شێوازێکی باو هەیە لە مامەڵەکردن لەگەڵ مێژووی فەلسەفەدا کە فەیلەسووفەکان دەگۆڕێت بۆ ناوگەلێکی پیرۆز. ئێمە سوکرات، ئەفلاتوون، ئەرستۆ، دیکارت، کانت، هێگڵ، مارکس و نیتشە بە جۆرێک دەخوێنینەوە وەک ئەوەی هەر یەکێکیان لە پێگەیەکی باڵاتری مرۆڤی ئاساییەوە گەیشتبێتە ڕاستی. ڕەنگە لە نێوانیاندا جیاواز بین، بەڵام کەمجار دەیانخەینە بەردەم ئەو پرسیارەی کە خۆیان لەبەردەم کەسانی تریاندا دایاننابوو: ئایا دەکرێت ئەم بیرۆکەیە هەڵە بێت؟ ئەو فەلسەفەیەی توانای ڕەخنەگرتن لە خاوەنەکانی لە دەست بدات، دەگۆڕێت بۆ مێژووی بیروباوەڕ و عەقیدە، نەک وەک مەشقێکی عەقڵانی.فەیلەسووف هەرچەندە بلیمەتیش بێت، هەر بە کوڕی سەردەمی خۆی دەمێنێتەوە. هەڵگری پێشوەختەکانی کاتی خۆی، سنوورەکانی زانیارییەکانی، ترسەکانی کۆمەڵگەکەی وهەندێکجاریش ناکۆکییە کەسییەکانی خۆیەتی. بۆیە خوێندنەوەی فەلسەفە وەک کۆمەڵێک دەقی پیرۆز، گرنگترین شتی تێدا دەکوژێت کە ئەویش “گومان”ـە.بۆ نموونە، ئەفلاتوون شوێنەوارێکی گەورەی لە مێژووی بیری سیاسیدا جێهێشتووە، بەڵام لە کتێبی “کۆمار”دا وێنایەکی سیاسی پێشکەش دەکات کە دەکرێت پرسیارگەلێکی قورس دەربارەی ئازادی و فرەیی (پلورالیزم) دروست بکات. ئەو بیرۆکەیەی کە دەبێت فەیلەسووفەکان فەرمانڕەوایی بکەن چونکە ئەوان باشتر لە خەڵکی ئاسایی “چاکە” دەناسن،دەرگا بە ڕووی پرسیارێکی مەترسیداردا دەکاتەوە: کێ بڕیار دەدات کێ ئەو فەیلەسووفەیە کە شایستەی حوکمڕانییە؟ و کێ چاودێری ئەو کەسە دەکات کە بانگەشەی خاوەندارێتی مەعریفە دەکات؟ کاتێک مەعریفە دەبێتە پاساو بۆ قۆرخکردنی دەسەڵات، فەلسەفە خۆی دەتوانێت ببێتە پەردەیەک بۆ نوخبەگەرایی سیاسی.ئەریستۆش، سەرەڕای بەشدارییە گەورەکانی لە لۆژیک، سیاسەت، ئەخلاق و زانستەکاندا، لە دەرەوەی سنوورەکانی سەردەمی خۆی نەبوو. هەندێک لە تێڕوانینەکانی دەربارەی کۆمەڵگە،کۆیلایەتی و ژن، ڕەنگدانەوەی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی بوون کە مرۆڤی وەک یەکسان لە ماف و توانای بەشداریکردندا نەدەبینی. گەورەیی فیکریی ئەریستۆ بەو مانایە نییە کە هەرچی نووسیوە ڕاستە، و هەڵەکانی سەردەمەکەی ناکاتە ڕاستی فەلسەفی. هەندێکجاریش [ڕۆشنبیر] دەیەوێت وێنەی فەیلەسووفە بلیمەتەکە وەک خۆی بپارێزێت، زیاتر
لەوەی بیەوێت پشکنین بۆ بیرۆکەکانی بکات.دیکارت مەعریفەی لە ڕێگەی گومانەوە سەرلەنوێ بونیاد نایەوە و عەقڵی خستە چەقی پڕۆژە فەلسەفییەکەیەوە. بەڵام پڕۆژە دیکارتییەکە خۆی کۆتایی کێشەکە نەبوو. گوتنی ئەوەی کە عەقڵ خاڵی دەستپێکە، بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی کێشەی پەیوەندی نێوان عەقڵ و جەستە چارەسەر ناکات، و وەڵامی هەموو پرسیارەکانی پەیوەست بە سەرچاوەکانی مەعریفە وسنوورەکانی ناداتەوە.کانتیش یەکێک لە کاریگەرترین هەوڵەکانی بۆ تێگەیشتن لە سنوورەکانی عەقڵ پێشکەش کرد،بەڵام ئەویش لە تێڕوانینەپەیوەستەکانی بە سەردەمی خۆیەوە پارێزراو نەبوو. هەندێک لە نووسینەکانی دەربارەی گەلان و ڕەگەزەکان دەریدەخەن کە خاوەنی پڕۆژەیەکی ئەخلاقیی جیهانی، بە تەواوی لە تێڕوانینە ڕەگەزپەرستییەکانی سەدەی هەژدەهەمی ئەورووپا ڕزگاری نەبووە. ئەمە تێبینییەکی لاوەکی نییە؛ چونکە ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە ئەو فەیلەسووفەی دەربارەی مرۆڤ وەک “ئامانج لە خۆیدا” دەنووسێت، دەکرێت لە هەمان کاتدا
هەڵگری تێڕوانینێک بێت کە دژی ئەم بنەمایەیە کاتێک باسەکە دێتە سەرکەسانێک کە سەر بە گروپەکانی ترن.هێگڵ فەلسەفەیەکی گەورەی بۆ مێژوو پێشکەش کرد، و مێژووی وەک جوڵەیەکی دیالێکتیکی بینی کە تێیدا ڕۆح و ئازادی گەشە دەکەن. بەڵام گۆڕینی مێژوو بۆ ڕێڕەوێک کەئاراستە
و واتایەکی دیاریکراوی هەبێت، ڕەنگە فەلسەفە بخاتە ناو کێشەیەکی گەورەوە: چی ڕوودەدات کاتێک واقیع جیاواز دەبێت لەو مۆدێلەی بۆمان داناوە؟ ئایا هەرچی لە مێژوودا ڕوودەدات پێویستە تەنها لەبەر ئەوەی ڕوویداوە؟مارکس لای خۆیەوە ڕەخنەیەکی بەهێزی لە سەرمایەداری و چەوسانەوە گرت، و کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر سیاسەت، ئابووری و کۆمەڵناسی جێهێشت. بەڵام هەندێک ئەزموونی سیاسی کە ناوی ئەویان بۆ ئاستی عەقیدە بەرزکردەوە، دەریانخست کە گۆڕینی تیۆری بۆ پڕۆژەیەکی سیاسی داخراو دەتوانێت دەسەڵاتێکی نوێ بەناوی ڕزگارکردنی مرۆڤەوە بەرهەم بهێنێت.ناکرێت تەنها مارکس بەرپرسیار بکرێت لە هەموو ئەو کارانەی ئەو ڕژێمانە کردیان کە
دروشمەکانی ئەویان بەرزکردبووەوە، بەڵام ناشکرێت میراتی مارکسی لە ڕەخنە بێبەری بکرێت کاتێک هەندێک لە بیرۆکەکانی دەگۆڕێن بۆ یەقینێکی سیاسی کە قابیلی پێداچوونەوە نییە.سەبارەت بە نیتشە، لە کلتووری هاوچەرخدا بووەتە سیمبولی یاخیبوون لە بەها باوەکان،بەڵام وێنەکەی زۆرجار کورتکراوەتەوە بۆ چەند وتەیەکی کورت دەربارەی هێز، سەرکەوتن ونایابی. بەم شێوەیە فەیلەسووفێکی زۆر ئاڵۆز گۆڕدراوە بۆ کۆمەڵێک دەستەواژەی ئامادە کە هەندێکجار بۆ پاساودانی تاکگەرایی یان سووکایەتیکردن بە بێهێزەکان بەکاردێن. کێشەکە تەنها لە نیتشەدا نییە، بەڵکو لەو شێوازەدایە کە ڕۆشنبیر دەقێکی فەلسەفی پێ دەخوێنێتەوە: ئەو ڕستەیەی لێ دەردەهێنێت کە خزمەتی هەڵوێستەکەی دەکات و تەواوی پڕۆژە فیکرییەکە جێدەهێڵێت.تەنانەت ئەو فەیلەسووفانەی گومانیان کردە میتۆد، لە ناکۆکی ڕزگاریان نەبوو. ئەمە عەیبەیەکی ناوازە نییە لە فەلسەفەدا؛ بەڵکو بەشێکە لە سروشتەکەی. کێشەکە لەوێوەدەست پێدەکات کە هەوڵ دەدەین ئەم ناکۆکییانە بشارینەوە، چونکە دەمانەوێت وێنەیەکی نموونەیی دەربارەی خاوەن بیرۆکەکە بپارێزین. فەیلەسووفەکان خودای عەقڵانی نین،ئەوان مرۆڤن و لە ناو بارودۆخێکی مێژوویی دیاریکراودا بیر دەکەنەوە. ڕەنگە بیرۆکەگەلێک پێشکەش بکەن کە لە سەردەمی خۆیان تێپەڕێت، بەڵام لە هەمان کاتدا ناتوانن لە هەندێک لە پێشوەختەکانی ئەو سەردەمە دەرباز بن. فەیلەسووف دەکرێت دەرگایەک بۆ ڕزگاری لە بوارێکدا بکاتەوە، و لە بوارێکی تردا دایبخات.بۆیە نابێت ئەرکی خوێنەری فەلسەفە تەنها ئەوە بێت کە بپرسێت: فەیلەسووفەکە چی گوت؟بەڵکو دەبێت بپرسێت: بۆچی وای گوت؟ چی هەبوو کە نەیتوانی بیبینێت؟ چ گریمانەگەلێکی وەک ڕاستی وەرگرت؟ کێ سوودی لەم بیرۆکەیە بینی؟ و کێ زیانی بەرکەوت؟ کێشەی بوونی هەڵەی کلتووری فەیلەسووفەکان نییە، بەڵکو ترسە لە دانپێدانان پێیاندا. ئەو ڕۆشنبیرەی وەک بڕوادارێک بەرگری لە فەیلەسووفە دڵخوازەکەی دەکات، هیچ شتێکی گچرنگ لە فەلسەفە فێر نەبووە. ئەو فەیلەسووفەی ڕەخنەکردنی لێ قەدەغە دەکرێت دەگۆڕێت بۆ بت، و ئەو خوێنەرەی لە ڕەخنەگرتن دەترسێت دەگۆڕێت بۆ شوێنکەوتە. فەلسەفە پێویستی بە بتی نوێ نییە، پێویستی بە خوێنەرێکە بتوانێت بە سوکرات بڵێت “ڕەنگە هەڵە بیت”،بە ئەفلاتوون بڵێت “شارە نموونەییەکەت ڕەنگە زیندان بێت”، بە ئەریستۆ بڵێت “بلیمەتیت پاساو بۆ پێشوەختەکانت ناهێنێتەوە”، بە کانت بڵێت “پڕۆژە ئەخلاقییەکەت ڕێگری لێ نەکردیت لە هەڵەکانی سەردەمەکەت”، بە مارکس بڵێت “ڕەخنەکەت بۆ سەرمایەداری هەر بەدیلێکی تر ناکاتە ڕاست”، و بە نیتشە بڵێت “یاخیبوون لە بەهاکان بەو مانایە نییە کە دەبێت هەموو بەهایەک بڕووخێت”. ئەمە سووکایەتی نییە بۆ فەیلەسووفەکان، بەڵکو ڕێزگرتنی ڕاستەقینەیە لە فەلسەفە.
چونکە گەورەترین وانە کە بتوانین لە مێژووی فەلسەفە فێری ببین، ئەوەیە کە هیچ کەسێک مافی قۆرخکردنی ڕاستی نییە، تەنانەت ئەوانەش کە ژیانی خۆیان بۆ گەڕان بەدوایدا تەرخان کردووە.

‏کێشەی سیاسی کوردستانی باکوورو بە دەست هێنانی مافی نەتەوایەتی و مافە دیمۆکراتیەکانیان پەیوەستە بە ژیانی خەڵکی ئەو وڵاتەوەو ئەوان بەرپرسیارن لە بە دەست هێنانیدا ،دواجار ڕاگەیاندنی پرۆسەی ئاشتی تایبەتە بە خۆیان چونکە ئەوان هێزی چەکدارو ڕێخراوی سیاسی تایبەت بە خۆیان هەیە ، هەروەها کارەکتەری سیاسی و تیۆرسێنی سیاسیانیش هەیە شرۆڤەی ئەو بابەتە بکەن و بەرچاو ڕوونی بۆ گەلەکەیان بخەنە ڕوو .
ئەوان خۆیان بەر پرسیارن لە شێوازی مامەڵە کردن و هەڵبژاردنی پێکەوە ژیان لە نێو چ سیستەمێکی سیاسیدا گونجاوە بۆیان و لە بەرژەوەندیاندایە لە کۆتایدا خۆیان بڕیاری لە سەر دەدەن . بەڵام من وەکو هاوڵاتیەکی باشوور پێموایە ئەوەی عەبدڵا ئۆج ئالان هەنگاوی بۆ دەنێت و دەستی داوەتێ جۆرێکە لە سیاسەتی ڕیفۆرمیستانە ، جۆرێکە لە هەڵەی سیاسی وەکو چۆن لە زیندان لەبۆچوونەکانی خۆی پاشگەز بویەوە ، ئەگەر تەمەن بواری بدات هەمدیسان بۆی ڕوون دەبێتەوەو ئەو کات دان بە هەڵەکانی خۆیدا دەنێتەوە ، ئەم سیاسەتەی سیاسیەتێکە بەهای نەهێشتۆتەوە بۆ ئەو قوربانیدانەی کە بە هەزاران مرۆڤی شۆڕشگێڕ گیانی خۆیان لەو پێناوەدا بەخت کرد ، من پێموایە ئەم سازش کردنە سیاسیەی سفر کردنەوەی تێکۆشان و ڕۆحی بەرەنگاریە، هەروەها تەرێز کردنەوەو خاو کردنەوەی خەڵکە لە ڕۆحی شۆڕشگێڕانە ، وەکو ئەوە وایە ئەم کارەکتەرە سیاسیە سەرکردایەتی ئەو شۆڕشەی نەکرد بێت کە ٤٠ هەزار شەهیدی داوە لە پێناو وەر گردنەوەی خاکدا ، بەڵکو گوزارشت کردنە لە سیاسەتی ڕێخراوێکی ڕیفۆرمیست کە کێشەی خاکی نەبێت تەنها کێشەی مافی مەدەنی و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی هەبێت ، دواجار کاتو مێژوو هەڵە سیاسیەکانمان بۆ دەسەلمێنێت . ئەوەی ئەو دەیکات شوێن پێهەڵگردنەوەو لاسایکردنەوەی ئەنارشیزمەکانە لە سەردەمی مارکسدا وەکو باکۆنیین و بلانکی دژ بە کایەی دەوڵت و هەر جۆرە دەسەڵاتێکی سیاسی بوون ، هەرچەندە ئۆج ئالان لە نوسینەکانی لە زیندان بە زەنجیرە پەرتوکگەلێک کە بە ناوی بەرگیرینامەو مانیۆڤیستۆی دیمۆکراتیک لە شوێنێک خۆی ئاماژەی پێدەکات و دەڵێت دوو هەنگاو لە ئەنارشیزمەکان نزیک بوومەتەوە .
ڕاستە هەڵکەوتەی جیوپۆلۆتیکی کوردستان لە دۆخی سەربەخۆیی ئاڵۆزەو بە فاشیزم دەورە دراوە بۆ کۆنداکت کردن بە دونیای دەرەوە ، بەڵام شۆڕشگێڕان دەتوانن و دەکرێت لە ڕووی سیاسەوە سود لە کۆمەڵێک فاکت وەر بکرن بۆ خۆ گونجاندنی سیاسی بۆ نموونە لە ناکۆکی و دوژمنایەتی مێژووی نێوان تورکو فارس و هەروەها فارس و عەرەب و عەرەبو تورک وەر بکرێت و درێژە بە شۆڕش بدەن و ئاسایشی سیاسی خۆیانی پێ بپارێزن تا وەر گردنەوەی خاک ، ئەوەی عەبدڵا ئۆج ئالان دەیکات بۆ سیستەمێکو کۆمەڵگایەک دەشێت و دەست دەدات لە ڕووی دیمۆکراتیەوە پێرفێکت بێت ، بەو مانایەی هێزە سیاسیەکانی نێو ئەو سیستەمە لانیکەم بۆنی دیمۆکراسیان لێوە بێت و نەتەوە پەرەست نەبن ،ئێستا لەم قۆناغەدا لە جیهان سیستەمی دیمۆکراسی و لیبرالیزم لە قەیرانێکی قۆڵدایە ، هەروەها دیمۆکراتی نەک لە تورکیا تەنانەت لە قڵای سەرمایەداری ئەمریکاو ئۆرپا لە پاشەکشەیەکی گەورەو ئابڕووبەرانە دایە ، بە پێی ئەو جەنکو کاولکاریەی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵات و جیهان بە ڕێوە دەچێت و ئەو قوتب بەندیە ساسیەی لە نێوان دەوڵەتان خۆی مانڤیستۆ کردووە جیهانی سیاسی ژان دەیگرێت بە هاتنە کایەی سیستەمێکی سیاسەوە ئیتر نازاام ئەو سیستەمە سیاسیە چ جۆرە سێستەمێک دەبێت و چ جۆرە ناوێکی لێ دەنرێت ، تەنانەت لە ئۆرپاو ئەمریکا کە لانکەی دیمۆکراتیە کۆمەڵێک یاسا هەن لەو وڵاتانە پارێزگاری لە ژیانی ئینسان و ڕەفاهیەتی ژیان دەکەن لێی پاشگەز بوونەتەوە و ، لە گەڵ ئەوەشدا بە ئاشکرا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تیرۆریزم دەژێنن نمونەش هێنانە سەر دەسەڵاتی ئەحمەد شەرع . بە هەر حاڵ زەمەن و مێژوو لە پێشماندایە بۆمان ئاشکرا دەبێت ئایا ئەم هەنگاوانەی ئۆج ئالان هەڵەی سیاسێن ؟ یان هەنگاوی سیاسی دروست و حەکیمانەن ؟ .

یاسین لەتیف

‏لە زۆرێک لە پەیوەندییە سۆزدارییەکاندا، سێکس چیتر بابەتێکی تایبەت نییە لە نێوان دوو کەسدا، بەڵکو بووەتە پێوەرێک کە هێزی پەیوەندییەکە و ڕاستگۆیی هەستەکانی پێ دەپێورێت. بەهۆی بڵاوبوونەوەی ناوەڕۆکی بازرگانی و ڕیکلامی و کلتووری بەکاربردن، سەرنجڕاکێشیی سێکسی وەک بەشێکی سەرەکی لە بەهای مرۆڤ نیشان دەدرێت، تا ئەو ڕادەیەی جەستە زۆرجار ئامادەیی زیاترە لە کەسایەتی، و ئارەزوو کاریگەرترە لە گفتوگۆ، و چێژ خێراترە لە بنیادنانی متمانە.کێشەکە لە دانپێدانان بەوەدا نییە کە سێکس بەشێکە لە سروشتی مرۆڤ، چونکە ئەمەبابەتێکە پێویستی بە نکۆڵیکردن یان گەورەکردن نییە. کێشەکە لەوێوە دەست پێ دەکات کەپەیوەندییە سۆزدارییەکە کورت دەکرێتەوە تەنها لە ئارەزووی سێکسیدا، و کاتێک جەستە دەبێتە تاقە زمانێک کە هەردوولا بتوانن لە ڕێگەیەوە گوزارشت لە خۆشەویستی بکەن.ئەوکات پەیوەندییەکە وردە وردە لە فەزایەک بۆ تێگەیشتن و ڕێزگرتنەوە دەگۆڕێت بۆ پەیوەندییەک کە لەسەر بنەمای بەکاربردنی یەکتر (ئیستهلاکی متبادل)وەستاوە.هەروەها تێگەیشتنێکی هەڵەی باویش هەیە بۆ مانای پەیوەندیی گەرموگوڕ (حەمیمی).هەندێک کەس وا لە سێکس دەڕوانن کە بەڵگەی کۆتایی بێت بۆ خۆشەویستی؛ ئەگەرلایەنێکیان ڕەتی کردەوە، مانای وایە خۆشی ناوێت، و ئەگەر ڕازی بوو، مانای وایە دڵسۆزە.
ئەم هاوکێشەیە مەترسیدارە چونکە ئارەزوو دەکاتە ئامرازێکی گوشاری دەروونی، و لایەنێکیان ناچار دەکات شتێک پێشکەش بکات کە نایەوێت، تەنها لەبەر ترسی لە دەستدانی ئەوی تر.لە پەیوەندییە پێگەیشتووەکاندا، نابێت جەستە ببێتە باجی خۆشەویستی، و نابێت ئارەزووئامرازێک بێت بۆ سەلماندنی وەفا. ئەو خۆشەویستییەی هەمیشە پێویستی بە سەلماندنی جەستەیی هەبێت بۆ ئەوەی بەردەوام بێت، زیاتر دەری دەخات کە بنەمای پەیوەندییەکەلەرزۆکە، نەک ئەوەی هەستەکان بەهێزن. کێشەیەکی تر ئەوەیە کە کلتووری “خێرایی” چۆتەناو پەیوەندییە سۆزدارییەکانیشەوە. وەک چۆن مرۆڤی ئەمڕۆ هەموو شتێکی بە خێرایی دەوێت، هەندێک کەس پەیوەندیی خێرا، متمانەی خێرا و حەمیمییەتی خێرایان دەوێت، پاشان دواتر درک بەوە دەکەن کە بنیادنانی پەیوەندییەکی مرۆیی بەو خێراییە نابێت.
جەستە دەتوانێت لە ساتێکدا مەوداکان کورت بکاتەوە، بەڵام ناتوانێت بە تەنها متمانەیەک بنیاد بنێت کە بنیادنانی مانگ یان ساڵانی خایاندووە. پڕکێشەتر ئەوەیە کە هەندێک پەیوەندی لە ڕاکێشانی جەستەییەوە دەست پێ دەکەن و هەرلەوێشدا کۆتاییان دێت. پرسیارەکە دەبێتە ئەوەی: ئایا هێشتا خوازراوم؟ ئایا هێشتاسەرنجڕاکێشم؟ ئایا هێشتا لایەنی بەرامبەر منی دەوێت؟ لەگەڵ کاتدا، پەیوەندییەکە دەگۆڕێت بۆ تاقیکردنەوەیەکی بەردەوامی سەرنجڕاکێشی، و ترسی لەدەستدانی ئارەزوو بەهێزتر دەبێت لە ئارەزووی تێگەیشتن لە خودی مرۆڤەکە.ئەمە بەو مانایە نییە کە سێکس دوژمنی خۆشەویستییە یان پەیوەندیی حەمیمی بێبایەخە.سێکس لە ناو پەیوەندی هاوسەریدا دەکرێت گوزارشت بێت لە میهرەبانی و نزیکی و متمانە،بەڵام بەشێکی زۆری ماناکەی لەدەست دەدات کاتێک دەبێتە کاڵایەک یان ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردن یان تاکە پێوەر بۆ خۆشەویستی. هەروەها جیاوازیی هەڵوێست بەرامبەر سێکس پێش هاوسەرگیری، دەبێت بە هۆشیارییەکی ئایینی، کلتووری و ئەخلاقییەوە باس بکرێت، نەک تەنها لە ڕێگەی ترساندن یان وێناکردنی ئازادیی سێکسی وەک ڕزگارییەکی تەواو لە هەموو بەرپرسیارێتییەک.کێشە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە کە مرۆڤ خاوەنی ئارەزووی سێکسییە، بەڵکو ئەوەیە کە ئارەزوو ببێتە هێزێک کە بە تەنها بڕیار لەسەر شێوازی پەیوەندییەکە و چارەنووسی بدات. ئەو پەیوەندییەی نەتوانێت بێ سێکس بژی، کەموکوڕی لە تێگەیشتنی بۆ خۆشەویستی دەردەخات، هەروەها ئەو پەیوەندییەی کە لایەنی جەستەیی بە تەواوی نکۆڵی لێ دەکات،
‏دەکەوێتە ناو نکۆڵیکردن لە لایەنێکی سروشتیی مرۆڤ.ئەوەی مرۆڤ لە پەیوەندییەکی سۆزداریدا پێویستییەتی، جەستەیەکی بەردەست نییە بەقەد
‏ئەوەی پێویستی بە کەسێکە کە هەستی ئارامی و ڕێز و توانای گفتوگۆکردنی لەگەڵدا هەبێت بەبێ ترس. سێکس دەکرێت بەشێک بێت لە پەیوەندییەکە، بەڵام ناتوانێت ببێتە جێگرەوەی دۆستایەتی، متمانە، پابەندبوون و گفتوگۆ.بۆیە گرنگترین پرسیار ئەوە نییە کە ئایا پەیوەندییەکی سێکسی هەیە یان نا؟ بەڵکو ئەوەیە کە: چی لە پەیوەندییەکە دەمێنێتەوە کاتێک سێکس نامێنێت؟ ئەگەر ڕێز، گفتوگۆ، متمانە و ئارەزووی بەردەوامبوون نەما، ئەوا ڕەنگە پەیوەندییەکە هەر لە سەرەتاوە لەسەر بنەمای خۆشەویستی نەبووبێت، بەڵکو لەسەر بنەمای پێویستی و ئارەزوو و ترسی تەنیایی بووبێت.کاتێک سێکس دەبێتە تاقە زمانی پەیوەندییەکە، خۆشەویستی زمانەکانی تری خۆی لەدەست دەدات.
‏
‏

‏هیچ نیشتمانێک لەسەر ئەم زەوییە بێ سەروەت و سامان نییە، هیچ خاکێکیش بە نەزۆکی و بێ ڕزق و بێ سامان دروست نەکراوە. لە هەموو سوچێکی ئەم هەسارەیەدا سەرچاوەو داهات و تواناکان و دەرفەتی ژیان هەن. بەڵام کارەساتەکە هەمیشە لە خاکەکەدا نییە، بەڵکو لەوەدایە کێ بەڕێوەی دەبات، کێ جڵەوی دەسەڵاتی بە دەستەوەیە . کاتێک کەمینەیەک دەسەڵات و سەروەت و سامان قۆرخ دەکەن، و سەرچاوەکان لە جیاتی تەرخان کردنی بۆخزمەتی مرۆڤ
‏بۆ خزمەتی هەژموون و دەسەڵات و ستەمکاری و تۆقاندنی خەڵک بەکاردێنن، ئەو کاتە نەک تەنها هەژارەکان تەنانەت دەوڵەمەندیش لە نیشتمانی خۆیدا دەبێتە هەژار، و هاووڵاتی لەسەر خاکی خۆی دەبێتە نامۆ. مرۆڤ دەبێتە بوونەوەرێکی بێئیرادەو زەلیل و کۆیلە ، لەمێژوودا جیهان وەک پارچە کێکێک دەرکەوتووە کە هێزە ڕکابەرەکان دابەشیان کردووە سنوورەکان کێشران، ناوچەکانی نفوز دابەش کران، و ئیمپراتۆریەت و دەوڵەت و نوخبە سیاسی و ئابوورییەکان یەک لە دوای یەک بەسەریدا هاتن.
لە ناو هەر پارچەیەکدا، سیستەم و حاکم هەبوون کە ناوەکانیان جیاواز بوو، بەڵام هەمان پرسیار وەک خۆی مایەوە: کێ خاوەنی سامان و داهات وسەروەتەکەیە؟ و کێ سوودی لێ دەبینێت؟ کاتێک سەروەتی نیشتمانەکان دەبێتە قۆرخی کەمینەیەک و مۆنۆپۆڵی دەکەن بۆ خۆیان و نەوەکانیان و بنەماڵەکانیان ، لە کاتێکدا تەواوی خەڵک لەناو هەژاری و بێکاری و تەنگوچەڵەمەی ژیاندا دەناڵێنن، کێشەکە لە خاکەکەدا نییە، بەڵکو لە شێوازی بەڕێوەبردنی خێروبێرەکانیدایە، لە شێوازی ناڕێکیە لە دابەشکردنیدا و لە غیابی دادپەروەری و لێپرسینەوە و هەلی یەکساندایە لە چەوتیو ناڕێکی سیستەمە سیاسیەکەدایە .

نیشتمان هێندەی پێویستی بە حوکمڕانییەک هەیە کە سەروەت و سامان بکاتە مافی هەموو ڕۆڵەکانی (نەک ئیمتیاز بۆ تاقمێکی کەم)، هێندە کێشەی کەمیی سەرچاوەی نییە. لە کاتێکدا سامان و داهاتی وڵات هێندە زۆرە ئەگەر لە ژێر هەژمونی نوخبەی سیاسی درۆزن و گەندەڵ و فاسد و سۆزانی سیاسی نەبوایە و بە دەستی کەسانێکی دڵسۆزو عاقڵمەند بوایە هیچ کەسێک لەم وڵاتە بێ کارو هەژارو کرێنشین نەئەبوو ، هیچ کەسێک بێبەش نەئەبوو لە چاودێری تەندروستی لە دۆخی نەخۆشکەوتندا ، هیچ کەسێک بێ بەش نەئەبوو لە خوێندنی خۆڕایی ، هیچ کەسێک دوچاری ستەمکاری و چەوساندنەوە نەئەبوو ، هیچ کەسێک کرامەتی نەئەڕوشا بە دەستی کۆمەڵێک مافیاو ستەمکار ، هیچ کەسێک لە وڵاتەکەی خۆی هەڵنەئەهات بۆ وڵاتانی ڕۆژئاواو ونەفرەتی لەو ژیانە نەئەکرد کە لەلایەن کۆمەڵێک چەتە کراوەتە دۆزەخ ، چونکە لەم وڵاتادا مرۆڤ خەونەکانی لە گۆڕ نراوە ، هیواو ئاواتەکاتی سپێراوەتە نادیار ، هەموو ماف و ئازادیەکانی لێ زەود کراوە ، ئومێدو پڕۆژەی بوون و ژیانی لە گۆڕ نراوە بۆیە ڕادەکات بەرەو بە دیهێنانی خەونەکانی ، لای ئەو بە دیهێنانی خەونەکانی لە ئۆرپایە ، لەم ڕۆژانەدا تەنها بە سرنجدان و بینینی ئەو مەشهەدە تراژیدیا کۆچڕەوەیەی لە تیڤیەکانەوە شاهیدی بووین کە لە مەغریبەوە بەرەو ئەسپانیا هەڵدەهاتن دیمەنێکی تراژیدی ئنسانیمان نیشان دەدات ، سینارۆیەکی سیاسی ئابڕوبەرانەمان بۆ دەردەخات لەم سەردەمەدا کە هەموو ئینسانەکان لە دونیای ڕۆژهەڵاتدا خەونەکانیان لە گۆڕنراوە ئەگەر دەرفەت هەبێت هیچ کەسێک لەم دۆزەخانە نامێننەوە ، وەکو کوردستانەکەی لە مەڕ خۆیشمان کە هەزاران گەنجی دڵ پڕ لە هیوا کۆچیان کردو بۆ بە دیهێنانی خەونەکانیان ڕویان کردە ئۆرپا ، بەڵام بە داخەوە چەندین کەسیان لە دەریای ئیجە خنکان ، ئەوان پێیانوابوو خەونی ئەوان لە ئێستادا لە ئۆرپایە ، چونکە مرۆڤەکان لێرە دەبێت نیوەی ژیانی لە ڕیزی بێهودەییدا بوەستێت ڕیزی پووچی بۆ سرەی بەنزین و غازو نەوت و تەنانەت ئەو مووچە کەمەی کە بەشی ژیانی ناکات ، ژیانی مرۆڤ لێرەدا لە لایەن کۆمەڵێک چەتەی سیاسیەوە کراوەتە سەراب و بێمانایی .
کوردستانێک کە لەسەر دەریای نەوت و غازدایە کە چی بۆ بتڵێک غاز چەندین ڕۆژ چاوەڕێ بکەیت و سرەی بۆ بگریت ، لەم وڵاتەی ئێمەدا ٣٣ملیار دۆلار بە ناوی وەهمی قەرزەوە دزراوە بۆ کۆمپانیای سیاسیەکان هەمووی براوەتە ئۆرپا بۆ کۆمەڵێک بنەماڵەی دزو چەتە ، کە چی گەنجەکانی ئەم وڵاتەش بێکارو بێماڵو حاڵن و لە سەر شۆستەکان دەسوڕێنەوە . کەواتە داهاتو سامانی ئەم وڵاتە هاونیشمانیانی ئەم وڵاتە لێی سودمەند نابن تەنها نوخبەیەکی سیاسی دەیدزن .

‏

‏ن. یاسین لەتیف

‏
‏تەنها وەکو نموونەیەک ، ئەڵمانیا کاتێک لە جەنگی جیهانیی دووەم هاتە دەرەوە، وڵاتێکی وێرانە بوو! ڕواندا لە ناو جەرگەی کۆمەڵکوژیی ناوخۆیی و فیتنەی کوشندەوە هاتە دەرێ! سەنگافورەش خاوەنی ئەو سەرچاوە و سامانانە نەبوو کە بیکاتە دەوڵەتێکی کاریگەر! بەڵام ئەم وڵاتانە لەسەر یەک شت کۆک بوون؛ ئەویش ئەوەیە کە ململانێ لەسەر دەسەڵات دەوڵەت بنیاد نانێت! و ناکۆکیی سیاسی نە کارگەیەک دەخاتە گەڕ، نە زانکۆیەک پێش دەخات، و نە ڕێگاوبانێکیش چاک دەکات. لە کوردستان هێزە سیاسیەکان پێچەوانەی ئەم بۆچوونە تا بینەقاقایان لە ململانێیەکی خەستوخۆڵدان لە پێناو مۆنۆپۆڵ کردنی دەسەڵات و زیاتر تاڵان کردن و دزینی سەروەتو سامانی کوردستان ، مێژوو ئەوەی سەلماندووە دەوڵەتە سەرکەوتووەکان پرسیاری ئەوەیان نەکرد “کێ سەردەکەوێت؟” بەڵکو پرسییان “چۆن دەوڵەت سەردەکەوێت؟” کاتێک ئەزموونی نەتەوەکان دەخوێنینەوە، دەبینین هەرەسهێنان لە کەمیی پارەوە دەست پێ ناکات! بەڵکو ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە بەرژەوەندییە تەسکەکان دەخرێنە پێش بەرژەوەندییە گشتییەکان! و کاتێک سۆز و دڵسۆزی بۆ( حزب و کەس و بنەماڵە) لە لێهاتوویی گرنگتر دەبێت، دروشم لە دەستکەوت گرنگتر دەبێت، و کاردانەوە لە پلاندانان گرنگتر دەبێت! هەر بۆیە دەبینین وڵاتانێک هەن هەموو شتێکیان هەیە بەڵام بە دەست دواکەوتنەوە دەناڵێنن! وەکوکوردستانی خۆمان ، وڵاتانیش هەن کە کەمترین شتیان هەیە بەڵام ساڵانە بەرەو پێش دەچن وەکو سەنگافورە! ئەو ڕاستییەی مێژوو سەلماندوویەتی ئەوەیە کە نیشتمانەکان هێندەی پێویستییان بە ئیدارەدانێکی باشتر و ، دیدگایەکی ڕوونتر و بوێرییەکی گەورەتر هەیە لە سوودوەرگرتن لە پسپۆڕان و کەسانی لێهاتوو و تکنۆکرات ، هێندە پێویستییان بە سەرچاوەی داهاتی زۆر نییە. بۆیە هەر دەوڵەتێک بەدوای سەقامگیریی ڕاستەقینەدا بگەڕێت، دەبێت پەروەردە بکاتە پڕۆژەیەکی نیشتمانی، هەروەها ئابووری بکاتە پڕۆژەیەکی نیشتمانی، و لێهاتوویی بکاتە پڕۆژەیەکی نیشتمانی. پێویستە لەوەش تێبگات کە داهاتووی نەوەکان بە وتارەکانی دوێنێ بنیاد نانرێت، بە شانازیکردن بە خەباتی شاخ و عەقڵی شاخ بەرەو پێشەوە ناڕوات، بەڵکو بە پلانەکانی سبەی دروست دەبێت. لە کۆتاییدا، نیشتمانەکان بە جیاوازیی ڕاوبۆچوون ناڕووخێن، بە دەستەبەر کردنی ئازادی و چەسپاندنی مافی ئینسان ناڕوخێن بگرە پتەوتر و خۆڕاگرتر دەبێت بەڵکو ئەو کاتە دەڕووخێن کە نوخبەکان (دەستەبژێرەکان) لەسەر پشتگوێخستنی ڕاستییەکان ڕێک دەکەون. دەوڵەتەکانیش بە گۆڕینی کەسەکان هەڵناستنەوە، بەڵکو ئەو کاتە هەڵدەستنەوە کە شێوازی بیرکردنەوە و بەڕێوەبردنی دەوڵەت و حوکمڕانی و سیستەم دەگۆڕێت . ئەگەر کوردستان وەکو نموونەیەک تەماشا بکەین و براوردێکی بکەین لە گەڵ ئەو وڵاتانەی پێشکەوتنی تێدا بەرجەسە بووە بە پێی ئەو ماوە زەمەنیەی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی حوکمی تێدا دەکەن کە زیاد لە ٣٣ ساڵە هیچ خەسڵەتێکی پێشکەوتنی پۆزەتیف و بەڕێوەبردنی تەندروستی سەردەمیانەی تێدا بە دیناکرێت ، ئەگریش هەبێت تەنها بۆ سیاسیەکان و سەرمایەدارەکانە بۆ نموونە ئەگەر هاوڵاتیەکی ئاسایی پێویستی بە نەشتەرگەریەکی بچوک بێت پێویستە خانوەکەی بفرۆشێت یان سەیارەکەی بفرۆشێت ئەو کات ڕەنگە بتوانێت نەشتەرگەریەکەی بۆ ئەنجام بدەن ،هیچ پرۆژەیەکی ستراتیژی گەورەیان دروست نەکردووە کە جێگای باس و بەرچاو بێت و پایەی ژێرخانی کوردستان بتەو بکات، سەرەڕای ئەوەش باس لەوە دەکرێت هەرێم ٣٣ ملیار دۆلار قەرزارە، بە کورتیەکەی هێزە سیاسیەکانی کوردستان لە سەر پشتگوێ خستنی ژیانی خەڵک ڕێککەوتوون ئەوەی پەیوەندی بە ژیانی خەڵکەوە هەیە توخنی ناکەون کوردستانیان تەحویل کردووە بۆ بیابانێکی بێ خاوەن و بێسەروبەر کۆمەڵگاکەشی بۆ کۆمەڵگایەکی وێڵکراو ، ئەگەر ئەم فۆرمە لە حکومڕانی چەتەکان بەردەوام بێت ڕەنگە تراژیدیایەکی سیاسی ترسناک چاوەڕێمان بکات .

پاشەکشەی ڕۆڵی فەلسەفە لە سەردەمی نوێدا تەنها گۆڕانکارییەک نەبوو لە پڕۆگرامەکانی خوێندن یان گۆڕانی بایەخی کۆمەڵگاکان، بەڵکو ڕەنگدانەوەی قەیرانێکی قووڵترە کە پەیوەندی بە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و مەعریفە و ماناوە هەیە. جیهان کەمتر پێویستی بە فەلسەفە نەبووە، بەڵکو زیاتر لە جاران پێویستی پێیەتی، بەڵام لە هەمان کاتدا زیاتر لێی دوور کەوتووەتەوە؛ چونکە فەلسەفە سروشتەکەی وایە کە گومان لە چەسپاوەکان دەکات، ناڕێکییەکان ئاشکرا دەکات و ئەو پرسیارانە دەورووژێنێت کە کۆمەڵگاکان هەندێک جارهەوڵدەدەن هڵبێن لێیان .لە قۆناغە مێژووییە درێژخایەنەکاندا، فەلسەفە تەنها تێڕامانێکی تیۆریی دوور لە واقیع نەبوو، بەڵکو هێزێکی بنەڕەتی بوو لە داڕشتنی هۆشیاریی مرۆیی. لە ڕێگەی فەلسەفەوە، مرۆڤ گفتوگۆی لەسەر مانای دادپەروەری، سنوورەکانی دەسەڵات، سروشتی ئازادی و چەمکی ڕاستی دەکرد. فەلسەفە ئەو بزوێنەرە بوو کە کۆمەڵگاکانی پاڵ دەنا بۆپێداچوونەوە بە بیرۆکە و سیستمەکانیاندا، چونکە تەنها بە وەسفکردنی جیهان نەوەستا، بەڵکو هەوڵیدا لەو یاسا فیکری وئەخلاقییانە تێبگات کە حوکمی جیهان دەکەن.بەڵام سەردەمی نوێ گۆڕانکارییەکی گەورەی لە سروشتی مەعریفەدا بەخۆیەوە بینی. کۆمەڵگاکان بوون بەوەی نرخی بیرۆکەکان بەپێی توانایان بۆ بەرهەمهێنانی خێرا و بەدیهێنانی سوودی ئابووری ڕاستەوخۆ بپێون. پرسیارە بنەڕەتییەکە چیتر ئەوە نییە:”ئەم بیرۆکەیە تا چەند قووڵە و کاریگەری لەسەر مرۆڤ هەیە؟” بەڵکو بووە بە: “سوودی کردەیی چییە و تا چەند دەتوانێت قازانج بەدەستبهێنێت؟” لێرەوە فەلسەفە پێگەی خۆی لەدەستدا لە بەرامبەر زانستە تەکنیکییەکان کە زیاتر بە پێداویستییەکانی بازاڕەوە بەستراونەتەوە. بەڵام کورتکردنەوەی پێشکەوتن لە تەکنەلۆژیا و بەرهەمهێناندا،تێگەیشتنێکی ناتەواو بۆ مانای شارستانییەت نیشان دەدات. پێشکەوتن تەنها بە توانای مرۆڤ بۆ داهێنانی ئامێری نوێ ناپێورێت، بەڵکو بە توانای دیاریکردنی چۆنیەتی بەکارهێنانیان و ئامانج لێیان دەپێورێت. تەکنەلۆژیا هێزێکی مەزن بە مرۆڤ دەبەخشێت، بەڵام بە تەنها ئەو حیکمەتەی پێ نابەخشێت کە بۆ ئاڕاستەکردنی ئەو هێزە پێویستە.لێرەدا ڕۆڵی ڕاستەقینەی فەلسەفە دەردەکەوێت؛ ئەو ئامێر دروست ناکات، بەڵام پرسیار
لەبارەی کاریگەرییەکانیان لەسەر مرۆڤ و داهاتووی کۆمەڵگا دەکات.جیهانی مۆدێرن بووەتە دیلی لۆژیکی خێرایی و کارایی، کە تێیدا مرۆڤ بەپێی ئەوەی بەرهەمی دەهێنێت هەڵدەسەنگێنرێت، نەک بەپێی ئەوەی بیری لێ دەکاتەوە. مرۆڤ بەرە بەرە بووە بە بەشێک لە سیستمێکی ئابووری زەبەلاح، و پرسیارەکانی پەیوەست بە مانا و
ئامانج لەبەردەم زمانی ژمارە و بەرژەوەندییەکاندا بایەخیان کەم بووەوە. مرۆڤ لەکۆنترۆڵکردنی سروشت و پەرەپێدانی هۆکارە سەرسوڕهێنەرەکانی پەیوەندی و بەرهەمهێنانداسەرکەوتوو بوو، بەڵام لە هەمان ئاستدا لە تێگەیشتنی خۆی و بەڕێوەبردنی ناڕێکییەکانی خۆیدا سەرکەوتوو نەبوو. مرۆڤایەتی هێشتا ڕووبەڕووی جەنگ، دەمارگیری،جەمسەرگیری ودابەشبوون دەبێتەوە، سەرەڕای هەبوونی زانستێکی پێشکەوتوو. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کەقەیرانی مرۆڤ هەمیشە قەیرانی مەعریفە نییە، بەڵکو قەیرانی حیکمەت و توانای بەکارهێنانی مەعریفەیە بە شێوەیەکی بەرپرسانە.کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆ لە قەیرانێکی پەیوەست بە پاشەکشەی بەهای “پرسیار”دا دەژین. سەردەمی دیجیتاڵی بڕێکی زەبەلاح لە زانیاری بە مرۆڤ بەخشیوە، بەڵام مەرج نییە توانای شیکردنەوە یان ڕەخنەگرتنی پێ بەخشیبێت. کولتووری باو مەیلی بۆ وەڵامە
خێراکان و هەڵوێستە ئامادەکراوەکان هەیە، لە کاتێکدا فەلسەفە پێویستی بە کات، و تێڕامان و ئارامگرتن هەیە. ئەو کۆمەڵگایەی توانای پرسیارکردنی لەدەست دەدات،
ئاسانتر دەکەوێتە ژێر کاریگەری و ئاراستەکردن؛ چونکە نەبوونی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی وا لە تاک دەکات ببێتە بەکاربەری ئەو بیرۆکانەی کە دامەزراوە سیاسی، میدیایی وکولتوورییەکان بەرهەمی دەهێنن، بێ ئەوەی توانای پشکنین یان ڕەخنەگرتنیان هەبێت.هەرچەندە بارودۆخە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بەشداربوون لە پاشەکشەی ئامادەیی فەلسەفە، بەڵام فەلسەفە خۆشی بەشێک لە بەرپرسیارێتییەکەی دەکەوێتە ئەستۆ. زۆر کات بووەتە دیلی زمانی ئەکادیمی ئاڵۆز و لە کێشە ڕۆژانەکانی مرۆڤ دوور کەوتووەتەوە، ئەمەش وایکردووە وەک بوارێکی تایبەت بە نوخبەکان (بژاردەکان) دەربکەوێت. فەلسەفەی ڕاستەقینە کۆمەڵێک زاراوەی داخراو نییە، بەڵکو ڕێگەیەکە بۆ تێگەیشتن لە ژیان. دەبێت لە گفتوگۆکانی کۆمەڵگادا سەبارەت بە دەسەڵات، دادپەروەری، پەروەردە، ئابووری،ناسنامە و تەکنەلۆژیا ئامادەیی هەبێت. کاتێک فەلسەفە لە واقیع دادەبڕێت، توانای کاریگەرییەکەی لەدەست دەدات، بەڵام کاتێک بە پرسیارەکانی مرۆڤەوە دەبەسترێتەوە،ڕۆڵە سروشتییەکەی خۆی وەردەگرێتەوە.یەکێکی دیکە لە دیاردەکانی قەیرانی ئەم سەردەمە، پاشەکشەی ڕۆڵی ڕۆشنبیری خاوەن
دیدگای گشتگیر و سەرکەوتنی مۆدێلی “پسپۆڕ”ە لە بوارێکی تەسکدا. گومان لەوەدا نییەکە پسپۆڕی زانستی زۆر پێویستە، بەڵام کۆمەڵگاکان ناتوانن تەنها پشت بەمەعریفەی
تەکنیکی ببەستن. پسپۆڕ زۆربەی کات وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە: “چۆن جێبەجێ بکەین؟”، بەڵام فەیلەسوف دەپرسێت: “بۆچی جێبەجێ دەکەین؟ ئامانج لێی چییە؟ ودەرئەنجامە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەم کارە چی دەبن؟”. بۆیە شارستانییەتەکان پێویستیان بە کۆکردنەوەی نێوان مەعریفەی پسپۆڕی و دیدگای فیکری فراوان هەیە.پاشەکشەی فەلسەفە ڕێک لەو ساتەدا ڕوو دەدات کە مرۆڤایەتی ڕووبەڕووی پرسیارە فەلسەفییە گەورەکان دەبێتەوە. ژیریی دەستکرد پرسیار دەربارەی هۆشیاری و مرۆڤ دەورووژێنێت، گۆڕانی کەشوهەوا پرسیار دەربارەی بەرپرسیارێتی مرۆڤ بەرامبەر سروشت دەخاتە ڕوو، و پەرەسەندنە زانستییەکان دەرگای گفتوگۆ لەسەر سنوورەکانی دەستوەردان لە ژیاندا دەکەنەوە. ئەم کێشانە تەنها بە ئامرازە تەکنیکییەکان چارەسەر ناکرێن،
چونکە پەیوەستن بە بەها و هەڵبژاردنە مرۆییەکانەوە. کێشەکە تەنها ئەوە نییە چۆن تەکنەلۆژیا پەرە پێ بدەین، بەڵکو ئەوەیە چۆن زامن بکەین کە ئەم تەکنەلۆژیایە نەبێتەهۆکارێک بۆ زیادبوونی هەژموونی مرۆڤ بەسەر مرۆڤەوە.نەتەوەکان تەنها بەهۆی لاوازی سەرچاوەکانەوە شکست ناهێنن، بەڵکو بەهۆی لاوازی بیرۆکەکانیشەوە تووشی شکست دەبن. ئەو کۆمەڵگایەی لە بەرهەمهێنانی پرسیار دەوەستێت،دەبێتە کۆمەڵگایەک کە بیرۆکەی ئەوانی تر بەکاردێنێت و لەناو ئەو تێڕوانینانەدادەژیت کە خۆی دروستی نەکردوون. هەر پڕۆژەیەکی شارستانی لە جەوهەری خۆیدا لەسەر دیدگایەکی فەلسەفی بۆ مرۆڤ و کۆمەڵگا و داهاتوو بونیاد نراوە. بۆیە نەبوونی فەلسەفە
بە مانای نەبوونی بیرۆکە نایەت، بەڵکو بەو مانایەیە کە بیرۆکەکان لە سەرچاوەی ترەوە دێن، بێ ئەوەی توانایەکی پێویست هەبێت بۆ ڕەخنەکردن یان ئاڕاستەکردنیان. پاشەکشەی ڕۆڵی فەلسەفە تەنها قەیرانێک نییە کە پەیوەندی بە فەیلەسوفەکانەوە هەبێت،بەڵکو قەیرانێکی شارستانییە و پەیوەندی بە شێوازی تێگەیشتنی مرۆڤ لە خۆی و داهاتووی هەیە. لۆژیکی خێرایی بەسەر تێڕاماندا سەرکەوت، و بەرهەمهێنان بەسەر مانادا سەرکەوت، و توانای دروستکردنی شتەکان گرنگتر بوو لە توانای تێگەیشتن لە کاریگەرییەکانیان.بەڵام مێژوو دەیسەلمێنێت کە هێز بەبێ حیکمەت ڕەنگە بەرەو پەشێویمان ببات، و مەعریفە بەبێ ئەخلاق ڕەنگە ببێتە مەترسی. زانست پێویستی بە فەلسەفەیەکە ئاڕاستەی بکات، سیاسەت پێویستی بە فیکرێکی ڕەخنەیی هەیە کە ڕێگری لێ بکات نەبێتە ململانێی بەرژەوەندییەکان، و ئابووریش پێویستی بە دیدگایەکی مرۆیی هەیە کە لە لۆژیکی تەنها
قازانج تێپەڕێت.گەڕاندنەوەی فەلسەفە بۆ پێگەی خۆی هەوڵێک نییە بۆ گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، بەڵکوپێویستییەکە بۆ دروستکردنی داهاتوویەکی بەئاگاتر. داهاتوو تەنها پێویستی بە مێشکێک نییە کە توانای داهێنانی هەبێت، بەڵکو پێویستی بە مێشکێکە کە توانای پرسیارکردن،
ڕەخنەگرتن و دیاریکردنی مانای پێشکەوتنی هەبێت. قەیرانی ئەم سەردەمە کەمیی زانیاری نییە، بەڵکو نەبوونی ئەو حیکمەتەیە کە زانیاری دەگۆڕێت بۆ مەعریفەیەکی سوودبەخش.ئەو نەتەوانەی خاوەن توانای بیرکردنەوەی قووڵن، دەتوانن داهاتووی خۆیان دروست بکەن،بەڵام ئەو نەتەوانەی دەستبەرداری بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دەبن، خۆیان لەناوداهاتوویەکدا دەبیننەوە کە کەسانی تر بۆیانی کێشاوە.


ن (زکریا نمر)

ئەنتۆنیۆ گرامشی زۆر بە جوانی باس لە ڕۆشنبیری ئۆرگانیکی دەسەڵات دەکات و ڕوونی دەکاتەوە ئەم فۆرمە لە ڕۆشنبیران چ ڤایرۆسێکن بۆ گیانی خەڵک و دەبنە دەمڕاستی دەسەڵات و خەڵک لە خشتە دەبەن بۆ ئەوەی خەڵک لە ڕاستیەکان تێنەگات و زەلیلی دەسەڵات بن و بەرژەوەندیەکانی ئەوانیش پاریزراو بێت . پێش هەموو شتێک حەقیقەتێک هەیە هەمومان پێی ئاشناین هەموو تاکێک لەم کوردستانە خەون بە دەوڵەتی کوردیەوە دەبینێت ، خەون بەو مانایەی ئاواتی ئەوەیە کورد قەوارەیەکی سیاسی سەربەخۆی هەبێت ، یان خەون بەوەوە دەبینێت لە کوردستان دەوڵەتێکی مەدەنی مۆدێرن هەبێت کوردستان لە ڕووی ئەمنی و ئابووریەوە بپارێزێت و بەختەوەی و ئاسودەیی کۆمەڵایەتی و ڕەفاهیەتی ژیان بۆ خەڵک دەستەبەر بکات و ، هەروەها یاساو دەستورێکی مەدەنی سیکۆلاری هەبێت هەموو تاکێک لە بەرامبەریدا یەکسان بێت بێجێوازی مەزهەب و ئاین و ڕەنگو نەتەوەو بیروبۆچوونی سیاسی جێواز ، هەروەها کار و تەندروستی و خوێندن بۆ هەموو هاوڵاتیەک فەراهەم بکات و کرامەتی هەموو تاکێک بپارێزێت ، ئەم خواستە خواستێکی گشتی هاوڵاتیانی کوردستانە سەبارەت بە ئایندەی سیاسی کوردستان ، بەڵام پرسیارەکە ئەمەیە ئایا بۆ بە دیهێننانی ئەم خواستە گشتیە هەلومەرجەکان لە بارن یان تەنها وەهم و خەونی شاعیرانەیە؟ ئایا ئەو هێزانەی دەسەڵات بە ڕێوە دەبن لە ئاست بەرپرسیارێتی خواستێکی لەو چەشنەن؟ لە ڕاستیدا ناوە ناوە دەبیستین کۆمەڵێک سیاسی خێڵەکی و عەشیرەتگەری و ڕۆشنبیری ئۆرگانیک و کاسەلێسی سیستەم لێرەو لەوێ باس لە پرسی دەوڵەتی کوردی دەکەن تەنها بۆ ئەوەی سفرەکەیان رازاوەترو خواردنەکەیان چەورتر بێت و تۆزێک منداڵەکانیان قەڵەوتر بن ئیتر بێئەوەی لێکدانەوەیەکی زانستی و سۆسۆلۆژی بکەن بۆ کۆمەڵکای کوردستان و پێکهاتەی ئەحزابی کوڕەپانی سیاسی کوردستان بزانن ئەم حزبانە هێزو توانایان چەندەو بۆچون و دونیابینیان سەبارەت بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا و دەوڵەت چ جۆرە میتۆدێکی سیاسی لە هەگبەکەیاندایە یان چ جۆرە دونیابینیەکی سیاسیان هەیە سەبارەت بە کوردستان ؟ ئایا لە ئاستی بە دیهێنانی ئەو خەونە سیاسیەدا هەن ؟ دواجار دەتوانن پارێزگاری لە پایە و سنووری ئەو دەوڵەتە بکەن گریمان بە قودرەتی قادر ئەگەر خەونەکە هاتەدی ؟ ئایا فاکتەری دەرەکی و خۆیەتی لەبارە بۆ سەرخستنی پرسێکی سیاسی لەو جۆرە یان هەردوو فاکتەرەکە ڕێگرن؟ یان ئایا پانتایی جوگرافی کوردستان لە ڕووی جێوپۆلەتیکەوە هاوکارو گونجاوە بۆ راگردنی پایەکانی دەوڵەت لە ناوجەکە ، یان داخراوەو ڕێگرە لە بەردەم خۆڕاگری قەوارەی دەوڵەتدا ؟ئایا ئیکتفای خۆیەتی گرنتی کراوە لە دۆخێکدا گەمارۆ خرایە سەر ئەو دەوڵەتە؟ یان ئایا ئابووری کوردستان کە سیاسیە مافیاو خێڵەکیەکانی کوردستان دەستیان بە سەردا گردووەو ڕۆژانە بە بەرجاومانەوە تاڵانی دەکەن وەکو ئەوەی کوردستان وڵاتێک بێت و ئەوانیش وەکو داگیرکەرێک هاتوون تاڵانی دەکەن ئابووریەکی لەو چەشنە دەتوانێت ببێتە بنەمایەکی ژێرخان بۆ ئابووریەکی سەربەخۆو بەڕێوەبردنی ئەرکو پایەی دەوڵەت ؟ ئەم پرسیارانەو چەندین پرسیاری دیکەش کە هەمووی لە ڕووی زانستی و لێکدانەوەو ڕامانی قوڵەوە بە نەرێیی و نەخێر وڵام دەدرێتەوەو تەنها وەکو وەهم و یۆتۆبیایەک دێنە بەرجاو لەم چرکەساتەدا. چونکە دروست کردنی دەوڵەتیش لەم سەردەم و قۆناغەدا تەنها خەونی کۆمەڵێک حوشترو لە دونیا بێخەبەرە ڕێک وەکو ڕیفراندۆمەکە وایە چۆن لەسەدا پەنجای خاکی کوردستانیان لە دەستدا تا ئێستاش لە سایەی کارێگەرە سیاسیە نەگەتیڤ و هەڵەکانی حەماقەتی ڕیفراندۆمدا دەژین و ڕۆژ بە ڕۆژو ساڵ بە ساڵ دەسەڵاتەکانی هەرێم لە لایەن دەوڵەتی ناوەندەوە بچوک دەکرێنەوەو یان لێیان دەسێنرێتەوە . کەواتە لەم سەدەی بیستویەکەدا ئەکەر سرنجێکی خێرا بدەیەنە گۆڕەپانی سیاسی کوردستان ئەوەی هەمانە کۆمەڵێک ئەحزابی سیاسی خێڵەکی و عەشیرەتگەرین کە تەنانەت ناسیۆنالیزمیش نیین ، هەروەها هەندێک ئەحزابی ئاینی لاهوتی کلاسیک پاشکۆی حیزبە خێڵەکیەکانن ئەم ڕیزە ئەحزابانە هیچ پرۆژەیەکی سیاسی ستراتیژی دوورمەودای هاوبەش و هیچ گوتارێکی سیاسی هاوبەشیان نییە گوزارشت لەم پرسە چارەنوسسازە بکات بۆ ئایندەی کوردستان . کۆمەڵێک مافیاو کارەکتەری بە ناو سیاسیمان هەن کارو پیشەیان جاسوسیە بۆ دەوڵەتە فاشیستەکانی دەوروبەرو ناوجەکە خەون و خەیاڵیان بریتیە لە کۆ کردنەوەی پولوپارەو دزینی سەروتوسامانی کوردستانە بۆ خۆیان و نەوەو بنەماڵەکانیان و هاوڕێکانیان ، کومەڵێک ڕاوێژکاری دروزن و ڕۆشنبیری ئۆرگانیکیان ڕاگردووە بە شانوباڵیان هەڵدەدات یان ئەو ڕێگایەیان بۆ دەدۆزنەوە چۆن چۆنی بتوانن پارە لە خەڵک بکێشنەوە و یان یاساگەلێکی قەرەقۆشیان بۆ دادەتاشن تا لەو ڕێگایەوە بە ناوی یاساوە باخەڵی خەڵک بتەکێنن . کارەساتە گەورەکە لەوەدایە ئێستا کوردستان کەوتۆتە بەر پرۆسەیەکی نەرمە تەعریبەوە لە لایەن کۆمەڵێک سیاسی خێڵەکی و سەرمایەداری دەڵاڵی سیاسیە خێڵەکیەکانەوە بە ناوی شوقە فرۆشتن و موڵک فرۆشتن بە هاوڵاتیانی عەرەبی باشووری عێراق ، کە چی دێنە سەر شاشەی تیڤیەکان باس لە دەوڵەتی کوردستان دەکەن .

نووسینی: یاسین لەتیف

قوتابخانەکان چۆن نەتەوەیەکی دەستەوستان دروست دەکەن؟
دەوڵەتەکان ئەو کاتە ناڕووخێن کە دراوەکانیان بەهاکەی لەدەست دەدات، نە ئەو کاتەشی نرخی نەوت دادەبەزێت، و نە تەنانەت کاتێک لە جەنگەکاندا دەدۆڕێن. دەوڵەتەکان ڕۆژی ڕووخانیان لەوێوە دەست پێدەکات کە قوتابخانە لە کارگەیەک بۆ دروستکردنی عەقڵەوە دەگۆڕێت بۆ کارگەیەک بۆ بەرهەمهێنانی “گوێڕایەڵی”، و لە فەزایەکدا لە پرسیارکردنەوە دەبێتە زیندانێک بۆ بیرۆکەکان.

هەر ڕووخانێکی سیاسی، ئابووری یان ئەخلاقی، هەمیشە
ڕووخانێکی بێدەنگ لە ناو پۆلەکانی خوێندندا پێش دەکەوێت؛ لەو شوێنەی کە خولیای زانین دەکوژرێت، پاداشتی تەنها “لەبەرکردن” دەدرێتەوە و سزای “بیرکردنەوە” دەدرێت. لەبەر ئەوە، قەیرانی پەروەردە قەیرانی پڕۆگرام، باڵەخانە یان تاقیکردنەوە نییە، بەڵکو قەیرانی پڕۆژەیەکی نیشتمانییە. ئەو دەوڵەتەی هاووڵاتییەکی ئازادی دەوێت، قوتابخانەیەک بونیاد دەنێت کە فێری بکات “چۆن” بیر بکاتەوە، بەڵام ئەو دەوڵەتەی لە گەلەکەی دەترسێت، قوتابخانەیەک بونیاد دەنێت کە فێری بکات “لە چی” بیر بکاتەوە. جیاوازی نێوان ئەم دوو پڕۆژەیەش، جیاوازی نێوان نەتەوەیەکە کە شارستانیەت دروست دەکات، لەگەڵ نەتەوەیەکی تر کە تەنها ئەوە بەکار دەهێنێت کە ئەوانی تر دروستی دەکەن. قوتابخانە وەک ئەوەی زۆرکەس بڕوایان پێیەتی دامەزراوەیەکی بێلایەن نییە، بەڵکو کاریگەرترین دامەزراوەی دەوڵەتە لە داڕشتنی داهاتوودا. لە ناو پۆلەکانەوە کەسایەتی هاووڵاتی دروست دەبێت، پەیوەندییەکانی بە دەسەڵات و، یاسا و نیشتمان و جیاوازی و ڕاستییەوە دیاری دەکرێت. هەر بۆیە ڕژێمە تاکڕەوەکان لە زانکۆکان ناترسن بەهۆی باڵەخانەکانیانەوە، بەڵکو لەو عەقڵانە دەترسن کە ئەگەر سەربەخۆ بن لێیانەوە دەردەچن. هەموو پڕۆژەیەکی ستەمکاری بە کۆنتڕۆڵکردنی پەروەردە دەست پێدەکات. بە خاڵیکردنەوەی پڕۆگرامەکان لە “بیری ڕەخنەگرانە” دەست پێدەکات، مێژوو دەگۆڕێت بۆ پڕوپاگەندە، نیشتمانپەروەری بۆ پیاهەڵدان بەسەر فەرمانڕەوادا، و گوێڕایەڵیش بۆ فەزیڵەتێکی ڕەها. کاتێک منداڵ لە ساڵە سەرەتاییەکانیدا ڕادێت لەسەر ئەوەی وەڵامی ڕاست تەنها ئەوەیە کە مامۆستا دەیڵێت، نەک ئەوەی عەقڵ دەیسەلمێنێت، ئەوا دواتر ئاسان دەبێت هەر وتارێکی سیاسی بە بێ لێپرسینەوە و گومان لێکردن قبوڵ بکات. بەم شێوەیە پەروەردە چیتر نابێتە هۆکاری ئازادی، بەڵکو دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی ژێردەستەیی نەوە لە دوای نەوە. لە زۆرێک لە وڵاتە هەژارەکاندا، بەرپرسان شانازی بە ژمارەی ئەو قوتابخانە و زانکۆیانەوە دەکەن کە کردوویانەتەوە، بەڵام لە گرنگترین پرسیار خۆیان لادەدەن: ئەم دامەزراوانە چی بەرهەم دەهێنن؟ ئایا زانا بەرهەم دەهێنن یان بێکار؟ توێژەر یان لەبەرکەر؟ خاوەنکار یان فەرمانبەرێک کە چاوەڕێی دامەزراندن دەکات؟ زۆربوونی ژمارەی زانکۆکان هیچ واتایەکی نییە ئەگەر دەستەوستان بن لە بەرهەمهێنانی زانیاری یان چارەسەرکردنی کێشەکانی کۆمەڵگا. بەدەستهێنانی بڕوانامە بووەتە ئامانجێکی جێگرەوە بۆ بەدەستهێنانی زانیاری. زانکۆ لەفەزایەک بۆ توێژینەوە و دۆزینەوە گۆڕاوە بۆ وێستگەیەک بۆ وەرگرتنی پارچە کاغەزێک کە دەرگای وەزیفەی بۆ بکاتەوە، تەنانەت ئەگەر خاوەنەکەشی کەمترین لێهاتوویی پێویستی نەبێت. بەم شێوەیە بڕوانامەکان کەڵەکە دەبن، لە کاتێکدا بەرهەمهێنان پاشەکشە دەکات و پشت بەستن بە شارەزای بیانی زیاد دەکات، چونکە سیستەمی پەروەردە ئەو کارامەییەی بەرهەم نەهێناوە کە ئابووری پێویستی پێیەتی. پەروەردەی کلاسیک مرۆڤ لەسەر “ترس” پەروەردە دەکات.
دەترسێت لە هەڵەکردن، دەترسێت لە پرسیارکردن، دەترسێت لە جیاوازی و دەترسێت لە تاقیکردنەوە. لە کاتێکدا هەموو شارستانیەتی مرۆڤایەتی لەسەر دەستی ئەو کەسانە بونیاد نراوە کە وێراویانە گومان لە چەسپاوەکان بکەن، وەڵامە ئامادەکراوەکانیان ڕەتکردووەتەوە و پێداچوونەوەیان بۆ ئەو شتانە کردووە کە خەڵک بە ڕاستی کۆتاییان دادەنا. ئەو کۆمەڵگایانەی ڕێگری لە ڕۆڵەکانیان دەکەن بیر بکەنەوە، ڕێگرییان لێ ناکەن لە هەڵەکردن، بەڵکو ڕێگرییان لێ دەکەن لە دۆزینەوەی ڕاستی. هەروەها دەتوانرێت پەیوەندی نێوان پەروەردە و گەندەڵی تێبگەین؛ ئەو فەرمانبەرەی فێری بەهای دەسپاکی نەبووە و مەشقی لەسەر بیرکردنەوەی سەربەخۆ نەکردووە، زیاترئامادەیە بۆ جێبەجێکردنی فەرمانی نایاسایی. ئەو سیاسییەی فێری کلتووری لێپرسینەوە نەبووە، دەسەڵات وەک ئیمتیازێکی کەسی دەبینێت نەک بەرپرسیارێتییەکی گشتی. ئەو دادوەرەی لەسەر سەربەخۆیی عەقڵ پەروەردە نەکراوە، بۆی قورس دەبێت بەرگەی فشارەسیاسییەکان بگرێت. بۆیە گەندەڵی لە وەزارەتەوە دەست پێناکات، بەڵکو لە قوتابخانەوە دەست پێدەکات.لەو وڵاتانەی بەدەست دابەشبوونی خێڵەکییەوە دەناڵێنن، قوتابخانە دەبێتە یەکەم هێڵی بەرگری لە ناسنامەی نیشتمانی. ئەگەر قوتابخانە شکستی هێنا لە بونیادنانی چەمکی هاووڵاتیبوون، ئەوا بۆشاییەک دروست دەبێت کە خێڵ و مەزهەب و ناوچەگەرێتی پڕی دەکەنەوە. کاتێک قوتابیەک دەردەچێت و خێڵەکەی خۆی باشتر دەناسێت وەک لەنیشتمان، ئەوا دەوڵەت گرنگترین جەنگی خۆی دۆڕاندووە پێش ئەوەی دەست پێبکات. هەر بۆیە گەشەپێدان پێویستی بە وتاری سیاسی زیاتر نییە، بەڵکو پێویستی بە شۆڕشێکی ڕاستەقینەی پەروەردەیی هەیە. شۆڕشێک کە شکۆ بۆ مامۆستا بگەڕێنێتەوە، پەروەردە بە بازاڕی کارەوە ببەستێتەوە، توێژینەوەی زانستی بکاتە ئەولەویەتی نیشتمانی، سەربەخۆیی بداتە زانکۆکان، کلتووری “تەڵقین” (لەبەرکردن) بگۆڕێت بە کلتووری گفتوگۆ، لەبەرکردن بە تێگەیشتن، و ترس بە ئازادی. وەبەرهێنانی ڕاستەقینە لە دەرهێنانی نەوتدا نییە، بەڵکو لە دەرهێنانی ئەو وزە شاراوانەدایە کە لە ناو مرۆڤدان. سامانە سروشتییەکان ڕەنگە ببڕێن، بەڵام عەقڵە داهێنەرەکان تاکە سامانن کە هەتا دەوڵەت وەبەرهێنانیان تێدا بکات، پتر زیاد دەبن. ئەو وڵاتانەی ئەمڕۆ جیهان بەڕێوە دەبەن، بەوە نەگەیشتوونەتە ئەو شوێنە چونکە خاوەنی گەورەترین سەرچاوەن، بەڵکو چونکە خاوەنی باشترین قوتابخانە، بەهێزترین زانکۆ و ئازادترین توێژەرن. لە کاتێکدا ئەو وڵاتانەی دەوڵەمەندن بە سەرچاوە و هەژارن بە عەقڵ، لە شوێنی خۆیان ماونەتەوە، چونکە سەیری پەروەردەیان کردووە وەک خزمەتگوزارییەکی کۆمەڵایەتی نەک پڕۆژەیەکی شارستانی. نەتەوەیەک هەڵناسێتەوە کە مامۆستاکەی بترسێت لە گفتوگۆ، قوتابییەکەی بترسێت لەپرسیار، و زانکۆکانی ژێردەستەی “سۆز و مەیلی سیاسی” بن نەک “لێهاتوویی”.
ئابوورییەکی مۆدێرن بە عەقڵێک بونیاد نانرێت کە مەشقی لەسەر “دووبارەکردنەوە” کردبێت زیاتر لەوەی مەشقی لەسەر “داهێنان” کردبێت. پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە: چەند قوتابخانەمان بونیاد ناوە؟ بەڵکو ئەوەیە: چەند عەقڵمان ئازاد کردووە؟ ئەوە نییە: چەند زانکۆمان کردووەتەوە؟ بەڵکو ئەوەیە: چەند بیرۆکەی نوێمان بەرهەم هێناوە؟ نەتەوەکان بە ژمارەی باڵەخانە پەروەردەییەکان ناپێورێن، بەڵکو بە ژمارەی ئەو عەقڵانەی دەتوانن واقیع بگۆڕن.لەبەر ئەوە، جەنگی پەروەردە تەنها جەنگی مامۆستاکان یان تەنها قوتابییەکان نییە،بەڵکو جەنگی هەموو کۆمەڵگایە. ئەوەی ئەمڕۆ لە قوتابخانەدا سەردەکەوێت، سبەی ئابووری و سیاسەت و کلتووری بەدەستەوە دەبێت. هەرکەسێکیش قوتابخانە بە دیلی “تەڵقین” و بیرۆکراسی و پڕوپاگەندە جێبهێڵێت، تەنها هەژاری، گەندەڵی و ستەمکاری زیاتر دەچنێتەوە، گرنگ نییە چەندە نەوت، زێڕ یان دروشمی نیشتمانی هەبێت. قوتابخانە تەنها ئەو شوێنە نییە کە لێی فێر دەبین، بەڵکو ئەو شوێنەیە کە چارەنووسی دەوڵەتی تێدا دیاری دەکرێت. ئەگەر عەقڵ لە ناو پۆلدا مرد، هیچ حکومەتێک ناتوانێت دوای ئەوە نیشتمان زیندوو بکاتەوە.

و. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف
زەکەریا نەمر

لەگەڵ تێپەڕبوونی ١٠٥ ساڵ بەسەر دامەزراندنیدا، چیتر پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە کە ئایا کۆمۆنیزم سەرکەوت یان شکستی هێنا؟ چونکە ئەمە پرسیارێکە زیاتر سەر بە لۆژیکی سەرکەوتن و شکستهێنانە نەک مەعریفە. بەڵکو ئەو پرسیارەی شایەنی وروژاندنە ئەوەیە کە چۆن چین توانی لە دەوڵەتێکی وێرانبوو بەهۆی جەنگ وهەژاری و برسیێتییەوە، بگۆڕێت بۆ یەکێک لە گەورەترین هێزە ئابوورییەکانی جیهان لەژێر سەرکردایەتی پارتێکدا کە ئاڵای کۆمۆنیزمی بەرز کردووەتەوە، لە کاتێکدا زۆرێک لە ئەزموونە کۆمۆنیستییەکانی تر کۆتاییان بە هەرەسهێنان هات، یان کاریگەرییە سیاسییەکانیان لەدەستدا، یان گۆڕان
بۆ پارتگەلێک کە زیاتر لەسەر شکۆمەندی ڕابردوو دەژین نەک دروستکردنی داهاتوو؟
ئەم پرسیارە نە بەدوای پیاهەڵدانی چیندا دەگەڕێت و نە بەدوای ئیدانەکردنی
کۆمۆنیزمدا، بەڵکو هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییە ئاڵۆزەکەی نێوان فیکر و واقیع، نێوان ئایدۆلۆژیا و دەوڵەت، و نێوان دەق و مێژوو. مێژوو پاداشتی بیرۆکەکان ناداتەوە لەبەر ئەوەی جوانن، و سزایان نادات لەبەر ئەوەی ناشیرینن، بەڵکو تاقیكردنەوەیان بۆ دەكات لەسەر توانای گونجانیان لەگەڵ واقیع و بەرهەمهێنانی دامەزراوەی کارامە.
دەوترێت چین سەرکەوت چونکە کۆمۆنیزمی بە شێوەیەکی دروست جێبەجێ کرد، لە کاتێکدا ئەوانی تر شکستیان هێنا چونکە خراپ جێبەجێیان کرد. بەڵام ئەم وەڵامە خۆی ڕەنگدانەوەی عەقڵییەتێکی ئایدۆلۆژییە؛ چونکە لە بنەڕەتەوە وای دادەنێت کە تیۆرییەکە بێ کەموکوڕییە و هەڵەکە تەنها لە مرۆڤەکاندایە. لێرەوە کێشەکە دەست پێدەکات، چونکە
ئەو فیکرەی عاجزە لە لێپرسینەوە لە خۆی، لە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە واقیعەوە
دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ پاساوهێنانەوە بۆ واقیع. فەلسەفە لە گومانەوە دەست پێدەکات، بەڵام ئایدۆلۆژیا لە دڵنیاییەوە. فەلسەفە دەپرسێت: بۆچی؟ چۆن؟ ئایا دەکرێت ئێمە هەڵە بین؟ بەڵام ئایدۆلۆژیا دەپرسێت: چۆن بیسەلمێنین ئەوەی باوەڕمان پێیەتی ڕاستە؟ بۆیە جیاوازی نێوان فەیلەسوف و تێکۆشەرێکی ئایدۆلۆژی لە زیرەکیدا نییە، بەڵکو لە هەڵوێستیاندایە بەرانبەر بە ڕاستی. فەیلەسوف بەدوایدا دەگەڕێت، بەڵام ئایدۆلۆژی وا دەزانێت خاوەنیەتی. هەموو ئایدۆلۆژیایەک دژبە یەکییەکی مەترسیداری تێدایە. سەرەتا وەک هەوڵێک بۆ ڕاڤەکردنی جیهان دەست پێدەکات، پاشان بە هەوڵدان بۆملکەچکردنی جیهان بۆ ڕاڤەکەی خۆی کۆتایی دێت.کاتێک ئەوە ڕوودەدات، واقیع دەبێتە تۆمەتبار نەک تیۆرییەکە. ئەگەر ئابووری شکستی هێنا، دەوترێت گەل لە پرەنسیپەکان تێنەگەیشتووە. ئەگەر دەوڵەت هەرەسی
هێنا، دەوترێت پیلانگێڕی دەرەکی هۆکارەکەیە. ئەگەر خەڵک ڕاپەڕین، دەوترێت قوربانی پڕوپاگەندەن. بەڵام پێداچوونەوە بە خودی بیرۆکەکە، وەک حەرامکراوێک دەمێنێتەوە. مارکس لە سەدەی نۆزدەهەمدا ڕەخنەیەکی ڕیشەیی لە سەرمایەداری گرت و ئامرازی شیکاریی وای پێشکەش کرد کە تا ئێستاش لە ئابووری و کۆمەڵناسی و سیاسەتدا کاریگەرن. بەڵام مارکس دەستوورێکی ئەبەدی بۆ دەوڵەتان نەنووسی، و بانگەشەی ئەوەی نەکرد کە دەقەکانی کۆتایی مێژوون. پڕۆژەکەی ئەو لە بنەڕەتدا ڕەخنەیی بوو، هەوڵی دەدا واقیع ڕاڤە بکات و شیکاری بکات. بەڵام زۆرێک لە پارتە کۆمۆنیستەکان ئەم پڕۆژەیەیان گۆڕی بۆ سیستەمێکی داخراو؛ مارکسیزم لەمیتۆدێکی ڕەخنەییەوە بوو بە عەقیدەیەکی سیاسی، و لە ئامرازێکی گۆڕانکارییەوە بوو بە دەقگەلێک کە هەموو شتێک ڕاڤە دەکەن و ڕێگە بە کەس نادەن ڕاڤەیان بکات.مارکس خۆی شۆڕشگێڕ بوو دژی بنەماچەسپاوەکان، لە کاتێکدا لای هەندێک لەشوێنکەوتووانی بوو بە بنەمایەکی چەسپاو کە بۆت نییە لێی نزیک بیتەوە. ئەو پیاوەی داوای ڕەخنەگرتنی لە کۆمەڵگا دەکرد، لای هەندێکیان بوو بە کەسێک کە لە سەرووی ڕەخنەوەیە. بەم شێوەیە فەلسەفە گۆڕا بۆ ئۆرسۆدۆکسییەکی سیاسی، بیرکردنەوە گۆڕا بۆدووبارەکردنەوە، و داهێنانیش گۆڕا بۆ لەبەرکردنی دەقەکان. پۆپەر ئاگاداری کردینەوە لە مەترسی ئەو تیۆریانەی بانگەشەی خاوەندارێتی یاساکانی
مێژوو دەکەن، چونکە ئەوەی پێی وایە داهاتوو دەزانێت، ڕەنگە هەر هۆکارێک بۆ گەیشتن پێی ڕەوا بکات. کاتێک پارتێک قەناعەتی وایە نوێنەرایەتی حەتمییەتی مێژوو دەکات، بۆی ئاسان دەبێت کە ئۆپۆزسیۆن پەراوێز بخات، چاکسازی دوابخات و ستەمکاری بەناوی ئامانجە
گەورەکەوە پاساو بدات. بەڵام هەڵەیەکی گەورە دەبێت ئەگەر ئەزموونی چین وەک بەڵگەی سەرکەوتنی کۆمۆنیزم وەک
تیۆری دابنێین. چین بە دیلی جێبەجێکردنی حەرفی مارکسیزمی کلاسیک نەمایەوە، بەڵکو جارێکی تر ڕاڤەی کردەوە بە شێوەیەک کە لەگەڵ مێژوو، کولتوور و پێکهاتە ئابوورییەکەیدا بگونجێت. ئابووری بازاڕی قبوڵ کرد، هانی وەبەرهێنانی تایبەتی دا، سوودی لە جیهانگیری وەرگرت، و گرەوی لەسەر پەروەردە و توێژینەوەی زانستی و
تەکنەلۆژیا کرد، و شەرعییەتی پارتەکەی بەستەوە بە توانای باشکردنی ئاستی بژێوی وبەدیهێنانی گەشەپێدان. لێرەدا پرسیارێکی ڕەوا سەرهەڵدەدات: ئایا کۆمۆنیزم لە چین
سەرکەوت، یان پراگماتیزم (کردارگەرایی) بەسەر چەقبەستوویی ئایدۆلۆژیدا سەرکەوت؟ ئەزموونی چین دەری دەخات کە دەوڵەت لەسەر دروشم ناژی، بەڵکو لەسەر توانای فێربوون دەژی. چین زۆرجار سیاسەتە ئابوورییەکانی گۆڕی کاتێک بۆی دەرکەوت هەندێک بژاردە چیتر گونجاو نین. پاشەکشە لە سیاسەتێکی دیاریکراوی بە خیانەت لە عەقیدە دانەنا، بەڵکو وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ پێداویستییەکانی واقیع سەیری کرد. ئەم نەرمییە ڕەنگە یەکێک
بێت لە گرنگترین هۆکارەکانی سەرکەوتنی.
زۆرێک لە پارتە کۆمۆنیستەکان پێداگرییان دەکرد لەسەر ئەوەی دڵسۆزی دەق بن زیاتر لە دڵسۆزییان بۆ کۆمەڵگا. خەریکی بەرگریکردن بوون لە پاکژیی بیرۆکەکە، لە کاتێکدا دەوڵەت دادەرزا، ئابووری لاواز دەبوو، پەروەردە پاشەکشەی دەکرد و گەنجە لێهاتووەکان کۆچیان دەکرد. کۆنگرە حزبییەکان گۆڕان بۆ گۆڕەپانی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەمان گوتار، نەک پێداچوونەوە بە سیاسەتەکان یان ڕەخنەگرتن لە هەڵەکان. لە زۆرێک لە ئەزموونە ئەفریقی و عەرەبییەکاندا، کێشەکە تەنها لە مارکسیزمدا نەبوو،
بەڵکو لەو ژینگەیەشدا بوو کە پارتەکان تێیدا کاریان دەکرد. لە ناو دەوڵەتە
لاوازەکاندا گەورە بوون، کە بەدەست دابەشبوونی خێڵەکی و تائیفی و لاوازی
دامەزراوەکان و قەیرانی ناسنامەوە دەیانناڵاند. لە ژینگەیەکی ئاوادا، زەحمەتە هەر پڕۆژەیەکی سیاسی سەرکەوتوو بێت ئەگەر پێش بونیادنانی ئایدۆلۆژیا، دەست بە
بونیادنانی دەوڵەت نەکات. بەڵام خستنە ئەستۆی بەرپرسیارێتی تەنها بۆ ژینگە، جۆرێکی ترە لە ڕاکردن لە ڕەخنە؛ چونکە ژینگەی سەخت قەدەرێک نییە ڕێگری لە سەرکەوتن بکات، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکە بۆ لێهاتوویی سەرکردایەتی. چین خۆشی لە بارودۆخێکی نموونەییدا دەستی پێ نەکرد، بەڵکو لە ناو جەنگی ناوخۆیی و داگیرکاری و هەژارییەکی فراوانەوە هاتە دەرێ. بۆیە جیاوازییەکە تەنها بە بارودۆخەکان ڕاڤە ناکرێت، بەڵکو بە شێوازی بەڕێوەبردنی ئەو بارودۆخانەشە. گرامشی درکی بەوە کردبوو کە دەسەڵات تەنها کۆنترۆڵکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت نییە، بەڵکو بونیادنانی کولتوور و مەعریفە وهۆشیارییە. بۆیە هەر پارتێک پشتگوێی پەروەردە، زانکۆ، توێژینەوەی زانستی و بەرهەمهێنانی کولتووری بدات، شەڕەکەی دەدۆڕێنێت تەنانەت ئەگەر دەسەڵاتی سیاسیشی بەدەستەوە بێت. هەروەک چۆن ڕوونی کردەوە کە دامەزراوە پەروەردەیی و میدیایی و کولتوورییەکان ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕن لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی بیرۆکەکاندا، ئەمەش وادەکات بونیادنانی مرۆڤ گرنگتر بێت لە
بونیادنانی تەنها ڕێکخستن. قەیرانی ڕاستەقینە تەنها قەیرانی چەپ نییە، نە قەیرانی ڕاستڕەو، نە لیبرالیزم یان
ناسیۆنالیزم یان ئیسلامی سیاسی. بەڵکو قەیرانی خودی “عەقڵی ئایدۆلۆژی”یە؛ ئەو
عەقڵەی وا دەزانێت یەک کتێب دەتوانێت ڕاڤەی کۆمەڵگایەکی گۆڕاو بکات، و تیۆرییەک کە لە چوارچێوەیەکی مێژوویی دیاریکراودا لەدایکبووە، بۆ هەموو کات و شوێنێک دەست دەدات بەبێ پێداچوونەوە. ئایدۆلۆژیا کاتێک دەبێتە عەقیدەیەکی داخراو، لە فێربوون پەککەوتە دەبێت. کاتێکیش لە فێربوون پەککەوتە بوو، ناتوانێت سەرکردایەتی دەوڵەت بکات، چونکە دەوڵەت بە “دڵنیایی” بەڕێوە ناچێت، بەڵکو بە پێداچوونەوەی بەردەوام، داننان بە
هەڵەکان، سوودوەرگرتن لە ئەزموون و توانای گۆڕینی سیاسەتەکان بەڕێوە دەچێت.
نەتەوەکان لەبەر ئەوە هەڵناستنەوە چونکە باشترین تیۆرییان هەیە، بەڵکو لەبەر ئەوەی
باشترین دامەزراوەیان هەیە.دامەزراوەکانیش بە دڵسۆزی فیکری بونیاد نانرێن، بەڵکو بە کارامەیی، سەروەری یاسا، لێپرسینەوە و بەڕێوەبردنی ژیرانە و وەبەرهێنان لە مرۆڤدا بونیاد دەنرێن. بەڵام ئەو پارتەی سەرکەوتنی خۆی بە ژمارەی ئەو دروشمانە دەپێوێت کە بەرزیان دەکاتەوە، نەک بە ژمارەی ئەو قوتابخانانەی دەیانبینێت، یان ئەو نەخۆشخانانەی پەرەیان پێ دەدات، یان ئەو هەلی کارانەی دەیڕەخسێنێت، ئەوا لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێت بۆ دامەزراوەیەکی پڕوپاگەندەیی زیاتر وەک لە دامەزراوەیەکی سیاسی. گرنگترین وانەیەک کە چین پێشکەشی دەکات، چ کۆک بین لەگەڵیدا یان نا، ئەوەیە کە بیرۆکەکان شەرعییەتی خۆیان لە جوانییە تیۆرییەکەیانەوە وەرناگرن، بەڵکو لە ئەنجامە کردەییەکانیانەوە وەری دەگرن. سیاسەت تاقیکردنەوەی لەبەرکردنی دەقەکان نییە، بەڵکو هونەری بەڕێوەبردنی واقیعە. واقیعیش دان بە ئایدۆلۆژیاکاندا نانێت، بەڵکو دان بەو کەسەدا دەنێت کە لە تێگەیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵیدا سەرکەوتوو دەبێت. گەورەترین هەڵە کە نوخبە سیاسییەکان تێی بکەون، ئەوەیە کە وا بزانن سەرکەوتنی چین ڕەچەتەیەکی ئامادەکراوە و دەکرێت بۆ هەر وڵاتێک بگوازرێتەوە. هەر کۆمەڵگایەک مێژوو،
کولتوور، پێکهاتەی ئابووری و دامەزراوەی تایبەت بە خۆی هەیە. بۆیە چاوپۆشی و
لاساییکردنەوەی حەرفی چین، ڕەنگە شکستی نوێ بێت، ڕێک وەک چۆن لاساییکردنەوەی یەکێتی سۆڤیەت لە زۆرێک لە ئەزموونەکاندا شکستی هێنا. ئەوەی داواکراوە کۆپیکردنی ئەزموونەکان نییە، بەڵکو تێگەیشتن لە مەرجەکانی سەرکەوتنیان و خستنە ژێر ڕەخنەوەیە.
ڕەنگە نهێنی چین ئەوە نەبووبێت کە تیۆرییەکی تەواوی دۆزیوەتەوە، بەڵکو ئەوە بووە کە تیۆرییەکەی نەکردووەتە زیندانێک کە ڕێگری لێ بکات لە فێربوون. ڕەنگە هۆکاری شکستی ئەزموونەکانی تریش ئەوە نەبووبێت کە تیۆری هەڵەیان هەبووە، بەڵکو ئەوە بووە کە وەک ڕاستییەکی کۆتایی و بێ پێداچوونەوە مامەڵەیان لەگەڵ تیۆرییەکەدا کردووە. شارستانیەتەکان بە عەقیدەی چەقبەستوو دروست نابن، بەڵکو بەو عەقڵانەی دەوێرن پێداچوونەوە بە خۆیاندا بکەن. نەتەوەکان لەبەر ئەوە ناڕووخێن چونکە هەڵەیان کردووە، بەڵکو لەبەر ئەوەی پێداگرییان کردووە لە گۆڕینی هەڵە بۆ عەقیدە، گۆڕینی عەقیدە بۆ قەدەر، و گۆڕینی قەدەر بۆ چارەنووسێک کە بۆت نییە بیر لە گۆڕینی بکەیتەوە. ڕاستی نە موڵکی پارتێکە، نە فەیلەسوفێک و نە دەوڵەتێک. ڕاستی پڕۆژەیەکی مرۆیی کراوەیە، بە ڕەخنە زیاتر بەرەو پێش دەچێت وەک لە دڵنیایی، و بە پرسیار زیاتر وەک لە دروشم. ئەمەش، ڕەنگە، گەورەترین دژبەیەک بێت کە مێژووی هەموو ئایدۆلۆژیاکان دەری دەخەن.

نووسینی: زەکەریا نمر

‏‏١
‏ئایا وەهمەکان بە مرۆڤەوە نووساون؟ ئایا دروستکردنی وەهم لە ژیانی مرۆڤایەتی و لە ڕۆژگاری ئێستاماندا پێویستییە؟
‏ئایا دڵخۆش دەبیت یان غەمبار، ئەگەر وەهمێکت لەدەست دا؟
‏٢
‏ناتوانین باسی وەهم بکەین بەبێ باسی خەیاڵ و خەون. جگە لەوەی بیرمەندان و فەیلەسوفان مرۆڤ بە “گیانلەبەرە باڵاکە” و “گیانلەبەری قسەکەر” ناودەبەن، سیفەتی تریشیان خستۆتە پاڵی وەک “گیانلەبەری بیرکەرەوە” و “ئەو گیانلەبەرەی خەون دەبینێت”. ‏خەیاڵ لە چوارچێوەی چالاکییە هزرییەکانی مرۆڤدایە. خەیاڵ ئازاد و بێ سنوورە، هەرچەندە پەیوەندی بە دەوروبەر و ئاستی بیرکردنەوەوە هەیە، بەڵام سیفەتی فڕین، کراوەیی، نەرمی و ڕۆشتنی بەرەو دوورترین و نامۆترین شوێنەکانی هەیە. هەر بۆیە، ئەگەر بکرێت جەستەی مرۆڤ لە ڕووی جوڵە و شوێنەوە سنووردار بکرێت، خەیاڵەکەی سنووردار ناکرێت. بگرە سەلمێنراوە کە هەرچی شوێنی مرۆڤ تەسکتر بێتەوە، زیاتر پەنا بۆ ئازادکردنی خەیاڵ دەبات؛ وەک ئەوەی لەگەڵ زیندانییەکاندا ڕوودەدات. بەڵام دەبێت ئاگادار بین کە پشتگیریکردنی ئەم مەسەلەیە وەک ئامانج، جۆرێکە لە “تراژیکۆمیدیا”، چونکە ئێمە هانی زیندان نادەین بەڵکو هانی باخچە دەدەین. ئێمە لەگەڵ فەزا و ئاسۆی ئازاد و ئەو ڕۆحەداین کە پێویستی بە فراوانی هەیە، چونکە بەبێ فراوانی خەیاڵ کز دەبێت و وشک دەبێت.
‏٣
‏خەون پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بە خەیاڵەوە هەیە. دەکرێت خەون بەوە پێناسە بکرێت کە خەیاڵێکە بەرەو ئامانجێک هەنگاو دەنێت؛ ئاواتێکە کە تەماح و ئارەزووی تێدایە بۆ تێپەڕاندنی ئەوەی هەیە بەرەو شتێکی تر. ‏سەیر نییە کە خەون بە یەکێک لە نیشانەکانی ژیان دابنرێت. بگرە داهێنان وا مرۆڤ دادەنێت کە بەبێ خەون مردووە، وەک لە فیلمێکدا دەڵێت:
‏(بەبێ خەون، تۆ مردوویت – Without dream you are dead) ئەوەی خەون نەبینێت، بێدەنگ و بێجوڵە دەبێت. بێدەنگی بەم مانایە نەمانی چالاکییە، و بنەمای چالاکیش پەیوەستە بە ژیانەوە. هەندێک کەس ئەگەر لە خەون بینین بوەستن، پەنا بۆ خۆکوشتن دەبەن.
‏٤
‏ڕەخنەگر و ڕۆماننووسی لوبنانی ئیلیاس خووری دەڵێت: شاعیر یەکەم کەسە دەشکێت ئەگەر خەونەکەی بشکێت، هەروەها یەکەم کەسیشە دەشکێت کاتێک خەونەکەی دێتە دی. بەشی یەکەمی ڕستەکە بە ئاسانی قبوڵ دەکرێت. لای شاعیر خاوەن هەستێکی ناسکە و خەونەکانی تا ئاستی عەشق خۆش دەوێت. خەون بۆ ئەو مەسەلەی “بنەما” و “ستراتیژیی ستراتیژییەکانە”. بۆیە سەیر نییە شاعیر بشکێت ئەگەر خەونەکەی لەدەست بدات. بەڵام ئەوەی کە ئایا شاعیر دوای ئەوە هەڵدەستێتەوە یان نا، بابەتێکی ئەگەرییە و پەیوەستە بە واقیع و خودی شاعیرەکەوە. بەڵام بۆچی و چۆن شاعیر دەشکێت کاتێک خەونەکەی دێتە دی؟ مەگەر شاعیر خەبات بۆ هێنانەدی خەونەکەی ناکات؟ لێرەدا کێشەی خەون و دژایەتییەکەی دەردەکەوێت. ‏خەون وەک خۆراک و وزەیە، پاڵت پێوە دەنێت بۆ بەردەوامی و بەرەو پێشەوە و قووڵتربوونەوە. خەون هەمیشە سەرقاڵت دەکات، بەڵام هەر کە هاتە دی، هەست بە جۆرێک لە بۆشایی و لەدەستدان دەکەیت. چارەسەری ئەم کێشەیە ئەوەیە کە مرۆڤ هەمیشە پێویستی بە خەونی نوێ هەیە، و ژیانیش ئەگەر بە باشی لێی بڕوانین، خەونی زیاترمان پێ دەبەخشێت.
‏پەیوەندی شاعیر بە خەونەوە دەکرێت بۆ هەموو داهێنەران و مرۆڤ بە گشتی گشتگیر بکرێت.
‏٥
‏لە نێوان خەون و وەهمدا داوێکی زۆر تەنک هەیە. جۆرە جۆلانەیەک هەیە کە خەون دەباتە شوێنی وەهم، و وەهم دەباتە شوێنی خەون. وەهم خەونێکی درۆینەیە، عەشقێکە کە خیانەت ئاشکرا دەکات. ئەوەی وەهمی هەڵگرتووە نازانێت کە وەهمە، بەڵکو وەک خەون و تەماح و هەوڵێکی ڕەوا دەیبینێت، دوای ئەوە ئاشکرابوون و دڵنیابوونەوە دێت. کاتێک خەونێک دێتە دی، شادییەکی زۆر دامان دەگرێت (هەرچەندە خەمێکی کەمی لەدەستدانیشمان بۆ دروست بێت)، بەڵام کاتێک خەونەکە دەبێت بە وەهم (واتە زانستی و ڕاست نەبێت)، نائومێدییەکی گەورە دەمانپێکێت.
‏٦
‏لە نیشانەکانی بەدبەختی و بەدبەختەکان ئەوەیە کە وەهم پۆشاکی خەون دەپۆشێت. مرۆڤ ناتوانێت بە ئەنقەست وەهم بۆ خۆی دروست بکات، چونکە وەهم زیان و قسەی پووچە. هەندێک وەهم هەن کە لە نەخۆشییە دەروونییەکانەوە سەرچاوە دەگرن، هەندێکی تریش بەهۆی زیادەڕەویکردن لە هەڵسەنگاندن و بیرکردنەوەدا دروست دەبن. بەڵام ئێمە باسی ئەم جۆرە ناکەین. ئێمە باسی بەرهەمهێنانی وەهم دەکەین بە شێوەیەکی بە ئەنقەست، کاتێک ئەوانی تر وەهمت بۆ دروست دەکەن یان تۆ بۆ ئەوانی دروست دەکەیت. تۆڕێک دەخرێتە خوارەوە، تەڵەکە وەهمە، نێچیرەکەش ماسی نییە بەڵکو ئەو مرۆڤانەن کە هۆشیاری و بەختەوەرییان کەمە. بەرهەمهێنان و کڕین و فرۆشتنی وەهمەکان لە سەردەمی ئێستاماندا لە بوارەکانی ئابووری، سیاسی، کۆمەڵایەتی و کولتووریدا بازاڕی زۆر گەرمە. سیستەمەکان، دەوڵەتەکان، دامەزراوەکان و تاکەکان ئەم کارە دەکەن. پیشەسازیی وەهم کارێکی سادە نییە، بگرە لە تاقیکردنەوە تاقیگەییەکان ئاڵۆزترە و ئەنجامی چەندین ڕەگەزە کە تۆڕێک پێک دەهێنن. ئەو پرۆسە عەقڵییانەی لە پشت ئەمەوەن دەکرێت ناوی بنێین (سیستەمی فیکری) .
٧
‏ئێمە خەونەکانمان خۆش دەوێت و خەمبار دەبین ئەگەر خەونێک لەدەست بدەین، بەڵام هەندێک کەس هەڵدەستنەوە و بەردەوام دەبن و خۆیان نوێ دەکەنەوە، هەندێکی تریش دەکشێنەوە و گۆشەگیر دەبن. شاعیر مەحموود دەروێش دەڵێت:
‏”خەونێکی جوانم لەدەستدا ‏سۆزی گوڵە لۆتۆسەکانم (زەنبەق) لەدەست دا
‏شەوم درێژ بوو
‏لەسەر پەرژینی باخچەکان
‏بەڵام ڕێگاکەم (ئامانجەکەم) لەدەست نەدا
‏٨
‏ئەدۆلف هێتلەر کاتێک خەونەکەی بوو بە وەهم، خۆی کوشت. ئەو کچەی خەون بە گەنجێکی بێ کەموکوڕییەوە دەبینێت و هەموو ڕۆژێک مەرجێکی نوێ زیاد دەکات، لە کۆتاییدا بە تەنیا و قەیرەیی دەمێنێتەوە. ئەو کەسانەی چاوەڕێن ڕووبارەکە بە پەڕەشووت لە ئاسمانەوە بۆیان بێتە خوارەوە بەبێ ئەوەی هۆکارەکانی سەرکەوتن دابین بکەن، هەمیشە لەناو شکستی و ژێردەستەییدا دەمێننەوە. ئایدیۆلۆژیاش، هەر ئایدیۆلۆژیایەک بێت، کە بیەوێت لە هەموو کات و شوێنێکدا بێت و هەمیشە مەدالیای زێڕ بباتەوە بەبێ لەبەرچاوگرتنی شوێن و کات، ئایدیۆلۆژیایەکی پووچەڵە.
‏٩
‏هەندێک کەس دڵخۆش دەبن کاتێک وەهمەکانیان بۆ دەردەکەوێت، کاتێک هەست دەکەن وەهمێکیان لەدەست داوە یان شتێکیان بردووەتەوە. ‏بەڵام هەندێکی تر تووشی شۆک دەبن، ئومێدی گەورەیان لەسەر هەڵچنیبوو، دەیانویست وەهمەکە هەر بە وەهمی بمێنێتەوە بەبێ ئەوەی بزانن وەهمە. ئای وەهمە ئازیزەکەم!

سەرچاوە:
‏( لە لاپەڕەی فەرمی کەریم جدی وەرگیراوە)
‏
‏
‏

‏پێشەکی
‏”فەلسەفە عەقیدە نییە، بەڵکو چالاکییە.”
‏ ماتیۆ لیپمان

‏‏کولتووری هاوچەرخ بەدەست قەیرانێکی قوڵەوە دەناڵێنێت کە بە “نزمیی کولتووری” یان “سەردەمی هیچو پووچێتی” دەناسرێت، ئەمەش دیاردەیەکە بە بڵاوبوونەوەی بەرهەمی ڕووکەشیی بەکاربەر، پووچیی میدیایی و ڕووکەشبوونی هزری لەژێر سێبەری باڵادەستیی ئابووریی دیجیتاڵی و زیرەکیی دەستکرددا دەناسرێتەوە. تیۆدۆر ئەدۆرنۆ لە “پیشەسازیی کولتوور” (١٩٤٧)دا وا وەسفی دەکات کە بریتیە لە “بەرهەمهێنانێکی کولتووریی یەکخراو کە توانای بیرکردنەوەی سەربەخۆ لە مرۆڤ دەسەنێتەوە”، لە کاتێکدا جان بۆدریار لە “لێکچواندن و لاساییکردنەوە” (١٩٨١)دا وەک “زیادەڕەوی لە واقیعیبوون و واقیعێکی لەڕادەبەدەر” دەیبینێت کە شوێنی ڕەسەنایەتی دەگرێتەوە. ئامانجی ئەم توێژینەوە ئەکادیمییە پێشنیارکردنی مۆدێلێکی ڕزگارکەری سێ ڕەهەندییە: گەشەپێدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی وەک ئامرازێک بۆ گەڕاندنەوەی قوڵایی، پەرەپێدانی کارایی ڕەخنەیی وەک چەکێک دژی ڕووکەشبوون، و گفتوگۆی عەقڵانی وەک میکانیزمێک بۆ بنیاتنانەوەی پەیوەندیی مرۆیی. لەمەشدا پشت بە تیۆرییەکانی هابرماس (کردەی پەیوەندی)، فۆکۆ (مەعریفە-دەسەڵات)، و گادامێر (هێرمەنۆتیکا) دەبەستین، لەگەڵ گرتنەبەری نزیکبوونەوەیەکی (دیداکتیکی) یان زانستی فێر کردن بۆ جێبەجێکردنی ئەم مۆدێلە لە پەروەردە و کۆمەڵگەدا. توێژینەوەکە دابەش بووە بەسەر شیکردنەوەی “نزمی”دا، پاشان هەر یەک لە سێ ڕەهەندەکە، دواتر بەراوردکاری و جێبەجێکردنە دیداکتیکییەکان، لەگەڵ نموونەی مێژوویی و هاوچەرخ. چۆن لە ڕۆژی جیهانییەکەیدا، ژیانێکی نوێ بە بەر فەلسەفەدا بکەینەوە؟
‏(شیکردنەوەی دیاردەی نزمیی کولتووری)
‏نزمی تەنها بریتی نییە لە لاوازیی کوالیتی، بەڵکو سیستمێکی کولتوورییە کە “کاڵای کولتووری”ی خێرا-بەکاربردن بەرهەم دەهێنێت. تایبەتمەندییەکانی
‏ڕووکەشکردن: کورتکردنەوەی شتە ئاڵۆزەکان بۆ شتی سادە (وەک: “ڤیدیۆ کورتەکان” لە تیکتۆک).
‏‏دووبارەکردنەوە: بەرهەمهێنانەوەی نموونەکان بەبێ داهێنان (وەک: بەرهەمهێنانەوەی فیلمەکانی هۆلیوود).
‏‏بەکاربەری: بەستنەوەی بەها بە بڵاوبوونەوەوە نەک بە قوڵایی (کولتووری قوتووبەندکراو).
‏هۆکارەکانی: هەژموونی بازاڕ (ئەدۆرنۆ)، لەدەستدانی هالە (واڵتەر بنیامین)، و “مردنی نووسەر” کە بە هەڵە تێگەیشتراوە (بارت). دەرەنجامەکانی: داخورانی ناسنامە، بڵاوبوونەوەی نەزانیی بەئەنقەست و ، هەرەسهێنانی گفتوگۆی گشتی.
‏(ڕەهەندی یەکەم: گەشەپێدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی وەک ئامرازێک بۆ قوڵایی)
‏بیرکردنەوەی فەلسەفی بریتییە لە “پرسیارکردنی مەنھەجی دەربارەی واتا و بنەماکان” (هایدگەر). کولتوور بنیات دەنێتەوە لە ڕێگەی
‏ئیشکالیەت: گۆڕینی “زانیاری” بۆ “پرسیار” (وەک: لە “زیرەکیی دەستکرد چییە؟”ـەوە بۆ “واتای ئەوەی مرۆڤ زیرەک بێت چییە؟”).
‏دیالەکتیک: بنیاتنانی مەعریفە لە ڕێگەی دژایەتیەوە (هیگڵ).
‏تێڕامان: بەرەنگاربوونەوەی خێرایی بە وەستان (ئەرستۆ: تیۆری وەک ژیانێکی تێڕاماناوی).
‏لە ڕووبەڕووبوونەوەی نزمیدا، فەیلەسوف وەرگر لە بەکاربەرەوە دەگۆڕێت بۆ بەرهەمهێنەری واتا. نموونە: هەڵمەتی “فەلسەفە بۆ منداڵان” (ماتیۆ لیپمان) کە زیادبوونی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بە ڕێژەی ٤٠٪ لەنێو منداڵاندا سەلماند.
‏(ڕەهەندی دووەم: پەرەپێدانی کارایی ڕەخنەیی وەک چەکێک دژی ڕووکەشبوون)
‏کارایی ڕەخنەیی بریتییە لە “توانای هەڵوەشاندنەوەی گوتارە باڵادەستەکان و بنیاتنانەوەیان” (فۆکۆ). ئەمانە لەخۆ دەگرێت:
‏شیکردنەوەی ڕەخنەیی: ئاشکراکردنی ئایدۆلۆژیای شاراوە (مارکس: “هۆشیاریی ساختە”).
‏ڕەخنە لەخۆگرتن: پێداچوونەوە بە گریمانەکانی تاک (کانت: “بوێریی زانین”).
‏فرەیی: قبوڵکردنی ڕا دژبەیەکەکان بەبێ سڕینەوە (ئەدۆرنۆ: “بیرکردنەوەی نەرێنی”).
‏ئامرازەکانی: تیۆریی ڕەخنەی کولتووری، شیکردنەوەی گوتار (ڤان دایک). لە سیاقی دیجیتاڵیدا، توانای بەرەنگاربوونەوەی “بڵقەکانی پاڵاوتن” (Filter Bubbles) دەبەخشێت لە ڕێگەی ئامرازگەلێکی وەک “ڕێبەری ئاشکراکردنی ساختە”.
‏(ڕەهەندی سێیەم: گفتوگۆی عەقڵانی وەک میکانیزمێک بۆ پەیوەندیی ڕەسەن)
‏گفتوگۆی عەقڵانی بریتییە لە “کردەی پەیوەندیی خاڵی لە شێواندن” (هابرماس لە تیۆریی کردەی پەیوەندیدا، ١٩٨١). ئەمانە دەخوازێت:
‏بابەتیبوون: پشت بەستن بە بەڵگەکان نەک سۆز.
‏گشتگیری: بەشدارپێکردنی هەموو دەنگەکان (لەوانەش پەراوێزخراوەکان).
‏کراوەیی: قبوڵکردنی ئەگەری گۆڕان (گادامێر: “تێکەڵبوونی ئاسۆکان”).
‏لە سەردەمی “پاش-ڕاستی”دا، گفتوگۆ متمانەی گشتی بنیات دەنێتەوە. نموونە: کۆڕبەندەکانی “قاوەخانەی فەلسەفی” لە فەرەنسا، کە لە ساڵی ١٩٩٢ـەوە هەزاران بەشداربووی لە گفتوگۆی قوڵدا کۆکردۆتەوە.
‏(بەراوردکاری لە نێوان سێ ڕەهەندەکەدا)
‏ئەگەر بەراوردێک لە نێوان سێ ڕەهەندەکەدا بکەین، دەبینین ئامانجی سەرەکیی ئەو بنەما تیۆرییەی کە پشتی پێ دەبەستێت، ئەوەیە کە جێبەجێکردن دژی “نزمی کولتوری”، گەڕاندنەوەی قوڵایی و واتا بە بیرکردنەوەی فەلسەفی دەبەخشێت، ئەمەش هەریەک لە هایدگەر، هیگڵ و ئەرستۆ نوێنەرایەتی دەکەن . هەروەها کارایی ڕەخنەیی یارمەتیدەرە بۆ گۆڕینی بەکاربردن بۆ تێڕامان و هەڵوەشاندنەوەی گوتارە ساختەکان، کە هەریەک لە فۆکۆ، کانت و ئەدۆرنۆ نوێنەرایەتی دەکەن و دەبێتە هۆی ئاشکراکردنی چەواشەکاریی میدیایی. هەرچی گفتوگۆی عەقڵانییە، هەوڵی بنیاتنانی سازانێکی پەیوەندی دەدات و دەخوازێت بەڵگە بخاتە شوێنی هاوارکردن، کە هەریەک لە هابرماس، گادامێر و پۆڵ ڕیکۆر نوێنەرایەتی دەکەن. ‏
‏بەگشتی، تەواوکاریی هەر سێ ڕەهەندەکە: گەشەپێدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی، بەکارهێنانی کارایی ڕەخنەیی و پشت بەستن بە میکانیزمی گفتوگۆی عەقڵانی، “سێگۆشەی ڕزگارکردنی کولتووریی هەنووکەیی” پێکدەهێنن، چونکە: بیرکردنەوە ناوەڕۆک دابین دەکات، ڕەخنە پاکی دەکاتەوە، گفتوگۆش بڵاوی دەکاتەوە.
‏(نزیکبوونەوەی دیداکتیکی یان”زانستی وانە وتنەوە”: جێبەجێکردنە پڕاکتیکییەکان لە پەروەردە و کۆمەڵگەدا)
‏مۆدێلەکە تێکەڵ بە پرۆگرامەکانی خوێندنی فرەئاست دەکرێت:
‏لە خوێندنی بنەڕەتیدا:
‏بەرنامەکانی “فەلسەفە بۆ منداڵان” (لیپمان): سازدانی دانیشتنی هەفتانە بۆ گفتوگۆکردنی پرسگەلێکی وەک “جوانی چییە؟” لەبری تەڵقینکردن.
‏یارییە ڕەخنەییەکان: “یانەکانی مشتومڕ” (Debate) بۆ ڕاهێنان لەسەر بەڵگەهێنانەوە.
‏لە خوێندنی زانکۆدا:
‏بابەتەکانی “ڕەخنەی کولتووریی دیجیتاڵی”: شیکردنەوەی پلاتفۆرمەکانی وەک نێتفلێکس (Netflix) بە بەکارهێنانی ئامرازەکانی فۆکۆ.
‏پڕۆژەی گفتوگۆیی: “گفتوگۆی فرەپسپۆڕی” لە نێوان کۆلێژەکانی زانست و هونەردا.
‏لە کۆمەڵگەدا:
‏پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان: “کۆڕبەندەکانی فەلسەفە لەسەر ئینتەرنێت” بەپێی ڕێسا هابرماسییەکان.
‏هەڵمەتی گشتی: “هەفتەی گفتوگۆی نیشتمانی” بۆ تاوتوێکردنی پرسگەلێکی وەک گۆڕانی کەشوهەوا بە شێوەیەکی عەقڵانی.
‏بەکارهێنانی هونەرەکان: شانۆگەریی کارلێککار (Interactive) کە نزمی بەرجەستە دەکەن و شیکاری دەکەن (وەک شانۆی برێخت).
‏هەڵسەنگاندنی کارایی: ڕاپرسییەکانی پێش/پاش، شیکردنەوەی گوتار، پێوانەکردنی نیشاندەرەکانی وەک “ئاستی ڕووکەشبوونی میدیایی” (نیشاندەری نەهێشتنی نەخوێندەواریی میدیایی).
‏توێژینەوەی دۆخ: ئەزموونی “ڕزگارکردنی کولتوور” لە بەڕازیل (٢٠٢٢-٢٠٢٤)
‏لە پڕۆژەی وەزارەتی کولتووری بەڕازیلیدا، مۆدێلەکە لەسەر ٥٠ قوتابخانە جێبەجێ کرا:
‏قۆناغی ١: ڕاهێنان بە مامۆستایان لەسەر بیرکردنەوەی فەلسەفی.
‏قۆناغی ٢: وۆرکشوپی ڕەخنەیی بۆ شیکردنەوەی میدیای جەماوەری.
‏قۆناغی ٣: کۆڕبەندی گفتوگۆیی مانگانە.
‏دەرەنجامەکان (ڕاپۆرتی یونسکۆ ٢٠٢٤): کەمبوونەوەی بەکاربردنی “ناوەڕۆکی ڕووکەش” بە ڕێژەی ٥٢٪، بەرزبوونەوەی بەشداریکردن لە چالاکییە کولتوورییە قوڵەکاندا بە ڕێژەی ٦٨٪.

‏کۆتایی
‏فەلسەفە بریتییە لە گفتوگۆیەکی درێژخایەن لە نێوان کەسانێکی جیاوازدا، کە بەدوای چارەسەری بەشەکیدا دەگەڕێن بۆ کێشە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ.
‏(ماتیۆ لیپمان)
‏ڕزگارکردنی کولتوور لە نزمی، خۆشگوزەرانییەکی هزری نییە، بەڵکو پێویستییەکی بوونگەراییە (وجوودییە) لە سەردەمی ئامێردا. لە ڕێگەی گەشەپێدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی و ، پەرەپێدانی کارایی ڕەخنەیی و بەهێزکردنی گفتوگۆی عەقڵانییەوە، گەڕاندنەوەی ڕۆڵی مرۆڤ وەک “بوونەوەرێکی بیرکەرەوە” نەک وەک بەکاربەرێک. ئەم مۆدێلە سنووری تیۆری تێدەپەڕێنێت بۆ ئەوەی ببێتە بەرنامەیەکی کردەیی، کە دەکرێت لەسەر ئاستی نیشتمانی پەیڕەو بکرێت. ڕاسپاردە دەکرێت بە دامەزراندنی “ناوەندی نیشتمانی بۆ ڕزگارکردنی کولتووری” و ئەنجامدانی توێژینەوەی درێژخایەن دەربارەی کاریگەریی ئەم نزیکبوونەوەیە لەسەر ناسنامەی بەکۆمەڵ لە سەردەمی زیرەکیی دەستکرددا. ئاخۆ تا چەند کولتوور لە ڕێگەی بکەر و دامەزراوەکانییەوە، یارمەتیدەر دەبێت بۆ درەوشاندنەوەی فەلسەفە؟

د. زوهێر ئەلخوێلیدی – انفاس نت – ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥
‏

ئەوڕۆ لە جیهاندا و بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کولتووری هاوچەرخ بەدەست قەیرانێکی قوڵەوە دەناڵێنێت کە بە ” پاشە کشەو نزم بوونەوەی کولتووری” یان “سەردەمی هیچو پووچێتی” دەناسرێت، ئەمەش دیاردەیەکی زەق و ئاشکرایە لە دونیای ئێمەدا بە بڵاوبوونەوەی بەرهەمی ڕووکەشیی بەکاربەر، پووچیی میدیایی و ڕووکەشبوونی هزری بە ناوبانگە ، ئەم دۆخە بە تایبەتیتر لە دونیای ئێمەدا پێویستی بە دەستەبژێرگەلێکە بۆ تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە پوچگەرایە کە کەرامەتی مرۆڤی تێدا دەشکێنرێت ، پێداویستیەکی هەنوکەییە بۆ تێکشکاندنی ئەو تەوقو تەڵەزگەیەی کە مرۆڤی ئێمەی لە نێو زێراب و زەلکاوی کولتووری شیزۆفرینیای سیستەم جەقاندووە ، بۆ دەرباز بوون و تێپەڕاندنی ڕۆشنبیری شیزۆفرنیای سستەم پێویستی بە مرۆڤی جندڵمان و ڕۆحی بەرەنگاری هەیە کە بوێرانە هەر شتێکی خراپ و نەگەتیڤ و بە دڵی نەبوو لە بەرژەوەندی هاوڵاتیەکانی ڕەدیبکاتەوەو ، ڕاشکاوانە بە دەسەڵات بڵێت تا ئێرەو بەس ئەمە لابەن خراپە و زیانبەخشە ، ئەمەش باشەو لە پێناو بەختەوەری ئینساندایە زیادیکەن .
لێرەدا پرسیارێک دێتە ئاراوە:
ئایا ڕۆشنبیر کێ یە؟
ئەی ئەرکەکانی چیین؟
چەمکی ڕۆشنبیر(Intellectual) یەکێکە لە چەمکە ئاڵۆز و گرنگەکان کە لە کۆمەڵناسیدا جێگەی مشتومڕە. ئەم چەمکە لەفەرهەنکی سیاسیدا پێناسەی جۆراو جۆری بۆ کراوە . هەر کەسەو بە پێی بەرژەوەندی چینایەتی خۆی پێناسەی کردووە ، بۆیە ناتوانین لە سەر یەک ڕیتمی پێناسە بوەستین ، دواجار دەکرێت بڵێین ڕۆشنبیر واتە ویژدانی بەئاگای کۆمەڵگە.
ئەو کەسەیە کە لە کاتێکدا هەمووان بێدەنگن، ئەو قسە دەکات و دەبێتە دەنگی بێ دەنگەکان و لە دۆخی ئێستا ڕازی نییە و هەمیشە بە دوای دونیایەکی باشتردا دەگەڕێت. ڕۆشنبیر ئەو کەسەیە کە خاوەن ئاستێکی بەرزی زانین و تێگەیشتن و هۆشیارییە. ئەم کەسە توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە وتوێژینەوە و تێڕامانی هەیە دەربارەی سروشتی واقیع، بەتایبەتی سروشتی کۆمەڵگا و چارەسەرییە پێشنیارکراوەکان بۆ کێشەکان.
ڕۆشنبیری بێ ڕا، وەک چرایەکی بێ ڕووناکی وایە و سودی نییە بۆ مرۆڤ چونکە ڕۆشنایی پێ نابەخشێت و بەر پێی مرۆڤ ڕوناک ناکاتەوە ؛ دەکرێت بڵێین ڕۆشنبیری بێ ڕا وەکو ئاوێکی لێڵ و لێخن وایە بەکەڵکی خواردنەوە نایەت و مرۆڤ ناتوانێت لێی بخواتەوەو تاکو تینوێتی خۆی لە مەعریفەی بشکێنێت، بەو مانایەی ڕوشنبیری لەو چەشنە ئێنێرژی مەعریفەی پێ نییە تا وەرگر لێی سودمەند بێت ، ئەم چەشنە ڕۆشنبیرانە دەکرێت پێیان بڵێین ڕۆشنبیری کلاسیک بۆخۆیان لە کاخ و بارگای حیزبەکان و کەناڵەکانی TV دانیشتون سەنای بەرپرس و دگداتۆرەکان دەکەن ، یان خەریکی چەواشەکاری کۆمەڵگان ، زۆربەی کاتیش دژ بە ڕۆشنبیری ئۆرگانیکن ، ڕۆشنبیری کلاسیک ڕەنگە شێوەکەی هەبێت بەڵام ئەرکەکەی جێبەجێ ناکات، سەرەکیترین ئەرکی ڕۆشنبیر ڕەخنەگرتنە لە دەسەڵات، و دابونەریتە کۆنەکان، و هەڵە باوەکانی ناو کۆمەڵگە.
ڕۆشنبیر نابێت زوڕنا ژەن و “تەپڵ لێدەر”ی دەسەڵات بێت، بەڵکو دەبێت وەک ئاوێنەیەک کەمکوڕییەکان نیشان بدات. چونکە ئەرکی ڕۆشنبیر دروست کردنی ژاوە ژاو و قەرەباڵخی نییە بۆ گرداکۆ بوونی حەشامات لە چواردەوری دروشمی پڕوپووچ و بێ مانا کە سودی بۆ ژیانی مرۆڤ نییە ، دواجار زانیاری بە تەنها بەس نییە ئەگەر نەگۆڕێت بۆ هەڵوێست و ئەکت، هەڵوێستیش تەواو نابێت ئەگەر بە ئازایەتییەوە ڕانەگەیەندرێت و کارێگەری نەنوێنێت لە سەر ڕەفتارو بیرکردنەوەی ئینسانەکان، هەروەها وەهم لە ناخی مرۆڤەکاندا نەگۆڕێت بۆ واقیع و کرداری حەقیقی و بەرجەستەی هەنوکەیی ، ڕای ئازاو بوێرانە ئەوەیە کە تایبەتمەندی دەبەخشێت بە ڕۆشنبیرو لە مرۆڤی ئاسایی و عەوام جیای دەکاتەوە، چونکە دەیخاتە بەردەم ڕووبەڕووبوونەوەی جیهان نەک لە سێبەریدا بیهێڵێتەوە، بەڵام ڕای ئاسایی لانیکەم بوونی خۆی لە گۆڕەپانی گفتوگۆدا دەسەلمێنێت و ڕێگری دەکات لەوەی زانیاری ببێت بە بێدەنگییەکی نەزۆک و بێ کەڵک و پاسیف.
دروستکردنی ڕاوبۆچوون و هەڵوێستی جدیانە خۆشگوزەرانی نییە، بەڵکو بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقییە ، ڕیسک کردنە بە ژیانەوە لە بەرامبەر سیستەمی باوو سەپاو کە ئامانجی ئەو سیستەمە ئەوەیە ئینسانەکان بکاتە کۆیلە لە ژێر یاسای قەرەقوشی و بنەماڵەیدا بە ناوی نیشتمان و ناسیۆنالیزم و چەندین دەستەواژەی تڕوحات تەنها بۆ ئەوەی مرۆڤ خۆی بکاتە قوربانی تا سیاسیەکان زیاتر دەوڵەمەند بن و ژیانێکی فیرعەونی بۆخۆیان و کەسوکاریان و هاوڕێکانیان بژین.
ڕۆشنبیر تەنها بە وەرگرتنی بیرۆکەکان ناوەستێت، بەڵکو سەرلەنوێ دایاندەڕێژێتەوە و تاقییان دەکاتەوە و دەیانخاتە ناو فەزای کۆمەڵگەوە بۆ ئەوەی ببێتە پرس و ماددەیەک بۆ گفتوگۆ و گۆڕانکاری ، هەروەها لە دۆخی پەسەند بوونی لە لایەن کۆمەڵگاو پۆزەتیڤ بوونی دەکرێت ببێتە کولتوور . ڕۆشنبیری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە زانیاری و ئازایەتی، و بیر و ویژدان بەیەکەوە دەبەستێتەوە بە بێ ترس و حیساب کردن بۆ سیستەم و دەسەڵات ، دەکرێت ڕۆشنبیر بە بێ ترس سوقراتانە بیرۆکەکانی خۆی بە شێوەیەکی ڕاشکاوانە بخاتە ڕوو بوێرانەش هەنکاو بنێت ، هەروەها زۆربایانە و سارتەرانە تەماشای کایەی ئازادی بکات و هیج ماشین و ئامێرێکی ستەمکاری و ( فا ، شی، زم) پاشگەزی نەکاتەوە لە بیروبۆچون و هەڵوێستەکانی ، ئەنتۆنیۆ گرامشی زۆر بە ڕوونی ئەرکی ڕۆشنبیری ئۆرگانیکی خستۆتە ڕوو، بەمەش ڕۆشنبیر دەق و ڕاستییەکان دەکاتە هەڵوێستی زیندوو و زمان دەکاتە پردێک لە نێوان ئەقڵ و ویژداندا و ڕێگای ڕاست بۆ هاونیشتمانیانی پیشان دەدات و چەوتیەکانی سیستەمیش دەست نیشان دەکات ، لە کۆمەڵگایەکی لەم چەشنەدا دەکرێت پیشەسازی پەروەردە تاکێک بەرهەم بێنێت هیچ کۆتوبەندێکی سیستەم و ستەمکاری نەتوانێت قەمتەری بکات و بیگەمژێنێت و بیکاتە کۆیلە ، چونکە ئەو تاکانە هۆشیارنو پەروەردەیەکی ژان ژاک ڕۆسۆیی کراون ، تاکگەلێکن بە چەشنێک ڕێنمایی کراون هەمیشە پرسیار دەکەن و لە دۆخێکی گوماناوی دەژێن ، بەو مانایەی گومان لەوانە دەکەن کە خۆیان بە ڕاست و بێ ‌کەموکوڕی دەزانن.
لە جیاتی ئەوەی هەمیشە وەڵامی ئامادەکراو بداتەوە، ڕۆشنبیر فێری خەڵک دەکات کە چۆن پرسیار بکەن و گومان لە شتەکان بکەن تا بگەن بە ڕاستی. ئەمە دەستەواژەی “ئیدوارد سەعید”ـە. ڕۆشنبیر دەبێت ئازایەتی ئەوەی هەبێت ڕاستییەکان بڵێت تەنانەت ئەگەر لە بەرژەوەندی خۆشی نەبێت ، یان دوچاری مەترسی بکات . ئەو ڕۆشنبیرەش کە تەنها بە گواستنەوەی زانیاری دەوەستێت، وەک کەسێک وایە لە ناونیشانی کتێبەکاندا نقوم بووبێت بێ ئەوەی جەوهەرەکەیان وەربگرێت، بەڵام ئەو ڕۆشنبیرەی کە ڕایەک دروست دەکات، وەک ئاگرێک وایە کە ڕووناکی دەبەخشێت و گەرمی دەدات، تەنانەت ئەگەر ببێتە هۆی مشتومڕ و گفتوگۆش لە ژێر سێبەریدا.ڕۆشنبیر ئەرکییەتی ئەو تاریکی و نەزانییەی لە ناو کۆمەڵگەدا هەیە بە ڕووناکی زانست و مەعریفە بڕەوێنێتەوە.
دەبێت پردێک بێت لە نێوان بیرۆکە ئاڵۆزەکان و تێگەیشتنی خەڵکی ئاسایی. هاوکات هەمیشە لە بەرەی “مەزڵوم و چەوساوەکان بێت و ئەرکییەتی دژی ستەم و دیکتاتۆرییەت بوەستێتەوە و پارێزەری ئازادی ڕادەربڕین بێت.
‏
‏
‏
‏
‏
‏
‏

‏لە دەرەوەی شوورەکانی شار: مرۆڤی (بێ پارێزبەندی- Homo sacer) یان حەڵاڵکراو لە پەیکەری سەروەریدا ، لە هەوڵێکدا بۆ هەڵوەشاندنەوەی کۆدی سیاسەتی ڕۆژئاوا، ڕەنگە دەستبەجێ وێنەی “پەیماننامەی کۆمەڵایەتی” و سندوقەکانی دەنگدان و مافەکانی هاوڵاتیبوون بە مێشکماندا بێت، بەڵام ئەو هەڵکۆڵینە فکرییانەی کە جۆرجیۆ ئاگامبین لە کتێبە دامەزرێنەرەکەیدا ئەنجامیان دەدات، پەردە لەسەر کۆمەڵێک بناغەی زۆر خوێناویتر و تۆقێنەرتر لادەدا. سیاسەتی مۆدێرن -وەک چۆن ئاگامبین وێنای دەکات- تەنها مەیدانێک نییە بۆ دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات، بەڵکو زیاتر لە “ئامێرێکی ئەنسرۆپۆلۆژی” دەچێت کە بە بێدەنگی کار دەکات بۆ بەرهەمهێنانی جەستەگەلێکی ڕووت کراوە لە ماف، کە بە ناوی خودی یاساوە شایانی پێشێلکردنن. کەچی ئەم وێنە دیموکراسییەی دەوڵەتی مۆدێرن، هەر کە دەیخەینە ژێر “مایکرۆسکۆپی مێژوو”ـەوە، خێرا دەڕەوێتەوە، لێرەدا دەسەڵات ڕووت دەکرێتەوە بۆ ئاشکراکردنی ناوکە ڕەقەکەی، بەتایبەتیش لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ چەمکە ڕۆمانییە لێڵەکە: “مرۆڤی پیرۆز” (Homo Sacer). ئەم چەمکە لە هەناویدا پارادۆکسێکی بوونگەرایی تۆقێنەر هەڵدەگرێت . ‏چونکە ئاماژەیە بۆ ژیانێک کە لە تەرازووی ئیلاهیات و بیروباوەڕە ئاینییەکاندا هیچ بەهایەکی نییە (ناکرێت بکرێتە قوربانی بۆ خوداوەندەکان)، لە تەرازووی یاساشدا هیچ سەنگێکی نییە (ئەو کەسە سزا نادرێت کە دەیکوژێت).
ئەو بوونەوەرێکی گیرخواردووە لە “ناوچەی قەدەغەکراو”دا، بەجۆرێک کە تاکە تێکەڵبوونی لە کۆمەڵگەدا، لە ڕێگەی “دوورخستنەوەی”ـەوەیە لێی. بەو مانایەی دورخستنەوەیان لە کۆمەڵگا ،‏لێرەدا ئاگامبین ئامێرەکانی پزیشکی نەشتەرگەری دەگرێتە دەست بۆ توێکاریی پەیکەری سەروەری و ، دەریدەخات کە ئەم شێوازە کۆنەی دوورخستنەوە تەنها پارچە شوێنەوارێکی مۆزەخانەیی نییە، بەڵکو ئەو مۆدێلە شاراوەیەیە کە لە جیهانی هاوچەرخماندا حوکمی سیاسەتی ژیان (Biopolitics) دەکات.

جدەلی(دیالێکتیکی) “زۆی” و “بیۆس”:
بەسیاسیکردنی جەستەی ڕووت ، ئەو قەیرانەی کتێبەکە چاودێری دەکات، لەگەڵ وردبوونەوە لە داڕمانی کارەساتباری سنوورە جیاکەرەوەکانی نێوان دوو چەمکی یۆنانی بۆ ژیان، قووڵتر دەبێتەوە: “زۆی” (Zoē)، کە بریتییە لە ژیانی بایۆلۆژیی سروشتیی هاوبەش لە نێوان مرۆڤ و ئاژەڵدا، و “بیۆس” (Bios)، کە بریتییە لەو ژیانە سیاسییە شیاوەی هاوڵاتی لە شاردا پیادەی دەکات. ‏ئاگامبین پێی وایە کارەساتە گەورەکەی مۆدێرنیتە لەوەدایە کە دەسەڵات چیتر تەنها بە حوکم کردنی “بیۆس”ەوە ناوەستێت، بەڵکو کشاوە بۆ ئەوەی “زۆی”یش قوت بدات. ئیتر ژیانی بایۆلۆژیی ڕووت بووەتە گرەوی سەرەکی لە گەمەی سیاسیدا؛ چونکە دەوڵەتی مۆدێرن گرنگی بە تەندروستیی دانیشتووان، ڕێژەی لەدایکبوون، جینەکان و مردنی سەرێری دەدات، ئەمەش بەو مانایەیە کە جەستەمان وەک بوونەوەری زیندوو، ڕاستەوخۆ کەوتووەتە چنگی دەسەڵاتی سەروەرەوە. بەپێی ئاگامبین، و بە ئیلهام وەرگرتن لە تێزەکانی کارل شمیت سەبارەت بە “دۆخی نائاسایی”، یان دۆخی ئاوەرتە ئەو شوێنەی کە ئەم ڕاستییەی بە دزێوترین شێوە تێدا بەرجەستە دەبێت، “شار” یان “پەرلەمان” نییە، بەڵکو “ئۆردوگا” (The Camp)ـیە. ئەم ئۆردوگایە جا چ ئۆردوگایەکی دەستبەسەرکردنی نازی بێت یان ناوچەیەکی مۆدێرنی ڕاگرتنی پەنابەران ئەو فەزایەیە کە تێیدا یاسا بە شێوەیەکی هەمیشەیی هەڵدەپەسێردرێت و “دۆخی نائاسایی” تێیدا دەبێتە بنەما. لەم فەزایەدا، مرۆڤ لە هەموو سیفەتە یاساییەکانی دادەماڵرێت تا دەبێتە تەنها “ژیانێکی ڕووت” (Bare Life)، واتە پارچە گۆشتێکی زیندوو کە بەتەواوی ملکەچی دەسەڵاتی ڕەهای سەروەرە بەبێ هیچ نێوەندگیرییەکی یاسایی. ئۆردوگا ئەو شوێنەیە کە تێیدا “مرۆڤی پیرۆز” بە شێوەیەکی پیشەسازی و سیستماتیک دروست دەکرێت. ‏لەکۆتاییدا، ئەم شیکارییە ڕەچەڵەکناسییەی دەسەڵات بەرەو ڕاستییەکی ترسناک دەمانبات، ئەویش ئەوەیە کە دیموکراسییە ڕۆژاواییە مۆدێرنەکان نەک هەر دژی تۆتالیتاریزم (شمولیەت) نین، بەڵکو تۆوەکانی ئەو لە ناخی خۆیاندا هەڵدەگرن. کەلێنی نێوان هاووڵاتیی خاوەن‌ماف و “مرۆڤی بێ پارێزبەندی” یان خوێن حەڵاڵکراو (وەک پەنابەرێکی “نایاسایی”، یان نەخۆشێک لە بێهۆشییەکی درێژخایەندا، یان دەستبەسەرکراوێک لە گوانتانامۆ) کەلێنێکی زۆر لاواز و تەنکە. لەکاتێکدا دەوڵەتان لە سەمای دەستووریی خۆیان و بەباڵاداهەڵدانی مافەکانی مرۆڤ بەردەوامن، چەمکی “مرۆڤی پیرۆز” وەک ئەو سێبەرە قورسە دەمێنێتەوە کە بەدوامانەوەیە؛ ئەوەمان بیردەخاتەوە کە یاسا هەمیشە خاوەنی “دەرگایەکی پشتەوە”یە، کە ڕێگەی پێ دەدات پەلاماری “ژیانی ڕووت” بدات و، ئێمە هەموومان لە ساتی ڕاگەیاندنی باری نائاساییدا، پاڵێوراوین بۆ ئەوەی ببین بەو جەستە بێ پارێزبەندە خوێن حەڵاڵکراوەی کە بە تەنیا و بە ڕووتی لەبەردەم هەژموونی سەروەریدا ڕاوەستاوین .

——————————————
‏‏*((جەمیل سالم، لە دەرەوەی شوورەکانی شار: مرۆڤی بێ پارێزبەندی لە پەیکەری سەروەریدا، کتێبی (Homo Sacer)ی نووسەر جۆرجیۆ ئاگامبن، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥))

‏گرامشی مارکسیزمێک پێشنیار دەکات و ناوی دەنێت “فەلسەفەی پراکتیک” . ئەم فەلسەفەیە جۆرێک نییە لە پراگماتیزم، بەڵکو شێوازێکە لە بیرکردنەوە کە کێشە تیۆریەکان بە مێژوویی دەکات. بەم شێوەیە جیاوازی دەکات لە نێوان “ئایدۆلۆژیای ئۆرگانیکی مێژوویی، کە پێویستن بۆ پێکهاتەیەکی دیاریکراو، هەروەها ئایدۆلۆژیای عەقڵانی و ئارەزوومەندانە کە جێی شانازیە .

‏١ – کار
‏ئەنتۆنیۆ گرامشی (١٨٩١-١٩٣٧)، گرنگترین فەیلەسوفی مارکسیستی بوو لە ئەوروپای ڕۆژئاوا، لە دوای مردنی زیاتر لە ڕێی بەرهەمەکانیەوە ناسراوە، کە هەموویان لەو ماوەیەدا بڵاوکراونەتەوە کە لەم لێکۆڵینەوەیەدا باسکراوە. ئەم بەرهەمانە بریتین لە سی و دوو دەفتەری زیندان، کە پێکهاتووە لە نزیکەی سێ هەزار لاپەڕەی دەستنووس و (نزیکەی چوار هەزار لاپەڕە لە وەشانی چاپکراو)، پێش مردنی لە زیندان نوسراون لە ساڵی ١٩٢٩ تا ١٩٣٥ . دوای دوور خستنەوەی لە ژیانی سیاسی بە هۆی زیندانی کردنیەوە . گرامشی پلانێکی دراسە کراوی تیۆری داڕشت و هەوڵیدا پەرەی پێبدات سەرەڕای ئەو ئاستەنگانەی کە سیستەمی زیندان سەپاند بووی بە سەریدا ، بۆ ئەمەش سەرسەختانە خەباتی کرد بۆ بە دەستهێنانی کەرەستەی نوسین بۆ پرۆژەکەی . نووسەرانی میراتی گرامشی نموونەی ئەم گرژییە بەردەوامەیان کۆکردۆتەوە لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٣٠ گرامشی فەیلەسوف نوسراوێکی نوسی بۆ سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی ئیتالیا و گوتی : من هێشتا پانزە ساڵ زیندانی لە پێشمدایە، ئەمە پرسێکی گرنگە بۆ من، بۆ ئەوەی بزانم کام کتێب بخوێنمەوە . ئەم بارودۆخە بە تەنیا بەسە بۆ ڕوونکردنەوەی زۆری تێبینییە پەرش و بڵاوەکان و وەرگرتتی بیرەوەری و…. هتد، لە دەفتەرەکانی زینداندا هەرچەندە توێژینەوە درێژخایەنەکانیش لەخۆدەگرێت، بەڵام ئەم فەیلەسوفە بەپێی ئامانجەکەی تەواوی کارەکەی داڕشت ، مەبەستی دیاریکردنی بوژانەوەیەکی تەواو بوو بۆ مارکسیزم و پێشخستنی ئەم چەمکە بە هۆی پێداویستی ژیانی پراکتیکی بێکەڵک و کۆن بووەو گەیشتوەتە ئاستێک پێویست بەوە دەکات فریای چارەسەر کردنی ئەو ئەرکە ئاڵۆزانەی بکەوێت کە پەرەسەندنی خەباتی ئێستا دەیخاتە ڕوو . واتە بەرزکردنەوەی بۆ ئاستی دروستکردنی ڕۆشنبیریەکی نوێ و یەکگرتوو. گرامشی وای دەبینێت ئەوەی ئەم پێشهاتە نوێیە جیادەکاتەوە، پێکهێنانی حزبە کۆمۆنیستەکانە بەگشتی و سەرکەوتنی شۆڕشە لە ڕوسیا بەتایبەتی ، لەو ساتەوەختەوە چینێکی ژێردەستە بە ڕاستی سەربەخۆ و باڵادەست دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی جۆرێکی نوێ لە دەوڵەت،پێداویستی بنیاتنانی سیستەمێکی نوێی فیکری و ئەخلاقی لە فۆرمێکی کۆنکرێتیدا دروست دەبێت. لەم دەقەدا دەستەواژەی “چینی ژێردەستە” هاوتایە لەگەڵ دەربڕینی باوی مارکسیستی “چینی باڵادەست” و وشەی باڵادەست ، هەرچەندە ڕۆشنبیری لە جەوهەریدایە بەڵام ئاماژەیە بۆ تیۆری دیکتاتۆری لینینیزم و هاوپەیمانییەکانی پرۆلیتاریا.
گرامشی سانسۆری زیندانی تێپەڕاند بە دەربڕینی جۆرێک لە ئەبستکرات ، ئەویش بە ڕاست کردنەوەو دەستکاریکردنی هەندێک چەمکو گوزارەو ناوی مارکسیزم کە ئەو کات بە کاری دەهێنا . یەکێک لەو فێڵە زمانەوەنیانە کە لە گەڵ مەبەستە فەلسەفیەکەی گرامشی دەگونجا ، مارکسیزمی نوێ بەخت یاوەری بوو بە قەد زاراوەی ژیاری میتافیزیکی ئەرستو گرنکی هەبوو . گرامشی سوور بوو لە سەر ئەوەی کە بە هیچ شێوەیەک وشەی “مارکسیزم” بەکارنەهێنێت، بەڵکو زیاتر “فەلسەفەی پراکتیکی بە کار دەهێناو دەنووسی. ئەوەی ئەو دەیویست ڕووبەڕووبوونەوەی فۆلگاریزەکردنی “ابتذال” یان بێئەرزش بوونی مارکسیزم بوو لە پراکتیکدا . گرامشی لەم ئەرکەیدا ئیلهامی لە مارکسیزمەوە وەر دەگرد ، بەو مانایە نەبوو ناوەندێتی چەمکی مارکسیزم لە پراکتیکدا بسڕێتەوە ، بەڵکو قوڵترین چەمکی پێدەبەخشی کە تاکو ئێستا وێنەی نەبووە لە ئەدەبیاتی فەلسەفەی مارکسیزمدا . دوور لە بناغەی پیشاندان و گوزارشت کردن بە ڕاستی گرامشی فەیلەسوفی پراکتیکی بوو .

‏٢ – زانست و فەلسەفەی پراکتیک
‏بەڵام فەیلەسوفی پراکتیک پراگماتیست نەبوو: جگە لە هێشتنەوەی بەردەوامی “لۆژیکی فۆرماڵی پێویست”، یەکەم کێشەی ئاشتکردنەوەی زانست و پراکتیک بوو . بە دیاریکراوی لە ڕێی ڕەخنەی ( نا وردكراوەوە لە دەفتەری تێبینیەکانیدا) چارەسەری پراکماتیزم و پۆزەتیفیزمی بە شێوەیەکی گشتی کردووە . ئەم ڕەخنەیەی بە پلەی یەکەم دژ بە چەمکی پۆزەتیڤیستی زمانە (گرامشی وەک ئەکادیمیستێک شارەزاو پسپۆری زمانەوانی بوو)، کە تێیدا سنووردارکردنێک دەبینێت : لە ڕاستیدا زمان کۆمەڵێک ڕاستی کەم تا زۆر یەکگرتوو و تۆکمەی ئۆرگانیکە: تا ئەو ڕادەیەی دەتوانرێت بڵێین هەموو بوونەوەرێکی قسەکەر زمانی تایبەتی خۆی هەیە ، بەو مانایەی شێوازی تایبەتی خۆی هەیە بۆ هەست و بیرکردنەوەو ڕۆشنبیری بە پلەی جۆراو جۆر . ‏ژمارەیەکی زۆر یان کەم لە تاکەکان لە چەند چینێکدا یەکدەخات و بەردەوام دەبن لە گوزارشت کردن، بە پلەی جیاواز لە یەکتر تێدەگەن و … هتد.. ئەم جیاوازییە مێژوویی کۆمەڵایەتیانە لە زمانی هاوبەشدا ڕەنگ دەداتەوە. ئەمانە کۆسپن و هۆکارەکانی هەڵەن کە پراگماتیستەکان لێکۆڵینەوەیان لەسەر کردووە. بەم شێوەیە بابەتی تیۆری زمان بریتیە لە کەرەستەی زانست لە پراکتیکی مێژوودایە. گرامشی هەمان کردار لەگەڵ ئەمەدا دەکات بە پشتبەستن بەو هەواڵانەی کە لەو کاتەدا لە کۆنفرانسە زانستیەکانەوە پێیدەگات . وەک ئەوەی بە شێوەیەک لێی تێنەگەیشت بێت لەو ساڵانە لە سایەی دۆخی خۆیدا.
‏گرامشی ئەو کێشانەی چارە سەر کردووە کە مایکرۆفیزیا دەیخستنە ڕوو ،لە یەکێک لە دەفتەرە تێبینیەکانیدا ئاماژەی بۆ دەکات و ناوی ناوە “دیاردەی بچووک” و لە فەلسەفەکەشیدا شرۆڤەی کردووە . ئلهامبەخش بوو لەم پەیوەندیە بینراوەی نێوان چاودێرو دیاردە لە مایکرۆفیزیادا بۆ چەمکێکی نوێی بابەتگەرایی ، بەم پێیە هەنگاوی هاویشت بۆ تێکەڵ کردنی زانست بە فەلسەفەی پراکتیک بە شێوەیەکی سیسماتیکانە . ئەوەی بۆ زانست گرنگە بابەتیەتی واقیع نییە بەڵکو ئەوەی بۆ مرۆڤ گرنگە پەرەپێدانە بە میتۆدەکانی و بەردەوام ڕاست کردنەوەی ئامرازە مادی و لۆژیکەکانیەتی (لەوانەش بیرکاری). ئەوەی بۆ ئەو گرنگە کولتوورە و دواجار پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ واقیع لە ڕێگەی تەکنەلۆژیاوە. تەنانەت لە زانستیشدا گەڕان بەدوای حەقیقەتدا بە دابڕان لە مرۆڤ لە پارادۆکسێک زیاتر نییە . بەم شێوەیە گرامشی سەر لە نوێ تێزێکی بنەڕەتی مارکس (١٨١٨-١٨٨٣) داڕشتەوە ” سەبارەت بە فەلسەفەی پراکتیک .گرامشی دەنووسێت ناتوانرێت بوون لە بیرکردنەوە دابڕێت ، هەروها مرۆڤ لە سروشت، یان چالاکیی لە مادە، یان سوژە لە ئۆبژە دابڕیت . ئەگەر مرۆڤ ئەم دابڕانە پراکتیزە بکات دەکەوێتە ناو ئەبستراکتێکی بێماناوە.

‏3. فەلسەفەی واقیعی و مێژووگەرایی.
‏فەلسەفەی پراکتیک فەلسەفەیەکی واقیعیە ، سەرەتا بەو دانپێدانانە دەست پێدەکات کەهەموو مرۆڤەکان فەیلەسوفن ، پاشان سنوور و تایبەتمەندییەکانی ئەم “فەلسەفە خۆبەخۆیە” لە زمان و عەقڵی ساغدا دەدۆزێتەوە ،هەروەها لە تێڕوانینی گشتی (ئاینی، ئەفسانەیی و خورافات) و گەردووندا دەیاندۆزێتەوە.‏دەشێت فەلسەفە ئەکادیمی بێت بە پێی فەیلەسوف ڕەنگە پەیوەندی بە فەلسەفەی خۆبەخۆوە هەبێت ، بەڵام لایەنێکی هونەری تایبەتی هەیە جەوهەری ئەم لاێەنە هونەریە لەوەدایە کە فەیلەسوفی پیشەیی درک بە مێژووی وردی ئەم کێشانە دەکات ، واتە مێژووی فەلسەفە . ئەگەر ئەوەش لە بەرچاو بگرین کە فەلسەفەی خۆبەخۆ دیسان مێژوویی و گۆڕاوە و هۆکاری مێژوویی بۆ گۆڕانکاری هەیە تێدەگەین بە مانای ڕاستەوخۆو ئاشکرا مرۆڤ ناتوانێت فەیلەسوف بێت ، واتە تێڕوانینێکی ڕەخنەیی یەکگرتووی هەبێت بۆ جیهان [ تەنها فەیلەسوفە ناخۆبەخۆکان] بە بێئەوەی درک بە مێژوویی بوونی بکات لە ئاستی کۆنکرێتیدا، واتە لە ڕووی مێژووییەوە، () دەبێت فەلسەفە لە سیاقی پراکتیزەی (کردەی) مرۆییدا تێبگەین. گرامشی بە کورتی چەند ساتەوەختێک لە مێژووی فەلسەفە دەخاتە ڕوو کە تیایدا بیرمەندە مەزنەکان ئەو ڕێگایەیان خۆشکردووە کە مارکس کردییە ڕێڕەوی سەرەکیی فیکری خۆی: قەشە تۆماس، کە هێشتا لەسەر ڕێچکەی یۆنانییەکان بوو، بەڵام بە جەختکردنەوەیەکی زیاترەوە، فێری کردین کە “ئەقڵی تێڕامانیی فراوانخواز بۆ پراکتیزەی کردەیی گونجاوە”. بەڵام لایبنیتز و ڤیکۆ، بە پێچەوانەی ئەوەوە، کەوتنە شوێن چالاکیی فیکر: “جادووگەرە تێڕامانییەکان چین، جادووگەرانی پراکتیزەن” (گۆتفرید لایبنیتز (١٦٤٦ – ١٧١٦)) “ڕاستی بریتییە لە واقیع” (ڤیکۆ). لە کۆتاییدا، هیگڵ ، گرامشی ئاماژە بە بوونی داڕشتنێکی هاوشێوە دەکات لە ڕووی شێوەوە لای تێرتولیان (نزیکەی ١٥٥/١٦٠ تا دوای ٢٢٠ ز)) فێری دەکردین کە “هەر شتێک واقعی (حەقیقی) بێت، ئەقڵانییە”. فەلسەفەی پراکتیزە (پراکتیس) جارێکی تر ئەم ئاوڕدانەوانە دەخاتەوە ڕوو: مەسەلەکە ئەوە نییە کە تێڕامان درێژ دەبێتەوە بۆ پراکتیزە، یان هاوتەریبی دەبێت، یان لەناو خۆیدا دەیتوێنێتەوە، بەڵکو واقیعی مرۆیی [شتێکی] کردەییە، دەستکردی مرۆڤە و زانینیشی بریتییە لە دروستکردنی . بۆیە بابەتی مرۆڤ بوون دەگەڕێتەوەو کێشەی سەرەکی و یەکەمی فەلسەفەیە . ‏

‏ ‏4. کێشەی یەکەم و سەرەکی
‏ کاتێک پرسیارێک دەکرێت “مرۆڤ چییە؟” ئێمە نامانەوێت (لە ڕووی فەلسەفییەوە) پێکهاتەی بایۆلۆژی مرۆڤ بزانین، چونکە ئەگەر پرسیارەکە ئەوە بوایە، دەبوو چاوەڕێی ئەنجامی هاوتاکانی زانستە سروشتییەکان بکەین، بەڵکو ئەوە شتێکی دیکەیە: “مرۆڤ دەتوانێت ببێتە چی؟” واتە ئایا مرۆڤ دەتوانێت چارەنووسی خۆی کۆنتڕۆڵ بکات، ئایا دەتوانێت خۆی دروست بکات ، ئایا دەتوانێت ژیان بۆ خۆی دروست بکات؟ . هەموو فەلسەفەکان تا ئێستا نەیانتوانیوە وەڵامی ئەم پرسیارە بدەنەوە، چونکە مرۆڤیان وەک کورتکراوەیەک لە تاکایەتیەکەیدا سەیر کردووە. بەڵام ئەو مرۆڤایەتیەی له تاکدا دەردەکەوێت، له سێ جۆر ڕەگەز پێکدێت: یەکەم تاک خۆی؛ دووەم ئەوانی تر ، سێیەم سروشت ، ڕەگەزی دووەم و سێیەم ئاڵۆزن.
‏تاک بە شێوەیەکی میکانیکی لەگەڵ ئەوانی تر و لەگەڵ سروشتدا ناچێتە ناو پەیوەندییەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی ئۆرگانیک (لەگەڵ ئەوانی تر)، و نەک تەنها (لەگەڵ سروشت) چونکە سروشت خۆیەتی، بەڵکو بە شێوەیەکی چالاکانە لە ڕێگەی کار و تەکنەلۆژیاوە لەوانەش لەم چەمکە کۆتاییەدا ئامرازە عەقڵانیەکانە واتە زانست و فەلسەفە . لە ڕونکردنەوەی کۆتایدا گرامشی پۆلێک دادەمەزرێنێت بە ناوی “گرێبەست” بێگومان یەکێک لە وڵامە دۆکترینە مارکسیستەکان پێکدێنێت بۆ شیکاری بونگەرایی ، جگە لەوەش ئەم پەیوەندیانە چالاک و هۆشیارن، واتە گونجاوە لەگەڵ تێگەیشتنی مرۆڤایەتی لێیان بە پلەیەکی جێوازەوە .
‏بۆیە دەکرێ بڵێین هەموو مرۆڤێک خۆی دەگۆڕێت و خۆی ڕاست دەکاتەوە ، بە قەد کۆی گۆڕین و ڕاست کردنەوەی ئەو پەیوەندیانەی کە سەنتەرو ناوەندی ئەوە . لەم قۆناغەدا داڕشتنەوەی تەواوکاری سەبارەت بە چەمکی سروشتی مرۆڤ لە لایەن مارکسەوە بۆ گرامشی هەژمار دەکرێت. ئەگەر بڵێین سروشتی مرۆڤ کۆی پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانە [وەک مارکس وتی] ، دڵخۆشکەرترین وەڵامە، چونکە بیرۆکەی بوون لەخۆدەگرێت، هەروەها دەشێت بڵێین سروشتی مرۆڤ بریتیە لە مێژوو .

‏٥ – پێکهاتەی سیاسەتی ڕۆشنبیری
‏ڕەگ و ڕیشەی جیهانی مرۆڤ، واتە مێژوو و کولتور جیاوازن و دژ بەیەکن. لە هەموو قۆناغەکانی مێژوودا کۆمەڵێک کەس هەبوون کە چەمکێکی ڕوونیان بۆ جیهان هەیە، بە چەشنێکیتر سەرکردە ڕۆحییەکانی هەر کۆمەڵگایەک وەرگرین چەمکێکی دیکەیان هەیە بۆ جیهان، لانیکەم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە پراکتیکدا دژایەتی چەمکی یەکەمیان دەکات . ئەمە پێکهاتەی ڕۆشنبیری سەرەتایی چینێکی باڵادەستە، یان چینێکی ژێردەستە، لە فەرهەنگی دیاردەناسیی گرامشیدا لەم دۆخە ڕۆشبیریە دژبەیەک و دابەشبووەدا تێگەیشتن لە [چینە باڵادەستەکانمان] بۆ ئاشکرا دەبێت لەڕێگەی ململان بۆ بە دەست هێنانی هەژموونی سیاسیەت . سەرەتا لە بواری ئەخلاقدا، پاشان لە بواری سیاسەتدا، بۆ ئەوەی بگاتە فۆرمولەیەکی باڵاتری چەمکی تایبەت لە واقیع . هۆشیاریی سەر بە هێزێکی دیاریکراوی باڵادەست =[چینی کۆمەڵایەتی] ، واتە هۆشیاری سیاسی قۆناغی یەکەمی خود هۆشیاری دواتر پێشکەوتنخوازانە، کە تیایدا تیۆری و پراکتیک یەکدەگرن ، دواجار ئەمە ڕێگە بە گەشەکردنی تەواوی تاک دەدات .
بەم پێیە یەکێتی تیۆری و پراکتیک ڕاستیەکی میکانیکی نییە بەڵکو پرۆسەیەکی مێژوویە . کاتێک پرۆلیتاریای دەسەڵاتدار هەژموونی خۆی دەسەپێنێت و دەوڵەتی خۆی دروست دەکات، بناغەکانی گەشەسەندنی تەواوی ڕۆحی خۆی دادەنێت؛ دەگاتە ساتێکی “پاککردنەوە” کە تێیدا چیتر بەهۆی بەرژەوەندیە خۆپەرەستە کۆنەکانەوە ناجووڵێت کە پێشتر بۆ بەردەوامبوونی پێویست بوون. بەڵام سەرکەوتن لەم گەشەکردنەدا لەم داهێنانە کولتوورییەدا تەنیا پەیوەست نییە بە فاکتەرەکانی هێزەوە. گرامشی لێرەدا پێویستی ڕاستی زانستی و ” وێنای لۆژیکی پێویست” بە یاد دەهێنێتەوە. تەنیا کاتێک ئەمانە هەبن دەتوانرێت حەقیقەتی مێژوویی بەدەست بهێنرێت و لە هەمان کاتدا تێکەڵ بە واقیع بکرێت . ئەوەش ڕوونە کە بنیاتنانی بەکۆمەڵ لەم جۆرە ناتوانرێت بە ئارەزووی خۆیان ، لە دەوری هەر ئایدۆلۆژیایەک لە ڕێگەی ئیرادەی بنیاتنەری فەرمی کەسایەتییەک یان گروپێکەوە ئەنجام بدرێت کە لە فەناتیزمەوە بۆ چەمکە فەلسەفی یان ئاینیەکانی خۆی پێشنیاری دەکەن . پابەندبوون یان پابەندنەبوونی جەماوەر بە هەر ئایدۆلۆژیایەکەوە ڕێگای پشتڕاستکردنەوەی ڕەخنەی ڕاستەقینەی عەقڵانییەت و مێژوویبوونی شێوازەکانی بیرکردنەوەیە . ئا لێرەوەیە گاڵتە کردنەکەی گرامشی کە لە (مارکسەوە وەریگردووە) تەنها بە ئایدۆلۆژیەکان ، ئەم بابەتە میراتی گەورە مارکسیستە هاوچەرخەکانی ئیتالیایە وەکو سێزار لوپۆرینی (1909-1993) . ‏

‏گرنگترین بڵاوکراوەکانی گرامشی دوای مردنی بریتین لە: نامەکانی زیندان (1947)؛ ماتریاڵیزمی مێژوویی و فەلسەفەی بێنێدیتۆ کرۆچێ (1948)؛ ڕۆشنبیران و ڕێکخستنی کلتوور (1949)؛ ڕێنێسانس (1949)؛ تێبینیەکانی ماکیاڤێلی و سیاسەت و دەوڵەتی نوێ (1949)؛ ئەدەب و ژیانی نیشتمانی (1950)؛ ڕابردوو و ئێستا (1951). داگۆبێرت دی. ڕۆنیست لە فەرهەنگی فەلسەفەدا (١٩٠٢-١٩٨٢) سەرپەرشتی کردووە و ساکریستان گریاڵبۆ ( ١٩٦٩) وەریگێڕاوەتە سەر زمانی ئیسپانی ، ساکریستان ئەم نووسینەی خوارەوەی دەربارەی نووسەری “دەفتەرەکانی زیندان” خستووەتەڕوو:(١٨٩١-١٩٣٧)؛ سیاسەتمەدار و فەیلەسوفی ئیتاڵی، دامەزرێنەری حزبی شیوعی ئیتاڵیا. لە زانکۆی تۆرینۆدا زمانەوانی و فیلۆلۆژیای خوێندووە (بە تایبەتی زانستی زمانەوانی)، بەڵام بەهۆی خۆبەخشی و خۆ تەرحانکردن بۆ سیاسەت، خوێندنی زانکۆی تەواو نەکرد. بەشداریی لە ڕۆژنامە سۆسیالیستەکانی “شەرەفی گەل” و “پێشکەوتن”دا کردووە. گۆڤاری “سیستەمی نوێ”ی دامەزراندووە، کە ئاراستەی شیوعی (لێنینیزم) کردووەو بناغەی بیرکردنەوەی خۆی و بیرکردنەوەی سیاسەتمەدارە دیارەکانی دیکەی ئیتاڵیا (پالمیڕۆ تۆلیاسی (١٨٩٣-١٩٦٤)) بووە.

دوای دامەزراندنی حزبی شیوعی ئیتاڵی، نوێنەری ئیتاڵیا بوو لە ئینتەرناشناڵی سێیەم (کۆمینتێرن)، پاشان بوو بە ئەمینداری گشتی. لە ساڵی ١٩٢٦ زیندانی کرا و لە ٢٧ی نیسانی ١٩٣٧ کۆچی دوایی کرد، پاش شەش ڕۆژ لەو حوکمەی کە داواکاری گشتی حوکمەکەی بەم قسەیە پاساو دابوو: “دەبێت ڕێگری لەم مێشکە بکەین بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ کار نەکات”.بەرهەمەکانی گرامشی پێکدێن لە وتارە ڕۆژنامەوانیەکان کە پێش زیندانیکردنی بڵاوکراونەتەوە، و نزیکەی سی دەفتەری یاداشتە کە لە زینداندا نووسیونی (“دەفتەرەکانی زیندان”). بێنێدیتۆ کرۆچێ (١٨٦٦-١٩٥٢) نامەکانی گرامشی کە لە زیندانەوە نووسیبوونی، بە کارێکی کلاسیکی نوێی دەزانێت لە ئەدەبیاتی ئیتاڵیدا . گرامشی مارکسیەتێک پێشنیار دەکات کە ناوی لێناوە “فەلسەفەی پراکتیک”.
ئەم فەلسەفەیە پراگماتی نییە، بەڵکو شێوازێکی بیرکردنەوەیە کە کێشە تیۆرییەکان دەکاتە مێژوو بەوەی هەمیشە وەک کێشەی کلتووری و ژیانی مرۆیی گشتگیر دەیانبینێت: “ئەوەی بۆ زانست گرنگە ئەوەندە ئۆبژێکتیڤبوونی ڕاستی نییە، ئەوەندەی بۆ مرۆڤ گرنگە میتۆدەکانی پەرەپێدەدات و بەردەوام ئامرازە ماددییەکانی و لۆژیکیەکانی (لەوانەش بیرکاری) ڕاستدەکاتەوە؛ ئەوەی بۆ ئێمە گرنگە کلتوورە. پەیوەندیی مرۆڤ بە ڕاستیەوە لە ڕێگەی تەکنەلۆژیاوە. تەنانەت لە زانستیشدا گەڕان بەدوای ڕاستیدا دابڕان لە مرۆڤایەتی جگە لە پارادۆکسێک هیچی تر نیە . فەلسەفە دەبێت لە چوارچێوەی پراکتیکی مرۆڤایەتیدا تێبگەین، “بە شێوەیەکی کۆنکرێتی، واتە بە شێوەیەکی مێژوویی”. کەواتە بابەتی مرۆڤ کێشەی یەکەم و سەرەکیی فەلسەفەی پراکتیکە.
ئەو بابەتانەی کە لای فەیلەسوفە مارکسیە نەریتیەکان یان ئەکادیمیەکان، بەشە سەرەکیەکانی “ماتریاڵیزمی مێژوویی” پێکدەهێنن (واتە ئەو بابەتانەی لە “فەلسەفەی سروشت”ی ڕۆمانسیەتەوە وەرگیراون)، کردەیانە لە کارەکانی گرامشیدا بوونیان نیە. سەرەڕای ئەوەش بیرکردنەوەی گرامشی دوودڵیەکی سەیر دەوروژێنێت سەبارەت بە بابەتی ئایدیۆلۆژیاکان. گرامشی درکی بەوە کردبوو کە کاری فەلسەفی مارکس لە بنەڕەتدا ڕەخنەگرتنە لە ئایدیۆلۆژیاکان. بەڵام لە لایەکی ترەوە گرامشی پێی وایە هەر بیرکردنەوەیەک کە پەیوەندی بە پراکتیکەوە هەبێت وەک مارکسییەت بۆ نموونە پێویستە تا ڕادەیەک بونیادنانی ئایدیۆلۆژی یان “ئەفسانە”ی تێدا بێت، وەک لە وتارە سەرەتایەکانی خۆیدا نووسیویەتی.‏گرامشی لە ساڵانی پێگەیشتنیدا، دوودڵ بوو لە بەکارهێنانی ئەم وشەیەو چەمکی مارکسیزمی خۆی بە تەواوی لە ئایدیۆلۆژیاکەی دانەماڵی. بەڵکو پەنای بردە بەر جیاکردنەوەی نێوان ئایدیۆلۆژیا ئۆرگانیە مێژوویەکان کە بۆ پێکهاتەیەکی دیاریکراو پێویستن، و ئایدیۆلۆژیا هەڕەمەکی و عەقڵانییە “پەسەندکراوەکان”. بەهۆی ئەوەی لە ڕووی مێژووییەوە پێویستن، ئەم ئایدیۆلۆژیایانە خاوەنی باوەڕپێکراویەکی دەروونین، چونکە جەماوەری مرۆیی ڕێکدەخەن و بنەمایەک پێکدەهێنن کە مرۆڤەکان تێیدا خەبات دەکەن و تێیدا هۆشیاری لە هەڵوێستەکانیان بەدەست دەهێنن ….هتد.”

‏‏اکد الجبوری – حوارالمتمدن – ٢٤/ ١٠ / ٢٠٢٥
‏
‏
‏
‏
‏
‏
‏
‏
‏

‏(لە ڕۆشنگەری کانتەوە بۆ ڕۆشنگەری ژمارەیی “دیجیتاڵی” نوێ: دیدگایەکی شیکاری ڕەخنەیی لەسەر ڕەهەندە فەلسەفی و کۆمەڵایەتیە هاوچەرخەکانی زیرەکی دەستکرد .)

‏ئەگەر ڕۆشنگەریی تەقلیدی پەیوەندی نێوان مرۆڤ و جیهانی سروشتی دووبارە داڕشتبێتەوە، ئەوا ڕۆشنگەریی ژمارەیی پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خودی خۆی دووبارە دادەڕێژێتەوە. ئەگەر پرۆسەی ڕۆشنگەریی نەریتی پێشوو بە ئامانجی ئازادکردنی مرۆڤ بووبێت لە چنگی ئەفسانە و دەسەڵاتی ڕەها لە ڕێگەی گەڕانەوەی سەروەری بۆ عەقڵ ، ئەوا ڕۆشنگەریی دیجیتاڵی ڕووبەڕووی کێشەی ئازادبوون لە دەسەڵات و زاڵبوونی مۆدێلە ژمێریاریەکان دەبێتەوە کە کۆنترۆڵی بەسەردا نییە. ڕۆشنگەریی دیجیتاڵی تەنیا پشت بە عەقڵی تاکەکەسی نابەستێت، بەڵکو پشت بە عەقڵی بەکۆمەڵ دەبەستێت کە ئەلگۆریتمەکان دروستی دەکەن، ئەمەش پرسیارێکی فەلسەفی لەبارەی ناسنامە و سنوورەکانی عەقڵی مرۆڤەوە دروست دەکات.
پوختەی ئەم توێژینەوەیە ئامانجی شیکردنەوەی ڕۆڵی زیرەکی دەستکردە وەک دیاردەیەکی فرە ڕەهەند کە تێپەڕ دەبێت لەوەی تەنها گەشەسەندنێکی تەکنیکی بێت ، هاوکات دەبێتە هێزێکی مەعریفی، کۆمەڵایەتی، ئەخلاقی، سیاسی و، ئابووری کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر داهاتووی مرۆڤ و کۆمەڵگەکان هەیە.
وتارەکە پشتی بە میتۆدی شیکاری و ڕەخنەیی بەستووە کە تێیدا چوار تەوەری سەرەکی ژیریی دەستکرد هەڵدەوەشێنێتەوە: ڕەهەندی فەلسەفی و مەعریفی، ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و کلتووری، ڕەهەندی ئەخلاقی و سیاسی و ، ڕەهەندی ئابووری و تەکنیکی، هەروەها کاریگەریەکانی هەموو تەوەرەکان شیدەکاتەوە لەسەر ئاستی تاک و کۆمەڵگە و دەوڵەت . توێژینەوەکە دەگاتە چەندین ئەنجامی سەرەکی یەکەم، زیرەکی دەستکرد وەک درێژکراوەیەکی عەقڵی مرۆڤ دەردەکەوێت، توانای هەیە سنوورەکانی زانین فراوانتر بکات و تێگەیشتن قووڵتر بکات بە شێوەیەک ڕەنگدانەوەی ڕۆحی ڕۆشنگەریە، بەڵام مرۆڤ دەخاتە بەردەم ئاستەنگێکی بەردەوام بۆ پاراستنی سەربەخۆیی بیرکردنەوە.
دووەم، لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی و کلتووری، زیرەکی دەستکرد شمشێرێکی دوو دەمەیە: دەتوانێت دەستڕاگەیشتن بە زانین و کارلێکی کلتووری بەهێزتر بکات، بەڵام لە هەمان کاتدا پێکهاتە دەسەڵاتیەکان و کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی دووبارە بەرهەم دەهێنێتەوە ئەگەر بە خراپی بەکاربهێنرێت. سێیەم، لە ڕوانگەی ئەخلاقی و سیاسییەوە، زیرەکی دەستکرد وەک فاکتەرێک دەردەکەوێت کە توانای هەیە دادپەروەری و شەفافیەت بەهێزتر بکات یان کۆنترۆڵ و جیاکاری دووبارە بەرهەم بهێنێتەوە، ئەمەش پێویستی بە چوارچێوەی ئەخلاقی و یاسایی ڕوون هەیە کە ئیلهامی لە چەمکەکانی ڕۆشنگەری کانت و هابرماس وەردەگرێت. چوارەم، لە ڕەهەندی ئابووری و تەکنیکیدا زیرەکی دەستکرد هەلی بێ وێنە بۆ گەشە و داهێنان دەڕەخسێنێت، بەڵام ئاستەنگ لەسەر بازاڕی کار، دابەشکردنی سەرچاوەکان و ، ئاسایشی دیجیتاڵی دروست دەکات، ئەمەش پێویستی بە سیاسەتێکی هاوسەنگ هەیە بۆ بەدیهێنانی گەشەپێدانی بەردەوام ‏بە پشتبەستن بەم ئەنجامانە.
توێژینەوەکە چەند پێشنیارێکی بنیادنەرانە دەخاتەڕوو بۆ دڵنیابوون لە ئاراستەکردنی زیرەکی دەستکرد بەرەو خزمەتکردنی مرۆڤایەتی ، ئەمانەش بریتین لە بەهێزکردنی ڕۆشنگەریی مەعریفی لەڕێگەی پەروەردەی دیجیتاڵی و توێژینەوەی زانستیەوە دانانی چوارچێوەیەکی ئەخلاقی و سیاسی توند بۆ دڵنیابوون لە دادپەروەری و لێپرسینەوە، ئەوەش پەرەپێدانی ستراتیژییەتی ئابووری و تەکنیکی هاوسەنگ کە بازاڕی کار بپارێزێت و داهێنانی بەردەوام بەهێز بکات. هەروەها توێژینەوەکە جەخت لەسەر گرنگیی کلتووری کۆمەڵایەتی هۆشیار دەکاتەوە کە سەیری زیرەکی دەستکرد دەکات وەک هاوبەشێکی سەرەکی لە بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەرتر، زاناتر، و خۆشگوزەرانتر. بە کورتی زیرەکی دەستکرد وەک دەرفەتێکی مێژوویی دەردەکەوێت بۆ فراوانکردنی ئازادی و زانینی مرۆڤ، بەڵام لە هەمان کاتدا تاقیکردنەوەیەکە بۆ داهاتووی بەها مرۆییەکان.
‏سەرکەوتنی ئەم ئاراستەیە پشت بە بەڕێوەبردنێکی یەکگرتوو و بەرپرسیارانە دەبەستێت، کە مەعریفەو، ئەخلاق و، سیاسەت و ، ئابووری پێکەوە کۆ دەکاتەوە ، بۆ ئەوەی دڵنیا بێت لەوەی کە سەردەمی ڕۆشنگەری نوێ بەڕاستی بەدی دێت و دواجار زیرەکی دەستکرد دەبێتە ئامرازێک بۆ ئازادی نەک باڵادەستی و هەژموون . پێشەکی: لە سەردەمێکدا کە گۆڕانکاریە تەکنیکی و کۆمەڵایەتیەکان بە خێرایی ڕوو دەدەن زیرەکی دەستکرد نەک تەنها وەک ئامرازێکی داهێنەرانە، بەڵکو وەک دیاردەیەکی گشتگیر دەردەکەوێت کە پێناسەی زانین و دەسەڵات و داهێنانی مرۆڤایەتی دووبارە دەکاتەوە.
قسەکردن لەسەر زیرەکی دەستکرد چیتر تەنیا لە مەڕ توانای باشترکردنی بەرهەمهێنان یان ئۆتۆماتیک کردنی پرۆسەکان سنووردار ناکرێت، بەڵکو پرسیارە قووڵەکانی تایبەت بە سروشتی زانین و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و لێپرسینەوەی ئەخلاقی و، سیاسەتە ئابوورییەکانی داهاتووش دەگرێتەوە. ئەم تێکەڵاویەی نێوان تەکنەلۆجیا و مرۆڤایەتی وایکردووە زیرەکی دەستکرد ببێتە بابەتێکی زۆر ئاڵۆز و گرنگ، کە پێویستی بە لێکۆڵینەوەیەکی فرەڕەهەند هەیە ، شیکاری فەلسەفی، ڕەخنەی کۆمەڵایەتی، ڕێبازە ئەخلاقی و سیاسییەکان، هەروەها هەڵسەنگاندنی ئابووری و تەکنیکی کۆبکاتەوە.ئەم توێژینەوەیە پشت بە میتۆدێکی شیکاری و ڕەخنەیی دەبەستێت کە ئامانجی شیکردنەوەی چوار ڕەهەندی سەرەکی ژیری دەستکردە: ڕەهەندی فەلسەفی و مەعریفی، کە مامەڵە لەگەڵ پەیوەندی نێوان عەقڵی مرۆڤ و زانستی دەستکرد دەکات.
ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و کلتووری، کە کاریگەریی زیرەکی دەستکرد لەسەر کارلێکی مرۆڤایەتی و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان تاوتوێ دەکات. ڕەهەندی ئەخلاقی و سیاسی، کە لە دادپەروەری و کۆنترۆڵ و بەرپرسیارێتی دەکۆڵێتەوە. ڕەهەندی ئابووری و تەکنیکی کە کاریگەریی زیرەکی دەستکرد لەسەر بەرهەمهێنان و ، داهێنان و ، بازاڕی کار هەڵدەسەنگێنێت.‏گرنگیی ئەم توێژینەوەیە لە خستنەڕووی ئاستەنگ و دەرفەتە تێکەڵەکانی زیرەکی دەستکرددایە، لە ڕێگەی نزیکبوونەوەیەکی گشتگیرەوە کە پشت بە بەڵگە زانستیەکان و سەرچاوە ئەکادیمیە متمانەپێکراوەکان دەبەستێت لەگەڵ شیکردنەوەیەکی ڕەخنەیی کە هاوسەنگیەک لە نێوان تواناکانی زۆری ئەم تەکنەلۆجیایە و مەترسیە ئەگەریەکانیدا ڕادەگرێت. هەروەها توێژینەوەکە هەوڵدەدات دیدکی واقعیانە بۆ داهاتوو بخاتە ڕوو ، کە چۆنیەتی ئاراستەکردنی زیرەکی دەستکرد وەک ئامرازێک بۆ ڕۆشنگەری و ئازادیی مرۆڤایەتی بخاتەڕوو، نەک وەک ئامرازێک بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەژموون و کۆنترۆڵکردن . لەم چوارچێوەیەدا توێژینەوەکە ئاسۆیەکی مەعریفی گشتگیر بۆ تێگەیشتن لە زیرەکی دەستکرد وەک فاکتەرێکی کاریگەر لە بنیاتنانی داهاتوودا دەکاتەوە، جەخت دەکاتەوە کە تێگەیشتن لە چوار ڕەهەندەکەی و پێشبینیکردنی کاریگەریەکانی ڕێگەیە بۆ دڵنیابوون لەوەی مرۆڤ لە ناوەندی زانین و بڕیارداندا بمێنێتەوە لەگەڵ بەدیهێنانی هاوسەنگی لە نێوان پێشکەوتنی تەکنەلۆجی و بەها مرۆییەکاندا.

‏یەکەم- ڕەهەندی فەلسەفی و مەعریفی زیرەکی دەستکرد:
چەمکی عەقڵ پێگەیەکی ناوەندی لە مێژووی فەلسەفەدا داگیرکردووە. لە فەلسەفەی یۆنانەوە عەقڵ پەیوەست بووە بە توانای هەستکردن لە گشتیەکان و بنیاتنانی بەڵگە ، ئەمەش وایکرد ئەرستۆ مرۆڤ وەک ‘ئاژەڵێکی عاقڵ” وەسف بکات. لەسەردەمی مۆدێرندا ڕۆشنگەری هات بۆ ئەوەی عەقڵ پێگەیەکی ستاندارد بدات لە تێگەیشتن لە جیهان و ڕێکخستنی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی. ئیمانوێل کانت (١٧٢٤-١٨٠٤) کڕۆکی ئەم پڕۆژەیەی لە وتارەکەیدا بە ناوی “ڕۆشنگەری چییە؟” پوختکردەوە کاتێک وتی: “ڕۆشنگەری بریتیە لە دەرچوونی مرۆڤ لەو کورت بینینەی کە لە مافی خۆیدا ئەنجامیداوە .
کورت بینین لێرەدا بریتیە لە بێتوانایی بەکارهێنانی عەقڵ بەبێ ڕێنمایی کەسێکی تر. ئەم تێڕوانینە سەربەخۆیی و ئازادی بە عەقڵ بەخشی و ئاسۆیەکی نوێی لەبەردەم مرۆڤدا کردەوە بۆ ئەوەی خۆی وەک بوونەوەرێکی بیرکەرەوە وەسف بکات کە توانای بڕیاردانی لەسەر چارەنووسی خۆی هەیە. ‏بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ جیهان بەهۆی زیرەکی دەستکردەوە بەخۆیەوە دەیبینێت، لەم تێڕوانینە کانتیە تێدەپەڕێت چونکە چیتر بابەتەکە تەنیا بریتی نییە لە ئازادکردنی عەقڵی مرۆڤ لە بەربەستە دەرەکیەکان، بەڵکو پەیوەندی بە دووبارە پێناسەکردنی خودی “عەقڵ”ەوە هەیە. زیرەکی دەستکرد تەنیا وەک ئامرازێکی یارمەتیدەر بۆ عەقڵی مرۆڤ زیاد ناکرێت، بەڵکو شێوازێکی نوێی عەقڵانیەت دروست دەکات کە پشت بە توانای فێربوونی خودی ئەلگۆریتمەکان و پڕۆسێسکردنی داتاکان لەسەر ئاستێکی بێ کۆتایی و ، دەرهێنانی شێوازە مەعریفیەکان دەبەستێت کە مرۆڤ توانای تێگەیشتنیانی نەبوو. ماکس تیگمارک (١٩٦٧ – ) ئەم گۆڕانکاریە کوالیتیە دەردەبڕێت کاتێک دەڵێت ئێمە چووینەتە قۆناغی “ژیان “، واتە قۆناغێک کە تێدا پەرەسەندن تەنها بە بایۆلۆجی یان کلتوور ناوەستێت، بەڵکو بە زیرەکی دەستکرد کە شێوازە نوێیەکانی ژیان و زانین دروست دەکات.

‏أ – ژیان 1.0 بریتیە لە ژیانی بایۆلۆجی سادە وەک بەکتریا کە تێیدا هەردوو ‘ڕەقەکاڵا’ (جەستە) و ‘نەرمەکاڵا’ (هەڵسوکەوت) تا ڕادەیەک جێگیرن و تەنها لە ڕێگەی پەرەسەندنی بۆماوەیی خاوەوە دەگۆڕێن.
‏ب – ژیان 2.0 ژیانی مرۆڤایەتیە کە تێیدا ڕەقەکاڵای بایۆلۆجی بە شێوەیەکی ڕێژەیی بە جێگیری دەمێنێتەوە، بەڵام مرۆڤ دەتوانێت “نەرمەکاڵاکانی” بگۆڕێت لە ڕێگەی فێربوون و، کلتوورو ، زمانەوە، واتە دەتوانێت خۆی لە ڕووی مەعریفیەوە دووبارە پڕۆگرام بکاتەوە.
‏ج – ژیان 3.0، کە جێگەی مشتومڕترین خاڵە نوێنەرایەتی ئەو بوونەوەرانە دەکات کە توانای دووبارە دیزاینکردنی هەردوو ڕەقەکاڵا و نەرمەکاڵایان پێکەوە هەیە. ئەمەش دەرگا دەکاتەوە بۆ زیرەکی دەستکرد کە توانای پەرەسەندنی خێرای هەیە لە دەرەوەی سنوورە بایۆلۆجیەکان،و داڕشتنی شێوازگەلی نوێی بوون و زانین.. لە ڕاستیدا ئەم گواستنەوەیە کێشەی فەلسەفی گەورە دروست دەکات. یەکەم ئەوەیە کە زیرەکی دەستکرد هەڕەشە لە جیاکردنەوەی نەریتی نێوان “ئامراز” و “عەقڵ” دەکات. بۆ نموونە ئەگەر چاپەمەنی ئامرازێک بوو بێت بۆ بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکان، ئەوا سروشتی بنەڕەتی عەقڵی مرۆڤی نەگۆڕی. بەڵام زیرەکی دەستکرد پێدەچێت لە گەڵ عەقڵی مرۆڤدا بەشداری لە کارە سەرەکیەکەیدا بکات کە بریتیە لە بەرهەمهێنانی واتاو زانیاری. بەو شێوەیە لوسیانۆ فلۆریدی فەیلەسوفی ئیتاڵی (١٩٦٤- )، ئەم گۆڕانکاریە بە هەنگاو نان بۆ سەردەمی “بریکاری زانیاری” وەسف دەکات کە تێیدا زیرەکی دەستکرد تەنها بەرنامە یان ئامێرێک نییە، بەڵکو دەبێتە ئەکتەرێکی مەعریفی نوێ لە ژینگەی مرۆڤدا کە توانای بڕیاردان و بەشداریکردنی هەیە لە دیاریکردنی ئەوەی کە بە حەقیقەت یان زانیاری دادەنرێت.
ئەم گۆڕانکاریە مشتومڕە فەلسەفیە کۆنەکان دەربارەی سنوورەکانی مرۆڤ زیندوو دەکاتەوە: ئەگەر دیکارت “من بیر دەکەمەوە”ی وەک بنەمایەکی یەقینی مەعریفی دانا، ئایا ئەمڕۆ دەتوانین بانگەشە بکەین کە “خوارزمیەکان ( ئەلگوریتمەکان ) بیر دەکەنەوە؟ . ‏ئەم خاڵە تایبەتە مشتومڕێکی فراوانی لێ دەکەوێتەوە بە تایبەتی لە کارەکانی نیک بۆسترۆم فەیلەسوفی سویدی (١٩٧٣- )، لە کتێبەکەیدا دەربارەی “زیرەکی سەروو مرۆیی – ڕێچکەکان و مەترسییەکان و ستراتیژییەکان” لە ساڵی ٢٠١٤دا ناوبراو هۆشداری دەدات کە زیرەکی دەستکرد تواناکانی مرۆڤ تێدەپەڕێنێت ، لەوانەیە عەقڵێکی نوێ بەرهەم بهێنێت کە سەربەخۆ بێت لە مرۆڤ و ڕەنگە لەگەڵ بەرژەوەندیەکانیدا ناکۆک بێت.
ئەم ئەگەرە ئێمە دەخاتە بەردەم پارادۆکسێکی مەعریفی لە کاتێکدا کانت پێی وابوو کە ڕۆشنگەری واتای ڕزگاربوونی عەقڵی مرۆڤ لە ژێردەستی دەرەکی، زیرەکی دەستکرد لەوانەیە خودی عەقڵی مرۆڤ بخاتە ژێر دەسەڵاتی عەقڵێکی تر کە بەهێزتر و خێراترەوە . ‏بەڵام هەموو فەیلەسوفەکان ئەم بۆچوون و نیگەرانیە پەیڕەو ناکەن. هەندێکیان پێیان وایە کە زیرەکی دەستکرد هەڕەشە نییە بۆ سەر عەقڵی مرۆڤ، بەڵکو درێژکراوەیەکە بۆ عەقڵی مرۆڤ.
شۆشانا زوبۆف ژنە فەیلەسوف و دەروونناسی کۆمەڵایەتی (١٩٥١- )، سەرەڕای هۆشداریەکانی دەربارەی “سەرمایەداریی چاودێری”، دانی بەوەدا ناوە کە ژیریی دەستکرد شێوازگەلی نوێی زانین و پەیوەندیکردن فەراهەم دەکات. ئەمەش دەمانباتەوە بۆ لێکچواندنێکی مێژوویی گرنگ هەروەک چۆن چاپ لە سەدەی پازدەهەمدا بە سەرەتای سەردەمێکی نوێی ڕۆشنگەری دادەنرا، زیرەکی دەستکردیش لەوانەیە چاپی سەردەمی دیجیتاڵی ئێمە بێت، چونکە تواناکانمان بۆ بەرهەمهێنان و تێگەیشتن لە زانین دوو هێندە دەکات.بەڵام جیاوازیەکە ئەوەیە کە چاپەمەنی ئامرازێک بوو بۆ بڵاوکردنەوەی ئەوەی کە عەقڵی مرۆڤ بەرهەمی دەهێنا، لە کاتێکدا زیرەکی دەستکرد خۆی ناوەڕۆکی مەعریفی نوێ بەرهەم دەهێنێت. ئەمە پرسیارێکی بوونناسیمان (ئەنتۆلۆژیمان) بۆ دەوروژێنێت: ئایا زیرەکی دەستکرد بەڕاستی “بیر دەکاتەوە” یان لاسایی بیرکردنەوە دەکاتەوە؟ فەیلەسوفە شیکاریەکان وەک جۆن سیرل، فەیلەسوفی زمان (١٩٣٢- ) مشتومڕیەتی و دەڵێت کۆمپیوتەر خاوەنی مەبەست و هۆشیاری نییە، بەڵکو تەنها هێماکان بەپێی ڕێساکان پڕۆسێس دەکات. بەڵام داکۆکیکارانی زیرەکی دەستکرد ئاماژە بەوە دەکەن کە توانای فێربوونی خودکار و خۆگونجاندن لەگەڵ داتاکان ئێمە دەخاتە بەردەم شێوازێکی نوێی عەقڵانیەتی پراکتیکی، تەنانەت ئەگەر بێ خودهۆشیاریش بێت. لێرەدا جیاوازی نێوان “عەقڵ وەک هۆشیاری” و “عەقڵ وەک توانای چارەسەرکردن” دەردەکەوێت، کە ئەمەش جیاوازیەک بوو لە سەردەمی ڕۆشنگەری کلاسیکیدا بوونی نەبوو.
‏لە گۆشەیەکی ترەوە زیرەکی دەستکرد چەمکی ڕاستی دووبارە دادەڕێژێتەوە. لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا ڕاستی پەیوەست بوو بە میتۆدی زانستیەوە کە لەسەر بەڵگە و ئەزموون دامەزرا بوو. بەڵام ئەمڕۆ ڕاستی لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەکانەوە دووبارە بنیات دەنرێتەوە کە توانای دۆزینەوەی شێوە و نەخشەکانیان هەیە لە داتا گەورەکاندا ، ئەمەش ئاسۆیەکی مەعریفی نوێ دەکاتەوە بەڵام لە هەمان کاتدا نیگەرانیەکان سەبارەت بە “هەژموونی ئەلگۆریتم” لەسەر پڕۆسەی داڕشتنی خودی ڕاستی دروست دەکات. ئەگەر عەقڵی مرۆڤ هەڵە بکات و دوچاری تەفرەدان بێت، ئەوا ئەلگۆریتمەکە لەوانەیە جۆرێک لە حەتمیەت بەسەر زانیندا بسەپێنێت و بیگۆڕێت لە بواری گفتوگۆی ئازادەوە بۆ بواری پابەندبوونی ئۆتۆماتیکی. بۆیە دەتوانرێت بوترێت کە ڕەهەندی فەلسەفی و مەعریفی زیرەکی دەستکرد لە نێوان دوو دیدگای ناکۆکدا دەجووڵێتەوە: دیدگایەک کە بە درێژکراوەی پڕۆژەی ڕۆشنگەری دایدەنێت لە ڕێگەی فراوانکردنی عەقڵی مرۆڤ و ئازادکردنی لە سنوورداربوونی بایۆلۆجی. دیدگایەکی تر کە بە مەترسیەک بۆ سەر خودی ڕۆشنگەری دایدەنێت، چونکە لەوانەیە سەربەخۆیی عەقڵی مرۆڤ بکۆڕێت بۆ ژێردەستی و سەرپەرەشتی عەقڵێکی دەستکرد .
‏لەناو ئەم گرژییەدا ناوازەیی ساتەوەختی ئێستا حەشاردراوە؛ ئەمە دووبارەکردنەوەی ڕۆشنگەری ئەوروپی نییە بەڵکو ساتێکی نوێیە کە پێویستی بە دووبارە بیرکردنەوە هەیە لە واتای عەقڵ و زانین لەسەردەمێکدا کە سنوورەکانی نێوان مرۆڤ و ئامێر تێکەڵاو بوون.
‏دووەم – ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و کلتووری زیرەکی دەستکرد . دیاردەی زیرەکی دەستکرد چیتر تەنها تەکنەلۆژیایەک نییە کە لە تاقیگەکان یان پیشەسازیەکاندا قەتیس کرابێت، بەڵکو بووەتە هۆکارێکی کاریگەر لەسەر پێکهاتەی خودی کۆمەڵگە مرۆیەکان. ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات تەنها ئۆتۆماتیک کردنی پڕۆسەی نەریتیەکان نیە، بەڵکو داڕشتنەوەی پەیوەندیە کۆمەڵایەتی و کلتووریەکانە بە شێوازێک کە ڕۆڵی تاکەکان و دامەزراوەکان و کۆمەڵگە بە گشتی دەخاتەوە ژێر پرسیار و پێداچونەوە .
توانای پرۆسیسکردنی داتا زۆرەکان، پێشبینیکردنی ڕەفتاری مرۆڤ و ، تایبەتمەندکردنی ناوەڕۆکی کلتووری و ڕاگەیاندن پرسیاری سەرەکی دەوروژێنێت دەربارەی ئەوەی کێ خاوەنی زانیاریە و کێ ئاراستەی دەکات و چۆن دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی بەڕێوە دەبرێت. لەم چوارچێوەیەدا زوبۆف جەخت دەکاتەوە کە زیرەکی دەستکرد کاتێک لە چوارچێوەی “سەرمایەداریی چاودێری”دا بەکاردەهێنرێت، تەنها کار بۆ ئاسانکاری خزمەتگوزاریەکان یان باشترکردنی کارایی ناکات، بەڵکو میکانیزمگەلی نوێ بۆ باڵادەستی و کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی دروست دەکات لە ڕێگەی چاودێریکردنی ڕەفتارەکان و پێشبینیکردنیان و گۆڕینیان بە شێوازێک کە خزمەت بە بەرژەوەندیەکانی لایەنە زاڵەکان بکات.‏بە واتایەکی تر زیرەکی دەستکرد لە ڕووی کلتووری یان کۆمەڵایەتیەوە بێلایەن نییە، بەڵکو هەمیشە هەڵگری گریمانە ئەخلاقی و سیاسیەکانەو پەیوەندیە کۆمەڵایەیەکان بە شێوازێکی نوێ بەرهەم دەهێنێتەوە.‏لەلایەکی ترەوە زیرەکی دەستکرد دەتوانێت کارلێکی کۆمەڵایەتی و کلتووری بە شێوازی بێوێنە بەهێزتر بکات.‏ئێستا گەیشتن بە سەرچاوە زانستیە جۆراوجۆرەکان بە خێرایەکی بێوێنە مومکین بووە، و کارلێککردن لەگەڵ ناوەڕۆکی کلتووری جۆراوجۆر دەرفەتی فراوانتر دەدات بە تاکەکان و کۆمەڵگەکان بۆ تێگەیشتن لە جیهان و ئاڵوگۆڕکردنی بیرۆکەکان.
تیگمارک ڕوونیدەکاتەوە کە زیرەکی دەستکرد دەتوانێت چەند هێندەی توانای عەقڵی مرۆڤ بێت لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی و کلتووری ئەگەر ئاراستە بکرێت بۆ بەهێزکردنی هاوکاری و زانینی هاوبەش، نەک تەنها سەرنج خستنە سەر کۆنترۆڵی ئابووری یان سیاسی. ‏ئەم جیاوازییە لە ئەنجامە کۆمەڵایەتی و کلتووریەکاندا، ڕەنگدانەوەی مشتومڕێکی بنەڕەتی هەیە، چونکە زیرەکی دەستکرد ئامرازێک نییە کە ئەنجامە دیاریکراوەکانی هەبێت، بەڵکو پلاتفۆرمێکی ئەگەریە بۆ گۆڕینی پێکهاتە کۆمەڵایەتی و کلتووریەکان بەپێی ئەو هەڵبژاردن و سیاسەتانەی کە دەگیرێنەبەر. بۆ نموونە لە بواری پەروەردەدا زیرەکی دەستکرد بووەتە خاوەنی توانای پێشکەشکردنی شێوازەکانی فێربوونی تاکەکەسی کە پشت بە تواناکانی هەر فێرخوازێک دەبەستێت، ئەمەش ئاسۆیەکی نوێ بۆ دابەشکردنەوەی هەلی خوێندن دەکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا مەترسیەکانی جیاوازی کۆمەڵایەتی دروست دەکات ئەگەر دادپەروەری لە بەردەستبوونی ئەم ئامرازانەدا نەبێت. سەرەڕای ئەمانە نیک بۆسترۆم ئاماژە بەوە دەکات کە زیرەکی دەستکرد لەوانەیە جۆرێکی نوێی جیاوازی دروست بکات لە نێوان کۆمەڵگەپێشکەوتووە تەکنەلۆژیەکان و ئەوانەی کە دواکەوتوون لە بواری پیشەسازیدا، ئەمەش نایەکسانی کۆمەڵایەتی و کلتووری قووڵتر دەکاتەوە و شێوازگەلێکی نوێی باڵادەستی ئابووری و سیاسی بەرهەم دەهێنێتەوە. ئەم مەترسیانە هۆشداریەکانی فەیلەسوفانی کۆمەڵناسی دەربارەی تەکنەلۆژیا زیندوو دەکەنەوە، چونکە پێشکەوتنی تەکنیکی بە تەنها گەرەنتی پێشکەوتنی مرۆڤ ناکات، بەڵکو پشت بەوە دەبەستێت کە چۆن ئەم ئامرازانە لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی دادپەروەرانە و یەکساندا بەکاردەهێنرێن .
‏لە ڕەهەندی کلتووریشدا زیرەکی دەستکرد پێناسەی بەرهەمهێنانی کلتووری خۆی دووبارە دەکاتەوە. ئەلگۆریتمەکان توانای دروستکردنی دەق و وێنە و مۆسیقایان هەیە، ئەمەش مرۆڤ دەخاتە بەردەم پرسیارێک دەربارەی واتای داهێنان و کلتوور. ئایا ناوەڕۆکی دروستکراوی ئامێر بەشێکە لە کولتووری مرۆڤایەتی یان بەرهەمێکی لاوەکیە کە تەنها پشت بە چوارچێوەی کولتووری مرۆڤ دەبەستێت؟ ئەم ئاڵنگاریە مشتومڕێکی فەلسەفی کولتووریی نوێ دەوروژێنێت و ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە چۆن زیرەکی دەستکرد چیتر تەنها ئامرازێک نییە بۆ ئاسانکاری بەرهەمهێنان، بەڵکو بووەتە هاوبەشێک لە داڕشتنی خودی کولتووردا، لەگەڵ ئەو دەرئەنجامە کۆمەڵایەتیانەی کە لەسەر بەها و پراکتیکە کولتووریەکان دروست دەبن. لێرەوە ڕوون دەبێتەوە کە ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و کلتووری زیرەکی دەستکرد کۆکەرەوەی نێوان تواناکانی ڕۆشنگەری نوێیە واتە فراوانکردنی زانین و تواناکانی مرۆڤ و مەترسیەکانی باڵادەستیی نوێ ، جا لەسەر ئاستی دەسەڵات بێت یان بەها کلتووریەکان. ئەمەش وای لێدەکات ئەم ڕەهەندە زۆر گرنگ بێت لە تێگەیشتن لە زیرەکی دەستکرد وەک دیاردەیەک کە لە سنووری تەکنەلۆژیا تێدەپەڕێت بۆ ئەوەی ببێتە ئەزموونێکی کۆمەڵایەتی و کلتووری کە جیهانی دەوروبەرمان دووبارە دادەڕێژیتەوە.
‏‏سێیەم – ڕەهەندی ئەخلاقی و سیاسی زیرەکی دەستکرد ‏یەکێکە لەو تەوەرانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە گفتوگۆ هاوچەرخەکاندا دەربارەی تەکنەلۆژیا و گۆڕانکاریە کۆمەڵایەتیەکان. توانای ئەلگۆریتمیەکان بۆ کۆکردنەوەی داتا گەورەکان و شیکارکردنی ڕەفتارەکانی تاک و ، پێشبینیکردنی بڕیارەکان وا دەکات زیرەکی دەستکرد ببێتە ئامرازێک کە خاوەنی هێزێکی زۆرە و کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ژیانی تاکەکان و کۆمەڵگەکان دەبێت . لەم چوارچێوەیەدا پرسەکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی سەرهەڵدەدەن چونکە ئەلگۆریتمەکان دەتوانن جیاکاری کۆمەڵایەتی یان ڕەگەزی دووبارە بەرهەم بهێننەوە، یان کەلێنە ئابووری و سیاسییە بەردەستەکان قووڵتر بکەنەوە. ئەو داتا مێژوویانەی کە دەخرێتە ناو مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکردەوە، بێلایەن نین، بەڵکو لایەنگریەکیان تێدایە کە ڕەنگە ببێتە هۆی ئەنجامی نادادپەروەرانە، ئەمەش هەڕەشەیەکی ئەخلاقی بنەڕەتی پێکدێنێت . لە هەمان کاتدا ئەم ڕەهەندە سیاسییە پرسیار دەربارەی کۆنترۆڵکردن دەوروژێنیت:
کێ توانای دیزاینکردنی ئەلگۆریتمەکانی هەیەو کێ بڕیار لە سەر ئەولەویەتەکانیان دەدات؟
بۆسترۆم ئاماژە بەوە دەکات کە زیرەکی سەروو مرۆیی لەوانەیە ببێتە ئامرازێک بۆ باڵادەستی ئەگەر چوارچێوەی ڕێکخستنی توند نەسەپێنرێت، چونکە ئەو قەوارانەی کە توانای پەرەپێدانی ئەم زیرەکیەیان هەیە دەتوانن کاریگەریەکی بێوێنە لەسەر ئابووری و سیاسەتی جیهانی پێکبهێنن. لێرەدا زیرەکی دەستکرد دەبێتە زیاتر لە تەنها ئامرازێکی تەکنۆلۆژی، هاوکات دەبێتە هێزێکی سیاسی پۆتانسێڵ کە توانای داڕشتنەوەی پێکهاتە نەریتیەکانی دەسەڵاتی هەیە. بەڵام زیرەکی دەستکرد توانای ئازادبوون و زانینیشی هەیە ئەگەر بە هۆشیاری و ئەخلاقی بەکاربهێنرێت. هەروەها دەتوانێت کۆمەڵگەکان بە هێز بکات بۆ دەستڕاگەیشتن بە زانیاری دروست و شیکردنەوەی داتاکان بە شێوازێک کە دادپەروەری و یەکسانی بەهێزتر بکات، وەک لە بوارەکانی پەروەردە و تەندروستی و بەڕێوەبردن و کارگێڕی گشتیدا دەبینرێت .
لەم چوارچێوەیەدا ماکس تیگمارک ئاماژە بەوە دەکات کە زیرەکی دەستکرد دەتوانێت تواناکانی عەقڵی مرۆڤ بۆ کارلێکی کۆمەڵایەتی و مەعریفی چەندبارە بکاتەوە بە مەرجێک سیاسەتێکی ڕوون دابنرێت کە پێشینەی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی دیاری بکات. لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی ڕەخنەگرانەوە، دەکرێت ئەم ئاڵنگاریانە بەراورد بکرێن بەوەی کانت دەربارەی ڕۆشنگەری خستبوویەڕوو، کانت ڕۆشنگەری بە ئازادکردنی مرۆڤ لە ژێردەستی دەرەکی و توانای بەکارهێنانی عەقڵی خۆی بە شێوەیەکی سەربەخۆ دادەنا. بەڵام زیرەکی دەستکرد پرسیارەکە بە شێوازێکی نوێ دەخاتەوە ڕوو: ئایا مرۆڤ توانای سەربەخۆیی بیرکردنەوەی هەیە ئەگەر بڕیار و زانین بەشێکی بکەوێتە ژێر دەسەڵاتی سیستەمی ژیرە ناهۆشیارەکانەوە ؟ لێرەدا دیدگای کانت لەگەڵ ڕەخنەکانی هابرماس فەیلەسوفی ڕەخنەگر (١٩٢٩- ) دەپچڕێت ، کە پێی وابوو ڕۆشنگەری ڕاستەقینە تەنها لە چوارچێوەیەکی گشتی کارلێککاردا بەدیدێت کە تێیدا گفتوگۆی ئازاد و لێپرسینەوەی بەکۆمەڵی تێدا ئەنجام دەدرێت، نەک لە گۆشەگیری تاک یان لە چوارچێوەی هێزێکی تاکلایەنەدا. ‏لەم ڕوانگەیەوە دەکرێت بوترێت کە زیرەکی دەستکرد تاقیکردنەوەیەکە بۆ خودی چەمکی ڕۆشنگەری: یان تواناکانی مرۆڤ بۆ بیرکردنەوەی ئازاد و ڕزگاربوون بەهێز دەکات، یان دەبێتە میکانیزمێکی نوێ بۆ زاڵبوون و کۆنترۆڵکردن ئەگەر کۆنترۆڵی ئەخلاقی و سیاسی نەبێت. بەو شێوەیە ڕەهەندی ئەخلاقی و سیاسی وەک گۆڕەپانێکی مشتومڕاوی دەردەکەوێت، کە کۆکەرەوەی نێوان ئەو دەرفەتانەیە کە زیرەکیی دەستکرد پێشکەشی دەکات بۆ بەهێزکردنی دادپەروەری و ئازادی و مەترسییەکانی پەیوەست بە کۆنترۆڵکردن و جیاکاری و دووبارە بەرهەمهێنانەوەی پێکهاتە دەسەڵاتداریەکان.‏ئەمەش وادەکات بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و فەلسەفی پێویست بێت بۆ ئاراستەکردنی ئەم گۆڕانکاریە تەکنیکیە بە شێوازێک کە لەگەڵ بەها مرۆیە بنەڕەتیەکاندا بگونجێت و بە ڕۆحی ڕۆشنگەریەوە ڕووناک بکرێتەوە، بەڵام ئاگاداری ئەو ئاڵنگاریە نوێیانە بێت کە سەدەی هەژدەهەم نەیبینیون..
‏چوارەم – ڕەهەندی ئابووری و تەکنەلۆژی زیرەکی دەستکرد . ژیریی دەستکرد چیتر تەنها ئامرازێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو بووەتە ڕەگەزێکی سەرەکی لە داڕشتنەوەی ئابووری جیهانی و پێکهاتە تەکنیکیەکانی کە لەسەری دامەزراوە. تواناکانی بۆ شیکردنەوەی داتا گەورەکان و پێشبینیکردنی خواست، باشترکردنی بەرهەمهێنان و، ئۆتۆماتیککردنی پڕۆسە ئاڵۆزەکان، بووەتە هۆی گۆڕانکاری قوڵ لە بازاڕی کار، لە مۆدێلەکانی بازرگانی و، لە پرۆسەی بڕیاردانی دامەزراوەیی و کومپاایەکان . زیرەکی دەستکرد سەرچاوە مرۆیی و مادیەکان دووبارە دابەش دەکاتەوەو چەمکی کارایی و بەرهەمهێنان دەگۆڕێت، چونکە سەرکەوتنی ئابووری چیتر تەنها پەیوەست نییە بە سەرچاوە نەریتیەکانەوە، بەڵکو پەیوەستە بە توانای خاوەندارێتی و بەکارهێنانی سیستەمی زیرەکی کاراوە.
‏لەلایەنی بازاڕی کارەوە کاریگەریەکان دوو لایەنەن؛ لە لایەکەوە زیرەکی دەستکرد دەتوانێت بەرهەمهێنان زیاد بکات و دەرفەتی کاری نوێ لە بوارەکانی توێژینەوە، دیزاین و، چاککردنەوەی تەکنیکیدا دروست بکات؛ لە لایەکی ترەوە دەبێتە هۆی خۆکارکردن یان ئۆتۆماتیککردنی کارە ڕۆتینیەکان و فشار لەسەر ئەو کارامەیانە زیاد دەکات کە پێویستن، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی کەلێنی ئابووری لە نێوان وڵاتانی پێشکەوتوو و تازەپێگەیشتووەکان و لە نێوان ئەو کەسانەی کە شارەزایی بەرزیان هەیە و ئەوانەی کە شارەزایی لاوازیان هەیە. ئەم گۆڕانکاریە بڕیار بەدەستانی ئابووری ناچار دەکات بیر لە ستراتیژیەتێک بکەنەوە بۆ دووبارە پەروردە کردنەوەی هێزی کار و پەرەپێدانی سیستەمەکانی پەروەردە کە لەگەڵ سەردەمی زێرەکی دەستکردا بگونجێن. لەسەر ئاستی تەکنیکیش زیرەکی دەستکرد بە شێوەیەکی بێوێنە بەشداری دەکات لە خێراکردنی داهێنانی تەکنەلۆژی.
‏ئەلگۆریتمەکان کە توانای فێربوونی خودکار و باشترکردنی کارایی خۆیان هەیە بە تێپەڕبوونی کات گەشەپێدانی نەرمەکاڵا و بەرهەمەکان خێراتر و وردتر دەکەن. ئەمەش ژینگەیەکی ئابووری دروست دەکات کە زیاتر پشت بە توانای کێبڕکێ لە تەکنەلۆژیا ژیرەکاندا دەبەستێت و ، خاوەندارێتی فیکری و توانای پەرەپێدانی ئەلگۆریتمەکان دەکاتە هۆکاری سەرەکی بۆ باڵادەستی ئابووری. بەڵام ئەم هێزە تەکنیکیە بێ مەترسی نییە. ژێرخانی دیجیتاڵی و پشت بەستنی ئابووریەکان بە سیستەمە زیرەکەکان، وایان لێدەکات زیاتر بەرەوڕووی هێرشی ئەلیکترۆنی و شکستی تەکنیکی ببنەوە ، ئەمەش پرسیار دەربارەی ئاسایشی ئابووری و تەکنیکی دروست دەکات و ، پێویستی بە پەرەپێدانی ستانداردی توند هەیە بۆ بەڕێوەبردنی مەترسیەکان و پاراستنی داتاو زانیاریە هەستیارەکان . سەرەڕای ئەمانەش توێژەران ئاماژە بەوە دەکەن کە زیرەکی دەستکرد خەریکە خودی چەمکی بەهای ئابووری خۆی دەگۆڕێت. داتا بووەتە سەرچاوەیەکی بنەڕەتی و ، مافی گەیشتن بەو داتایە کێبڕکێی ئابووری کۆنترۆڵ دەکات لە کاتێکدا ئەلگۆریتمەکان چۆنیەتی لێکدانەوە و بەکارهێنانی ئەم داتایە کۆنترۆڵ دەکەن. ئەمەش شێوازی نوێی کۆنترۆڵی ئابووری لە نێوان کۆمپانیا گەورەکان و ئەو وڵاتانەی کە توانای وەبەرهێنانیان لە تەکنەلۆژیای پێشکەوتوودا هەیە بەرهەم دەهێنێتەوەو ، ئاڵنگاری دادپەروەری ئابووری لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی دروست دەکات.‏لە ڕێگەی ئەم شیکاریەوە ڕوون دەبێتەوە کە ڕەهەندی ئابووری و تەکنیکی زیرەکی دەستکرد بە تێکەڵبوون لە نێوان دەرفەتەکان و مەترسیەکاندا تایبەتمەندن ، دەرفەتی بێوێنە بۆ گەشە و داهێنان دەڕەخسێنێت، بەڵام لە هەمان کاتدا فشار لەسەر بازاڕی کار دروست دەکات و ، دەسەڵاتی ئابووری بە شێوازێک دادەڕێژێتەوە کە پێویستی بە سیاسەتی ژیرانە هەیە بۆ دڵنیابوون لە هاوسەنگی نێوان پێشکەوتنی ئابووری و سەقامگیری کۆمەڵایەتی. تێگەیشتن لەم ڕەهەندە بنەمایەکی سەرەکیە بۆ هەر گفتوگۆیەکی گشتگیر دەربارەی داهاتووی زیرەکی دەستکرد و ڕۆڵی لە بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەر و بەردەوام.
‏- کۆتایی شیکاری (زیرەکی دەستکرد لە نێوان ڕۆشنگەری و گۆڕانکاریەکانی داهاتوودا): لێکۆڵینەوە لە چوار تەوەرەی زیرەکی دەستکرد ئەوەی دەرخست کە ئەم دیاردەیە تەنها شۆڕشێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتی سەردەمێکی نوێی ڕۆشنگەری مەعریفی و کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی دەکات.
‏لە ڕەهەندی فەلسەفی و مەعریفیەوە، زیرەکی دەستکرد وەک درێژکراوەیەکی عەقڵی مرۆڤ دەردەکەوێت توانای پێناسەکردنەوەی سنوورەکانی زانین و توانای فێربوونی هەیە، هەروەک ماکس تیگمارک لە ڕێگەی تێڕوانینی ژیان 3.0 ڕوونی کردەوە ئەم بازدانە مەعریفیە ڕۆحی ڕۆشنگەری ئەوروپی دەهێنێتەوە یاد، بەڵام پرسیارێکی بنەڕەتیمان دەخاتە بەردەم: ئایا عەقڵی مرۆڤ سەربەخۆ دەمێنێتەوە، یان عەقڵی دەستکرد دەبێتە هاوبەش یان باڵاتر لە بەرهەمهێنانی زانیندا؟ .
لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی و کلتووری زیرەکی دەستکرد خەریکە پەیوەندیەکانی نێوان تاکەکان و دامەزراوەکان دووبارە دادەڕێژێتەوە، هەروەها تواناکانی گەیشتن بە زانین و پراکتیکە کلتووریەکان فراوانتر دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا پێکهاتە دەسەڵاتداریەکان دووبارە بەرهەم دەهێنێتەوە ئەگەر خراپ بەکاربهێنرێت. ئەم هاوسەنگیە لە نێوان ڕۆشنگەری و کۆنترۆڵکردندا نوێنەرایەتی ناوەڕۆکی ئاڵنگاریە کۆمەڵایەتیەکەی زیرەکی دەستکرد دەکات، کە تێیدا کاریگەری ڕاستەقینە لە چۆنیەتی ئاراستەکردنی تەکنەلۆژیادا بۆ بەهێزکردنی دادپەروەری و زانیاری هەمەلایەنە .
لەلایەکی ترەوە ڕەهەندی ئەخلاقی و سیاسی سەرنج دەخاتە سەر مەترسیەکان و دەرفەتەکان کە زیرەکی دەستکرد لە بواری دەسەڵات و بەرپرسیارێتیدا دروستی دەکات. ئەلگۆریتمەکان کاتێک بەبێ چوارچێوەی ئەخلاقی و سیاسی ڕوون دیزاین دەکرێن، دەتوانن ببنە ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردن و دووبارە بەرهەمهێنانەوەی کەلێنە کۆمەڵایەتی و سیاسیە بەردەستەکان، لە بەرامبەردا دەتوانرێت زیرەکی دەستکرد بەکاربهێنرێت بۆ بەهێزکردنی دادپەروەری و شەفافیەت و لێپرسینەوە لە پڕۆسەی دامەزراوەیی و کۆمەڵایەتیدا. ئەمەش ڕەنگدانەوەی ناوەڕۆکی چەمکی ڕۆشنگەریە لای کانت و هابرماس ، لەگەڵ پێویستی نوێکردنەوەی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگاریە هاوچەرخەکان. لەلایەکی ترەوە دەبینین کە ڕەهەندی ئابووری و تەکنیکی توانای زیرەکی دەستکرد ڕەنگدەداتەوە لەسەر دابەشکردنەوەی هێزی ئابووری، بەهێزکردنی داهێنان و ، بەرزکردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنان، بەڵام لە هەمان کاتدا ئاڵنگاریگەلێک دەخاتە ڕوو کە پەیوەندیان بە بازاڕی کار، دابەشکردنی سەرچاوەکان و ، ئاسایشی تەکنیکیەوە هەیە. لێرەدا زیرەکی دەستکرد وەک فاکتەرێکی سەرەکی دەردەکەوێت لە داڕشتنەوەی سیستەمە ئابووریەکاندا، بە شێوەیەک کە سەرکەوتنی ئابووری تەنها پشت بە سەرچاوە نەریتیەکان نابەستێت، بەڵکو بە توانای بەڕێوەبردنی داتا و ئەلگۆریتمەکان بە شێوەیەکی کاریگەر . لە دەرەنجامی ئەم شیکاریە گشتگیرەدا دەتوانرێت ئەمە هەڵجێنێن کە زیرەکی دەستکرد نوێنەرایەتی دەرفەتێک دەکات بۆ ڕۆشنگەری نوێ، ئەگەر بە هۆشیاری و بەرپرسیارێتیەوە بەکاربهێنرێت، بەڵام لە هەمان کاتدا نوێنەرایەتی تاقیکردنەوەیەکیش دەکات بۆ مرۆڤایەتی: ئایا دەتوانین سەربەخۆیی عەقڵ، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، بەها ئەخلاقییەکان و، هاوسەنگی ئابووری بپارێزین لە بەرامبەر هێزێکی تەکنیکی باڵادا؟.داهاتوو پێشوەخت دیارینەکراوە، بەڵکو پشت بەوە دەبەستێت کە تا چەندە توانامان هەیە سیاسەتێکی یەکگرتوو و چوارچێوەیەکی ئەخلاقی و ڕێکخراوەیی دابڕێژین، کە زیرەکی دەستکرد بکاتە ئامرازێک بۆ ئازادی مرۆڤایەتی و پێشکەوتنی هەمەلایەنە نەک ئامرازێک بۆ باڵادەستی و کۆنترۆڵکردن.

‏- پێشنیارەکان (تێڕوانینی داهاتوو):
بە لەبەرچاوگرتنی شیکاری یەکگرتووی چوار تەوەرەکە، پێدەچێت ڕوون بێت کە زیرەکی دەستکرد بەردەوام دەبێت لە ڕۆڵ گێڕانی سەرەکی لە داڕشتنی داهاتووی مرۆڤایەتیدا لەسەر ئاستی مەعریفی و کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری . لە ڕوانگەی داهاتووشەوە دەتوانرێت سێ ڕەهەندی سەرەکی بۆ گەشەپێدانی بەردەوامی زیرەکی دەستکرد وێنا بکرێت، کە ئەمانەن: –
‏١- برەودان بە ڕۆشنگەریی مەعریفی لە ڕێگەی ئاڕاستەکردنی زیرەکی دەستکردەوە بۆ قووڵکردنەوەی توانای مرۆڤ لە تێگەیشتن و بڕیاردانی سەربەخۆدا، ئەمەش لە ڕێگەی ئاوێتەکردنی تەکنیکەکانی فێربوونی خودی و کارلێکی مەعریفیەوە، بە جۆرێک کە توانای شیکردنەوەی زانیاریەکان و بڕیاردانی ڕۆشنبینانە بەهێز بکات. ئەمەش پەرەپێدانی ئامرازە فێرکاریە دیجیتاڵیە پێشکەوتووەکان و ناوەندەکانی توێژینەوە دەگرێتەوە کە پشت بە زیرەکیی دەستکرد دەبەستن، بۆ ئاسانکردنی دەستگەیشتن بە مەعریفەی زانستی و ڕۆشنبیری بە شێوەیەکی بەرفراوانتر.

‏٢- بەدیهێنانی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و کولتووری و سیاسی، کە تێیدا پێویستە چوارچێوەی ئەخلاقی و یاسایی توند دابنرێت بۆ ڕێکخستنی دیزاین و بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد، ئەمەش لەپێناو مسۆگەرکردنی شەفافییەت، کەمکردنەوەی جیاکاری و پاراستنی مافە تاکەکەسی و گشتیەکان. هەروەها سیاسەتە ڕێکخراویەکان دەتوانن بەشداریی هاووڵاتیان لە بڕیاردانی تایبەت بە ئەلگۆریتمەکان بەهێز بکەن، ئەمەش لە ڕێگەی ئەنجومەنی چاودێریی سەربەخۆ و میکانیزمی ڕوونی لێپرسینەوە.

‏٣- بەدیهێنانی گەشەپێدانی ئابووری بەردەوام و هاوسەنگی تەکنیکی؛ بۆیە پێویستە وەبەرهێنان لە زیرەکی دەستکردا بکرێت بۆ برەودان بە داهێنان وباشترکردنی بەرهەمهێنان و دابەشکردنەوەی سەرچاوە ئابووریەکان بە شێوەیەکی دادپەروەرانە، لەگەڵ دانانی بەرنامە بۆ شیاندنەوەی هێزی کار و پەرەپێدانی لێهاتوویە دیجیتاڵیەکان، بۆ دڵنیابون لەوەی کەلێنی نێوان تاکەکان و وڵاتان خراپتر نەبێت . “هەروەها پێویستە جەخت لەسەر ئاسایشی دیجیتاڵی و پاراستنی ژێرخانی هەستیار لە هەڕەشە تەکنیکیەکان بکرێتەوە، بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامی گەشەی ئابووری بەبێ زیانگەیاندن بە سەقامگیری کۆمەڵایەتی. جێبەجێکردنی ئەم دیدگا ئایندەیە پێویستی بە ڕێبازێکی فرە ڕەهەند هەیە کە پەروەردە و ڕاهێنان و چوارچێوە یاسایی و ئەخلاقیەکان و وەبەرهێنانی ئابووریی بەردەوام کۆبکاتەوە. ‏‏پێویستە کلتوورێکی کۆمەڵایەتی هۆشیار سەبارەت بە گرنگی زیرەکی دەستکرد بونی هەبێت، کە تێیدا نەک تەنها وەک ئامرازێکی تەکنیکی، بەڵکو وەک هاوبەشێکی سەرەکی لە بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەرتر و داهێنەرتر و گەشەسەندووتر سەیر بکرێت. لە کۆتایدا دەکرێت بگوترێت زیرەکیی دەستکرد هەڵگری بەڵێنێکی یەکجار گرنگە؛ یا ئەوەتا دەبێتە ئامرازێک بۆ فراوانکردنی ئازادیی مرۆڤ و مەعریفەکەی و بەدیهێنانی دادپەروەری، یان دەبێتە هۆکارێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی باڵادەستی و کۆنترۆڵکردن، ئەگەر بێت و پێوەرە ئەخلاقی و سیاسییەکان لە ئارادا نەبن. بەرپرسیارێتیی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لەوەدایە کە ئەم هێزە بە شێوەیەکی ستراتیژی ئاڕاستە بکات، بە جۆرێک کە مسۆگەریی ئەوە بکات سەردەمی ڕۆشنگەریی نوێ بە کردار بێتە دی، نەک تەنها پێشکەوتنێکی تەکنیکیی بێلایەن بێت.

نووسینی: د . حسام الدین فیاض – انفاس نت – من اجل الثقافة العلمانیة وانسان ۱٦ تشرین الثاني نوفمبر ٢٠٢٥
‏ و . لە عەرەبیەوە (یاسین لەتیف)

‏ھەروا بە ڕێکەوت نەبوو کە تۆ ھەر ئەمڕۆ ڕۆیشتیت. تۆ دایکمان و دایکی برینە کراوەکەمان بوویت، ئێمە ژنانی ئەم گۆشە ناخۆش و بەدبەختەی جیھانین. تووڕەیی تۆ ھەمیشە لە ئێمەدا زیندووە. ھەروەک خۆشەویستیت.
‏(جەمانە حەداد)

‏پیاوان و ژنانی تونس بۆ نوال سەعداوی دەگرین و ماتەمینی بۆ دەگێڕن . فەیسبووک لە تونس بەھۆی کۆچی دوایی ئەم ژنە ئازایە گڕی گرت، ئەم ژنە بوێرە ھەندێک جار بە تەنھا ڕووبەڕووی دەسەڵاتی پیاوانی ئایینی و دەسەڵاتی خاوەن بەرژەوەندیەکان و دەسەڵاتی ئەو نەریتانە بووەوە کە جەستەی ژنان ناشرین دەکەن. زۆر لەسەری دەنووسم. بۆ هەمیشە وەک ئەو دەنووسم. بە ھەمان ئازایەتی و بوێری ئەو دەنووسم .
‏( ڕەجاء بن سەلامە )

‏ئەم نوسینە ھەرگیز کۆتایی نایەت. بۆ نوال کە وەک تۆوێکی ھەمیشەیی لە دڵمدا چێنراویت.. تەنھا بۆ تۆ، نەک کەسی تر.
‏نەوالی بەڕێز .‏ڕەنگە نەمتوانیبێت ڕاستەوخۆ دەربارەی تۆ بنووسم، بەڵام من ئاوام، پێویستم بە کاتە بۆ ئەوەی کارەساتەکانی لەدەستدان و خەمەکان قبوڵ بکەم، چونکە مردنی تۆ شتێکی کاتی نییە کە لە شیعرێک یان وتارێکدا جێگەی بێتەوە، یان بچێتە چوارچێوەیەکەوە لە دەقێک یان لە کتێبێکدا .. بۆیە لە بێ دەسەڵاتیم ببورە، و لە سنووری بەخشندەیم ببورە. چونکە تۆ لەوە گەورەتری وشەکان باست بکەن، ھەرچەندە دەزانم کە تۆ ماوەیەکی زۆر ژیاویت بەبێ پێویستی بە ھەموو ستایش و پیاھەڵدانێک.. بەبێ ئەوەی ھیچ شتێکمان لێ داوا بکەیت، ئایا ئەوەی دەینووسم کەمێک مافی تۆ بەجێ دەھێنێت؟ ھەرچەندە گومانم لەوە ھەیە.
ناوی من مەجد حەمشۆیە من لە ساڵی 2017 تۆم ناسی . هۆکارەکەشی ئەوەیە کە لە خێزانێکی خوێندەوار و ڕۆشنبیر لە دایک نەبووم، بۆیە تۆم نەناسی. کتێب هەرگیز هاوڕێی خێزانە سادەکەی من نەبوو. بە بڕوای ئەوان کتێب شتێک بوو کە “بیری لێنەئەکرایەوە” وەک میشێل فۆکۆ دەڵێت. ئەوە یەکەم جارم بوو کە تۆم خوێندەوە بە دوور لەو بۆچوون و پێشداوەریانەی کە لەبارەی تۆوە هەبوون. ‏لێرەوە ئازاری لەدایکبوون دەستی پێکرد، لەدایکبوونێکی نوێ، وەک بڵێی تازە لە سکی دایکم هاتبێتمە دەرەوە. وشەکانت زللەیان لێدەدام و بەردەوام دەیهەژاندم، چونکە بۆ مرۆڤ قورسە هەمیشە ڕاستی ببینێت… وەک هاشم ساڵح دەڵێت، کەشوهەوای ڕاستی زۆر ساردە و ناتوانرێت هەمیشە لەگەڵیدا بژیت. جا چۆن دەبێت کاتێک لە هەر دێڕێکی نووسینەکانتدا تۆم لەگەڵدایە. لەگەڵ هەڵدانەوەی هەر لاپەڕەیەکدا، تەنها یەک ڕەنگ هەست پێدەکەم… ئەمەم زۆر جار بۆ خوێندکارەکانم لە زانکۆ دووبارە کردووەتەوە:
ڕاستگۆیی تەنها یەک ڕەنگی هەیە.
بەڵێ، بەم جۆرە مامۆستا نەوال فێری کردم…
تۆ بە دایکم بانگ دەکەم، چونکە هەر کاتێک سەیری تۆ دەکەم، هەست دەکەم ئازارەکانمت لە ئامێز گرتووە… هەست دەکەم لێم تێدەگەیت و من کوڕی تۆم کە لە جیهانێکی درۆزن لە ڕۆژهەڵاتەوە تا ڕۆژئاوا ئازار دەکێشێت، وەک ئەوەی کەسێکیشت لێ بێبەری نەکردووە .
چەند سەرسام بووم بە هێزت کاتێک ڕەخنەت لە هەموو نەتەوەکان دەگرت لە کۆڕەکانی ڕۆژاوا و عەرەب و شیکردنەوەی سیاسەتە داگیرکاری و قۆرخکاری و سەرمایەداریەکان… چۆن دەنگت بەرز دەکردەوە لە بەرامبەر جیهانێکی پیاوسالاریی و چینایەتی و سەرمایەداریدا.
بیرم دێت، پێش ئەوەی کتێبەکانت لە دەرگای ماڵەکەم بدەن، چۆن سەیری ژنانم دەکرد وەک “نیوەی کۆمەڵگا”، ئەم دەربڕینە یان کلیشەیەم زۆر دووبارە دەکردەوە بەبێ ئەوەی ئاگاداری هیچ ئازارێک بم کە ژنان دەیچێژن. بە بێ ئەوەی بە هیچ شێوەیەک هەستیان پێ بکەم… بە بێ ئەوەی وشەکانت لە ناخمدا جێگا بکەنەوە و دەست لە ڕۆحم بدەن . لە منداڵیەوە ئەم دەسەواژەیەم فێر کرابوو: “ژن نیوەی کۆمەڵگەیە.” ڕۆژانە دووبارەم دەکردەوە بێ ئەوەی گرنگی بە هیچ شتێک بدەم… لە ڕاستیدا، لە هەموو شتێک بێ ئاگا بووم. هەرگیز بیرم لەوە نەکردبووەوە کە ڕەوشی ژن ڕەنگە جیاواز بێت لەوەی کە هەیە؛ ئەو تەنها دایکێکی میهرەبان و بەخشندە و قوربانیدەرە بۆ منداڵەکانی… ئاوا دەمدیت… هیچی تر جگە لەوە.
هەرگیز بە بیرمدا نەهات پرسیارێکی وا سادە بکەم: بۆچی مامۆستای پۆل باسی لەفڕۆکەوانێکی ئاسمانی ژن یان فەیلەسوفێک یان زانایەکی ژن نەکرد؟ چونکە نێرگەرایی زاڵ بووبوو بەسەر هەموو بوارەکانی زانستدا و ژنی لە ژیانی دونیادا دەرکردبوو، وەک چۆن حەوا وەک تاوانبارێک دەرکرا.
ئەم بارودۆخە بەلای منەوە بارودۆخێکی هەتاهەتایی و خودایی بوو، لەسەرووی ڕەخنەگرتن وپرسیارکردنەوە بوو… من ئاوا بووم پێش ئەوەی بە هەردوو دەستت ڕامبکێشیت بۆ جیهانی ڕاستیەکان… بۆ جیهانێک کە بیر لەوە ناکاتەوە چی باوە وەک “ڕازاوەیی عەقڵ”. بۆیە تۆ کەسێکی لاسار بوویت و خەوت لێ نەدەکەوت لە ناو جێگاکانی دڵنیایدا… قەڵەمەکەت بەردەوام هەموو گریمانەکانی دەخستە سەر مێزی نەشتەرگەری ڕەخنە و دەچووە قوڵایی ڕاستیەوە. نەوال پێمخۆشە ناوت بنێم “کچی شەقام”، چونکە ئازارەکانمان دەنووسیت… بە زمانی ئێمە قسە دەکەیت. چۆن نا، لە کاتێکدا تۆ دژی ئەکادیمیا یاخی بویت کە هەمیشە بەوە تۆمەتبارت دەکەردن کە ئەکادیمیا عەقڵ دەکوژێت لەژێر ناوی خودی عەقڵدا چۆن نا، لە کاتێکدا تۆ ئەو کەسە بوویت کە هەرگیز خۆت ڕەنگاوڕەنگ نەکرد و هەرگیز خۆت بەدەستەوە نەدا.
تۆ ڕووبەڕووی ئازار دەبوویتەوە بە ئاڵنگاری، زۆرداری بە زەردەخەنە و ، نەزانی بە زانین. تۆ لە جیهانێکدا کە پڕ بوو لە ڕق و کینە و خراپەکاری لەسەر خۆشەویستی دەنووسیت. ئەم ڕق و کینە شەو و ڕۆژ لەسەر شاشەکان و لە بازاڕەکان و لە کۆبوونەوەکاندا نمایش دەکرێت و بەرهەم دەهێنرێت و هەناردەی دەکرێت بۆ هەموو گۆشەیەکی زەوی و دژی مرۆڤدۆستە ڕاستگۆ و پاکەکان دەجەنگێت. ‏ئەوانەی وشەکانیان و کردەوەکانیان بە کەس نافرۆشن… ئەوانەی گرنگی بە ژیانێکی دووانە نادەن… ئەوانەی تەنها یەک ڕوویان هەیە.تۆ وەک کەسێک بوویت کە گوڵی لە زۆنگاوی نەزانی چاندبێت، و قووڵایی خاکەکەی هەڵکەندبێت و هەموو پیسیەکانمانی هێنایە سەر ڕووی زەوی . ئایا دەزانیت بۆچی لێت دەترسن؟… ڕاستی ترسناکە نەوالی شیرینم… ناتوانرێت لەگەڵیدا بژی، جا چۆن دەبێت ئەگەر لەسەر زمانی ژنێکەوە بێت! . تۆمان خوێندەوە و تۆش ئێمەت خوێندەوە بە سادەیی وشەکانت، بە کتێبەکانت کە هەموو شتێک بە سادەترین دەربڕینەکان ڕەخنە دەکەن… دەربڕینگەلێک کە بێ هیچ زەحمەتێک دەچنە ناو دڵ و مێشکمانەوە وەک شنەبایەکی گەرم خانە خەوتووەکانمان چالاک دەکەن و بەخەبەریان دێنێتەوە . نەوال چەندە دووبارەت دەکردەوە: “لە هۆشیاری جەماوەریدا تەنها سادە و بێ گرێوگۆڵەکان دەمێننەوە… و چەندە دووبارە دەستەواژە بەناوبانگەکەتم خوێندەوە: “ئەو نووسینەی کە نووسەرەکەی پێش هەموو کەسێک ناگۆڕێت بە هیچ شێوەیەک نووسین نییە.”
ئەی لەبارەی تێگەیشتنە فراوانەکەت بۆ خودا؟
خودا دادپەروەریە… ئایا ئەمە قسەی داپیرەت نەبوو کە دژی شارەوانی (عومدەی) هاوکاریکاری داگیرکەر وەستایەوە، و بە نەخوێندەوار و تێنەگەیشتوو لە ئایین ناوی برد، و ئەویش بە نۆرەی خۆی یاخیبوونی پێ بەخشی، هەروەک چۆن یەکەم فەلسەفەی لە ئاییندا پێ بەخشی؟ ئایا عەقڵ قبوڵی دەکات کە مرۆڤێک بڕوای وایە خوا خۆشەویستی و دادپەروەری و چاکەیە بە کافر دابنرێت؟ ئایا تۆ نەبوویت کە دووڕوویی ئەم کولتوورە و فەسادییەکەی و ناتەباییە زەقەکانیت شیکردەوە کە نێر بەسەر مێدا، بەهێز بەسەر لاوازدا، و دەوڵەتی بەهێز بەسەر دەوڵەتی لاوازدا بەرز ڕادەگرێت؟
ئەم کولتوورە کە هەزار پێوەر بە کار دەهێنێت! ئایا تۆ نەبوویت کە ڕووبەڕووی پیاوسالاران و ژنەپیاوسالارەکان و بانگەشە بایۆلۆژییە گاڵتەجاڕەکانیان دەربارەی جەستە و لەشی ژن بوویتەوە، بایۆلۆژییە شڕ و جیاکار و دوورخەرەوە و دیکتاتۆری و پڕ کینە و دوورەپەرێز و ڕق لێبوونەوە و خۆبەزلزانەکانیان پووچەڵ دەکردەوە؟ . لێرە نیم بۆ ئەوەی شینت بۆ بگێڕم، نەوال، بەڵکو بۆ ئەوەی ئەوەی لە ناخمدا بێت بەتاڵی بکەمەوە… بۆ ئەوەی وتەکانت دووبارە بکەمەوە:
ئایا تاوانێکی کلتووری نییە کە خوێندکارانی پزیشکی و ئەندازیاری لە کلینیکەکەت سەردانیان کردیت کاتێک لە زانکۆی دیوکی ناودار گەڕایتەوە و تۆ داهێنان و یاخیبوونت خوێندو فێر بوویت ، بۆ ئەوەی پێت بڵێن: جنۆکەکە لە لەشی خوشکەکەم دەربکە و مشتومڕ لەسەر ڕەگەزی جنۆکەکە دەکەن؛ ئایا نێرە یان مێ؟ . تۆ ئەوکات لە زانکۆی دیوک گەڕابوویتەوە لەوێ داهێنان و یاخیبوونت دەخوێند بۆ خوێندکاران و خوێندکارانی کچان لە هەموو جیهانەوە… ئەوانەی بایۆلۆجی و ئەندازیاری و پزیشکی و مایکرۆبایۆلۆجی دەخوێنن و هاتوون بۆ لای تۆ چونکە تینووی ئەدەب و فیکر بوون . ئایا مامۆستای زمانەکە لەبیر بکەین کە تۆی بە گەمژە و نەزان ناوبرد کاتێک بۆت نووسیبوو هەستەکان زیرەکترن لە عەقڵ، و دوای ئەوە بە چل ساڵ هەمان ڕستەت نووسی لە هۆڵەکانی زانکۆی دیوک لە پۆلی داهێنان و یاخیبووندا. چۆن دەتوانین چیرۆک و هەواڵ و گێڕانەوەکانت لەبیر بکەین کە لە مێشکماندا چەسپیون؟ و چۆن دەتوانین هەموو ئەم هێز و بوێری و ئاڵنگاریەی کە هەتە لەبیر بکەین؟ . چۆن دەربارەی تۆ بنووسم، نەوال لە کاتێکدا ئازار خوێناویە. ئەی ئازیزم کە چەقۆکە توانی درزێک لە دیواری پیاوسالاریی گەمژەدا دروست بکات ، کە بۆ ماوەی سەدەیەک هەژاندوویەتی و وای لێکردووە لە وشەیەکی تۆ بترسێت… چۆن نا، لە کاتێکدا ئێمە دڵخۆشیەکەیان دەبینین بەهۆی مردنتەوە. چەندە ترسنۆک و لاوازن! بەرگری لە پاشماوەی بیرۆکەکان دەکەن… چۆن نا،لە کاتێکدا تۆ مامۆستای داهێنان و یاخیبوونیت… چۆن نا، لە کاتێکدا تۆ هاوار دەکەیت: داهێنان بریتیە لە گۆڕینی ئەزموونێکی نەرێنی بۆ ئەرێنی. ‏من ئەم وشەیە ڕۆژانە لە هەموو بارودۆخێکی سەختدا دووبارە دەکەمەوە، هەوڵ دەدەم شکستەکانم کۆبکەمەوە بەو هیوایەی ئەم بەردانە بگۆڕم بۆ پردێک بۆ پەڕینەوە… چۆن دەتوانم لەبیرم بچێتەوە… یان بیرۆکەی ئەوە قبوڵ بکەم کە تۆ لێرە نیت. بمبەخشن و بمبەخشە لەسەر پرسیارەکانم و سەرلێشێواویم و دووبارەکردنەوەم..
ئایا دەکرێت قبووڵ بکەین کە گوڵی سەردەم ئاوا ڕۆیشت و بەیانیەکەی بەئاگا بێینەوە و بچینە سەر کارمان وەک ئەوەی هیچ شتێک ڕووی نەدابێت؟ ئایا دەکرێت ژنێک، کە ئیزیس و هیپاتیا و معات و نوون و نوت لە ناخیدا کۆکردبێتەوە، بە سادەیی و سووکی دەرگای کتێبێک دابخات؟ چۆن لەبیرت بکەین، ئەی مەرھەمی چاک کردنەوەی ئازارەکانمان و چرای نەوەستاوەی ئێستامان؟!
خۆشەویستت مجد حمشو.

———————–

‏‏(مجد حمشو – الاوان من اجل ثقافة العلمانیة و عقلانیة – العدد ۹۲٦ في ٦ ابریل ۲۰۲۱)

‏

‏ مارکس (١٨١٨-١٨٨٣) دەڵێت:
نامۆبوون کاتێک ڕوودەدات کرێکار کۆنترۆڵی کارەکەی و بەرهەمەکەی و جەوهەری کۆمەڵایەتی خۆی لەدەست دەدات.

ئەمڕۆ لە ئابووری دیجیتاڵیدا ئەم نامۆبوونە بە شێوەیەکی ڕیشەیی دووبارە دەبێتەوە . لە سەدەی بیست و یەکدا بێگومان تەکنەلۆژیا ئەرکی خۆی وەک ئامرازێک تێدەپەڕێنێت و دەبێتە سیستەمێکی بیروباوەڕی جیهانی ومێشکمان دەبێتە مەعبەدو پەرەستگای ئاینی تەکنۆلۆژیا کە بە شاشەکانەوە بەستراونەتەوە ، ڕێوڕەسمی پەرەستش لە چەندین کاتژمێری دیجیتاڵی پێکدێت ، عەقیدەی ئەو باوەڕێکە بە پێشکەوتنی بێکۆتایی و تاکایەتی و تەکنۆلۆژیای نزیک . خودا بەڵێنی زیرەکیی باڵاتری پێداوین کە هەموو زانستێکی مرۆڤ لەخۆ بگرێت و کێشەکانمان بۆ چارەسەر بکات. بەڵام
‏خودا نوێکە بە کۆد و داتا ساختە کراوە و پشت بە زانست دەبەستێت . تەکنەلۆجیا نەهاتووە بۆ جێگرەوەی ئایین، هەروەها پێویستیش نییە ئەو کارە بکات ، بەڵام ئەو فەزا سۆزداری و ڕەمزیانەی کۆنترۆڵ کردووە کە پێشتر شتە پیرۆزەکان بەڕێوەیان دەبرد . هەر لە گەڕان بەدوای یەکڕیزیەوە تا بەڵێنی لێبوردن، ئایینی تەکنیکی وەڵامی پێداویستییە سەرەتاییەکانی مرۆڤ دەداتەوە: ئارەزووی پەیوەندی، ترس لە مردن و تینوێتی . نامۆبوون هەمیشە هێزێکی بزوێنەری ئاینداری بووە و ئاینی تەکنەلۆژیاش بەرهەمی سەردەمێکە کە ئەم دیاردەیە گەورەتر دەکات . ئەم ئاینە تەنها لە گەڵ ئاینە نەریتەکان و تێکەڵاوو هاوبەشەکان ناژێت ، بەڵکودەبێتە تەواوکەری ئەوان و تەنانەت لەگەڵیاندا هاوژیانیش دەبێت . لە زۆر ڕووەوە لە ئاینێکی کۆن دەچێت بەڵام جل و بەرگی ئایندەیی لەبەردایە. نامۆبوون لای مارکس کاتێک ڕوودەدات کە کرێکار کۆنترۆڵی کارەکەی و بەرهەمەکەی و جەوهەری کۆمەڵایەتی خۆی لەدەست بدات. ئەمڕۆ لە ئابووریی دیجیتاڵیدا ئەم نامۆبوونە بە شێوەیەکی ڕیشەیی دووبارە دەبێتەوە .

نامۆبوونی داتاکان ڕاستیەکی واقیعیە: بەکارهێنەران بەهای (زیادە بایی) دروست دەکەن لە ڕێگەی چالاکیەکانیانەوە لەسەر پلاتفۆرمەکانی وەک (لایک، گەڕان و ناوەڕۆک) . بەڵام ئەم بەهایە لەلایەن کۆمپانیاکانی وەک گۆگڵ یان مێتا دەستی بەسەردا دەگیرێت و دەگۆڕێت بۆ سەرمایە. پەیوەندییە مرۆییەکان تادێت بە شێوەیەکی زۆر پشت بە ئەلگۆریتمەکان دەبەستن . ئینستاگرام و تیندەر ئینتیما و پەیوەندی سۆزداری دەگۆڕن بۆ کاڵا، پەیوەندییە مرۆییەکانیش دەکەنە تەنها کارلێکی بەرنامە بۆ داڕێژراو . سەربەخۆیی لە سیستەمی ناڕووندا کەم دەبێتەوە و دواجار ئەلگۆریتمەکان هەڵبژاردنەکانمان دیاری دەکەن، هەر لەو شتانەی کە بەکاریدەهێنین تا ئەو کەسانەی کە پەیوەندییان پێوە دەکەین، دەمانکاتە پاشکۆو پەیوەندیەکانی ئامێری دیجیتاڵی . کەواتە ئێمە پرۆلیتاریای دیجیتاڵین، پەیوەندیمان بە بەرهەمی کاری مەجازیمانەوە پچڕاوە و بەدوای شتێکدا دەگەڕێین کە باوەڕمان پێی هەبێت تا بتوانین بەردەوام بین لە بووندا . ئاینی تەکنەلۆژیای ئەم ئیستغلالکردنە لە ڕێگەی ڕیوایەتی “داهێنان”، “نوێبوونەوە”، “شۆڕش” و “داهێنانەوە” پیرۆز دەکات کە دەرهێنانی بەهای مەعریفی و سۆزداری زیادە دەشارێتەوە، لە دۆخێکی بەردەوامی چاوەڕوانیدا دەمانهێڵێتەوە بەڵێنی داهاتوویەکی پڕ لە شتی باشمان پێدەدات. ئەم ئایینە بە تەواوی لەگەڵ پێداویستیەکانماندا دەگونجێت، چونکە ئیمان و هیوا دەچێنێت بەو شتانەی کە لە داهاتوودا دێت. وەک ئەوەی ئەوە بەس نەبێت، ئەوە تاکە ئاینە کە ڕەزامەندی دەستبەجێ پێشکەش دەکات بە پێچەوانەی ئەوانی ترەوە.
ڕەزامەندی خێرا بریتیە لە پەیوەندیکردن بە هەموو شتێکەوە کە لە ئینتەرنێتدا هەیە ، وەکو ئەوە وایە کە کەنیسەی کاسۆلیکی هێرۆینی مقەدەس ڕۆژانە بە شێوەیەکی نهێنی دابەش بکات. لە کاتێکدا ئینجیلیەکان کۆپی کتێبی پیرۆزیان لە ژێر باوەشدا هەڵدەگرن، شوێنکەوتوانی ئایینی تەکنەلۆژی مۆبایلەکانیان بە دەستەوە هەڵدەگرن . قوربانگایەکی گەورەی گەورە و ئاوێنەیەکی نەرگسی بۆ ڕازیکردنی خێرا ، هەروەک چۆن ئینجیلیەکان بەردەوام چاویان لە کتێبی پیرۆزە بۆ ڕێنمایی، کەسانی خاوەن ئایینی تەکنەلۆژیا سیستەمی جیهانی دیاریکردنی پێگەیشتنیان (GPS) یان هەیە . جگە لەوەش پێغەمبەری خۆیان هەیە کە پێشبینی هاتنی مەسیحی تەکنەلۆژی نوێ دەکەن کە پێدەچێت حەتمی بێت.
هاتنی زیرەکی دەستکردی خۆئاگا ئامادەیە بۆ ئەوەی ببێتە ساتێک لە وەحی خودایی ،ئەو ساتەی کە تاکایەتی تێدەپەڕێنین و دەچینە ناو جیهانێکی ترەوە کە لە مەجازی و دیجیتاڵ تێدەپەڕێت. جگە لەوەش پەیوەندی دیجیتاڵی ئەزموونی بەکۆمەڵ دروست دەکات کە هەستی یەکێتی و تێپەڕاندن دەوروژێنێت هاوشێوەی ئەوانەی پێشتر پەیوەست بوون بە ئاینەوە . ئینتەرنێت پیروز دەبێت و پەیوەندیکردن پێیەوە بەهەشتە، پچڕانی پەیوەندی لێی دۆزەخە. نەمانی لە تۆڕەکە مانای بوونی نەبووە لە بەرامبەر جیهانی دیجیتاڵیدا ، بەڵام ئەم تێڕوانینەی یەکگرتوویی تا ڕادەیەک وەهمیە .
بڵقی ئەلگۆریتمەکان کار بۆ پارچە پارچە کردنی واقیع دەکەن، بەڵام گێڕانەوەی دەستەواژەی “هەموان لە پەیوەندیداین” تامەزرۆیی مرۆڤ بۆ سەر بە شتێکی مانادار تێر دەکات، هەروەک چۆن لە ئاینەکانی وەک بودایی (“بەستنەوەی گشتگیر”) یان مەسیحیەت (“جەستەی مەسیح”) و لە ئیسلامدا…
‏بە هەمان شێوە بەرکەوتنی بەردەوام بە ڕژێمی زانیاری بێکۆتایی (تێپەڕین لە سۆشیال میدیا، پەخش ، ئاگادارکردنەوە) هەستێکی نوقمبوون بە شتێکی گەورەتر لە خۆمان دروست دەکات. ئەوە خۆشحاڵیەکی دیجیتاڵی شل و هۆکارە بۆ ئالوودەبوون ، هاوشێوەی ئاینێکی پڕ لە ڕەهبانیەت و بەرز . ئەم زیادەڕەویەی وابەستەبوونە دەروون نەخۆش دەخات. لەوێدا “ژینگەی گرنگیپێدان” هەیە لەو شوێنەی کە بە پەلەیە جێگەی گرنگ دەگرێتەوە پێویستە زوو زانیاریەکانی پێشووت لەبیربچێت بۆ ئەوەی زانیاریە نوێیەکان ببینیت. دوچاری وەسوەسەی زانیاری دەبینەوەو لەناو ئاژاوەی هاندەرەکاندا گیر دەخۆین و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و خۆکۆنتڕۆڵکردن لەدەست دەدەین . ‏هەروەها دوچاری وەسوەسەی زانیاری دەبینەوە ، لەناو ئاژاوەی هاندەرەکاندا گیر دەخۆین و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و خۆکۆنتڕۆڵکردن لەدەست دەدەین . لە لایەکی ترەوە هەموو ئاینێک ئەفسانەی خۆی هەیە. باوەڕ بە پێشکەوتن و تەکنەلۆژیا وەک چارەسەرێکی گشتگیر بۆ کێشە کۆمەڵایەتیەکان پشتگوێ دەخات.

‏(گۆڕانی کەشوهەوا، نایەکسانی و قەیرانی وجودی) ئاڵۆزی سیستماتیکی ڕزگاریمان لە شێوەی داهێناندا دەفرۆشن بەبێ ئەوەی لێکەوتەکانی بخەنە ژێر پرسیارەوە. لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ژان بۆدریار (١٩٢٩-٢٠٠٧) باسی کۆمەڵگایەکی کرد کە تیایدا لاسایکردنەوە (کۆپی بەبێ ئەسڵی) جێگەی واقیعی گردۆتەوە . ئەمڕۆ ئاینی تەکنیکی گەیشتۆتە قۆناغێکی بەرزتر لەو پرۆسەیە . سۆشیال میدیا واقیعێکی توندڕەو دروست دەکات کە ژیان تێیدا ئازاد دەبێت و خود دەبێتە تەنها مەشهەدێکی دیزاینەر بۆ چەسپاندنی دەرەکی . “لایک” بریتیە لە نیشانەی بەتاڵ، ڕێوڕەسمی پەرەستن نەرگسییە. ئەلگۆریتمە نەبینراوەکان وەک خوداوەندە گۆڕاوەکان دیاری دەکەن کە چی دەبیستین و بیر لە چی دەکەینەوە و باوەڕمان بە چی هەیەئەمەش هێڵی نێوان ئیرادەی ئازاد و بەرنامەسازی کاڵ دەکاتەوە.
‏سەبارەت بە ژان بۆدریار پێیوایە ئاینی تەکنیکی تەنیا نامۆبوون نییە بەڵکو کوشتنی واقیعە. بەم شێوەیە ئەم باوەڕە نوێیە بەرەو نامۆبوونێکی فرە ڕەهەندمان دەبات. لەسەر ئاستی ماددی ئێمە لە ڕووی ئابووریەوە ئیستغلال کراوین لە ڕێگەی گرتنی داتا و گۆڕینی ئەفسوناوی ، ژیان و تەمەنمان دەقۆزرێتەوە بۆ کاتەکانی شاشەی ژمارەیی (دیجیتاڵی)کە بەهای زیادە بەرهەم دەهێنێت ، لە ڕووی مەعریفیەوە بیروباوەڕی ئاڵۆزی مرۆڤایەتیمان بەرتەسک دەکرێتەوە بۆ نەخشەی ئەلگۆریتمیەکان ، هەروەها لە بواری هێمادا ئاڵوگۆڕ کردنی ئەزموونی ڕاستەقینەمان بۆ لاسایکردنەوەی دیجیتاڵی . لە ئەنجامدا دەگەینە دۆخی تەقدیس کردنی تەکنەلۆژیا ، هاوکات ئێمە ئەو ئامرازانە دەپەرەستین کە خۆمان دروستی دەکەین و تا ڕادەیەک هێزی ئیلاهیشی پێدەبەخشین ، زیرەکی دەستکرد وەک بتەکانی دوێنێ تادێت ژیانێکی تایبەت بە خۆی لەبەردەم چاوی ئێمەدا بەدەست دەهێنێت. ئێمە لە سیستەمێکی موقەدەس و گشتگیردا نوقم بوین بۆیە بە ناچاری قفڵی مۆبایلەکانمان دەکەینەوە وەک ئەوەی لە ڕێوڕەسمێکی ڕۆژانەدا بین ، بەردەوام پشکنینیان بۆ دەکەین، لە تویتەکاندا لە تویتەر دان بە تاوانەکانماندا دەنێین و لە بارگاویکردنەوەی وزەی ڕۆژانەدا داوای لێبوردن دەکەین . بەڵام ئەم عیبادەتە ڕزگارمان ناکات و دەمانخاتە نێو بازنەیەکی بەتاڵی وابەستەو دڵەڕاوکێ ، هەروەها لە دۆخێکی نوقمبووی دیجیتاڵیدا دەمانهێڵێتەوەو ئەستەمە لێی دەربازبین . وەک چۆن نەخۆشێکی شیزۆفرینیا حەبەکانی خۆی لە گیرفانیدا هەڵدەگرێت ، بە هەمان چەشن مروڤی مۆدێرنیش خوداکەی خۆی لە گیرفانیدا هەڵدەگرێت ؛ مەبەست لە موبایلەکەیەتی . وەک ئێدگار مۆرین (1921-) نووسیویەتی، “کێشەکە لە تەکنەلۆژیادا نییە، بەڵکو لە تێکەڵکردنیدایە بۆ ناو سیستەمێکی کوێرو نابینا” سیستەمێک کە قازانجی خێرا لە پێشینەیدایە بە بێ لە بەرچاوگردنی ئەخلاق و بیرکردنەوەی سیستماتیکی و ، هەروەها جیا لە ئاڵۆزی مرۆڤ .
دەبێت ئەو ڕاستیە بزانین جیابوونەوە لە ئاینی تەکنیکی مانای ڕەتکردنەوەی تکنۆلۆژیا نییە ، بەڵکو پێناسە کردنەوەیەتی وەکو ئامرازێک تا لە خزمەتی مروڤایەتیدا بێت ، نەک وەک جێگرەوەی ئاین . تەنها بەم شێوەیە دەتوانین لە پەرستگای دیجیتاڵی ڕزگارمان بێت و جیهانێکی هاوبەشی ڕاستەقینە بنیاتبنێنەوە.لەکۆتاییدا سەرباری ئەوەش ئەگەر ڕاستگۆ بم، ڕۆژێک پێشتر بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر بێ ئینتەرنێت بووم. لە ساتێکی نائومێدیدا، بتە شاراوەکەم لە باوەش گرت و نوێژم بۆ خودای ئینتەرنێت کرد و دوای ماوەیەکی کەم گەڕایەوە ، ڕەنگە دوعاکردن بۆی هەندێک سوودی هەبێت. بەڵام لە کۆتاییدا ئایا ئەمە هەمان لۆژیک نییە کە هەموو ئاینەکان کاری لە سەر دەکەن؟ ..

‏(بە پێنوسی ابو ذر الجبوري – وەرگێڕانی لە یابانیەوە اکد الجبوري – حوارالمتمدن – ٣١ – ٣٠ – ٢٠٢٥)
https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=891623

‏بیونگ-چول هان (1959- ) فەیلەسوف و تیۆریستێکی کولتووری لەدایکبووی کۆریای باشوورە. لە ئەڵمانیا دادەنیشێت و مامۆستای هونەرە لە زانکۆی بەرلین
‏دەقەکە؛
‏- پێم بڵێ ئازار بۆ تۆ چی دەگەیەنێت، منیش پێت دەڵێم تۆ کێیت!

‏ئەم قسەیەی ئێرنست یونگەر (١٨٩٥-١٩٩٨) دەتوانرێت بۆ کۆمەڵگا بە گشتی بەکاربهێنرێت. پەیوەندیمان بە ئازارەوە سروشتی ئەو کۆمەڵگایە ئاشکرا دەکات کە تێیدا دەژین. ئازار ئاماژەیەکی کۆدکراوەو کلیلی تێگەیشتنە لەو کۆمەڵگەیەی کە قسەی لەسەر دەکرێت. ‏هەر لەبەر ئەم هۆکارە دەبێت هەموو سۆسۆلۆکێک و ڕەخنەیەکی کۆمەڵایەتی لێکدانەوەو شرۆڤەکانی خۆی بۆ ئازار پەرەپێبدات. دەبێت ئەوەش بزانین ئێمە سروشتی کۆدکراوی ئازار لەدەست دەدەین ئەگەر بە تەنیا بۆ پزیشکی جێبهێڵین بۆ ئەوەی مامەڵەی لەگەڵدا بکات.
ئەمڕۆ، “فۆبیای ئازار”، یان فۆبیای ئەلگۆریتم(خوارزمیات) بە ئازار- لە هەموو جێگایەک ترسێکی باوە لە ئازارەکان . هەروەها بەرگەگرتنی ئازار بە خێرایی کەم دەکاتەوە. فۆبیای ئازار دەبێتە هۆی سڕبوونی هەمیشەیی ، ئامانج لێی دوورکەوتنەوەیە لە هەر دۆخێکی پڕ لە ئازار. لە هەمان کاتدا تەنانەت دڵشکانیش بە گومانەوە سەیر دەکرێت. فۆبیای ئازار لە کایەی کۆمەڵایەتیدا بڵاودەبێتەوەو فەزای ململانێ و مشتومڕ بچووک دەکاتەوە، ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی ڕووبەڕووبوونەوەی ئازاربەخش. فوبیای ئازاریش هەژموونی خۆی دەسەپێنێت بەسەر سیاسەتدا.
فشارەکان بۆ پابەندبوون بە ڕێککەوتنەکان و گەیشتن بە کۆدەنگی زیاتر دەبێت.هاوکات سیاسەت لە ناوچەیەکی ئازارشکێندا جێگیر دەبێت و دینامیزمی خۆی لەدەست دەدات. “نەبوونی ئەڵتەرناتیف” یان بەدیل دەبێتە پەناگایەکی سیاسی. دواجار “ناوەند”ی پارچەپارچەبوو دەبێتە پەناگەیەک . هەروەها مرۆڤ لەبری مشتومڕ و هەوڵدان بۆ ئارگیومێنتی باشتر ملکەچی فشارەکانی سیستەمەکە دەبێت . دواجار دیمۆکراسی (پۆست دیمۆکراسی) بڵاو دەبێتەوە کە بریتیە لە دیمۆکراسی ئازار شکێن و چەسپاو . هەر لەبەر ئەمەشە کە شانتاڵ مۆفێ (١٩٤٣-) داوای “سیاسەتێکی پڕ لە ئازار” دەکات کە خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی پڕ لە ئازار بەدوور نەگرێت. سیاسەتی ئارامکردنەوە بێتوانایە لە خاوەندارێتی دیدگا یان جێبەجێکردنی چاکسازی قووڵ کە ڕەنگە بە ئازار بێت. ئەوان پێیان باشە پەنا بۆ دەرمانی ئازارشکێن ببەن، کە کاریگەری کاتییان هەیە و هیچ شتێک ئەنجام نادات جگە لە داپۆشینی ناهاوسەنگی سستەم و هاوسەنگی میتۆدی نەبێت .سیاسەتی هێورکردنەوە چەکدار نییە بە ئازایەتی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئازارەکان.
بەم شێوەیە هەموو شتێک دەبێتە تەنیا درێژەپێدەری هەمان چیرۆکی کۆن . ترسی ئەمڕۆ لە ئەلگۆریتمەکان (خوارزمیات) لەسەر بنەمای گۆڕانکاریەکی ڕیشەیی پارادایم دامەزراوە. ئێمە لە کۆمەڵگایەکی ئەرێنیدا دەژین کە هەوڵی نەهێشتنی هەموو جۆرەکانی نەرێنی دەدات.ئازار جەوهەری نەرێنییە. تەنانەت دەروونناسیش ئەم گۆڕانکارییە پارادایمە پەیڕەو دەکات، لە دەروونناسی نەرێنی کە دەروونناسی ئازارە دەگوێزێتەوە بۆ دەروونناسی ئەرێنی . تەرکیز دەخاتە سەر خۆشگوزەرانی و دڵخۆشی و گەشبینی. هەروەها پێویستە خۆمان لە بیرکردنەوە نەرێنییەکان بەدوور بگرین و بیگۆڕین بە بیرکردنەوە ئەرێنییەکان . تەنانەت دەرونناسی ئەرێنی ئازار وەکو لۆژیکی کار کردن بە کار دێنێت ، ئایدۆلۆژیای هێورکەرەوەی نیولیبرالیزم ئەزموونە ئازاربەخشەکان وەک پاڵنەرێک بۆ باشترکردنی ئەدای کارکردن دەبینێت. تەنانەت باس لە “گەشەکردنی دوای کارەسات” دەکات ، ڕاهێنانی خۆڕاگری وەکو ڕاهێنانێک بۆ هێزی دەروون ، ئەم ڕاهێنانە ئامانجی گواستنەوەی مرۆڤەکانە بۆ تاکی بە توانا تا دەکرێت هەست بە ئازار نەکەن و هەمیشە دڵخۆشْ بن .
ئەرکی دەرونناسی ئەرێنی پەیوەندیەکی تۆکمەو نزیکی هەیە بە دابین کردنی بەختەوەری و بەڵێنی داوە بە دابین کردنی پانتاییەک لە بەختەوەری هەمیشەیی دەکرێت لە ڕێی دەرمانەوە دەستەبەر بکرێت.قەیرانی مادەو دەرمانی (افیون)لە ئەمریکا نموونەیەکی سەرەکییە ، هەروەها تەماحی ماددی پیشەسازی دەرمان تاکە هۆکاری ئەم قەیرانە نییە؛ بەڵکو گریمانەیەکی بنەڕەتییە سەبارەت بە بوونی مرۆڤ . تەنها ئایدۆلۆژیای خۆشگوزەرانی هەمیشەیی دەتوانێت لە ئاستی فرەواندا ئەو دەرمانانە دابەشبکات کە لە بنەڕەتدا پزیشکی ئارامکەرەوە بە کاری دەهێنێت بۆ کەسانی تەندروست .
بەڕێکەوت نییە کە دەیڤید بی مۆریس (1942-)، ئەلگۆریتمزان یان پسپۆڕی ئازاری ئەمریکی، دەیان ساڵ لەمەوبەر لێدوانێکی داوە : ڕەنگە ئەمریکییەکانی ئەمڕۆ یەکەم نەوە بن لەسەر زەوی کە ژیانێکی بێ ئازاریان بە مافێکی دەستووری زانیبێت. کە بریتیە لە ئازاری شەرمەزاری . کۆمەڵگای پزیشکی ئارامکەرەوە هاوتەریبە لە گەڵ کۆمەڵگای جێبەجێکەر ، ئازار وا لێکدەدرێتەوە کە نیشانەی لاوازیە؛ هەروەها شتێکە دەبێت بشاردرێتەوە یان کۆتایی پێبهێندرێت لە ڕێگەی چاک کردنیەوە ، ئەمەش بۆ خۆی لەگەڵ ئەدای کارکردندا ناکۆکە . لە کۆمەڵگایەکی چالاک و بە توانادا جێگەی پاسیڤیەتی ئازارەکان نابێتەوە ، ئەمڕۆ ئازار لە هەر ئەگەرێکی دەربڕین ڕەتدەکرێتەوە. مەحکومە بە بێدەنگی، کۆمەڵگەی پزیشکی ئارامکەرەوە ڕێگە نادات ئازار زیندوو بکرێتەوە یان لە ڕووی زمانەوانییەوە گوزارشت لە خۆی بکات و بگۆڕێت بۆ سۆز . کۆمەڵگەی ئارامکەرەوە کۆمەڵگەیەکی “ئایدیاڵ”ە. قوربانی وەهمی خۆڕازیبوونە. هەموو شتێک پۆلێش دەکرێت و پاڵاوتە دەکرێت تاوەکو ڕازی دەبێت.
سەرسام بوون هێمای ئێستایە ‌هەروەها ڕەوێنەوەی ئازارەکانیەتی. ئەوان نەک تەنها سۆشیال میدیا، بەڵکو هەژمونیان سەپاندووە بە سەر هەموو بوارەکانی کولتوریدا . نابێت ئازاری هیچ شتێک بدات ، نەک هەر هونەر، بەڵکو ژیان خۆی دەبێت لە ئینستاگرامدا تەسویر بکرێت؛ بەو مانایەی خاڵی بێت لە لایەنی توندو ململان و ناکۆکی کە ڕەنگە ئازار بەخش بێت . لەبیرمان دەچێت کە ئازار پاکی دەکاتەوە و لە ڕێگەی پاککردنەوە کاردەکات:‏‏کولتووری خۆڕازیبوون توانای پاک کردنەوەی نییە و بەمجۆرە مرۆڤ لە نێوان ئەو نیشتووانەی ئەرێنیدا کە لە ژێر ڕووی ئەو ڕۆشنبیرە خۆڕازیبوونەدا کۆدەبێتەوە دەخنکێت. ئەم شرۆڤەیە لەسەر موزایەدەی هونەری مۆدێرن و هاوچەرخ دەڵێت: جا چ مۆنێت (١٨٤٠-١٩٢٦) بێت یان کوونس (١٩٥٥-) یان تابلۆ ڕووتە بە ناوبانگەکانی مودیگلیانی، یان فیگەرە مێینەکانی پیکاسۆ (١٨٨١-١٩٧٣)، یان کێڵگە ڕەنگاوڕەنگەکانی ڕۆتکۆ (١٩٠٣-١٩٧٠)، یان تەنانەت تابلۆی سەر نۆژەنکراوی لیۆناردۆ (١٤٥٢-١٥١٩)، هەموویان سەر بە بەرزترین بڕاکێتی نرخەکانن. پێدەچێت هەموو بەرهەمە هونەریەکان لە یەکەم نیگادا بگەڕێندرێنەوە بۆ هونەرمەندێکی (پیاو)، و تا ڕادەی قسەی ناشرینیش دڵخۆشکەر بن . بەلایەنی کەمەوە هونەرمەندێک هێواش هێواش لەم پۆلە نزیک دەبێتەوە:
لویس بۆرژوا کە بە پەیکەرێکی زەبەلاح ژمارەیەکی پێوانەیی نوێی تۆمارکرد. 32 ملیۆن دۆلار نرخی(جاڵجاڵۆکە) فیلمی “The Spider” بوو، کە بەرهەمێکی ساڵانی نەوەدەکانە . بەڵام تەنانەت جاڵجاڵۆکە زەبەلاحەکانیش لەبری ئەوەی هەڕەشە بن بە شێوەیەکی نایاب ڕازێنراونەتەوە. لە بەرهەمەکانی (ئای ویویدا)ئەخلاق بە شێوەیەک خراوەتەڕوو کە ئیلهامبەخشە بۆ سەرسامبوون. ئەخلاق و ڕازیبوون لە هاوژیانییەکی سەرکەوتوودا یەکتر دەبینن . دیزاینی پێگەی ئۆپزسیۆن کەم دەکاتەوە ، لە لایەکی دیکەوە (جێف کونز) هونەرێکی نائەخلاقی دیکۆراتی نایاب دەخاتە ڕوو ئەویش سەرسامکەرە ، کاتێک ڕووبەڕووی هونەرەکەی دەبێتەوە، تاکە کاردانەوەی لۆژیکی وەک خۆی پشتڕاستی دەکاتەوە ئەوەیە کە هاوار بکات: “واو!” .

‏ئەمڕۆ هونەر ناچارە ملکەچ بێت بۆ “سەرسامی”. ئەم بێهۆشکردنەی هونەر تەنانەت بۆ وەستا کۆنەکانیش هیچ ڕێزێک نیشان نادات. تەنانەت خەریکە دەخرێتە ناو دیزاینی مۆدەوە . بۆ نموونە پێشانگای پۆرترێتی هەڵبژێردراو لەگەڵ ڤیدیۆیەکدا بوو کە نیشانی دەدا ڕەنگی جلوبەرگی دیزاینەرانی هاوچەرخ چەندە جوان هاوئاهەنگ بووە لەگەڵ تابلۆ مێژووییەکانی لوکاس کراناخی گەورە (١٤٧٢-١٥٥٣) یان پیتەر پاوڵ ڕوبێنس (١٥٧٧-١٦٤٠). بێگومان ئەو پێشنیارەش هەبوو کە پۆرترێتی مێژوویی نسخەیەکی سەرەتایی وێنەی سێڵفی هاوچەرخ بووە”. ڕۆشنبیری خۆڕازیبوون هۆکاری زۆریان هەیە. یەکەم:
ئەمە ڕوون دەکرێتەوە بۆ بە بازاڕکردن و بە کاڵاکردن .بەرهەمە ڕۆشنبیریەکان تادێت دوچاری فشاری بەکاربەردن دەبنەوە ، پێویستە وێنایەک لە خۆ بگرێت کە گونجاو بێت بۆ بەکاربردن ، بەو مانایەی چێش بەخش بێت . ئەم گۆڕانە لە ڕۆشنبیریەوە بۆ ئابووری لەگەڵ گۆڕانی ئابووری بۆ ڕۆشنبیری بەهای ڕۆشنبیری زیادە بۆ کاڵا بەکاربەرەکان زیاد دەکرێت . بەڵێنی ئەزموونی کولتووری و جوانکاری دەدات کە دیزاین گرنگتر دەبێت لە بەهای بەکارهێنان.
‏کایەی بەکابەر کایەی ڕۆشنبیری داگیر دەکات. کاڵای بەکاربەر وەک بەرهەمی هونەری پێشکەش دەکرێت. بەم شێوەیە کایەی هونەر و بەکاربردن تێکەڵ بە یەکتر دەبن، ‏ئەمەش ڕێگا دەدات بە هونەر سودمەند بێت لە جوانیناسی بە کاربردن و دواجاریش چێشبەخش دەبێت . گۆڕینی کولتوور بۆ ئابووری و گۆڕینی ئابووری بۆ کولتوور یەکتر بەهێز دەکەن. دابڕان لە نێوان کولتوور و بازرگانی، نێوان هونەر و بەکاربردن، نێوان هونەر و پڕوپاگەندە بە هەمان چەشن .تەنانەت هونەرمەندان ناچارن خۆیان وەک نیشانەی بازرگانی تۆمار بکەن. خۆیان لەگەڵ بازاڕدا دەگونجێنن و هەست بە باشی خۆیان دەکەن بۆ ئەوەی سەرسامیان بەدەست بهێنن . هەروەها گۆڕینی ئابووری بۆ ڕۆشنبیری کاریگەری لەسەر بەرهەمهێنان هەیە ،بەرهەمهێنانی دوای پیشەسازی غەیرە مادی دەست دەگرێت بە سەر شێوە جۆراو جۆرەکانی پراکتیکی هونەریدا . دەبێت داهێنەرانە بێت بەڵام وەک ستراتیژییەکی ئابووری ، هاوکات داهێنان ڕێگە نادات تەنها بە شێوە جۆراو جۆرەکانی هەمان شتی خۆی نەبێت . ناتوانێت جیاوازییەکی تەواو بەدەستبهێنێت.
ئەو نەرێنی شکاندنی نییە و ئەوەش بە ئازارە. هەروەها ئازار و بازرگانی لە یەکتر دوور دەکەونەوە ، یان یەکتر لە دەست دەدەن . لە سەردەمێکدا کە کایەی هونەر بە تەواوی لە کایەی بەکاربردن جیا بووەوە، ملکەچی لۆژیکی خۆی بوو هیچ چێژێکی لێ چاوەڕوان نەدەکرا. هونەرمەندان خۆیان لە بازرگانی دوور خستەوە ، تا ئێستاش ئەو ڕستەیەی ئادرنۆ دروستە کە دەڵێت: هونەر بەشدارە لە دروست کردنی ڕوداوی نامۆیی لە جیهاندا. بە پێی ئەو گوتەیە کارێگەری هونەری خۆشگوزەرانی ناکۆکە لە گەڵ دەستەواژەکان . هونەر دەبێت توانای شۆککردن و بێزار کردن و تێکدان و تەنانەت ئازاردانیشی هەبێت. هونەر لە شوێنێکی جیاوازدایە ، هەروەها ماڵەکەی لە شوێنێکی غەریبدایە ، بە دیاریکراوی ئەم نامۆییە کارە هونەریەکە پێکدێنێت ، ئازار ئەو بۆشایەیە کە تەواو جیاوازەکان لە ڕێگەیەوە دەچنە ژوورەوە. هەر نەرێنیی جیاوازەکان بە تەواوی وا دەکات هونەر بتوانێت دژایەتی گێڕانەوەی خۆی لەگەڵ سیستەمی باودا بکات. سەبارەت بە خۆڕازیبوون بە هەمان شێوە بەردەوام دەبێت . بە گوتەی ئادۆرنۆ، “یەکەم وێنەی جوانکاری” لەرزێکە”یان هەژانێکە گوزارشت لە سەرهەڵدانی جیاوازی دەکات.
هۆشیاریەک کە توانای لەرزین و هەژانی نەبێت هۆشیارییەکی بەرجەستەکراوە.ئەو بێتوانایە لە ئەزموونکردنی چونکە ئەمە لە جەوهەرەکەیدا ئەو ئازارەیە کە جیاوازییە جەوهەریەکەی دەردەکەوێت ، ئەوەی کە هەیە لە پەیوەندیدایە لە گەڵ ئەوەی کە نەریتیە ، ژیانێک کە هەموو ئازارێک ڕەت بکاتەوە، دیسان ژیانێکە کە لە جەستەدایە.تاکە شتێک کە ژیان بە زیندووی دەهێڵێتەوە “کاریگەری کەسانی دیکەیە”. ئەگەرنا لە دۆزەخی لە یەکچوندا بە دیلی دەمێنێتەوە .
‏
‏(بە پێنوسی یۆنگ – چول هان) وەرگێڕانی لە ژاپونیەوە اکد الجبوری – حوار المتمدن – ٣٠ – ١٠ – ٢٠٢٥

‏هەرکە مرۆڤ لەسەر پێیەکانی وەستاو دارستان و ئەشکەوتەکانی بەجێهێشت، تۆوی هەستی ئایینی و سەرسامی و سەرسوڕمانی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرت لە بووندا .لەو چرکە ساتەی مرۆڤ چاوی کردۆتەوەو دەورو بەرەکەی خۆی ناسیوەو هۆشیاری لا گڵاڵە بووە ئاینیش بەشێکی دانەبڕاو بووە لە بیر کردنەوەی مرۆڤەکان و کارێگەری هەبووە لە دیاری کرنی پەیوەندیەکانی بەرهەم هێنان و پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان و شێوازی داڕشتنی ژیان و پەیوەست بوون بەو نۆرمانەوە کە لایەن کاهینەکانەوە بۆیان دیاری کراوە ، موغ وکاهینەکان نوێنەرایەتی هێزی میتافیزیکیان کردووە بۆ ڕێکخستنی شێوازی پەرەستش و پابەند بوون بەو نۆرمانەوە کە بوون بە بەشێک لە کولتوور و پەرەستراو ، هەروەها ئایین بەشێکی سەرەکی ئایدۆلۆژی دەسەڵات بووە ..
ساکاری بیر کردنەوەی مرۆڤە سەرەتایەکان و نەبوونی زانیاری و تێنەگەیشتن لە دونیاو کارەساتە سروشتیەکان فاکتی سەرەکی بووە بۆ ئەوەی بیرۆکەی هێزی بانسروشتی ببێتە نۆرم و کولتوری کۆمەڵگای مرۆڤایەتی و ئاراستە کردنی چۆنێتی ژیانی ڕۆژانەی ئینسانەکان . نەبوونی زانیاری مرۆڤ وای کردووە ئاینەکان فاکتەرێکی سەرەکی بن بۆ چاندنی ترس لە ناخی مرۆڤەکان بە چەشنێک کارەساتە سروشتیەکانیان لێ بووە بە خالق و هێزێکی بانسروشتی و پەرەستویانن بۆ ئەوەی لێیان توڕە نەبێت و بەڵایەکیان بە سەردا نەهێنێت ، ئیتر لەو چرکە ساتەوە بیرۆکەی پەرەستن و خالق و خودا بوو بە پیرۆزی کۆمەڵگا و بەشێک لە کۆلتوور، دواجار کەسانێک کە خاوەن دەسەڵات بوون خۆیان کردە نوێنەری خودا لە سەر زەوی و هێدی هێدی خەسڵەتی خودایان لە خۆیان بەر جەستە کردو خۆیان ناو نا خوداکان لە سەردەمی فیرعەونەکانی میسری کۆن و سۆمەری میزوپۆتۆمیا بە یونانی کۆن . تا هاتنی ئاینە یەک تا پەرەستەکان وەکو ڕیفۆرمێکی ئاینی و سیاسی خەسڵەت بوونی خوداییان لە ئینسان سەندەوەو لە زەویەوە گواسترایەوە بۆ ئاسمان و وێنایەکی پیرۆزیان پێ بەخشی لە دوتوێی هێزێکی نادیارو میتافیزیکدا ،،کە تا ئێستاش زۆرێک لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی درێژە بە هەمان ڕەوشی سەردەمی کلاسیک دەدەن ..
لە ڕاستیدا لەو قۆناغەی ئایینە یەک تا پەرەستەکان تێیدا سەری هەڵداوە ئەو ئاینانە جۆرێک بووە لە بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی دژ بە دەسەڵاتی جەبروت و ئیمپراتۆرەکان ، جۆرێک بووە لە بزووتنەوەی سیاسی وەکو فۆرمی حیزبی سیاسی سەردەمی مۆدێرنەی ئێستای خۆمان خەون و خولیایان بە دەست هێنانی جەبروتی دەسەڵات بووە ، کە چی ستەمکاری و چەوساندنەوە هەمان شێوەی پێشوو بەردەوام دەبێت ، ئیتر لەو ساتەوە بۆ خۆڕاپسکاندن لە ژێر ئەو ستەمکاریەدا ، یاخی بوون و ڕۆحی بەرەنگاری دەبێتە ماکی مرۆڤەکان و لە چوارچێوەی ئاینێکی دیاریکراودا نوێدا خۆی مانڤێست دەکات و کەسێکیش وەکو پەیامهێنەر دەبێتە دەمڕاست و کارێزمای بزووتنەوەکەو هەرچەندە ئەو بزووتنەوە نوێیە خەسڵەتێکی ئۆپزسیۆنی هەبووە ، بەڵام وێنایەکی مقەدەسی پێ بەخشراوە تەواوی هەوادارانی ئاینەکە ملکەچی دەبن ، ئەمیش دەبێتە کەسێکی تۆتالیتارو بزووتنەوەکەشی دەبێتە سیستەمێکی سەرتاپاکیری پیرۆزو هەژموونی خۆی دەسەپێنێت بە سەر تەواوی جومگەکانی کۆمەڵگاکەی لە بوارە جیاجیاکانی ژیاندا ، هەر ئەویش چارەنوسیان دیاردەکات و ، بڕیار لە سەر چۆنیەتی ژیانی ڕۆژانەیان دەدات ، چونکە ئەمانیش هەدەفیان ڕزگار کردنی ئینسان نەبووە وەکو بوونەوەرگەلێکی ستەم لێکراو تەنها خەونیان خۆ سەپاندن و بە دەست هێنانی جەبروتو پایەکانی دەسەڵات بووە ، ئامانجیان زیاتر بە کۆیلە کردنی ئینسانەکان بووە لە ژێر پەردەی ئایین و خوداو پەرەستراودا و کەسیش نەیتوانیوە سەرپێچی نۆرمەکانی ئاینکە بکات ، چونکە سەرپێچی کردن لەو نۆرمانەی کە پەیامهێنەر بۆیانی دیاریکردووە کردارێکی ناوازەو ناپەسەند بووەو دەرچوون بووە لە کایەی موقەدەس و سزاکەشی مەرگ بووە ..
فەیلەسوف ویلیام جەیمس (١٨٤٢-١٩١٠) پێی وابوو کە ئیمانی ئاینی باوەڕێکە بە مانەوە کە وابەستەی هێزێکە لە دەرەوەی دیاردە گەردوونییەکان. پشکنینی ئایینە بەراوردکارییەکان یارمەتیدەرمانە بۆ ئەوەی تێبگەین کە ڕۆحی ئایینی لە سەرانسەری سەردەمەکاندا یەکسان نییە، بەڵام سەرەڕای ئەوەش هەندێک ڕەگەزی هاوبەشی تێدایە. هەستکردن بە “پیرۆزیەت” لە هەموو بیروباوەڕێکی ئایینیدا وەک سروشتی دەمێنێتەوە. هەروەها هەموو ئایینێک مەیلێکی بۆ ڕوونکردنەوە و لێکدانەوە و تێگەیشتن لەخۆدەگرێت، چونکە مرۆڤەکان ئاگادارن کە بە هێزێکی سەروو سروشتی دەورە دراون. بەڵام هەستی پیرۆزی قووڵترین بناغەی هەموو ڕەگەزێکی ئایینییە . دەبێت ئەو ڕاستیەش بزانین هەر بزووتنەوەیەکی ڕیفۆرمخوازی کۆمەڵایەتی لە سەردەمە دێرینەکاندا سەری هەڵبدایە دەبوایە بە ناو ئایین و ناوی ئایینی لە خۆی بنیایە ، چونکە پارەدایمی سیاسی و بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی ئەو سەردەمە تەنها ئایینی بووە ئەگینا لە ئامانج و ئەرکەکەی خۆی سەر کەوتوو نەدەبوو شکستی دەهێنا ، هاوکات بە هەر ناوێکی تر ئەو ئیعترازو بزووتنەوانە بە ڕێبخرایە شکستی دەهێناو نەیدەتوانی ئامانجەکانی خۆی بپێکێت ، بۆ نموونە لەو سەردەمەدا تەنها بزووتنەوەی مانی وەک پارەدایمی ئاینی خۆی ڕێک نەخست زیاتر وەکو بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی ڕیفۆرمخواز خۆی بەیانکرد کە چی شکستی هێناو جگە لە ناوەکەی هیچ ئاسەوارو ژیارێکی لە مێژوودا لێ بە جێ نەماوەتەوە ، ئەمڕۆ پەیڕەوانێکی زۆر کەمی لە چین ماوەتەوە ، ئەگەر چی ئەم ئاینە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تەنیبووەوە ،، ئاینەکان ئایدۆلۆژی گوزارشتی سەردەمی فیوداڵی و پاشماوەی قۆناغی کۆیلایەتی بوون و نەیانتوانیوە چاکسازی و دابڕانی ڕادیکاڵانەی تەواو لە قۆناغی کۆیلایەتی بکەن و کۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە قۆناغی کۆیلایەتیەوە بگوێزنەوە بۆ قۆناغی فیوداڵی ، ‏هەلوێستەکانیان شەرمنانەو لەرزۆک بووە لە بەرامبەر پەیوەندی کۆیلایەتی. چونکە خودی پیاوانی لاهوت و خزمەت کارەکانی چوار دەوری پەرەستگاکان کۆیلەو کۆیلەداری سەرچاوەی بە دەست خستنی داهات و سەرمایە بووە بۆیان ،، تەواوی ئاینەکان نەیانتوانیوە شکۆمەندی و ئازادی بگێڕنەوە بۆ ئینسان و ئازادی ئینسان ببێتە سەنتێزی بزووتنەوەکانیان ، ئەمانیش ئامێرک بوون بۆ تێک شکاندنی حورمەت و کرامەتی ئینسان لە ژێر پەردەی ئاین و پەرەستندا ، ئەوەی ویستویانە بریتی بووە لە بە کەرەستە کردنی ئینسان بۆ پەرەستن و بۆ بە ئامێر کردن، ئاینەکانیش ویسویانە هەمان ڕەوشی پێش خۆیان درێژە پێ بدەن و ڕەوڕەوەی مێژوو ڕابگرن ، هاو شێوەی ئیمراتۆرو سوڵتانەکان و پادشاکان ئینسانەکان بکەنە سەر چاوەی بە دەست هێنانی سەرمایەو سامان ، چ بە گەڕ خستنیان لە کێڵگەکانی بەرهەم هێنانی کشتوکاڵیدا و ، چ بە سوتەمەنی کردن و بە خۆراک کردنیان بۆ چەرخاندنی ماشینی جەنگەکانیان تا ڕووبەری قەڵەمڕەوی دەسەڵاتیان فرەوان تر بکەنەوەو باجی زیاترو تاڵانی زیاتریان چنگ بکەوێت . کەواتە دیدی ئاینەکان بۆ مرۆڤ بە تایبەتی هەر سێ ئاینە ئاسمانیەکە((یەهودی ، کریستان ، ئیسلام)) بریتی بووە لە بە کەرەستە کردنی ئینسان ،بۆیە لە قورئاندا هاتووەو دەڵێت : – ((وما خلقنا الجن والانس الا ليعبدون)) واتای مرۆڤ و دێومان بۆ پەرەستن دروست کردووە ، ئینسان هیچ نییە تەنها ئامێرێکە بۆ پەرەستن ، پەرەستنیش بە لای ئاینەوە بە دیهێنانی فەرمانەکانی خودایە ، فەرمانی خوداش ڕاگەیاندنی بندایەتی و جێبەجێکردنی جەوهەری تێکستەکانیەتی ، خۆداش نوێنەری هەیە لە سەر زەوی کە پەیامهێنەرەکانن مرۆڤ دەبێت قسەو فەرمانەکانی جێبەجێ بکات ، هەر ئەوان کاروبارە ئاینیەکان بەڕێوە دەبەن و ئامۆژگاری مرۆڤ دەکەن چیبکەن و چینەکەن بۆ ئەوەی خودایان لێڕازی ببێت و لێیان توڕە نەبێت . کەواتە ئاین هەرجەندە وەکو بزووتنەوەیەکی ڕیفۆرمخواز خۆی بەیان کردووە بەڵام نەیتوانیوە بەختەوەری و ئاسودەیی بۆ مرۆڤ دەستەبەر بکات ،بەڵکو درێژەپێدەری هەمان ڕەوشی ستەمکاری و چەوساندنەوە بوون . فەرمانەکانی خوداش بە دیهێنانی فەرمان و بڕیارەکانی خوداو پەیامهێنەرە کە بریتیە لە ڕاگەیاندنی خۆ بە کۆیلە کردنە بۆ ئەوان و خۆ بە سوتەمەنی کردنە بۆ جەنگەکانیان و ، هەروەها بکوژیت و بکوژرێیت لە پێناوی بە جێگەیاندنی کەڵکەڵەی فرەوان خوازی ئایین و پیاوانی لاهوت تا بتوانن تاڵانی زیاتر بە دەست بێنن ، هەروەها بە جێگەیاندنی ڕێو ڕەسمی ئاینی ..
تەنانەت ئاین سەرچاوەی چاندنی ڕق و قین بووە لە دڵی مرۆڤەکان بەرامبەر یەکتر بۆیە ئاینی یەهودی دەڵێت ((ئێمە نەتەوەی هەڵبژێردراوی خۆداین لە سەر زەوی)) بەو مانایەی حەقیقەت تەنها لای ئێمەیە ، ئەوانیتر تەنها ڕووکەش و نا ئەسڵن ، ئەم دیدە تۆتالیتارە سەرتاپاگیرە ترسناکە، گوزارشت کردنە لە سڕینەوەی ئەوانیتر و لە ناو بردنی جێوازی بیرکردنەوەو کایەی تورالانیزم ، ئەمەیە ماکی تەواوی ئاینەکان بەرامبەر ئینسان ، هەرگیز ژیان و ئازادی مرۆڤ جێی بایەخیان نەبووە .

یاسین لەتیف
‏

نووسینی: د . زهیر خویلدي

پێشەکی
‏”وەرگێڕان بریتییە لە ڕوداوگەلێک کە کارێگەری هاوشێوەی هەیە بە ئامرازی جیاواز” (پۆڵ فالێری )

‏‏وەرگێڕانی فەلسەفی بوارێکی ئاڵۆزە لەوە تێدەپەڕێت کە تەنها گواستنەوەی دەقی فەلسەفی بێت لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر ، هاوکات پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ هەیە لە کۆنتێکستی ڕۆشنبیری و زمانەوانی چەمکەکان کە بیرۆکە فەلسەفییەکان دروست دەکەن . بەڵام فەلسەفەی وەرگێڕان بریتییەلەڕەنگدانەوەی تیۆری لەسەر سروشتی وەرگێڕان و ئامانجەکانی و ئاڵنگاریەکانی، لەگەڵ گرنگیدان بە چۆنیەتی کاریگەری زمان لەسەر بەرهەمهێنان و گواستنەوەی زانین. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە ئەوەیە کە شیکارییەکی قووڵی وەرگێڕانی فەلسەفی و فەلسەفەی وەرگێڕان پێشکەش دەکات لە ڕێگەی ڕێبازێکی ستراتیژییەوە کە لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوە لە ئاڵانگاری زانستی و زمانەوانی و ڕۆشنبیری ، لە هەمان کاتدا پێشنیاری ستراتیژییەکان دەکات بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم ئاڵانگاریانە.بابەتەکە لە ڕێگەی چوار تەوەری سەرەکییەوە باس دەکرێت : (١) پێناسەی وەرگێڕانی فەلسەفی و فەلسەفەی وەرگێڕان، (٢) ئاڵانگاری زانستی و زمانەوانی، (٣) کۆنتێکستی ڕۆشنبیری و مێژوویی، و (٤) ستراتیژییەکانی وەرگێڕانی فەلسەفی ،چۆن وەرگێڕانی فەلسەفی سود لە فەلسەفەی وەرگێڕان وەر دەگرێت ؟ .
‏(پێناسەی وەرگێڕانی فەلسەفی و فەلسەفەی وەرگێڕان)
‏وەرگێڕی فەلسەفی دەبێت ڕووبەڕووی ئەو سەختی و دژواریانە بێتەوە کە بە بێ شێواندن چەمکی دەقی ڕەسەن بگەیەنێت ، لە هەمان کاتدا هەوڵی خۆی بخاتە گەڕ بۆ پاراستنی دەوڵەمەندی چەمک و جێوازیە وردەکان .”

‏(وەرگێڕانی فەلسەفی)
‏وەرگێڕانی فەلسەفی بریتییە لە پرۆسەی گواستنەوەی دەقە فەلسەفیەکان لە زمانێکی سەرچاوەوە بۆ زمانێکی ئامانج، لە هەمان کاتدا پاراستنی وردبینی چەمک و بەستێنی فیکری دەقی ڕەسەن. وەرگێڕانی فەلسەفی جیاوازە لە وەرگێڕانی ئەدەبی یان تەکنیکی بەهۆی سروشتی ئەبستراکتی دەقە فەلسەفیەکان کە هەندێک جار بە مەبەست ناڕوون و تەمومژاوین و پشت بە چەمکە ڕۆشنبیری و زمانەوانیە تایبەتەکان دەبەستن. ‏بۆ نموونە وەرگێڕانی زاراوەی وەک دازاین “ Dazein” لە هایدگەردا یان (emeepist ) لە ئەرستۆدا پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ هەیە لە چوارچێوەی فەلسەفی و زمانەوانیدا .

‏(فەلسەفەی وەرگێڕان)
‏فەلسەفەی وەرگێڕان بریتییەلە ڕەنگدانەوەی ڕەخنەگرانە لەسەر سروشت و ئامانج و سنوورداربوونی وەرگێڕان. ئەم فەلسەفەیە پرسیارگەلێک لەخۆدەگرێت سەبارەت بە ئەگەری گواستنەوەی ماناکان لە سەرانسەری زمانەکاندا،هەروها کاریگەریی زمان لەسەر بیرکردنەوە و پەیوەندی وەرگێڕان بە ناسنامەی ڕۆشنبیریەوە. فەیلەسوفانی وەک واڵتەر بنیامین،لە وتارەکەیدا بەتایتڵی“ئەرکی وەرگێڕ” (١٩٢٣) و جاک دێریدا، لەبەرهەمەکانیدا سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەگەری، تێڕوانینێکی قووڵیان پێشکەش کردووە سەبارەت بە وەرگێڕان وەک پرۆسەیەکی داهێنەرانە و کێشەدار . بنیامین پێی وایە وەرگێڕان ئامانجی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی دەقی ڕەسەن نییە بە شێوەیەکی یەکسان، بەڵکو زیاتر دروستکردنی “ژیانێکی نوێ” یە بۆ دەقەکە بە زمانێکی دیکە. لە کاتێکدا ژاک دریدا سەرنج دەخاتە سەر مەحاڵبوونی وەرگێڕانی تەواو بەهۆی فرەیی سروشتیی ماناکان لە زماندا.

‏(ئاڵنگاری زانست و زمانەوانی لە وەرگێڕانی فەلسەفیدا)
‏(ئاڵانگاری زانستی)
‏ئاڵنگاری ئیپیستمۆلۆژی پەیوەستە بە سروشتی زانستی فەلسەفی و چۆنیەتی گواستنەوەی لە سەرانسەری زمانەکاندا. زۆرجار دەقە فەلسەفییەکان لەو چەمکانە تێر دەبن کە پشت بە چوارچێوەیەکی تایبەتی زانستی دیاریکراو دەبەستن بۆ نموونە: فرە مانا: زاراوەی وەک “Being” لە فەلسەفەی ڕۆژئاوادا یان “ Tao ” لە فەلسەفەی چینیدا چەندین مانای هەڵدەگرن کە ناتوانرێت لە زمانێکی تردا بۆ یەک وشە کورت بکرێتەوە.
‏ کۆنتێکستی ئیپیستمۆلۆژی: دەقی فەلسەفی لە چوارچێوەی زانستی تایبەتدا دەنووسرێت. (وەک ئایدیالیزمی ئەڵمانی یان بوونگەرایی.) وەرگێڕ پێویستی بە تێگەیشتن هەیە لەم کۆنتێکستە بۆ ئەوەی بە وردی ماناكەی بگەیەنێت.

‏(ئاڵنگاریەکانی زمانەوانی)
‏زمان ئامرازێکی فەلسەفەیە، بۆیە هەر گۆڕانکارییەک لە زماندا کاریگەری لەسەر مانا دەبێت. لە نێو تەحەدای زمانەوانیدا: “نایەکسانی زمانیی”هەمیشە وشەی هاوتای ورد لە نێوان زمانەکاندا نییە. بۆ نموونە وەرگێڕانی زاراوەی “ Geist ” (ڕۆح/عەقڵ) لە فەلسەفەی هیگڵدا بۆ زمانی عەرەبی پێویستی بە هەڵبژاردن هەیە لە نێوان “ڕۆح” یان “عەقڵ”دا، کە ڕەنگە هەردووکیان واتایەکی جیاوازیان هەبێت . ( بۆ زمانی کوردیش هەروایە ، و. ک) .
‏پێکهاتەی ڕێزمانی: جیاوازی لە ڕێزمانی زمان لە نێوان زمانی سەرچاوە و زمانی ئامانج ، ڕەنگە کاریگەری لەسەر دەربڕینی بیرۆکەکان هەبێت. بۆ نموونە زمانی عەرەبی مەیلی بەرەو پێکهاتەی مێتافۆریک هەیە، لە کاتێکدا ڕەنگە ئینگلیزی ڕاستەوخۆتر بێت.
‏مێژووگەرایی زمانەوانی: زۆرجار زاراوە فەلسەفییەکان مانای خۆیان لە مێژووی زمانەوە وەردەگرن. بۆ نموونە وەرگێڕانی دەقەکانی ئەفلاتون پێویستی بە تێگەیشتن لە زمانی یۆنانی کۆن وکۆنتێکستی ڕۆشنبیریەکەی هەیە.

‏(زەمینەی ڕۆشنبیری و مێژووییەکان لە وەرگێڕانی فەلسەفیدا)
‏(پانتای ڕۆشنبیری)
‏وەرگێڕانی فەلسەفی تەنیا گواستنەوەی وشەکان نییە، بەڵکو گواستنەوەی ئەو ڕۆشنبیرەشە کە دەقەکەی بەرهەمهێناوە. بۆ نموونە: وەرگێڕانی دەقەکانی ئیبن ڕوشد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بۆ زمانی لاتینی تەنها گواستنەوەی زمانەوانی نەبووە، بەڵکو پرۆسەی کارلێکی ڕۆشنبیری بووە لە نێوان فەلسەفەی ئیسلامی ومەسیحیدا. وەرگێڕانی فەلسەفەی چینی (وەک کۆنفۆشیزم) بۆ زمانە ڕۆژئاواییەکان زۆرجار ڕووبەڕووی کێشە دەبێتەوە بەهۆی جیاوازی بەها کولتوورییەکانەوە، وەک جەختکردنەوە لەسەر بەکۆمەڵگەرایی بەرامبەربە تاکگەرایی.

‏(چوارچێوەی مێژوویی)
‏‏‏زۆرجار دەقە فەلسەفییەکان پەیوەستن بە قۆناغی مێژووی دیاریکراوەەوە. بۆ نموونە: وەرگێڕانی دەقەکانی کانت لە سەدەی بیست و یەکەمدا پێویستی بە تێگەیشتن هەیە لە چوارچێوەی مێژوویی ئایدیالیزمی ئەڵمانیا لە سەدەی هەژدەهەمدا . گۆڕانکاری لە مانادا ، بە تێپەڕبوونی کات وەرگێڕانی وشەیی دەکرێت چەواشەکارانە بێت. بۆ نموونە وشەی “عیلم” لە زمانی عەرەبی کۆندا بە شێوەیەکی گشتی ئاماژەیە بۆ زانین ، لە کاتێکدا ئەمڕۆ هەڵگری واتاگەلێکە پەیوەستە بە زانستی مۆدێرنەوە .

‏(كاریگەری ئاڵوگۆڕ)
‏وەرگێڕانی فەلسەفی پرۆسەیەکی یەکلایەنە نییە، بەڵکو کاریگەری دەنوێنێت لەسەر هەردوو زمانی سەرچاوە و ئامانج . بۆ نموونە وەرگێڕانی فەلسەفەی یۆنانی بۆ زمانی عەرەبی لە سەردەمی عەباسیدا کاریگەری لەسەر پەرەسەندنی زمانی عەرەبی هەبوو، بەو پێیەی زاراوەی نوێی وەک “جەوهەر” و “ پانتایی” دەرکەوتن بۆ گەیاندنی چەمکەکانی ئەرستۆ .

‏(ستراتیژیەکانی وەرگێڕانی فەلسەفی)
‏بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو ئاڵنگاریانەی سەرەوە، وەرگێڕەکان دەتوانن ستراتیژی تایبەت بگرنەبەر بۆ دڵنیابوون لە وەرگێڕانی ورد و کاریگەرانەی دەقە فەلسەفیەکان. ئەم ستراتیژیانە بریتین لە:-

‏(ستراتیژی کۆنتێکست)
‏تێگەیشتن لە چوارچێوەی فەلسەفی: وەرگێڕ دەبێت چوارچێوەی فەلسەفی دەقەکە بخوێنێتەوە. بۆ نموونە وەرگێڕانی دەقەکانی نیتچە پێویستی بە تێگەیشتن لە چوارچێوەی بوونگەرایی و ڕەخنەیی مۆدێرنیتە هەیە.
‏تێبینی: زیادکردنی تێبینی ژێرەوە یان پێشەکی بۆ ئەوەی چەمک و چوارچێوەی ڕۆشنبیری دەقی ڕەسەن ڕوون بکاتەوە .

‏(ستراتیژی زمانەوانی)
‏هێشتنەوەی زاراوە ڕەسەنەکان: لە هەندێک حاڵەتدا ڕەنگە باشتر بێت کە زاراوە ڕەسەنەکان لەگەڵ ڕوونکردنەوەی ماناکانیاندا بهێڵرێتەوە. (وەک وەرگێڕانی ” logos” وەک خۆی لەگەڵ کۆمێنتێکی ڕوونکردنەوە.)
‏گونجاندنی زمان: گونجاندنی دەق لەگەڵ زمانی ئامانج و لە هەمان کاتدا پاراستنی مانا.

‏(ستراتیژی ڕۆشنبیری)
‏نێوەندگیری ڕۆشنبیری: وەرگێڕ وەک نێوەندگیریەکی ڕۆشنبیری کاردەکات، هەوڵدەدات بۆ گواستنەوەی بەها و گریمانە ڕۆشنبیریەکان کە پەیوەستن بە دەقەکەوە . بۆ نموونە وەرگێڕانی دەقەکانی بودا بۆ زمانی عەرەبی پێویستی بە ڕەچاوکردنی جیاوازیی نێوان بەهاکانی ڕۆژهەڵات و ئیسلامی هەیە. دیالۆک لەگەڵ خوێنەران: خستنەڕووی دەق بە شێوەیەک کە خوێنەری بە ئامانج گیراو هەست بەوە بکات بەشێکە لە دیالۆکی فەلسەفی،لە ڕێگەی بەکارهێنانی زمانی ئاشنا یان ئەو نموونانەی کە پەیوەندیدارن .

‏(ستراتیژی داهێنەرانە)
‏دووبارە دروستکردنەوە: وەک بنیامین پێشنیاری کردووە، وەرگێڕان دەتوانێت پرۆسەیەکی داهێنەرانە بێت کە ئامانجی هێنانەدی دەقێکە لە چوارچێوەیەکی نوێدا، نەک هەوڵدان بۆ یەکسانیی وشەیی. هەڵوەشادنەوە و لێکدانەوە: وەرگێڕ بە ئیلهام موەرگردن لە جاک دریدا، دەتوانێت ڕێبازێکی هەڵوەشاندنەوە بگرێتەبەر کە تیشک دەخاتە سەر فرەیی ماناکان و ڕێگە بە دەقەکە دەدات کە ناڕوونیی و تەمومژاوی فەلسەفی خۆی بپارێزێت .

‏(ستراتیژی تەکنەلۆژیا)
‏بەکارهێنانی ئامرازە دیجیتاڵییەکان ، سود وەرگردن لە پێگەی داتاکانی زمانەوانی و فەلسەفیەکان بۆ تێگەیشتن لە زاراوەکان و مێژووەکانیان . هاوکاری نێوان پسپۆرەکان : یانی کارکردن لەگەڵ فەیلەسوف و زمانزان و مێژوونووسان بۆ دڵنیابوون لە وردی وەرگێڕانەکان .

‏(ڕەخنە)
‏ڕێژەیی زمانەوانی: هەندێک دەڵێن وەرگێڕانی فەلسەفی ڕەنگە ببێتە هۆی ڕێژەگەرایی ئیپیستمۆلۆژی، کە ماناکان بە شێوەیەکی ڕیشەیی لە نێوان زمانەکاندا دەگۆڕدرێن.
‏لەدەستدانی ڕەسەنایەتی: هەندێک ڕەخنە لە وەرگێڕانی فەلسەفی دەگرن، دەڵێن ڕەنگە بەشێک لە قووڵایی دەقی ڕەسەن یان تایبەتمەندی ڕۆشنبیری لەدەست بدات. ئاڵنگاری ئەخلاقی: وەرگێڕ لەوانەیە ڕووبەڕووی تۆمەتی لایەنگری ببێتەوە ئەگەر هەندێک لێکدانەوە بەسەر ئەوانی تردا هەڵبژێرێت .

‏(کاریگەری)
‏وەرگێڕانی فەلسەفی بەشداری کرد لە دروستکردنی پردی نێوان ڕۆشنبیریەکان، وەک گواستنەوەی فەلسەفەی یۆنانی بۆ جیهانی عەرەبی- ئیسلامی، کە دواتر کاریگەری لەسەر بیری ئەوروپای ڕۆژئاوا هەبوو. ‏فەلسەفەی وەرگێڕان ئیلهامبەخش بووە بۆ وەرگێڕانی ڕەوتی نوێ و توێژینەوەی ڕۆشنبیری دوای کۆلۆنیالیزم ، هەروەها وەرگێڕان بووەتە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە شوناس و جیاوازی .

‏(ئەنجام)
‏«وەرگێڕانەکان ئاسۆی مرۆڤ وجیهانی فرەوان کرد ، لە هەمان کاتدا یارمەتیدەر بوو بۆ تێگەیشتن لە گەلانی دوور .»
‏وەرگێڕانی فەلسەفی و فەلسەفەی وەرگێڕان نوێنەرایەتی دوو بواری سەریەککەوتوو دەکەن کە پێویستیان بە ڕێبازێکی ستراتیژی هەیە کە ئاستەنگە زانستی و زمانەوانی و ڕۆشنبیریەکان لەبەرچاو بگرێت. بە گرتنەبەری ستراتیژییەکانی کۆنتێکست و زمانەوانی و ڕۆشنبیری، هاوکات پشتبەستن بە ستراتیژییەکانی کۆنتێکست، زمانەوانی، ڕۆشنبیرری و داهێنان، وەرگێڕەکان دەتوانن بەسەر ئەم ئاڵنگاریانەدا زاڵ بن و وەرگێڕانێک دروست بکەن کە ڕۆحی دەقی ڕەسەن بپارێزێت ، لە گەڵ بە دەستڕاگەیشتن و مانادار لە چوارچێوەی نوێدا . وەرگێڕانی فەلسەفی لە هەمان کاتدا وەک پرۆسەیەکی داهێنەرانە و ڕەخنەگرانە دەمێنێتەوە، هاوکات بەشداری دەکات لە دەوڵەمەندکردنی گفتوگۆی فەلسەفی لە سەرانسەری زمانەکان و ڕۆشنبیریدا . ئەم توێژینەوەیە جەخت لەسەر گرنگی هۆشیاری لە ئاڵۆزییەکانی پەیوەست بە وەرگێڕانی فەلسەفی و پێویستی پەرەپێدانی ستراتیژی داهێنەرانە بۆ چارەسەرکردنی ئەم ئاڵۆزیانە دەکاتەوە. ئایا بەکارهێنانی فەلسەفە وایکردووە وەرگێڕان بتوانێت بەسەر دژواری و سەختییەکانیدا زاڵ بێت؟

‏(د . زهیر خویلدي)
‏سەرچاوە – انفاس نت – بەروار ١٩ ئوکتۆبەر ۲۰۲٥

 a

‏

نووسینی: ‏د . زهیر الخویلدي..

‏پێشەکی

‏”چەپ” لە ڕوانگەی جێل دۆلۆزەوە بە پلەی یەکەم ئاماژە نیە بۆ پارتێکی سیاسی یان ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو، بەڵکو مەبەستێکە بۆ هەڵوێستێک کە  لەسەر بنەمای  دروستکردن و دووپاتکردنەوەی جیاوازی و بەرەنگاربوونەوەی نۆرم و پێکهاتەکانی دەسەڵات دامەزراوە  . هاوکات  پەیوەستە بە کارلێکی کارێگەری چالاکانە لەگەڵ جیهاندا لە ڕێگەی پرۆسەی خوێندنەوە و لێکدانەوەی “ڕادیکاڵانە”. کە ئاڵنگاری گێڕانەوەی باڵادەست و خوڵقاندنی توانا نوێکان دەکات ، نەک گونجان لە گەڵ گوتراوەکانو سیستەمی دیاریکراوی پێشوەخت، ڕەتکردنەوەی پۆلە پێشوەختەدیاریکراوەکان:

‏چەمکی “چەپ” لای دؤلۆز  گوزارشت نییە لەخۆگونجاندن  لەگەڵ سپێکتریمی (الطیف) سیاسی تەقلیدی  ، بەڵکو ڕەخنە گردنە لە مەیلی پۆڵێنکردن و پێناسەکردنی شتەکان . بە ئاماژەدان بەوەی کە ئەم پۆڵێنکردنە زۆرجار خزمەت بە بەهێزکردنی پێکهاتەکانی دەسەڵاتی ئێستا دەکات.

‏له ئامێزگرتنی جیاوازی و گۆڕانکاری . 

‏”چەپ” لای دۆلۆز لە ئامێز گردتنی جیاوازی و گۆڕانکارییە-  هەروەها پرۆسەیەکی بەردەوامی گۆاستنەوەو و گۆڕانکارییە کە بەرەنگاری چەقبەستن و یەکسانیی دەبێتەوە.

‏خوێندنەوەو شیکردنەوەی  دڕندەیی، 

‏ئەمەش بریتییە لە مامەڵەکردن لەگەڵ دەق و بیرۆکەکان بە شێوەیەکی “دڕندانە” و  هەڵوەشاندنەوەیان و دوبارە کۆکردنەوەیان و دروستکردنی مانا و پەیوەندی نوێ کە ڕەنگە نووسەرە ڕەسەنەکان مەبەستیان نەبووبێت.

‏بە سیاسیکردن وەک نۆرم . 

‏دۆلۆز پێشنیاری ئەوە دەکات کە پراکتیکی سیاسیکردنی چەپ- کە بەردەوام  گومان و  ئاڵنگاریی نۆرمە دامەزراوەکان دەکات، دەتوانێت ببێتە پێوەرێک بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ناکۆکییە فەلسەفییەکان و دروستکردنی ئەگەری نوێ.

‏لە دەرەوەی مۆدێرنێتە . 

‏میتۆدی دۆڵۆز  تێگەیشتنی مۆدێرنێتی چەپ تێدەپەڕێنێت ، کە زۆرجار پشت بە بیرۆکەی جێگیر و پێشکەوتنی هێڵی دەبەستێت. دیدێکی زۆر نەرمتر و دینامیکیتر بۆ واقیع بونیاد دەنێت . هاوکات گۆڕانکاری و جیاوازی بەردەوام لە جەوهەریدا ئامادەن.  بەو مانایەی ئاراستەی چەپگەرایی لای دۆلۆز بە واتای بەشداری چالاکانە لە دروستکردنی جیهانێکی کراوەتر و دینامیکیتر و هەمەچەشنتر. جیهانێک کە بەردەوام لە پەرەسەندندایە و بەرەنگاری هێزەکانی یەکسانی و کۆنترۆڵ دەبێتەوە.

‏دەقی دیالۆک ..  “چەپ” واتای چییە؟

‏وەک لە وتارەکەی پێشوودا ئاماژەم پێدا، “ئەبیسێدەر” هەرگیز وەرنەگێڕدراوەتە سەر زمانی ئینگلیزی (لانی کەم، بەپێی ئاگاداری من).لێرەدا بەشداری بچووک و نامۆی من لە کارێکی وەها گەورەدا. ئەمە کۆتایی ئەو “بابەتە”یە (جیلی  چەپگەرایی) کە تیایدا ژێل دۆلۆز لە دوو بەشدا پێناسەی “چەپبوون” دەکات کە مانای چییە. 

‏بەشی دووەم ڕوونکردنەوەیەکە بە زاراوەیەکی زۆر سادە بۆ چەمکی “بوون” کە لەگەڵ فێلیکس گواتاری لە پەرتوکی “هەزار ڕوو تەخت”  بەرهەمان هانیوە . 

‏کلێر بارنیەر: مانای “چەپ” بوون بۆ تۆ چی دەگەیەنێت؟

‏ژێل دۆلۆز:  باشە ئێستا پێت دەڵێم کە ناتوانرێت حکومەتێکی چەپ هەبێت. ئەمە بەو مانایە نییە کە جیاوازی لە نێوان حکومەتەکاندا نییە. باشترین شت کە دەتوانین هیوای بۆ بخوازین حکومەتێکە کە پاڵپشتی بەشێک لە داواکارییەکانی چەپەکان بکات، لەکاتێکدا حکومەتێکی چەپ بوونی نییە. چۆن پێناسەی “چەپ” بکەین؟ من ئەمە بە دوو شێوە دەڵێم یەکەم: کێشەی تێگەیشتنە. کێشەی تێگەیشتن واتای ئەوەیە “چەپ نییە” ئەمەش لە ناونیشانی پۆستەوە دیارە ، چەپ نەبوون واتە لە خۆم و شەقامەکەم و لە شارەکەم و لە وڵاتەکەمەوە دەست پێبکەم و دواتر لە وڵاتانی ترەوە. ئێمە لە خۆمانەوە دەست پێدەکەین و لەبەر ئەوەی ئێمە ئیمتیازمان هەیە و لە وڵاتێکی دەوڵەمەنددا دەژین، پرسیار دەکەین کە چۆن دەتوانین بە تێپەڕبوونی کات ئەم دۆخە بپارێزین. ئێمە هەست بە هەندێک مەترسی دەکەین،  ئەم دۆخە ناتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر بەردەوام بێت، ئێمە دەڵێین “بەڵام چینییەکان زۆر دوورن، چۆن دەتوانین ئەوروپا بە تێپەڕبوونی کات بپارێزین؟” چەپ بوون بە پێچەوانەوەیە. ئەوە  درک کردنە وەک دەوترێت ژاپۆنییەکان  درکی پێ دەکەن . ئەوان وەک ئێمە هەست ناکەن، بەڵکو پێش هەموو شتێک هەست بە دەوروبەرەکەیان دەکەن دەڵێن: جیهان، کیشوەر، ئەوروپا، فەرەنسا و هتد …. ، شەقامی بیزەرتێ من. ئەمە دیاردەی  درک کردنە ، بەم شێوەیە  یەکەم جار  هەست بە ئاسۆ دەکەین. 

‏کلێر بارنیەر:  لە ڕاستیدا ژاپۆنییەکان چەپ نین! ؟ 

‏ژێل دۆلۆز: ئەمە هۆکارەکە نییە. لەم  درککردنەدا ئەوان چەپن بە واتایەکی تر چەپن.  یەکەمجار ئاسۆ دەبینیت دەزانیت زۆر ناخایەنێت مەحاڵە ملیۆنان کەس کە بە برسێتی دەمرن، هێشتا بتوانن خۆڕاگر بن بۆ ماوەی سەد ساڵ . بەڵام لە کۆتاییدا بەرگەی ئەو ستەمکاریە ڕەهایە ناگرین ئەمە کێشەیەکی ئەخلاقی نییە، بەڵکو کێشەی تێگەیشتنە. ئەگەر  بە هەموان دەست پێ بکەین ئەوا ئێمە چەپین. ئەمەش بەو مانایەیە کە دەتوانین ئەم پرسانەش چارەسەر بکرێن ، ئەمە بە هیچ شێوەیەک بەو مانایە نییە کە بڵێین دەبێت ڕێژەی لەدایک بوون کەم بکەینەوە و ….هتد. چونکە وتنی وا تەنها ئامرازێکی ترە بۆ پاراستنی ئیمتیازاتی ئەوروپا مەبەست ئەوە نییە.  لە ڕاستیدا بڕیارەکە پەیوەندی بە دۆزینەوەی ڕێکخستنە جیهانییەکانەوە هەیە کە ئەم کێشانە چارەسەر بکات. چەپ بوون واتە بزانین کە پرسەکانی جیهانی سێیەم لە ئێمە نزیکترن لە دراوسێکانمان بەڕاستی کێشەی تێگەیشتنە نەک کێشەی ڕۆحێکی جوان ئەوە جەوهەری چەپ بوونە بۆ من.

‏دووەم: چەپ بوون  بۆ من پرسی گۆڕانکارییە هەرگیز گۆڕاکاری بۆ کەمینەبوون نەوەستێت. لە ڕاستیدا چەپ هەرگیز زۆرینە نییە و بە هۆکارێکی زۆر سادەش.چونکە زۆرینە وا گریمانە دەکات تەنانەت کاتێک ئێمە دەنگ دەدەین کە زۆرترین ژمارەی خەڵک تەنها دەنگ بە شتێک نادەن… زۆرینەگریمانەی ستاندارێک دەکات .لە جیهانی ڕۆژئاوادا ئەو نۆرمەی کە هەموو زۆرینەیەک گریمانە دەکات بریتییە لە نێر، گەورەساڵ،‏هێترۆسێکسوال ئەمانە لە شاردا دەژێین . ئێزرا پاوەند و جویس شتگەلێکی لەو چەشنەیان گوت  ، بڕیارەکە ئایدیاڵە ئەمە ئەوەیە ستاندارد . بۆیە سروشتییە کە زۆرینە لە کاتی دیاریکراودا ئەم ستانداردە  بە دەست بێنێت . هەر وێنەی پیاوێک، گەورەساڵ،  هێتۆسێکسواڵ، لە شاردا دەژین  تا ئەو ڕادەیەی کە دەتوانم بڵێم زۆرینە کەس نییە ، ئەمە کەس نییە، ستانداردێکی بەتاڵە بە سادەیی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک هەن، زۆرترین ژمارەی خەڵک خۆیان درک بەوە دەکەن کە لەم ستانداردە بەتاڵەدان، بەڵام ستانداردەکە لە خودی خۆیدا بەتاڵە. کاتێک ژنان ئەژمار دەکرێن  و دەچنە نێو زۆرایەتیەوە یان كەمایەتیکی دووەمەوە بە پێوەری کۆمەڵەکەیان  سەبارەت بەم ستانداردە  ، بەڵام چیتر ؟ 

‏هەموو  بوونەکان هەن کە بە  بوونی کەمینە دادەنرێت. ‏ئەوەی مەبەستمە ژنەکان ژنگەلێکی سروشتی نیین  بەڵکو بوونیان هەیە ، ئەگەر ژنان بونیان هەبێت کەواتە پیاوانیش بوونیان هەیە ، پێشتر باسی بوونمان دەکرد وەک ئاژەڵ منداڵان بوونێکیان هەیە ئەوان بە سروشت منداڵ نین. هەموو ئەم بوونانە بوون بە کەمینە. 

‏کلێر بارنیە: کەواتە تەنها بەشەر بوونی ئینسانیان نییە، ئەمە سەختە!  

‏  ژێل دۆلۆز: ناتوانن، ئەوە نۆرمێکی زۆرینەیە. مرۆڤی پێگەیشتوو بوونێک نییە دەکرێت مرۆڤ  توانای  بوونی هەبێت ، بەم شێوەیە دەبێت بەشداری پرۆسەکانی بوون بە کەمینە بکەن ، چەپ کۆی پرۆسەکانی بوون بە کەمینەیە . بۆیە دەتوانم بە شێوەیەکی ڕستەیی بڵێم: زۆرینە کەس نییە کەمینەش هەموو کەسێکە ئەمە واتای چەپ بوونە. بزانین کە کەمینە هەموو کەسێکە و دیاردەی بوونیش لێرەدا ڕوودەدات.

‏  ” ئەبسیدەر ” لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١١ بڵاوکراوەتەوە‏ چاوپێکەوتنێکە لەگەڵ ژێل دۆلۆز، کەماوەی حەوت کاتژمێر و نیو دەخایەنێت. لە ساڵی ١٩٨٨ لەلایەن کلێر بارنی خوێندکاری پێشووی و هاوڕێ نزیکەکەیەوە تەواو بووە و لە بەرهەمهێنان و دەرهێنانی پیێر ئەندرێ بوتانگ . پێموایە نایابترین پێشەکییە کە مرۆڤ خەونی پێوە ببینێت بۆ  تێگەیشتن لە فەلسەفەی ژێل دۆلۆز، چونکە  لەم ڤیدۆیەدا زمانەکەی زۆر سادەیە لەوەی لە کتێبەکانیدا بەکارهاتووە (لانی کەم لە زۆربەیاندا).  ئەم بەڵگەنامەیە بە ناوی Abécédaire ـە، کە تیایدا کلێر بارنێت و ژێل دۆلۆز کۆمەڵێک بابەت و کێشە ئاڵوگۆڕ دەکەن کە وەک یەک تەوەر  پێشنیار کراون بۆ هەر پیتێک لە پیتە  ئەبجەدیەکان . 

‏شرۆڤە

‏دۆڵۆز و مایکرۆ کۆمۆنیزم ..

‏ ئامانجی بابەتەکەم : دۆلۆز کەمێک سوورە ڕەنگە سەیر بێت فەلسەفەی دۆلۆز بە ڕەنگی کۆمۆنیزمەوە گرێ بدەین. بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا باسی من لەسەر ئەو ڕاستییەیە کە دۆلۆز یەکێک بووە لەو فەیلەسوفە ئەوروپیانەی کە  فەلسەفەی بیرۆکەی کۆمۆنیزمی داڕشتووە بە لەبەرچاوگرتنی بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان لە جیهانی سێهەمدا، پڕۆژەکەی دۆلۆز ناونرا “مایکرۆکۆمۆنیزم”  کە هەوڵیدا لە ڕێگەی ئەزموونی سیاسی شۆڕشگێڕانی غەیرە ئەوروپییەوە فەلسەفەی سیاسی لە چوارچێوەیەکدا دابڕێژێتەوە. ‏ئەم لێکۆڵینەوەیە بەو مانایە نییە کە من باس لە پەیوەندی ڕاستەوخۆی دۆلۆز لەگەڵ جیهانی سێیەم بکەم یان باس لە پێشهاتە مێژووییەکانی بکەم. جیهانی سێیەم بۆ دۆلۆز و گواتاری تەنیا زاراوەیەکی جوگرافی نییە، بەڵکو زاراوەیەکە کە ئاماژەیە بۆ ناوچەی سێیەم “کە زمان دەتوانێت لێی دەرباز بێت، ئاژەڵ دەچێتە ناو شتەکانەوە و گرداکۆ بوون تێدا  ڕۆڵ دەبینێت.

 جیهانی سێیەم لای دۆلۆز بابەتێکی جیۆپۆلەتیکی نییە بەڵکو “گەردوونێکی ئاژاوەگێڕە ” گەمەیەکە لە نێوان “مانا و بێ مانا دا” . کۆی  دونیای سەرمایەداری لە ڕێی ئیمپریالیزم و کۆڵۆنیالیزمەوە دروست بووە ، بەم مانایە جیهانی سێیەم ملکەچ نییەبەڵکو کار بۆ هەڵوەشاندنەوە و تێکدانی زمان و یاسای ڕۆژئاوایی دەکات. ناوچەکانی جیهانی سێیەم  دامەزراوە بۆ “بەکارهێنانی سنووردار یان چڕ” بۆ زمانی ئۆپزسیۆن  . “سیفاتی  چەوساوەیەی ئەم زمانە وەک سیفاتی ستەمکاریە” ئەم چەمکە لە ئەدەبیاتی سنووردار واتە “بەکارهێنانی سنووردار”ی زمان. بەو مانایە نییە “ئەدەب” بە تایبەتی کەمینە بێت ، وەک دانیال سمیس ئاماژەی پێدەکات  کەواتە “سنووردار” ئاماژەیە بۆ “مەرجی شۆڕشگێڕانەی هەموو ئەدەب”.  من دەڵێم ئەم چەمکە سنووردارە پێوەندی  بە جیهانی سێیەمەوە هەیە دەبێ وەک کلیلێک بۆ تێگەیشتن لە ڕێبازی دۆلۆز بۆ کۆمۆنیزم سەیر بکرێت.‏کۆمۆنیزم وەک دروستکردنی هەلومەرجی شۆڕشگێڕانە هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە مایکرۆکۆمۆنیزم چەندین پراکتیکی کۆمۆنیستی بەدوای خۆیدا دەهێنێت بۆ دروستکردنی هەلومەرجی شۆڕش. کەواتە دەکرێت وا تەماشای چەمکی دۆڵۆزو گواتاری بۆ جیهانی سێیەم بکەین  کە پەیوەستە بە مایکرۆ کۆمۆنیزمەوە ، بە خوێندنەوەی من شانبەشان کار دەکات لە گەڵ چەمکی ئەدەبیاتی بچوکدا کە بەکارهێنانی زمانێکی تەواو جیاواز دەگرێتەوە لە بەرامبەر نیشاندەری باڵادەستی دەوڵەتی سەرمایەداریدا . ئەم چەمکانە لەگەڵ بیرۆکەی سەرەتایی دۆلۆزدا یەکدەگرنەوە کە ‘پراکتیکی بەرز’ی تواناکانە کە لە ڕێگەیەوە ڕەخنە لە کۆکردنەوەی نوێنەرایەتی کانت دەگرێت.
دۆڵۆز وای ڕچاو کردووە کانت بەڕادەی پێویست ڕەخنەگر نەبووەو بە ڕادەی پێویستیش ئەزموونگەر نەبووە ، زۆر دوگماتیزم بووە. بەڵام  لە گەڵ ئەوەشدا دۆلۆز هەندێک  ڕەگەزی بەنرخ لە دیدگا ڕەسەنەکانی کانتدا بۆ کات و بیرۆکەکان وەک کێشە و توانا ناتەباکان دەدۆزێتەوە. ئامانجی دۆلۆز ڕەتکردنەوەی فەلسەفەی خودی کانت  نییە، بەڵکو شۆڕشکردنە لە فەلسەفەی ڕەخنەی کانتدا . بەم مانایە چەمکی جیهانی سێیەم لە فەلسەفەی دواتری دۆلۆزدا بە هاوکاری گواتاری بە پڕۆژەی فەلسەفی ڕەخنەیی بەردەوامی ئەو دادەنرێت . کە ڕەخنەیەکی بنەڕەتی پێشکەش دەکات لە سەردەمی سەرمایەداری جیهانیدا.

 ‏ئەمڕۆ چەپی ڕادیکاڵ لە پاشە کشەو بچووکبوونەوەدایە، لە کاتێکدا پۆپۆلیزمی فاشیستی سەرهەڵدەدات و خێراتر دەبێت. ‏‏لە ژێر ڕۆشنایی ئەم دیدە ڕەشبینانەیە بۆ دۆخی سیاسی ئێستا ڕادیکالیزمی دۆلۆز و گواتاری لە فەلسەفەدا لە  مانگی ئایاری ١٩٦٨ تا ئێستاش کارێگەرەکانی پەیوەستە بە ئێمەوە. جگە لەوەش هەوڵەکانیان بۆ بەستنەوەی فەلسەفەی سیاسی بە چەمکی جیهانی سێیەمەوە ئەوەندە بەهێزە  پێداویستی داهاتووی سیاسەتی چەپگەرایی  دادەڕێژێت . بۆ هەندێک زاراوەی “جیهانی سێیەم” بەسەرچووە، ئێستاش زاراوەی “باشووری جیهانی” جێگەی گرتووەتەوە. جگە لەوەش بزووتنەوەی سیاسی جیهانی سێیەم بزووتنەوەی بێلایەنەکان شکستێکی  گەورەیان بە نسیب بووە ، کۆتاییان بووە بە کێبڕکێیەکی وەسوەسەو  دڵەڕاوکێی نێوان دەوڵەتە نەتەوەییەکان بۆ “بردنەوە” لە لوتکەی سەرمایەداری جیهانیدا.   دەبێت چاوخشاندنەوەیەک بە فەلسەفەی دۆلۆز سەبارەت بە جیهانی سێیەم بە بێزاری سیاسی بەرەوڕوو بێتەوە. بە پێچەوانەی ڕەوتەکەوە، من دەڵێم  چەمکی جیهانی سێیەمیان ئامانجی ئەوەیە ئاڵنگاری ئەو نیشاندەرە بکات کە بە “کۆمۆنیزمی گەورە” دراوە، واتە پارتی کۆمۆنستی فەرەنسی و مارکسیزمە “فەرمییەکان”ی دیکە زۆرێک باسیان لەوە کردووە کە پڕۆژەی فەلسەفی دۆلۆز و گواتاری ڕاستەوخۆ لە ڕووداوەکانی مانگی ئایاری ١٩٦٨ سەریهەڵداوە، لەڕاستیدا دەتوانرێت بڵێین فەلسەفەی سیاسی ئەوان ڕۆحی بزووتنەوەی ڕادیکاڵی پاراستووە. بەڵام ئەم پێناسەیە بۆ ڕادیکالیزمەکەیان ناڕوون و دووفاقییە. پێدەچێت پڕۆژە فەلسەفیەکەیان  پەک بخات. لە کاتێکدا پێشبینی دووبارە سەیرکردنەوەی سیاسەتەکانیان دەکرێت لە ڕوانگەیەکی نانۆرماتیڤەوە، پێویستە ڕەچاوی جۆری ئەو دیدگایە بکرێت کە هەوڵیانداوە لە فەلسەفەی سیاسی خۆیاندا بیپارێزن . زاراوەی “فەلسەفەی سیاسی” بە گشتی بە مانای تیۆری حکومڕانی  دەگەیەنێت  . بەڵام زاراوەی دۆلۆز و گواتاری لە بنەڕەتدا جیاوازە لەم بەکارهێنانە باوەدا. 

هەروەها سمیس ئاماژە بەوە دەکات کە “دۆلۆز لە ڕێگەی بەکارهێنانی ناوازەی ئەم چەمکە بە ڕوونی خۆی لە ڕێبازەکانی دیکە بۆ تیۆری کۆمەڵایەتی دوور دەخاتەوە.” بۆ نموونە پشت دەبەستێت  بە تیۆری دەوڵەت (ئەفلاتون)،  یان گرێبەستی کۆمەڵایەتی (هۆبز)، یان ڕۆحی یاساکانی (مۆنتێسکیۆ)، یان لەسەر کێشەکانی “ئاشتی هەمیشەیی” (کانت) یان شەرعیەت (دورکهایم، هابەرماس) و هتد . وەک چۆن لە چەمکی “ئەدەبیاتی لاوەکی”دا، دۆلۆز لێرەدا “پراکتیکی زاڵ”ی فەلسەفەی سیاسی بۆ دروستکردنی سیاسەتی نوێ دەناسێنێت،  بەو مانایەی ئەزموونێکی فرەیی سیاسی لە بەرامبەر تیۆری سیاسی نۆرماتیڤدا. لەم ڕوانگەیەوە ئێدواردۆ ڤیڤێرۆس دی کاسترۆ،  زانای ئەنترۆپۆلۆژی بەڕازیلی بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ نەوەی ئێمە  ئاماژە بەوە دەکات:  ناوی  ژێل دوڵۆز یەکسەر ئەو گۆڕانکارییە فیکرییە دەهێنێتە بەرچاو کە ئەو قۆناغەی دەوروبەری ساڵی ١٩٦٨ی دیاری کرد . کاتێک هەندێک لە ڕەگەزە بنەڕەتییەکانی تێگەیشتنی کولتووری هاوچەرخمان دامەزراند ،  مانا و دەرئەنجام و واقیعی ئەم گۆڕانکارییە مشتومڕێکی توڕەیی لێکەوتەوە کە تا ئێستاش بەردەوامە. وەک ڤیڤێرۆس دی کاسترۆ دان بەوەدا دەنێت میراتی فەلسەفەی سیاسی دۆلۆز هێشتا جێگەی مشتومڕە. ڤیڤێرۆس دی کاسترۆ لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات کە ناوی دۆلۆز  ئەو “گۆڕانکارییە فیکرییە”ی بیری  نەوەی خۆی دەخاتەوە کە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٨دا سەریهەڵدا .
خەمی من لەگەڵ ساتەوەختی دۆلۆز و(گواتاری)ی دیدگای سیاسیدایە و ئارگیومێنتەکانم وا گریمانە دەکەن کە ئەو گۆڕانکارییەی دۆڵۆز و گواتاری هەوڵیان دەدا لە قۆناغی شۆڕشدا بیهێننە ئاراوە “کودەتا” بووە بۆ دەستێوەردانەکانیان لە فەلسەفەی ئەوروپی لە ڕوانگەی جیهانی سێیەمەوە – بەشداریکردنی تیۆری لەگەڵ نیشاندەری باڵادەستی کۆمۆنیزم . مایکرۆ کۆمۆنیزم بە واتای کۆمۆنیزمی فرەیی بە بێ حزبی ناوەندی ، گومانی تێدا نییە کە دۆلۆز و گواتاری ئیلهامیان بۆ بیرۆکەی کۆمۆنیزمی لامەرکەزی لە بزووتنەوە شۆڕشگێڕەکانی جیهانی سێهەمەوە  وەرگرتووە  . 

‏ فەلسەفەی جیهانی سێهەم

‏لە ڕاستیدا فەلسەفەی سیاسی ئەوان بەبێ بوونی جیهانی سێیەم  مانایەکی نەدەبوو کە نوێنەرایەتی  ناکرێت .  چەمکی دۆلۆز و گواتاری بۆ چەمکەکان تاکە ڕێگایە بۆ تێگەیشتن لە فەلسەفەی سیاسییان. بەم مانایە جیهانی سێیەم نوێنەرایەتی ئامادەبوونێکی ڕاستەقینە لە سیاسەتەکەیاندا ناکات، بەڵکو نوێنەرایەتی ئامادەبوونێکی مەجازییە . بۆیە فەلسەفەی جیهانی سێهەمیان لە چەمکی کەمینەیەک وەک “گەلێکی غەیاب”دایە، ئەو کەسانەی کە بە زمانی حوکمڕان یان ئایدۆلۆژیا نوێنەرایەتی ناکرێن . جگە لەوەش چەمکی جیهانی سێیەم ئاماژەیە بۆ پراکتیکی زاڵانەی زمان، واتە ڕەخنە گردن لە جەوهەری نوێنەرایەتی . ڕەنگە لێرەدا بوەستین و پرسیار لەبارەی ئەو زەمینە ئایدیۆلۆژیەوە بکەین کە دۆلۆز و گواتاری چەمکی جیهانی سێیەمیان لە گوتاری فەلسەفی خۆیاندا جێگیر کردووە  . ئیمانوێل والێرشتاین ئیدیعا دەکات کە “ناڕەزایەتی سەرەکی لە ساڵی ١٩٦٨ دژی زاڵبوونی ئەمریکا بووە بەسەر  سیستەمی جیهانیدا” . بۆیە سەیر نییە کە دۆلۆز و گواتاری گریمانەی هەژووونی ئەمریکی بکەن لە ئارکۆمێنتە سیاسی – فەلسەفییەکانیاندا، لە بابەتگەلێکی جۆراو جۆردا ڕاستەوخۆ پرۆژە سیاسییەکەیان بە دژە ئیمپریالیستی یان پۆست کۆلۆنیالیزم وەسف دەکەن . 

 ئەم ئاراستە سیاسییە لەو ڕۆژانەدا نە بەڕێکەوت بوو ، نە ناوازەش بوو  ، بەڵکو دەتوانرێت بڵێین مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٨ لوتکەی دۆزینەوەی چەپی ئەوروپی بوو بۆ گەلانی جیهانی سێیەم. لە سایەی ئەم دۆخەدا فەلسەفەی سیاسی دۆلۆز و گواتاری ئامانجی فەلسەفەکردنی واقیعی گەلانی جیهانی سێهەم بوو . بەڵگەیەک کە پەیوەندی نێوان دۆلۆز و وشەی سێیەم ئاشکرا دەکات ئەوەیە کە دۆلۆز (لەگەڵ گواتاری) چەمکی “گەلانی ونبوو”یان بونیادنا  بۆ ڕوونکردنەوەی پانتایی جیهانی سیاسەت . کەواتە ئەم کەسانە کێن؟ بیرۆکەی ئەو سەبارەت بە خەڵکی نەبینراوی ڕۆژئاوا، مێتافۆر نییە، بەڵکو ئەگەرێکە بۆ سیاسەتی دژە نوێنەرایەتی- داهێنانی پرۆلیتاریای جیهانی.‏‏لە ئێستادا ناتوانرێت چینێکی شۆڕشگێڕی یەکگرتوو لەناو ئەو دابەشکارییە کۆمەڵایەتییەی کە هەیە دەستنیشان بکرێت. ڕەنگە ڕووداوەکانی داهاتوو ببنە هۆی سەرهەڵدانی ئەو جۆرە کەسانە  .  من دەڵێم چەمکی کەسانی ونبوو بە تەواوی لەگەڵ ڕووداوی مێژوویی بزووتنەوەی بێ لایەنەکان لە جیهانی سێیەمدا دەنگ دەداتەوە . بەم پێیە پڕۆژەی سیاسی دۆلۆز و گواتاری لە چوارچێوەی سێ گرووپی مێژوویی چەپی فەرەنسیدا جێی نابێتەوە:
چەپی کۆماری، چەپی سۆسیالیستی و چەپی کۆمۆنیستی ، میشێل وینۆک گروپی چوارەمی  چەپ بە “چەپی  پەڕگیر ” ناودەبات ، ‏لویس ئۆگست بلانکی و ژان پۆڵ سارتەر نموونەی ئەم گروپە چوارەمەن، کە ڕەخنەیان لە دامەزراندنی ئەم جۆرە چەپەدا هەبوو و دیموکراسی نوێنەرایەتیان ڕەتکردۆتەوە . بۆ ئەوان سیستەمی هەڵبژاردن ئامرازێکی حوکمڕانی بوو بۆ گەمارۆدانی شۆڕشی گەل. بە پێچەوانەی مۆدێلی چەپی توندڕەوی وینۆک، کریستۆف کاڵتەر ئاماژە بەوە دەکات کە چەپی نوێی ڕادیکاڵ لە دوای ساڵی ١٩٥٦  بەرەو شۆڕشی چوارەم دەڕۆیشتن.ئەو دەڵێت: کۆتایی هاتنی ئیمپراتۆریەتەکانی کۆلۆنیالیزم کاریگەری لەسەر دوو بوارە بنەڕەتییەکانی خۆتێگەیشتنی چەپ هەبوو کە پۆتانسێلی گەورەی خەباتیان هەبوو: ‘شۆڕش’ و ‘ ئەنتەرناسیۆنالیزم’. گفتوگۆکان سەبارەت بە پابەندبوون بە شۆڕش و ئامرازە گونجاوەکانی گەیشتن بەو شۆڕشە بووە هۆی ناکۆکی بەردەوام لەناو چەپدا. هەروەها تیۆرو پراکتیکی ئینتەرناسیۆنالیزم بووە هۆی ناکۆکی .  چونکە داواکاری سروشتی بۆ نیشاندانی “هاودەنگی” لەگەڵ کۆلۆنیالیزمەکان زۆرجار لەگەڵ سیاسەتی چەپی فەرەنسی  بەریەککەوتنی هەبوو کە ناسیۆنالیست و لایەنگری کۆلۆنیالیزم، یان لایەنگری مۆسکۆ بوون.‏مشتومڕەکان لە دەوری خەبات و سیاسەتی چەپەکان لە چەمکی جیهانی سێیەمدا کۆدەبوونەوە.

چەمکی جیهانی سێیەم پرسیاری لەبارەی ڕۆڵی چەپی فەرەنسی لە جیهاندا وروژاند ، جگە لە پرسیارەکان سەبارەت بە “کارەکتەری شۆڕشی کۆمەڵایەتی-سیاسی و ئەکتەرەکانی و شوێن و پاڵنەرەکانی” . فرەچەشنی و لێکنزیک بوونەوەی چەپ لە دەوری هەمان چەمکی جیهانی سێیەم دەسوڕایەوە و جەختی لەوە دەکردەوە کە هاودەنگی لەگەڵ گەلانی کۆلۆنیالیزمدا بۆ شۆڕشێکی ڕیشەیی شتێکی بنەڕەتییە. گومانی تێدا نییە کە فەلسەفە سیاسییەکانی دۆلۆز و گواتاری لەگەڵ داواکارییەکانی چەپی توندڕەوی نوێدا هاوتەریب بوون.‏لەم ڕوانگەیەوە دەبێت لە پڕۆژە سیاسییەکەیان تێبگەین کە تیشک دەخاتە سەر ئارەزوو نەک دەسەڵات، وەک هەوڵێک بۆ ڕەخنەگرتن لە گوتاری کۆنی چەپ و نوێکردنەوەی گریمانەی شۆڕش . دۆلۆز و گواتاری لەسەر بنەما سیاسییەکانیان  بانگەشەکردنی مەجازی جیهانی سێیەمیان بونیادنا لە ڕێگەی  دیالۆکو باسەکانیانەوە سەبارەت بە “کەسانی ونبوو”. بیرۆکەی دۆلۆز و گواتاری بۆ سیاسەتی مەجازی، واتە سیاسەتی خەڵکی ونبوو، 

‏لەگەڵ جوانیناسی دژە نوێنەرایەتیی ئەواندا دەنگ دەداتەوە  . تێگەیشتنی دۆلۆز لە سینەما چەند بەڵگەیەک بۆ ئارگیومێنتەکەم دەخاتە ڕوو. ئەو ئەم ئارگیومێنتە پشتگیرییەی خوارەوە سەبارەت بە “خەڵکی ونبوو” لە سینەما ٢دا دەخاتە ڕوو . لە سینەمای ئەمریکی و سۆڤیەتدا خەڵک بەڕاستی بوونیان هەیە،  ڕاستەقینەن پێش ئەوەی واقیعی بن، ئایدیاڵن بەبێ ئەوەی ئەبستراکت بن . لێرەوە ئەو بیرۆکەیە هاتە ئاراوە کە سینەما وەک هونەرێکی جەماوەری دەتوانێت باڵاترین هونەری شۆڕشگێڕانە یان دیموکراسی بێت و جەماوەر بکاتە بابەتێکی ڕاستەقینە .  بەڵام زۆر فاکتەر ئەم باوەڕەیان لاواز کرد ، سەرهەڵدانی هیتلەر کە ئامانجی ئەوە بوو  لە ڕێی سینەماوە جەماوەر ملکەچکات ، نەک جەماوەر بکاتە بابەت و هەست بە بوونی خۆیان بکەن ، ستالینیزم کە کۆدەنگی گەلی گۆڕی بۆ یەکگرتوویی حزبی پاوانخوازانە ،  هەڵوەشاندنەوەی گەلی ئەمریکا، کە چیتر باوەڕیان بە خۆیان نەدەکرد کە ئەو گەلە تواوەیەی ڕابردوون ، یان تۆوی گەلێکی داهاتوون . (  ڕۆژئاوای نوێ یەکەم بوون کە ئەم هەڵوەشاندنەوەیان پیشاندا ) . بەکورتی ئەگەر سینەمایەکی سیاسی مۆدێرن هەبوایە، لەسەر ئەم بنەمایە دەبوو:  جەماوەر بوونی نەماوە، یان هێشتا نەبووە…  گەل ون بووە . زەحمەت نییە لێرەدا ببینین کە دۆلۆز بە ڕوونی باس لە سێ جەمسەری ئایدۆلۆژیای سیاسی دەکات – ستالینیزم، نازیزم و ئەمریکیزم – کە سینەما بە “هونەری جەماوەر” دەزانن،  ئامرازی شۆڕش و دیموکراسی کە خودی جەماوەری “ڕاستەقینە” بەرهەم دەهێنێت . ئەم واقیعەی جەماوەر لە ڕیالیزمی سیاسی ڕۆژئاوادا بە شێتی دادەنرێت، وەک لیبرالیزم یان ئابووری سیاسی . دۆلۆز لەگەڵ گواتاری ئاماژە بەوە دەکەن کە “سینەما توانای گرتنی جووڵەی شێتی هەیە لەبەر ئەوەی شیکاری کۆنەپەرەستانە نییە، بەڵکو بەدواداچوون بۆ بوارێکی جیهانی پێکەوەژیان دەکات”. بەم مانایە سینەما دەتوانێت چەکێکی سیاسی کاریگەر بێت بۆ بنیاتنانی ئامێری جەنگ  ، هاوکات خۆی ڕاپسکێنێت و هەڵبێت لە دەوڵەتی ناسیۆنالیزم وەک ئامرازێکی دیلکردن  . چەمکی دۆلوز بۆ جیهانی سێیەم پەیوەستە بەم “جیهانگەریەوە”کە لە دەرەوەی بازنەی دەوڵەتە نەتەوەیەکان دەستی بە دەرکەوتنی خۆی کردووە . ئەم پێکهاتەیە خاڵی لێکنزیکبوونەوەی واقیعی سینەما و مرۆڤە غیابەکانە .

 ئەوەی جێگای سەرنجە دۆلۆز ئاماژە بە “هەڵوەشاندنەوەی گەلی ئەمریکا” دەکات کە لە سەردەمی جەنگی ساردا مێژووی کۆچی فرەنەتەوەیی خۆیان لەبیر کردووە . ئەمریکا سەردەمانێک خاکی بەڵێندراوی گەلانێک بوون کە سەر بە هەرێمەکان نەبوون . ئێستا وەک لە فیلمە تازە ڕۆژئاواییەکاندا دیارە ئەمریکییەکان  دڵەڕاوکەیانە بۆ پاراستنی ناسنامەکەیان  . هەروەک دۆلۆز ڕاستەوخۆ ئاماژەی پێدەکات: گومانی تێدا نییە ئەم ڕاستییە ڕۆژئاوایش دەگرێتەوە، بەڵام زۆر کەم لە نووسەران ئاشکرایان کردووە، چونکە بە میکانیزمەکانی دەسەڵات و سیستەمی زۆرینە شاردراونەتەوە . لە لایەکی دیکەوە لە جیهانی سێیەمدا تەواو دیار بوو کە گەلانی ستەملێکراو و ئیستغلالکراو لە دۆخی کەمینە هەمیشەییەکان و  قەیرانی ناسنامەی بەکۆمەڵدا ماونەتەوە .‏‏جیهانی سێیەم و کەمینەکان  فرسەتیان بۆ نووسەرە بە تواناکان دابین کردووە  بۆ پێگەی تایبەتی خۆیان و  لە پەیوەندییان لەگەڵ نەتەوەکەیان  تاکو بڵێن: گەل ئەوەیە کە نەماوە ، ئەوەی دۆلۆز بەم ئارگیومێنتە ئاماژەی پێدەکات، پاڵنەرە شاراوەکەیەتی بۆ زیندووکردنەوەی سینەمای سیاسی. بنەمای سینەمای سیاسی ئەوەیە کە “ گەل بوونی نەماوە، یان هێشتا بوونی نییە”. چۆن بتوانرێت ڕێگا خۆش بکرێت بۆ هاتنی گەلێک کە بوونی نەماوە (یان هەرگیز بوونی نەبووە)؟ لە چەمکی دۆلۆزدا سینەمای سیاسی نوێنەرایەتی هەڵوێستە شۆڕشگێڕییەکان ناکات، بەڵکو نوێنەرایەتی دروستکردنی زۆنی سێیەم دەکات کە لە وەسف و گێڕانەوەی چیرۆک تێدەپەڕێت . چیرۆکێک کە کراوە دەبێت بەڕووی گۆڕانکارییە بێشومارەکاندا، دەربڕینی خۆی لە “هارمۆنی” خود و بابەتدا دەدۆزێتەوە . ئەم پەیوەندییە یەکسانە لەگەڵ دیاریکردنی ئەوەی کە کامێرا بە شێوەیەکی بابەتیانە چی دەبینێت و کارەکتەرەکە بە شێوەیەکی  خودی چی دەبینێت. چیرۆکەکە پێویستی بە بینەرێکی خوێندەوار نییە لە کاتێکدا نووسین بە زمانی باڵادەست مەحاڵە . کۆتا زمان، نەک زمانی ئەویتر لە بنەمایەک کەمتر نییە ،  دەبێت  هونەر  تێدا بەشدار بێت  (بەتایبەت هونەری سینەما) بۆ داهێنانی گەلێک . دۆلۆز پێداگری دەکات کە “ئەو ساتەی  ئاغا یان کۆلۆنیالیست، ڕایدەگەیەنێت، ‘هەرگیز لێرە گەلێک نەبووە گەلی ونبوو دەبێتە بوونێک و سەر لە نوێ خۆی دادەهێنێتەوە، لە شارۆچکە و کەمپەکان یان لە گەڕەکە هەژارەکاندا، لە هەلومەرجی نوێی خەباتدا کە بەپێویستی دەزانێت هونەری سیاسی بەشداری تێدا بکات”. وەک نموونەی سینەمای سیاسی نووسەرانی وەک ژان ڕۆش، پیێر پێرۆڵ و عوسمان سمبین دەهێنێتەوە ،  بە بڕوای دۆلۆز ئەم دەرهێنەرانە دۆخێکی نوێیان خوڵقاند ، کردەی قسەکردنیان گۆڕی بۆ کردەیەکی ڕۆڵی چیرۆک گێڕانەوە .  ئەم شێوازە ناڕاستەوخۆیەی گۆڕینی کردەی قسەکردن (واتە چیرۆکگێڕان) ڕەهەندی سیاسی پێکهاتنی  گەلە.

 لە ڕێگەی ئەم پرۆسەیەوە دەرهێنەر و کارەکتەرەکانیان دەبنە “کۆمەڵێک کە وردە وردە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر، لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر، لە شەفاعەتحوازێکەوە بۆ  شەفاعەتخوازێکی تر سەردەکەون.” . دۆلۆز بە ئاماژەدان بە لێدوانەکانی سێرج دانی سەبارەت بە فیلمی سیدۆی سێمبێنی، جەخت لەوە دەکاتەوە کە سینەمای ئەفریقا “سینەمایەکە کە قسە دەکات، سینەمایەکی کردەی قسەکردنە”.

 گوتاری سینەمایی بریتییە لە کردەی  گێڕانەوەی چیرۆک  هاو کات بنەمای قسەی زیندوو  دەبێتە هۆی “بەهای قسەکردنی بەکۆمەڵ”. ئەم کردارە هاوبەشە قسەکردنە دژایەتی ئەفسانەی زۆرینە دەکات و ئێستای ژیاو لە ژێر ڕووی ئەفسانەدا گۆشەگیر دەکات، “کە ڕەنگە بەرگە نەگیراو و باوەڕپێنەکراو و مەحاڵ بێت ، ئێستا لە کۆمەڵگەی ‘ئەم’دا تێیدا بژیت.”پێدەچێت دۆلۆز لە باسکردنی سینەمای سیاسیدا دەسەڵاتی شاراوەی سیاسەت نەک لە ڕۆژئاوا، بەڵکو لە جیهانی سێیەمدا بدۆزێتەوە.  ئەو کات کۆلۆنیالیزم و شەڕی سارد دوو جەمسەری چەپی فەرەنسی بوون. بیرۆکەی دۆلۆز لە چوارچێوەی مێژووییدا ناوازە نەبوو . لەو ڕۆژانەدا زۆرێک لە گروپە چەپەکان لە فەرەنسا خەباتیان دەکرد بۆ ئەوەی چەمکی کەمینەکان وەک بەدیلێک بۆ زۆرینەی چەپی فەرەنسی بخەنە ڕوو. ئەم گروپە جیاوازانە بەشدار بوون لە ڕەتکردنەوەی دیموکراسی نوێنەرایەتی و ئامێری سیاسی حزبە گەورەکانیان  . بەم شێوەیە خۆیان بە ئینتەرناسیۆنالیستی “ڕاستەقینە” و دژە فاشیزم دەزانی. چەمکی جیهانی سێیەم خۆی لە خۆیدا لە سەکۆیەکی سیاسی زیاتر نەبوو بۆ ئینتەرناسیۆنالیزمێکی نوێ و دژە فاشیزم لە بەرامبەر گەشەسەندن و کۆدەنگی ناسیۆنالیزمی باڵادەست لە هەردوو فەرەنسا و بلۆکی سۆڤیەتدا .  ئەم چەمکە ململانێکانی  هاندا لەناو چەپی فەرەنسیدا ، لە هەمان کاتدا هاوپەیمانییەکی لەگەڵ گروپەکانی “چەپی توندڕەو” فراوانتر کرد . تەرکیزکردنی دۆلۆز لە سەر جیهانی سێیەم وەک بنەمای سینەمای سیاسی لەم چوارچێوەیەدا هاتە ئاراوە . . لە بەرواری ئازاری ٢٠٢٥ ئەمە بەشێکە لە کتێبی “کۆمۆنیزم دوای دۆلۆز”ی ئەلێکس تایک-گوانگ لی، کە بەم دواییە لەلایەن بلومسبێریەوە بڵاوکراوەتەوە.

‏د . زهیر الخویلدي  – حوارالمتمن  ۱ –  ۷  – ۲۰۲٥

‏الادب والفن

د . زهیر الخویلدي

‏پێشەکی
‏”ڕەنگە گەورەترین فەزیلەتی سەدەی ئێمە ئەوە بێت کە ڕووبەڕووی نامرۆڤایەتی ببینەوە بەبێ ئەوەی باوەڕ بە مرۆڤەکان لەدەست بدەین.”
‏ڕیمۆند ئارۆن (١٩٠٥-١٩٨٣) بە یەکێک لە ناڕوونترین بیرمەندانی فەرەنسی لە سەدەی بیستەم دادەنرێت. بە بەشدارییە فیکرییە قووڵەکانی لە کۆمەڵناسی و فەلسەفەی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان جیا دەکرێتەوە . جێوازی کارەکانی ئارۆن بە هەوڵی تێگەیشتن لە دینامیکی کۆمەڵایەتی و سیاسی کۆمەڵگا پیشەسازییە مۆدێرنەکان دەناسرێتەوە، لەگەڵ جەختکردنەوەی لەسەر ململانێی نێوان سیستەمە سیاسیەکان وەک بزوێنەرێکی بنەڕەتی مێژوو . ئەوەش لە بری ململانی چینایەتی کە فەلسەفەی مارکسیزم تەرکیزی دەخستە سەری . هەروەها ئارۆن لە نووسینەکانیدا باسی لە پرسەکانی هۆشیاری مێژوویی کردووە، هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی ئەو وەهمانەی پێشکەوتنی داوە کە لە سەردەمی ئەودا زاڵ بوون و بە توندی ڕەخنەی لە ئایدۆلۆژییە تۆتالیتارییەکانی وەک نازیزم و ستالینیزم گردووە . ئەو ئایدۆلۆژیانەی بەو شێوەیە دەبینی جیهانیان خستۆتە ناو شەڕە وێرانکەرەکانەوە. هاو کات ئارۆن ئەو پرسیارەی وروژاند لەبارەی ئەگەری گەیشتن بە ئاشتییەکی بەردەوام لە نێوان وڵاتان ، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە کێبڕکێی سیاسی و ئایدیۆلۆژی ئەم ئامانجە نیمچە مەحاڵە . ئامانجی ئەم نووسینە ئاشکرا کردنی بیرۆکەکانی ئارۆنە سەبارەت بە قۆناغەکانی بیری کۆمەڵایەتی و ڕەهەندەکانی هۆشیاری مێژوویی و هەڵوێستی خۆی بەرامبەر شەڕەکان و مەحاڵبوونی ئاشتی ، لەسەر بنەمای گرنگترین بەرهەمەکانی و تیشک خستنە سەر بەشدارییە فیکرییەکانی .
‏(قۆناغەکانی بیری کۆمەڵایەتی لای ڕیمۆند ئارۆن)‏لانی کەم ناکرێت هیچ عەقیدەیەکی ئەخلاقی و ئایینی لە ناوەڕۆکی بیرۆکەکانیدا قبوڵ بکرێت ، ئەگەر لە بەڕامبەر ڕەخنەی زانستیدا نەوەستێتەوە . ڕیمۆند ئارۆن لە پەرتوکی (قۆناغەکانی بیری کۆمەڵناسی)دا، تیشکی خستە سەر شوێنپێهەڵگرتنی گەشەسەندنی بیری کۆمەڵایەتی لە مۆنتسکیۆوە تا ماکس ڤێبەر، بەناو کارل مارکس و ئەلێکسیس دی تۆکڤیلدا تێپەڕی . ئارۆن پێی وایە کۆمەڵناسی هەوڵدەدات بە شێوەیەکی هەمەلایەنە لە واقیعی کۆمەڵایەتی تێبگات، بەبێ ئەوەی هیچ لایەنێک لە لایەنەکانی ئابووری، سیاسی، یان ئایینی پشتگوێ بخات . لەم چوارچێوەیەدا ئارۆن جەخت لەوە دەکاتەوە کە بزووتنەوەی کۆمەڵگاکان تەنیا لە ململانێی چینایەتیدا قەدیس نابێت وەکو ئەوەی کارل مارکس بانگەشەی بۆ کردووە، بەڵکو ململانێی نێوان سیستەمە سیاسیەکان زیاتر بە دیهێنری هێزی بوزوێنەرو کارێگەرن . ئارۆن لە پەرتوکی هەژدە وانە لە کۆمەڵگەی پیشەسازیدا باسی لە لایەنە ئابوورییەکانی کۆمەڵگە پیشەسازییەکان کردووە. بەڵام لە ململانێی چینایەتیدا تەرکیز دەخاتە سەر لایەنە کۆمەڵایەتیەکان ، له دیمۆکراسی و پاوەنخوازیدا تیشک دەخاتە سەر لایەنی سیاسی . ئەم سێگۆشەیە ڕەنگدانەوەی میتۆدی ئارۆنە بۆ لێکۆڵینەوەی تەواوی کۆمەڵگا بەگشتی . وەک چۆن ناتوانرێت هیچ دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی تێبگەین بەبێ لەبەرچاوگرتنی کارلێکەکانی نێوان ڕەهەندە جیاوازەکان.‏هەروەها ئارۆن لە ژێر کاریگەری ماکس ڤێبەردا بوو، بەتایبەتی لە چەمکی “جۆرە ئایدیاڵەکان”دا، کە بەکاری دەهێنا بۆ شیکردنەوەی مێژوو و کۆمەڵگا لە دەرەوەی لێکدانەوە ڕەقەکانی پۆزەتیڤیستی. ئارۆن لە ڕێبازی خۆیدا بۆ هزری کۆمەڵایەتی، داوای داماڵینی ئایدۆلۆژی لە زانست کردووە ، بەو پێیەی ئایدۆلۆژیاکانی وەکو مارکسیزم تێگەیشتنی دۆخی کۆمەڵایەتیان شێواندووە لە ڕێی سەپاندنی لێکۆڵینەوەی پێشوەختەوە . ئەم هەڵوێستە وای لێکرد کە ڕەخنە لەو ڕۆشنبیرانە بگرێت کە مارکسیزمیان وەک “تلیاک” وەرگرتووە ، کە نابینایانی کردووە لە بینینی ڕاستییەکان، وەک لە پەرتوکە بەناوبانگەکەیدا لەساڵی ١٩٥٥ بڵاوی کردەوە بە ناوی “تلیاکی ڕۆشنبیران” .

‏ ڕەهەندەکانی هۆشیاریی مێژوویی
‏” مرۆڤ مێژوو دروست دەکات، بەڵام ئەو مێژووە نازانێت کە دروستی دەکات”.
‏ئارۆن لە ڕوانگەی ڕەخنەییەوە هۆشیاری مێژوویی وەردەگرێت ، بیرۆکەی پێشکەوتنی هێڵی ڕەتکردەوە کە لە ماوەی سەدەی هەژدە و نۆزدە زاڵ بوو بە سەر بیری ئەوروپادا . ئارۆن لە کتێبەکەیدا، ڕزگاربوون لە وەهمی پێشکەوتن، باس لەوە دەکات کە باوەڕبوون بە پێشکەوتنی بەردەوام و ئۆتۆماتیکی وەهمی مرۆڤە ، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی کارەساتەکانی سەدەی بیستەم، وەک نازیزم و ستالینیزم. ئارۆن جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم ڕژێمە تۆتالیتاریانە نیشانیان داوە کە سەرکردەیەکی دیماگۆژیک دەتوانێت بە درۆ و دروشمی شۆڤێنی ملیۆنان کەس کۆبکاتەوە و شەڕی وێرانکەری بەرپا بکات . لە چوارچێوەی هۆشیاری مێژووییدا ئارۆن پێیوایە مێژوو بە تەنها گۆڕانکاری نییە ، بەڵکو بریتیە لە “هێشتنەوەی” ڕابردوو و کەڵەکەبوونی مەعریفە و ئەزموونەکان . ئارۆن لە دەقەکەیدا لەسەر چەمکی مێژوو و پێشکەوتن ئاماژە بەوە دەکات کە پێشکەوتن کاتێک بەدی دێت کە نەوەیەک وەڵامی کارەکانی نەوەی پێشوو بداتەوە، لە گەڵ زیاد کردنی ڕەگەزە نوێیەکان ، ڕێگە بە کەڵەکەبوونی ئەرێنی زانست و دەستکەوتەکان دەدات . لەگەڵ ئەوەشدا ئارۆن هۆشداری دەدات لەوەی باوەڕی بەوە هەبێت کە پێشکەوتنی زانستی یان تەکنەلۆژی بە مانای پێویستی پێشکەوتنی ئەخلاقی یان سیاسی دێت ، وەک چۆن مرۆڤایەتی تاکو ئێستا بەهۆی ململانێی ئایدیۆلۆژی و سیاسییەوە بەرەوڕووی پاشەکشەو شکست دەبێتەوە .

‏ پیسی و قێزەوەنی شەڕەکان و مەحاڵبوونی ئاشتی
‏”هەڵبژاردن لە سیاسەتدا لە نێوان چاکە و خراپەدا نییە، بەڵکو لە نێوان باشتر و خراپتردایە” ‏ئارۆن ڕەخنەگرێکی توندی شەڕ و ڕژێمە تۆتالیتارییەکان بوو کە بوونە هۆی لەناوچوونی جیهان لە سەدەی بیستەمدا. لە کتێبەکەیدا بیرکردنەوە لە جەنگ ئارۆن شیکاری بۆ سروشتی تێکدەرانەی شەڕەکان دەکات و تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن ئایدۆلۆژیا توندڕەوەکانی وەکو نازیزم و ستالینیزم، ‏ڕیمۆن ‏دروشمی توندوتیژ دەقۆزنەوە بۆ پاساوهێنانەوە بۆ ململانێکان. هەروەها ئارۆن ئەو بیرۆکەیەی کە دەڵێت شەڕەکان دەتوانن ببێتە هۆی چارەسەری یەکلاکەرەوە بۆ ململانێکان، موناقەشەی کرد و ئاماژەی بەوەدا کە زۆرجار توندوتیژی و ڕق و کینەیەکی زیاتر دروست دەکەن نەک ئاشتی . سەبارەت بە ئاشتی ئارۆن بە لەبەرچاوگرتنی کێبڕکێی بەردەوامی نێوان سیستەمی سیاسی و ئایدۆلۆژیاکان، گومانی هەبوو لە ئەگەری بەدەستهێنانی ئاشتییەکی بەردەوام لە نێوان گەلاندا.‏لە کتێبەکەیدا باس لەوە دەکات ڕزگاربوون لە وەهمەکانی پێشکەوتن لە ململانێی ئایدیۆلۆژییەکان، وەک ئەوەی لە نێوان سەرمایەداری و سۆسیالیزمدا هەیە ئەستەمە ئامانجی ئاشتی بە دەست بهێنرێت . بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا ئارۆن داوای بەهێزکردنی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانی کرد وەک میکانیزمێک بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان و چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان سەرەڕای سنووردارکردنی کاریگەرییەکانیان. هەڵوێستی ئارۆن سەبارەت بە سەربەخۆیی جەزائیر، کە پشتگیری لە ئاشتیخوازی دەکرد و ڕەخنەی لە کۆلۆنیالیزمی فەرەنسی گرت،ڕەنگدانەوەی ئەو باوەڕەیە کە توندوتیژی کۆلۆنیالیزم ناتوانێت ببێتە هۆی چارەسەری بەردەوام.ئێمە هەست دەکەین هەموو شتێک کە لە دەرەوەی خۆمانچ وەک کۆیلەیە، مەحکومین بە بەدەستهێنانی تەنها بەشێک لەوەی کە دەتوانین بین، مەحکومین کە تەواوی بوونی خۆمان لە پیشەیەکی سنوورداردا بژین و هیچ هیوایەکی گەورەییمان نییە جگە لە قبوڵکردنی ئەم سنووردارکردنە.‏دەسەڵات لە سیستەمی نێوان دەوڵەتەکاندا ئەوەندەی بەندە بە ئیرادە، ئەوەندەش بەندە بە سەرچاوەکانەوە؛ ئەگەر سەیری ئەوروپای ڕۆژئاوا بکەین وەک یەک یەکە ، سەرچاوەی هەیە نەک ئیرادە.
‏ئەنجام
‏”یەکسانی عەقیدەیی بێهودە بەدوای سنووردارکردنی سروشت و بایۆلۆژی و کۆمەڵایەتیدا دەگەڕێت ، نەک یەکسانی بەڵکو ستەمکاری دەستەبەر دەکات .”
‏ڕیمۆند ئارۆن نوێنەرایەتی مۆدێلی بیرمەندێکی پابەند دەکات کە شیکاری زانستی لەگەڵ ڕەخنەی فەلسەفی تێکەڵ دەکات. لە ڕێگەی بەرهەمەکانییەوە لەسەر قۆناغەکانی بیری کۆمەڵایەتی ، ئارۆن دیدێکی گشتگیری پێشکەش کرد بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵگا پیشەسازییەکان، کە تیایدا سەرنجی لەسەر ململانێ سیاسییەکان بوو وەک بزوێنەری سەرەکی مێژوو.هەروەها بەشداری کردووە لە هەڵوەشاندنەوەی وەهمەکانی پێشکەوتن لە ڕێگەی شیکارییەکانی بۆ هۆشیاری مێژوویی، هۆشداریدا لە مەترسییە ئایدیۆلۆژییەکان کە هەڕەشە لە مرۆڤایەتی دەکەن. سەبارەت بە شەڕەکان ئارۆن “قێزەوەنی” ئەوانی ئاشکرا کرد، جەختی لەوە کردەوە کە کێبڕکێی ئایدیۆلۆژی و سیاسی نێوان دەوڵەتان ئامانجی بە دیهێنانی ئاشتی قورس دەکات. بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا بانگەوازەکەی بۆ بەهێزکردنی دیالۆگ و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان هیوای پێ دەبەخشێت بۆ کەمکردنەوەی ململانێکان ، تەنانەت ئەگەر ئاشتییەکی ڕەهاش نەتوانرێت بهێنرێتە دی . میراتی ئارۆن لە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی بیرۆکەی هەڵەدایە، وەک کلۆد لیڤی شتراوس ناوی لێنابوو “پاک و خاوێنی کولتووری”‏توانی لە نەیارە فکریەکانی تێبگات پێش ئەوەی وڵامیان بداتەوە ، هەر ئەوەش وایکرد دەنگێکی عەقڵانی بێت لە سەردەمێکدا کە ئایدۆلۆژی توندڕەوی زاڵ بوو . بەڵام بۆ چی ڕیمۆن ئارۆن وێنەیەکی شاراوە بوو لە مەشهەدی سۆسۆلۆژی سەرباری ئەو بەشداریە ڕەخنە کارێگەرو گەورانەی کە پێشکەشی کردن ؟

سەرچاوە:
‏د . زهیر الخویلدي — انفاس نت – ٤ – اكتوبر ۲۰۲٥

‏نووسەر و فەیلەسوفی فەرەنسی ئەلبێرت کامۆ (1913-1960) خاوەن خەڵاتی نۆبڵ بۆ ساڵی ١٩٥٧ بە دووەم گەنجترین براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیات دادەنرێت لە دوای نووسەری بەریتانی کیپلینگ، هەروەها گەنجترین کەسە کە لە نێو هەموو براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبدا بە گەنجی کۆچی دوایی کردبێت.بەرهەمەکانی کامۆ بەسەر دوو گروپدا دابەشبوون، کە ناوی ناوە: بازنەی یاخیبوون و بازنەی پوچگەڕایی. یەکەم کەس بوو کە دەستەواژەی “پوچگەریی” بەکارهێنا، کە بووە بزووتنەوەیەکی ئەدەبی و فەلسەفی کە لە پەنجاکانی سەدەی بیستەمدا ناوبانگێکی زۆری بەدەستهێنا. پوچێتی بە پێی ڕوانگەی کامۆ، هەستکردنە بە دڵەڕاوکێ کە بەهۆی هەستکردن بە قورسایی مێژووەوە دروست دەبێت.
ئەم هەست کردنە بە پوچێتیەی ژیان یاخیبوون دروست دەکات، کە دەکرێت سەرەتا تاکەکەسی بێت، دواتر بگۆڕێت بۆ یاخیبوونێکی بەکۆمەڵ. کامۆ لە میکانیزمی میکانیکی ژیان یاخی بوو. مرۆڤ بە یەک خێرایی دەژی تا ڕۆژێک لە خەو هەڵدەستێت و هەست دەکات کە کەسێکی نامۆ و تەنیایە لەم دونیایەدا. هەروەها کات ئەو دوژمنەیە کە هەوڵەکانی بەفیڕۆ دەدات ، دواجار فڕێی دەداتە باوەشی مەرگەوە . ئەمە ئەو ڕاستییەیە کە ئەم کەسە ناچار دەکات ڕووبەڕووی ببێتەوە. نە ئەخلاقی و، نە هەوڵەکانی و ، نە زیرەکییەکەی ، لە بەرامبەر ئەم جیهانە پوچ و بێمانایە هیچ سوودێکی نییە کە پڕە لە مرۆڤی ناعەقڵانییەت . ئەو ئازادییەی کە پێی وایە چێژی لێ وەردەگرێت وەهمە، وەک چۆن کۆیلەی حوکمی پێشوەختەی داب و نەریتەکانە. پەیوەندییە مرۆییەکان بە درۆ دەمێننەوە، پەیوەندیكردن ونە و لێک تێنەگەیشتن زاڵ و براوەیە . کەلێنی نێوان مرۆڤەکان زیاتر دەبێت. ‏کەسی بێدەنگ قوربانی و تاوانباری سزادراوە. کامۆ یاخی بوو لەو نۆرم و ئایدۆلۆژیانەی کە لەسەر بنەمای کۆیلەکردن و تۆقاندن دامەزراون .
هەروەها ئەو ئەفسانەی گەشەپێدان و پێشکەوتنی ئیدانە کرد ، کە بە وەعدی پێشوەختە خەڵک فریو دەدەن ، بە پاساو هێنانەوە بۆ داپۆشینی ستەمکاری ئێستا ، هاوکات لەبری دۆزینەوەو بە دیهێنانی دۆخی باشتر ، شەرعیەتدانە بە ملکەچبوون و تەسلیمبوون . کامۆ ڕقی لە هەڵهاتن یان خۆکوشتن بوو، بوێری نواند و یاخی بوو لە بەها کۆمەڵایەتییەکان و بیروباوەڕە ئاینییەکان. هەروەها لە بەرامبەر مردندیشدا . بارودۆخی مرۆڤایەتی قبوڵکرد بەبێ ئەوەی هیواکان بە سبەی یان ژیانێکی ترەوە ببەسترێتەوە . ئەو پرسیارە بنەڕەتییەی کە بەرهەمەکانی کامۆ دەوروژێنێت ئەوەیە: ئایا ژیان شایەنی ئەوەیە لە بێدەنگی جیهاندا بژی؟ هەرچەندە ئامادە نەبوو وڵامێکی تەواو بۆ ئەوە بداتەوە ، بەڵام پێشنیاری کرد مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێگەی هۆشیاری و یاخیبوونی نائومێدانەی خۆیەوە تێپەڕێت بە سەر پوچێتی و بێمانایی ژیاندا . فەلسەفەی پوچگەرایی کامۆ کە پەیوەستە بە چەمکی نەبوونی بێمانای جەوهەری ژیان ، بنامای تێگەیشتنی بەرهەمەکانیەتی . ئەو پێی وایە قبوڵکردنی پوچێتی و بێمانایی دەبێتە هۆی یاخیبوون و ئازادی کەسێتی. تێبینییە بەناوبانگەکەی کە ئاماژە بەوە دەکات (خۆر بێ سێبەر نییە و پێویستە شەو بناسین) بۆ تێگەیشتنی تەواو لە ژیان پێویستی بە ناسینی هەم خۆشی و هەم ئازار هەیە .کامۆ پێی وابوو پوچێتی لە ڕووبەڕووبوونەوەی حەسرەتو شۆڕو شەوقی مرۆڤ و بێدەنگی جیهان سەرچاوە دەگرێت. ئەو پێی وابوو مرۆڤ بە سروشت پوچگەرا نییە، بەڵکو هەستکردن بە پوچێتی لە پەیوەندییەکەی لەگەڵ جیهانەوە سەرچاوە دەگرێت. کاتێک ڕوودەدات کە دژایەتییەک هەبێت لە نێوان ئەوەی ئەوان دەیانەوێت یان چاوەڕێی دەکەن لە ژیان، لەگەڵ ئەوەی جیهان بە کردار پێشکەشیان دەکات.
مرۆڤەکان خەبات دەکەن بۆ دۆزینەوەی مانا لەم جیهانەدا، لە کاتێکدا لە بەرامبەردا جگە لە پشتگوێخستن و بێدەنگی هیچی تر لە دونیا نادۆزنەوە . لە فەلسەفەی کامۆدا چەمکی (پاڵەوانی پوچگرا) دروست دەبێت و بەرجەستەی ئەو گرژییە قووڵەی نێوان ئارەزووەکانی مرۆڤ و بێباکی جیهانە. پاڵەوانی پوچگرا بە تەواوی ئاگاداری ئەم ململانێ جەوهەرەیە ، ئەو تێدەگات کە لە کاتێکدا مرۆڤ بە سروشتی بەدوای مانا و ئامانجدا دەگەڕێت، بەڵام جیهان هیچ لەمانەی پێشکەش ناکات ، لە گەڵ ئەوەشدا لە جیاتی تەسلیم بوون بە نائومێدی یان دەست گردن بە هیوای درۆوە ، ژیانێک هەڵدەبژێرێت کە بە تەواوی درک بەو پارۆدۆکسە دەکات . کامۆ پێی وابوو ژیان لەسەر بنەمای بێهودەیی دامەزراوە و ئەمەش سەرەتای دەستپێکی نوێیە بۆ ژیان نەک کۆتاییەکەی. کامۆ پشتی بە بیرۆکەی قوتابحانە فەلسەفیەکانی هاوچەرخ بەستووە بۆ شیکردنەوەی ناوەڕۆکی پوچگەرایی . گەیشتە چەمکی “هەستی پوچگەرایی” کە بۆی دەرکەوت لە سەر بنەمای دژایەتی نێوان مرۆڤ و ژینگەی دەرەکی ڕودەدات . لە دۆخێکدا مرۆڤ توانی بە شێوەیەکی قەناعەت پێکەر دونیا لێکبداتەوە، ئەو کات ئەم جیهانە لە ڕوانگەی ئەوەوە دەبێتە شتێکی تێگەیشتوو و قبوڵکراو. بەڵام کاتێک مرۆڤ درکی کرد ئەم لێکدانەوەیە وەهمە ، یەکسەر هەست دەکات کە کەسێکی نامۆیە لەم جیهانەدا . ئەوجا گومان لە مانای ژیان و بێ سودی ژیان دەکات و لێرەدا هەستی بێمانایی و پوچگەرایی لەدایک دەبێت. کامۆ ئەو هۆکارە تایبەتانەی ڕونکردۆتەە کە پەیوەندییان بەم هەستەوە هەیە ، ئەو پێیوایە پوچگەرایی لەناکاو دەچێتە ناو هۆشی مرۆڤەوە لەو ساتەدا کە مرۆڤ هەست بە بەتاڵی دەکات .
هاوکات هەست بە ماندووبوون دەکات لە بوونی ڕۆژانە یان ژیانی ڕۆژانە ، چوکە لەم ساتەدا هۆشیاری دەوەستێت لە بە دەستهێنانی ئامانجی ژیانی ڕۆژانە . دواجار زنجیرەی ڕەفتاری ئاسایی و ڕۆتینیەکان دەپچڕێت . لێرەدا بێمانایی و پوچگەرایی لە ڕووی مادیو مەعنەویەوە ئاشکرا دەبێت. کامۆ پێی وابوو کە پوچگەرایی نە لە مرۆڤداو ، نە لە جیهاندا، ناشاردرێتەوە بەڵکو لە تێکەڵ بوونیاندایە. کەواتە، بێمانایی و پوچگەرایی دەبێتە تاکە پەتێکی هاوبەش لە نێوانیاندا. پاشان ئەم بیرۆکەیەی پەرەپێداو ، گەیشتە جۆرێک لە یەکێتی سێ لایەنە ، پوچگەراییی، هۆشیاری مرۆڤ و جیهان. کامۆ لە تەمەنی ٤٦ ساڵیدا بەهۆی ڕووداوێکی ئۆتۆمبێلەوە گیانی لەدەستدا. سەیر لەوەدایە کە لە سەرەتای ژیانی ئەدەبیدا لە خەیاڵیدا کۆمێنتێکی نوسیبوو گوتبووی بێماناترین مردن مردنە لە ڕووداوی ئۆتۆمبێلدا !! .

‏د . ابراهیم ابو عواد – سەرچاوە – (انفاس نت من اجل الثقافة والانسان ) ٤ اکتوبر ٢٠٢٥

ئەنتۆنیۆ گرامشی: لە نێوان شۆڕشگێڕی ترانس کولتووری و گۆڕینی میحوەرەکان بەرەو ئەندامێتی نا وابەستەیی – ڕێبازێکی پۆست کۆلۆنیالیزم)..

‏“هەرچەندە مێژووی هەر وڵاتێک کۆنتر بێت، ئەو چینە کەڵەکەبووانەی تەمەڵ و مشەخۆرن لەسەر ‘میراتی کۆن’ دەژین، هاوکات خانەنشینەکانی مێژووی ئابووری ژمارەیان زیاتر و قورستر دەبن.” ئەنتۆنیۆ گرامشی (١٨٩١-١٩٣٧)، بیرمەندی مارکسیزمی ئیتاڵی، بە یەکێک لە دیارترین کەسایەتیە ڕۆشنبیرەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت. بەشداریەکی قووڵی تیۆری لە بیری سیاسی و کولتووری و کۆمەڵایەتیدا کردووە ، بیرۆکەکانی چوارچێوەی سنوری ئیتالیایان تێپەڕاندووە و بوون بە ئامرازی شیکاری جیهانی بە تایبەتی لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکانی پۆست کۆلۆنیالیزم ، لێکۆڵینەوەکانی گرامشی لە دەوری خوێندنەوەی شۆڕشگێڕێکی ترانس کولتوری دەسوڕێتەوە لە گەڵ تەرکیز کردنە سەر چەمکی هەژموون . بیرۆکەی ئۆرگانیک و گۆڕانکاریە کولتووری-سیاسیەکان کە دەتوانن بەشداربن لە بنیاتنانی ئۆرگانیکی ناوابەستە لە ڕێگەی ڕێبازی پۆست کۆلۆنیالیزمەوە . ئامانجی توێژینەوەکە ئاشکرا کردنی ئەوەیە کە چۆن بیرۆکەکانی گرامشی بەکاربهێنرێت بۆ تێگەیشتن لە داینامیکی هێز لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزم و جەختکردنەوە لەسەر تواناکانی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی پەیوەندیە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان لە جیهانی غەیرە ڕۆژئاوایدا . گرامشی چۆن چۆنی دیاردەی هەژمونی کولتوری ئیمپریالیستی بەسەر کولتورە وابەستەکاندا پێناسە دەکات؟ ، ئایا ستراتیژێتێکی پێویست هەیە پەیڕەو بکرێت بۆ بەرەنگاری ڕۆشنبیری و بە دەست هێنانی ڕزگاریەکی تەواو سیاسی ؟ .

‏( گرامشی و پۆست کۆڵۆنیالیزم )
‏گرامشی لە شاری سەردینیا لەدایک بووە کە یەکێکە لە ناوچە پەراوێزخراوەکانی ئیتاڵیا ئەمەش هەستیاریەکی تایبەتی پێبەخشی بە پرسەکانی پەراوێز و ناوەند ، ئەو کات چالاکوانێکی سیاسی بوو لە حیزبی شیوعی ئیتالیا، ساڵانێکی زۆر لە زیندان لە ژێر دەسەڵاتی ڕژێمی فاشیستی بە سەر بردووە لە (١٩٢٦-١٩٣٧) ، لە نووسینی “دەفتەرەکانی زیندان”دا، کۆمەڵێک تێبینی فەلسەفی و سیاسی کە بنەمای بەشداریە تیۆریەکانی گرامشی پێکهێنا ، وەک بیرۆکەکانی سەبارەت بە هەژموون، ڕۆشنبیری ئۆرگانی ،جەنگی مانۆڕی و بابەتی کە کەرەستەکانی شیکردنەوەی تێدا خستە ڕوو بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیەکانی چینایەتی و ڕۆشنبیری لە کۆمەڵگاکانی سەرمایەداریدا . بەم پێیە لێکۆڵینەوەکانی پۆست کۆڵۆنیالیزم هەوڵدەدەن بۆ تێگەیشتن و هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی ئیمپریالیزم کە کارێگەریەکانی بەردەوام بوون لە مەڕ پەیوەندیەکانی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری پاش کۆتایهێنان بە ئیمپریالیزمی فەرمی . بیرمەندانی وەک ئێدوار سەعید و هۆمی بابا و گایاتری سپیڤاک بیرۆکەکانی گرامشیان بەکارهێناوە بۆ شیکردنەوەی هەژمونی کولتوری و سیاسی لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا . چەمکی هەژمون لای گرامشی ئاماژەیە بۆ کۆنترۆڵکردنی چینی دەسەڵاتدار لە ڕێگەی قبوڵکردنی کولتوریەوە نەک هێزی زۆرەملێ ، بەو مانایەی گونجاندن لەگەڵ بیرۆکەی کۆلۆنیالیزمی کولتوری و کۆنترۆڵکردنی “لۆژیکی گشتی” لە کۆمەڵگا کۆڵۆنیالیزمەکاندا .

‏ ( گرامشی وەک شۆڕشگێڕێکی ترانس کولتوری
‏چەمکی هەژموون و بەکارهێنانەکانی پۆست کۆلۆنیالیزم)
‏چەمکی هەژموون یەکێکە لە بەشداریە هەرە دیارەکانی گرامشی ، گرامشی پێیوایە هەژمون کاتێک بەرجەستە دەبێت کە چینی دەسەڵاتدار بتوانێت جیهانبینی خۆی وەک بەشێک لە “لۆژیکی گشتی” کۆمەڵگا بسەپێنێت.بۆ ئەوەی خەڵک وەک شتێکی ئاسایی قبوڵی بکات لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا ، دەکرێت هەژموون وەک میکانیزمێک بخوێنرێتەوە بۆ درێژەدان بە
‏کۆنترۆڵی ڕۆژئاوا لە ڕێگەی کولتوور و پەروەردە و میدیاوە ، بۆ نمونە دەکرێت کارێگەری هەژموونی ڕۆژئاوا وا ببینرێت بۆ بەردەوام بوونی مۆدێلی ڕۆشنبیری و ئابووری ڕۆژئاوا وەک ستاندارێکی جیهانی تەنانەت لەو کۆمەڵگایانەش کە سەربەخۆییان بەدەستهێناوە .
‏( پێناسەی هەژمون لای گرامشی )
‏گرامشی هەژمون وەکو پرۆسەیەک پێناسە دەکات کە بەهۆیەوە جیهانبینی چینی دەسەڵاتدار دەسەپێنرێت بەسەر هەموو کۆمەڵگادا بە چەشنێک ئەم دیدە دەبێتە بەشێک لە ” لۆژیکی گشتی ” کە تاکەکان بە ئارەزووی خۆیان وەریدەگرن نەک بە هێزی زۆرەملێ بە پێچەوانەی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆوە کە پشت بە سەرکوت دەبەستێت . هەژموون پشت بە قبوڵکردنی کولتوری و ئایدیۆلۆژی دەبەستێت ، ئەمەش وا دەکات زیاتر بەردەوام بێت . هەژموون لە ڕێگەی دامودەزگاکانی کۆمەڵگەی مەدەنی وەک پەروەردە، ڕاگەیاندن، ئایین و کولتوورەوە ، بە دیدێت، کە هۆشیاری بەکۆمەڵ لە قاڵب دەدەن و بەهاکانی چینی دەسەڵاتدار دەچەسپێنن .

‏(پێکهاتەکانی هەژموون) .
‏قبوڵکردنی خۆبەخشانە: – هەژموون تەنها پشت بە هێز نابەستێت بەڵکو بەندە بە توانای چینی دەسەڵاتداروە تا ئەو ڕادەیەی چینەکانی دیکە قەناعەت پێبکات کە بەرژەوەندیەکانی گونجاوە لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی تەواوی کۆمەڵگا . هاوکات دەرکەوتن و قبوڵکردنی خۆبەخشانە لە وەرگرتنی مۆدێلی کولتوری و ئابووری ڕۆژئاوا لەلایەن نوخبە ناوخۆیەکانەوە وەک ستاندارێکی “جیهانی” لە چوارچێوەی پۆست کۆڵۆنیالیزمدا .
‏دامەزراوە ڕۆشنبیریەکان : – دامەزراوەکانی وەک قوتابخانەکان، زانکۆکان، کەرەستەکانی میدیا و دامەزراوە ئاینیەکان ئامرازگەلێکی سەرەکین بۆ بڵاوکردنەوەی باڵادەستی و هەژموون کە شێوازی لە قاڵبدانی تاکەکانە بۆ بینینی جیهان ، بۆ نمونە لە وڵاتانی دوای ئیمپریالیزم زمانە کۆلۆنیالیزمەکانی (وەک ئینگلیزی) لە پەروەردەدا بەکاردەهێنرێن بۆ بەردەوام بوونی هەژمونی مۆدێلی ڕۆژئاوایی .
‏لۆژیکی گشتی : – ئاماژەیە بۆ ئەو بیروباوەڕ و بەهایانە کە لە کۆمەڵگادا دەبنە ” سروشتی “. گرامشی پێیوایە لۆژیکی گشتی بێلایەن نییە، بەڵکو بە شێوەیەک لە قاڵب دراوە کە بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدار تێدا ڕەنگ بداتەوە . دەرکەوتنی لۆژیکی گشتی لە قبوڵکردنی مۆدێلی مۆدێرنەو گەشەکردنی ڕۆژئاوا وەکو تاکە ڕێگای پێشکەوتن لە چوارچێوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم .
‏‏‏هاوسەنگی نێوان هێز و قبوڵکردن : -هەژموون بە تەواوی دەسەڵاتی زۆرەملێ ڕەدناکاتەوە بەڵکو قبوڵکردنی کولتوری لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی و سەربازی تێکەڵ دەکات . لە کاتێکدا قبوڵکردن شکستی هێنا چینی دەسەڵاتدار پەنا بۆ سەرکوتکردن دەبات.

‏(ئامرازەکانی هەژموون لە چوار چێوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم) .

‏لە کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزمدا، هەژموونی ڕۆژئاوا لە ڕێگەی چەند میکانیزمێکەوە بەردەوامە: –
‏زمان: زمان ئامرازێکی سەرەکی هەژموونی کولتووریە بە کار هێنانی زمانە کۆلۆنیالیزمەکانی(وەک ئینگلیزی یان فەرەنسی) لە پەروەردە و ئیدارەدا باڵادەستی کولتووری ڕۆژئاوا بەردەوام دەکات و زمانە ناوخۆییەکان پەراوێز دەخات. بۆ نمونە لە هیندستان زمانی ئینگلیزی بووە بە زمانی نوخبەی پەروەردەیی و کارگێڕی و زمانەکانی وەک هیندی یان تامیل لە هەندێک چوارچێوەدا پەراوێز خراون . پەروەردە: سیستەمی پەروەردە لە وڵاتانی دوای ئیمپریالیزم زۆرجار میتۆدی ڕۆژئاوایی بەکار دێنن کە تەرکیز دەخەنە سەر گێڕانەوەی مێژوویی کۆلۆنیالیزم بەمەش کولتوورە ناوخۆیەکان بێ بەها دەکەن . بۆ نمونە لە ئەفریقا مەنهەجەکان سەرنج دەخەنە سەر مێژووی ئەوروپا لەسەر حیسابی مێژووی ناوخۆیی ئەفریقا. ڕاگەیاندن و ڕۆشنبیری گەلی: ئامرازەکانی ڕاگەیاندنی جیهانی تەرویج دەدات بە نۆرم و بەهاکانی ڕۆژئاوا وەکو تاکگەرایی و بەرخۆری ، ئەمەش کاریگەری دەنوێنێت لە سەر ناسنامەی ڕۆشنبیری گەنجانی کۆمەڵگاکانی پاش ئیمپریالیزم . بۆ نمونە باڵادەستی هۆلیوود و میدیای ڕۆژئاوایی لە داڕشتنی پێوەرەکانی جوانی و سەرکەوتن لە ئاسیا و ئەفریقا . نوخبە ناوخۆیەکان: نوخبە ناوخۆیەکان ڕۆڵ دەگێڕن لە بەهێزکردنی هەژموون بە وەرگرتنی مۆدێلی ڕۆژئاوایی لە سیاسەت و ئابووری و کولتوور. گرامشی ئاماژە بەو نوخبەیانە دەکات پێیان دەڵێت “ڕۆشنبیری نەریتی” کە خزمەت بە بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدار دەکەن .

‏(ڕۆشنبیری ئۆرگانیک و ڕزگار بوونی ڕۆشنبیری)
‏چەمکی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک یەکێکە لە پایە بنەڕەتیەکانی بیرکردنەوەی ئەنتۆنیۆ گرامشی بەو پێیەی نوێنەرایەتی ئامرازێکی ناوەندی دەکات بۆ بەرەنگاربونەوەی هەژموونی کولتووری و سیاسی ، بە پێچەوانەی ڕۆشنبیری تەقلیدی کە خزمەت بە بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدار دەکات . ڕۆشنبیری ئۆرکانیک بە توندی پەیوەستن بەو چین و کۆمەڵانەی کە پەراوێز خراون و کار دەکات بۆ بەرز کردنەوەی ئاستی هۆشیاری ڕۆشنبیری و سیاسیان و بونیادنانی دژە هەژموون لە چوارچێوەی دوای ئیمپریالیزم . ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک سنورە چینایەتیەکان تێدەپەڕێنێت و شوناسە کولتوری و نەتەوەیە پەراوێزخراوەکان لەخۆدەگرێت، ئەمەش وایکردووە کە لە بەرەنگاربونەوەی هەژموونی ڕۆژئاوادا ڕۆڵی سەرەکی هەبێت . ئەم توێژینەوەیە ئامانجی وردەکاری ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیکە، تیشک دەخاتە سەر ئەرکەکانی، ستراتیژیەکانی، بەکارهێنانی پراکتیکی و ئەو ئاڵنگاریانەی کە لە چوارچێوەی دوای ئیمپریالیزمدا ڕووبەڕووی دەبێتەوە . لەم ڕوانگەیەوە گرامشی لە “دەفتەرەکانی زینداندا” جیاوازی دەکات لە نێوان دوو جۆر ڕۆشنبیردا:
‏ڕۆشنبیری نەریتی: سەر بە نوخبە ڕۆشنبیرە نەریتیەکانە (وەک ئەکادیمی و قەشە و کاهنەکان)زۆرجار سەربەخۆ لە ململانی چینایەتی کار دەکات بۆ بەردەوامکردنی هەژموونی کولتووری چینی دەسەڵاتدار .
‏ڕۆشنبیری ئۆرگانیک: لە ناو چین یان گروپێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراوەوە سەرهەڵدەدات و بەرژەوەندیەکانی خۆی دەردەبڕێت و وەک ڕێکخەر و کۆکەرەوەیەک مامەڵە دەکات . ڕۆشنبیری ئۆرگانیک مەرج نییە ئەکادیمیک بێت، دەکرێت نووسەر، هونەرمەند، چالاکوان، یان مامۆستایەک بێت کە پەیوەندیەکی تۆکمەو نزیکی بە کۆمەڵگاکەیەوە هەبێت لە چوار چێوەی دوای ئیمپریالیزم . ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک فراوانتر دەبێت و نوێنەرایەتی گروپە پەراوێزخراوەکانی کولتووری و نەتەوەیی دەکات وەک گەلانی ڕەسەن، جووتیاران، یان کەمینە زمانیەکان لە بەرامبەر هەژموونی ڕۆشنبیری ڕۆژئاوا .

‏(ئەرکەکانی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک)
‏ڕێکخستنی هۆشیاری بەکۆمەڵ: ڕۆشنبیری ئۆرگانیک کار بۆ بەرزکردنەوەی هۆشیاری کولتوری و سیاسی گروپە پەراوێزخراوەکان دەکات ، کە یارمەتی دەدات لە ڕەگ و ڕیشەی پەراوێزخستنی خۆی تێبگات و دیدی ڕەخنەگرانەی پەرەپێدەدات بۆ هەژموون . بۆ نمونە لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا، ڕۆشنبیری ئۆرگانیک گێڕانەوەی کۆلۆنیالیزم هەڵدەوەشێنێت کە ڕۆشنبیری ڕۆژئاوا وەک ستانداردی مۆدێرنیتە دەخەنە ڕوو . بەرهەمهێنانی زانیاری ناوخۆیی: بەشداری دەکات لە بەرهەمهێنانی ئەو زانیاریانەی کە ڕەنگدانەوەی ئەزمون و بەها ناوخۆیەکانە، وەک ئەدەب، هونەر، یان لێکۆڵینەوەی مێژوویی بۆ بەرەنگاربونەوەی هەژمونی کولتووری . بۆ نمونە بەرهەمهێنانی بەرهەمی ئەدەبی بە زمانە ناوخۆیەکان بۆ پێشخستنی ناسنامەی ڕۆشنبیری .
‏ ڕێکخستن و کۆکردنەوە: کار دەکات وەک ناوبژیوانێک لە نێوان گروپە پەراوێزخراوەکان و دامەزراوە سیاسی و کولتووریەکان ، هاوکات یارمەتیدەرە بۆ بنیاتنانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکانی بەرەنگاری . بۆ نمونە ڕێکخستنی بزوتنەوە کولتووریەکان یان سیاسیەکان بۆ داوای مافی زمانی ناوخۆیی یان چاکسازی لە پەروەردەدا .
‏بنیادنانی دژە هەژمونیک : ڕۆشنبیری ئۆرگانیک هەوڵدەدات بۆ بنیادنانی دژە هەژمونیک لە ڕێگەی پێشخستنی نۆرم و بەهاو گێڕانەوەی ڕۆشنبیری ناوخۆیی ، ئاڵانگاری “لۆژیکی گشتی ” دەکات کە لە لایەن هەژموونی ڕۆژئاواوە سەپێنراوە .

‏(ستراتیژیەکانی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا )
‏زیندووکردنەوەی ناسنامەی کولتووری: ڕۆشنبیری ئۆرگانیک تەرکیز دەخاتە سەر زیندوکردنەوەی ڕەگەزە کولتووریە پەراوێزخراوەکان، وەک زمان، هونەر و نەریتە ناوخۆیەکان . بەکارهێنانی پراکتیکی: نگوگی وا تیۆنگۆ لە کینیا داوای کرد ئەدەبیات بە زمانە ئەفریقیەکانی وەک کیکویو بنوسرێت، بەو پێیەی ئینگلیزی باڵادەستی کولتوری کۆلۆنیالیزم بەردەوام دەکات. پەرتوکی سڕینەوەی ئیمپریالیزم لە عەقڵدا (١٩٨٦) بەیاننامەیەکە ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک پیشان دەدات لە وەرگردنەوەی ناسنامەی ئەفریقیدا .
‏‏دوبارە نوسینەوەی مێژوو: کاردەکات بۆ گەڕاندنەوەی گێڕانەوە مێژوویە ناوخۆیەکان کە لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمدا سڕاونەتەوە، بە مەبەستی بەرزکردنەوەی شانازی کولتووری و نەتەوەیی .
‏ بەکارهێنانی پراکتیکی: لە هیندستان گروپی لێکۆڵینەوەکانی سەر بە سەرۆکایەتی ڕاناجیت گوها هەوڵەکانی خستە گەڕ بۆ دوبارە نوسینەوەی مێژووی جوتیاران و چینە پەراوێزخراوەکان ، ئەمەش ئاڵانگاری چیرۆکەکانی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیای بوو کە تەرکیزی لەسەر نوخبەکان بوو .
‏ هۆشیاری و ڕۆشنبیرکردن: ڕێکخستنی ۆۆرک شۆپ و وتار و بەرنامەی پەروەردەیی بۆ بڵاوکردنەوەی هۆشیاری سەبارەت بە ناسنامەی کولتووری و مێژوویی.
‏پراکتیکی کردەیی: لە باشووری ئەفریقا، ستیڤ بیکۆ، سەرۆکی بزووتنەوەی “هۆشیاری ڕەشپێستەکان” ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیکی بینی لە ڕێکخستنی بەرنامەی هۆشیاری بۆ بەرەوپێش بردنی شانازیکردن بە ناسنامەی ئەفریقی لە بەرامبەر ئاپارتایددا .
‏بەرهەمهێنانی بەرهەمی ڕۆشنبیری: بەشداریکردن لە بەرهەمهێنانی بەرهەمی ئەدەبی و هونەری و سینەمایی کە ئەزموونی گروپە پەراوێزخراوەکانی تێیدا ڕەنگ دەداتەوە .
‏بەکارهێنانی کردەیی: لە ڕۆژئاوای ئەفریقا، ئایمێ سیزەر و لیۆپۆڵد سێنگۆر بەشداریان کرد لە بزووتنەوەی “نێگریتوددا” بە نووسینی شیعر و شانۆگەری کە شوناسی ئەفریقای شکۆمەند کرد و ئاڵانگاری هەژموونی فەرەنساشی کرد .
‏ڕێکخستنی سیاسی و ڕۆشنبیری: کاردەکات بۆ بنیاتنانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان کە داوای مافی گروپە پەراوێزخراوەکان دەکەن، وەک مافی خوێندن بە زمانە ناوخۆیەکان یان پاراستنی میراتی ڕۆشنبیری .
‏بەکارهێنانی کردەیی: لە بۆلیڤیا، ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیکی دانیشتوانی ڕەسەن، وەک ئەندامانی بزووتنەوەی “پاچاکوتی “ڕۆڵیان هەبوو لە ڕێکخستنی داواکاریە سیاسیەکان بۆ بەرەوپێشبردنی مافی دانیشتوانە ڕەسەنەکان و زمانی کیچوا .

‏(شەڕی مانۆڕی و شەڕی پێگەیی)
‏گرامشی جیاوازی دەکات لە نێوان “جەنگی مانۆڕ” کە شۆڕشێکی ڕاستەوخۆیە لە دژی سیستەمی دەسەڵاتدار و “جەنگی پێگەیی” کە ستراتیژیەکی درێژخایەنە بۆ بنیاتنانی دژە هەژموون لە ڕێگەی ڕۆشنبیری و پەروەردەوە لە چوارچێوەی دوای ئیمپریالیزم ، شەڕی پێگەیی زیاتر گونجاوە بۆ بەرەنگاربونەوەی هەژموونی ڕۆشنبیری ڕۆژئاوا ، ئەوەش پێویستی بە بنیاتنانی دامەزراوەی ڕۆشنبیری و پەروەردەیی ناوخۆیی هەیە کە ناسنامەی خۆ بەرز بکاتەوە و ئاڵانگاری مۆدێلەکانی ڕۆژئاوا بکەن .

‏(بەرەو ئۆرگانیکی ناوابەستەیی)
‏ئۆرگانیکی گرامشی ئاماژەیە بۆ پەیوەندی قوڵی نێوان ڕۆشنبیر و ئەو چینە کۆمەڵایەتیەی کە نوێنەرایەتی دەکات ، بە پێچەوانەی ڕۆشنبیری نەریتی کە لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی دابڕاوە ، ڕۆشنبیری ئۆرگانیک کار بۆ پێشخستنی هۆشیاری چینایەتی و بەهێزکردنی چینە پەراوێزخراوەکان دەکات لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا . دەکرێت چەمکی ئۆرگانیک بەرفرەوانتر بکرێتەوە بە چەشنێک کە بونیادی ناسنامەی ڕۆشنبیری و سیاسی سەربەخۆ لە هەژمونی ڕۆژئاوا بگرێتەوە . ئەندامێتی ناوابەستەیی پێویستی بە دوبارە داڕشتنەوەی پەیوەندی نێوان ناوەند و پەراوێز هەیە، بەجۆرێک کە کولتوورە غەیرە ڕۆژئاوایەکان تەنیا وابەستەی مۆدێلی ڕۆژئاوایی نەبن ئەمەش دەتوانرێت لە ڕێگەی دوبارە نووسینەوەی مێژوو و وەرگرتنەوەی چیرۆکە مێژوویەکانی ناوخۆ کە لە سەردەمی ئیمپریالیزمدا پەراوێز خراون یان سڕاونەتەوە بە دیزهێنرێت .
‏پێشخستنی زمانە ناوخۆیەکان: بەرەنگاربوونەوەی باڵادەستی زمانەوانی ڕۆژئاوا بە زیندوکردنەوەی زمانە ناوخۆیەکان و بەکارهێنانیان لە پەروەردە و ڕاگەیاندندا.
‏ بنیادنانی دامەزراوەی ڕۆشنبیری سەربەخۆ : دروست کردنی ژینگەی ڕۆشنبیری بە مەبەستی ڕەنگدانەوەی ناسنامەی ناوخۆو پێشخستنی خود هۆشیاری .

‏(پەرەپێدانی هۆشیاری بەکۆمەڵ)
‏گرنگی: گرامشی پێیوایە بنیاتنانی هۆشیاری بەکۆمەڵ بنەمای بەرەنگاربونەوەی هەژموونە لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا، ئەمەش پێویستی بە بەهێزکردنی گروپە پەراوێزخراوەکانە بۆ تێگەیشتن لە مێژوو و ناسنامەی خۆیان.
‏ستراتیژی: ڕێکخستنی ۆۆرک شۆپ و بەرنامەی هۆشیاری لەسەر شوناسی ڕۆشنبیری و مێژوو ، هاوکات بەکارهێنانی میدیای ناوخۆیی بە مەبەستی بڵاوکردنەوەی هۆشیاری کولتووری و بەشداریکردنی پێکهاتە ناوخۆیەکان لە بزووتنەوە سیاسی و کولتووریەکان .
‏بەکارهێنانی پراکتیکی: لە ئەفریقای باشوور بزووتنەوەی هۆشیاری ڕەشپێستەکان بە سەرۆکایەتی ستیڤ بیکۆ سەرنجی خستە سەر پێشخستنی شانازیکردن بە ناسنامەی ئەفریقیەوە لە ڕێگەی پەروەردەی گەلیەوە .
‏فەلەستین : ناوەندەکانی ڕۆشنبیری بەرخوردان ئەدەب و هونەر بەرهەم دێنن بە مەبەستی پێشخستنی ئاستی هۆشیاری ناسنامەی فەڵەستین بۆ ڕووبەڕووبونەوەی هەژمونی ئیسرائیل . لە چوارچێوەی ئەفریقای دوای کۆلۆنیالیزمدا، هەوڵەکان بۆ بنیاتنانی ئەندامێتیەکی ناوابەستە لە بەرهەمەکانی نووسەرانی وەک نگوگی وا تیۆنگۆدا دەبینرێت کە داوای بەکارهێنانی زمانە ئەفریقیەکانیان دەکەن لە ئەدەب و پەروەردەدا ، یان لە بزووتنەوە ڕزگاریخوازە کولتووریەکانی وەک بزوتنەوەی نەگریتود لە ڕۆژئاوای ئەفریقا ، هەروەها دەکرێت بیرۆکەکانی گرامشی بۆ بزوتنەوەکانی بەرخۆدانی کولتووری لە ئەمریکای لاتینیش بەکاربهێنرێت، وەک بزوتنەوە ڕەسەنەکانی بۆلیڤیا و ئیکوادۆر کە هەوڵدەدات ناسنامەی کولتووری و سیاسی ناوخۆیی بگەڕێنێتەوە.
‏(ئاڵانگاریەکانی جێبەجێ کردنی بیرۆکەکانی گرامشی لە چوارچێوەی دوای کۆلۆنیالیزمدا)
‏فرە ڕۆشنبیری: کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزم بە فرەچەشنیەکی گەورەی کولتووری تایبەتمەندن، ئەمەش دروستکردنی دژە هەژمونێکی یەکگرتوو قورس دەکات.
‏جیهانگیری: جیهانگیری ئاڵانگاری نوێ بۆ ئەندامێتی ناوابەستە دروست دەکات، بەو پێیەی هەژموونی کولتووری ڕۆژئاوایی لە ڕێگەی میدیا و ئابووریەوە بەردەوامە .
‏دەسەڵاتی ناوخۆیی: لە هەندێک بەستێندا ڕەنگە نوخبە ناوخۆیەکانی دسەڵاتدار بیرۆکەکانی گرامشی بەکاربهێنن بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان نەک بەهێزکردنی پەراوێزخراوەکان.
‏‏‏(ئەنجام)
‏”دەبێت بە تەواوی ئاگاداری سنوورەکانی خۆت بیت، بەتایبەتی ئەگەر بتەوێت فراوانیان بکەیت”. ئەنتۆنیۆ گرامشی لە ڕێگەی چەمکەکانی هەژموون، ڕۆشنبیری ئۆرگانی و شەڕی پێگەیی ، توانایەکی فیکری ناوازە بۆ تێپەڕاندنی کۆنتێکستە ناوخۆیی و مێژوویەکان نیشان دەدات لە چوار چێوەی دوای ئیمپریالیزم ، بیرۆکەکانی ئامرازێکی بەهێزن بۆ تێگەیشتن لە داینامیکی دەسەڵاتی کولتووری و سیاسی، هەروەها بۆ بنیاتنانی ئەندامێتی ناوابەستەیی کە تەحەدای هەژموونی ڕۆژئاوا دەکات ،لە ڕێگەی بەرەوپێش بردنی هۆشیاری فەرهەنگی و سیاسی. ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیک لە کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزمدا دەتوانن ڕۆڵێکی سەرەکی بگێڕن لە دووبارە داڕشتنەوەی ناسنامەی خود و گەیشتن بە ڕزگاری کولتووری و سیاسی . لە گەڵ ئەوەشداجێبەجێکردنی ئەم بیرۆکانە پێویستی بە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی جیهانگیری و فرە کولتووریە کە داوای داهێنان دەکات بۆ گونجاندنی بیرۆکەکانی گرامشی لەگەڵ چوارچێوە ناوخۆیەکاندا . چەمکی هەژموونی گرامشی ئامرازێکی شیکاری بەهێز دابین دەکات بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بەردەوامبوونی باڵادەستی کولتووری و سیاسی ڕۆژئاوا لە کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزم . لە ڕێگەی زمان و پەروەردە و میدیاوە مۆدێلەکانی ڕۆژئاوا وەک ستانداردی گشتگیر هەژموون دەچەسپێنێت و ناسنامە ناوخۆییەکان پەراوێز دەخات ، لە گەڵ ئەوەشدا بوونی ستراتیژی شەڕی پێگەیی کە چوارچێوەیەکە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەژموون، لە ڕێگەی بنیاتنانی دژە هەژموونێکەوە کە لەسەر بنەمای زیندووکردنەوەی زمانەکان و گەڕاندنەوەی مێژوو و دامەزراندنی دامەزراوە کولتوورییە سەربەخۆکان ، سەرەڕای ئاڵنگاری وەک فرە کولتوری و جیهانگیری . چەمکی هەژموون هەر بە نەرمونیانی دەمێنێتەوەو دەتوانێت ئیلهام بەخش بێت بۆ بزووتنەوەی ڕزگاری ڕۆشنبیری و سیاسیی لە چوارچێوەی پۆست ئیمپریالیزم ، هەروەها بیرۆکەکانی گرامشی، بەتایبەتی هەژموون، فیکری ئۆرگانیک و شەڕی پێگەیی، ئامرازی شیکاری بەهێز دابین دەکات بۆ تێگەیشتن و بەرەنگاربوونەوەی هەژموونی کولتووری لە چوارچێوەی دوای کۆلۆنیالیزم . لە ڕێگەی ئەندامێتی ناوابەستە دەکرێت ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیک ناسنامەی ناوخۆیی گەشەپێبدات و ئاڵنکاری مۆدێلی ڕۆژئاوا بکەن لە ڕێگەی ئستراتییژیەکانی وەک زیندووکردنەوەی زمانە ناوخۆییەکان و دووبارە نووسینەوەی مێژوو. سەرەڕای ئاڵنگاری وەک فرە کولتوری و جیهانگیری . بیرۆکەکانی گرامشی بە نەرم و نیان و گونجاوی دەمێنێتەوە، ئەمەش وایکردووە کە ئامرازێکی گرنگ بێت بۆ ڕزگاری کولتووری و سیاسی لە جیهانی دوای ئیمپریالیزمدا . ستراتیژییەکانی بەرەنگاربوونەوەی هەژموون لە چوارچێوەی دوای کۆلۆنیالیزمدا، کە لە بیرۆکەکانی گرامشیەوە وەرگیراون ، تیشک دەخاتە سەر بنیاتنانی دژە هەژموون لە ڕێگەی ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک و زیندووکردنەوەی زمانە ناوخۆیەکان و گەڕاندنەوەی چیرۆکەکانی مێژوویی و بنیاتنانی دامەزراوەی کولتووری سەربەخۆ و پەرەپێدانی هۆشیاری بەکۆمەڵ. دەرکەوتننی نموونەی فەڵەستین و ئەفریقا و هندستان و ئەمریکای لاتین و (کوردستانی ڕۆژئاوا . و.ک) کارێگەری ئەم ستراتیژیانە لە ئاڵنگاری ڕۆشنبیری ڕۆژئاوا ، سەرەڕای تەحەدیاتی وەک فرە کولتووری و جیهانگیری، ئەم ستراتیژانە بە نەرم و نیان و گونجاوی دەمێننەوە، ئەمەش وایکردووە ببنە ئامرازێکی گرنگ بۆ ڕزگاری کولتووری و سیاسی لە کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزمدا.
پرسیارەکە ئەوەیە ‏چۆن چۆنی جەنکی بەرەنگاری و شۆڕشگێڕی لەو ڕوبەرانە پێدەگات دژبە کۆڵۆنیالیزمی ئیستەیتانی بۆ ئەوەی ڕزگارییەکی ڕیشەیی لە وابەستەیی بەدەست بهێنین؟

و . لەعەرەبیەوە(یاسین لەتیف)

‏د . زهیر الخویلدی – حوارالمتمدن – ٢١ – ٨ – ٢٠٢٥

‏مواضیع و ابحاث سیاسیة
‏

وەحشێتی و نەهامەتیەکانی نیولیبرالیزم و مەترسییەکانی لەسەر گەلانی لاواز و کۆمەڵگا وابەستەکراوەکان و
ڕێگاکانی بەرەنگاری لە ڕوانگەی پۆستکۆلۆنیالیزمەوە.

‏‏پێشەکی
‏” سەرهەڵدانی بزوتنەوەی دژە نیولیبرالیزم وەک بزوتنەوەیەکی ناڕەزایەتی ئامانجی ئیدانەکردنی زیادەڕەوی و شکستە هەستپێکراوەکانی جیهانگیری ئابووری بوو”. لە جیهانێکدا کە دونیا بەرەو جیهانگیری خێراتر دەڕوات ، نیولیبرالیزم وەک ئایدۆلۆژیای باڵادەست سەریهەڵدا ، هاوکات بانگەشەی کرد بۆ بازاڕی ئازاد و ، بە تایبەتیکردن و کەمکردنەوەی ڕۆڵی دەوڵەت ، لە کەڵ ئەوانەش بەڵێنیدا لە بە دیهێنانی خۆشگوزەرانی و ئازادی بۆ تاک . بەڵام لە پشت ئەم بەڵێنەیەوە واقعێکی تاریکترو نەهامەتی هێنایە کایەوە کە بریتی بوو لە خراپتربوونی نایەکسانی و پەراوێزخستنی گەلانی لاواز و درێژەدان بە هەژموونی کۆلۆنیالیزم بە شێوازی نوێ . لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوەوە، لەگەڵ سەرهەڵدانی سیاسەتەکانی مارگرێت تاچەر و ڕۆناڵد ڕیگان، دامەزراوە جیهانییەکانی وەک سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی جیهانی ئەم مۆدێلەیان گرتۆتەبەر . هاوکات سەپاندنی سیاسەتی سکهەڵگوشین و بەرنامەی ڕێکخستنەوەی پێکهاتە بەسەر کۆمەڵگە وابەستەکراوەکاندا . ئەمانە بوون بە هۆی تێکچوونی باری ئابووری و کۆمەڵایەتی لە زۆربەی وڵاتانی باشووری جیهان . بۆیە ئەم لێکۆڵینەوەیە هەوڵدەدات بۆ شیکردنەوەی “دڕندەیی و وەحشێتی” نیولیبرالیزم ، کە لە ئیستغلالکردنی سەرچاوە مرۆیی و سروشتیەکانیدا دەردەکەوێت و “نەهامەتیەکانیش” کە لە توندبوونەوەی هەژاری و پەراوێزخستندا ڕەنگ دەداتەوە . توێژینەوەکە لە ڕێگەی ڕێبازێکی پۆستکۆلۆنیالیزمەوە دەکۆڵێتەوە کە چۆن نیولیبرالیزم پەیوەندییە کۆلۆنیالیزمەکانی بەرهەمهێنایەوە ، هاوکات گرنگیدان بە کاریگەریەکانی لەسەر گەلانی لاواز و کۆمەڵگاکانی وابەستە . پرسیاری توێژینەوەکەم لە دەوری ئەمانەدەسوڕێتەوە: نیولیبرالیزم چۆن بەشداری کردووە لە قوڵکردنەوەی بۆشایی نێوان مەرکەزو پەراوێز ؟ . چۆن تیۆریەکانی دوای کۆلۆنیالیزم دەتوانن ئەم داینامیکیانە هەڵبوەشێننەوە ؟ . توێژینەوەکە لەسەر بنەمای میتۆدێکی شیکاری ڕەخنەگرانە دامەزراوە ، سوود لە چەمکەکانی ئێدوار سەعید (ڕۆژهەڵاتبون)، گایاتری سپیڤاک (دەنگی پەراوێزخراو) و هۆمی بابا هیبریدیەت (تێکەڵاو بوون) وەردەگرێت ، لەگەڵ توێژینەوە لە کەیسی (پۆلۆڤیا) لە ئەمریکای لاتین . هەروەها ئامانجی توێژینەوەکە بریتیە لە :
١- شیکردنەوەی میکانیزمەکانی نیولیبرالیزم .
٢ – هەڵسەنگاندنی کاریگەریەکانی لەسەر کۆمەڵگا پەراوێزخراوەکان .
٣ – پێشکەشکردنی ڕەخنەی دوای کۆلۆنیالیزم کە بەردەوامی هەژمونی کۆلۆنیالیزم ئاشکرا دەکات .
٤ – چارەسەرکردنی ڕێگاکانی بەرەنگاربوونەوەی ئەم دڕندەییەی لیبرالیزمی نوێ .

نیولیبرالیزم: پێناسە و تایبەتمەندی
‏نیولیبرالیزم، وەک دەیڤید هارڤی پێناسەی دەکات، “پڕۆژەیەکی سیاسیە بۆ داڕشتنەوەی پەیوەندیە کۆمەڵایەتی و ئابووریەکان بۆ بەرژەوەندی سەرمایەداری جیهانی “لە چوارچێوەی قەیرانە ئابووریەکانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردودا سەریهەڵدا . لیبرالیزمی نوێ هەوڵیدا بۆ هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی کۆمەڵایەتی و بەرەوپێشبردنی بازاڕی ئازاد . هەروەها تایبەتمەندیە سەرەکیەکانی بریتین لە بە تایبەتکردن و ، ئازادکردنی بازرگانی و ، کەمکردنەوەی خەرجیە گشتیەکان . بەڵام، وەک (نائۆمی کلاین) لە پەرتوکەکەیدا (عەقیدەی شۆک)ئاماژەی پێدەکات ئەم سیاسەتانە زۆرجار لە ڕێگەی “شۆک”ەوە دەسەپێنرێن ، وەک قەیرانی ئابووری یان کارەساتی سروشتی، بۆ ئاسانکاری بە مەبەستی ئیستغلالکردنی کۆمەڵگالاوازەکان .

پۆست کۆلۆنیالیزم: ئامرازی شیکاری
‏ڕێبازی دوای کۆلۆنیالیزم چوارچێوەیەک دابین دەکات بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بەردەوامبونی هەژمونی کۆلۆنیالیزم لە فۆرمە ئابووری و کولتوریە مۆدێرنەکاندا . ئێدوار سەعید چەمکی “ڕۆژهەڵاتبوون” پێشکەشدەکات کە باس لەوە دەکات کە چۆن گەلانی غەیرە ڕۆژئاوایی وەک دواکەوتوو وێنا دەکرێن بۆ ئەوەی پاساو بۆ دەستێوەردانەکانی بیانی بهێننەوە. لە بەرامبەردا گایاتری سپیڤاک سەرنجی لەسەر “دەنگی پەراوێزخراو”ە، ئاماژە بە مەحاڵبوونی نوێنەرایەتیکردنی گەلانی ژێردەستە دەکات لە گوتارە
باڵادەستەکاندا.هۆمی بابا چەمکی هیبریدیتی ” تێکەڵاو بوون” دەناسێنێت بۆ شیکردنەوەی کارلێکە کولتوریەکانی نێوان ناوەند و پەراوێز لە چوارچێوەی جیهانگیریدا .

تیۆری سیستەمی جیهانی
‏ئیمانوێل والێرشتاین چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیە نایەکسانەکانی نێوان ناوەند (وڵاتانی پێشکەوتوو) و پەراوێز (وڵاتانی وابەستە) دابین دەکات . والرشتاین پێیوایە سەرمایەداری جیهانی پشت بە ئیستغلالکردنی پەراوێز دەبەستێت بۆ بەرژەوەندی ناوەند ، ئەمەش ئەوەیە کە نیولیبرالیزم لە ڕێگەی سیاسەتەکانی جیهانگیریەوە بەهێزی دەکات. ‏ئامرازە نوێکانی لیبرالیزم
‏((سیاسەتەکانی خۆپارێزی و ڕێکخستنی پێکهاتەی دەوڵەت)) . دامەزراوەکانی وەک سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی نێودەوڵەتی پشتیان بە بەرنامەکانی دەستکاریکردنی پێکهاتەیی دەوڵەت بەستووە بۆ سەپاندنی چاکسازی ئابووری بەسەر وڵاتانی تازەپێگەیشتودا. ئەم بەرنامانە کە بریتی بوون لە کەمکردنەوەی خەرجیە گشتیەکان و هەڵگرتنی یارمەتیەکان لەسەر کاڵا سەرەتایەکان ،کە ئەوەش هەژاری و بێکاریان زیاتر کرد . بۆ نمونە لە میسر لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو، مەرجەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی بووە هۆی بە تایبەتکردنی کەرتی گشتی، ئەمەش وای کرد هەلی کار کەم بێتەوەو هەژاریش زیاد بکات . (ئەگەر کوردستانیش وەکو نمونەی میسر وەرگرین کە سیاسەتی ئابووری دڕندانەو وەحشی نیولیبرازیم تێیدا پیادە دەکرێت و ، هێدی هێدی هەموو دامەزراوە خزمەتگوزاریە گشتیەکانی دەوڵەت دەکرێنە کەرتی تایبەتی و ، هەژاریەکی کوشندەو بێکاریەکی لە ڕادەبەر و نەبونی هەلیکار بەرۆکی خەڵکی گردوەو گەنجانێکی یەکجەر زۆر بێکارو نائومێد بە تایبەتی دەرچوانی زاکۆکان و پەیمانگاکان کەوتونەتە سەر شەقامەکان ، کە ڕێک شوێنی پڕولیتاریاکەی مارکسیان گردۆتەوە ، لە عانوساتی تەقینەوەی کۆمەڵایەتیدایەو ئەگەر رووبدات تەڕوو وشک پێکەوە دەسوتێت . و.ک)

جیهانگیری کولتووری
‏نیولیبرالیزم بەشداری کردنی نیولیبرالیزم لە بڵاوکردنەوەی مۆدێلێکی کولتووری ڕۆژئاوایی کە شوناسە ناوخۆیەکان پەراوێز دەخات ، لە ڕێگەی میدیا و کۆمپانیا فرەناسنامەکانەوە . تەرویجدان بەشێوازێکی بەکاربەر کە لەگەڵ بەها نەریتیەکان ناکۆکە ، ئەوەش بووەتە هۆی پەراوێزخستنی کولتورە ناوخۆیەکان لە کۆمەڵگا وابەستەکراوەکاندا . ‏( ئستغلال کردنی سەرچاوەکان) .
‏کومپانیا فرەڕەگەزەکان کار دەکەن بۆ پشتیوانی و هاوکاری سیاسەتی لیبرالیزم لە ڕێگەی ئیستغلال کردنی سەرچاوە سروشیەکانی وڵاتە لاوازەکان . بۆ نموونە لە ئەفریقا گرێبەستی دەرهێنانی کانزاکان بوو بە هۆی نابوت بوونی ژینگە و ئاوارەبوونی کۆمەڵگا ناوخۆیەکان بەبێ ئەوەی گەشەسەندنی ڕاستەقینە بەدیبهێنرێت . (کاریگەری نیولیبرالیزم لەسەر گەلانی لاواز زیاد بوونی هەژاری و بێکاری) .
‏سیاسەتی بە تایبەتیکردن و خۆپارێزی بووەتە هۆی تێکچونی بارودۆخی ژیان لە زۆرێک لە وڵاتانی وابەستە و جیهانی تازەپێگەیشتو ، بۆ نموونە چاکسازیەکانی بازاڕی ئازاد بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێکاری لە نێو گەنجاندا، کە ئەوەش سەریکێشاوە بۆ چەندین شۆڕش و بزووتنەوەی ناڕەزایەتی ،

تێکچونی خزمەتگوزاریە گشتیەکان
‏نیولیبرالیزم خەرجیەکانی پەروەردە و تەندروستی کەم کردۆتەوە، ئەمەش کاریگەری نەرێنی لەسەر گروپە لاوازەکان دروستکردووە ، لە میسر بە تایبەتیکردنی کەرتی تەندروستی، جیاوازیی لە نێوان دەوڵەمەند و هەژار دروست کردووە بۆ دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزاریەکان . ‏(ڕێک ئەو ئەزموونە لە هەرێمی کوردستان پیادە کراوە لە لایەن نیولیبرالیزم و کومپانیا حزبیەکان کە هی کۆمەڵێک سیاسی چاوچنۆکو چەتەو دز بە ڕێوە دەبرێن، بە تەواوی دەستیان گردووە بە نابود کردنی کەرتی تەندروستی و پەروەردە و ، دروست کردنی نەخۆشخانە و قوتابخانە تایبەتیەکان کە نرخەکانیان لە توانای چینی هەژارو تەنانەت ناوەندیشدا نییە نەشتەرگەریبکەن لەو نەخۆشخانانە لە دۆخی نەخۆشکەوتن ، تەنانەت خەریکی شێواندنی زمانی کوردیشن لە قوتابخانە ئەهلیەکان ، هەروەها خەریکی بە تایبەتیکردنی کەرتی ئاوو کارەباشن و نرخێکی خەیاڵیان بۆ داناوە ڕەنگە فەرمانبەرێکی حکومەت مووچەی مانگێکی بەشی نرخی بەکار هێنانی یەک مانگی کارەبا نەکات ، لێرەدا پرسارەکە ئەوەیە ئەی فەرمانبەرێک یان مرۆڤێکی ئاسایی و بێکار بۆ ئەو پێداویستەکانی تری ژیان چیبکات چۆن بتوانێت ئەو نرخە دابین بکات ؟! . و. ک ) .

‏پەراوێز خستنی ناسنامە ناوخۆیەکان
‏نیولیبرالیزم بە سەپاندنی مۆدێلێکی کولتوری جیهانی، بەشداری کردووە لە سڕینەوەی ناسنامە ناوخۆیەکان. بۆ نمونە گەلانی ڕەسەن لە ئەمریکای لاتین لە ڕووی کولتووری و ئابووریەوە لە ئەنجامی سیاسەتەکانی بازاڕی ئازاد پەراوێزخراون .

‏ڕەخنە لە پۆستکۆلۆنیالیزم, بەردەوامبونی هەژمونی ئیمپریالیزم

‏لە ڕوانگەی پۆستکۆلۆنیالیزمەوە دەتوانرێت نیولیبرالیزم وەک درێژکراوەی کۆلۆنیالیزمی نەریتی سەیر بکرێت. هەروەک چۆن ڕۆژهەڵاتناسی بۆ پاساوهێنانەوە و دەستێوەردانەکانی کۆلۆنیالیزم بەکارهات، هاوکات نیولیبرالیزمیش لە ڕیتۆریکی “گەشەپێدان” و “پێشکەوتن” بۆ سەپاندنی سیاسەتی ئابووری کە خزمەت بە ناوەند دەکات بەکاردەهێنێت ، ئیدوار سەعید ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم گوتارە وا گەلانی لاواز پیشان دەدات وەک ئەوەی بێ توانا بن لە بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانیان ، بەمەش ڕەوایەتی دەدات بەدەستێوەردانی دەرەکی .

‏پەراوێز خستنی دەنگی پەراوێزخراو
‏سپیڤاک جەخت لەوە دەکاتەوە کە گەلانی ژێردەستە زۆرجار بێبەش دەکرێن لە توانای دەربڕینی بەرژەوەندیەکانیان ، لە چوارچێوەی نیولیبرالیزم پشتگوێخستنی پێداویستەکانی کۆمەڵگا ناوخۆیەکان بۆ بەرژەوەندی ئەجێندای دامەزراوە نێودەوڵەتیەکان ، ئەمەش وابەستە بوون و تەبەعیەت بە هێز دەکات .
‏(بەرەنگاری کۆمەڵگا پراوێزخراوەکان) .
‏سەرەڕای هەژمونەکان بەرەنگاری بزووتنەوەکانی دژی نیولیبرالیزم سەریان هەڵداوە ، لە بۆلیڤیا ساڵی ٢٠٠٠ “جەنگی ئاو” بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی بە تایبەتیکردنی ئاو دوای ناڕەزایەتی جەماوەری، کاردانەوەی توانای کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان بوو بە هۆی بەرەنگار بوونەوەی هەژموون.

‏توێژینەوەی کەیس 1. بۆلیڤیا: شەڕی ئاو

‏ساڵی ٢٠٠٠ لە شاری کوتشابامبا نەڕەزایەتیەکی بەرفرەوان دروست بوو دژ بە بە تایبەتیکردنی ئاو و بەرز بوونەوەی نرخەکان ، هاوکات بزووتنەوە جەماوەریەکان سەرکەوتوو بوون لە هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکان لەگەڵ کۆمپانیا فرەڕەگەزیەکان، ئەمەش توانای بەرخۆدانی ناوخۆیی پیشاندا .

‏بەرەنگاری گەلانی لاواز و کۆمەڵگە ژێردەستەکان لە دژی نیولیبرالیزم: شیکارکردنی پۆستکۆلۆنیالیزم

‏سەرەڕای ئەو باڵادەستیە ئابووری و کولتووریەی کە نیولیبرالیزم بەسەر گەلانی لاواز و کۆمەڵگا وابەستەکراوەکاندا سەپاندویە ، بزووتنەوەی بەرەنگاری جۆراوجۆر سەریان هەڵداوە، کە ڕەنگدانەوەی توانای ئەم کۆمەڵگایانەن بۆ ئاڵانگاری سیاسەتە نیولیبراڵییەکان و دووبارە داڕشتنی گوتارەکانیان . ئەم بزووتنەوانە کە لە نێوان ناڕەزایەتی جەماوەری و بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان ڕێکخراوە دەست پێدەکات تا دەگاتە پراکتیزە کردنی کولتوریە بەدیلەکان ، هاوکات ڕەتکردنەوەی ئەو هەژمونە ئابووری و کولتوریە دەردەبڕێت کە جیهانگیری لیبڕاڵیزم لە ڕوانگەی پۆستکۆلۆنیالیزمەوە سەپاندویەتی . ئەم بەرەنگاریە هەوڵێکە بۆ گەڕانەوەی ئەو “دەنگە پەراوێزخراوە” کە گایاتری سپیڤاک باسی دەکرد ، هەروەها دووبارە بنیاتنانەوەی ناسنامەی ناوخۆیی لە بەرامبەر ئەو تێکەڵاویە زۆرەملێیەی کە سیستەمی جیهانی سەپاندویەتی ، ئەم بەشەی بریتیە لە دینامیکی بەرەنگاری دژ بە نیولیبرالیزم لە ڕێگەی توێژینەوەی جۆرەکانی و پاڵنەرەکانیو کارێگەریەکانی . شیکردنەوەکە تەرکیز دەکاتە سەر سێ تەوەر : ١ – فۆرمەکانی بەرەنگاری باو . ٢- بەرخۆدانی کولتوری و فیکری . ٣ – ئاڵانگاریەکانی بەردەم ئەم بزوتنەوەیانە بە هاوکاریکردنی شیکردنەوەی توێژینەوەکان دەکرێت لە کەیسی زیادە لە ئەمریکای لاتین و ئەفریقال لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر چوارچێوەی تیۆری پۆست کۆلۆنیالیزم .

فۆرمەکانی بەرخۆدانی باو
‏بەرخۆدانی جەماوەری لە بەرامبەر نیولیبرالیزمدا چەندین شێوەی هەیە، لە ناڕەزایەتیە خۆبەخۆکانەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە بزووتنەوە کۆمەڵایەتیە ڕێکخراوەکان . زۆرجار ئەم بزووتنەوانە لە کاردانەوەی سیاسەتەکانی خۆپارێزی و بە تایبەتیکردن و ئیستغلالکردنی سەرچاوەکان لە ڕوانگەی پۆستکۆڵۆنیالیزمەوە سەرهەڵدەدەن . ئەم ناڕەزایەتیانە ڕەنگدانەوەی هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی سەروەری جەماوەری لە بەرامبەر ئەو گوتارەی “گەشەپێدان” کە لەلایەن دامەزراوە نێودەوڵەتیەکانەوە تەرویجی پێدەدرێت .

‏”ناڕەزایەتەکانی شەڕی ئاو لە بۆلیڤیا لە ساڵی (٢٠٠٠)”
‏لە شاری کوتشامبا ناڕەزایەتیەکی بەرفرەوان بەرپا بوو دژ بە تایبەتیکردنی ئاو کە نرخەکەی بەرز کردەوەو بە شێوەیەک ژیانی توێژی هەژارانی خستە مەترسیەوە ، ئەم بزووتنەوەیە لەلایەن هاوپەیمانیە هەمەچەشنەکانی جووتیاران و کرێکاران و گەلانی ڕەسەنەوەسەرکردایەتی دەکرا ، کە بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستی بە تایبەتیکردن لەگەڵ کۆمپانیای “باختێل”ی ئەمریکی . ئەم نموونەیە تیشک دەخاتە سەر توانای کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان بۆ ئاڵانگاری باڵادەستی ئابووری ، ئەمەش ڕەنگدانەوەی چەمکی ‘تێکەڵاوبوون’ی هۆمی بابایە . ‏
‏کە شوناسە ناوخۆیەکان لەگەڵ ستراتیژیەکانی بەرخۆدانی جیهانی تێکەڵ بوون بۆ پێکهێنانی گوتارێکی نوێی بەرەنگاری .
‏(بزووتنەوەی جوتیاران لە هندستان) .
‏لە ساڵانی ڕابردوودا لە هیندستان شایەتحاڵی ناڕەزایەتیەکی بەرفراوانی جووتیاران بووین دژ بە یاسا کشتوکاڵیەکان کە ئامانجیان ئازادکردنی بازاڕی کشتوکاڵی بوو ، جووتیارەکان دەیانبینی ئەمە خزمەت بە کۆمپانیا فرەڕەگەزەکان دەکات لەسەر حیسابی جوتیارانی بچووک . ئەم بزاڤانە بە سەرکردایەتی سەندیکاکانی جوتیاران لە ساڵانی ٢٠٢٠-٢٠٢١ سەرکەوتوو بوون لە ناچارکردنی حکومەت بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاساکان . لە ڕوانگەی پۆستکۆلۆنیالیزمەوە، ڕەنکدانەوەی ئەم بەرخۆدانە ڕەفزکردنی ئەو وێنایەیە بوو کە گوایە جوتیاران “دواکەوتون” (وەک لە گوتاری ڕۆژهەڵاتناسی ئیدوار سەعیددا) هاتووە ، هاوکات جەختکردنەوەیە لەسەر گرنگی شوناسە ناوخۆییەکان لە بەرامبەر جیهانگیری ئابووریدا .

‏بەرخۆدانی کولتووری و فیکری
‏شانبەشانی ناڕەزایەتیە جەماوەرییەکان فۆرمەکانی بەرخۆدانی کولتووری و فیکری سەریان هەڵداوە کە هەوڵدەدەن شوناسی ناوخۆیی لە بەرامبەر جیهانگیری کولتوریدا کە لەلایەن نیولیبرالیزمەوە تەرویجی پێدەدرێت دووبارە دابڕێژنەوە . ئەم بەرەنگاریە تێدەکۆشێت بۆ زیندوکردنەوەی نەریتە ناوخۆیەکان و، بەرهەمهێنانی دژە دیسکۆرسی و ، گەڕاندنەوەی متمانە بۆ معاریفی ڕەسەنایەتی .

بوژاندنەوەی زانیاری ڕەسەن لە ئەمریکای لاتین
‏لە ئەمریکای لاتین بزووتنەوە ڕەسەنەکانی وەک زاپاتیستەکان لە مەکسیک، بەشداریان کردووە لە بەرەنگاربوونەوەی مۆدێلی ئابووری لیبڕاڵ لە ڕێگەی بوژاندنەوەی زانستی نەریتی ، ئەم بزووتنەوەیانە ڕێککەوتنی بازرگانی ئازادی ئەمریکای باکووریان ڕەتکردەوە، چونکە هەڕەشە لە کشتوکاڵی نەریتی دەکات ، مۆدێلێکی بەدیلیان خستەڕوو کە لەسەر بنەمای ئابووریی هاودەنگی و خۆبەڕێوەبردن دامەزراوە لە ڕوانگەی دوای کۆڵۆنیالیزم . ئەم میتۆدە ڕەنگدانەوەی هەوڵێکە بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەژموونی کولتووری ڕۆژئاوا و وەرگرتنەوەی دەنگی ڕەسەن.. .

‏دژە گوتار لە جیهانی عەرەبیدا
‏لە جیهانی عەرەبیدا بزووتنەوە فیکریەکان سەریان هەڵداوە و هەستاون بە ڕەخنە گردن لە نیولیبرالیزم لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی گوتاری ئەڵتەرناتیڤ ، بۆ نموونە بیرمەندانی وەک سەمیر ئەمین(سەمیر ئەمین لە لە ساڵی٢٠١٨ کۆچی دوایی کردووە و. ک) ڕەخنەیان لە سەرمایەداری جیهانی گردووە و دەڵێن نیولیبرالیزم فۆرمێکی نوێی کۆلۆنیالیزمە . ئەم گوتارانە هەوڵدەدەن چەمکی گەشەپێدان دووبارە دابڕێژنەوە و لە جیاتی بازاڕی ئازاد سەرنجیان دەخەنە سەر دادپەروەری کۆمەڵایەتی .

‏هونەر وەکو ئامرازی بەرەنگاری
‏کۆمەڵگا پەراوێزخراوەکان هونەریان وەک ئامرازێک بۆ بەرخۆدانی کولتووری بەکارهێناوە ، بۆ نموونە لە دورگەی باشوری ئەفریقا هونەرمەندەکانی وەک فێلا کوتی مۆسیقاری نەیجیریایان بە کار هێناوە بۆ ڕەخنەگرتن لە سیاسەتی نیولیبرالیزم و کاریگەریەکانیان لەسەر کۆمەڵگا ناوخۆیەکان . ئەم فۆرمە هونەریانە ڕێگە بە کەسانی پەراوێزخراو دەدەن گوزارشت لە ئەزمونەکانی خۆیان بکەن ، کە ئەمەش بونیان بە هێزتر دەکات لە بەرامبەر گوتاری باڵادەستدا .

‏ئەو ئاڵانکاریانەی ڕووبەڕووی بەرەنکاری دەبنەوە
‏سەرەڕای بەهێزی بزووتنەوەکانی بەرخۆدان ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەرچاو دەبنەوە لەوانە:سەرکوتی حکومی و نێودەوڵەتی ، زۆرجار بزووتنەوە جەماوەریەکان ڕووبەڕووی سەرکوت دەبنەوە لەلایەن ئەو حکومەتانەی کە لەلایەن دامەزراوە نێودەوڵەتیەکانەوە پشتیوانی دەکرێن ، بۆ نموونە لە ساڵانی ٢٠٠٠ لە میسر ناڕەزایەتیەکان دژی بە تایبەتیکردن بە توندوتیژیی حکومەت سەرکوت کران ئەمە ڕەنگدانەوەی هاوپەیمانی نوخبە ناوخۆیەکانە لەگەڵ سەرمایەداری جیهانی .

‏پارچە پارجە بوون و دابەش بوونی ناوخۆی
‏هەندێک لە بزووتنەوەکان بەهۆی جیاوازی ئەولەویەت و ئایدۆلۆژیایانەوە بەدەست دابەشبوونی ناوخۆوە دەناڵێنن ، بۆ نمونە لە تونس دوبەرەکی لە نێوان بزووتنەوە کرێکاریەکان و ڕەوتە ئیسلامیەکان بەرەی بەرەنگاری لە بەرامبەر سیاسەتەکانی خۆپارێزی لاواز کردووە .

‏ڕاگردنی بەرەنگاری
‏نیولیبرالیزم ستراتیژییەکان بەکار دێنێت بۆ ڕاکردنی بەرخۆدان وەک تێکەڵکردنی هەندێک بزووتنەوە بە سیستەمی ئابووری جیهانی لە ڕێگەی بەرنامەکانی “گەشەپێدانی بەردەوام”ەوە . ئەم ستراتیژانە ئامانجیان داماڵینی دیمەنی شۆڕشە لە بزووتنەوەکان، بەمەش کاریگەریەکانیان سنووردار دەکرێن .

شیکاریەکی دوای کۆلۆنیالیزم بۆ بەرخۆدان
‏لە ڕوانگەی پۆستکۆلۆنیالیزمەوە دەتوانرێت بەرخۆدان وەک هەوڵێک بۆهەڵوەشاندنەوەی گوتاری “ڕۆژهەڵاتگەرایی” تێبگەین و وێنایەک نیشان دەدەن کە گەلانی لاواز وەک بێتوانا بن لە بەڕێوەبردنی کاروباری خۆیاندا . ئەم بزووتنەوەیانە تیشک دەخەنە سەر توانای کۆمەڵگا پەراوێزخراوەکان بۆ بەرهەمهێنانی دژە گوتار . ‏وەک ئیدوار
سەعید لە شیکاریەکانی دژە گوتاردا ئاماژە بەوە دەکات کە تەحەدای هەژموونی کولتووری دەکەن ، هەروەها گایاتری سپیڤاک جەخت لەسەر گرنگی ڕێگەدان بە دەنگە پەراوێزخراوەکان دەکاتەوە بۆ گوزارشت کردن لە خۆیان ، ئەمەش لە بزووتنەوەکانی وەک زاپاتیستەکاندا دیارە کە هەوڵدەدەن گەشەپێدان دوور لە مۆدێلە ڕۆژئاوایەکان پێناسە بکەنەوە . لە کۆتایدا چەمکی ‘هیبریدیتی’ هۆمی بابا دەبێژێت ئەم بزووتنەوەیانە لە توانیاندا هەیە توخمە ناوخۆیی و جیهانییەکان تێکەڵ بکەن بۆ دروستکردنی فۆڕمی نوێی بەرخۆدان .

ئەنجام
‏ئەم لێکۆڵینەوەیە وەحشێتی و “دڕندەیی” نیولیبرالیزم ئاشکرا دەکات لە نەهامەتی و ئیستغلالکردنی گەلانی لاوازو قووڵکردنەوەی هەژاری و پەراوێزخستنیان لە ڕێگەی ڕێبازی پۆستکۆلۆنیالیزمەوە ، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە نیولیبرالیزم تەنها ئایدۆلۆژیایەکی ئابووری نییە، بەڵکو ئامرازێکە بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەژمونی کۆلۆنیالیزم . بەڵام وەک لە توێژینەوەی کەیسەکاندا دەرکەوتووە کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان توانای بەرەنگاربوونەوەیان هەیە ، بەڵام توێژینەوەکە پێشنیاری بەهێزکردنی سیاسەتە ناوخۆیەکان دەکات کە گرنگی بە دادپەروەری کۆمەڵایەتی و پشتیوانی بکەن لە بزوتنەوە جەماوەریەکان بۆ ڕووبەڕووبونەوەی هەژمونی جیهانی . بەرەنگاری بزووتنەوەکانی دژە نیولیبرالیزم نیشان دەدەن کە گەلانی لاواز و پێکهاتە ژێردەستەکان تەنها قوربانی نین، بەڵکو کارەکتەرێکی چالاکن کە توانای ئاڵانگاری هەژمونی ئابووری و کولتوریان هەیە لە ڕێگەی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان و بوژاندنەوەی زانستی ناوخۆیی و گوتاری دژە فیکریەوە ، ئەم بزووتنەوەیانە چەمکی سەروەری و دادپەروەری دادەڕێژنەوە ، بەڵام لە ئەوەشدا ئەم بزووتنەوەیانە ڕووبەڕووی ئاڵانگاری بەرچاو دەبنەوە کە پێویستیان بە ستراتیژی نوێ هەیە بۆ پەرەپێدانی هاودەنگی لە نێوان کۆمەڵگا پەراوێزخراوەکان . لە ڕوانگەی پۆستکۆلۆنیالیزمەوە، ئەم بەرەنگاریە هەنگاوێکە بەرەو هەڵوەشاندنەوەی هەژموون و وەرگرتنەوەی دەنگی پەراوێزخراوەکان کە ڕێگا بۆ خەیاڵکردنی بەدیلەکانی گەشەپێدان دەکاتەوە کە سەرنجیان دەخاتە سەر سەروەری ناوخۆیی و دادپەروەری . ئایا ئەم بەرەنگاریە دەتوانێت لەم وەحشی و دڕندەیە جیهانیە ڕزگاری ببێت و مافە دزراوەکان بۆ خاوەنەکانیان بگەڕێنێتەوە؟ .

‏د . زهیرالخویلدی – حوارالمتمدن
‏ ١٥ – ٨ – ٢٠٢٥ المجتمع المدنی
‏و . لە عەرەبیەوە(یاسین لەتیف)

‏((گاستۆن باشلار و زانیاری زانستی دەرونشیکاری: لە نێوان دابڕانی زانستی و پراکتیکی عەقڵانیزم ، ڕێبازێکی زانستی مێژوویی)) .
‏و. لە عەرەبیەوە(یاسین لەتیف)

‏پێشەکی
‏گاستۆن باشلارد (١٨٨٤-١٩٦٢)، فەیلەسوفی فەرەنسی، بە یەکێک لە بیرمەندە دیارەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت لە بواری فەلسەفەی زانستی و ئەبستمۆلۆژیا . لە ڕێگەی بەرهەمەکانی وەک پێکهێنانی عەقڵی زانستی (١٩٣٨) و پراکتیکی عەقڵانیزم (١٩٤٩) ، باشلار دیدگایەکی داهێنەرانەی پێشکەش کرد بۆ تێگەیشتن لە پەرەپێدانی زانیاری زانستی لە ڕێگەی چەمکەکانی “دابڕانی ئەبستمۆلۆژیا” و ” زانیاڕی زانستی دەرونشیکاری “. ڕێبازی مەعریفەی مێژوویی کە شیکاری گۆڕانکاری مێژووی زانستی و ڕەخنەی ئاستەنگە سایکۆلۆژی و ڕۆشنبیریەکان کە ڕێگری لە پێشکەوتن دەکەن کۆ دەکاتەوە . باشلار پێیوایە عەقڵی زانستی لە ڕێگەی دابڕانی ڕیشەیی لەگەڵ زانستی پێشوودا گەشە دەکات و ،پشتیوانی دەکرێت لەلایەن پراکتیکی عەقڵانیزمەوە هاوکات گرنگی بە ئەزموون و داهێنان دەدات . ئەم توێژینەوەیە ئامانجی شیکردنەوەی بەشداریەکانی باشلارە لە زانیاری زانستی دەرونشیکاری و، دابڕانی ئەبستمۆلۆژی و ، و پراکتیکی عەقڵانیزم . گرنگیدان بە ڕێبازی مەعریفی مێژوویی و ڕۆڵی لە بەرەنگاربوونەوەی ئاستەنگە مەعریفیەکان ، وە بەستنەوەی بە دیالێکتیکی هێز و لاوازی لە چوارچێوەی زانستی و کۆمەڵایەتیدا . باشلار چۆن مێژووی زانستی بە خەیاڵدا هات ؟ وە چ دیدگایەکی شۆڕشگێڕانەی هێنایە سەر ڕێگای مەعریفەی زانستی؟ .

‏(زانیاری زانستی دەروونشیکی )
‏باشلار لە پێکهێنانی عەقڵی زانستیدا چەمکی “زانیاری زانستی دەروونشیکاریی” وەک ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لەو ئاستەنگە دەروونی و کولتوریانەی کە ڕێگری لە پێشکەوتنی زانست دەکەن، پێشنیار دەکات . ئەو عەقڵی مرۆڤ بەو شێوەیە دەبینێت کە لە ژێر کاریگەری وێنەی خەیاڵی و بیروباوەڕی بەڵگە نەویستی “کۆسپی ئەبستمۆلۆژی” پێکدەهێنن . وەک پشت بەستن بە ئینتێزی (بەڵگە نەویست)یان شیکردنەوەی ئەنسرۆبۆمۆرفیەکان (دەستنیشانکردن) یان خێرا تێگەیشتن بۆ دیاردە سروشتییەکان . باشلار داوای شیکاری بۆ ئەم ئاستەنگانە دەکات بە مەبەستی پاککردنەوەی عەقڵی زانستی و بەرەوپێش بردنی بابەتیانە …

‏(دابڕانی ئەبستمۆلۆژی )
‏چەمکی دابڕانی ئەبستمۆلۆژی جەوهەری فەلسەفەی باشلارە ، ئەو پێیوایە پێشکەوتنی زانستی بە شێوەیەکی کەڵەکەبوو ڕوونادات، بەڵکو لە ڕێگەی پچڕانی ڕیشەیی لەگەڵ زانیاری پێشوودا ڕوودەدات . لە کتێبی پێکهێنانی عەقڵی زانستی (The Formation of the Scientific And)دا ڕوونی دەکاتەوە کە زانستی مۆدێرن پێویستی بە وازهێنانە لە چەمکە کۆنەکان کە پشت بە ئینتێزی یان (ڕوونکردنەوە نەریتیەکان) دەبەستن، وەک گواستنەوە لە فیزیای ئەرستۆوە بۆ فیزیای نیوتن . ئەم دابڕانە نوێنەرایەتی گۆڕانکاری لە پێکهاتە دەروونیەکان دەکات کە بیرکردنەوەی زانستی و عەقڵانیزمی پراکتیکی بە ڕێوەیدەبات ،

‏( پراکتیکی عەقڵانیزم)
‏ باشلار لە پەرتوکی پراکتیکی عەقڵانیزم چەمکێک پێشکەش دەکات بۆ پێکەوە کۆکردنەوەی نێوان تیۆرو ئەزمون ، ئەو پێیوایە عەقڵی زانستی تەنها پراکتیک کردنی لۆژیکی تیۆری نییە ، بەڵکو پرۆسەیەکی داهێنەرانەیە کە پشت بە ئەزموون و تەکنەلۆژیا دەبەستێت ، جەخت لەوە دەکاتەوە کە زانستی مۆدێرن پێویستی بە هاوکاری نێوان عەقڵی تیۆری و پراکتیکی کردەیی هەیە بۆ ڕێگەدان بە بنیاتنانی زانیاری دینامیکی کە توانای گونجاندنی هەبێت لەگەڵ ئاڵانگاریە نوێکاندا .

‏(ڕێبازی مێژووی مەعریفە ) .
‏ڕێبازی مێژووی مەعریفەی باشلار بە درێژایی مێژوو شیکاری گەشەسەندنی زانست لە گەڵ ڕەخنەیەک لە هۆکارە دەروونی و کولتورییەکان کە کاریگەرییان لەسەر ئەم گەشەسەندنە هەیە کۆ دەکاتەوە . ئەو پێیوایە تێگەیشتن لە مەعریفەی زانستی پێویستی بە لێکۆڵینەوەیەکە لەو زەمینە مێژوویانەی کە عەقڵی زانستی پێکدێنن، هاوکات لە گەڵ گرنگیدان بەو دابڕانانەی کە پێشکەوتنی زانستی لە مەعریفەی تەقلیدی جیا دەکەنەوە .

‏( مەعریفەی زانستی دەرونشیکاری) .
‏لە کتێبی (دروستبونی عەقڵی زانستی)دا، باشلار چەمکی مەعریفەی زانستی دەرونشیکاری وەک ئامرازێک بۆ ئاشکراکردنی ئەو بەربەستە ئەبستمۆلۆژیانەی کە ڕێگری لە پێشکەوتنی زانست دەکەن دەخاتە ڕوو . ئەو پێیوایە عەقڵی مرۆڤ لە ژێر کاریگەری وێنەی خەیاڵی و بیروباوەڕی ئاشکرایە کە ئاستەنگ لە بەردەم بابەتبوونی زانستی پێکدەهێنن ، بەربەستەکان بریتین لە ئێنتێز (بەڵگە نەویست)ڕاستەوخۆ: – پشت بەستن بە ئەزمونی هەستیاری بەبێ شیکاری ڕەخنەگرانە ، وەک باوەڕبوون بەوەی کە خۆر بە دەوری زەویدا دەسوڕێتەوە لەسەر تێبینی چاودێریەکی سادە .
‏ گشتاندنێکی لە ڕادەبەدەر :- دەرئەنجامی یاسا گشتیەکان لە تێبینیە سنووردارەکانەوە، وەک گشتاندنی تایبەتمەندیەکانی مادەیەک بۆ هەموو مادەکانی تر .
‏لێکدانەوە ئەنترۆپۆمۆرفیکەکان : – داڕماندنی تایبەتمەندیەکانی مرۆڤ لەسەر دیاردە سروشتیەکان، وەک وەسفکردنی ئاگر وەکو “زیندوو” یان “تووڕە”.
‏بەربەستی زارەکی : – پشتبەستن بە زمانێکی ناڕوون یان شیعری کە ڕێگری لە وردبینی زانستی دەکات، وەک بەکارهێنانی زاراوەی دیارینەکراو لە وەسفکردنی دیاردەکاندا… باشلار بانگەشە دەکات بۆ ” پاککردنەوەی دەروون ” لە عەقڵانیزمی زانستی لە ڕێکەی شیکارکردنی ئەو ئاستەنگانەو وازهێنان لێیان . بۆ نموونە ئەوەمان بۆ شیکار دەکات کە چۆن بیرۆکەی “جەوهەر” لە کیمیای کۆندا ڕێگری کردووە لە پێشکەوتنی زانست تا ئەو کاتەی لە کیمیای مۆدێرندا چەمکی وردتر جێگەی گرتەوە . ئەم دەروونشیکاریە ڕەنگدانەوەی ڕێبازێکی مەعریفی مێژووییە کە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن عەقڵی زانستی بە درێژایی مێژوو پێکهاتووە .

‏(ڕوداوەکانی دابڕانی ئەبستمۆلۆژی)
‏چەمکی دابڕانی ئبستمۆلۆژی یەکێکە لە گرنگترین بەشداریەکانی باشلار، چونکە ئەو دەڵێت پێشکەوتنی زانست لە ڕێگەی دابڕانی ڕیشەیی لەگەڵ زانیاری پێشوودا ڕوودەدات ، نەک لە ڕێگەی کەڵەکە بوونی لە سەرخۆوە . ‏باشلار ڕوونی دەکاتەوە کە زانستی مۆدێرن پێویستی بە وازهێنانە لە چەمکە کۆنەکان کە پشت بە ئینتێزیۆم (بەڵگە نەویست)یان ڕوونکردنەوە نەریتیەکان دەبەستن. بۆ نموونە لە فیزیادا : – گواستنەوە لە فیزیای ئەرستۆوە (کە پێیوابوو تەنەکان بە پشتبەستن بە کێشیان بە خێرایی جیاواز دەکەونە خوارەوە ) بۆ فیزیای نیوتنی (کە سەلماندی تەنەکان بە خێرایی یەکسان دەکەونە خوارەوە) ئەمە نمونەیەکە لە دابڕانی ئەپستمۆلۆژی .
‏لە کیمیادا : – گۆڕینی تیۆری فلۆجیستۆن (ڕوونی دەکاتەوە سوتاندن بە هۆی بوونی مادەیەکی خەیاڵیە ) بە تیۆری ئۆکسجینی لاڤۆیزەر . ئەمەش دابڕانێکی ئەبستمۆلۆژی دیکەیە . …. باشلار جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم درزانە پێویستیان بە گۆڕانکاریە لە پێکهاتەی عەقڵی زانایاندا ، ئەمەش ڕێگە بە بنیاتنانی زانیاری وردتر و بابەتیانە دەدات . دەڵێت ” دەبێت عەقڵی زانستی لە وەهمەکان ڕزگار بکرێت لە ڕێکەی دابڕانی لە ڕابردوو ، ئەم چەمکە ڕەنگدانەوەی ڕێبازێکی مەعریفی مێژوویە کە تیشک دەخاتە سەر گۆڕانکاریە ڕادیکاڵەکان (ڕیشەیەکان) لە مێژووی زانستدا .
‏(پشتبەستن بە پراکتیک کردنی عەقڵانیزم) .
‏لە کتێبی ( پراکتیک کردنی عەقڵانیزم)دا، باشلار دیدگایەک بۆ عەقڵانیەت دەخاتە ڕوو کە تیۆر و ئەزموون پێکەوە کۆ دەکاتەوە . ئەو پێیوایە عەقڵی زانستی مۆدێرن پەیوەستە بە کارلێکی نێوان عەقڵی تیۆری و پراکتیکی کردەیی . تەکنەلۆژیا ڕۆڵێکی بنەڕەتی دەگێڕێت لە بنیاتنانی زانستدا. بۆ نموونە ئاماژە بەوە دەکات کە پەرەپێدانی ئامێری وردی پێوانەکردن وەک مایکرۆسکۆپ یان خێراکەری گەردیلەیی ، ڕێگەیدا تیۆریە زانستیەکان تاقیبکرێنەوە و پەرەیان پێبدرێت .
‏دەڵێ: “ پراکتیکی عەقڵانیزم عەقڵانیەتێکە کە کاردەکات و ،بەرهەم دەهێنێت و ، داهێنان دەکات.” ئەم عەقڵانیزمە جیاوازە لە عەقڵانیزمی تەقلیدی (وەک عەقڵانیزمی دیکارت) کە تەنها تەرکیز دەکاتە سەر لۆژیکی تیۆری . باشلار دووپاتی دەکاتەوە کە زانستی مۆدێرن پێویستی بە داهێنان و گونجاندنی بەردەوام هەیە لەگەڵ ئاڵانگاریە نوێکاندا ، کە پراکتیکی عەقڵانیزم دەکاتە ئامرازێکی دینامیکی بۆ پێشکەوتنی زانستی .

‏(ئاڵانگاریەکان و ئەنجامەکانی ڕێبازی مێژووی مەعریفە) .
‏ ڕێبازی باشلار سەرەڕای داهێنانەکەی، ڕووبەڕووی ئاڵانگاری بویەوە: ڕەخنەی ئەکادیمیەکان لە باشلار، چەمکی دابڕانی ئیپیستمۆلۆژی مشتومڕی لێکەوتەوە، بەو پێیەی هەندێک لە فەیلەسوفەکان وەک تۆماس کوهن پێیان وایە پێشکەوتنی زانستی لە ڕێگەی شۆڕشی زانستیەوە ڕوودەدات و مەرج نییە دابڕانی ڕیشەیی بێت . هەروەها هەندێک ڕەخنەیان لە باشلار گرد گوایە گرنکیداوە بە بەربەستە دەروونییەکان لەسەر حیسابی ئەو هۆکارە کۆمەڵایەتی و ئابووریانەی کە کاریگەریان لەسەر زانست هەیە . ئاڵانگاریەکانی پراکتیکی: بەکارهێنانی دەرونشیکاری بۆ زانیاری زانستی پێویستی بە هۆشیاریەکی قووڵ هەیە لە بەربەستە زانستیەکان ، ئەم فەرمانە قورسە کە لە چوارچێوەی پەروەردەیی فۆرمی تەقلیدی هەژموونی بە سەردا دەسەپێنێت .
‏تۆمەتبارکردنی بە ئایدیالیزم: هەندێک لە ڕەخنەگران دەڵێن، گرنگیدانی باشلار بە زانستی خەیاڵی و دەروونشیکاری جۆرێکە لە دەرکەوتنی ئایدیالیزم کە دوورە لە واقیعی پراکتیکی و زانستی مۆدێرن . سەرەڕای ئەوەش، ڕێبازی باشلار بەرهەمەکانی ئەنجامێکی بەرجەستەی بەدەستهێنا ، بە تایبەت (دروستبونی عەقڵی زانستی) ، ئاماژەیەکی بنەڕەتیە لە فەلسەفەی زانستەکان و ئەبستمۆلۆژیا ، بیرۆکەکانی ئیلهامبەخش بوون بۆ فەیلەسوفەکانی وەک لویس ئاڵتۆسەر و میشێل فۆکۆ ، کە پەرەیاندا بە چەمکی دابڕانی ئەبستمۆلۆژی لە جوارچێوە جێوازەکاندا .؟هەروەها لە چوارچێوەی دیالێکتیکی هێزو و لاوازیدا، ڕێبازی باشلار ئامرازێکی بۆ زانایان و کۆمەڵگاکان پێشکەش کرد (لاوازەکان لە بەرامبەر بەربەستە مەعریفیەکاندا) بۆ بەرزکردنەوەی هێزی مەعریفی خۆیان لە ڕێگەی پاککردنەوەی دەرونی و دابڕانی ئەبستمۆلۆژیاوە .

‏(ئەنجام ) .
‏گاستۆن باشلار پێشەنگێکە لە فەلسەفەی زانستیدا لە ڕێگەی ڕێبازە زانستیە مێژوویەکەیەوە کە زانستی درونشیکاری و ، پچڕانی ئەبستمۆلۆژی و ، پراکتیکی عەقڵانیزم پێکەوە کۆ دەکاتەوە . ئەم ڕێبازە دیدێکی گشتگیر پێشکەش دەکات بۆ تێگەیشتن لە گەشەسەندنی عەقڵی زانستی بە درێژایی مێژوو، لەگەڵ گرنگیدان بە بەرەنگاربوونەوەی ئەو بەربەستە دەروونی و کولتووریانەی کە ڕێگرن لە پێشکەوتنی مەعریفە . لە ڕێگەی بەرخۆدانی فیکریەوە بەرامبەر بە بەڵگە نەویست و بەدیهی و زانستی و کەڵەکەبوونی نەریتی و کۆمەڵایەتی بەرامبەر بە هەژموونی کولتووری . باشلار بەشداری کرد لە بەهێزکردنی هێزی مەعریفی زانایان و کۆمەڵگاکان لە بەرامبەر ئەو لاوازییەی کە لە ئەنجامی چەقبەستویی فیکریەوە سەریهەڵدا . دیدگای ئەو نوێنەرایەتی بانگەوازێکی ئیلهامبەخش دەکات بۆ دووبارە داڕشتنەوەی زانست وەک پرۆسەیەکی دینامیکی و داهێنەرانە . ئەو بوو بە مۆدێلی بیرمەندێک کە پابەندە بە پرسەکانی مەعریفەوە لە سەردەمی مۆدێرندا کە چۆن هەڵایسانی شۆڕشی سەردەمی هاوچەرخ ، زانستی دەرونشیکاری و، دابڕانی ئەبستمۆلۆژیاو ، پراکتیکی عەقڵانیزمی پێکەوە گرێدا ؟.

‏سەرچاوەو پێداچونەوەکان
‏باشلار گاستۆن. (١٩٣٨). پێکهاتنی عەقڵی زانستی. پاریس: فرانسا.
‏باشلار گاستۆن. (١٩٤٩). عەقڵانیزمی پراکتیکی . پاریس: چاپی زانکۆی فەرەنسی.
‏کوهن، تۆماس (١٩٦٢). پێکهاتەی شۆڕشە زانستیەکان. چاپخانەی زانکۆی شیکاگۆ.
‏لویس ئاڵتۆسێر. (١٩٧٤). فەلسەفە و مێژووی زانست. پاریس: زانکۆی فەرەنسا
‏
‏حوار المتمدن – العدد – ( ٨٤٦٩) لە ١٨/ ٩/ 2025
‏د . زهیر الخویدی
‏

‏ن . د . زهیر الخویلدی
‏دیوەکەی تری جیهانگیری دەرکەوتنی دیواری نهێنی نوێیە، ئێمە ئینسانگەلێکی بێکارمان هەیە، کرێکاران لە دۆخێکی ناجێگیردان تەنانەت لێرە لە سلۆڤینیاش. لە شوێنێک خوێندمەوە کە نزیکەی نیوەی کرێکاران لە ئێستاوە لە دۆخێکی ناجێگیردا کار دەکەن. ئێمە دەوڵەت گەلێکی شکست خواردومان هەیە، خەڵکمان هەیە لە گەڕەکە هەژارو پەراوێزخراوەکان دەژین…
‏سلاڤۆج ژیژک، فەیلەسوفێکی ڕاشکاوە، دیبەیتێکی كرد لەگەڵ (سێرجیۆ کانتۆنی) کە بەڕێوەبەری بەرنامەی “دیالۆکی جیهانیە” لە یۆرۆنیوز لە شاری لیوبلیانای سلۆڤینیا . ژیژک درێغی ناکات لە ڕەخنەگرتن لە ئەوروپا، زۆر کەس بە شۆڕشگێڕی دەزانن بەهۆی بیرۆکەکانی کە ئامانجی گۆڕینی سیستەمی ئابووری جیهانە.
‏ژیاننامەی : سلاڤۆ ژیژک فەیلەسوف و دەروونشیکارێکی سلۆڤینیە بە لیبراڵێکی چەپ دادەنرێت، بەڵام ڕەخنە لە سەرمایەداری جیهانی و نیولیبرالیزمیش دەگرێت. لە ڕێگەی کۆتا بەرهەمیەوە – “دژی دوو ڕەشبگیری: پەنابەران و تیرۆر و کێشەکانی تر لەگەڵ دەراوسێکان”.
‏تێۆریزە کردنی خەباتی چینایەتی نوێ لەسەر ئاستی جیهانی تیۆریزە دەکات . سلاڤۆ ژیژک توێژەری باڵایە لە زانکۆکانی لیوبلیانا و لەندەن و نیویۆرک .
‏تێکستی دیبەیتەکە . پرسیاری سێرجیۆ کانتۆنی
‏پرسیار : – بەڕای ئێوە جیهانگیری یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکیەکانی قەیرانی ئێستای کۆچ ، بۆچی؟
‏وڵام : – دیوەکەی تری جیهانگیری دەرکەوتنی دیواری نهێنی نوێیە، ئێمە ئینسانگەلێکی بێکارمان هەیە، کرێکاران لە دۆخێکی ناجێگیردان تەنانەت لێرە لە سلۆڤینیاش. لە شوێنێک خوێندمەوە کە نزیکەی نیوەی کرێکاران لە ئێستا لە دۆخێکی ناجێگیردا کار دەکەن. ئێمە دەوڵەت گەلێکی شکست خواردومان هەیە، خەڵکمان هەیە لە گەڕەکە هەژارو پەراوێزخراوەکان دەژین . کەواتە جیێوازی چینایەتی کۆن ڕوون نییە. بەڵکو جیاوازیەکە ناڕوونتر بووە لە نێوان ئەوانەی لە ناو یەکێتیەکەدان، کە بەهرەمەندن لە ئاسایشی سەرەتایی و تەواوی مافە مەدەنیەکان …هتد ئەوانەی لە دەرەوەن کێن پێویستمان بە هێزێکی فرانتەیشناڵ(تێپەڕینی سنووری نیشمان) هەیە بۆ جێبەجێکردنی ئەو بڕیارانەی کە زیاتر جیهانیە ، بە بێ ئەم جۆرە میکانیزمانە کێشەکانی ژینگە و کۆچکردن چارەسەر ناکرێن .
‏پرسیار : – “بەڵام یەکێتی ئەوروپا دەبێت مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە نێودەوڵەتیانەدا بکات مەبەستم فرانتەیشناڵە. بەڵام شکستی هێناوە ، ئەوان ئەوە ناکەن.” ؟
‏وڵام : – بەڵێ کارەساتی یەکێتی ئۆروپا ئەمەیە. ئۆروپا نازانێت چی دەوێت. ئەمڕۆ دوو ئۆروپای بنەڕەتیمان هەیە . یەکێکیان ئۆروپای تەکنۆکراتی برۆکسلە،تەنانەت ئەوان تەنها دەیانەوێت بە جۆرێک لە جۆرەکان بەشێک بن لە بازاڕی جیهانی و بیرۆکەیەکی ڕوون پێشکەش ناکەن . پاشان ئۆروپای پۆپۆلیستی دژە کۆچبەرمان هەیە؛ پێموایە ئەوە هەڕەشەی ڕاستەقینەیە بۆ سەر ئۆروپا . من بەڕاستی لە داگیرکاریەکی بەربڵاو ناترسم؛ ئێمە مامەڵەی لەگەڵ دەکەین. بەڕاستی من لەو کەسانە دەترسم کە ئەمڕۆ دەیانەوێت بەرگری لە ئۆروپا بکەن . ئایا ئۆروپا دەمێنێتەوە وەکو نمونەیەک کاتێک لوپێن لە فەرەنسا دەسەڵات دەگرێتە دەست ….. هتد، ئەو ئۆروپایە دەمێنێتەوە کە هەموومان دەیناسین هیوادارین خۆشمان بوێت؟ . ئەوروپا ئەمڕۆ بەردەوام دەبێت لە بەرگریکردن لە بەهاکانی ڕزگاری وەک ئاسایشی کۆمەڵایەتی، یەکسانی، مافی ژنان و هتد.
‏پرسیار: – بۆچی چینی کرێکار و چینی ناوەڕاستی لاوازی ڕۆژئاوا دەچنە پاڵ خەباتی جەماوەری هەژاری کیشوەرەکانی تر؟ .
‏وڵام : – تۆ پرسیارێکی کراوەی زۆر گرنگ دەوروژێنیت، پرسیارێک کە زۆربەی چەپەکان خۆیان لێ بەدوور دەگرن، وەک دەزانیت چونکە مرۆڤە ئاسایەکان لە کۆچبەران دەترسن . ئەوان بۆچونێکی دروستیان هەیە تا ڕادەیەک. ئەگەر ئۆروپا به تەواوی به ڕووی کۆچبەراندا کرایەوه دەوڵەمەندەکان زیانیان پێناگات ، بەڵکو ئەوان کەمتر هەلی کاریان دەست دەکەوێت و، ڕەنگە مووچەش کەمتر بێت ….هتد. کەواتە پێموایە تاکە چارەسەر دۆزینەوە یان خستنەڕوو یان داڕشتنی جۆرێک لە خەباتی هاوبەشە، کەواتە کێشەکە تەنها سنوردار نییە لە مرۆڤایەتیدا ، ئایا پەنابەران قبوڵ دەکەین یان نا؟ . بەڵام کێشەکە لەوەدایە لە ئۆروپادا حاڵەتێکی توڕەیی هەیە، وەک پاشەکشەکردنی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی و …. هتد . ئەوەی ئەم مرۆڤە ناڕازیانە لە ئەوروپا بێزار دەکات، بەشێکە لە هەمان قەیران: تێک چوونی هاوسەنگی سەرمایەداری جیهانی“وە ئەم فەرمانەش زۆر گرنگە، بۆ ئەوەی بە جۆرێک خەباتەکانمان بە خەباتەکانی ئەوانەوە ببەستینەوە. ئەگەر ئەمە قبوڵ نەکەین و لەم ئاستەدا بمێنینەوە پەنابەران کە دێنە ئێرە ئەوان بارگرانین و …. هتد، “ئێمە لە دەست دەچین ون دەبین . ئێمە پێویستیمان بە لایەنە نێودەوڵەتییەکانە کە توانای بڕیاردانی زۆر یەکلاکەرەوەیان هەبێت.”
‏پرسیار: – بە تواناکانی جێبەجێکردنی یاسا؟
‏وڵام: – ” بە دڵنیاییەوە من لێرەدا هیچ کێشەیەکم نییە.”
‏پرسیار: – بەڵام ئەمە یەکێتی ئۆروپایە و ، ئەم بیرۆکەیە ڕەتدەکرێتەوە…؟
‏وڵام : – ئەوەش زۆر دڵتەنگم دەکات. مەبەستم ئەوەیە قبوڵ ناکرێت باشە. بەڵام ئەڵتەرناتیفەکەی چییە؟ هیچ ئەڵتەرناتیفێک نابینم . چونکە ئەگەر وازی لێ بێنین و یاریەک بکەین یاری بەهێزترین دەوڵەتە نەتەوەیەکان وەک ئەو بیرۆکەیە لە ئینگلتەرا”.
‏پرسیار : – بەڵام کێشەکە لێرەدا برۆکسل نییە، بەڵکو جیهانگیریە…؟
‏وڵام : – ئەوە من وتم، هەر بۆیەش نایڵێمەوە…”
‏پرسیار : – هۆکاری”قەیرانی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی برۆکسل نییە ئەو خۆی دەگونجێنێت…”؟
‏پرسیار : – زۆرجار ڕەخنەگرانی برۆکسل چاوپۆشی لەوە دەکەن و دەڵێن برۆکسل تەنها بیرۆکراتیەکی جیهانی خراپ نییە. هەروەها لانی کەم ستانداردی کار و زۆرترین کاتەکانی کارکردن دەسەپێنێت و…… هتد . و هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە هێشتا باوەڕم وایە کە شەڕەکە دەبێت لەناو یەکێتی ئۆروپا بەردەوام بێت”.
‏‏پرسیار : – دۆناڵد ترەمپ. دیاردەی دۆناڵد ترەمپ ، کەواتە ئایا ئەمریکا ڕووبەڕووی قۆناغێکی شۆڕشگێڕانە دەبێتەوە؟ .
‏وڵام: – بێگومان ترەمپ کەسێکی قێزەونە، نوکتەی ڕەگەزپەرستانەی ناشرین دەر دەبڕێت، قسەی ناشرین بەکاردەهێنێت و…. هتد. بەڵام لە هەمان کاتدا، ئایا تێبینی ئەوەتان کردوە کە چۆن چەند قسەیەکی زۆر ڕاستی لەبارەی فەلەستین و ئیسرائیلەوە گوت؟ ئاماژەی بەوەشکرد وگوتی پێویستە بەرژەوەندییەکانی فەلەستینیش لەبەرچاو بگرین و بە شێوەیەکی بێلایەنانە مامەڵە لەگەڵ دۆخەکەدا بکەین . گوتی نابێت دژایەتی ڕوسیا بکەین، بەڵکو پێویستە لەگەڵیدا گفتوگۆ بکەین . تەنانەت لانی کەم پشتگیری لە بەرزکردنەوەی مووچەشی کردووە . ئاماژەی بەوەشکرد کە نایەوێت چاودێری تەندروستی گشتگیری ئۆباماهەڵبوەشێنێتەوە…
‏پرسیار : – “ئەو لیبراڵێکی ناوەندگەرایە…”؟
‏وڵام : – بەڵێ! ئەوە گریمانە وروژێنەرەکەی منە! ئەگەر ئەم ڕووبەرە گاڵتەجاڕیە پشتگوێ بخەین من دان بەوەدا دەنێم کە مەترسیدارە . ئێمە بۆمان دەردەکەوێت کە کاندیدێکی هەلپەرست ترە و ڕەنگە سیاسەتە ڕاستەقینەکانی ئەوەندە خراپیش نەبن”.
‏پرسیار: – ئایا ڕووسیا و چین نوێنەرایەتی مۆدێلێکی جیاوازی سیستەمی ئابووری و ڕێکخستنی سیاسی و ئابووری دەکەن، ئەم بەدیلە ڕەنگە بتوانێت دوژمنایەتی مۆدێلی ڕۆژئاواش بکات؟ .
‏وڵام : – بەڵێ، بەڵام لێرەدا من بە تەواوی پشتگیری ڕۆژئاوا دەکەم بە میانڕەوی، چونکە نوێنەرایەتی ئەڵتەرناتیڤێک دەکات، بەڵام تەنیا بەدیلێکە بۆ سەرمایەداری سەرەتایی فاشیزم و ستەمکار . من ئەمە زۆر باش دەزانم، من لە چین بووم ودیبەیتێکم لە گەڵدا کردون هەموو ئەو پاساوانەی کۆنفۆشیۆسی بۆ شاردنەوەی سیستەمی کۆمۆنیستیە . ڕوانگەی ئەوان هەمیشە وەک یەکە: “ئێمە ناتوانین دیموکراسی قبوڵ بکەین ، ئەمە مانای تەقینەوەیەکی کۆمەڵایەتیە ،ئێمە پێویستمان بە جۆرێک لە…” هەمیشە بە نائاگایی ئەم دەستەواژە فاشیانە بەکاردەهێنن. پێویستمان بە سەقامگیری دامەزراوەیی هەیە کە هەموو تاکێک لە شوێنی خۆیان بن . دەبێت سیستەمێک هەبێت کە هاودەنگی مسۆگەر بکات و … هتد . کەواتە، ئەوان مۆدێرنیزاسیۆنێکی محافزکاریان دەوێت ، بەداخەوە پێموایە سەرمایەداری بەو ئاراستەیە دەڕوات ..
‏پرسیار :- “دەتوانم دوا پرسیارت لێ بکەم؛ پرسیارێکی کەسیە.” .
‏وڵام : – ئای خوایە گیان، پێم وایە مرۆڤ نیم، من وەحشم !…”ْ.
‏پرسیار : – “تۆ خۆتت بە ئێلڤیسی فەلسەفە ناوبرد. ئەمە وا نییە…؟” .
‏وڵام : – نەخێر، نەمکرد. ڕقم لەم شتەیە! تۆ ئێستا وەک دوژمن قسە دەکەیت، کاتێک ئێمەی گەل دەسەڵاتمان گرتە دەست دەیکەین . پێنج ساڵ لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوەی نازییەکان زیندانی دەکرێیت! بەڵێ پێنج ساڵ . هەموو ئەمانە لەلایەن کەسانێکەوە دەڵێن کە بە شێوەیەکی زۆر وردتر لە هێرشی ڕاستەوخۆ هێرش دەکەنە سەرم و وای دادەنێن: “من ستالینیەکی شێت و سەرلێشێواوم…”. دەزانی دان بەوەدا دەنێن کە من جەماوەرێکی دیاریکراوم هەیە، بەڵام ئەمە ستراتیژە. پەیامی سەرەکی ئەمە ئەوەیە من ئێلڤیسم ئەوان ئەڵێن “سەیرکەن، ئەو پیاوێکی کۆمیدیە دەتوانیت بچیت گوێی لێبگریت، بەڵام ئەوە فەلسەفەی سنەتی و گاڵتەجاڕیە، بە جدی وەری مەگرن و… هتد.

‏سەرچاوە : – تۆڕی زانیاری النبٲ .. یەک شەمە ١٨ ئایار ٢٠٢٥
‏ن . د . زهیر الخویلدی
‏

‏نووسینی: د. زهیر الخویلدی
‏
‏(خەیاڵ لاسایی دەکاتەوە ، ڕۆحی ڕەخنەگرانەش داهێنان بەرجەستە دەکات) – ئۆسکار وایڵد

‏‏بیرکردنەوەی ڕەخنەیی پایەیەکی بنەڕەتیە لە فەلسەفەدا، تیشک دەخاتە سەر شیکاری سیستماتیکی و عەقڵانی بیرۆکە و بیروباوەڕ و ئارگیومێنتەکان بۆ گەیشتن بە ئەنجام گەلێکی دراسەکراو . بیرکردنەوەی ڕەخنەیی شیکاری تێدەپەڕێنێت و ئامانجی ئەوەیە ئارگیومێنتەکان هەڵسەنگێنێت و لایەنگری ئاشکرا بکات . بەهێز کردنی پرسارەکان و بەردەوامیپێدان سەبارەت بە ڕاستی و مەعریفە لـەم سەردەمی هاوچەرخەماندا، لەگەڵ زیادبوونی زانیاری چەواشەکارانەی میدیا و ئاڵۆزی تەکنەلۆژی و ئاڵانگاری ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی . بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بووەتە ئامرازێکی زیندوی ئاوات و ئامانجی فەلسەفە بۆ داڕشتنی هۆشیارییەکی بەکۆمەڵ و دادپەروەر و ڕۆشنگەر. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە ئاشکراکردنی بیرکرنەوەی ڕەخنەییە وەکو میتۆدێکی فەلسەفی ئامانجدار ، لە ڕێگەی بنەما تیۆرەکان و گەشەسەندنی مێژوویی و ڕۆڵی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵانگاریەکانی هاوچەرخدا، ئەویش بە گرنگیدان بە چۆنیەتی بەشداریکردن لە بەرزکردنەوەو چاکسازی لە تێگەیشتن و بەرپرسیارێتی فیکری.

‏بنەما فەلسەفیەکانی بیری ڕەخنەیی
‏بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لەسەر بنەماکانی عەقڵانیەت و لۆژیک و پرسیارکردنی سیستماتیک دامەزراوە.یەکێک لە چەمکە سەرەکیەکان “شیکاری لۆژیکی”یە، کە گرنگی بە هەڵسەنگاندنی ئارگیومێنتەکان دەدات بە پشتبەستن بە هێزی لۆژیکی و دروستی پێشمەرجەکانیان.ئەرستۆ لە ساڵی (٣٨٤-٣٢٢ پێش زایین) لە ڕێگەی کتێبەکەی ئۆرگانۆنەوە بناغەکانی لۆژیکی وێنەیی (فۆرماڵی) بەرجەستە کردووە، کە یاسا دروستەکانی ئیستدلالکردنی داناوە ، هەروەها لە سەردەمی نوێدا فەیلەسوفانی وەک جۆن دیوی (١٨٥٩-١٩٥٢) چەمکی ” تێڕامانی بیرکردنەوە “یان پەرەپێدا کە تیشک دەخاتە سەر پرسیارکردنی بەردەوام و چارەسەرکردنی کێشەکان لەسەر بنەمای شیکار و ئەزموون. چەمکێکی دیکەی گرنگ بریتییە لە “ڕەخنەگرتن لە خود” کە داوای گومانکردن لە بیروباوەڕە کەسیەکان وگریمانەکان دەکات. ئیمانوێل کانت (١٧٢٤-١٨٠٤) پێیوابوو کە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی پێویستی بە “بوێری مەعریفە ” هەیە واتە بەکارهێنانی عەقڵ بە شێوەیەکی سەربەخۆ بۆ ئاڵانگاری بیرۆکە پێشوەختەکان. هەروەها بیرکردنەوەی ڕەخنەیی جەخت لەسەر ئاشکراکردنی لایەنگریەکانی مەعریفە دەکاتەوە . وەکو لایەنگری پشتڕاستکردنەوە کەوا دەکات تاکەکان تەنها ئەو زانیاریانە قبوڵ بکەن کە لەگەڵ بیروباوەڕەکانی پێشوویاندا هاوتەریبن.

گەشەسەندنی مێژوویی بیری ڕەخنەیی
‏بیری ڕەخنەیی ڕەگ و ڕیشەی لە نەریتە فەلسەفییە کۆنەکاندا داکوتاوە. لە یۆنانی کۆندا سوکرات (٤٧٠-٣٩٩ پ.ز) شێوازی پرسیارکردنی ڕەخنەیی بەکارهێناوە، داوای لە دیبەیتکەران کرد لە ڕێگەی پرسیاری یەک لە دوای یەکەوە ناکۆکی بیروباوەڕەکانیان ئاشکرا بکەن . لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا فەیلەسوفەکانی وەک تۆماس ئەکوینی (١٢٢٥-١٢٧٤) سەرنجیان لەسەر ئاشتکردنەوەی عەقڵ و ئیمان بوو کە بەشداری کرد لە پەرەسەندنی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لە چوارچێوەی ئایندا. لەگەڵ سەردەمی ڕۆشنگەری بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بوو بە ئامرازێکی ناوەند بۆ ئاڵانگاری دەسەڵاتە نەریتیەکان. کانت لە کتێبی (ڕەخنە گردن لە عەقڵی پاک) چوارچێوەیەکی بۆ پشکنینی سنووری زانستی مرۆڤ داڕشت ، هەروەها جەختیکردەوە لەسەر گرنگی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە بنیاتنانی مەعریفەدا . لە سەدەی بیستەم قوتابخانەی فرانکفۆرت پەڕەیسەند بە سەرۆکایەتی ماکس هۆرکهایمەر و تیۆدۆر ئەدۆرنۆ . تیۆری ڕەخنەیی سەرنجی لەسەر ڕەخنەگرتن لە ئایدۆلۆژیا و دەسەڵات بوو، بازنەی بیری ڕەخنەیی فراوانترکرد تاکو پێکهاتە کۆمەڵایەتیەکانیشی گردەوە . لە دەیەکانی ڕابردوودا پێشکەوتنەکانی پەروەردە و دەروونناسی بەشداریان کردووە لە قوڵبونەوەی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی. فەیلەسوفانی وەک (ڕیچارد بول و جۆن دیوی) سەرنجیان لەسەر پراکتیک کردنی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بوو لە مەڕ پەروەردە ئەوان ئاماژەیاندا بە گرنگی پێشخستنی بیرکردنەوەی سەربەخۆ و دیموکراسی.

بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و ئاڵانگاری هاوچەرخ
‏لە سەردەمی هاوچەرخدا بیرکردنەوەی ڕەخنەیی ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبێتەوە کە لە ئەنجامی چەواشەکاری میدیا و تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی و ئاڵۆزیە کۆمەڵایەتیەکانەوە سەرهەڵدەدەن . یەکێک لە ئاستەنگە سەرەکییەکان زانیاری هەڵەیە لە فەزای دیجیتاڵیدا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی هەواڵی ساختە لە پلاتفۆرمەکانی سۆشیال میدیادا . بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دەبێتە ئامرازێکی پێویست بۆ هەڵسەنگاندنی متمانەپێکراوی زانیاری . فەیلەسوفانی وەک (لوسیانۆ فلۆریدی) پێشنیاری بەکارهێنانی ئەخلاقی زانیاری دەکەن بۆ پەروەردەکردنی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە فەزای دیجیتاڵی لە چوارچێوەی زیرەکی دەستکرددا . بیرکردنەوەی ڕەخنەیی ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبێتەوە کە پەیوەستە بە هەڵسەنگاندنی ئەو بڕیارانەوە کە لەلایەن ئامێرەکانەوە دەدرێن بۆ نموونە چۆن تاکەکان دەتوانن بەرهەمەکانی زیرەکی دەستکرد هەڵسەنگێنن ئەگەر پشت بە خوارزمیاتە (ئەلگۆریتمەکان) ناشەفافەکان ببەستێت؟ . فەیلەسوفانی وەک (نیک بۆسترۆم)دەڵێن بیرکردنەوەی ڕەخنەیی پێویستە بۆ تێگەیشتن لەو مەترسییە بوونگەرایانەی کە زیرەکی دەستکردی پێشکەوتوو دروستی دەکەن لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتیدا، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بەشدارە لە ڕوبەڕوبوونەوەی لایەنگریە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان،
‏ بۆ نموونە تیۆری ڕەگەزی ڕەخنەیی ئامرازەکانی بیری ڕەخنەیی بەکاردەهێنێت بۆ شیکردنەوەی جیاکاری ڕەگەزی و پێکهاتە کۆمەڵایەتیەکان وەک لە کارەکانی کیمبەرلی کرێنشاولەسەرئینتەرسێکشناڵیتی(التقاطعیة) یان یەکتربڕەکان .

بیری ڕەخنەیی و خواستەکانی بیری فەلسەفی
‏بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لە ڕێگەی دابینکردنی ئامرازەکانەوە بەشدارە لە بەدیهێنانی خواستەکانی فەلسەفە بۆ شیکردنەوەی بیرۆکەکان و بەرەوپێشبردنی بەرپرسیارێتی فیکری ، ‏لە کارلێکی لەگەڵ ئیپستمۆلۆژیا (لە هەڵسەنگاندنی مەعریفە) و ئیتیک (لە شیکردنەوەی بڕیارە ئەخلاقیەکان) و بیری کۆمەڵایەتی ڕەخنەگرانە (لە ڕەخنەی پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان) . ئەم بیرکردنەوە چوارچێوەیەکی نەرم و نیان دابین دەکات بۆ چارەسەرکردنی ئاستەنگە هاوچەرخەکان ، بۆ نموونە یارمەتی پەرەپێدانی ئەخلاقی زانیاری دەدات لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی داتا متمانەپێکراوەکان بۆ پێشخستنی بیرکردنەوەی سەربەخۆ لە پەروەردەدا ، جگە لەوەش بیری ڕەخنەیی تەحەدای فەلسەفە دەکات کە زیاتر پەیوەست بێت بە واقیعی بژێویەوە ،جا چ بە ڕووبەڕووبوونەوەی چەواشەکاری میدیایی بێت یان پێشخستنی گفتوگۆی دیموکراسی ، ئەمە بانگهێشتێکە بۆ بیرکردنەوە لە فەلسەفە وەک پراکتیکێکی زیندوو کە ئامانجی ئەوەیە تاکەکان بتوانن لە جیهانێکی ئاڵۆزدا بڕیاری ڕۆشنگەری بدەن (ئەنجام)
‏بیرکردنەوەی ڕەخنەیی وەک پایەی بنەڕەتی فەلسەفەی هاوچەرخ دەمێنێتەوە و ئەو ئامرازەکان دابین دەکات بۆ شیکردنەوەی بیرۆکەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە فیکری و کۆمەڵایەتییەکان ، لە سۆکراتەوە تا کانت و هۆرکهایمەر، ئەم بیرکردنەوە پەرەی سەندووە بۆ ئەوەی بەرەوڕووی ئاڵانگاریەکانی ئەم سەردەمە ببێتەوە، لە چەواشەکاری میدیاوە تا زیرەکی دەستکرد و دادپەروەری کۆمەڵایەتی . لە ڕێگەی ئەم باسەوە بۆمان دەردەکەوێت کە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی تەنها ئامرازێکی شیکاری نییە، بەڵکو میتۆدێکی داهێنەرانەیە کە بەشداری لە خواستەکانی فەلسەفەدا دەکات . دواجار ئاراستەکردنی بەرەو بنیاتنانی هۆشیارییەکی دادپەروەرانەی بەکۆمەڵ و ڕۆشنگەر . چۆن دەتوانرێت بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لە فەلسەفەدا بە شێوەیەک پراکتیزە بکرێت کە سوودی بۆ مرۆڤایەتی هەبێت؟ .

‏ن . د زهیر الخویلدی بەرواری ٢٨/ ٨/ ٢٠٢٥
‏سەرچاوە … سایتی انفاس نت

[]

وەگێڕانی لە عەرەبی بە زیاد کردنەوە ( یاسین لەتیف)
دیبەیتی نیوان نەوام چومسکی و میشیل فۆکۆ.
“ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین سروشتی مرۆڤ بەشێکە لە ستراتیژی دەسەڵات. ئەوە پێدراوێکی زگماکی نییە، بەڵکو بنیاتنانی مێژووییە”. – فۆکۆ

دیبەیتەکە لە سەروبەندی جەنگی ڤێتنامدا ئەنجامدراوە ، هەروەها لە بنەڕەتدا لە مشتومڕێکی تەلەفزیۆنی ساڵی ١٩٧١ لە هۆڵەندا لە نێوان زمانزان و فەیلەسوفی سیاسی نەوام چۆمسکی و فەیلەسوفی فەرەنسی میشێل فۆکۆ سەرچاوەی گرتووە کە فەیلەسوفی هۆڵەندی (فۆنس ئەلدەرز) بەڕێوەی دەبرد. نەوام چومسکی بە ئەنگلیزی قسەی دەکرد ، بەڵام میشل فۆکۆ بە فەرەنسی . جێوازی زمان نەبوون بە بەربەست لە بەردەم هەردوو فەیلەسوفەکە .
تەوەری سەرەکی پرسیارەکە سەبارەت بە سروشتی مرۆڤە: ئایا مرۆڤ سروشتێکی جێگیری هەیە و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و مێژووییەکان تێدەپەڕێنێت، یان بەردەوام لە لایەن بونیادی پێکهاتە مەعریفی و دەسەڵاتەکانەوە وێنا دەکرێت؟
وڵامی چۆمسکی : پارێزگاری لە بوونی سروشتێکی زگماکی مرۆڤ دەکات، کە بە تایبەتی لە فاکەڵتی زمان و داهێناندا دەردەکەوێت. هەروەها چومسکی پێیوایە بنەما ئەخلاقیەکان گشتگیرن
وڵامی فۆکۆ : چەمکی جەوهەری جێگیر ڕەتدەکاتەوە و جەخت لەوە دەکاتەوە کە مرۆڤ بوونەوەرێکی مێژووییە کە لەلایەن سیستەمی گوتار و زانین و دەسەڵاتەوە وێنا دەکرێت . بەڵام فۆکۆ پێیوایە بنەما ئەخلاقیەکان ڕێژەیین .
ئەم مشتومڕە بە یەکێک لە گرنگترین بەریەککەوتنە فیکرییەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت، چونکە جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان عەقڵانیزمی ڕەخنەیی ئەمریکی و مێژووگەرایی و بونیادگەری فەرەنسیدا ئاشکرا دەکات.
تەوەرە سەرەکیەکان
1 – لەسەر زمان و داهێنان
چۆمسکی : دەڵێت توانای درووستکردنی ڕستەی بێ وێنە تەنها بە فێربوون یان ژینگە ناتوانرێت ڕوون و شیبکرێتەوە ، بەڵکو پێشگریمانە دەکات کە بونیادێکی دەروونی زگماکیە .
فۆکۆ : وەڵامی دەداتەوە کە ناتوانرێت ئەم بونیادە بە دابڕان لە چوارچێوەی مێژوویی و مەعریفی خۆی تێبگەین.
2 – سەبارەت بە دادپەروەری و سیاسەت .
چۆمسکی: پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە بیرۆکەی دادپەروەری ڕەگ و ڕیشەی لە سروشتی مرۆڤدا هەیە و پێوەرێکە کە دەتوانرێت لە ڕێگەیەوە ڕەخنە لە سیستەمی کۆمەڵایەتی و سیاسی بگیرێت.
فۆکۆ : دەڵێت دادپەروەری بیرۆکەیەکی ئەبەدی نییە، بەڵکو بەرهەمێکی مێژووییە کە پەیوەستە بە پەیوەندییەکانی دەسەڵاتەوە.
3 – سەبارەت بە ئازادی و داهێنانی مرۆڤایەتی .
چۆمسکی: دەڵێت ئازادی لە سروشتی مرۆڤدا هەیە و دەبێت بناغەی پڕۆژەی سیاسی بێت.
فۆکۆ: دەڵێت ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین ئازادی، هەمیشە بە گوتارەکانی دەسەڵات دیاری دەکرێت و مرۆڤ لە دەرەوەی ئەو تۆڕانە بوونی نییە.
4 -جیاوازی میتۆد
چۆمسکی : سوود لە زانستی سروشتی و زانستە وردەکان وەردەگرێت، باوەڕی بە بوونی یاسا گەردوونییەکان هەیە لە سروشتی مرۆڤدا .
فۆکۆ : لە شوێنەوارناسی نەسەبەوە (ئارکۆلۆژیای جینالۆژی)سوود وەردەگرێت و دەڵێت مرۆڤ لە گۆڕینی فۆرمەکانی مێژووییدا دەردەکەوێت کە ملکەچی یاسایەکی جێگیر و جەوهەری نین.
[[ئەنجام]]
مشتومڕکە “لەسەر سروشتی مرۆڤە” ڕووبەڕووبوونەوەیە لە نێوان دوو جیهانبینی:

• ڕوانگەیەکی جەوهەرگەرایی (چۆمسکی)، کە باوەڕی بە بوونی سروشتێکی جێگیر هەیە کە داهێنان و دادپەروەری ڕوون دەکاتەوە.
• ڕوانگەیەکی مێژوویی (فۆکۆ)، کە پێیوایە مرۆڤ تەنها لە ڕێگەی گۆڕینی بونیادی گوتارو دەسەڵات پێناسە دەکرێت.
  گرنگی کتێبەکە لەوەدایە کە دوو هەڵبژاردەی دژ بەیەکمان دەخاتە ڕوو:
• ئایا پێویستمان بە بناغەیەکی هاوبەشی مرۆیی هەیە بۆ بنیادنانی پڕۆژەیەکی ئازادیخوازانە؟
• یان هەر هەوڵێک بۆ پێناسەکردنی سروشتی مرۆڤ هیچ نییە تەنها فۆرمێکی نوێی دەسەڵات و مەعریفەیە؟
  چۆمسکی باس لە یاخیبوونی مەدەنی، یاسای نێودەوڵەتی، ئیمپریالیزم و ئەو بەهایانە دەکات کە پاڵنەرن بۆ ململان دژ بە دەسەڵات. لە کاتێکدا فۆکۆ لێدوان لەسەر ئایدیالی چۆمسکی “دادپەروەری ئایدیالیزم” دەدات، جەخت لەوە دەکاتەوە کە ململانێ دەبێ لە ژێر چەتری شەڕدا ئەنجام بدرێت نەک دادپەروەری . [پرۆلیتاریا] شەڕ بۆ ئەوە دەکات بیباتەوە، نەک لەبەر ئەوەی دادپەروەرە. هەروەها فۆکۆ جەخت لەسەر گرنگیدان بە ڕۆڵی ئەو دامەزراوانە دەکاتەوە کەوا خۆیان وا نیشان دەدەن کە سەربەخۆن لە دەوڵەت، هەرچەندە بۆ پاراستنی دەوڵەت دروستکراون. نموونەی ئەمەش دەهێنێتەوە: دامەزراوەی پەروەردەیی، دامەزراوەی بانگەواز و خۆشگوزەرانی، دامەزراوەی نوشداری دەروونی.
  ئەم گرژییە فەلسەفییە کاریگەریی بەردەوامی مشتومڕەکە لە ئەمڕۆدا ڕوون دەکاتەوە، بەو پێیەی ئەو پرسیارانەی کە وروژاندیان لە باسە فەلسەفی و سیاسییە هاوچەرخەکاندا تا ئێستاش بە زیندووی ماونەتەوە.
• مەکری_تەلال : سەرچاوە لە فەیسبوکەوە

سەبارەت بە چەمکی سۆفیستائی ، سفستایەکان گوتاربێژ گەلێکی ساختەچی بوون . لە ڕێگەی ئارگیومێنت و قایلکردنەوە بەدوای قازانجی مادیدا دەگەڕان و زۆرجاریش بۆ گەیشتن بەو شتە هەڵەیان بەکاردەهێنا .دەبێت ئەو ڕاستیەش بزانین سفستیەکان خاوەن ڕۆشنبیریەکی قووڵ بوون بە تایبەتی لە بواری زانستە سروشتیەکان و ماتماتیک و فەلسەفە ، بەڵام لێ هاتوو بوون لە گوتاری ڕیتۆریک کە ناوەڕۆکی توێژینەوەکانیان و کاری سەرەکیان بو بۆ فۆکس خستنە سەر هەڵگەڕاندنەوەی ڕاستیەکان و تێکەڵوپێکەڵ کردنی بڕیارەکان ، جێوازیەکانیان لە کەڵ کەسانیتر هەمیشە ئامادە بوون بۆ دیالکتیک . بەڵام لە سەردەمی نوێدا چەمکی سفستائی بە کار دەهێندرێت بۆ ستایشی (( هەڵەکان)) لە دیالکتیکی نێوان دوو کەسدا لایەنێکیان لە ڕێگەی پێچکردنەوەو مراوغە کردنەوە بە ئارکۆمێنتی هەڵە کە هیچ پەیوەست نییە بە ئەو بابەتەی جەدەلی لە سەر دەکرێت تەنها لە دەوروبەریدا دێت ودەچێت هەوڵدەدات دیاکتیکەکە بباتەوە .
زۆرجار زاراوەی سۆفستایەکان لە کتێبەکانی فەلسەفە، کتێبی کۆمەڵناسی، یان کتێبە فیکرییەکانیشدا دەخوێنینەوە، کە بەزۆری تەنانەت لە کتێبە ناپسپۆڕییەکاندا بەکاردەهێنرێت، بەڵکو بۆ ئاماژە کردنە بە جۆرێکی دیاریکراو لە مرۆڤ ، کەواتە مەبەست لە سۆفیستائی چییە؟
سۆفیستایی زاراوەیەکە بۆ ئاماژەکردن بە کۆمەڵێک فەیلەسوف و وتاربێژ لە یۆنانی کۆندا کە بە لێهاتوویی لە ئارگیومێنت و ڕیتۆریک و فێرکردنی هونەرەکانی ڕازیکردن بە گەنجان بەناوبانگ بوون. ۰ئەو لێزانەی خۆیان لە هونەری گوتاربێژی بە کار دەهێنا بۆ دیالکتیک و یاریکردن بە ڕاستیەکان و بردنەوەی دیالکتیک و مشتومڕەکان لە بەرامبەرەکانیان بە چاوپۆشی لە ڕاستی ئارکۆمێنتەکانیان ، سفتایەکان دەکارن بگەنە ئەنجامێکی لۆژیکی بە شێوەیەکی سەر لێشێواندن ، یان بە پێوەرێک کە ناگونجێت لە گەڵ ئەو بابەتەی کە دیالکتیکی لە سەر دەکرێت. وە دوای بیرکردنەوە لە خاوەنەکەی، بۆت دەردەکەوێت کە تۆی گەیاندووەتە ئەنجامێکی نالۆژیکی. سۆفیستائی بەشێک بوو لە بزووتنەوەیەکی فیکری کە لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین سەریهەڵدا، و سەرنجی لەسەر توانای ڕازیکردن بوو نەک گەڕان بەدوای ڕاستی ڕەهادا.ئه‌گه‌ر به‌ ووردی بیرو ڕاكانی سفستایه‌كان تاوتوێ‌ بكه‌ین ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بیر كردنه‌وه‌ی ئه‌وان زیاتر كراوه‌و له‌بار بووه‌ بۆ گۆڕانكاری و وه‌رگردنی كایه‌ی نوێ‌ له‌ بواره‌ جیا جیاكانی ژیان و سیاسه‌ت و بیری نوێ‌ ، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك به‌ها كۆمه‌لایه‌تیه‌كانیان به‌ لاوه‌ پیرۆزو گرنگ نه‌بووه‌ زیاتر خولیای پاكتاو كردنی ترادیسیۆن بوون ، پتر سه‌رقاڵی مه‌عریفه‌و خۆشی ژیان بوون و بۆیه‌ گه‌نجانی ئه‌و كات پێیان سه‌رسام بوون و هزری ئه‌وانیان به‌ هه‌ند وه‌ر ده‌گرد ، له‌ لای سفستایه‌كان چێژو چاکە یەک شتە .. ئەوەن پێیانوابوو خولیاو داواكاری چاكه‌ له‌ پێناوی چێژدایه‌ ، نه‌ك چێژ له‌ پێناوی چاكه‌دا . كه‌واته‌ ئه‌و كاره‌ی چێژمان پێ‌ ده‌به‌خشێت چاكه‌یه‌ ، به‌ڵام ئه‌وكارانه‌ی ئازارمان پێ‌ ده‌گه‌یه‌نێت كارگه‌لێكی خراپ و به‌ده‌ ،یان به‌ واتایه‌كی تر ژیان به‌ بێ‌ چێژ له‌ ناوه‌ڕۆكدا واتای مردن ده‌گه‌یه‌نێت ، دیاره‌ ئه‌وه‌ش ڕوونه‌ هه‌رگیز مردوه‌كان و به‌رده‌كان بوونه‌وه‌رگه‌لێكی شادومان نیین . سفستایه‌كان بوونی جێوازی نێوان چێژی چاك و چێژی خراپیان ڕه‌فز كردووه‌ ، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان پێیانوابووه‌ هه‌ر شتێك پێداویستی و ئاره‌زووه‌كانمانی تێر كرد باش و چاكه‌یه‌ ..((ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێت ژیانی خۆی به‌ پوختی بگوزرێنێت پێویسته‌ جڵه‌وی ئاره‌زوه‌كانی به‌ره‌ڵاو ئازاد بكات ، پێویسته‌ چالاكی و ئازایه‌تی بنوێنێت بۆ ڕازیكردنی ئاره‌زووه‌كانی . ئه‌وه‌ ترۆپكی هێزه‌ و ، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ش دادوه‌ری و ستاتیكای سروشته‌ )) ، كه‌واته‌ ناكرێت و نابێت كه‌ڵكه‌ڵه‌ی غه‌ریزه‌كان له‌ لای مرۆڤی پێگه‌یشتوو بچه‌پێنرێت به‌و چه‌شنه‌ی داب و نه‌ریت داوای ده‌كات .. ئه‌مه‌یه‌ پووخته‌ی بۆچوونی سفستایه‌كان سه‌باره‌ت به‌ كه‌ڵكه‌ڵه‌ی سروشت و داواكاریه‌كانی ناخی ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ی كه‌ پێی ده‌ڵێن مرۆڤ ، سفستایه‌كان زیاتر له‌ سیسته‌می دیموكراسیه‌وه‌ نزیك بوون تا ئۆرۆستۆكراتیه‌ت، بۆیه‌ ئه‌وان جێی مه‌ترسی ده‌سه‌ڵاتی ئۆرۆستۆكراتی ئه‌و كات بوون .

واتاکانی زاراوە:
1- لە بنەچەی ئەرێنیدا: – وشەی (سۆفیستایی) بە واتای دانا یان مامۆستا دێت و سۆفیستەکان بە مامۆستای فیکر و زمان و لۆژیک دادەنران.
2- لە واتای نەرێنیدا: – دواتر ئەم دەستەواژەیە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بەو کەسانەی کە بە شێوەیەکی دەستکاریکەر و فریودەر ئارگومێنت بەکاردەهێنن، بەبێ ئەوەی ڕەچاوی ڕاستییەکان بکەن، بەڵام تەنها بە ئامانجی سەرکەوتن لە مشتومڕەکەدا.
تایبەتمەندیەکانی سۆفیستەکان:
١- ئەوان لێهاتوو بوون لە ئارگومێنت و قسەکردندا.
٢- توانای خستنەڕووی ئارگیومێنتی دژبەیەک بۆ سەلماندن یان پووچەڵکردنەوەی هەمان پرس.
٣- گرنگیدانیان بە پرسە کردەیی و ئەخلاقی و پەروەردەییەکان.
٤- جەختکردنەوەیان لەسەر ڕێژەیی لە بەها و مەعریفەدا.

دیارترین سۆفیستەکان:-
پرۆتاگۆراس: بەناوبانگە بەوەی کە دەڵێت: مرۆڤ پێوەرە بۆ هەموو شتەکان.

• گۆرگیاس: دەڵێت تەرکیز لەسەر هێزی ڕیتۆریک و ڕازیکردن بکە.
  سۆفیستایەکان لە لایەن فەیلەسوفانی وەک (سۆکرات و ئەفلاتون و ئەرستۆ) ڕەخنەی زۆریان لێ گیراوە و ئەوانیش وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر حەقیقەت و بەها ئەخلاقییەکان دەیانبینی و سۆفیستەکانیان بە بڵاوکردنەوەی ڕێژەگەرایی و ئاژاوەی فیکری تۆمەتبار دەکرد. ڕەخنەی ئه‌فلاتون لە سفستایەکان سەبارەت بە تیۆری ئه‌خلاق پێیوایە سفستایه‌كان و تێگه‌یشتنیان بۆ ئاكار قێزه‌ون و دوو ڕووییه‌ جێوازی له‌ نێوان چێژی چاكه‌و خراپه‌ ناكەن . ته‌نها ئامانجیان چێژ وه‌رگردنە بێ‌ ئه‌وه‌ی چاكه‌و خراپه‌ لێكبدەنوه‌ .ئه‌فلاتون تۆمه‌تیان ده‌خاته‌ پاڵ و ده‌ڵێت سفستایه‌كان ووتار بێژێكی موزه‌یه‌فن ، بانگه‌شه‌ی حیكمه‌ت ده‌كه‌ن كه‌ چی پێی نا ئاشنان.

  یاسین لەتیف

ئەگەر سرنجێکی خێرا بدەینە ماس میدیای کوردی و تۆرەکۆمەڵایەتیەکان و پەیج و کەناڵەکانی ڕاگەیاندن ، بە تایبەتی فێگەرو کارەکتەرەکانی نێو ئەو ڕاگەیاندنە بە حیزبی و بە ناو ئەهلیەوە لەو ماوە زەمەنیەی کەوا مووچەی فەرمانبەرانو خانەنشینانی تێدا ڕاگیرا ئەمەندە درۆو هەواڵی ناڕاست و چەواشەکاریان بڵاو دەکردەوە وێنەی نەبووە لە مێژوودا ، دەستەکە دیارو ئاشکرایە تەنها ئامانجیان بۆ ئازاردان و داڕوخانی باری سایکۆلۆژی تاکی کورد بوو ، بۆ ڕوشاندنی کەرامەت و هەیبەتی ئینسانی کورد بوو ، بۆ زەلیل کردن و سەر لێشێوانی ئینسانی کورد بوو تا زیاتر دەسەڵاتی دسپوتیزمی خێڵەکی زاڵ بێت بە سەر کۆمەڵگادا ، ئەم فۆرمە لە میدیای چەواشەکاری مۆدێلێکە وا خەریکە دەبێتە کولتوری میدیای سەردەم لە دونیادا، چونکە سیستەمی سیاسی بۆ تەرویجدان و سەپاندنی دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری خۆی و کردنی بە ئەمری واقیع وەکو ئایدۆلۆژیایەک جگە لە هێزی پۆلیسی و داپڵۆسین پێویستی بە پیشەسازی میدیای چەواشەکاریە بۆ ئەوەی درۆکانی لای ڕەعیەت بکاتە ڕاست و قەناعەتیان پێ بکات و لۆژیکی(درۆ بکە ، درۆ بکە تا باوەڕت پێ دەکەن) بسەپێنن .
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا هەرگیز لە هیچ سەردەمێکدا ماس میدیاو تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان وەکو فۆرمێکی نوێی پیشەسازی میدیایی کە هاتوونەتە نێو گەمەکەوە بە قەد ئەم سەردەمە سەرچاوەی بڵاو کردنەوەی درۆ و چەواشە کردن و هەواڵی ناڕاست نەبوون . ڕاستە هەندێک جار تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان سەرچاوەی گرنگ و باوەڕ پێکراو بوون بۆ بڵاو کردنەوەی وێنەو ڤیدۆی ڕوداوەکان و وروژاندن و دروست کردنی ڕای گشتی بەرامبەر ڕوداوەکان ، بەڵام لە دوای پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیای کۆمیکایشن و گەشەکردنی کایەی زانستی گەیاندن و هاتنی زیرەکی دەست کرد بۆ نێو گۆڕەپانەکەو دونیای کۆمیکایشن هێدی هێدی خەریکە متمانەو باوەڕ کردن بە گواستەوەی ئەو ڤیدۆیانەش لە دەست دەدرێت و دەبنە بەشێکی سەرەکی بۆ چەواشەکاری ، چونکە دەتوانرێت بە زیرەکی دەست کرد ڤیدۆگەلێک دروست بکرێت درۆ بکەن بە ڕاست و ڕاستیش بکرێت بە درۆ . لێرەدا ئەوەمان بۆ دەر دەکەوێت ئێمە لە سەردەمێکی پووچ و جەواشەکاریدا دەژین و ئەو تێزەمان لا گڵاڵە دەبێت کە درۆو ڕاست تێکەڵاوکراون و مرۆڤ ناتوانێت لە یەکیان جیا بکاتەوە بەو مانایەی ((هەموو درۆیەک حەقیقتەو هەموو حەقیقەتێکیش درۆیە)) ئەمە ئەو سەردەمە پووچەیە کە پێی دەڵێن ئەنتی بەها جوانەکان، کە هەموو بەها جوانەکانی وەکو ڕاستی ، دادوەری، متمانە ، ئازادی ، ڕۆحی هاوکاری ، لێکتێکەیشتن و یەک تر قبوڵ کردن ، بەرژەوەندی گشتی ، تەقدیس نەکردن و …… هتد لە ناو چوون .پرسیارەکە ئەمەیە بۆ قۆناغی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی لەم سەردەمی گەشە کردنی زانستیەدا گەیشتە ئەم سەردەمە هیچ وپووچە ؟ لەم سەردەمی گەشە کردنی تەکنۆلۆژیای زانستی دیجیتاڵی دەکرا مرۆڤ و بەهای مرۆڤایەتی لە ئەوپەڕی بەختەوەری و ئاسودەیدا بوایەت نەک لە ڕەزالەت و کوێرەوەریدا بژێت ؟ بۆ دونیای ئێمە وای لێهات و گەیشتینە ئەم قۆناغە هیچو پووچە کە هەموو شتێکی جوان بە پلان و سیسماتیک نا شیرین دەکرێت ؟ ، بۆ وڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە دەگەینە ئەم دەرئەنجامە، ئەمرۆ سەرمایەداری حوکمی دونیا دەکات و نەخشەی سیاسی و ئابووری دونیا ئەو دایدەڕێژێت کە لە سەر بنەمای بەرژەوەندی و پاوەنخوازی و چەواشەکردن بە ڕێوە دەڕوات بە مەبەستی زیاترکردنی قەڵەمڕەوی سیاسی و ئابووری خۆیان و هەڵپەی ئەوەیانە زیاتر قازانج بکەن و خەڵکیش لە خشتە بەرن ، کەواتە سەردەم سەردەمێکی پووچ و تافهە زوڕنالیزمی سەرمایەداری کە شادەماری سەرەکی ڕاگردنی ئەم قۆناغە هیچ و پوچەیە پێویستی بە کەسانێکی هیج و پووچ و درۆزن وبێ مۆراڵ و تافهە بۆ ئەوەی پتر خەڵک چەواشە بکەن و کولتوری گەمژەیی بڵاو بکەنەوە ، چونکە زاڵ بوونی کولتوری گەمژەیی لە سەر بیرو تێگەیشتنی ئینسانەکان کاردانەوەی دەبێت لە سەر زۆر بوونی ژمارەی هیج و پووچ و کۆیلەکان و بە زیاد بوونی ئەو ژمارەیەش لە مرۆڤی ڕەشۆک و نا ئاشنا ڕەوشەکەیان بەردەوام دەبێت بۆ تاڵانکاری . ئەمڕۆ دەسەڵاتی خێڵەکی و بنەماڵەیی لە کوردستانیش بەشێکی دانەبڕاوە لە نەخشەی سیاسی و ئابووری دونیا ، بۆیە ماس میدیاکەشی بەشێکن لە درێژە پێدەری هەمان ڕەوش لە تەقدیس کردن و بە کارێزما کردنی سیاسی خێڵەکی و نەخوێندەوار و هیچ لە بارەنەبوو دەکارن بۆ لێڵ کردنی ڕاستیەکان وپەردەپۆش کردنی دزی و گەندەڵی و تاڵانکاریەکانیان ، هەروەهاخەریکی پیشەسازی چەواشەکاری و لە خشتە بردن و بێ نرح کردنی ئینسانی ئێمەن. دەبێت ئەو ڕاستیەش بزانێن بۆ دروست کردنی فەزایەکی لەو چەشنەش پێویستی بە میدیایەکی دیماگۆجیانە و کارکتەری میدیای پووچ و تافه هەیە لە چەشنی (هەوراز گوڵپی و ، ڕەنج سەنگاوی و ، شاهۆ ئەمین و ، سەیوان سێوکانی و ، سەنگەر عەبدالرحمان …… هتد)بۆ بڵاو کردنەوەی درۆو هەواڵی ناراست و لە خشتە بردنی ئینسانەکان.

یاسین لەتیف

ٍ
كۆنتێكستێك گوزارشته‌ له‌ پرۆژه‌ی فه‌لسه‌فی فاشیزمی ڕۆژهه‌ڵات

دوا ڕۆمانی به‌ختیار عه‌لی ((ده‌ریاس و لاشه‌كان)) تێكستێكی ئه‌ده‌بیه‌ بۆ ڕه‌خنه‌ گردن له‌ چه‌مك و ئه‌كتی شۆڕش كه‌ كاره‌كته‌ری فاشیزم به‌رهه‌م دێنێت, چه‌مكی شۆڕش له‌ ڕۆژهه‌ڵات له‌ ڕوانگه‌ی به‌ختیار عه‌لیه‌وه‌ دونیایه‌ك ده‌خوڵقێنێت پڕ له‌ نه‌هامه‌تی ، مێژوویه‌ك پڕ له‌ خوێن و كوشت و كوشتار ، ئه‌و پێیوایه‌ فێگه‌ری شۆڕشگێڕ له‌ ڕۆژهه‌ڵات به‌ ئیمانێك گۆش كراوه‌ هاو شێوه‌ی ڕاهبێك كه‌ هه‌میشه‌ بۆ ئیمان و دینه‌كه‌ی به‌ندایه‌تی خۆی ڕا ده‌گه‌یه‌نێت .

لای تاكی ڕۆژهه‌ڵاتی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسه‌ت بریتیه‌ له‌ پوچێتی ، گه‌مه‌ی سیاسه‌ت لای مرۆڤی ڕۆژهه‌ڵاتی هونه‌رو زانست نییه‌ بۆ كارگێڕی و به‌ڕێوه‌ بردن و زانستی گه‌شه‌پێدانی وڵات و ڕه‌فاهیه‌تی ژیان و ئازادی ئینسان ، چونكه‌ سایكۆلۆژی تاكه‌كان به‌ چه‌شنێك په‌روه‌رده‌ كراوه‌ به‌ لایه‌وه‌ سیاسه‌ت بریتیه‌ له‌ درۆ كردن وه‌كو هه‌موو ئه‌و درۆكانی تر كه‌ ڕۆژانه‌ ده‌رخواردی ده‌درێت له‌ نێو خێزان و په‌ره‌ستگاو كۆمه‌ڵگاو قوتابخانه‌و ته‌نانه‌ت له‌ زانكۆش ! خودی كایه‌ی سیاسه‌ت له‌و به‌هایانه‌ داماڵێنراوه‌ كه‌ ئامانجی خزمه‌ت كردنه‌ به‌ ئینسان ، سیاسه‌ت بووه‌ به‌ بزنزی ئیمان و دینداری بۆ فریودان و گه‌وجاندن ، هه‌روه‌ها له‌ نێو سیاسه‌تیشدا خودایه‌ك دروست ده‌كه‌ن وه‌كو فریاد ڕه‌سێك ده‌یپه‌ره‌ستن ، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و خودا ئینسانه‌یان خواسته‌كانیان بهێنێته‌ دی پابه‌ند ده‌بن به‌ فه‌رمان و بڕیاره‌كانیه‌وه‌ ، هه‌میشه‌ مل كه‌چ و زه‌لیلی گوتارو ئامۆژگاریه‌كانی ئه‌و بته‌ سیاسیه‌ن كه‌ كردویانه‌ به‌ خودای خۆیان ،مرۆڤی ڕۆژهه‌ڵاتی خۆی ده‌كاته‌ قوربانی بۆخودای سیاسه‌ت ، لێره‌دا مه‌به‌ست خودای ئاسمان نییه‌ به‌ڵكو نزیك كردنه‌وه‌ی ئینسانی سیاسی موقه‌ده‌س و خودایه‌ له‌ یه‌كتر ، بۆیه‌ له‌ پره‌گرافێك له‌ ڕۆمانه‌كه‌ ده‌ڵێت : ــ ((هه‌ر كه‌سێك له‌م مه‌مله‌كه‌ته‌ ده‌چێته‌ سیاسه‌ته‌وه‌ ،له‌ یه‌كه‌م ڕۆژه‌وه‌ فێر ده‌كرێت ئاماده‌ی شه‌هید بوون بێت ، ئه‌گه‌ر چی سیاسه‌ت به‌ گشتی له‌ سه‌ر درۆ بونیاد نراوه‌ ، به‌ڵام په‌روه‌رده‌ كردنی مرۆڤه‌كان بۆ شهاده‌ت هه‌م توندگیرانه‌و هه‌م حه‌قیقه‌ته‌ ، شه‌هید بوون ئه‌و سحره‌یه‌ كه‌ به‌رگی حه‌قیقه‌ت ده‌كات به‌ به‌ری هه‌موو درۆكانی سیاسه‌تدا ،شه‌هید ئه‌و تارماییه‌ سیحراوییه‌ سه‌یره‌یه‌ كه‌ كه‌س نازانێت چییه‌ و كێیه‌ ، به‌ڵام تا ئه‌م ساته‌ هه‌موو شاده‌ماره‌كانی ڕۆژهه‌ڵات ده‌جوڵێنێت ، تا ئه‌م ساته‌ ئه‌و دڵی مێژوو له‌م مه‌مله‌كه‌ته‌ ده‌خاته‌ له‌رزه‌ ،هه‌موو خه‌ریكی ستایشی شه‌هیده‌كانیانن ، هه‌تا شه‌یتانه‌كانیش به‌ بێ‌ شهاده‌ت و شه‌هید بوون ناتوانن ئاڵای خۆیان به‌رز بكه‌نه‌وه‌ ..)) له‌ ڕۆژ هه‌ڵات فاشیزم ئینسان وه‌كو ئامێرێكی شه‌ڕ ده‌بینێت بۆ ئه‌وه‌ی بكوژێت و بكوژرێت له‌ پێناوی كه‌ڵكه‌ڵه‌ مه‌رگ دۆستیه‌كانی ڕابه‌ره‌ به‌ خودا كراوه‌كان ، تا شه‌هید زۆر تر بێت ماشینی جه‌نگه‌كان و ته‌مه‌نی فاشیزم درێژ تر ده‌بێت .

((یه‌كێك بۆی گێڕامه‌وه‌ له‌ یه‌كێك له‌ شه‌ڕه‌ ناوخۆكانی كوردستان له‌ نێوان دوو میلیشیای تفه‌نگچی به‌ شه‌ڕ هاتوو كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ هه‌ردوولا كوژرل بوون ، یه‌كێك له‌ سیاسیه‌ به‌ خودا بووه‌كانی هێزێكیان سه‌ردانی شه‌ڕه‌كه‌ ده‌كات و ده‌بینێت شه‌هیدیان كه‌مه‌و كادره‌ سیاسیه‌كان لێیان شه‌هید نه‌بووه‌ توڕه‌ ده‌بێت و ده‌شیڕێنێت و ده‌ڵێت بۆ شه‌هیدتان كه‌مه‌و كادره‌كان لێیان شه‌هید نه‌بووه‌ !!)) ئه‌وه‌یه‌ فاشیسزم چه‌نده‌ تینووی خوێن و لاشه‌ی كوژراوه‌ .. ئه‌م ڕۆمانه‌ی به‌ختیار عه‌لی ((ده‌ریاس و لاشه‌كان))له‌ گه‌ڵ تێكستی ((هه‌وره‌كانی دانیال)) گوزارشته‌ له‌ پرۆژه‌ فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی به‌ ناوی ((فاشیزمی ڕۆژهه‌ڵاتیه‌وه‌)) من پێموایه‌ لۆژیكی بیر كردنه‌وه‌و ئایدیای هه‌ر بیرمه‌ندێك پتر له‌ كۆنتێكسته‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی ڕه‌نگده‌داته‌وه‌و بۆمان ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ داهێنه‌ری چ جۆره‌ چه‌مكێكی فه‌لسه‌فیه‌ دۆلۆز واته‌نی .

فاشیزم و فاشیزمی ڕۆژهه‌ڵاتی و ئیمان و جه‌نگاوه‌رانی دوو به‌رهه‌می ناوازه‌ی فه‌لسه‌فی به‌ختیار عه‌لین كه‌ ڕیوایه‌تی مێژووی سته‌مكاری و خوێناوی ڕۆژهه‌ڵاتمان بۆ ده‌گێڕته‌وه‌ له‌ سیاقو متنی پرۆژه‌و چه‌مكی فه‌لسه‌فی به‌ ناوی فاشیزمی ڕ‌وژهه‌ڵات ، ئه‌م سه‌ر بورده‌یه‌ مێژووی ئه‌و چركه‌ ساته‌یه‌ كه‌ فاشیزم له‌ نێو ڕۆحی ئیمانه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت و خۆی له‌ نێو دونیای سیاسه‌تدا مانفێست ده‌كات و ده‌بێته‌ ده‌عه‌جانێكی حه‌وت سه‌ر و ته‌ڕو وشك پێكه‌وه‌ ده‌سوتێنێت و هه‌وڵی له‌ ناوبردنی شارستانیه‌ته‌كان ده‌دات ، به‌ڵام ده‌ریاس و لاشه‌كان تێكستێكی ئه‌ده‌بیه‌ بۆ ئه‌نالیزه‌ كردن و قوڵ بوونه‌وه‌ بۆ نێو كێشه‌ سیاسیه‌كانی دونیای ئێمه‌ و ئاشكرا كردنیان و ده‌ست خستنه‌ سه‌ر برینه‌كان و گرێدانی ته‌نگو چه‌ڵه‌مه‌كانه‌ به‌ چه‌مكی فه‌لسه‌فیه‌وه‌ ، بۆ ئه‌وه‌ی چاره‌ سه‌رێك بۆ ئه‌و كێشانه‌ بدۆزینه‌وه‌ ، ئه‌م ڕۆمانه‌ پێمان ده‌ڵێت ئیمانی قوڵی تاكی ڕۆژهه‌ڵاتی به‌ خورافه‌و هێزێكی متافیزیك بووه‌ته‌ حه‌قیقه‌تێكی ره‌ها و موقه‌ده‌س بۆیه‌ هه‌میشه‌و له‌ هه‌موو قۆناغه‌كان به‌ شوێن ئه‌و هێزه‌ وون بووه‌دا ده‌گه‌ڕێت و سه‌ر ئه‌نجام له‌ فێگه‌رێكی كارێزمادا به‌رجه‌سته‌ی ده‌كات و ده‌یكاته‌ ڕابه‌رو سه‌ر كرده‌ی خۆی و وه‌كو خودایه‌كی ئینسانی ده‌یپه‌ره‌ستێت و ته‌نانه‌ت به‌ مردوویش مل كه‌چی ئه‌و گوفتارانه‌شی ده‌بن كه‌ پێشتر وه‌كو ڕێچكه‌یه‌ك پێی ئالوده‌ بوو بوون .. كاره‌كته‌ری نێو ڕۆمانه‌كه‌ ((ده‌ریاس و ئه‌لیاس)) دوو بران ،به‌ڵام بیر كردنه‌وه‌و دونیا بینیان بۆ ده‌ورو به‌ره‌كه‌یان و تێگه‌یشتن بۆ گۆڕانكاری زۆر جێوازه‌ ، شوناسی ئه‌لیاس فێگه‌رێكی شۆڕشگێڕ و توندو تیژ به‌ڵام كۆیلایه‌تی خۆی بۆ سه‌ركرده‌ی كارێزما ڕا ده‌گه‌یه‌نێت و ده‌بێته‌ ئیماندارێكی به‌ وه‌فای ئایدۆلۆژی حیزب و به‌ ناو شۆڕش ، ئه‌م كاره‌كته‌ره‌ی شۆڕش له‌ نێو خوێن و كوشت و كوشتار دا هه‌میشه‌ خولیای ته‌قدیس كردنی ژنراڵی سه‌ر كرده‌یه‌ وه‌كو خودایه‌كی سه‌ر زه‌وی ئه‌گه‌ر چی سه‌ركرده‌كه‌ی ده‌مرێت ئه‌و ده‌بێته‌ پاسه‌وانێكی به‌ وه‌فای گڵكۆكه‌ی وه‌كو په‌ره‌ستگایه‌كی موقه‌ده‌س ده‌یپارێزێت و ئێشكی بۆ ده‌گرێت .

به‌ڵام ده‌ریاس شوناسێكی ئارام و سایكۆلۆژیایه‌كی نه‌رم و نیان كه‌ بێزی له‌ توندو تیژی و خوێن ڕشتن ده‌بێته‌وه‌ ئه‌م دۆخه‌ سایكۆلۆژیایه‌ی ده‌ریاس له‌په‌روه‌رده‌ و كولتورێكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گردووه‌ كه‌ له‌ ڕۆژئاواوه‌ له‌ كاتی خوێندن به‌ ده‌ستی هێناوه‌ .ده‌ریاس مێژووی ئه‌م ولاتانه‌ ده‌پشكنێت سه‌ری له‌ نێو په‌رتوك و به‌ڵگه‌نامه‌كانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و فاكته‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و سایكۆـ سۆسۆلۆژیانه‌ بزانێت كه‌ تاكی ڕۆژهه‌ڵاتی ئاراسته‌ ده‌كه‌ن و ده‌یكه‌نه‌ ئامێرێكی گوێڕایه‌ڵی خودا سیاسیه‌كان ، ده‌ریاس به‌ شێوه‌یه‌كی عه‌قڵانی بیر ده‌كاته‌وه‌ و ده‌یه‌وێت بزانێت تاكی ڕۆژهه‌ڵاتی بۆ هه‌میشه‌ خه‌ون و خولیای دروست كردنی ئینسانی دكتاتۆرو خوێن ڕێژو درۆزنی سیاسیه‌ به‌ ناوی سه‌ركرده‌و فریاد ڕه‌سه‌وه‌ .

ڕاستیه‌ك هه‌یه‌ نابێت خۆمانی لێ‌ بدزینه‌وه‌ ئاین و ئیمان وه‌كو ته‌ونی جاڵجاڵۆكه‌ عه‌قڵی مرۆڤی ڕۆژهه‌ڵاتی ته‌نیوه‌ ، مرۆڤی ئێمه‌ هێشتا نه‌یتوانیوه‌ ئه‌و ته‌ونه‌ ونجرَ ونجڕ بكات و خۆی له‌و ته‌ڵه‌زگه‌یه‌ ڕاپسكێنێت و ڕزگاری ببێت له‌ دونیای جهل و خورافه‌و ئه‌فسانه‌ . مرۆڤی ئێمه‌ دژه‌ عه‌قڵه‌ و عه‌قڵی ناكاته‌ پێوه‌ر بۆ وورد بوونه‌وه‌ و شرۆڤه‌ كردن و لێكدانه‌وه‌ و تێگه‌یشتن له‌ ڕوداوو پێشهات و گۆڕانكاریه‌كانی ده‌وروبه‌رمان ، ئیمان و ئاین و مه‌زهه‌ب سه‌نتێزه‌ بۆ تێگه‌یشتن و ڕامان و بیر كرنه‌وه‌ له‌ دونیاو ده‌ورو به‌ر .

مرۆڤی ئێمه‌ له‌ لایه‌ن كۆمه‌ڵگاوه‌ له‌ ڕوانگه‌ی به‌ر ته‌سكی ئاین و مه‌زهه‌به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت و شوناسی پێ ده‌به‌خشرێت وئه‌خلاقی بۆ دیاری ده‌كرێت ، له‌ دونیای ئێمه‌دا چاكه‌و خراپه‌ی ئینسان و مۆراڵ به‌ پێوه‌ری ئاین ده‌پێورێت ، بۆیه‌ به‌ختیار عه‌لی له‌م ڕۆمانه‌ی دا ئاین و سیاسه‌ت و حیزب و شۆڕش وه‌كو فاكته‌رگه‌لێك ده‌بینێت بۆ به‌ كۆیله‌ كردن و ڕام كردنی ئینسانی ئێمه‌ ، هه‌روه‌ها به‌ ده‌وری خۆی ڕام كراوو كۆیله‌كانیش مرۆڤی فریاد ڕه‌س و ئه‌فسانه‌و هه‌ژمونگه‌را و سیسته‌می سه‌رتاپاگیر به‌رهه‌م دێنن كه‌ جۆرێكه‌ له‌ فاشیزم .
بۆیه‌ زۆربه‌ی كات فاشیزم و كاره‌كته‌ری فاشیزم له‌ دوو توێی ئیمان و ئاینه‌وه‌ سه‌ر ده‌ر دێنێت .
قه‌ده‌ری مێژووی كۆمه‌ڵگاكان و دورگه‌ی ڕۆژهه‌ڵات وا بووه‌ كه‌ ته‌واوی ئاینه‌ سه‌ماویه‌كان ((یه‌هودی ، كریستانی ، ئیسلام )) و هه‌روه‌ها ئاینه‌ زه‌ویه‌كانی وه‌كو ((زه‌رده‌شتی ، بوزی ، كۆنفۆشیزم)) لێره‌ سه‌ر هه‌ڵبده‌ن و ببنه‌ به‌ڵایه‌ك و له‌ گه‌ردن و عه‌قڵی ئینسانی ئێمه‌ بئاڵێن و ببنه‌ به‌ر به‌ستێك بۆ دابڕان و كرانه‌وه‌و گواستنه‌وه‌ له‌م قۆناغه‌ چه‌ق به‌ستووه‌ به‌ره‌و قۆناغێكی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی نوێ‌ كه‌ تێیدا له‌ جیاتی توندو تیژی و شه‌ڕو خوێن ڕشتن ، یه‌كتر قبوڵ كردن و پێكه‌وه‌ ژیان و خۆشه‌ویستی ببێته‌ بنه‌مایه‌ك بۆ ژیان و جوان كردنی ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی . پاش كوشتنی ژنراڵ بیلال له‌ لایه‌ن نۆباری ئه‌شكزاده‌وه‌ كه‌ كاتی خه‌مڵینی ڕاگه‌یاندنی شۆڕش هاتووه‌ خه‌ڵك به‌ لێشاو به‌ چه‌كه‌وه‌ ده‌ڕژینه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان و خوێن ڕشتن ده‌ست پێده‌كات، ئه‌و وه‌سێته‌ی كه‌ پێشتر ژنراڵ بیلال كرد بووی كه‌ لاشه‌كه‌ی له‌ لایه‌ن ده‌ریاسه‌وه‌ بنێژرێت ده‌ریاس فه‌رمانه‌كه‌ جێبه‌ جێی ده‌كات و هاو كاری ئه‌رشه‌د ساحیب ده‌كات له‌ شاردنه‌وه‌ی لاشه‌كه‌ی ژنراڵ بیلال دا .

ژنراڵ پێیوابوو ده‌ریاس ئه‌و ڕۆشنبیره‌یه‌ هه‌رگیز ناچێته‌ ڕیزی حوكمڕانیه‌كانه‌وه‌ زۆر بیزی له‌ جه‌نگو كوشتو كوشتار دێته‌وه‌ ، هه‌میشه‌ خولیای ئه‌وه‌یه‌ دونیا ترسناك تر نه‌بێت ، زۆر متمانه‌ی به‌ ده‌رساس بوو ، ده‌یزانی ده‌ریاس خه‌ون و خولیای ئه‌وه‌یه‌ مانای ژیان له‌ هه‌موو شوێنێكی دونیا هه‌ره‌س نه‌هێنێت ، له‌كۆتایدا كاتێك ده‌ریاس حه‌قیقه‌تی شاردنه‌وه‌ی لاشه‌كه‌ی ژنراڵ بیلالی بۆ ده‌ر ده‌كه‌وێت كه‌ ئه‌رشه‌د ساحیب چیرۆكه‌كه‌ی بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ هه‌ستێكی سه‌یری لا دروست ده‌بێت كه‌ كه‌وتۆته‌ نێو ته‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌وه‌ و فریوی خواردووه‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی خۆی پێی بزانێت ، وه‌كو ئه‌كته‌ر نمایشی پێكراوه‌ هاو شێوه‌ی ئینسانه‌ ساده‌كانی نێو شار كه‌ به‌ر بوونه‌ته‌ كوشتنی یه‌كتر به‌ سیاسیه‌ گه‌نده‌ڵه‌كان ، هه‌ستی كرد كه‌وتۆته‌ نێو ته‌ڵه‌زگه‌ی ئه‌و پیلانه‌وه‌ كه‌ سیاسیه‌ گه‌نده‌ڵه‌كان بۆیان داڕشتووه‌ .

پاش ئاشكرا بوونی ئه‌و ڕوداوه‌ قێزه‌نه‌ كه‌ بۆ ده‌ریاسیان دا ڕشت بوو سه‌ری خۆی هه‌ڵده‌گرێت و كه‌س نازانێت ده‌ریاس بۆ كوێ‌ چوو ، ڕه‌نگه‌ پاش نائومێد بوونی له‌ نێو جه‌نگو كوشتاردا ده‌ریاس گه‌ڕا بێته‌وه‌ بۆ ئۆرپا.. به‌ڵام وێنای ستاتیكای ڕوداوه‌كانی كۆنتێكستی ئه‌م ڕۆمانه‌ی به‌ختیار وه‌كو به‌رهه‌مێكی ئه‌ده‌بی بۆ گوزارشت كردن و درێَژه‌ پێدان و شرۆڤه‌ كردنی پرۆژه‌ فه‌لسه‌فیه‌كه‌یه‌تی به‌ ناوی ((فاشیزمی ڕۆژهه‌ڵات)) هاو شێوه‌ی جان پۆڵ سارته‌ر وه‌كو نمونه‌یه‌كی زیندوو ئه‌و چۆن به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی پتر پرۆژه‌ فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی به‌ ناوی ((بونگه‌رایه‌وه‌)) ڕوون ده‌كاته‌وه‌ .

به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی شانۆنامه‌ی ((زیندانه‌كانی ئاڵتونا)) و هه‌روه‌ها ڕۆمانه‌كانی ((ڕاگردنی جێبه‌جێ كردن)) و ((ساڵی پێگه‌یشتن)) ئه‌و شاكارانه‌ن كه‌ سارته‌ر تێیدا پرۆژه‌ فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی به‌ ناوی بونگه‌رایه‌وه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ گوزارشت كردنه‌ له‌ ئازادی ئینسان ، پێموایه‌ وه‌رگر پتر ده‌توانێت له‌ ڕێگای شاكاره‌ ئه‌ده‌بیه‌كانه‌وه‌ له‌ ئایدیاو فه‌لسه‌فه‌ی سارته‌ر تێبگات . ته‌نانه‌ت په‌رتوكه‌ گه‌وره‌كه‌ی به‌ ناوی ((بوون و نه‌بوون)) هێنده‌ی شاكاره‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی نه‌یتوانیوه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی چڕو پڕ كۆی بیر كردنه‌وه‌ی سارته‌رو پرۆژه‌ فه‌لسه‌فیه‌كه‌یمانی پێ بناسێنێت . كه‌واته‌ تێكستی ده‌ریاس و لاشه‌كان وه‌كو شاكارێكی ئه‌ده‌بی بۆ شرۆڤه‌ كردنی چه‌مكی فه‌لسه‌فی فاشیزمی ڕۆژهه‌ڵاتیه‌ ..

ده‌مانه‌وێت له‌م گوتاره‌دا ڕه‌خنه‌ له‌ ڕوتێكی فكری بگرین كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌ر فره‌وان ده‌ستی به‌ بڵاو بوونه‌وه‌ كردووه‌ له‌ نێو گه‌نجه‌ عه‌ره‌به‌كان له‌م پێنج ساڵه‌ی دوایی له‌ سه‌ر سه‌كۆی تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان. ئه‌م ڕه‌وته‌ فكریه‌ ناوی خۆی ناوه‌ (كۆنه‌په‌ره‌ستی نوێ‌) . (neoreactionary) ,, له‌م گوتاره‌ كوته‌دا ده‌كارین هه‌ندێك له‌ ئه‌فكاری كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان و هه‌ندێك له‌و فه‌لسه‌فانه‌ی كه‌ ده‌ربڕینه‌كانیانی تێدا سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت بخه‌ینه‌ به‌ر باس و لێكۆڵینه‌وه‌. هه‌روه‌ها ده‌مانه‌وێت وڵامی دوو پرسیاریش بده‌ینه‌وه‌ و ته‌وه‌ری ئه‌و دوو پرسیاره‌ش بریتیه‌ له‌ :

ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ چیه‌ كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان گوتاره‌كانیانی له‌ سه‌ر بونیاد ده‌نێین ؟ فاكته‌ره‌كانی شوێن كه‌وتنی فیكری كۆنه‌په‌ره‌ستی چییه‌؟ ناكرێت قسه‌ له‌ سه‌ر كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان بكه‌ین وه‌كو ڕه‌وتێكی فیكری گه‌وره‌ و كارێگه‌ر , به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌م ڕه‌وته‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی سنورداره‌ , گوزاره‌ی ئه‌م هزره‌ له‌ پاش تێك شكانی به‌هاری عه‌ره‌بی ده‌ركه‌وت. كه‌واته‌ هزری ئه‌م ڕه‌وته‌ دیارده‌یه‌كی نوێیه‌ له‌ دونیای عه‌ره‌بدا له‌ گه‌ڵ دیاره‌ده‌ی ((پاش به‌هاری عه‌ره‌بی)) . ئه‌گه‌ر تێبینی بكه‌ین زۆربه‌ی لایه‌نگرانی كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێَكان وئه‌وانه‌شی سه‌رسامن به‌ ده‌ربڕین و تیۆره‌كانیان له‌ كاتی خۆیدا بریتی بوون له‌ ماركسیه‌كان و ,لیبراڵیه‌كان , یان له‌ ڕابردووی نزیكدا نوێگه‌ری بوون . چونكه‌ ئه‌مانه‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ له‌ بیروبۆچونی ئایدۆلۆژیا كۆنه‌كانیان, هه‌ندێك پێیانوایه‌ كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان پیرو به‌ ساڵا چوه‌كانن و گریمانه‌ی ئه‌وه‌ش ده‌كه‌ن ئینسان له‌م ته‌مه‌نه‌دا پتر مه‌یلی كۆنسێرفاتیزم و كۆنه‌په‌ره‌ستانه‌ی هه‌یه‌ , هه‌رچه‌نده‌ خۆیان پێیانوایه‌ گه‌نجن و زۆربه‌یان هێشتا نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ نێوه‌ڕاستی سی یه‌كان . كاتێك ده‌نواڕینه‌ ئه‌و هزرانه‌ی كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن بۆمان ده‌ر ده‌كه‌وێت هزرگه‌لێكن دژ به‌ هه‌موو نه‌ریت و كه‌ڵكه‌ڵه‌یه‌كی مرۆڤایه‌تی و نوێگه‌ریه‌ .

ئه‌وان دژ به‌ هه‌موو هزرێكی پێشكه‌وتوخوازی و دیمۆكراسی و یه‌كسانیخوازی ژنان و ……..هتد . مه‌رجه‌عی زۆربه‌یان دژ به‌ نوێگه‌ری و دیمۆكراسی بریتیه‌ له‌ نوسه‌رو فه‌یله‌سوفی كۆڵه‌مبی نه‌ناسراو ((نیكۆڵاس كۆمیز دافیلا)) Nicolas Gomez Davil__ 1913 _1994 یه‌كێك بوو له‌ دژ كاره‌كانی نوێگه‌ری. ئه‌م دافیلایه‌ هزره‌كانی به‌ ناو بانگ نه‌بوو تا پاش مردنی به‌ چه‌ند ساڵێكی كه‌م نه‌بێت دواجار ناسرا , پاش وه‌رگێڕانی به‌رهه‌مه‌كانی بۆ زمانی ئه‌ڵمانی , له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێشتا بیروبۆ چونه‌كانی بڵاو بوونه‌وه‌ی سنورداره‌ له‌ جیهاندا . ده‌كرێت ناوی فه‌یله‌سوفی ئیتالی ((یولیوس ئیفولا)) بێنین له‌ 1974 _ 1898 julius evola وا دا ده‌نرێت ده‌ركه‌وته‌ ترین تیۆرسێنی فاشیزمه‌و شانازی به‌ كولتوری فاشیزمه‌وه‌ ده‌كات .

ئه‌گه‌ر دوایان بكه‌وین و بزانین كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان چی بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌, ده‌بینین كارێگه‌رن به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ڕه‌واقیه‌كان كه‌ له‌ سه‌ر ده‌می هه‌ره‌سهێنان و له‌ ناو چوونی ڕۆحی یونانیه‌كان ده‌ر كه‌وتن . ئه‌و هه‌ره‌سهێنانه‌ی كه‌وا گومان ده‌كرا كه‌ كۆتایی به‌ جه‌وهه‌ر و سروشتی فه‌لسه‌فه‌ بێنێت ,وه‌كوئه‌وه‌ی سوقرات و خوێندكاره‌كانی ده‌یانبینی . ڕه‌واقیه‌كان ڕویان كرده‌ خود و وایان ده‌بینی ئایدیای به‌رز له‌ ئه‌خلاقدا بریتیه‌له‌ پێداویستی ژیان له‌ سروشدا. ئاكاری ڕه‌واقیه‌كان ئاكارێكی پۆزه‌تیڤیان نه‌بوو وه‌كو ئاكاری سوقرات و ئه‌فلاتون و ئه‌رستۆ , ئه‌خلاقێكیان هه‌بوو كه‌ پتر به‌ خوده‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌بوو و ده‌ستیان ده‌كرد به‌ قاوغ بوونه‌وه‌ به‌ سه‌ر خود دا به‌ ڕه‌وشتێكی سۆفیانه‌ كه‌ سرودی ئاشتی ده‌رونی ده‌ڵێته‌وه‌ .

وه‌كو ئه‌و گوفتاره‌ به‌ ناو بانگه‌ی كه‌ ده‌ڵێت ((كاتێك هه‌ست به‌ ئازار ده‌كرێت سۆفی ده‌ر ده‌كه‌وێت )) ئه‌مه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی به‌ سه‌ر ڕه‌واقی و ڕه‌واقیه‌كان و ئه‌و ماوه‌ زه‌مه‌نیه‌ی كه‌ تێیدا ژیاون پراكتیك ده‌كرێت ، بریتیه‌ له‌ ماوه‌ی ئازاره‌كان .. ڕه‌واقیه‌كان له‌ سه‌رده‌می هلینستی ده‌ركه‌وتن , ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌ كه‌ ناسراوه‌ به‌ پاشه‌ كشه‌ كردنی فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیكی یونان, وا سرنجی ده‌درایه‌ ریسكێكه‌ پێویستی به‌ هه‌ستانه‌وه‌و ئازایه‌تی هه‌یه‌ , به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌وه‌ فه‌لسه‌فه‌ی سه‌رده‌می هلینستی كه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌خلاقی خۆ به‌ ده‌سته‌وه‌دان و چاوه‌نواڕی و به‌رگه‌ گردن كاری ده‌كرد . برتراند راسل ده‌ڵێت : (له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ سه‌رده‌می هلینستیه‌ پایه‌كانی كۆمه‌ڵگا سه‌ره‌و لێژ ده‌بوه‌وه‌ و خه‌ڵكی به‌ دوای ئاسایشدا ده‌گه‌ڕان، له‌ كاتێكدا به‌ ئاسانی ئاسایشیان بۆ فه‌راهه‌م نه‌بوایه‌ خۆ ڕاگریان ده‌كرده‌ چاكه‌یه‌ك به‌رامبه‌ر ئه‌و ئاسته‌مانه‌ی كه‌ خۆ پارێزیان تێدا نییه‌ )) .

به‌و مانایه‌ی ده‌كرێت له‌ نهێنی كارێگه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی ڕه‌واقیه‌كان له‌ سه‌ر كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان تێبگه‌ین . پاش ڕوداوه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی نائومێدی و پوچگه‌رایی باڵی كێشا بوو به‌ سه‌ریاندا هه‌ستیان به‌وه‌ كرد ئه‌و به‌هایانه‌ی ئه‌وان داوایان ده‌كرد نه‌هاتنه‌ دی و , بگره‌ زۆر تریش , كۆمه‌ڵ گه‌لێك ده‌ركه‌وتن ده‌سه‌ڵات و حوكمیان كه‌وته‌ ده‌ست كه‌ دژ به‌ بیرو بۆچونه‌ تازه‌ گه‌ریه‌كانی ئه‌وان بوون, هیچیان بۆ نه‌مایه‌وه‌ بۆیه‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ دژ به‌ بیروباوه‌ره‌كانی خۆیان وه‌كو په‌رچه‌ كردارێك سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌ ڕویدا . یان به‌ مانایه‌كی دیكه‌ كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان گوزارشت له‌ ڕۆحی سه‌رده‌مه‌كه‌یان ده‌كه‌ن ، وه‌كو ڕه‌واقیه‌كان گوزارشتیان له‌ ڕۆحی قۆناخی هلنیستی كرد . له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌بینیت له‌ بڵاو كراوه‌كانی كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان زۆر سه‌رسامن به‌ فردریك نیتشه‌و فه‌لسه‌فه‌كه‌ی، ئاشكرایه‌ ئه‌م فه‌یله‌سوفه‌ تیۆرسێنێكی نهلیزمی ڕۆژئاوایه‌ ، سه‌رباری ئه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌كه‌ی ویستی هێزو ململان له‌ پێناوی بووندا تێدا ده‌ر ده‌كه‌وێت ئه‌گه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی میتۆدی سایكۆلۆژیه‌وه‌ بۆی بنواڕین فه‌لسه‌فه‌ی پیاوێكه‌ ژیان تێكی شكاندووه‌ ,به‌و ئاكارانه‌ی كه‌ ناویان ناوه‌ ئاكاری پیاوی مه‌زن به‌وپه‌ڕی تیژیه‌وه‌ ڕووبه‌ ڕوو ده‌بوونه‌وه‌, له‌ واقیعدا كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م گوتاره‌وه‌ جه‌ختمان له‌ سه‌ری كرده‌وه‌ كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان نوێنه‌رایه‌تی ڕه‌وتێكی فكری به‌ هێز ناكه‌ن به‌ پێی بۆ چونی ئێمه‌ گوزارشته‌ له‌ نا ئومێدی و تێكشكان كه‌ دوچاری هه‌ندێك نوخبه‌ی ڕۆشنبیر بوه‌ته‌وه‌ له‌ دونیای عه‌ره‌بدا به‌ تایبه‌تی پاش تێكشكانی ئه‌م ئه‌نتلجنسیایه‌ له‌ به‌ ده‌ست هێنانی داواكاریه‌ پێشكه‌وتنخوازو نوێگه‌ریه‌كانیان .

ئاشكرایه‌ كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بی له‌پاش به‌هاری عه‌ره‌بیه‌وه‌ ئاشنا بوو به‌ كۆمه‌ڵێك دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و گۆڕانكاری فیكری, وه‌ له‌ نێویاندا به‌ ته‌نها فكری بنه‌ڕتگه‌رای سه‌له‌فی په‌ڕگیرو توند ڕه‌و ده‌ر نه‌كه‌وت ، دیسان ڕه‌وتی ڕادیكاڵ و ئیلحادی و نهلیزم ده‌ركه‌وتن كه‌ گوزارشتیان له‌ بیرۆكه‌ی دژ به‌ هه‌موو ئه‌فكارێكی نوێگه‌ری بوون . بۆیه‌ بیر له‌وه‌ش ده‌كه‌ینه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ پاشه‌ ڕۆژدا ڕه‌وت گه‌لێكی توندڕه‌و ده‌ر بكه‌ون , نه‌ك به‌ ته‌نها ڕه‌وته‌ ئاینیه‌كان ، به‌ڵكو ڕه‌وتگه‌لێكی كۆنه‌په‌ره‌ست كه‌ بڕوایان به‌ هێزو سته‌مكاری و چه‌وساندنه‌وه‌ و چاودێری هه‌یه‌ . ڕه‌نگه‌ ئه‌م گریمانه‌یه‌ ئه‌وڕۆ ڕوو نه‌دات ,به‌ڵام ئه‌وه‌ جێگای پرسیاره‌ به‌ بۆ چونی ئێمه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ داهاتودا ڕوو بده‌ن . بۆیه‌ ئێمه‌ به‌وه‌ ئاشناین ئاراسته‌ی نوێگه‌ری كه‌ ئامانجی خزمه‌ت كردنی ئینسانه‌ بوونی نییه‌, له‌ جیاتی ئه‌وه‌ ئاراسته‌یه‌ك هه‌یه‌ به‌هاكانی نوێگه‌ری ئه‌خاته‌ خزمه‌تی نا ئینسانیه‌وه‌ .

له‌ كۆتایدا كۆنه‌په‌ره‌سته‌ نوێكان ڕه‌خنه‌كانیان ئاراسته‌ی دیمۆكراسی و هه‌موو به‌هاكانی نوێگه‌ری ده‌كه‌ن . پێیانوایه‌ دیمۆكراسی به‌ كه‌ڵكی سیسته‌می سیاسی نایه‌ت ، لێره‌دا ئێمه‌ش له‌ كۆتایی قسه‌كانمان پێمانوایه‌ دیمۆكراسی باشترین سیسته‌م نییه‌ ، هه‌روه‌ها باشترین ئه‌گه‌ری سیاسه‌تیش نییه‌، به‌ڵام لانی كه‌م ئه‌وڕۆ ئێمه‌ قسه‌ له‌ سه‌ر دیمۆكراسی ده‌كه‌ین به‌ ته‌نها قسه‌ له‌ سه‌ر سندوقی ده‌نگدان ناكه‌ین ، به‌ڵكو مه‌به‌ستمان سیسته‌می نوێگه‌ریه‌ به‌ په‌روه‌رده‌ ده‌ست پێده‌كات و به‌ هه‌ڵبژاردن و مافی ده‌نگدان كۆتایی دێت . بۆ پارێزگاری له‌ نوێگه‌ری پێوست به‌ خه‌باتێكی نه‌پساوه‌ هه‌یه‌، خه‌باتێك دژ به‌ دوژمنه‌ ئایدۆلۆژیه‌كان و دژ به‌ چۆك دادان و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ڕۆحی نهلیزم كه‌ هه‌موو شتێك په‌ك ده‌خات بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ شتێك بونیاد بنێت ..

—————————————-
لێكۆڵه‌ری تونسی ـ یاسین عاشور به‌م گوتاره‌دا چوه‌ته‌وه‌
محفوزابی یعلا ـــ الاوان ـــ 5 . یونایر . 2019
و . له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌ (یاسین له‌تیف)

لە نیوەی شەستەکانی سەدەی رابردودا دیدارێکم سازدا لە گەڵ ژنە نووسەری فەرەنسی ((سیمۆن دو بۆفوار)) ئەو کات هات بوون بۆ قاهیرە لە گەڵ نوسەری فەرەنسی ((ژان پۆڵ سارتەر)) کە لە لایەن ((ڕۆژنامەی قاهیرە)) بانگ هێشت کرا بوون ، پاش دیدارەکەمان گوتارێکم بە ناو نیشانی ((کات ژمێرێک لە بێ دەنگی لەگەڵ ووشە سازدا))لە گۆڤاری روز یوسف بڵاو کردەوە ، لەو گوتارەم گوزارشتم لە بێ هیوام کرد، چونکە دو بوفوار لە نوسینەکانیدا پتر وابەستە بوو بە سارتەرەوە ، بێگومان پەرتوکی (( رەگەزێکی دیکە)) کە هی ئەوە گرنگ ترین پەرتوکی ئازادی هێنەرە بۆ ژنان لە سەدەی بیستەمدا، هەروەها کاری ئەدەبی گرنگیشی هەیە، هەندێک لە ژنانی فەرەنسی هێرشێکی دوژمنکارانەی((نا بابەتیان)) کردە سەر سیمۆن دو بوفوار، لە ڕاستیدا هۆکاری زۆر هەن بۆ ڕەخنە گردن هیچ پەیوەندی نییە بە ئەدەبەوە .

بە ڕای من دەکرا دی بوفوار فەیلەسوفێکی پتر گرنگ تر بوایەت لە ((ژان پۆل سارتەر)) بەڵام دەست بەرداری فەلسەفەکەی خۆی بوو لە پێناوی ئەودا، باوەڕی بە فەلسەفەی بونگەرایی سۆشیالیزم لیبراڵ هێنا ، سارتەر لە ڕووی فیکری و سۆزداریەوە هەژمونی خۆی سەپاند بە سەریدا ، بە تەنها دەژیاو فرمێسکی خۆشەویستی دەڕشت ، لە ژیانیدا پەیوەندی جۆراوجۆری هەبوو، چۆنی بویستایە لە نێوان ژنان دەهاتو دەچوو، ئەوەشی ڕایگەیاند تەنها فرمێسکێکی بۆ ژنێک نەڕشتووە .. پارادۆکسی ئاشکراو ڕوون بە دیدەکرێت لە نێوان ژیان و نوسینەکانی سارتەرو سیمۆن، سارتەر سەبارەت بە ئازادی گەلی جەزائیر لە ژێر دەسەڵاتی فەرەنسی و ئازاد بوونی پیاوی ڕەش لە ژێر دەسەڵاتی پیاوی سپی دەنووسی ، بەڵام ژنانی بە کار دەهێناو دەیچەوساندنەوە ، کە چی سیمۆن دو بوفوار لە سەر ئازادی ژنان و چەوساندنەوەیان لە ڕووی سیاسی و ئابووری و جنسی دەنوسی، بەڵام ژیان و پسپۆریەکەی گرێ و وابەستەی پیاوی لە سەر بوو .

داهێنانی بنەڕەتی ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە هەڵوەشاندنەوەی مەودای نێوان گشتی وتایبەت، ئەوەی داهێنەری ژن یان داهێنەری پیاودەینوسن دەمێنێتەوە و دەژێت ، ئەمە بڕیارێکی ئەستەمە مەگەر بە دەگمەن بە دیبهێندرێت بە هۆی ئەو بارو دۆخ و ڕەوشتەی نوسەری ژن یان پیاولە سارەتای منداڵیانەوە تێیدا دەژێت .. سیمۆن دو بوفوار لە منداڵیەوە لە ژێر دەسەڵاتی دایکێکی کاسۆلیکی توندڕەودا ژیاوە، ڕقی لە دەسەڵات و چاودێریەکانی هەبوو، پەنای دەبردە بەر باوکی چونکە پتر ئازادی پێ دەبەخشی ، ڕقی لە دایکی دەبوەوە پێیوابوو هێمایەکە بۆ شەڕانگێزی، باوکی خۆشدەویست و بەرزی کردەوە بۆ پلەی خودایی، کە چی ((سارتەر)) وەکو خۆشەویستیەک جێگای باوکی موقەدەسی گردەوەو، تارمایی شەڕانگێزی ((دایکیش)) لە نەستیدا جێگیر بوو، بوو بە ئەو تاریکایەی لە دەرەوەی کات و شوێن هاو شێوەی شەیتان دەیترساند، سیمۆن دو بوفوار بیری باوکایەتی و پیاو لای بوو بە ئەو پردەی کە سیمۆن بە سەریدا دەپەڕیەوە بۆ چوونە نێو دونیای نێرایەتی و خۆ دۆزینەوە تێیدا، ئەمەی بە سەرکەوتنێکی گەورەوە ئەنجامداو بوو بە نوسەرێکی گەورەی جیهانی لێهاتوو، بەڵام ژیانێک دەژیا ڕایدەکێشا بەرەو کەئابەو ‌غەمباری و هەستی بە ئازاری ون بوون دەکرد، ون بوونی خود پتر لە نێو ون بوونی پیاودا.

فرمێسکی دووری دەڕشت بۆ خودی ڕاستەقینە پتر لە دووری سارتەر وەکو وەهمێک ، زۆربەی ژنانی داهێنەر لە جیهاندا دەکەونە نێو ئەم جۆرە تەڵەزگانەوە، کچێک بە جۆرێک پەروەردە دەکرێت دەبێتە دوژمنی دایکی و کە چی باوکی خۆشدەوێت، ئەم دۆخە سایکۆلۆژیە ناچاری دەکات مێژوو و دونیاو هونەرو ئایین و نەریت وڕۆشنبیری باوکایەتی پیاو بەرزکاتەوە بۆ ئاسمان و دایکیش دابەزێنێت بۆ ژێر ئەرز، ڕقی لە خۆی و دایکی و هەموو کچێکی هاو جنسی خۆی دەبێتەوە و سود لە ئەفکاری نوشداری سایکۆلۆژی نوێی سیگمۆند فرۆید وەر دەگرێت ، باوک دەنرخێنێت بە حوکمی بۆماوەیی باوکایەتی، دایکیش وەکو وەحشێک وێنا دەکات، دایک لە نەستی منداڵدا دەکاتە بکوشی باوک ، کەسایەتی دایک دابەش دەکات بۆ دوو بەش، بەشی خودایی چاک و هەستیار ، وە ئەو بەشەکەشی شەیتانی، کچ بەشی هەستی خودایی لای باوکی دادەنێت و دایکیشی دەبێتە دوژمنی و هەروەها مەنافسەی دایکی دەکات بۆ بە دەست هێنانی خۆشاویستی باوک ، هاوکاری باوک دەکات بو پترکردنی مەودای جودایی نێوان دایک و کچ بۆ هەژمون کردنی دەسەڵات بە سەریاندا و واتای (( پەرتکەو زاڵکە)).. سیمۆن دو بوفوار و زۆرێک لە ژنان بوون بە دیلی ئەم نەستی شیزۆفرنیایە ، لە قۆناغێکدا کەسایەتی مێ ڕادەگرێت و کەسایەتی پیاو دەبێتە جێگرەوەی و ژنیش دەبێتە شەیتان .

داهێنانی بنەڕەتی و یاخی لە ڕەوشتی دوالیزم پێک دێت و دەکرێت نەستی مێ یان نێر بگۆڕێت و هۆشیاری باڵای ئینسانی بەرهەم بهێنێت ،، دواجار ئەمە ئەبێتە خولیای بونیادنانی سیستەمێکی سیاسی نوێ و پەیوەندیەکی ئابووری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی دادوەرانە لە سەر بنەمای یەکسانی و ئازادی ، ئەو سیستەمە کار دەکات بۆ پەروەردەو فێر کردنی منداڵ بە شیوەیەکی مرۆڤ پەروەرانە کە بە یەکسانی تەماشای دایک و باوک و ژن و پیاو بکات ، هەروەها لە نێوان کۆمەڵ و تاک لە دەوڵەتەکان و گەلان و چینەکان ، ئەم ئاڵوگۆڕە یەکسانیەی فکرو مادە بنەڕتیە ، بەرەنگار دەبێتەوە لە دابەش کردنی ئینسان یان کۆمەڵگا ، بڕیارێکی لەم چەشنە دەگمەنە چونکە ئێمە لە ((دونیای سەرمایەداری و باوکایەتی وڕەگەزی و عەسکەرتاری و ئاینی)) دەژین، کە لە سەر بنەمای هێزو ستەمکاری و جەنگ و دوژمنکاری و چەوساندنەوە و فریودان بونیاد نراوا .. کە چی لەولاشەوە زۆر بڵێی دەکەن سەبارەت بە دیمۆکراتی و داد و ئاشتی و خۆشەویستی ..

نوال السعداوی – الحوار المتمدن — ٥٨٥٦ – ٢٠١٨ / ٤ / ٢٥

كۆی ڕوداوه‌كانی كوردستان و ڕه‌وشی دوگمای سیاسی و ئه‌و پاوه‌نخوازیه‌ی كه‌ تاكه‌ حزبێك له‌ كوردستان پێی هه‌ڵده‌ستێت و ، خۆی به‌ حیزبی سه‌ركرده‌ ده‌قه‌بڵێنێت ، ته‌نها ئه‌و ڕاستیه‌مان لا ده‌چه‌سپێنێت هێدی هێدی فاشیزمی عه‌شیره‌تی پایه‌كانی خۆی پته‌و ده‌كات و كۆمه‌ڵێك به‌ڵته‌جی و ئینسان كوژ به‌ خێو ده‌كات بۆ ترس و تۆقاندن خستنه‌ نێو دڵی هاونیشتمانانه‌وه‌ ..ئه‌مڕۆ فاشیزمی عه‌شیره‌تی له‌ كوردستان كه‌ ((پارتیه‌)) حوكم ده‌كات و هیچ پێج و په‌نهانیه‌كی سیاسی و كرده‌ی سته‌مكاری نه‌ماوه‌ سیسته‌می فاشیزم ئه‌نجامی نه‌دات تا له‌ خه‌ڵكی بشارێته‌وه‌ ، به‌ بێ‌ په‌رده‌و به‌ بێ‌ ده‌ربه‌ستی تاوانه‌كانی ئه‌نجام ده‌دات . ماف و ئازادیه‌كانی خه‌ڵك له‌ ژێر پێ‌ ده‌نێت ، حورمه‌ت و كه‌رامه‌تی مرۆڤ ده‌شكێنێت ، ژیان و گوزه‌رانی خه‌ڵك تێك ده‌دات و ، له‌ هه‌مان كاتدا كۆمه‌ڵێك دزو جه‌لادو ده‌كاته‌ كه‌ڵه‌گا به‌ سه‌ر هاونیشتمانیانه‌وه‌ ، هیچ ناوه‌ندێكی یاسایی و شه‌رعی و مه‌ده‌نی بوونیان نه‌ماوه‌ ته‌نها باندی مافیایی حیزبی نه‌بێت .. به‌ ئاشكرا به‌ڵته‌جیه‌كانیان هاوڵاتی ده‌فڕێنن و دواجار به‌ دڕنده‌ترین شێوه‌ تیرۆری ده‌كه‌ن و مێش میوانیان نییه‌ . ئیتر قسه‌ كردن له‌ بێباكی ئه‌م فاشیزمه‌ عه‌شیره‌تیه‌ و دووباره‌ كردنه‌وه‌ی دووباره‌ بووه‌كانی ڕابردوو كه‌ زۆر بێزاركه‌رو بێ‌ تام بووه‌و وه‌كو ئه‌كتێكی سونه‌تی بێ‌ ئه‌رزش هیچ به‌رهه‌مێكی نابێت ..ئیعترازاته‌كان وه‌كو دووباره‌ كردنه‌وه‌ی ئه‌و دووباره‌ بووانه‌ ته‌نها موتیڤێكه‌ بۆ پتر ده‌ست ئاوه‌ڵا كردنی فاشیزمی خێڵه‌كی بۆ به‌رده‌وام بوون له‌ ئه‌نجامدانی تاوانه‌كانی . یان خۆبادان و خۆ نمایش كردن و خۆ ده‌رخستن له‌ میدیاو تیڤیه‌كانه‌وه‌ و شین و شه‌پۆڕ گێڕان بۆ قوربانیه‌ تیرۆر كراوه‌كان ته‌نها خۆ خه‌ریك كردن و خۆ بواردنه‌ له‌ حه‌قیقه‌تی ئه‌كتی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ده‌عه‌جانی فاشیزمدا . شیوه‌نه‌كان و هات و هاوار ته‌نها ڕووی ئه‌ودیوی سایكۆلۆژی شیوه‌ن گێڕانمان بۆ ئاشكرا ده‌بێت ، ڕێك سه‌لماندنی تیۆره‌كه‌ی ((سیگمۆند فرۆیده‌)) له‌ ڕووی سایكۆلۆژیه‌وه‌ ، كه‌ پێیوایه‌ شین و شه‌پۆڕ گێڕان بۆ قوربانی و مردووه‌كان جۆرێكه‌ له‌ چێژ وه‌رگردن ، له‌ نه‌سته‌وه‌ جۆرێكه‌ له‌ پیشاندانی خۆشی و حه‌ز كردن له‌ مردنی ئه‌و كه‌سه‌ ، شیوه‌ن كردن جۆرێكه‌ له‌ ده‌ربڕینی خۆشی و ئاسوده‌یی بۆ له‌ ناو چوون و مردنی ئه‌و كه‌سه‌ .. چونكه‌ ئه‌زموونێكی مێژوویمان هه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ سیناریۆی ئه‌م جۆره‌ كاره‌ساتانه‌دا ، له‌ چركه‌ساتی هه‌ر كرده‌یه‌كی تیرۆردا سیناریۆی مراسیمی شین و شه‌پۆڕه‌كان سه‌ر له‌ نوێ‌ خۆیان مانێڤێست ده‌كه‌نه‌وه‌و ، هه‌مان ڕوخساره‌كان ده‌رده‌كه‌ونه‌وه‌ و هه‌ر ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ی پێشوی سه‌ر تیڤیه‌كانن بۆ قوربانیه‌كان ده‌ست به‌ شیوه‌ن گێڕان ده‌كه‌ن و هه‌مان سیناریۆو هه‌ر هه‌مان ئه‌و قسه‌و ڕستانه‌ دوباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌ مه‌حكوم كردنی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر تیرۆری سیاسی و ڕۆشنبیری فاشستانه‌ی ئه‌نجام داوه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی هۆڤیانه‌ .. ئه‌م كاره‌كته‌ره‌ شیوه‌ن گێڕانه‌ بیریان چووه‌ شیوه‌ن گێڕان بۆ قوربانیه‌كان هیچ به‌هایه‌كی سیاسی نیه‌و كارێگه‌ری ئه‌وه‌ی نابێت تا بتوانێت موویه‌كی فاشیزمی عه‌شیره‌تی بپچڕێنێت . ئه‌سڵه‌ن فاشیزمی عه‌شیره‌تی به‌و كاردانه‌وه‌ پاسیڤه‌ شاگه‌شكه‌ ده‌بێت و به‌ قه‌د كاره‌كته‌ره‌كانی شیوه‌ن گێڕ چێژ له‌و شیوه‌ن گێڕانه‌ ده‌بینێت كه‌ عه‌زاباران مه‌راسیم و خۆپیشاندان و گردبوونه‌وه‌ی بۆ ئه‌نجام ده‌ده‌ن ، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی فاشیزمی خێڵه‌كی ئه‌و شیوه‌نانه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان به‌ دیمۆكراسی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات ، ئه‌و فه‌زایه‌ به‌ فه‌زای دیمۆكراسی ده‌زانێت و به‌ مه‌كره‌مه‌یه‌كی حیزبی ده‌زانێت بۆ مێگه‌ل، له‌ هه‌مان كاتیشدا وه‌كو دیمه‌ن و ڕوخسارێكی دیمۆكراسی سیسته‌م پیشانی دونیای ده‌ره‌وه‌و ڕای نێوده‌وڵه‌تی ده‌دات .. ته‌نها ڕێگایه‌ك بۆ به‌رگردن له‌ فاشیزمی خێڵه‌كی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌تی به‌ شێوه‌یه‌كی ڕادیكاڵانه‌ ، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ڕۆحی به‌رگیری په‌یگیرانه‌ و چاندنی ئه‌و ڕۆحه‌ له‌ ناخی تاك به‌ تاكی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌دا ، فڕێدانی ئه‌و پاره‌دایمه‌ ناڕه‌زایه‌تیه‌ پۆپۆڵستیه‌ی كه‌ حیزبه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی پاسیڤانه‌ هێناویانه‌ته‌ نێو دونیای سیاسی ئێمه‌وه‌و ، ڕۆحی توڕه‌یی و ئینێرژی خه‌بات و توانای خه‌ڵكیان لاواز كردووه‌ له‌ به‌رامبه‌ر هۆڤێتی فاشیزم دا . چونكه‌ ئه‌م حیزبانه‌و كولتوری ته‌حه‌زب بوون خه‌ڵگیان له‌ دۆخی مت بووندا ڕاگردووه‌ و پتر ڕۆحی شۆڕشگێڕانه‌ی سڕ كردووه‌ ، چونكه‌ ئه‌م حیزبانه‌ فاكتێكی كاران بۆ بته‌و كردنی پایه‌كانی فاشیزم له‌ كوردستان ، له‌ به‌رامبه‌ر له‌ خشته‌بردنی خه‌ڵكدا به‌شی ڕێویان له‌ حاشیه‌ی پارتیه‌وه‌ به‌ر ده‌كه‌وێ له‌ تاڵانكاری ، بۆیه‌ ئه‌مانیش خه‌ڵك سه‌رقاڵ ده‌كه‌ن به‌ ناوی ئۆپۆزسیۆنه‌وه‌ بۆ په‌رده‌ پۆش كردنی سته‌مكاری و تاڵانكاری و پاراستنی پایه‌كانی فاشیزم له‌ كوردستان . هه‌ر خودی ئه‌م حیزبه‌ ڕیفۆرمیستانه‌ به‌شێكن له‌ سیسته‌م و به‌رده‌وامی ده‌به‌خشنه‌ ته‌مه‌نی بۆگه‌نی فاشیزمی خێڵه‌كی .. ته‌نها ستراتیژیه‌ك بۆ به‌رگیری و به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی سته‌مكاری هه‌ژاندنی پایه‌كانی فاشیزمی خێڵه‌كیه‌ ، پێش ئه‌وه‌ی ببێته‌ لیڤینتاسه‌كه‌ی تۆماس هۆبز و هه‌موومان لوشكات ده‌بێت ته‌واوی ئیراده‌كان و تواناكانمان یه‌كخه‌ین له‌ چواچێوه‌ی بزووتنه‌وه‌یه‌كی سیاسی ڕادیكاڵ و به‌رجه‌سته‌ كه‌ له‌ نێو هه‌ناوی چه‌وساوه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵقوڵا بێت به‌ هه‌زاران و ملیۆن وه‌كو مستێكی ئاسنین بكێشین به‌ لمۆزی ئه‌م لیڤینتاسه‌ جانه‌وه‌ره‌داو به‌ خێوكه‌ره‌كانی و ئه‌و فاشیزمه‌ خیڵه‌كیه‌ كه‌ هه‌ر ڕۆژه‌و گه‌نجێكی ئه‌م وڵاته‌ به‌ دڕنده‌ترین شێوه‌ شه‌ڵاڵی خوێن ده‌كات .. ده‌بێت ئه‌و خۆش خه‌یاڵیه‌ وه‌ لاوه‌ نێین و، نابێت چاوه‌ڕێی گورگ بكه‌ین مافمان بۆ بسێنێت . چونكه‌ هه‌ر تاوانێك ئه‌نجام ده‌درێت بۆ خۆڵ كردنه‌ چاوی خه‌ڵك ، باس له‌ پێك هێنانی لیژنه‌ ده‌كه‌ن بۆ دۆزینه‌وه‌ی تاوان باران ، به‌ڵام مه‌هزه‌له‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ ڕاستیه‌كان ئه‌وه‌مان پێ‌ ده‌ڵێت خودی خۆیان تاوانباری ڕاسته‌قینه‌ن ، سیسته‌م له‌ هه‌ر تاوان و ڕوداوێكدا هه‌میشه‌ ئامانجێكی دیاریكراوی هه‌یه‌ هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ش سیسته‌م و ده‌سه‌ڵات سیستماتكانه‌ كار له‌ سه‌ر لاواز كردنی زاكیره‌و بیركردنه‌وه‌ی ئینسان ده‌كات . مرۆڤی بێ‌ بیرو زاكیره‌ش ئاسان به‌ گاڕان ده‌كرێت . ئه‌م پاره‌دایمه‌ سیاسیه‌ ته‌نها له‌ كوردستان كاری له‌ سه‌ر ناكرێت ، به‌ڵكو ئه‌مه‌ ئه‌كتێكی یۆنۆڤێرساڵی فاشیزمی ڕۆژهه‌لاتیه‌ ، چونكه‌ فاشیزمی ڕۆژهه‌ڵاتی تا ئه‌و جێگایه‌ پێویستی به‌ ئینسانه‌ جه‌نگی بۆ بكات ، یان پاسه‌وانی بۆ بكات و وه‌كو به‌ڵته‌جی هه‌میشه‌ له‌ ئاماده‌ باشیدا بێت بۆ ئه‌نجام دانی تاوان ، یان وه‌كو كارو مه‌ڕ و بزن بكرێنه‌ ئۆبجێكتێڤ و سه‌ر ببڕێن و سیناریۆ و مه‌شهه‌دی سه‌ربڕینه‌كانیش بۆ ترس و تۆقاندن له‌ ماس میدیاو تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی دیجیتاڵی كۆمیكایشنه‌وه‌ پیشانی ئینسان و نه‌یاره‌كانیان بده‌ن و ، جه‌بروت و دڕنده‌یی و خوێن خۆری خۆیان پیشانی مێگه‌ل بده‌ن ..