە بانگت لێوە دەکات”، “خاک وەک دایک وایە”، و “پردەکە بەرەو ژوان بباتەوە”.

کۆتایی بەهێز: قەسیدەکە بە داوایەکی بەهێز کۆتایی دێت: “نیشتمان کەوتە

قۆناغی گانگۆڵەوە
تۆ دەبێ دڵی بۆبکەی بەجوڵانێ”

.. ئەمە ئاماژەیە بۆ قۆناغی گەشەکردن و سەرەتایەکی نوێ، کە پێویستی بە گرنگی و سۆز و پاراستنی گەنجان هەیە .

پوختە:
قەسیدەی “زاخۆ”ی روزار ئەحمەدی شاعیرــ شیعرێکە کە بەشێوەیەکی سەرکەوتوو مێژوو، جوگرافیا، و خەونەکانی ئێستا و داهاتووی کوردستانی تێدا ڕەنگی داوەتەوە. پەیامە سەرەکییەکەی بریتییە لە: مانەوە لەسەر ڕەسەنایەتی (وەک پردی دەلال)، گۆڕینی خەونەکان لە جەنگەوە بۆ ئاشتی و زانین، و هەڵگرتنی لێپرسراوێتی بۆ پاراستنی نیشتمان و ئازادی. ئەم شیعرە، جگە لە جوانی زمان و وێنەکانی، وەک نەخشەڕێگایەک بۆ نەوەی نوێ دەردەکەوێت.

بۆ دڵی دایکم. .

لە گولَاندا
بەخەیاڵێكی سەوزەوە
بە كراسێكی گەاڵیی و
بە كتێبێكی شینەوە
من و پاییز بە شانوملی ڕووتەوە
تێر تێر شینی شینمان گێڕا

دۆناودۆن بوو
نیشتمانەكەی من تۆرا
فینجانە سپییەكەی دەستم
لە تەماشایدا درزی برد
ئاوێنەكەم بە تیلەی چاوانی شكا و
ملوانكەكەم بە هەناسەی ساردی پچڕا..

هۆ دایك گیان
دۆناودۆنە و
سەرقاڵی گۆرانیی شینم
ئاوازی كەوەیی ڕوحت بەبا ئەكەم
دەستەكانم ڕاناوەستن
هەر ئالوودەی دەفژەنین و دەفژەنینن
دەفژەنە شینپۆشەكەی من
لێوڕێژ بووە
لە ڕەنگی تاڵ
لەتامی تاڵ
لە دەنگی تاڵ

دۆناودۆن بوو و تا هەتایە دۆناودۆنە
ئەو ئەیویست ڕوحی ببەخشێ
4
بە كچۆڵەیەكی چاو نامۆی
تۆزێ یاخی
لەو ساتەوە
ئێوارە پەیامی نەما و لە چەمێكی ئەو الی ژیان
دەستی ئەشووشت!
هۆ دایك گیان
من خەریكی گوڵچنین بووم
تۆش هەر گۆرانی خۆت ئەچڕی
)بچڕ بچڕە وەختی چڕینە
ماڵ دۆست باری كرد یەخەدڕینە(

كۆچی سووری دوا مەنزڵ بوو
بۆ ساتێك ئاسمان نەباری
دارەكان پێكڕا داگیرسان
هەورەكان كۆڕەویان كرد و
زەوی وەكوو تۆ ڕاكشا..
بە بەرزی سەگرمە قورعان
دڵی منیش
وەك ناخی خاك کڵپەی ئەكرد!

دەمەو ئۆغر
تكام لێ كرد نەكەی ئۆغر
چاوەكانی بەڕوومەوە هەڵواسیبوو
تێر هەناسەكانیم ژمارد
وەلێ چی بكەم
بێباكانە
هەر خەریكی خەتمی دەفتەری ژیان بوو..

دۆناودۆن بوو
گۆرانی دیار حەوشەكانی عەشقی ئەچڕی
)بەهار مانگی نیسانە گیانە
چونكێ وەعدەی گواڵنە
نەخۆش كەوتم نەهاتی گیانە
وادەی گیان كێشان وەرە(

دۆناودۆن بوو و
تا هەتایە دۆناودۆنە
كۆنە شەرابی شەربەی دڵ
شەرارەی دڵمەستكەرە گیان
خەیاڵ بێوەر و ڕەنج بێوەر
من دەفی ژیان ئەژەنم
ئەو خەریكی خەتمی دوا پەڕی ژیانە!

قەسیدەکە تێكه‌ڵه‌یه‌كی قووڵه‌ له‌ سۆز، خه‌م، یادگاری، و سروشت. وێنەیەكی شیعریی جوانی لەسەر پەیوەندیی نێوان کچێک و دایکی دروست کردووە، بەتایبەتی لە ساتی ماڵئاوایی دایکەکەدا.

1. بیرۆکەی سه‌ره‌كی و كه‌شی شیعر
   بیرۆکەی سه‌ره‌كی قه‌سیده‌كه‌ بریتییه‌ له‌ ماڵئاوایی، خه‌م، په‌یوه‌ندیی نێوان دایك و كچ، و هه‌ستكردن به‌ ته‌نیایی و نامۆیی له‌ دوای له‌ده‌ستدان.
   وشه‌ی كلیلی: “دۆناودۆن” و “شین”:
   “دۆناودۆن”: واتا گۆڕان، سه‌روبنی، یان دۆخێكی ناجێگیر. ئه‌م وشه‌یه‌ به‌رده‌وام دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ و ئاماژه‌یه‌ به‌ گۆڕانی ژیان و بارودۆخی شاعیر و ژیانی دایكه‌كه‌. هه‌روه‌ها ڕه‌نگه‌ ئاماژه‌ بێت بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی ڕۆح (دۆناودۆن بوون) یان خولانه‌وه‌ی خه‌م.
   “شین”: ئه‌م ڕه‌نگه‌ زۆر به‌هێزه‌ له‌ شیعرەکەدا. ڕه‌نگی خه‌م و ناخۆشییه‌ (تێر تێر شینی شینمان گێڕا، گۆرانیی شین، ده‌فژه‌نه‌ شینپۆشه‌كه‌ی من)، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ڕه‌نگی ئاسمان، هیوا، و ڕۆحی دایكه‌كه‌ (كتێبێكی شین، ئاوازی كەوەیی ڕوحت)یشه‌.
2. سروشت و وێنه‌ شیعرییه‌كان
   شاعیر زۆر پشت به‌ وێنه‌ی سروشتی ده‌به‌ستێت بۆ ده‌ربڕینی هه‌سته‌كانی:
   پاییز و گوڵان: دژیه‌كیی نێوان وه‌رزی گوڵان (به‌هار و ژیان) و پاییز (وه‌رزی وه‌رین و خه‌م). شاعیر له‌ گوڵاندا خه‌یاڵی سه‌وز و ژیانی هه‌یه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ پاییزی خه‌مدا شینی دایكه‌كه‌ ده‌گێڕێت.
   سروشتی ماته‌مبار: له‌ كۆتایی شیعرەکەدا سروشت ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ خه‌می شاعیر: ئاسمان نه‌باری، داره‌كان داگیرسان، هه‌وره‌كان كۆڕه‌ویان كرد، زه‌وی ڕاكشا. ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ گه‌وره‌یی ئه‌و خه‌مه‌ی كه‌ گه‌یشتووەتە ئاستێك كه‌ ته‌واوی بوون له‌گه‌ڵیدا ماته‌م ده‌گێڕێت.
   ئاوێنه‌ و فینجان: شكانی ئه‌مانه‌ (فینجانه‌ سپییه‌كه‌ی ده‌ستم درزی برد، ئاوێنه‌كه‌م به‌ تیلەی چاوانی شكا) نیشانه‌یه‌ بۆ تێكشكانی خودی شاعیر و وێرانبوونی ژیانی له‌ دوای نه‌مانی دایك.
3. ئاوێته‌بوونی كچ و دایك
   كچی یاخی و گوڵچنین: شاعیر خۆی وه‌ك كچۆڵه‌یه‌كی “چاو نامۆ” و “تۆزێ یاخی” وێنا ده‌كات، كه‌ خه‌ریكی “گوڵچنین” (ژیان و ئیشی خۆی) بووه‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا دایكه‌كه‌شی به‌رده‌وام گۆرانی (حیكمه‌تی ژیان) ده‌چڕی. ئه‌مه‌ نیشانه‌ی جیاوازیی گه‌نجێتی و ئه‌زموونی ژیانه‌، به‌ڵام له‌ كۆتاییدا هه‌ردوو لا له‌ خه‌مدا یه‌كده‌گرنه‌وه‌.
   ده‌فژه‌نین و گۆرانی: شاعیر به‌ “ده‌فژه‌نه‌ شینپۆشه‌كه‌ی” خه‌ریكی ژه‌نین و گۆرانی شینه‌، كه‌ ده‌ربڕینی خه‌م و تاسه‌یه‌تی بۆ ڕۆحی دایكی (ئاوازی كەوەیی ڕۆحی به‌با ئه‌كات). ئه‌مه‌ پیشانده‌ری به‌رده‌وامبوونی كچه‌كه‌یه‌ له‌سه‌ر ڕێچكه‌ی سۆز و نه‌غمەی دایك، به‌ڵام به‌ ڕه‌نگێكی خه‌ماویی .
4. به‌كارهێنانی گۆرانی میللی
   به‌كارهێنانی دوو پارچه‌ له‌ گۆرانیی ڕه‌سه‌نی كوردی/فۆلكلۆری جوانییه‌كی تایبه‌تی داوه‌ به‌ شیعرەکە:
   بچڕ بچڕە وەختی چڕینە .
   ماڵ دۆست باری کرد یەخەدڕینە.
   ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ جێهێشتن و ماڵئاوایی، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی خه‌مێكی زۆر (یه‌خه‌دڕین).
   بەهار مانگی نیسانە گیانە
   چونكێ وەعدەی گوڵانە
   نەخۆش كەوتم نەهاتی گیانە
   وادەی گیان كێشان وەرە
   ئه‌م بڕگه‌یه‌ له‌ كۆتاییدا سۆزی خۆشه‌ویستی و چاوه‌ڕوانییه‌كی تاڵ ده‌گوازێته‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ كۆتاییهاتنی ژیاندا تێكه‌ڵ ده‌بێت.

پوخته‌

قه‌سیده‌كه‌ گەشتێكی سۆزدارانه‌یه‌ به‌ناو خه‌م و بیره‌وه‌رییه‌كاندا. شاعیر به‌ شێوه‌یه‌كی هونه‌ریی وێنه‌ی شیعریی، ڕه‌نگ، و موزیكای ناوه‌كی به‌كار ده‌هێنێت بۆ ده‌ربڕینی ئازاری له‌ده‌ستدانی دایك. دوا په‌ڕه‌ی ژیانی دایك و ژه‌نینی “ده‌فی ژیان”ی كچه‌كه‌ تراژیدیایه‌كی جوان و قووڵ پیشان ده‌دات كه‌ ژیان به‌رده‌وامه‌، به‌ڵام به‌بێ ئه‌و كه‌سه‌ ئازیزه‌ی كه‌ “هەر خەریكی خەتمی دەفتەری ژیان بوو.”

سێ گوڵه‌ هۆنراوه‌

شیعرێك گوڵ نه‌گرێته‌ ئامێز
زاری ره‌ش‌و رووتان نه‌بێ
خۆزگه‌ی شاعیر نایه‌ته‌دی
شیعر چی یه‌؟ نه‌بێته‌ سه‌نگه‌ری چیاو
ئاڵای عه‌شقێكی ئه‌به‌دی
من ده‌مویست هۆنراوه‌یه‌كی روو گه‌شبم
بۆ پاشه‌ڕۆژ بیرێكی نوێ بنیات بنێم
بڕیارێكه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ پاشگه‌زیش نیم
ئه‌مڕۆش نه‌بێ.. رۆژێك هه‌ردێ
وه‌كو گزنگی سه‌ربه‌رزی
له‌ ئاسۆی ته‌ماوی هه‌ڵبێم
شاعیر تووڕه‌ بوون نازانێ
شه‌و له‌ ته‌می هه‌ور وه‌ڕس بێ
رووی ئه‌ستێره‌كان ماچده‌كا
شاعیر ئه‌گه‌ر ده‌ستێكی شووم رایبژه‌نێ
وه‌ك ئه‌رخه‌وان چڵه‌كانی چرۆی هۆنراوه‌ ده‌رده‌كا

نه‌وره‌سێكی زامدار

بارگه‌ی خه‌می من پیرۆزه‌و
پیرۆزی تۆ له‌ كۆڵمایه‌
من به‌م باره‌وه‌ سه‌نگینم
له‌ توێی خه‌ونی كه‌سك‌و سوورا
نیگای ئاڵی تۆ ده‌بینم
من نه‌وره‌سێكی زامدارم
باران خوێنی زامه‌كانمه‌
خۆر هێلانه‌ی هیواكانم
ته‌ریوی لوتكه‌ی خه‌مێكم
خاك‌و خۆڵی ئه‌م زه‌مینه‌
ده‌خه‌مه‌ سه‌ر چرۆی گیانم
ئای كه‌ له‌ ئه‌شكی خۆما ده‌خنكێم
نازانم بۆ هه‌ر تینووم‌و
ده‌سته‌و دامێنی چیایه‌كم بۆ ووچانم
كانی سووتاو گه‌رووی حه‌زێتی‌و
په‌لكی وه‌ریوی دار هه‌نار برۆكانی
ئه‌ی پێم نه‌وتی!
له‌ زاری خۆزگه‌و عه‌شقی تاڵ تێ ناگه‌یت‌و
به‌ ژانی سه‌ختم نازانی
تۆ ته‌ماشاكه‌ كه‌ ئه‌ستێره‌یه‌ك ده‌كوژێته‌وه‌
تاریكی.. ده‌بێته‌ به‌رگی برسیه‌كان
مانگ.. وورشه‌ی گواره‌ی نه‌وبووكێكه‌
لوتكه‌.. ئه‌سپی حه‌زو تاسه‌ی
خۆر.. ده‌بێته‌ نانێكی وون
كه‌ بارگه‌ی خه‌م ده‌كه‌مه‌وه‌
وه‌كو نه‌وره‌سێكی ته‌ریو
دیسانه‌وه‌ ده‌بیت به‌ من
من‌و تۆ‌و خه‌م‌و هۆنراوه‌
په‌راوێزی مێژوویه‌كین
له‌سه‌ر سنگی ئه‌م زه‌مینه‌
وه‌كو چیایه‌كی به‌ ته‌مین
رۆژو مانگمان لێگیراوه‌
پڕ له‌ كانی ئه‌شك رێژین
خه‌ڵوه‌تگای بڕواو شه‌و نوێژین
به‌ڵام خۆمان خه‌زانێكین
ته‌می هیوامان بارێژه‌یه‌
زامی ناخمان جۆگه‌ی ژانه‌
دورگه‌یه‌كی پڕ كێشه‌یه‌

ستار ئەحمەد
•

له‌ په‌یكه‌ر مناڵ دروست ده‌كه‌ن
كه‌ باران به‌ سه‌ریا ده‌بارێ
به‌ ده‌لاقه‌ی ئاسمانه‌وه‌ خۆر هه‌ڵده‌واسن
هیوا له‌ دیده‌ی ئاسن هه‌ڵده‌كێشن
بروسكه‌ ده‌كه‌نه‌ خه‌نده‌ی جه‌نجاڵی
به‌ خوێن لێوه‌كانی ده‌نه‌خشێنن
شه‌و ده‌كه‌نه‌ له‌دایك بوونی كه‌نیزه‌و
ژه‌هره‌ بارووت دابه‌ش ده‌كه‌ن
بۆ ئاهه‌نگی سه‌ری ساڵی
داخ له‌و زامانه‌ی.. په‌نجه‌ شه‌خته‌ییه‌كان
له‌ ته‌وێڵی ئاگردانه‌ كوژاوه‌كان
به‌ لاسكی ووشكه‌وه‌ بوو
بۆ یادگاره‌ گۆڕ ئامێزه‌كان
ده‌بنه‌ به‌رواری مێژوو
داگیرسان.. لوتكه‌ی خه‌مڵیوی چڵه‌ به‌ردینه‌كان
له‌ پاكیا رووناكی له‌ ده‌نكه‌ باران هه‌ڵده‌مژن
به‌ سه‌رمه‌ستی چاره‌نووسی ئاده‌میزاد
له‌ ده‌ریای راستیا ده‌شۆنه‌وه‌
هه‌ست له‌به‌ری داره‌ خه‌ماویه‌كانا
له‌ شیله‌ی هه‌نگ ده‌دزن
له‌ ئه‌هریمه‌نه‌ گوڵ تاجه‌كان تووڕه‌ ده‌بن
بووكی خه‌ون.. شیكردنه‌وه‌ی چه‌ڵه‌مه‌ تازه‌كان
له‌ سیمای گوڵه‌ سوور بیره‌كان موتوربه‌ ده‌كه‌ن
له‌ كفنی خۆڵا جه‌سته‌ی ئاو ده‌نێژن
له‌ چۆڕاوگه‌ی زوقما رووی چیا گڕڕێژده‌بینن
لوتكه‌كان به‌ ئه‌هرامی فیرعه‌ونه‌كان هه‌ڵده‌واسن
له‌ سڕینه‌وه‌ی رووی دۆنده‌كانا
خوێن به‌سه‌ر مه‌لۆتكه‌ی كانیا ده‌بارێنن
له‌ كزه‌ی رۆژه‌ رووته‌كانا
له‌ په‌ڕی كه‌و كڵاوی ئه‌زهه‌ریه‌كان
له‌سه‌ر بڕوانامه‌ی تۆرانیه‌كان ده‌نێن
بیناكاری له‌ توێی زامه‌كانی ئێمه‌دا ده‌ماشنه‌وه‌
له‌ ژماره‌ی له‌ ناوچووه‌كانما فێری
ماتماتیكی سه‌ر كێڵه‌كان ده‌بن
به‌ گژ خۆشه‌ویستی ئه‌لبوومی خۆر په‌رسته‌كانا ده‌چن
له‌ تینی تروسكه‌ی خۆری دیده‌ی هه‌تیوی خه‌ونه‌ مه‌رگه‌كانا
له‌ پێڵووی كوژاوه‌ی ئه‌ستێره‌ی دوڕو مه‌رجانا
بۆ خاڵی بنه‌چه‌ی پاكڕه‌وی
به‌ گڵی چیا ده‌ست نوێژ ده‌گرین
له‌سه‌ر هه‌وره‌ چاو شینه‌كان
كۆڕی خوا په‌رستی ده‌به‌ستین
له‌ گلێنه‌ی رۆژا په‌رده‌ی خه‌و هه‌ڵده‌ده‌ینه‌وه‌
له‌سه‌ر تاشه‌به‌ردێكی ئه‌م كوێستانه‌
تۆزی خاكه‌كه‌مان وه‌كو زاد ده‌خۆین‌و
وه‌نه‌وز ئه‌ده‌ین.. ناسره‌وین هه‌تا ده‌مرین

ستار ئەحمەد

میوانی شیعرم ده‌ستی هه‌ڵبڕی
په‌نجه‌ی خسته‌ سه‌ر كۆمه‌ڵێك زامم
هێنده‌ تاوتوێی ئه‌ندیشه‌می كرد
نه‌یزانی گڵكۆی هیچی ئه‌نجامم

وه‌ك داری پاییز شه‌وان ده‌له‌رزم
گه‌ڵام ده‌بارێت به‌سه‌ر باڵاما
ئاسمان فرمێسكی خوێنین رۆده‌كا
به‌سه‌ر ئه‌سرینی خۆری ئاڵاما

هه‌تا وشه‌یه‌ك ده‌كه‌مه‌ ڕسته‌
دیوانێك به‌دێڕ خۆی ده‌خنكێنێ
ئه‌لبومێك نییه‌ وێنه‌م هه‌ڵگرێ
پێمه‌رده‌ی ناخم گیانم ده‌ردێنێ

پێ مه‌نێ به‌سه‌ر كۆرپه‌له‌ی هه‌ستما
شه‌هیدی تیغی چوار پارچه‌ی خاچم
جه‌سته‌م لێره‌یه‌و رۆحم له‌دۆزه‌خ
له‌تیله‌ی مه‌رگی حه‌سره‌ت ده‌رناچم

ته‌مه‌نی عه‌شقم چه‌ندین پاییزه‌
هه‌تا بگه‌مه‌ سه‌ر چرۆی مه‌زرات
له‌گۆشه‌ی په‌ڕه‌ی مه‌ینه‌تا ژاكام
په‌ری هۆنراوه‌م یه‌كجارێك نه‌هات

ستار ئەحمەد

رووتبه‌ره‌وه‌ له‌و وشانه‌ی
هه‌رگیز نایانخوێنیته‌وه‌
دارچواله‌یه‌كی ره‌نگیبووی
با ده‌یزانی به‌كاملادا هاتیت وچووی
كه‌هه‌ناسه‌م ده‌بووه‌ كاروانچی پرچه‌كه‌ت
سه‌رت به‌لای گڵا ده‌برد
له‌جوانی خاك راده‌مایت و
له‌ ئه‌مه‌كت پاشگه‌زده‌بووی
با وه‌كوو من قه‌له‌نده‌ره‌
با وه‌كوو من
نه‌خشه‌ی سینه‌تی له‌ به‌ره‌
رووتبه‌ره‌وه‌ له‌توێژی خاك
له‌گه‌ڵاو گوڵی خه‌زانت
كراسی شیعرێك له‌به‌ركه‌
تۆی له‌به‌ره‌
ده‌زانی ئه‌شك
بینایی كانی ته‌ڕناكا
زریان حه‌ز له‌به‌هاری
بێئاوو بێفه‌ڕ ناكا
شیعریش له‌ تۆ بێزار بووه‌
عه‌شقیش له‌گه‌ڵ كاڵفامیتدا
له‌ خه‌ونی كه‌سك كاڵبووه‌ته‌وه‌
وشه‌یش له‌گه‌ڵ رووتبوونه‌وه‌ت
له‌مه‌داری هێڵ لایداوه‌
له‌ بێمه‌یایت لاربووه‌ته‌وه‌
لێمگه‌ڕێ با بگریم به‌سه‌ر
پۆشاكیی سووتاوی گڵا
لێمگه‌ڕێ با بگریم به‌سه‌ر
وشكیی دڵا
رووتبه‌ره‌وه‌ له‌و په‌یڤانه‌ی
ده‌روون لێیان حاڵینابێ
رووتبه‌ره‌وه‌ له‌و هه‌ستانه‌ی
عه‌شق لێیان خاڵینابێ
ده‌ركه‌وه‌ وه‌ك ناخی ئاڵت
ئاو فڕێده‌و
شنه‌ی بایه‌ك بكه‌ باڵت
با ده‌زانێ
چۆن شه‌وانه‌ سه‌ما ده‌كه‌ی
با ده‌زانێ
چۆن له‌عه‌شقی پاك راده‌كه‌ی
با ده‌زانێت
با..با

كوردستانم من واهاتووم
بۆنی ده‌ربه‌ندو سه‌ر گه‌ڵووم
له‌ گڕی كه‌ركوك خواستووه‌
تارای خوینی سه‌دان شه‌هید
له‌ باڵای ساوای هۆنراوه‌م
یه‌كاڵای خه‌می چه‌وساوه‌ی
میلله‌تی چیای كردووه‌
وشه‌م خوێنه‌ زامی مه‌ولاناو
نالی خاك‌و خۆڵی ژانه‌
پێنووسه‌كه‌م په‌پووله‌زای خانی شیعره‌و
تابلۆی هه‌زاران كۆڵنه‌ده‌ری
ئێسك‌و خوێنی قه‌ندیل‌و گردی سه‌یوانه‌
به‌سته‌ی هه‌وری سپی شێخی گه‌وره‌و
مێژووی كوردو كوردستانه‌
په‌یامی باوه‌نورو
مه‌شخه‌ڵی جه‌وه‌ڵبۆره‌كه‌ی
شاری بڵێسه‌ی ره‌نجده‌رم هه‌ڵگرتووه‌
وشه‌م زاری نه‌وه‌ی نوێیه‌
شیعره‌كانم گڕكانی مافداره‌
به‌سته‌كانم نركه‌ی ناڵه‌ی كرێكاره‌
سه‌رده‌مێكه‌ ده‌ستم له‌ خۆم شوشتووه‌
زه‌مانێكه‌ شیعر دڵم داخ ده‌كا
گۆرانی لانكی كوردستانم نیشان ده‌دا
من باوه‌ڕی میلله‌تێكم
مه‌رگ له‌ بوونی ده‌ترسێ
سه‌مای بارێژه‌ ته‌رزه‌یه‌
كۆرپه‌ی ئه‌نفاله‌كانمان راده‌مووسێ
ده‌ستێكم پێنووسی هه‌ڵگرتووه‌
ئه‌وی دیكه‌م هه‌ڵاڵه‌و نێرگزی
له‌په‌ڕه‌ی سۆزیا ناشتووه‌
كوردستانم من واهاتووم
بارگه‌ی خه‌مم له‌ كۆڵناوه‌
بۆ میلله‌تێك دایكی چیایه‌و
كزه‌ی جه‌رگی لانكی ره‌هێڵه‌و هه‌تاوه‌

ستار ئەحمەد

هێندە تەنهاو پەرێشانم
لەژیانما
خەو نەبووە بەمیوانم
ئەوەی هاودەمی تەمەنمە
تەنها نامۆیی و هەڵبەسته
هەمیشە خۆم دەخۆمەوە
ڕۆحی زامم لەنێو دەستە
پێنووس دەنووک
دەخاتە خوێنی ئاڵمەوە
پەڕە دەنوێ لەپاڵمەوە
نووچدان
توند بەرۆکم دەگرێ
پەنجەکانم زۆر ئالوودەن
بۆ ڕامووسانی هۆگرێ
خەون دێتە لام
وەک کۆتری لانە ڕووخاو
لەدەرووی شەوێک دەگەڕێم
بێداری ڕەدووم دەکەوێ
دەیەوێ ببێت بەهاوڕێم
هەرچی لەچوار چێوەمدایە
چوون چڕنووکی ڕەشەبایە
لانەم پەرتەوازە دەکەن
بەدەم توێشووی زریانەوە
پەڕو باڵم لێک دەئاڵێن
دەمێک لەکەنار دەکەوم
ساتێک بیرەوەری شەوم
لەوەتەی خۆمم ناسیوە
تاریکی ژینم دەنووسێ
شەستەی باران دەیسڕێتەوە
سەرینێک دڵم ناداتێ
لەڕایەخی شەوانەدا
هەرگیز جێگەم نابێتەوە
نوێن چەمۆڵەم لێدەنێ
پۆشاک لەجەستەم دەترسێ
ژوورێکی چۆڵ
بۆ پێشوازیم هەڵدەئاوسێ
هەوارگەم بەدەم ژانەوە
لەچێژ ڕووتم دەکاتەوە
زێدم گۆڕێکی تاریکە
خەوی شەوو
شیعری ئاڵم دەباتەوە

ستار ئەحمەد

شه‌و گلێنه‌ی ئه‌ستێره‌یه‌كی خوماربوو
زریوه‌ له‌بادا سه‌مای باڵداری ده‌ورژان
شنه‌یه‌ك له‌هێرۆ ده‌تۆراو
گه‌واڵه‌ به‌فرێكی خستبووه‌ سه‌رشان
ئه‌و بانگه‌ی له‌گرمه‌ی هه‌ور ده‌ترسا
سیمرخی هه‌نگاوێك دڕنده‌ی ده‌هاویشت
ده‌روازه‌ی رێیه‌كی تارمایی كۆڕاڵه‌و
بۆ چیا دڵی خستۆته‌ سه‌ر پشت
ئێواران له‌ناڵه‌ی هوزاری باڕه‌ش
گه‌رووی دیواری ژووره‌كه‌م
به‌ئه‌سكڵ ئارایشت ده‌كرد
ده‌موت نه‌خوازه‌ هه‌ڵۆیه‌ك برسی
چڕنووكی بۆ كۆرپه‌ی ئه‌وینی ئاڵم
بۆ عه‌شقێك سروه‌یه‌ك بخاته‌ ماڵم
بكاته‌ په‌یژه‌ی روبارێك بێپرد
لانه‌یه‌ك خوێنه‌هه‌ور ده‌كاته‌ لانكی
تارمایی چڵێكی دارسێوی عومرم
له‌سۆزی ته‌نی چیا وه‌رده‌دا
له‌سۆنگه‌ی شه‌وچرای
خه‌مێكی قه‌ترانی ده‌گه‌ڕێم
بۆ ئه‌وه‌ی ناوكی سه‌حرایه‌ك گه‌رمه‌شین
به‌گاشه‌ به‌ردی لوتكه‌یه‌ك ببڕم
ـ با ـ په‌یامه‌و چقڵه‌زا ده‌ماڵێ‌
ـ رێ‌ ـ خه‌رمانی سۆزه‌و
به‌سته‌ی داد ده‌ڵێ‌
ـ هه‌ور ـ چه‌رمی پاڵتۆی لاڵێكه‌
له‌عه‌شق تێده‌گاو
ناتوانێت نه‌بێته‌ هاوشینی عه‌وداڵێ‌
هه‌ورو سۆز
عه‌شق و با
گلێنه‌ی شه‌وێكن
ئه‌ستێره‌ ده‌كه‌نه‌ شارێكی پڕچرا
گه‌واڵه‌و لوتكه‌ی چیا
باڵدارو هێلانه‌ی په‌رستگا
دروشمی خاكێكن تینووه‌ بۆ ئاڵا

ستار ئەحمەد
•

له‌دڵێكی نه‌رم ده‌چووی
سۆزی ژین
له‌بۆته‌ی ویژدانا هه‌ڵڕێژێ‌
ده‌ستێكی نه‌رم
شه‌وێكی مانگ له‌مل
چاوێكی پڕ له‌ گڕ
گه‌ردنێك به‌لوتكه‌ی ئاواتا هه‌ڵگژێ‌
له‌خوێنا گوزه‌ره‌ بوونی بوو
وه‌لێ‌ كه‌م جه‌نگای
دژبه‌ڕه‌فتاری كچێنی
له‌كۆشی ئه‌سرینا ، سره‌وتن چه‌كتبوو
چوون وه‌نه‌وز دڵێك ئاڵ بناسێ‌
له‌دیده‌ی ئه‌ستێره‌ ژانی خۆی داڕێژێ‌
له‌ئاسمان ده‌تۆرایت
بێئه‌ویش ژیانت مه‌حاڵبوو
به‌هێدی ئاوازی خه‌مناكیت لێده‌داو
سرودی ئه‌وینت به‌رووما ده‌باران
ده‌مزانی ناخی تۆ له‌رۆژگار ده‌ترسێ‌
هه‌نگاوت له‌جه‌رگی رێگادا رامان و
ئاواتت په‌یوه‌ستی زمان و
مامه‌ڵت سوتانی ویژدان و
ئیراده‌ت نه‌گبه‌تی و فه‌وتانبوو
بۆیه‌ گه‌ردانه‌ی تاریكی شه‌وت
كرده‌ گه‌ردنی پێنووس و په‌ڕه‌
شیعرت ماره‌كرد له‌جه‌رگی به‌سوێت
ده‌تزانی ئه‌وان له‌تۆ ده‌گه‌ن و
هه‌ر شیعره‌ له‌ناڵه‌ی نه‌داران ده‌دوێت
ئه‌وه‌تا چاره‌یه‌ك خه‌می تۆ قڕبكات
هه‌ورێك چه‌تری خۆشبه‌ختیت هه‌ڵبدات
بارانێك زامی گڵ له‌ڕووت داماڵێ‌
هه‌وارێك سروه‌ی چیا له‌خاكا راماڵێ‌
له‌سۆزی به‌سته‌دا كوردستان ده‌ناسن
هه‌واڵی خۆزگه‌ت ده‌سپێرن به‌من

ستار ئەحمەد

کاتێک سەری ساڵ دێتەوە
پرشنگ لەزامی وەردەدا
دوکەڵ هەوا دەخنکێنێ
شەڕگە دڕندە دەڕوێنێ
گڕی برین خاک دەچێنێ
هەور بەشەقەی باڵ دێتەوە
زریان دەکات بەهێلانه
لوتکە گەرووی چیا دەگرێت
خۆراک دەبێت بەمەیخانە
شەڕگە مرۆ وەبەر دێنێ
گڕ بەهای بەرز دەبێتەوە
لێشاو دەمی بۆ کوشتارگە دەکرێتەوە
ئاو لەبوونی وەردەگەڕێ
چرۆی باخان هەڵدەوەرن
ژیکەڵەو پیر هانا دەبەن
بۆ لانکیی گۆڕ و مردن
پەرستگا بانگ دەخنکێنێ
بولبول لەنوێژ واز دەهێنێ
جیلوە لەکانی نابیستی
ڕووبارەکان دەبنە مۆڵگە و
کانگای پیسی
سنوور بەربەست دەجۆشێنێ
نیشتمان ئاڵای ون دەکا
ورگ دەستوور دادەڕێژێ
نان گەمەی مناڵ نابینێ
گولەو ئاگر دادەبارن
موژدەی شارو
سەری ساڵن
باخچە فێری گریان دەبێ
هەڵپەڕکێ پەنجە دەگەزێ
لافاو دەبێته دژی زێ
ئاسمان بەپرشنگ کوێر دەبێ
سات سەری ساڵ دادەپاچێ
تاریکی ڕۆژ دادەپۆشێ
تەمەن بەتەرم ئاشنا دەبێ
زەوی لەخوێناو تێر دەبێ

ستار ئەحمەد

ساتەکان ڕامدەکێشن
ڕۆژگار
دەست بەتەمەنمەوە ناگرێ
تاریکی بۆ بەژنم دەدوورێ
هێور هێور
بەژیانێکی دیکەم دەسپێرێ
بەتەواوی لەیادا ڕۆدەچم
لەهیچا مەلە دەکەم
دەست دەنێم بەڕووی ڕۆحمەوە
لەکەنارێکی دەربازبوون
چەند مۆمێک دادەگیرسێنم
بەستە بۆ ڕۆچوونی خۆم دەخوێنم
لەپاڵ هەر نسێیەکا
لەنێو دڵۆپەی هەنسکێکا
لەتاریکی یان پرشنگا
ژینی خۆم لەت دەکەم
بەردەوام سات دەڕواو
تینم کزۆڵیم دادەگیرسێنێ
بەنەمان و لەناوچوونی گیانی خۆم
ئاسوودەم و ئاهەنگ دەگێڕم
بەتەمای ڕۆژێکی جوانترم
حەز دەکەم ساتەکان زوو بڕۆن
لەپڕ لەکەندەڵانی گۆڕێکا
بۆ هەتایە پاڵم دەخەن
وەک شنەبا دێم و دەچم
کەس بیر لەنەمانم ناکاتەوە
شەوێک مردوویەک نایەتە سەردانم
بێ پشوو
ئاوو زادو با
لەزامی زەمین گیر دەبم
شیعر
گۆرانی
مۆسیقا
هونەرو وێژەم بیر دەچێتەوە
لەنێوانی گڕو گوڵا
چاوەکانم دەبڕمە نووری خودا
نەگریان
فرمێسکێک دەکاتە خەڵاتم
گوڵێکیش ناڕوێت
لەڕێگەی سەرساڵ و
جەژن و ئاهەنگ و پێشهاتم
بێسوودە
خودانی کتێب و
سامانی دونیابم
چیم هەبوو
ئاگرێک ساز ئەکەن
بۆ شادی و شەوانی بەراتم
سەری ساڵە
نەدارو ڕووتەڵەم
ئاگریش خۆی نادات
لەقەرەی ئاواتم

ستار ئەحمەد

رۆحم به‌ته‌نیایی خۆمه‌وه‌ گرێداوه‌

گه‌واڵه‌یه‌كم…

به‌دوای رامووسانی ئه‌ستێره‌یه‌كا ده‌گه‌ڕێم

له‌ترپه‌ی ده‌نگی باران

چه‌ترێك له‌نوور ئه‌ده‌م به‌سه‌را

له‌گه‌ڵ به‌فری سه‌ر دیواره‌كان نم نم ده‌توێمه‌وه‌

نه‌پێیه‌ك به‌خشپه‌م له‌په‌نجه‌كانی ده‌ترازێ‌

رێگایه‌ك به‌نه‌مانم چوارچێوه‌ی ده‌دڕێنێ‌

نه‌زریوه‌یه‌ك كانیه‌ك ده‌خاته‌ ناخمه‌وه‌

ئه‌ستێره‌یه‌ك به‌ژوانم نادره‌وشێته‌وه‌

ته‌نیایی له‌رۆحی ته‌نیام ئاڵاوه‌

نیگای وه‌كو ئه‌ستێره‌…

له‌پرشنگی خۆردا ونه‌

بسته‌ خاكێكم…

له‌نێوانی ئه‌ستێره‌و هه‌وردا

داماوم بۆ چریكه‌ی ئه‌و مانگه‌ی

شه‌وانه‌ ده‌روازه‌ی ژووره‌كه‌ت ماچده‌كا

به‌دوای نهێنی رووناكی و

سیاچاره‌یی رێبواره‌كاندا وێڵه‌

قه‌ده‌رێكی شوومه‌

دابڕان…

ده‌ستی چاوه‌ڕوانی ببڕێته‌وه‌

په‌نجه‌ی رازه‌كان له‌برین هه‌ڵكێشێ‌

له‌تیله‌ی خۆزگه‌دا..

ورده‌ ماچ…

دانه‌ی باران ..

تریفه‌ی خۆر…

شنه‌یشه‌ماڵ…

گوڵی كه‌نار…

له‌بسكی خه‌م بدات

دورگه‌یه‌كم تاریك

پڕاوپڕ له‌كوشتن

مه‌ست به‌ته‌رمی دووگیان

په‌شۆكاو به‌كانی خوێن

ترساو له‌لرفه‌ی بروسكه‌ی گولله‌ی وێڵ

ئه‌مه‌ ئه‌هریمه‌نی له‌خاچدانه‌

ته‌وێڵت به‌ئه‌سكڵی برین

هه‌ناوت به‌زه‌بری سێداره‌

چاره‌نووست…

به‌ئاورنگی ئالووده‌بوون بسپێرێ‌

ده‌ریایه‌كم له‌كانی عومرم وه‌ڕسم

زێدم چه‌كه‌ره‌ی دوندێكی سه‌رسه‌خته‌

كه‌ئاده‌مم ناسی….

به‌هه‌شتم له‌كیس چوو

گۆڕ بووه‌ تابلۆی زامه‌كانم

گه‌ڵایه‌ك…

رووتبوونه‌وه‌ی پێبه‌خشیم

زمانم به‌پشكۆ هاته‌گۆ

كراسێكیان له‌ئاگر بۆ بۆدووریم ، لیمنابێته‌وه‌

هه‌تا ئێستا نزایه‌ك له‌پرشنگ

هه‌ناسه‌یه‌ك له‌عیشق

چركه‌یه‌ك له‌تاسه‌ی نیشتمان

سترانی لێبورده‌یی….

به‌سه‌ر ده‌روونما نه‌چڕیوه‌

بۆیه‌ شه‌وانه‌ له‌خۆم وه‌ڕسبم

سپێده‌…

به‌دوای رۆحی خۆمدا بازئه‌ده‌م

له‌گه‌رووی برینا سه‌ر خه‌وێك ده‌شكێنم

پێپه‌تی ردێنی هه‌ور ده‌گرم

ده‌ستم ناگاته‌ پرشنگێك

بۆ ئه‌وه‌ی له‌سێبه‌ری باڵای خۆمدا

په‌نجه‌كانم بژمێرم

ته‌مه‌نی هه‌نگاوه‌كانم نازانم

بێئاگام له‌پشكۆی ئه‌و رێگایانه‌ی

ساتێك گه‌رمی نه‌كردینه‌وه‌

ئه‌مێستا میوانی شه‌واره‌ی سه‌ره‌ڕێی

منیش له‌به‌رده‌م…

خانه‌قای یه‌زدانا راوه‌ستاوم

ده‌ستێكم رۆحی بزێومی داگیرساندووه‌

ده‌سته‌كه‌ی تریشم….

گه‌ردنی تاریكی..

كردووه‌ به‌كاتژمێری دیوارێك

به‌ته‌قه‌ی ده‌رگایه‌ك شادنه‌بووه‌

شه‌ونوێژێك له‌پاڵیدا نه‌كراوه‌

بۆیه‌ تینوو به‌وێردی ده‌ف وسۆز

ده‌روێشی رێگرتووی مه‌زاری عه‌شقی تۆم

دێوانه‌م وه‌ك ئه‌و موریدانه‌ی

له‌لانكا عه‌وره‌تیان ده‌بڕن

به‌نینۆك ناوكیان ده‌تاشن

تامه‌زرۆم وه‌ك ئه‌و شێتانه‌ی

له‌گۆشه‌ی كووچه‌كان

له‌خه‌ڵكی ده‌ڕوانن

چاوه‌ڕێی نانێ‌ ره‌ق

یان بزه‌ی لێوێك و شه‌وباشن

تیشکی چاوت
تەلیسمی هەناوی من بوو
بەدەم شنەی باوە فڕی
چوون کلوە بەفر
دەهاتە خوار
لەسەر لوتکە هەڵدەپەڕی
چەندین شەوان
سروشتی کردە گوڵە لۆکە
هەتا دەهات
سەر زەمینی خڕ داپۆشی
زاری سەرما نەهاتە گۆ
گەرمیی عەشقمان
بەسەر لاشەی چیایەکەوە
وێنەکێشی ڕووگەی خاک بوو
نەمانی ترس
بەرۆکی تاریکی گرت و
گوڵە ئەستێرەی شەوانە
کەم کەم نەوی
لەهەور دابڕا بۆ زەوی
گریەی چرۆ
لەژێر کڵاوی دڵۆپەدا
خزا لەپاڵ بەردی سوورا
جۆگەلەی جۆش
هاتە بزوان
باڵندەی تەزیوی دوان
هەڵچوونەوەی کانیلەکان
بەفری دەمیان
نەخشەیەک بوو بۆ نیشتمان
گازندەی برووسکەی ئاسمان
دەنگی تاسا
لەگەواڵەی پرچی هەورا
دیمەنەکان چەتری ڕووناکیان هەڵکرد
لێزمەی باران
لەگەرووی بادا وشکی کرد
توانای بەفر لەباڕەشا
تەرمی خۆری لە باوەشدا
ساتە چرپەی ئێواران بوو
تەلبەندی بازگەی ژوان بوو
هەنسکە ماچی داباران
تیشکە بای سروشت داگیرسا
پەری دەریا
لەلانکەی ئاودا ڕووت قووت
لەخەوی بێداری هەڵسا

ستار ئەحمەد

له‌قه‌ده‌ری بادا گه‌ڵاكان بوار به‌هه‌ناسه‌ی گوڵ ناده‌ن
شه‌پۆل شه‌پۆل ئاورنگه‌ماچ له‌زاری سروشت دێنه‌خوار
به‌ره‌و كه‌ناری رووباره‌ سووره‌كان
بۆپێشوازی ئه‌و مه‌لانه‌ی چریكه‌ له‌نسێی چڵ ده‌خوازن
ئێوارانێك….
كوڵمی سوور به‌چزووی ره‌شه‌بادا هه‌ڵده‌زنێ‌
كراسی تاریكی به‌ركی ئاو داده‌دڕێ‌
ئه‌مه‌یه‌ قه‌ده‌ری با..
كاتێك لێو له‌كوڵمی هه‌ور ده‌سوێ‌
بۆیه‌ خه‌نده‌ی چرا له‌ رووی ئه‌ستێره‌ تێناگا
په‌نجه‌ره‌كان پرشنگی خۆر به‌ ته‌لی ئاوه‌وه‌ هه‌ڵده‌واسن
ده‌مێكه‌ تینوێتی ته‌مه‌نی رۆژژگاره‌كان ده‌پێچێته‌وه‌
له‌ سوانه‌وه‌ی كۆرپه‌ی وه‌رزو
له‌ پێگرتنی ساڵه‌كانی نه‌هامه‌تیا
لانكی چاره‌نووس ده‌سرازه‌ بۆ مێژوو ده‌دوورێ
به‌رواره‌كان خه‌م له‌ گلێنه‌ی كانییه‌كاندا ده‌نووسنه‌وه‌
تارمایی هه‌وره‌ كۆچه‌ره‌كان، دوای شه‌ونمی گوڵ ده‌كه‌ون
ئه‌ستێره‌یه‌ك خۆی ده‌كات به‌ دیده‌ی مانگا
مانگ هه‌ڵمی بناره‌كان بۆ خۆر ده‌كاته‌ رچه‌ڕێ
تیشكی ئاسمانیش، زریانی شه‌واره‌
له‌ ته‌وێڵی گه‌واڵه‌ به‌ فرێكا راده‌كێشێ
به‌ره‌و سه‌هه‌نده‌ دووره‌كان
بۆ ئه‌و دۆڵانه‌ی گۆڕستانی چڵ‌و هه‌ڵاڵه‌ن
خۆزگه‌ی نوێبوونه‌وه‌..
گه‌ڵا گه‌ڵا له‌ شه‌پۆله‌ ورده‌كان ورد ده‌بێته‌وه‌
دڵه‌كوتێی گزنگ
بوورانه‌وه‌ی ئاو
هه‌ڵچوونی مه‌زاری شه‌وه‌ دیجووره‌كان
به‌ گۆرانی دوندی سه‌خت،
بارانی چیاكان ده‌خوێننه‌وه‌
نووسین له‌سه‌ر به‌فر
هه‌ڵكۆڵینی نیگار له‌ دڵی شنه‌ی بادا یاده‌وه‌ری ده‌ژێنێ
بووكی به‌هار له‌ ساڵنامه‌ی وه‌رزه‌كان ماره‌ ده‌كا
بۆ سه‌رچۆپی ئه‌و ساڵانه‌ی رۆژه‌كانی عیشقیان به‌با ده‌ناسان
ئاورنگه‌ ماچیان له‌ ده‌می كانیاوه‌كان ده‌قۆزتته‌وه‌
ته‌مه‌ن ره‌شه‌بای وه‌رزه‌كانی
ده‌كرده‌ نیگای چراكانی شار
شه‌قامه‌كان له‌ پێخاوسی به‌هار
گه‌ڵایان بۆ باڵای حه‌ز ده‌دووری
كفن ورده‌ به‌فری رۆحی چیا بوو
ده‌روونی دۆڵه‌كان،
ده‌له‌رزان بۆ پێشوازی نێرگزێك
زه‌مه‌نێك بۆ ژان
قه‌ده‌رێك بۆ ده‌رفه‌تی لێكترازان
ئالووده‌یی خاكیان
له‌ جه‌رگی كوێستان تاوتوێ ده‌كرد
بۆ ئه‌و ئه‌ستێرانه‌ی
شه‌ویان له‌ خۆر ده‌ئاڵاند
تاریكیان ده‌كرده‌ تارای
شه‌پۆلی به‌های كه‌ناری هێور بوونه‌وه‌
ئاسمان له‌ ماچی گوڵ به‌ گومان‌و
دیمه‌نه‌كان له‌ ره‌ونه‌قی چڵ ده‌ترسان
ئه‌و كاته‌ قه‌ڵه‌مێك
په‌ڕه‌ی گوڵی ماچ بكردایه‌
گولله‌یه‌ك ئاگری شه‌وچه‌ره‌ی
بۆ گوڵ‌و چیا ده‌كرده‌ نیشتیمان
ستار ئەحمەد

ئەم سەفەرە
شانت لەگەردن دەترازێنێ
نەجانتایەك دڵت هەڵدەگرێت
دڵیكیش نابینی
ئارامگەبێت
تەماشای كەشكۆڵی لوولت كە
بزانە دێوانەی خاكی
یان كت و مت” شێتێكی شێت
بۆ كوێ دەڕۆی
ئەو گۆشەیەی تۆ دەگرێنێ
هەمان لانكۆڵەی حەوایە
ئەو بەهەشتەی لێیدەگەڕێی
هەر دارستانی ئەفسوسە
ئادەمێك
چەندین شەرابی رەنگاڵە
داڵاشێك
جەستەی براكەت و
قابیلێكی دی تێدایە
مەڕۆ..
شیعر لێرەبێت
یان لەوێ
ئەسكڵێكە..
تەنها بەر جەرگ و هەناوی
نەداران و
رۆحی شاعیران دەكەوێ
ئێمەو ئەوان
لەزمانی ئەمەك ناگەین
هەموو نیگاكان
بەخوناو دەچوێنین
ئێمە بین یاخود ئەوانیش
لەژێر پێی گوڵ و جوانیا
مین لەدەروونی قەڵەما دەڕوێنین
ئاسمانمان یەك و
ئەسـتێرە .. هەتاو
سروشتمان
لەهەمان گڵكۆیا دەمرێت
بیرت لەبوخچەكەت دەركە
جگەرەیەك داگیرسێنە
من دەتناسم
پرچت چرۆی سپی دەركردووە
ناخت تەرزەی عەشقی لێدەبارێت
مەڕۆ .. هاوڕێ مەڕۆ
بۆ نازانی عاشق شێتە
وەكوو ئەم خاكە زامدارە
بەئەوین و راستی دەژێت

ستار ئەحمەد

ئیتر تەواو
لەدەفتەری بوونا خۆم دەسڕمەوە
سێبەرەكەت دەشێلم و
قومێك عەشق لەلێوانت دەخۆمەوە
بەسەر شانی تەنیاییدا سەردەكەوم
دەست لەبەركی نامۆیی گیردەكەم
لەگەڵ گۆشەی نەبوونیا دەبمە هاودەم
لەگۆرانی دەئاڵێم و
گیتارەكان دەكەم بەدڵ
شەوانە هەناسەیەك
لەرۆحی گوڵێكەوە دەرچێت
بەشنەی با خۆم دەپێچمەوە
لەبەرامە شیعرێك دەچنم
مەلۆتكەی حەسرەتی
بۆ دەكەمە ریتم و
وێنەی پەیڤەكان دادەگیرسێنم
تاریكی لەدورگەی ئەوین هەڵئەدەم
دەكەومە دوای زریان
بەتەرزە خەناوكەیەكت بۆ دەهۆنمەوە
بەهەنسك خوناوی شیعر رادەماڵم
نەتۆ بوویتە عاشقی من و
نەگۆشەیەكی ئەم خاكەش
ژوانگەیەكی بۆ رەخسانم
هەتا بڵێم فەرموو وەرە میوانم بە
منیش وەك تۆ خاوەن ماڵم
نە بستە خاكێكیش هەتا ئەمڕۆ
بوو بەداڵدەو نیشتمانم

ستار ئەحمەد

هاته‌وه‌
خه‌مێكی له‌یه‌خه‌ی گرێدا
رووی كرده‌ ئاسۆیه‌ك
سێبه‌ری له‌تیشكا خنكاوه‌
به‌شانی حه‌سره‌تا هه‌ڵده‌كشێ‌
له‌به‌یانییه‌كی ئاڵدا گه‌یشته‌ ئێره‌
ئاسمان له‌به‌ر نوچدانی رێگاكان
پاڵی به‌شه‌پۆلی مه‌رامه‌وه‌ ده‌نا
نسێكان ده‌ستیان بۆ نوور پان ده‌كرده‌وه‌
خه‌ریك بوو شینبم
له‌گۆشه‌ی زامێكا راكشێم
سینه‌ی كرده‌وه‌
قه‌تماغه‌ی چه‌ندین ئه‌دگاری نیشاندام
ئه‌و رۆژانه‌ی به‌بیرما هێنایه‌وه‌
په‌نجه‌كانی له‌ده‌ستما رووا
لێوه‌كانی به‌ئه‌شكم ده‌گه‌شایه‌وه‌
ئه‌مڕۆ ده‌زانیت
سیمایه‌ك له‌سیحری خوا ده‌چێ‌
نیگایه‌ك به‌به‌ژنی عه‌شقما هه‌ڵده‌گه‌ڕێ‌
به‌ركیان گرتووه‌
جڵه‌وی نزاكان ده‌گرن
ژوانگه‌یه‌ك له‌حه‌شارگه‌ی خه‌ونه‌كانا ده‌ڕازێننه‌وه‌
له‌پێشوازی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌وو
له‌ماڵاوایی دایكما
هێدی هێدی
وه‌كوو فرمێسك توامه‌وه‌
تووله‌ڕێیه‌ك ئه‌شكی سووری مێژینه‌مه‌
ده‌مباته‌ خزمه‌تی ئه‌و سێوانه‌ی
به‌زاری ئاگر داگیرسان
له‌ باڕه‌كانا هه‌ڵدرانه‌وه‌

ستار ئەحمەد

زامه‌كانی گه‌ڵای عومرم
له‌گوڵدانی مه‌زرای دڵما
به‌سه‌ر هێشووی به‌های ژینا
بارانی خوێن ده‌بارێنن
له‌گه‌ڵ چركه‌ساتی عه‌شقا
ساتێك ده‌بنه‌ په‌یامی مه‌رگ
بۆتاوێكیش مێژووی بوونت ده‌نووسنه‌وه‌
ئه‌و ساتانه‌ی رێمان بۆ قوڵپه‌ی كانیاوو
سه‌مفۆنیای رووباره‌كان ده‌كرده‌وه‌
تۆ بۆ وه‌رینی پرچی گوڵ
هه‌ڵواسینی به‌ژنی سێوو
كوژرانی چڵێك ده‌گریای
بۆ ناسینی كه‌ناریه‌ك
چه‌ندین ته‌لبه‌ندت ده‌شكان
ئێستا له‌پاڵ خه‌رمانی ژانی حه‌سره‌تا
بۆ باده‌یه‌ك خوێنی خۆت و
هه‌ڵواسینی ترێی رازێك
په‌نجه‌ره‌ی خۆزگه‌ ئه‌دوێنی
رووپۆشی باخچه‌یه‌كی بێوه‌ژن‌و
تارای ره‌زێكی قه‌یره‌ هه‌ڵئه‌ده‌یته‌وه‌
نه‌له‌گه‌ڵ نسێی ره‌هابووندا
نه‌ له‌وێستگه‌ی عیشقا ده‌ژی
ده‌مێك ده‌بی به‌ جۆگه‌ی خوێن
تاوێك وه‌ك ره‌هێڵه‌ی باران
بناره‌كان ده‌شۆیته‌وه‌
ئه‌ستێره‌یه‌ك ده‌كه‌یته‌ نیگای رامان‌و
گه‌واڵه‌یه‌ك ده‌كه‌یته‌ به‌ر
دوامده‌كه‌وی وه‌كو نه‌گبه‌تی رۆژگارو
چوون تارمایی خه‌م‌و سێبه‌ر
تۆ كسپه‌ی ژانێكی تاڵ‌و
كۆرپه‌ی حه‌زێكی بێنه‌وای
هێلانه‌ت په‌یڤی شرین‌و
ئاسمانت په‌ڕه‌ی ره‌نگینه‌
شیعر نه‌بێ
له‌ هه‌ناوی گڵا ده‌مری
لوتكه‌یه‌ك نابێته‌ ماڵت
نیشتمانێك باوه‌شت بۆ ناكاته‌وه‌
به‌سه‌ر هه‌ر دڕكێكا ده‌ڕۆیت
مینێك له‌ڕێت چێنراوه‌
باوه‌ش له‌هه‌ر دارێك ئه‌ده‌یت
سێداره‌یه‌ك له‌به‌ژنی جوانت ئاڵاوه‌
گه‌ڵایه‌ك مێژووت ده‌سڕێته‌وه‌
چڵێك زامه‌كانت دائه‌گیرسێنێ
جگه‌ له‌ سووتووی ئازارێك
به‌روارێ جێناهێڵیت‌و
مێژوویه‌ك بۆ ته‌م نانووسی
تۆ برینی عومری مه‌زرای
تۆ وڵاتی خاك‌و گوڵ بووی
له‌گه‌ڵا به‌هار‌و ئه‌وینا
هه‌ر زوو دزرای

ستار ئەحمەد

هەموو شەوێك
خەرمانێك گومان
دونیایەك بێ متمانەیی
زەمینێك بەردو
ئاسمانێك كینە
بەسەرما دەبارێنێ
دەڕوات دەسماڵێك تاریكی
بەروانكەیەك حەسرەت
لە رۆحی خۆی دەئاڵێنێ
بۆ بەیانی
بەكۆمەڵێك بیانوو
جۆگەیەك گللەیی و
رووبارێك نەفرەت دێتەوە
خۆشەویستی زامدار دەكات
شیعر بۆ گڕ هەڵئەڕشێنێ
شەوانیش كات لەژان دەدات
جێژوان لەگڵ مارە دەبڕێت
من دەباتە خەڵوەتگای شێتان
بەدەستی خۆی خۆشی دەكوژێت
وتەی زاری
لەنەخێرو گومڕاییەكان
هەڵكێشاوە
مەمك لای ئەو نارنجۆكە
دەم گڕكانی تێزاب و
ژەهرو جوێنە
ناونیشانی عەشق و ئینسان
سوتماكی پاشماوەی خوێنە
نەبروای بەوشەی خوداو
هەست و گیانە
نەدڵیشی كانگای شیعرو
سۆزی خاك و نیشتمانە
كچێكە لەشێوەی تەور
دەبێت بەتەم
رۆحی دەبیت بەتیلەی هەور
چاوەكانی بزەی بارانی نەدیوە
دڵ لەژێر پێدا دەدوێنێ
پەنجە بەجەستەی هەتاوا دەكات
بۆسە بۆجوانی هەڵدەچنێ
تەنها ئەم شیعرەم دەتوانێ
ناوێك جوانی بۆ دابنێ
 
ستار ئەحمەد

شه‌كره‌ ژنێك..
چێژه‌ عه‌شق،
نوقڵه‌ هیوا،
به‌فره‌ سۆزم پێده‌به‌خشێت.
ژنێك چوون شیعر،
له‌ئه‌وینا سه‌رمه‌ست و شێت.
ئێواران نسرمه‌ ‌سۆز،
شه‌وان شه‌رمه‌ خه‌و،
رووناكی دڵ،
له‌ئاسۆی ده‌روونی هه‌ڵدێت.
زه‌رده‌ی به‌یان هه‌ڵده‌سێنێ،
شاباڵی ئه‌مه‌ك توند ده‌گرێت.
هه‌تا ده‌گاته‌ ترۆپكی،
گه‌رمه‌ هه‌ناوی نیوه‌ڕۆ،
وێڵه‌ ژنه‌،
به‌دوای خۆی و رۆحی من،
دوندی ده‌روونا ده‌گه‌ڕێت.
پیتێك له‌ئاونگی لێوی،
چرپه‌یه‌ك له‌ترپه‌ی دڵی
هه‌ناسه‌یه‌ك له‌ماچێكی،
سفرێك له‌گۆی مه‌مكه‌كانی،
له‌بریسكه‌ی نیگایه‌كا،
به‌گلێنه‌م ده‌شۆمه‌وه‌،
چاوانم ده‌كه‌مه‌ ریچكه‌ی .
خه‌ونی ئاڵ،
ته‌مه‌نی شه‌نگی ئاواتی.
له‌كۆشما هه‌نسك ده‌دات،
عومرێكی نوێم پێده‌نووسێ،
به‌رگی لاویم ده‌كاته‌ به‌ر.
ده‌مبا به‌ره‌و،
شه‌و چرای ژوان.
گوڵه‌ خۆزگه‌،
لاسكه‌ تاسه‌،
ره‌گی مژده‌م پێ ده‌ڕوێنێ،
ژنێك له‌بۆسه‌ی ژیانا..
چه‌شنی چیا،
بۆ مانه‌وه‌م.
بووه‌ته‌ چاكترین سه‌نگه‌ر.

ستار ئەحمەد
•

دیوارێك و وێنه‌ی بتێك
مێزێك و هه‌شت گێره‌ شێوێن
دوازده‌ له‌قته‌و
یاری كردن به‌نه‌وت و خوێن
هه‌رێمێك له‌زڕه‌ی پاره‌
كۆمه‌ڵێك باده‌ نۆشكه‌رو
خه‌ڵكێك سایه‌ی بن دیواره‌
چوار پێنج كه‌ناڵ دزو ساخته‌
هاژو هوژی سه‌ر شاشه‌كان
سه‌فه‌ری وڵات و شاران
بێ حورمه‌تی و په‌یمان شكان
سه‌رقاڵكردنی پیرو كاڵ
دڵه‌ ڕاوكێ و چاوه‌ڕوانی
دوو كه‌رتی ئایینده‌ی گه‌لێك
ئه‌مڕۆ چاكتر له‌به‌یانی
وته‌ی چه‌ورو قسه‌ی قه‌ڵه‌و
دروشمی ئاڵ و ژه‌نگاوی
میلله‌تێكی په‌ست و نوستوو
خۆڵیان كردۆته‌ نێو چاوی
ئه‌مه‌یه‌ جیهانی ئه‌مڕۆ
ئاژانسی پاره‌ سالاری
گه‌ر قۆڵبڕو چاوچنۆکیت
لەکۆڕی خەباتا دیاری

ستار ئه‌حمه‌د

ئه‌و ده‌مانه‌ی
هه‌ژان سه‌مای سوخمه‌ی ره‌شته‌
من سپی سپی ده‌چمه‌وه‌
به‌رامبه‌رت ده‌بمه‌ ئاڵاو
تۆ دورگه‌یه‌كی سامناكی
به‌ره‌هێڵه‌ ئه‌شكم له‌نیگا وه‌رده‌ده‌ی
ده‌بیته‌ نه‌مامێك
چرۆ ده‌كه‌یت
نه‌سێبه‌رت به‌ته‌نیشتما تێده‌په‌ڕێ
نه‌ده‌توانم
چڵیكت له‌ پێڵووم بسووم
نیگات ده‌كه‌م
كاڵفامانه‌
به‌دوای سه‌رابدا هه‌ڵدێم و
له‌ژیله‌ی شه‌وێك ده‌گه‌ڕێم
ده‌بیته‌ مانگ
ئه‌ستێره‌كان راده‌كێشی
به‌دووی تیشكتا ده‌بمه‌ ره‌وه‌ند
شنه‌ی گه‌ڵا
خه‌نده‌ی گوڵ
سترانی باران
له‌هه‌نسكما كۆده‌كه‌مه‌وه‌
جارێك نه‌بوو
بتوانم
چمكی كه‌واكه‌ت
بخه‌مه‌ سه‌ر زامی خاك و
له‌وردیله‌ هه‌ڵبه‌ستێكا
بزه‌یه‌ك له‌لێوت بده‌م
چپه‌یه‌ك بكه‌مه‌ گواره‌
له‌گوێتا بینووسمه‌وه‌
ناكرێ..به‌م جۆره‌ بژاكێم
تۆیش بێئاگا
له‌بازنه‌ی به‌فرو بادا
خۆت بده‌یته‌
ده‌ست هه‌ڵپه‌ڕكێی
هه‌ڵپرووكان
به‌فر
گڕو زریانه‌وه‌
ده‌تاوێ هه‌لێكم بده‌رێ
بزانه‌
گه‌ڵای دار
باران
یاخود فرمێسكی من
هه‌موو ساتێك
به‌قه‌د گوڵزاری ته‌مه‌نت
له‌زامه‌وه‌ دێنه‌ده‌رێ

ستار ئەحمەد

به‌ورده‌ باران بمكێشه‌ ..
بمده‌ به‌سه‌ر شنه‌ی بادا .
ره‌وێك دیده‌ ..
له‌ئامێزی شه‌و بنوێنه ،
بگری به‌سه‌ر سۆزی خوادا .
له‌چرۆدا چڵێك سڕكه‌ .
ماچ و گۆنا له‌یه‌ك بڕكه‌ .
بزانه‌ تاریكی له‌كوێ‌ ..؟
هاوسه‌نگه‌ری باخچه‌ی دڕكه‌ .
ده‌مێك له‌ئاورنگ هه‌ڵكێشه‌ .
چاوێك پڕكه‌ له‌سره‌وتن .
له‌تیله‌ی پرشنگ بڕوانه‌ ،
بپرسه‌ مانگ بۆ كوێی بردن .
فرمێسكێك به‌گڵ داپۆشه‌ ..
تینێك به‌نیگا بكێشه‌ .
په‌ڕه‌یه‌ك له‌خوێنا راخه‌ ،
مه‌مخه‌ره‌ نێو دوو هاوكێشه‌ .
به‌رووناكی له‌لقم بده‌ ..
كه‌وانه‌یه‌ك خۆر باران كه‌ ،
شیعرێك به‌من بدووره‌وه‌ .
چاره‌نووسمان هه‌ڵمه‌واسه‌ ،
به‌گه‌رداوی باشووره‌وه‌ .
تێده‌گه‌ی نان چۆن سه‌ر ده‌بڕن ..
له‌ شانامه‌ی داگیركه‌رێ‌ .
ده‌بینی باڕه‌ش بۆ مه‌سته‌ ،
ده‌یه‌وێت ناسنامه‌ت به‌رێ‌ .
له‌ویژدان وره‌ وه‌رگره‌ ..
مردن له‌خاك بنه‌خشێنه‌ ،
بۆ چاوه‌زاری سه‌ربه‌رزی .
له‌پاییز گه‌ڵا مه‌خوازه‌ ،
ئه‌مڕۆ زه‌ردی و سبه‌ی سه‌وزی .

ستار ئه‌حمه‌د

هه‌مومان له‌حاڵی بارینا
به‌ئاو ژیرده‌بینه‌وه‌
له‌وه‌ته‌ی سروشت له‌ته‌لقینی ئاو بووه‌ته‌وه‌
مه‌رگی دره‌خت …..
ناونیشانی كه‌ناره‌كان ده‌نووسێته‌وه‌
سه‌رده‌مانێك خه‌ونم به‌تینووه‌كانه‌وه‌ ده‌بینی
ژماره‌ی ئه‌و كه‌ناریه‌ شه‌هیدانه‌م ده‌ژمارد
له‌گه‌ڕانی دڵۆپێك ئاودا وشكده‌بوونه‌وه‌
ئه‌مڕۆ ناخم داگیرساوه‌و
به‌پیتێكی تینوو….
مێژووی ناسنامه‌یه‌ك ده‌هۆنمه‌وه‌
ئه‌م داچوون و هه‌ڵكشانه‌ به‌ره‌هایی خۆزگه‌دا
به‌ربوونه‌وه‌ی دڵی دره‌خته‌كان
ده‌كاته‌ سه‌مفۆنیای هه‌ڵاتن
ترس له‌یه‌خه‌ی به‌های نوێبوونه‌وه‌ ده‌ڕوێنێ‌
نوسین له‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌ی ئاوو
مه‌له‌ له‌ناخی رووباردا
خۆدزینه‌وه‌ له‌شه‌پۆل
بازدان له‌به‌ربه‌سته‌كان
مه‌گه‌ر ئاو له‌زمانیان وردبێته‌وه‌
ئاو ده‌توانێت….
نرخی له‌دایكبوون و پووكانه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگێنێ‌
كه‌مانگ ده‌گیرا…
ئاو نیگای له‌خه‌نه‌ هه‌ڵده‌كێشا
روانگه‌كانم سوور ده‌بینی
وه‌ك ئه‌و شه‌وانه‌ی…
شه‌فه‌قی له‌جه‌رگیا ده‌شارده‌وه‌
وه‌ك ئه‌و ئێوارانه‌ی…
كه‌ل ده‌بووه‌ میوانی ئاسۆ
كه‌ماتگ ده‌گیرا
به‌چووته‌ ده‌چووینه‌ سه‌ر باڵی شه‌پۆلێك
خه‌ونه‌كانمان ده‌بوونه‌ گڵكۆ
له‌وه‌ته‌ی دڵۆپێك ئاو…
ره‌نگی بوونمی هێنایه‌ بوون
به‌دوای جه‌وهه‌ری ره‌نگه‌كانا ده‌گه‌ڕێم
مه‌گه‌ر كانی بزانێت…
زاری بێده‌نگی له‌م هه‌وارگه‌دا
چ مانایه‌ك ده‌به‌خشێ‌
ته‌نها رێگاكان…
له‌ژێر په‌له‌قاژه‌ی هه‌ڵكشانی ئاودا
مانای بزربوون ده‌زانن
گۆڕێك له‌شه‌یۆل
نیشتمانێك له‌ئاو
هاژه‌یه‌ك له‌پێمه‌له‌ی چڵه‌كان
رامووسانێك له‌نێوانی رۆخی كه‌نارو ئاودا
ناونیشانمان به‌ره‌و ترۆپكی به‌ها ده‌گوێزنه‌وه‌
ده‌گه‌ینه‌ سه‌رابێك….
له‌وه‌ته‌ی نوستووین
بێئاگا له‌ده‌ستی مردن رۆحمان ده‌ژمێرین
به‌دوای جه‌سته‌ی هیواكانا گۆڕ لێئه‌ده‌ین
گۆڕ بۆ وجود
گۆڕ بۆ ژیان
گۆڕ بۆ مێژوو
گۆڕ بۆ زمان
گۆڕ بۆ تێڕامان
وردبوونه‌وه‌ له‌وانه‌ی به‌جه‌سته‌ی ئێمه‌
دورگه‌یه‌كیان له‌سته‌م داڕشتووه‌
به‌خوێنی ئێمه‌…
په‌رستگایه‌كیان بۆكڕنوشمان
له‌چاڵی چاوماندا هه‌ڵكه‌ندووه‌
له‌وكاته‌وه‌ی عیسا كۆشی مه‌ریه‌می ناسی و
لانكی ئاشتی له‌به‌ربه‌سته‌كان ئاودیوكرد
ئێمه‌ به‌دوای بارگه‌ی خوێن
بارمته‌ی گڵ
ده‌سرازه‌ی ئاسۆ
لانكی گیان
شه‌وگاری بێ‌ مانگدا ده‌گه‌ڕێین
په‌روانه‌یه‌ك..
رۆحمانی له‌شیله‌ی گوڵێكدا نه‌ناسیوه‌
باخچه‌یه‌ك…
به‌عومری ره‌هامان چرۆی نه‌كردووه‌
سه‌رده‌مێكه‌..
ئاو خوێنمانی به‌جێهێڵاوه‌
بۆیه‌ ده‌بینه‌ باران و ده‌بارین
ده‌بینه‌ به‌فرو برین دائه‌پۆشین
هه‌موومان…
له‌حاڵی بارینا به‌ئاو ژیرده‌بینه‌وه‌
له‌وه‌ته‌ی سروشت له‌ته‌لقینی ئاوبووه‌ته‌وه‌
مه‌رگی دره‌خت..
ناونیشانی كه‌ناره‌كان ده‌نووسێته‌وه‌

ستار ئەحمەد

لەدەنگی باراندا …
هەنسكی گوڵ و
دیدەنیی تۆو
ورشەی گریان
كۆمدەكەنەوە
كەشیعرێك لەدڵما دەزێ
عەشقێك ..
لەتیلەی جوانیتا دەمنێژێ
بەرۆخی بوونا شۆڕدەبمەوە
لەوەتەی دەتناسم
تۆو شیعر زامێكن
لەهەناوما كاڵ نابنەوە
دەنگێك لەناخما
بانگم دەكات
دەنگێک
شنەی باو
نیگاری تۆی
بەهەناسەو
تاسەكانت گرێداوە
دەمكات بە تۆ
بەدڵۆپەو
فرمێسكی چاوەكانت و
بەهۆنراوە
بۆیە وشەیەك سەربڕن
كەرتە شاخێك بەلادا دێ
پەنجەكانم
سەراپای لەش و
جەرگ و رۆحم
لێوان لێون
لەخوێنی نیشتمان و
بۆنی كوژرانی تۆیان لێوە دێ
من تژیم لەعەشق
شەوان زیكرو فیكرت
دەمكەنە دەفێكی شەهید
تەجەللای مەرگەساتێك
بەرەو پەرستگای دەرونت
دەمخەنە باڵ
بەرز دەفڕم
لەشارێكی گۆڕ قەرەجا
دەبمە ئاڵای كێلی خۆم و
لەهەناوتا
وڵاتێك لەكاغەز پێك دەهێنم
كەبیر لەدووریت دەكەمەوە
توانەوە دەمخاتە دیدەی دڵۆپێكەوە
نیگای باران رامدەژێنێ
نەئەوەتا لەبۆتەی خوێنم دەربچی
نەلە پێكی شیعرێكی ئاڵا
جێگەی لاشەی سەربڕاوم دەكە یته‌وه‌

ستار ئەحمەد
•

گه‌ڵای قه‌سیده‌یه‌ك
له‌ خوێنما هه‌ڵوه‌ری
جه‌سته‌م بۆنی هه‌ناسه‌و
په‌رچه‌می تۆی گرتووه‌
گوڵدانی خۆزگه‌م و
خوناوكه‌ی وشه‌
دێڕی عومرم ده‌نوسێته‌وه‌
به‌هاران به‌سه‌ر خاك
نیگای بارانا ده‌ڕژێم
گڵ به‌ته‌م ده‌مشواته‌وه‌
شووشه‌ی به‌رامه‌م وردو خاشده‌بێت
ده‌بمه‌ شه‌هیدی هه‌ناسه‌
گوڵه‌ هه‌ناری خوێن
له‌ جه‌رگما ده‌ڕوێ
بولبول ده‌گرێ
هێلانه‌ به‌رده‌بێته‌وه‌
ئاوازی سوور
به‌سته‌ی سیا ده‌گرێنێ
گۆرانی عیشق
بۆ مه‌رگی سۆز
په‌رچه‌م ده‌ڕنێ
تاریكی داگیرمده‌كات
ده‌سووتێم
دۆزه‌خێك له‌دووكه‌ڵا
ده‌مخنكێنێ
شۆڕده‌بمه‌وه‌ به‌نێو گوناهه‌كانا
له‌ شێوه‌ی تۆو خۆم
كچانی نێو شیعره‌كانم
به‌بێداری و سره‌وتنه‌وه‌
ته‌نها له‌خۆم ده‌نۆڕم
ده‌ستێكم رۆحی روناكی هه‌ڵگرتووه‌
ئه‌وی دیكه‌م له‌ تۆ ده‌گه‌ڕێ
دڵۆَپێ باران شیده‌كه‌مه‌وه‌
مانایه‌ك بۆ نامۆییت
وه‌ڵامێك بۆ نه‌مانت نادۆزمه‌وه‌
ده‌گه‌ڕێم
به‌دوای هێلانه‌ی كه‌ناریا
ته‌لبه‌ندی گڕ ده‌مته‌نێ
لاسكی گه‌ڵا ده‌نه‌خشێنم
خه‌زان ده‌مپۆشێ
له‌رۆحی روناكیا
وردوخاشده‌بم
نابیته‌ مۆمێك
له‌ته‌نیایتدا بتوێمه‌وه‌
له‌ باڵای هه‌ور ده‌ئاڵێم
ستار ئەحمەد

رووتبه‌ره‌وه‌ له‌و وشانه‌ی
هه‌رگیز نایانخوێنیته‌وه‌
دارچواله‌یه‌كی ره‌نگیبووی
با ده‌یزانی به‌كاملادا هاتیتوچووی
كه‌هه‌ناسه‌م ده‌بووه‌ كاروانچی پرچه‌كه‌ت
سه‌رت به‌لای گڵا ده‌برد
له‌جوانی خاك راده‌مایت و
له‌ ئه‌مه‌كت پاشگه‌زده‌بووی
با وه‌كوو من قه‌له‌نده‌ره‌
با وه‌كوو من
نه‌خشه‌ی سینه‌تی له‌ به‌ره‌
رووتبه‌ره‌وه‌ له‌توێژی خاك
له‌گه‌ڵاو گوڵی خه‌زانت
كراسی شیعرێك له‌به‌ركه‌
تۆی له‌به‌ره‌
ده‌زانی ئه‌شك
بینایی كانی ته‌ڕناكا
زریان حه‌ز له‌به‌هاری
بێئاوو بێفه‌ڕ ناكا
شیعریش له‌ تۆ بێزار بووه‌
عه‌شقیش له‌گه‌ڵ كاڵفامیتدا
له‌ خه‌ونی كه‌سك كاڵبووه‌ته‌وه‌
وشه‌یش له‌گه‌ڵ رووتبوونه‌وه‌ت
له‌مه‌داری هێڵ لایداوه‌
له‌ بێمه‌یایت لاربووه‌ته‌وه‌
لێمگه‌ڕێ با بگریم به‌سه‌ر
پۆشاكیی سووتاوی گڵا
لێمگه‌ڕێ با بگریم به‌سه‌ر
وشكیی دڵا
رووتبه‌ره‌وه‌ له‌و په‌یڤانه‌ی
ده‌روون لێیان حاڵینابێ
رووتبه‌ره‌وه‌ له‌و هه‌ستانه‌ی
عه‌شق لێیان خاڵینابێ

ده‌ركه‌وه‌ وه‌ك ناخی ئاڵت
ئاو فڕێده‌و
شنه‌ی بایه‌ك بكه‌ باڵت
با ده‌زانێ
چۆن شه‌وانه‌ سه‌ما ده‌كه‌ی
با ده‌زانێ
چۆن له‌عه‌شقی پاك راده‌كه‌ی
با ده‌زانێت
با..با

ستار ئەحمەد

باخه‌كان ئاریشه‌ی شنه‌ی با ده‌پێوون..
وه‌رین..به‌ربوونه‌وه‌ی گه‌ڵا له‌ته‌مه‌ن ده‌سێنێ‌.
عومری چۆله‌كه‌یه‌ك
له‌باخه‌ڵی مروه‌تا ژیرده‌كاته‌وه‌
بیركردنه‌وه‌ی مرۆ
له‌ئه‌ندازه‌ی سووڕانه‌وه‌و له‌رزین
راچه‌نینێك به‌جووڵه‌ ده‌بزوێنێ‌
بۆئه‌وه‌ی هاژه‌ به‌ناخمانا تێپه‌ڕێ‌
له‌وه‌چه‌ی داره‌كان ئاواز وه‌رگرین
به‌ره‌و دونیای جوانی
له‌سه‌ر هه‌ڵیه‌ڕكێی گوڵ.
شیوه‌نی باڵدارو چڵ.
شینبوونی گیا له‌سایه‌ی گه‌ڵادا بڕه‌نگێنین
مردن..گوشینی ده‌سته‌ به‌ره‌و هێوربوونه‌وه‌
هه‌ڵكردن..شه‌ماڵی خه‌ونه‌ بۆ هه‌ڵاتن
به‌ره‌و جێگیربوون.
له‌نێوانی چڵ و گوڵا
بێده‌نگی و ئاوازی بادا
خاڵێك هه‌یه‌
بۆ له‌باربردن و زینده‌گی
له‌چركه‌ساتی مه‌ودای كات و
رامان له‌سڕینه‌وه‌ی گوناهێكدا
كانیه‌ك له‌ئه‌ندێشه‌
ده‌موچاوی تیشك له‌ هه‌ور ده‌نێ‌
سروه‌یه‌ك خۆر ده‌كاته‌ ئامێته‌ی گوڵاو
به‌رامه‌یه‌ك مه‌ودای نوور ده‌چێنێ‌
سره‌وتن له‌كۆَشی پیرۆزیا
له‌بۆنی نان و نه‌رمه‌ باران به‌چێژتره‌
خه‌ون.. ده‌رووی هزر ده‌كاته‌وه‌
ده‌چینه‌ ئامێزی پووكانه‌وه‌
دارێكین به‌رمان ته‌نكه‌بایه‌.
باڵمان..لاسكی گوڵه‌گه‌نمی ژێرسایه‌ی هه‌ودایه‌.
ده‌مێنین،هه‌تاكو ده‌روازه‌یه‌ك
په‌نجه‌ره‌ی ژووره‌كانمان ده‌بزوێنێ‌
ده‌ڕۆین.. بۆئه‌وه‌ی ئێواره‌یه‌كی دیكه‌
تاریكی نه‌خاته‌ گه‌رووی رۆژه‌وه‌
شه‌وه‌كان نیگایان نه‌بێته‌ گوڵه‌با
باخچه‌كان له‌بارێزه‌ سڵنه‌كه‌نه‌وه‌.
گه‌ڵاكان له‌ژێر پێیه‌كانی باراندا نه‌رمبنه‌وه‌.
له‌بادا هه‌موو شتێك سپی ده‌چنه‌وه‌.
له‌بادا هه‌موو ماناكان كاڵده‌بنه‌وه‌.
ژیان په‌لكه‌زێڕینه‌ له‌به‌رۆكی ره‌شه‌با ئه‌دا،
نه‌مان ده‌ست له‌گه‌ردنی با ئه‌دا.
مردن وه‌رینی ئه‌ستێره‌و داخستنی ئاسمان،
سڕینه‌وه‌ی زه‌مین له‌ده‌فته‌ری هه‌وادا ده‌خوێنێته‌وه‌.
كه‌با نه‌بێت مرۆكان ده‌پووكێن،
باخه‌كان هه‌ڵناپه‌ڕن.
په‌ڕتووكه‌ پیرۆزه‌كان هه‌ڵنادرێنه‌وه‌.
بوونه‌وه‌ره‌كان به‌له‌رزه‌ی ئاوو
به‌رزبوونه‌وه‌ی شه‌پۆل و داخزانی كه‌ناره‌كان
له‌گژوگیا تێرنابن و
به‌خۆراكی هه‌ڵاتوو
مووژه‌ی ره‌وه‌نده‌كان ناناسن
ژیان په‌لكه‌زێڕینه‌ له‌به‌رۆكی ره‌شه‌با ئه‌دا،
نه‌مان ده‌ست له‌گه‌ردنی با ئه‌دا.
مردن وه‌رینی ئه‌ستێره‌و داخستنی ئاسمان،
سڕینه‌وه‌ی زه‌مین له‌ده‌فته‌ری هه‌وادا ده‌خوێنێته‌وه‌.
كه‌با نه‌بێت مرۆكان ده‌پووكێن،
باخه‌كان هه‌ڵناپه‌ڕن.
په‌ڕتووكه‌ پیرۆزه‌كان هه‌ڵنادرێنه‌وه‌.
بوونه‌وه‌ره‌كان به‌له‌رزه‌ی ئاوو
به‌رزبوونه‌وه‌ی شه‌پۆل و داخزانی كه‌ناره‌كان
له‌گژوگیا تێرنابن و
به‌خۆراكی هه‌ڵاتوو
مووژه‌ی ره‌وه‌نده‌كان ناناسن

ستار ئه‌حمه‌د

وشەكانم …
دەبنە نامەو
نامەكانم بەر ئاوێنەی ژوورەكەت و
چاویلكەی نیگات دەكەون .
هەڵیان ناگری …
لەژێر پێتدا پان دەبنەوە .
ئێستا خوێناوی نامەو
شیعری منە …..
ژوورەكەتی ئاڵ كردووە.
هەموو شتێك رەنگی چاوو
رۆحی شرینتی گردووە .
تەماشاكە ..
دیواری حەوشەی ماڵتان و
دارەكانتان ..
چۆن گوڵی هۆنراوەی شەنگیان
دەركردووە .
بۆ لەبەرامەی ئەوین و
بۆنی شیعرو
رۆحی شاعیر حاڵی نابی ..؟!
ئەی نابینی …؟!
پەرچەم و بسكۆڵەی كاڵت …
ئاوازی عەشق و
ئەمەكی من ..
لەگەڵ بادا دەڵێنەوە .
هەتاكوو كەی پەیڤەكانم …؟
لەدووری تۆ …
لەنێو رەنگا بتوێنەوە .
سەرینەكەت …
یەك پارچە گوڵی هەڵبەستە،
سنگی نیانت …
دوو كاڵەبەی ..
ژانە شیعری بەرزبووەتەوە .
بۆ هەست ناكەی .. ؟!
جوانی و پاكیی ..
لەعەشقی تۆدا دەبینمەوە ..
لێگەڕێ.. دەروازەكان بكرێنەوە .
سنوورەكان تێكبشكێن و
عاشقەكان ئاشت ببنەوە .
خۆت مەدەرە ..
دەست رارایی و گومانەوە .
رەوا نییە..
من بكوژی بەژانەوە .
شەوان و
تەمەنی جوانیت ..
لەژوورێكی سێبەڕۆیا بەسەر ببەی
بەئازارو گریانەوە .

ستار ئەحمەد

باران له‌ قه‌ڵبه‌زو دابه‌زینا
سه‌ری خاكی ده‌شوشته‌وه‌
په‌لكه‌ زێڕینه‌ بۆ ئاسمان
سترانی خۆی ده‌ووته‌وه‌
ئاسۆ لێڵ بوو
هه‌تاو له‌ نێو گه‌واڵه‌دا
بووه‌ بووكی تارای حه‌وت ره‌نگ
نه‌یده‌ توانی گوزه‌ر بكات
به‌ره‌و بروسكه‌ی پڕ له‌ ده‌نگ
له‌گه‌ڵ هه‌موو خشپه‌یه‌كا
له‌گه‌ڵ هۆبه‌ی دڵۆپێكا
ئه‌سپی شادی‌و بووكی ره‌سه‌ن
كه‌وتبوونه‌ گڕی سه‌ما
دڵنیا بوون ئاواره‌ بوو
له‌ نێو پێچه‌ی ره‌شی ته‌ما
تینم دایه‌ هه‌نگاوی وێڵ
به‌ره‌و شه‌قام كه‌وتمه‌ گوزه‌ر
وا بارانه‌
له‌گه‌ڵ هه‌موو تنۆكێكا
یادت ده‌كه‌م
ناگه‌م به‌تۆ
كار مامزی خه‌ونی ئاڵیش
بۆ دیده‌نت له‌ كۆڕژنه‌
ره‌نجی ته‌مگرتووی مه‌ینه‌تیم
له‌ نێو باران سه‌ركه‌وتنه‌

ستار ئەحمەد

له‌ كام ئاگر..؟
بسك و په‌رچه‌مت دزیوه‌
كه‌ژاوه‌ی بووكێنی خۆره‌
یان ته‌ونی مردنی بایه‌
سروشت به‌و جۆره‌ی چنیوه‌

نیگات له‌كام كانی سازگار
دورگه‌ی چاوانتی ته‌نیوه‌
خوێنی ئاسۆی ئاوابوونه‌
یان برینی دڵی شیعره‌
له‌نێو جگه‌رما مه‌ییوه‌

ئه‌و مه‌مكانه‌ت
دوو ساویلكه‌ی .. نوستووی نێو جێن
یان جه‌رگ و هه‌ناوی منن
به‌زامی سنگته‌وه‌ ده‌لكێن

تۆ په‌ری شیعری گوڵڕه‌نگی
بۆ تیله‌ی تارای رۆژگارم
بیرت نه‌چێت ..
له‌دواساتی ماڵاواییم
بۆ چركه‌یه‌ك وه‌ره‌ دیارم

ستار ئەحمەد

تۆ یاری به‌گه‌ردانه‌ی فرمێسكه‌كانم بكه‌..
ئاگاداربه‌ هه‌ڵیانمه‌وه‌رێنه‌،
منیش دانه‌ی باران كۆده‌كه‌مه‌وه‌.
بازمه‌ده‌ به‌سه‌ر وشه‌ی ژیاندا..
نه‌وه‌كوو پێت له‌پیتێك هه‌ڵكه‌وێ‌ ،
خۆم دێم..
به‌رچنه‌یه‌ك له‌گوڵه‌شیعر ،
پریاسكه‌یه‌ك..
له‌وشه‌ی ته‌ڕت بۆ ده‌كه‌مه‌وه‌.
تاریكی تووڕده‌ده‌م،
كازیوه‌ت له‌به‌رك ده‌نێم ،
ده‌زانم ده‌سته‌كانت..
له‌په‌نجه‌ت ده‌گه‌ڕێن،
به‌یانیان..ده‌ده‌م به‌شانداو
سپێده‌،له‌خه‌نده‌ی گوڵ وه‌رده‌ده‌م.
كاتێ له‌رێگه‌،به‌ردێك..
سێبه‌رمی شكاند،
ئه‌ستێره‌یه‌ك له‌سینه‌ما داگیرسابوو.
دیاره‌ ئه‌مڕۆم له‌دوێنێ‌ دزیوه‌..
ئایینده‌ش ،رووتبوونه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌ له‌خه‌ون،
به‌ربوونه‌وه‌ی رسته‌یه‌ له‌هێڵ،
بزربوونی وشه‌یه‌ له‌په‌ڕه‌.
ئه‌گه‌ر نه‌گه‌یشتمه‌ ژوانگه‌ت ..
رێگه‌یه‌ك رایكێشاوم بۆئه‌وێ‌ .
تۆش وه‌ره‌…
ده‌زانی پرسیار له‌سایه‌ی غوربه‌تدا…
گوشینی ده‌سته‌ بۆ شینبوونی نیگا،
مردنی ژانه‌ بۆ جه‌ژنه‌زای هه‌ڵهاتن.
به‌سه‌ر به‌رزاییدا سه‌ركه‌وه‌…
هه‌تاكوو ده‌گه‌یته‌..رووپێوی رۆخی گیان.
جوانیه‌ك له‌دره‌خت وه‌رگره‌…
نه‌سیمێك ببه‌خشه‌ به‌باران.
من دوورم..ده‌مگه‌یتێ‌…
گه‌ر هاتی چه‌ترت ناوێ‌,,,
بۆ كوچ و كوژانه‌وه‌ی كڕێوه‌.
به‌تاڵی بارانا خۆت هه‌ڵواسه‌،
بۆ ئه‌وه‌ی نه‌زانن،
شه‌وگارت له‌توێی به‌فرا خه‌وانه‌.
وه‌ره‌ پێكه‌وه‌…
خه‌ناوكه‌ی فرمێسك ببڕینه‌وه‌.
رسته‌كان له‌جوانی هه‌ڵكێشین.
گوڵ له‌سنگی كڕێوه‌ده‌ین..
دانه‌ی باران كۆَكه‌ینه‌وه‌.
پیت بۆ وشه‌كان دابنێین

ستار ئەحمەد

دەست مەبە بۆ ئاو
هەور هەنسک دەیگرێ
دیدە بەتەم ڕەنگ مەکە
پرشنگ بەنیگای خۆر دەوەرێ
لەڕووبار مەپرسە
لێشاو بەربەستت بۆ دەتاشێ
گرمۆڵە بە
بەدوای ڕێگای مانگەشەوا
خەرمانی تیشک
بازنەی تاریکیت بۆ دەدوورێ
لەخۆت وردبەرەوە
گیانی منت لێدەچۆڕێ
شەو خەمی ڕۆژگار ڕایپێچێ
شار ڕوودەکاتە جگەری دێ
چرا جێگەی خۆر دەگرێتەوە
باوەشێک بەڕووناکیدا بکەیت
گزنگ لەشەو بەردەبێتەوە
بەگریان چاوەڕوانی داگیرسێنە
لەهەڵایسانا مانگ ژان دەیگرێ
لوتکە بۆلای نشیو دەبرێ
کات پەلوپۆی بەروارەو
تەمەن ڕووکاری ڕۆچوونە
زمان گڕکانی ئەفسوونە
خۆت گرێدە بەشنەی باو
زریوەی ڕۆحی چەمەوە
دەروازەیەک لەوچان
پەنجەرەیەک ئالوودەبوون
چەمێک لەباخی سرەوتن
بەگەردنی چڵەوە هەڵواسە
خەمگەلێک لەپیتا بتوێنەوە
شیعرێک لەدەربازبوون ڕامدەکەی
پەڕەیەک بەخوناوی ژوان ڕەنگدەکەی
بفڕە چۆن باڕێزە
دوای تارمایی زریانۆکەی وەرز دەکەوێ
لەدێڕێکدا هەناوی ساڵانێک هەڵدڕە
دەبینی شیعرۆکەی باران
دەتکا بەسەمای سەرمایەک
ژینت بەڕۆندک دەپێوێ
بۆ لوتکەی بەرزی نیشتمان

ستار ئەحمەد

زامه‌كانی گه‌ڵای عومرم
له‌گوڵدانی مه‌زرای دڵما
به‌سه‌ر هێشووی به‌های ژینا
بارانی خوێن ده‌بارێنن
له‌گه‌ڵ چركه‌ساتی عه‌شقا
ساتێك ده‌بنه‌ په‌یامی مه‌رگ
بۆتاوێكیش مێژووی بوونت ده‌نووسنه‌وه‌
ئه‌و ساتانه‌ی رێمان بۆ قوڵپه‌ی كانیاوو
سه‌مفۆنیای رووباره‌كان ده‌كرده‌وه‌
تۆ بۆ وه‌رینی پرچی گوڵ
هه‌ڵواسینی به‌ژنی سێوو
كوژرانی چڵێك ده‌گریای
بۆ ناسینی كه‌ناریه‌ك
چه‌ندین ته‌لبه‌ندت ده‌شكان
ئێستا له‌پاڵ خه‌رمانی ژانی حه‌سره‌تا
بۆ باده‌یه‌ك خوێنی خۆت و
هه‌ڵواسینی ترێی رازێك
په‌نجه‌ره‌ی خۆزگه‌ ئه‌دوێنی
رووپۆشی باخچه‌یه‌كی بێوه‌ژن‌و
تارای ره‌زێكی قه‌یره‌ هه‌ڵئه‌ده‌یته‌وه‌
نه‌له‌گه‌ڵ نسێی ره‌هابووندا
نه‌ له‌وێستگه‌ی عیشقا ده‌ژی
ده‌مێك ده‌بی به‌ جۆگه‌ی خوێن
تاوێك وه‌ك ره‌هێڵه‌ی باران
بناره‌كان ده‌شۆیته‌وه‌
ئه‌ستێره‌یه‌ك ده‌كه‌یته‌ نیگای رامان‌و
گه‌واڵه‌یه‌ك ده‌كه‌یته‌ به‌ر
دوامده‌كه‌وی وه‌كو نه‌گبه‌تی رۆژگارو
چوون تارمایی خه‌م‌و سێبه‌ر
تۆ كسپه‌ی ژانێكی تاڵ‌و
كۆرپه‌ی حه‌زێكی بێنه‌وای
هێلانه‌ت په‌یڤی شرین‌و
ئاسمانت په‌ڕه‌ی ره‌نگینه‌
شیعر نه‌بێ
له‌ هه‌ناوی گڵا ده‌مری
لوتكه‌یه‌ك نابێته‌ ماڵت
نیشتمانێك باوه‌شت بۆ ناكاته‌وه‌
به‌سه‌ر هه‌ر دڕكێكا ده‌ڕۆیت
مینێك له‌ڕێت چێنراوه‌
باوه‌ش له‌هه‌ر دارێك ئه‌ده‌یت
سێداره‌یه‌ك له‌به‌ژنی جوانت ئاڵاوه‌
گه‌ڵایه‌ك مێژووت ده‌سڕێته‌وه‌
چڵێك زامه‌كانت دائه‌گیرسێنێ
جگه‌ له‌ سووتووی ئازارێك
به‌روارێ جێناهێڵیت‌و
مێژوویه‌ك بۆ ته‌م نانووسی
تۆ برینی عومری مه‌زرای
تۆ وڵاتی خاك‌و گوڵ بووی
له‌گه‌ڵا به‌هار‌و ئه‌وینا
هه‌ر زوو دزرای

ستار ئەحمەد

له‌ – با فێربووم هێلانه‌م خۆشبوێ
چڵی دار له‌ ئامێز بگرم
باخچه‌كان به‌ فرمێسك بشۆم‌و
له‌ كه‌ناره‌كان دانه‌بڕێم
له‌ تۆش عه‌شقم خواست
ئارامم له‌ گۆشه‌ی نیشتیمان په‌رست
شیعر كردمی به‌ په‌پووله‌
په‌ڕه‌م له‌ دڵا شارده‌وه‌
تۆش بوویته‌ ئه‌و به‌هاره‌ی
خۆمم تێیدا دۆزییه‌وه‌
زریان گوڵه‌كانی هه‌ڵوه‌ران
چڵه‌كان له‌ گڕا سووتان
باخچه‌كان پێكی شه‌ونمیان نۆشكرد
سۆز هه‌وارگه‌ی گواسته‌وه‌ بۆ رۆخی ئاشتی
شیعر دڵی شاعیرانی كرده‌ ئارامگه‌ی نه‌داران
تۆش له‌ ناخما توایته‌وه‌ بوویته‌ باران
بۆیه‌ بێخاك هه‌ڵناكه‌م‌و له‌ شیعرا ده‌توێمه‌وه‌
په‌پووله‌یه‌ك نیگای چاوانم بكاته‌ رێگای گوزه‌ری
ده‌روونم داده‌گیرێ‌و خه‌مه‌كانم ده‌مرن
عه‌شقێك خۆی له‌ قه‌ره‌ی ناخمبدا
ده‌بمه‌ چیاو شه‌یداكان له‌ ئامێزم ده‌گرن

ستار ئەحمەد

نەمزانی… هەور لەخۆت دەپێچێت و
دوای هەناسەی (با) دەكەوی .
دەبیتە پەلكی ئەستێرە و
نایەیتەوە بۆ سەر زەوی.
ئەو ساتانەی ….
هەناسەم دەبووە شیعر و
پارچەی شكاوی دەروونمی”
بەشەماڵا بۆ دەناردی.
نەمدەزانی …
وردە ئەشكی لوتكەی چیای”
وەكوو بەفراو مات و ساردی.
شەوانێكی عاشقانەو
ئەلبوومێكی وشەی جوانی.
گەڵای سێوێكی وردیلەی ..
چوون ئاورێشم نەرم و نیانی.
برینی ناخم خوێن رێژە ..
پەنجەكانت…!!
پێنج گێلاسی رەنگاورەنگن.
پێنج مۆمی كز داگیرساوو.
پێنج هۆنراوەی هەڵرژاوی.
پەڕەی شیعرێكی بێدەنگن.
بیرت دەكەم …
لەگەڵ هوزاری ئاسمان و
رەوتە سەمای نیگای خۆرا.
ئەو كاتانەی زەمین دەگری،
ئاسمان بۆ دابڕانی تۆ ..
ئەستێرەكانی هەڵوەری و
خوێنی هەناوی داچۆڕا .
وەرەوە گەر بۆ ساتێك بێت ..
لە ژوانگەم بمێنەوە .
لەگەڵ داگیرسانی جگەرەیەكا،
زریوەی رۆحم بكوژێنەوە.

ستار ئه‌حمه‌د

خوێن كۆچت له‌ گڵا ده‌ناسێ..
بۆیه‌ زامه‌كانم.. هه‌نگاوی چه‌ند ساڵه‌ی هه‌ڵگرتی
رووبارێك له‌ ناختا نركه‌ی دێ‌و
له‌ ده‌ریاش بێ به‌شی
به‌ خۆشه‌ویستی به‌فرو چیا خرۆشاوی
كه‌لی خان له‌ جه‌رگتا خه‌نده‌ی لێوانی كه‌ساسه‌
شه‌پۆلێك له‌ دڕا په‌لكی خۆی له‌ به‌ردێك گرێ بدا
تۆ زاری به‌ ئه‌شكت ده‌پێوی
كه‌ خه‌میش له‌ لانه‌ی خاكی گوڵ دابڕێ
لێشاوێك ده‌مێنێ له‌ زاری بێچاره‌ بزانێ
ئه‌ندێشه‌ نیازیان به‌ چه‌پڵه‌ی به‌فراوا بماڵێ
زریوه‌ی ژوانگه‌ت ده‌سووتێ بۆ نسێی هه‌ڤاڵێ
هه‌ڵگوردی كه‌ چرای بڵندیت داگیرسان
خه‌ناوكه‌ی هه‌وڵدانت له‌ لێوی چیادا
شه‌وانێك خوناوی ده‌روونت به‌ خامه‌ ده‌ناسان
په‌ڕه‌یه‌ك نه‌یتوانی زامێكت راپێچێ
ئه‌و ژانه‌ی كه‌ حه‌سره‌ت له‌ دڵتا رایژه‌نێ
كوا شیعرێك به‌ په‌روا په‌روه‌رده‌ی ده‌كات‌و
كه‌ی زه‌بری خه‌نجه‌رێك سنووری ناته‌نێ
ده‌مێكه‌ تامه‌زرۆم هه‌ناسه‌ت
شه‌كراوی باسێكم بۆ هه‌ڵدا
كزۆڵ‌و بێ ئامان له‌ ژووری
ده‌یجوورا بێ سارام
بارانێك هه‌واڵی ده‌رفه‌تی رازێكم شین ناكا
بارینی په‌پووله‌ی ئه‌ستێره‌ به‌ سه‌رما داناكا
كه‌تۆ نه‌بیت ئازادی به‌های ته‌مه‌ن‌و
ژانی هۆنراوه‌م وه‌رگری
نه‌زامم تیشكی خۆر پێیده‌گا
نه‌ كه‌سیش ده‌توانێ لێم بگا

ستار ئەحمەد

تۆ مەلۆتكەی
شیعرێك سووری
هەنار شیری لەدەم ناوی
لەخۆر پەلوپۆت خواستووە
لەگەڵ چریكەی بەیانا
زمانی كەوت ناسیوە
هێندە لوتكە
لانكی بوونتی گوشیوە
لەسەمای دار تێدەگەیت و
لەهاتنی بەفری چیاو
بازنەی عەشقا دەسرەوی
شیعر بەخوێنت ئاشنایە
بەروارەكان
یادی دوێنێت دادەپاچن
نشیو نییە
گۆرانی تۆی نەبیستبێ
ئاورنگ نەما
نیگات بەگەڵا داپۆشێ
تۆ لەتەمی
چوار سنووری جوودا دەچی
لەدڵێكا
بوویتە بەدارێكی سووتاو
خاچ دەمی تەورت دەداتێ
لەنەوەی گڕ..بەجۆشتری
تەرمی ئاگر هه‌ڵناگری

ستار ئەحمەد

بەس رامكێشە
ئیتر تەواو خاك ناسوڕێ
بەردێك لەزامەكەم دەركەو
لەگلێنەی دوندێكی سەختا بینێژە
بەردێك وەك ناخی خۆت رەق و
وێنەی هزرت گوماناوی
لەچوارچێوەی سنووری خەونا دامبنێ
بزانە چەندین بەویژدان
مۆری رقم پێوە دەنێ
نەخشەیەكی خوێنین بكێشە
بەردێك
دووان و
هەزار نیشانی لێبگرە
شوێن پێی من و
هەموو دوعاكانی
ئەم خاكەلێوە هەڵگرە
هەتا دەگەیت
بەعەرعەرو نوگرە سەلمان
نیگای وردو
گلێنەی رژاوو
دڵی شكاوو
دەروونی پژاو
كۆكەرەوە
خەرمانی ئێسك و
تەرمی خاك و
دورگەی بەردین شیكەرەوە
ئەدگارێك بۆ داد
مێژوویەك بۆ ماف
لەهەنیەی خاكا هەڵكۆڵە
دەبینی چیا
چۆن لوتكە سەر دەبڕێ
كانیاو بەبەرد ئەتك دەكرێ
ئێمە فەرهەنگی بەردینەین
دونیایەكین لەرقبەری
بەرد ناوكی بڕیوین
لەلما بۆ بەرد دەگەڕێین
بەستەی عەشق و
گۆرانی ئەوین
بۆ بەرد دەڵێینن

ستار ئەحمەد
•

سبه‌ی ده‌ڕۆی
ده‌بمه‌ هێڵ و
چه‌ند دێڕێكم پێده‌نووسی
حه‌رفێك ناكه‌یت به‌میوانم
وه‌كوو مه‌لێك
له‌بێچووی خۆی جوێبێته‌وه‌
رۆحم له‌گه‌ڵ تۆدا ده‌فڕێ‌
دڵم بۆ ژانی ته‌نیایی ده‌كرێته‌وه‌
كه‌چوونه‌وه‌
مه‌مخه‌ره‌ نێو
ده‌ریای خه‌می بیرچوونه‌وه‌
من له‌عومری خۆم وه‌ڕسم

ژوانی تۆ
له‌یادی گڵا ده‌مژێنێ‌
ره‌نگه‌ به‌بیرتا رابوورم
كسپه‌ی شیعرێكم راتژه‌نێ‌
ئه‌گه‌ر شه‌وێك
گوڵه‌ ئه‌ستێره‌ی عه‌شقم هه‌ڵوه‌ری
په‌نجه‌ره‌ی سۆزت دانه‌خه‌ی
له‌سووچێكی ژووره‌كه‌تا
جێیكه‌ره‌وه‌
سبه‌ی ده‌ڕۆی
رۆحم له‌گه‌ڵ خۆتا مه‌به‌
بۆ چه‌ند ساتێك بمده‌ره‌وه‌
هه‌تا بتوانم بۆت بژیم
شیعری جوانترو جوانترت بۆ بنووسم
وه‌ك چۆن گه‌ڵا
له‌قه‌دو لاسكی دایبڕن
ده‌ستی نه‌مان هه‌ڵیده‌گرێ‌
كه‌جێمدێڵی
چاوی وه‌نه‌وز دامده‌پۆشێ‌
ویژدان له‌ده‌روونما ده‌مرێ‌
چاوه‌ڕوانم
له‌سێبه‌ری نیگایه‌كتا
به‌خوێنی زامی هه‌ناوم
په‌ڕه‌ی یادت بنه‌خشێنم
عومرێكی نوێم پێده‌به‌خشی
گه‌ر له‌خه‌ونیشا بتبینم

ستار ئەحمەد
•

شیعره‌ ئاڵه‌كان له‌خاپوور ده‌پرسن

به‌رد له‌ئاوا چۆن نه‌رمده‌بێت

تیشك له‌رۆخا به‌ربه‌ستده‌كرێ‌

سنووره‌كان

ده‌روازه‌یه‌ك ده‌خه‌نه‌ دڵی ئێمه‌وه‌

ئه‌م ده‌ڕوات و گوێناداته‌

به‌سته‌و باڵۆره‌ی زامداران

له‌كوێ‌ كه‌نارێك پێشیبگرێ‌

تووڕه‌ده‌بێت

به‌سه‌ریا په‌رچه‌می شه‌پۆل هه‌ڵده‌رێژێ‌

بۆیه‌ رۆژگار به‌بێ‌ ئاووژیان

له‌ناڵه‌ی تێرنابێت

سه‌رده‌مێكه‌ لێشاو قژی رۆژ ده‌ژمێرێ‌

هه‌تاو له‌بزه‌ی كیژۆڵه‌ی سنوورا پێده‌گرێ‌

كانی له‌زامی خاك زریوه‌ ده‌كڕێ‌

ئه‌م ته‌لبه‌ندانه‌ی

له‌رێگای هه‌نگاوا دانراون

له‌زاری ئاو تێناگه‌ن و

له‌به‌ربه‌سته‌كاندا ناژین

ده‌ریا له‌نركه‌ی ده‌پرسێ‌

جۆگه‌له‌ ماچی گڵده‌كا

له‌وه‌ته‌ی زه‌مین

ئاڵای روناكی په‌رستووه‌

شیعرو شه‌پۆل دوو تیرۆژن

داستانی نه‌به‌ردیی كوردو

برینی چوارپارچه‌ی دڵمیان ژماردووه‌

له‌شیعر ده‌پرسم …؟!

خاپوور ئه‌مڕۆ بۆ تووڕه‌یه‌

كه‌ناره‌كان بۆ خه‌نده‌ی گوڵ

له‌به‌رۆكی چیا ناده‌ن

گه‌ڵای مێژوو

به‌سه‌ر چڵی جوامێرانا هه‌لده‌وه‌رێ‌

ده‌ربه‌ند له‌ته‌مه‌ن ده‌گه‌ڕێ‌

ژیان

له‌به‌سته‌ی سته‌مكارا تیرۆرده‌كرێ‌

ستار ئەحمەد

گلێنه‌ی شه‌وی ئه‌ستێره‌نشین
ویستی تاریكی له‌ روو داماڵێ
چوار كێلی بڵند له‌ زامی گێتی
جریوه‌ی مه‌لی خزانده‌ چاڵێ
پرسه‌ی رۆژێكی سامناكیان سازدا
ئاسمان له‌ شینی په‌پووله‌ی ژاكاو
خه‌ناوكه‌ی ئه‌شكی خاكیدا له‌ چڵ
به‌رامه‌ی خه‌نده‌ی پێڵووی ئاوی وێڵ
تیشكی ره‌وه‌ندیان له‌ ده‌روون تاسان
مانگ له‌ ژێر تیله‌ی زمانی ئه‌سكڵ
په‌لكی هه‌ڵاڵه‌ی كه‌شی هه‌ڵوه‌شان
زریزه‌ی خوێنی وه‌رزی سه‌ربڕاو
له‌ ناڵه‌ی رۆژدا سه‌ری نایه‌وه‌
تروسكه‌یه‌ك له‌ دووره‌وه‌ ده‌ركه‌وت
گزنگ چاوه‌ڕێی ژوانی به‌یان بوو
به‌ ده‌رفه‌تێكی ئاوه‌ژووی مه‌ییو
له‌سه‌ر شه‌خته‌ی روح
وه‌كوو كۆترێكی هاوجووت نێژراو
گمه‌ی غه‌ریبی ده‌نگی دایه‌وه‌
چوار كێلی بڵند له‌ زامی گێتی
بوونه‌ ناونیشان چوار گۆڕی تاساو
ئه‌درێسی شاریان له‌ روو داماڵی
به‌ره‌و په‌رستگای دونیایه‌كی راست
به‌های شه‌وگاریان به‌ ئاسمان سپارد
له‌گه‌ڵ جووتێك رێ
بۆ سه‌فه‌رێك دوور
بوون به‌ دوو هاوڕێ
هه‌ر كه‌س به‌ ژانی شه‌وه‌ زه‌نگه‌وه‌
ده‌ستیان نا به‌ رووی به‌ره‌ی جه‌نگه‌وه‌
له‌ مه‌زارێكا بێ وێڵگه‌ی هاوشین
بوونه‌ چراخان بۆ گرده‌ نشین

ستار ئەحمەد

گه‌ڵای قه‌سیده‌یه‌ك
له‌ خوێنما هه‌ڵوه‌ری
جه‌سته‌م بۆنی هه‌ناسه‌و
په‌رچه‌می تۆی گرتووه‌
گوڵدانی خۆزگه‌م و
خوناوكه‌ی وشه‌
دێڕی عومرم ده‌نوسێته‌وه‌
به‌هاران به‌سه‌ر خاك
نیگای بارانا ده‌ڕژێم
گڵ به‌ته‌م ده‌مشواته‌وه‌
شووشه‌ی به‌رامه‌م وردو خاشده‌بێت
ده‌بمه‌ شه‌هیدی هه‌ناسه‌
گوڵه‌ هه‌ناری خوێن
له‌ جه‌رگما ده‌ڕوێ
بولبول ده‌گرێ
هێلانه‌ به‌رده‌بێته‌وه‌
ئاوازی سوور
به‌سته‌ی سیا ده‌گرێنێ
گۆرانی عیشق
بۆ مه‌رگی سۆز
په‌رچه‌م ده‌ڕنێ
تاریكی داگیرمده‌كات
ده‌سووتێم
دۆزه‌خێك له‌دووكه‌ڵا
ده‌مخنكێنێ
شۆڕده‌بمه‌وه‌ به‌نێو گوناهه‌كانا
له‌ شێوه‌ی تۆو خۆم
كچانی نێو شیعره‌كانم
به‌بێداری و سره‌وتنه‌وه‌
ته‌نها له‌خۆم ده‌نۆڕم
ده‌ستێكم رۆحی روناكی هه‌ڵگرتووه‌
ئه‌وی دیكه‌م له‌ تۆ ده‌گه‌ڕێ
دڵۆپێ باران شیده‌كه‌مه‌وه‌
مانایه‌ك بۆ نامۆییت
وه‌ڵامێك بۆ نه‌مانت نادۆزمه‌وه‌
ده‌گه‌ڕێم
به‌دوای هێلانه‌ی كه‌ناریا
ته‌لبه‌ندی گڕ ده‌مته‌نێ
لاسكی گه‌ڵا ده‌نه‌خشێنم
خه‌زان ده‌مپۆشێ
له‌رۆحی روناكیا
وردوخاشده‌بم
نابیته‌ مۆمێك
له‌ته‌نیایتدا بتوێمه‌وه‌
له‌ باڵای هه‌ور ده‌ئاڵێم

ستار ئەحمەد

رامان خولیای دۆزینه‌وه‌ی به‌ها پیرۆزه‌كان ده‌دا به‌ كۆڵاو له‌كۆڵوانه‌ی هه‌ور شاباڵێك بۆ بێچووی شیعره‌كانی دروستده‌كات ،له‌به‌رزی ئاسۆدا گه‌ردانه‌ی پرشنگ ده‌بنه‌ گه‌ردانه‌ی په‌یڤی شرینی ئه‌و شاعیره‌ی له‌گرفتاری خه‌مه‌كاندا نه‌بێت،پێڵووی ماچی نمه‌ی سۆزیان نه‌چێشتووه‌.برینی ته‌نیایی ،غوربه‌ت،وره‌و كۆڵنه‌دان..ناسنامه‌ی به‌سته‌كانێَتی و له‌دڵنه‌وایی شنه‌ی به‌یان و له‌ورده‌ ئاورێشمی به‌فری كوێستانا نه‌بێت چاوه‌كانی لێكنانێت ،ده‌ستی قه‌ده‌ر ناتوانن خۆزگه‌و ئاواته‌كانی بنێنه‌ چاڵ و به‌گژ ناهه‌موارییه‌كانا ده‌چێت.له‌هه‌موو شتێك راده‌مێنێ‌ و ده‌توانێت نه‌خشه‌ی(خه‌م،ته‌مه‌ن،سووتان،پێكه‌وه‌ نه‌گونجانی ناخ و رووكه‌شه‌كان)بكێشێ‌،وه‌لێ‌ له‌هه‌موو شتێك زیاتر له‌خۆی راده‌مێنێ‌،ئه‌ویش.,(له‌تیف فاتیح )ی شاعیره‌ كه‌له‌دیوانی ته‌نیاییدا ده‌ڵێت:.
ته‌نیاتر له‌ته‌نیایی بیزده‌كه‌مه‌وه‌
بیره‌وه‌ری ده‌سووتێنم
له‌شتێك راماوم
خۆمم
شاعیر خه‌می كوردستانێكی هه‌ڵگرتووه‌،سه‌راپای ده‌ریای خوێنه‌و كسپه‌ی ناخی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌دڵیدا سارێژ نابێت و ده‌بینێت بازرگانی به‌خوێنی گه‌له‌كه‌یه‌وه‌ ده‌كرێت ،هه‌وای ژهراوی به‌دیاری به‌سه‌ردا په‌خشده‌كه‌نه‌وه‌،هه‌ر ناڵه‌و سووتانی كورده‌ كه‌س گوێَی لێناگرێ‌.
ته‌نیایی له‌و شه‌وانه‌دا
كه‌ بێ‌ هوده‌ ده‌ستمان به‌رزكردووه‌ته‌وه‌
بێ‌ ئه‌وه‌ی كه‌س گه‌زۆیه‌كمان بداتێ‌
شاعیر سۆفیه‌كه‌ له‌خه‌ڵوه‌تگای خواوه‌ندا سۆز دایده‌گرێت و بیر له‌نهێنیه‌كانی ئاسمان ده‌كاته‌وه‌،موریدی رێگای عاشفانه‌و شه‌یدایه‌كی سه‌رشێتی جوانی و پیرۆزییه‌،به‌ڵام له‌ لانكی خواوه‌ندو كۆشی ده‌زگیرانه‌كه‌شیدا ته‌نیایی به‌رۆكی به‌رنادا،هه‌میشه‌ غه‌رقی دونیای غوربه‌ته‌،چونكه‌ جه‌سته‌ی ده‌زگیرانه‌كه‌ی له‌لمی عه‌رعه‌ردا زینده‌ به‌چاڵكراوه‌ ،رۆحیشی له‌باره‌گای خوادا ده‌ناڵێنێ‌ و مافی دووسه‌د هه‌زار په‌پووله‌ به‌گوێی ئه‌ودا ده‌دات.
هه‌میشه‌ ته‌نیایی له‌گه‌ڵمه‌
ته‌نانه‌ت ئه‌و كاتانه‌ی كه‌له‌ئامێزی
ده‌زگیرانه‌كه‌مدا بیر له‌خوا ده‌كه‌مه‌وه‌
له‌تیفی ره‌نجه‌ڕۆ و دێوانه‌ نه‌گبه‌تی به‌رۆكی به‌رناداو ئاواره‌یی رچه‌رێی ئۆردۆگاكانی پێنیشانده‌دات.وێنه‌ی گوڵه‌نێژزاوه‌كانی عه‌رعه‌ر هه‌میشه‌ داوای ماقی لێده‌كه‌ن و خۆی به‌به‌رپرسی میلله‌تێك ده‌زانێت ده‌نگی له‌سینه‌ی زامداری خاكا تاسێنراوه‌،ئیتر چۆن به‌ئه‌شكی سوور گوڵ و خاك ئاو نه‌دات
گوڵه‌كانی عه‌رعه‌ر له‌گوڵه‌كانی ئۆردوگا ته‌نیاتر
گوڵه‌كانی ئۆردوگا له‌گوڵه‌كانی عه‌رعه‌ر ته‌نیاتر
گوڵه‌كانی خوا له‌گوڵه‌كانی كورد ته‌نیاتر
گوڵه‌كانی كورد له‌گوڵه‌كانی خوا ته‌نیاتر
شاعیر بۆ بێكه‌سی كورد ده‌بێت به‌په‌روانه‌و به‌دوای چرای ئه‌و ماڵانه‌دا عه‌وداڵه‌ ،ده‌ستی خوێنینی جه‌لاده‌كان ناڕه‌وا كوژانیانه‌وه‌،حاجی ئاسا له‌عه‌شقی شاره‌كه‌ی دابڕاوه‌،بۆیه‌ ته‌نانه‌ت جه‌سته‌ی به‌رۆحی نامۆیه‌،ناخی ته‌لبه‌نده‌و دڵی مه‌لێكی دیله‌ له‌قه‌فه‌سی سنگیا بۆ هێلانه‌ی نۆغرۆ و چڵی سووتاوی ره‌زه‌ بێبه‌ره‌كان ده‌خوێنێ‌،ئه‌وه‌تا ده‌ڵێت:.
كۆیه‌ وه‌ك حاجی ته‌نیایه‌
حاجی وه‌ك كۆیه‌
من له‌حاجی ته‌نیاتر
حاجی له‌كورد بێكه‌س تر
به‌قه‌د رامانی شاعیر ئیحاو بۆچوون و وێنه‌ شیعرییه‌ ناسكه‌كانی رامانی ده‌وێت و هه‌ر گوڵه‌ شیعرێكی به‌دوای گه‌ردنێكا ده‌گه‌ڕێن بۆ ئه‌وه‌ی ببنه‌ گه‌ردانه‌ی گه‌ردن ئازادی و لیتارمایی تاسه‌یه‌كا زریوه‌ی ئه‌ستێره‌یه‌كی خۆزگه‌ هه‌ڵبمژن.

ستار ئەحمەد

سه‌لام سه‌عید ..ماوه‌یه‌كی زۆره‌ درێغی نه‌كردووه‌ له‌خزمه‌ت كردنی وشه‌ی كوردیداو چاپكراوه‌كانی گه‌واهی ده‌ری ئه‌م راستییه‌ن .
كتێبی (( ژنێك له‌ره‌نگی ئاو )) …….
یه‌كێكه‌ له‌به‌رهه‌مه‌ جوانه‌كانی كاك سه‌لام سه‌عید ، كه‌ساڵای 3014 له‌سه‌ر ئه‌ركی كاك …سۆران سه‌عید چاپكراوه‌و ژماره‌ی سپاردنی 1833 ی به‌رێوه‌به‌رایه‌تی گشتی كتێبه‌ گشتییه‌كانی پیًدراوه‌.
به‌شیعره‌كانی ئه‌م كتێبه‌دا چوومه‌وه‌.بینیم غوربه‌ت و ته‌نیایی و نا كامی به‌رۆكی شاعیریان گرنووه‌و به‌جۆرێ له‌رسته‌ی كورت و ساده‌و به‌مانادا ، شاهیر باڵا گه‌ردانی عه‌شق و پاكی و ئه‌مه‌ك و لێكبڕان ده‌بێت . هه‌رچه‌نده‌ له‌چه‌ند شوێندا وشه‌كان پشتی یه‌ك به‌رناده‌ن و دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌.لێ‌ ئه‌مه‌ ناكاته‌ ئه‌وه‌ی شاعیر له‌جوانییه‌كان دابڕن و په‌یامی راسته‌قینه‌ی له‌بیر ببه‌نه‌وه‌ .یاخود له‌توێی ته‌مو مژوو ته‌متوومانا واته‌كان بخنكێن ..
شاعیر له‌كۆپله‌یه‌كدا ده‌ڵێت …..
گه‌ر مه‌رگ
بواری دام ژوانێ‌ ئه‌گرین
تۆ له‌چاوما بنوو
منیش بۆ رابردوو
تێر تێر
ئه‌گریم
كاكه‌ سه‌لام به‌رگی قوربانیدانی به‌به‌ری ئه‌م پارچه‌ شیعره‌یدا كردووه‌و ده‌یه‌وێت هاورَازه‌كه‌ی له‌دیده‌یا پشوو بدات و له‌ژوانگه‌یه‌كی هه‌نسكا تێر به‌رۆندكی ئه‌مه‌ك و ئالووده‌بوون بیشواته‌وه‌و بۆ خۆیشی له‌كه‌ناری مه‌رگا تێر تێر بۆ رۆژانی بێهووده‌یی ته‌مه‌نی ناكامی بگریت .

بۆ كوێ‌ رۆیشتی كه‌ئه‌تزانی
چاوم سه‌رنجی ته‌ماشاته‌
ته‌مه‌نم دره‌ختی باڵات و
سیمام ره‌نگی زه‌رده‌خه‌نه‌ت
شاعیر وه‌كوو شیرو قاوه‌ له‌هه‌ڵچوونه‌ .. له‌لایه‌ك خۆشه‌ویسته‌كه‌ی له‌دیده‌یا ده‌سره‌وێنێ‌،له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ سه‌ره‌كۆنه‌ی ده‌كات و گازنده‌ی ئه‌وه‌ی لێده‌كات و ده‌پرسێت بۆ كوێ‌ رۆیشتی .. سنوورو په‌یوه‌ست و ته‌پكه‌و داوی بۆ ده‌ن]ته‌وه‌ ، گوایه‌ سه‌رنجی روانگه‌ی ئه‌وه‌و ته‌مه‌نیشی به‌قه‌د دره‌ختی باڵایه‌تی .. و به‌خۆشی و ناخۆشیه‌كانی ئه‌ویشه‌وه‌ به‌نده‌ .. و شاعیر به‌شێوه‌یه‌ك به‌نده‌ به‌خۆشه‌ویسته‌كه‌یه‌وه‌ سه‌راپا ره‌نگی شادی و ناسۆری ئه‌وی گرتووه‌ ، به‌ڵا م تروسكه‌ی شادیه‌ك له‌وشه‌كانیا به‌دی ناكه‌یت . سه‌راپا نائومێدی و ره‌نجه‌رۆیی و كه‌وتن و هه‌ڵاتنه‌ .. شاعیر ره‌شبینه‌ و تروسكه‌ی ئازادی له‌ناخیا زۆر كه‌م وارێده‌كه‌وێ‌ بدره‌وشێته‌وه‌؟

ئه‌وه‌تا له‌ كۆپله‌یه‌كی تردا ده‌ڵێت …..
ته‌مه‌ن له‌سه‌ر رێ دایناوم
به‌دار شه‌قێكی شكست و
به‌مشتێ‌ رۆژی ماندووه‌وه‌
ژیان به‌دیار سه‌رمه‌وه‌یه‌
له‌هه‌نارێكی ئاودار ئه‌چێ‌
ناوده‌مم پڕ ئه‌كا له‌ئاوو
ده‌ستم به‌سنگی راناگا
ئیتر كچێ‌ بۆ لێم هه‌ڵدێی
ده‌ستم به‌هیچ كوێ‌ راناگا

شاعیر گه‌یشتووه‌ته‌ خاڵی كۆتایی و چاوه‌ڕوانی دونیایه‌كی تره‌، ده‌ستی له‌ژیان شتووه‌و ده‌زانێت عومریشی به‌ره‌و نه‌مان هه‌ڵده‌زنێ‌ ..و گۆپاڵی رۆژگاری پێ‌ به‌خشیوه‌ ،لاره‌ لاره‌ی مه‌رگێتی و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سوور ده‌زانێت دونیاو ژیان به‌چێژن و له‌هه‌نارێكی ئاودار ده‌چن ..ده‌م و گه‌روو ناخی پڕ ده‌كه‌ن له‌ئاوو، بۆیه‌ داوا له‌ناسكه‌ كچی خه‌ونه‌كانی ده‌كات .ئیتر بابس بێت هه‌ڵهاتن و بات اوێك له‌كۆشی عه‌شق و ڤین و ژیانا بحه‌سێنه‌وه‌..لێ‌ ئه‌فسوس ده‌ستی به‌هیچ كوێ‌ راناگاو
ناچار ده‌ڵیت :.
خۆزگه‌ زامه‌كانی نیشتمان
به‌زامی به‌ر باران ئه‌چوو
كه‌خۆشیه‌كرد
هیچی پاش خۆی
جێ‌ نه‌ده‌هێشت

دیاره‌ ئه‌م هه‌موو قسه‌و باس و ئه‌م هه‌موو جوانكاری و وشه‌سازی و دووباره‌ نزایه‌ ی شاعیر بۆ نیشتمانێكی خوناوی و كاوله‌ ئاشێكی كون كون و زامداره‌ ..
بۆیه‌ ده‌ستی سۆز به‌رز ده‌كاته‌وه‌و داوا ده‌كات نیشتمانه‌كه‌ی به‌ر بارانی ره‌حمه‌ت بكه‌وێت و له‌گه‌ڵ هاتنی شه‌ماڵی سه‌فاو سایه‌قه‌ی ساماڵدا ،خڵته‌یه‌ك به‌جه‌سته‌یه‌وه‌ نه‌ده‌ماو ئه‌میش پرَ به‌دوو دیده‌ی خه‌وی یه‌كجاری دایده‌گرت و ئۆخه‌ی و ماڵاوایی له‌زه‌برو زه‌نگ ده‌كرد .

شێواوی شاعیر،دڵی ئۆقره‌ نه‌گرتووی له‌گه‌ڵ ئاوازی شیعرا شنه‌ی شادییه‌ك دایده‌گرێت و له‌گه‌ڵ جوانی به‌هارو ئاهه‌نگی سه‌روه‌رییه‌كانمانا،ده‌كه‌وێته دیلان و ستران بۆ باخچه‌ی گوڵ و مه‌زاری تێكۆشه‌ران و ئه‌وینی شه‌یداكان ده‌ڵێت.تاوێك به‌سه‌ر نسێی قه‌دپاڵه‌كانا ده‌ڕوانێ‌ و له‌نه‌مریی كورد وردده‌بێته‌وه‌ و به‌ئاهێكی پڕ له‌سۆزه‌وه‌ په‌پووله‌ی وشه‌كانی به‌ره‌و ده‌روازه‌ی ئاسۆ به‌ره‌ڵڵا ده‌كات و له‌ره‌هایی و سه‌ربه‌ستی ده‌گه‌ڕێت .
له‌به‌هاری جه‌ژنی كاوه‌
دڵ و چاوم گڕ ده‌نووسێ‌
هه‌رچی وشه‌و شیعری جوانه‌
به‌و عه‌شقه‌وه‌ دائه‌گیرسێ‌
دیاره‌ وه‌كوو كوردێكی گڕ تێبه‌ربوو ،سه‌راپای ئه‌ندامه‌كانی له‌شی ده‌بنه‌ چراوگی رووناكی و له‌سه‌ر مولووله‌ی جه‌سته‌ی به‌شكۆوه‌ وشه‌ی نه‌ورۆز تۆمار ده‌كات ،بیره‌وه‌رییه‌كانی له‌په‌یڤی بیمارو رسته‌ی ساده‌و وشه‌ی دڵنه‌وازدا ..ئاوێته‌ی كێش و سه‌روای ئاواز به‌خش و سه‌دای بۆنه‌ پیرۆزه‌كان ده‌بن و …گلێنه‌و ده‌روون و پیته‌ شه‌یداكانی داده‌گیرسێن و عه‌شقی گه‌رمیانی به‌ئه‌مه‌ك ده‌خاته‌ روو ..گه‌رمیانی ئه‌نفال ..گه‌رمیانی هه‌زاران پێشمه‌رگه‌ی چاو نه‌ترس و سه‌دان دایكی میهره‌بان. هیجران شێواو له‌ هه‌سته‌ خاوێنه‌كه‌یدا حه‌ز به‌یه‌كێتی و یه‌كڕیزی چین و توێژه‌كانی میلله‌ته‌كه‌مان ده‌كات و هه‌ساره‌ی رێنماییه‌كانی له‌ ئاسمانی ناخه‌ پاكه‌كه‌ی زارۆكه‌كانا ده‌كه‌ونه‌ جریوه‌ جریو ،به‌به‌سته‌یه‌ك دڵنه‌وایی چرۆكان ده‌داته‌وه‌..

به‌ یانییه‌ك پێش خۆركه‌وتن
دوو چۆله‌كه‌ به‌شه‌ڕ هاتن
له‌سه‌ر مشتێ‌ گه‌نمی خه‌رمان
سه‌رو چاو یه‌كتریان شكان
هه‌ریه‌كه‌و ده‌یویست بێته‌ شا
به‌ته‌نیا گه‌نمه‌كه‌ بخوا
خۆیان كڕكرد وه‌كوو لاشه‌
زاڵم زه‌واڵی لێ‌ ده‌رچووو
هه‌ردوو بوونه‌ قوربان واشه‌
ئیتر ئێوه‌ش كۆرپه‌كانم
ده‌روون پاك بن تا ئه‌توانن
له‌گه‌ڵ یه‌كتر وه‌ك برابن
وه‌ك چۆله‌كه‌ مه‌بنه‌ دوژمن

شێواو حه‌ز له‌په‌شێوی میلله‌ته‌كه‌ی ناكات و له‌ ئاشتی ده‌گه‌ڕێت ، دژی ناته‌بایی و هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕو ناكۆكیه‌كان به‌گوڵه‌ شیعرێك له‌رێگای ساوا بێگه‌رده‌كانه‌وه‌ ده‌یخاته‌ یادمان به‌ هه‌ماهه‌نگی و یه‌كبڕوایی ده‌توانین مێژووی خوێناویمان بڕازێنینه‌وه‌ و به‌ یه‌كێنی ده‌توانین ده‌ستی زه‌برو باسكی ناهه‌موارییه‌كان ببڕینه‌وه‌. شێواو ئه‌و شاعیره‌یه‌ له‌كاتی دیكتاتۆردا توانیوێتی ئاماژه‌ به‌سته‌مكاره‌كان بدات و نززكی پێنووسه‌كه‌ی له‌گلێنه‌ی تاوانیان بچه‌قێنیت و به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكرا هاوار بكات و بڵێت..

من دڵنیام ساڵه‌هایه‌
ئه‌و نه‌هه‌نگه‌ی ده‌می برسی كردۆته‌وه‌
شه‌وێك دادێ‌
مه‌رگه‌ساتی به‌زه‌واڵێك
ئه‌ستێره‌ی شانی پڕ نه‌عله‌ت
وردو خاش كاو
سه‌ری لاوان پان كاته‌وه‌
بۆیه‌ منیش
هه‌وری چاوم به‌ئاسمانی برسیه‌كانا
دائه‌گێڕم
تا چه‌غماغه‌ی لێ‌ په‌یدا بێ‌ و
بارانی ئاو ببارێنێ‌

لێره‌دا ئه‌و جه‌للاده‌ ده‌كاته‌ نموونه‌ كه‌نه‌جمه‌ی سه‌ر شانی به‌ خوێنی نه‌داران سوور كردووه‌ و
وه‌كوو نه‌هه‌نگی برسی له‌ خوێن تێر نابێت و زۆرلێكراوانی گه‌رمیان و شاره‌ زامداره‌كه‌ی خورماتوو ره‌می ده‌كات و بێترس له‌ هه‌موو یاساو رێسایه‌ك و لێپرسینه‌وه‌یه‌ك رۆڵه‌كانی كورد به‌ره‌و گۆڕه‌ به‌كۆمه‌ڵه‌كان ده‌بات.دڵنیایه‌ رۆژێك دێت ئه‌ستێره‌ی سه‌ر شانی (نه‌جمه‌ نه‌فره‌تیه‌كه‌ی) وردو خاش ده‌بێت .بۆیه‌ له‌لای خۆیه‌وه‌ تا ئه‌و كاته‌ی گه‌واڵه‌ی دیده‌كانی ئه‌شكی خوێنین به‌سه‌ر برسیه‌كانا ده‌بارێنێ‌ ،بروسكه‌ی نیگاكانی (ئاسۆی گه‌رمیان) داده‌پۆشن،سێلاوی چاوه‌كانی هه‌ڵده‌ستێت،هه‌تا زامه‌كان به‌ ئه‌شكی خوێنین ده‌شواته‌وه‌.
شێواو وه‌نه‌بێت هه‌ر چوار به‌شه‌ زامداره‌كه‌ی كوردستانی له‌ یاد كردبێت و له‌ چوار لا شیوه‌ن ده‌كات و بۆ ئه‌نفال و گۆڕه‌شاره‌كانی ژێر لمی عه‌رعه‌ریش به‌رۆكی داده‌ڕێ‌..

مۆ ته‌ كه‌ی مه‌رگ
خۆڵی نوغرۆی
به‌سه‌ر هه‌ر چوار به‌شی له‌شما ته‌كاندووه‌
له‌ ئاسمانی شاری لمیش
ملیۆن په‌پووله‌ی ره‌نگاوڕه‌نگ
له‌ ناو گوڵ و لاله‌زاری دیده‌كانما
قژی (لافنا) شانه‌ ئه‌كه‌ن
به‌ڵام له‌ ژێر قه‌تماغه‌ی زام و ره‌مزدا،سروشتی به‌رهه‌ڵستكار وای لێكردووه‌ نه‌توانێت به‌ ئاشكرا هاوار بكات ،شته‌كان پێچه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌ ، وشه‌ی ئه‌نفالیش به‌ ئاوه‌ژوویی به‌ گوێمانا ده‌دات، له‌ شیعره‌كه‌یدا به‌(لافنا) ناوی ده‌بات .چی بكات له‌ ژێر سایه‌ی دڕنده‌یه‌كی خوێنڕێژا .. ناتوانێت ده‌نگی به‌ ئاشكرا به‌ میلله‌ته‌ زوڵملێكراوه‌كان بگه‌یه‌نێت،چونكه‌ ده‌زانێت ده‌نگی خۆی و شیعره‌كانی ده‌تاسێنن و كۆرپه‌ی رازه‌كانی به‌ناڕه‌وایی ده‌مرێنن.

ستار ئەحمەد

كه‌ شیعرێك ده‌خوێنمه‌وه‌ ،گرنگ نییه‌ به‌چی ستایلێ نوسراوه‌ ،یاخود سه‌ر به‌كام رێبازه‌ جوانی شیعره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ ، ناخت بهه‌ژێنی به‌پێزو پڕماناو نه‌مربێت .. ،به‌ بۆچوونی من ئه‌وه‌یه‌ شیعری نوێ‌،جونكه‌ هه‌ركه‌سێ به‌رهه‌مێكی زیندووی هه‌بیت به‌ زیندوویی ده‌مێنێته‌وه‌ .
لێره‌دا دێمه‌ سه‌ر وه‌رگێڕێكی ماندوو نه‌ناس ،پیرێكی لاو ،دڵسۆزێكی بزر ،خۆش مه‌حشه‌رێكی هێمن ره‌فتار ،ئه‌ویش مامۆستا (محه‌مه‌د سابیر مه‌حموود)ه‌.كه‌ نامیلكه‌یه‌كی شیعری به‌ناونیشانی زایه‌ڵه‌ی كۆچ)به‌چاپ گه‌یاندووه‌ ،رۆژنامه‌ی (سێبه‌ر )به‌م كاره‌ هه‌ڵساوه‌ ،حه‌زمكرد چه‌ند روونكردنه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر یه‌كێك له‌شیعره‌كانی به‌ناونیشانی (چه‌مه‌رانه‌) بخه‌مه‌ ڕوو ،كه‌تێیدا ده‌ڵێت :.
به‌سه‌ر شانی خه‌متانه‌وه‌
بۆ رابوردووم گریانم دێ‌
له‌ناخه‌وه‌ ئه‌تانبینم
ناڵه‌ی دڵم به‌ گوێما دێ‌
كۆپله‌یه‌كی ورشه‌دارو مانابه‌خش ، وه‌كوو گه‌ردانه‌یه‌كی پرشنگدار پێكه‌وه‌گرێدراو ئاوازێ به‌گوێمانا ئه‌دا ، له‌زریوه‌ی ئه‌و ئه‌ستێرانه‌ ده‌چێ‌.به‌تامه‌زرۆیی له‌تێو كانییه‌كی نیوه‌شه‌ودا
مه‌له‌ده‌كه‌ن ، سروه‌یه‌ك به‌ناخت ده‌به‌خشن.له‌ده‌سپێكی خه‌مه‌كانی رابردووی دۆستانه‌وه‌
هه‌تاده‌گات به‌ناخی شاعیر و زایه‌ڵه‌ی ژانێك وشه‌كان داده‌گیرسێنن ،شاعیر ده‌خه‌نه‌ باری حاڵلێهاتن ،سۆفی ئاسا به‌ئه‌شك گه‌ردی سه‌ردڵ و گوڵه‌كان ده‌شواته‌وه‌:
كووره‌ی ده‌روونتان ئه‌جۆشێ‌
ژانه‌كانی به‌گژما دێ‌
كڵپه‌ی ئاگرو دووكه‌ڵی
هه‌ناسه‌تان به‌ڕووما دێ‌

چه‌ندخۆشه‌ شاعیر،ته‌نها بیر له‌كسپه‌ی ئازاری خۆی نه‌كاته‌وه‌ ،به‌ڵكوو گڕی ده‌روونی به‌رامبه‌ر به‌رامبه‌ر سووتانی خۆی و شیعره‌كانی بزانێت ،كێشه‌ی كۆمه‌ڵ ته‌نگی پێهه‌ڵچنێ‌ ،به‌دوای سه‌ره‌داوو هه‌توانی هه‌موو تاكێكی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌دا په‌روانه‌ ئاسا شیله‌ی گڕو ئاگر
هه‌ڵمژێ‌ .ره‌نگه‌ زۆر كه‌س له‌و بڕوایه‌دابن،كه‌هونه‌ر بۆ هونه‌ره‌ ، له‌راستیدا شاعیر ده‌توانێت ،له‌ دایكبوونی شیعرێكدا ئازاره‌كانی ناخی به‌تاڵبكاته‌وه‌،هیچ نه‌بێت بۆ تاوێك
زامه‌كان وگرفته‌كانی سارێژبن ،دیاره‌ شاعیریش تاكێكی كۆمه‌ڵه‌و كه‌رتیش ده‌كاته‌ گشت ،كه‌واته‌ زۆرجار شیعر چاره‌یه‌ ،بۆ مه‌ینه‌تی و هه‌ندێ كێشه‌ی ده‌روونی كۆمه‌ڵ
ده‌ فه‌كانتان ئه‌نركێنن
ده‌ هۆڵه‌كان گرمه‌یان دی
وه‌رزی به‌هارم داخزا
واخه‌زانه‌ به‌ دوایا دێ‌
دیاره‌ ته‌ مه‌ ن به‌ره‌ و پیری پووكانه‌وه‌ ده‌چێت.وه‌لێ‌ شیعر وكۆپله‌ی شیرین.هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ رۆژگاردا ده‌ژین.پیربوون و مردن نازانن.ئه‌م شیعره‌ی شاعیریش ره‌نگه‌ به‌م كورته‌ روونكردنه‌وانه‌ و خوێندنه‌وه‌یه‌ به‌هه‌موو كۆپله‌كانیدا رانه‌گه‌م ،له‌و به‌رهه‌مانه‌ یه‌ ماوه‌یه‌كی زۆر ده‌ژی،چێژوو به‌رامه‌ی ده‌مێنێ‌ وه‌كوو مێخه‌ك و عه‌نبه‌ر هه‌رده‌م سه‌ودا سه‌ری خۆی هه‌یه‌ ،چه‌مه‌رانه‌یه‌كه‌ ئاوێزان به‌له‌زه‌تی شادی و ده‌نگی دڵ و مۆسیقا و مۆركی كورده‌واری دڵڕفێن .
وشه‌سازییه‌كی ناسك و جوان ..ره‌شبه‌ڵه‌كی په‌یڤی شیرین ،به‌شێوه‌یه‌ك ده‌كه‌ونه‌ سه‌ر چۆپی و ئاهه‌نگێڕان و چه‌مه‌رانه‌ی مه‌رگێك كه‌ به‌خشش و نه‌مری له‌ پاش خۆی به‌جێده‌هێڵێ‌، ماڵاوایی عومرێك ،ئه‌زموونێكی له‌ خۆگرتووه‌ ، ده‌بێته‌ وانه‌و ئه‌وینداره‌كان ده‌یڵێنه‌وه‌،
دڵته‌ڕیی شاعیر له‌وه‌ دایه‌ ،هه‌تا دواته‌مه‌نی ئه‌شك له‌دیده‌یدا نابڕێت ،بۆ ئاودانی گوڵی به‌هاری ئه‌و عاشقانه‌ی به‌ته‌مای به‌سته‌ی وه‌فا بۆ دڵخوازه‌كانیان بكه‌نه‌ خه‌ناوكه‌ی عه‌شق و
وه‌كوو دیارییه‌كی بێوێنه‌ ، له‌ یاده‌وه‌رییه‌كاندا سه‌مای مه‌رگی پێبڕازێننه‌وه‌.
شاعیر به‌رده‌وام ده‌بێت تاده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ده‌ڵێت :.
ئه‌من به‌ره‌و نه‌مان ده‌چم
ئێوه‌ن نه‌وه‌ی تازه‌ حه‌زێ‌
لێده‌ن ده‌روێشانه‌ لێده‌ن
تادڵی گه‌رمم ئه‌ته‌زێ‌
تین له‌دڵی شاعیر گه‌رموگوڕی له‌هه‌نگاوه‌كانی جوێنابێته‌وه‌ ته‌نانه‌ت بۆ پاش مه‌رگیش ،،په‌یامی خۆی هه‌یه‌، دڵنیایه‌ به‌ری ره‌نجی به‌فیرۆ ناڕوات ،له‌ نێو تاسه‌و ئاره‌زووی رۆچۆنی ته‌مه‌ن و ماڵاواییدا ورشه‌ی ئاره‌زووی ئاسووده‌یی له‌دیدو ده‌روونی نابڕێ‌.مامۆستا محه‌مه‌د سابیر ،،هه‌ر وه‌رگێرێكی به‌توانا نه‌بوو به‌ڵكوو شاعیرو چیرۆكنووسیشه‌ خه‌مخۆرێكی ئه‌م شاره‌یه‌
,هه‌رچه‌نده‌ رێزی زێر لای زه‌ره‌نگه‌ره‌)كوردیش میلله‌تێكه‌ ..هه‌رگیز وه‌فاو به‌خششی كه‌س له‌ یاد ناكات.

ستار ئەحمەد

دەنگ هەڵمەبڕە
با زیاتر ئارەقەی تووتیەكان
بەگەڵای تووتنا چڕنەبنەوە
نەوەكوو گوڵەكان رەنگ بكە ن و
باخچەكانمان كاڵببنەوە
من لەئاستی دەنگەكاندا
یەجگار كاسم
رەنگەكان روانگەم لیڵدەكەن
مۆر ببینم
فرمێسكی یەختەی قوربانیم
دەرخواد دەدەن
زەرد ببینم
پاییز تەختەی سەرفەرازیم
بەگەڵا مردوو شۆر دەكات
سەوز ببینم
نەهەنگەكان
خوێنم دەكەن بەنەخشیلە
هێشتا ورد بووم
چەچەمیان بەرەنگی ئاسمان
لەخوێناوی دایكم نا
بەركی باوكمیان هەڵدڕی
جەرگ و دڵیان خستە جێگەی
من دڵنیام
هەمان رەنگ و
هەر ئەو دەنگەی
لەگەڵ زایەڵەی سەحرادا
تێكەڵبوویت و
عەبای شەوت كردە شانت
خولگەی هەڵاتنت بەزاند
شاتاڵان بووە میوانت
دەنگ هەڵمەبڕە
باكانیاوەكان وشك نەكەن
تاڤگەكان نەبنە برووسكە
ئەوەی بەهەڵەبجە كرا
هەمان خەڵاتی كۆبانێ و
دیاربەكرو
كەركووكە.

ستار ئەحمەد

باڵی په‌پووله‌ هه‌ڵگری بۆنی ئه‌و نزارانه‌یه‌ كه‌ به‌هره‌مه‌ندی جوانییه‌كانی تێدا به‌دیده‌كرێ‌،له‌گه‌ڵ خه‌ونی شاعیرانا ره‌نگین ده‌بێت،قه‌شه‌نگی شیعریش له‌وه‌دایه‌ قووڵبیته‌وه‌ بۆ نێو جه‌رگی غوربه‌ت وته‌نیایی،له‌ چاوه‌ڕوانیدا كزه‌ی ئالووده‌یی به‌ئه‌شكی نسرمه‌ سارده‌كان داڕێژی.

دانا عه‌سكه‌ری شاعیر له‌مه‌یدانی په‌یڤی ئاڵوواڵاو ترۆپكی وشه‌و رووباری شیعرو تووله‌ڕێگای رسته‌دا..ئاوه‌ژوو به‌گژ رۆژگاره‌كاندا ده‌چێته‌وه‌،له‌ خوناوی وشه‌ رووی هۆنراوه‌ ده‌شواته‌وه‌.

من له‌قه‌د تاشه‌به‌ردێك نووسرابووم

چه‌ند زه‌مین به‌دایكایه‌تی فریودرا

ئه‌وه‌نده‌ش له‌و رووناهیه‌ به‌گومانی

كه‌له‌سه‌ر شانی تاریكی ده‌ڕسكێ‌

شاعیر چه‌تری دڵنیایی فڕێداوه‌و له‌به‌ر دڵۆپه‌ی بارانه‌ شیعرو له‌ژێر ره‌هێڵه‌ی ته‌نیایی و چاوه‌ڕوانیدا تێناگات و چێوه‌ی گه‌واڵه‌ی گومان روانگه‌ی لێڵده‌كه‌ن،وه‌لێ‌ ناخی رووگه‌ی لاله‌زاری خاكه‌كه‌یه‌تی و تارای كۆچكردن ده‌سووتێنێ‌ و ره‌شماڵی به‌رخورداری هه‌ڵده‌داو ..له‌هۆبه‌ی گومانا ،له‌ دڵسۆزی شاعیران و به‌رداشی جه‌رگه‌ی هه‌ڵوێسته‌كانی وردده‌بێته‌وه‌.

دڵنیایه‌ به‌زامی شیعر ئاڵای نه‌به‌ردی سوورده‌كا،به‌ڵام به‌سه‌ر رۆحی وشه‌یه‌كا ده‌درێت له‌گه‌رووی نه‌هه‌نگی سته‌ما ده‌خنكێنرێ‌.

شاعیر ده‌روونی ناخی دایكێكه‌ له‌سه‌ر رایه‌خی فریودان نوقمی دورگه‌ی ئه‌فسانه‌و دونیای ئه‌فسوون ده‌كرێت .به‌گومانه‌ له‌و ئه‌ستێره‌یه‌ی به‌گه‌واڵه‌ نیگاكانی داده‌پۆشن و ئه‌و تروسكانه‌ش به‌جادوو ده‌زانێت كه‌نزای سه‌ر شانی لوتكه‌كان به‌تیشكی دڵنیایی هه‌ڵده‌واسن.

هه‌موو گه‌ڕانه‌وه‌ ماڵی خۆیان

ته‌نها من و ونبوونی خۆم نه‌بێ‌

به‌یانیان سه‌برمان له‌چاوه‌ڕوانیدا به‌تاڵده‌كرایه‌وه‌

ئێوارانیش پڕ به‌ده‌نگی بزربوون

تێكه‌ڵ به‌و رۆژانه‌ ده‌بووین

كه‌مردن له‌حه‌ساری ئێمه‌دا

سه‌رقاڵی سڕینه‌وه‌ی ئه‌و ته‌ڵه‌ ته‌باییه‌ بوو

ونبوونی شاعیر له‌گه‌ڵ جه‌سته‌ی هه‌زاران گلێنه‌ی تواوه‌ی نێو گه‌رداوا ..كه‌له‌بیابانه‌كانی خواروو كوێركرانه‌وه‌،ئاماژه‌یه‌ بۆ دڵفراوانی و ئه‌و سه‌بره‌ توولانییه‌ی كه‌عه‌وداڵی ده‌ركه‌وتنی پرشنگی ئازادی به‌ها ئینسانییه‌كانه‌،عومرێك دیاری ده‌ستی خۆزگه‌ی شرینه‌و كۆچكردنی گه‌ڵای بینایی خه‌زانه‌.قه‌وانی به‌تاڵی ژینی دووباره‌كردنه‌وه‌ی به‌یانیانی به‌نیاز نه‌گه‌یشتن و ئێوارانی ئه‌ندێشه‌و ته‌نیایی و بیره‌وه‌ریی هه‌ڵوه‌رینه‌.

له‌حه‌شارگه‌ی دوودڵی و گومان و گه‌ڕانیشی مژینی هه‌ڵاڵه‌ی یه‌كسانی و ته‌بایی..ئه‌فسوس ئاسه‌واری ژوانگه‌ی بێداری هه‌ڵوه‌شان و سڕینه‌وه‌ی جڵه‌وبه‌ردانی ئه‌سپی كه‌حێلی راستیه‌..

له‌نه‌بوون ده‌چم

ئیتر چۆن له‌هه‌واری بیره‌وه‌ریدا

لێوی ئه‌و ماچانه‌ گه‌رمبكه‌مه‌وه‌

كه‌به‌سه‌ر روومه‌تی

 وێنه‌ ره‌ش و سپیه‌كه‌ی باوكمه‌وه‌

ره‌ق هه‌ڵاتوون

هه‌موو گه‌ڕانه‌وه‌ ماڵی خۆیان

شاعیر مۆڵگه‌ی ئازاره‌كانی په‌روانه‌ی رۆحی ده‌سمن و ناتوانێت تینی هه‌ڵاوی حه‌سره‌ته‌كانی لێوی هاوخه‌مه‌كه‌ی گه‌رمكاته‌وه‌.ٍله‌ده‌ریاچه‌ی دووربینیا كه‌شتی مه‌زاره‌كانی له‌نگه‌ر ناگرێ‌،سه‌وڵی راگرتنی هاوسه‌نگی ،گورزی باوكسالارییه‌و ره‌هایی دڵنه‌وایی به‌ر شه‌پۆلی دونیای زه‌برو له‌بیرچوون كه‌وتووه‌.

هه‌موو گه‌ڕانه‌وه‌ ماڵی خۆیان

ته‌نها من و چاوه‌ڕوانی نه‌بێ‌

بۆ بزربوونی خۆمان ماینه‌وه‌

چه‌ند خۆشه‌ به‌دوای خودی خۆتدا وێڵبیت،بتوانیت خودی خۆت بناسیت و ناسنامه‌ی بوونت له‌ترۆپكی دیرۆكداتۆماربكه‌یت،سنووره‌كان ببه‌زێنی،له‌هه‌وارگه‌و لانه‌ی خۆتا بێباكانه‌ به‌گژ ناهه‌موارییه‌كانا بچیت.

ستار ئەحمەد

زمانی منداڵ هێنده‌ سانا نییه‌، هه‌ر كه‌سێك بیه‌وێت شیعر یاخود چیرۆك، به‌ده‌میانه‌وه‌ بنووسێت و سه‌ركه‌وتووبێت. مناڵ جیهانێكی جودایه‌ له‌ دونیای ده‌ره‌وه‌، شیعر و چیرۆكیان یاسا و رێسای خۆی هه‌یه‌. لێره‌و له‌وێ هه‌وڵدان ده‌بینین، تا ڕاده‌یه‌ك توانیویانه‌ شتێك بخه‌نه‌ سه‌ر ئه‌م دونیا قشتیله‌یه‌، مناڵان به‌ چه‌ندین چیرۆك یاخود شیعر شادمان بكه‌ن، به‌ڵام تا چه‌ند توانیویانه‌ خزمه‌تێكی ئه‌وتۆ به‌ مناڵان بكه‌ن، كه‌ له‌ رووی په‌روه‌رده‌ و سایكۆلۆژییه‌ته‌وه‌ كاریگه‌ری چاكی له‌سه‌ریان هه‌بێت. ئه‌مه‌ پرسیارێكه‌ و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی هه‌روا له‌ خۆڕا چنگ ناكه‌وێت. دیاره‌ زۆرجار نامیلكه‌ شیعری مناڵان ده‌بینین، به‌زۆری باس له‌ په‌روه‌رده‌ و خاك و دایك و قوتابخانه‌ و مامۆستا و باخچه‌ی ساوایان و چۆنێتی هه‌ڵسوكه‌وتی مناڵان و چوون بۆ خوێندنگا و بابه‌تگه‌لی له‌و شێوه‌یه‌ ده‌كات. به‌ڵام تا ئێستا مناڵان له‌ شیعر و چیرۆك تا ڕاده‌یه‌ك بێبه‌شن و تینووی ئه‌م دونیا جوانه‌ی ئه‌ده‌بن.
ئه‌م هه‌وڵه‌ی كاك نه‌وزادیش شایانی ستایشه‌، بۆیه‌ حه‌زمكرد له‌ كتێبی (گوڵ و ئاسك و هه‌نگ) به‌رچنه‌یه‌ك هه‌ڵبژێرم و به‌ چه‌ند چیرۆكێكدا بچمه‌وه‌، بزانم تا چه‌ند بابه‌ته‌كانی تینوێتی تاسه‌ی دڵی مناڵان ده‌شكێنن و له‌ خزمه‌تی ئه‌م توێژه‌ی كۆمه‌ڵدان.
كه‌ نه‌وه‌ی دوا رۆژی ئه‌م میلله‌ته‌ن. له‌ چیرۆكی (زه‌وی و ئاسمان)دا باس له‌ هاوڕێتی ده‌كات كه‌ كه‌روێشكێك حه‌زی به‌ هاوڕێتی قه‌له‌ڕه‌شێكه‌ و ده‌یه‌وێت له‌ وه‌رزێكی به‌هاردا به‌ كاوه‌ژوو له‌ناو گژوگیای چیا ڕه‌نده‌كانی كوردستاندا گه‌مه‌ بكه‌ن و پشوویه‌كی لێبده‌نه‌وه‌، به‌ڵام قه‌له‌ڕه‌شكه‌ ڕازی نابێ و نایه‌وێ له‌گه‌ڵ نابووتێكی وه‌كو كه‌روێشكدا كاتی خۆی به‌فیڕۆ بدات و گوایه‌، ئه‌و باڵداره‌ و له‌ ئاسمان نه‌بێ ناحه‌وێته‌وه‌، ئه‌وێك بتوانێت ئاسمان ته‌ی بكات و پشووی باڵی به‌ شینایی ئاسمان تێراو بێ، چ پێویستی به‌ كه‌روێشكێكه‌ به‌ قونه‌قون یاڵ به‌ یاڵ ببڕێ. بۆیه‌ وه‌ڵامی ئه‌وه‌یه‌ له‌خۆی ناگرێت له‌سه‌ر زه‌وی له‌گه‌ڵیدا گه‌مان بكات. كه‌روێشكه‌ زرنگه‌كه‌ پێی ده‌ڵێت ئه‌مه‌ی تۆی ده‌یڵێی مه‌حاڵه‌ و ئه‌م گه‌مه‌ و ئاره‌زووه‌ تا سه‌ر بۆ تۆ ناچێته‌ سه‌ر، چونكه‌ ئێمه‌ هه‌موومان پێویستمان به‌ خاكه‌ له‌وێشدا نه‌بێ ناتوانین پشووی یه‌كجاره‌كی بده‌ین. قه‌له‌ڕه‌شه‌كه‌ له‌سه‌ر كه‌له‌پووتی و نابووتی و لووت به‌رزی خۆی به‌رده‌وام ده‌بێ، هه‌ر ده‌فڕێ به‌ڵام كه‌روێشكه‌كه‌ ده‌زانێ ئه‌م خۆبه‌زلزانینه‌ی تا سه‌ر نابێ، ماوه‌ی رۆژێكی بۆ داده‌نێ. قه‌له‌ڕه‌شه‌كه‌ ده‌فڕێت هه‌تا باڵه‌كانی بیهێز ده‌بێ، تینوێتی په‌ریشانی ده‌كات بێهۆش ده‌كه‌وێته‌ ناو دارستانێكی چڕه‌وه‌، لقه‌دارێكی تیژ ده‌چێ به‌سكیاو ده‌یكوژێ.
لێره‌دا چیرۆكنووس: ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات نابێ ئینسان له‌ هاوه‌ڵانی خۆی جیابكاته‌وه‌ و، خۆی به‌ گه‌وره‌تر بزانی، زێدی خۆی كه‌ خاكه‌ له‌بیر بكات. چونكه‌ ئه‌نجام وه‌ك ئه‌م قه‌له‌ڕه‌شكه‌یه‌ له‌ ئێسك و پروسكی خۆیدا كفتوكۆی داده‌مركێ، سه‌ری یه‌كجاره‌كی ده‌نێته‌وه‌، هه‌ر له‌ توێی ئه‌م كتێبه‌دا چیرۆكی قرژاڵه‌ سپڵه‌كه‌ ده‌بینین، كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات چاكه‌ بكه‌ی بیده‌ی به‌ده‌م ئاوه‌وه‌، له‌وه‌ چاكتره‌ بیر له‌ تۆڵه‌ و خراپه‌ی به‌رامبه‌ر بكه‌یته‌وه‌، هه‌میشه‌ گڕی قین له‌ ناختا بڵێسه‌ی بێ چیرۆكه‌كه‌ش به‌ كیسه‌ڵێك ده‌ستپێده‌كات كه‌ گۆماوێكی له‌ بۆق و قرژاڵه‌ وردیله‌كانی تر زه‌وت كردووه‌، تاپۆی ڕه‌ش له‌ ته‌وێڵی هه‌ڵواسیوه‌، به‌هیچ كلۆجێك گۆماوه‌كه‌ به‌رنادا، نایه‌وێ ئه‌وانی تریش به‌ ئاره‌زووی خۆیان ده‌ست له‌ملانی شادی و شه‌پ و هوڕی ئاوی گۆماوه‌كه‌ بن. رۆژێك بارانێكی به‌لێزمه‌ هه‌ڵده‌كات، گۆماوه‌كه‌ نركه‌ی دێت له‌ ئاوی تازه‌ باریودا یه‌كێك له‌ بۆقه‌ خێرخوازه‌كان به‌زه‌یی به‌ قرژاڵه‌كه‌دا دێته‌وه‌ و نایه‌وێ بخنكێ، ده‌یه‌وێ رێنمایی بكات كه‌نار بگرێت، هه‌تا ئاوی لافاوه‌كه‌ نه‌بخنكێنێ، بۆیه‌ له‌گه‌ڵ بۆقه‌كانی دیكه‌دا پێی ده‌ڵێت:- نه‌چێته‌ گۆماوه‌كه‌وه‌ و به‌ لاڕێیه‌كه‌دا گوزه‌ر بكات، به‌ڵام قرژاڵه‌كه‌ له‌سه‌ر شه‌ڕه‌نگێزی و ناخ ڕه‌شی خۆی به‌رده‌وام ده‌بێ، پێیانده‌ڵێت: خه‌یاڵتان خاوه‌ ده‌تانه‌وێ گۆماوه‌كه‌م پێ چۆڵ بكه‌ن، گۆماوه‌كه‌ بۆخۆتان داگیربكه‌ن، هه‌رگیز بڕوای پێیان نایه‌ و پاش كاتژمێرێك نابا لافاوێكی به‌ سام دێت و دار و ده‌وه‌ن ده‌پێچێته‌وه‌. گۆماوه‌كه‌ی قرژاڵیش سه‌ر و ژێر ده‌بێ.
ئه‌م چیرۆكه‌ بیروڕای مرۆكان ده‌رده‌خات، كه‌ هه‌ندێك له‌ ئینسانه‌كان هێنده‌ ناخ ڕه‌شن، هه‌رگیز قسه‌ی راست لایان بڕشتی نییه‌ و هێنده‌ سوورن له‌سه‌ر ئاكاری نابه‌جێی خۆیان، له‌ ناخی خۆیانه‌وه‌ له‌ ده‌وروبه‌ر ده‌ڕوانن، به‌هیچ جۆرێك به‌ ڕێنموویی و قسه‌ی به‌سوودی خه‌ڵكانی دیكه‌ و هاوڕێیان ناكه‌ن، ئه‌نجام له‌ زه‌لكاوی نه‌زانی و كینه‌ی خۆیاندا سه‌ر ده‌نێنه‌وه‌، بۆیه‌ مناڵانم مرۆڤ هه‌میشه‌ ده‌بێ له‌ خه‌ڵكی دانه‌بڕێ و قسه‌ی به‌ پێز و ڕێنمایی ده‌وروبه‌ر وه‌رگرێت، په‌ند له‌ ئامۆژگاری ده‌وروبه‌ری خۆی وه‌ربگرێت.
هه‌ر له‌م كتێبه‌دا چاومان ده‌كه‌وێت به‌ چیرۆكی (قوتابییه‌كی ته‌مبه‌ڵ). باس له‌ قوتابییه‌كی په‌رپووت ده‌كات هه‌میشه‌ چاو به‌ وانه‌كانیدا ناگێڕێ و په‌رتووكه‌كانی په‌رپووتن و ته‌وه‌زه‌ل به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئاوڕ له‌ ماندوبوونی مامۆستا و ڕه‌نجی باوك و دایك و ساڵانی به‌هه‌ده‌ری نادات، بۆیه‌ مامۆستاكان خۆشیان ناوێت. خه‌ڵكی لێی ده‌پرسن بۆ ناخوێنێت بیانووی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تێناگا. له‌سه‌ری ساڵدا مامۆستاكه‌ی بانگی ده‌كات و پێی ده‌ڵێت ئه‌مه‌ ئه‌نجامی هه‌موو وانه‌كانته‌ و له‌ هیچ ده‌رسێكدا ده‌رنه‌چوویته‌. دیاره‌ له‌ ئه‌نجامی ته‌مبه‌ڵی و ته‌وه‌زه‌لی خۆته‌وه‌ روویداوه‌. هه‌موو هاوڕێكانت ده‌چنه‌ پۆلی پێنجه‌م و ته‌نها تۆ نه‌بێ له‌ پۆلی چواره‌مدا ده‌مێنیته‌وه‌ سه‌ره‌ڕای ساڵێكی ماندووبوون و هاتووچۆكردن و مه‌سره‌فت و هاتنت بۆ قوتابخانه‌.
بۆیه‌ قوتابییه‌كه‌ شه‌رمه‌زار ده‌بێ و ئینجا ده‌زانێ سه‌رنه‌كه‌وتن چه‌ند ناخۆشه‌ كه‌ له‌ ئه‌نجامی هه‌ڵه‌ی رۆژانه‌ی خۆیه‌وه‌، به‌م ئاكامه‌ ناخۆشه‌ گه‌یشتووه‌، به‌ڵام كار له‌كار ترازا و په‌شیمانی سوودی نییه‌، بۆیه‌ مناڵانم ئێوه‌ش ده‌بێ له‌ ئاستی ئه‌م جۆره‌ قوتابیانه‌ هه‌ڵوێست وه‌رگرن، ڕێنماییان بكه‌ن، نه‌هێڵن نموونه‌ی له‌و شێوه‌یه‌ له‌ نێوماندا سه‌رهه‌ڵدا، ده‌بێ خۆتانیش هه‌میشه‌ چوست و چالاك رۆژانه‌ وانه‌كانتان به‌سه‌ر بكه‌نه‌وه‌، هه‌تا ببنه‌ نه‌وه‌یه‌كی به‌كاری دوا رۆژ و گه‌ل و میلله‌ت و نیشتمان له‌سه‌ر ئێوه‌ راوه‌ستاوه‌ و چاوه‌ڕوانی هیمه‌تتانه‌. له‌ نامیلكه‌ی دووه‌مدا چیرۆكی (سه‌ربه‌ستی)م خوێنده‌وه‌ باس له‌ پیرۆزی هاوڕێیه‌تی ده‌كات، كه‌ چۆن دانا كۆترێكی به‌ند كردووه‌، بۆ لای هاوڕێكانی فڕیوه‌، نیگه‌رانی دایده‌گرێ، به‌ڵام دایكی دڵی ده‌داته‌وه‌ و كه‌ ئه‌ویش خه‌یاڵی هاوڕێكانی لێیداوه‌ و فڕیوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ هاوڕێتیان شادبێ تێیده‌گه‌یه‌نێت ئه‌م چۆن ناتوانێت ده‌سبه‌رداری “گۆران و كاروانی” هاوڕێی بێ، ئه‌و كۆتره‌ش به‌و شێوه‌یه‌ هاوڕێیه‌تی هاوڕێكانی لا پیرۆزه‌ و بێ ئه‌وان له‌ قه‌فه‌سی ته‌نگدا ناژی. بۆیه‌ دانا یه‌كسه‌ر تێده‌گات و ده‌ستده‌كات به‌ زه‌رده‌خه‌نه‌ و قسه‌ و په‌نده‌كانی دایكی ده‌بنه‌ زه‌نگێك هزری ڕاده‌چه‌ڵه‌كێنن.
دوا چیرۆكی ئه‌م نامیلكه‌یه‌ مێرووله‌یه‌، باس له‌ مێرووله‌یه‌كی چاپك ده‌كات ده‌یه‌وێت خواردنێك بخاته‌ ماڵه‌كه‌یه‌وه‌، به‌ڵام زۆر ماندوو ده‌بێ، ئه‌م مێرووله‌یه‌ داوا له‌ مێرووله‌یه‌كی سوور ده‌كات، به‌ڵام مێرووله‌كه‌ گاڵته‌ی به‌ قسه‌كانی دێت و یارمه‌تی نادات، ڕۆژان دێت مێرووله‌ سووره‌كه‌ قاچێكی ده‌شكێ، داوای یارمه‌تی له‌م مێرووله‌ ره‌شه‌ ده‌كات، مێرووله‌كه‌ش به‌هانایه‌وه‌ ده‌چێت. هاوڕێكانی بانگ ده‌كات، له‌م به‌شه‌ خۆراكه‌شی ده‌داتێ. لێره‌دا چیرۆكنووس به‌ مناڵان ده‌ڵێت: ده‌بێ مرۆڤ به‌خشنده‌بێ و هه‌میشه‌ چاكه‌خوازی و كار و كرده‌وه‌ی به‌رامبه‌ر كاری تێنه‌كات، وه‌كو ئه‌وان ره‌فتار نه‌كات به‌ڵكو به‌ هانای ئه‌و كه‌سانه‌شه‌وه‌ بێ. كه‌ رۆژێك ئاوڕییان لێنه‌داوه‌ته‌وه‌، یارمه‌تیان نه‌داوه‌ لێبوردنیش پیشه‌ی مرۆڤی مه‌زنه‌ و وانه‌یه‌ك به‌ گوێی گه‌وره‌ و بچووكی ئه‌م چیرۆكه‌دا ئه‌دات.
بۆیه‌ مایه‌ی ده‌ستخۆشییه‌ كاك نه‌وزاد توانیبێتی له‌ بواری مناڵاندا كۆمه‌ڵێك چیرۆكی مناڵانه‌ی په‌ند ئامێز و چاكه‌خوازی نووسیبێ، توانیبێتی كتێبخانه‌ی كوردی ده‌وڵه‌مه‌ند بكات، به‌م جۆره‌ چیرۆكانه‌، هه‌رچه‌نده‌ چیرۆكه‌كان له‌ خانه‌ی په‌ند و چاكه‌ و په‌روه‌رده‌ به‌ولاوه‌ زۆر په‌لناهاوێژێ و لایه‌نی زانست له‌نێویاندا كه‌مێك بزره‌. به‌ڵام جێگه‌ی شانازییه‌ كه‌ نووسه‌رانمان بتوانن لایه‌ك له‌ مناڵان بكه‌نه‌وه‌، له‌م جۆره‌ چیرۆكانه‌ بێبه‌شیان نه‌كه‌ن، ئێمه‌ چیرۆكنووسمان زۆره‌ رۆمان نووسیشمان هه‌نه‌، به‌ڵام وه‌كو چیرۆكی مناڵان له‌م شاره‌دا، هه‌تا بڵێی كه‌م چیرۆكنووس ده‌ستی بۆ بابه‌تی مناڵان درێژكردووه‌، بۆیه‌ له‌لای خۆمه‌وه‌ ده‌ستی كاك نه‌وزاد ده‌گوشم بۆ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ی و هیوادارم نموونه‌ی زۆربێ و هه‌میشه‌ خێرخوازانه‌ و دڵپاكانه‌ له‌ مناڵان و سه‌ربرده‌ی ژیانیان بڕوانن و دڵیان بێگه‌رد و قه‌ڵه‌میان به‌پێز و چاوگیان روون و سه‌رچاوه‌ی ئیلهامیان گه‌شاوه‌بێ.

ستار ئەحمەد

•
……… 16 ………..

ئاسمانی تەممان بروسكەو
چەتری سەرمان گەواڵەیە
تینی هیوامان زریوەی
توێشووی سەرشانی پێشمەرگەو
هەواڵنامەی ئەم ساڵەیە
رۆژەكان بوونە سوتماك و
یادگارەكان
ئەفسانەی كاروانی مێژوو
ساتەكان عومریان راكێشا
نەبەردییەكان سڕانەوە
دەروازەكان
لەڕووی تەفرەو
داوی مەینەت كرانەوە
رۆشبیری
شارەكانی لەیاد كردو
قەڵەم بەگوللەی تاریكی
خرایە گەرووی زامەوە
كۆڵان گەڕەكی داپاچی
ماڵ پشتی لەگوند کردو
شار نیشتمانی جێهێڵا
نوسینەكان
بوونە ناسنامەی هەواڵ و
سەربردەكان
باسی جەنگ و
كوشتاری بەرەی ئەبرەهەو
بازووی خوێن و
مەدالیای سوارچالاكی
سیاسەتمەدارەكان و
سەركردەو
كورسی رەنگین بوو
پلەو پایە
بوونە مەدالیاو
گەردانەی
زێڕی نەوبووكی سەروەری
بەر نەدارو
شەهیدەكانی خاك نەكەوت
ئەوەی قوربانی
میللەت و
بستە خاكی
نیشتمان بوو
ناوی لەفەرهەنگی نەمری و
بەرخودانی جەنگەكانا رەشكرایەوە
كوردستان بووە كابینەی
دزو جەلاد
ئیتر خەونێك
لەبیرو هۆشمانا نەما
بتوانین هەنگاوێك بنێین
بۆ ئازادی و بوونە وڵات

ستار ئەحمەد
پارچەکانم کۆکەنەوە
……… 15 ………..

لە كاتێكدا
داود ئۆغڵو
كورد دەكوژێ
كەچی سەركردەكان ئێمە
لەئەنقەرە
روومەتی دەلێسنەوە
پێیان زۆرە
دیكتاتۆرێك
روویەكی خۆشیان بداتێ
ئەوەتانێ
ئەمەریكا
بارەگای داعش
دەڕفێنێ
نەوەكوو زەبریان بگاتێ
هەر بەرپرسەكەی خۆمانە
تەنكەری نەوتیان دەداتێ
چش لەپێشمەرگەو
شەهیدان
كێ لەئەحواڵیان دەپرسێ
كوردستان هەر چوار پارچەبوو
لەسایەی سەری ئەمانە
ئێستا بووە بەسەدو سێ
ئای كەباری خاك گرانە
هەر رۆژەی كەرتێكی دەڕمێ
نەبووە لەنێو چاڵی نەوتا
بۆ كەرتە نانێك بگریت و
دەست لەخەڵكی پانكەیتەوە
ماڵ لەخاوەن ماڵ حەرامە
كووچەو شەقامی شارەكان
هەمووی زامە
بۆ كوێ دەڕۆیت
هەر بۆنی بۆمب و بارووتە
نیشتمانە خاپوورەكەم
پڕ لەگەداو رەش و رووتە
مێشكم لەجەستەم تۆراوە
پەنجەم بەدەستم نامۆیە
ئەم خاكە خێری بۆ خەڵكەو
كۆتی دەستی من و تۆیە
نامۆین به‌رۆحی خۆمان و
ماڵ و مناڵ و
كوچه‌و شار
نیشتمان سه‌راپا گڕه‌
لاوه‌كانمان
وه‌كوو مه‌لێكی بریندار
كه‌وتوونه‌ته‌ باڵه‌ فڕه‌
كه‌نار نه‌ما
توێشووی سه‌فه‌ری لێنه‌خه‌ن
هه‌ر رۆژه‌ی له‌هه‌ڵدێرێكا
ده‌بنه‌ سوتووی مێژوو ته‌مه‌ن
بۆ نانێكی ده‌م ره‌شه‌با
به‌دوای گه‌رووی جانه‌وه‌رو
سكی گورگا باویشك ده‌ده‌ن
له‌م سنووری خوێنینه‌وه‌
بۆ ئه‌و ته‌لبه‌ندی وڵاتان
ته‌كان ده‌ده‌ن
چه‌ندین ته‌رم و
ئێسك و پروسكی هاوخوێنم
له‌ دیده‌ی رووباری زه‌برو
ده‌ریای رقی سنووره‌كان دۆزرانه‌وه‌
لانه‌یه‌ك نه‌بووه‌ هێلانه‌ی
كۆرپه‌یه‌كی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌
رۆح و جه‌سته‌مان خه‌واڵوو
خه‌ون و خۆراكی سه‌فه‌ره‌
خه‌مخۆرێكم له‌م خاكه‌دا
به‌دینه‌كرد
به‌ر شاڵاوی بزربوون و
ئاواره‌یی كیژان بگرێ‌
له‌ژانی گه‌نج و بێداران
وردبێته‌وه‌
كوردستانم
هه‌موو ساتێك
تاكێكی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات
چركه‌ نییه‌
زامێكی نوێی نه‌كولێته‌وه

ستار ئەحمەد

بەشی دووەمی

رەنگە .. شەوەكان هەڵواسن
دیدەی ئەستێرەكان دەركەن
تاریكی بەسەر دورگەی زام و
دەروونی خەڵكیدا بەشكەن
پەیامێكی نوێ دەنووسم
شەماڵ دەكەم بەرابەری
بەهار نیگای چارەنووسم
لەئەلفەوە ئەدگارەكان
لەهەنیەی گڵ هەڵدەكۆڵم
راستیەكان دەكەمە زارو
نەبەردییەكان بەمێژووی گوڵ
پێتان دەڵێم :.
شوێنەواری جەنگ
نەخشەی ئینسان
ئاودیو دەكا
گوللە گڕزادەی دۆزەخە
ژەهری تاوانتان
كەلاوەو
وڵاتێكی گیرخواردووە
گلێنەی تەقیوی كۆرپەو
كۆشی بڕاوی دایكە
چوارچێوەی هەورتان سووتان و
دەمامكتان
لەڕووی ستەم نەكردەوە
زۆرتان ماوە
ئانیشك لەباسك جوێكەنەوە
پەنجە بەگژ دەستا بكەن
سینە لەخوێناو وەردەن و
دەست بخەنە جەرگی وەتەن

ستار ئەحمەد

ته‌نكه‌ی رۆحم بگرەو
گوللەیەكی تیا بچێنە
دڵم لەگڵێك خوڵقاوە
قەڵەمی تێدا سەوز نابێت
ئیتر مەكۆشە
بۆ شینبوونی
تۆوی ئەوین و تەبایی
من لەگەڵ خۆمدا لەشەڕم
لەگەڵ گیانی خۆمدا ئاشتنابمەوە
چۆن دەتەوێت ئاوێزانی جەرگمت بكەم
من نازانم خۆم چەند پارچەم
ناتوانم خۆم كۆكەمەوە
لەكەرتێكما با دەبارێ
زریان دەسووتێ
هەوار بەلادا دێ و
شووشەی دەروون دەشكێ
لەكەرتێكی ترما
مێز دەڕازێننەوە
پارە بەسەر مێدا دەكەن
كچ دەفرۆشن
خاك هەڕاج دەكرێ
نانی نەداران دەبڕن
شیر لەدەمی مناڵ دەگرنەوە
زار لەرەگەوە هەڵدەكێشن
نووسەر بەسەر بەردا رادەكێشن
كەرتەكانی لەشم بۆ ناژمێررێ
كەركوك ” كۆبانێ‌
سنجار ” دیاربەكر
بادینان ” سۆران
كویستانم یان گەرمیان
من دوو هەزار سەرو
ملیۆنێك جەستەم
بەڵام یەك رۆحم تێدا نییە
جەستەم بناسێتەوە
لەقامیشلووەوە هەتا زوممار
تەنی منەو لەدار ئەدرێ
لەخەلیفانەوە هەتا بۆكان
مێینەی منەو ئەتك دەكرێ
جامانییەكانتان داكەنن
ئیتر بەسە
ئاڵاكانتان ریسوا مەكەن
سەرتان بووە بەداعش و
دڵتان بەئەتاتورك
دەستێكتان ژێر دەستەی خۆرئاواو
ئەوی دیكەتان خۆرهەڵات
خێراكەن كۆمكەنەوە
مەمكەن بەچیایەك
پڕم مەكەن لەباڕخانەو
سەماكەرو
خۆ كوژەكان
بمكەن بەدادگای ماف و
هەڵەبجەیەك لەناخمدا پاراو بكەن
كەركوكێكم لێ دروست كەن
ببێتە باوانی ئێزدی
مەسیحی و قەڵەم و
شیعرو گوڵ
هەتا كەی
لەپارچەكانی مندا
گوللە ببارێ
رەز بسووتێ
هەناوم ببێتە هێلانەی داڵاش و
روومەتم ردێنی خوێناوی دەربێنێ
ئەمە چ زەمەنێكە
رۆژێكم سات كوژەو
كاتێكم رووخان
دەمێكم سەربڕین
ئەمە چۆن كارەساتێكە
شەوانم پێشمەرگەو
رۆژگارم داعش و
سەرمانگم قوربانی
سەر ساڵم كۆچبارو هەڵفڕین
وەرە ئیتر تەواو
لەمە زیاتر لێكم مەترازێنە
پارچەكانم وردو خاش بوون
من دڵێكم لەشووشە
بەبەفر پینە ناكرێم
جەرگێكم لەئاورێشم
بەئاگر زامەكانم ساڕێژ نابن
خۆت لەقەرەی ناخم مەدە
كەسیشم نەبێت
دەروونم دەبێتە لافاو
ناخم خاكێكی ئاگرین
دەتسووتێنم
بەرووی تۆو
هێرشبەرا ئەتەقمەوە
دار گوێزێكم
هەموو ساتێك دەژێمەوە
دەبمە سەنگەری پێشمەرگەو
داڵدەی كوردان
دەبم بەكەركوكی گڕو
رۆح و هەناوی كوردستان

ستار ئەحمەد
•

شیعر بارانه‌ ئاسمانی ده‌روون و سروشت جوانده‌كا،خه‌ونه‌ له‌رۆخی ده‌ریاكاندا له‌ ئاریشه‌ی رۆژگار ورد ده‌بێته‌وه‌,مه‌له‌وانێكه‌ له‌ناخی ئاوو هه‌مووگومان و راستییه‌كان ده‌كۆڵێته‌وه‌,شیعر تارماییه‌كان له‌توێی وێنه‌و مه‌به‌ستا شیده‌كاته‌وه‌ ،هه‌ناسه‌یه‌ دڵ له‌په‌ستی زاخده‌دا،چاوه‌ ..نیگاكان ده‌ژمێرێ‌.له‌مه‌مله‌كه‌تی هه‌نسكا له‌ ڤیان ده‌گه‌ڕێ‌ (من و ده‌ریا)كتێبێكی شاعیر عه‌باس جێماوه‌،له‌لایه‌ن یه‌كێتی نوسه‌رانی كورد/لقی كه‌ركوكه‌وه‌ به‌چاپ گه‌یشتووه‌.
كۆمه‌ڵه‌ شیعرێكی تێدا له‌دایكبووه‌….

ئه‌ی ژنه‌ ئاوییه‌كه‌
به‌رده‌كان
ده‌یانه‌وێت شتێك بڵێن
سێ‌ شه‌وه‌
په‌نجه‌كانیشت
به‌رگی قرشیان پۆشیوه‌
له‌كاتێكدا خۆیان نۆبه‌ره‌ی ورده‌ یاقووتن

شاعیر پێناسه‌ی ژنێكمان بۆ ده‌كات ….ره‌نگه‌ له‌ناخیدا جۆره‌ وشكیه‌ك به‌دی بكرێت ،هێنده‌ به‌سیمای عه‌شق و جوانیه‌كاندا ده‌ڕوانێ‌،بێهووده‌ ییه‌كی به‌باڵای شاعیردا بڕیبێ‌،ئه‌و سووتانه‌ی ئه‌م به‌گڕی دامركاوه‌ ،وشه‌كانی باڵیان له‌كوانووی بێئه‌مه‌كیدا ..له‌گیانه‌ڵای نه‌مریدان و ده‌یانه‌وێ‌ جاویدانییه‌ك له‌نێو ژاكانی عومرا بپۆشن .وه‌لێ‌ ئه‌و بێئاگایانه‌ له‌مانای ئه‌مه‌ك و راستییه‌كان ،ته‌نانه‌ت له‌ به‌رامبه‌ردا به‌رده‌كانیش ده‌یانه‌وێت بێنه‌گۆ،هه‌ر چوون په‌نجه‌ نیانه‌كانی به‌رگی بێبه‌زه‌ییان پۆشیوه‌، قرش ئاسا نیازیان له‌ ناوبردنی چوارچێوه‌ی خۆیانن .له‌كاتێكدا سه‌رچاوه‌یان ئاوه‌و ..پێكهاته‌ی مرواری و یاقووتن ،ئه‌م كاردانه‌وه‌و ره‌نگدانه‌وه‌یه‌ ..،كێ‌..؟دروستی كردووه‌..؟ كه‌سه‌كان یاخود كچه‌ ئاوییه‌كه‌ ..خۆی ته‌نها به‌رووكه‌ش بارانی به‌زه‌یی له‌به‌ژنی ده‌بارێ‌ و له‌ناخه‌وه‌ش نیازی له‌ناوبردنی دڵسۆزان و شاعیره‌ .ئه‌م هاوكێشه‌ دژه‌ باوه‌ _ئاراسته‌كه‌ی هۆنیار ده‌گرێته‌وه‌ .
ئه‌وه‌تا ده‌ڵێت:.
منیش له‌هۆگریتا
وه‌كوو نیل
بۆ ئێواره‌ خوانیكی سینه‌ت و
پێكێك له‌ سۆز
پێچه‌وانه‌ی گشت ئاده‌مییه‌كی كۆڵانه‌كه‌تان
شه‌پۆلی فه‌زای هه‌سته‌كانم
تابێ‌ گوڕتر ده‌بن

شاعیر لاوازو گۆشه‌گیره‌ له‌ ئاستی دڵخوازه‌كه‌یدا ،هه‌ر بۆیه‌ ئاوه‌ژوو له‌كۆمه‌ڵ و ناسیاوانی،له‌ به‌ر خاتری دڵه‌كه‌ی نیل ئاسا ..هه‌موو مه‌وداكانی ته‌سك كردووه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵ په‌راوێز ده‌كات و له‌خاڵی به‌ژوان گه‌یشتنێكا ..له‌سینه‌ی دولبه‌ره‌كه‌یدا ده‌توێته‌وه‌،بۆ ئه‌وه‌ی پێكێك له‌خۆشه‌ویستی هه‌ڵداو هه‌موو شه‌پۆله‌كان تێكبشكێنێ‌.هه‌موو چركه‌ساتێكیش به‌تاوتر ..بۆ مه‌به‌ستی ده‌كۆشێ‌ و تاو ئه‌دات .شاعیر چاك ده‌زانێت ..ساردییه‌ك له‌به‌رامبه‌ردا چڕبووه‌ته‌وه‌و ته‌نانه‌ت ،چاك هه‌ست به‌سه‌دای ناخی ده‌كات .

پێنووسه‌ سێ‌ بڕگه‌كه‌شت
وه‌كوو غه‌زه‌لێكی پژاو
مه‌نگ و بێ‌ ژانن
له‌كاتێكدا
شه‌پۆلی په‌یڤی وه‌نه‌وشه‌یی و
شه‌یدای عیشق و عیرفانن

شاعیر جۆره‌ ئاڵۆزی و نه‌گونجانێك هه‌رێمی ده‌ربڕینییان ته‌نیوه‌،ئاخر ..((خوازه‌)) سه‌دای ناخه‌ ،ئه‌وه‌تا ئاواته‌كه‌ی جۆره‌ تێنه‌گه‌یشتنێك ـ له‌گوفتارو غه‌زه‌له‌كانیدا ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ هه‌ست به‌ئه‌ندێشه‌ی ئه‌م ناكه‌ن ،ئیتر چۆن لێشاوێك له‌عیشق و عیرفان دروستده‌كه‌ن .بۆ كێ‌..گه‌ر وایشبێت .به‌ری وه‌فاو ره‌نجی بۆ شاعیر نییه‌و ئه‌م فریودراوانه‌ ده‌یه‌وێت ..له‌ سایه‌ی په‌یڤی شرینی ئه‌ودا ئارامبگرێت.

منیش له‌سه‌ر سامیا
وه‌كو منداڵه‌ قه‌ره‌جێكی به‌له‌نگاز
به‌بێ‌ زه‌ینی
بۆ نیگایه‌ك
له‌ كۆڕی ژوانی رازه‌كانتا
چڵه‌ شیعرێك
په‌یكه‌ری دڵم
له‌شێوه‌ی بایه‌كی لماوی
له‌به‌ر پێتا ده‌ڕوانم

هه‌ر بۆیه‌ خۆی وه‌كوو ره‌وه‌ندێكی به‌سته‌زمان دێته‌ پێشچاوو ،درك به‌كاڵفامی خۆی ده‌كات،كه‌چی كۆڵناداو ده‌یه‌وێت ئه‌و گوڵه‌ی بۆنی نه‌كردووه‌،ره‌نگه‌ له‌یه‌خه‌ی ئه‌میش نه‌درێ‌ ،به‌گه‌شاوه‌یی بمێنێته‌وه‌،به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌موو دڵڕه‌قییه‌ی ئه‌و دڵی بكاته‌ چڵه‌شیعرێك و چه‌شنی چاككه‌ره‌وه‌یه‌ك گه‌رداوی هه‌ڵوه‌سته‌كانی هه‌ڵگرێ‌.

ئای ئه‌زیزم
مه‌رجان هه‌ره‌سی هێناو
ده‌یه‌وێت
برۆكانی خۆی بڕوتێنێته‌وه‌
چه‌شنی گوڵه‌ گه‌نمێك
له‌سه‌ر زوڵفی قه‌ترانی تۆدا
له‌نگه‌ر بگرێ‌

شاعیر هێنده‌ به‌جوانی ئه‌ڤینه‌كه‌ی سه‌رسامه‌ نیو ئه‌وه‌نده‌ ..شه‌نگیه‌كی له‌ئاكاره‌كانیدا ده‌رنه‌خستووه‌.دارو به‌ردو مه‌رجان ـ هه‌مووی له‌به‌رامبه‌ر هاوه‌ڵه‌كه‌یدا هه‌ره‌سییان هێناوه‌،كه‌چی ئه‌م وایداده‌نێت سه‌رجه‌میان له‌خزمه‌تی ئه‌ودان و ده‌یانه‌وێت جوانتری بكه‌ن.ئیتر شاگه‌شكه‌ی سینه‌و برۆو زوڵفی قه‌ترانی بووه‌،له‌روانگه‌ی خۆیه‌وه‌ ،هه‌موو وه‌كوو ئه‌و له‌هۆڵی ئه‌ودان و هه‌مان خۆشه‌ویستی ئه‌م خۆشیان ئه‌وێ‌..
سێبه‌ری ملوانكه‌
خوێنینه‌كه‌شت
له‌ نێو باخی شه‌قامه‌كان
هه‌ر زیكرو سه‌ما ده‌كات

شاعیر هێنده‌ سه‌رشێتانه‌ له‌دڵداره‌كه‌ی ده‌ڕوانێ‌.. ته‌نانه‌ت سێبه‌ری ملوانكه‌كه‌ی كردووه‌ به‌سه‌ماكه‌رو له‌نێو باخی مه‌مكه‌كانیدا هه‌ر خه‌ریكی زیكرو حاڵن .بزانین بۆكێ‌..؟دیاره‌ عه‌باس خه‌و ده‌بینێ‌،هه‌ر به‌خه‌یاڵیش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ لای ئه‌وینداره‌كه‌ی.

تۆ بۆ من
به‌رامه‌ی گوڵه‌
تابلۆكانی (ڤانكوخ)ی و
تائه‌به‌د پیرنابی

ئه‌وه‌تا ئه‌وی به‌بۆنی ئه‌و گوڵانه‌ داناوه‌ كه‌بوونه‌ته‌ به‌هره‌ی ڤانكوخ و داهێنانه‌كانی ،باشه‌ شاعیر چاك ده‌زانێت _كه‌ ڤانكوخ ـبۆ كێ‌ گوێی خۆی بڕی و ..ئاكامیش خۆی كوشت .نازانم شاعیر بیر له‌چی ده‌كاته‌وه‌..ئه‌وه‌تا..ده‌ڵێت..

شه‌رمنن
مه‌خموورن
ئه‌ستێره‌ن
چاوه‌كانت
مانا به‌ شه‌وه‌زه‌نگ ده‌به‌خشن

كه‌واته‌ شاعیر خۆی به‌قه‌رزاری ئه‌م نازداره‌ ده‌زانێت كه‌بوونه‌ته‌ داینه‌مۆی هه‌ست و نه‌ست و شیعره‌كانی كه‌ئه‌ویش ته‌نها جوانیه‌كه‌یه‌تی.

هه‌ر دوێ‌ شه‌و
وه‌كوو به‌دمه‌ستێكی بی َ شه‌راب
ده‌ستی چه‌پم خسته‌سه‌ر شانی مانگ و
ده‌مڕوانیه‌ سه‌مای
په‌ره‌سێلكه‌یه‌كی ده‌نوك شكاو
غه‌مزه‌ی عه‌یارت
به‌ڕیتمه‌وه‌

شیعر شۆڕبوونه‌وه‌یه‌ بۆ دیوی ناوه‌وه‌ی نه‌بینراوه‌كان و ده‌رهێنانی جوانییه‌ له‌شاراوه‌كان،به‌ڵام ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێ‌ ،كه‌هه‌ڵبسین ناشیرینیه‌كان جوانكه‌ین،به‌ڵكوو گه‌ڕانه‌ به‌دوای نه‌زانراوه‌كانداو خستنه‌ڕوویان به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌لای زۆر كه‌س تارو مه‌نگه‌.
له‌زۆر كۆپله‌كانی كاك عه‌باس جێماودا ،هه‌مان ماناو رێباز دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌،به‌ده‌گمه‌نیش چووه‌ته‌ ده‌رووی دورگه‌ داخراوو مه‌نگه‌كانه‌وه‌.ئیتر ره‌نگه‌ شاعیر ویستبێتی جۆره‌ دژوارییه‌ك دروستبكات و نوێگه‌ری له‌توێی شته‌ ئاشكراكاندا بێنێته‌ كایه‌وه‌.بۆیه‌ واله‌خوێنه‌ر ده‌كات ،جۆره‌ ماندوبوون و ساردییه‌ك و وشكییه‌ك له‌ به‌رهه‌مه‌كانیدا ببینێ‌..ئه‌مه‌ش له‌خۆڕا نییه‌ ئه‌م بۆ چوونه‌م لادروستبوو ،چونكه‌ شیعره‌كانی ئه‌م كتێبه‌م چاك خوێنده‌وه‌.شیعری ئه‌مڕۆ لێكخشانه‌ له‌گه‌ڵ زمانداو خه‌یاڵی قووڵ و وێنه‌ی شیعری و ریتمی شنه‌ به‌خشه‌ ،ئیتر پێویستی به‌ڕسته‌ی درێژو لێكدراو نییه‌ .
ده‌سخۆشی له‌ كاك عه‌باس ده‌كه‌م ..هه‌وڵێكی چاكی داوه‌ و ئه‌م به‌رهه‌مانه‌یشی له‌وانه‌ی پێشووی جیاوازترن.خوازیارم له‌به‌خششی به‌رده‌وامدا بێت .

ستار ئەحمەد

ئازادی نانێكه‌ به‌خوێن سوور
له‌دڵی نیشتماندا
به‌پاژنه‌ی چه‌ته‌كان پان ده‌كرێته‌وه‌
شۆڕش دزینی ئاڵایه‌
سه‌ركرده‌ قاچی دوو كورسی
له‌كوێی ده‌روونا
ته‌رمی په‌پووله‌كان بشارمه‌وه‌
رۆحی شه‌هیده‌كان
له‌جه‌سته‌م دادڕم
باره‌گا ـ بڵێسه‌ی ئاگره‌و
دۆزه‌خی بێتاوان
په‌رستگا ـ ده‌رگای به‌خوێن ڕه‌نگاوی
چی له‌خاكێك بكه‌م
پێخاوس له‌نێویا بازبده‌م
به‌سه‌ر گۆڕی دایك و
كۆرپه‌ی سووتاوو
هاوده‌می خنكاوما
زمانێكم بۆچییه‌
له‌ئاستی مافمدا
به‌ره‌و داد نه‌بزوێ‌
چۆن نیشتمانێكم خۆش بوێ‌
ده‌رپێی ئازادی
له‌ژێریدا داكه‌نن
به‌دوای چییدا بكۆشم
كوشتارو راوو ڕووت
بكه‌نه‌ دروشمم
كام ئاڵا
له‌جه‌سته‌ی خاكه‌كه‌م بپێچم
له‌كاتێكدا لانه‌واز
هاوشارم
بۆ پاره‌و
دیوارو
ده‌رگاو
په‌نجه‌ره‌
له‌پاڵیا سه‌ربڕن
مێژووی چی
كام داستان
ئه‌فسانه‌
رۆمانی خیانه‌ت
بۆمانگ و هه‌تاوو
ئاسمانی دزراوم به‌رزكه‌مه‌وه‌
به‌چیوه‌ بنازم
به‌نه‌غمه‌ی سه‌رشۆڕی و
به‌سته‌ی تاوان و
هه‌ڵپه‌ڕكێی ته‌فره‌وه‌
یان به‌نۆكه‌ریی چوار جه‌لاد
تیغی ژه‌هراوی
ده‌خه‌نه‌ زامی
كوردستانی گه‌وره‌وه

ستار ئەحمەد
•

به‌ده‌م خه‌نده‌ی گوڵه‌وه‌
شنه‌ی با ده‌خۆمه‌وه‌
له‌كوێی جه‌سته‌مدا
گوێ‌ له‌ده‌نگی تۆ بگرم
بوومه‌ته‌ پارچه‌ی شكاوی شووشه‌
هه‌ر كه‌رتێكم له‌ تۆدا
خۆی ده‌كاته‌ هاوه‌ڵی مردن
به‌ره‌و كوێ‌ ته‌رمم هه‌ڵده‌گرن
له‌پاڵ كام داردا ده‌مشۆنه‌وه‌
چۆن ته‌لقینم ده‌خوێنن
من خۆم داره‌مه‌یتێكم
له‌ژاڵه‌ی به‌ر ده‌رگه‌ی ماڵه‌كه‌تان
سازیان دام و
به‌به‌رامه‌ی تۆ
بزه‌یان پێبه‌خشیم
له‌خۆم ناگه‌م
له‌تۆشدا گومان ده‌مگه‌ستێ‌
چاوه‌ڕوانی ده‌مفڕێنێ‌
ژوان ئاڵای به‌ربه‌ستم بۆ هه‌ڵده‌كا
خۆزگه‌ به‌خۆر ده‌مپێچێته‌وه‌
دابڕان به‌چاره‌نووسی به‌ردم ده‌سپێرێ‌
له‌چیدا شانۆی به‌خشین بنوێنم
له‌كام شه‌ڕگه‌دا
پریاسكه‌ی تاسه‌ بكه‌مه‌وه‌
تازه‌ رابوورد
ئه‌و كاتانه‌ی به‌دوو ده‌ست
لوتكه‌مان ده‌گووشی و
خاكمان ماچ ده‌كرد
ئه‌و ده‌مانه‌
زه‌مه‌نی عه‌شق بوون
مه‌ودای دڵو خۆزگه‌
په‌نجه‌و قه‌ڵه‌م بوون
ئه‌مێستا بارێك له‌تریفه‌
پڕ ده‌مێك وشه‌ داناگیرسێنێ‌
په‌رچه‌می رسته‌یه‌ك ناكاته‌وه‌
شیعرێك له‌پاژنه‌ی هه‌نگاوا نادوێنێ‌
ده‌ڕۆم چۆن باران
ئه‌مساڵی تۆران و
تووڕه‌یه‌ له‌خاك
فرمێسكێك بۆ دارێك ناڕژێنێ‌
روومه‌تی مناڵێك گرینۆك ناشواته‌وه‌
به‌و شێوه‌یه‌ ده‌ڕۆم
له‌خۆم ده‌رباز ده‌بم
له‌تۆدا ده‌بمه‌ ئاڵای گشتگیری
باوه‌ش به‌خاكا ده‌كه‌م

ستار ئەحمەد

چركه‌یه‌ك له‌ئاگر ده‌خوازم
ماچێك به‌گڕ داده‌گیرسێنم
لێوێك له‌گه‌ڵا دروستده‌كه‌م
به‌قه‌د ژماره‌ی چرۆكان
له‌گه‌ڵ بووندا ده‌كه‌ومه‌ سه‌ما
هه‌ڵپه‌ڕكێی … داگیرسان
هه‌ڵپه‌ڕكێی …رامووسان
هه‌ڵپه‌ڕكێی… چاوبڕكێ‌
هه‌ڵپه‌ڕكێی…پێشبڕكێ‌
هه‌ڵاتن له‌خۆم و
توانه‌وه‌ له‌تۆدا
به‌سه‌ر به‌رامه‌ی خاكدا په‌خشده‌كه‌م
له‌وه‌تی چیاكان به‌زمانی به‌فره‌وه‌ ده‌گرین
مه‌لێك هێلانه‌ی خۆی جێناهێڵێ‌
كوكوختیه‌ك.. له‌بزێوی بێچووه‌كانی وه‌ڕسنابێ‌
منیش ناتوانم بێتۆ ژوانێك بڕه‌خسێنم
تۆ نیگات ورده‌ به‌فره‌و
سۆزت دوندی سه‌خت و
رامانت له‌گه‌ڵ هه‌وره‌ دووره‌كاندا ده‌له‌نگێ‌
منیش مه‌ستم به‌بوونی دووكه‌ڵ
لقی دارهه‌نارێكی سووتاوم
له‌وه‌تی ئاگر برۆمی سووتاندوه‌
نیگام هه‌ڵوه‌دای گوڵی سووره‌و
چاوانم تینووه‌
بۆ مه‌زه‌ی سێوێكی مه‌زاری روانین
ده‌سته‌كانم له‌گڕ هه‌ڵده‌كێشم
له‌گه‌ڵ ژاكانی گوڵ و
به‌ربوونه‌وه‌ی بولبولێكی حه‌سره‌تا
دڵم له‌جه‌سته‌م جوێده‌بێته‌وه‌
رۆحم به‌باران ئاشنا ده‌بێ‌
نه‌نمه‌یه‌ك
گه‌واڵه‌ی عومرم ته‌ڕده‌كا
نه‌بارانێك تابلۆیه‌ك ده‌نه‌خشێنێ‌
له‌سێبه‌ری باڵات بكا

ستار ئەحمەد

بێگوناهم له‌و ماچانه‌ی
باران رووی خاكی پێڕووشان
زه‌مه‌ن له‌گه‌ڵ شنه‌ی شه‌ماڵی هه‌نگاوا
په‌لكی داری له‌توێی زامی كه‌رته‌ شاخا
له‌باڵای زه‌مین دابڕان
من ئه‌و كاته‌ ژوانیكم نه‌بوو
بۆ حاڵی بوون
له‌خوێن و باڵای دارستان
زمانێك میوانداری بولبولێك و
لانه‌یه‌كی نه‌ده‌كرده‌ ئه‌درێسی
ته‌لبه‌ندی سێوێك
له‌پاڵ هه‌ر به‌ردوو خاشاكێك
ناوێك نه‌بوو
بۆكیژێكی باڵا شەبەنگ
بۆجوانی خاكی نیشتمان
بۆیه‌ تاوان له‌من نییه‌
له‌گه‌ڵ ونبوونی هه‌تاوو
داگیرسانی جه‌سته‌ی مانگا
ده‌ست بۆ به‌رۆكی ئاو به‌رم
گوناه‌ نییه‌ له‌گه‌ل َ زه‌ردی به‌یانیانا
پرچی تاریكی بتاشم
بچمه‌ سه‌ر شانی ئاسمان و
ئه‌ستێره‌یه‌ك بكه‌مه‌ كڵاوی سه‌رم
كه‌عومری ره‌هام ده‌وه‌رێ‌
له‌كوێ‌ بتوانم خه‌زان و كه‌سكی گه‌ڵایه‌ك
له‌یه‌كتری ئاشناكه‌م
ئه‌شك و باران
له‌سووری خوێن جوێكه‌مه‌وه‌
ماچ و گۆنا له‌نێو یه‌كا بتوێنمه‌وه‌
كه‌ده‌رفه‌تێك نه‌بێت بۆچڵ
خۆی له‌ئاورنگێ‌ هه‌ڵكێشێ‌
كه‌ی ده‌توانم به‌نازی دارێك بسره‌وم
نیگای گوڵێك بۆسێبه‌رێ‌ رامبكێشێ‌
له‌توانه‌وه‌ی دانه‌ی بارانێكا
به‌ره‌و ده‌روونی ئه‌م خاكه‌ رۆده‌چم
گڵ ده‌بێته‌ كفن و بوونم
له‌وه‌ته‌ی سروشت بێزاره‌ له‌وه‌یشوومه‌
تاوێك له‌گه‌ڵ بادا ده‌مرم
ساتێك ده‌بمه‌ گه‌ردی ژێر خۆڵ
تاوێر نه‌ما هه‌ڵینه‌گرم
چیا نه‌ما نه‌یكه‌مه‌ كۆڵ
نه‌كه‌س له‌ژانم تێده‌گاو
نه‌ده‌ستێك ماندوێتیم ده‌رده‌كا
هه‌ر به‌دوای گوناهه‌كانا ده‌گه‌ڕێم
خۆم ئه‌و گوناهه‌م
له‌په‌راسووی گوناهه‌وه‌ له‌دایكبووم
من ئه‌و ژانه‌م
به‌نه‌مانی دونیاو مرۆ كۆتاییم دێ‌
ئاگرێكم به‌ئێسك و پروسك داگیرساوم
رۆژیك ته‌لبه‌ندی زیندانم
تاوێك ده‌مكه‌ن به‌ئاگردان
جارێك ناوم ده‌نێن مێژوو
هه‌ندێ‌ جاریش ده‌بم به‌تابلۆی نیشتمان
بێگوناهم له‌وساتانه‌ی په‌روانه‌یه‌ك ماچم ده‌كا
په‌نجه‌كانی ده‌ستێك
له‌گه‌ڵ گڕما داده‌گیرسێن
كۆرپه‌ی بایه‌ك له‌هه‌ناوما وه‌نه‌وز ده‌دا
به‌رامه‌ی گوڵێك ده‌مدوێنێ‌
لێزمه‌ی بارانێكی شه‌وان ته‌ڕم ده‌كات
ده‌مباته‌ كه‌ناری مردن
ده‌بمه‌ هێڵی ره‌شی په‌ڕه‌و
گوڵدانی شیعری نێو كتێب
ده‌بم به‌لانكی گوناه‌

ستار ئەحمەد

له‌توانه‌وه‌ی به‌فرا
وردو خاش ده‌بم
یادی تۆ لێكم ده‌ترازێنێ
كه‌بزه‌ی رووت ده‌مخاته‌ باڵ
ئیتر چوون مناڵ
دوای سه‌رابی باڵات ده‌كه‌وم
شه‌وانم ده‌بن به‌خه‌ون و
تارمایی سێبه‌رت
به‌تاریكی دامده‌پۆشێ
هێدی هێدی شیده‌بمه‌وه‌
له‌بنمیچی ژووره‌كه‌ما
ده‌بم به‌شێ
له‌رۆحی خۆما ون ده‌بم
له‌جه‌سته‌یه‌كی سووتاوا
له‌چاوه‌ڕوانی ده‌ئاڵێم
تروسكه‌یه‌ك به‌دی بكه‌م
ده‌لێم خودایه‌ .. تۆ بڵێی ئه‌و بێ
له‌وه‌ته‌ی جگه‌رم
بۆ دووریت گڕ ده‌گرێ
هه‌روا وشه‌ی باڵ گرتوومه‌
به‌ره‌و گومه‌زی چاوانت
به‌تاسه‌وه‌ هه‌ڵده‌فڕێ
من ئه‌شكم
له‌چاوتا سه‌وز ده‌بم
من شكۆی ئه‌وینم
بۆ لوتكه‌ی ژوانت به‌رز ده‌بم
وه‌ره‌ لام مه‌تۆرێ
كه‌ی جه‌سته‌ له‌رۆحی راده‌كا
گیان بێ دڵ ده‌ژاكێ
تیله‌ دیده‌ جێناهێڵێ
سینه‌ له‌هه‌ناسه‌ دانابڕێ
تۆ ترپه‌ی هه‌ناومی
ته‌مه‌نم بۆ لاوی ده‌فڕێنی
تۆ تینی هه‌نگاومی
به‌عه‌شقت ده‌مژێنی
مه‌ڕۆ دڵ
له‌بۆته‌ی مردنا مه‌نوێنه‌
عه‌شق پاكی و لێبوردنه‌

ستار ئەحمەد

چاكی شاعیر و نووسه‌ر به‌ زۆری و بۆری نییه‌، دیاره‌ هه‌ندێكجار ته‌نها به‌رهه‌مێكی زیندوو خاوه‌نه‌كه‌ی به‌ نه‌مری ده‌هێڵێته‌وه‌، هه‌ندێك له‌ شاعیران كه‌مده‌نووسن، به‌ڵام جێپه‌نجه‌یان له‌ مێژووی ئه‌ده‌بدا دیاره‌، ره‌نگه‌ هه‌شمانبێ زۆریشی نووسی بێ، لێ دیسانه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌كانی به‌پێزن و ده‌چنه‌ خانه‌ی داهێنانه‌وه‌.
لێره‌دا مه‌به‌ستمانه‌ هه‌ندێك له‌ شیعره‌كانی دیوانی (ئێواره‌ سه‌رابییه‌كان)ی سه‌راب هه‌ڵسه‌نگێنین، كه‌ له‌ كتێبێكی (175) لاپه‌ڕه‌ییدا له‌سه‌ر ئه‌رك و ماندووبوونی خۆی چاپكراوه‌.
سه‌رابی شاعیر ده‌ڵێت:
ئه‌و شه‌وانه‌ی بێ ئافره‌تین
ئه‌و شه‌وانه‌ی كه‌ بێ مێژووین
هه‌موو شانه‌كانی مێشكمان خاڵی ده‌بن له‌ سه‌رنج و..
پڕ ئه‌بن له‌ كوێربوونی له‌ش

ئافره‌تی به‌ رووناكی و نوور چواندووه‌ و.. له‌ تاریكیدا ئاسمان و زه‌وی جوانده‌كه‌ن، گه‌ر دونیایه‌ك خاڵیبێت له‌وان، ئه‌وه‌ تاریكستانه‌ و هزری ئینسانه‌كان ده‌بنه‌ خاڵێكی ڕه‌ش درك به‌ سپێده‌ی بزاو و جوانكاری ناكه‌ن، هه‌روه‌ها مێژوویشی به‌ خاڵی بنه‌ڕه‌تی داهێنان و زانست ناساندووه‌. په‌یوه‌ندی نێوانی ژن و مێژوو.. كلتوورێكی فره‌ ڕه‌هه‌نده‌ و یاسا و ڕێسای به‌ پێشكه‌وتن و خه‌مڵاندنی ئه‌وانه‌وه‌ به‌نده‌.
له‌ جێگه‌یه‌كی دیكه‌دا سه‌راب ده‌ڵێت:

نه‌ورۆزه‌كه‌م
تۆ ده‌زانی زه‌مانێكه‌
حه‌رف.. حه‌رف
رسته‌ رسته‌ بۆت ئه‌سووتێم و..
به‌گڕی نێوته‌وه‌ ئیدمانم
هه‌ڵمگره‌ و بمگره‌خۆ
به‌ ئازاری هه‌ره‌ گه‌وره‌ و
به‌ برینی گشت ده‌زانم
زۆرجار شیعر و شاعیر هه‌ڵوێستن، دیاره‌ نووسینێك كلتووری میلله‌ته‌كه‌ی هه‌ڵنه‌گرتبێت، ره‌سه‌نایه‌تی له‌ده‌ستده‌دا و ده‌چێته‌ خانه‌ی (هونه‌ر بۆ هونه‌ر)ه‌وه‌، یاخود بێده‌ربه‌ستی ئه‌و شاعیره‌ ده‌رده‌خا له‌ ژان و سۆی میلله‌ته‌كه‌ی، سه‌رابی شاعیر به‌جۆرێك ده‌هزرێ، بۆنه‌یه‌كی وه‌كو نه‌ورۆز دێنێته‌ ئاراوه‌، له‌گڕیا ده‌توێته‌وه‌، ئه‌و به‌ ژانه‌كانی خۆی و نه‌ورۆز و میلله‌ته‌كه‌ی ڕاهاتووه‌، ڕه‌نگه‌ له‌ توێی لاسكی گڕ و ئه‌ڤینا چرۆ بكا و بچێته‌ نیشتمانێكی هه‌ره‌ مه‌زنی ئه‌ندێشه‌ و خه‌یاڵه‌وه‌، زیاتر ئه‌مه‌ش وایلێده‌كات شیعره‌كه‌ی به‌هایه‌ك په‌یدا بكا و ناسكی و توندوتۆڵی له‌ ترپه‌ی دڵه‌ ڕاستگۆكه‌ی وه‌رگرێ.. ببێته‌ كێش و سه‌روای قه‌سیده‌یه‌كی كورتی قه‌شه‌نگ.
ئه‌وه‌ ده‌ڵێت:

دانیشتووم و
خه‌مه‌كانی خۆم ده‌ژمێرم
ئه‌مه‌ سه‌ردێڕی شاعیرێكه‌
تا ئێستا چاوی رووناكی نابینێ‌
به‌ڵێ، ئه‌مه‌ (مانشێتی)
قه‌سیده‌یه‌كی لاڵه‌ و..
پیته‌كانی ناتوانێ‌ چیا حاڵیكا

له‌م دیوانه‌یدا كه‌مكه‌م به‌ ئارامی هه‌ندێكجار په‌شێوییه‌وه‌ ده‌چێته‌ جیهانێكی پڕ له‌ حه‌رف و دونیایه‌كی نازدار به‌ ترپه‌ی ناخ و وشه‌ی ره‌نگاڵه‌یی، دانیشتووه‌ خه‌مه‌كانی ده‌ژمێرێت، سه‌رباری ئه‌وه‌ كه‌س له‌ زمانی حاڵینابێ، ده‌ست ناخاته‌ ژێر لاسه‌نگی باره‌كانی، ئه‌و ده‌رفه‌ت له‌ هه‌نیه‌ی زه‌مین ده‌خوازێ‌، بارگاوییه‌ به‌ ته‌لیسمی جوانكیله‌ وێنه‌ی شیعری ناسك و قووڵیش، لێ به‌رگه‌ی بێده‌ره‌تانی ناگرێت، قوڵپی وشه‌ له‌ بازنه‌ی دڵیه‌وه‌ سه‌رده‌كا به‌ره‌و گوێی ناوینی هزر و خه‌یاڵ و مێشكی. ئه‌و له‌ سێبه‌ری دارچنارێكا، له‌ چیا ده‌دوێ‌، لوتكه‌ و رموزنه‌كان لێیحاڵینابن، خه‌می كه‌سكی زه‌رد هه‌ڵده‌گه‌ڕێنن، به‌دوای ئه‌ندێشه‌یه‌كا وێڵه‌ زه‌ینی دانه‌خا و هه‌له‌كانی بۆ قۆستنه‌وه‌ی خه‌مه‌كانی چێده‌كا.
له‌ شوێنێكی تردا ده‌ڵێت:

ئای كه‌ خۆشه‌
هه‌موو كه‌سێ وه‌كو (شێواو) دڵی ساف بێ و..
بێگه‌ردانه‌
ده‌ستخاته‌ گه‌ردنی هاوڕێیه‌تی
ئه‌وجا ئا ئه‌م دیوانه‌ی.. من..
گه‌ر بچووبایه‌ شاری دووز
هه‌ر له‌ نیگای حه‌مرینه‌وه‌
سترانی خۆی
بۆ هه‌نسكی ژانێكی نوێ ده‌وته‌وه‌..!!
سه‌راب هه‌ر له‌مه‌یانی ئه‌م شیعره‌یه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، به‌سۆزه‌ بۆ هاوه‌ڵانی و هه‌رگیز یاد و ئه‌دگاریان له‌ ناخا ناسڕێته‌وه‌، بۆیه‌ له‌م دیوانه‌یدا
باس له‌ شێواوی شاعیر ده‌كا و دڵسافی و بێگه‌ردی، له‌ توێی كۆپله‌یه‌كی ناسكدا ده‌خاته‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ران، ده‌یه‌وێت له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ بگا به‌ شوێنه‌زای كۆمه‌ڵێك شاعیر و نووسه‌ر و كوردزاده‌ی ناوچه‌ی گه‌رمیان، سه‌راب نه‌ك لاپه‌ڕه‌ی ئه‌لبوومی خه‌مێكی سركی خۆیه‌تی، به‌ڵكو هه‌موو یادگاره‌ خۆش و ناخۆشه‌كانی میلله‌ته‌كه‌ی به‌ هه‌موو چین و توێژێكه‌وه‌، له‌ بوخچه‌یه‌كی كراوه‌دا هه‌ڵگرتووه‌ و هه‌رجاره‌ی كۆپله‌یه‌ك یان شیعر و خه‌مێكی هاوده‌ردانی، لێده‌كه‌وێته‌ خواره‌وه‌. سه‌راب دیرۆك و سه‌ربرده‌ی كوردستانه‌كه‌ی وه‌ده‌رده‌خا.
هه‌ر له‌ جێگه‌یه‌كی دیكه‌دا، سه‌رابی شاعیر ده‌ڵێت:
من دڵنیام له‌ شێتی خۆم
دڵنیاشم
له‌ شێتی (حه‌مه‌ سه‌عید و به‌كر ده‌روێش)..!
ئێمه‌ ئێسته‌
له‌ دوا قۆزاخه‌ی ئه‌م زه‌وییه‌دا
له‌ دوا ژانی مه‌ودایه‌كی فیكری تردا.. ئاگر ده‌گرین..
شاعیر به‌م شێوه‌یه‌ ناخی خۆی تاوتوێ ده‌كا و په‌نجه‌ بۆ دێوانه‌یی (حه‌مه‌ سه‌عید)ی چیرۆكنووس و (به‌كر ده‌روێش).. چه‌ندینی وه‌كو خۆی درێژده‌كا، ئاماژه‌ش به‌وه‌ ده‌دا، كه‌ هه‌ر هه‌موویان له‌نێو ئازاری بیرێكا ده‌ژین، كه‌ هه‌موو ده‌روازه‌كان گیراون و به‌ربه‌سته‌كان رووناكییان ده‌شێلن و شه‌پۆله‌كان ده‌یانه‌وێ‌ بیانخنكێنن و ئاوازه‌كانی شه‌ڕه‌نگێزیش مێشكی جه‌نجاڵیان ده‌سمن.
ئا ئه‌وه‌یه‌ پێناسه‌ی قه‌سیده‌یه‌كی گوڵڕه‌نگ نیازێكی ئاشتیخوازانه‌، كه‌ له‌ زۆر شاعیر و نووسه‌ری كه‌ركوكدا ده‌رده‌كه‌وێت. (سه‌راب)یش یه‌كێكه‌ له‌و هۆزانڤانانه‌ی، دركی به‌ راستییه‌كان كردووه‌ و ئایدیایه‌كی نۆرماڵی پاشه‌ڕۆژی له‌ مێشك و هزردا شاردۆته‌وه‌، دیاره‌ ڕژێمه‌ بۆگه‌نه‌كان نه‌یانهێڵاوه‌.. به‌ كاوه‌ژوو بپه‌ڤێت و مه‌لۆتكه‌ی حه‌سره‌ته‌كانی به‌هاوخه‌م و هاوشاری بگه‌یه‌نێ‌.

ستار ئەحمەد

ده‌زانم ئه‌وینت وه‌ك شه‌سته‌ی باران
ناخم داده‌گرێ‌ و گریان فرمێسكم ده‌ژمێرێ
له‌و باسانه‌ ئاگادارم بۆ دایكم ده‌تكرده‌ كلدان و
توێشووی مه‌راقه‌كانت پێ ده‌گۆڕی
لێوه‌كانیت له‌بزه‌ی خۆره‌تاو هه‌ڵده‌كێشا
ئاگادارم له‌و كاتانه‌ی
شه‌و به‌سه‌ر په‌یژه‌ی ئومێدا ڕاده‌كشاو
ئه‌ستێره‌ له‌و دیوی ته‌مه‌وه‌ ده‌چووه‌ گیانی هه‌وره‌وه‌
باشتر بوو تۆیش ببیته‌ قه‌ڵای ئه‌ندێشه‌و
به‌باری ژیانم گوزه‌ری شاره‌كه‌م ته‌ی بكه‌یت
هه‌تا كه‌ی ..؟ له‌چرۆی رێواسا تاریكی بنۆشم
له‌جه‌سته‌ی بارانا ژانی گوڵ به‌دڕك هه‌ڵواسم
ده‌چیته‌ گرده‌كه‌ی ژوور ماڵان
چاوه‌ڕوانیی به‌كێلی هیوادا ڕه‌ت ده‌كه‌یت
ده‌باریت به‌سه‌ر شۆسته‌ی بێ‌ چراو
ده‌گری بۆ دووری ساڵانێك
په‌چه‌یان له‌ڕوومه‌ت مانگ وه‌ردا
له‌خوێنی ئه‌و خاكه‌ی تۆ تێیدا مت ده‌بوویت
نه‌ده‌بوو پاژنه‌ی لوتكه‌كان بخه‌یته‌ سه‌ر چیای خۆر
بباره‌ ـ ئه‌وه‌تا عه‌شق ڕه‌ونه‌قی له‌گوڵزار بردووه‌
گه‌ڵای هه‌نارێك به‌سه‌رما ده‌وه‌رێ‌
له‌سنگی سێوێكا ڕه‌نگینیم پێده‌گا
به‌سووری گزنگ ..تارمایی گه‌واڵه‌ هه‌ڵده‌كا
بۆ ئه‌وه‌ی به‌ركم پڕ بكات له‌نووری هاتنت
كه‌ی ڕۆحم به‌تافی جوانیه‌كه‌ت ده‌شۆیت و
له‌گه‌ڵما به‌ره‌و ژوور ده‌چیته‌ سه‌ر باڵی به‌فرو با
زوو وه‌ره‌ كه‌ژاڵم
نه‌وه‌كوو دڕكه‌زێ‌ داوێنی خاكه‌كه‌م ڕه‌نگ بكا

ستار ئه‌حمه‌د
•

زریوه‌ی ئه‌ستێره‌ ده‌سرازه‌ی زامه‌

بێده‌نگیه‌ك له‌ تاریكی عومرما
دیوه‌ ناسكه‌كانی راستیه‌كان تۆو ده‌كا
بازێك باڵی ئاسۆیه‌
له‌ لرفه‌ی بادا شادییه‌كان ده‌پێچێته‌وه‌
به‌یانیان زریوه‌ی ئه‌ستێره‌ راده‌ماڵێ
شه‌وێك له‌ زامی خه‌ونه‌كانا به‌ دیمكرد
بسكی كه‌ژاوه‌ی كانی
په‌نجه‌كانی له‌ په‌یڤی هه‌ڵاڵه‌یی
زاری له‌ ئه‌نگوستی كه‌نار
كوڵمی له‌ هه‌یڤی مات خواستبوو
دیوی دووه‌می رۆژگاره‌كانی كردبووه‌ گواره‌
به‌ زمانی شیعره‌وه‌ ده‌گریا
وشه‌ كوانێ دڵی شاعیر بلاوێنێ
شیعرێك نییه‌ كۆت نه‌خاته‌ گه‌ردنت‌و
له‌ دونیای زه‌برو زه‌نگ بڕوانێ
نامۆیی كه‌لاوه‌ی ئاواره‌كانه‌
ته‌نیایی ده‌روازه‌ی راستیه‌كه‌
له‌سه‌ر شانی گڕی مه‌رگا به‌سته‌ ده‌ڵێ
هاوڕێیه‌تی له‌ جه‌رگی شه‌وا
لانكی بێچاره‌كان راده‌ژه‌نێ
له‌ زه‌مه‌نێكه‌وه‌ ده‌رپه‌ڕیوم
شاره‌كان له‌ گولله‌ی وێڵ ئاوسن
له‌ لانكێكا په‌روه‌رده‌ بوومه‌
به‌ ده‌سرازه‌ی زام مێژووی ده‌به‌ستن
ئێستاش ده‌گه‌ڕێم له‌ نزای ته‌مه‌نێ
به‌ره‌و خوا رامكێشێ
به‌ سۆز چاوانم داپۆشێ
نامه‌وێ گه‌ردی خه‌م
له‌ ساتی بینینا هه‌ڵماڵم
له‌ ره‌وێ ژان بترازێ
كێ دڵم ده‌ناسێ‌و ده‌بێته‌ هه‌ڤاڵم.

ستار ئەحمەد

لە بادەی شەوا ئەستێرە
نیگای روویەکی گەشبینە
خۆر دەسرازەی ورشەی گوڵە
لە دەروونی ئەم زەمینە
تۆ تاریکی لە خۆت وەردە
بەدوای بادا هەڵبێ و بڕۆ
عەشق پێگەی بوونی رۆژە
چی داوە لەم گریەو شینە
بەنووزەی خەو دێمە سەر جێ
بۆ بینینی خەونێکی ئاڵ
لە تۆدا گوڵزارم دەڕوێ
هەور مەودای راچەنینە
ئاو بۆ ماچی ئەستێرەیەک
لە گەرووی دەریادا دەمرێ
چ پێویستە رق و کینە
کە دروشمی ماتەمینە
چۆنە کە گەردانەی شەم بین
لەم ئافاتی بێ ئەوینە
بزانین پەروانە سووتان
چەندە خۆزگەی گڕ و تینە
لەبارە لەنجەی لالەزار
بەسەر سنگی خاکا بڕوێ
چەند قەشەنگە تریفەی شەو
کە مانگێک لە سنگیا بنوێ
لە دووت هێندە ئالوودە بووم
بەتاسەی پشکۆی ژوانەوە
نەمدی هێزێ بتبزوێنێ
بۆ شەو باسی ژیانەوە
وەرە جەفای دڵ بەبا کەین
بە نسرمی سۆزێکی نوێ
کۆرپەی هەستم خرۆشاوە
حەزی وایە بۆ تۆ بدوێ
مەبە دڕکی دوودڵی وێڵ
بە خەمی یەکەوە دەمرن
هەتاکو کەی چرۆی زوڵفت
رەنگی تابلۆی ئەشکم نەگرن

ستار ئەحمەد
•

چڵی زەیتوونێك لەدڵم گیربوو
زامێك چوون نیگات
لەرۆحما شین بوو
بۆ یە لەتیلەی دیدەی تۆوە
لەرەنگەكان دەڕوانم
شەپۆلەكان شی دەكەمەوە
كەچمكی وشەیەك دەگرم
دەبمە شیعرێكی كەسك و
لەجوانیتا دەتوێمەوە
هەناسەی گوڵێك
سێبەرت ماچ دەكا
بولبولێك بەسەر تەرمی وەرینەوە
دەتكەن بەژوانگەی هەلێك
دەست دەخەیتە
تابلۆی مەرگی ئەوینەوە
شەوانە
حەز بەماچی لاسكت دەكەم
حەز بەمژینی چرۆت و
بەژنی نێشاوی
شاگەڵای كەسكت دەكەم
من دەسووتێم
بۆ ئەوەی تۆ
زیاتر زیاتر باڵا بكەی
توندتر بەنێو رۆحما بچی
زۆر راماوم
نازانم بۆ
لەلوتكەی بڵندی خەون و
ئاڵای شەنگی عەشق دەچی

بەناوی وشەی کوردەوە
گرەوتان لێمان بردەوە
سکتان تێرو
زارتان گێڕو
گیرفانتان موڵکی قارون و
پشتتان تیاتوورەو باڕخانە
دەتانەوێ
ئینجا لنگی ئاوەژوومان
بکەنە پارووی ڕۆژانە
تۆ ماسی تورکی و
گۆشتی بەرخ و
ویسکی ڕووسی و
بیرەو تلیاکی ئێرانی
نۆش دەکەیت و
منیش ئێسقانی لا ڕان و
گۆشتی ناو گەڵی خۆم بخۆم
بەناوی کوردەوە
ئێمەتان کردە تیاتوورە
سوزانی و
برسی بۆ نانێ
ئێوە کوردستانتان فرۆشت
بە دوژمن و هیچ نەزانێ
کامە باوەڕو بیرتانە
لەخوا ترسین و دینتانە
کوا سیاسی و
خاک پەروەری
بەهاری سروشت و
جوانی خاکمان
سەرجەم سووتا
بەگڕی ئێوە هەڵوەری
هەموو شتێک
هەر سنووری خۆی هەبووە
دزی .. تاڵانی ..ڕاوو ڕووت
هەر تێر نەبوون
کوردستانتان
کردە دۆزەخی ئەم خەڵکە
خاکتان کردە قەرەبرووت
یەکێکتان نەبوو بۆ جارێک
بەڕاستی ڕوو بکاتە خوا
ئەمیان نۆکەری تورکستان
ئەویان کۆیلەی ئێران و
سوخرە کێشی دەریای پاشا
هەتاکوو کەی
ئەم کوردە دەمرێنن
نەمروود نیوەی ئێوەی نەکرد
برایم هاشای لەبوون و
قەومەکەی خۆی زوو ڕاگەیاند
ڕووتان ڕەش بێت
ملتان ورد بێ
ئەگەر ئەوەی ئێوە دەیکەن
یەک تۆزقاڵێک
لەپێناوی خاک و کورد بێ.

ستار ئەحمەد

زستان په‌رچه‌می پاییز ته‌ڕ ده‌كا
له‌نیگای خۆڵی شه‌وا ده‌یدوێنێ
مانگ وه‌ك چاوانی برۆی زه‌رد ده‌كا
له‌بسكی هه‌ورا سه‌ری ده‌ردێنێ
…………………………..
خۆر كه ئاوا بێت وه‌ك زامی پاییز
ده‌لاقه‌ی شوێن پێت له‌دووی نه‌خش ده‌كا
هه‌ور به‌سورمه‌ی تاریكی شه‌وان
تارمایی باڵات وه‌ك شه‌و ره‌ش ده‌كا
……………………………….
چه‌نده‌ تامه‌زرۆی پاییزێك ئاڵم
رووی زه‌ردی هه‌تاو بدره‌وشێته‌وه‌
جیلوه‌ی كانیه‌ك ناخت پاراوكا
دورگه‌ی ده‌روونم بگه‌شێته‌وه‌
……………………….
بیرته‌ پاییزێك له‌سه‌ر گه‌ڵایه‌ك
تریفه‌ی نیگای چاوانتم كێشا
بووه‌ ناسنامه‌ی ڕازێكی شه‌و رۆم
له‌تیشكی گزنگ جوانتر دره‌وشا
…………………………………
خۆمن ده‌مزانی بارخانه‌ی پاییز
له‌كۆچ و باری رۆژئاوا ده‌چێ
به‌ڵام هه‌تاكه‌ی چوار وه‌رزی ساڵم
كۆرپه‌ی خاكه‌كه‌م به‌خوێن هه‌ڵقرچێ
……………………………..
ساڵ پاییزێكه‌و چوار مێخه‌ی رۆژه‌
خۆری ئاوابوون ئاورنگی بایه‌
كۆرپه‌له‌ی هه‌ستم زمانی پژا
كه‌وته‌ دوای پاییز به‌دایه‌ دایه‌
………………………..
نه‌وه‌ی پاییزم …ڕووت ڕووتم وه‌ك ئه‌و
شیعر نابێته‌ كاڵاو سه‌رینم
له‌كوێ لوتكه‌یه‌ك سنگیم بۆ وازكا
له‌زامی جه‌رگیا ئاگر ده‌بینم

ستار ئه‌حمه‌د

ئەی خوشكی شرینم
رۆژانە كشومات
بەسەر بوخچەی كچێنیتا رادەمێنی
گرێی ئەدەیت دەیكەیتەوە
هەتا لەدەست خەم و مەینەت
هەرەس دێنی
خۆت وەڵامی دڵەی زامت ئەدەیتەوە
شەوانەچاوەكانت سوور دەگەڕێن
وەلێ ناتوانی پشوودەی
ناچار بەدەم هەنسكەوە
بۆ ئازاری رۆژێكی دی
زۆر بەپەلەی
وادەزانی
سبەی لەئەمڕۆ چاكترە
بەڵام نەخێر
ژیانی كڵپەداری تۆ
تەوژمی گڕی ئاگرە
بۆ بەیانیت
بوخچەیەكی پڕ لەشیتاڵ
دەبێتە پەڕو باڵی داڵ
لەگەڵ زریانا كۆچ ئەكەی
هەتا ئێستا نەتتوانیوە
دەست بخەیتە ملی ئۆخەی
دەرگاكان لەڕووتا دادەخرێن
دڵسۆزێك پێت ناڵێت بەخێر هاتی
نیشانەی بابردەی تەمەنی نەهاتی
ئەوەتا شەقامێك لەئاستت
بزەیەك نادوێنێ
برایەك بۆ ژینی سووتاوت
ویژدانی مردووی
كڵپە ناسێنێ
بەهێدی دێیتەوە
قەوانی بەتاڵی
چەند ساڵەی ئەشكەنجە
دەڵێیتەوە
ئەی خوشكی شرینم
چاوەكانت
دەریایەكی سووری خوێنن
لەوێرانەی ماڵەكەمدا
ساوای دەروونی بێ ئۆقرەی من دەدوێنن
بۆ سبەی لەبوخچەی نهێینیت
كاڵایەكی مناڵانە دروست دەكەیت
دەیكەیتە بەر
كۆرپەیەكی بێ نازی هەڵبەستەكانم
بڕوا بكە هەموو شەویك بەچەشنی تۆ
بەسزاوە لەنوچدانم
جیاوازی من و تۆ
پەڕتووك و شیتاڵە
چەشنی تۆ زامدارم
هاوڕازم خەیاڵە

چەپكێ گڵ و
مشتێك زەلكاوی
ترپەی دڵێك و
كورتەی هەناسەی
مەودای هەنگاوی
لەبێشەی رازا
لووتت لەلوتكەی
هەور بەرزترە
ژیانت سوتووی جگەرەیەكەو
دوارۆژت چڵی زاری ئاگرە
ئای كە دڵێكی
چەند تەنگ و تاری
بەرووكەش چرای هەنگاوی ماتی
لەناخا بێشەی دڕندەو ماری
بەچی دەنازی
بای چركەساتی
چۆن لەیادت چوو
رۆژگاری شوم و قڕی و نەهاتی
هێندە دەروونت پەست و بێزارە
شاعیر بوونی تۆ جێگەی پرسیارە

لەچاوانتا
عەشقێكی قووڵ
ئەدرەوشێ وەكوو ئەستێرە
ئاسمانی رووت پەڕتووكێكە
پیرۆزترین پەڕەو دێڕە
خوێندنەوەت ئاسان نییە
دەروونت دورگەی خەیاڵە
بەقەد تاڵی پەرچەمەكەت
ژینت ناسنامەی هەواڵە
مەنگیی بەعەشقی پێشینەو
لەرابردووی پڕ كەسەرت
وەك شۆڕەبی
بەفری مەینەت
نیشتووەتە لوتكەی سەرت
لەگەڵ شنەی وردە تەما
بڕژێ بەسەر خاكی دڵما
زیاتر لەرۆحما جێ گیر بە
خۆشم ئەوێی هەناسەكەم
بەس ناخم پارە پارە كەو
كەم دڵگیر بە

دیوار

له‌ده‌رگای ئه‌وماڵه‌ مه‌ڕوانه‌
ژووره‌كانی قه‌تیسن له‌ژانا
په‌نجه‌ره‌یه‌ك بكرێته‌وه‌
رۆحێك ده‌خرێته‌ چاڵه‌وه‌
هاوارێك كپ ده‌كرێ‌
داستانێك بۆ خنكان له‌دایك ده‌بێ‌
ئه‌م ماڵه‌ سه‌رابی خۆزگه‌یه‌
شه‌قامێ‌ راده‌كێشێ‌
جمه‌یدێ‌ له‌ بازوو
سه‌رچۆپی كووچه‌ی مه‌رگ ده‌گرێ‌
ده‌بێته‌ كچی شار
تینوو بۆ چرای شه‌وانه‌
ماندوو به‌مێژووی چه‌واشه‌
تامه‌زرۆ به‌خه‌نده‌و پێكه‌نین
له‌ده‌رگای ئه‌و ماڵه‌ مه‌ڕوانه‌
دیواره‌كان له‌هزرتا بسڕه‌وه‌
رێكه‌وه‌ بۆشوێنێك
له‌جیاتی دیوار
سایه‌ت ئه‌رخه‌وانه‌
گوڵ چرای شه‌قام و شه‌وانه‌
دڵ زاری گوزه‌رو خه‌نده‌یه‌
خاكێ‌ هه‌ڵبژێره‌
گوڵدانی ئاوو
روانگه‌ی نه‌مام بێ‌
له‌ده‌رگای ئه‌و ماڵه‌ مه‌ڕوانه‌
نه‌وه‌كوو گۆڕی لوتكه‌و
مێژووی ته‌رم و
خه‌رمانی زام بێ‌
ئێمه‌ گیانێكین له‌لم و
سه‌حرایه‌ك بۆ ونبوون
مه‌گه‌ر كۆچبارو سنگی چیا
بارخانه‌ی سه‌فه‌رمان هه‌ڵگرێ‌
ده‌روازه‌یه‌ك دابخه‌
ده‌بێته‌ ته‌لبه‌ندی كه‌ناری و
نامه‌ی ئه‌وینی تێدا ده‌سووتێ‌
تۆ كچی تریفه‌و
عاشقی گزنگی
له‌ده‌لاقه‌ی زامه‌كان مه‌ڕوانه‌
له‌ره‌نگا بزرده‌بی
له‌تابلۆی به‌فرا ده‌بیته‌ نیشتمان

نیشتمان …

ده‌مێكه‌ له‌ نسێیه‌ك وردده‌بمه‌وه‌
كه‌چی چیایه‌ك نه‌بووه‌ سایه‌م
دیوارێك له‌ ئۆغرم درزی نه‌برد
ده‌روازه‌یه‌ك له‌ دووم پێنه‌كه‌نی
له‌وه‌ته‌ی خۆم ناسیوه‌
فرمێسك ده‌خه‌مه‌ گه‌رووی گوڵه‌وه‌
دارێك باوێشكی بۆنه‌داوم
لانه‌یه‌ك نیگای تێنه‌بڕیوم
باڵدارێك فێری فڕینی نه‌كردووم
هێنده‌ چرۆم له‌ناخما چاند
بولبولێك نه‌هاته‌ سه‌ر په‌نجه‌ره‌كه‌م
دڵێك ترپه‌ی هه‌ناوی نه‌ژماردم
هه‌ناسه‌یه‌ك ڕوومه‌تی فێنك نه‌كردمه‌وه‌
ده‌مێكه‌ له‌ سۆراخی چیایه‌كا ونم
نه‌ نیشتیمانێك به‌خۆی ناساندم
نه‌خۆم توانیم له‌قه‌ره‌ی ده‌ربه‌ندێكا بسره‌وم
نییشتمان كام له‌تی دڵمت نیشانده‌م..؟
بزانه‌ نه‌خشه‌ی چه‌ندین شیعر،
پاسه‌پۆرتی كام ناونیشان
له‌ قه‌سیده‌یه‌كا شاباش ده‌كه‌یت..؟
بزانه‌ ده‌مخه‌یته‌ كام لیستی سه‌حراوه‌
له‌ كوێی بارێكا ڕووتم ده‌كه‌یته‌وه‌..؟
زه‌مانێكه‌ له‌ خۆم ده‌گه‌ڕێم
ناهێڵی بچمه‌وه‌ نێو مه‌زرای بوونی خۆم.
ناهێڵی پێ بگرم
چه‌ند مناڵێكی كاڵفام و
گه‌ڕیده‌یه‌كی بێ ئه‌نجام و
موریدێكی خاناقای تۆم.
نیشتمان
ئه‌ی نیشتمان.

رۆحه‌كان باڵی په‌پووله‌ن
به‌ گه‌ڵای گڕه‌وه‌ نووساون
كانیه‌ك شه‌ماڵێك ماچبكات
دڕكێك گه‌رووی ده‌مژێ‌
خه‌مێك شیعرێك هه‌ڵواسێ‌
ناونیشانێك له‌ئاسۆوه‌
به‌تینی سۆز ده‌برژێ‌
شه‌و كاڵای به‌فر له‌به‌ر ئه‌كاو
سه‌رینی به‌رد كوڵمی ئه‌سڕێ
خه‌و یاسای عه‌شق نازانێ
له‌ پێش كوختێكی پڕ له‌ خوێنا
په‌نجه‌ی زاری تاریكییه‌و
گوێی رۆژگار ئاوێكی قه‌ترانی
له‌ ژوانێك ده‌گه‌ڕێم
به‌ باڵای ته‌نیاییم بشێ
له‌ هه‌وڵی دڵسۆزیم په‌راوێك ئه‌زبه‌ركا
بۆ شانۆی عه‌شقێكی سیحراوی
سێبه‌رم پێشمه‌رگم كه‌وتووه‌
ده‌می مار ده‌روازه‌ی گوزه‌رمه‌
ده‌زانم له‌شه‌وبای هه‌ناسه‌یه‌كا
بۆ خۆزگه‌ی كۆرپه‌یه‌ك ده‌مرم
زڕباوكی سه‌حراویه‌و
لانكی لم‌و به‌رد
دایكێك ده‌ناسێ
خه‌ڵووزی ژێر گڕی خوێنڕێژه‌
كراسی شه‌وێكم
له‌به‌ری شیعرێكی زاخاوا
به‌قه‌د ئه‌شكه‌نجه‌و
ئاڵای برینی هه‌ڵه‌بجه‌ درێژه‌
له‌ سایه‌ی دادگایه‌كدا ده‌ژیم
عومر ددانی گورگه‌و
به‌روار خه‌نه‌ی په‌رچه‌می راستیه‌
بۆ كیژێك ده‌ژیم
نه‌مانی ئه‌لبوومی مێژوویه‌ك درۆیه‌
سێبه‌ری قه‌ڵه‌مم
له‌ ته‌وری زه‌بر ئه‌ده‌ن
له‌ به‌های هه‌ڵوێستم دوو دڵن
ئه‌مانه‌ شاگردی ئه‌نفالچی‌و
پرسگه‌ی باڵوێزی بارووتن
عاشقی قامچی‌و
ئێشكچی فیرعه‌ون‌و تابووتن
گه‌واڵه‌ی ردێنی هه‌ورێكی سپی
روحه‌كان كێش ده‌كاو
ده‌روازه‌ی به‌هه‌شتێك ئه‌دره‌وشێ
له‌ كاروانی به‌زه‌یی جێماوم
ژووره‌كه‌م كه‌شتیه‌ك تیژڕه‌وه‌
بۆ دوڵێك یه‌كجار قووڵ
ته‌نی شیعرو سازی ته‌مه‌نم ده‌بات‌و
به‌روحی شه‌واره‌ی خۆما راناگه‌م
گڕێكی ئاڵ.. پرشنگی شارێكی سووتاوه‌
به‌دواما ده‌گری , فرمێسكی ئاگر
ناسنامه‌م لوول ئه‌دات
ئه‌و رۆژه‌ی ئه‌وان چوون
قژی تۆپزاوه‌ په‌ڕه‌بوو
ته‌لبه‌ندی باخچه‌كان له‌ جه‌رگی خاكا
خوێنیان تۆو ئه‌كرد
خواناسێك دڵی نه‌بووه‌ , وێردو
ژانی ماف تێكه‌ڵی گڵ بكات
رێسایه‌ك به‌ كوردی نه‌دواو
یاسایه‌ك بانگێكی راستی بۆ نه‌درا
كه‌ شه‌و هات جیهان بێئاگا
له‌ ژاری خه‌وا بوو
ئه‌و كاته‌ قه‌ڵه‌مم گه‌رووی دارگوێزو
ده‌روونم لاپه‌ڕه‌ی په‌ڕتووكی دارابوو
ته‌خته‌یه‌ك سپیان هه‌ڵواسی
به‌ ره‌نگی سیا مێژوویان تۆماركرد
دورگه‌یه‌ك چۆڵ‌و هه‌وارێك خاپووریان
خسته‌ نێو ساڵنامه‌ی مێژووی كورد
كه‌چی مه‌لایه‌ك نه‌بوو به‌تاڵی ردێنی
فتوایه‌ك بۆ خودا بهۆنیته‌وه‌
په‌رستگایه‌ك نه‌بوو
برینی به‌ سوێی گه‌رمیان‌و كوێستان
به‌ په‌ڕه‌ی سیخارێك بپێچێته‌وه‌
ته‌رمه‌كان له‌ روحیان ده‌گه‌ڕن
گوڵ‌و خاك ئاكاریان ده‌ژمێرن
جه‌سته‌یه‌ك ده‌یه‌وێت
به‌ گه‌ڵا ئابڕووی حه‌ق داپۆشێ
په‌نجه‌یه‌ك له‌ ئه‌ڵقه‌ی بووكێنی ده‌گه‌ڕێ
باسكێك به‌دوای دراوسێكه‌یاندا وێڵه‌و
ده‌یه‌وێت تاوێك له‌گه‌ڵیا هه‌ڵپه‌ڕێ
چرۆیه‌ك به‌ دیار لاسكێ ژاكاوه‌وه‌ گرمۆڵه‌ بووه‌و
به‌ بسكی ئافره‌ت‌و كچه‌كه‌ی ده‌یچوێنێ
ده‌ستێك به‌ دیار چڵێكه‌وه‌ ده‌گری
ده‌یه‌وێت وه‌ك خامه‌ نووكی داهێنێ
هه‌تاكو هه‌واڵێك بۆ دایكی بنێرێ
هه‌رگیانه‌و ده‌فڕێ
نیگایه‌ك نییه‌ چاوێك كاڵ په‌یداكا
هه‌تاكو به‌رده‌رگای ماڵیان ببینێ‌
كوردستان له‌ چوارلا په‌رچه‌می ده‌بڕن
زه‌حمه‌ته‌ روحت به‌ئاگر هه‌ڵواسن
له‌بۆته‌ی ژه‌هرو خوێن داتڕێژن
به‌ زامی جه‌رگت
تابلۆی نیشتمان‌و مێژووت بكێشن

پەری ئاسمانی
یا بوكی خەونی
كفنی ئەندێشەی
مردنم دەچنی
…………….
تابلۆی ژیانم
بەتۆوە جوانە
عەشقی پیرۆزت
چرۆی نێو گیانە
…………….
وەرە لامەوە
سەرخە سەر رانم
چرای ئاواتی
گڵكۆی شەوانم
…………….
ماچێك لەو لێوە
مژینی سێوێ
هەناسەی عومری
جوانیم دەپێوێ
…………….
به‌رۆكت وازكە
ماچ كەم ئەو سینە
دونیا بەبێ تۆ
كەی مانای ژینە
………………
خۆشە ئەوین و
ئازارو ژوانی
دڵمت دزیوە
بۆ هێندە جوانی
………………….
شەوێك تا سەحەر
مەست بین پێكەوە
چەند خۆشە شیلەی
مەمك و ئەو لێوە
………………..
كەی عەشق و ئەوین
بڤەو تاوانە
كوشتەی جوانی تۆم
زۆر چاك بزانە
………………….
وەرە پێشەوە
دەست بەرە دەستم
بۆتۆیە رۆح و
تابلۆی هەڵبەستم
………………….
ستار ئەحمەد

وشەكانم …
دەبنە نامەو
نامەكانم بەر ئاوێنەی ژوورەكەت و
چاویلكەی نیگات دەكەون .
هەڵیان ناگری …
لەژێر پێتدا پان دەبنەوە .
ئێستا خوێناوی نامەو
شیعری منە …..
ژوورەكەتی ئاڵ كردووە.
هەموو شتێك رەنگی چاوو
رۆحی شرینتی گردووە .
تەماشاكە ..
دیواری حەوشەی ماڵتان و
دارەكانتان ..
چۆن گوڵی هۆنراوەی شەنگیان
دەركردووە .
بۆ لەبەرامەی ئەوین و
بۆنی شیعرو
رۆحی شاعیر حاڵی نابی ..؟!
ئەی نابینی …؟!
پەرچەم و بسكۆڵەی كاڵت …
ئاوازی عەشق و
ئەمەكی من ..
لەگەڵ بادا دەڵێنەوە .
هەتاكوو كەی پەیڤەكانم …؟
لەدووری تۆ …
لەنێو رەنگا بتوێنەوە .
سەرینەكەت …
یەك پارچە گوڵی هەڵبەستە،
سنگی نیانت …
دوو كاڵەبەی ..
ژانە شیعری بەرزبووەتەوە .
بۆ هەست ناكەی .. ؟!
جوانی و پاكیی ..
لەعەشقی تۆدا دەبینمەوە ..
لێگەڕێ.. دەروازەكان بكرێنەوە .
سنوورەكان تێكبشكێن و
عاشقەكان ئاشت ببنەوە .
خۆت مەدەرە ..
دەست رارایی و گومانەوە .
رەوا نییە..
من بكوژی بەژانەوە .
شەوان و
تەمەنی جوانیت ..
لەژوورێكی سێبەڕۆیا بەسەر ببەی
بەئازارو گریانەوە .

چڵی زەیتوونێك لەدڵم گیربوو
زامێك چوون نیگات
لەرۆحما شین بوو
بؤ یە لەتیلەی دیدەی تۆوە
لەرەنگەكان دەڕوانم
شەپۆلەكان شی دەكەمەوە
كەچمكی وشەیەك دەگرم
دەبمە شیعرێكی كەسك و
لەجوانیتا دەتوێمەوە
هەناسەی گوڵێك
سێبەرت ماچ دەكا
بولبولێك بەسەر تەرمی وەرینەوە
دەتكەن بەژوانگەی هەلێك
دەست دەخەیتە
تابلۆی مەرگی ئەوینەوە
شەوانە
حەز بەماچی لاسكت دەكەم
حەز بەمژینی چرۆت و
بەژنی نێشاوی
شاگەڵای كەسكت دەكەم
من دەسووتێم
بۆ ئەوەی تۆ
زیاتر زیاتر باڵا بكەی
توندتر بەنێو رۆحما بچی
زۆر راماوم
نازانم بۆ
لەلوتكەی بڵندی خەون و
ئاڵای شەنگی عەشق دەچی

هەموو شەوێك
خەرمانێك گومان
دونیایەك بێ متمانەیی
زەمینێك بەردو
ئاسمانێك كینە
بەسەرما دەبارێنێ
دەڕوات دەسماڵێك تاریكی
بەروانكەیەك حەسرەت
لە رۆحی خۆی دەئاڵێنێ
بۆ بەیانی
بەكۆمەڵێك بیانوو
جۆگەیەك گللەیی و
رووبارێك نەفرەت دێتەوە
خۆشەویستی زامدار دەكات
شیعر بۆ گڕ هەڵئەڕشێنێ
شەوانیش كات لەژان دەدات
جێژوان لەگڵ مارە دەبڕێت
من دەباتە خەڵوەتگای شێتان
بەدەستی خۆی خۆشی دەكوژێت
وتەی زاری
لەنەخێرو گومڕاییەكان
هەڵكێشاوە
مەمك لای ئەو نارنجۆكە
دەم گڕكانی تێزاب و
ژەهرو جوێنە
ناونیشانی عەشق و ئینسان
سوتماكی پاشماوەی خوێنە
نەبروای بەوشەی خوداو
هەست و گیانە
نەدڵیشی كانگای شیعرو
سۆزی خاك و نیشتمانە
كچێكە لەشێوەی تەور
دەبێت بەتەم
رۆحی دەبیت بەتیلەی هەور
چاوەكانی بزەی بارانی نەدیوە
دڵ لەژێر پێدا دەدوێنێ
پەنجە بەجەستەی هەتاوا دەكات
بۆسە بۆجوانی هەڵدەچنێ
تەنها ئەم شیعرەم دەتوانێ
ناوێك جوانی بۆ دابنێ

ژنێك لەهەنسكی گوڵ و
دانەی باران ناسكترە
رۆژانی زریوەی بەفرەو
شەوانی نوقمی ئاگرە
روومەتی كانیلەی خەمەو
چاوەكانی
دووبەرسلەی چرۆی ترێ
پرچی لاسكی سنەوبەرەو
لەگەرووی خەزانا دەمرێ
سنگی لوتكەی سیاپۆشە
دوو سوورە سێوی ئەو دیوی
لەسەر كۆشە
گەردنی توولە رێی نوورە
دەروونی مەزرای بەرامەو
نەرمە هەناسەی چنوورە
قەدی شمشاڵی شوانەو
شەماڵی جوانی دەیژەنێ
زمانی فەرهەنگی شیعرەو
ئاسۆ چوارچێوەی دەتەنێ
كوڵمی مانگی شەوی تارە
گەواڵەی ژان دایپۆشیوە
سەرسامم لەكاری خودا
هەرگیز جوانی وام نەدیوە

لەم جەنگەدا
مناڵێك دیدەی رژاوی كۆئەكردەوە
لەبرسانا
دەیخستە سەر زاری تینووی
نەدەترسا لەزرمەی تۆپ
لەولاشەوە ئەفسەرێكی
سەر بەلیوای خەرەندەكان
سەعاتی دەستی براكەی دەكردەوە
لەنێوانی گەورەبوون و مناڵیا
لەمابەینی ئەمرۆو دوێنێ و بەیانیا
كات راوەستا
دێ خاپوور بوو
بەری رەنجی ئەم خاكەمان
بۆ ئاژانسی راست و چەپی
سەر سنوور بوو
شار چووە تافی مناڵی
كۆرپەكان فێری تلیاك و
بادەی خوێن بوون
(با) راوەستا لەهاتوچوون
كەس لاشەی خۆی لەبیر نەبوو
گرنگ دەسكەوت و سامان بوو
ئەوەی جگەری دەسووتا
دایكی بەرزی نیشتمان بوو
كوردستانی جەستە ونبووم
ئیتر لانكت
كێ بەرەو خۆی رایدەكێشێ
كێ رۆحی تاراوی خۆزگەت
لەبوخچەیەكا هەڵدەگرێ
كێ بەراستی لەپێناوی تۆدا دەمرێ
دەسكەنەی نیگاو پەرچەم و
سنگت دەكەن
بەتەمان بتكەن بەتاج و
فابریكاو كورسی رەنگاورەنگ
بنوە گوڵم نیشمانی بێ خاوەنم
كێ گوێ دەگرێت لەبالۆرەم
لەئاوازی دواشیوەنم

ئەمشەو درەنگ
وەك دوا ساتی
عومری جوانیی بەفیڕۆچووم
شاتوویەكی هەڵوەریوم
لە كەناری جووداییدا
بەرەو ناخی سووتان رۆچووم
عەشقێك لەلاتەی چۆلەكەو
شاباڵی چرپەی هەور دەچێ
بەهێمنی لەرۆحمەوە
بەرەو هەناسەم هەڵدەچێ
هەموو شتێك
بۆنی پاكیتی گرتووە
پرسیارو سۆراخی ژینت
دوو دەستی رەش هەڵگەراون
بەرۆكی ناخمیان گرتووە
بۆ كوێ بڕۆم
نیگات لەدیدەم نابڕێ
ئەم عەشقەی تۆ
چەقۆی ملی ئیسماعیله‌
بەشەرمەوە ماچم دەكاو
سەرم نابڕێ

بەیانییە
باسكم لەتەم هەڵدەكێشم
هەور دەكەم بەكراسێك
لەئاورێشم
پەلی نەرمە بایەك دەگرم
پێم خۆشە لەكۆشی نەرمی
ژیلە ژنی چیا بمرم
هەنگاوەكانم دەشكێنم
ریچكەیەك لەنوور وەردەدەم
ماچێك لەنێرگز دەسێنم
لەگەڵ شەكرە شیعرو بەفرا
بەتاریكی دەیپێچمەوە
شەوێك درەنگ بۆتی دێنم
رووناكی مانگ دەچنمەوە
لەتیلەی وردە ئەسرينما
بۆتەنیایی و بێداربوونت
لەژوور سەرت دەیسووتێنم
ترست نەبێت لەزرزیان و
دەستی سەرما
بەرۆحم گەرم داتدەپۆشم
چ مەشخەڵێكی گوڵڕه‌نگه‌
گڕكانی سەراپای لەشم

نەمزانی …هەور لەخۆت دەپێچێت و
دوای هەناسەی ( با) دەكەوی .
دەبیتە پەلكی ئەستێرەو
نایەیتەوە بۆ سەر زەوی .
ئەو ساتانەی ….
هەناسەم دەبووە شیعرو
پارچەی شكاوی دەروونمی ”
بەشەماڵا بۆ دەناردی .
نەمدەزانی …
وردە ئەشكی لوتكەی چیای ”
وەكوو بەفراو مات و ساردی.
شەوانێكی عاشقانەو
ئەلبوومێكی وشەی جوانی .
گەڵای سێوێكی وردیلەی ..
چوون ئاورێشم نەرم و نیانی .
برینی ناخم خوێن رێژە ..
پەنجەكانت …!!
پێنج گێلاسی رەنگاورەنگن .
پێنج مۆمی كز داگیرساوو .
پێنج هۆنراوەی هەڵرژاوی.
پەڕەی شیعرێكی بێدەنگن.
بیرت دەكەم …
لەگەڵ هوزاری ئاسمان و
رەوتە سەمای نیگای خۆرا .
ئەو كاتانەی زەمین دەگری ،
ئاسمان بۆ دابڕانی تۆ ..
ئەستێرەكانی هەڵوەری و
خوێنی هەناوی داچۆڕأ .
وەرەوە گەر بۆ ساتێك بێت ..
لە ژوانگەم بمێنەوە .
لەگەڵ داگیرسانی جگەرەیەكا ،
زریوەی رۆحم بكوژێنەوە.

• DSC01216