وەهمی خوێندنەوەی جیاوازی دەق.. سەدیق سەعید ڕواندزی

خوێندنەوەیەكی نوێ، خوێندنەوەیەكی تازە، خوێندنەوەیەكی جیاواز، خوێندنەوەیەكی سەردەمیانە، دیارترین ئەو ناونیشانانەن، كە بەردەوام لای بەشێك لە نووسەران دەگوترێن و دەنووسرێن، گوایا لە پەراوێزی خوێنەوەی كتێبێك، یان تێكستێكی ئەدەبی، لێكۆڵینەوەو خوێندنەوەیەكی جیاوازیان لە خوێنەوەكانی پێشووتر كردووە، كەچی سەیر لەوەدایە، كاتێ ناونیشانی وتارەكان جێدێڵێن و وردە وردە بەرەو قووڵایی نووسینەكە دەكشێین، دەبینین ئەوەی نووسیویانە نەك خوێنەوەیەكی جیاواز و تازە نییە، بەڵكو زۆر كلاسیكی و كاوێژكەرانەیە و پێشتر دەیان جاری تر، هەمان خوێنەوە بۆ هەمان دەق، یان كتێب لای نووسەرانی تر كراوە! ئیدی نازانم جیاواز كەوتنەوەكە لە چی دایە؟َ! بێگومان كاتێ باسی خوێنەوەیەكی نوێ و تازە دەكەین، ئەوا بە هەموو پێوەرێك، لەڕووی ماناو ناوەڕۆكەوە، دەبێ ئەو خوێنەوەیە، جیاواز و دابڕاو بێت و مانای نوێ و پەی پێ نەبراوی تێدا بێت، كە پێشتر خوێنەر نەیخوێنبێتەوە! بەردەوام وەك خوێنەرێك ئەو ناونیشانانە سەرنجم ڕادەكێشن، و هەوڵدەدەم بە وردییەوە بیخوێنمەوە، بەڵام هەر لە دەسپێكەوە نائومێد دەبم، چونكە دەزانم نوێ و تازەو دابڕاو نییە. نووسەرێك پێویستی بەوە نییە بانگەشەی ئەوە بكات خوێنەوەكەی جیاوازە، بەڵكو نووسینەكەی ئەوە دەردەخات، پەیوەندی خوێنەران بەدەقەوە، دەبنە دەرخەری ئەو ڕاستییەی كە ئایا خوێنەوەكەی ئەو نوێیە، یان زۆر كۆن؟ نووسەرێك، لە میانەی خوێنەوەی بۆ ڕۆمانێك، باس لەوە دەكات كە ئەو خاوەنی جیهانبینی ڕەخنەیی تایبەت و جیاواز بەخۆیەتی و لاسایی هیچ ڕەخنەگرێك ناكاتەوەوە خوێنەوەی تازە بۆ ڕۆمانەكە دەكات، كەچی سەیر لەوە دایە، دێت لە سەر بابەتی یەك ( و) و دوو (وو) دەوەستێت و باسی ئەوە دەكات كە (دوكان) نابێ بە (دووكان) بنووسرێت، لەكاتێكدا ئێمە چەندین ساڵ پێشتر لە نووسینەكانماندا ڕەخنەمان گرتووە، كە (دوكان) ی نێو بازاڕ، نابێ بە واویی بزوێنی درێژ بنووسرێت! بەڕاست ئەمە خوێنەوەیەكی تازەیە یان زۆر دووبارە؟ ئەم سەرنجە زمانەوانییە، لە ڕۆمانێكدا، دەشێ بە خوێنەوەی جیاواز دایبنێین؟ یان ڕیكلامێكەو نووسەر بۆ وتارۆكەكەی خۆی دەیكات؟ یەكێكی دیكە باسی ڕەهەندی فەلسەفی لە شیعر دەكات و بانگەشەی ئەوە دەكات، كە خوێنەوەیەكی زانستی و ئەكادیمی بۆ شیعرێك كردووە، كەچی كۆمیدیایەكە لەوە دایە شیعرەكە بەناوی (گوو _ پیسایە !) كە شیعرەكە نەك فەلسەفی نییە، بەڵكو زۆر بێ مانا و بازاڕیشە، بەڵام چونكە شاعیرەكە هاوڕێی وتار نووسەكەیە و هەردووكیان خەڵكی یەك شارن، ئیدی بەو شێوەیە دێت شیعرێكی پیس دەكاتە بە ناو شیعرێكی فەلسەفی و دەیان شیعری جیاواز و داهێنەرانەش دەخاتە پەراوێزەوە، كە ئەمەش نابێ لە دنیای ڕەخنە و لێكۆڵینەوەدا هەبێت، بەو مانایەی پەیوەندی ڕەخنەگر تەنها بە دەقی ئەدەبییەوەیە، نابێ هاوڕێیەتی و شارچییەتی پێوانە بن، كە بە داخەوە ئەمڕۆ نێوەندی ئەدەبی كوردی تەژییە لەو جۆرە نووسین و خوێنەوە ناڕەخنەیی و نا ئەدەبییانە كە هەموویان بە پەراوێزخستنی دەقی جوان و داهێنەرانە و پەسن و ستاییشی شیعری بازاڕیی و میللی كۆتایان دێت. خوێنەوەی جیاواز بە قسە نییە، بەڵكو بە جیهانبینی جیاواز و تێگەیشتنی نوێ و تازەیە. نووسەرێك كە كارێكی جیاواز دەكات، پێویستی بەوە نییە خۆی بانگەشەی بێ بنەما بۆ خۆی بكات، بەڵكو ئەوە خوێنەرانن پۆلێنی ڕەخنەی جیاواز و خوێنەوەی نوێ دەكەن و لە میانەی خوێنەوە یان بۆ نووسینەكە، دەزانن كە جیاوازە یان نا؟ هەندێك شت هەیە پێویستی بە بانگەشە نییە، وەك مانگی سەر لە ئێوارە دیارە، بۆیە نابێ نووسەرێك لەو وەهمە بژیت كە خوێنەوەكەی جیاوازە، یان تازە و دابڕاوە لەوانیتر، كەچی بێت باسی یەك واو و دوو واو بكات، كە پێشتر سەدان جارە قسەی لە سەر كراوە و دەكرێت و بەردەوامیش دەكرێت، بێ ئەوەی خوێنەوەیەكی جیاواز بێت، بەڵكو زۆر لاساییكەرەوەشە ! ئەوە خوێنەرە دەریدەخات كە خوێنەوەی ڕەخنەگرێك بۆ دەقێك جیاوازو نوێیە، یان نا، نەك ڕەخنەگرو نووسەر خۆی، كە لە بنەڕەتدا ئەوەی لە نووسینەكەی نەبێت، نوێ و تازەیە لە هەموو ڕەهەندێكەوە.

*ئەم بابەتە لە هزرو هونەری ڕۆژنامەی خەبات ژمارە( 274) لە 12/11/2026 بڵاوكراوەتەوە.




دووانە یەکگرتووەکان.. سامانی وەستا بەکر

Siamese twins دووانە یەکگرتووەکان

سەرەتا ئەبێ بەناچاری باسێکی دووانە “پێکەوە لکاو” یەکگرتووەکان بکەم وەک دەرچەیەک بۆ تێگەشتن لە مەغزای بابەتەکە.
دووانە یەکگرتووەکانیان کە زیاتر بە دووانەی سیامی ناسراون، بەو کورپەلانە ئەوترێ کە دووانەن و بە جەستەیەکی لکاوەوە لەدایک ئەبن، جا هەندێ جار سەر، سک یان لە لاتەنیشتەوە پێکەوە لکاون.
ئەم حاڵەتە بایۆلۆژییە کاتێک ڕووئەیات کە یەک هێلکەی پیتێنراو دەست ئەکات بە دابەشبوون بۆ دروستکردنی دووانە هاوشێوەکان، بەڵام پرۆسەی دابەشبوونەکە ئەبڕدرێت و تەواو نابێت. ئەنجامەکەی ئەوەیە کە کۆرپەکان لە هەندێک کاتا لە جەستەیانا بە شێوەیەکی جەستەیی پەیوەستن بە یەکەوە یەنە دنیاوە.
هەندێجار لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەوە تا ئاستێک بە ئاسانی لەیەک جیائەکرێنەوە، وەک ئەوانەی سک یان لە لاتەنیشتەوە پێکەوە لکاون، هەندیجاریش جیاکردنەوەیان لەیەک کە بۆ دوو جەستەی نالکاو وەک دوو مرۆڤی ئاسایی پێویستی بە نەشتەرگەری زۆر قورس و تا ئاستێکیش مەترسیدارو پڕ ماندوویەتی هەیە، نمونەی ئەوانەی کە سەریان پێکەوە لکاوە ملوولە دەمارەکانی سەریان تێکەڵە، ئەم نەشتەرگەرییە بێ مەترسی نییە پڕە لە ڕیسک بەڵام زۆر پێویستە و ئەبێ بکرێ تا ئەو دوو کۆرپەیە لە گەورەبوونا وەک هەر مرۆڤێکیتر ژیانێکی تایبەت بەخۆیان هەبێ و ببنە خاوەن جەستەی سەربەخۆی خۆیان.
واتا ئەو دووانە پێکەوە لکاوانە دوو رێگایان لەبەردەمایا یان ئەوەتا تا کۆتایی ژیانیان بە دووجەستەی لکاوەوە ژیان بەڕێکەن کە ئەمیان مەحاڵ نییە، نمونەی ئەو دووانانەش کەمنین بەڵام ژیانێکی پڕ ئاستەنگ و نا ئاساییان بەسەربردووە و هەمیشەش خەڵک بەچاوی بەزەییەوە تەماشای کردوون “یەکێک لە ناوخۆشترین هەستەکانی مرۆڤ ئەوەیە کە بەچاوی بەزەییەوە لێت بڕوانرێ”.

مەبەستمە بیهێنیتە پێش چاو کە “حکوموتی هەرێم” بەر لە ٣٩ ساڵ بە جەستەیەکی لکاوەوە لەدایک بوو، کە تا ئێستاش بوێری نەشتەرگەری جیاکردنەوەی ئەو جەستە لکاوە نەکراوە کە ئەکرێ ئەمە هۆکاری سەرەکی و دایکی کۆی کۆسپەکانی بەردەم ئەو حکومەتە بووبێ لە یەکەم ڕۆژی بوونیەوە تا ئێستا.
ڕێگای دووەمیشیان ئەوەیە کە بە نەشتەرگەری لێک جیاکرێنەوە، جا ئەمەشیان یان ئەوەتا بە نەشتەرگەرییەکی کەمتر بێ ترس لێک جیائەکرێنەوە، یان بە نەشتەرگەری زۆر قورس و پڕ مەترسی بەتایبەتی ئەوانەی کە سەریان پێکەوە لکاوە، ئەکرێ “پارتی و یەکێتی” بەو دووانانە بچوێنرێ. ئەگەرچی بڕیارێکی زۆر قورسە بۆ دایک و باوکی ئەوە کۆرپانە بەلام سەرەنجام لەبەر بەرژەوەندی ژیانێکی سانا و ئاسایی منالەکانیان تا وەک هەر مرۆڤێکیتر ژیان بەڕێکەن بڕیارە قورسەکە ئەیەن و کۆرپەکان ئەخەنە بەر نەشتەرگەرییەک کە مان و نەمان تیایا گرەنتی نەکراوە.
با لێرەوە بچینە سەر ئەسڵی مەسەلەکە: پارتی و یەکێتیش ئەم جۆرە نەشتەرگەرییەیان پێویستە، ئەگەرچی زۆر تەمەنیان هەڵکشاوە و ٣٥ ساڵە پێکەوە لکاون و نیازی جیابوونەوەیان نییە، بەڵام هەرئەبێ جیاکرێنەوە و گرنگە کۆمەڵگەی کوردی بڕیارە پڕ مەترسییەکە وەرگرێ تا ژیانێکی شایستەتر و سانا و ئاسایی بژی.
لەدایک بوونی حکوموتی هەرێم وەک دووانەیەکی یەکگرتوو و یان پێکەوە لکاو:

ساڵی ١٩٩٢ کاتێ ئەنجامی یەکەمین گەڕی هەڵبژاردنی ئەوکاتەی پەرلەمانی کوردستان ڕاگەیەنرا، ئەنجامەکەی ٥١ کورسی بۆ پارتی و ٤٩ بۆ یەکێتی بوو خشتەکە وەک خۆی لە خوارەوە دائەنێم* ، پارتی کورسییەکی خۆی بەخشی بە یەکێتی، سەرەنجام هەردوولا هاوسەنگ و بەرامبەر وەستان و داهێنانە شوومەکەیان بەناوی “پەنجا بە پەنجا” داهێنا کە تا ئەمڕۆش وێرانکەرترین بڕیارێک بووە کە حکومەتی هەرێمی بە دوو سەر و دوو لەشی لکاوەوە هێنایە بوون…
واباوە کە ئەوکاتە نەوشیروان مستەفا بۆچوونێکی جتاوازتری لە مەکتەبی سیاسی و مام جەلال ئەبێ و پێی باشترەبێ کە پ.د.ک بەتەنیا حکوموت پێکبهێنێ و ئەمان ببن بە ئۆپۆزسیۆن، ئەو ئەڵێ ئێمە هیچ لایەکمان پێشتر حکومەتمان بەریوەنەبردووە، با ریگەبەین کە پ.د.ک بە تەنیا حکومەت پێکبهێنی و ئێمەش ئەبین بە ئۆپۆزسیۆن و لەماوەی ئەو چوار ساڵەیا ئەزموون لە بەریوەبردن و هەڵەی حکومداری ئەوان وەرەگرین و لە هەڵبژاردنی داهاتووا بەئەگەری زۆرەوە دەنگ لە پارتی زیاتر ئەهێنین و حکومەتێک دروستەکەین کە هەڵەکانی حکومەتی پێش خۆی دوووبارە نەکاتەوە و بەو شیوەیە حکومڕانی ی.ن.ک سەرکەوتووترەبێ،.
مەخابن پیشنیارەکە قبوڵ ناکرێ و سکرتێر و مەکتەبی سیاسی ئەوکات حکومەتی پەنجا بە پەنجا پەسەن ئەکات، ئەو بڕیارە هەڵەیەی کە تا ئەمڕۆش ئاسەواری بە جەستەی حوکمڕانی هەرێمەوە دیارە، بووە بە مۆرانە و مخۆرکە و ڕێگر لە بوونی دەسەڵاتێکی گشتگیر بەسەر کۆی جوگرافیای هەرێمی کوردستانا.

پارتی و کاراکردنەوەی پەرلەمان:
لە پاش زیاتر لە دوو ساڵ و لە ٤ی سەرماوەری ٢٠٢٦ بۆ یەکەمین جار پ.د.ک بەبێ بەشداری ی.ن.ک پەرلەمانی کاراکردەوە، ئەم کارە لای هەندێک بە مەترسیدار ولا هەندێکیش بە خیانەت و لای بەشێکیش بە هەڵەی ستراتیژی….هتد ناوبراو و لای پارتییەکانیش بە کارێکی پێویست ناوئەبرێ.
لە ڕاستیا ئەگەر لە دوورەوە تەماشاکەیت، لە بەرژەوەندی خەڵکی هەرێم و کۆتای هێنان بە پەنجا بە پەنجا و بوونی دەسەڵاتێکی یەک و یەکگرتوو لە کۆی جوگرافیای هەرێما، ئەوا ئەم کارە یەکەمین هەنگاوە بە ئاراستەی ڕاست لە دوای ٣٥ ساڵ لە حوکمڕانی دووانەیەکی جەستە پێکەوە لکاو، کە بە دوو جەستە و دوو سەری لکاوەوە حکومڕانی هەرێمەکەن کە سێ شاریان کردووە بە دوو بەشی نایەکسان، سنوری جوگرافی ناپەسەند و ناخوازیان بۆ دروست کردووە.

یەکێتی لە نێوان حکومەت و ئۆپۆزسیۆن بوون:
یەکێتی وەک دووەم گەورەترین حیزبی هەرێمی کوردستان هەمیشە چاوی لەوەیە کە پێش پارتی بکەوێ و ببێ بە حیزبی یەکەم، ئەمەش تەنها لەڕێی ڕکابەری، کاری گونجاو و پێشکەشکردنی خزمەتگوزای شایستە بە هاوڵاتیانەوە ئەبێ. لە کابینەی نۆییا یەکێتی بەشدارە بەڵام هەندێ جار وەک ئۆپۆزسیۆن دەرەکەوێ، بەتایبەتی لە دوای ئەنجامی هەڵبژرادنەکانی دوو ساڵ زیاتر بەر لە ئێستا ڕەخنەکانی یەکێتی زۆر زیاتر بوون لەو حکومەتەی کە خۆیان پێکهاتەی سەرەکین تیایا، ئەمە وێڕای ئەوەی کە ناوچەی دەسەڵاتی یەکێتی بە هەمان شیوەی ناوچەی دەسەڵاتی پارتی بەرەوپێشچوونی بەخۆوە نەدیوە، بۆیە لەبەر ئەم هۆکارانە و چەندینی تریش کە لای خەڵکی ئاشکران، باشترین کارێ کە یەکێتی بیکا ئەوەیە کە ئەو کارە تەواوبکا کە پارتی هەنگاوی یەکەمی نا، ئەویش بە بوون بە ئۆپۆزسیۆن.
ئاشکرایە لای هەمووان تاکە حیزبێک کە بتوانێ ببێ بە ئۆپزسیۆنی ڕاستەقینە و پارتی حسابی بۆبکا تەنها یەکێتییە. لە پێناوی بەرژەوەندی خودی یەکێتی و گەڕانەوە بۆ قەبارەی ساڵی ١٩٩٢ وە پاشان لە پێناوی بەرژەوەندی خەڵک و پاراستنی قەوارەی هەرێم گرنە یەکیتی ئۆپۆزسیۆن بوون هەڵبژێرێ و بڕیاری نەشتەرگەرییە گەورەکا بات و ببێتەوە بە خاوەنی جەستەیەکی سەربەخۆی خۆی و هەر لە ئێستاوە کاربکا بۆ بردنەوەی هەڵبژاردنی داهاتوو.

ئەزموونی حکومڕانی هەرێم:
چەندین ساڵە پارتی و یەکێتی بەهاوبەشی حکومڕانی هەرێمەکەن و بەڕێژەی ٪٥٣ بۆ زۆنی زەرد و ٪٤٧ بۆ زۆنی سەوز، سامان و داهات لە نێوان خۆیان دابەشەکەن، هەر لەبەر ئەو هۆکارەشە کە یەکێتی دەستبەرداری حکومەت نابێ وێرای ئەوەی لەتەڕ حکومەتە و لە وشکیش ئۆپۆزسیۆن، بەجۆرێک کاتێ کە گۆران بە ٢٤ کورسیەوە داوایان لە یەکێتی کرد تا پێکەوە حکومەت پێکبێنن بەڵام یەکێتی وایان لە پارتی گەیان کە گوایە گۆڕان بەنیازە پارتی ئاوت بکا، ئەمەش لەژێر ناوی “ڕێکەوتنی ستراتیژی” کە ناوەرۆکی ئەو ڕێکەوتنە تەنها دابەشکردنی سامان و دەسەلاتی لە خۆ ئەگرت.
دوای نەمانی ڕێکەوتنی ستراتیژی، یەکێتی لە چەندین وێستگەیا سەرکەوتنی بەسەر پارتیا تۆمارکردووە کە دیارترینیان، دوو سەرۆک کۆمار، پارێزگاری کەرکوک. ئێستا پارتی لە مانۆڕێکی سیاسی چاوەڕانکراوا توانی دوای دوو ساڵ پەرلەمان کاراکاتەوە. هیچ نەنگی نییە بۆ یەکێتی ئەگەر ئەمە قبوڵکات و بۆ چوار ساڵی داهاتوو ببێ بە ئۆپۆزسیۆن و لە ئیستاوە هەوڵبەن کادێر و خەڵکانی متمانە پێکراو ئامادەکەن بۆ خولی داهاتووی پەرلەمان.

کات:
کات لە بەرژەوەندی کورد نییە لە هیچ ناوچەیەکی کوردستان و بگرە لەسەر ئاستی نیوەدەوڵەتیش، ئەمەش بەهۆی داڕشتنەوەی هاویەمانییەتی نوێ، بوونی دوو جەنگ، بەرژەوەندی زلهێزەکان و هێزە هەرێمییەکان، لە هەمووشی گرنگتر هۆکارە ناوخۆییەکانە کە بریتین لە خۆخۆری، خیانەت، خۆڕادەستکردن بۆ هەر هێزێک جگە لە هێزێکی کوردی ڕکابەر، ئەمە وێرای درەنگ تێگەشتن و سەردەرنەکردن لە هاوکێشە جیوسیاسیە ئاڵۆزەکان.

چارەسەر:
درەنگ یان زوو، ئێستاش باشترە لە سبەی، ئەبێ بڕیارە قورسەکە جێبەجێکرێ و نەشتەرگەری جیاکردنەوەی جەستەی لکاوی پارتی و یەکێتی لەیەک بکرێ، تا چیتر پێکەوە حکومڕان نەبن، بوێری ئەوەشیان هەبێ ئەنجامی هەڵبژاردن قبوڵکەن، ڕکابەری لەسەر حوکمرانی سەرکەوتووتر لەیەک بکەن. ئەگەر وانەکەن ڕۆژ بە ڕۆژ جەستەی ماندووی هەرێمی کوردستان شەکەتتر و بێ تواناترەبێ، توانای بەرگری کەمتر و کەمترەبێ، هێزە میلیشیا بچوکوکانیش هێرشی ئەکەنە سەری و بێ بەرگری و وەلام ئەبێ، ئەمە وێرای دان تیژکردنەوەی هێزە هەرێمییەکان کە لە ئەگەرێک ئەگەرێن بۆ کۆتایی هێنان بە هەرێمەکە.

*یەکەمین هەڵبژرادن:
یەکەمین هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ١٩ی ئایاری ١٩٩٢ بەڕێوەچوو، کە تێیدا کێبڕکێی سەرەکی لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو. بەپێی یاسای هەڵبژاردن، تەنیا ئەو حزبانەی کە دەیانتوانی ڕێژەی ٪٧ی دەنگەکان (بەربەستی هەڵبژاردن) بەدەستبهێنن، مافی چوونە ناو پەرلەمانیان هەبوو.
بەهۆی ئەم بەربەستەوە، تەنیا ئەم دوو حزبە سەرەکییە توانیان کورسییەکانی پەرلەمان بەدەستبهێنن و لایەنەکانی دیکە (وەک بزووتنەوەی ئیسلامی و حزبی سۆسیالیست) نەیانتوانی ڕێژەی یاسایی تێپەڕێنن.
ئەنجامە فەرمییەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ١٩٩٢ بەم شێوەیە بوو:
ئەنجامی دەنگدان و دابەشبوونی کورسییەکان:
لایەنی سیاسی ژمارەی دەنگەکان ڕێژەی سەدی کورسییە گشتییەکان
پارتی دیموکراتی کوردستان (PDK) ٤٣٧,٨٧٩ ٪٤٥.٣ ٥١ کورسی
(لەگەڵ حزبی زەحمەتکێشان) یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (YNK) ٤٢٣,٨٣٣ ٪٤٣.٨ ٤٩ کورسی
کۆتای مەسیحییەکان (کلدۆئاشوور): ٥ کورسی تایبەت بۆ پێکهاتەی مەسیحییەکان دەستنیشانکرابوو (٤ کورسی بۆ بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشوور و ١ کورسی بۆ حزبی یەکگرتووی مەسیحی).
کۆی گشتی کورسییەکانی پەرلەمان: ١٠٥ کورسی بوو.
ڕێکەوتنە شوومەکە:
ڕێککەوتنی ( پەنجا بە پەنجا ) دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامەکان و بۆ پاراستنی یەکڕیزی و ڕێگریکردن لە گرژی، پارتی دیموکراتی کوردستان ١ کورسی خۆی بەخشییە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. بەم شێوەیە پەرلەمان لەسەر بنەمای نیوە بە نیوە (٥٠ بە ٥٠) لە نێوان هەردوو حزبە.
سەرکردایەتی یەکەم خولی پەرلەمان و حکوومەت:
سەرۆکی پەرلەمان: جەوهەر نامیق سالم (لە پشکی پارتی) وەک یەکەم سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان هەڵبژێردرا.
سەرۆکوەزیران: فوئاد مەعسووم (لە پشکی یەکێتی) ئەرکی پێکهێنانی یەکەم کابینەی حکوومەتی هەرێمی کوردستانی پێسپێردرا.

سامانی وەستا بەکر
١١-١١-٢٠٢٦
سوید-ستۆکهۆڵم




هەڵوێستێک لەسەر حەوتی ئۆکتۆبەر.. عوسمانی حاجی مارف

هێرشی غافڵگیرانەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل، لە ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣، کە خەڵکی ئەو ناوچانەی نزیکی کەرتی غەزەی لە خەو هەڵسان، چەکدارەکانی حەماس هێرشیان کردە سەر شارۆچکەکانی تەنیشت کەرتی غەززە، بەهاویشتنی موشەک لە غەززەوە بەرەو تەلئەبیب و قودس و شارەکانی باشوور کە ژمارەیەکی زۆر قوربانی لێکەوتەوە، ڕۆژگارێکی سەخت و شۆکهێنەر و کارێکی نائیسانی و ناڕەوابو، سەدان کەس بەدیل گیران و سەدانی دیکەش کوژران.
لە بەرامبەریدا کاردانەوەی هیزەکانی ئیسرائیل، بە هەڕەشەی تۆڵەسەندنەوە، بۆردومانی ناوچەکانی غەززەیان ئەنجامدا، کە لەئەنجامدا بەهەزاران کەس بە کوژراو و بریندار لەهەردولا بونە قوربانی، پاشان کارەسات و کوشتاری بە کۆمەڵ و وێرانکاریەکی گەورەی بەدوای خۆیدا هێنا و ژیانی لە غەززەدا کردە ئەستەم.
لە ڕاستیدا دواتر ئەوەی خستە پێشچاومان، کە بڵێین “لافاوی ئەلئەقسا” کردارێکی کوتوپڕ و بێ پێشینە نەبو، واتە چاوەڕوانکراو بوو، چونکە لە ژێر ڕۆشنایی ئەو سیاسەت و مامەڵە نائینسانیانەی، کە حکومەتی ئیسرائیل لە بەرامبەر دانیشتوانی فەلەستین پەیڕەوی کردوە و سورە لەسەریان و بەردەوامی پێ ئەدات، ئەم حکومەتەی ئێستاش کە بە توندڕەوترین حکومەت لە مێژووی دەوڵەتی ئیسرائیلدا پێناسە دەکرێت، بەجۆرێک کوشتنی فەلەستینیەکان ڕادەگەیەنێت، بەئاشکرا و بێ بەزەییانە داوای قڕکردنیان دەکات، پێم وایە گەر حەماسیش ئەو هێرشەی نەکردایە، ئیسرائیل بە پشتیوانی ئەمریکا درەنگ یا زوو دەچووە ناومەیدانی ئەو شەڕەوە کە دەیەوێت پاکتاوی خەڵکی فەلەستین بکات، لە هەمانکاتدانایەوێت بە هێچ جۆرێک باس لە چارەسەری کێشەی فەلەستین و پێکهێنانی دەوڵەتی فەلەستین بە فەرمی بناسێت.
بۆیە پەرچەکرداری هێزەکانی حەماس، بەجۆرێک لە ڕەنگدانەوەی هەوڵێکدایە، کە پێشوەخت دەوڵەتی ئێستای ئیسرائیل هێرشەکەی بۆ سەر دانیشتوانی فەلەستین ڕاگەیاندووە، ئەمەش ئەو فرسەتە دەخاتە بەر بزوتنەوەی حەماس کە مەرامە سیاسیەکانی و جوڵەی سەربازی لەم ڕێگەیەوە بەکار بهێنێت و کارەساتێکی لەو چەشنەی لافاوی ئەلئەقسا بخولقێنێت.
بەڵام ئەوەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەم کردارە سەربازیەی حەماس و خولقاندنی کارەساتێکی لەو چەشنە، لەوە واوەترە کە تەنها وەک پەرچەکردارێک لەلایەن حەماسەوە لێکدانەوەی بۆ بکرێت، بەڵکو ئەمجۆرە کردارە بەکارهێنانی فرسەتێکە، بۆ ڕاگەیاندن و عەمەلی کردنەوەی جەنگی حەماس، لە بەرامبەر ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانیدا کارێکە لە دەرەوەی ویست و چوارچێوەی ئەو دەخالەت و سیاسەت و نەخشەو پڕۆژانەیە کە لەلایەن ئەمریکاو ڕۆژئاواوە پیادە دەکرێت، بۆ ئاڵوگۆڕێک بە ئامانجی زیاتر سەپاندنی پێگەی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا، کە لەئاکامدا هەوڵئەدەن ئیسرائیل بکەنە قەڵایەکی باڵادەست، بەبێ ئەوەی ئاماژەیەک بە چارەسەری کێشەی فەلەستین بدرێت.
هەڵبەتە جێبەجێکردنی پڕۆژەیەکی لەم چەشنە دوای نزیکەی چەندین دەیە لە نائارامی و گێژاوی ناجێگیری سیاسی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەئاسانی نایەتە دەست، چەندین گرفت و کێشە لە بەردەم ئەم پرۆسەیەدا خۆی مەڵاسداوە، بەتایبەتی کێشمەکێشی نێوان تەواوی لایەنەکان بەتایبەتی کێشمەکێشی نێوان ووڵاتانی زلهیزی دنیا، کە جیاوازی بەرژەوەندیەکانیان گرفتێكی بەرجەستەو گرانە لەم پرۆسەیەدا.
بزوتنەوەی حەماس کە لە ناوچەی غەززە تاڕادەیەک توانیویەتی وەک هێزێکی بەرگریکار لە سەر کێشەی فەلەستین خۆی بەرجەستە کاتەوە، هەوڵیدا لە ئاڵوگۆری هاوکێشەی سیاسی ناوچەکەدا پێگەیەک بۆ خۆی و جێگایەک بۆ ئایندەی کێشەی فەلەستین بکاتەوە.
بەڵام وەڵامدانەوەی ئیسرائیل بە حەماس، ڕاگەیاندنی جەنگ بو لەبەرامبەر خەڵکی فەلەستیندا، ناتانیاهو وەک لایەنی ئیسرائیل ئەوەی دوپاتکردەوە، کە لە ئامادەباشیدان بۆ جەنگ و تۆڵەسەندنەوەیەکی توند لە حەماس و پاکسازی خەڵکی غەززە، بەم شێوەیە دۆخێکی زۆر نالەبارتر لەسەر دانیشتوانی ناوچەکەیان خوڵقاند، تاماوەیەکی نادیار دۆخی شەڕو مەترسی کاری تیرۆرستیان خستە ناو ژیانی خەڵکەوە.
هۆکاری سەرەکی ئەم ئاراستەیە، لە ناواخنی بەرژەوەندی سیاسەتی فاشستیانەی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە دژی چارەنوسی فەلەستینیەکان هەڵدەقوڵێت، بە پاڵپشتی بێمەرجی دەوڵەتی ئەمریکاو حکومەتەکانی ڕۆژئاواو دەزگاکانی پڕوپاگەندەیان کە ڕێخۆشکەرو هاندەری ئەم کوشتار و بەربەریەتە بون.
بەڵام چارەسەری کێشەی خەڵکی فەلەستین کە گرێ و مەسەلەیەکی مێژوی و جدیە، پێویستە بەڕێگاچارەی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی فەلەستین کۆتایی بەم کێشەیە بهێنرێت، تا ئەم کێشەیە بەهەڵواسراوەیی بمێنێتەوە، ئارامی و ئاسودەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زەحمەتە فەراهەم بێت!.
دواتر هێرشەکان و توندوتیژی بۆردومانی بێبەزییانەی دژی دانیشتوانی غەززە لەلایەن ئیسرائیلەوە، نیگەرانی جیهانی وروژاند، بەتایبەتی ئەم نیگەرانیە زیاتر بۆ فەلەستینیەکانی گەمارۆدراو لە غەززەی دەگرتەوە، هەوروەها پەرەسەندنی ئەم هێرش و ململانێیە شەڕێکی ناوچەیی مەترسیدارو گەورەتری وێرانکەری هێنایە سەر شانۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، کە تائێستا ناوچەکەی لە دۆخێکی تری نە ئاشتی نە شەڕ بۆ کاتێکی نادیار لە چاوەڕوانیدا ڕاگرتووە
هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە و باشوری لوبنان و هەڕەشە لە ئێران، ناوچەکەی تەواو خستە نێو دۆخێکی تەواو ناجێگیر و نائارامترەوە. ئەو توندوتیژیەی ئیسرائیل بەرامبەر فەلەستینیەکان ئەنجامیاندا، بۆئەوە بو لەم رێگە نائینسانیەوە کێشەی فەلەستین بخەنە کەنارەوە و گورزێکی گەورەش لە حەماس بدەن، تا بەم کردارە قێزەونە ئیعتباری هاوسەنگی هێز بۆ ئیسرائیل و دەسەڵاتی ناتانیاهو بگەڕێنرێتەوە.
هێرشی وێرانکاری و دڕندانەکانی ئیسرائیل لە بەرامبەر خەڵکی بێتاوانی فەلەستیندا، لەو کاتەدا بووە جێگای بەڕێخستنی ناڕەزایەتی جەماوەرێکی بەرفراوان لە جیهاندا، وە خواستی ڕاگرتنی شەڕو سەرکۆنە کردنی کردارەکانی ئیسرائیل، ئەو ناڕەزایەتیانەش لە بەرەیەکی ئینسانی و ئازادیخوازی بەرفراواندا سەریان هەڵدا، کە بەمانای بەرگری لە ژیان و گوزەران و دابینکردنی ئارامی و ئاسایش بۆ خەڵکی فەلەستین و ئیسرائیل بوو.
چۆنیەتی بەربەریەتی داگیرکاری و هێرشی ئیسرائیل، بۆ سەر خەڵکی فەلەستین بە ئاگادری ئەمریکاو ڕۆژئاوا، یەکەم کۆمەڵکوژی نەبو کە ئیسرائیل ئەنجامی بدات، دواهەمینیش نابێت، بەجیا لەمەش ڕوی هەرە ناشرین و بۆگەناوی دیموکراتیەتی ئەمریکاو ڕۆژئاوای خستۆتە سەر بەڕە.
کاتێک فەلەستینیەکان بێدەنگ دەبن، پشتگوێ دەخرێن، کاتێک بەڕەنگار دەبنەوە بە شەیتان ناوزەند دەکرێن، تەواوی ڕووداوەکان لە بەرامبەر خەڵکی فەلەستیندا، مەترسیەکانی پشتگوێخستنی پرسی فەلەستین نیشان ئەدەن، نەک نەیانویست ڕێگاچارەیەکی عەمەلی و ئینسانیش بدەن بەدەستەوە، بەڵکو ئیسرائیل گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە دەبێت ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی توندوتیژتر دەستپێبکات بۆ لەناوبردنی ئەوان.
دوای ئەوەی ئیسرائیل دڵنیابو کە بۆردومانە ئاسمانیەکانی، باڵەخانە و تونێلەکانی وێران کردووە، هێرشەکانی بەردەوامی پێدا و هێزە سەربازیەکانی بەکارهێنا، لەهەمانکاتدا دەستدرێژیەکانی لەڕووی پانتاییەوە فراوانتر کرد و ئیسرائیل فەرمانی بە دانیشتووانەکەیدا چۆڵی بکەن، بەناوی ئازادکردنی ئەو بارمتانەی کە بەدەست حەماسەوەن‌، بەڵام ئەمجۆرە لە هەڵگیرسانی شەڕ، سیاسەتی پاکتاوکردنە بۆ مەرامێکی سیاسی تر نەک ڕزگارکردنی بارمتە گیراوەکانی لای حەماس.
لەڕاستیدا ئیسرائیل لەڕێگەی وەزارەتی ئیستخباراتەوە، دانی بەوەدانا کە پاکتاوکردنی دانیشتوانی غەززە، بەشێکە لە پاکێجی چەمکی سیاسەت و مامەڵەکردن لەگەڵ فەلەستینیەکاندا، دروستکردنی هەلومەرجێک بۆئەوەی ژیان لە کەرتی غەززەدا نەتوانرێت بەردەوام بێت، کە دەبێتە هۆی ئاوارەبوونی بەکۆمەڵی دانیشتوانی کەرتی غەززە بۆ میسر یان کەنداو و هەرشوێنێکی تر.
لایەنگرانی ئیسرائیل، لە ئەمریکا و لە ڕۆژئاوا زۆرباش ئاگاداری ئەم نەخشەو سیاسەتەی ڕاستڕەوەکانی ئیسرائیل بون، هەنگاوە عەمەلیەکانی سیاسەتی پاکتاوکردنیان فەرامۆش دەکرد، زۆر بێشەرمانە بێدەنگیان لێدەکرد، بەپاساوی بەدیهێنانی ئاسایش بۆ ئیسرائیل، واتە دەبێت سەروو دوو ملیۆن لە خەڵکی غەززە بەزۆرەملێ لەناو بیابانەکانەدا جێگایان بۆ بکرێتەوە، تاوەکو ئیسرائیل بەم شێوەیە دەوڵەتە دینی و فاشیستەکەی پارێزراوبێت.
ئەوەی بەتایبەتی جێگەی سەرسوڕمانە، ووڵاتانی ڕۆژئاوا چاودێری هەموو ئەو کارەسات و ڕوداوە نائیسانیانەی ئیسرائیل بون، بەڵام کارە دڕندەکانی حەماس کە لە ٧ی ئۆکتۆبەردا ئەنجامیدا، دەکەنە بیانوویەک بۆ عەمەلیکردنەوەی سیاسەتی پاکتاوکردنی تەواوی دانیشتوانی غەززە، لەلایەکی تریشەوە ئەمریکا و وڵاتانی هاوپەیمانی ئەوروپی ڕەتیانکردەوە شاڵاوی بەربەریەتی هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە بوەستێنن، تائێستاش تەنها بەردەوامن لە دەربڕینی ئیدانەکردن بەرامبەر کوشتنی ئیسرائیلیەکان لە هێرشەکەی حەماسدا بۆ سەرئیسرائیل. بۆیە ئەوە دەرکەوت ئەم کارەی ئیسرائیل دەیکات بەپشتیوانی هاوپەیمانەکانی لە رۆژئاواو و ئەمریکا، تۆڵەکردنەوەی کاریگەری قوربانیەکانی هێرشەکەی حەماس نیە! سیاسەتێکی پێشینەی پاکتاوکردنە بۆ دەرچونی ئیسرائیلە لەو قەیرانانەی هەفتا ساڵە لەبەرامبەر کێشەی فەلەستیندا دەرگیریەتی، لەهەمانکاتدا بۆ ڕوبەڕبونەوەی ئەو قەیرانەیە کە ئێستا لە پەیوەند بەو ئاڵوگۆڕانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێکهاتوە، ئەوە بێجگە لەوەی دەوڵەتی ئیسرائیل دەیەوێ بەپاکتاوکردنی فەلەستینیەکان پێگەی داهاتووی خۆی بچەسپێنێت و باسێکیش دەربارەی دەوڵەتی فەلەستین لەئارادا نەبێت.
بە جیا لەوەی ئیسرائیل شکاندنێکی گەورەی بەخۆوە بینی لە هێرشەکەی حەماس لە ٧ی ئۆکتۆبەردا، لە هەمان کاتدا هەموو جیهان بینیان کە ئیسرائیل ئەوەندە بەهێز نییە وەک خۆی بانگەشەی بۆ دەکات، لەسەرەتای ڕاگەیاندنی ئەوەی کە ئیسرائیل لە حاڵەتی شەڕدایە، ڕایگەیاند تا سەرکەوتن لەم شەڕەدا ئامادە نیە هیچ جۆرە سازش و دانوسانێک بکات، بەڵام دوای چل و پێنج ڕۆژ زیاترلە بۆردومان و داگیرکاری و وێرانکاری وهێرشی دڕندانەو شەڕێکی نابەرابەردا، لە بەرامبەر بەڕەنگاری هیزێکی میلیشیای وەک حەماس، ناچار بو سازش قەبوڵ بکات!.
یەکێک لە مەرجەکانی ئاگربەستەکە مسۆگەرکردنی هاتنە ژوورەوەی یارمەتیە مرۆییەکان بو بۆ ناو غەززە، کە ئەو کاتە بۆ فەلەستینیەکانی غەززە گرنگیەکی باشی هەبوو، ئەمەش بۆ لایەنەکانی بەڕەنگاری لەڕادەبەدەر گرنگ بو بۆ ئەوەی وزە دابین بکەن. بەم شێوەیە لایەنە خۆڕاگریەکانی فەلەستین سەرکەوتوو بوون لە ناچارکردنی ئیسرائیل بۆ هاتنە سەر مێزی دانوستان، کە فشارە جیهانیەکان و هێزی بەڕەنگاری توانی ئەم هەنگاوە بەدەست بهێنێت.
بەردەوامی داگیرکاری و کۆمەڵکوژیەکانی ئیسرائیل لە دژی خەڵکی مەدەنی و لەگەڵ بەرەوپێشچوونی شەڕەکەدا، بۆ هەموان ڕون بوەوە کە چەند دیفاکتۆی ژیانی خەڵکی فەلەستین ئەو راستیە دەسەلمێنێت، بەڕەنگاری پێداویستیەکی زیندوی ژیان و خەباتی فەلەستینیەکانە، کە بۆ رزگاری و دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆیە.
غەززە تەواوی ململانێی چەند ساڵەی فەلەستین و ئیسرائیلی لەخۆگرت، تیشکی خستەسەر ئەو دژایەتیە بنەڕەتیەی دەوڵەتی ئیسرائیل کە لە بەرامبەر خەڵکی فەلەستیندا هەیەتی.
هەڵوێست و کاردانەوەی دژە ئینسانی دەوڵەتی ئیسرائیل، شکاندنی دەرگای درۆی دیموکراسی و مافی مرۆڤیان نیشانداین. دڕندەیی وەڵامدانەوەی ئیسرائیل و گەورەیی زیانە مرۆیی و مادییەکان، خراپترین کابوسی نیشان داین، ئەو ململانێیە بووەهۆی گیان لەدەستدانی هەزاران منداڵ لە غەززە و بووە هۆی وێرانکاریەکی بەرفراوان بۆ کەرتی غەززە. لێکەوتەکانیش کاریگەریان لەسەر تەواوی جیهان دانا، بەو پێیەی پایتەخت و شارەکانی ڕۆژئاواو ئەمریکاو ووڵاتە عەرەبیەکان ڕێپێوان و خۆپیشاندانی بەرفراوانی بێوێنەیان نمایشکرد، ئەو نمایشەی کە دەوڵەتانی ڕۆژئاواو ئەمریکاو ئیسرائیل و بانگەوازی دیموکراتیەتەکەیان و شەڕەکەیانی تیا شەرمەزار کرا.
بەرزبونەوەی ئاستی ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل دەوری بینی لە قووڵکردنەوەی زیاتری ئەو بۆشاییە گەورەیەی کە وڵاتانی ڕۆژئاوا لە بەرامبەر وڵاتانی ڕۆژهەڵات لەیەکتر جیادەکاتەوە، ڕۆژئاوا جگە لە سەرمایەگوزاری و وەبەرهێنان و کاری هەرزان شتێکی تری لە ڕۆژهەڵات ناوێت، بۆ ئەمەش بەهەر بەهایەکی نامرۆیی بێت دەیانەوێت کاری لەسەربکەن، دەوڵەتی ئسرائیل بەو قەڵا پتەوە دەبینین کە لەلایەک بۆ پاراستن لە ململانێ و مەترسیەکانی شەڕی جەماوەری ڕۆژهەڵات بیان پارێزێت، لەلایەکی ترەوە هاوسەنگی هێز لەبەرامبەر جەمسەرە زلهێزەکانی بەرامبەریان ڕاگرن، بەڵام لایەنگری ئەمریکاو ڕۆژئاوا بۆ ئەو دڕندەییەی ئیسرائیل ئەنجامیدا، بەرگریە لە ترسی هەرەس هێنانی قەڵاکەیان.
لە ماوەی سێ مانگدا، دەستدرێژی داگیرکەری ئیسرائیل بۆ سەر غەززە، بە جینۆسایدێکی بێوێنە ئەژمار دەکریت، بۆردومانەکەی ئیسرائیل وێرانکاریەکی گەورەتری لەوەی ئەڵمانیا لێکەوتەوە، کە لەلایەن هاوپەیمانانەوە لە جەنگی جیهانی دووەمدا تووشی بوو.
ژمارەی ئەو فەلەستینیانەی لە غەززە بوونە قوربانی زیاتر لە ٧٤٠٠٠ هەزار کەسی تێپەڕاند، بۆیە بەشێکی زۆری کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی داوای ئاگربەستی دەستبەجێی ئەم داگیرکاریەیان کرد.
هەڵمەتی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە، یەکێکە لە توندترین هەڵمەتی سزادان بە دژی خەڵکی مەدەنی لەمێژوودا، بێگومان دەتوانرێت بخرێتە ڕیزی یەکەمی لیستی وێرانکەرترین هەڵمەتەکانی بۆردومان تائێستا لە جیهاندا.
ئۆپەراسیۆنی لافاوی ئەقسا گورزێکی پڕ لە ئازار بوو لە پێگەی بەناوبانگی ئیسرائیل و هاوپەیمانانی، بەتایبەتی دوای ئەو شکستانەی کە ئەمریکا و هاوپەیمانانی لە هەردوو وڵاتی ئەفغانستان و عێراقدا تووشی بوون، لە سەر چارەنوسی شەڕی ئۆکرانیاش بێ ئومێد وەستاون، ئەم لافاوەش سەرسامی کردن و نازانن چۆن پێگەو ئعتباری بەرەکەیان بگەرێننەوە، ئێستا لە ناو گەورەترین کوشتار و وێرانکاریدا ململانێ و شەڕی جەمسەرەکان دەکەن.
ئەو جینۆسایدەی ئیسرائیل لە غەززە ئەنجامیداوە، تێگەیشتن لە ئامانجی ستراتیژی ئیسرائیل ئاسان دەکات، تەنانەت ئەگەر هێشتا بارودۆخی کەرتی ڕۆژئاوا وەک غەززە لەبارنەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە ئامانجی ستراتیژی ئیسرائیل سنوردار دەبێت، مانای ئەوەیە ئیسرائیل بەردەوام دەبێت لە دروستکردنی هەلومەرجی گونجاو، لە بەکارهێنانی هێرش بۆ سەر دانیشتوانی فەلەستین و لکاندنی ناوچەیەکی فراوانی کەناری ڕۆژئاوا بە ئیسرائیلەوە.
دیدگای ستراتیژی ئیسرائیل، بەهیچ شێوەیەک باوەڕی بە ئاشتی نییە، لەسەر بنەمای ئەو قەناعەتە هەڵسوکەوت دەکات، کە دەسەڵاتی سەربازی خۆی ڕێگەی پێدەدات هەر یاسایەکی نێودەوڵەتی پێشێل بکات، کە بە بەربەستی بزانێت لەبەردەم پڕۆژەکەیدا، بەبێ ئەوەی لێپرسینەوەی لەگەڵدا بکرێت یان پرسیاری لێبکرێت.
ئیسرائیل بەردەوامه له پێشێلکردنی سەروەری سوریا و لوبنان وهەروڵاتێکی تر لە ناوچەکەدا، زیاتر ڕێبازێک دووپات دەکاتەوه، که لەسەر بنەمای هێز و فراوانبون و باڵادەستیە، هەر بەو جۆرەش وەک هاوپەیمانی ئەمریکا هێرشیان کردە سەر ئێران، نەک شەرعیەتی نێودەوڵەتی یان پێداویستیەکانی سەقامگیری ناوچەکه، وەک هێزێکی ئیقلیمی بە پشتیوانی ئەمریکا لە هەوڵی باڵادەستیە بەسەر ناوچەکەدا، بۆ ئەم نەخشەو پرۆژەیە دەوڵەتی فەلەستین جێگای نابێتەوە، ئەوەی شایانی باسە ئیسرائیل بەدوای هێرشەکانی بۆ سەر غەززە و باشوری لوبنان و بۆسەر ئێران نەک پرۆژەکانی سەرکەوتو نەبو، لە هەمانکاتدا هەوڵی بۆ بونی بە قەڵایەک لە ناوچەکەدا پاشکشەی پێکراوە.
ئەوەی دەتوانێت بەربەستێکی تەواو گەورەبێت لەبەرامبەر ستراتیژی شەڕنگیزی و پاوانخوازی ئیسرائیل و هەوڵی کۆنەپەرستانەی ترامپ لەسەر کێشەی فەلەستین و دووڕویی وڵاتە ئەروپیەکان، فراوانبونی ناڕەزایەتی بەربڵاوی جەماوەریە لە ئاستی ناوچەکە و جیهاندا لەبەرامبەر هەردەخالەتێکی وڵاتانی زلهێزی دنیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە هەمانکاتدا فەراهەم هێنان و دابینکردنی دەورو دەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا.




دیسیپلین و دژە گەندەڵی،ستراتیژی شی جینپینگ.. هەڵۆ حەسەن

لە 29ی ئۆكتۆبەری 2026، كۆمیتەی ناوەندیی بیستەمی پارتی كۆمونیستی چین لە پلینیۆمی پێنجەمیدا بڕیارنامەیەكی پەسەند كرد،دەربارەی چەند پرسێكی گرنگە كە پەیوەندییان بە بەردەوامبوون لەسەر بەڕێوەبردنی تەواو و توندی پارتی كۆمۆنیستی چینەوە هەیە،پارتی كۆمۆنیستی چین چۆن خۆی هەڵدەسەنگێنێت، چ مەترسییەك بەرەو ڕووی دەبێتەوە و بە چ ڕێگایەك دەیەوێت لە داهاتوودا بەهێزتر بێت،پرسی چۆنیەتیی پاراستنی ڕێباز، ڕەوایەتی و توانای حوكمڕانیی درێژخایەنی پارتێكی سیاسی، بووەتە یەكێك لە تەوەرە ناوەندییەكانی بیری سیاسیی شی جینپینگ، لە ناوەكی ڕێبازی ئەودا بۆ بنیادنانی حزب، دوو بنەمای پێكەوەبەستراو هەن: پەیڕەوكردنی خۆبەڕێوەبەریی توند و گشتگیر ،بەدیهێنانی ئەوەی بە شۆڕشی خودیی بەردەوامی حزب پیناسەی دەكات،ئەم دوو بنەمایە پەیوەندییەكی توندوتۆڵیان پێكەوە هەەیە، حوكمڕانیی گشتگیر و توند، ئەو ڕێسا و ڕێبازی ڕەفتار و مكانیزمە دامەزراوییانە دابین دەكات كە بۆ ڕێكخستنی هەڵسوكەوتی ئەندامان و بەرپرسانی حزب پێویستن لە بەرامبەردا، شۆڕشی خودی نوێنەرایەتیی توانای حزب دەكات بۆ هەڵسەنگاندن بەسەر كەمكورتییەكانی خۆیدا، ڕاستكردنەوەی هەڵەكان، نوێكردنەوەی پێكهاتە ڕێكخراوەییەكان و وەڵامدانەوەی بارودۆخە گۆڕاوەكان،گرنگیی ئەم بنەمایانە لە بڕیاری كۆمیتەی ناوەندیی پارتی كۆمۆنیستی چین سەبارەت بە «هەندێك پرسی سەرەكی لەبارەی سووربوون لەسەر خۆبەڕێوەبەریی تەواو و ڕژدی حزب»دا دووپات كرایەوە، كە لە پلنیۆمی پێنجەمی كۆمیتەی ناوەندیی بیستەمی پارتی كۆمۆنیستی چیندا لە 29ی ئۆكتۆبەری2026 پەسەند كرا، ئەم بڕیارە ڕوونكردنەوەیەكی ورد سەبارەت بە ڕێبازی فەرمیی حزب بۆ بەهێزكردنی حوكمڕانیی ناوخۆیی، باشتركردنی ڕێبازی ڕێكخراوەیی، ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی، پاراستنی پەیوەندی لەگەڵ خەڵكدا، ئەم بیرۆكانە، پشكی سەرەكیی دیدگا فراوانەكەی شی جینپینگ پێكدەهێنن لە بنیادنانی حزبدا: پارتێكی حوكمڕان نەك تەنها دەبێت سەركردایەتی كۆمەڵگا و دەوڵەت بكات، بەڵكو دەبێت بەردەوام چاودێری ڕێكخستن و چاكسازی لە خۆیشیدا بكات.

خۆبەڕێوەبەریی تەواو و ڕژد وەك بنەمای هێزی سیاسی

یەكێك لە ستوونە سەرەكییەكانی ڕێبازی شی جینپینگ بریتییە لە بنەمای خۆبەڕێوەبەریی تەواو و ڕژدی پارتی كۆمونیستی چین ، ئەمە مانای ئەوەیە كە ڕێباز و لێپرسینەوە دەبێت هەموو پارتەكە بگرێتەوە، لە سەركردایەتیی ناوەندییەوە تا ڕێكخراوە خۆجێییەكان و تاك بەتاكی ئەندامان، پارتی كۆمۆنیستی چین گرنگییەكی تایبەت دەدات بە ڕێگریكردن لە سەرهەڵدانی ئەو دیاردە ناوخۆییانەی كە ڕێباز لاواز دەكەن، بەرژەوەندیی كەسی هاندەدەن یان بەرپرسان لە خەڵك جیادەكەنەوە،پلنیۆمی پێنجەمی پارتی كۆمۆنیستی چیندا،چەند بنەمایەك دیاری كرد بۆ پاراستنی حوكمڕانیی گشتگیر.
ڕێبازی توند لە هەموو ئاستەكاندا: ڕێسا و پێوەرەكان دەبێت بەسەر هەموو پارتەكەدا جێبەجێ بن، بێ هیچ ئیمتیازێك بۆ بەرپرسە باڵاكان یان كەسایەتییە كاریگەرەكان،سەركردایەتی بە نموونە: بەرپرسە باڵاكان و دەستە سەركردەكان پێش ئەوەی داوای پابەندبوون لە كەسانی تر بكەن، خۆیان ڕێباز و بەرپرسیارێتی نیشان بدەن
حوكمڕانیی كێشە-تەوەر: لاوازییە ناوخۆییەكان دەبێت دەستنیشان و چارەسەر بكرێن نەك پەنهان بكرێن.
یەكڕیزیی دامەزراوەیی: ڕێسا، یاسا و میكانیزمە ڕێبازییەكانی حزب دەبێت وەك سیستەمێكی یەكگرتوو كار بكەن.
چاودێریی بەردەوام: حوكمڕانی و چاودێری دەبێت وەك ئەركێكی هەمیشەیی بمێننەوە نەك هەڵمەتی كاتی.گرنگیی ئەم ڕێبازە لە هەوڵیدایە بۆ گۆڕینی ڕێباز لە داواكارییەكی كارگێڕییەوە بۆ خەسڵەتێكی هەمیشەیی لە كلتوری ڕێكخراوەییدا.

شۆڕشی خود
لەوانەیە جیاوازترین چەمك لە ڕێبازی شی جینپینگ بۆ بنیادنانی حزبدا بریتی بێت لە بیرۆكەی «شۆڕشی خود»، ئەمە ئاماژەیە بۆ توانای حزب بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی كێشەكانی خۆی، داننان بە كەمكورتییەكاندا، ڕاستكردنەوەی هەڵەكان و نوێكردنەوەی خۆی بێ چاوەڕوانكردنی قەیرانێكی دەرەكی كە ناچاری گۆڕانكاری بكات،لە پلنیۆمی پێنجەمدا ئەم بنەمایە بە پرسیارێكی بنەڕەتیی مێژووییەوە دەبەستێتەوە: چۆن پارتێكی گەورەی دەسەڵاتدار دەتوانێت لە خولی مێژوویی هەستان و ڕووخان خۆ بپارێزێت؟،بەڵگەنامەكە دوو وەڵام دیاری دەكات: چاودێریی گشتی بەسەر حكومەتدا و توانای حزب بۆ چاكسازیی خودی، لەم چوارچێوەیەدا، شۆڕشی خود- تەنها گۆڕینی بەرپرسێكی تاكەكەسی یان سزادانی پێشێلكاری نییە، بەڵكو پرۆسەیەكی فراوانترە كە هۆشیاریی سیاسی، باشتركردنی ڕێكخراوەیی، چاكسازیی دامەزراوەیی و ڕاستكردنەوەی ڕەفتارە نادروستەكان لەخۆدەگرێت،شۆڕشی خود چەند لایەنێكی هەیە:
ڕەخنە لە خود و ڕاستكردنەوە: ڕێكخراوەكان و ئەندامانی حزب دەبێت هەڵسەنگاندن بۆ كارەكانیان بكەن، هەڵەكان بناسنەوە و هەنگاوی ڕاستكردنەوە بنێن.
نوێبوونەوەی ڕێكخراوەیی: پێكهاتە لاواز یان كارانەبووەكان دەبێت بەهێز بكرێن، لە كاتێكدا ڕەفتارە كۆنەكان دەگۆڕدرێن.
بەرەنگاربوونەوەی غرور: ئەزموونی حوكمڕانیی درێژخایەن نەبێتە هۆی لوتبەرزی، هەستكردن بە خاوەندارێتیی تایبەت لەلایەن بەرپرسانەوە.
پاراستنی بەرپرسیارێتیی سیاسی: ئەندامان و سەركردەكان دەبێت هەمیشە ئاگاداری ئامانج و بەرپرسیارێتییە ڕاگەیەندراوەكانی حزب بمێننەوە.بەرگرییە بنەڕەتییەكە ئەوەیە كە ڕێكخراوەیەكی سیاسی ناتوانێت تەنها بە دەستكەوتە مێژووییەكانی بەهێز بمێنێتەوە، بەڵكو هێزی درێژخایەنی بەندە بە توانای بۆ ناسینەوە و ڕاستكردنەوەی لاوازییەكانی خۆی،توخمێكی گرینگی تری بیری شی جینپینگ لەسەر بنیادنانی حزب بریتییە لە بەهێزكردنی ڕۆحیەی حزبی لە نێوان ئەندامان و بەرپرساندا،بڕیارە فەرمییەكە جەختی لەسەر باوەڕی سیاسی، پەروەردەی فیكری، دڵسۆزی بۆ بنەماكانی حزب و گەشەپێدانی هەستی بەرپرسیارێتییەكی بەهێز دەكات، و پەروەردەی فیكری و سیاسی وەك پێكهاتەیەكی سەرەكیی ڕێبازی ڕێكخراوەیی دەناسێنێت،ئەم ڕێبازە بۆ ئەوە دانراوە كە دڵنیابێت لەوەی ئەندامانی حزب ئەندامێتی تەنها وەك سەرچاوەی پێگە، ئیمتیاز یان پێشكەوتنی پیشەیی سەیر نەكەن، بەڵكو پابەندبوونی خۆیان لە ڕێگەی هەڵسوكەوت، بەرپرسیارێتی و خزمەتی گشتییەوە نیشان بدەن،هەروەها بڕیارەكە جەخت لە گرنگیی خوێندنی تیۆری و جێبەجێكردنی بیرۆكە ڕێنماییكەرەكانی حزب دەكات لە حوكمڕانیی پراكتیكیدا،كوالێتی سەركردایەتی توخمێكی تری سەرەكییە لە ڕێبازی پارتی كۆمۆنیستی چین بۆ بنیادنانی حزب،بڕیارەكە جەخت لەسەر باشتركردنی سیستەمەكانی هەڵبژاردن، دیاریكردن، ڕاهێنان، بەڕێوەبردن و چاودێریكردنی بەرپرسان دەكاتەوە، ئەمە ئەوە دەردەخات كە كارایی ڕێكخراوی سیاسی بە شێوەیەكی بەرچاو بەندە بە لێوەشاوایی، پاكی و بەرپرسیارێتیی ئەو كەسانەی پۆستی سەركردایەتییان پێسپێردراوە،بەڵگەنامەكە چەند مەرجێك دیاری دەكات:
بەرپرسان دەبێت پابەندبوونی سیاسی، لێوەشاوایی پیشەیی و هەستی بەرپرسیارێتیی بەهێزیان هەبێت،دەستنیشانكردنی سەركردایەتی دەبێت لەسەر بنەمای پێوەر و ڕێكارە دامەزراوەكان بێت،بەرپرسان دەبێت لە ژێر چاودێریی بەردەوام و هەڵسەنگاندنی توانادا بن،سەركردە باڵاكان دەبێت بەرپرسیارێتییەكی گەورەتر هەڵبگرن و پێشێلكاری و خراپ بەكارهێنانی دەسەڵات دەبێت لە ڕێگەی ميكانیزمە ڕێبازییەكانەوە چارەسەر بكرێن،بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی: ڕێگریكردن لە خراپ بەكارهێنانی دەسەڵاتی سیاسی و كارگێڕی،شەڕی دژ بە گەندەڵی بە یەكێك لە دیارترین ڕەهەندەكانی حوكمڕانیی گشتگیر و توندی حزب دەمێنێتەوە:ڕێبازی دژە گەندەڵیی پارتی كۆمۆنیستی چین بە زاراوەكانی «ڕاوكردنی پڵنگ» و «كوشتنی مێش» ناسراوە، كە ئاماژەن بۆ كاركردن دژی بەرپرسە باڵاكان و كەسە گەندەڵە پلەنزمەكان، بریارنامەی 29ی ئۆكتۆبەری2026 دووپاتی دەكاتەوە كە گرنگە گەندەڵی لە هەموو ئاست و بوارەكاندا چارەسەر بكرێت، بەڵگەنامەكە لە سزادانی كەیسە تاكەكەسییەكان تێدەپەڕێت و جەخت لەسەر دۆزینەوەی ئەو هەلومەرجە دامەزراوییانە دەكات كە ڕێگە بە سەرهەڵدان و بەردەوامبوونی گەندەڵی دەدەن، ئەم ڕێبازە سێ ئامانجی سەرەكی هەیە:

یەكەم، سزادان: لێكۆڵینەوە و سزادانی كەسانی تێوەگلاو لە گەندەڵیدا، بێ ڕەچاوكردنی پلە و پۆستیان.
دووەم، خۆپاراستن: كەمكردنەوەی هەڵەكان بۆ گەندەڵی لە ڕێگەی ڕێكاری شەفاف، چاودێریی كاریگەر و سنورداركردنی دەسەڵاتی فەرمی.
سێیەم، ڕاستكردنەوەی دامەزراویی: بەكارهێنانی دەرسەكانی كەیسەكانی گەندەڵی بۆ ناسینەوەی لاوازییە ڕێكخراوییەكان و باشتركردنی مەكانیزمەكانی حوكمڕانی،بنەمایەكی تر كە لە بڕیارەكەدا جەختی لەسەر كراوەتەوە بریتییە لە پێویستیی بەڕێوەبردنی حزب لە ڕێگەی دامەزراوە و ڕێساكانەوە،ئەم بنەمایە دەزانێت كە ڕێبازی سیاسی ناتوانێت تەنها پشت بە پاكی تاكەكەسیی سەركردەكان ببەستێت، بەڵكو دەبێت بە ڕێسای فەرمی، بەرپرسیارێتیی دیاریكراو و ڕێكاری شەفاف پشتگیری بكرێت، یاساكان دەبێت بە یەكسانی بۆ هەمووان جێبەجێ ببن و هیچ كەسێك نەبێت ئیمتیازی تایبەتی هەبێت،پەیوەندیی نێوان حزب و خەڵك تەوەرێكی دووپاتبووەوەیە لە تێگەیشتنی فەرمیی پارتی كۆمۆنیستی چیندا،بڕیارنامەی ئۆكتۆبەری 2026 جەخت لەسەر چارەسەركردنی ڕێكارە پووچەكان، بیرۆكڕاتی، خۆشگوزەرانی و زیادەڕۆیی دەكاتەوە، كە بە «چوار خراپەكارییەكە» ناودەبرێن. ئامانج لەم هەنگاوانە گۆڕینی هەڵسوكەوتی بەرپرسان و نزیككردنەوەیانە لە هاووڵاتییانی ئاسایی و چارەسەركردنی كێشە ڕۆژانەكانیان،هێزی ڕێكخراوەیەكی سیاسی ناتوانێت تەنها بە سەركردایەتیی ناوەندییەكەی بوەستێت، بەڵكو پێویستی بە چالاكیی ڕێكخراوەكان هەیە لە ئاستی بنكە و كۆمەڵگادا، بڕیارەكە جەخت لەسەر بەهێزكردنی ڕێكخراوە بنكەییەكان و گونجاندنیان لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی سەردەم و دیجیتاڵیزاتۆندا دەكاتەوە.
چاودێریی گشتی و لێپرسینەوە
بڕیارەكە داوای یەكخستنی شێوازە جیاوازەكانی چاودێری دەكات، وەك چاودێریی ناوخۆیی، كارگێڕی، دادوەری و دیموكراسی، بۆ ئەوەی پێكەوە كار بكەن و زنجیرەیەكی ڕوونی لێپرسینەوە و بەدواداچوون بۆ ڕاستكردنەوەی هەڵەكان پێكبهێنن.

تەكنەلۆژیای دیجیتاڵ و مۆدێرنكردنی چاودێری
بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا و پلاتفۆرمی داتا گەورەكان و سیستەمی دیجیتاڵی وەك ئامرازێك بۆ چاودێریكردنی كارەكان و بەرەنگاربوونەوەی شێوازە نوێیەكانی گەندەڵی لە سەردەمی مۆدێرندا ،پەیامی سەرەكیی بیری شی جینپینگ ئەوەیە كە هێزی پارتێكی حوكمڕان نەك تەنها بە توانای سەركردایەتیكردنی دەوڵەت، بەڵكو بە توانای بەڕێوەبردن و چاكسازیكردنی خۆی دەپێورێت،بڕیارنامەی 29ی ئۆكتۆبەری2026 ئەم تێڕوانینە گشتگیرە و پرسیارگەلی گرنگ بۆ پارتە سیاسییەكان لە هەر ژینگەیەكدا (وەك هەرێمی كوردستان) دەوروژێنێت لەسەر شەفافیەت، لێپرسینەوە، بەرپرسیارێتی و متمانەی گشتی.

سەرچاوە:
بڕیاری كۆمیتەی ناوەندیی پارتی كۆمۆنیستی چین لەبارەی هەندێك پرسی سەرەكی سەبارەت بە سووربوون لەسەر خۆبەڕێوەبەریی تەواو و ڕژدی حزب، كە لە پلینیۆمی پێنجەمی كۆمیتەی ناوەندیی بیستەم لە لە 29ی ئۆكتۆبەری2026 پەسەند كراوە.
Resolution of the Central Committee of the Communist Party of China on Certain Major Issues concerning Persevering with Full and Rigorous Party Self-Governance, adopted at the fifth plenary session of the 20th CPC Central Committee, October 29, 2026




سەرمایەی ئەندێشەیی و کۆمەڵگەی نمایش – بەشی سێیەم.. ئەکرەم سەعید

گەورەترین کێشەی خوێنەری کتێبی سەرمایە، و بەتایبەتی بەشی سەرمایەی ئەندێشەیی مارکس، ئەوەیە کە بابەت و باسی زۆر ئاڵۆز و ناوازە و پڕ لە هاوکێشەی بیرکاری و بانکییە. بۆیە زۆرینە خەڵک ئارەزووی خوێندنەوەی کتێبی سەرمایەیان نییە. لەم وتارانەدا تەقەلا دەدەین کە ئەم تیۆرییە قورسە ڕوون بکەینەوە بە بەکارهێنانی نموونەی زیندوو، بەتایبەتی لەم بەشەدا وەک: مایەپوچبوونی بنکی “یوینو” لە باراگوای (لەم دواییانەی ٢٠٢٦)، قەیرانی بانکەکانی لوبنان، و هەرەسی بنکی سیلیكون ڤالی. وە بەکارهێنانی هاوشێوەسازیی هاوچەرخ ئەنالۆجی – لێکچواندن؛ بەراوردکردنی سەرمایەی ئەندێشەیی بە سیستمی دارایی بە ”ئینتەرنێتی تاریک” و ”جیهانی مافیا”. ئەم بەراوردکارییە کۆمەکی خوێنەر دەکات بە ئاسانی تێبگات چۆن پارەیەک کە بوونی مادی نییە (تەنیا ژمارەیە لەسەر شاشەکان)، دەبێتە ئامرازێکی بێبەزەیی بۆ دزینی قوتی خەڵک بە کلیککردنی دوگمەیەک.

سەرمایەی ئەندێشەیی و تەقینەوەی بڵقەکان:
(هەواڵەکان: بەپشتبەستن بەوەی پێگەی ”جیهانی سۆسیالیست” بڵاوی کردووەتەوە، وڵاتی باراگوای ڕووبەڕووی تەنگژەیەکی دارایی و ڕامیاریی گەورە بووەتەوە، ئەمەش بەهۆی هەرەسی دارایی دەنگدانەوەداری بانکی “یوینو” کە بە یەکێک لە گەورەترین بانکە ژمارەیییەکانی ئەو وڵاتە دادەنرێت. لە سێی مانگی یانزەی ٢٠٢٦دا، بانکی ناوەندیی باراگوای سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی خۆی بەسەر ئەو بانکە ژمارەیییەدا سەپاند، دوای ئەوەی زانیارییە وردبینییەکان ئاشکرایان کرد کە توانای دارایی ئەو بانکە بە توندی دابەزیوە بۆ کەمتر لە نیوەی ئەو نزمترین ئاستەی کە یاسا دیاریی کردووە، ئەمەش دەسەڵاتدارانی دراوی ناچار کرد کە کارەکانی بە تەواوی ڕابگرن. ئەم هەنگاوە ناچارییە بووە هۆی سڕکردنی ژمارە ژمێریارییەکانی نزیکەی سێ ملیۆن پاشەکەوتکار و ڕاوەستانی تەواوی خزمەتگوزارییە ژمارەیییەکانی بانکەکە، سەرەڕای ئەو مەترسییە گەورانەی کە ڕوویان لە پارەکانی بەشی گشتی کرد، بەهۆی دەستبەسەرداگرتنی بانکەکە بەسەر پاشەکەوتە فەرمییەکانی دەوڵەتدا کە بەهاکەیان لە هەشتسەد ملیۆن دۆلار تێپەڕ دەکات).
ئەو دیمەنە پڕ لە ڕووداو و کتوپڕەی کە باراگوای لەم دواییانەدا بەخۆیەوە بینی، کە خۆی لە هەرەسی بانکی ژمارەییی “یوینو” و سڕکردنی پاشەکەوتە داراییەکانی نزیکەی لەسەدا شەستی هاوڵاتیانی ئەو وڵاتەدا بینییەوە، و ئەو شتانەی بەدوایدا هاتن وەک لادانی سەرۆکی وڵات ”سانتیاگۆ پینیا” و سەپاندنی مانەوەی ناچاری لە ماڵەوە بەسەریدا دوای ڕاپەڕینێکی گشتیی گەورە ــ بەرجەستەکردنێکی ڕوونی ئەو تێڕوانینانەیە کە تیۆری سۆسیالیستی دایڕشتوون سەبارەت بە “سەرمایەی ئەندێشەیی” و کاریگەریی تەقینەوەی بڵقە داراییەکان.

ئەم پەیوەندییە پێکهاتەییە لەم تەوەرانەی خوارەوەدا دەردەکەوێت:

  • سەرمایەی ژمارەیی و قورستربوونی بڵقە سەوداگەرییەکان: بەشی تەکنەلۆژیای ژمارەیی بووە هۆی گەورەکردنی شێرپەنجەییی بەهای بازاڕیی سامانەکان، کە ئەمەش بە پاڵپشتی سەرکێشییە داراییە نەژمێردراوەکانەوە. لەم چوارچێوەیەدا، بانکی “یوینو” لە باراگوای بە خێرایییەکی زۆر گەشەی دەکرد و سەرنجی نیوەی دانیشتووانی ئەو وڵاتەی ڕادەکێشا، بەڵام بەهۆی ئەوەی پێکهاتەکەی لەسەر بنەمای بڵقێکی دارایی ناسک و لەرزۆک ڕاوەستابوو و پشتئەستوور بوو بە “پێشبینییە بڕواپێکراوە ئەندێشەیییەکان”، بنەما مادییەکەی لەناوچوو و توانای داراییەکەی لە چرکەساتێکی کتوپڕدا هەرەسی هێنا -١-.
  • گۆڕانی خەیاڵی دارایی بۆ تەنگژەیەکی بژێویی خنکێنەر: سۆسیالیستەکان هەمیشە جەخت دەکەنەوە کە چینی کرێکار، ئەگەرچی بەشیان لە بۆرسە و سەوداگەرییەکاندا نییە، بەڵام قورسترین باج بە شێوازی ناڕاستەوخۆ ئەوان دەیدەن. ئەمەش لە باراگوای بە ڕوونی دەرکەوت؛ کاتێک سڕبوونی بازاڕ سیستمی دارایی پەکخست، یەکەم قوربانی ئەو توێژە چەوساوانە بوون لە مامۆستایان و شوفێرانی تەکسی، کە پاشەکەوت و داهاتی خانەنشینییان لە کۆڕیدۆرەکانی بانکەکەدا لەناوچوو، تا خۆیان لەبەر دەم دڵڕەقیی شەقامدا ببیننەوە.
  • کازینۆی بۆرسە و سێرکی ڕامیاریی سەرخان: کازینۆی سەوداگەرییە داراییەکان و سێرکی ڕامیاریی هاوچەرخ تەنیا دوو ڕووی یەک دراوی چینایەتین. چوارچێوەی ڕووداوەکان ئاشکرای دەکات کە سەرۆکی لادراو “پینیا” پێشتر بەشی هەبووە لەو کۆمپانیایەی خاوەنی بانکە هەرەسهێناوەکە بووە؛ واتە لوتکەی دەسەڵاتی ڕامیاری لەگەڵ لوتکەی سەرمایەی ئەندێشەیی و سەوداگەری لە خاڵێکی بەرژەوەندیی هاوبەشدا یەکیان گرتبووەوە. بۆیە، کاتێک قەوارەی بانکەکە داڕما، خێرا گرێبەستی پێکهاتەی ڕامیاریی سەرخانیش پسا و سەرۆکی دەوڵەت دەستبەجێ لادرا.
  • یاسای گەشەکردنی جیهانیی نایەکسان: سۆسیالیستەکان پێداگری دەکەن کە تەنگژەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا (وەک ئەوەی پێشتر لە لوبنان ڕوویدا و ئەمڕۆ باراگوای دەیچێژێت) شێوازێکی دڕندەتر و کوشندەتر بەخۆوە دەگرن و بە خێرایییەکی زۆرتر تێدەپەڕن بە بەراورد بە هاوشێوەکانیان لە وڵاتە سەرمایەدارییە ڕۆژاواییەکاندا، ئەمەش بەهۆی لەرزۆکیی ژێرخانە ئابوورییەکانی ئەم وڵاتانە و نەبوونی توانای بەرگەگرتنی لێکەوتە توندەکانی تەقینەوەی بڵقە داراییە گەورەکان.
    کاتێک سەرمایەی دارایی هەژموونی ڕەهای خۆی بەسەر سەرمایەی بەرهەمهێنەردا دەسەپێنێت، و سەرمایەداریی ئەندێشەیی دەبێتە دیارترین و باڵادەستترین خەسڵەت لە سیستمی سەرمایەداریی هاوچەرخدا، ناوەندی سەرکردایەتی و بڕیاردان بە ناچاری لە دەزگاکانی دەوڵەتەوە دەگوێزرێتەوە بۆ ژێرزەمینی ناوەندە داراییە جیهانییەکان، ئەمەش ئەوە جێگیر دەکات کە بە دیکتاتۆرییەتی شاراوەی پارە دەناسرێت. لە ژێر سێبەری ڕاوەستانی ئابووریی دەوڵەتان لە ڕووی پێکهاتەییەوە لەسەر قەرزە کەڵەکەبووەکان و بڵقە داراییەکان (سەرمایەی ئەندێشەیی)، حکومەتەکان خۆیان ڕووتکراوە لە سەروەری و سەربەخۆییی نیشتمانیی خۆیان دەبیننەوە؛ چونکە ئیتر بڕیارە ڕامیارییە چارەنووسسازەکان لە ناو پەرلەمانەکاندا دانەڕێژرێن یان لە لایەن نوێنەرانی شەرعیی گەلەوە بە یاسایی ناکرێن، بەڵکو بە ناچاری لە لایەن کارتیلی بانکە گەورەکان، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، و دەزگاکانی هەڵسەنگاندنی داراییەوە دەسەپێنرێن. لێرەدا، ڕۆڵی دەوڵەت لە پاراستن و خزمەتی هاوڵاتییانەوە دەگۆڕێت بۆ تەنیا پاسەوانێکی دڵسۆز کە بەرژەوەندیی قەرزدەران و کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەپارێزێت.
    ئەم گۆڕانکارییە لە فرمانی دەزگاکانی دەوڵەت و حیزبە بۆرژواکاندا لە پاراستنی کۆمەڵگە و هاوڵاتیانەوە بۆ بەرگریکردن لە بانکەکان و بڵقە داراییەکان لە جیهانی هاوچەرخدا، بووە هۆی لادانی ئامانجی زۆرینەی سەرکردە ڕامیارییەکان؛ ئیتر خەمی ئەوان پەرەپێدانی بەشەکانی پیشەسازی، کشتوکاڵ، یان بونیادنانی ژێرخانی ڕاستەقینە و بەرجەستە نەبوو، بەڵکو ڕۆڵی تەکنیکی و تەکنۆکراتییان کورت بووەوە لە پاراستنی “متمانەی بازاڕی دارایی” و ئارامییە دەستکردەکەیدا. زۆرینەی ڕامیارکارانی هاوچەرخ دۆخی ئەمڕۆی خۆیان تەرخان دەکەن بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی بڵقە داراییەکان، چونکە چاک دەزانن کە تەقینەوەی ئەو بڵقانە بە واتای هەرەسی حەتمیی دەسەڵاتی ئەوان دێت، ئەمەش وای کرد کە ڕامیاری لە ناخی خۆی وەک پڕۆژەیەک بۆ دادپەروەری خاڵی بێتەوە، و بیگۆڕێت بۆ تەنیا ئامرازێکی تەکنۆکراتی بۆ بەڕێوەبردنی تەنگژە خولییەکان و پاراستنی تۆڕی سەوداگرانی سەرمایە.
    دەستبەسەرداگرتنی سەرۆکی باراگوای، ڕووداوێکی مێژوویی هاوچەرخە کە ئەوە دەسەلمێنێت کاتێک “بڕواپێکردنی ئەندێشەیی و سەرابی دارایی” بانکەکان لەناو دەچێت، هێزی توڕەییی چینی کرێکار و هەژاران دەگۆڕێت بۆ واقیعێکی دڵڕەق بۆ تێکشکاندنی پارێزبەندیی ڕامیاریی بەرزترین پێگەی ڕامیاری لە وڵاتدا.
    هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە ناڕەزایەتی و ڕاپەڕینی ئەم جەماوەرەی کە بژێوی و پاشەکەوتەکانیان لە ناو بڵقەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی و کازینۆکانی بانکەکاندا لەناوچووە، خەباتێکی تەواو ڕەوایە. بەڵام کێشە بنەڕەتییەکە لێرەدا لەوەدایە کە ڕزگاریی ڕاستەقینە لە تاڵانکردنی نانی هەژاران و سامانیان، کورت ناکرێتەوە لە تەنیا تەقینەوەیەکی کاتیی توڕەیی، یان گۆڕینی دەموچاوە ڕامیارییەکان، یان تەنانەت زیندانیکردنی سەرۆکێک و چاوەڕوانیکردنی بەڵێنەکانی قەرەبووکردنەوە؛ چونکە ئەم جۆرە کاردانەوانە ناتوانن چاکسازی لە پێکهاتە قووڵەکەی سیستمی چەوسانەوەی سەرمایەداریدا بکەن.
    چارەسەری ڕیشەیی تەنیا کاتێک گەڵاڵە دەبێت کە کرێکاران و توێژە چەوساوەکان لە نامۆبوونی سەرمایەداری ڕزگاریان بێت، و بگەنە قۆناغێکی پێشکەوتوو لە هۆشیاریی چینایەتی ڕێکخراو؛ بۆ ئەوەی ڕابەرایەتیی وەرچەرخانێکی شۆڕشگێڕانە بکەن کە کۆتایییەکی بڕاوە بە خودی سیستمی سەرمایەداری بهێنێت، کە سەرچاوەی سەرەکی هەموو شێوازەکانی فێڵ و تەڵەکە، گەندەڵی، و باڵادەستیی مافیاویی چینی سەرمایەدارانە.

    سەرمایەی ئەندێشەیی، تۆڕی شاراوە و جیهانی مافیا:
    لێکچوونێکی بنیادگەریی قووڵ و ڕیشەیی هەیە لە نێوان میکانیزمەکانی “فێڵ و تەڵەکەی سەرمایەی ئەندێشەیی” لە ئابووریی دارایی و بازاڕی بۆرسەکاندا، لەگەڵ “خەڵەتاندن و دزینی دارک وێب – (٢)” لە جیهانی دیجیتاڵیدا. ئەگەرچی ئامرازەکان جیاوازن (لەکاتێکدا یەکەمیان لە ڕێگەی بانک و کۆمپانیا کاغەزییەکانەوە کار دەکات، دووەمیان لە ڕێگەی خوارزميات و وێبگەڕە کۆدکراو و مشەفەرەکانەوە)، بەڵام ئەندازیاریی دەروونی و دارایی تاوانەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە؛ چونکە هەردوو جۆرەکە پشت بە دروستکردنی “بەها لە نەبوونەوە” و یاریکردن بە هۆشیاریی قوربانییەکان دەبەستن.
    بە دەربڕینکی تر؛ وەک چۆن سیستمی بانکی و کۆمپانیا کاغەزییەکان- سەرمایەی ئەندێشەیی، سەوداگەرییەک لەسەر بنەمای “پێشبینیکردنی قازانجی داهاتوو” بەبێ بوونی هیچ بەرهەمێکی ڕاستەقینە دروست دەکەن، بە هەمان شێوەش ڕێساکانی تەڵەکەبازی لە “تۆڕی شاراوە یان تۆڕی تاریک – الدارك ويب “دا (و ئەو دراوە دیجیتاڵییانەی چەسپ و پشتگیریی بەرهەمهێنانیان نییە، یان پڕۆژە هەڕەمییە دیجیتاڵییەکان) بەهایەکی سێبەری دروست دەکەن کە بە تەواوی پشت بە سووڕانەوەی دەستبەدەستی پارە و خەڵەتاندنی قوربانییەکە بە دەوڵەمەندبوونی خێرا دەبەستێت، بەبێ ئەوەی هیچ بەرهەمێکی خاوەن بەهای ئاڵوگۆڕی ڕاستەقینە لەئارادا بێت.

    نەبوونی چاودێریی ڕێکخراوەیی – کەلێنە یاساییە تاریکەکان:
    لە سەرمایەی ئەندێشەییدا تاوانباران سوود لە کەلێنە یاساییەکانی ناو ئەو وڵات و دوورگانە وەردەگرن کە باجیان تێدا نییە و وەک پەناگەی ئارامی دارایی دەناسرێن، هەروەها سوود لە نەبوونی هەماهەنگی لە نێوان دەوڵەتاندا وەردەگرن بۆ تێپەڕاندنی پارەکان لە ڕێگەی چینایەتییەکی ئاڵۆزەوە کە بەدواداچوونی زۆر ئەستەمە. لە تەڵەکەبازیی تۆڕی شاراوەدا تۆڕەکە لە ڕووی بەرنامەسازییەوە بە جۆرێک داڕێژراوە کە لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتاندا بێت؛ بە شێوازێک کە تۆڕەکانی ئاڕاستەکردنی هەڕەمەکی و دراوە دیجیتاڵییەکان وەک ئامرازێک بۆ تێپەڕاندنی پارەکان بە دوور لە سیستمی بانکیی باو بەکاردێن.
    لە سەرمایەی ئەندێشەییداپشتبەستن بە “سیستمی دەستەبەریی ساختە” (متمانە و ناوبژیوانیی درۆینە)، وەک ناوی بریقەدار، نووسینگەی ڕازاوە، ڕاپۆرتی دارایی پێداچووەوەی ساختە، و هەندێک جار یارمەتیوەرگرتن لە کەسایەتییە خاوەن دەسەڵاتەکان بەکاردێن بۆ بەخشینی نیشانەیەکی درۆینە لە ئارامی و متمانە. لە تەڵەکەبازیی تۆڕی شاراوەدا بازاڕەکانی پشت بە سەکۆکانی هەڵسەنگاندنی بەرنامەبۆکراو و سیستمی “ناوبژیوانیی دەستەبەری” دەبەستن؛ بە جۆرێک کە پارەکە دەخرێتە دەستی ناوبژیوانێک (کە لە ڕاستیدا خۆی خاوەنی ماڵپەڕە تەڵەکەبازەکەیە) تا کاتی گەیشتنی کاڵاکە. لە کۆتاییدا پرۆسەکە بەوە کۆتایی دێت کە پێی دەوترێت (بێسەروشوێنبوونی کتوپڕی تەڵەکەبازەکە)، کە تێیدا خاوەن ماڵپەڕەکە دوای کۆکردنەوەی بڕە پارەیەکی خەیاڵی، پێکەوە لەگەڵ سەکۆکە و سەرجەم پارە دەستەبەرکراوەکاندا لە چاو ون دەبێت.
    لەڕاستیدا هەردوو شێوەی فێڵکارییەکە لەسەر بنەمای دەروونناسیی مرۆڤەکان و قۆستنەوەی چاوچنۆکیی ڕەفتاری کار دەکەن. لە سەرمایەی ئەندێشەییدا یاریکردن بە هیوای “دەوڵەمەندبوونی خێرای دوور لە لۆجیک” و قازانجی سەرنجڕاکێشی دەرەوەی لۆجیکی بازاڕ دەکرێت (وەک وەبەرهێنانی خەیاڵی لە بازاڕی ئاڵوگۆڕی دراوە بیانییەکاندا). لە تەڵەکەبازیی تۆڕی شاراوەدا قوربانییەکان بەو دەرفەتانە فریو دەدرێن کە لە ئینتەرنێتی گشتیدا بوونیان نییە، وەک کڕینی کارتەکانی بڕواپێکردنی دارایی کە بە چارەکی بەهای خۆیان بارگاوی کراون، یان کڕینی ئامێری ئەلیکترۆنی بە داشکاندنی لەسەدا نەوەد، ئەمەش چاوی قوربانییەکە لە بیرکردنەوە لە لۆجیکیبوونی پێشنیارەکە کوێر دەکات.
    سەبارەت بەو بەراوردکارییەی کە لە نێوان سەرمایەی ئەندێشەیی و جیهانی مافیادا کراوە؛ جیهانی مافیا لە ناخی خۆیدا پشت بە ئەنجامدانی تاڵانکاریی ڕاستەوخۆ، سەرانەسەندنی ناچاری، و دزینی نانی کرێکاران و کاسبکاران بە زەبری چەکی ڕووت و لە دەرەوەی سەرجەم چوارچێوە یاساییە ڕێکخراوەکان دەبەستێت. لە بەرامبەردا دەبینین کە سەرمایەی ئەندێشەیی هەمان ڕەفتاری مافیا و هەمان کارکردی تاڵانکاریی ڕێکخراو بەرهەم دەهێنێتەوە، بەڵام لە ژێر پەردەیەکی تەواوی یاساکان و دەزگا فەرمییەکاندا. ئەمەش بە ڕوونی دەردەکەوێت کاتێک کارتیلی بانکەکان و سەوداگرە نێودەوڵەتییەکان بەهای پشکەکان و بڕواپێکردنەکان بە شێوازێکی شێرپەنجەیی و خەیاڵیی بێئەندازە بەرز دەکەنەوە؛ جا هەر کە سیستمی بانکی لەپڕێکدا هەرەس دەهێنێت و وەک کاغەزی یاری دەست بەسەر یەکدا دەدات ـ وەک ئەوەی لە مێژوودا لە تەنگژەکەی لوبناندا بەرجەستە بوو و لەم دواییانەشدا باراگوای چێشتی ـ خێرا پاشەکەوتی ملیۆنان هەژار و چەوساوە لە چرکەساتێکی کتوپڕدا وەک تەم نامێنێت و بەبا دەچێت. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە ئەم پەککەوتنە تەنیا هەڵەیەکی تەکنیکیی کاتی نییە، بەڵکو دڵڕەقییەکی مافیاویی یاساییکراو و بەرنامەبۆکراوە کە ڕەنجی ساڵان و ئارەقەی نێوچاوان لە ڕێگەی کلیک‌کردنی دوگمەیەک و سەوداگەرییەکی ئەندێشەییی ژێرکەوتەی ئارەزووەکانی بازاڕەوە دەدزێت.
    مافیا هەمیشە هەوڵ دەدات ویژدانی پیاوانی ئاسایش، ڕامیارکاران، و دادوەران بکڕێت بۆ دەستەبەرکردنی پاراستنی خۆی و دڵنیابوونەوە لە بەردەوامیی کارە نایاساییەکانی. بەڵام سەرمایەی ئەندێشەیی لەوەش زیاتر دەڕوات؛ چونکە دیکتاتۆرییەتییەکی شاراوە دەسەپێنێت کە حکومەتەکان و حیزبە بۆرژواکان دەگۆڕێت بۆ تەنیا پاسەوانێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی قەرزدەران و کۆمپانیا زەبەلاحەکانی سەرانسەری کیشوەرەکان.
    پوختەی ئەم پێوەستبوونە لەسەر ئەوە ڕادەوەستێت کە مافیا و تۆڕی شاراوە لە ڕووی پێکهاتەییەوە لەسەر تۆڕێکی ئاڵۆز لە بەڵێنی دوولایەنە، نیشانە کۆدکراوەکان، و ڕێککەوتنە زارەکییەکان دامزراون کە بە تەواوی لەسەر متمانەی دەروونیی هاوبەش لە تاریکییە قووڵەکاندا وەستاوە، بە جۆرێک ئەگەر ئەم متمانە نیشانەیییە بلەقێت یان نهێنی و پێوەندییە قووڵەکان ئاشكرا ببن، خێرا تەواوی تۆڕە تاوانکارییەکە هەرەس دەهێنێت. لە هەمان چوارچێوەدا دەبینین کە سەرمایەی ئەندێشەیی پشت بە هیچ پەردەیەکی مادیی بەرجەستە یان بەرهەمێکی ڕاستەقینە نابەستێت، بەڵکو تەنیا و تەنیا لەسەر متمانەی خەیاڵی و پێشبینییە دەروونی و مێشکییەکانی وەبەرهێنەران و سەوداگران دەژی. لەبەر ئەوە، ئەم سیستمە داراییە لە ڕووی پێکهاتەییەوە خۆی لە پێویستییەکی تونددا دەبینێتەوە بۆ جبەخانەیەکی زەبەلاح و سوپایەک لە ئامرازەکانی فێڵ و تەڵەکەبازی و دروستکردنی هۆشیاریی ساختە، کە لە ڕێگەی هۆکاری گەیاندنی فەرمییەوە ئاڕاستە دەکرێن، لەگەڵ ناردنەدەرەوەی تەنگژەی شۆکە دەستکردەکان و شەڕە کولتوورییەکان، ئەمەش بە مەبەستی پاراستنی ڕاگرتن و یەکگرتوویی بڵقە داراییەکە لە تەقینەوە. جا هەر کە ئەم متمانە دەستکردە نامێنێت و خەیاڵەکانی بڕواپێکردن دەبنە هەڵم، خێرا کازینۆی سەوداگەرییە داراییەکان دەڕوخێت و هەیکەلی سەرووخانی سیستمەکە دەستبەجێ هەرەس دەهێنێت.
    سەرمایەی ئەندێشەیی، پێشکەوتووترین و دیکتاتۆریترین شێوازی مافیا و تۆڕی شاراوە بەرجەستە دەکات. تەنیا جیاوازیی بنەڕەتی ئەوەیە کە مافیا و تۆڕی شاراوە وەک قەوارەگەلێکی دەرکراو و دەرەوەی یاسا کار دەکەن، لە کاتێکدا باڵادەستیی مافیاویی چینی سەرمایەدار سەرکەوتوو بووە لەوەی کازینۆی سەوداگەرییە ئەندێشەیییەکان بکاتە تاکە سیستمی جیهانیی شەرعی، کە یاساکان دەنووسێتەوە و کۆنترۆڵی چارەنووسی گەلان و نانی هەژاران دەکات.

    سۆسیالیستەکان و جیهانی شێواوی سەرمایەداری:

    ئەمڕۆکە مرۆڤایەتی لە ناو جەرگەی فەزایەکی شێواوی پڕ لە تەنگژە و جەنگە یەکبەدوایەکەکاندا، تووشی سەرگەردانی و دڵەڕاوکێیەکی قووڵ بووە. کرێکاران و هەژاران لە لایەکەوە لە خەمی پاراستنی ژیان و سەلامەتیی خۆیان و خێزانەکانیاندان، و لە لایەکی تریشەوە ترسی برسێتی و نەبوونی بەرۆکی گرتوون. ئەم دڵەخورپەیە تەنانەت توێژی ناوەڕاست و کاسبکارانیشی گرتووەتەوە؛ ئەوان لە ناو داوی دڕدۆنگییەکی کوشندەدا دەژین و نازانن ئایا ئەو کەمە پاشەکەوتەی هەیانە لە بانکەکاندا بیپارێزن یان بیگۆڕنەوە بۆ زێڕ. لە سایەی ئەم بێئومێدییەدا، هەمووان چاوەڕوانی تێپەڕین بەرەو ڕۆژگارێکی تاریکتر دەکەن کە لە ڕێگایە.
    (کێڤن وارش، سەرۆکی ئەنجومەنی یەدەگی فیدراڵیی ئەمریکا ڕایگەیاند: ”ئەو پێیوایە کە بازدان لە وەبەرهێنان و گەشەکردنی پێکهاتەییدا لە ڕێگایە و بەڕێوەیە.” ـ ئەمەش لە کاتی بەشداریکردنی لە کۆبوونەوە ساڵانە هاوبەشەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی نێودەوڵەتی بۆ ساڵی ٢٠٢٦ لە بانکۆک). بەڵام دوای هەڵبژاردنە نیوەییەکانی ئەمریکا کاتێکی زۆری پێنەچوو، کە بۆرسەی وۆڵ ستریت بە بەهای زیاتر لە سێ تریلیۆن دۆلار هەرەسی هێنا.
    بۆچی گەشبینییەکەی کێڤن وارش لەبەردەم هەرەسی ملهوڕانەی بازاڕی بۆرسە و سیستمی سەرمایەداریدا پوچەڵ دەبێتەوە؟ چ تەمومژێک بەرچاوی ئەم پیاوەی گرتووە کە ناهێڵێت پێشبینی کارەساتە ئابوورییە یەکبەدوایەکەکان بکات؟
    ڕاستییەکە ئەوەیە کە وارش و هاوبیرانی نایانەوێت دان بەو ڕاستییە تاڵەدا بنێن کە بەهۆی هەژموونی سەرمایەی ئەندێشەییەوە، ئابووریی سەرمایەداری گۆڕاوە بۆ کازینۆیەکی گەورەی قومار؛ کازینۆیەک کە تێیدا مەترسیی دۆڕان، هەرەس و تەقینەوەی بڵقە داراییەکان هەمیشە لە کەمیندایە و لە چرکەساتێکدا دەتوانێت سەرجەم پڕۆژەکانی وەبەرهێنان و ڕەنجی مرۆڤەکان بکاتە سەراب.
    لەکاتێکدا کێڤن وارش و تەکنۆکراتەکانی دەسەڵات واقیعی قەیراناویی سەرمایەداریی هاوچەرخ دادەپۆشن، لە بەرەی بەرامبەردا، زۆربەی هێزە چەپەکان هۆشیاریی پێویستیان نییە و ئارەزووی خوێندنەوەی بابەتیی ئابووریی سیاسیی سۆشیالیستی ناکەن. ئەوان بێ ئەوەی لە مانا و لێکەوتەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی و قەیرانە پێکهاتەییەکانی سەرمایەداری تێبگەن، باسی جیهانی ئەمڕۆ دەکەن و بەرنامە بۆ گۆڕینی دادەنێن! بە دڵنیاییەوە، ئەم جۆرە بۆچوون و بەرنامانەی چەپی مۆدێرن بۆ گۆڕینی جیهان، تەنیا کۆپییەکی شێوێنراو و بێبڕستی چەپی بۆرژوازی لیبڕاڵە کە هیچ چارەسەرێکی ڕیشەیی پێ نییە.
    سۆسیالیستەکان هەوڵ دەدەن بیری چاکسازیخوازیی چەپ تێپەڕێنن، چونکە زۆرینەی پارتە بەناو کۆمۆنیستەکان و نووسەرانی چەپ، بە تایبەتی لە جیهانی سێیەمدا، کێشەکان تەنیا لە پۆپۆلیزم و دەسەڵاتی دواکەوتویی ئایینی و بنەماڵەیی یان گەندەڵی فڵان بەرپرسدا دەبینن، و داوای چاکسازیی دیموکراسی و مۆدێرنانە دەکەن. سۆسیالیستەکان ڕەخنە لەم دیدگا کورتخایەنە دەگرن و نیشانی دەدەن کە کۆنەپەرستی و گەندەڵی تەنیا ئەنجامە نەک هۆکار؛ هۆکارە ڕەسەنەکە خودی سیستمی سەرمایەداریی مۆدێرنە.
    تاکە جێگرەوەی هێزە سۆسیالیستەکان بۆ ڕزگاربوون لەم جیهانە دڕندە و پڕ لە تەنگژەیە، تەنیا بەدیهێنانی کۆمەڵگەی سۆسیالیزمە. هاوکات لە ناو کایەی بیرکردنەوەی واقیعبینانەدا، ئەگەرچی بەرپاکردنی شۆڕشی سۆسیالیستی لەم دۆخە شێواوەدا مەحاڵ نییە، بەڵام کارێکی سادە و ئاسانیش نییە؛ هەر لەبەر ئەمەشە کە ئەوان لە ئێستادا خۆیان لە نووسینی دروشم و ڕستەی تەنیا شۆڕشگێڕانەی دوور لە واقیع دەپارێزن.


    پەراوێزەکان:

    (١) جیهان لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠٢٦دا چەندین هەرەسی گەورەی بانکی بەخۆیەوە بینی کە لە ڕووی پێکهاتەییەوە هاوشێوەی ئەو شتە بوون کە لەم دواییانەدا بەسەر بانکی ژمارەییی “یوینو”دا هات لە باراگوای. ئەم هەرەسانە یان بەهۆی تەقینەوەی بڵقی سامانە ژمارەیی و تەکنەلۆژییەکانەوە بوون، یاخود بەهۆی کێشانەوەی شڵەژاوانەی پارەی پاشەکەوتکاران بوو دوای لەدەستدانی ئەو “بڕواپێکردنە دەروونییەی” کە سەرمایەی ئەندێشەیی لەسەری ڕاوەستاوە:

  • بانکی دۆڵی سیلیكۆن: بانکی دڵخوازی کۆمپانیا تەکنەلۆژییە نوێیەکان بوو لە ئەمریکا و جیهاندا. تەنیا لە ماوەی چل و هەشت کاتژمێردا دوای تەقینەوەی بڵقی وەبەرهێنانە تەکنەلۆژییەکان هەرەسی هێنا، کاتێک پاشەکەوتکاران چل و دوو ملیار دۆلاریان لە یەک ڕۆژدا لە ڕێگەی بەرنامە ژمارەیییەکانەوە کێشایەوە، ئەمەش بووە هۆی مایەپووچبوونی و دەستوەردانی دەزگای یەدەگی فیدراڵیی ئەمریکا.
  • بانکی سيلفرغيت: هاوتەریب لەگەڵ بانکی دۆڵی سیلیكۆندا هەرەسیان هێنا، ئەمەش بەهۆی پێوەندیی توندیان بە وەبەرهێنانە ئەندێشەیییەکان و سەوداگەریی دراوە کۆدکراوە دیجیتاڵییەکانەوە، کە بووە هۆی کێشانەوەی لەناکاوی پارەی پاشەکەوتکاران و نەمانی توانای پارەدان.
  • بانکی فرست ريبابليك: لە مانگی پێنجی ٢٠٢٣دا بەهۆی هەمان هۆکارەوە هەرەسی هێنا، تا ببێتە دووەم گەورەترین هەرەسی بانکی لە مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دوای تەنگژەکەی ساڵی ٢٠٠٨.
  • تەنگژەی بانکەکانی لوبنان (٢٠١٩ – ٢٠٢٠): سیستمی بانکیی لوبنان بە تەواوی هەرەسی هێنا دوای ئاشکرابوونی ئەو پێکهاتە سەوداگەرییەی کە لە مێژوودا وەک “پێکهاتەیەکی هەڕەمیی تەڵەکەبازی” وەسفکرا، کە بانکەکان بە هاوکاریی بانکی ناوەندی بەڕێوەیان دەبرد.
  • هەرەسی بانکی سویسری (کرێدیت سویس – ٢٠٢٣).
  • تەنگژەی بانکە ناوچەیییەکان لە چین (گوندەکانی هینان – ٢٠٢٢).
    (٢) دارک وێب – تۆڕی شاراوە یان ئینتەرنێتی تاریک: بەشێکی شاردراوەی تۆڕی جیهانیی ئینتەرنێتە کە بزوێنەرەکانی گەڕانی باو (وەک گووگڵ) نیشانە بەندی و ڕیزبەندی ناکەن، و پێویستی بە بەرنامەسازی و ڕێکخستنی تایبەت هەیە بۆ گەیشتن پێی. تۆڕی شاراوە تەنیا نزیکەی لەسەدا شەشی تەواوی ناوەڕۆکی ئینتەرنێت پێکدەهێنێت، کە ئەمەش بەشێکی زۆر بچووکە بە بەراورد بە “تۆڕی قووڵ” کە لەسەدا نەوەدی ئینتەرنێت پێکدەهێنێت و ئەو لاپەڕانە دەگرێتەوە کە بە تێپەڕەوشە (پاسۆرد) پارێزراون، وەک ژمارە ژمێریارییەکانی بانک و نامەوێب (ئیمەیڵ).
    تۆڕی تاریک چۆن کار دەکات؟. ئەم تۆڕە پشت بە “تۆڕە لێکدراوە” کۆدکراوەکان دەبەستێت، کە بەناوبانگترینیان تۆڕی پیازییە. زانیارییەکانی بەکارهێنەر کۆد دەکرێن و لە ڕێگەی چەندین خزمەتگوزارگوزاری جیاوازەوە (گرێکان) لە سەرانسەری جیهاندا تێپەڕ دەکرێن، ئەمەش بۆ شاردنەوەی تەواوی ناسنامە و ناونیشانی دیجیتاڵیی هێڵەکە، بە جۆرێک کە هیچ خزمەتگوزارگوزارێک بە تەواوی ڕێڕەوی گەیشتنی زانیارییەکان نازانێت. بۆ ئەوەی ڕوون بێت؛ تۆڕی قووڵ هەموو ئەو لاپەڕانەیە کە لە ژێر چاودێریی گشتیی بزوێنەرەکانی گەڕاندا نین و لە پشت تێپەڕەوشەوەن (وەک سیستمی ناوخۆیی بانکەکان، پۆستی ئەلیکترۆنی، ئەکاونتی سۆشیاڵ میدیا، و داتابەیسی کۆمپانیاکان).
    چۆن فێڵ لە تۆڕی قووڵدا دەکرێت؟ زۆربەی تاوانە ئەلیکترۆنییە باوەکان لێرەدا ڕوودەدەن؛ بۆ نموونە کاتێک هاوکێشەیەکی بیرکاریی هاککردن یان فێڵێکی ئەلیکترۆنی (وەک ناردنی لێنکی ساختە بۆ دزینی تێپەڕەوشەی بانکی) بەکاردێت، تاوانبارەکە دەچێتە ناو ئەکاونتی بانکیی تۆوە لە “تۆڕی قووڵ”دا و پارەکەت دەدزێت. جیاوازییەکەی لەگەڵ تۆڕی شاراوەدا چییە؟ لە تۆڕی قووڵدا، تۆ لە فەزایەکی یاساییدایت (بانکەکە ناونیشان و مۆڵەتی فەرمی هەیە)، بەڵام دزەکە هێرش دەکاتە سەر پێگەکەت. بەڵام لە “تۆڕی شاراوە”دا، خودی بازاڕەکە و سەکۆکە لە بنەڕەتدا بە نایاسایی و بۆ تەڵەکەبازی دروستکراون.



قەیرانی فرەڕەهەندی ئەوروپا: کاتێک ژمارەکان دەدوێن!.. ئامادەکردنی هەورامان عەلی

یەکێتیی ئەوروپا لە ئێستادا تەنیا لە قەیرانێکی ئابووریی کەمەرشکێندا نییە، بەڵکو لە زنجیرەیەک قەیرانی هاوکات و فرەڕەهەنددایە. شەپۆلی ناڕەزایەتیی شارە گەورەکان و جەمسەرگیریی کۆمەڵگە، گەشەی ڕاستی توندڕەو و “چەپی ئیسلامی”، وەستانی گەشە، هەڵاوسانی ئابووری و گرانبوونی کاڵا سەرەکییەکان، قەیرانی نیشتەجێبوون و گرانیی خانووبەرە، لەگەڵ بێئاسۆیی هێزە سیاسیە سەرەکییەکان لە دۆزینەوەی هەر چارەسەرێکی خێرا بۆ ئەو دۆخە، لە نیشانەکانی ئەو قەیرانەن و تەنگژەیەن.
ئەمەی لە ئەوروپا ڕوو دەدات شۆڕش نییە، تەنانەت خەباتێکیش نییە بۆ بەدەستهێنانی ڕیفۆرم و داواکارییەک! زۆر بە سادەیی، ئەمە تووڕەیی و یاخیبوونی “نەوەی Z”یە کە لەوە دڵنیایە ئەو مافانەی باوانی هەیانبوو، ئەمڕۆ ئەو لەدەستی داوە و هیچ ئاسۆیەکیش بۆ داهاتوو نابینێت. بێگومان لەم ناڕەزایەتیانەدا جووتیار، کرێکار، خانەنشین و مامۆستاش پێوەی پەیوەستبووە. لەپێشدا بڵێم، قەیرانی ئەمڕۆی ئەوروپا نوێ نییە و بەشێکە لەو قەیرانە جیهانییەی کە ئەمڕۆ لە ئارادایە.

١. ئابووری: گەشەیەکی لاواز و چەقبەستوو
ڕاستە ئابووریی ئەوروپا بە تەواوەتی دانەڕماوە، بەڵام لە پاشەکشەیەکی گەورەدایە. ئەوروپا لە دوو سەدەی ڕابردوودا دایکی شۆڕشی پیشەسازیی یەکەم و داهێنانەکان بوو، بەڵام ئەمڕۆ ئەو ڕۆڵەی لەدەست داوە و لە ناوەڕاستدا گیری خواردووە.

  • گەشەی GDP: لە ساڵی ٢٠٢٤دا، GDPی یەکێتیی ئەوروپا بە ١.١٪ و ناوچەی یۆرۆ بە ٠.٩٪ گەشەی کرد. بۆ ساڵی ٢٠٢٥ بە گشتی، گەشە گەیشتە ١.٥٪ لە یەکێتیی ئەوروپا و ١.٤٪ لە ناوچەی یۆرۆدا. لە چارەکی سێیەمی ٢٠٢٥دا گەشەی ئابووری پاشەکشەی کردەوە بۆ ٠.٢٪ لە ناوچەی یۆرۆ و ٠.٣٪ لە یەکێتیی ئەوروپادا.
  • ئەڵمانیا: کە دڵی پیشەسازی و گەورەترین ئابووریی کیشوەرەکەیە، لە ٢٠٢٣ و ٢٠٢٤دا لەسەر یەک بچووک بووەوە (ـ٠.٣٪ لە ٢٠٢٣ و ـ٠.٢٪ لە ٢٠٢٤). ئەمە یەکەم دوو ساڵی پاشەکشەی لەسەر یەکە لە دوای ٢٠٠٣ەوە.
  • کێشە و تێچووی وزە: تا دەستپێکردنی جەنگی ئۆکرانیا، ڕووسیا نزیکەی ٤٠-٤٥٪ی گازی سروشتیی یەکێتیی ئەوروپای دابین دەکرد، بەڵام ئەمڕۆ هاوردەی گازی بۆریی ڕووسیا بۆ نزیکەی ٠٪ دابەزیوە. ئەمە گەورەترین زەبری کێبڕکێیە؛ نرخی کۆمەڵفرۆشیی گازی سروشتی لە ئەوروپا بە شێوەیەکی پێکهاتەیی چەند هێندەی ئەمریکایە. لە هەندێک کاتدا، نرخی TTFی ئەوروپا گەیشتە نزیکەی ١٠ هێندەی Henry Hubی ئەمریکا.
  • کەلێنی وەبەرهێنان: بەپێی ڕاپۆرتی دراگی (٢٠٢٤)، ئەوروپا پێویستی بە ٧٥٠ بۆ ٨٠٠ ملیار یۆرۆ وەبەرهێنانی زیادەی ساڵانە هەیە (کە دەکاتە ٤.٤٪ بۆ ٤.٧٪ی کۆی GDP)، بۆ ئەوەی لە کێبڕکێی دیجیتاڵی و وزەدا لە ئەمریکا و چین بەجێ نەمێنێت.
    کەوایە کێشەکە تەنیا وەستان نییە، بەڵکو سستییەکی درێژخایەنە لە کاتێکدا ئەمریکا و چین زۆر خێراتر بەرەو پێشەوە دەڕۆن.

٢. بازاڕی کار: جێگیر لە سەرەوە، شکاو لە ژێرەوە

  • بێکاریی گشتی: لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥دا، ڕێژەی بێکاری لە ناوچەی یۆرۆ ٦.٢٪ بوو.
  • بێکاریی لاوان: لە هەمان مانگدا، بێکاریی لاوانی خوار ٢٥ ساڵ لە یەکێتیی ئەوروپادا ١٤.٧٪ بوو، و لە ناوچەی یۆرۆدا ١٤.٣٪ بوو (نزیکەی ٢.٨٥٧ ملیۆن گەنجی خوار ٢٥ ساڵ بێکار بوون).
  • جیاوازیی ناوچەیی: لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا، بێکاریی لاوان لە ئیستۆنیا ٢٦.٩٪، لە ئیسپانیا ٢٤٪ و لە سوید ٢٣.٨٪ بوو.
    کەوایە ئامارەکان پێماندەڵێن: بازاڕی کار بە تەواوی دانەڕماوە، بەڵام نەوەیەکی نوێ لە دەرەوەی سیستەمەکەدا ماوەتەوە. میکانیزمی هاتنە ناوەوەی بازاڕی کار هەم سەختە و تادێت هەلی کار بەرتەسکتر دەبێتەوە.

٣. دیمۆگرافیا: کیشوەرێک کە بە خێرایی پیر دەبێت

  • دانیشتووان: لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥دا، دانیشتووانی یەکێتیی ئەوروپا ٤٥٠.٦ ملیۆن کەس بوو.
  • پیری: زیاتر لە یەک لەسەر پێنجی دانیشتووان (٢٢.٠٪) تەمەنیان لەسەروو ٦٥ ساڵەوە بوو، کە دەکاتە نزیکەی ٩٩ ملیۆن کەس.
  • ڕێژەی پشتبەستن: ڕێژەی پشتبەستنی پیری لە یەکێتیی ئەوروپادا ٣٤.٥٪ بوو (واتا کەمێک زیاتر لە ٣ کەسی تەمەن کار بۆ هەر ١ کەسی سەروو ٦٥ ساڵ). بەرزترین ڕێژەش لە ئیتاڵیا (٣٩.٠٪)، بولگاریا (٣٨.٧٪) و پورتوگال (٣٨.٦٪) بوو.
    بەم پێیە هەر ساڵێک کە تێدەپەڕێت، ژمارەی ئەوانەی کار دەکەن و باج دەدەن و دەبنە سەرچاوەی دابینکردنی خەرجی ژیانی خانەنشینان کەمتر دەبێتەوە.

٤. قەرز: هەر هاووڵاتییەک چەند قەرزارە؟
ساڵانێکە کۆڵەکەیەکی بەپێوە وەستانی ئابووریی ئەوروپا و ژیانی هاووڵاتییەکانی لەسەر قەرز وەستاوە. ئەم قەرزانە بە یاسا ڕێکخراون، سنووری یاسایی یەکێتیی ئەوروپا بۆ قەرزی گشتی ٦٠٪ی GDPیە. لە کۆتایی ٢٠٢٤دا، ١٢ وڵات ئەم سنوورەیان بەزاندبوو:

  • یۆنان: ١٥٤.٢٪
  • ئیتاڵیا: ١٣٤.٩٪
  • فەرەنسا: ١١٣.٢٪
    تێکڕا: لە کۆتایی ٢٠٢٤دا قەرز لە ناوچەی یۆرۆ ٨٧.١٪ و لە یەکێتیی ئەوروپا ٨٠.٧٪ بوو.
  • تێبینیی میتۆدۆلۆژی: یەکێتیی ئەوروپا قەرزی گشتیی گشتگیر (gross) بەکاردێنێت و بەریتانیا قەرزی نێت (net)؛ کەواتە ئەم حیسابە مەزەندەیەکی نزیکەییە.
  • یەکێتیی ئەوروپا: کۆی قەرز ١٤.٥٥ تریلیۆن یۆرۆ (پشکی هەر هاووڵاتییەک: ٣٢,٢٨٢ یۆرۆ).
  • بەریتانیا: کۆی قەرز نزیکەی ٢.٨٢ تریلیۆن پاوەند وەک قەرزی نێت، نزیکەی ٩٤-٩٥٪ی GDP (پشکی هەر هاووڵاتییەک: نزیکەی ٤٠,٥١٨ پاوەند / نزیکەی ٤٨,٢١٧ یۆرۆ).
  • پێکەوە (EU + UK): کۆی قەرز نزیکەی ١٧.٩٠ تریلیۆن یۆرۆ، کۆی دانیشتووان ٥٢٠.١ ملیۆن کەس، پشکی هەر هاووڵاتییەک: نزیکەی ٣٤,٤١٤ یۆرۆ.
    بە زمانێکی سادەتر: هەر منداڵێک کە ئەمڕۆ لە ئەوروپا لەدایک دەبێت، بە ٣٤,٤١٤ یۆرۆ قەرزەوە دەست پێدەکات؛ واتا خێزانێکی ٤ کەسی ١٣٧,٦٥٦ یۆرۆ قەرزی لەسەرە.

٥. دواکەوتنی تەکنەلۆژیا: ناوەندی قەیرانەکە
ئەوروپا لە پیشەسازیی کۆندا بەهێزە (ئۆتۆمبێل، ئامێر، دەرمان)، بەڵام لە ئابووریی نوێ و بەرهەمهێنانی تەکنەلۆژیادا دواکەوتووە:

  • کۆمپانیا گەورەکان: لە ٥٠ گەورەترین کۆمپانیای تەکنەلۆژیای جیهاندا، تەنیا ٤ کۆمپانیا ئەوروپین.
  • یونیکۆرن: بەپێی Hurun Global Unicorn Index 2025: یەکێتیی ئەوروپا ١١٢ یونیکۆرنی هەبوو، ئەمریکا ٧٥٨. بەپێی Atomico / Dealroom بۆ ئەوروپای فراوانتر (لەگەڵ بەریتانیا و ئیسرائیل): نزیکەی ٣٦٠-٤٠٠ یونیکۆرن.
  • زیرەکیی دەستکرد (AI): لە ٢٠٢٤دا، ئەمریکا ٤٠ مۆدێلی بنەڕەتیی AIی بەناوبانگی بەرهەم هێنا، چین ١٥، و ئەوروپا تەنیا ٣. وەبەرهێنانی تایبەت لە AIدا: ئەمریکا ١٠٩.١ ملیار دۆلار، چین ٩.٣ ملیار دۆلار، بەریتانیا ٤.٥ ملیار دۆلار.
  • کلاود و پاتێنت: کۆمپانیا گەورەکانی ئەمریکا (AWS، Microsoft، Google) نزیکەی ٧٠٪ی بازاڕی کلاودی ئەوروپایان کۆنترۆڵ کردووە. لە داواکاریی پاتێنتی جیهانیشدا، پشکی ئەوروپا لە نزیکەی ١٥.٥٪ (لە ٢٠١١) دابەزیوە بۆ نزیکەی ١٠.٥٪ (لە ٢٠٢١) بەپێی WIPO، لەکاتێکدا پشکی چین لە هەمان ماوەدا بۆ نزیکەی ٤٦.٦٪ بەرز بووەتەوە.
  • سەرمایەگوزاری: وەبەرهێنانی VC (سەرمایەی مەترسیدار) لە گەورەترین ئابوورییەکانی ئەوروپادا نزیکەی ٠.١٪ی GDPیە، لە بەرامبەر ٠.٥٪ بۆ ١٪ لە ئەمریکادا لە دە ساڵی ڕابردوودا.
    کەوایە ئەوروپا کێشەی بیرمەند و زانستی نییە، بەڵکو کێشەی سەرمایەگوزاری و بازاڕی هەیە. ئەوروپا بیرۆکە دروست دەکات، بەڵام سەرمایە لە ئەمریکا و چینە و کۆمپانیاکان لەوێ گەشە دەکەن.

٦. تەندروستیی کۆمەڵایەتی: کحول و ماددە هۆشبەرەکان

  • کحول: بەپێی WHO، دانیشتووانی هەرێمی ئەوروپا (٥٣ وڵات، نەک تەنیا EU) بە تێکڕا ٩.٢ لیتر کحولی خاوێن لە ساڵێکدا بۆ هەر پێگەیشتووێک دەخۆنەوە (بەرزترین ڕێژە لە جیهاندا). کحول هۆکاری نزیکەی ٨٠٠,٠٠٠ مردنە لە ساڵێکدا (نزیکەی ٩٪ی هەموو مردنەکان، واتا ڕۆژانە ٢,٢٠٠ کەس).
  • ماددە هۆشبەرەکان: نزیکەی ٨٣ ملیۆن کەس (٢٩٪ی پێگەیشتووانی ١٥-٦٤ ساڵ) لە EUدا لانیکەم جارێک لە ژیانیاندا ماددەی قەدەغەکراویان بەکارهێناوە. لە ساڵی کۆتاییدا: حەشیش ∼٢٤ ملیۆن کەس، کۆکاین ∼٣.٥ ملیۆن کەس. هەروەها لە ساڵی ٢٠٢٤دا لانیکەم ٧,٦٠٠ کەس بەهۆی ژەمی زۆرەوە (Overdose) گیانیان لەدەست داوە.

٧. قەیرانی ئەوروپا بەشێکی ناوخۆیە، بەشی سەرەکی قەیرانەکە سیستەمی جیهانییە
قەیرانی ئەوروپا نابێت تەنیا وەک قەیرانێکی ئەوروپی بخوێندرێتەوە. بەشێکی ناوخۆییە، بەڵام بەشی سەرەکی قەیرانی سیستەمی جیهانییە کە ئەوروپا خۆی لە لاوازترین شوێنیدا تێیدا گیری خواردووە.
ئەوروپا پێش جەنگیش نەخۆش بوو: پیربوون، قەرزار بوو، کەم بەرهەمهێنەر بوو. بەڵام ئەوەی ئەم نەخۆشییەی کردە قەیران، شۆکە دەرەکییە یەک لەدوای یەکەکان بوون:

  • جەنگی ئۆکرانیا: ئەوروپای لە گازی هەرزانی ڕووسیا بڕی. ئەمە تەنیا نرخی وزەی بەرز نەکردەوە، بەڵکو مۆدێلی پیشەسازیی ئەڵمانیای لە بناغەوە تێکدا، کە لەسەر وزەی هەرزانی ڕووسی بنیات نرابوو.
  • خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ئێران: هەر کاتێک گرژی لەوێ سەرهەڵدەدات، دوو شت ڕاستەوخۆ لە ئەوروپا سەرهەڵدەدەن: نرخی نەوت و گاز بەرز دەبێتەوە، و شەپۆلی کۆچ زیاد دەکات. ئەوروپا وەک ئەمریکا سەرچاوەی وزەی خۆی نییە کە خۆی بپارێزێت.
  • ململانێی بازرگانی لەگەڵ چین: ئەوروپا لە نێوان دوو ئاگر دایە. ئەگەر لەگەڵ چین بکەوێتە ململانێوە، بازاڕی فرۆشتنی ئۆتۆمبێل و ئامێرەکانی لەدەست دەدات. ئەگەر نەکەوێتە ململانێوە، لە تەکنەلۆژیا و بازاڕی ناوخۆیدا دەدۆڕێت.
  • گرانبوونی وزە و خۆراک: ئەمە ئەنجامی هەموو ئەوانەی سەرەوەیە. کاتێک وزە گران دەبێت، هەموو شتێک گران دەبێت: کشتوکاڵ، گواستنەوە، پیشەسازی، خانوو. بۆیە نەوەی Z هەست دەکات مووچەکەی بەشی ژیان ناکات، چونکە کێشەکە تەنیا مووچە نییە، کێشەکە تێچووی سیستەمەکەیە.
    بە زمانێکی سادەتر: ئەوروپا نەخۆش بوو، جەنگ و قەیرانی جیهانی وەک ڤایرۆسێک هات و نەخۆشییەکەی کردە قەیران.

٨. زیادبوونی بودجەی سەربازی و خەرجی بەرگری: قەیرانەکە پارە لە کوێوە دێنێت؟
ئەوروپا ئێستا لە گەورەترین پرۆسەی چەکداربوونەوەدایە لە دوای جەنگی ساردەوە. ئەمە تەنیا بڕیارێکی سیاسی نییە، ئەمە بڕیارێکی ئابوورییە کە کاریگەری لەسەر هەموو شتێک دادەنێت: لە قەرزەوە تا مووچە و خزمەتگوزاریی گشتی.

  • خەرجی بەرگریی EU: لە ٢٠٢٥دا، ٢٧ وڵاتی یەکێتیی ئەوروپا ٤١٨ ملیار یۆرۆیان بۆ بەرگری خەرج کردووە، کە ٢٠٪ زیاترە لە ٢٠٢٤دا. بۆ ٢٠٢٦ پێشبینی دەکرێت بگاتە ٤٥٤ ملیار یۆرۆ، واتا ٢.٤٪ی GDP.
  • پلانی خۆ پڕچەککردنەوەی ئەوروپا (ReArm Europe): لە ئازاری ٢٠٢٥دا، یەکێتیی ئەوروپا پلانی ReArm Europe / Readiness 2030ی پەسەند کرد، کە ئامانجی کۆکردنەوەی تا ٨٠٠ ملیار یۆرۆیە تا ساڵی ٢٠٣٠ بۆ بەرگری. لەمە ١٥٠ ملیار یۆرۆ قەرزی هاوبەشی EUیە (SAFE) و ٦٥٠ ملیار یۆرۆکەی تر لە ڕێگەی نەرمکردنی یاساکانی قەرز بۆ وڵاتانی ئەندام دێت.
  • ئامانجی NATO: لە لووتکەی لاهای لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا، وڵاتانی NATO ڕێککەوتن تا ٢٠٣٥ بگەنە ٥٪ی GDP بۆ بەرگری و ئاسایش: ٣.٥٪ بۆ سەربازیی ڕاستەوخۆ و ١.٥٪ بۆ ژێرخان، سایبەر و لۆجستیک. ئەمە واتا نزیکەی دوو هێندەکردنی خەرجی ئێستا.
  • ئەڵمانیا وەک نموونە: ئەڵمانیا کە پێشتر لە خوار ١.٥٪ی GDP خۆی بۆ بەرگری تەرخان دەکرد، ئێستا بووەتە گەورەترین خەرجکەری سەربازی لە ئەوروپا. لە ٢٠٢٥دا بودجەی بەرگریی ئەڵمانیا گەیشتە نزیکەی ١٠٨ ملیار یۆرۆ (٨٢.٧ ملیار بودجەی ئاسایی + ٢٥.٥ ملیار لە سندوقی تایبەت)، و پلان وایە تا ٢٠٢٩ بگاتە ١٦٢ ملیار یۆرۆ، واتا ٣.٥٪ی GDP.
    واتای ژمارەکان:
    لێرەدا پرسیاری سەرەکی ئەمەیە: ئەم پارەیە لە کوێوە دێت؟
    ئەوروپا کە پێشتر قەرزەکەی ٨٠.٧٪ی GDP بوو، ئێستا دەیەوێت ٨٠٠ ملیار یۆرۆی تر بۆ چەک خەرج بکات، لە کاتێکدا ڕاپۆرتی دراگی دەڵێت پێویستی بە ٧٥٠-٨٠٠ ملیار یۆرۆی تری ساڵانە هەیە بۆ تەکنەلۆژیا و وزە.
    واتا ئەوروپا لە یەک کاتدا دەبێت:
  • قەرز بداتەوە
  • خانەنشینان بەخێو بکات
  • لە تەکنەلۆژیادا وەبەرهێنان بکات
  • و ئێستا ٨٠٠ ملیار یۆرۆش بۆ چەک و بەرگری دابین بکات
    ئەمە مانای ئەوەیە کە بودجەی سەربازی لەسەر حسابی چی دەبێت؟ لەسەر حسابی تەندروستی، خوێندن، خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتی، و ژیانی نەوەی Z.
    ئەوروپا ناچارە ئەم سیاسەتە نوێیە بگرێتەبەر؛ لە سەردەمی جەنگی سارد و تا سەرەتای دوو هەزارەکان، لەژێر چەتری پاراستنی ئەمریکا و ناتۆدا بوو، بەڵام جەنگی ئۆکرانیا و ململانێ نوێکان هاوسەنگیی هێزیان گۆڕی. بۆیە زیادبوونی بودجەی سەربازی تەنیا «ئاسایش» نییە، بەڵکو بەشێکە لە قەیرانی سیستەمی: ئەوروپا ناچارە لە نێوان چەک و ژیان هەڵبژێرێت، و لە هەردووکیشیاندا درەنگە.

کۆبەند: قەیرانەکە چییە؟
کاتێک ژمارەکان لە تەنیشت یەکتر دادەنێین، وێنەکە ڕوون دەبێتەوە: ئابوورییەک کە بە ١.٤٪ گەشە دەکات، ٩٩ ملیۆن خانەنشینی هەیە، ١٥٤.٢٪ قەرزی هەیە لە یۆناندا، ١٤.٧٪ی لاوانی بێکارن، ٣٤,٤١٤ یۆرۆ قەرزی هەر هاووڵاتییەکی لەسەرە، و ٧,٦٠٠ کەس ساڵانە بە ژەمی زۆری مادەی هۆشبەر دەمرن — لە کاتێکدا لە ٥٠ کۆمپانیا تەکنەلۆجییە گەورەکەی جیهاندا تەنیا چواریان ئەوروپین.
ئەمە قەیرانی بەشێکی دیاریکراوی کۆمەڵگە نییە، بەڵکو قەیرانی سەرجەم سیستەمەکەیە لە هەموو سێکتەرە ئابووری، کۆمەڵایەتی، سیاسی، حکومڕانی و ژیاریدا، لە ناو سیستەمێکی جیهانیی تەنگژە و قەیرانگرتوودا.
مەسەلەکە ئەوە نییە کە ئەوروپا هەژار بووە، بەڵکو قەیرانەکە ئەوەیە کە مۆدێلەکەی کۆن بووە: وزەی هەرزانی ڕووسیا + بازاڕی گەورەی چین + چەتری ئەمنی ئەمریکا. هەر سێکیان لە یەک کاتدا کۆتاییان هات، و ئەوروپا هێشتا مۆدێلێکی نوێی نەدۆزیوەتەوە.
———————————

سەرچاوە فەرمییەکان
بۆ ئامادەکردنی ئەم بابەتە سوود لە زۆر ڕاپۆرتی دەزگا ئامارییەکانی یەکێتیی ئەوروپا وەرگیراوە، لەوانە:

  • Eurostat — GDP, Unemployment, Demographics, Public Debt
  • European Commission — Draghi Report (2024): The Future of European Competitiveness
  • WHO Regional Office for Europe — Global Status Report on Alcohol and Health 2024
  • EUDA (formerly EMCDDA) — European Drug Report
  • ONS (UK) — Public Debt and Population
  • Stanford HAI AI Index 2025 — AI Models and Private Investment
  • World Economic Forum — Unicorns, Cloud Computing, and VC Investment



سەرمایەی ئەندێشەیی و کۆمەڵگەی نمایش – بەشی دووەم.. ئەکرەم سەعید

لە بەشی یەکەمدا ڕوونمان کردەوە کە چۆن سەرمایەداریی ئەمرۆ گەشەی کردووە بۆ ئاستێک کە تایبەتمەندییەێکی هەیە مارکسییەکان پێی دەڵێن «داراییبوون» یان سەرمایەی ئەندێشەیی، واتە بازاڕە داراییەکان و بۆرسەکان کە بەڕێوەبەرایەتیی تریلیۆنان دۆلار دەکەن، کە لە ئابووریی ڕاستەقینە جیابووەتەوە، کە مرۆڤەکان تێیدا دەژین و کاڵای تێدا بەرهەم دەهێنن. ئەم دیاردەیە لە ڕووی فەلسەفی و ئابوورییەوە بە «جیهانی سێبەرەکان» دەناسرێت؛ کە تێیدا بەهای کۆمپانیاکان بە بەهای نمایشکارییان لە بۆرسەدا دەپێورێت، نەک بە توانای بەرهەمهێنانیان. بۆ نموونە ئیلۆن ماسک دەبێتە دەوڵەمەندترین پیاوی جیهان، نەک لەبەر ئەوەی ئۆتۆمبێلی زیاتر لە تۆیۆتا بەرهەم دەهێنێت (چونکە تۆیۆتا چەندین هێندەی تێسلا بەرهەم دەهێنێت)، بەڵکو لەبەر ئەوەی پشکەکانی تێسلا لەسەر بنەمای ئەندێشە، سەرکێشیی دارایی و نمایشکردنی داهاتوویەکی مەحاڵ دامەزراون.
بەڵگەی مارکس لێرەدا سەبارەت بە سەرمایەی ئەندێشەیی و زێدەبایی بەڵگەیەکی بلیمەتانەیە؛ بیرۆکەکە لەسەر ئەوە وەستاوە کە سەرمایەدار سەرەتا ڕەنج و ماندووبوونی کرێکار لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی ڕاستەقینەدا دەدزێت؛ بەڵام ئەوەی کە چۆن دزەکان (سەرکێشە داراییەکان، بانکەکان، و خاوەن پشکەکان – سەرمایەی ئەندێشەیی) ئەم دەستکەوتە لە ڕێڕەوەکانی بۆرسەدا لە ڕێگەی ئامرازەکانی سەرمایەی ئەندێشەییەوە لە نێوان خۆیاندا دابەش دەکەن، واقیعی چەوسانەوەی بنەڕەتیی کرێکارەکە ناگۆڕێت.
لەم ڕووەوە، سۆسیالیستەکان پێیان وایە کاتێک باندێک کێڵگەکەت دەسووتێنن، دەست بەسەر موڵک و ماڵتدا دەگرن و خزمەکانت دەڕفێنن، ئیتر نابێت بۆت گرنگ بێت کە چۆن دزەکان ئەم دەستکەوتانە لە نێوان خۆیاندا دابەش دەکەن. ئەمەش وەسفێکی وردی تێزی مارکسە دەڵێت: ”ئەگەر سەرمایەدار خاوەنی ئەو سەرمایەیە بێت کە کرێکاران کاری پێدەکەن، ئەوا تەواوی زیادەباییەکە دەخاتە باخەڵی خۆیەوە، بۆیە بە هیچ شێوەیەک بۆ کرێکار گرنگ نییە کە ئایا سەرمایەدارەکە هەموو شتێک بۆ خۆی دەهێڵێتەوە، یان ناچارە بەشێکی بداتە کەسی دوەم و سێیەم”.
بێگومان، هەرچەندە زۆرینەی چینی کرێکار خاوەنی پشک نین لە بۆرسەدا یان دراوە دیجیتاڵییەکان (کریتپۆ)، و لەبەر ئەوەش بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و دەستبەجێ بەو داڕمانە کاریگەر نابن کە لە چینی ناوەڕاست و سەرکێشە داراییەکان دەدات، بەڵام ئەوان گەورەترین باج بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دەدەن. چونکە هەر کە ئابووریی ڕاستەقینەی جیهانی بەهۆی تەقینەوەی بڵقەکانی سەرمایەی وەهمی پێ دەنێتە قۆناغی پاشەکشە (سستبوونی ئابووری- رکود)، ئەم وەهمە دەگۆڕێت بۆ تەنگژەیەکی بژێوی ڕاستەقینە و خنکێنەر کە بەرۆکی چینە هەژارەکان دەگرێتەوە لە ڕێگەی گرانی و بێکارییەوە.

پەیوەندیی سەرمایەی ئەندێشەیی بە داڕووخانی سیاسییەوە:
کۆمەڵگەی نمایش – چۆنیەتی گۆڕانی مرۆڤ لە بکەرێکی ڕاستەقینەوە بۆ تەماشاکەرێکی سەرقاڵکراو.
سۆسیالیستەکان لەو گرێدانە پێکهاتەیییەی (بنیادییەی) کە لە لایەک لە نێوان بانکی ناوەندی، داراییبوون و هەڵاوساندا دەیکەن تەنیا نین، و تەنها مارکسیستەکان نین کە بەدەست دۆخی ئیمپراتۆریەتی ئەمریکاوە دەناڵێنن و گلەیی دەکەن، بەڵکو لیبرتارییەکانیش شۆکبوون بەو ئاڕاستەیەی کە ڕۆژاوا گرتوویەتیە بەر. بۆ نموونە: جێفری تاکەری لیبڕالیست لە چاوپێکەوتنێکدا لە چەند ڕۆژ لەمەوبەردا ـ(سەرمایەداریی ئەمریکی لە لێواری داڕماندایە – شۆکەکە گەیشت) / ٣١ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦ – لە کەناڵی(توێژینەوەکانی بێلایەنی عەرەبی)- هەمان ڕای هەیە دەربارەی سەرمایەی ئەندێشەیی. تاکەر تاووتوێی پاشەکشەی متمانە بە دامەزراوە ڕۆژاواییەکان دەکات، لە لایەکەوە گرێدان دەکات لە نێوان (بانکی ناوەندی، داراییبوون و هەڵاوسانی دراو – سەرمایەی ئەندێشەیی) و لە لایەکی تریشەوە لە نێوان نایەکسانی، شەڕەکان و ناسەقامگیریی بژێوی خێزانەکاندا. هەروەها باسی سەرکەوتنی ئابووریی چین، سنوورەکانی ئایدۆلۆژیا، و ئەوەش دەکات کە ئایا دیموکراسی شکستی هێناوە یان کەوتووەتە ژێر کۆنتڕۆڵی بەرژەوەندییەکانی ئۆلیگارشیاوە.
تێزی سۆسیالیستەکان دەربارەی پەرەسەندنی دیاردەی هەژاریی، قووڵبوونەوەی جیاوازیی چینایەتی، شەڕەکان، ناعەقڵانییەتی سیاسی و باڵادەستیی گوتاری نمایشکاریی بۆرژوازی، لەگەڵ میراتێکی تیۆریی مارکسی سەنگیندا یەکدەگرێتەوە، کە فراوانبوونی سەرمایەی ئەندێشەیی وەک بزوێنەرێکی بنەڕەتی بۆ قەیرانەکانی سەرمایەداریی هاوچەرخ دەبینێت.
سەرمایەداری لە قۆناغی ململانێکاریی خۆیدا لە نێوان ساڵانی ١٨٠٠-١٩٠٠، پێشتر هەموو ئەو تایبەتمەندی و خەسڵەتانەی تێدا بوو کە ئەمڕۆ قسەیان لەسەر دەکەین (هەژارکردنی چینی کرێکار، قەیرانە ئابوورییەکان، دڕندەیی و شەڕەکان، سەرمایەی ئەندێشەیی، و ناعەقڵانییەتی سیاسی). بەڵام جیاوازییەکە لە سەردەمی ئێستاماندا بەهۆی گەشەکردنی سەرمایەداری لە بواری تەکنەلۆژیادا، باڵادەستیی سەرمایەی ئەندێشەیی و گەشەکردنی ئاسۆیی خۆی، لەوەدایە کە قەیرانە ئابوورییەکان، دڕندەیی، شەڕەکان و ناعەقڵانییەتی سیاسی، سەرەڕای گوتاری چەواشەکارانەی دەسەڵاتە بۆرژوازییەکان، هەموویان گەیشتوونەتە ئاستێکی زۆر بڵند و ترسناک.
مەبەستی ئەم وتارە ئەوە نییە کە ئابووریی ئەندێشەیی و ئابووریی ڕاستەقینە وەک دوو قەوارەی بەتەواوی لێکجیاواز نیشان بدات؛ چونکە سەرمایەی ئەندێشەیی ناتوانێت بە جیا لە واقیع بوونی هەبێت و گەشە بکات، بەڵکو وەک «مشەخۆرێکی پێکهاتەیی» لەسەر ئەو زیادەباییە دەژی کە جیهانی ڕاستەقینە بەرهەمی دەهێنێت. کۆمپانیا تەکنەلۆژییە تریلیۆنییەکان نوێنەرایەتی وەهمێکی ڕەها ناکەن، چونکە ئەوان باڵادەستن بەسەر داراییە مادییە بەرجەستەکاندا؛ لە مافی داهێنان، سەنتەرە زەبەلاحەکانی داتا، و قۆرغکاریی لێشاوی داتا جیهانییەکان کە لە کۆتاییدا وەردەگێڕدرێن بۆ قازانجی ڕاستەقینە. لەسەر ئەم بنەمایە، ئێمە لەبەردەم دوو جیهانی تەریبدا نین کە هەرگیز یەکتر نابڕن، بەڵکو لەبەردەم پەیوەندییەکی خولیی و داینامیکیداین.
لەو چوارچێوەیەدا، سۆسیالیستەکان ڕایان وایە کە کەرتی ژیریی دەستکرد و نیمچەگەیەنەرەکان/ چیپە ئەلیکترۆنییەکان، نوێترین و مەترسیدارترین بەرجەستەبوونی چەمکی سەرمایەی ئەندێشەیین لە جیهانی ئەمڕۆماندا، و ئەو ئەڵقە ونبووە پێکدەهێنن کە تەوەرەی گەیشتنی ئەم وەهمە بە لوتکە ڕوون دەکاتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، وەسفکردنی ئەم پێشکەوتنە تەکنەلۆژییە بە فێڵ و تەڵەکەبازی، لەوانەیە وەک تێکەڵکردنی چەمکەکان لێیان وەربگیرێت؛ چونکە هەندێک جار جیاوازی ناکەن لە نێوان سەرمایەی ئەندێشەیی ڕەها (وەک قەرزەکان، داتاشراوە داراییەکان، و دراوە کریپتۆ پووچەکان) و سەرمایەی تەکنەلۆژیی دیجیتاڵی (وەک ژیریی دەستکرد و چیپە ئەلیکترۆنییەکان). چونکە ئەمەی دواییان، سەرەڕای هەڵاوسانە شێرپەنجەیییەکەی لە بەهای بازاڕیدا بەهۆی سەرکێشییە داراییەکانەوە، نوێنەرایەتی گەشەکردنێکی ڕاستەقینە و بازدانێکی جۆری دەکات لە هێزەکانی بەرهەمهێناندا، نەک تەنها فێڵێکی دارایی بێت. سەرەڕای ئەوەش، لۆمەکە لێرەدا ناکەوێتە سەر سۆسیالیستەکان؛ بەڵکو دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی خودی واقیعی هاوچەرخ، کە تێیدا ئاستی تێکەڵبوون و یەکگرتن لە نێوان ئەوەی ڕاستەقینە و مادییە لەگەڵ ئەوەی وەهمی و مەجازییە گەیشتووەتە ڕادەیەکی زۆر گەورە، کە جیاکردنەوەی میکانیکی لە نێوانیاندا قورس دەکات.
لە کۆتاییدا، نابێت باڵادەستیی سەرمایەی ئەندێشەیی وەک دیاردەیەک تێبگەین کە تەنها لە وڵاتە سەرمایەدارییە ڕۆژاواییەکاندا قەتیس مابێت، بەڵکو دیاردەیەکی جیهانگیرە و لەسەر ئاستی جیهان دزەی کردووە، و لە هەر کۆمەڵگەیەکدا بەپێی ئاستی “گەشەکردنی نایەکسان”ی سەرمایەی جیهانی بەرجەستە دەبێت.
ئێمە لەم بەشەدا تیشک دەخەینە سەر پەیوەندیی نێوان (سەرمایەی ئەندێشەیی – ئابووریی جیهانی سێبەرەکان) بە کۆمەڵگەی نمایش و داڕووخانی سیاسیی جیهانەوە.
سۆسیالیستەکان مامەڵە لەگەڵ داڕووخانی سیاسیدا ناکەن (وەک دیاردەی ترامپ، ئیلۆن ماسک، پۆپۆلیزم، ڕەگەزپەرستی، گەڕانەوەی لاهوتی سیاسی و بێبنەمایی گوتاری سیاسیی گشتیی بۆرژوازی) وەک نیشانەیەکی ڕەوشتی یان ڕێکەوتێکی مێژوویی، بەڵکو ڕەچەڵەکەکەی دەگێڕنەوە بۆ بەرهەمێکی پێکهاتەییی حەتمیی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە قۆناغی ئێستاییدا. لە زانستە سیاسییە مارکسیستییەکاندا، سیاسەت وەک سەرخانێک دەبینرێت کە ڕەنگدانەوەی ژێرخانی ئابوورییە. کاتێک باڵادەستیی کەرتە ئابوورییە گشتییەکان لە بەرهەمهێنانی کاڵای ڕاستەقینەوە (کە پێویستی بە کرێکار، کارگە، سەندیکا، و دانوستانی بەکۆمەڵ هەیە، و لە ئەنجامدا پێویستی بە پرۆسەیەکی سیاسیی گەشەپێدەری نەریتی هەیە) دەگۆڕێت بۆ سەرمایەی ئەندێشەیی و سەرکێشییە داراییەکان لەسەر بنەمای هاوکێشەی (دراو- دراو) کە پشت بە کۆدە دیجیتاڵییەکان و داراییەکان دەبەستێت؛ ئەوا سیاسەت بە ناچاری دەستبەرداری عەقڵانییەتی خۆی دەبێت و بیرکردنەوەی واقیعیی خۆی لەدەست دەدات. بەم شێوەیە، سیاسەت لە سەردەمی سەرمایەی ئەندێشەییدا، ئەویش دەبێتە سیاسەتێکی ئەندێشەیی؛ کە بریتییە لە نمایش، خوارزمەکانی ئاڕاستەکردنی مێگەلی، و بەڵێنی پۆپۆلیستیی پووچ کە دەچنەوە سەر بەڵێنەکانی دەوڵەمەندبوونی خێرا لە ڕێگەی دراوە کریپتۆکانەوە. ئێمە لێرەدا هەوڵ دەدەین ئەوە بسەلمێنین کە کازینۆی بۆرسە و سێرکی سیاسەتی هاوچەرخ دوو ڕووی یەک دراون.
مەبەست لە داڕووخانی سیاسیی جیهانی سەرمایەداری لە تێڕوانینی مارکسیدا، ئەو قۆناغەیە کە تێیدا دامەزراوەکانی دەوڵەتی بۆرژوازی و دیموکراسییەکەی دەگەنە بنبەست؛ کاتێک دەستەوەستان دەبن لە چارەسەرکردنی قەیرانە ئابوورییە پێکهاتەیییەکانیان، ئەمەش پاڵیان پێوە دەنێت دەستبەرداری بنەما دیموکراسییەکانیان ببن و پەنا بەرنە بەر ئامرازە سەرکوتکارەکان و شێوازە دەسەڵاتخوازەکان (سەپێنەرەکان) بۆ پاراستنی مانەوەی سیستەمەکە – (وەک ئەو دیمەنانەی داڕمان کە ئەمڕۆکە لە فەرەنسادا بە بەرچاومانەوە دەگوزەرێ).
مارکسیستەکان پێیان وایە کە دیموکراسیی بۆرژوازی لە بنەڕەتدا دەمامکێکە کە دەسەڵاتی سەرمایە دەشارێتەوە (دکتاتۆرییەتی شاراوەی سەرمایە)؛ لەگەڵ قووڵبوونەوەی قەیرانەکاندا، ئەم دەمامکە لادەچێت بۆ ئەوەی دەوڵەت وەک ئامرازێکی سەرکوتکاری ڕاستەوخۆ دەربکەوێت بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی چینی باڵادەست (بۆرژوازی) دژی چینی کرێکار (پرۆلیتاریا). ئەم دیدگایە هەڵوێستی گشتیی سۆسیالیستەکان پێکدەهێنێت بەرامبەر بە سیاسەتی بۆرژوازی و ئامرازەکانی وەک دەوڵەت، بێگوێدانە قۆناغی سەرمایەداری و گەشەکردنی. بە دەربڕینێکی تر، قەیرانی ئابووریی سەرمایەداری -چ لە قۆناغی ململانێی ئازاددا بێت کە باڵادەستی بۆ ئابووریی ڕاستەقینە و بەرهەمهێنانی کاڵایە، یان لە قۆناغی قۆرغکاریدا بێت کە دیاردەی سەرمایەی ئەندێشەیی تێیدا باڵادەستە- حەتمەن دەبێتە هۆی بەسەربازکردنی ئابووری و بەرپاکردنی شەڕەکان. لەمەشەوە، هەناردەکردنی قەیرانە ناوخۆییەکان لە ڕێگەی کۆلۆنیالیزمی نوێ، شەڕەکان، دەستێوەردانە سەربازییەکان، و گەورەکردنی کۆمەڵگە پیشەسازییە سەربازییەکان، دەبێتە کۆڵەکەیەکی بنەڕەتی بۆ بەردەوامیی سیستەمی سەرمایەداری، کە ئەمەش دەبێتە هۆی داڕووخانی ڕەوشتی و سیاسی لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا.
لە لای سۆسیالیستەکانەوە زانراوە کە داڕووخانی سیاسی تەنها کەوتنی ڕەوشتیی سەرکردەکان نییە، بەڵکو دەرئەنجامێکی حەتمیی دژایەتیی پێکهاتەیی نێوان سروشتی کۆمەڵایەتیی بەرهەمهێنان و خاوەندارێتیی تاکەکەسیی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە؛ کە تێیدا سەرخانی سیاسی بە نائومێدییەوە هەوڵ دەدات پێوەندییەکانی بەرهەمهێنانی دواکەوتوو و قەیراناوی بپارێزێت. ساڵانی ڕابردوو شاهیدی سەرکەوتنێکی بەرچاو بووین لە شیکارییە مارکسیستییەکاندا بۆ دۆخی سیاسیی جیهان، بەتایبەت لەگەڵ یەک لەدوای یەک هاتنی قەیرانە ئابووری و جیۆپۆلەتیکییەکان. مارکسیستە هاوچەرخەکان دۆخی سیاسیی جیهانی ئەمڕۆ وەک قەیرانێکی پێکهاتەییی توندی سەرمایەداری دەخوێننەوە کە ڕەنگدانەوەی قۆناغی گیانەڵا یان داڕووخانی مێژوویی سەرمایەدارییە؛ کە تێیدا هەموو شێوازەکانی دەوڵەتی سەرمایەداری -چ دیموکراسییە بۆرژوازییە نەریتییەکان لە ڕۆژاوا یان دەوڵەتە پارێزگارە ئاینی و نەتەوەییەکان لە لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا- دەستەوەستان دەبن لە پێشکەشکردنی چارەسەری ڕاستەقینە بۆ قەیرانەکانی بێکاری و تەنگژەی بژێوی ڕو لە زیادبوونی جەماوەری کرێکار.
لەسەر بنەمای ئەم خوێندنەوەیە، مارکسیستەکان دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە دۆخی سەرمایەداریی هاوچەرخ دەیسەلمێنێت کە سەرمایەداری چیتر توانای پاراستنی خۆشگوزەرانیی کۆمەڵگە یان دەستەبەرکردنی سەقامگیریی دیموکراسییەکەی نەماوە؛ و ئەم جەمسەرگیرییەی ئێستا حەتمەن یان بەرەو مۆدێلی دەسەڵاتخوازتر و سەرکوتکارتر بۆ پاراستنی سەرمایەمان دەبات، یان بەرەو ڕاپەڕینی بزووتنەوە کرێکاری و سۆسیالیستییە ڕێکخراوەکان کە جێگرەوەیەکی ڕیشەیی بۆ سیستەمەکە دەخەنە ڕوو.
لەبەر ئەوەی سەرمایەی ئەندێشەیی لە جەوهەری خۆیدا لەسەر بنەمای متمانە، پێشبینییەکان، بەڵێنەکان و ئەندێشە وەستاوە؛ لە ژێر سایەی جیهانێکدا کە بەدەست قەیرانی متمانەوە دەناڵێنێت، لە ڕووی پێکهاتەییەوە پێویستی بە پیشەسازیی درۆی ڕێکخراو هەیە. ئەگەر متمانەی مەجازی پاشەکشە بکات، بۆرسە دەستبەجێ دادەڕمێت (وەک ئەوەی لە قەیرانی ٢٠٠٨دا ڕوویدا). بۆیە، ڕۆڵی سیاسییەکان و میدیا لە سەردەمی ئێستاماندا لە بەردەوامکردنی ئەندێشە و بێهۆشکردنی جەماوەردا دیاری دەکرێت؛ پۆپۆلیزمی ترامپی، شۆکە یەک لەدوای یەکەکانی میدیا، و سەرقاڵکردنی کۆمەڵگە بە بابەتە لاوەکییەکان و ڕۆشنبیریی بەکاربردنی ڕووکەش، هەموویان ئامرازی وەزیفین بۆ پاراستنی ئەم سیستەمە داراییە لەرزۆکە لە تەقینەوە. سیستەمەکە بە ناچاری پێویستی بە کۆمەڵگەیەکی بێئاگا هەیە کە ئەم پرسیارە جەوهەرییە نەخاتە ڕوو: ”ئەم تریلیۆنانە لە کوێوە دێن لە کاتێکدا مووچە ڕاستەقینەکانمان دەخورێن؟”.
چونکە سەرمایەی ئەندێشەیی بە سروشتی خۆی پشت بە دارایی مادی نابەستێت، بەڵکو پشت بە ”متمانە و پێشبینییە دەروونییەکان” دەبەستێت. لەبەر ئەوە، پاراستنی سەقامگیرییەکەی لە ڕووی پێکهاتەییەوە پێویستی بە جبەخانەیەکی گەورە لە ئامرازەکانی ساختەکاری و پیشەسازیی هۆشیاریی ساختە و درۆ هەیە (گوتاری ئایینی سیاسی و ڕەگەزپەرستی، پۆپۆلیزم، کاتبەسەربردنی باڵا، و شۆکەکانی میدیا). ئەگەر کرێکاران ژیرانە بیر لە جیاوازی چینایەتی نێو کۆمەڵ بکەنەوە (هەژاربوونی زۆرینەی خەڵکی و دەوڵەمندبوونی کەمینەێکی سەرمایەدار) ئەوا باوەڕبوون بە سیستەمەکە دەهەژێت و بۆرسە دادەڕمێت. بۆیە، ”بێبنەمایی سیاسەت” و سەرقاڵکردنی کۆمەڵگە بە بابەتە لاوەکییەکانەوە (وەک پرسی شوناسی مرۆڤەکان: ئایینی و نەتەوەیی)، میکانیزمێکی بەرگریی پێویستە بۆ پاراستنی ژێرخانی دارایی لەرزۆکی سەرمایەداری.
لێرەدا ڕۆڵی سەرمایەداریی نمایش یان ئەوەی بە ”ئابووریی نمایش” ناسراوە دەردەکەوێت، کە یەکێکە لە وردترین کلیلە تیۆرییەکان بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی ئێستا؛ کاتێک سامان، سیاسەت، و ژیانی ڕۆژانە گۆڕاون بۆ تەنها نمایشێکی بینراو و بەبازاڕکردنی بەردەوامی ئەندێشە. ڕەچەڵەکە بنەڕەتییەکانی ئەم چەمکە دەگەڕێنەوە بۆ فەیلەسوف و کۆمەڵناسی مارکسیستی فەرەنسی گی دێبۆر لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا کە لە ساڵی ١٩٦٧دا بە ناوی “کۆمەڵگەی نمایش” بڵاوکرایەوە، و ئەمەش ئەو بیرۆکەیەیە کە دواتر لەلایەن فەیلەسوفانی تری وەک ژان بۆدریار پەرەی پێدرا. دێبۆر سەرنجی دابووە ئەوەی کە سەرمایەداریی دواکەوتوو کاڵای گۆڕیوە بۆ ”وێنە و نمایش”. ئیلۆن ماسک و ترامپ ئەوەندەی ”وێنەی نمایشکاری” دەفرۆشن، هێندە کاڵا یان بەرنامەی سیاسی نافرۆشن. سیاسەتی ئەندێشەیی ڕووەکەی تری سەرمایەداریی نمایشە، کە تێیدا ئاڕاستەکردنی خوارزمی دەبێتە ئامرازێک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی چینایەتی.
پێشێلکاری (ئیستفزاز) و دروستکردنی ورووژاندن لە سیاسەتدا:
پێشێلکاری و دروستکردنی ورووژاندن لە سیاسەتدا، لە دیارترین ئەو ئامرازانەن کە بۆ ڕاکێشانی سەرنج، ئاڕاستەکردنی ڕای گشتی، و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی دۆخی سیاسی بەکاردێن. لە سەردەمی دیجیتاڵیی ئێستاماندا، ئەم ڕێگایانە لە تەنها تاکتیکێکی لاوەکییەوە گۆڕاون بۆ ستراتیژیی بنەڕەتی کە پارتەکان و سەرکردە سیاسییەکان پشتی پێ دەبەستن.
ئامانجە سەرەکەییەکانی پێشێلکاریی سیاسی بریتین لە کۆنتڕۆڵکردنی ئەجێندای میدیایی. سیاسیی پێشێلکار (ئیستفزازکار) ئامانجی ئەوەیە کە وا لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن و نەیارەکانی بکات هەمیشە باسی ئەو و بابەتە مشتومڕاوییەکانی بکەن، ئەمەش ڕکابەرەکانی بێبەش دەکات لە دەرفەتی خستنەڕووی بەرنامە سیاسی یان ئابوورییە جدییەکانیان. پێشێلکاری بەشدارە لە دابەشکردنی کۆمەڵگە بۆ دوو بەرە (لە گەڵمان یان دژمان – کۆکردنەوەی بنکەی جەماوەری). ئەم دابەشبوونە دڵسۆزیی بنکە جەماوەرییەکان و یەکگرتووییان لە پشت سەرکردە سیاسییەکەوە زیاتر دەکات. دروستکردنی ورووژاندن وەک “بۆمبێکی دوکەڵاوی” بەکاردێت بۆ سەرقاڵکردنی سەرنجی ڕای گشتی لە ئابڕووچوونێکی سیاسی، یان شکستێکی ئابووری، یاخود بڕیارێکی ناپەسند لە لایەن خەڵکەوە. هەروەها پێشێلکاریی سیاسی وا لە کەسایەتییەکە دەکات وەک “یاخیبوو” یان “پیاوی توند” دەربکەوێت کە تەحەدای سیستەمی سیاسیی نەریتی دەکات، ئەمەش سەرنجی ئەو دەنگدەرانە ڕادەکێشێت کە تووڕە یان بێهیوان.

ئانسرۆپۆلۆژیای ئەندێشە (لە جادووگەری کۆشکەوە بۆ خوارزمە):
کاتێک داڕووخانی سیاسی، ئەندێشە، و چەواشەکاریی نمایشکاری لە سەردەمی ئێستاماندا بەراورد دەکەین بە میکانیزمەکانی کۆکردنەوەی جەماوەر و ڕاکێشانی سەرنجیان لە ڕێگەی جادووگەران و دەجالەکان و نمایشە چەواشەکارەکانیان لە سەردەمە کۆنەکاندا (وەک میسری کۆن و چینی کۆن)، دەبینین ئەم بەراوردکارییە دەست دەخاتە سەر جەوهەری فەلسەفەی سیاسی و مێژووی دەستکاریکردنی هۆشیاریی جەماوەر.
له واقیعدا، ئێمە لە ڕووی ئامانج و ڕەفتارە دەسەڵاتخوازییەکانەوە لە سەردەمێکی تەواو نوێدا ناژین، بەڵکو لەبەردەم وەشانێکی تەکنەلۆژیی زۆر پێشکەوتووی ئەو نەریتانەداین کە هێندەی مێژووی کۆمەڵایەتی کۆنن. سیاسەت، لە بەرەبەیانی مێژووی چینایەتییەوە (لە دەوڵەتە ناوەندییە کۆنەکانی وەک میسر و چین)، هەمیشە پێویستی بە ئەندێشە بووە بۆ شەرعییەتپێدانی دەسەڵات و تاڵانکردنی زیادە بەرهەم. تەنها جیاوازیی ئەمڕۆ ئەوەیە کە جادووگەری کۆشکی پاشایەتیی میسر یان غەیبزانی ئیمپراتۆریی چینی، شوێنیان گیراوەتەوە بە خوارزمەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، ڕاوێژکارانی پەیوەندییە گشتییەکان، و ئەستێرەکانی تەلەفزیۆنی واقیعی.
جادووی تەکنەلۆژیی هاوچەرخ بەرامبەر بە جادووی سەردەمە کۆنەکان:
لە سەردەمە کۆنەکاندا، هێزەکانی بەرهەمهێنان سەرەتایی بوون، و نەزانی و جەهل بە دیاردە سروشتییەکان (لافاو، مانگگیران و خۆرگیران) ئەو کەرەستە خاوە بوو کە قەشەکان «شەرعییەتی ئەندێشە»یان لێ دروست دەکرد بۆ فیرعەون یان ئیمپراتۆر تا زیادە بەرهەمی کشتوکاڵی تاڵان بکەن. ئەمڕۆ، هێزەکانی بەرهەمهێنان گەیشتوونەتە ژیریی دەستکرد و خوارزمەکان، بەڵام پێوەندییەکانی بەرهەمهێنانی بۆرژوازیی سەرمایەداری ئەم هێزە پێشکەوتووانە بەکاردەهێنن بۆ پیشەسازیی جەهل و نەزانی لە جۆرێکی نوێ: «جەهلی بەرهەمهاتوو لە ڕێگەی خوارزمەکانەوە». جادووی دیجیتاڵی (ترێند، ڤیدیۆ فۆڕجکراو/ دەستکاریکراوەکان) ڕووبەڕووی عەقڵ نابێتەوە، بەڵکو توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لای پرۆلیتاریا ئیفلیج دەکات بۆ ئەوەی ڕێگری لێ بکات لە خستنەڕووی پرسیارە پێکهاتەیییەکان سەبارەت بە شێوازی بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە.
لە میسر و چینی کۆندا: فەرمانڕەواکان (پاشاکان و ئیمپراتۆرەکان) پشتیان بە قەشەکان، جادووگەران و دەجالەکان دەبەست بۆ سەرسامکردنی جەماوەر؛ کاتێک جادووگەرەکە فێڵی بینراوی بەکاردەهێنا (وەک گۆڕینی گۆچان بۆ مار، یان پێشبینیکردنی خۆرگیران لە ڕێگەی حیساباتی فەلەکیی نهێنییەوە، یان پێشبینیکردنی لافاو و کارەساتە سروشتییەکان) بۆ قەناعەتپێکردنی گەل بەوەی کە فەرمانڕەوا خاوەنی هێزێکی سەروو سروشتییە، یان ڕاسپاردەیەکی ڕاستەوخۆی خودایی پێدراوە وەک لە چەمکی چینی کۆنی ”ڕاسپاردەی ئاسمان”دا هەیە. نمایشەکە ئامرازێکی دەسەڵاتخوازی بوو بۆ بەرهەمهێنانی ترس و سەرسامی، و ئامانجەکەی ئیفلیجکردنی توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بوو لای ژێردەستەکان.
لە سەردەمی ئێستاماندا، ئەو فێڵە بینراوە کۆنانە گۆڕاون بۆ جادووی دیجیتاڵی. کاتێک ترامپ یان ئیلۆن ماسک دەردەکەون، ئەوان پێویستیان بە جادووگەرێک نییە کە گۆچان بکات بە مار، بەڵکو خاوەنی سوپایەک لە دیزاینەرانی وێنە، شارەزایانی مۆنتاژ، و بەرهەمهێنەرانی ناوەڕۆکن کە “ترێند” لە ڕێگەی خوارزمەکانەوە دروست دەکەن. وێنەی فەبریکەکراو، ڤیدیۆی کورتکراوە و دابڕێنراو لە دەق، و بەڵێنە ئەندێشەیییەکانی دەوڵەمەندبوونی خێرا (وەک دراوە کریپتۆکان) “تەلیسمەکانی جادووی هاوچەرخن” کە جەماوەر سەرسام دەکەن و پاڵی پێوە دەنێن بە کوێرانە شوێن سەرکردەکە بکەون.

پیشەسازیی قەیرانەکان و چارەسەرە ئەندێشەیییەکان:
لە ڕابردوودا ئەگەر وشکەساڵی یان لافاوێک لە میسری کۆندا ڕووی بدابایە، جادووگەران و دەجالەکان ڕێوڕەسمی نمایشکاریی زەبەلاحیان ڕێکدەخست بۆ قەناعەتپێکردنی خەڵک بەوەی کە خوداوەندەکان تووڕەن، و قوربانی پێشکەشکراو (کە فیرعەون پێشکەشی دەکات) تەنها چارەسەرە. لە ڕێگەی ئەم ڕێوڕەسمانەوە، هۆکارە مادییە ڕاستەقینەکە (وەک خراپیی بەڕێوەبردنی ئاو یان دیاردە سروشتییەکان) لادەدرا و ئەندێشەیەکی غەیبی دەخرایە شوێنی. لە سەردەمی نوێدا (ترامپیزم و نیولیبرالیزم،، هتد)، کاتێک کۆمەڵگە بەدەست قەیرانێکی ئابووریی پێکهاتەییی توندەوە دەناڵێنێت (بەهۆی چڵێسیی کۆمپانیاکان، هەڵاوسانی سەرمایەی ئەندێشەیی، و کەڵەکەبوونی قەرزەکانەوە)، سیاسییە بۆرژوازییەکان چارەسەری بنیادی پێشکەش ناکەن. لەبری ئەوە، دەجالییەت و چەواشەکاریی سیاسی بەکاردێت لە ڕێگەی ئاڕاستەکردنی تووڕەیی چینایەتی بەرەو هۆکاری ئەندێشەیی (وەک کۆچبەران، یان پیلانگێڕییە دەرەکییەکان). قسەکردنی ڕووت و بازاڕی دەربارەی ”شێوەی جەستەی نیکی میناج” یان ورووژاندنی شۆکی ڕەوشتیی هەڵبەستراو، تەنها ڕێوڕەسمی سەرقاڵکردنی هاوچەرخن ڕێک وەک ڕێوڕەسمی جادووگەرە کۆنەکان، کە ئامانجە وەزیفییەکەی ڕێگریکردنە لە جەماوەر تا سەیری ڕەچەڵەکە ئابووری و مادییەکەی کێشەکە نەکەن.
نمایشکردنی هێز وەک جێگرەوەی لێهاتوویی:
لە چینی کۆندا، ئیمپراتۆر هەمیشە دەوروبەری خۆی بە هالةیەک لە ڕێوڕەسمی ئاڵۆز، جلوبەرگی ناوازە، و نمایشە سەربازییە زەبەلاحەکان دەپۆشی تا بسەلمێنێت کە کوڕی ئاسمانە، تەنانەت ئەگەر لە ڕاستییشدا لاواز یان گەندەڵ بووبێت؛ لێرەدا نمایشکردن شوێنی نەبوونی لێهاتوویی ڕاستەقینە لە فەرمانڕەوایەتیدا دەگرتەوە. لە سەردەمی ئێستاماندا، سیاسەت گۆڕاوە بۆ براندێکی بازرگانی؛ کاتێک ترامپ وێنەی پیاوی بەهێز و بەئەزموون دەفرۆشێت، و ئیلۆن ماسکیش وێنەی ئەو بلیمەتە فریادڕەسە دەفرۆشێت کە مرۆڤایەتی ڕزگار دەکات و دەمانبات بۆ هەسارەی مەریخ. هەردووکیان پشت بە پرۆپاگەندەی نمایشکاری دەبەستن؛ کە تێیدا ئامارە ڕاستەقینەکان، مایەپوچبوونی کۆمپانیاکان، قەرزە فەلەکییەکان، گرانی و بێکاری و داڕووخانی ڕەوشتی لە پشتی پەردەوە دەشاردرێنەوە، مادام نمایشی بینراوی سەر شاشەکە بۆ بەکاربەر خۆش و سەرنجڕاکێش بێت.

سایکۆلۆژیای جەماوەر و پێویستی بوون بە ئەندێشە:
لە کاتی غیابی هۆشیاریی چینایەتیدا جەماوەر پێویستیی بە وەهمە. خاڵی هەرە گرنگی بەیەکگەیشتن لە نێوان چەرخی کۆن و هاوچەرخدا، لەو سروشتە مرۆییەدا کورت دەبێتەوە کە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ئاڕاستەکردن و چەواشەکارییەوە وەهم پیرۆز دەکەن و دڵدادەی وەهم دەبن.
تێڕوانین بۆ ئەوەی کە «جەماوەر بە ئاسانی بە دوای وەهمدا دەکەوێت» کاتێک هۆشیاریی چینایەتی و مادی ئامادە نییە، تەنیا تێزێکی دەروونناسیی ڕاستڕەو نییە (وەک لۆبۆن)، بەڵکو چەندین دەروونناس و فەیلەسوفی چەپ و سۆسیالیست بە قووڵی شیکردنەوەیان بۆ کردووە. جیاوازیی گەورەی ئەوان لەگەڵ لۆبۆندا ئەوەیە کە دەڵێن ئەمە «سروشتێکی گەمژانە» نییە، بەڵکو ئەنجامێکی نەخۆشخانەیی و دەروونیی سیستمی چەوسانەوەو سەرکوتکردنی کۆمەڵایەتییە.
ویلهێلم ڕایخ دەروونناسی مارکسی لە کتێبە بەناوبانگەكەیدا «دەروونناسیی جەماوەریی فاشیزم» پاش چوونە سەر کاری هێتلەر، گەورەترین پرسیاری چەپی ڕووبەڕووی خۆی کردەوە: بۆچی چینی کرێکار و جەماوەر لەبری شۆڕشی سۆسیالیستی، دوای وەهمی نازیەت و فاشیزم کەوتن؟.
ئێریش فرۆم دەروونناسی گەورەی ئەڵمانی و یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی مەکتبی فرانکفۆرت (چەپی ڕەخنەیی) بوو. لە کتێبی «ڕاکردن لە ئازادی» شیکارییەکی مێژوویی قووڵ بۆ دەروونی جەماوەر دەکات. بەڕای فرۆم مرۆڤی هاوچەرخ کاتێک لەژێر دەستی سیستمی سەرمایەداریدا تووشی نامۆبوون دەبێت و هەست بە تەنیایی، پووچی و بێدەسەڵاتی دەکات لە بەرامبەر هێزە ئابوورییە گەورەکاندا، ناتوانێت بەرگەی ئەم بارە دەروونییە قورسە بگرێت. لێرەدا جەماوەر «لە ئازادی ڕادەکەن» و پەنا دەبەنە بەر وەهم، کۆنەپەرستی، و تەسلیمبوون بە ڕژێمە تۆتالیتار و پۆپۆلیستەکان (وەک جۆرە تخدیرێک و حەشارگەیەک بۆ ڕزگاربوون لە دڵەڕاوکێی ناخیان).
ئەم دەروونناسە چەپانە هاوڕان کە جەماوەر دەکرێت بە ئاسانی چەواشە بکرێت و دوای وەهم بکەوێت، بەڵام پێیان وایە جەماوەر قوربانییە نەک تاوانبار؛ وەهمەکە لەلایەن دەسەڵاتەوە “بنیات دەنرێت و بەسەریاندا دەسەپێنرێت”. کەواتە هۆکاری دوورکەوتنەوە لە ڕاستی، پێویستییەکی دەروونییە بۆ ڕاکردن لەو عەجز و چەوسانەوە مادییەی کە لە ژیانی ڕۆژانەیاندا بەدەست ملهوڕیی کۆمپانیاکان و سەرمایەی وەهمییەوە دەیچێژن. لێرەدا، سۆسیالیزمی ڕەخنەیی وا تەماشای ئەم دۆخە ناکات کە جەماوەر (کرێکاران و چەوساوەکان) بە سروشتی خۆیان گەمژە بن یان حەزیان لە وەهم بێت؛ بەڵکو کاتێک هۆشیاریی چینایەتیی ڕاستەقینە و بەدیلی شۆڕشگێڕ ئامادە نابێت، بیر و ئەقڵی گشتی لەلایەن ئایدۆلۆژیای چینی دەسەڵاتدارەوە داگیر دەکرێت. دەجالە کۆنەکان چاک دەیانزانی چۆن یاری بە هەستی ترس و ئومێدی جوتیارە سادەکان بکەن، و سیاسی و سەرکێشە داراییەکانی ئەمڕۆش (لەسەر ئاستی جیهان لە ترامپ و نەتانیاهۆ و ڕاستڕەوەکانی ئەڵمانیاوە، تا ئیسلامی سیاسی و پۆپۆلیزمە نەتەوەیی و خێڵەکییەکان) ڕێک بە هەمان میکانیزم کار دەکەن.
ئەوان لە ڕێگەی لۆگاریتمەکانی داتای زەبەلاح و مۆدێلەکانییەوە، نەخشەی وردی ترس و ئارەزووەکانی دەنگدەری هاوچەرخ دەزانن و هێزی کاریگەرییەکەی بە پێوەرەکانی کلیک و کارلێکی دیجیتاڵی دەپێون، تا ژەمی پێویست لەو وەهمە سیاسی و دۆگماییەی پێ بدەن کە وای لێدەکات چەپڵە بۆ بێبایەخی و چەوسانەوەی خۆی لێ بدات. جەماوەر لێرەدا ڕقیان لە ڕاستی نییە، بەڵکو لەبەرامبەر قورسیی قەیرانی ئابووریی سەرمایەی وەهمیدا تووشی دۆخی “نامۆبوون” بوون، و لە غیابی هێزی ڕزگاریخوازدا، پەنا دەبەنە بەر سەرابی شۆڤێنی و دۆگمایی وەک ئامرازێکی بەرگریی دەروونی، کە ئەمەش گەورەترین سەرکوتکردنی هۆشیاریی مادیی مرۆڤە.
گرنگترین خاڵی یەکتربینینی نێوان هەردوو سەردەمەکە لە مەبەست لێی نامۆکردنی مرۆڤەکانە لە واقیع (شێواندنی هۆشیاریی چینی ڕنجدەرانە)، کاتێک دەکەونە ژێر کاریگەریی ئاڕاستەکردنەوە؛ دەجالەکەی کۆن بە وردی دەیزانی چۆن یاری بە هەستی ترس و ئومێدی جووتیارە سادەکە بکات، و سیاسی و سەرکێشە داراییەکەی هاوچەرخیش (لە ڕێگەی خوارزمەکانی داتای زەبەلاح و مۆدێلەکانی وەک کامبریج ئەنالیتیکاوە) بە وردی نەخشەی ترس و ئارەزووەکانی دەنگدەری هاوچەرخ دەزانن، و کاراییەکەی بە پێوەرەکانی کرتەکردن و کارلێکی دیجیتاڵی دەپێون، تا ژەمی گونجاوی ئەو ئەندێشەیەی پێ بدەن کە وا دەکات چەپڵە بۆ بێبنەمایی و کەمبایەخیی خۆی لێبدات.
ئێمە لە سەردەمی سەرمایەداریی دڕندەداین، و لە کاتی دیبەیت و کەمپینە پڕوپاگەندەییە سیاسییەکاندا- بەتایبەت لە وەرزەکانی هەڵبژاردندا لە وڵاتانی ڕۆژاوادا- شاهیدی تاقمێک لە مەهزەکەران و گەپجاڕانی باڵی ڕاستی بۆرژوازین کە فیکر و سیاسەت بەرەو بەرزترین ئاستی گالته‌جاڕی، بێبنەمایی و سووکایەتیکردن بە خودی مرۆڤ دەبەن؛ لێرەدا بە دیاریکراوی، وێنە لەگەڵ جەوهەردا یەکدەگرێت و دەرکەوتنی دەرەوە لەگەڵ ناوەڕۆکدا یەکانگیر دەبێت، چونکە جەوهەری سەرمایەی ئەندێشەیی بەتەواوی لەگەڵ دیمەنی نمایشکاریی مەهزەکەرانی سیاسیی بۆرژوازی لە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان و ڕەگەزپەرستاندا دەگونجێت و یەکدەگرێتەوە.
کاتێک سیستەمی سەرمایەداریی هاوچەرخ دەستەوەستان دەبێت لە چارەسەرکردنی قەیرانە پێکهاتەیییەکانی خۆی (هەڵاوسانی قەرزە فەلەکییەکان، تەقینەوەی بڵقەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی)، ڕووبەڕووی تەنگژەیەک دەبێتەوە؛ ئەگەر کرێکاران بزانن کە سیستەمەکە خۆی هۆکارەکەیە، ئەوا ڕاپەڕین دەکەن. لێرەدا دەجالییەتی نیولیبرالی و ترامپیزم دەستێوەردان دەکەن بۆ جیاکردنەوەی هۆکارە ڕاستەقینەکە و گۆڕینی بە ”ئەندێشەیەکی غەیبی یان کولتووری” (کۆچبەران، پیلانگێڕییەکان، شۆکە ڕەوشتییەکان، بایەخیی جەستەی ئەستێرەکان). ئەمە هاوتای هاوچەرخی پێشکەشکردنی قوربانییە بە ڕووباری نیل؛ گۆڕینی تووڕەیی چینایەتیی مادی بۆ شەڕە کولتوورییە لاوەکییەکان بۆ بەردەوامکردنی مانەوەی سیستەمەکە.

کاهینە نوێیەکانی سۆشیاڵ میدیا و ئەندازیاریکردنی سەرکەوتن:
لەکاتێکدا کە سەرمایەی وەهمی و ئۆلیگارشیی تەکنەلۆژی پێویستی بنياتی بە پاراستنی سیاسیی ڕاستەوخۆ هەیە، ستراتیژیی میدیایی ترامپ لە هەڵبژاردنەکاندا لەسەر گۆڕانکاریی توند لە نەزم و شێوازی پڕوپاگەندەدا بونیاد نرا. ترامپ چیتر پێویستی بە میدیا تەقلیدییەکان نەبوو، بەڵکو پشتی بە دەنگی ئەستێرە کاریگەرەکانی سۆشیاڵ میدیا، یوتیوبەرەکان و پێشکەشکارانی پۆدکاست بەست؛ ئەوانەی وەک (جۆو ڕۆگان، تاکەر کارلسۆن، و شۆن ڕاین – ئەمڕۆکە ئەم کاهینانە سەنگەری خۆیان گۆڕیوەو ڕەخنە لە ترامپ دەگرن)، کە لە ڕاستیدا “کاهینە هاوچەرخەکانی جیهانی دیجیتاڵین”.
ئەم کارەکتەرانە وەک نوێنەری “عەقڵانییەتی نوێ” یان بەرگریکاری ئازادی دەردەکەون (دەموچاوی جێریۆنی دادپەروەر)، بەڵام لە واقیعدا هێزی گەورەی ئامێری “سڕکردنی هۆشیاریی گشتین”. ئەوان لە ڕێگەی پۆدکاست و گفتوگۆ درێژە خافڵێنەرەکانیانەوە، توانیویانە ئاڕاستەی تووڕەیی چینایەتیی کرێکاران و دەنگدەران لە هۆکارە مادی و بنیاتگەرییەکانی قەیرانی ئابووری (وەک جەوری کۆمپانیاکان و بڵقی سەرمایەی وەهمی) بە تەواوی لابدەن، و بیگۆڕن بۆ شەڕی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتیی لاوەکی. ئەم “کاهینە دیجیتاڵییانە” بە بەکارهێنانی لۆگاریتمەکان و دروستکردنی وروژاندنی بەردەوام، مێشکی جەماوەریان لە گیرفانیاندا (لەسەر هێڵی ٢٤ کاتژمێری مۆبایلەکان) داگیر کردووە؛ بەمەش بوونە باڵە میدیاییە سووکەکانی دیدالۆس کە سەرکەوتنی پۆپۆلیزمی ڕاستڕەویان لەسەر بنەمای بەڵێنی درۆزنانە، سەراب و وەهمی دارایی ئەندازیاری کرد، تا جارێکی تر کلیلەکانی دەسەڵات ڕادەستی ئۆلیگارشیی ملیاردێرەکان بکرێتەوە.
لە کۆندا، کاهینی پەرستگا وەبەرهێنانی لە دەستەوەستانیی مرۆڤ لە بەردەم سروشتدا دەکرد؛ ”خۆرگیران و لافاو” کەرەستەی خاوی دروستکردنی شەرعیەتێکی غەیبی بوون، تا تالانی زیادەبەرهەمی کشتوکاڵی لەبەرژەوەندیی دەسەڵات پاساو بدەن. بەڵام دۆخەکە ئەمڕۆ، لە هاودژییەکی مێژوویی ترسناکدا، چیتر پشت بە نەبوونی زانست نابەستێت، بەڵکو لەسەر بەکارهێنانی ئایدۆلۆژیانەی باڵاترین بەرهەمەکانی زانست دەژی. کاهینەکە گۆڕاوە بۆ ئەندازیاری لۆگاریتمەکان (خوارزميات)، وەرد و نزا کۆنەکانیش جێگەیان دراوە بە ترێند و ڤیدیۆ دەستکاریکراوەکانی تەکنەلۆژیای فێڵکردنی قووڵ. ئەم جادووە دیجیتاڵییە ڕێ بە گەشەی ئەقڵ و وشیاربوونەوە نادات، بەڵکو پەکی دەخات؛ جۆرە نەزانییەکی بەرهەمێنراوی لۆگاریتمی بڵاو دەکاتەوە کە پرۆلیتاریای هاوچەرخ لە دەریایەکی پڕ لە وروژاندن و نمایشدا نوقم دەکات، تا ڕوانینی بنیاتگەرییانەی ئەوان لە گەوهەری ڕاستەقینەی چەوسانەوەکەیان بشارێتەوە و ڕێگرییان لێ بکات لە ڕابەرایەتیکردنی خەباتی چینایەتیی ڕاستەقینە.

گوتاری پۆپۆلیستی و زاراوە ورووژێنەرەکان:
بەکارهێنانی زمانێکی سادەکراو، هێرشبەرانە، و شکاندنی پرۆتۆکۆلەکانی شیاوێتیی سیاسیی باو. قۆستنەوەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان: خوارزمەکانی ئەو پلاتفۆرمانەی وەک (ئێکس/ تویتەری پێشوو، تیک تۆک، فەیسبووک) پاداشتی ئەو ناوەڕۆکانە دەکەن کە تووڕەیی یان شۆک دروست دەکەن، ئەمەش وادەکات پۆست یان لێدوانە پێشێلکار و ورووژێنەرەکان بە خێراییەکی متمانەپێنەکراو بڵاوببنەوە. سەرلەنوێ داڕشتنەوەی ناسنامە و هەڕەشەکان: تەرکیزکردنە سەر بابەتەکانی ناسنامە، ئاین، کۆچبەران، یان ”دوژمنانی ناوخۆ و دەرەوە” بۆ دروستکردنی ترس و دڵەڕاوکێ، کە ئەمانەش ئەو هەستانەن پاڵ بە خەڵکەوە دەنێن بۆ گرتنی هەڵوێستی سیاسیی توند. هێرشی کەسی: ئاڕاستەکردنی سووکایەتیی ڕاستەوخۆ بۆ نەیارەکان لەبری گفتوگۆکردن لەسەر بیرۆکەکانیان، ئەمەش گفتوگۆی سیاسی دەگۆڕێت بۆ نمایشێکی کاتبەسەربردن یان “درامایەک” کە سەرنجی بینەران ڕادەکێشێت.
له ئەڵمانیا، سوید،، هتد، باڵی ڕاستڕەو بە ئاشکراو بە شێوازێکی ڕەگەزپەرستانەی نوێ، هێرشی دڕندە دەکاتە سەر پەنابەران لەسەر بنەمای ڕەنگی پێست و چاوەکانیان. لە ئەمریکاشدا، ترامپ لە گوتارەکانیدا هێرش دەکاتە سەر ئەو کۆچبەرانەی کە لە وڵاتانی ئەمریکای لاتین، سۆماڵ، لیبیا و هایتییەوە هاتوون. تەنانەت ترامپ لە گەرمەی پڕوپاگەندەی هەڵبژاردنیدا، لە جیاتی ئەوەی باسی بەرزبوونەوەی شێتانەی تێچووی بژێوی و پێداویستییەکانی ژیانی خەڵک بکات، ئاستی گوتارەکەی دادەبەزێنێت بۆ نمایشکردنی بابەتە بازاڕی و نزمەکان دەربارەی جەستەی ژنێک. ئەمەش نزمترین ئاستی داڕمان و بێبنەمایی هزر و گوتاری سیاسیی بۆرژوازی پیشان دەدات کە مەبەستدارە لە سڕکردنی جەماوەر و نامۆکردنیان لە ڕاستی (شێواندنی هۆشیاریی خەڵکی کارگەر).
خاوەن دەسەڵات و سیاسییەکانی ڕابردوو لە سەردەمە کۆنەکاندا (لە میسر و چین) گوتاری ڕقئامێزیان پەیڕەو دەکرد. فەرمانڕەواکان و سیاسییەکان لە کۆندا گوتاری ڕق، بەشەیتانکردن و هاندانیان بە شێوازێکی بەرفراوان و سیستماتیک پەیڕەو دەکرد. لە واقیعدا، لەو سەردەمەدا بە چەمکە یاساییە هاوچەرخەکەی پێی نەدەگوترا “گوتاری ڕق”، بەڵکو وەک بەشێکی بنەڕەتی لە “پڕوپاگەندەی سیاسی”، نەخشێنراوە شاهانەییەکان و ئایدۆلۆژیای دەسەڵاتدار پۆلێن دەکرا، بە ئامانجی جێگیرکردنی دەسەڵات، شەرعییەتپێدانی شەڕەکان، سەرکوتکردنی نەیاران، و داماڵینی مرۆڤایەتی لە نەیارەکان. نموونەی زیندوو و بەڵگەدارکراوی مێژوویی لە هەردوو شارستانییەتی میسری و چینی کۆن هەن کە پیشان دەدەن چۆن ئەم گوتارە لە میسری کۆندا بەکارهاتووە (بەشەیتانکردنی بیانییەکان و داماڵینی مرۆڤایەتی لە نەیارەکان). گوتاری سیاسی و ئاینی لە میسری کۆندا لەسەر بنەمای دووانییەکی ناوەندی وەستابوو: «ماعت» (سیستەم، دادپەروەری و سەقامگیری) لە بەرامبەر «ئیسفت» (فەوزا، شەڕ و وێرانکاری). لە میسری کۆندا هەر نەیارێکی دەرەکی یان ئۆپۆزسیۆنێکی ناوخۆییان وەک بەشێک لە «ئیسفت» پۆلێن دەکرد کە پێویستە پان بکرێتەوە.
مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە بەڵام بە ئامرازی کارامەتر و دڵڕەقانەتر. لە کۆندا، دەجالییەت و چەواشەکاری تەنها لە پەرستگا یان کۆشکی پاشایەتیدا قەتیس مابوو و لە وەرزی دیاریکراودا دەگەیشتە خەڵک؛ بەڵام ئەمڕۆ، بە فەزڵی مۆبایلە زیرەکەکان و سەرمایەداریی نمایش، “دەجالییەت و جادووگەرەکە” لە ناو گیرفانماندان و لەسەر مدارای بیست و چوار کاتژمێردان. ئەو داڕووخانە سیاسییەی ئەمڕۆ شاهیدی دەبین، و قسەکردن لەسەر جەستەی ئەستێرەکان، و کورتکردنەوەی بابەتە چارەنووسسازەکانی مرۆڤایەتی لە “قسەبازی و تانە کۆمیدییەکان”دا، هاوتای هاوچەرخی یارییەکانی سێرک و زۆرانبازەکانە لە ڕۆمای کۆندا, یان فێڵی جادووگەرەکانە لە میسر و چین؛ ئەمە بەرهەمی سیستەمێکە کە بە باش درک بەوە دەکات کە لە ناو قەیرانێکی پێکهاتەییی کوشندەدا دەژیت (سەرمایەیەکی ئەندێشەیی کە چۆڵە لە هەر بەهایەکی ڕاستەقینە)، بۆیە پەنا دەباتە بەر بەرزترین ئاستی سەرسامکردن و سووکایەتیی بینراو بۆ دەستەبەرکردنی هێشتنەوەی جەماوەر لە دۆخی بێهۆشیی بەردەوامدا. سەردەمی سەرمایەداریی دڕندە ئەو ئەندێشەیە تێکدەشکێنێت کە دەڵێت ”سەردەمی تەکنەلۆژیا سەردەمێکی عەقڵانی و ڕۆشنگەرییە”، و دەری دەخات چۆن تەکنەلۆژیای باڵا لە ژێر سایەی سەرمایەداریی دواکەوتوودا گۆڕاوە بۆ تەنها ”پەرستگایەکی دیجیتاڵی” بۆ پەیڕەکردنی دەجالییەتی کۆن بە مەبەستی پاراستنی چینی بۆرژوازی.
پێویستە تێبینیی ئەوە بکەین کە سەرکەوتنی لایەنە چەپەکان لە (بەرازیل و سوید)، و باڵادەستبوونی دیموکراتەکان لە دوایین هەڵبژاردنە نیوەییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٦) کە تێیدا زۆرینەی کورسییەکانی کۆنگرێسیان بەدەستهێنا، بەڵام ئەم هێزە چەپانەش خۆیان هەڵگری شێوازێکی ترن لە ئەندێشەیی فیکری و سیاسی؛ چونکە پرسیاری جەوهەری لێرەدا ئەوەیە: ئەم جۆرە لە چەپ (کە نوێنەرایەتیی باڵی چەپی بۆرژوا-لیبڕاڵییەت دەکەن و لە باشترین نموونەشیدا لە سۆسیال-دیموکراتدا بەرجەستە دەبن) چ جۆرە چارەسەرێکی ڕاستەقینەیان بۆ قەیرانە ئابووری و سیاسییەکان پێیە؟.
واقیعەکە ئەوە دەسەلمێنێت کە قەیرانە ئابوورییە قووڵەکانی وەک (گرانی، بێکاری، پاشەکشەی بازاڕ، و قەرزە فەلەکییەکانی دەوڵەت) تەنها بە سیاسەتی سەپاندنی باجی بەرزتر چارەسەر ناکرێن؛ چونکە پەیڕوکردنی ئەم شێوازە لە وڵاتانی وەک سوید و فەرەنسا گەیشتووەتە بنبەستێکی تەواو. تەنانەت سەبارەت بە هەڵوێستی ئەم چەپە لیبڕاڵانە لە ئاست شەڕەکانی ئێستای جیهاندا (وەک شەڕی ئۆکرانیا و گرژییەکانی ناوچەی کەنداو)، دەبینین کە ئەوان یان هاوشێوەی ڕاستڕەوەکان تێوەگلاون یان هیچ جێگرەوە و چارەسەرێکی ڕاستەقینەیان بۆ کۆتاییهێنان بەم شەڕە ئیمپریالیستییانە پێ نییە.
گەورەترین مەترسی لەسەر چارەنووسی مرۆڤایەتی لەم قۆناغە پڕ لە تەنگژەیەدا، لە لاوازی هێزە سۆسیالیستەکان و ناهۆشیاری چینی کرێکاردا کورت دەبێتەوە؛ ئەگەر ئەم بەرەیە نەتوانێت ڕێگری لە شەڕ، دڕندەیی و قەیرانە ئابوورییەکانی سەرمایەداری بکات، ئەوا ئاسەواری وێرانکەری جەنگ، برسییەتی و پەتای کوژەر، کارەساتێکی مرۆیی وا دەخوڵقێنن کە قوربانییەکانی زۆر زیاتر دەبن لە کۆی زیانەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم و دووەم.

تێبینی: بەشی یەکەمی ئەم وتارە لە ماڵپەڕی (ئەمڕۆ)دا لە بەرواری ٥\١١\٢٠٢٦دا بڵاوکراوەتەوە.
سەرچاوەکان:
(1) Fictional Capital and Crisis Theory – Michael Perelman/2008.
(2) From Marx to Goldman Sachs: The Fictions of Fictitious Capital
By Michael Friday, July 30, 2010.
(3) Value, Fictitious Capital and Finance. The Timeless of Karl Marx’s Capital. – John Milios / November 6, 2021.
و قسم الثاني:

الديانة المصرية القديمة – الكاتب: ياروسلاف تشرني (ترجمة د. أحمد قدري)، يوضح الصراع الكوني بين الخير والشر والنظام والفوضى في العقيدة المصرية.

Maat in Egyptian Autobiographies and Religious Texts – الكاتب: Vincent Arieh Tobin (يناقش هذا الكتاب مفهوم الماعت والنقيض له “الإسفت” في النصوص الدينية).

The Concept of Maat in Ancient Egypt – الكاتب: Anna Mancini (يستعرض كيف كان الفكر المصري القديم يرى الصراع بين النظام والفوضى وتأثير ذلك على القانون والسياسة).

Conceptions of God in Ancient Egypt: The One and the Many – عالم المصريات الشهير: Erik Hornung (كتاب مرجعي ممتاز يشرح اللاهوت المصري القديم وكيفية تجسيد قوى الفوضى مثل الثعبان “أبوفيس” في العالم الآخر).

The Pharaoh: Life and Death of a God – الكاتب: Thomas Logan (يشرح دور الفرعون السياسي والديني كحامٍ للبلاد من الإسفت الخارجي والداخلي).

موسوعة مصر القديمة – عالم الآثار المصري: سليم حسن (خاصة المجلدات التي تتناول الدولة الحديثة، معارك رمسيس الثاني، ورمسيس الثالث، حيث يشرح بالتفصيل نقوش المعابد وتصوير الأعداء). –

الديانة المصرية القديمة – الكاتب: ياروسلاف تشرني (ترجمة د. أحمد قدري)، يوضح الصراع الكوني بين الخير والشر والنظام والفوضى في العقيدة المصرية.




 دز و دەستپاک.. نەوزاد بەندی

ئەکەوینە هەڵەیەکی گەورەوە گەر قسە و جل و بەرگ و سوێند و هەڵس و کەوتی ئاینیی و شکڵ و شێوە و دروشم و وتاری مرۆڤەکان بکەین بە پێوەر بۆ بڕیاردان لەسەر دزیی یان دەستپاکیی کەسێک یان کۆمەڵگایەک  ..

چونکە دزیی و دەستپاکیی لەناو کڕۆمۆسۆم و لولپێچی DNA ی مرۆڤەکاندایه و زۆر نهێنییە ..بە مۆرفۆلۆجی و جوڵە و نمایشی ئاینیی و هاوچەرخ ئاشکرا و قەڵاچۆ ناکرێن، خۆ ئەگەر بە هۆی ترس لە خوا و ترس لە یاسا و سزا و حەیاچوون، مرۆڤی دز ناچار کرا ڕاستەوخۆ نەتوانێت دزییەکی سونەتیت لێ بکا، ئەوا سیفەتی دزیی لەناو کڕۆمۆسۆمەکانیدا گۆڕانکاریی و بازدان (mutation ) یان بەسەردا دێت و ..لە ڕێگای نوێ و بە شێوازی جیاواز لەسەر دزیکردن بەردەوام دەبن، ئیتر ئەم گۆڕانکارییانە لە شوازی دزیکردندا بەردەوام دەبێ هەتا ئەمرێت و ئەخرێتە ناو چاڵە تەنگ و تاریکەکەوە.

ئەمەیش لێکدانەوە و ڕوونکردنەوەی پێویستە بۆ ئەوەی بە لایەنی کەمەوە بزانین ئاخۆ خۆیشمان دز نین و ..کڕۆمۆسۆمەکانمان ئەلیلی دزییان تێدایە یان نا ..

بۆ ئەوەیش، هەزار دۆلار بدە بە هاوڕێیەکت، بڵێ هەر کاتێ ویستم بۆم ڕەوانە بکەرەوە .. ئەویش ڕاستەوخۆ ڕازی ئەبێ، شتێکی زۆر ئاسانە، پارەی خۆیەتی و لای ئەمە و هەر کاتێ بیەوێتەوە، بۆی ڕەوانە ئەکاتەوە..بەڵام ئاسان نییە، چونکە وەک چۆن بۆنی خوێنی دۆلفینەکەی پیرەسانتیاگۆ ڕاویکردبوو لە ڕۆمانەکەی هێمنگوایدا، سەنتەری چێژی قرشەکانی دەریای وروژاند و لە هەرچوارلاوە پەلاماری دۆلفینەکەیان دا و خواردیان، بە هەمان شێوە ئەو هەزار دۆلارە، سەنتەری چێژی دزیی لای هاوڕێکەت ئەوروژێنێ و کڕۆمۆسۆمە نوستووەکانی دزیی ڕائەچڵەکێنێ، ئەوە ئەگەر هاوڕێکەت هەڵگری سیفەتی دزی بێت.

بۆ سبەینێ تەلەفۆنێ بۆ هاوڕێکەت ئەکەیت، وەڵام ناداتەوە .. ئاساییە، ڕەنگە لە گەرماو بێ، خەوتبێ، ئوتومبیل لێ بخوڕێ ..نوێژبکات ….

بەڵام ئەوە نائاساییە کە تەنانەت دوای سەعاتێکیش تەلەفۆنت بۆ ناکاتەوە .. لێرەدا بێ ئەوەی ئاگات لە خۆت بێ کۆمەڵێ شتی لە تۆ دزیوە وەکو کات، ئارامیی، متمانە،هاوڕێیەتیی، ڕێز، کەرامەت، دڵخۆشیی .. لە بەرامبەردا کۆمەڵێ ژەهری بەسەردا پرژاندویت وەکو : بەدگومانیی، دڵتەنگیی، لێکدانەوە، سوکایەتیی، ڕق و تووڕەیی و خەم و خەفەت ..خەو ..

دوای چەند سەعاتێ، تەلەفۆنێکی تری بۆ ئەکەیتەوە،  چەندین لێدانێک، جا هەڵیدەگرێ، لە دەنگیدا هەست بە بێ ئەرزشکردن و سووککردن و ناکەس بەچەیی ئەکەیت، بۆ نمونە پێت ئەڵێ: ماڵت ئاوا بێ، وا ئەزانی ئیشم نییە بەدیار مۆبایلەوە دانیشم ؟ .. ئەرێ چییە بەو دواییە سەرت کردۆتە سەر تەلەفۆنکردن .. نەتهێشت بخەوم تازە بە تازە چاوم گەرم ئەبوو ..تەلەفۆنکردن کات و شوێنی تایبەت بە خۆیان هەیە.. جا مەگەر من ئیتر ئیشم نەبێ هەر خەریکی وەڵامدانەوەی تۆ بم..

چەندین قسەی ناشیرینی تر کە تۆ لە هەزار دۆلارەکە دوور ئەخەنەوە و .. ئەیەوێ بتخاتە مەیدانی کۆمەڵێ شەڕی ئەخلاقیی و داب و نەریتەوە، بۆ ئەوەی هێندەت بریندار بکات، هێندەت ئازار بدات، هەزار دۆلارەکەت لە بیر بچێتەوە، یان هەر پێت شەرم بێ داوای بکەیتەوە، ئەتخاتە دۆخێکەوە داواکردنەوەی پارەکەت وەک بێڕێزیی و ناشیرینیی لێ دێت..ئەم دۆخە قوڵتر ئەبێتەوە، وای لێ دێت داواکردنەوەی هەزار دۆلارەکەت وەک تاوانێکی لێ بێ، کە پێویست بەوە بکات خۆتی بۆ ئامادە بکەیت و خەڵکێک کۆبکەیتەوە و ..چەکێک پەیدا بکەیت بۆ ئەوەی لە کاتی پێویستدا بەرگری پێ بکەیت ..

ئەم حاڵەتە قوڵیی و تەنکیی و ..زۆر و کەمیشیی تێدایە، ئەوەیش بە پێی ڕێژەی دزێتیی لە خانەکانی هاوڕێکەتدایە، هەتا ڕێژەی دزبوونەکەی زیاتر بێ، سوکایەتیی و تانە و تەشەر و قسە توێکڵدار و جنێوەکانی قورستر ئەبن، لە بەرامبەردا دوودڵیی و نائومێدیی و خەم و ڕق و تووڕەیی و  دڵەراوکێی تۆیش زیاتر ئەبن.

لێرەدا ئەم دزە، کۆمەڵێکی زۆر شتی لە تۆ دزیوە کە بێ بەهاترینیان هەزار دۆلارەکەتە.. چونکە ئارامیی و متمانە کە لە کاڵا گرانەکانن،  لە تۆی دزیوە و وای لێکردوویت گرانبەهاترین شت کە کاتە، زۆر بە ناخۆشیی و خەم و دڵەڕاوکێوە تێپەڕێنیت.. وای لێ دێ ئەو شتە گرانبەهایانەی کە پێشتر تۆ هەتبووە، لێت دزراوە، وەک پێکەنین و خەو و ئاسودەیی و چێژی خواردن و پیاسە ..

بەرە بەرە تەواوی خانەکانی مێشکت ئەکەونە دۆخی ئامادەباشییەوە بۆ ئەوەی دەیان و سەدان نەخشە بکێشن بۆ دەستخستنەوەی ئەو هەزار دۆلارە ..بەڵام زۆر بێ ئاگایت لەوەی ئەو هێمنیی و متمانە و خۆشبەختییەی دۆڕاندوتە بە ملیۆنەها دۆلار بە دەستی ناهێنیتەوە .. وەک برادەرێک کە بە نیازپاکیی خۆی هەشت سەد دۆلاری تکتی فڕۆکەی بۆ هاوڕێیەکی ناردبوو، بە حیساب کە گەیشتە جێ بۆی بنێرێتەوە، بەڵام نەیزانیبوو ئەو هەشت سەد دۆلارە، چێژیی دزیی له تەواوی خانەکانی هاوڕێکەیدا ئەورژێنێ و نایداتەوە.. لەگەڵ ئەوەدا، دنیایەک ئاسودەیی و دڵنیایی و متمانە  و کاتی لێ ئەدزێت، چونکە لە لایەک بە ووتار و ..لەلایەک بە تەلەفۆن و .. لەلایەک بە کردنە سەری خەڵک و هاوسۆزەکانی، وای لێ هاتبوو تەواوی ژیانی تەرخانکردبوو بۆ ئەو هەشت سەد دۆلارە کە لە ڕاستیدا بەها دەروونییە دزراوەکانی هەزاران ئەوەندەی ئەو بڕە پارەیە زیاتر بوون .. یان ئەتوانین بڵێین ئەو ژان و برین و ئازارە دەروونییانەی دوچاریان بۆتەوە، بە تەواوی سامانی سەرزەوی و تەواوی نەخۆشخانە و نوژدارەکانی جیهان چارەسەر نابن..یەکەم کاردانەوەی نێگەتیف ئەوەیە تۆ ئیتر بڕیار ئەدەیت پارە نەدەیت بە هیچ کەسێ ئەگەر برای باوکیشت بێ، بڕیار ئەدەیت کە ئیتر یارمەتی نزیکرین کەست نەدەیت.. متمانەت بە هیچ کەسێک نامێنێت.. لە هەموو کەسێک بەدگومان ئەبیت.. کۆمەڵگات لە پێش چاو ئەبێتە دارستانێکی ترسناک و ناوێریت بە چرکە ڕیلاکس بیت، ئارامیت نییە و خەوی قوڵت نامێنێ ..

ئەمڕۆ یەکێک لە کێشە سەرەکییەکانی مرۆڤ نەخەوتن و بێدارییە، لەبەرئەوەی لەگەڵ هەر دزییەکدا کە لێی کراوە، چەندەها ژەهری دوودڵیی و ڕق وبیری تۆڵەکردنەوە بە ناخیدا ڕژێنراوە، ئیتر خەوی چی ؟ لەوەیش کارەساتبارتر خەڵکانێک هەن کاتێک دزییەکیان لێ دەکرێت، ئەوانیش دزی لە کەسێکی تر ئەکەنەوە .. ئینجا بزانە تاوانێکی چەند گەورەیە کاتێ دەسەڵاتێک دەست موچە و مافی هاووڵاتییەکانیدا ئەگرێت، تۆوی چ داب و نەریتێکی پاوانکردن و دزیکردن لە کۆمەڵگادا ئەچێنێ ؟

هەر بۆیە لە تازەترین ئایینی مێژووی مرۆڤدا کە ئاینی ئیسلامە و ..ئایینەکانی تر کە هەزاران ساڵ ئایینی ئیسلام کۆنترن بە ئاینی ئیسلام ئەڵێن کۆنەپەرست.. لەو ئایینە تازەیەدا، کە تازەترین ئایینە، سزای دەست بڕین بۆ دز دانراوە ..

ئەم دەست بڕینە، ڕق و تووڕەیی لەناو کۆمەڵگای مۆدێرندا دروست کردووە، کە چۆن بڕینی ئەندامێکی گرنگی مرۆڤ بکرێتە سزای دزیی پارەیەک مرۆڤ خۆی دروستی کردووە؟ چۆن ئەندامێک ببڕرێتەوە کە لە ملیارەها خانەی زیندوو پێکهاتووە، لە کاتێکدا تەواوی سەروەت و سامانی دنیا ناتوانن یەک خانەی زیندوو دروست بکەن ؟؟ چۆن دەستی کەسێک ببڕرێتەوە لە کاتێکدا ڕەنگە باوک یان دایک بێت و ..ببێتە هۆی وێرانکردنی دۆخی دەروونیی و جەستەیی مناڵەکانیان ؟؟ چۆن دەستی کەسێک ببڕریت کەتەواوی ژیانی بە کەمئەندامیی و خەم و داخەوە بەڕێ بکات ؟

ئەو قسە و ڕەخنانە لە دەستبڕینی دز لەلایەن تازەترین ئایینی سەر زەمینەوە، لە ڕووکەشدا ڕاست و دروستن، بەڵام ئەگەر بە قوڵتر تەماشای کێشەکە بکەین، بۆمان دەردەکەوێت کەمترین باج لەسەر دز و کۆمەڵگا، بڕینی دەستی دزەکەیە، چونکە مەبەست لە بڕینی دەستی دز، تەنها سامانێک نییە کە دزیوێتی، بەڵکو ڕوخاندنی کەرامەت و ڕێز و ئارامیی و خەو و خەندە  و دڵنیایی و متمانە و هێمنیی کەس و خێزان و کۆمەڵگایەکە ..ئەو دزییە دەروونیی و کۆمەڵایەتییە، ئەوەندە گەورەیە بە هیچ شتێک قەرەبوو ناکرێتەوە ..دز کومەڵگای مرۆڤایەتیی ئەگۆڕێت بۆ دارستانێکی تاریک و پڕ لە دڕندە، خاڵیی لە ڕێز و ماف و متمانە و ئارامیی ..پڕ لە ڕەق و توڕەیی و تۆڵە و کوشتن و بڕین ..ئایا بڕینی ئەو دەستە پیسە بۆگەنە بێ ویژدانە تاوانبارە، کەمترین سزا نییە بەرامبەر بەو هەموو تاوانە دەروونیی و کومەڵایەتییە ؟ بەرامبەر بەو تێکدان و ڕوخانی متمانەیە ؟

بۆ دزەکەیش ئەگەر وەک گیانەوەرێک تەماشای بکەین، لە دەستدانی ئەندامێکی باشترە لەوەی بە تەواوەتیی بکوژرێت .. 

ئەگەر بڕۆینە زیندانەکان لە تەواوی جیهاندا ژمارەیەکی زۆر لەو زیندانییانە ئەبینین کە بەرگری ئەو ئازارە دەروونیی و کەسێتییەیان نەکردووە و دزەکانیان کوشتووە  ..

بە پێچەوانەوە، بڕینی دەستی دزەکان، گەورەترین وانەی پڕاکتیکە بۆ هەموو کۆمەڵگا و گەنج و لاو و مناڵ، بۆ ئەوەی لە دزینی ماڵی ئەوانی تر نزیک نەکەونەوە ..بەو جۆرە متمانە و ئارامیی و دڵنیایی و خەو و حەوانەوەیش نادزرێن و ..ئاسوودەیی کەسیی و کۆمەڵایەتیی ناشێوێت ..

کۆمەڵگایەکی وەکو کۆمەڵگای خۆمان، ئەگەر لە ساڵی 1991 کاتێ یەکەم دز دەستی بۆ یەکەم ماڵی خەڵک و حوکمەت برد، دەستی ببڕدرایه، ئێستا تەواوی سامانی سەر زەوی و ژێر زەوی نەدەدزران و پاوان نەدەکران ..کێشەکە هەرئەوەندەیش نییە، بەڵکو کێشە گەورەکە ئەوەیە لە کاردانەوەی ئەو هەموو دزە و ئەو نیشتمانە دزراوەدا، کۆمەڵگایەک ئەبینیت، خاڵیی لە ئاسودەیی و متمانە و دڵنیایی .. خاڵیی له خزمایەتیی و هاوڕێیەتیی و سۆز و وەفا .. خاڵیی لە ڕێز و ماف و کەرامەت .. پڕ لە ڕق و توڕەیی و سوکایەتیی و تاوان و شکان و ئێرەیی و چاوچنۆکیی و نوشتە و سیحر و ملشکان و جادوو ..خاڵیی لە هەموو بەها بەرزە مرۆڤایەتییەکان..سیستمێکی هەڵوەشاوی داڕزاو و وێران کە تەنها چارەسەری،  ڕوخانە ، ڕوخانی تەواوەتیی و دووبارە دروستکردنەوە و بنیاتنانەوەی لەسەر بنەمای دەست بڕینی دز ..

بزانن، چەند پێویستمان بە یاسای دەستبڕینی دز هەیە، یاسایەک پێش ئاڵا و سردووی نیشتمانیی و دەنگدان  و پەرلەمان و دروشمە باق و بریقەدارەکان..

نەوزاد بەندی




خەڵاتی ” نۆبڵ” و سنووری چارەسەرەکانی سەرمایەداری.. کاوە کەریم

لە ١٢ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦، ئەکادیمیای زانستەکانی سوید خەڵاتی ئابووریی بانکی ناوەندی سوید بە “ڕۆبەرت ئێ. هۆڵ و مایکل وودفۆرد” بەخشی، بەهۆی “پەرەپێدانی بنەما میکرۆئیکۆنۆمەکان و جێگیرکردنی ماکرۆئیکۆنۆمی”. ئامانجی سەرەکیی توێژینەوەکانیان پەرەپێدانی مۆدێلە ئابوورییەکانە، بەشێوەیەک کە یارمەتی دەوڵەت و بانکە ناوەندییەکان بدەن کاریگەریی ئاڵوگۆڕە ئابوورییەکان کەم بکەنەوە و بە سیاسەتی دارایی و نەقدییەوە هاوسەنگیی ئابووری بپارێزن.
ئەم خەڵاتە پرسیارێکی گرنگی سیاسی و تیۆریی دەخاتەڕوو: تا چەندە مۆدێلە نوێکانی ئابووری دەتوانن قەیرانەکانی سەرمایەداری بەڕێوەببەن؟ ئایا جێگیرکردنی ئابووری بە مانای چارەسەرکردنی هۆکارە بنەڕەتییەکانی قەیرانە، یان تەنها هەوڵێکە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی لە چوارچێوەی هەمان سیستەمدا؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، پێویستە جیاوازی لە نێوان دوو ئاستی شیکردنەوەدا بکەین: یەکەم، چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ئابووری و کەمکردنەوەی توندیی قەیرانەکان، دووەم، شیکردنەوەی ئەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و چینایەتییانەی کە سیستەمی سەرمایەداری لەسەریان دامەزراوە. ئەم دوو ئاستە پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە، بەڵام یەک شت نین.
بێگومان، مۆدێلێکی ئابووری دەتوانێت لە ڕووی تەکنیکییەوە یارمەتیی بەڕێوەبردنی قەیران بدات، بەڵام ئەمە بەمانای ئەوە نییە کە هۆکارە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکانی قەیرانەکەی ڕوون کردۆتەوە. هەر لێرەوە ڕەخنەی مارکسیستی دەست پێدەکات: نەک بە ڕەتکردنەوەی هەموو ئامرازێکی ئابووری، بەڵکو بە پرسیارکردن لە سنووری تیۆرییەکان، ئەو پەیوەندییانەی کە دەیانخەنە ناو شیکردنەوەکە و ئەو ڕاستییانەی کە لە دەرەوەی چوارچێوەکەیان دەمێننەوە.
لە سەدەی بیستیەمدا، سەرمایەداری چەندین قۆناغی قەیران و گۆڕانکاریی سیاسی و ئابووریی بەخۆوە بینی. قەیرانی گەورەی ئابووریی ساڵی ١٩٢٩ و دواتر، لەگەڵ بێکاریی بەربڵاو و کەمبوونەوەی بەرهەمهێنان ڕووبەڕوو بووەوە. بۆیە ئابووریناسان گەشتنە ئەو بڕوایەی کە بازاڕ بە تەنیا و بەبێ دەستێوەردانی حکومەت ناتوانێت هەمیشە هاوسەنگیی ئابووری بپارێزێت و قەیرانەکانی چارەسەر بکات. لەو بارودۆخەدا، بیرۆکەکانی “جۆن ماینارد کینز” گرنگییەکی تایبەتیان پەیدا کرد. “کینز” پێی وابوو کە لە هەندێک بارودۆخدا، بە تایبەتی کاتێک خواستی گشتی کەمدەبێتەوە و وەبەرهێنان دادەبەزێت، بازاڕ بەتەنها ناتوانێت بە خێرایی ئابووری بگەڕێنێتەوە سەر ڕێڕەوی گەشەکردن. لەبەرئەوە، دەوڵەت دەتوانێت بە زیادکردنی خەرجیی گشتی، هاندانی داواکاری و بەکارهێنانی ئامرازە دارایی و نەقدییەکان کاریگەری لەسەر ئاستی بەرهەمهێنان و دامەزراندن دابنێت.
لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە، سیاسەتە “کینزییەکان” لە چەندین وڵاتی ڕۆژئاوا بوونە بەشێک لە سیاسەتی ئابووری. لەهەمان کاتدا، دەوڵەتی ئاسوودە و هەندێک بەرنامەی سۆسیال-‌دیموکراتی، بەهۆی فشاری بزووتنەوە کرێکارییەکان و کۆمۆنیستیەکان و هاوسەنگیی هێزە سیاسییەکان، ڕۆڵی گرنگیان لە دابینکردنی خزمەتگوزاریی گشتی، پاراستنی کۆمەڵایەتی و کەمکردنەوەی هەندێک نایەکسانی گێڕا. بەڵام ئەم ڕێڕەوەیە بۆ هەمیشە بەردەوام نەبوو. لەکۆتایی حەفتاکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای هەشتاکاندا، لەئەنجامی پاشەکشێی مۆدیلی سەرمایەداری دەوڵەتی لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات، هەروەها کاریگەریی هەڵاوسانی بەرز، کێشەکانی بەرهەمهێنان و قەیرانەکانی ئابووریی جیهانی، ئاراستەی سیاسەتە ئابوورییەکان لە چەندین وڵاتی ڕۆژئاوادا دەستی بە گۆڕانێکی بەرچاو کرد. لەم قۆناغەدا، بیرۆکەکانی “نیولیبرالیزم” زیاتر بوونە بنەمای سیاسەتەکانی حکومەتەکان، سیاسەتێک کە تایبەتیکردنی هەندێک کەرتی گشتی، کەمکردنەوەی خەرجیی کۆمەڵایەتی و بیمەکان، ئازادکردنی بازاڕ و گۆڕینی پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و سەرمایەی لەخۆ دەگرت.
لەڕووی مێژووییەوە، بەخشینی خەڵاتی نۆبڵ بە” فریدریش هایک ” لە ساڵی ١٩٧٤دا دەتوانرێت وەک بەشێک لەهەلومەرجی ئەو کاتە و ملمێلانێی نێوان ئاراستە جیاوازەکانی بیرکردنەوەی ئابووری بخوێندرێتەوە. “هایک” ڕەخنەگرێکی توندی پلاندانانی ناوەندی و دەستتێوەردانی فراوانی دەوڵەت لە ئابووریدا بوو، لە بەرامبەریشدا جەختی لەسەر ڕۆڵی بازاڕ و سنووردارکردنی دەسەڵاتی دەوڵەت دەکردەوە. لەبەرئەوە، خەڵاتەکەی دەتوانێت وەک نیشانەیەک لە گرنگیی ئەو ئاراستە فکرییە لە مێژووی بیرۆکە ئابوورییەکاندا لێکبدرێتەوە. ئەو گۆڕانکارییانە دەرئەنجامی کۆمەڵێک هۆکاری ئابووری، سیاسی و مێژوویی بوون، لەوانە قەیرانەکانی ئەو سەردەمە و گۆڕانی هاوسەنگیی هێز لەنێوان دەوڵەت، سەرمایە و چینی کرێکار.
لێرەوە پرسیارێکی گرنگ دێتە پێشەوە: ئەم گۆڕانە لە سیاسەتە ئابوورییەکاندا چۆن پەیوەندیی نێوان دەوڵەت، سەرمایە و چینی کرێکاری گۆڕی؟ ئایا ئازادکردنی بازاڕ و کەمکردنەوەی دەستتێوەردانی دەوڵەت توانای سەرمایەداریی بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکانی زیادکرد، یان لەهەندێک بارودۆخدا، تەنها شێوازی دابەشکردنەوەی تێچووی قەیران و بارگرانییە کۆمەڵایەتییەکانی گۆڕی؟ لەم ڕوانگەیەوە، کێشەکە تەنها ئەوە نییە کە کام سیاسەتی ئابووری کاراترە، بەڵکو ئەوەشە کە سوودی ئەو سیاسەتانە بۆ کام چین و گرووپی کۆمەڵایەتی دەگەڕێتەوە و تێچووەکانیان لەسەر شانی کێ دەکەوێت؟

یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی مۆدێلەکانی” ڕۆبەرت هۆڵ و مایکڵ وودفۆرد” ئەوەیە کە دیاردە گەورەکانی ئابووری، وەک هەڵاوسان، گۆڕانی بەرهەمهێنان و سووڕەکانی سەرووبەرزی و نزمبوونەوەی ئابووری، بە پشتبەستن بە بنەما “میکرۆئابوورییەکان” شیدەکەنەوە. لەم مۆدێلانەدا، بڕیارەکانی خێزان و کۆمپانیاکان، چاوەڕوانییەکانیان سەبارەت بە داهاتوو و کاریگەریی سیاسەتی دارایی و نەقدی، ڕۆڵێکی گرنگ لە ڕوونکردنەوەی گۆڕانکارییە ئابوورییەکاندا دەگێڕن. بۆ نموونە، چاوەڕوانیی خێزان و کۆمپانیاکان سەبارەت بە داهاتی داهاتوو، نرخەکان و بڕیارەکانی بانکە ناوەندییەکان، دەتوانێت کاریگەری لەسەر خەرجی، وەبەرهێنان و بڕیارەکانی ئابوورییان هەبێت. بەڵام لێرەدا قسە لەسەر دروستی یان نادروستی مۆدێلکە نییە بەوەی ئەوە نییە بەوەی ئەم شێوازەی شیکردنەوە بەکاردەهێنێت، پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە کە ئایا ئەم شێوازەی شیکردنەوە، لەگەڵ بڕیارە تاکەکەسییەکان، پەیوەندییە مێژوویی و چینایەتییەکانی بەرهەمهێنانیش لەبەرچاو دەگرێت؟ یان ئەو پەیوەندییانە وەک بارودۆخێکی دەرەکی و پێشوەختە ئامادەکراو وەردەگرێت، بێ ئەوەی چۆنیەتیی پەیدابوون و گۆڕانیان لە ڕەوتی مێژووییدا شیکاتەوە؟
لەلای مارکس، ئابووری تەنها کۆی بڕیارە سەربەخۆکانی تاکەکان نییە. سیستەمی سەرمایەداری لەسەر پەیوەندییەکی دیاریکراوی خاوەندارێتی و بەرهەمهێنان دامەزراوە. لەلایەکەوە، خاوەن سەرمایە و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان هەن، لە لایەکی ترەوە، کرێکاران هەن کە بۆ بەدەستهێنانی مانەوەی ژیانیان ناچار دەبن هێزی کاری خۆیان بفرۆشن. ئەم دوو پێگەیە تەنها جیاوازیی نێوان ئارەزوو و هەڵبژاردەی تاکەکەسی نین. ئەوان بەرهەمی مێژوویەکی کۆمەڵایەتین کە خاوەندارێتی، دەسەڵاتی ئابووری و توانای بڕیاردان بە شێوەیەکی نادادپەروەرانە و نایەکسان دابەشدەکەن. بۆ نموونە، خاوەن کۆمپانیا دەتوانێت لەسەر بنەمای چاوەڕوانیی قازانج بڕیار لەسەر وەبەرهێنان بدات، بەڵام کرێکاران لەهەمان بازاڕدا لەژێر فشاری دابینکردنی ژیانی خۆی و خێزانەکەیدایە. هەردووکیان بڕیار دەدەن، بەڵام لەهەمان پێگەی کۆمەڵایەتی و ئابووریدا نین. ئەم مۆدێلە ئەم جیاوازییە لەبەرچاو ناگرێت، هەربۆیە پەیوەندییەکی چینایەتیی مێژوویی بە کۆمەڵێک هەڵبژاردەی تاکەکەسی سادە دەکاتەوە.
بەڵام ئەمەش بەمانای ڕەتکردنەوەی هەموو شیکردنەوەیەکی “میکرۆیی ” ئابووری نییە. ڕەخنە لەم مۆدێلانە لەوێدایە کەپوەندییە چینایەتیەکان و پێگەی کۆمەڵایەتی چینەکان حسابی لەسەر ناکرێت و پشتگوێ دەخرێت، ئەوەش کاریگەرێکی گەورەی دەبێت لەسەر ئەنجامەکانی هەر تیۆرییەک، یان چۆن ئەو سنوورە کاریگەری لەسەر سیاسەتە پێشنیارکراوەکانی دادەنێت. لەبەرئەوە، پرسیاری ناوەندی ئەمە نییە کە ئایا شیکردنەوەکە لە تاکەکەسەوە دەست پێدەکات یان لە کۆمەڵگەوە، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان، کەڵەکەکردنی سەرمایە و دەسەڵاتی چینایەتی دەخاتە ناو ناوەندی شیکردنەوەکە، یان لە دەرەوەی چوارچێوەکەی دەیهێڵێتەوە.
لە سەردەمی ئێستادا، سەرمایەداریی جیهانی بەدەست قەیرانێکی جیهانییەوە دەناڵێنێت، دووچاری کۆمەڵێک کێشە و ناکۆکیی قووڵی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە بۆتەوە، کێشەگەلێک کە توانای سیستەمی سەرمایەداری بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەکانی خۆی دەخەنە ژێر پرسیارەوە. دابەزینی ڕێژەی قازانج، قەیرانی دارایی، بارگرانیی قەرز، نائارامیی بازاڕ و نایەکسانیی داهات و سامان، هەموویان ئەو پرسیارە گرنگە دەخەنە ڕوو کە ئایا ئامرازە باوەکانی سیاسەتی ئابووری دەتوانن لە سنووری کۆنترۆڵکردنی کاریگەرییەکانی قەیران تێپەڕن و هۆکارە بنەڕەتییەکانی چارەسەر بکەن.
بەرهەمهێنانی سەرمایەداری دووچاری مەیلی دابەزینی ڕێژەی قازانجە بۆتەوە، بەهۆی قەیرانەکەوە لە قۆناغێکدا وەستاوە کە ناچارە شێوازەکانی بەڕێوەبردن و کۆنترۆڵکردنی پرۆسە ئابوورییەکانی بگۆڕێت. بەڵام، گۆڕینی ئەم شێوازانە بەمانای ڕزگاربوونی سەرمایەداری لە قەیران نییە. سیاسەتی “ماکرۆئابوورییەکان” گۆڕینی ئامرازەکانی بەڕێوەبردنی سەرمایەداری و پاراستنی پەیوەندییە ئابوورییە باوەکانە، نەک گۆڕینی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان کە دەتوانن ببنە هۆی گۆڕانێکی بنەڕەتی لە پێکهاتەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی سەرمایەداریدا. چونکە ئەگەر قەیرانەکان بەردەوامبن و شێوازە باوەکانی بەڕێوەبردنی ئابووری نەتوانن چارەسەرێکی جێگیر بۆیان بدۆزنەوە، ئەوا لەوانەیە مەرجی مێژوویی بۆ گۆڕانکارییەکی قووڵتر بێتە ئاراوە. بەڵام، ئەم گۆڕانکارییە بە شێوەیەکی خۆبەخۆ و حەتمی ڕوونادات، بەڵکو ئاراستە و ئەنجامەکەی پەیوەندی بە هاوسەنگیی هێزە چینایەتییەکان و توانای جووڵانەوە کۆمەڵایەتییەکانەوە هەیە.
لێرەدا جیاوازییەکی بنەڕەتی لەنێوان گۆڕانکاری لە ناو سەرمایەداریدا و گۆڕانکاری لە پەیوەندییە بنەڕەتییەکانی خودی سەرمایەداریدا دەردەکەوێت. یەکەمیان دەتوانێت شێوازەکانی کارکردنی سیستەم بگۆڕێت، بەبێ ئەوەی بنەمای چینایەتی و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان بگۆڕێت، بەڵام دووەمیان پێویستی بە گۆڕانی بنەڕەتی لەخودی ئەو پەیوەندییانەدایە. هەر لەو چوارچێوەیەدا، پرسەکە ئەوەیە ئایا تا چ ڕادەیەک ئامرازە ماکرۆئابوورییەکان دەتوانن قەیرانەکانی سەرمایەداری کۆنترۆڵ بکەن، بێ ئەوەی سەرچاوە بنەڕەتییەکانیان بگۆڕن.
لە ڕوانگەی ئەم ڕەخنەیەوە، کێشەکانی وەبەرهێنان، دابەزینی ڕێژەی قازانج و نائارامیی بازاڕ نابێت تەنها وەک کێشەیەکی تەکنیکی لە ڕێکخستنی سیاسەتی نەقدی و دارایی سەیر بکرێن. بەڵکو دەبێت ئەو پەیوەندییە مێژوویی و چینایەتییانەش لەبەرچاو بگیرێن کە لە چوارچێوەیاندا بەرهەمهێنان، کەڵەکەی سەرمایە و دابەشکردنی قازانج ڕێکدەخرێن.
یەکێک لە گرفتە سەرەکییەکانی ئابووریی سەرمایەداری لە قۆناغە قەیراناوییەکاندا، ئەوەیە کە وەبەرهێنان و بەرهەمهێنان بە تەنها بە بوونی ئامرازەکانی سیاسەتی نەقدی و دارایی بەردەوام نابن. تەنانەت ئەگەر بانکە ناوەندییەکان ڕێژەی سوود کەم بکەنەوە و مەرجەکانی قەرزگرتن ئاسانتر بکەن، ئەمە بەخۆی گەرەنتیی زیادبوونی وەبەرهێنان لە بەرهەمهێنانی ڕاستەقینەدا نییە. ئەگەر کۆمپانیاکان و وەبەرهێنان دووچاری کەمی ڕێژەی قازانج ببنەوە، یان بازاڕی فرۆشتن و خواستی بەرهەمەکان لاواز بێت، نزمکردنەوەی ڕێژەی سوود لەوانەیە بە تەنها نەبێتە هۆی زیادبوونی وەبەرهێنان. بەپێچەوانەوەشەوە، بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوود بۆ کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان دەتوانێت تێچووی قەرز زیاد بکات و فشار لەسەر وەبەرهێنان و بەرهەمهێنان دروستبکات. بەم شێوەیە، ئامرازەکانی سیاسەتی نەقدی لە نێوان دوو ئامانجی قورسدا دەجووڵێن: کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان و پاراستنی چالاکیی ئابووری.
بەڵام کێشەکەش لەمەش قووڵترە، ئەگەر کێشەی وەبەرهێنان و قازانج تەنها بە گۆڕینی ڕێژەی سوود چارەسەر نەکرێت، ئەوا دەبێت بپرسین ئایا کێشەکە تەنها لە شێوازی بەڕێوەبردنی ئابووریدایە، یان پەیوەندی بە خودی شێوازی بەرهەمهێنان و کەڵەکەی سەرمایەوە هەیە. ئەم پرسیارە جیاوازیی نێوان چارەسەرێکی تەکنیکی بۆ کێشەیەکی ئابووری و لێکۆڵینەوە لە هۆکارە مێژوویی و پێکهاتەییەکانی ئەو کێشەیە دەخاتە ڕوو. لەبەر ئەوە، ڕەخنە لە ئابووریناسانی بۆرژوازی باو نابێت تەنها لەسەر ئەوە بوەستێت کە ئایا مۆدێلێک دەتوانێت بە دروستی گۆڕانەکانی ڕێژەی سوود، چاوەڕوانییەکانی بازاڕ یان هەڵاوسان پێشبینی بکات. پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە کە ئەم مۆدێلانە تا چ ڕادەیەک دەتوانن هۆکارەکانی قەیران لە چوارچێوەی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان و کەلەکەی سەرمایەدا ڕوونبکەنەوە. لەڕوانگەیەکی ڕەخنەییەوە، ئەگەر شیکردنەوەیەک قەیران تەنها بە کێشەیەک لە ڕێکخستنی چاوەڕوانییەکان، سیاسەتی بانکە ناوەندییەکان یان هەڵەی بڕیارە تاکەکەسییەکان بزانێت، لەوانەیە ئەو پەیوەندییە بنەڕەتییانە لەبەرچاو نەگرێت کە قەیران لە چوارچێوەیاندا دروست دەبێت.

بەم پێیە، کێشەکە تەنها ئەوە نییە کە ئابووریناسانی بۆرژوازی لە پێشبینیی قەیرانەکاندا هەڵە دەکەن، یان ئامرازەکانیان لە هەموو بارودۆخێکدا کاریگەر نین. کێشەی قووڵتر ئەوەیە کە چوارچێوەی تیۆریی ئەوان تا چ ڕادەیەک توانای ڕوونکردنەوەی قەیران و سنوورەکانی چارەسەرکردنی هەیە. ئەگەر قەیرانەکان تەنها وەک ئەنجامی هەڵەی سیاسەتی نەقدی، نەبوونی متمانە یان ناڕێکیی چاوەڕوانییەکانی بازاڕ لێکبدرێنەوە، ئەوا ڕەنگە ئەوەی لە بنەڕەتدا پێویستی بە لێکۆڵینەوەیە، واتە پەیوەندیی نێوان قازانج، وەبەرهێنان، بەرهەمهێنان و ملمڵانێی چینایەتی، لە چوارچێوەی شیکردنەوەکەدا جێگایەکی تەواوی نەبێت. لێرەدا ڕەخنەکە لە سنووری توانای پێشبینی تێدەپەڕێت و دەگاتە سنووری چوارچێوەی تیۆرییەکە بۆ تێگەیشتن لە خودی قەیرانەکە.
لەهەمان کاتدا، مۆدێلەکانی جێگیرکاریی “ماکرۆئابووری” هەوڵ دەدەن چوارچێوەیەکی تیۆری بۆ تێگەیشتن لە کاریگەریی سیاسەتی نەقدی و دارایی، چاوەڕوانییەکانی بازاڕ و ڕێژەی سوود دابینبکەن. ئەم مۆدێلانە دەتوانن یارمەتیی شیکردنەوەی هەندێک لە دیاردە “ماکرۆێیکۆنۆمی” یەکان بدەن، بەڵام، توانای شیکردنەوەی دیاردەکان بەتەنها بەڵگەی ئەوە نییە کە هۆکارە پێکهاتەییەکانی قەیرانیشیان ڕوون کردووەتەوە. بۆ نموونە، کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان دەتوانێت یەکێک لە ئامانجەکانی سیاسەتی ئابووری بێت، بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە کە ئەم سیاسەتانە بە چ نرخێکی کۆمەڵایەتی بەدەست دێن و بارگرانییەکانیان لەسەر کام چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان دەکەوێت.
ئەگەر کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان بە سیاسەتێک بگاتە ئەنجام کە بێکاری زیاد بکات، کرێ بخاتە ژێر فشار یان توانای چینی کرێکار بۆ داواکردنی مافەکانی و بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی لاواز بکات، ئەوا پێویستە ئەم کاریگەرییە کۆمەڵایەتییانەش لەگەڵ ئەنجامە ماکرۆئابوورییەکانی سیاسەتەکەدا هەڵبسەنگێنرێن. لەو بارودۆخەدا، جێگیریی نرخەکان بەتەنها ناتوانێت ببێتە پێوەرێکی تەواو بۆ سەرکەوتنی سیاسەتی ئابووری، چونکە دەبێت بپرسین ئەم جێگیرییە چۆن بەدەست هاتووە، کێ تێچووی پاراستنی داوە و کام پەیوەندییەکانی دەسەڵات و بەرهەمهێنان بەهێزتر بوونەتەوە.
دەبێت ئاماژە بەوەش بکرێت، لەم نێوەدا دەوڵەت لە سیستەمی سەرمایەداریدا تەنها دامەزراوەیەکی بێلایەن نییە کە لە دەرەوەی پەیوەندییە ئابوورییەکان وەستابێت. دەوڵەت بە یاسا، سیاسەتە دارایی و نەقدییەکان، ڕێکخستنی بازاڕی کار و دامەزراوەکانییەوە بەشێکە لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتییەک کە بەرهەمهێنان و کەڵەکەکردنی سەرمایەی تێدا ڕێک دەخرێت.
بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە دەوڵەت بتوانێت لە هەموو بارودۆخێکدا ڕاستەوخۆ لە خزمەتی هەموو بەشەکانی سەرمایەدایە بێت. پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و چینە کۆمەڵایەتییەکان پەیوەندییەکی ئاڵۆزە و کاریگەریی فشاری کرێکاران، بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و ناکۆکییەکانی ناو خودی چینە خاوەن سەرمایەکانیش لەسەر سیاسەتەکان دەبێت.
لە کۆتاییدا، خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئابووری بە خۆی ناتوانێت وەڵامی پرسیارە بنەڕەتییەکانی قەیرانی سەرمایەداری بداتەوە. ئەگەر مۆدێلێک بتوانێت هەندێک لە میکانیزمەکانی بازاڕ و سیاسەتی نەقدی ڕوونبکاتەوە، ئەمە بەمانای ئەوە نییە کە هۆکارە مێژوویی و چینایەتییەکانی قەیرانیشی چارەسەر کردووە. لەبەرئەوە، لەجیاتی ئەوەی تەنها بپرسین چۆن دەتوانرێت سەرمایەداری بە باشتر بەڕێوە ببرێت، دەبێت ئەم پرسیارەش بخەینە ڕوو: ئایا پەیوەندییە بنەڕەتییەکانی ئەم سیستەمە دەتوانن بەردەوام هەمان قەیرانەکان بەرهەمبهێنن، تەنانەت کاتێک ئامرازەکانی بەڕێوەبردنیان دەگۆڕدرێن؟
لێرەدا پێویستی بە گەڕان بەدوای ئەلتەرناتیڤێکی تر دەردەکەوێت، ئەلتەرناتیڤێک کە تەنها لە بەڕێوەبردنی باشتر و جێگیرکردنی سیستەمدا کورت نەبێتەوە، بەڵکو پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان و دابەشکردنی دەسەڵات و سامانیش بخاتە ژێر پرسیارەوە. لەم بارودۆخەدا، ئاماژەی “جۆرج ماگنۆس” ڕاوێژکاری ئابووریی پێشووی UBS، لە ساڵی ٢٠١١دا لە بلومبێرگ، کە بانگەشەی دەکرد “شانسێک بە کارل مارکس بدەن تاکو جیهان ڕزگاربکات، جێگای سەرنجە.” ئەمەش بانگەشەیەش دەتوانێت وەک نیشانەیەک لە گرنگیی گەڕانەوە بۆ ڕەخنەی مارکس لە سەرمایەداری بخوێندرێتەوە، بانگەوازێک بۆ دووبارەکردنەوەی پرسیارە بنەڕەتییەکانی لەبارەی قەیران، قازانج و داهاتووی سیستەمی سەرمایەداری.




ئینتیداب و داسەپاندنی ئینتیدابی به‌ریتانی لە عێراق و شوێنه‌واره‌كانی به‌سه‌ر باشووری كوردستاندا.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

سیسته‌می ژێرفەرمانی یان ئینتیداب (Mandate System) سیستەمێکی نێودەوڵەتی بوو، ساڵی 1919 دوای جەنگی یه‌كه‌می جیھانی به‌پێی مادده‌ی 22 لەلایەن کۆمەڵەی گه‌لان داهێنرا كه‌ تێیدا هاتبوو‌ (ئه‌و زه‌وییانه‌ی له‌ وڵاته‌ ژێركه‌وتووه‌كانی جه‌نگ {عوسمانی و ئه‌ڵمانی} دابڕێنراون و دانیشتوانه‌كانیشی ناتوانن خۆیان به‌ڕێوه‌به‌رن، ده‌كه‌ونه‌ ژێر فه‌رمانییه‌تی ئه‌و وڵاته‌ پێشكه‌وتوو و به‌توانایه‌ی ده‌ستی به‌سه‌رداگرتووه‌، تا به‌هۆی لێهاتوویی و ئه‌زموونی ئه‌و بتوانن ئاماده‌بن بۆ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری). كۆمه‌ڵه‌ی ناوبراو ئه‌وه‌ی به‌چاكترین بژارده‌ی گرتنه‌ ئه‌ستۆی به‌رپرسیاریه‌تی دانابوو. به‌ڵام به‌و كاره‌ی ره‌وایه‌تی درا به‌ داگیركه‌ر تا ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ له‌ وڵاته‌ ژێركه‌وتووه‌كانی جه‌نگ به‌رده‌ستی كه‌وتوون‌ دایانببڕێ‌ و بیانخاته‌ ژێر هه‌ژموونی خۆی، تا‌ ئه‌و كاته‌ی ئامادە ده‌بن و ده‌توانن پارێزگاری له‌سه‌ربه‌خۆییان بكه‌ن. كه‌واته‌ لێره‌دا پاساوی پاشكه‌وتوویی سیاسی و ئابووری و ئه‌زموونی كارگێڕی كرا به‌ ئامراز و هۆكار بوو بۆ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی بونیاد و تواكان و قۆرغكردنی سامان و سه‌رمایه‌ی ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ بێگومان پێشتر پلانیان بۆ داڕێژرابوو. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت مانداتی شێوازێکی نوێی داگیرکاری و کۆڵۆنیالیزمی بوو، بە بەرگێکی یاسایی نێودەوڵەتی داپۆشرابوو. هه‌موو ئه‌و شوێنانه‌ش كه‌ له‌لایه‌ن وڵاته‌سه‌ركه‌وتووه‌كانی وه‌ك به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا كه‌وتنه‌ ژێر رژێمی ئینتیداب، ده‌ست به‌سه‌ر جومگه‌كانی سوپا و دارایی و سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌یاندا گیرا، هه‌رچه‌نده‌ رووكه‌شیانه‌ قه‌وار و ناویان دیار بوو.

ئینتیداب كۆمه‌ڵێك ئاستی بۆ دانرابوو، به‌گوێره‌ی گەشەسەندن و ئامادەیی شوێنه‌كه‌ بۆ سەربەخۆیی و خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری. جۆری (A) تایبەت بوو بەو وڵاتانەی کە ئاماده‌ییان باش بوو و نزیکبوون لە سەربەخۆیی، وەک عێراق و سوریا و لوبنان. جۆری(B) بۆ ئه‌و ناوچانه‌ی کە پێویستیان بە کات و سەرپەرشتی زیاتر هه‌بوو، وەک زۆربەی داگیرگه‌كانی پێشووی ئەڵمانیا لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا و دوورگەکانی میلانیسیا، له‌وانه‌ (بوروندی و پاپوای نیو گینیا و تۆگۆ). جۆری (C) تایبه‌ت بوو به‌و ناوچانه‌ی کە بەهۆی کەمی دانیشتوان یان دووری جوگرافی، به‌ بەشتێک لە خاکی وڵاتی سەرپەرشتیکار دادەنرا، وەک باشووری ڕۆژئاوای ئەفریقا و هەندێک دوورگەی زەریای هێمن کە پەیوەندییان بە ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆنه‌وه‌ ھەبوو. دوای وه‌ستانی جه‌نگی دووه‌می جیهانی سیستەمی ئینتیداب هه‌ڵوه‌شێنرا،‌ به‌ڵام هاوشێوه‌ی ئه‌و له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان سیستەمی ڕاسپاردەی نێودەوڵەتی(Trusteeship System) له‌و شوێنانه‌ په‌یڕه‌وكرا كه‌ هێشتا سه‌ربه‌خۆییان زه‌وتكرابوو. لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌وه‌ له‌بیر نه‌كه‌ین سیسته‌می (پاراستن protection system) یش هه‌یه‌، كه‌ ئه‌ویشیان شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی داگیركارییه‌ و له‌ نیوه‌ی دوومی سه‌ده‌ی نۆزده‌ ده‌ركه‌وت، تایبه‌ت بوو به‌و ناوچانه‌‌ی كه‌ ڕووكه‌شانه‌ له‌ناوخۆیاندا سه‌ربه‌خۆن‌ به‌ڵام له‌ كاروباری ده‌ره‌وه‌ و ئاسایش و به‌رگریكردن، له‌لایه‌ن ئه‌و وڵاته‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برا كه‌ له‌ژێر هه‌ژموونیدا بوو‌، وه‌ك وڵاتانی كه‌نداوی عه‌ره‌بی كه‌ ئه‌وسا له‌ژێر پاراستنی به‌ریتانیادا بوون، وڵاتی مه‌غریب كه‌ له‌ژێر په‌یمانی پاراستنی فه‌ره‌نسیدا بوو.

ئینتیدابی بەریتانی به‌سه‌ر عێراق و خەبات بۆ سەربەخۆیی
به‌ر له‌ هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی (1914 – 1918) به‌ریتانیا چاوی بڕیبووه‌ زۆر به‌شی ده‌وڵه‌تی عوسمانی. له‌سه‌ره‌تای جه‌نگه‌كه‌ش كه‌ دژی یه‌كتری وه‌ستابوون، به‌ریتانییه‌كان له‌ باشوور به‌ هێزێكی زۆری سه‌ربازی هێرشیان كرده‌ سه‌ر عێراق. تا ده‌هات زیاتر به‌ره‌و باكوور هه‌ڵده‌كشان. ساڵی 1917 به‌سه‌رۆكایه‌تی جه‌نه‌ڕال (ستانلی مۆد) توانیان به‌غدا بگرن. ئه‌وسا وه‌هایان راگه‌یاند ئه‌وان وه‌ك فریادڕه‌س هاتوون و گه‌ره‌كییانه‌ ناوچه‌كه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی پاك بكه‌نه‌وه‌ كه‌ ببووه‌ بارێكی سه‌خت به‌سه‌ر دانیشتوان.
دوای وه‌ستانی جه‌نگه‌كه‌ به‌ریتانیا هاوشێوه‌ی دەوڵەتە زلهێزەکانی ئەوروپا، بە بیانوی پاراستن و ڕێکخستن و پەرەپێدانی ئەو ناوچانە، به‌ته‌واوی ده‌ستی به‌سه‌ر لایه‌نی سیاسی و ئابووری عێراقدا گرت. ساڵی 1920 کۆمەڵەی گەلان لە کۆنفرانسی (سان ڕیمۆ) ئینتیدابی بەریتانی بۆ عێراق پەسەند کرد. ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ش ساڵانێكی درێژ عێراقی كرده‌ پاشكۆ و کاریگەری نه‌رێنیشی لەسەر سیاسەت و ئابووری و پێگه‌كه‌ی جێهێشت. هه‌رچه‌نده‌ به‌درێژایی ماوه‌كه‌ بەریتانیا بانگەشەی ئەوەی دەکرد ئامانجی یارمەتیدانی عێراقە بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی، به‌ڵام مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی به‌هێزكردنی ده‌سه‌ڵاتی خۆی بوو له‌ ناوچه‌كه‌. بێگومان له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و بڕیاره‌ ناڕه‌وایه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان،‌ دانیشتوانی عێراق بێده‌نگ نه‌بوون، له‌ مانگی حوزه‌یرانی ئه‌و ساڵه‌ له‌ زۆر ناوچه‌ راپه‌رین روویدا و شۆڕشێكی گه‌وره‌ی جه‌ماوه‌ری لێكه‌وته‌وه‌ و كۆمه‌ڵێك داواكارییان خسته‌ به‌رده‌م ده‌سه‌ڵاتی داگیركه‌ر، له‌وانه‌ ئازادی و پاراستنی سه‌روه‌ری نیشتمانی و ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی بیانی. داگیركه‌ریش بە هێزی سەربازی شۆڕشەکەی سەرکوت کرد و خەڵکێكی زۆریشی کوشت و زۆر شوێنیشی وێران كرد، به‌ڵام ناچار بوو رێڕه‌وی سیاسه‌ته‌كه‌ی بگۆڕێ. ئه‌وه‌بوو به‌سه‌رپه‌رشتی سێر (پێرسی کۆکس) ی راوێژكاری سیاسی به‌ریتانی، حکومەتی كاتی له‌ عێراق به‌سه‌رۆكایه‌تی كه‌سایه‌تییه‌كی دیار كه‌ (عەبدولڕەحمان گەیلانی) بوو پێكهێنا. لە ئاداری ساڵی دواتریش لە کۆنگره‌ی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە لەلایەن ئۆفیسی کۆلۆنیالی بەریتانی و به‌ سه‌رۆكایه‌تی خودی (ونستۆن چه‌رچل) له‌ قاهیرە بەڕێوەچوو، بڕیاری دامەزراندنی دەسەڵاتێكی پادشانشینی لە عێراق درا و رۆژی 23 ی ئابی ئه‌و ساڵه‌ لە ژێر ئینتیدابی بەریتانی، (فەیسەڵ کوڕی شه‌ریف حوسێن) كرا به‌ پادشای دەوڵەتی نوێی عێراق. ئه‌وسا بەریتانیا وای نیشان دا عێراق خاوه‌نی حکومەتێکی شانشینییه‌‌، بەڵام سیاسەت و بڕیارە گرنگەکانی ئه‌و حكومه‌ته‌ له‌ژێر هه‌ژموونی به‌ریتانیادا بوو. داگیركه‌ر لە ڕێگەی پەیماننامە و ڕاوێژکارە سیاسی و سەربازییەکانی، ده‌یزانی چۆن دەسەڵاتی خۆی بپارێزێ. وه‌ك ئه‌وه‌ی رۆژی 10ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1922 له‌ رێككه‌وتنامه‌ی شاری قاهیره‌ كه‌ له‌نێوان عەبدولڕەحمان گه‌یلانی و پێرسی كۆكس به‌سترا و به‌ پەیماننامەی (ئەنگلۆ-عێراقی) ناسراوه‌ بڕیاردرا به‌ریتانیا دان به‌ فه‌یسه‌لی یه‌كه‌م وه‌ك پادشای عێراق بهێنێ و له‌ به‌رامبه‌ریشدا عێراق له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی (مێندێت) ی به‌ریتانیدا بمێنێته‌وه‌ و کاروباری دەرەوە و بەرگری و دارایی خۆشی بخاته‌ دەست بەریتانیا.
له‌و ماوه‌یه‌ چەندین گۆڕانی سیاسی لە عێراق روویدا. راسته‌ پەرلەمان و حکومەت و دامەزراوەكان پێكهێنران كه‌ بەشێک بوون لە پەرەپێدانی سیستەمی نوێی دەوڵەت، به‌ڵام ئەو دامەزراوانە بە تەواوی سەربەخۆ نەبوون. ئه‌مه‌و راسته‌ بەریتانییه‌كان په‌ره‌یان به‌هه‌ندێك له‌ دامه‌زراوه‌كاندا، له‌وانه‌ ڕێگا و پۆسته‌ و تەلەگراف، بەڵام ئه‌و كارانه‌یان زیاتر بۆ خزمەتی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکانی خۆیان بوو، نەک بۆ خۆشگوزه‌رانی خەڵکی عێراق. پاش هێنان و بردنێكی زۆر 3 ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1932 به‌ریتانیا رازی بوو عێراق ببێته‌ ئەندامی (کۆمەڵەی گەلان)، به‌وه‌ش ئینتیدابی بەریتانی کۆتایی پێهات و شانشینی عێراق سەربەخۆیی فەرمی بەدەستهێنا. به‌ڵام هێشتا به‌گوێره‌ی په‌یمانی رۆژی 30 حوزه‌یرانی ساڵی 1930 نێوان (نوری سەعید)ی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق و (فرانسیس همفریز) ی مه‌ندوبی سامی ئه‌وسای بەریتانی له‌ عێڕاق، به‌ریتانیا كۆمه‌ڵێك ئیمتیازاتی له‌ عێراق پێدرابوو كه‌ ده‌بوایه‌ عێراقییه‌كان ساڵانێكی دیكه چاوه‌ڕوان بن بۆ سه‌ربه‌خۆیی ته‌واو، ئیمتیازاته‌كان گه‌وره‌ و كاریگه‌ربوون له‌وانه :‌‌ مانه‌وه‌ی هێزی‌ سه‌ربازی به‌ریتانی و جولاندنیان له‌ خاك و ئاو و ئاسمانی عێراقدا. نه‌ده‌بوایه‌ كاروبار و سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی عێراق له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی به‌ریتانیا ناكۆك ‌بێ.‌ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی كڵێگه‌كانی نه‌وت كه‌ ئه‌وه‌یان یەکێک بوو له‌ ئامانجە گرنگەکانی بەریتانیا.

شوێنه‌واره‌كانی ئینتیدابی بەریتانی لەسەر پرسی کورد لە باشووری کوردستاندا
دوابه‌دوای راگه‌یاندنی حكومه‌تی نوێی عێراق كه‌ ئه‌وسا له‌ هه‌ردوو ولایه‌تی به‌غدا و موسڵ پێكهاتبوو، چاره‌نووسی ولایه‌تی موسڵ كه‌ زۆربه‌ی زۆری دانیشتوانه‌كه‌ی كورده‌ یه‌كلا نه‌كرابۆوه‌. تورکیا داوای گەڕاندنەوەی ئه‌و ولایه‌ته‌ی دەکرد به‌ پاساوی ئه‌وه‌ی دوای وه‌ستانی جه‌نگه‌كه‌ داگیركراوه‌. بەریتانیاش له‌به‌ر گرنگی هه‌ڵكه‌وته‌ی ناوچه‌كه‌ و ده‌وڵه‌مه‌ندی له‌ یه‌ده‌گی نه‌وت و كانزاكانی دیكه‌، بە توندی داکۆکی لەوه‌ ده‌كرد ده‌بێت ئه‌و ولایه‌ته‌ لە چوارچێوەی عێراقدا بێت. كێشه‌كه‌ درا به‌ كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان. دوای پێكهێنانی كۆمه‌ڵێك لێژنه رۆژی 5 حوزه‌یرانی ساڵی 1926 له‌ رێككه‌وتنامه‌ی (ئه‌نقه‌را) خاوه‌ندارییه‌تی ئه‌و به‌شه‌ به‌ عێراق به‌خشرا و به‌گوێره‌ی هێلی برۆكسلیش سنووره‌كه‌ی دیاری كرا. به‌وه‌ش به‌شێك له‌ كوردستانی گه‌وره‌ كه‌ به‌ باشووری كوردستان ناسراوه،‌ جیاكراوه‌.
به‌و جۆره‌ ئه‌و به‌شه‌ی كوردستان كه‌وته‌ ژێر هه‌ژموونی سیسته‌می ئینتیداب. به‌ریتانییه‌كان له‌ سه‌ره‌تا و به‌رده‌وامیش له‌ماوه‌ی ئینتیدابه‌كه‌ بەڵێنی پاراستنی ماف و به‌دیهێنانی داواكارییەکانی کوردیان ده‌دا، بەڵام هه‌رگیز راستگۆنه‌بوون، ته‌نانه‌ت له‌به‌رامبه‌ر گرفته‌كانی نێوان كورد و حكومه‌تی عێراقیش زۆربه‌ی جار به‌ ناڕه‌وایی دادوه‌رییان ده‌كرد. هه‌رده‌میش له‌به‌رامبه‌ر سیاسه‌ته‌ توند و چه‌وته‌كانی حكومه‌ت به‌رامبه‌ر به‌ كورد و جیاكارییه‌كانی، بێده‌نگ ده‌بوون. ناكۆكی نێوان كورد و حكومه‌تی به‌غداش هۆكارێك بوو بۆ سستی گه‌شه‌كردن و به‌ره‌وپێشچوونی وڵات به‌گشتی، به‌ڵام ئه‌وه‌ به‌لای داگیركه‌ر گرنگ نه‌بوو. ئه‌وه‌ی به‌لایه‌وه‌ گرنگ بوو پاراستنی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکانی خۆی بوو.

ده‌كرێت گرنگترین شوێنه‌واره‌كانی سیسته‌می ئینتیداب له‌ عێراقدا به‌سه‌ر پرسی كوردی باشوور له‌و خاڵانه‌ كورت بكه‌ینه‌وه‌:
یه‌كه‌م: ره‌واییدان به‌ دابەشکردنی کوردستان و دیاریكردنی سنووری نوێ. ئه‌وه‌ش بووە هۆی ئەوەی کوردستان زیاتر به‌ش به‌ش بێت و پەیوەندی دانیشتوانه‌كه‌شی لاواز تر بێت.
دووه‌م: لكاندانی ئه‌و به‌شه‌ی كوردستان به‌ حكومه‌تی عێراق، بەبێ ره‌چاوكردنی ویستی زۆرینه‌ی خەڵکه‌كه‌ی كه‌ كورد بوو، بۆیه‌ دانیشتوانی ئه‌و به‌شه‌ هه‌رده‌م خۆیان به‌ به‌شخوراو داده‌نا.
سێیه‌م: ئه‌و دابه‌شكردن و لێككردنه‌وه‌یه‌ پێچه‌وانه‌ی به‌نده‌كانی په‌یمانی سیڤه‌ر بوو كه‌ تێیدا جۆرێك له‌ سه‌ربه‌خۆیی به‌ به‌شێكی گه‌وره‌ له‌ كوردستان درابوو.
چواره‌م: لە ماوەی ئینتیدابدا، له‌به‌ر جیاوازیكردن و خراپی كارگێڕی و نادادی، کورد چەندان جار لێره‌ و له‌وێ داوای مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌ مه‌ده‌نییه‌كانی له‌ حكومه‌ت ده‌كرد به‌ڵام به‌ پشتیوانی سوپای داگیركه‌ر داواكانیان ره‌تده‌كرایه‌وه.‌ به‌ریتانیا هێزی خۆی بۆ یارمه‌تیدانی سوپای عێراقی به‌كارده‌هێنا و‌ ڕاپەڕینە کوردییەکانی پێ له‌بار ده‌برد‌. به‌مه‌ش هه‌م زیانی زۆر بە گوند و شارە کوردنشینەکان ده‌گەیشت، هه‌میش هەستی بێ‌متمانەیی لای كورد بەرامبەر به‌ بەریتانیا و حکومەتی عێراقی بەهێزتر کرد.
پێنجه‌م: له‌باربردنی دەسەڵاته‌ خۆجێیه‌كانی کورد. پێش دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، زۆرێک لە ناوچە کوردییەکان بە شێوەی نیمچە سەربەخۆ لەلایەن سەرۆک عەشیرەته‌كان بەڕێوە دەچوون. به‌ڵام ئینتیدابی بەریتانی دەسەڵاتی ناوەندی بەغدای له‌ كوردستان بەهێز كرد. كه‌واته‌ ئینتیدابی بەریتانی نه‌ك بۆ مافەکانی کورد چارەسەر نه‌بوو، بەڵکو پرسی کوردی له‌و به‌شه‌ تازه‌ جیاكراوه‌، لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی نوێ جێهێشت كه‌ هه‌رده‌م وه‌ك بێگانه‌ لێیده‌ڕوانی. له‌وه‌شه‌وه‌ بناغه‌ی ناكۆكییه‌كان (نه‌ته‌وه‌یی، نه‌ژادی) سه‌ریهه‌ڵدا كه‌ تا ئێستا گێژاوێكه‌ و هێورنه‌بۆته‌وه و هیچ ئاسۆیه‌كیش به‌دیناكرێت!

ئاكۆ عه‌بدوڵڵا




کوردستان لە لێواری بنبەستی ناسیۆنالستدا.. عوسمانی حاجی مارف

هاوکاتی قەیرانی ئابوری، ئەو گرژیە ئەمنی و سەربازیانەی لە ناوچەکەدا بەدی دەکرێن، پێشبینی دەکرێت، کە سەرەتای قۆناغێکی نوێ و مەترسیدارە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە هەمان کاتدا پێدەچێت گەورەترین مەترسی لەسەر دۆخی ئابووری و سیاسی کوردستان و عێراق دابنێت، بە لەبەرچاوگرتنی پشتبەستنیان بە نەوت و هەناردەکردنی، هاوکات کاردانەوەکانی داخستنی گەرووی هورمز و بەردەوامی پەککەوتنی ڕۆیشتنی نەوتی عێراق بۆ بازاڕە جیهانیەکان، هەروەها مامەڵەی دەسەڵاتی سیاسی لە گەندەڵی و تاڵانچێتیدا، کە ئاکامی پێکهاتەی دەسەڵاتی میلیشیایی بنەماڵە و تائیفیە، بەمەش فشارێکی زیاتر دەخەنە سەر ئاستی دابەزینی ژیان و گوزەرانی کرێکاران و خەڵکی هەژار و زەحمەتکێش.
ئەمە بەردەوامی دۆخێکی تایبەتە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەهۆی کاریگەری ڕۆڵی داگیرکاری و شەڕەنگێزی ئەمریکا و ستراتیژی نەخشەکانی لە ناوچەکەدا پێشهاتووە، کە بابەتێکی تێپەڕو کاتی و سادە نیە، کاتێ کە ناوچەکە لەم ناجێگیریە سیاسی و گێژاوەدا، بەرەوڕوی هەڕەشە و مەترسی زیاتر دەبیتەوە، دۆخەکە بەجۆرێکە کە خودی وڵاتان و لایەنە سیاسیەکانی دەخیل لە خولقاندنی ئەم دۆخەدا، ناتوانن و نازانن چۆن کۆتایی بەم قەیران و گێژاو و بارگرژیە بهێنن، دۆخەکە بە بێ ئاسۆیی و ئاڵۆزی ڕادەگرێت، لە کاتێکدا دەسەڵاتی بنەماڵە و تائیفی وئەحزابی ناسیۆنالستی دوای دەورانێکی زۆر بە گرێدانی دەور و ئایندەی سیاسیان بەم دۆخەوە، ئێستا خۆیان و ئایندەی عێراق و کوردستانیان، لە چاوەڕوانی دۆخێکی پر گرفت و ئاڵۆز و نادیاردا ڕاگرتووە، لە لایەکی ترەوە بێشەرمانە منەتی بێبەهای گاڵتەجاری پاڵەوانبازی خۆیان بۆ پاراستنی عێراق و کوردستان بە خەڵک دەفرۆشنەوە.!
لە هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، بۆسەر ئێران و بەردەوامی ئەو دۆخە پڕ گێژاوە بە حاڵەتی نەشەڕ نە ئاشتی، هەرەوەها بە داخستنی گەرووی هورمز، عێراق ڕێگای هەناردەکردنی نەوتی زیاتر ە ٪٩٠ ی لەدەستداوە، ئەگەر ئەم کێشەیە یەکلایی نەبێتەوە، عێراق و کوردستان بەرەو ڕوی قەیرانێکی چڕتر و مەترسیدارتر دەبنەوە.
بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی، پاش تاڵانکردنی بەشی زۆری سەروەت و سامانی کوردستان و پڕکردنی گەنجینەکان و بانکەکان بە ملیارەها دۆلار، بەردەوامیان بە تاڵانچێتی، هەر لایەنێکیان وەک هێزێکی جیا و خاوەن بەرژەوەندی جیا و دژ بەیەک، بۆ پاراستنی هێزەکانیان، خەریکن گەمەی بەرژەوەندی سیاسیان لەگەڵ ئەو دۆخەدا بە زیاتر فشار خستنە سەر ژیانی خەڵک بەڕێوە دەبەن، بەجیا لەوەش کە جۆری گاڵتەجاری گەمەکانیان مەترسی بووە بۆ سەر ئاسایشی خەڵکی، نەیانتوانی و نەیان ویست بە هەڵوێست و سیاسەتێکی ڕۆشن مامەڵەی ئینسانی نیشانبدەن، هەمیشە لەگەڵ هەڵبەزودابەزی دۆخەکەدا لەنگەر دەگرن، دەمێک بە پابەندبونیان بە سیاسەتی ئەمریکی و ئیسرائیل، دەمێک موریدی کۆماری ئیسلامین، هەر بۆیە ئێستا لە بەرامبەر بنبەست و چارەنوسێکی نادیاردا بەرەوڕون ولە نێو گێژاوێکی سیاسیدا سەمایەکی زۆر ناشرین و قێزەون نمایش دەکەن.
لەلایەکی ترەوە هەلومەرج و بارودۆخی نالەباری سیاسی بەشەکانی تری کوردستانیش، لەژێر کاریگەری ئەم شەڕە و ئاکامەکانیدایە، کە ڕۆڵی جدی بووە لەسەر زیاتر بێ ئاسۆیی و بنبەستی حزبەکانی کوردایەتی لە تورکیا و سوریا و ئێراندا، لە دۆخێکی زۆر هەستیاردا دەخولێنەوە و بەجۆرێک بە ئاشکرا بنبەستی خۆیان ڕاگەیاندووە، کە لە مێژووی هەڵسورانی سیاسی بزوتنەوەی ناسیۆنالستی کورددا دەردی وایان نەچەشتووە.
حزبەکانی کوردایەتی، بەگشتی لە ئێستادا فرسەتی ئەوەیان نیە، یان ناتوانن و ناکرێ، هاوکاری و هاریکاری لە گەڵ یەکتردا پێکبهێنن، یان لەسەر مەسەلەیەکی دیارکراو بەڕێکەوتنێک بگەن، هەر لایەنێکەیان لە سوچێکی ئەم گێژاوەدا دەردەدڵی خۆی دەکات و چاوەڕوانی هەوڵ و فرسەتێکی ترن، هەرچیەکیش بەسەر خەڵکدا دێت بێ منەتن!.
هەر لە “دیداری میری”دا قسەکانی نێچیر بارزانی و پۆزەکانی نەک ناتوانێ وەڵام بە هیچ گرفتێک بداتەوە، بەڵکو کێشەکانی نیوانیان زیاتر دەشڵەقێنێت، چونکە بزوتنەوەی کوردایەتی لە ئێستادا دەورانێکی پاشەکشە و بێسەروبەر و بێهودە بەسەر دەبات، ئاسۆ و مەیدانێکی کراوە لە سەر ڕێگایان نیە.
هەر لەم بێسەروبەریەدا، پەنا بۆ هەر فریادڕەسێک دەبەن لەم گێژاوە دەریان بهێنێ ، تێکەڵ بونی بارزانی لەگەڵ ئەحمەد شەرعی سوریادا و ناونانی بەوەی ‘دوژمانیەتی کورد” ناکات، ئومێد بەستن بە دۆستایەتی ئەحمەد شەرع، پاشەکشەی هەڵوێستیان بەرامبەر ئێران، ترسیان لە داعش، ئەو سەرگەردانیەیە لە سیاسەتی هێزەکانی بنەماڵەدا کە هەوڵ ئەدەن بە هەر بەهایەک بێت خۆیان لەگەڵ ئەو دۆخەدا بگونجێین.
بە وردبوونەوەی زیاتر لە سروشتی ڕوبەڕوبونەوەکانی ئێستا، ململانێی جەمسەرەکان و وڵاتانی ناوچەکە، ناوچەکەیان لە دۆخێکی بنبەست و تاریک و ناسەقامگیر و قەیراناویدا ڕاگرتووە، کەبواری ڕۆڵی حزبەکانی کوردایەتی بەبنبەست گەیاندووە.
زلهێزە گەورە و ناوچەییەکان تا ئەو کاتەی دۆخەکە کۆنترۆڵ دەکەن و ئاسایشی سەرمایەگوزاری دابین دەکەن، یان تا ئەو ساتەی دەگەن بەو ئاکامەی دەتوانن بەرژەوەندیەکان دابەش بکەن، هەوڵئەدەن ململانێکان لە لێواری ئەم ئاژاوە سیاسی و کۆمەڵایەتیەدا بەڕێوەبەرن، لە ڕێگەی گەمارۆ ئابووریە پەککەوتووەکان و یاریکردن بە وڵاتان و هێزە سیاسیە ناوخۆییەکان، تاکاتێکی نادیار بەردەوامی بەم دۆخە ئەدەن، بەبێ ئەوەی بخزێنە ناو شەڕێکی هەمەلایەنە و تێچووی زۆرەوە کە بەرژەوەندیەکانی هەمووان لەناو ببات.!
ئامانجی ستراتیژی ئەکتەرە نێودەوڵەتیەکان، “گۆڕینی ڕژێم” یان “بنیاتنانەوەی دەوڵەت” نییە، بە مانای گۆڕانی ڕیشەیی و ئاڵوگۆڕێک بەقازانجی کرێکاران و خەڵکی هەژارو زەحمەتکێش، بەڵکو زیاتر ئەوەیە قەیرانەکان لە دۆخێکی گرژی هەمیشەیی گەرمدا بمێننەوە، فرسەت بۆ دەورو دەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا لەقاڵب بدەن و بەم شێوەیە جەماوەری ناڕازی زیاتر بێ ئیرادەکەن، بەم شێوەیە ڕەوایی بە ئامادەبوونی ستراتیژیان دەدەن و بەرژەوەندیە دژە ئینسانیەکانی زلهێزەکان دەپارێزێن.
پەرتبوونی هێواشی خەڵکی ناوچەکە (بە عێراق و کوردستان و تورکیا و ئێران و خەلیج و هەروڵاتێکی تری ناوچەکە) فۆرمێکی ململانێی زۆر وێرانکەرترە لە شەڕی ئاسایی، ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە هیچ ئەنجامێکی یەکلایکەرەوە بەدەست ناهێنێت، کۆمەڵگاکان پاڵ دەنێت بۆ دۆخێکی چەقبەستووی سیاسی و کۆمەڵایەتی درێژخایەن.
سیستەمی سەرمایەداری جیهانی کە قەیراناویە، لەم دۆخەی ئێستادا کاریان لەسەر میکانیزمی ئابووریەکی وێرانکەرە، کە لە ئاستی جیهان بە گشتی و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە تایبەتی لەحاڵەتێکی گرژی هەمیشەیدایە، نە شەڕێکی وێرانکەر کە بازرگانی بە تەواوی ڕابگرێت و نە ئاشتیەکی بەردەوام کە پێویستی چەک و پاراستن کەم بکاتەوە، تا بەردەوامی گرێبەستە بەرفراوانەکانی چەک و کۆنترۆڵکردنی نرخی وزە و پاراستنی دارایی و وەبەرهێنان مسۆگەر بکەن.
ئەم واقعە کاریگەری کارەساتبار، لەسەر دەوڵەت و قەوارە کرێنشینەکانی هەرێمەکەمان بەتایبەتی هەرێمی کوردستان هەیە و دەیانخاتە ناو کەمبوونەوەی دارایی و ئیفلیجی سیاسی بەردەوام، لەبەر ڕۆشنایی هەموو ئەمانە و لە ئەنجامی نەبوونی تەواوەتی هیچ ڕۆشناییەک، ڕێگەی دەرچوون زۆر دوور دەمێنێتەوە، خەریکە ناوچەکە و دانیشتوانەکەی بە دیلکراوی دەهێڵێتەوە بۆ دۆخێکی سەرلێشێواوی بەردەوام.
لایەنەکانی ناسیۆنالستی کورد بەگشتی لەم قەیران و گێژاوەدا ترس و دڵەڕاوکێیان پێوە دیارە، هەروەها ناڕۆشنن بەرامبەر بەوەی دەتوانن چی بکەن و چیان دەستدەکەوێت، خەریکن بە بارمتەی تەسک و ملکەچی زیاترەوە تەسلیم بە پاراستنی دەسەڵاتی بنەماڵەیی و مانەوەی هێزە میلیشیاکانیان دەبن، بێشەرمانە خۆیان ڕادەستی ئەم دۆخە دەکەن، ئەوەی گرنگە بۆیان مانەوەیە گەر بەرەو ڕوی هەر ڕسواییەکیش ببنەوە.
بە مانایەکی تر، بنبەستی تەواوی بزوتنەوەی ناسیۆنالستی کوردە لە خۆبەستنەوەیان بە چارەسەری مەسەلەی کوردەوە، تەواوی ئایدیۆلۆژی داڕێژراویان لە پەیوەند بە مەسەلەی کوردەوە بەشکستێکی گەورە سپاردووە، پاراستنی هێزەکانیان و سەروەت سامانیان گرنگترین مەسەلەیانە.
لە ئاکامدا ئەم دۆخە بە هاتنە مەیدانی ناڕەزایەتی رێکخراو و بەرفراوانی جەماوەری، لە ئاستی ناوچەکەدا، دەتوانێت کۆتایی بەدەوری زلهیزەکان و هێزە میلیشیاکان و دەسەڵاتی تائیفی و بنەماڵەیی و ئیسلامی سیاسی و هەرهێزێکی کۆنەپەرست بهێنێت، لە هەمانکاتدا دەتوانێت ئاڵوگۆڕێکی جدی لە پەیوەند بە بەرژەودندی خەڵکەوە تیا بەدەست بێت، ئارامی و ئاسایش و خؤشگوزەارنی بەدەوری ئیرادە و هێز و دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا مەیسەر دەبێت.




پایەی زمان لە پێکهاتەی ژیاردا.. ستار ئەحمەد

زمان پێکهاتەیەکی زیندوو و بنەڕەتییە کە وەک شانەی هزری و دەرخەری چەقی ڕۆحی مرۆڤایەتی کار دەکات، هەروەها هەڵگری کلیلە هەرە گرنگەکانە بۆ بنیاتنان، گەشەپێدان و پاراستنی فەرهەنگ و ناسنامەی کۆمەڵگە جیاوازەکان. لە مێژووی کۆنەوە تا سەردەمی مۆدێرن، زمان تەنها ئامڕازێکی سادە نەبووە بۆ گواستنەوەی زانیاری یان پەیوەندیکردنی ڕووکەش، بەڵکو هێزێکی ڕووخێنەر و ئاوەدانکەرەوە بووە کە بنچینەی شارستانییەتەکانی دامەزراندووە، کۆمەڵگەکانی پێکەوە بەستووەتەوە و ڕێڕەوی مێژووی مرۆڤایەتیی ئاراستە کردووە. لە جیهانی ئاڵۆزیدا، زمان دەبێتە پێکهاتەیەکی سەرەکی کە بیر، هەست، و هۆشیاریی بەکۆمەڵ تێیدا شێوە دەگرن و تێڕوانینی مرۆڤ دەبەنە قۆناخێکی باڵاتری تێگەیشتن و زانینەوە.
لە ڕوانگەی دەروونی و هزرییەوە، گەشەی زمان و مرۆڤ پێکەوە گرێدراون و لە یەک کاتدا ڕووبەری هۆشیاریی مرۆڤ فراوانتر دەکەن. کاتێک مرۆڤ لە قۆناخەکانی سەرەتایی تەمەنیدا دەست دەکات بە فێربوونی وشە و دەربڕینەکان، لە هەمانکاتدا دەست دەکات بە ڕێکخستنی جیهانی ناوەکی خۆی؛ زمان مێشک ڕادەهێنێت لەسەر بیرکردنەوەی ڕێکوپێک، ژیریی ڕاستەقینە، شیکارکردنی ئاڵۆزییەکان و دۆزینەوەی چارەسەر بۆ کێشەکان. مرۆڤ بەبێ زمان ناتوانێت چەمکە ئاڵۆزەکان، هەستە بەتینەکان، یان خەیاڵە فراوانەکانی بگەیەنێتە ئاستی تێگەیشتن و دەربڕین. زمان وەک پردێک وایە لە نێوان جیهانی ناوەوەی مرۆڤ و جیهانی دەرەوەدا، و دەبێتە هۆی ئەوەی کە تاک بتوانێت واتا بۆ بوونی خۆی لە گەردووندا بدۆزێتەوە و بیانخاتە چێوەیەکی ڕوونەوە. لە ڕێگەی زمانەوەیە کە مرۆڤ دەتوانێت بۆچوونەکانی خۆی دەرببڕێت، لێکۆڵینەوە لە دیاردەکان بکات، بگاتە داهێنان ، و بەردەوام لە ئاستێکی بەرزی زانین و تێگەیشتندا بمێنێتەوە.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، زمان ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەبینێت لە بەستنەوەی تاکی کۆمەڵگە بەیەکەوە و دروستکردنی هاوسەنگی و یەکڕیزی لەنێوان ئەندامەکانیدا. زمان ناسنامەی بەکۆمەڵی کۆمەڵگە پێکدەهێنێت و دەبێتە ئەو بەستەرە پتەوەی کە مێژوو، کلتور، نەریت، و بەها بەرزەکان لە نێوان نەوەکاندا دەگوازێتەوە. کاتێک گروپێکی مرۆیی بە هەمان زمان قسە دەکەن و دەدوێن، ئەوا هەستێکی هاوبەش بە بەئاگابوون، هاوسۆزی، و پێکەوەبوون لەنێوانیاندا دروست دەبێت کە دەبێتە قەڵغانێکی بەهێز لە بەرامبەر دابەشبوون و لێک هەڵوەشانەوەدا. زمان پڕە لە نیشانە و هێمای کۆمەڵایەتی کە لە ڕێگەیانەوە تاکەکان فێر دەبن چۆن لەگەڵ یەکتردا هەڵسووکەوت بکەن، ڕێز لە بەهاکانی یەکتر بگرن، و پێکەوە سیستمێکی ئاکاریی و یاسایی دابمەزرێنن کە ڕێگری لە پێکدادان بکات و ئارامی بپارێزێت.
پەیوەندی نێوان زمان و کلتور پەیوەندییەکی زیندەگی و دانەبڕاوە؛ زمان دایک و پارێزەری کلتورە و کلتوریش ژینگە و ناوەڕۆکی زمان دەوڵەمەند دەکات. هەر زمانێک خاوەنی تایبەتمەندییەکی کلتوریی تایبەت بە خۆیەتی کە تێیدا ئەزموونی دەیان ساڵ یان سەدان ساڵی نەتەوەیەک یان کۆمەڵگەیەک تۆمار کراوە. کاتێک زمانێک گەشە دەکات و دەوڵەمەند دەبێت، کلتوری ئەو کۆمەڵگەیەش دەچێتە ئاستێکی باڵاتری پێشکەوتنەوە، چونکە زمان کەرەستەی سەرەکییە بۆ دروستکردنی وێژە، هونەر، فەلسەفە، و زانست. شاعیران، نووسەران، و هزرمەندان لە ڕێگەی بەکارهێنانی زرنگی و جوانی زمانەوە دەتوانن گەورەترین پەیامەکان بگەیەنن و گیانی کۆمەڵگە لە خەو ڕابپەڕێنن. بە پێچەوانەشەوە، کاتێک زمانێک لاواز دەبێت یان بەرەو پووکانەوە دەچێت، کلتوری پشت ئەو زمانەش ڕوو لە شێواندن و لەدەستچوون دەکات، چونکە ئەو کۆمەڵگەیە دەستبەرداری ئەو ڕەگ و ڕیشە هزرییانە دەبێت کە بوونی ئەوی لەسەر بەندە.
لە بواری ئابووری و زانستیشدا، زمان پێگەیەکی زۆر مەزنی هەیە لە گەشەپێدانی شارستانییەتدا. پێشکەوتنی زانستی، تەکنەلۆژی، و پیشەسازی پێویستی بە زمانێکی ڕوون، ورد، و دەوڵەمەند هەیە کە بتوانێت هاوشانی پێشکەوتنە خێراکانی سەردەم گەشە بکات. زمانی زیندوو و دەوڵەمەند توانای ئەوەی هەیە کە چەمکە نوێیەکان وەربگرێت، دایانڕێژێتەوە، و بیانگوازێتەوە بۆ نێو کۆمەڵگە بۆ ئەوەی لە هەموو بوارەکاندا سوودیان لێ وەربگیرێت. لە ڕێگەی زمانێکی پێشکەوتووەوە، پەیوەندییە ئابوورییەکان ڕێکدەخرێن، پرۆسەکانی بەرهەمهێنانی زانست ئاسانتر دەبن، و داهێنانەکان دەبنە هۆی بەرزکردنەوەی ئاستی ژیانی تاکەکانی کۆمەڵگە. کاتێک زمانێک توانای پێشکەشکردنی زانست و زانیاریی بە زمانێکی پەتی و ڕوون هەبێت، دەرگای نوێ بەڕووی گەنجان و توێژەکانی تری کۆمەڵگەدا دەكاتەوە بۆ ئەوەی بەشدارییەکی کارا لە پێشکەوتنی جیهانیدا بێتە ئاراوە بێئەوەی هەست بە نامۆیی بکەن.
پەروەردە و فێرکردنیش بوارێکی تری هەستیارن کە زمان تێیدا ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت لە گەشەسەندنی هزری و زانستی نەوەکانی داهاتوودا. زمان خاڵی دەستپێک و کۆتایی پرۆسەی فێرکردنە؛ چۆنیەتی فێربوونی منداڵان لە قوتابخانەکاندا بەستراوەتەوە بەو زمانەی کە وانەکانی پێ دەوترێتەوە. زمانی دایک بەتایبەتی دەوری یەکلاکەرەوەی هەیە لە گەشەپێدانی زمانی منداڵ و بەرزکردنەوەی توانای لێکدانەوە و تێگەیشتنی دروست لە سروشت و کۆمەڵگەدا. فێربوون بە زمانی دایک یارمەتی مێشک دەدات کە زانیارییەکان بە خێرایی و بە شێوازێکی سروشتی وەرگرێت، شیکاری بکات، و داهێنەرانە بەکاری بهێنێت. کاتێک پرۆسەی پەروەردە لەسەر بنەمای زمانی زگماکی بێت، ئەوا منداڵ لە قۆناخەکانی سەرەتایی ژیانیدا هەستی متمانە بەخۆبوون و ناسنامەی کەسایەتی بەهێزتر دەبێت، و توانای فێربوونی زمانەکانی تریش لە داهاتوودا ئاسانتر و فراوانتر دەبێت.
لە لایەکی ترەوە، گەشەی زمان هێمایەکی ڕوونی پێشکەوتنی هۆشیاریی ڕامیاری و دیموکراسییە لە کۆمەڵگەکاندا. لە کۆمەڵگەیەکدا کە زمان تێیدا ئازاد، دەوڵەمەند و بەپێز بێت، بۆچوونەکان دەتوانرێت بە ڕوونی و بێ لایەنی دەرببڕدرێن، گفتوگۆی مەدەنی و بنیاتنەر لە نێوان چین و توێژەکاندا دروست دەبێت، و ماف و ئازادییەکان بە شێوازێکی باشتر دەپارێزرێن. زمان لێرەدا دەبێتە زەمینەیەک بۆ لە یەک تێگەیشتن، گفتوگۆکردن لەسەر کێشە چارەنووس سازەکان، و گەیشتن بە چارەسەری ئاشتیانە بۆ ناکۆکییە کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەکان. زمانی پاراو و دەوڵەمەند ڕێگری لە توندوتیژیی هزری و زمانی دەكات و دەبێتە هۆی ئەوەی کە هزری ئازاد و ڕەخنەگر گەشە بکات، کە ئەمانەش بنەمای سەرەکی بۆ هەر کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و دیموکرات پێکدەهێنن.
سەرەڕای ئەم هەموو بایەخە مەزنە، زمان لە سەردەمی ئێستادا ڕووبەڕووی تەحەدای گەورە و مەترسیداریش دەبێتەوە. گۆڕانکارییە خێراکانی تەکنەلۆژیا، جیهانگیری، و تێکەڵاوبوونی کلتورەکان هەندێک جار دەبنە هۆی پەراوێزخستنی زمانە ناوخۆییەکان و لاوازکردنی توانای هزری و کلتورییان. هەروەها، بەکارهێنانی زمان بە شێوازێکی ڕووکەش و دوور لە بنەما وێژەیی و زمانەوانییەکان دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی گوزارشتکردن و بیرکردنەوە لەنێو نەوە نوێیەکاندا. بۆیە پاراستن، گەشەپێدان، و دەوڵەمەندکردنی زمان تەنها کارێکی ڕووکەش نییە، بەڵکوو ئەرکێکی نیشتمانی، ئاکاری و هزرییە کە پێویستی بە هەوڵی بەردەوام هەیە لە ڕێگەی بەهێزکردنی پەروەردە، گرنگیدان بە وێژە و نووسین، و دابینکردنی پێویستییە زانستی و هونەرییەکان بۆ ئەوەی زمان بتوانێت بەردەوام بێت لە پێشەنگایەتیکردنی گەشەی کۆمەڵگەدا.
پەرەپێدانی زمانی کوردی لە سەردەمی تەکنەلۆژیای مۆدێرندا ئەرکێکی هەستیار و نیشتمانییە کە پێویستی بە هەوڵێکی هەمەلایەنە هەیە بۆ ئەوەی ئەم زمانە کۆن و دەوڵەمەندە بتوانێت هاوشانی خێرایی پێشکەوتنە سەردەمییەکان هەنگاو بنێت و لە فۆرمە دیجیتاڵییەکاندا شوێنپێی خۆی بکاتەوە. لە جیهانی ئێستادا که سەکۆکانی زیرەکیی دەستکرد، گەڕانی ئەلیکترۆنی، و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوارەکانی ژیانیان داگیر کردووە، بوونی ناوەڕۆکێکی زانستی، ئەدەبی و تەکنەلۆجی بە زمانی کوردی دەبێتە مەرجێکی بنەڕەتی بۆ مانەوە و گەشەکردنی بەردەوامی زمانەکە لە مەودای درێژخایەندا. بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە، دەبێت ناوەندە رۆشنبیرییەکان، نووسەران، و شارەزایانی زمان پێکەوە کار بکەن بۆ دروستکردنی بنکەی زانستی زمانی، فەرهەنگی ئەلیکترۆنی، و داهێنانی نەرمەواڵەی تایبەت کە یارمەتیدەر بن لە بەدیجیتاڵکردنی دەقە کوردییەکان و ئاسانکردنی پرۆسەی بەکارهێنانی لە سیستمە کۆمپیوتەرییەکاندا. هاوکات، فراوانکردنی بەکارهێنانی زمانی کوردی لە بوارەکانی زانست، پزیشکی، زانیاریناسی و بەڕێوەبردن داوا دەکات کە فەرهەنگێکی دەوڵەمەند لە وشە پەتییەکان و زاراوە هاوچەرخەکان بێپەنا نەهێڵرێنەوە، بەڵکو بە شێوازێکی زانستی داڕێژرێن و بڵاو ببنەوە بۆ ئەوەی نەوەی نوێ بتوانێت بێ هیچ کێشەیەک زانیارییە جیهانییەکان بە زمانی زگماکی خۆی وەربگرێت و پەرەی پێ بدات. لە لایەکی ترەوە، پێویستە پرۆگرامەکانی خوێندن و ناوەندەکانی فێرکردن بایەخێکی زیاتر بە بەهێزکردنی بنەماکانی ڕێزمان و شێوازی نووسینی دروست بدەن، چونکە پاراستنی پەتیبوونی زمان لە نێو کەرەستە دیجیتالییەکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دا دەبێتە قەڵغانێک لە بەرامبەر داڕمان و تێکەڵبوونی ناپێویست بە زمانەکانی تردا. بەم شێوازە، بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا نەک تەنها مەترسی نابێت بۆ سەر زمان، بەڵکوو دەبێتە گەورەترین دەرفەت بۆ ئەوەی زمانی کوردی سنورە جوگرافییەکان ببڕێت و ببێتە خاوەنی پێگەیەکی شایستە لە جیهانی زانیاری و ئاراستەکانی داهاتووی مرۆڤایەتیدا.
ڕۆڵی وێژە، هۆنراوەو پەخشان لە گەشەپێدان و پاراستنی زمانی کوردیدا پایەیەکی زۆر بنەڕەتی و یەکلاکەرەوەیە، چونکە لە درێژایی مێژوودا ئەدەب تەنها کەرەستەیەکی سادە یان هۆکارێکی دەربڕینی هەستەکان نەبووە، بەڵکوو وەک قەڵایەکی مەزن کاریکردووە بۆ ڕاگرتنی ڕەسەنایەتی، دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگ، و گەیاندنی لایەنە هزرییەکانی نەتەوەیەک. لەو سەردەمانەی کە کلتور و زمان ڕووبەڕووی گوشار و کەنارگیرکردن دەبوونەوە، نووسەران و شاعیران توانیویانە بە هۆنراوە پڕ لەواتا و پەخشانی بەپێزیان دەوڵەمەندیی فەرهەنگ و هێزی داڕشتنی زمانەکە بپارێزن. وشە لە ڕێگەی دەقی ئەدەبییەوە تەنها ئامرازێکی گەیاندنی ڕووکەش نییە، بەڵکوو بارگاوی دەبێت بە وێنەی هزری، جوانیی سیمبولی، و ڕیتمی ڕۆحی کە وا لە زمان دەکات زیندوو بمێنێتەوە و بەرەو باڵابوونی زیاتر هەنگاو بنێت. گەشەسەندنی کەرەستە ئەدەبییەکان و داڕشتنی پەخشانی هاوچەرخ یارمەتیدەرێکی گەورەیە بۆ فراوانکردنی ڕووبەری وشەسازی و ڕەوانبێژی لە فەرهەنگی بەکۆمەڵدا. کاتێک نووسەران بە تێگەیشتنێکی دروستەوە دەست بۆ کێشکردنی زاراوە پەتییەکان و نوێکردنەوەی شێوازی گوزارشتکردن دەبەن، ئاستی تێگەیشتنی هزریی خوێنەر بەرز دەکەنەوە و مێشکی بەکارهێنەران ڕادەهێنن لەسەر دۆزینەوەی مانای دەوڵەمەند بەبێ پەنابردن بۆ کەرەستەی بیانی. هۆنراوە بە ڕیتم و شێوازی تایبەتی خۆی یادگەی بەکۆمەڵی کۆمەڵگە پاراو دەکات و وشە دەگمەنەکان لە بیرچوونەوە دەپارێزێت، لە کاتێکدا پەخشان و لێکۆڵینەوە هزرییەکان توانای زمانەکە لە شیکارکردنی ئاڵۆزییە زانستی و کۆمەڵایەتییەکاندا دەخەنە ڕوو. لە لایەکی ترەوە، ئاڵنگارییەکانی جیهانگیری و گۆڕانکارییە خێراکان لە دنیای ئەمڕۆدا وا دەکەن کە ڕۆڵی وێژە.لە بەهێزکردنی ناسنامەی نەتەوەییدا زیاتر لە هەموو کاتێک دەرکەوێت. جیهانگیری لەگەڵ خۆیدا شەپۆلێکی گەورەی فەرهەنگی و زمانی هێناوە کە دەتوانێت ببێتە هۆی شێواندن یان لاوازکردنی زمانە ناوخۆییەکان؛ لێرەدا دەقی ئەدەبی ڕەسەن دەبێتە بەربەستێک لە بەرامبەر لەدەستچوونی پێکهاتە و تایبەتمەندییە کلتورییەکانی زمانەکەدا. بەکارهێنانی زمانی ڕەوان لە وێژەدا، هانی نەوە نوێیەکان دەدات کە نەک تەنها وەک ئامرازێکی ڕۆژانە سەیری زمانەکەی خۆیان بکەن، بەڵکوو وەک سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی بیر، جوانی، و شانازیی کلتوری تێی بگەن. ئەزموونی ئەدەبی خاوەن پێگە دەتوانێت پردێک لە نێوان ڕابردووی دەوڵەمەند و ئاییندەی سەردەمیانەدا دروست بکات، بە شێوازێک کە زمانەکە لەسەر بنەما ڕەسەنەکانی خۆی بمێنێتەوە و لە هەمان کاتدا توانای وەڵامدانەوەی پێداویستییە نوێیەکانی هزری سەردەمی هەبێت. پاراستنی ڕەسەنایەتیی زمان لە ڕێگەی وێژەوە، لە ڕاستیدا پاراستنی ئەو ڕۆحە زیندووەیە کە ژیانی هزری و کۆمەڵایەتیی پێ بەردەوام دەبێت، و زەمینە خۆش دەکات بۆ ئەوەی کۆمەڵگە بە شێوەیەکی سەربەخۆ، ئازادانە و بەئاگایانە لە گەشەکردنی بەردەوامدا بێت.
لەگەڵ فراوانبوونی ڕووبەری پەیوەندییەکان و تێکەڵاوبوونی خێرا لە جیهانی هاوچەرخدا، زمان دەبێتە ئەو قەڵغانە پتەوەی کە هۆشیاریی نەتەوەیی و فیکریی تاکەکان لە داڕمان و توانەوە دەپارێزێت. هەر کۆمەڵگەیەک ئەگەر بیەوێت پێگەی خۆی لە نێو گەردوونی زانیاریدا بسەلمێنێت، دەبێت گرنگییەکی بێوێنە بە زمانەکەی بدات و وەک کەرەستەیەکی سەرەکی بۆ بەرهەمهێنانی زانست و داهێنان سەیری بکات. کاتێک زمان توانای هەبوو وەڵامدانەوەی بۆ سەرجەم پێداویستییە نوێیەکانی زانست، تەکنەلۆژیا، و فەلسەفە هەبێت، ئەوا تاکەکانی کۆمەڵگە هەستی متمانە بەخۆبوونیان زیاتر دەبێت و بە شێوازێکی کاراتر و چالاکتر بەشداری لە پەرەپێدانی شارستانییەتی مرۆڤایەتیدا دەکەن، چونکە زمان تەنها ئامرازێکی گەیاندن نییە، بەڵکو خودی بوون، ڕۆح، مێژوو و ئاییندەی گەشاوی کۆمەڵگەیە.
زمان بەرزترین و کاریگەرترین داهێنانی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە کە تێیدا ڕابردوو، ئێستا، و داهاتووی کۆمەڵگە پێکەوە گرێدراون. زمان تەنها کەرەستەیەک نییە بۆ گەیاندنی پەیام، بەڵکوو خودی ئەو ژینگەیەیە کە تێیدا بیر، کلتور، شارستانییەت، و مرۆڤایەتی گەشە دەکەن و باڵا دەبن. هەموو پێشکەوتنێکی گەورەی کۆمەڵایەتی و زانستی پێویستی بە زمانێکی زیندوو، دەوڵەمەند و پێشکەوتوو هەبووە و دەبێت، چونکە نەتەوەیەکی خاوەن زمانی بەهێز، هەمیشە خاوەنی ناسنامەیەکی زیندوو و ئاییندەیەکی گەش و پڕ لە داهێنان دەبێت. پاراستن و پێشکەوتنی زمان، لە بنەڕەتدا پاراستن و پێشخستنی خودی مرۆڤ و کۆمەڵگەیە بەرەو لوتکەی بەرزیی هۆشیاری و شارستانییەت.




بنەما لیبراڵییەکانی دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» لە فەلسەفەی ئۆجەلاندا!.. 3 .. سابیر محەمەد

بەشی سێیەم و کۆتایی

فەلسەفەی ئەنارکیزم (ئیکۆلۆژیای کۆمەڵایەتی) – مورای بۆکچین (Murray Bookchin

«ئێمە باوەڕمان وایە کە مارکسیزم بۆ سەردەمی کەمی یان نوقسانیی پێداویستییەکان لەدایک بووە و ڕەخنەیەکی یەکجار چاک و نایابی سەردەمەکەی بوو بە دیاریکراوی لە سەرمایەداریی پیشەسازی؛ بەڵام بۆ لەدایکبوونی سەردەمێکی نوێ، دادەمەزرێت و تەواو نەکراوە، و پێشبینییەکانی تەنیا یەکلاینەیی و جۆزئییانە بوون.» (٢)
«ئەگەر هێشتا بمانەوێت زیاتر لە دیدی مارکس تێبگەین، هەر ئاوهاش دەتوانین زیاتر لە هەڵە حەتمییەکانی پیاوێک فێر بڵێین کە نەدەکرا خۆی لێ بپارێزێت—کە هی سەردەمی کەمی و نوقسانیی [ماتێرییاڵ] و تەکنۆلۆژیا بوون، کە بە دەگمەن بە وزەی کارەبا کاریان دەکرد—ئەمانەش توانای مارکسیان سنووردار کردبوو. لە ئێستادا ئێمە دەتوانین فێربین لەوەی چەندێک جیاوازی لە نێوان سەردەمی ئێمە و ئەوەی کە مێژوو بەڕێی کردووە هەیە؛ هەروەها ناسین و پێزانینی ئامادەیی ئەو ئیمکانیەتەی کە لە ڕووی نەوعییەتەوە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە، کە چ جۆرێک لە پرسە دەگمەنەکان و شیکردنەوە و بەکردەوەکردنیانی لەبەردەمماندا داناوە. ئەگەر بمانەوێت شۆڕشێک بکەین، نەک لەباربردنێکی دیکەی مێژووانە، دەبێت لە هەموو ئەمانەی ناومان هێنان بەئاگا بین.» (٣)
لەم پەرەگرافە بچووکەی بۆکچیندا، ناوەڕۆکی تێڕوانین و فکری بۆکچینمان بۆ دەردەکەوێت و ئەوەمان پێ دەڵێت کە «مارکسیزم»—بەو مانایەی کە بۆکچین لێی تێگەیشتووە—ئایدیۆلۆژیایەکی کۆنی سەردەمێکی مێژوویی دیاریکراوە؛ واتە «سەردەمی کەمی و نوقسانیی ماتێرییاڵ و تەکنۆلۆژیا»، نەک میتۆدێکی زانستیی لێکۆڵینەوە، شیکردنەوە و ڕەخنەگرتن لە بنەما تیۆرییەکانی ئابووریی سیاسیی سیستەمی سەرمایەداریی بۆرژوایی.
میتۆدی فکریی مارکس و ئەنگڵس تەنیا ڕەخنەیەکی ڕووکەشانە و کاتی نەبوو لە سەرمایەداریی سەدەی هەژدە، بەڵکو بنەمای زانستیی کەڵەکەبوونی سەرمایە، کاری کرێگرتە، هێزی کار، کاڵا، بەها، و بتپەرستیی کاڵا (Commodity Fetishism) بوو، کە لەسەر بنەمای فەلسەفەی «دیالێکتیک»ی هیگڵ و میتۆدی زانستی (Induction and Deduction / ئیستقرا و ئیستنتاج) داڕێژرابوو.
فەلسەفەیەی بۆکچین لە بنەڕەتدا چاوپۆشیکردنە لە خەبات بۆ ڕوخاندنی دەسەڵاتی سەرمایەداری و پێداگریی ناڕاستەوخۆیە لەسەر هێرارکی و دەسەڵاتی دەوڵەت؛ هەروەها لەبەرچاونەگرتنی ئەوەیە کە سیستەمی سەرمایەداری بریتییە لە شێوازێکی بەرهەمهێنان و سیستەمێکی ئاڵۆز کە لەسەر بنەمای چەوساندنەوە و کەڵەکەبوونی سەرمایە دامەزراوە.
ئەم فەلسەفەیە برەودانە بە خەباتێکی ڕیفۆرمیستانەی بۆرژوایی و فریودانی چینە چەوساوەکان بە سۆسیالیزمێکی خەیاڵی (یۆتۆپیایی)، لە ڕێگەی دەستەواژەی وەک: «یەکینەکانی گەل»، «ئەنجومەنە خۆجێییەکان»، «یەکینەکانی بەرگری و خۆپاراستن»، «یەکینەکانی ژنان»، «یەکینە هەرەوەزییەکان»، و «کۆمۆنەکانی گەڕەک».
هەموو ئەم دەستەواژە جیاواز و فریودەرانە—کە بەگوێرەی بانگەشەکان بڕیارە بتوانن چارەنووسی ژیانی ئابووری و سیاسیی کۆمەڵگە بگرنە دەست و دەستنیشانی بکەن—جۆرێک لە گەوجاندن و بەلاڕێدابردنی خەباتی چینی کرێکار و چەوساوەکانن، و خۆڵکردنە چاوی جەماوەرە لە ئاست سەرکوت و چەوساندنەوەی سەرمایەداران و دەوڵەتەکانیان. هەروەها هەوڵێکی نەزۆکانەیە بۆ دژایەتیکردنی سۆسیالیزمی زانستی و مارکسیزم وەک ئاڵای شۆڕشگێڕانەی خەباتی چینایەتیی پرۆلیتاریا.
بەبێ ئەم خەباتە سیاسی و ئابوورییە ڕێکخراوەی چینی کرێکار و تەواوی چەوساوەکانی کۆمەڵگە، مەحاڵە جەماوەری بەرینی چەوساوەی کورد بگەن بە ڕزگاریی یەکجاری و ئازادیی مرۆڤی کارکەر و ژنانی چەوساوە.
ئەنارکیزم—چ قوتابخانەی کرۆپۆتکین، باکۆنین، پرۆدۆن، یان ماری بۆکچین بێت—هیچی تر نییە بێجگە لە فەلسەفەیەکی خەیاڵیی وردەبۆرژوایی بۆ ڕاگرتن و هێشتنەوەی بنەما و سەرچاوەکانی چەوساندنەوەی چینایەتی.
مێژووی خەباتی جیهانیی پرۆلیتاریا و ناوچەکەش ئەمەی سەلماندوە کە هەموو قوتابخانە جیاجیاکانی ئانارکیزم وەک: کرۆبۆتکین، باکۆنین، پرۆدۆن، مۆرای بۆکچین— لە قۆناغی دوێنێ و ئەمڕۆی گەشەی سەرمایەداریدا، هیچی تر نین بێجگە لە فەلسەفەیەکی خەیاڵی و وردەبۆرژوایی بۆنڕاگرتن و هێشتنەوەی بنەما و سەرچاوەکانی چەوساندنەوەی چینایەتی، وەکۆمەڵگا لە دۆخێکی ئاژاوەگێڕی و بێسەروبەردا ئەهێڵنەوە، وە کێشەی سەرەکی ئەم سۆسیالیزمە خەیاڵیە لە پڕۆسەی هەڵپێچان و بنبڕکردنی ؛ خاوەنداریەتی تایبەتی و بنەما ئابووری و یاساییەکانی سیستەمی سەرمایەداریدایە کە دەوڵەت بەڕێوەیان ئەبات.
هەروەها پەیوەندیەی نێوان ( دەوڵەت و شۆڕش) لە بۆشاییەکی چینایەتی پڕ لە ئاژاوەو و گێژاودا ئەهێڵنەوە، وە هیچ جۆرە ئاڵتەرناتڤێکی جەماوەری شۆڕشگێڕانەیان بۆ گەیشتن بە سۆسیالیزمی زانستی لە دەستووری کاردا نیە.
ئەم جۆرە لە سۆسیالیزمیە خەیاڵییەی ئەنارشیستەکان، شانبەشانی تەواوی بۆچوون و دیدگا بۆرژوازیەکانی تری جیهانی لێبڕالیزمی نوێی سەرمایەداری دژ بە میتۆدی دیالێکتیکی و شۆڕشگێڕانەی مارکس ئەوەستنەوەو، بە «ئایدیۆلۆژیایەکی کۆن» لەقەڵەمی ئەدەن؛ لە کاتێکدا میتۆدی لێکۆڵینەوەی دیالێکتیکانەی زانستی بۆ سەرهەڵدانی « خاوەنداریەتی تایبەتی» و « سەرمایە»، و « هێزی کار» وەک دایکی هەموو کاڵاکان، وە « زێدەبەها»، ناتوانرێت بە ئایدیۆلۆژیا ئەژمار بکرێن، بەڵکو بریتین لە ڕەخنەیەکی زانستی لە خودی بنەماکانی ئابوورى سەرمایەداری، و لەسەر ئەو بناغەیە بنەما سەرەکیەکانی ڕێبازی ڕزگاریی پرۆلیتاریا و توێژە چەوساوەکان ڕۆشن ئەکاتەوە.
ئامانجی سەرەکیی ڕەوتی نوێی میانڕەوانەی ئەنارکیستانەی عەبدوڵا ئۆجەلان ئەوەیە کە تەواوی ناوچە کوردنشینەکان—چ لە ئێران، عێراق، سوریا، یان تورکیا—بەرەو خەباتێکی ڕیفۆرمیستانەی NGO بەرێت، لە ڕێگەی دڵسۆزییەکی درۆزنانە و بۆرژوا لێبڕاڵیانە بۆ ژنان.
لەم نێوەدا تەواوی دامودەزگاکانی هەواڵگریی جیهانی و دەزگا ئەمنییەکان—لە پێش هەموویانەوە ئەمریکا، ئەوروپا، تورکیا، و ئیسرائیل—لە درێژەی پرۆسەیەکی درێژخایەندا بۆ دژایەتیکردنی کۆمۆنیزمی ڕادیکاڵی مارکس، کار لەسەر شێواندنی هزر و هۆشی چینە چەوساوەکانی جیهان و بەتایبەت ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەن.
شێواندنی ئەم هزر و هۆشە لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی بیروبۆچوونی ڕەگەزپەرستانەی ناسیۆنالیستی، تایفی، ئایینی، خرافات، و تێکدانی ڕیزی هاوپشتی و یەکگرتوویی چینی کرێکار و چەوساوەکانی ناوچەکەیە.
دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی»—کە لە بنەڕەتدا هیچ بنەمایەکی چینایەتیی پرۆلیتاری یان کۆمۆنیستانەی نییە—بووەتە مەشخەڵێکی لێبڕاڵانە بۆ بەهێزکردنی ڕەوتی ناسیۆنالیزمی کورد.
ئەرکی بەرزکردنەوەی ئەم مەشخەڵە چەواشەکارانەیە و ڕێکخستنی کۆڕ وکۆمەڵەکان و هێنانە سەرشەقامی جەماوەر (دواتریش دروشمی وەک «٢+٢=١»)! لە ڕێگەی مانگرتنی گشتی و هەڵخڕاندنی هەستی جەماوەر سەبارەت بە ژنان و بەسوودوەرگرتن لەم دروشمە لیبراڵی و ڕیفۆرمیستییە، سپێردراوەتە دەست سەرانی حیزبە قەومییە کۆنەپەرستەکانی کوردایەتی، بەتایبەت لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا.
ئەو پێناسەیەی بۆکچین و عەبدوڵا ئۆجەلان بۆ «ئازادی» دەیەکەن، ڕێک هەمان ئەو ئازادییە بۆرژواییەیە کە کاتی خۆی لێنین خستیە ژێر ڕەخنەی بێبەزەییانەی خۆیەوە؛ هەروەک لە کتێبی «چی بکەین؟»دا دەڵێت:
«ئازادی وشەیەکی مەزنە، بەڵام لەژێر ئاڵای ئازادیی پیشەسازیدا سامناکترین جەنگەکانی تاڵانکردن و دەستبەسەرداگرتن بەرپا کران، و لەژێر ئاڵای ئازادیی کاردا، کرێکاران تاڵان کران. وشەی (ئازادیی ڕەخنەگرتن)یش لە بەکارهێنانی ئێستایدا بە هەمان شێوە ئەم ساختەکارییە لەخۆ دەگرێت.»

——————————————-

(٢) گوێ ڕادێرە ئەی مارکسیست . ل. ١٨ / وەرگێڕانی زاهیر باهیر
(٣) ل.١٩ « هەمان سەرچاوەی پێشوو.
(٤) لێنین « چی بکەین» ( دۆگماتیزم و « ئازادی ڕەخنە» )

سابیر. م
٣٠ /١٠ /٢٠٢٦




گیرخواردن لەنێو ئیلوزیۆندا.. کاوە جەلال

1
لێکسیکۆنی زانستی نیۆرۆلۆژی (دەمارناسی) ڕاستەوخۆ واتای وشەیی ئیلوزیۆن پێشان دەدات: وەرگیراوە لە ئیلوزیۆ-ی لاتینی، بەواتای: هەڵخەڵەتان (فریوخواردن).
ئیلوزیۆن بەگوێرەی فەرهەنگی دودن-ی ئەڵمانی سێ واتای هەیە: 1) خۆفریودان پێشبینیی ڕەوشێکە کە تەواو سازاوە بە هزرینی خۆزگەیی (Wunschdenken) و هیچ پەیوەندییەکی بە کەتوارەوە نییە، بە واتایەکی دی: چەوتەهیوا؛ 2) لە پسیکۆلۆژیدا دەرککردنی هەڵە یان فریوخواردووی کەتوارە؛ 3) لە هونەردا کاریگەرییەکە لەسەر مرۆڤ لە شێوەی وەهمدا. بۆ ئێمە دوو واتای یەکەمی تێگەکە گرنگن.
هەروەها لێکسیکۆنی فەلسەفەیی مێتسلەر ئەدگارێکی سەرنجڕاکێشی ئیلوزیۆن دەردەخات: ئیلوزیۆن بەرگەگرە و ڕێنادات لەکاربخرێت تەنانەت دوای ئەوەی هەقیقەتەکەی دەناسرێتەوە.
ئیلوزیۆنی دەرکی بریتییە لە چەوتەڕاڤەی شئورە دەرکییەکانی خۆ بەڕێی مێشکەوە. گەرچی شئور زانیارییەکی (ئینفۆرماسیۆنێکی) ڕیالە و بەڕێی دەرکەوەرەکانەوە دێتەئاراوە، وەلێ مێشک پابەند بە ئەزموون و نموونەی پێشتر هەبووەوە دەیخوێنێتەوە، بەوەش لای تاکەکەس وێنەیەکی هەڵەی کەتوار سەرهەڵدەدات. نموونەیەک بۆ ئیلوزیۆنی دەرکی ئەوەیە کە کەسێک بەهەڵە ڕوخساری کەسێکی نەناسراوی لێدەگۆڕرێت و وەک ڕوخساری دۆستێک دەرکی دەکات.
ئیلوزیۆن وەک هزرینی خۆزگەیی، بە واتایەکی دی وەک چەوتەهیوا یان ئارەزووی خۆیی، دەشێت تاکەکەسی یان ئیدیۆلۆژیانە بێت. لەم ڕەوشەدا تاکەکەس کەتوار بەهەند وەرناگرێت، بەڵکو خۆفریودەرانە تێڕوانینێک یان ڕەوشێک بە ڕاست دادەنێت تەنیا لەبەرئەوەی خۆزگەیەتی کە ئەوها بێت. بۆ نموونە: کەسێک دەبێژێت دەوڵەتی کوردی بەڕێوەیە، چونکە گۆیا کوردەکان لە ڕۆژئاوا جیاواز لە گەلانی دراوسێیان دەنرخێنرێن. یان ئیدیۆلۆژیی „جڤاکی دێمۆکراتیک و برایەتیی گەلان“ ئیلوزیۆنە، چونکە لە تیۆرییەکی نامۆوە بە دەڤەرێکی کولتووری گرووپ چالاک دەکات بەبێ ئەوەی کەتواری جڤاکی و سیاسیی فرە ئاڵۆز و پڕ لە بەرژەوەندیی جیاوازی ئەو دەڤەرەی بەهەند وەربگرێت.
مۆرکی کرۆکیانەی ئیلوزیۆن ئەوەیە کە هەردەم دژبەری (نەسازی) لە خۆ دەگرێت، چونکە وەک ئیلوزیۆنی دەرکی، دەرکەوەرەکان و مێشک „هاوکاتیانە“ کار لە دوو زانیاریی پێکەوەنەگونجاودا دەکەن: چاو یان گوێ کەتوارێکی دیاریکراوی فیزیکی دەرکدەکات، وەلێ مێشک پابەند بە بەهاگەلی ئەزموونەوە بەهەڵە ڕاڤەی دەکات. ئەوجا دژبێژییەکە لە ئیلوزیۆنی ئیدیۆلۆژیانەدا لەوەدایە کە وا دادەنرێت ئەو ئیدیۆلۆژییە نوێنەری ڕاستییەکی ئۆبژێکتیڤییە، ئەوە کاتێک تەنیا سەبژێکتیڤییانە داڕێژراوە و بەرەو ڕووی کەتوار کراوەتەوە.
کەواتە دەشێت ئیلوزیۆن بێزیان یان پڕمەترسی بێت. مرۆڤ لە ئیلوزیۆنی بێزیاندا تەنیا خۆی فریو دەدات، بۆ نموونە خۆی بە ژیرتر دادەنێت لەوەی کە ئەو خۆی لە ڕاستیدا چۆنە، وەلێ گەر کەسێک لە خۆی بایی ببێت و وای دابنێت گۆیا دەرەقەتی دۆخێکی ناڕۆشنی ئاڵۆز دەدات، ئەوجا گەر بڕیاری هەڵە بدات و بەدوویدا کرداری ڕیسکمەند بنوێنێت، ئیدی دەشێت ئیلوزیۆنەکەی ژیانی بخاتە مەترسییەوە. ئەم کێشەیە لە ئیلوزیۆنی ئیدیۆلۆژیانەدا زۆر ستەمترە: دەشێت ئیلوزیۆنەکە ببێت بە پاڵهێز بۆ بڕیار و پاشان کرداری ئەوتۆ کە لە سەرئەنجامدا کێشەی دژوار، تەنانەت کارەسات، بۆ گرووپێکی ئێتنی بهێنێت.

2
تیۆرییەکی جڤاکی کاتێک ئیلوزیۆنە گەر بنەڕەتەکانی بەند نەبن بە مەئریفەی خۆیی هەڵهێنجراوەوە لە پەیوەندیی نێویەکیانەی کەس و کەتوارەوە، بەڵکو ڕاستەوخۆ و ناڕەخنەییانە لە کولتوورێکی دیکەوە وەرگیرابن، ئەوجا سوننەگەرایە کاریان تیدا کرابێت و داڕێژرابن، پاشان لەسەر زەمینەی ئەو تیۆرییە شێوازی کاری سیاسی ئەوها بنیاتبنرێت هەروەک بەسانایی لەنێو خودی جڤاک و پەیوەندییە سیاسییەکانیدا جێی بێتەوە و کارایی وەربگرێت. ئەم تێڕوانینە زۆر تایبەت کۆنسێپتی „جڤاکی دێمۆکراتیک و برایەتیی گەلان” دەگرێتەوە. ئێمە بێگومان هاوکات دەتوانین بەگشتی نموونەی دیکە بۆ چەوتەڕاڤەی کەتوار و نواندنی کردار لێوەی وەربگرین، وەک: „مرۆڤایەتی بەڕێوەیە بەرەو سۆسیالیزم، ئێمەش بە دڵ و بە گیان بۆی تێدەکۆشین و ئامادەین ژیانمان لەو پێناوەدا بەخت بکەین“، یان: „دۆخەکان تەواو لەبارن بۆ ئەوەی بە ڕێفەراندومێک دەوڵەتی سەربەخۆمان ڕابگەیەنین“. بە هەر حاڵ، لە هەریەکەی ئەو نموونانەدا تاکەکەس، یان گرووپ، دروستتر ببێژین: گرووپی داخراو یاخود مێگەلییانەی مۆدێرن، زۆر بەسادەیی لە ئیلوزیۆنی خۆییەوە کەتوار وەردەگرێت و دەیداتەوە، جا گەرچی کەتواری سیاسی هەردەم ئاڵۆزە و پڕە لە بەرژەوەندیی جیاواز کە بەرەو ڕووی یەکدی دەبنەوە. ئەوجا گەرچی دەشێت ئیلوزیۆنەکە لە ئاستی باڵای بەرپرسیاریی سیاسیدا بڕیاری (قەراری) هەڵەی کارەساتێهینی لێبکەوێتەوە (بۆ نموونە سەرئەنجامی ڕێفەراندومێک)، سەرباری ئەوە قەراردەری کارەساتهێن مێش میوانی نییە، چونکە ئیلوزیۆن بەگوێرەی ئەدگارەکەی کە بەرگەگرییە، هێشتا هەر خۆی ڕادەگرێت و مێگەلە دواکەوتووەکەشی بۆ خاتری „جەنابیان“ حیکایەت دەهۆنێتەوە (لێرەدا ناچینە نێو بەرژەوەندگەرایی درۆزنانەوە کە بابەتی خەریکبوونەکەمان نییە).
ئێمە لێرەدا هاوکات دەکەوینە بەردەم پەیوەندیی چڕی ئیلوزیۆنی ئیدیۆلۆژیانە بە ئەخلاقەوە. ئاخر ئیدیۆلۆژی هەردەم بەها ئەخلاقییەکان (دادپەروەری، یەکسانی، برایەتیی گەلان) بەکاردەهێنێت، دەهێنێتەگۆڕێ یان تەنانەت وەک پێویست دەشێوێنێت بۆئەوەی ڕەوایەتی بە بونیادگەلی دەسەڵات بدات یاخود کرداری کۆیی بشێنێت. ئەوجا ئاشکرایە ئەوەش هەر مرۆڤانن کە دەبن بە هەڵگری ئیدیۆلۆژییەک، چونکە باوەڕ دەکەن بۆ دادپەروەری یان ئامانجێکی باڵای گونجاو بە مرۆڤایەتی تێبکۆشن. کێشەیەکی کرۆکی لەم پەیوەندییەدا ئەوەیە کە کێ تێڕوانینە ئیدیۆلۆژییەکان بخاتە ژێر پرسیارەوە، ئیدی گرووپەکە لە دەرەوەی ئەخلاق دایدەنێت (خیانەت، کەسێتیی بەد، گێرەشێوێن و هتد)، بەڵێ تەنانەت دەشێت لە ڕەوشی شەڕی چەکداریدا ئەو جۆرە کەسانە لەناوبەرێت. بێگومان ئەوە ئەندامانی گرووپن کە بە ئیلوزیۆن تەنراون و چیدی ئۆبژێکتیڤییانە دەرکی کەتوار ناکەن، بەڵکو هەموو شتەکان دەخەنە ژێر ڕکێفی ئامانجی باڵای سەرینەییەوە، لێرەشدا ئاشکرایە کە ئەندام بکەرێکی سەربەخۆی کردارنوێن نییە، بەڵکو تەنیا ئامرازە بۆ بەدیهێنانی تێڕوانینەکانی ڕێبەرێتییەکی باڵا کە تەنانەت دەشێت وەک قەوارەی ڕەها (ئەبسۆلوت: سەربەخۆ لە خودی گرووپەکە) ناسێنرابێت. ئەندام یان چالاکوان لەنێو گرووپی خۆداخستوودا کە مێگەلی مۆدێرنە، هەردەم تاکلایەنە کاری تێدەکرێت بۆئەوەی تێڕوانینە ئیدیۆلۆژی-سیاسییەکانی لا بهێنرێنەگۆڕێ و ئەویش پەیڕەوییان بکات (ئیندۆکترینیزاسیۆن). بێگومان دەشێت گەلەک ئەندامی گرووپ کە وەک کەرتی مێگەل هێز وەردەگرن، یان وەک مێیینە لە پابەندیی خانەوادەیی پیاوسالاری دەربازیان دەبێت و دەربازبوونیشیان بە کاری نێو گرووپی ئامانجمەند ڕەوایەتی پێدەدەن، تێڕوانین و نرخاندنی ڕەخنەییان هەبێت، وەلێ بییانچەپێنن و خۆیان بخەنە ژێر ڕکێفی ئەخلاقی یان هزرینی گرووپەوە (Groupthink)، کەواتە خۆیان بە سەرجەمە مێگەلییەکە بگونجێنن، چونکە دەزانن گەر لەدژی هەندێک بڕیار ناڕەزایەتی دەرببڕن، ئیدی لەو مێگەلە وەدەردەنرێن. ئێکسپێریمێنتەکەی (تەجروبە زانستییەکەی) سۆلۆمۆن ئێش پێشانی دەدات کە مرۆڤان تەنانەت ئامادەن ناڕاستییەکی ناسراوە بە ڕاستی دابنێن تەنیا بۆ خاتری ئەوەی لەدژی زۆرینەی گرووپ هەڵوێست وەرنەگرن، بۆ نموونە لە بەراوردکردنی دوو هێڵدا کورتترەکەیان بە درێژتر لە ئەویدیکەیان دادەنێن.

3
تیۆریی جڤاکی دێمۆکراتیک و برایەتیی گەلان نموونەیەکی بەرجەستەیە بۆ ئیلوزیۆنی ئیدیۆلۆژیانە. لێرەدا باش دەبێت کە سەرەتا ئەناڕشیزم و ئامانجەکەی وەک دژەتەوەری ئەو جۆرە جیهانبینییە ناوبراوە وەربگرین. لە ئەناڕشیزمدا شۆڕشگێڕەکان هەر لە سەرەتاوە دەوڵەت ڕەتدەکەنەوە و هەڵوەشاندنەوەی بە ئامانجێکی سەرەکی دادەنێن تا لە سەرئەنجامدا مرۆڤان بە ئازادی بژین و کردار لە پێناوی بەرژەوەندیی گشتیدا بنوێنن. وەلێ ئیدیۆلۆژیی جڤاکی دێمۆکراتیک و برایەتیی گەلان دژبەرییەکی زەق لە خۆ دەگرێت: گەرچی ئەو دەوڵەت-نەتەوە وەک بەرهەمی مۆدێرنیتەی دێمۆکراتی ڕەتدەکاتەوە و خۆی بە ئەلتەرناتیڤی ئەو دادەنێت، سەرباری ئەوە دەوڵەت-نەتەوە دەناسێنێت و „ئاواتەخوازە“ لەنێویدا دەرفەتی کاری سیاسیی پێبدرێت!! ئێمە گەرەکە وردتر لەم ئیلوزیۆنە ئیدیۆلۆژییە بڕوانین تا دژبێژییەکانی ڕوونتر ببینین.

(1 دەبێت سەرەتا پەیوەند بە ئیدیۆلۆژیی جڤاکی دێمۆکراتیک و برایەتیی گەلانەوە گریمانەیەک دابنێین، لێرەشدا هاوکات ڕەچاوی کەتوارێکی تایبەتیی سیاسی بکەین: پارتێکی تۆتالیتێری تەواو داخراو کە هەڵگری ئیدیۆلۆژییەکەیە، خۆی ئاگامەندانە هەڵدەوەشێنێتەوە، ئەوجا دەوڵەت-نەتەوەی فرە-ئێتنی ڕێ بە ئەندامان و لایەنگرانی دەدات لە نێویدا کۆمونەی جیاواز پێکبهێنن و دەست بە چالاکیی دێمۆکراتییانەی زەمینەیی بکەن، لێرەشدا ئامانجی باڵایان بەدیهێنانی جڤاکی دێمۆکراتیک و برایەتیی گەلانە.

(2 وەلێ هەڵگرانی ئیدیۆلۆژییەکە کە بەگشتی دەوڵەت-نەتەوە بە بەرهەمێکی مۆدێرنیتەی دێمۆکراتی دادەنێن و ڕەتی دەکەنەوە، دەوڵەت-نەتەوەیەکیان ناساندووە کە دێمۆکراتی نییە، بەڵکو “ڕژێمێکی هیبرید”ە (Hybridregime): تێکەڵێکە لە ئۆتۆکڕاتی و دیکتاتۆری و دێمۆکراتی. بێگومان دەوڵەتی ناوبراو، هاوشێوەی هەر دەوڵەتێک بەگشتی، بەگوێرەی بەرژەوەندیی نەتەوەیی و پرنسیپی خۆهێشتنەوە کردار دەنوێنێت و ناچارە بینوێنێت (ئاخر ئەوە سروشتی دەوڵەتە)، لێرەشدا ئەو خاوەنی مۆنۆپۆلی زەبرە و بەگەڕخستنی لە کاتی پێویستدا بە مافی ڕەوای خۆی دادەنێت. هەموو دەوڵەتێک مافی مۆنۆپۆلی زەبر بۆ خۆی وەک داواکاری بەرزدەکاتەوە (ماکس ڤێبەر). هاوکات دەوڵەت، بەگوێرەی ئەرکە کرۆکییەکەی، ڕێکخەر و پارێزەری ئاسایشی جڤاک، کایەی ئابووری و کولتووری سەروەرە و هتد، خودی جڤاکیش تەنراوە بە بەرژەوەندیی جیاوازی ئابووری، سیاسی-دامەزراوەیی یان ئێتنیکی، هەروەها جیهانبینیی جیاواز: ئیسلامگەرا، ناسیۆنالیستی شۆڤێنی، ناسیۆنالیستی میانەڕەو، گرووپی فاشیستۆئید (لەفاشیستچوو) بە نفوزی گەورەی سیاسی-جڤاکییەوە، هەروەها گرووپگەلی گچکەی چەپ کە زۆر کەم نفوزی سیاسییان هەیە و هتد. ئەوجا گومانی تێدا نییە کە لەم پەیوەندییانەدا تیۆریی جڤاکی دێمۆکراتیکی خۆسەری و برایەتیی گەلان لە بەگەڕخستنیدا بەتایبەتی لای گرووپی ئێتنیی سەروەر پێگەی ئابووری و جڤاکیی کاربەدەستان، فەرمانبەران، ڕێکخراوە ئابووری و جڤاکییە پابەندەکانی بەرژەوەندیی دەوڵەتی، هەروەها دامەزراوەکانی سوپا و پۆلیس، دەخاتە مەترسییەوە، چونکە تێکرا بەگوێرەی مۆدێرنیتەی دێمۆکراتی هیرارشیانە بنیاتنراون و ئیدیۆلۆژییەکەش خۆی بە ئەلتەرناتیڤی ئەو جیهانبینییە دادەنێت. ئێمە دەتوانین پێشبینی بکەین کە فەرمانبەران و کاربەدەستان، هەروەها دەسەڵاتدارانی سیاسی و ئابووری، دەچنە بەرهەڵستیی توندی ئەو تێڕوانینەی جڤاکی دێمۆکراتیکی زەمینەییەوە، چونکە ئەوان وەک دەوڵەتگەرا لایان ڕوونە کە ژیان و گوزەران و بەرژەوەندییان تەنیا لەنێو ئەو دەوڵەتەدا پارێزراوە.

3) گریمان ئامانجێکی کرۆکیانەی ئیدیۆلۆژیی دێمۆکراتیکی خۆسەری و برایەتیی گەلان ئەوەیە کە ڕێ لە توانەوەی ئێتنیکی بگرێت. وەلێ گومانی تێدا نییە کە ئەم ئیدیۆلۆژییە لە کەتواردا دەکەوێتە بەردەم کێشەیەک: دەوڵەت دامەزراوەیەکی یەک-شوناس و یەک-زمانە، لێرەشدا نەک تەنیا هێزی سیاسی و سەربازی دەیپارێزن، بەڵکو تەنانەت لە پشتەوە هێزگەلی “خەفی”ی خاوەن دەسەڵاتی گەورە ڕایدەگرن. هەروەها ئاشکرایە دەوڵەت کە خاوەنی مۆنۆپۆلی زەبرە، هەردەم لە بەرژەوەندیی ئێتنیکی و دامەزراوەیی و ئابوورییەوە هەڵوێست وەردەگرێت، بۆیە گەر لە لایەن کۆمونەکانەوە سەغڵەت بکرێت، زۆر دەشێت هەنگاو بنێت بۆ چەوسانەوەیان، تەنانەت بۆ لەکارخستنیان، بەڵێ تەنانەت دەشێت لەو کاتەدا کە ئەوان دەبن بە مەترسی لەسەر خۆی و گرووپی ئێتنیی سەروەر، ئیدی هێزی سوپا بنێرێت تا تێکیان بشکێنێت. ئەوجا ئایا دەوڵەت چۆن ڕێ دەدات ئەو خۆی هێدی هێدی بە کاری کۆمونەیی هەڵبووەشێنرێتەوە؟ ئایا نوێنەرانی دەوڵەت-نەتەوەی یەک-شوناسی هەر لە سەرەتاوە نازانن کە هەرئەوەندەی کۆمونەکان مافی کاری سیاسی-جڤاکییان پێبدرێت، ئیدی پرۆسەی هەڵوەشانەوەی دەوڵەتەکەیان دەستی پێکردووە؟ ئاخر ئەوە ئامانجی کۆمونەکانە. ئاخر ئەوان خۆیان وەک ئەڵتەرناتیڤی مۆدێرنیتەی دێمۆکراتی ڕاگەیاندووە.

لەم پەیوەندییەدا هەستی نەتەوەیی هاووڵاتیانی گرووپی ئێتنیی سەروەر گەلێک جێی بایەخە. ئەوان دابێکی مێژووییانەی درێژخایەنی دەوڵەتییان هەیە؛ لای ئەوان دەوڵەت بێڕادە پیرۆزە؛ لای ئەوان لە ڕەوتی گۆڕانی مێژووییدا نەریتێکی دەوڵەتگەرایی هاتۆتە گۆڕێ و „بە چێژەوە“، „بە فیزەوە“ سەرباری هەموو جیاوازییە چینایەتییەکان تێیدا دەژین: زمانی سەروەر، ئابووریی خۆیی، پێگەی نزم یان مامناوەند یاخود بەرزی فەرمانبەران، ئەوجا دەشێت وەک گەلی سەروەر بەشانازییەوە ببینێت، کە ناوچەکانی خۆی چەند ئاوەدانتر و مۆدێرنترن لە ناوچەکانی گەلی ژێردەستە. لەم پەیوەندییەدا سۆڵیدارێتییەکی بەهێز لەنێو گەلی سەروەردا لەدژی بەرژەوەندییەکانی دیکەی نێو دەوڵەت-نەتەوەکە چێدەبێت و زۆرینەی هەرە زۆریان هەر هەوڵێکی چاکسازی و برایەتیی گەلان بە مەترسی لەسەر دەسەڵاتی ئێتنیکییان دادەنێن. ئەوجا گومانی تێدا نییە کە خودی ئەم پەیوەندییانە هاوکات کاریگەری لەسەر کردارە سیاسییەکانی نوێنەرانی برایەتیی گەلان دەنوێنن و بە خۆیانەوە خەریکیان دەکەن، دیدیان لەسەر ئامانجی دیاریکراویان وەردەگێڕن، بەوەش ئامانجەکە لە بەردیدیان لێڵ دەبێت و تەنانەت دەشێت بپووکێتەوە. ئاخر دەخزێنە نێو ناکۆکیی درێژخایەنەوە.

وەلێ هەروەها، دوای هاتنەئارای دەرفەت بۆ کاری دێمۆکراتیی زەمینەیی لە لایەن ئەندامان و لایەنگرانی پارتی هەڵوەشاوەی تۆتالیتێرەوە، هێشتا هەر گرووپی ئێتنیی سەروەر مێژووییانە کارتێکی زۆر بەهێزی لە دەستیدا ڕاگرتووە: هۆش و بەوەش زمان، دەروون و جۆری ڕەفتاری جڤاکییانەی ئەو لەنێو هۆش و دەروونی زۆرینەی هەرە زۆری ئێتنیکی ژێردەستەیدا بەرجەستە بوون و تەنانەت شانازیی پێوە دەکەن: بە مایەی مەدەنێتیی خۆیانی دەزانن. ڕوونتر ببێژین: ئەوانی ژێردەستە جیهان وەک ئەوانی سەروەر ڕاڤە دەکەن، وەک ئەوان “خۆسەپێن” کردار دەنوێنن، بەڵێ لەوەش زۆرتر: هزریان بە ئەوپەڕی شانازییەوە بە زمانی ئەوان دەردەبڕن، زمانی ئەوان دەستوێژی نووسین و دانوستاندنی هزری و سیاسییانە، لێرەشەوە دەتوانین پێشبینی بکەین کە گەرچی پرسیاری “چاندا مە، ئاخا مە” کە لای زۆر کەسی ئەو گرووپە ئێتنییە هێشتا کرۆکیانە لەگۆڕێیە، سەرباری ئەوە ژمارەی ئەو کەسانەی هەمان گرووپی ئێتنی کەم نییە کە ئەسیمیلە بوون و ئەو پرسیارە لایان بەدەگمەن جێی بایەخە. ئایا، بە ڕەچاوکردنی ئەم ڕەوشە ناوبراوانە، داکۆکیی ئیدیۆلۆژییە ناوبراوەکە لە „ئینتێگراسیۆن“ خۆشلکردنی تەواوەتی نییە بۆ „ئەسیمیلاسیۆن“ لەنێو دەوڵەتی هیبریدی یەک-شوناسدا؟ بەر هەر حاڵ، لەگۆڕێبوونی ئەو دوو بەرە جیاوازە پێشانی دەدات کە تێکڕای گرووپە ئێتنییە ژێردەستەکە ڕازی نین بە گۆڕانێکی بەو چەشنە. کەواتە ئایا گرووپێکی بەم چەشنە، سۆسیۆلۆژیانە بڕوانین، „جەستەیەکی غەریب“ (alien element) نییە کە بونیادیانە بەو قەوارە ئێتنییە ناگونجێت؟ بێگومان „جەستەی غەریب“ هەروەها مۆرکی هەموو گرووپە شۆڕشگێڕەکانە کە بە جڤاکەکەیان ناگونجێن و بۆیە دەیانەوێت شۆڕشگێڕیانە بیگۆڕن. هەروەک ئێریش فڕۆم پەیوەند بە شۆڕشگێڕانی ڕوسیاوە دەبێژێت، ئەوان لەنێو جڤاکدا جێیان نەدەبۆوە، ئەوان وەک کەسانی جیاوازی ئەو وڵاتە گوێیان لێنەدەگیرا، بۆیە دەبوو کرداری شۆڕشگێڕی بنوێنن. وەلێ تەڤگەری برایەتیی گەلان „ئینتێگراسیۆنی“ دەوێت نەک گۆڕانی بەو چەشنە.
ئێمە دەبێت هەر لەم پەیوەندییەدا بەدرشتی ئاماژەیەک بدەین بۆ جیاوازیی نێوان ناوچە کولتوورییەکان (ڕۆژهەڵات، ڕۆژئاوا، ڕۆژهەڵاتی دووری بودیستی و هتد)، تا ڕوونتر ببینین، کە گەرچی تیڕوانینی جڤاکی دێمۆکراتیکی خۆسەری و برایەتیی گەلان بەگشتی ئیلوزیۆنی ئیدیۆلۆژیانەیە، وەلێ ئیلوزیۆنەکە بەتایبەتی لە ناوچەیەکی وەک ڕۆژهەڵاتی ئیسلامیدا تۆخترە. ئاخر هیچ ناوچەیەکی جیهان ئەوەندەی جیهانی ئیسلامی دەمەوەر و بێداد، حەشەری، درۆزن، رواڵەتگەرا و تەنراو بە چەوسانەوە نییە، تێکڕای ئەم ئەدگارانەش لە کایەی سیاسەتی نێو دەوڵەت-نەتەوەکاندا کاران.

4) ئێمە دەتوانین وای دابنێین کە ئیلوزیۆنی جڤاکی دێمۆکراتیک و برایەتیی گەلان کراوە بە پرۆژە پابەند بە چاوەڕوانیی شیمانە جیاوازەکانەوە. بێگومان، وەک بینیمان، پرۆژەی بەم شێوەیە دەیەوێت لە جڤاکدا، واتا لە جڤاکی دەوڵەتیدا، کارا ببێت، دەوڵەتیش هیبریدە. ئەوجا ئاشکرایە کە لەم ڕەوشەدا دەبێت پرۆژەکە بخرێتە (یان خراوەتە) بەردەم دەوڵەت کە ئەویش دژەپرۆژەی خۆی هەیە: نەهێشتنی هەر مەترسییەکی زەبر لەدژی خۆی کە ئەو لاساییگەرایانە ناوی دەنێت تێرۆر. کەواتە لێرەدا دوو کۆنسێپتی جیاوازی دوو تەوەری گەمەڤان هەن کە هەڵمەت و دژەهەڵمەت دەهێنن و گەمەکە بەرەو پێش دەبەن: یەکێکیان داوای خاوکردنەوەی داوەکانی دەوڵەتی هیبرید (ئۆتۆکراتی و دیکتاتۆری و دێمۆکراتی) و دەرفەتدان بە کاری دێمۆکراتیی زەمینەیی دەکات، ئەویدیکەیان داوەکان بە دژەپرۆژەی نەهێشتنی تێرۆر و هەروەها بە چاوچنۆکیی نەتەوەیی چڕتر دەکاتەوە. کەواتە دەوڵەت نەک ناچێتە، بەڵکو ناتوانێت بچێتە نێو پرۆژەکەی ئەو بەرەوە کە گەلەک هومانترە لە هەڵوێستەکەی خۆی – هومانترە، چونکە داوای پێکڤەژیانی ئاشتیانەی گەلان و ناساندنی نێویەکی دەکات، وەلێ ئەو نەتەوەگەرایە، لێرەشەوە وەک ڕاگر و پارێزەری یەک-شوناسیی نەتەوەیی تۆقیوە لە هومانێتی. ئەوجا ئێمە دەتوانین هاوکات لە کەتواردا ببینین کە لەم گەمەیەدا ڕێسای چەسپێنراو و دامەزراوە کارا نین، بەڵکو هەڵوێستی کەسەکی، هەروەها پێکبەندی (کۆنستێلاسیۆن)ی بەرژەوەندی و کرداری ستراتیژیانەی نێویەکیی ئەکتوێرەکان کاران، ئەوە بێگومان بە ناهاوسەنگییەکی بونیادیانەی نێوان ئەکتوێرەکانەوە: ئێمە دەبینین کە تەوەری یەکەمیان، وەک دوژمنی دەوڵەت-نەتەوە، تەواو بێکەرامەتانە، لەرزۆکانە، کڕنوشبردووانە بۆ دەوڵەت و تەنانەت بۆ زمان و کولتووری گەلی سەروەر، بەرەو ڕووی ئەوی دژەگەمەڤان هەنگاو دەنێت، وەلێ ئەو لە ئۆتۆرێتیی دەوڵەتییەوە، لە نەریتی مێژووییانەی سوڵتانێتیی خۆیەوە، شکۆمەند و بەوەش سەربڵند، هەروەها بڕێنەرەوە هەڵمەت دەهێنێت. ئاخر ئەو هەرگیز پشیپشی بۆ ناحەزی خۆی ناکات. ئەو هەر گرووپێکی ئێتنی بە مەترسی لەسەر هەبوونی خۆی بزانێت، ڕاستەوخۆ پێی دەبێژێت کە دوژمنێتی و لەناوبردنی ئامانجی باڵایەتی. ئەو تەنانەت لەو کاتەدا کە لەنێو گرووپی ئێتنیی ناحەزدا “بەناو هاوکارانی” خۆی هەیە، بەئاشکرا پێیان دەبێژێت کە ئەوان تەنیا قەحبەی خۆیین، ئەوانیش کە داشۆراون لە ئابڕوو و شکۆ و مەزنی، تەنانەت لەو کاتەدا کە سەروەریان دارستانەکانیان دەبڕێتەوە، پاساوی بۆ دەهێننەوە.

سەرباری هەموو شتێک ئەم ئەکتوێرە کە “لە سیاسەتکردندا” بوێر و سەربڵندە و هەرگیز هەستی دوژمنانەی بەرانبەر مەترسییە ئێتنیکییەکان ناشارێتەوە، لاوازییەکی کرۆکیی هەیە: کەڵەکێکی بەرزی لە درۆ و حیکایەت هەڵچنیوە و گەلی خۆی پێ پەروەردە کردووە. هیچ گومانی تێدا نییە، گەر ئەو دەوڵەتە کەمترین هەنگاو بۆ نێو جڤاکێکی دێمۆکراتیک و برایەتیی گەلان بنێت، ئیدی کەڵەکە درۆزنەکەی دەڕمێت، پاشان زۆر دەشێت ئاژاوە، شێواوی، و تەنانەت شەڕی نێوخۆ جێی بگرنەوە.

5) ئێمە گەرەکە سەرباری هەموو ئەو تێڕوانینانەی سەرەوە هێشتا هەر پرسێک بەهەند وەربگرین: گریمانە دەکەین کە گەمەی هەردوو لایەنی بێکەرامەت و شکۆمەندی پرۆژە و دژەپرۆژەکە تاکتیکییە. وەلێ لەبەرئەوەی نەشیاوە هەرگیز بتوانین حوکم لەبارەی هەر گۆڕانێکی ئایندەیی بدەین، ئەوا وەک تەماشاڤان دەکەوینە بەردەم ڕەوشی چاوەڕوانی تا ڕۆژێک لە ڕۆژان بۆمان ڕوون بێتەوە کە گەمەکە بەکوێ گەیشتووە.

سەرچاوەکان
Duden. Illusion. https://www.duden.de › suchen › dudenonline › illusion
Fritz Oser: Moralisches Urteil in Gruppen. Soziales Handeln, Verteilungsgerechtigkeit. Frankfurt / M 1981.
Jonathan Haidt: Die Macht der Moral: Warum Politik und Weltanschauungen unsere Gesellschaft spalten. Hamburg 2026.
Lexikon der Neurowissenschaft. https://www.spektrum.de › lexikon › illusion.
Metzler Lexikon Philosophie. https://www.spektrum.de › lexikon › illusion.




ئاسۆیەک لە ناڕەزایەتیەکانی فەرەنسادا.. عوسمانی حاجی مارف

ساڵانێکە فەرەنسا تووشی قەیرانی ئابووری و کۆمەڵایەتی یەک لە دوا یەک دەبێتەوە، بەهۆی پەتای کۆڤید-١٩ و کشانەوەی هێزەکانی لە مالی، بورکینا فاسو و نیجەر.. لە ئەفریقا، هەروەها کاریگەری شەڕی ڕووسیا لە ئۆکرانیا، پاشان هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆسەر ئێران، کە بونەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی وزە و هەڵاوسانی ئابوری، ئەوانە هەموی بونەتە هۆی ڕوبەڕوبونەوەی قەیرانێک، کە تەواو بەسەر گوزەرانی دانیشتوانەکەیدا شکاوەتەوە.
لەنێوان ٥ و ٩ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦دا، فەرەنسا شەپۆلێکی ناڕەزایەتی خوێندکارانی بەخۆیەوە بینی، بەهۆی تێکچوونی دۆخی پەروەردەی گشتی و کەمبوونەوەی بودجە بۆ دامەزراوە پەروەردەییەکان، ناڕەزایەتیەکان لە ٦ی تشرینی یەکەمدا گەیشتە لوتکە و بەپێی خەمڵاندنەکانی وەزارەتی ناوخۆ زیاتر لە دووسەد هەزار خۆپیشاندەر بەشداربون.
ئاستی ناڕەزایەتیەکان، داواکاریە دەستبەجێکانی تێپەڕاند، کە خوێندکاران بۆیان ڕژاونەتە سەر شەقامەکان، دەرگای پرسیاری فراوانتری کردۆتەوە، سەبارەت بە سیاسەتە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکانی دەوڵەت و شوێنی گەنجان، لە کۆمەڵگا و توانای دەوڵەت بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی بەرامبەر بە نەوەیەک کە ڕووبەڕووی داهاتوویەکی نادیار بۆتەوە. بەتایبەتی کە سیستەمی قوتابخانەی گشتی لە فەرەنسا، پەیوەست بوو بە بنەمای دەرفەتی “پەروەردەیی یەکسان، بۆ هەمووان و ئەگەری باشترکردنی پێگەی کۆمەڵایەتی مرۆڤ لە ڕێگەی پەروەردەوە”، ئاشکرایە کەدەوڵەت لە جێگیربونی ئەم قەیرانەدا دەیەوێت پاشەکەشە لەو سیستمە بکات و خەرجیەکانی کەمکاتەوە.
داواکاریەکانی خوێندکاران کێشەیەکی قووڵ لە کەرتی پەروەردەی فەرەنسادا ئاشکرا دەکات، ئەویش کەمی بەردەوامی ستافی وانەبێژ و دابین نەکردنی پێداویستیەکانی خوێندکارانە، کە بۆتە هۆی زیادبوونی فشار لەسەر دامەزراوە پەروەردەییەکان و فەرامۆشکردنی وەڵامدانەوە بۆ دابینکردنی ئاستێکی گونجاو لە خوێندن، بەمەش نایەکسانی لە دەرفەتی خوێندن لە نێوان خوێندکاراندا مامەڵەدەکات. کاریگەریەکانی ئەم ئاست دابەزینەی، پێداویستیەکان زیاتر لە گەڕەکەکانی دەرەوەی شار و گەڕەکەکانی نیشتەجێی کرێکارەکاندا بەرچاو دەکەون، کە زۆرێک لە قوتابخانەکان بەدەست کەمی سەرچاوە و کەرەستەی پێویستەوە دەناڵێنن.
دابەزینی ئاستی پەروەردە، لە فەرەنسا هاوشێوەی وڵاتانی دیکەی ڕێکخراوی OECD* پرسیاری جددی لەبارەی ئاستی پەروەردە لە لایەک و فراوانبوونی جیاوازیە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکانی نێوان سەرمایەداران و خەڵکی کەمدەرامەت دەوروژێنێت، لە کاتێکدا خێزانە دەوڵەمەندەکان دەتوانن پەروەردەیەکی باشتر بۆ منداڵەکانیان دابین بکەن، خێزانە کەم داهاتەکان بەردەوامن لە پشتبەستن بە سیستەمی پەروەردەی گشتی کە ستانداردەکانی لە دابەزیندایە، ئەمەش لە بەرامبەردا کاریگەری لەسەر دەستڕاگەیشتن بە خوێندنی باڵا و هەلی کار لەلایەن منداڵەکانیانەوە هەیە، بەم شێوەیە قوتابخانە کە بڕیارە دەرفەتی یەکسان بۆ هەموان وەک یەک دابین بکات، ئێستا OECD خەریکە دەبێتە دامەزراوەیەک، کە نایەکسانیەکان پیادە دەکات.
ئەو پرسانەی لەم ناڕەزایەتیانەدا وروژێنراون، تەنیا لە داواکاریە پەروەردەییەکان و کاروباری ناوخۆیدا سنووردار نەبوون، بەڵکو درێژبونەتەوە بۆ دەست لێدان لە پرسەکانی دادپەروەری لە چوارچێوەی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا، دەرکەوتنی ئاڵای فەلەستین و ئاڵای سور لە هەندێک کۆبوونەوەدا، شانبەشانی دروشمەکانی پەیوەست بە گۆڕانی کەشوهەوا، دژی شەڕەکان و ململانێ نێودەوڵەتیەکان، ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی هەستکردن بە بەهاکان و ویست و ئارەزو لە نێوان بەشێک لە گەنجانی فەرەنسا بۆ ئەو پرسانەی کە سنووری قوتابخانە و دەوڵەت تێدەپەڕێنن. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەم گەنجانە دەست دەکەن بە سەیرکردنی کێشەی ڕۆژانەیان، وەک بەشێک لە واقیعێکی جیهانی کە تێیدا قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتی و ژینگەیی و سیاسیەکان پێکدەهێنن، کە کاردانەوە و کاریگەریان لەسەر ژیان و داهاتوویان هەیە.
گرنگی ناڕەزایەتیەکانی ئێستا تەنیا بەو داواکاریانە سنووردار نییە، کە وروژاندوویانە، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ ئەوەی کە ئاشکرای دەکەن، سەبارەت بە گۆڕانکاریە ئەگەریەکان لە سروشتی بزووتنەوەی ناڕەزایەتی و پانتایی فۆرمەکانیان لە دەربڕیندا.
بەشداریکردن لە ناڕەزایەتیەکان، چیتر تەنها بە خوێندکارانەوە سنووردار نییە، کە زۆرترین کاریگەریان لەسەرە، بەهۆی کەمی سەرچاوەکان و تێکچوونی بارودۆخی خوێندنەوە فراوانتر بووە، بۆ ئەوەی هاودەنگی خوێندکارانی زانکۆ تایبەتەکان ڕابکێشێت، ئەو هۆکارانەش کە گەنجان بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین رادەکێشیت زۆرن، لە سەختی ئابووری و پشتگوێخستنی دەوڵەت لە پەروەردەی گشتی تا پرسەکانی دادپەروەری و ناسنامە و مانا لە ژیانیاندا، لە کاتێکدا ئەم هەمەچەشنەییە مەرج نیە بە مانای داواکاری یەکگرتوو یان پاڵنەرە هاوبەشەکان بێت، بەڵام ئاماژەیە بۆ فراوانبوونی بازنەیەکی ناڕەزایی، کە ئەو گروپانەش دەگرێتەوە کە بە هەمان ڕادە بەدەست دابەزینی کوالیتی پەروەردەییەوە ناناڵێنن. درێژەدان بەم ڕەوتە دەتوانێ ڕێگە خۆش بکات بۆ ئەوەی بزووتنەوەکە لە داواکردنی باشترکردنی پەروەردەوە بگۆڕێت بۆ پرسیارکردنێکی فراوانتر لە سیاسەتە کۆمەڵایەتی و ئابووریەکانی حکومەت و سروشتی پەیوەندی نێوان گەنجان و دەسەڵاتی سیاسی.
بڵاوبوونەوە و بەربڵاوی خۆپیشاندانەکان، یارمەتیدەر بوو لە داڕشتنی تێڕوانینی گشتی بۆ ناڕەزایەتیەکان و فراوانکردنی بازنەی هاوسۆزی و هاودەنگی لەگەڵ خوێندکاران، ئەمەش ڕەنگدانەوەی گەشەسەندنی ڕۆڵی میدیایە بۆ دەوری لە سەر ڕەوتی بزووتنەوەی ناڕەزایەتیەکان و تێپەڕین لە خۆپیشاندنەکانەوە بۆ کاریگەریان لەسەر گوتاری سیاسی و میدیایی.
بەپێی ئامارە ڕاپۆرتکراوەکان، شەپۆلی دەستگیرکردنەکان کە زیاتر لە شەش هەزار کەسی لەخۆگرتبوو، مشتومڕێکی بەرفراوانی بەدوای خۆیدا هێنا، هەرچەندە زۆربەیان دوای ماوەیەکی کەم ئازادکران… لە هەر حاڵەتێکدا ناتوانرێت ژمارەی دەستگیرکردنەکان بە ئاماژەیەکی تەواو بۆ سەرکەوتنی دەسەڵات لە کۆنتڕۆڵکردنی بزووتنەوەکەدا هەژمار بکرێت، لە کاتێکدا ڕەنگە توندکردنەوەی ڕێوشوێنە ئەمنیەکان بۆ ماوەیەکی کاتی بەشداریکردن کەم بکاتەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە دەتوانێت هەستی نادادپەروەری قووڵتر بکاتەوە و بازنەی هاودەنگی لەگەڵ خۆپیشاندەران فراوانتر بکات، بەمەش هێزی زیاتر بە ناڕەزایەتیەکان دەدات بۆ بەربڵاوی و بەردەوامبون.
ئەگەری تەشەنەکردنی بزووتنەوەکە بۆ کەرتە کۆمەڵایەتی و پیشەییەکانی دیکە هەیە، بە بەشداری فەرمانبەران و کرێکارانی کەرتە جیاوازەکان، پەرستاران و خوێندکاران بەگشتی، کە تاقیکردنەوەیەکی گرنگ بۆ توانای خۆپیشاندەران و فراوانکردنی بنکەکەیان پێکدەهێنێت، سەرکەوتنی ئەم فراوانبونە، نەک تەنها بە ژمارەی بەشداربووانە بەڵکو بەند دەبێت بە توانای ئەوان بۆ خۆرێکخستن و ڕێکەوتن لەسەر داخوازیە ڕوونەکان و پاراستنی سەربەخۆیی بزوتنەوەکە و دوورکەوتنەوە لە گۆڕانی بۆ درێژکردنەوەی ململانێی حزبی و هەڵبژاردن.
ئەوەی شایانی باسە، دیمان هەر لە سەرەتاوە و بە زویی خۆپیشاندانەکان تەشەنەیان سەند بۆ دەرەوەی فەرەنسا، لە ئیسپانیا، بولغاریا، ئیتالیا، ئەلبانیا و بەلجیکا و برۆکسل…. ئەگەرچی بە پلەی جیاواز ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی دڵەڕاوکێ و تێڕوانینی بێئومێدی گەنجانە بە دەسەڵاتەکان، بەڵام رەوتی گەشەی ئەم بزووتنەوەیە لە دۆخی ئابوری و سیاسی ئێستای جیهاندا، دەتوانێت لە وڵاتانی دیکەی ئەوروپا و تەنانەت لە دەرەوەی یەکێتی ئەوروپاشدا دەنگ بدەنەوە، ئەگەر کێشە بنەڕەتیەکانی سووتەمەنی و دابین نەکردنی پێداویستیەکان بەبێ وەڵامێکی سیاسی باوەڕپێکراو بەردەوام بێت.
دیارترین نیشاندەرەکانی ئەم ناڕەزایەتیانە بەردەوامبونی خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکان و داخستنی بەشێک لە دامەزراوە پەروەردەییەکان و دووبارە پێکدادان لەگەڵ هێزە ئەمنیەکان لە شوێنە جیاجیاکان، ڕەنگە ئەم دۆخە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بەردەوامی پێبدات، بەبێ ئەوەی ببێتە هۆی گۆڕانکاری سیاسی بەرجەستە، بەڵام قەیرانی پەروەردە و مامەڵەکردنی دەسەڵات لەگەڵ ناڕەزایەتیەکان لە پێشەنگی مشتومڕی گشتیدا دەهێڵێتەوە. هەروەها لە ئەگەری بەردەوامی و درێژەدان و فراوانبونەوەی زیاتری نارەزایەتیەکان، گریمانە دەکرێت کە بزوتنەوەکە فراوانتر دەبێت و دەگۆڕێت بۆ قەیرانێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی فراوانتر. لە هەمانکاتدا ئەگەر هێزی کۆمەڵایەتی و سیاسی دیکەش بچنە ناو بزووتنەوەکە، لەوانە گروپە چەپ و رادیکال و کۆمۆنستەکان کە پشتیوانیان بۆ ناڕەزایەتیەکانی ئێستا دەربڕیوە، گرنگی ناڕەزایەتی خوێندکاران لە فەرەنسا نەک تەنیا لە ژمارەی بەشداربوواندا نییە، بەڵکو لە توانایاندادەبێت کە کاریگەریان لەسەر گۆرانکاری جدی و پاشەکشەی گەورە بە بەرەی ڕاستی بۆرجوازی بکات، ئایندەی پەروەردەی گشتی بەقازانجی خوێنکاران دەوروژێنن، هەروەها پەیوەندی نەوەیەکی نوێ بە ئاسۆیەکی باڵاوە لەبەرامبەر دەوڵەتدا بەرزدەکاتەوە.

عوسمانی حاجی مارف
—————————————
*(OECD) “ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری” کە ٣٨ وڵات ئەندامیەتی لە سەرانسەری جیهاندا، لەوانە وڵاتانی خاوەن ئابووری پێشکەوتو لە (ئەوروپا، ئەمریکای باکوور و باشوور، و ئاسیا و زەریای هێمن) پێکدێت، لە ساڵی ١٩٦٣ دامەزراوە.




پلێنومی پێنجەمی چین، حوكمڕانی لە ڕێگەی دیسیپلینەوە.. هەڵۆ حەسەن

جێبەجێكردن وەك ناوەكی حوكمڕانی
بۆ پەكین، توانای سیاسی تەنها بریتی نییە لە نەخشەسازی سیاسەت؛ بەڵكو بریتییە لە چۆنیەتی جێبەجێكردنیش،كاتێك كۆمیتەی ناوەندی بیستەمی پارتی كۆمۆنیستی چین – لە ٢٦ بۆ ٢٩ی تشرینی یەكەمی ٢٠٢٦ بۆ پلێنومی پێنجەمی خۆی كۆبووەوە، ئەجینداكە خۆبەڕێوەبەری تەواو و توندی خستە ناوەكی هەوڵەكانەوە بۆ بەهێزكردنی حوكمڕانی و پشتگیریكردنی گەشەپێدانی درێژخایەنی چین، پلێنومەكە بڕیارنامەیەكی پەسەند كرد كە دیسیپلینی سیاسی، بەرنگاربوونەوەی گەندەڵی و چاودێری دامەزراوەیی بەیەكەوە دەبەستێتەوە لەگەڵ جێبەجێكردنی لەپێشینە نیشتمانییەكان، جەختكردنەوەی ئەمە ڕەنگدانەوەی تێڕوانینی سەركردایەتیی چینە كە توانای حوكمڕانی پشت بە بەڕێوەبردنی بەردەوام و گۆڕینی ئامانجە سیاسییەكانی ناوەند بۆ كردار لە ئاستە جیاوازەكانی حكومەتدا دەبەستێت.

دوو وەڵامەكە: ڕزگاربوون لە سووڕی مێژوویی سەركەوتن و داڕمان

ئەزموونی سەدەیی پارتی كۆمۆنیستی چین ئەوەی شكڵی پێداوە كە بە «دوو وەڵام» بۆ سووڕی مێژوویی سەركەوتن و داڕمان وەسفی دەكات: چاودێری گشتی بەسەر حوكمڕانیدا و چاكسازی بەردەوامی خودی پارتی كۆمۆنیستی چین لە ژێر سەركردایەتی گشتی شی جینپینگدا، ئەم میكانیزمانە وەك ڕێگەی یەكتر تەواوكەر پیشان دەدات بۆ پاراستنی دیسیپلینی ڕێكخراوەیی، بەهێزكردنی پەیوەندی لەگەڵ خەڵكدا، چارەسەركردنی كێشە ناوخۆییەكان، تیشكخستنە سەری پلێنومەكە لەسەر خۆبەڕێوەبەری توند و تەواو، ئەم ڕێبازە دەخاتە ناو چوارچێوەیەكی فراوانتری «بیری شی جینپینگ لەسەر بنیاتنانی حیزب»، كە بۆ ڕێنماییكردنی كارەكانی لەسەر پێوەرە سیاسییەكان، ڕەفتاری ڕێكخراوەیی و گەشەپێدانی دامەزراوەیی بەكاری دێنێت.

تێكەڵكردنی دیسیپلین و چاودێری دامەزراوەیی

بڕیارنامەكە ئەجێندایەك دادەنێت كە ڕەفتاری كەسی بە ڕێكارە ڕێكخراوەییەكان، دەستنیشانكردنی فەرمانبەران و جێبەجێكردنی ڕێساكانەوە دەبەستێتەوە، جەخت لەسەر سیستەمی بەهێزتر بۆ چاودێری، لێپرسینەوەی ڕوونتر، جێبەجێكردنی بەردەوامتری بڕیارەكان دەكاتەوە، ئامانجەكە بریتییە لە چارەسەركردنی سەرپێچی، بەرتەسككردنەوەی هەلەكان بۆ گەندەڵی، دڵنیابوون لەوەی كە بەرپرسان پەیڕەوی لە ڕێساكان دەكەن، بە گرێدانی حوكمڕانی لەسەر بنەمای یاسا بە خۆبەڕێوەبەری حیزب لەسەر بنەمای ڕێسا، بڕیارنامەكە هەوڵ دەدات چاودێری دامەزراوەیی بەهێزتر بكات، هەماهەنگی كارگێڕی باشتر بكات، پشتگیری لە جێبەجێكردنی بەردەوامتری سیاسەتەكان بكات.

بەرنگاربوونەوەی گەندەڵی وەك بزوێنەری ئابووری

لایەنێكی ناوەندی بڕیارنامەكە پەیوەندی بە بەڕێوەبردنی كادرەكان و بەرنگاربوونەوەی گەندەڵییەوە هەیە، پارتی كۆمۆنیستی چین ڕێبازێكی یەكگرتوو وەسف دەكات كە تێیدا ڕێگری، ڕێوشوێنی ڕاستكەرەوە و خۆپارێزی تێكەڵ دەكرێت بۆ كەمكردنەوەی هاندەرەكان و هەلەكان بۆ سەرپێچی لە ناو ئەم چوارچێوە حوكمڕانییەدا، دیسیپلین تەنها وەك سنوورداركردنێك سەیر ناكرێت، بەڵكو وەك ئامرازێك بۆ پاراستنی سامانە گشتییەكان و باشتركردنی جێبەجێكردنی سیاسەتەكان دادەنرێت، جەختكردنەوە لەسەر پابەندبوونی سیاسی بەرپرسان، لێهاتوویی پیشەیی، لێپرسینەوە مەبەست لێی یارمەتیدانی سەركردە خۆجێییەكانە بۆ گۆڕینی ئامانجە نیشتمانییەكان بۆ دەرئەنجامی پراكتیكی لە كاتێكدا دۆخی خۆجێیی ڕەچاو دەكەن، ئەم ڕێبازە یەكگرتووە بۆ ئەوە دیزاین كراوە كە دیسیپلینی كارگێڕی بەهێز بكات، سامانە گشتییەكان بپارێزێت، جێبەجێكردنی سیاسەتەكان باشتر بكات، و پشتگیری لە ئامانجە فراوانەكانی گەشەپێدانی بكات.

كۆنگرەی نەتەوەیی بیست و یەكەم لە ساڵی ٢٠٢٧

پلێنومەكە هەروەها خۆبەڕێوەبەری پارتی كۆمۆنیستی چینی لە ناو ئەجێندای فراوانتری گەشەپێدانی چیندا جێگیر كرد، پلانی پێنج ساڵەی چواردەهەم بە سەركەوتوویی تەواو بووە و دەستپێكی پلانی پێنج ساڵەی پانزەهەمی ڕاگەیاند، بەڕێوەبردنی بەهێزی حیزبی بە گەشەپێدانی كوالێتی بەرز، خواستی ناوخۆیی، خۆشگوزەرانی گشتی، ئاسایشی نیشتمانییەوە گرێ دا، كۆنگرەی نەتەوەیی بیست و یەكەمی پارتی كۆمۆنیستی چین بڕیارە لە نیوەی دووەمی ساڵی ٢٠٢٧ لە پەكین ببەسترێت، لەم چوارچێوەیەدا بەردەوامی لە خۆبەڕێوەبەری حیزب پشتگیری لە هەوڵی فراوانتر دەكات بۆ پاراستنی هەماهەنگی ڕێكخراوەیی و بەردەوامی سیاسەت لە كاتێكدا چین بەرەو ئامانجەكانی مۆدێرنكردن هەنگاو دەنێت.

سەركردایەتی شی جینپینگ و چاكسازی
شی جینپینگ ڕۆڵێكی فەرمی ناوەندی لە پلێنومی پێنجەمدا گێڕا ، ناوبراو ڕاپۆرتێكی كاری پێشكەش كرد و ڕوونكردنەوەی لەسەر ڕەشنووسی بڕیارنامەكە دا سەبارەت بە پێداگری لەسەر خۆبەڕێوەبەری تەواو و توندی پارتی كۆمۆنیستی چین، بۆیە تیشكخستنی كۆبوونەوەكە لەسەر چاكسازی خودی و دیسیپلین پەیوەندییەكی نزیكی هەیە بەو لەپێشینانەی كە لە ژێر سەركردایەتی شی جینپینگدا پێشخراون، بڕیارنامەكە خۆبەڕێوەبەری حیزب وەك ئەركێكی دامەزراوەیی بەردەوام وەسف دەكات، كە بریتییە لە پێوەرە سیاسییە بەهێزترەكان، چاودێری، لێپرسینەوە، و هەڵوێست دژی گەندەڵی. ئەم لەپێشینانە ڕەنگدانەوەی جەختی سەركردایەتی حیزبن لەسەر نوێگەری دامەزراوەیی، دیسیپلینی ڕێكخراوەیی، جێبەجێكردنی بەردەوامی ستراتیژییەكانی گەشەپێدانی نیشتمانی لە ژێر سەركردایەتی شی جینپینگدا. لە ژێر سەركردایەتی شی جینپینگدا، خۆبەڕێوەبەری تەواو و توندی حیزب بووەتە پایەیەكی ناوەندی لە ڕێزی حیزبدا بۆ بەهێزكردنی توانای حوكمڕانی و پێشخستنی بوژانەوەی نیشتمانی، پلێنومی پێنجەم ئەم ئاراستە ستراتیژییەی دوپاتكردەوە، جەختی لەسەر دیسیپلینی دامەزراوەیی، چاودێری بەهێزتر، ڕەفتاری باشتر، و خەباتێكی بەردەوام دژی گەندەڵی كردەوە. بە دانانی چاكسازی خودی حیزب لە ناو ئەجێندای فراوانتری مۆدێرنكردنی چیندا، بڕیارنامەكە جەخت لەسەر پابەندبوونی سەركردایەتی دەكاتەوە بۆ بنیاتنانی بناغەیەكی ڕێكخراوەیی بەهێزتر بۆ گەشەپێدانی درێژخایەن و حوكمڕانی كاریگەر.دەرئەنجامەكان بۆ ڕێڕەوی حوكمڕانی چین پلێنومی پێنجەم جەختی لەسەر دیسیپلینی دامەزراوەیی و چاكسازی خودی بەردەوام وەك بناغەكانی حوكمڕانی كاریگەر بەهێزتر دەكات، بە گرێدانی چاودێری ناوخۆیی بە جێبەجێكردنی سیاسەت، گەشەپێدان، خۆشگوزەرانی گشتی و ئاسایشەوە، بڕیارنامەكە چوارچێوەیەكی داناوە كە مەبەست لێی باشتركردنی یەكگرتوویی كارگێڕی و لێپرسینەوەی ڕێكخراوەییە. بڕیارنامەكە بناغە دامەزراوەییەكانی هەڵمەتی مۆدێرنكردنی چین بەهێزتر دەكات و چاكسازی خودی حیزب بە حوكمڕانی بەهێزتر، گەشەپێدانی كوالێتی بەرز، خۆشگوزەرانی گشتی، و بوژانەوەی نیشتمانییەوە دەبەستێتەوە.

سەرچاوە:
وەزارەتی دەرەوەی كۆماری گەلی چین، « دانیشتنی پێنجەمی كۆمیتەی ناوەندی بیستەمی پارتی كۆمۆنیستی چین»، ٢٩ی تشرینی یەكەمی ٢٠٢٦
https://www.mfa.gov.cn/eng/xw/zyxw/202610/t20261029_12049543.html




سەرکەوتنی چەپی بەرازیل: چۆن چەپەکان سەرەڕای جیاوازییەکانیان یەکدەگرن؟.. ڕزگار ئاکرێی

لویز ئیناسیۆ لولا دا سیلڤای چەپڕەو سەرکەوتنێکی مێژوویی لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بەرازیل لە 25 ی تشرینی یەکەمی 2026 بەدەستهێنا. ئەم سەرکەوتنە لە کاتێکدایە کە جەمسەرگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی توند و کاریگەری ڕاستڕەوی توندڕەو لە بەرازیل و ئەمریکای لاتین بەرزبووەوە و هاوتا ئەمریکییەکەی بە سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ پشتیوانی دەکرد.
گرنگی ئەم سەرکەوتنە لە هەڵبژاردندا تەنها لە بردنەوەی لولا بۆ خولی چوارەم نییە، بەڵکو لە ئەزموونی سیاسی و ڕێکخراوەییشدا کە یارمەتیدەر بوو. گرنگترین ئەم فاکتەرانە توانای چەندین هێزی چەپ و پێشکەوتووخوازە کە لە بەرنامە و ئاراستەی فیکریدا جیاوازن، بۆ بنیاتنانی هاوپەیمانییەکی هەڵبژاردنی فراوان لەسەر بنەمای زەمینەی هاوبەش بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستڕەوی توندڕەو.
گرنگە ئەم سەرکەوتنە لە چوارچێوەیەکی فراوانتردا ببینین، لەوانە هاوسەنگی کۆمەڵایەتی و چینایەتی هێزەکان، ئەزموونی کەڵەکەبووی ڕێکخستن و کاری سەندیکای کرێکاران و جەماوەری، و هەلومەرجی ئابووری و سیاسی کە هەڵبژاردنی دەنگدەرانی پێکهێناوە. دەرەنجامەکانی هەڵبژاردنێکی لەم قەبارەیەدا ناتوانرێ بۆ یەک فاکتەر کورت بکرێتەوە، هەرچەندە گرنگ بێت. بەهای هاوپەیمانی چەپ لە توانایدا لە توانای گۆڕینی خاڵەکانی لێکنزیکی نێوان هێزە جیاوازەکانی دایە بۆ هێزێکی کاریگەر و کاری سیاسی هاوبەشی کاریگەر، لە کاتێکدا جیاوازی و دژایەتییە فیکری و سیاسییەکانی نێوان پێکهاتەکانی بەردەوامە.
هاوپەیمانییەکی فراوانی چەپ و پێشکەوتووخواز سەرەڕای جیاوازییەکان
لولا لە هەڵبژاردنێکدا خۆی کاندید کرد کە لەلایەن هاوپەیمانی “بەرازیل ئامادەیە بۆ زیاتر” پاڵپشتی دەکرا کە حەوت پارتی چەپ و پێشکەوتووخواز لە دوو فیدراسیۆنی پارت و دوو پارتی سەربەخۆدا رێکخرابوون. فیدراسیۆنی “بەرازیلی هیوا” پێکهاتبوو لە پارتی کرێکاران (PT) کە لولا سەر بە پارتی کرێکاران و پارتی کۆمۆنیستی بەرازیل (PCdoB) و پارتی سەوز (PV) بوو. فیدراسیۆنی دووەم پارتی سۆسیالیزم و ئازادی (PSOL) کە تەوژمی چەپی سۆسیالیست و ڕادیکاڵ لەخۆ دەگرێت و تۆڕی بەردەوامی (Rede) کۆدەکاتەوە. دوو پارتی سەربەخۆ بریتیبوون لە پارتی سۆسیالیستی بەرازیل (PSB) و پارتی کرێکارانی دیموکراتی (PDT). هاوپەیمانێتییەکە هەروەها پشتیوانی سەندیکاکانی کرێکاران و ڕێکخراوە پیشەییەکان و بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە جۆراوجۆرەکانی بەدەستهێنا کە بنکەی جەماوەری و کۆمەڵایەتی خۆی بەهێز کرد. جێرالدۆ ئالکمین لە پارتی سۆسیالیستی بەرازیل جێگری لولا بوو بۆ پۆستی جێگری سەرۆک.
گرنگی ئەم هاوپەیمانێتییە لەوەدایە کە ئەم هێزانە پێکەوە کۆبکەنەوە سەرەڕای جیاوازییان لەسەر سەرمایەداری، ڕۆڵی دەوڵەت و سنوورەکانی چاکسازی کۆمەڵایەتی. ئەم هێزانە لەسەر ئامانجی هەڵبژاردنی هاوبەش ڕێککەوتن و لە هەمان کاتدا ناسنامە و سەربەخۆیی ڕێکخراوەییان دەپارێزن.
لێرەدا یەکێک لە گرنگترین وانەکانی ئەزموونی بەرازیل نیە: یەکێتی چەپ مانای یەکگرتنی ئایدۆلۆژی و ڕێکخراوەیی نییە، بەڵکو توانای کاری هاوبەشە لە دەوری خاڵەکانی لێکنزیکبوونەوە، لەگەڵ ڕێزگرتن لە پلورالیزم و جیاوازی. سروشتییە ناکۆکی لەسەر سیاسەتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی لولا بەردەوام بێت، تەنانەت لە نێو ئەو هێزانەی کە لە هەڵبژاردندا پشتگیرییان لێکرد.

یەکڕیزی مانای وازهێنان لە ڕەخنە و سەربەخۆیی نییە
ئەزموونی بەرازیل پرسیارێکی گرنگ بۆ هێزە چەپەکان لە سەرانسەری جیهاندا دروست دەکات: بۆچی جیاوازی فیکری و ڕێکخراوەیی دەبنە بەربەست کە ڕێگری لە هاوکاری دەکات، سەرەڕای زۆر خاڵی لێکنزیکبوونەوە، تەنانەت کاتێک ئەم هێزانە ڕووبەڕووی تەحەدای سیاسی و چینایەتی هاوبەش دەبنەوە؟
من ئەم مۆدێلی هاوکاری نێوان هێزە چەپە جیاوازەکانم لە ژمارەیەک لە وتارەکانی پێشوومدا پێشنیار کردووە، لەسەر ئەو باوەڕەی کە پلۆرالیزم لە نێو کۆمۆنیستەکان، مارکسیستەکانی بیروباوەڕی و سیاسی جیاواز، سۆسیال دێموکراتەکان، هێزە چەپەکانی تر و تەوژمی چەپی ژینگەیی و فێمینیستی و سەربەخۆ دەتوانێت سەرچاوەی هێز و دەوڵەمەندی فکری و سیاسی بێت، ئەگەر دیموکراتیانە و بنیاتنەرانە بەڕێوە ببرێت، دوور لە قۆرخکاری و پەراوێزخستن و بانگەشەی خاوەن حەقیقەتی ڕەها. یەکڕیزی بە مانای وازهێنان لە ڕەخنە یان قبووڵکردنی بێ مەرج سیاسەتی حکومەتەکان نییە کە هاوپەیمانی چەپ و پێشکەوتووخواز بەڕێوە دەبەن. هەروەها دەبێت مافی پارت و هێزە هاوپەیمانەکان بۆ ڕەخنەی هاوبەش و بنیاتنەر لە هەڵوێست و سیاسەتەکانی یەکتر لە چوارچێوەی ڕێزگرتن لە جیاوازی و دیالۆگی دیموکراتی و پاراستنی کاری هاوبەش مسۆگەر بکات.
ئەم یەکگرتنە پێویستی بە کەلتوورێکی سیاسی جیاواز هەیە، کەلتوورێک کە ڕەخنە وەک ئامرازێکی گەشەپێدان و بەرپرسیارێتی مامەڵە بکات و ڕێز لە سەربەخۆیی پارت و بزووتنەوە و تاکەکانی بەشدار بگرێت. هاوپەیمانی هەڵبژاردن نابێت ببێتە جێگرەوەی کاری ڕۆژانەی جەماوەر یان بیانوویەک بۆ دواخستنی داخوازییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان بەناوی پاراستنی یەکڕیزی. بەردەوامترین هاوکاری ئەو جۆرە هاوکارییە کە پشت بە متمانەی هاوبەش ببەستێت و لە ڕێگەی پراکتیک و دەستکەوتی بەرجەستەوە گەشە بکات.

ڕووبەڕووبوونەوەی سەرمایەداری و ڕاستڕەوی توندڕەو پێویستی بە بەرەیەکی کۆمەڵایەتی فراوان هەیە
ئەم سەرکەوتنە گرنگی بەستنەوەی بەرگری لە دیموکراسی و ماف و ئازادییەکان بە داخوازییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی چینی کرێکار و گروپە هەژار و پەراوێزخراوەکان دەرخست. لولا پشتی بە پشتیوانی فراوان لە نێو گروپە هەژارەکان بەست و پێشنیازی فراوانکردنی یارمەتی کۆمەڵایەتی و باشترکردنی هەلومەرجی ژیان و بەرگری لە دامەزراوە دیموکراسیەکانی کرد.
لەگەڵ ئەوەشدا، سەرکەوتنی لولا لەسەر سەرۆکایەتی مانای ئەوە نییە کە ڕاستڕەوەکان پاشەکشەیان کردووە یان هەڕەشەکەی کۆتایی هاتووە. هێزە ڕاستڕەوەکان و ڕاستڕەوەکان ئەنجامی بەرچاویان لە هەڵبژاردنەکانی پەرلەمان و لەسەر ئاستی ویلایەتەکانی بەرازیل بەدەست هێنا و کاریگەری سیاسی و کۆمەڵایەتییان دووپاتکردەوە و توانایان بۆ داڕشتنی یاسا و سیاسەتی گشتی و ڕێگرتن لە هەندێک چاکسازی. بۆیە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستڕەوی توندڕەو پێویستی بە کاری سیاسی و جەماوەری بەردەوام هەیە کە زیاتر لە بردنەوەی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تێدەپەڕێت.
ئەم مەسەلەیە گرنگییەکی تایبەتی وەردەگرێت چونکە ڕاستڕەوی توندڕەو دەیەوێت تووڕەیی کۆمەڵایەتی بقۆزێتەوە و دژی کۆچبەران و کەمایەتیەکان و گروپە پەراوێزخراوەکان بگۆڕێت. چەپ لە بەرامبەردا پێویستی بە گوتارێکی ڕوون و پرۆگرامێکی واقیعی و بەدەستهاتوو هەیە کە بەرگری لە مافە دیموکراسیەکان بە دادپەروەری کۆمەڵایەتی ببەستێتەوە و ڕێگە بۆ جەماوەر بکاتەوە بۆ بەشداریکردن لە دانانی ئەولەویەت و چاودێریکردنی جێبەجێکردنیان. لەبەر ئەم هۆیە، ڕووبەڕووبوونەوەی سەرمایەداری و ڕاستڕەوی توندڕەو ناکرێت تەنها بە هەڵبژاردن و هاوپەیمانی حزبی بسنوردار بکرێت. پێویستی بە ڕێکخراوی جەماوەری چالاک و بەردەوام هەیە لە شوێنی کار، گەڕەکەکان، زانکۆکان، سەندیکاکان و بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان، هەروەها ئەو سیاسەتانەی ڕووبەڕووی نایەکسانی چینایەتی دەبنەوە و ژیانی زۆرینە باشتر دەکەن، بۆ ئەوەی بەشداری جەماوەری تەنها بە سندوقەکانی دەنگدان سنووردار نەبێت.

سەربەخۆیی دیجیتاڵی: کۆڵەکەی پێنجەمی سەربەخۆیی چەپ

هەڵبژاردنەکانی بەرازیل گرنگی گەشەسەندنی بۆشایی دیجیتاڵی لە ململانێی سیاسیدا ئاشکرا کرد، چونکە پلاتفۆرمەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان، ئەلگۆریتمەکان و زیرەکی دەستکرد بوونەتە ئامرازێکی بەهێز لە دەستی سەرمایەداریدا بۆ شێوەپێدانی هۆشیاری گشتی و ئاراستەکردن و کاریگەری لەسەر گفتوگۆ سیاسییەکان.
هەڵمەتەکە تۆمەتبارکرا بە سکاڵا و بەڵگەی لایەنگرانی لولا سەبارەت بە لایەنگری دیجیتاڵی لەلایەن مێتا، خاوەنی فەیسبووک و ئینستاگرام و پلاتفۆرمەکانی تر، لە بەرژەوەندی ڕکابەرەکەی. ناکۆکیەکە گەیشتە دادوەری هەڵبژاردنەکان کە بڕیارێکی دەرکرد و داوا لە مێتا کرد پێوانەی یەکسان بەسەر کاندیدەکاندا بسەپێنێت.
ئەم کێشەیە تەنها بەرازیل نییە. لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆڵۆمبیا لە ساڵی 2026، لێکۆڵینەوە ڕۆژنامەوانییەکان هەژماری هەماهەنگی و ڤیدیۆی ساختەی AI ئاشکرا کرد کە کامپی چەپەکان دەکاتە ئامانج.
لە ئەڵمانیا، ئیلۆن مەسک، خاوەنی پلاتفۆرمی X، لە هەڵبژاردنەکانی 2025 دا بە ئاشکرا پشتیوانی خۆی بۆ ئەلتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا (AfD) ڕاگەیاند و پلاتفۆرمەکەی بەکارهێنا بۆ بەرزکردنەوەی پۆستەکانی و میوانداریکردنی سەرکردایەتییەکەی.
مەترسیەکە لەوەدایە کە سەلماندنی لایەنگری ئەلگوریتمی بە ئەنقەست ئاسان نییە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەلگۆریتمی داخراو کە کارکردنیان و پێوەرەکانیان بۆ پۆلێنکردنی ناوەڕۆک و فراوانکردن یان سنووردارکردنی زانیاری قۆرخکاری کۆمپانیاکانی سەرمایەداری دەمێننەوە. بۆیە زەحمەتە لایەنگری لە دیزاینی ئەلگۆریتمەکان یان دەستێوەردانی بە ئەنقەست بەبێ شەفافیەت، چاودێری کۆمەڵایەتی و یاسایی سەربەخۆ و دەستگەیشتن بە داتای پێویست بۆ لێکۆڵینەوە دەستنیشان بکەین. وە ئاسانە بۆ کۆمپانیاکان پاساو بۆ ئەمە بهێننەوە بە ئاماژەکردن بە “هەڵەی تەکنیکی”!
ئەزموونی بەرازیل گرنگی تێکەڵکردنی سێ گۆڕەپانی بەیەکەوە بەستراو دەردەخات: خەباتی جەماوەری لەسەر زەوی، خەباتی یاسایی بۆ لێپرسینەوە لە پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان و ڕێکخستنی کارەکانیان و خەباتی دیجیتاڵی رێکخراو. بزووتنەوەی جەماوەری لە شەقامەکان لەگەڵ ڕێوشوێنی یاسایی دژی مێتا و پەرەپێدانی کەمپینێکی دیجیتاڵی بەرفراوان کە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە شێوەیەکی کاریگەر بەکارهێنا بۆ گەیشتن بە ملیۆنەها دەنگدەر بەڕێوەچوو. ئەم ئەزموونە دەریدەخات کە خەباتی دیجیتاڵی چەپ جێگەی خەباتی جەماوەری ناگرێتەوە بەڵکو دەتوانێت بەهێز بکات و تەواوکاری بکات.
لێرەدا گرنگی سەربەخۆیی دیجیتاڵی وەک کۆڵەکەی پێنجەمی سەربەخۆیی چەپ دەردەکەوێت، شانبەشانی سەربەخۆیی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی و دارایی و میدیایی. چیتر ناکرێت قسە لەسەر سەربەخۆیی سیاسی ڕاستەقینە بکرێت بەبێ پلەیەکی پێویست لە سەربەخۆیی لە ئامرازەکان، پلاتفۆرم و ژێرخانی دیجیتاڵی، پاراستنی داتا، و توانای پەیوەندی جەماوەری و رێکخراوی ئازاد لە کۆنتڕۆڵی قۆرخکاری کۆمپانیا سەرمایەدارییەکان و هێزە گەورەکان.
سەربەخۆیی دیجیتاڵی مانای دابڕان لە پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان نییە. واتە ئێستا بە هۆشیارییەکی ڕەخنەگرانە پێشکەوتووخواز بەکاریان بهێنین، لە کاتێکدا کار دەکەین بۆ پەرەپێدانی سەرچاوەی کراوە، بەدیلی دیجیتاڵی دیموکراتی، و بنیاتنان و بەهێزکردنی توانای تەکنیکی چەپی سەربەخۆ.
چەپێک کە سەربەخۆیی دیجیتاڵی و ئامرازە تەکنەلۆژیاییەکانی گەشە پێنەدات لە یەکێک لە گرنگترین گۆڕەپانەکانی خەباتی سیاسی و کۆمەڵایەتی هاوچەرخدا لە ژێر ڕەحمەتی دوژمنە چینایەتیەکانی دەمێنێتەوە.

وانەکان بۆ چەپەکان لە هەرێمەکەمان و جیهاندا
ئەزموونی بەرازیل ناتوانێ بە شێوەیەکی میکانیکی دووبارە بکرێتەوە، چونکە هەموو کۆمەڵگایەک هەلومەرج و هاوسەنگی چینایەتی و سیاسی خۆی هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، بۆچوونی بۆ دروستکردنی هاوپەیمانی و کاری هاوبەش دەرسێکی بەنرخی پێشکەش دەکات.
ئەو یەکێتییەی کە چەپ پێویستی پێیەتی تاکە پارت یان سەرکردایەتییەکی ناوەندییە نییە کە تێڕوانینی خۆی بەسەر هەموواندا بسەپێنێت. ئەوە هاریکاریی دیموکراتی نەرم لە نێوان هێزە جۆراوجۆرەکاندا، لەسەر بنەمای بەرنامەی هاوبەش، ڕێزگرتن لە سەربەخۆیی و فرەیی و بەشداری راستەقینەی جەماوەری، گەنجان و ژنان.
ئەم هاوکارییە دەتوانرێت لەسەر ئاستی ناوخۆیی و ناوچەیی و جیهانی، لە ڕێگەی بەرەی چەپی جۆراوجۆر و هاوپەیمانی لەسەر زەوی، هەروەها تۆڕە چەپە دیجیتاڵییەکان و نێودەوڵەتییەکان پەرە پێبدرێت کە بەشداری لە ئاڵوگۆڕی ئەزموون، ڕێکخستنی دەستپێشخەرییەکان و خەباتی هاوبەش و کارکردن بەرەو ئەلتەرناتیڤی دیجیتاڵی پێشکەوتووخواز دەکەن.
سەرکەوتنی لولا ئەزموونێکی شایەنی خوێندن و فێربوون پێشکەش دەکات و ئەگەری هاوکاری نێوان هێزە چەپەکان دووپات دەکاتەوە سەرەڕای جیاوازییەکانیان، لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی هۆکارەکانی تر کە یارمەتیدەر بوون بۆ سەرکەوتنەکە.
چەپ لە وڵاتەکانی ئێمەدا پێویستی بە هەڵوەشاندنەوەی پلۆرالیزم نییە بۆ یەکگرتن. پێویستە ئەو پلۆرالیزمە بگۆڕێت بۆ هێزێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕێکخراو و کاریگەر و لە هەمان کاتدا سەربەخۆیی خۆی لە ڕێگەی پێنج کۆڵەکەیەوە بەهێز بکات لە ڕووبەڕووبوونەوەی دەسەڵاتدارانی فەرمانڕەوا و هێزە سەرمایەدارییە باڵادەستەکان و هەموو شێوەکانی دیکتاتۆری و گەندەڵی و دەمارگیریی نەتەوەیی و ئایینی و لە تێکۆشان بۆ ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و بۆ پەرەپێدانی ئەلتەرناتیڤی سۆسیالیستی دیموکراتی و مرۆڤدۆستانە.

ڕزگار ئاکرێی




زیرەکی دەستکرد؛ قەیرانێکی نوێ لە پەروەردەدا.. فێنک تەلعەت

ئایا تەکنەلۆژیا پەرە بە بیرکردنەوەمان دەدات، یان بە هێواشی جێگەی بیرکردنەوەمان دەگرێتەوە؟

زیرەکی دەستکرد ئەمڕۆ بەشێکە لە ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤ؛ لە ماڵەوە، قوتابخانە، زانکۆ و شوێنی کاردا بەکاردەهێنرێت. ئەم گۆڕانکارییە خێرایە، لەگەڵ ئەو دەرفەت و سوودانەی پێشکەشی مرۆڤی کردووە، پرسیارێکی گرنگیشی لەبارەی داهاتووی پەروەردەوە دروست کردووە: ئەگەر AI لە جیاتی مرۆڤ بیر بکاتەوە، داهاتووی توانای بیرکردنەوەی مرۆڤ چی بەسەر دێت؟

کاتێک خوێندکار لە بەرامبەر پرسیارێکدا دادەمێنێت، بێگومان دەتوانێت داوای یارمەتی لە زیرەکی دەستکرد بکات. بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا ئەو تاکە تەنها وەڵامەکە وەردەگرێت و کۆپی دەکات، یان فێری چۆنیەتی گەیشتن بە وەڵامەکەش دەبێت؟ ئایا زیرەکی دەستکرد هاوکاری دەکات، یان لە جیاتی ئەو بڕیار دەدات؟

ڕێکخراوی یونسکۆ بۆ پەروەردە و فێرکردن، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە تەکنەلۆژیا دەبێت خزمەتی مرۆڤ و ڕێگاکانی فێربوونی بکات، نەک توانای مرۆڤ و ڕۆڵی پەروەردە لاواز بکات (UNESCO, 2023).

یونیسێف لەبارەی زیرەکی دەستکردەوە ڕێنمایی دەدات و جەخت لەسەر پاراستنی ماف، سەلامەتی، نهێنی و گەشەی منداڵان دەکاتەوە؛ هەروەها هانی کۆمەڵگە دەدات بۆ هۆشیارکردنەوە و بەرپرسیاریەتیی هاوبەش، وە ئەرکی سەرەکی خێزانی دادەنێت (UNICEF, 2025).

بێگومان، زیرەکی دەستکرد گرینگی زۆری هەیە لە پەروەردەدا؛ دەتوانێت لە ڕوونکردنەوەی بابەتە ئاڵۆزەکان، ئامادەکردنی وانە، گەشەپێدانی چالاکییەکان و ئاسانکردنی فێربوون یارمەتیدەر بێت. بەڵام ناتوانین چاوپۆشی لە مەترسییەکانی بکەین، بە تایبەتی کاتێک بەبێ ڕێنمایی، لێکۆڵینەوە و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بەکاردەهێنرێت.

یەکێک لە کێشە گرنگەکانی بەکارهێنانی نادروستی زیرەکی دەستکرد، کاریگەرییەکەیەتی لەسەر متمانە و هەڵسەنگاندنی ڕاستەقینەی توانای قوتابی.

بۆ نموونە، کاتێک مامۆستا ئەرکێکی ماڵەوە بۆ قوتابی دیاری دەکات، ئامانجی تەنها تەواوکردنی ئەرکەکە نییە؛ بەڵکو دەیەوێت ئاستی تێگەیشتن، توانای شیکردنەوە و پێشکەوتنی قوتابی بزانێت. بەڵام ئەگەر قوتابی وەڵامەکان ڕاستەوخۆ لە زیرەکی دەستکرد وەربگرێت و وەک کاری خۆی پێشکەشی بکات، مامۆستا ناتوانێت بە دروستی هەڵسەنگاندنی توانای ئەو بکات.

بەڵام چارەسەرەکە قەدەغەکردنی هەموو بەکارهێنانێکی زیرەکی دەستکرد نییە؛ بەڵکو پێویستە مامۆستا جۆرێک لە ئەرک و هەڵسەنگاندن بەکاربهێنێت کە بیرکردنەوە، ڕوونکردنەوەی وەڵام و تێگەیشتنی ڕاستەقینەی قوتابی تێدا دیار بێت.

کێشەیەکی تری زیرەکی دەستکرد ئەوەیە کە هەندێک جار زانیاریی نادروست، ناتەواو یان سەرچاوەی پشتڕاستنەکراو پێشکەش دەکات. ئەگەر قوتابی بەبێ پشکنین و بەڵگە پشت بەو زانیارییانە ببەستێت، لەوانەیە هەڵەیەک بە ڕاستی دابنێت و لەسەر بنەمای ئەوە بیر بکاتەوە یان بڕیار بدات.

لێرەدا زیرەکی دەستکرد ئەمەمان بیردەخاتەوە کە ئەرکی پەروەردە تەنها گەیاندنی زانست و زانیاری نییە؛ بەڵکو فێرکردنی قوتابییە بە چۆنیەتیی پرسیارکردن، گومانکردنی زانستی، بەراوردکردنی سەرچاوەکان و دۆزینەوەی بەڵگە.

قوتابی واچاکە فێر بێت بپرسێت: ئەم زانیارییە لە کوێوە هاتووە؟ ئایا سەرچاوەکە باوەڕپێکراوە؟ ئایا سەرچاوەیەکی سەربەخۆی تر هەمان زانیاری پشتڕاست دەکاتەوە؟

کاتێک قوتابی ئەم توانایانەی پێ نەبەخشرا، زۆربەی کات توشی سەرلێشێواوی دەبێت.

هەروەها، یەکێک لە نیگەرانییە سەرەکییەکان ئەوەیە کە بەکارهێنانی بێ سنوور و بێ ئامانجی پەروەردەییی زیرەکی دەستکرد، لەوانەیە ببێتە هۆی پشتبەستن بە وەڵامی ئامادە، لەبری ئەوەی قوتابی خۆی لە پرۆسەی بیرکردنەوە، لێکدانەوە و چارەسەرکردنی کێشەدا بەشدار بێت.

کاتێک قوتابی بۆ هەر پرسیارێک بە خێرایی داوای وەڵام دەکات، بێ ئەوەی خۆی هەوڵ بدات، دەرفەتی ڕاهێنانی بیرکردنەوەی سەربەخۆ و دروستکردنی بیرۆکەی کەسی کەم دەبێتەوە.

نیگەرانییەکی تری پەروەردەیی ئەوەیە کە هەندێک کەس بەهۆی دەستگەیشتنی ئاسان بە زانیاری، پێیان وایە بوونی مامۆستا و فێرکاریی ڕاستەوخۆ چیتر پێویست نییە.

بەڵام ڕۆڵی مامۆستا تەنها گواستنەوەی زانیاری نییە؛ ڕۆڵی لە ڕێنماییکردن، پەرەپێدانی کەسایەتی، دروستکردنی متمانە، تێگەیشتن لە پێداویستییەکانی قوتابی و فێرکردنی بەها و بەرپرسیاریەتییەکانە.

لەبەر ئەوە، پێویستە تەکنەلۆژیا ببێتە یاریدەدەری مامۆستا، نەک هۆکارێک بۆ کەمکردنەوەی بایەخی ڕۆڵی پەروەردەکار.

چارەسەر لە قەدەغەکردنی تەکنەلۆژیا نییە؛ بەڵکو لە دروستکردنی کەلتوورێکی دروستی بەکارهێنانی AI دایە. بە چەند هەنگاوێک دەتوانین ڕۆڵەکانی کۆمەڵگەکەمان بپارێزین، وەک:

یەکەم: هۆشیارکردنەوەی منداڵان و قوتابیان

پێویستە قوتابیان فێر بکرێن کە زیرەکی دەستکرد ئامرازێکە بۆ یارمەتیدانی قوتابی، نەک سەرچاوەیەکی ڕاست و باوەڕپێکراو. واباشترە قوتابیان فێری پشتڕاستکردنەوەی زانیاری، پاراستنی نهێنی و بەکارهێنانی بیرۆکەی ڕەخنەگرانە بن.

دووەم: خول و ڕاهێنان بۆ مامۆستایان

دامەزراوە پەروەردەییەکان پێویستە خولی بەردەوام بۆ مامۆستایان دابین بکەن، بۆ ئەوەی فێری چۆنیەتیی بەکارهێنانی AI لە ئامادەکردنی وانە، گەشەپێدانی چالاکی و هەڵسەنگاندنی تێگەیشتنی قوتابیان ببن. گرنگتر لەوەش، فێری ناسینەوەی سنوور و مەترسییەکانی ئەم تەکنەلۆژیایە بن.

سێیەم: دانانی ڕێسا بۆ پاراستنی منداڵان

قوتابخانەکان و دامەزراوە پەروەردەییەکان پێویستە سیاسەتی ڕوون بۆ بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد دابنێن؛ لەوانە ڕێنمایی تەمەنی گونجاو، پاراستنی زانیاریی کەسی، ڕێگری لە بەکارهێنانی نادروست و دیاریکردنی سنووری بەکارهێنان لە ئەرک و تاقیکردنەوەکاندا. مەبەست نابێت سنووردارکردنی دەستگەیشتن بە زانیاریی بەسوود بێت، بەڵکو پاراستنی منداڵ و دڵنیابوونەوە لە بەکارهێنانی بەرپرسیارانەیە.

چوارەم: هۆشیاریی دایک و باوک

ئەرکی پەروەردە تەنها لەسەر شانی قوتابخانە نییە. دایک و باوکیش پێویستە لە شێوازی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا لەلایەن منداڵەکانیانەوە ئاگادار بن، لەگەڵیان گفتوگۆ بکەن و فێریان بکەن چۆن سەرچاوەی باوەڕپێکراو بناسنەوە. چاودێری دەبێت لەگەڵ متمانە، گفتوگۆ و ڕێنمایی هاوبەش بێت.

پێنجەم: بەکارهێنانی سۆشیال میدیا بۆ بڵاوکردنەوەی هۆشیاری

سۆشیال میدیا دەتوانێت ببێتە ناوەندێکی کاریگەر بۆ بڵاوکردنەوەی هۆشیاریی پەروەردەیی. مامۆستایان، پسپۆڕان، ڕۆژنامەنووسان و دامەزراوەکان دەتوانن ڤیدیۆی کورت، وتاری زانستی و ڕێنماییی سادە بڵاو بکەنەوە لەبارەی سوود و مەترسییەکانی زیرەکی دەستکرد. بەڵام پێویستە ئەو هۆشیارییە پشت بە سەرچاوەی باوەڕپێکراو ببەستێت و خۆی نەبێتە هۆی بڵاوکردنەوەی زانیاریی هەڵە.

لە کۆتاییدا، زیرەکی دەستکرد دەتوانرێت وەک سەرچاوەیەک بۆ گەیشتن بە زانیاری و وەرگرتنی ڕێنمایی بەکاربهێنرێت، بە مەرجێک قوتابی ڕێنمایی تەواو بکرێت، پشت بەخۆی ببەستێت و AI وەک یارمەتیدەرێک بەکاربهێنێت.
چونکە ئەرکی پەروەردە ئەوە نییە تەنها نەوەیەک پەروەردە بکات کە بتوانێت بە زیرەکی دەستکرد چالاکییەکانی ئەنجام بدات؛ بەڵکو نەوەیەک پەروەردە بکات کە بتوانێت بەبێ AI بیر بکاتەوە، بڕیار بدات و بەرپرسیار بێت.
مەترسیی ڕاستەقینە ئەوە نییە کە AI زیرەکترە لە ئێمە؛ بەڵکو ئەوەیە کە ئێمە بەهۆی پشتبەستنی بەردەوام، کاتی بیرکردنەوەمان نەمێنێت .

پەروەردەکار: فێنک تەڵعەت




بنەما لیبراڵییەکانی دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» لە فەلسەفەی ئۆجەلاندا!.. 2 … سابیر محەمەد

بەشی دووەم

لە شۆڕشی چەکدارییەوە بۆ سۆسیال دیموکراتی؛ سەیرۆکەی وەرچەرخانی فکریی ئۆجەلان !

ئاسانترین و گونجاوترین ڕێگە بۆ ئەنجامدانی ئەم ئامانج و ستراتیژییەتە ئیمپریالیستییە ئەوە بوو کە لە دوای ساڵی ١٩٩٩دا—کاتێک لە دوورگەی ئیمڕاڵی دەستبەسەر بوو—لە ڕێگەی پارێزەران و شارەزایانی فکریی تایبەتەوە چەندین کتێبی وەرگێڕدراوی ماری بۆکچین بە زمانی تورکی بگەیەننە دەستی عەبدوڵا ئۆجەلان؛ لەوانەش کتێبی «ئیکۆلۆژیای ئازادی» (The Ecology of Freedom)ی بۆکچین. بەمەش توانییان ئاڕاستەی فکریی عەبدوڵا ئۆجەلان بەرەو فەلسەفەی ماری بۆکچین وەربگێڕن.
لە ساڵی ٢٠٠٤دا، هەر لە ڕێگەی ئەم پارێزەرە پسپۆڕانەوە، ئۆجەلان نامەیەکی بۆ ماری بۆکچین نارد و لەو نامەیەدا وەرچەرخانی فکریی خۆی ڕاگەیاند و خۆی وەک قوتابییەکی بۆکچین پێناسە کرد. هەروەها هەوڵی دا لە ڕێگەی گفتوگۆوە لەگەڵ بۆکچین بدوێت، بەڵام بۆکچین بەهۆی نەخۆشییەوە نەیتوانی لە گفتوگۆکاندا بەردەوام بێت و دواتر لە ساڵی ٢٠٠٦دا کۆچی دوایی کرد.
بەم جۆرە ئۆجەلان وەرچەرخانێکی فکریی لە خۆیدا نیشان دا: لە ستالینیستێکی (مارکسی-لێنینی)یەوە بەرەو (ئیکۆ-ئەنارکیزم)، سۆسیال دیموکراتییەکی میانڕەوانەی سەر بە ڕێکخراوە ناحکومییەکان (NGOs)، ئیکۆلۆژیای کۆمەڵایەتی (Social Ecology)، و سۆسیالیزمە خەیاڵییەکەی ماری بۆکچین. دواتریش ئامادەیی خۆی بۆ بردنەپێشەوەی ئەم وەرچەرخانە لە ڕێگەی داڕشتنی تیۆریی «کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک»ی بۆکچینییانەوە نیشان دا، کە دواتر بووە بناغەی «ژنبۆناسی / ژنۆلۆجی»(١) و کارکردی خۆی لەسەر گۆڕەپانی سیاسیی ناوچەکە نواند.
بەم پێیە ئۆجەلان دوای ئەم وەرچەرخانە—بە تایبەتی لە ڕستەیەکدا کە تێیدا زیاتر پێداگریی لەسەر «ژن و ژیان» دەکرد—لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٨دا وشەی «ئازادی»ی بۆ «ژن و ژیان» زیاد کرد و کرا بە دروشمی: «ژن، ژیان، ئازادی».
ئەم دروشمە لەسەر بنەمای ئەو تێڕوانینە لیبراڵی و ناڕوونەوە هاتە ئاراوە کە دواتر گوتی: «تا ژن ئازاد نەبێت، کۆمەڵگە ئازاد نابێت!»، بەڵام ئەوەی ڕوون نەکردەوە کە چۆن لەژێر سایەی سیستەمی خاوەندارێتیی تایبەتی سەرمایەداریدا ژن دەتوانێت «ئازاد» بێت؟ هەروەها مەبەست لەم «ئازادی»یە چییە بۆ ژنان لەناو کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا؟ ئایا مەبەستی ئەو ئازادییە لیبراڵییەیە کە ژنانی وڵاتانی ئەوروپی، ئەمریکا، کەنەدا و ئوسترالیا لەژێر سایەی «دەوڵەتی خۆشگوزەرانی» (Welfare State)ی ئیمپریالیستیدا تێیدا دەژین؟
ئەو لەژێر سایەی حاکمییەتی ئەم ڕژێمانەدا تەنیا پێداگریی لەسەر ئەو ڕێکخراوە ناحکومییانە (NGOs) دەکرد کە بۆ ژنان دروست دەکرێن و چەکدار دەکرێن، بەڵام لەژێر فەرمانی پەکەکە و سەرکردایەتییەکەیدا بوون. لە کۆتاییدا، ئەم «کۆمۆن» و یەکینە خۆجێییانەی ژنان تەنیا بوونە ئامراز و وەسیلەیەک بۆ بردنەپێشەوەی ئەجێندای سیاسیی ئەو حیزبە و هیچ جۆرە کاریگەرییەکیان لەسەر ڕێڕەوی سیاسەتە سەرەکییەکانی پەکەکە نەبوو.
بنەمای چینایەتیی ئەم دروشمە
هزر و فکری ئەنارکیزمی بۆکچینییانەی ئۆجەلان، هزر و فکرێکی وردەبۆرژوازی و دژ بە مارکسیزم و خەباتی چینایەتیی ڕێکخراو و سازماندراوە.
دروشمی «ئازادی»ی ئۆجەلان لە فەلسەفەی خۆیدا، هەڵێنجاوی ئەم هزر و فکرە دژە مارکسیستیە بوو کە ماری بۆکچین (Murray Bookchin) بەرزی کردەوە؛ فەلسەفەیەک کە لەسەر بنەمای سۆسیالیزمێکی خەیاڵی و دیدگایەکی بۆرژوایی-چەپ و ئەنارکیستانە سەرچاوەی گرتووە.
ئۆردوگایەکی بەرینی جیهانی لە «بۆرژوا-چەپەکان» و قوتابخانە جۆربەجۆرەکانی ئەنارکیزمی جیهانی، پشتیوانی لەم ڕەوتە میانڕەوەی سۆسیال دیموکراتیی بۆرژوایی و ڕیفۆرمیزمی ئەنارکیستانە دەکەن.
ئەم ئۆردوگا جیهانییەی چەپە بۆرژواییە جۆربەجۆرەکانی جیهان—کە بە ڕیاکارانە و درۆزنانە وێنەکانی مارکس و لێنینیان لە یەخەی داوە—بەدرێژایی مێژووی سەرهەڵدانی میتۆدی شۆڕشگێڕانەی مارکس و ئەنگڵس و دواتریش لێنین و تڕۆتسکی، قاچێکیان لای مارکسیزم بووە و قاچەکەی تریان لای پەکەکە و عەبدوڵا ئۆجەلان. ئەمانە شەرمنانە داکۆکی لەم ڕێبازە ڕیفۆرمیستی و ئەنارکیستییەی ئۆجەلان دەکەن.
هەر بۆیە، پاشەکشەی خەباتی چینایەتیی پرۆلیتاریا لەم قۆناغە زاڵەی «نیولیبراڵیزم»دا، کۆمۆنیستە ڕادیکاڵەکان و ڕابەرانی بەکردەوەی کرێکاری وادار دەکات کە ئەم دووڕوویی و ئۆپۆرتۆنیزمەی ئەوان ڕیسوا بکەن و ڕۆڵە دووفاقییەکەیان ئاشکرا بکەن.
تا چارەنووسی ئەوان پێبەپێی تەرازووی گەشەی بزاڤی چینایەتی شۆڕشگێڕانەی مارکسیستانەی چینە چەوساوەکان بەلایەکدا ئەکەوێت: ئیتر چ بە تێکشکاندن و وەلانانی ئەم هزرە ڕۆشنبیرییە وردەبۆرژواییە ئۆپۆرتۆنیستیەی کە ئۆجەلان و پەکەکە دەبەستێتەوە بە میتۆدی شۆڕشگێڕانەی مارکسەوە، چ بە ساغکردنەوەی ڕیزبەندی چینایەتیایەتی خۆیان و داکۆکردنی ڕاستەوخۆ لە (پەکەکە) و عەبدوڵا ئۆچەلان، و بەئاشکرا ئاڵای لێبڕالیزمی سۆسیال دیمۆکراسیانەی ڕێکخراوە NGO کانی سەرمایەداری سەردەم بەرزبکەنەوە.
لیبراڵیزم لەسەر بنەمای دروشمی «ئازادی» هاتە ئاراوە؛ ئەویش لە ڕوانگەی گەشەی سەرمایە، لابردنی ڕێگرییەکانی بەردەم کەڵەکەبوونی سەرمایە، نەهێشتنی کۆتوبەندەکانی ناردنەدەرەوەی سەرمایە، و پاراستنی مافی تاکەکەس و ئازادیی ڕادەربڕین و ئازادیی بیروباوەڕ و ئازادیی ئابووری (وەک کڕین و فرۆشتن و مافی خاوەنداریەتی).
پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە؛ ئایا لەژێر سایەی ڕژێمێکی ئایینی و کۆنەپەرستی وەک کۆماری ئیسلامیی ئێران، یان ڕژێمێکی شۆڤێنیستیی وەک ڕژێمەکانی تورکیا، سوریا و عێراق، چەندە توانای گەیشتن بە ئازادیی مرۆڤ یان ژنان و کۆمەڵگا هەیە؟

————————
(١) https://mesopotamia.coop/coops/jinwar/index.html
٢٤ / ١٠ / ٢٠٢٦
ماویەتی..




باج و سەرانەی قورس.. نەوزاد بەندی

باج و سەرانەی دیکتاتۆرەکان، ئەوانە نایدەن کە بوونەتە قوربانیی و تیا چوون، بەڵکو ئەوانە دەیدەن کە بە زیندوێتیی ماونەتەوە ..
کاتێ بە ناوی ئەنفالەوە، هەزاران کەس کۆمەڵکوژ کران، ئەو هەزاران کەسە لە دیکتاتۆرییەت و زوڵم دابڕان، کەس و کاری ئەوان و هەموو خەڵکی کوردستان، باجە قورسەکەیان دا، باج ی ترس و نائارامیی و ڕەشبینیی و بێ هیوایی، کاتێ زیندوویت و ناخت مردووە ..کاتێ ئابڵوقەی ئابوریی بۆ ماوەی هەشت ساڵ زیاتر بەسەر گەلانی عێراقدا ئەسەپێنرێت، ئەوانەی لە برساندا ئەمرن، قوربانیی نین، بەڵکو قوربانیی ئەوانەن کە نامرن و تاکو دوای ئابڵوقەکەیش ئەمێننەوە، به هەستێکی بریندار و کەسایەتییەکی ڕوشێنراو و ترس لە برسێتیی و بێ متمانەیی و چاوچنۆکیی و نەمانی میوانداریی و نەمانی سۆز و بەزەیی کۆمەڵایەتیی و ئیشکردنی بیست و چوارسەعاتیی، ژیانیان بەسەر ئەبەن .. واتا باجێکی قورس دەدەن و کەسایەتییەکی نائارام و ماندوو بەهەڵپە و هەمیشە برسییان بۆ دروست ئەبێ، لە کاتێکدا پێش ئابڵوقەی ئابوریی لە عێراقدا، ژیان زۆر هێمن بوو، کار لە ڕۆژێکدا تەنها چەند سەعاتێک بوو ..
ئەوانەی لە هێرۆشیما و ناگازاکی به چەکیی ناوکیی کوژران، لە ڕاستیدا قوربانیی نەبوون، قوربانییەکان ئەوانە بوون کە دوای ئەو دوو گورزە ناوکییە ڕزگاریان بوو، هەتاکو ئەمڕۆیش بە دەست ترس و فۆبیای چەکی ناوکییەوە ئەناڵێنن.. باجە قورسەکە ئەو منداڵە ژاپۆنیانە دایان لە ژێر کاریگەریی ئەو چەکە نەگریسەی ئەمەریکای دڕندەدا، بە کەمئەندامیی و شێواویی له دایکبوون..
ئەو سەربازانەی ئەڵمانیای نازی، کە کوژران، لەڕاستیدا ڕزگاریان بوو، هیچ جۆرە باجێکیان نەدا چونکە ئیشەکەیان ئەوە بوو، بەڵام ئەو ژن و منداڵانەی بەرلین و شارەکانی تری ئەڵمانیا باجەکەیان دا کە بە زیندوێتیی مابوونەوە و ..لەلایەن سوپای هاوپەیمانانەوە دەستدرێژیی سێکسیی و جەستەییان کرایە سەر، کە ژمارەیان سەدان هەزار ژن و کچی بێ تاوان بوو ..
هەمیشە ئەوانەی ڕادەکەن یان ئەکوژرێن، لە ڕاستیدا قوربانیی نین، چونکە لە گۆڕەپانی ئازار و ئەشکەنجەدا نامێنن، قوڕەکە بۆ ئەوانە ئەگیرێتەوە کە ماون و ..باجە قورسەکە ئەوان ئەیدەن ..
لای خۆیشمان دەیان هەزار پێشمەرگەی شەهید و سەدان هەزار کەسی سەرهەڵگرتوو بۆ ئەوروپا، ناچنە قاڵبی قوربانییەوە، چونکە یەکەمیان بە ئاواتی خۆیان گەیشتوون کە شەهید بوون بووە لە ڕێی ئازادیی و خاکی نیشتماندا.. دووەمیشیان خەونەکانیان بەدی هاتوون کە هەندەران و جیهانی نوێ بووە .. بەڵام قوربانیی و باجە قورسەکە لەسەر شانی ئەوانە بوو بە زیندوێتیی لە کوردستان مانەوە، چونکە دەسەڵاتگەلێکی ڕەشۆکیی و خێڵەکیی و دڕندە و چاوبرسیی پەلاماری هەموو مافەکانی هاووڵاتیانیان دا، ئەو هەستە بەرزەی پێشمەرگەکان خۆیان بۆ بەختکرد، ئەمان کاڵیان کردەوە و لەباریان برد و کوژاندیانەوە، ئەوەیش وایکرد هاووڵاتیانی زیندووی کورد، دوو جۆر باجی قورس بدەن، باجێکی دەروونیی و شوناسیی و نەتەوەیی، لە نەمانی تابلۆی پرشنگداری شۆڕشگێریی و خەباتگێڕیی و پێشمەرگایەتیی کە جاران دەوڵەمەند و هەژار، زانا و نەزان، شاعیر و هونەرمەند بە بێ جیاوازیی شانازییان پێوە دەکرد و خۆیان بۆ بەخت ئەکرد، ئەمڕۆ بە دوو چاوی سەر ئەبینرێت داڕێژەری ئەو تابلۆیانە کۆمەڵێ بازرگانی هەرگیز تێرنەخواردوو بوون ..کۆمەڵێ بازرگانی برسیکردن و گرانیی و قات و قڕیی و پاوانخواز و داگیرکەری سەرزەویی و ژێرزەویی نیشتمان دەرچوون..
باجی دووەمیش، هەژار کەوتن و هەناسە سارد بوون و دواکەوتن لە ڕەوتی مرۆڤایەتیی و ڕاکردنی بەردەوام بەدوای نانێکی حەرامدا، حەرام لەبەر ئەوەی دوژمنانی گەل بەرهەمی دێنن ..نەخوێندەواریی و نەخۆشیی و دەردەداریی و ..سەرهەڵدانی دوو جیهانی تەواو جیاواز، جیهانێکی شاهانەی سیاسەتمەدارە بازرگانەکان و ..جیهانێکی تاریک و پڕ لە دەرد و ماندوو بوون و هەژاریی و نابووتیی، جیهانی هاووڵاتییەکان کە دەستی مەرگ و دەستی ئەوروپایان پێ نەگەیشتبوو ..
لە ڕاستیدا لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا باجدان، شتێکی بێ چەند و چوونە..بەڵام لە کۆمەڵگای بێ سەر و بەر و خێڵەکیدا، هەوڵ بدە قورسترین باج بدەیت، ڕاکردن یان مردن، واتا ڕێی فڕۆکەخانە یان ڕێی گۆڕستان ..لەبەرئەوەی باجەکەت ڕاستە قورسە، بەڵام یەک جاره و ڕزگارت ئەبێ و سەرت سوک ئەبێ ..ئاخر مەعقول نییە 35 ساڵ هەموو ڕۆژێ بڵێیت: کەی موچە دزراوەکانمان ئەدەنەوە؟ مەعقول نییە 35 ساڵ بە هاوین گەرمات بێ و بە زستانیش سەرمات بێ .. 35 ساڵ بەردەوام چاوەڕوان بیت خوا وەزعەکەت بۆ چاک بکا ..ئەم باجە دوور و درێژ و هەزار بارە بووانە، زۆر لە باجی مردن و سەرهەڵگرتن قورسترن.
بۆ نمونە تۆ بە بێ ئاگاداریی خۆت کاتێ باجی ڕێزگرتنت بیر ئەچێ و ئەچیتە ناوبازاڕێکی هەرزان، بێ گومان ئەبێ قبوڵی قڕە قڕ و شەڕ و سوکایەتیی بکەیت، لەبەر ئەوەی باجی ڕێزگرتنت نەداوە و هاتوویت بۆ نمونە کیلۆیەک تەماتە لە شێخەڵا یان لە شەقامی کاک ئەحمەدی شێخ بە پێنجسەد دینار بکڕیت ..بەڵام کاتێ باجی ڕێزگرتن دەدەیت و دەچیتە مۆڵێک یان مارکێتێکی مۆدێرن و ..لە ناوەندێکی پاک و لە ژێر دەنگی ئاوازی مۆسیقایەکی هێمندا، پێت ئەڵێن بەخێربێیت قوربان.. تەماتە به دوو هەزار دینار ئەکڕیت ..لە ڕاستیدا سێ ئەوەندەی نرخی تەماتەکە بۆ ئەوەیە لە قڕەقڕ و جنێو و سوکایەتیی و قوڕ و چڵپاو پاراستوویانیت، ئەوەیش سەرانەی ڕێزگرتنە .. هەر بۆیە زۆرترینی ئەوانەی گوێیان لە جنێو و جڕت و شەڕ و تەماتەیان بەر بناگوێ ئەکەوێ و جلەکانیان قەڵبەی تێ ئەکەوێ و بۆگەن دێت بەسەریاندا و هەڵئەخلیسکێن و شانیان لێ ئەدرێت و جزدان و گیرفانیان ئەبڕدرێ، لە بازاڕە هەرزان و کۆنەکاندان، ئەو بازاڕانەی تیایاندا تەنها پارەی کاڵاکان ئەدەیت و هیچ پارەیەکی تر لەبەرامبەر سیکیوریتی و ڕێز و هێمنیی نادەیت ..
لە هەندێ دەوڵەمەندم بیستووە کە بیست ساڵ زیاترە نەچوونەتە بەر بەلەدییەکە و بازاڕی کاک ئەحمەدی شێخ و بەردەرکی سەرا ..ئەمانە بە بێ ئەوەی ئاگایان لێ بێ، لە پێناوی مانەوەی جەستە و دەروونیان بە شێوەیەکی تەندروست، لەناو کومەڵگاکەیاندا ڕایان کردووە ..واتا غوربەت لەناو کۆمەڵگادا .. بریتییە لە ڕاکردن یان مردن لەناو کۆمەڵگاکەتدا ..چۆن ؟ بەوەی کە دەچیتە ناو پڕۆژەیەکی هاوچەرخ، یەکەیەک ئەکڕیت، پەیوەندیی دراوسێیەتیی و خزمایەتیی لەبار ئەبەیت، وەک گۆڕێکی مۆدێرن، نازانیت گۆڕەکانی ئەملاولات کێیان تێدایە ..پاشان بازاڕکردنت لە مۆڵە گەورەکاندایە، کە هەموو کاڵا و کەڕەستەیەکیان تێدایە، بێدەنگ، بێ مامەڵە ، بێ چەند و چوون بە گالیسکەیەکی تەل، هەموو پێداویستییەکانت ئەکڕیت و ئەیبەیتەوە بۆ ناو گۆڕە مۆدێرنەکەت..
ئەم جۆرە غوربەت و نامۆبوونە ناوخۆییە، دوای ئەوە دێت کە تێکڕای بەها کولتووریی و مرۆیی و هاوچەرخەکان لە کۆمەڵگادا ئەڕوخێن، ئەمانیش بە زەبری پارە، لەو کۆمەڵگایە دادەبڕێن و ئەڕۆنە شار و گوندە مۆدێرنەکان، کە تەنها زمان و دیالۆگ و تێگەیشتن تیایاندا زمانی دینار و دۆلارە ..بەردەوام ئەبێ پارەیان بۆ بژمێریت بە خاتری ئەوەی نەگەڕێیتەوە بۆ ناو شار و بازاڕە هەرزانەکان، کە تیایاندا ئەبێ بەردەوام شکاو و ڕوشاو و ڕەنجاو و شەڕکەر بیت.

نەوزاد بەندی




یادەوەرییە سیاسییەکان؛ لە ئاشکراکردنی ڕابردووەوە تا پرسیاری مێژوو.. جوتیار مەلا ڕۆئوف

بیرەوەرییەکانی (دکتۆر مەحمود عوسمان)یش کەوتنە ناو کتێبخانەی کوردییەوە؛ بەڵام پێم وایە زیادبوونی کتێبێکی تر بە ئەرشیفی مێژژوی یادەوەرییە سیاسییەکان، بەخۆی هیچ گۆڕانێک لە ئاسۆی داهاتووی ئەو کۆمەڵگایەدا پێک ناهێنێت، بەهای سیاسیی ئەو جۆرە بەرهەمانە بەوە ناپێورێت کە چەند نهێنی ئاشکرا دەکەن، بەڵکو بەوە دەردەکەوێت کە تا چەند دەتوانن ڕابردوو بخەنە بەردەم ڕەخنە، بەرپرسیارێتی دیاری بکەن و ببنە هۆی پێداچوونەوە بەو ئەزموونە سیاسییەی کۆمەڵگای کوردی گەیاندووەتە ئەو دۆخە.
وەک یادەوەریی زۆرێک لە سەرکردە و کادیر و نووسەر و رۆژنامەنوسوو هونەرمەندو هەڵسووڕاوانی سیاسی، ئەو یادەوەرییانەش ڕەنگە بۆ ماوەیەک ببنە ناوەندی مشتومڕ و گرژیی نێوان لایەنەکان، هەر لایەنێک ئەو بەشانەی بە سوودی خۆی و بە زیانی ڕکابەرەکەی دەبینێت و وەک بەڵگەی مێژوویی بەرز دەکاتەوە؛ بەرامبەر ئەو بەشانەی بەرپرسیارێتی دەخەنە ئەستۆی خۆی، بە ناڕاستی و لایەنگری و تەنانەت ساختەکاری ناوزەد دەکات، لەناو ئەو بازنەیەدا، ڕاستی بە پێوەری بەڵگە هەڵناسەنگێندرێت، بەڵکو بە پێی پێگەی حیزبی و بەرژەوەندیی سیاسی بەهای پێدەدرێت؛ مێژووش لە مەیدانی تێگەیشتنەوە دەگوازرێتەوە بۆ سەنگەری ململا‌نێ، ئەوەی لەو یادەوەرییانەدا ڕەنگە وەک دانپێدانان بخوێندرێنەوە، دەتوانێت هەندێک لایەنی شاراوەی مێژووی سیاسیی کورد وکۆمەڵگاکەی ڕوون بکاتەوە، بەڵام دانپێدانان، ئەگەر لە دیاریکردنی بەرپرسیارێتی و ڕەخنەی خودیی داببڕێت، ڕەنگە تەنها ببێتە شێوەیەکی نوێی بێتاوانکردنی خۆ و تاوانبارکردنی ئەوانی تر، هەر گێڕانەوەیەک، تەنانەت ئەگەر لە زاری شایەتێکی ناو ڕووداوەکانیشەوە بێت، پێویستی بە بەراوردکردن و هەڵسەنگاندن هەیە؛ چونکە یادەوەریی تاک، بە هەموو گرنگییەکەیەوە ناتوانێت جێگەی مێژووی ڕەخنەیی بگرێتەوە.
پرسیارە سەرەکیەکە ئەوەیە، ئایا ئەو ئاشکراکردنانە یارمەتیمان دەدەن لە میکانیزمەکانی دەسەڵاتدارێتی، لە شێوازی بڕیاردان و تێگەیشتن لە هۆکارەکانی دووبارەبوونەوەی شکستەکان، یان تەنها ناوی بەرپرسان دەگۆڕن و هەمان کولتووری سیاسی بەجێ دەهێڵن؟ ئەگەر قوربانییەکان هەر لە پەراوێزدا بمێننەوە و مافی کۆمەڵگا بۆ زانینی ڕاستی و لێپرسینەوە پشتگوێ بخرێت، ئەوا زۆربوونی یادوەری و چیرۆکەکان بە مانای پێشکەوتنی هۆشیاریی سیاسی نایێت، لەو ڕووەوە، ترسەکە ئەوەیە ئەو یادەوەرییانەش تەنها سەرپۆشی مەنهۆڵێکی تری مێژووی بزووتنەوەی کوردایەتی هەڵبدەنەوە؛ بۆ ئەوەی بۆگەنە کۆبووەکەی بۆ ماوەیەکی تر کاس و گێژمان بکات، بێ ئەوەی ئیرادەیەکی سیاسی بۆ پاککردنەوەی سەرچاوەکەی پێک بێت، کۆمەڵگا تەنها بە بیستنەوەی چیرۆکی هەڵە و ساتوسەوداکانی ڕابردوو پێش ناکەوێت؛ پێویستی بەوە هەیە ئەو زانیارییانە بکاتە هۆشیاریی گشتی و ئەو هۆشیارییەش بگۆڕێت بۆ داواکاریی لێپرسینەوە و ئاڵوگۆڕی ڕیشەیی.
بەو دیدگا ڕەخنەییەوە، حوکمی کۆتایی لەسەر کتێبێک نادەم کە هێشتا نە‌مخوێندووەتەوە؛ ئەو چەند دێڕەی لێرە نوسیومە، پرسیارە لە ڕۆڵ و سنووری یادەوەریی سیاسی لە کۆمەڵگای ئێمەدا، هیوادارم بتوانم زوو کتێبەکەی بەڕێز دکتۆر محمودم دەست بکەوێتوو بیخوێنمەوە.

جوتیار مەلا ڕۆئوف




ئاو مەکە بە ئاشی میدیا و سۆشیال میدیای فەرمی سیستەمەکەدا.. زاهیر باهیر

لە رووداوەکانی ئەم دواییەی فەرەنسادا ئەوەی زیاتر نیشان دەدرا لەلایەن کوردانی باشوورەوە ئەو کلیپ و گرتە ڤیدۆیانە بوون لە لاپەڕەکانی فەیسبوك و تیکتۆك دەربارەی تاڵانی و دزی بوغازە و شۆپە گەورەکان بوون کە زیاتر لە لایەن خەڵکانی بێیانەوە و نەوەکانیانەوە دەکرا بە تایبەت خەڵکانی موسڵمان.
بەڕاستی کارەساتە کە تۆ ئەو ڕووداوە گەورەیەی فەرەنسا و وڵاتانی دیکە تەنها لە گۆشەیەکی تەسکی زۆر کەمی بێ ئاگا لە هۆکاری ڕاپەڕینی خەڵکی ببینیت . نەك هەر ئەوە بەڵکو پەیامێکی زۆر هەڵە و خزمەتکەری دەوڵەت و سیستەمەکە بڵاوبکەیتەوە .
ئەوەی کە لەو گرتە ڤیدۆیانەدا بینرا و لە وتار و پۆستەکاندا بیسترا هەر یەکەیان خزمەت بە ئەجەندەیەکی سیاسی جیاواز دەکەن کە دەیانەوێت ئەوە نیشان بدەن کە ئەو کارانەی کە ڕویداوە تەنها خەڵکانی کۆچبەر و پەنابەر وەچەکانی ئەوان بوون . ئەمەش تەنها دووپاتکردنەوە و پشتراستکردنەوەی قسە و لێدوان و راگەیاندنی هەندێك لە سیاسییەکان بە تایبەت ترامپ سەرانی حیزبە ڕاستڕەو و ڕایسستەکانەوە بوو کە ئەوانیش بە مەبەستی تایبەتی ئەوانەیان بڵاو دەکردەوە .
گرتە ڤیدۆکان وەکو خۆی ڕوون نەکراونەتەوە کە چی ڕوودەدات و هۆکاری رووداوەکان چین و بۆچی گەنجان لە زۆرێك لە وڵاتانی ئەوروپادا هاتوونەتە سەر شەقام و ڕاپەریون . کە خودی ئەمە هاوبەشی زۆرێك لە گرفتەکانیانە نەك لاساییکردنەوە. گەنجان ئایندەیەکی ڕون لە بەردەمیاندا نییە ، گەنجانی پەنابەر و کۆچبەر و وەچەکانیان بە تایبەت موسڵمانان پەراوێز خراون و بارودۆخەکە کارایی خراپی خۆی زیاتر لەسەر ئەوان داناوە.
ئەوەی بووەتە هۆی هەڵگیرسانی خۆپیشاندانەکان، لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر هەم جیاوازە و هەم زیاتریش هاوبەشە. لە فەڕەنسا، جموجۆڵەکە لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلوولدا لە قوتابخانەکانەوە دەستی پێکرد، ئەوەش وەک بێئومێدییەک بەرامبەر بە فەشەلی درێژخایەن لە چارەسەرکردنی کێشەکانی وەک قەرەباڵغیی پۆلەکان، کەمیی مامۆستایان، و وێرانبوونی بینا و دامەزراوەکان . تا کاتی خۆپیشاندانە گەورەکەی ڕۆژی شەممە، کارمەندانی کەرتی گشتیش پەیوەست ببوون، و سکاڵا و داواکارییەکان فراوانتر بوون سەبارەت بە گرانی بژێویی ژیانیان.
لە ئیساپانیا چەندەها ساڵە بزوتنەوەی خانووبەرە کە بزوتنەوەیەکی زۆر بەهێزە دامەزراوە. ئەوە بوو لەم چەند هەفتەی پێشووەدا بە تەواوی ئیسپانیای شڵەقاند و حکومەتیان ناچار کرد بە بانگهێشکردنی هەڵبژاردنی گشتی لە ڕۆژی 29ی مانگی ئایندەدا .
لە بەلجیکا، لە لایەکی ترەوە، قوتابییان دژی بەرزکردنەوەی کرێ وەستاونەتەوە و داوای کاتژمێری زیاتری وانەوتنەوە دەکەن.. قوتابییانی یۆنان لەسەر گرانیی تێچووی نیشتەجێبوون و دەستڕاگەیشتن بە شوێنی نیشتەجێبوون هاتوونەتە دەنگ، لە کاتێکدا قوتابییانی ئەڵمانیا دژی ئەگەری گەڕاندنەوەی خزمەتی سەربازیی زۆرەملێ خۆپیشاندانیان کردووە.
ئەگەر لە دەرەوەی ئەورووپای ڕۆژئاوا بڕوانیت، جیاوازییەکان زۆر زیاتر و ڕوونتر دەردەکەون. لە ئەلبانیا، ئاڵۆزی و ناڕەزایەتیی قوتابییان لەسەر بنەمای جموجۆڵێکی دژەحکومەتیی پێشووتر دروست بووە، کە ئێستاش بووەتە ڕاپەڕینێکی سەربەخۆی گەنجان.
لە سێربیا، قوتابییان ڕابەرایەتیی نزیکەی دوو ساڵ لە خۆپیشاندانی تا ڕادەیەک ئاشتییانەیان کردووە بەدوای کارەساتی وێستگەی شەمەندەفەری نوڤی ساد.. بزووتنەوەکەیان پەیوەست بووەوە بە داواکاری کۆتاییهێنان بە گەندەڵی، نەبوونی لێپرسینەوەی دامەزراوەیی و بێکردەوەیی سیاسی بێ بوونی ئایندەیەکی ڕوون.. لە ئێستاشدا قوتابییان بە لیستی سەربەخۆی خۆیان بەشداری لە هەڵبژاردنی ئەم کۆتایی هەفتەیەدا دەکەن.
قوتابییانی ئیتالیا بەهەمان شێوە بە هەمان هۆکار و کەم یا زۆر ، هاتوونەتە سەر شەقام . بەڵام هاوکاتیش توێژاڵەکانی دیکەی کۆمەڵگەش بە هۆی ئەوەی کە گرانی پیداویستییەکانی ژیان کارایی زۆر نالەباری لەسەریان داناوە هاوپشتی قووتابییان دەکەن.
ئێستائەوە نزیکەی 10 ڕۆژە لە باشووری ئیتالیا شۆفێرانی بارهەڵگرەکان ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین و ڕێگاکانیان داخستووە و پێداویستییەکانی ژیان لە مارکێتەکاندا کەمبوونەتەوە. هاوکاتیش ٧١ کەسیان ڕادەستکراون دەدرێن بە دەسەڵاتدارانی دادوەری و ٢٤٢ کەسیش غەرامە کراون بەهۆی داخستنی ڕێگاکانەوە . ئەمەش چالاکی راستەوخۆیە بە گوێرەی یاسای ئیتالیا ئەو چالاکیانە قەدەخەن. هاوکاتیش بەرپرسێکی حکومی هۆشداری دایە شۆفێرانی بارهەڵگرەکان کە ڕێگریکردن لە ڕێگا سەرەکییە گشتیەکان دەتوانێت سزای زیندانیکردنی بەسەردا بێت.
لە لایەکی دیکەوە لە سەرانسەری ئەوروپادا کڕینی خانوو و شوێنی نیشتەجێبوون ڕۆژ بە ڕۆژ قورستر دەبێت و و بێتوانایی کڕیاران و کرێچییان نیشان دەدات. خزمەتگوزارییە گشتییەکان لە ژێر فشاردان، و پرۆسەی تێپەڕبوون بەرەو دامەزراندن و کارکردنی پارێزراو نادیار و ناڕوونە.
ڕاپۆرتی ئیورۆستات (Eurostat) هەندێك ئاماری خستۆتە بەرچاو کە نرخەکانی خانووبەرە لە یەکێتیی ئەورووپا لە نێوان ساڵی ٢٠١٠ و چارەکی چوارەمی ساڵی ٢٠٢٤دا بە ڕێژەی %55.4 و کرێی خانووەکان بە ڕێژەی %26.7 بەرز بوونەتەوە. توێژینەوەی گەنجانی دامەزراوەی توی (TUI Foundation Youth Study) بۆ ساڵی ٢٠٢٦ دەرخەری ئەوە بووە کە %٥٢ لە گەنجانی تەمەن ١٦ بۆ ٢٦ ساڵ لە حەوت وڵاتی ئەورووپیدا پێشبینی دەکەن دۆخیی ژیانیان لە دایک و باوکیان خراپتر بێت، ئەمەش لە بەرامبەر بە %٢٥ کە پێشبینی دەکەن دۆخی ژیانیان لە باوکو دایکیان باشتر بێت.
بێکاریی گەنجان لە ناوچەی یۆرۆدا بە شێوازێکی بەرچاو بەرزتر دەمێنێتەوە لە بێکاریی گشتی. توێژینەوەیەک لەسەر کۆمپانیا فەڕەنسییەکان ئەوەی دەرخستووە کە دابەزینێکی خێراتر لە دامەزراندنی دائیمیدا لە نێوان کرێکارانی تەمەن ٢١ بۆ ٢٩ ساڵدا ڕوویداوە لەو پیشە و کارانەی کە بەرکەوتن و کاریگەرییان بە دەستکردی زیرەک (AI) هەیە گەر چی بانکی ناوەندیی ئەورووپی هۆشداری دەدات کە بەڵگەکان نیشانی دەدات کە هێشتا ناتوانن ئەو هۆکارە دیاری بکەن. بەڵام خودی ئەم نادیارییە دەتوانێت هەستێکی هاوبەش بە نەبوونی ئارامی لە سەرتاسەری سنووری نەتەوەیییەکاندا دروست بکات.
ئەمانەی سەرەوە بڕێکن لەو هۆکارانەی کە بوونە هۆی ڕژانە سەرشەقامی خەڵکی ، کە چی تر گەنجان هیوایان بە ئایندەیان نییە باقی خەڵکانی دیکەش دەیانەوێت ڕێگرییەك بکەن لە ئایندەی خراپبوونی بارودۆخی ئابوورییان .

زاهیر باهیر
23/10/2026




بنەما لیبراڵیەکانی دروشمی « ژن، ژیان، ئازادی» لە فەلسەفەی ئۆچەلاندا!.. سابیر محەمەد

سەرەتا:
هەلومەرجی جیهانی، پرۆسەی دەستگیرکردن و وەرچەرخانی فکریی عەبدوڵا ئۆجەلان

پڕاگماتیزمی سیاسیی بۆرژواییانەی حیزب و بزووتنەوە چەکدارییەکانی کوردایەتی—چ لە تورکیا، سوریا، عێراق و ئێران—هەمیشە لەنێوان هاوکێشەی «شەڕ، گفتوگۆ و موفاوەزات»دا لەگەڵ ڕژێمەکانی ئەم وڵاتانەدا خولاونەتەوە و قەتیس ماون، وە بوونەتە داردەستی بردنەپێشەوەی ستراتیژییە سیاسییەکانی وڵاتانی دەرەوە و ناوچەکە.
پڕاگماتیزمی بۆرژواییانەی عەبدوڵا ئۆجەلان و پەکەکە توانییان هێزەکانی خۆیان لەژێر سایەی حوکومەتی حافز ئەسەد لە سوریا لە ساڵی ١٩٨٠ تا کۆتایی ساڵی ١٩٩٨ داڵدە بدەن و بحەوێننەوە، هەروەها جێگەی تایبەت بۆ پەروەردە و پارێزگاریکردن لێیان تەرخان بکەن لە ناوچەکانی دیمەشق و دۆڵی بیقاع لە لوبنان. هەموو ئەم دەستگیرۆییە لەپێناو سوود لێوەرگرتنیان بوو بۆ فشاردانان و بردنەپێشەوەی سیاسەتەکانی ڕژێمی سوریا دژ بە دەوڵەتی تورکیا، لە پەیوەند بە کێشەی دابەشکردنی ئاوی دجلە و فورات و پارێزگای ئەسکەندەرۆنە.
پاش کۆتاییهاتنی جەنگی سارد و ڕووخانی یەکێتیی سۆڤییەت لە ساڵی ١٩٩١دا، هەلومەرجێکی نوێ لە سوریاش هاتە پێشەوە؛ چونکە پێش ئەو گۆڕانکارییە مەزنە، سوریا سەر بە بلۆکی دەوڵەتانی سەر بە شورەوی بوو. دەوڵەتی تورکیاش، وێڕای ئەوەی ئەندامی ناتۆ بوو، تا ئەو کاتە بە ووریاییەوە بەرخورد و پەیوەندییەکانی خۆی لەگەڵ دەوڵەتی حافز ئەسەد لە سوریا دەبردە پێشەوە، چونکە مەترسیی ئەوەی هەبوو ئەگەر دەستوەردانێک بکات لە سیاسەتی ناوەوە و دەرەوەی سوریا، ڕەنگە ببێتە مایەی سەرهەڵدانی کێشەیەکی گەورەی نێودەوڵەتی لەنێوان ئەو دوو بلۆکە زلهێزەدا.
بێگومان تا ڕۆژی دەستبەسەرکردنی عەبدوڵا ئۆجەلان، دامودەزگا هەواڵگرییەکانی دەوڵەتی تورکیا چەندین هەوڵی کوشتنی ئۆجەلانیان دابوو؛ لەوانە ئەو هەوڵەی کە لە ئایاری ساڵی ١٩٩٦ لەڕێگەی ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراوەوە کردیان—کە نزیکەی یەک تۆن تەقەمەنییان لێبەستبوو—لەنزیک قوتابخانەیەکی دیمەشق کە ئۆجەلانی تێدا بوو، بەڵام وا ڕێکەوت ئۆجەلان بەر لە چەند خولەکێک ئەو شوێنەی جێهێشتبوو و بەر ئەم تەقینەوەیە نەکەوت.
ئەوە بوو لە ئەیلولی ساڵی ١٩٩٨دا، فەرماندەی هێزی سەربازیی تورکیا چووە سەر سنوورەکانی سوریا و ڕایگەیاند: ئەگەر ڕژێمی ئەسەد ئۆجەلان لە وڵاتەکەی نەکاتە دەرەوە، ئەوا ئەوان ئامادەیی ئەوەیان تێدایە کە هێرشی سەربازی بکەنە سەر دیمەشقی پایتەختی سوریا.
بە هەرحاڵ، لەسەروبەندی لاوازیی یەکێتیی سۆڤییەت و بەر لە کۆتاییهاتنی، توانای ئەوەی نەمابوو کە پشتگیری لە حکومەتەکەی حافز ئەسەد بکات، بە ناچاری لە ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٩٨دا حکومەتی سوریا بڕیاری دا کە عەبدوڵا ئۆجەلان خاکی ئەو وڵاتە جێبهێڵێت.
دوای دەرچوونی ئۆجەلان لە سوریا، تەواوی دامودەزگا هەواڵگرییەکانی جیهان، لەوانە میت (MIT)ی تورکیا و سی ئای ئەی (CIA)ی ئەمریکی، کەوتنە شوێنپێهەڵگرتنی بەوەی بەرەو کوێ دەڕوات. هەروەها بڕیاری وەرگرتنی ئەویان وەک پەنابەر قەدەغە کرد تا هیچ وڵاتێک مافی پەنابەریی نەداتێ، تا سەرەنجام لە ڕۆژی ١٥ی شوباتی ساڵی ١٩٩٩ لە شاری نایرۆبیی پایتەختی کینیا، دەستبەسەر و دواتر دەستگیر کرا.

بۆچی سزای لەسێدارەدانی ئۆجەلان گۆڕدرا بۆ زیندانی هەتاهەتایی؟
دەوڵەتە ئیمپریالیستییەکانی ئەمریکا، ئەوروپا، ناتۆ و دەوڵەتی تورکیا گەیشتنە ئەو باوەڕەی کە بە زیندویی هێشتنەوەی ئۆجەلان زۆر سوودمەندترە بۆیان، وەک لەوەی بیکوژن و لەسێدارەی بدەن و بیکەن بە ڕەمزێکی خەباتکارانەی نەمر.
ئەو فاکتەر و ستراتیژییە سەرەکییانەی کە ئەمریکا و ئەوروپا هەر لە دوای شەڕی جیهانیی دووەمەوە لە سیاسەتەکانی خۆیاندا لەبەرچاویان دەگرت—بەتایبەت سەبارەت بە مەسەلەی لەسێدارەنەدانی ئۆجەلان—بریتی بوون لەم فاکتەرانەی خوارەوە:

فاکتەری یەکەم:

دەرکردنی بڕیاری «دژایەتیکردنی کۆمۆنیزم» کە سەرۆکی ئەوکاتەی ئەمریکا (هاری ترۆمان) لە ١٢ی مارسی ساڵی ١٩٤٧دا دەریکرد و چەند خاڵێکی سەرەکی لەخۆ دەگرت:
A. ئیحتواکردن و ڕێگەگرتن لە تەشەنەکردنی کۆمۆنیزم، و قەتیس هێشتنەوەی (Containment) لە چوارچێوەی یەکێتیی سۆڤییەتدا.
B. سەرۆکی ئەمریکا، هاری ترۆمان، داوای لە کۆنگرێسی ئەمریکی کرد کە کۆمەکی دارایی بە بڕی ٤٠٠ ملیۆن دۆلار بۆ یارمەتیدانی حکومەتی یۆنان و تورکیا تەرخان بکات، کە شەڕی ناوخۆیی لەگەڵ شیوعییەکانی سەردەمی یەکێتیی سۆڤییەتدا تەنگەتاوی کردبوون.
C. بڕیاری پڕۆژەیاسای (مارشاڵ) لە ساڵی ١٩٤٨ دەرکرا، کە پێویستی دەکرد ژیانی ئابووری و ئاوەدانکردنەوەی وڵاتانی ئەوروپا سەرلەنوێ ڕێک بخرێتەوە و دەوڵەتی خۆشگوزەرانی سۆسیال دیمۆکراسی دروست بکەن؛ ئەویش لەپێناو زیادکردنی توانای بژێویی جەماوەری خەڵک، و بەم پێیە توانییان بەرگریکردنی هەمەلایەنەی ئەوان لە بەرامبەر کۆمۆنیزمدا زیاد بکەن.
D. دروستکردنی هاوپەیمانیی سەربازیی ڕۆژئاوایی (ناتۆ) لە ساڵی ١٩٤٩دا، بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەر دەستدرێژی و هاتنەپێشەوەیەکی یەکێتیی سۆڤییەت.
E. کۆمەکی سەربازیی ڕاستەوخۆ بۆ پشتیوانیکردنی کۆریای باشوور لە بەرامبەر هەر داگیرکارییەکی سەربازیی کۆریای باکوور لە ساڵی ١٩٥٠دا.
ئەوە بوو لە ئاکامی ئەم گۆڕانکارییە جیهانییەی دوای دروستبوونی یەکێتیی سۆڤییەت، کۆمەڵێک گۆڕانکاریی گەورەی تر لە جیهاندا ڕوویان دا دژ بە هەر بزووتنەوەیەکی کۆمۆنیستی و ڕێگەنەدان بە تەشەنەکردنی کۆمۆنیزمێک کە لە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەری ١٩١٧دا بڵاو بووەوە، کە پێش هەر شوێن و جێگەیەک، مەترسیی گەورەیان لەسەر ئەوروپا دانابوو.

فاکتەری دووەم:
ترسی گەورەی وڵاتانی ئەوروپا بۆ پاراستنی سەقامگیریی ناوخۆیان—وەک ئەڵمانیا، فەڕەنسا و بەلجیکا—کە پەکەکە تێیاندا بەهێزە و پەیوەندییان لەگەڵ ڕێکخراوە پۆپۆلیستی، چریکی و کرێکارییە (بۆرژوا-چەپ)ە جۆربەجۆرە ستالینییەکان و ڕێکخراوە بەناو ترۆتسکییەکانیشدا هەیە؛ بەو پێیەی فریوی ئەوەیان خواردووە و لەو باوەڕەدان کە پەکەکە پارتێکی دژە ئیمپریالیستە، و ڕەنگە دواتر ببنە مایەی هەڵگیرسانی ناڕەزایەتی و بەیەکدادانێکی گەورە لەناو ئەم وڵاتانەدا.

فاکتەری سێیەم:
ترس و نیگەرانیی خودی دەوڵەتی تورکیاش لە تێکچوونی سەقامگیری و ئارامیی ناوخۆی وڵات و هەڵگیرسانی شەڕێکی ناوخۆیی میللی بەهۆی لەسێدارەدانی عەبدوڵا ئۆجەلانەوە.

فاکتەری چوارەم:
خواستی سەرەکیی تورکیا بۆ بوون بە ئەندام لە یەکێتیی ئەوروپادا، و کاریگەریی فشاری دەوڵەتانی ئەوروپا لەسەر تورکیا بۆ لابردنی سزای لەسێدارەدان؛ کە خۆی لە خۆیدا پێشمەرجێک بوو بۆ ڕازیبوونی یەکێتیی ئەوروپا لە وەرگرتنی تورکیا وەک وڵاتێکی ئەندام.

فاکتەری پێنجەم:
هۆکارێکی گرنگ و سەرەکیی تری هێشتنەوەی ئۆجەلان بە شێوەی زیندانی ئەوە بوو کە لەپێناو ئامانجی گەورەتری وەک گۆڕینی تەواوی ڕێچکە و ڕێبازی فکریی پەکەکە (PKK) لە پارتێکی (مارکسیست-لێنینیست)ی ستالینیی «بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی چەکدارانە»وە بۆ ڕەوتێکی سۆسیال دیمۆکراسیانەی میانڕەوی ئاشتیخوازانە بەکاری بهێنن؛ کە بتوانێت باشتر سازان و هاوئاهەنگی لەگەڵ دەوڵەتی تورکیا و دەوڵەتانی ناوچەکەدا بکات؛ دواتریش بەکارهێنانی کاریگەریی ئۆجەلان بەسەر تەواوی بزووتنەوە چەکدارییە جۆربەجۆرەکانی کوردایەتی و ڕێکخراوە ناسیۆناڵ-چەپەکان (بۆرژوا-چەپەکان) لە ناوچەکەدا.

سابیر. م
٢١ / ١٠ / ٢٠٢٦
ماویەتی




تاوانبارە تاریکەکان لە ناو ئێمەدا و ئامرازەکانی پڕوپاگەندە.. کارزان عزیز

پێش ئەوەی کەسێک پیلانی کردارێکی خراب دابنێت، لەوانەیە بۆ ماوەیەکی درێژ بیری لە هەموو شتێک کردبێتەوە، بۆ نموونە لە بارەی تەقەکردنی هەڕەمەکی لە خەڵکی . هۆکاری سەرەکی تاوانبار، کە لەوانەیە نەزانراو بێت، بەڵام لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەوە ڕوون دەبێتەوە، کە ئەم کەسانە بەزۆری ڕەفتارێکی نەرێنییان هەبووە و تاوتوێی ئەم بابەتەیان کردووە و لەپێشدا ناسینەوەی تاوانباری تەقەکردنی گشتیی لە پێش ڕووداوەکەدا بە قورس لە قەڵەم دەدەن بەتایبەت ئەگەر تەمەنی کەم بێت. بەڵام ئاشکرایە،هەندێک ڕێگەی بیرکردنەوە و ڕەفتار هەیە، بە درێژایی کات دەرکەوتوون و پەروەردکارانیش ڕووبەڕووی ئەم ڕەفتارانە دەبنەوە، چونکە کاتێکی زۆر لەگەڵ خوێندکاران بەسەر دەبەن. دایک و باوکیش ئاشنای هەر یەکێک لەم ڕەفتارانەن. هیوای سەرەکی ئەوەیە، کە ئەو منداڵانەی ئەم سیفەتانە نیشان دەدەن، لە کۆتاییدا لەگەڵ گەشەیان ئەم ڕەفتارانەیان نەهێڵن.
هەندێک لە منداڵان ئەم ڕەفتارانەیان نامێنێت، بەڵام هەندێکیان ناگۆڕێن و دەتوانن زیان به دەوروبەریان بگەیەنن. کاتێک ئەم ڕەفتارانە توند دەبن، گرنگە بەدوای یارمه‌تیدا بگەڕێین، ئێمە ناتوانین چاوەڕێ ببین تاوەکوو کردارێکی زۆر خراب ڕوو بدات. کاتێک کەسێک لە تەمەنێکی بچووکدا تاوان دەکات، ئه‌وە نیشانەیە بۆ ئەوەی کە کێشەیەک هەیە، مەرج نییە کردارێکی تەقەکردنی ڕەشۆکی، بەڵکوو دەشێ ڕەفتاری ئەم کەسانە زیانی دارایی و سۆزی و جەستەیی بە کەسانی دیکە بگەیەنێت. ئەو کەسانەی سیفەتی سیانەی تاریکییان هەیە، لەوانەیە درۆ بکەن. هەروەها کەسانی دیکە تۆمەتبار بکەن لەبەرانبەر نەگبەتییەکانیاندا. لەوانەیە دایک و باوک و مامۆستایان نەتوانن هەندێک لەو بڕیارانه کۆنتڕۆڵ بکەن، کە منداڵەکان دەیدەن، لەگەڵ ئەوەشدا لەوانەیە هەندێک نیشانەی ئاگادارکردنەوەیان تیبینی کردبێت.
هەرچەندە سیفەتەکانی سیانەی تاریک بە درێژایی کات دەردەکەون، بەڵام ناتوانین ئەو منداڵانەی هەندێک لەم سیفەتانه نیشان دەدەن بە “تاوانبار” ناوزەد بکەین، چونکە هێشتا هیچ تاوانێکیان نەکردووە و منداڵەکان بچووکن، لەوانەیە هێشتا لە پڕۆسەی ناسینی جیهاندا بن و دەشێ لەگەڵ گەورەبوونیان تێگەیشتن و هاوخەمی زیاتریان لە لا پەیدا ببێت. گەشە دەکەن و دەتوانن بن به کەسێکی باش، بۆیە گرنگە پشتیوانیان ببین و کاریان لەگەڵ بکەین، بەبێ ناوزەدکردنی منداڵان بە شێوەیەکی نەڕێنی. منداڵان بوونەوەرى ناسکن و دەبێت بەو پێیە پەروەردەیان پێ بدرێت. کاتێک منداڵێک لەدایک دەبێت، خەڵک هەوڵ دەدەن بزانن، کە ئایا منداڵەکە کێشەی فێربوون و ناتەواوی جەستەیی، یان کێشەی سۆزی هەیە یان نا.
هەروەها پێویسته هەوڵ بدەین و دڵنیا ببینەوە لەوەی کە کێشەکەیمان دەستنیشان کردووە ناسیوەتەوە،کە منداڵەکە بە دەستیەوە دەناڵێنێت، تاوەکوو نەتوانن زیان بە خۆیان و هاوپۆلەکانیان بگەیەنن، چونکە لە تەمەنێکی بچووکدا هیچ هەستی بەرپرسیاریتییان نییە و ئەم هەسته لەگەڵ فێربوون و گەورەبووندا دێت. سیستەمی تەندروستی دەروونی پێویستە باشتر بکڕێت. پێویسته پشکنینی توندوتۆڵ لەبارەی باکگراوندی کەسەکەوە بکڕێت و یاساکانی چەک چاویان پێدا بخشێنرێتەوە. هەروەها پێویسته زیاتر سەرنج بدەینه سەر ناسینەوەی هەندێک لە “هەڵە”کانی پڕۆسەی بیرکردنەوە. ئێمه هەموومان پێویستمان بە زانیاری هەیە لەسەر چۆن یارمه‌تیدانی ئەو منداڵانەی کە سیفەتێکی زیانبەخش نیشان دەدەن. دەتوانین ڕێنمایی منداڵەکان بکەین و بەو هیوایەی لە داهاتوودا ژمارەی زۆرتری سیفەتە باشەکانیان پەره‌ بستێنێت. هەمیشە بە هەستیاری و میهره‌بانییەوە ئەم ئەرکه لە ئەستۆ بگره.
لەم تەوەردە بەراوردی شێوازی بیرکردنەوە و ڕەفتاری ر. دەروونناسی تاوانبار، کە بە دەروونناسی تاوانکاریش ناسراوە، بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە بیرکردنەوە و دیدگا و کردار و ئامانجەکانی ئەو کەسانەی کە بەشدارن لە ڕەفتاری جۆراوجۆری تاوانکاری. ئەم لێکۆڵینەوەیە پەیوەندی بە مڕۆڤناسی تاوانکارییەوە هەیە و قووڵ دەچێتەوە ناو ئەو هۆکارانەی وا لە کەسێک دەکات ببێت بە تاوانبار. هەروەها لێکۆڵینەوەکە تەرکیز دەکاتە سەر کاردانەوەکانی کەسێک دوای ئەوەی تاوانێکی کردووە. دەروونناسانی تاوانبار بەزۆری بانگ دەکرێن بۆ شایەتەحاڵی لە دادگا، چونکە تێگەیشتنێکی قووڵیان لە بیرکردنەوەی تاوانبار و جۆری جیاوازی دەروونپزیشکی هەن، ئه‌مانەش ڕەفتاری تاوانکاری لەخۆ دەگرن. دەشێ ڕەفتاری تاوانکاری هەر جۆرە ڕەفتارێکی دژه کۆمەڵایەتی بیت، کە سزای یاسایی و کۆمەڵایەتی دەیگرێتەوە، بەڵام ناسینەوەی بیرکردنەوەی تاوانبار تاوەکوو ڕادەیەک سەخته.
لە سەردەمی تەکنەلۆجیا و زانیارییە خێراکاندا، تێگەیشتن لە چۆنیەتی جڵەوکردنی ڕای گشتیی و ناسینی لایەنە نائاگاکانی دەروونی مرۆڤ بووەتە یەکێک لە بابەتە هەرە گرنگەکانی بواری دەروونناسی و ڕاگەیاندن. پڕوپاگەندە و ڕەفتارە کاریگەرەکان تەنیا گواستنەوەی زانیاری نیین، بەڵکوو هونەری ئاراستەکردنی بیرکردنەوە و ڕەفتاری کۆمەڵگەن، لە ڕێگەی کارکردن لەسەر لایەنە تاریک و شاردراوەکانی زەینی مرۆڤەوە. پڕوپاگەندە وەکوو دیارترین و کاریگەرترین دیاردەی پەیوەندی و ڕاگەیاندنی جەماوەری لە سەردەمی نوێدا، لە ڕێگەی زنجیرەیەک ئامرازی دەروونی و زمانەوانی و ستراتیجیی وردەوە هەوڵی کاریگەری خستنەسەر هۆشی گشتیی و جڵەوکردنی ڕەفتار و بیرکردنەوەی کۆمەڵگە دەدات. پڕوپاگەندەچی هەمیشە هەوڵ دەدات چەندین مێکانزمی تایبەت بەکار بهێنێت بۆ ئەوەی زۆرترین شوێنکەوتوو بەلای ڕوانگە و ئامانجەکانی خۆیدا ڕابکێشێت. لەنێو هەموو ئەم ئامرازانەشدا، پێشنیار و هاندانی دەروونی بە گرنگترین و بنەڕەتیترین پایە دادەنرێن، کە لە هێز و کاریگەرییە کارگەرەکەیاندا هاوتای یەکترن. پڕوپاگەندەچییەکان هاندەری سەرەکیی خەڵکن بۆ ئەوەی هەموو ئەو بیرۆکە، ئاراستە و گوتارانەی پێیان دەگوترێت، بە بێدەنگی و بەبێ خستنەژێر پرسیارەوە قەبووڵی بکەن. ئەم پڕۆسەی هاندانە بە شێوازێک دادەڕێژرێت، کە وا لە تاک دەکات بەبێ پەنابردن بۆ بیرکردنەوەی لۆجیکی و بەراوردکاری عەقڵانی، یان شیکارکردنی سەربەخۆ، سەرجەم پێشنیارەکان وەربگرێت و بە تەواوی بڕوایان پێ بهێنێت.

لە درێژەی ئەم پڕۆسەیەدا، هاندان تەنیا دەستکاریکردنی بیرۆکەکان نییە، بەڵکوو کارکردنە لەسەر دروستکردنی هاوسۆزییەکی کوێرانە لەنێوان پڕوپاگەندەچی و شوێنکەوتووانیدا. کاتێک تاکەکان ڕادەهێنرێن، کە قسە و داواکارییەکان بەبێ خستنەژێر پرسیار قەبووڵ بکەن، توانای ڕەخنەگری لەنێو کۆمەڵگەدا بەرەو سڕبوون دەچێت. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی کە تاکی کۆمەڵگە ڕاستییەکان بەو شێوەیە ببینێت، کە پەیامدارەکە دەیەوێت، نەوەکوو بەو شێوەیەی کە لە واقیعدا هەن. ئامرازی پێشنیار لێرەدا،دەبێتە پردێک بۆ پەڕینەوە لە ئاستی عەقڵانییەوە بۆ ئاستی سۆزداری، کە تێیدا ڕاستییەکان بەهاکەیان لەدەست دەدەن و تەنیا بەهای سۆزداریی پەیامەکە دەمێنێتەوە.
لە لایەکی دیکەوە، زمانی گوتار و جۆری وشەسازکردن و شێوازی دەربڕین بەشێکی بنەڕەتی و یەکلاکەرەوەیە لە دروستکردنی کاریگەریی بەردەوام لەسەر زەینی وەرگر. پڕوپاگەندەچی هەمیشە ئەم ئامرازە بەکار دەهێنێت بە کردنی چەند قسەیەکی ئەرێنی و سەرنجڕاکێش، کە مەبەست لەوان ڕاکێشان و دڵنیاکردنەوەی کۆمەڵێک خەڵکە لە دروستیی پەیامەکە. بۆ بەدیهێنانی ئەمەش، هەمیشە زمانێکی ڕەوان و ئاشنا و سادە لە ئاخاوتن و داڕشتنەکانیدا بەکار دەهێنێت، تاوەکوو دەست ڕاگەیشتن و تێگەیشتن بۆ هۆشی هەموو چین و توێژەکان ئاسان و بەبێ ‌ئاڵۆزی بێت. هەروەها بە دروستکردنی کەشێکی دەروونی، کە وادەکات وەرگر نەتوانێت واقیعی ڕاستەقینە پەسەند بکات، بیبینێت یان ڕەخنەی لێ بگرێت، پڕوپاگەندەچی لەتوانایدا دەبێت جەماوەرێکی فراوان و ژمارەیەکی زۆری شوێنکەوتوو لە دەوری گوتارەکەی خۆی کۆ بکاتەوە.
کاتێک قسەکردن لەسەر کاریگەریی دەروونی و شێوازەکانی ڕەفتاری مرۆڤ دەبێت، پێویستە ئاماژە بەو پێکهاتە دەروونییانەش بدرێت، کە لە زانستی دەروونناسیدا بە خەسڵەتە سیانە تاریکەکان، یان چەمکە فراوانەکانی سیاسەتی زەینی دەناسرێن. وەکوو لە توێژینەوەکانی تایبەت بە دەروونناسیی تاریکدا هاتووە، لەوانەیە کەسێک خەسڵەتێکی دیاریکراوی هەبێت وەکوو نارسیسیزم، بەڵام خەسڵەتەکانی دیکەشی تێدا بەدی بکرێت. توێژینەوە هاوچەرخەکان، کە لە لایەن مۆشتاگن و ئینگۆ زیتلەر و بینجامین ئەی. هیڵبیگ ئەنجام دراون، دەسەلمێنن کە ئەم خەسڵەتە تاریکانە خاوەنی ڕەگێکی هاوبەشی سەرەکین، ئەگەر کەسێک یەکێک لەم خەسڵەتانەی هەبێت، ئەوا ئەگەری زۆرە خەسڵەتی دیکەی تاریکیشی تێدا بەهێز بێت. لەناو ئەم خەسڵەتانەدا، خۆپەرستی و قالببوون بە دەستکەوتە کەسییەکان و نارسیسیزم و خۆویستیی زۆر و سایکۆپاتی و بێباکی لە ئازاری کەسانی دیکە، لەگەڵ سادیزم و ئارەزووی ئازاردانی جەستەیی، یان دەروونیی ئەوانی دیکە دەبنە مێکانزمی سەرەکی بۆ دەستەبەرکردنی بەرژەوەندییە کەسییەکان.
لەم سۆنگەیەوە، فاکتەری D ، یان پێوانەکردنی خەسڵەتی تاریکی کەسێتی، دەهێڵێتەوە تێبگەین ئایا کەسێک تاوەکوو چ ئاستێک دەتوانێت بە ئاسانی بەشدار بێت لە کردەوە خەڵەتێنەرەکان، یان شکاندنی ڕێساکاندا. هەروەها بەراوردکارییەکانی نێوان ئەم خەسڵەتانە و زیرەکیی گشتیی دەری دەخەن، کە کەسانی خاوەن نمرەی بەرز لە خەسڵەتە تاریکەکاندا، ستراتیجیی گونجاو بەکار دەهێنن بۆ دەستەخستنی پاداشتی خێرا و پاراستنی مانەوەی خۆیان لە کۆمەڵگەدا. زمانی سادە و ئاشنا وەکووپەردەیەک کار دەکات بۆ داپۆشینی ئامانجە شاراوەکان و دوورخستنەوەی وەرگر لە گومانکردن. کاتێک گوتارەکە بە وشەی ئەرێنی و باو ڕادەگەیەنرێت، هۆشی وەرگر هیچ هەست بە مەترسی یان ئاڵۆزی ناکات، بەمەش بەرگرییە فکرییەکانی دابەزین بەخۆیەوە دەبینێت. لەگەڵ سڕبوونی ئەم بەرگرییانەدا، پڕوپاگەندەچی دەتوانێت سوودمەند بێت لە ناڕەزایەتی، یان نەتوانینی خەڵک لە ڕووبەڕووبوونەوە و پەسەندکردنی واقیع و چارەسەری ئاسان و وەهمییان پێشکەش بکات. بەم شێوەیە، کۆکردنەوەی جەماوەرێکی گەورە ئاسانتر دەبێت، چونکە پەیامەکە دەست دەگرێت بەسەر هیوای سادەی خەڵکدا و لە ڕێگەی گوتاری ئەرێنییەوە وازیان لێدەهێنێت، کە بەدواشیاندا بڕۆن بەبێ ئاگاداربوون لە ئامانجە ڕاستەقینەکان.
ئەم شێوازانەی پێشنیارکردن و دروستکردنی کاریگەری تەنیا لە بواری سیاسیی پەڕگیردا قەتیس نامێننەوە، بەڵکوو بە فراوانی لە بواری ڕیکلام و بازاڕگەڕییشدا بەکار دەهێنرێن. لەم ڕووەوە، ئاماژەدان و قسەی ناڕاستەوخۆ دەبنە دوو ئامرازی زۆر بەهێز بۆ جێگیرکردنی پەیامەکان لەنێو نەست و هۆشی وەرگردا بەبێ ئەوەی هەستی پێ بکات. بۆ نموونە، لە ڕیکلامی سیاسییدا، کە باشترین و ڕوونترین وێنەی ئەم دیاردەیەیە، زۆرجار تێکەڵەیەک لە پڕوپاگەندەی بێگەرد لەگەڵ دەستکاریکردنی ڕاستییەکان، یان فێڵکردن و فریودانی ئاشکرا و ڕاستەوخۆ بەکار دەهێنێت، تاوەکوو تێگەیشتنی گشتیی بەو ئاراستەیەی خوازراوە ببرێت. دەستکاریکردنی ڕاستییەکان لە ڕیکلامی سیاسی و بازرگانیدا لەسەر بنەمای پێشکەشکردنی نیوەڕاستی، یان زانیاریی لێنەدراو دادەمەزرێت. بە بەکارهێنانی ئاماژەی ناڕاستەوخۆ، پڕوپاگەندەچی وا لە وەرگر دەکات، کە خۆی داپڕکردنەوە بۆ ماناکان بکات و بە ئەنجامێک بگات، کە مەبەستی داڕێژەرەکە بووە. ئەم جۆرە فریودانە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیانە دەبنە هۆی دروستکردنی تێگەیشتنێکی ساختە لەسەر ڕووداوەکان، یان کالا و کەسایەتییەکان. لە ئەنجامدا، بڕیاردانی ڕاستەقینەی سەربەخۆ لە کۆمەڵگەدا لاواز دەبێت و شوێنی خۆی دەداتە بڕیاردانێک، کە لەژێر کاریگەریی هەڵخەڵەتاندنی ڕیکلامی سیاسی و میدیاییدا گەڵاڵە بووە.
لە کۆتاییدا، سەرکەوتن و دەستکەوتی سەرەکیی پڕوپاگەندەچی لەوەدا کۆدەبێتەوە، کە تەرکیز و سەرنجی زیاتر دەخاتە سەر ناسینی فێربوونی وردتر لەبارەی زانیاری و ڕەفتار و دەروونناسیی خەڵکەوە. ئەم تێگەیشتنە قووڵە ئامرازێکی کاریگەری دەداتێ بۆ ئەوەی بە تەواوی بزانیت چۆن سەرنجی خەڵکەکە بەرەو ئاراستەی مەبەست بکێشێت و کاریگەرییان لەسەر دروست بکات و بۆ وەدیهێنانی ئامانجە دیاریکراوەکانی خۆی بەکاریان بهێنێت. ئەم ئامرازەی فێربوون و دیراسەکردنی جەماوەر بەردەوام نوێ دەکرێتەوە، تاوەکوو وەڵامدەرەوەی گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگە بێت. کاتێک پڕوپاگەندەچی تێدەگات لە خاڵە لاوازەکان و خواستی نەستەکییەکان و ترسەکانی خەڵک، دەتوانێت پەیامەکانی بە وردییەک دابڕێژێت، کە زۆرترین کاریگەری هەبێت. ڕاکێشانی خەڵک و بەکارهێنانیان بەم شێوەیە دەبێتە پڕۆسەیەکی درێژخایەن، کە تێیدا جەماوەر بە بێئاگاهی دەبنە ئامرازی جێبەجێکردنی پلانەکانی پڕوپاگەندەچی. بەم جۆرە، زانینی نادیارەکانی دەروونناسیی جەماوەر دەبێتە بەهێزترین چەک لە دەستی پڕوپاگەندەچیدا بۆ بەردەوامیدان بە باڵادەستی و کاریگەرییە گشتییەکەی لە کۆمەڵگەدا.
دەرئەنجام تێگەیشتن لە ئامرازەکانی پڕوپاگەندە و پەیوەندییان بە دەروونناسیی تاریک و خەسڵەتە شاردراوەکانی مرۆڤەوە، تەنیا مەعریفەیەکی تیۆری نییە، بەڵکوو پێویستییەکی زەروورە بۆ پاراستنی هۆشیاریی سەربەخۆی تاک لەنێو کۆمەڵگەدا. تاوەکوو تاکەکان زیاتر شارەزای مێکانزمەکانی فێڵە دەروونییەکان ببن، کەمتر دەکەونە ژێر کاریگەریی گوتارە هەڵخەڵەتێنەرەکان، زیاتر دەتوانن بە شێوازێکی ڕەخنەیی و لۆجیکی لە واقیع بڕوانن.

کارزان عزیز




داڕمانی ئەفسانەی جیاوازبوونی ڕۆژئاوا ‪-‬ لە پەراوێزی خۆپێشاندانەکانی پاریسدا.. ئەکرەم سەعید

«هاوکات لەگەڵ نووسینی ئەم وتارەدا، سێ ساڵ بەسەر گیانبەختکردنی مامۆستا ‪”‬جیهان تەها‪”‬دا تێپەڕ دەبێت؛ بەم بۆنە خەمناکەوە، سەری ڕێز و نەوازش بۆ یادی نەمر و هەمیشە زیندووی ئەو جوانەمەرگە و سەرجەم گیانبەختکراوانی ڕێگای ئازادی و دادپەروەری دەچەمێنمەوە.»‪.‬

  • هەڵوەشانەوەی ئەفسانەی جیاوازبوونی ڕۆژئاوا ‪-‬ جیهانگیریی سەرکوتکاری:

لە زانستە سیاسییەکاندا مۆدێلی سیستمی حوکمڕانی لە ڕۆژئاوادا بە چمکی‪”‬جیاوازبوون یان تایبەتمەندێتیی مۆدێلی ڕۆژئاوا‪”‬ لە ڕووی دیموکراسی و گەشەکردنەوە، پێناسە دەکرێ. بەڵام لە ڕاستیدا لە ڕووی مێژووییەوە، سیستەمی سەرمایەداریی ڕۆژئاوایی جۆرە شێوازێکی پەیڕەو دەکرد کە دەکرێت ناوبنرێت بە ‪«دیموکراسی لە ناوخۆدا و وەحشیگەری لە دەرەوەدا – لە ڕۆخەکاندا»‬، وە لە ڕێگای ئاڵوگۆڕی ئابووری جیهانیدا ‪”‬بردنی بەهای زێدەکی لە جیهانی سێیەمەوە‪”‬ یان گواستنەوەی زێدەبایی و سەروەت و سامانە تاڵانکراوەکانی جیهانی سێیەمەوە، بۆ دابینکردنی بودجەی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی و هێورکردنەوەی چینی کرێکار لە ڕۆژئاوادا بەکاردەهێنران، ئەوەش لە ڕێگەی پێشکەشکردنی ئازادییەکان و خزمەتگوزارییەکانەوە. بەڵام لە دۆخی ئێستادا بەهۆی قەیرانی ئابووری بەردەوام و جەنگەکانی نێو جیهانی سەرمایەداری دڕندەی مۆدێرن و لە سایەی داکشانی بازاڕەکان و داڕووخانی قەبارەی خواست لە بازاڕەکان و قەیرانەکانی هەڵاوسان و قەرزارییدا، وایکردووە کە چیتر ئەو سامانە بەردەست نەبێت بۆ هێورکردنەوەی بەرەی ناوخۆیی. دەرئەنجامەکەش ئەوەیە کە ئەم میکانیزمە سەرکوتکار و توندوتیژانەی پێشتر تاقیگەکانیان لە جیهانی سێیەمدا بوو (وەک گازی فرمێسکڕێژی پێشکەوتوو، چاودێریی توندی مەیدانی، توندوتیژیی لە ڕادەبەدەری پۆلیس و بەتاوانناساندنی خۆپێشاندان) ئێستا هاوردە دەکرێن و بەسەر خودی هاووڵاتیی ڕۆژئاواییدا لە فەرەنسا، ئیتاڵیا، پورتوگال، بەلجیکا،، هتد، و جێبەجێ دەکرێن. ئەو خۆپێشاندانە بەربڵاوانەی کە لەم دواییانەدا لە فەڕەنسا و وڵاتانی تری ڕۆژئاوا بەخۆیانەوە بینییان، لە پاڵ ئەو توندوتیژییە پەڕگیرەی کە دەزگا ئەمنییەکان دژی خۆپێشاندەران و قوتابییان پەیڕەوی دەکەن، بەرجەستەبوونێکی ڕاستەوخۆی ڕاستێتیی ئەو شیکارییە کە تێزی ‪”‬ لە کۆمەڵگەی کراوەوە بەرەو تۆتالیتاریزمی نوێ ‪”‬ دەیخاتەڕوو ‪*‬.

داڕووخانی وەهمی کۆمەڵگەی کراوە و بێلایەنیی دەوڵەت:

تێگەیشتنی نەریتی بۆ چەمکی کۆمەڵگەی کراوە (کە پێشتر فەیلەسوف کارل پۆپەر وەک واشەیەک بۆ دیموکراسی، ئازادیی ڕادەربڕین و مافی نەڕەزایەتی دەربڕین بانگەشەی بۆ دەکرد)، ئێستا بە ئاشکرا لەبەریەک هەڵدەوەشێت. کاتێک حکومەتە سەرمایەدارەکان دەستەوستان دەبن لە چارەسەرکردنی قەیرانە ئابوورییە خنكێنەرەکانیان، کە دەرئەنجامی هەڵاوسان، خەرجییەکانی جەنگ، قەرزەکان و بەرزیی تێچووی بژێویی ژیانن، پەنا بۆ گفتوگۆ نابەن، بەڵکو ڕاستەوخۆ دەست دەکەن بە هەڵوەشاندنەوەی دەستکەوتە دەستوورییەکان. بەکارهێنانی توندوتیژیی لەڕادەبەر دژی قوتابییان و کرێکاران لە پاریس و شارەکانی تری ڕۆژئاوادا، ئەو گریمانەیە دەسەلمێنێت کە دەوڵەتی لیبراڵی دەمامکی بێلایەنیی خۆی فڕێداوە و کەوتووەتە ناو پەیڕەوکردنی پارێزگارییەکی توندوتیژ لە بەرژەوەندییەکانی نوخبەی دەسەڵاتدار.

تۆتالیتاریزم وەک ئامرازێک بۆ پاراستنی سەرمایە:
دیموکراسییە ڕۆژئاواییەکانی ئێستا، جارێکی تر ستراتیژییەکانی ڕژێمە سەرکوتکار و تۆتالیتارەکان بەرهەم دەهێننەوە، بەڵام بە دەمامکێکی نیولیبرالییەوە. ئەم دۆخەش بە ڕوونی لەم خاڵانەی خوارەوەدا ڕەنگدەداتەوە:
‪‬ چوارچێوەدارکردن و دێوەزمەکردنی ناڕازییان: گۆڕینی هەر جووڵانەوەیەکی جەماوەری کە داوای دادپەروەریی کۆمەڵایەتی دەکات (وەک خۆپێشاندانەکانی دژی بەرزکردنەوەی تەمەنی خانەنشینی یان بزووتنەوە ئەمڕۆی قوتابییان و سەندیکاکان) بۆ ناو قالبگەلی ئامادەکراو ( ناساندنیان لەژێر ناونیشانی وەک دوژمنانی سەقامگیری، ئاژاوەگێڕان، یان توخمە توندڕەوەکان). ئەم شەرعییەتپێدانە میدیاییە بۆ ڕەواییدانە بە گۆشەگیرکردنی کۆمەڵایەتی و سەرکوتی پۆلیسی بەکاردەهێنرێت.
‪‬ چاودێری و سەرکوتکردنی ئازادییە دیجیتاڵییەکان: بەکارهێنانی تەکنۆلۆژیای هاوچەرخی چاودێریکردن بۆ شوێن پێهەڵگرتنی سەرکردەکانی جووڵانەوەکان، و فشارخستنە سەر پلاتفۆرمەکانی سۆشیاڵ میدیا بۆ سڕینەوەی ئەو گرتە ڤیدیۆییانەی کە توندوتیژیی دەسەڵات دۆکیۆمێنت دەکەن، جەوهەری “تۆتالیتاریزمی نوێ” نیشان دەدات؛ بە شێوەیەک کە تێیدا ئامرازەکانی چاودێریی دیجیتاڵی لەگەڵ دەزگای سەرکوتکاری دەوڵەتدایەکخراون.

دووڕوویی پێوەرەکان و گۆڕانی فەرمانکردنی یاسا:
سیستەمی لیبراڵی کە فرمێسکی ساختە بۆ مافەکانی مرۆڤ و سەرکوتکردنی خۆپێشاندەران لە دەوڵەتە دواکەوتووەکان یان ڕکابەرە جیۆپۆلەتیکییەکانیدا دەڕێژێت، خۆی توندوتیژییەکی ڕێکخراو و سیستەماتیک لە ناو سنوورەکانی خۆیدا پەیڕەو دەکات (وەک سەرکوتکردنی هێلەکە زەردەکان و خۆپێشاندانەکانی ئێستا). دەزگاکانی پۆلیس و ئامێری سەرکوتکاری دەوڵەتانی ئەوروپا، لە بەرامبەر ئەو توندوتیژی و تاوانانەی لە پێش چاوی جیهاندا ئەنجامی دەدەن، نە هیچ باکێکیان بە ناوبانگی دیموکراسی هەیە و نە ڕووبەڕووی چاودێری و لێپرسینەوەیەکی یاسایی ڕاستەقینەش دەبنەوە. ئەمەش گۆڕانی سیستەمی یاسایی لە ئیفلیجییەکی فەرمانییەوە بۆ هاوکاری و بەشداربوونی پێکهاتەییی ئاشکرا لە پێناو خزمەتکردنی سەرمایەدا دەسەلمێنێت.
خۆپێشاندانی جەماوەریی ئێستا لە فەڕەنسا و تەواوی وڵاتانی ڕۆژئاوادا، ڕووداوگەلی کاتی نین، بەڵکو نیشانەی قەیرانێکی پێکهاتەییی قووڵن لەناو سیستەمی سەرمایەداریی دڕندەدا. توندوتیژیی دەسەڵات دژی خۆپێشاندەران بە شێوازێکی بڕاوە پەیڕەوی ئەو پێشبینییە دەکات کە دەڵێت: کاتێک سەرمایە لەگەڵ دیموکراسیدا تووشی پێکدادان دەبێت، سیستەمی لیبراڵی دەستبەجێ دیموکراسی دەکاتە قوربانی، و بە خوێنێکی ساردەوە، قۆناغ بە قۆناغ لە چەمکی کۆمەڵگەی کراوەوە دەگۆڕێت بۆ ڕژێمێکی تۆتالیتاری ستەمکار؛ واتە بەربەرییەتی هاوچەرخی خاوەن ئامرازی تەواو بۆ ژێردەستەکردنی جەماوەر و زامنکردنی بەردەوامیی هەژموونی چینی دەوڵەمەند. سەرکوتی پۆلیسیی هاوچەرخ، بەڵگەی کرداریی ڕاستێتیی ئەم تێڕوانینەیە. ئەم ڕووداوانە و دیمەنەکانی لە وڵاتانی ئەوروپادا، بەکردەوە کۆتایییان بە ئەفسانەی ‪”‬دەوڵەتی دیموکراسیی بۆرژوازیی خاوەن دامەزراوە یاساییەکان و هاووڵاتیبوون‪”‬ هێنا؛ ئەو مۆدێلەی کە چەپی پڕۆ-ڕۆژئاوایی (مۆدێرنیست) لە کوردستان و ناوچەکەدا، کردوویەتی بە ئامانج و خەونی پێوە دەبینێت.

  • ئەفسانەی ‪”‬ تیۆریی پیلانگێڕی – دەستی دەرەکی‪”‬ و بەتاوانناساندنی ناڕەزایەتییەکان:

«تیۆریی پیلانگێڕی» شێوازێکە لە لێکدانەوەی سیاسی و سۆسیۆلۆژی کە تێیدا ڕووداوە گەورەکان، قەیرانە ئابوورییەکان یان بزووتنەوە جەماوەرییەکان ناگەڕێنرێنەوە بۆ هۆکارە بنياتی و قەیرانەکانی ئابووری و سیاسی، بەڵکو وەک دەرئەنجامی نەخشەسازی و ڕێککەوتنی شاراوەی هێزگەلێکی نادیار، دەستەبژێرێکی کەمینە یان دەستی دەرەکی وێنا دەکرێن.
لە مێژووی ڕژێمە سەرکوتکار و ستەمکارەکانی وڵاتانی جیهانی سێیەمدا(وەک ئێران، میسر، پاکستان و هتد)، بۆ کپکردنەوەی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکانی کرێکاران و هەژاران، هەمیشە تێزی ئامادەکراوی دەستی دەرەکی و تۆمەتبارکردنی خۆپێشاندەران بە بەکرێگیراو و ئاژاوەگێڕ وەک چەکێکی سەرەکی بەکارهاتووە. ئەوەی جێی سەرنجە، ئەمڕۆکە ڕێک هاوشێوەی ئەو شێوازە ستەمکارییە، لە لایەن دەسەڵاتداران و میدیا فەرمییەکانی فەڕەنسا و ڕاستڕەوە توندەڕەوەکانەوە پەیڕەو دەکرێت‪-‬(ترەمپ بە نموونە هۆکاری خۆپیشاندانەکانی فەرنسا دەگەڕێنێتەوە بۆ کۆچبەران و موسڵمانەکان)؛ بە شێوەیەک کە بە چڕی کار لەسەر شێواندنی وێنەی خۆپێشاندانی کرێکاران و قوتابییان دەکەن و لە ڕێگەی گوتاری میدیاییەوە سیمایەکی تاوانکارییان پێ دەبەخشن، تاوەکو ڕەوایەتی لە داواکارییە بنەڕەتییەکانیان بسەننەوە.
ئایا لە ڕاستیدا ‪”‬دەستی دەرەکی‪”‬ لە خۆپێشاندانەکاندا بوونی هەیە؟ ئێمە لە سەردەمی سەرمایەداریی جیهانیی بەربەریدا دەژین؛ بۆیە لە هەر جووڵانەوەیەکی سیاسیی جەماوەریدا کە بۆ دەستەبەرکردنی مافە ڕەواکان (چ خۆپێشاندان بێت یان ڕاپەڕین) لە هەر پانتایییەکی ئەم جیهانەدا بەرپا ببێت، گومانی تێدا نییە کە جەمسەرە دڕندەکانی سەرمایەداریی نێودەوڵەتی هەمیشە لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیاندا، هەوڵی دەستوەردان و گۆڕینی ئاڕاستەکەی دەدەن، بەڵام «ئەمە دەستوەردانێکی دژە-شۆڕشگێڕانەیە»، و پێویستە لە لایەن سۆسیالیستەکانەوە لە ڕێگەی داڕشتنی ستراتیژیی ورد و پلانی دروستی سیاسییەوە پووچەڵ بکرێتەوە، تاوەکو ڕێگری بکرێت لە بەلاڕێدابردن یان قۆستنەوەی ئیرادەی ڕاستەقینەی جەماوەر.

  • کێ حوکمی فەرنسا دەکات؟‪:‬
    لە کتێبی (دیموکراسیی بێ خەڵک -La Démocratie sans le peuple) لە نووسینی زانای سیاسیی فەڕەنسی مۆریس دوڤێرجێ ‪**‬ کە لە ساڵی ١٩٦٧دا بڵاوکرایەوە. دوڤێرجێ هەوڵیدا پەردە لەسەر شێوازی کارکردنی دەسەڵاتی سیاسی لە فەڕەنسا لابدات و شیكردنەوە بۆ پێکهاتەی حوکمڕانی دەکات. موریس دوفریجیە ڕای وا بوو کە ئۆلیگارشی و تەکنۆقرات حوکمی فەرنسا دەکات. تێڕوانینی مۆریس دوڤێرجێ لە بنەڕەتدا لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە کە دیموکراسییە ڕۆژئاواییە مۆدێرنەکان (لەنێویاندا فەڕەنسا) لە پشت پەردەی دەقە دەستوورییەکان و سندوقەکانی دەنگدانەوە، لەلایەن جۆرێک لە ئۆلیگارشی پارتایەتی و تەکنۆکراتی دامەزراوەییەوە حوکم دەکرێن. دوڤێرجێ لە پەرتووکی ‪(دیموکراسیی بێ خەڵک)‬ دەربارەی پارتە سیاسییەکان و شیکارییەکانی بۆ کۆماری پێنجەمی فەڕەنسا، پێی وایە کە دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە دەستی گرووپێکی کەمینەی ڕێکخراودایە.

پوختەی دیدگای مۆریس دوڤێرجێ‪:‬
١. مۆریس دوڤێرجێ و چەمکی ئۆلیگارشی پارتەکان‪:‬ دوڤێرجێ ڕستەیەکی بەناوبانگی هەیە کە دەڵێت: ‪”‬ دیموکراسییە مۆدێرنەکان بە حوکمی گەل دەناسرێن، بەڵام لە ڕاستیدا حوکمی ئۆلیگارشی پارتەکانن ‪”‬. ئەو پێی وایە کاتێک پارتە سیاسییەکان دەبنە ئامێری گەورە و بیرۆکراتی، بڕیاردان لە دەستی دەنگدەران یان تەنانەت ئەندامانی ئاسایی پارتەکە نامێنێت، بەڵکو کورت دەبێتەوە بۆ نوخبەیەکی ناوەندی کە جڵەوی پارتەکە و دەوڵەت دەکەن.
٢. تەکنۆکراسی و یەکبوونی ڕاست و چەپی ناوەند‪:‬ سەبارەت بەوەی کە ئایا ئەمە بەواتای حوکمڕانی ڕاستی ناوەند و چەپی ناوەند دێت، شیکارییەکەی دوڤێرجێ لەگەڵ واقیعی فەڕەنسا یەکدەگرێتەوە:
‪‬ نەمانی جیاوازی ئایدیۆلۆژی قووڵ: دوڤێرجێ ئاماژە بەوە دەکات کە سیستەمی هەڵبژاردنی زۆرینە (بەپێی یاسای دوڤێرجێ) هانی دروستبوونی دوو جەمسەری سەرەکی دەدات (دوو پارتی گەورە). کاتێک ئەم دوو جەمسەرە (ڕاستی ناوەند و چەپی ناوەند) دەگەنە دەسەڵات، بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت پشت بە نوخبەیەکی تەکنۆکراتی هاوبەش دەبەستن (وەک دەرچووانی قوتابخانە باڵاکانی فەڕەنسا).
‪
‬ حوکمی تەکنۆکراتەکان: ئەم نوخبە تەکنۆکراتە (شارەزایانی ئابووری، بیرۆکراتەکان، و ڕاوێژکاران) گرنگی بە ئایدیۆلۆژیای چەپ یان ڕاست نادەن، بەڵکو سیاسەتەکان بەپێی “لۆژیکی بازاڕ و بەڕێوەبردن” دادەڕێژن. لەبەر ئەوە، جیاوازی نێوان چەپی ناوەند و ڕاستی ناوەند تەنها دەبێتە کێبڕکێ لەسەر دەسەڵات، بەڵام لە جەوهەردا هەردوولا یەک جۆرە ئۆلیگارشی تەکنۆکراتی بەڕێوەیان دەبات.

جیاوازی نێوان شرۆڤەی مارکس و مۆریس دوڤێرجێ:
بۆ دۆزینەوەی جیاوازی شرۆڤەی نێوان مارکس و دوڤێرجێ بۆ (حوکمی فەڕەنسا و ململانێکان)، کورتە بەراوردێک دەکەین لە نێوان کتێبی ‪”‬دیموکراسیی بەبێ خەڵک‪”‬ ی مۆریس دوڤێرجێ، لەگەڵ کتێبی ‪”‬هەزدەیەمی برومێری لویی بۆناپارت- (١٨٥٢)‪”‬ی مارکس:

١. مۆریس دوڤێرجێ لە کتێبی ‪”‬دیموکراسیی بێ خەڵک‪”‬ لەژێر سێبەری کۆماری پێنجەمی فەڕەنسادا، تێزێکی ڕەخنەیی توند پێشکەش دەکات:
‪‬ نەهێشتنی ڕۆڵی گەل: ئەو پێی وایە دیموکراسیی فەڕەنسی بووەتە ‪”‬شێوەیەکی ڕواڵەتی‪”‬؛ خەڵک تەنها لە ڕۆژی هەڵبژاردندا دەبینرێن، بەڵام دوای ئەوە پڕۆسەی بڕیاردان بە تەواوی لە خەڵک دادەبڕێت.
‪‬ هاوپەیمانیی تەکەنۆکراسی و مەکینەی پارتەکان: دوڤێرجێ باس لەوە دەکات کە حاکمی ڕاستەقینەی فەڕەنسا، بیرۆکراسییەکی ساردی تەکنۆکراتی و ئۆلیگارشی پارتایەتییە. ڕاستی ناوەندگیر و چەپی ناوەندگیر وەک کۆمپانیا کار دەکەن کە تەنها لەسەر کورسی شەڕ دەکەن، بەڵام لە جەوهەردا، گەلیان لە هاوکێشەی حوکمڕانی و بڕیاری ئابووری وڵاتەکە دەرکردووە.
٢. مارکس لە کتێبی ‪”‬لویی بۆناپارت‪”‬ زیاتر لە سەدەیەک پێش دوڤێرجێ، سەیری گۆڕانکارییەکانی فەڕەنسا دەکات لە سەردەمی ناپۆلیۆنی سێیەمدا:
‪*‬ چەمکی بۆناپارتیزم: مارکس دەڵێت کاتێک ململانێی چینایەتی (لەنێوان بۆرجوازی و چینی کرێکار) دەگاتە بنبەست، دەوڵەت لە ڕێگەی سەرۆکێکی پۆپۆلیستەوە (لویی بۆناپارت) خۆی وەک هێزێکی سەربەخۆ نیشان دەدات کە گوایە نوێنەرایەتی هەمووان دەکات.

‪*‬ خزمەتکردنی سەرمایە: لای مارکس، گۆشەگیرکردنی خەڵک یان سەرکوتکردنیان تەنها یارییەکی سیاسی نییە، بەڵکو ئامرازێکی ئابوورییە؛ بۆناپارت دەسەڵاتی سیاسی بۆرجوازیی چەک کرد، بەڵام لە بەرامبەردا دەسەڵاتی ئابووری و سیستەمی سەرمایەدارییەکەیانی پاراست.
جیاوازییە بنەڕەتییەکانی نێوان هەردوو شیکارییەکە:

  1. ڕەگی کێشەکە (ئابووری بەرامبەر دامەزراوەیی):
    ‪‬ مارکس پێی وایە پەککەوتنی دیموکراسی و دوورخستنەوەی خەڵک، دەرئەنجامی ململانێی چینایەتی و بەرژەوەندی ئابووریی بۆرجوازییە.
    ‪
    ‬ دوڤێرجێ پێی وایە کێشەکە لە سروشتی پارتە مۆدێرنەکان و پێکهاتەی تەکنۆکراتی دەوڵەتدایە، کە بە سروشتی خۆیان مەیلیان بەرەو دروستکردنی ئۆلیگارشی هەیە و خەڵک پەراوێز دەخەن.
  2. سروشتی دەسەڵاتی حاکم:
    ‪‬ لای مارکس، حوکمڕانی فەڕەنسا (تەنانەت لەژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆری بۆناپارتیشدا) لە کۆتاییدا لە خزمەت چینی خاوەن سەرمایەدایە.
    ‪
    ‬ لای دوڤێرجێ لە ‪”‬دیموکراسیی بەبێ خەڵک‪”‬دا، حاکم پێکهاتووە لە نوخبەیەکی کارگێڕی، سیاسی و تەکنۆکراتی (ڕاست و چەپی ناوەند) کە پێگەی خۆیان لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی مەکینەی پارتەکان و بیرۆکراسی دەوڵەتەوە دەپارێزن، نەک تەنها لەبەر خاوەندارێتی سەرمایە.
  3. شێوازی کۆنترۆڵکردن:
    ‪‬ مارکس باسی ‪”‬هێزی سەربازی، سەرکوت و چەواشەکاریی پۆپۆلیستی‪”‬ بۆناپارت دەکات بۆ بێدەنگکردنی چینی کرێکاران.
    ‪
    ‬ دوڤێرجێ باسی قۆرخکاریی سیستەماتیک دەکات لە ڕێگەی یاساکانی هەڵبژاردن و میدیا و بیرۆکراسییەوە، کە وایکردووە دیموکراسی بێدەنگ و بێ ڕۆحی گەل بەڕێوەبچێت.
    پوختە: مارکس لە دەسەڵاتی فەڕەنسادا ‪”‬دکتاتۆرییەتی چینایەتی سەرمایە‪”‬ دەبینێت کە لەپشتی دەمامکی بۆناپارتیزمەوە شاراوەتەوە، لە کاتێکدا دوڤێرجێ تیشک دەخاتە سەر “تەکنۆکراسی و ئۆلیگارشی پارتەکان” کە دیموکراسییان کردووەتە پڕۆسەیەکی وشک و بێ خەڵک.

  • شیکاریی سیاسی بۆ واقیعی ئێستای فەڕەنسا:
    تێڕوانینەکەی مۆریس دوڤێرجێ بۆ دۆخی ئێستای فەڕەنسا و جیهان زۆر ڕاست و پێشبینیکەرانە بوو، بەڵام بە گۆڕانکارییەکی نوێوە کە لەم ساڵانەی دواییدا ڕوویدا:
    ‪‬ کۆتایی دەمامکەکان ‪-‬ سەردەمی ماکرۆنیزم: بۆ ماوەی چەندین دەیە لە فەڕەنسا، ڕاستی ناوەندگیر و چەپی ناوەندگیر یارییەکی سیاسییان دەکرد کە گوایە دژی یەکن، بەڵام لەژێرەوە هەمان سیاسەتی تەکنۆکراتییان جێبەجێ دەکرد. لە ساڵی ٢٠١٧دا، بە هاتنی ئیمانوێل ماکرۆن، ئەم هاوپەیمانییە شاراوەیە ئاشکرا بوو. ماکرۆن (کە خۆی تەکنۆکراتێکی بواری بانک بوو) هەم ڕاستی ناوەند و هەم چەپی ناوەندی لەژێر یەک چەتردا کۆکردەوە، ئەمەش سەلماندی کە “ئۆلیگارشی تەکنۆکراتی” هەیە و جیاوازی نێوان چەپ و ڕاستی ناوەند تەنها ڕواڵەت بووە.
    ‪
    ‬ سەرهەڵدانی پۆپۆلیزم وەک پەرچەکردار: کاتێک گەل هەستی کرد کە سندوقەکانی دەنگدان تەنها نوخبەیەکی تەکنۆکراتی دەگۆڕێت بە نوخبەیەکی تری هاوشێوەی خۆی (کە گرنگی بە ژیانی کرێکاران و هەژاران نادات)، متمانەی بە ‪”‬ناوەندگێری سیاسی‪”‬ نامێنێ، ئەمەش بووە هۆی تەقینەوەی ناڕەزایەتییەکان لە شەقامەکاندا (وەک جووڵانەوەی هێلەکە زەردەکان و خۆپێشاندانەکانی باریس) و بەهێزبوونی جەمسەرە ڕادیکاڵەکان (چەپی توندڕەو و ڕاستی توندڕەو).
    پوختە: ڕای دوڤێرجێ تەواو ورد بوو؛ دیموکراسی نوێنەرایەتی لە ڕۆژئاوا گۆڕدراوە بۆ تەكنۆكراسییەکی سارد کە تێیدا بڕیارە ئابووری و سیاسییەکان لە دەستی چینێکی ئۆلیگارشی کەمینەدایە، ئەمەش ڕێک ئەو خاڵەیە کە دەبێتە هۆی تێکچوونی سەقامگیری کۆمەڵایەتی، وەک چۆن لە وتارەکەی پێشووترمدا ئاماژەم پێدابوو کە ‪)‬قەیرانی ئابووری دەمامکی ئەم دیموکراسییە لادەدات‪(‬.
    ئەو دەسەڵاتەی ئەمڕۆکە حوکمی فەڕەنسا دەکات، نوخبەیەکی دارایی و تەکنۆکراتییە کە وەک دەستەبژێرێکی سەرمایەداریی دڕندە ڕەفتار دەکات. لە ڕاستیدا، ئەم نوخبەیە چ لە ڕێگەی دەسەڵاتێکی خۆسەپێنی وەک “بۆناپارتیزم”ەوە بێت، یان لە ڕێگەی کاراکتەرە سیاسییەکان و کاربەدەستانی حکومەتی دەوڵەتی بۆرژوازییەوە، هەژموونی سەرمایە دەسەپێنێت و سیستەمەکەی دەپارێزێت‪.‬
  • یاسای کەڵەکەی سەرمایە و زیادبوونی هەژاری کرێکاران:

ئەمڕۆ لە نێوان خەڵکی ئاسایی و ڕۆژنامەنووساندا باسی ئابووریی K بووەتە باو. زاراوەی ئابووریی K گوزارشتە لە بوژانەوە و گەشەکردنی ئابووری لەسەر شێوازی پیتی K ئینگلیزی (K-shaped economic recovery). ئەم چەمکە ئابوورییە بەو مانایەیە کە ئابووری دوای تێپەڕبوون بە قەیرانێکی ئابووریدا، دابەش دەبێت بەسەر دوو ئاڕاستەی تەواو جیاوازدا؛ بە شێوەیەک کە بەشی سەرەوەی کۆمەڵگە گەشە دەکات و دەبوژێتەوە، لە کاتێکدا بەشی خوارەوە بەردەوام دەبێت لە پاشەکشێ و ناڕەحەتی و ژیانێکی کوڵەمەرگی.

  • گەشەکردنی هێڵی سەرەوە (هێڵی سەرکەوتووی پیتی K – جەمسەری سەرمایەداران): گوزارشت لەو چین و کەرتانە دەکات کە دوای قەیرانەکە بە خێرایی دەبوژێنەوە و دەوڵەمەندتر دەبن. ئەمەش بە شێوەیەکی گشتی کۆمپانیا گەورەکانی تەکنەلۆژیا، ئەو پیشانەی لە دوورەوە (ئۆنلاین) ئەنجام دەدرێن، و وەبەرهێنەرانی بازاڕەکانی پشک و خانووبەرە دەگرێتەوە. ئەمانە لەسەر مەودای درێژ زیانیان پێنەگەیشتووە، بەڵکو ڕەنگە بارودۆخی داراییان باشتر بووبێت.
  • لاوازیی هێڵی خوارەوە (هێڵی داکشاو لە پیتی K – جەمسەری چینی کرێکار): گوزارشت لەو چین و کەرتانە دەکات کە بە توندی زیانیان بەرکەوتووە و بەردەوامن لە داکشان. ئەمەش کرێکارانی ڕۆژانە، خاوەن مووچە نزمەکان، و کەرتە نەریتییەکانی خزمەتگوزاری (وەک فرۆشتنی وردە، گەشتوگوزار، و چێشتخانەکان) دەگرێتەوە. ئەمانە ڕووبەڕووی بێکاری، کەڵەکەبوونی قەرز، و دژواریی گەڕانەوە بۆ ئاستی بژێوی پێشوویان دەبنەوە. بە کورتی، ئەم جۆرە بوژانەوەیە ڕەنگدانەوەی فراوانبوونی کەلێن و نایەکسانیی ئابوورییە لە کۆمەڵگەدا، کە تێیدا هەمووان بە یەکسانی بەرهەمەکەی هەست پێناکەن.
    داهێنەری ئەم بیرۆکە و ناوە، شارەزای ئابووری و مامۆستای زانکۆی ئەمریکی پیتەر ئاتوۆتەر (Peter Atwater)ە. ئاتوۆتەر لە بەهاری ساڵی ٢٠٢٠دا ئەم زاراوەیەی ڕاگەیاند، بەتایبەتی لە هەفتەکانی یەکەمی سەرهەڵدانی پەتای کۆڤید-١٩دا. لەو کاتەدا تێبینی داڕووخانێکی ڕوون و دابەشبوونێکی توندی کرد لە ئاستی توانای دارایی نێوان فەرمانبەرانی کارگێڕی (خاوەن یەخە سپییەکان کە لە دوورەوە کاریان دەکرد) و کرێکارانی مەیدانی و دەستی (خاوەن یەخە شینەکان). زاراوەکە بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر بڵاوبووەوە و لەلایەن دامەزراوە داراییە گەورەکان و ڕۆژنامەکانی وەک The New York Times و Forbes بۆ وەسفکردنی واقیعی بژێوی پەسەندکرا. ئەم بیرۆکەیە وەک “تیۆرییەکی ئەکادیمی وشک” لە ناو کتێبێکی کۆندا دەرنەکەوت، بەڵکو وەک زاراوەیەکی شیکاری لە وتار و ڕۆژنامەگەریی ئابووریدا دەستی پێکرد، پێش ئەوەی ببێتە کۆڵەکەیەک بۆ لێکۆڵینەوە قووڵەکان دەربارەی نایەکسانی.

ئەم تیۆرییە تا چەند لە مارکسیستەکانەوە نزیکە؟

بیرۆکەی بوژانەوە لەسەر شێوازی پیتی ‪K‬ لەگەڵ شیکاریی مارکسیستی بۆ یاسای کەڵەکەی سەرمایە و زیادبوونی هەژاری کرێکاران یەکدەگرێتەوە، و زۆرێک لە بیرمەندانی سۆسیالیست و مارکسیست پێیان وایە کە پیتی K تەنها بەرجەستەبوونێکی بینراوی هاوچەرخی ئەو پێشبینییەیە کە مارکس کردبووی. مارکس ١٥٩ ساڵ لەمەوبەر ئەمەی نووسیبوو:
«هەموو ڕێگاکانی بەرهەمهێنانی بەهای زێدەکی/ زێدەبایی، لە هەمان کاتدا ڕێگایەکن بۆ بەدیهێنانی کەڵەکەکردن؛ هەر فراوانبوونێکیش لە کەڵەکەکردندا، لە بەرامبەردا دەبێتە ئامرازێک بۆ پەرەپێدانی ئەم ڕێگایانە. لەمەوە چاکبوونی باری کرێکار مەحاڵە و بە ناچاری بەرەو خراپتر بوون دەچێت، هەرچەند کەڵەکەکردنی سەرمایە زیاتر دەبێت، جا ئاستی مووچەکان بەرز بێت یان نزم. دواجار ئەو یاسایەی کە هەمیشە هاوسەنگی دەپارێزێت لە نێوان سەرڕێژی ڕێژەیی دانیشتووان یان سوپای یەدەگی پیشەسازی لەگەڵ ڕەهەند و توندیی کەڵەکەکردندا، ئەم یاسایە کرێکار بە سەرمایەوە دەبەستێتەوە بە توندتر لەو بەستنەوەیەی کە چەکوشی هێفایستۆس پرۆمیسیۆسی پێ بە تاشەبەردەکەوە بەستبووەوە. ئەو (یاسایە) کەڵەکەکردنی نەهامەتی دەسەپێنێت هاوتەریب لەگەڵ کەڵەکەکردنی سەرمایەدا. کەواتە کەڵەکەکردنی سامان لەم جەمسەرەدا، لە هەمان کاتدا کەڵەکەکردنی نەهامەتی، ئازاری کار، کۆیلایەتی، نەزانی، دڵڕەقی و داڕووخانی ڕەوشتییە لە جەمسەری بەرامبەردا، واتە لە جەمسەری ئەو چینەی کە بەرهەمی دەستی خۆی لە شێوەی سەرمایەدا بەرهەم دەهێنێت.»‪-‬ سەرچاوە: ‪”‬یاسای گشتیی ڕەهای کەڵەکەکردنی سەرمایەداری‪”‬ / لاپەڕە ٧٩٢ ــ سەرمایە ــ کارل مارکس ـ وەرگێڕانی فالح عەبدولجەبار.

  • فراوانبوونی کەلێنی نێوان دەوڵەمەند و هەژاران لە سەردەمی بەربەرییەتی سەرمایەداریدا:
    «لەو بەهەشتەی سەرمایەداریدا، دەبینین کە بچووکترین بەرزبوونەوە لە نرخی پێداویستییە هەرە سەرەکییەکانی بژێویی ژیاندا، لە بەرامبەردا دەبێتە هۆی زیادبوونی ڕێژەی مردن و تاوانەکان.» – مارکس/ پەرتووکی سەرمایە – وەرگێڕانی فالح عەبدولجەبار/ ل ٨٢٧.
    چەمکی ‪”‬بەربەرییەتی هاوچەرخ‪”‬ تەنها پێناسەیەکی ڕەوشتی نییە، بەڵکو لێکدانەوەیەکی زانستییە بۆ چۆنیەتی گۆڕانی سەرمایەداری لە قۆناغی ئێستایدا بۆ سیستەمێک کە وێرانکاری و قەیرانەکان وەک بەشێک لە خولی ئابووریی ئاسایی خۆی بەرهەم دەهێنێت، ئەوەش لە ڕێگەی:
    ١. بەکاڵاکردنی قەیران و جەنگەکان (ئابووریی وێرانکاریی مرۆیی):
    لە سەرمایەداریی کلاسیکدا، ئامانج بریتی بوو لە بەرهەمهێنانی ئەو کاڵایانەی کە مرۆڤ بەکاریان دەهێنێت بۆ بەدیهێنانی قازانج. بەڵام لە سەردەمی ئێستای بەربەرییەتی هاوچەرخدا، خودی قەیران و جەنگەکان گۆڕدراون بۆ کاڵا و سەرچاوەی قازانجکردنی دارایی کارەساتبار. ئەمڕۆ دەبینین چۆن کۆمپانیا گەورەکانی چەک و سندووقە زەبەلاحەکانی وەبەرهێنان (وەک بلاک ڕۆک و هاوشێوەکانی)، هاوتەریب لەگەڵ ململانێ گەرمەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپای ڕۆژهەڵاتدا، قازانجی پێوانەیی و مێژوویی تۆمار دەکەن. وێرانکاری سوود بە کۆمپانیاکانی بونیادنانەوە دەگەیەنێت، و برسێتیش بازاڕی بۆرسەی نرخی دانەوێڵە و وزەی نەوت و گاز دەبوژێنێتەوە؛ ئەمەش ڕاستێتی ئەو تێزە دەسەلمێنێت کە دەڵێت سیستەمەکە بە مانا سەرەکییەکەی لەسەر نەهامەتیی مرۆیی دەژی.

٢. هەڵوەشاندنەوەی “دەوڵەتی خۆشگوزەرانی” و فەقیرکردنی چینی ناوەڕاست:
بەربەرییەتی هاوچەرخ لە ناوخۆی ڕۆژئاوا و لە دەوڵەتانی جیهانی سێیەمدا بە هەمان شێوە لە ڕێگەی تێکشکاندنی ئاسایشی کۆمەڵایەتییەوە ڕەنگدەداتەوە؛ چونکە سیاسەتە نیولیبرالییە هاوچەرخەکان بە ئاشکرا دەستبەرداری کەرتی گشتی تەندروستی، پەروەردە و خانەنشینی دەبن. هەڵاوسانی بەردەوام و بەرزبوونەوەی نرخەکان بووەتە هۆی لێدان لە سامانی چینی ناوەڕاست و خزانی ملیۆنان خێزان بەرەو هەژاری، لە کاتێکدا سامانی جیهانی لە دەستی لە ١٪ی مرۆڤایەتیدا کۆبووەتەوە. سەرمایەداریی دڕندە چیتر ناتوانێت هیچ خۆشگوزەرانییەک پێشکەش بکات، بەڵکو تەنها مۆدێلێکی چەوساندنەوەی ڕەها و بەربەریانە دەخاتە ڕوو بۆ هێشتنەوەی نوخبەکان لە لووتکەی هەرەمەکەدا.

٣. بەربەرییەتی ژینگەیی (تێکدانی هەسارەکە لە پێناو قازانجدا):
بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگر لەم بوارەدا، چۆنیەتی مامەڵەکردنی سیستەمی سەرمایەداریی ئێستایە لەگەڵ قەیرانی ژینگەدا. سەرەڕای کۆنگرە و بەڵێنە درەوشاوەکان، کۆمپانیا گەورەکان و وڵاتە پیشەسازییەکان بەردەوامن لە بەتاڵکردنی سەرچاوەکانی زەوی، پیسکردنی ژینگە و تێکدانی سیستەمی زیندەیی هەسارەکە، تەنها بۆ پاراستنی ڕێژەی گەشەی قازانجەکان لەسەر مەودای کورت. سیستەمەکە لەناوچوونی هەسارەکەی پێ باشترە لە قوربانیدان بە قازانجەکان؛ ئەمەش بەرجەستەبوونی ڕاستەقینەی چەمکی “بەربەرییەتی هاوچەرخ”ە کە گوێ بە دواڕۆژی مرۆڤایەتی نادات.

٤. سەرکوتکردنی ناسنامەی مرۆیی و گۆڕینی مرۆڤەکان بۆ ”ددانەی کارگێڕی”:
لەم سەردەمەدا، مرۆڤ لە بەها مەعنەوی و فیکرییەکانی دادەماڵرێت بۆ ئەوەی تەنها ببێتە بەکاربەر یان ئامرازێکی بەرهەمهێنان. میدیای دیجیتاڵیی ئاڕاستەکراو و خوارزمەییەکان بەکاردەهێنرێن بۆ ڕووکەشیکردنی هۆشیاریی گشتی، و سەرقاڵکردنی گەلان بە ململانێی لاوەکی، نەتەوەیی و کولتووریی دەستکردەوە، بە مەبەستی ڕێگریکردن لە تێگەیشتنیان لە ڕەگی قەیرانە ئابوورییە هاوبەشەکەیان.
بەم شێوەیە دەسەڵات لە لایەکەوە هەوڵ دەدات هەژموونی خۆی بەسەر سامان و سەرچاوەکانی کۆمەڵگەدا بپارێزێت لە بەرژەوەندیی خۆی و نوخبەی سەرمایەدارە گەندەڵەکەیدا، تەنانەت لە قورسترین قەیرانە ئابوورییەکانیشدا، ڕێگا بۆ چینی بۆرجوازی خۆش دەکات بۆ بەدەستهێنانی بەرزترین قازانج و سەرقاڵبوون بە کەڵەکەکردنی سەرمایە و خۆشگوزەرانیی کەسییەوە. ئەمەش بە مانای سەپاندنی سیستەمی ڕەوشتیی ئەو چینەیە کە بە پارە و دەسەڵاتەوە بەستراوەتەوە (کە ئەویش ڕەوشتی بازاڕە) بەسەر تەواوی کۆمەڵگەدا؛ ئەو ڕەوشتەی کە لەسەر بنەمای ڕاکردن بەدوای قازانج و کێبڕکێی دڕندانە لە جەنگەڵستانی بازاڕی دۆلار و بۆرسەی دارایی بێبەزەییدا دامەزراوە. لە لایەکی ترەوە، بۆ بەربەستکردنی خۆپێشاندانی هەژاران و زیانپێکەوتووان، دەسەڵات پەنا بۆ بەکارهێنانی توندوتیژی دژی کرێکاران و هەژاران دەبات، و ئاین، ڕەوشت، دابونەریت و بەها نیشتمانییەکان دەکاتە بیانوو؛ وەک ئەوەی نیشتمانپەروەری، ئاین و ڕەوشت لە دیدی دەسەڵات و بازرگانانی ئایندا تەنها پاساوێک بن بۆ ڕەواییدان بە هەژاری و بانگەشەکردن بۆ ئارامگرتن لەسەری، لە کاتێکدا هەژاری و گەندەڵی خۆیان سەرچاوەی سەرەکین بۆ هەموو لادان و دیاردە ناڕەوشتییەکانی کۆمەڵگە.
بناغە لەسەر ئەمە، هەرچەندە دەسەڵات زیاتر سامان لە دەستی کەمینەیەکی خاوەن دەسەڵاتدا کۆبکاتەوە لە لایەک، و توندوتیژی دژی کرێکاران و هەژاران پەیڕەو بکات بە بەکارهێنانی گوتاری ئاینی، ڕەوشتی و بەها نیشتمانییەکان لە لایەکی ترەوە، کۆمەڵگە زیاتر تووشی جیاوازیی ئابووری دەبێت و داڕووخان لە پێوەرەکانی ڕەفتاری دروستدا بەخۆیەوە دەبینێت. ئەمەش ئەو دژایەتییە بنەڕەتییەیە کە زوو یان درەنگ، دەبێتە هۆی ئەوەی دەسەڵات تەواوی کارتەکانی کایەی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەدەست بدات.


پەراوێزەکان:
‪*‬ بێگومان، زۆرینەی ڕژێمە حاکمەکانی وڵاتانی جیهانی سێیەم، دەوڵەتگەلێکی سەرکوتکارن و بەربەرییەتێکی ڕووت و بێ دەمامک پەیڕەو دەکەن.
‪‬ ئەم دوو کتێبە، بە دوو پایەی سەرەکیی فیکری سیاسیی مۆریس دوڤێرجێ دادەنرێن بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بەڕێوەچوونی دەسەڵات لە فەڕەنسا و جیهانی مۆدێرن:
١. کتێبی ‪”‬پارتە سیاسییەکان‪”‬ (١٩٥١): تێیدا باسی ئۆلیگارشی ناو پارتەکان و کۆنتڕۆڵکردنی کایەی سیاسی دەکات.
٢. کتێبی ‪”‬پاشایەتیی کۆماری‪”‬(١٩٧٤): تێیدا ڕوونی دەکاتەوە چۆن دیموکراسییە مۆدێرنەکان (بەتایبەت کۆماری پێنجەمی فەڕەنسا) لە ڕێگەی دەستوورەوە دەسەڵاتی پاشایانە دەدەنە سەرۆک کۆمار.




تەنگەژەی ئابوری عێراق!.. عوسمانی حاجی مارف

ئەمریکا بەدوای کشانەوەی هێزەکانی لە عێراق، گوایە ئەرکێکی سەربازی ١٢ ساڵەی کۆتایی پێدەهێنێت، نەک ‘داگیرکاری”، بەڵام پەیوەندی و بەرژەوەندیەکانی دەپارێزێت کە لە بوونی هێزە سەربازیەکانی زیاتر پەلدەکێشێت، کە پەیوەندیە ئابوری و دارایی و هاوکاریە ئەمنیەکان و بەرژەوەندی کۆمپانیاکانە، واتە قۆناغێکی نوێ لە هەژمونی و پەیوەندیەکانی واشنتۆن لەگەڵ بەغدا دەست پێدەکات، قۆناغێک کە تیایدایە، پرسیارەکە لەسەر ئەوەیە کە ئەمریکا چ ئامڕازێکی کاریگەری دەهێڵێتەوە بۆ سنوورەکانی ڕۆڵی دوای کشانەوەکە.
تەنانەت دوای کشانەوەی هێزەکانی لە عێراق، واشنتۆن کەرەستەیەکی دارایی کاریگەری لە دەستدایە، کە پەیوەندی بە داهاتی نەوتی عێراقەوە هەیە، تا ئێستاش لە بانکی یەدەگی فیدراڵی نیویۆرک دانراوە، ئەم پەیوەندیە گرنگە، چونکە بەغدا پشت بە نەوت دەبەستێت کە نزیکەی ٪٩٠ ی بودجەی دەوڵەت دابین دەکات، هەروەها پێویستی بە دۆلارە بۆ دابینکردنی دارایی بازرگانی و هاوردەکردن.
بەڵام داسەپاندنی سزاکانی ئەمریکا بەسەر ئێراندا، بەغدا ڕوبەڕوی دووفاقیەک دەکاتەوە، بەغدا پێویستی بەوەدەبێت کە خۆی لەو سزایانە بپارێزێت، کە دامەزراوە داراییەکان و کۆمپانیاکانی مامەڵەکردن لەبەرامبەر تاراندا دەکاتە ئامانج، بەڵام لە هەمانکاتدا حکومەتی عێراق ناتوانێت پەیوەندیە بازرگانی و داراییەکانی لەگەڵ تاران بپچڕێنێت. کەمبونەوەی هەناردەکردنی نەوتی عێراق بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە، دەبێتە هۆی ئەوەی حکومەتی عێراق بوارێکی کەمی بۆ مامەڵەکردن هەبێت. ئەم دوو فاقیەی بەغدا، لەلایەک دەیخاتە نێوان فشارەکانی ئەمریکا بە ئامانجی سنووردارکردنی ئەو کەناڵانەی کە تاران بۆ دەربازبون لە سزاکان بەکاری دەهێنێت، لەلایەکی ترەوە پێویستیەکی عێراق بۆ پاراستنی پەیوەندیە بازرگانی و داراییەکانی لە گەڵ ئێران کە نوێنەرایەتی بەشێکی گرنگی چالاکی هاوردە و ئاڵوگۆڕی بازرگانی دەکەن.
لەگەڵ فراوانبوونی گەمارۆ لاوەکیەکان، ناکۆکی ئەمریکا و ئێران لە تاراندا قەتیس نەماوە، ئێستا ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر عێراقە و کاریگەری لەسەر بانک و کۆمپانیا و بازاڕەکانی هەیە. دوایین هەڵمەتی ئابووری ئەمریکا جیاوازە لە چاو سزاکانی پێشوودا، بەو پێیەی سزاکان چیتر دوولایەنە نین، تەنیا تارانیان کردۆتە ئامانج، بەڵکو درێژبوونەتەوە بۆ ئەوەی هاوپەیمانە دەرەکیەکانیشی بگرێتەوە، لە ڕێگەی چڕکردنەوەی سزا لاوەکیەکانەوە.
بە ئامانجگرتنی بانکەکان، بەندەرەکان، کۆمپانیاکانی بیمە و کۆمپانیاکانی گواستنەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئێران دەکەن لە وڵاتانی وەک عێراق، تورکیا، ئیمارات، چین.
حکومەتی بەغدا لە نێوان چەقۆی پابەندبون بە فشارەکانی ئەمریکا و سەنگەری ئەو پەیوەندیە جیۆ-ئابووریانەی کە عێراق بە ئێرانەوە دەبەستێتەوە، خۆی لە دڵی زریانەکەدا دەبینێتەوە، مەسەلەکە تەنها پەیوەندی بە پابەندبون بە ڕێوشوێنەکانی ئەمریکاوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە کاردانەوەی ئەگەری لەسەر بانکەکان و بازاڕی ئاڵوگۆڕ و ڕۆیشتنی کاڵاکانەوە هەیە، لە کاتێکدا کە ئابووری عێراق لە ئێستاوە ڕووبەڕووی فشاری زیاتر بۆتەوە. زۆربەی بانک و دامەزراوە دارییەکان و کۆمپانیاکانی گواستنەوەی پارەی عێراق مامەڵە لەگەڵ ئێران دەکەن، چ بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی نێوەندگیرانەوە، هەموویان دوای پاکێجی نوێی سزاکان، کەوتوونەتە ژێر چاودێری ئەمریکاوە. کاریگەری نەرێنی گەورە لەسەر سەقامگیری دراوی ناوخۆی و ناجێگیری بازاڕەکانی نرخی ئاڵوگۆڕ هەیە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئیدارەی ترەمپ ئامانجی بڕینی هەموو ئەو ڕێگایانەیە کە تاران بۆ دەربازبوون لە سزاکان بەکاری دەهێنێت، عێراق دەبێتە قوربانی یەکەم.
هەستیاری ئەم مەسەلەیە تەنیا کەرتی دارایی نەگرتۆتە خۆی، بەو پێیەی قەبارەی بازرگانی نێوان بەغدا و تاران زیاتر حساباتی حکومەتی عێراق ئاڵۆزتر دەکات، بەپێی ئامارە فەرمیەکانی وەزارەتی بازرگانی عێراق، ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات لە ساڵی ٢٠٢٥دا گەیشتووەتە نزیکەی ١٠ ملیار دۆلار، کە کۆمەڵێک کاڵا لەخۆدەگرێت لەوانە خۆراک و بەرهەمە بەکارهێنراوەکان. توندکردنەوەی سزاکان و سنووردارکردنی مامەڵەکردن لەگەڵ ئێران، بەغدا ناچار دەکات بەدوای دەروازە و بازاڕە بەدیلەکانی هاوردەکردندا بگەڕێت، ئەمەش ڕەنگە تێچووی بودجەی دەوڵەت زیاد بکات، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی دابەزینی هەناردەکردنی نەوت بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە.
ئەوەی شایانی باسە مەرج نییە سزاکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران ببێتە هۆی وەستانی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات بەتەواوی، تەنانەت ئەگەر عێراقیش پابەند بێت بەو ڕێوشوێنانەی ئەمریکا بەسەر ئێراندا سەپاندویەتی، چونکە سزاکان هەرچەندە بەرفراوان بن، نابێتە هۆی پچڕانی تەواوەتی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان عێراق و ئێران، ڕۆژانە ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات بە کەڵک وەرگرتن لە دراوە ناوخۆییەکانیان، دیناری عێراقی و تمەنی ئێرانی بەڕێوەدەچێت، دوور لە باڵادەستی دۆلاری ئەمریکیەوە.
عەلی زەیدی، پەیامی لە ئیدارەی ترەمپەوە پێگەیشتووە سەبارەت بە پێویستی پچڕاندنی پەیوەندیە ئابووری و بازرگانیەکان لەگەڵ ئێران و کارکردن بۆ بڕینی ڕۆیشتنی دۆلاری ئەمریکی لە عێراقەوە بۆ ئێران، لە پێناو ئەوەی بەغدا نەکەوێتە ژێر سزاکانی ئەمریکاوە. حکومەتی زەیدی، لە هەوڵی پتەوکردنی پەیوەندی و هاریکاری ئابووریە لەگەڵ ئەمەریکا، نەک تەنها یارمەتیدانی عێراق بۆ دەرچوون لە قەیرانی ئابوری ئێستای، بەڵکو دڵنیابون لەوەی هیچ سزایەک بەسەر عێراقدا نەسەپێندرێت و پەیوەندی نێوان واشنتۆن و بەغدا بگۆڕێت بۆ پەیوەندیەکی هاوبەشی و هاوکاری ئابووری، هەروەها ترسی ئەوە هەیە کە سزاکانی ئەمریکا بۆ دامودەزگاکانی عێراق درێژببێتەوە، ئەگەر هاوکاریە ئابووری و داراییەکان لەگەڵ ئێران بەردەوام بێت، ئەگەر واشنتۆن بڕیاری توندکردنەوەی ڕێوشوێنە سزاییەکانی بدات، ئەوا دامەزراوە داراییەکانی عێراق دەتوانن خۆیان لەبەردەم سزاکاندا ببیننەوە کە ئابوری عێراق بە زەحمەت بەرگەی کاردانەوەکانی دەگرێت، بەتایبەتی لە ئێستادا.
لەلایەکی دیکەوە حکومەتەکەی زەیدی ڕووبەڕووی فشارەکانی تاران دەبێتەوە بۆ ئەوەی گەمارۆکانی ئەمریکا پشتگوێ بخات و کەناڵە ئابووری و بازرگانیەکانی نێوان هەردوو وڵات بپارێزێت. کۆماری ئیسلامی ئێران دوای ڕاگەیاندنی هەڵمەتی سزاکانی ئەمریکا بە خێرایی پەیوەندیان بە بەرپرسانی عێراقەوە کردووە بۆ ئەوەی جەخت لەسەر پێویستی پابەندنەبوون بەو سزایانە بکەنەوە. بەرپرسانی ئابووری و سیاسی ئێران لەم دواییانەدا سەردانی بەغدایان کردووە بۆ داڕشتنی پلانێک بۆ بەڕەنگاربوونەوەی سزاکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران و دڵنیابوون لە بەردەوامی پەیوەندیە بازرگانی و داراییەکانی نێوان هەردوو وڵات، تاران دەیەوێت دڵنیابێت لەوەی بازاڕی عێراق وەک شوێنی سەرەکی بۆ بەرهەمەکانی بمێنێتەوە، هاوکات عێراقیش وەک دەرگای پشتەوە بەدەستهێنانی دۆلاری ئەمریکی بپارێزێت. هەروەها ئێران پێشنیاریان بۆ زەیدی کردووە بۆ ئەوەی بەشێک لە کەشتیە نەوتهەڵگرەکانی عێراق بە گەرووی هورمزدا تێپەڕن، لەبەرامبەر پابەندنەبوونی عێراق بە سزاکانی ئەمریکا، ئەمەش زەیدی دەخاتە نێوان دوو بژاردەی قورسەوە، لەوانەش هەوڵدان بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت بۆ کەمکردنەوەی تەنگەژەی ئابووری، هاوکات دوورکەوتنەوە لە مەترسی توڕەکردنی واشنتۆن و بەرکەوتنی عێراق بۆ سزاکانی ئەمریکا.
ئێران قسەکانی خۆی لە دژی ئەو وڵاتانە پەرەپێدا کە ڕەنگە پابەندی سزاکانی ئەمریکا بن، هەروەها هەڕەشە لە بەرژەوەندی ئەو وڵاتانە دەکەن کە هاوکاری ئەمریکان لە جێبەجێکردنی گەمارۆ سەپێنراوەکانی سەر ئێران. بەڵام پێدەچێت لەباری عەمەلیەوە ئەگەری ئەوە کەم بێت کە ئێران عێراق بکاتە ئامانج، ئەگەر پابەندیش بێت بە سزاکانی ئەمەریکا بۆ سەر ئێران، چونکە چەندین کەناڵی پشتەوە هەن بۆ هاریکاری ئابووری نێوان ئێران و عێراق.
گەورەترین کاردانەوەی نیگەرانی لایەنەکانی حەشدی شەعبی نزیک بە ئێران، ڕەنگە کۆمپانیا نەوتیە ئەمریکیەکان بکەنە ئامانج کە لە عێراق کاردەکەن، تا فشار بخەنە سەر واشنتۆن بۆ ئەوەی سزا ئابووریەکانی لەسەر تاران سووک بکات، سیناریۆیەکی لەو شێوەیە کاردانەوەی نوێ دەخاتە بەردەم حکومەتی عێراق، ئەمەش بە دڵنیاییەوە عێراق بەرەوڕووی سزاکانی ئەمریکا دەبێتەوە و عێراق لە قەیرانێکی ڕاستەقینە ڕادەگرێت.
توانای واشنتۆن بۆ سزادانی ئەو قەوارانەی کە لەڕووی ئابووریەوە لەگەڵ ئێراندا هاوکاری دەکەن، گوشاریشە بۆ سەر بەغدا، بەڵام مەرج نییە بە مانایکۆتایی هاتنی پەیوەندیە بازرگانیەکانی نێوان هەردوو وڵات بێت. سزاکان بازاڕە ناوخۆییەکانی عێراق پەکدەخەن و فشارە داراییەکان لەسەر حکومەت زیاتر دەبن، بەڵام، مەرج نییە ئەمە ببێتە هۆی داخستنی سەرجەم کەناڵە بازرگانیەکانی نێوان بەغدا و تاران، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕێگایانەی کە بوار بە بەشێک لە ئاڵوگۆڕی بازرگانی و دارایی نێوان هەردوو وڵات دەدەن بەردەوام بێت.
گرنگی ئەو کەناڵانە زیاتر دەبێت، چونکە هەندێک ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان عێراق و ئێران پشت بە دراوە ناوخۆییەکان دەبەستێت، ئەمەش پێویستی بەکارهێنانی دۆلار لە هەندێک مامەڵەدا کەمدەکاتەوە و توانای ئەوە دەدات بە بازرگانان بۆ درێژەدان بە هەندێک لە چالاکیەکانیان لە دەرەوەی ئەو سیستمە داراییەی کە واشنتۆن چاودێری دەکات. سزاکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران، هەرچەندە کاریگەر بن، ناتوانن کەناڵە بازرگانیە فەرمی و نافەرمیەکانی نێوان دوو وڵات لەناوببەن، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەزموونی دوور و درێژی تاران لە مامەڵەکردن لەگەڵ سزاکان و دۆزینەوەی ڕێگەی بەدیل.
بەم پێیە، بۆ بەغدا، قەیرانەکە تەنیا پەیوەست نیە بە پابەندبوون یان ڕەتکردنەوەی سزاکانی ئەمریکا، بەڵکو زیاتر پەیوەندی بە توانای حکومەتەوە هەیە بۆ بەڕێوەبردنی تۆڕێک لە بەرژەوەندیە تێکەڵاوەکان: پاراستنی پەیوەندیە ئابووریەکانی لەگەڵ ئێران، پاراستنی دامەزراوە داراییەکانی لە سزا لاوەکیەکان و دڵنیابوون لە بەردەوامی ڕۆیشتنی نەوت و بازرگانی، هەروها ڕێکخستن و پاراستنی ئارامی پەیوەندی ئابوری لەگەڵ هەرێم، لە کاتێکدا کە ژورە مانۆڕیەکانی ئابووری عێراق بەرەو بچووکبوونەوە دەچێت و ئاڵوگۆڕی خێرای دۆخەکە و ململانێکان هەر ڕۆژە دیاردەیەک نیشان ئەدات.

عوسمانی حاجی مارف




بەرد لە بەردی بێتەوە،دەنگی هەیە.. هۆمەر نۆریاوی

یەکەم، لە سەردەمێکدا مرۆ کەوتووەتە بەر شاڵاوی هەمەلایەنەی میدیا و،شۆڕشی تەکنۆلۆژیایش بەلەز هەموو لایەکی تەنیوە،میدیاکارێکی کورد لەم جەنجاڵستانەدا و لە نێو بێدەنگییەکی کوشندەدا بنئاخ دەکرێت و نووزەیەکیش تەنانەت لە خودی ئەو میدیا و ڕاگەیاندانەوە بەرگوێ ناکەوێت کە ئەم مرۆ نازەنینە،تەمەنێک خەباتی تێدا کردوون و بەشێکی فرەی ژیانی خۆی پێ بەخشیون!
دووەم، مرۆی ئەم ڕۆژگارە سەرقاڵە،ڕۆژانە ئەوەندە گیرۆدەی نێو دنیای تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانە کە تەنانەت ئاگای لە دەوروبەرەکەی خۆیشی نییە و ئەوە ئەم دنیا ئاڵۆسکاو و بێسەروبەرەیە کە جڵەوی ژیانی ئینسانی گرتووەتە دەست و بە مەیلی خۆی ڕاکێش و پەلکێشی ئەملاولای دەکات. خەڵک ئەوەندە نوقمی نێو ئەوپەڕ دنیایە کە تاق و تەنیا وەک شێتان قاقا پێدەکەنێت کەچی خەمسارد خەمسارد بە پەنای خەڵکە نزیکەکەی پەنادەستی خۆیدا تێدەپەڕێت و خۆی لە ئاست فرمێسکی سەر ڕوومەتی خەڵکانی جیران،لێ نەبان دەکات! چونکە ڕاستیت گەرەگە زۆرینە لە لایەن میدیاوە قورمیش دەکرێت و بیرکردنەوە و هزرین دوا پرسە ئاوڕی لێ بدرێتەوە. کاتێک خودی ڕاگەیاندنیش سەرقاڵی ئاشووفتەبازاڕەکەی خۆیەتی،ئیدی چاوەڕوانی چیت لە جەماوەر هەیە!
سێیەم، ئەم میدیاکارە ڕەزاسووکە کە مەبەستی ئەم کورتە نووسینەیە، ساڵی 1324ی هەتاوی(1945)،لە شاری”سنە”ی ڕۆژهەڵاتی کوردستان چاوی لە ڕووی ژیان هەڵدەهێنێت. واتە ڕاست ساڵێک پێش دامەزرانی ڕادیۆ کوردیی تاران کە ڕۆژی 4ی سه‌رماوه‌زی ساڵی 1325ی هه‌تاوی(25ی نۆ‌ڤه‌مبه‌ری 1946)،پەخش و وەشانی ڕادیۆ بە زمانی کوردی لە ئێراندا دەست پێ دەکات.
تەمەنی لاوەتی خۆی هەر لە باژاڕەکەی خۆی(شاری سنە)دا وەپشت سەر دەنێت. لە تەمەنێکی خوار و کەمدا چارەنووس پەلکێشی دنیایەکی دی دەکات کەچی شۆق و حەزی خوێندنەوە هەرگیز دەستبەرداری نابێت و هێدی هێدی کە هەست بە بەهرە و تواناکەی خۆی دەکات،لە چلەکانی هەتاوی(شەستەکانی زایینی)بەملاوە،ئاوێتەی نێو دنیای ڕاگەیاندنی کوردی دەبێت و سەرەتا وەک بێژەر پێی بە ڕادیۆ کوردیی تاران ددەکرێتەوە.
“سەعدەین ستوودە”کە ڕۆژگارێکی درێژ دەرهێنەر و نووسەرێکی بەئەزموون و ناودیاری نێو ڕادیۆ کوردیی تاران بووە،سەبارەت بەم خانمە میدیاکارە دەڵێ،لە چلەکانی هەتاوی(شەستەکانی زایینی)بەملاوە لە سەردەمی باوکمدا[سەیید ئیبراهیم ستوودە(2000-1926)کە نووسەر و شاعیرێکی ناسراوی کوردە و ساڵی 1345 تا 1349ی هەتاوی بەڕێوەبەری ڕادیۆ کوردیی تاران دەبێت]،وەک بێژەر دەست بە خەباتی میدیایی دەکات.
ئەم خانمە میدیاکارە تەمەنێک وەک بێژەر و ئەکتەرێکی کارامە لەو مەتەرێزەوە دەگەڵ چەندان میدیاکاری دی هەر وەک میدیا زەندی(2008-1940)،ناهید ڕاهدار(2025-1949)، عوسمان ئەحمەدی(1937)و…،ڕاژە و خزمەتی چاند و زمانی کوردی دەکات و تا دێت توانا و بەهرەکەی پتر دەگەشێتەوە و،لەم سەنگەرەوە سەرچاوەی خزمەت دەبێت. واتە ڕاست لەو قۆناخە زێڕینەدا کە ڕادیۆ پڕی دەبێت لە کەسایەتی وەک شوکروڵڵا بابان(2012-1923)، سوارە ئێلخانیزادە(1976-1937)،عوسمان ئه‌حمه‌دی،دوکتۆر عابید سیراجەدینی(1995-1923)،حەسەن زیرەک(1972-1921)،پەروین موشیروەزیری(2010-1941)،هومایۆن که‌مانگه‌ر(1942)،مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی(2001-1913)میدیا زه‌ندی،سەیید عەزیز عەلەوی(2019-1930)،ناسر ڕەوشەن(1946)،محه‌ممه‌د عه‌بدولسه‌مه‌دی(1999-1936)،عه‌لائه‌دین بابه‌شه‌هابی(2014-1939)،محەممەدساڵح ئیبراهیمی(شەپۆل)(2018-1933)، حەسەن سەلاح ناسراو بە سۆران(2009-1941)،سۆران سنه‌یی(کوردستانی)،محەممەدفاتیح محه‌ممه‌دی (1947)،سه‌یید جه‌لال نیزامی(1951) و… .
چوارەم،ئەم میدیاکارە دواتر ڕوو لە شارەکەی خۆی(سنە)دەکاتەوە و لە پەنجاکانی هەتاویی بەملاوە و پاش کرانەوەی ڕادیۆ لە سنە،لە ڕادیۆ سنەوە درێژە بە کاری میدیایی دەدات و بەشێکی دی توانا میدیاییەکەی لەوێندەر دەردەخات.
پێویستە ئاماژە بەم خاڵە گرینگەیش بدرێت کە ساڵی 1331ی هەتاوی(1951)پەخشی ڕادیۆ بە زمانی کوردی لە شاری”سنە”دەست پێ دەکات. بە واتایەکی وردتر،ڕۆژی 3ی پووشپەڕی ساڵی 1331ی هەتاوی(1952)پەخش و وەشانی بەرنامە بە زمانی کوردی لە ڕادیۆ سنەوە بە بنزاری ئەردەڵانی دەست پێ دەبێت.
پێنجەم،وەک خودی خۆم کە تەمەنێک لە نێو میدیا و ڕاگەیاندنی کوردیدا خەباتم کردووە،سەرەتا لە هەشتاکانی هەتاویدا و لە بەشی چیرۆکی ڕادیۆوە بەم کەسایەتییە ئاشنا بووم. خانمێکی ئێسکسووک و خاوەن دەنگێکی سیخناخی میهرەبانی و سۆزێکی جوان کە دەیان دەوری لە چیرۆکی ڕادیۆدا دەبینی و هەر جارە و گۆشەیەک لە توانا هونەرییەکەی دەخستە بەرچاو.
شەشەم،ئەم میدیاکارە کوردە کە لە دوای شوێنێکی هەراوتر بۆ دەرخستنی تواناکەی خۆی دەگەڕا،دوابەدوای دامەزرانی سەحەری کوردی لە ساڵی 1376ی هەتاوی(1997)،زۆر خێرا لێرەوە درێژەی بە خەباتە میدیاییەکەی دا و وەک ئەکتەرێکی بواری دۆبلاژ پێی بەم مەیدانە کرایەوە و ئەم بەستێنەی بۆ کارکردن هەڵبژارد. ئەرچی زۆر پێشتریش هەر لەم بوارەدا توانای خۆی تاقی کردبووەوە. ئەمەیش بۆچوونی محەممەد فەرەیدوونی،دەرهێنەری ناسراوی بواری میدیا و ڕاگەیاندنی کوردییە کە ڕاستیی بۆچوونەکە سەبارەت بەم خانمە میدیاکارە دەسەلمێنێت.
دێتەوە یادم،ئەم میدیاکارە هەر جارە و لە سنەوە بە پاس ڕووی لە تاران دەنا بۆ ئەوەی لە چیرۆکێکی ڕادیۆیی یان درامایەکی تێڤێدا دەور ببینێت و هەگبە میدیاییەکەی خۆی دەوڵەمەندتر بکات. دەرهێنەرەکانی ڕادیۆ،میدیاکارانی هەر وەک سەعدەین ستوودە،کاوە کەمانگەرپوور،زێنەب مستەفایی،ئەحەد ساڵحی،شاڕەزا قەوامی و بەڕێوەبەرانی دۆبلاژ هەر وەک محەممەد فەرەیدوونی،زانیار کەمانگەر،فەرزاد مەشعووف و…،دەتوانن باشترین بەڵگە و شایەت بۆ توانا واڵا هونەرییەکەی ئەم خانمە میدیاکارە بن.
حەوتەم،ئەو میدیا و ڕاگەیاندانەی کە هەڵگری مێژوویەکی 80 و نزیک بە 60 ساڵەن و دەیان سیما و کەسایەتی ناودیاری کورد هەر وەک دوکتۆر محەممەدسدیق موفتیزادە(1984-1921)،عەبدوڕەحمان موفتیزادە،ئەحمەد موفتیزادە(1993-1933)،خالیدئاغا حیسامی(2016-1927)،هەژار موکریانی،جەمیل ڕۆژبەیانی،حەسەن زیرەک،سوارە ئێلخانیزادە،مەزهەر خالقی،هومایۆن کەمانگەر،شەپۆل،سەیید ئیبراهیم ستوودە،خوسرەو شێخکانلوو(2004-1925)،سەیید عەزیز عەلەوی،حەسەن سەلاح سۆران،حیسامەدین ئەمین،سدیق بۆرەکەیی(2023-1943)،میدیا زەندی،جەلال نیزامی،عەبباس کەمەندی،سەیید ئیسماعیل حسێنی(1954)،میرزای هەورامی(1957)،ژیلا حسێنی(1996-1964،شیلان گەیلانی(1953)،کولسووم عوسمانپوور(1968)،فەتانە مورادی(1966)، و…تا دەگاتە نەوەی دواتر و سەدان تۆرەوان و نووسەری دی،لەم سەکۆوە خزمەتی ڕووبەری کولتووری کوردییان کردووە،جێی کەسەرە کە سووک و سانا بە پەنای پرسێکی هەستیاری ئەوتۆدا تێدەپەڕن،ئیدی چلۆن دەیانهەوێت بە نەوەی ئێستا بڵێن ئێمە خاوەن چەندان میدیاین کە 80 یان نزیک 60ساڵی چالاکی و خەباتمان وەپشت سەر ناوە لەحاڵێکدا لە هەمبەر سیما و کەسایەتییە دیارەکانی خۆ،خۆ لە گێلی دەدەن و کەمتەرخەمن؟!
پار لە یادی 80ساڵەی دامەزرانی ڕادیۆ کوردیی تاراندا ئاماژەم بەم خاڵە دا کە میدیایەک ڕێز لە نەوەی دوێنێی خۆی نەنێت یان بە واتایەکی دی،ڕابردووی نەبێت،داهاتوویشی هیچ دەرناچێت. میدیات پێ شک دێت 24کاتژمێرە ژار دەرخواردی بەردەنگ دەدات و”ئاو لە دەسکەوانا ئەکوتێ” کەچی ڕاگەیاندنی ئەوتۆیشت پێ سۆراغ دێت تەنێ بە چەند کاتژمێر و ڕووپەلێک،مێژوویەک دەنووسێتەوە کە دەبێتە ویردی سەرزاران و ئەم نەوە بۆ نەوەی دادێی دەگێڕێتەوە.
میدیا گەر لە دەست ئەهلەکەی نەبێت،دوێنێ و ئەمڕۆ و سبەیشی لە لا هیچ گرینگ نابێت!
وەک نەوەی پاش شۆڕشی گەلانی ئێران،ڕۆژێک و بۆنەیەکم پێ شک نایە کە یادکردنەوەیەکی شیاوی نەوەی دوێنێی ڕاگەیاندنی کوردی تێدا بەڕێوە چووبێت. ئیدی چەمەڕای چ ڕێز و سەنگێک لە نێو جەماوەرەکەی خۆدا بین! دەیان کەسایەتی درەوشاوەی میدیا و ڕاگەیاندنی کوردیم پێ شک دێت کە پاش تەمەنێک ڕاژە و خزمەت بە زمان و ئەدەبی کوردی،درێخ لە سۆراغگرتن و کورتە هەواڵپرسینێک! کەچی هەر کامە و بۆ خۆ لە سەردەمەکەی خۆدا لە پاراستن،بڵاوکردنەوە،گەشەپێدان و پێشخستنی زمان و کولتووری نەتەوەکەی خۆدا دەوری ئەستووندەکێکیان بینیوە.
پاش سەرکەوتنی شۆڕش،زۆر میدیاکار و شاعیر و ڕووناکبیری خەمخۆر دەگەڵ ژمارەیەک لە کەسایەتییەکانی دوێنێی ڕادیۆ یەک دەگرن و ڕەوتەکە بەرەوپێشەوە دەبەن. میدیا زەندی،ناهید ڕاهدار،ئەمیرئەسەلان شێخکانلوو،ناسر سینا،ئاگری هەژار،سەیید نیزام نیزامی،شایستە ئیبراهیمی،عەزیز عەبباسی،شاناز کەریمخانی،سورەییا ئەمینی،سەیید جەلال نیزامی،برایم بەریاجی،ئەییووب گازرانی،هۆمەر نۆریاوی،ئارەزوو زیرەک،ئازاد ئیبراهیمی،سورەییا مەولانی،حسێن قوربانپوور،نەشمیل نیزامی،کەریم ئەکبەرزادە،ئەنوەر هوژەبری،کەریم کڵاشیی فەڕ،ئارام مستەوفی،کاوە کەمانگەرپوور،ناسر حەسەنی،پەروانە ڕەستگارفەڕ،زانیار کەمانگەر،سەعادەت ڕەحیمی،ئەمیر ڕەزایی،قادر دادخا،نەسرین حاتەمی،فەرەح هومایۆنڕووز،دینۆ مەحموودزادە،نەشمیل نیزامی،سیما ئابخزر،ڕەسووڵ شێخکانلوو،نەعمەت مارۆنسی،شلێر ئیمرانژاد،ئارەش ئەمجەدی و …،هەر کامە و لە سووچ و گۆشەیەکی میدیاوە دەرکەوتوون و بۆ هەمیشە جێپەنجەی خزمەتیان دیارە.
هەشتەم،شارێکی مینا”سنە”کە بۆ جووڵە و بزاوتی فەرهەنگی لە هەر هەموو کوردستاندا ویردی سەرزاران و بگرە پێشەنگیشە،گەلێک سەیرە کە سادە و ساکار بە پەنای کەسایەتییەکی ئەوتۆدا تێدەپەڕێت و دواتر بە هەوڵ و خەمخۆریی چەندان دڵسۆزی ڕادیۆ هەر وەک ئارەزوو زیرەک،محەممەد فەرەیدوونی و نەشمیل نیزامی،سەنگی ڕاستینەی ئەم میدیاکارە دەگەڕێتەوە خولگەکەی خۆی و جارێکی دی ناوی دێتەوە ناو کایەی فەرهەنگی. کەچی لەڕاستیدا ئەوە ئەرکێکی هەرە سەرەتایی بەرپرس و بەڕێوەبەرانی دەزگە و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکانی خودی سنە و تارانە کە ئاوڕ لە ڕووداوە فەرهەنگییەکان بدەنەوە و کەسایەتییەکی ناسراوی بواری میدیا و ڕاگەیاندنی کوردی بەو چەشنە غەریبانە و بێدەنگ بنئاخ نەکرێت.
نۆیەم،یەک لە پرسە جەوهەرییەکان لە لای ڕۆژنامەوان و میدیاکار،پەیجۆریی و گەڕان بەدوای ڕاستیی ڕووداوەکانەدایە کە دەمێکە لای ڕۆژنامەوانی ئێمە نامۆیە و ئەوەندە ئاوڕی لێ ناداتەوە. زۆربەی میدیاکار و ڕۆژنامەوانی ئێستا زۆر کەسایەتی لە لا دەبێتە میوان کە پەرۆشی یەکەم و کۆتایی تەنیا پڕکردنەوەی کاتی بەرنامە و لاپەڕەکەیەتی و چ خوێندنەوەی بۆ بیر و هزر و بەرهەمەکەی کەسایەتییەکە نییە. ئەمە خەسارێکی کوشندەی ڕۆژنامەگەریی ئێستامانە. تەنانەت پاژە سەرەکییەکانی هەواڵ کە بریتینە لە[کێ،لەکوێ،کەی،بۆچ و چلۆن]ی لە لا هیچ گرینگ نییە.
دەیەم و دواخاڵ،بەختەوەرانە منداڵەکانی ئەم میدیاکارە نازەنینە ئەمڕۆکە ئەوەندە لە ڕێچکەکەی دایک دوور نین و کوڕەکەی واتە”ئامانج ئازەرمی”،ژەنیار و سترانبێژە و کچەکەیشی،”ئازادە ئازەرمی”یش،لەمێژساڵە خەریکی کاری نواندنە و هەروەها لە بواری شانۆیشدا خاوەن دەست و هونەرێکی باڵایە. بەڵام بە داخ و کەسەرێکی فرەوانە مریەم زاهیریانی،لە نێو بێدەنگییەکی کوشندەدا ڕۆژی 17ی خەرمانانی 1405ی هەتاوی(8ی سێپتەمبەری 2026)هەر لە شارەکەی خۆی(سنە)کۆچی دواییی دەکات و بە بەرچاو ئەم هەموو ڕاگەیاندنە کاڵفامانەوە غەریبانە بنئاخ دەکرێت. لێرەدایە مرۆ ئەم بەیتەی”هێمن موکریانی”بیر دێتەوە کە چەندە جوان دەبێژێت:
چۆن نەناڵێ ئەو دڵە ئەنگاوتەیە؟!
بەرد لە بەردی بێتەوە،دەنگی هەیە

ژێدەر:
• ناڵەی جودایی،هێمن،چاپی پێنجەم،سەییدیان،مەهاباد،1979
• تاریخچە رادیو کردی در ایران(رادیو بە زبان کردی در ایران، از آغاز تا زمان انقلاب اسلامی)،آرش امجدی،پایان نامەی کارشناسی ارشد ایران شناسی،زمستان 1394
• فەرهەنگی کوردواتەنی،ع.ع.شەونم،دەزگای دواڕۆژ،سلێمانی،2020
• ڕادیۆ کوردیی تاران له‌ به‌رده‌م ده‌روازه‌ی دیرۆکدا،نووسین و لێکۆڵینه‌وه‌ هۆمه‌ر نۆریاوی،گۆڤاری ڕێزان،ژمارە 3،ڕێبەندانی 2015
• روزنامەنگاری نوین،نعیم بدیعی،حسین قندی،چاپ سوم،انتشارات دانشگاە علامە طباطبایی،تهران،1382




دەمامکەکانی زانیاری: هەڵوەشاندنەوەی ئەفسانەی سەربەخۆیی ناوەندەکانی بیرکردنەوە لە جیهانی هاوچەرخدا.. ئەکرەم سەعید

سەرمایە، دێوەزمەیەکی دڕندە و تۆقێنەرە
کێیە بوێریی ئەوەی هەبێت توڕەی بکات؟
هیچ شتێک کڵپەی شێتییەکەی دانامرکێنێتەوە،
جگە لە تاڵانکردنی سامان و خوێن ڕشتن.

شمشاڵژەنەکانی حەساری سەرمایە: لێکۆڵینەوەیەک لە پاشکۆیەتیی پێکهاتەییی دامەزراوە فیکرییە بۆرژوازییەکان:

هەردوو ئابووریناسی مارکسیست پۆڵ باران و پۆڵ سویزی لە کتێبی هاوبەشیاندا بە ناوی «سەرمایەی قۆرخکار» (١٩٦٦)، دەستەواژەی خوازراوی «ئەوەی پارەی شمشاڵژەن دەدات، ئاوازەکە دیاری دەکات» بەکاردێنن؛ بە مەبەستی توێژینەوە و لەبەرشیکردنی ئەو پاشکۆیەتییە ڕەهایەی کە دەزگاکانی ڕاگەیاندن، دامەزراوە فیکری و ئەکادیمییەکان لەبەرژەوەندیی چینی بۆرژوازی و سەرمایەی قۆرخکار بەدەستیەوە دەناڵێنن. ئەم شیکارییە دەسەلمێنێت کە ناوەندەکانی توێژینەوە، ڕۆژنامەگەری، زانکۆکان و دامەزراوە فیکرییەکان لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، مەعریفە و زانیارییەکانیان لە فەزایەکی سەربەخۆ یان بێلایەنییەکی ئەخلاقیی پاكدا بەرهەم ناهێنن؛ بەڵکو بەردەوامی و کارەکانیان بەستراوەتەوە بە بەخشینی کۆمپانیا قۆرخکارە گەورەکان و ئەو پاڵپشتییە داراییە حکومییەی کە کەوتووەتە ژێر فەرمانەکانی دەوڵەتی سەرمایەداری و سەربازییەوە.

لە واقیعی کرداریدا، زۆربەی نوخبەی ڕۆشنبیر و دامەزراوە فیکرییەکان دەکەونە ژێر ڕکێفی پارەی بۆرژوازییەوە . بە پشتبەستن بەم بنچینە ئابوورییە، ئەو دوو توێژەرە پێیان وایە کە «داخوازیی کاریگەر» لە بازاڕی سەرمایەداریدا، سەرەنجام داوای «خستنەڕوویەکی مەعریفیی هاوتا لەگەڵ خۆی» دەکات؛ چونکە دامەزراوە داراییەکان مەرج و ئاڕاستە ئایدیۆلۆژییەکانی خۆیان بەسەر توێژەر و ڕۆشنبیراندا (شمشاڵژەنەکان) دەسەپێنن، ئەمەش وای لەو ئەکادیمیانە کردووە پەنا بەرنە بەر داڕشتنی تیۆری و پاساوی وەزیفی بە جۆرێک کە پارێزگاری لە پێکهاتە کۆنەکە بکات و میکانیزمەکانی چەوساندنەوەی پێکهاتەیی بشارێتەوە، و خۆیان لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی عەقڵانیی ڕاستەقینە لەگەڵ واقیعی سیستەمەکە بەدوور بگرن. ئەم پێوەندییە پاشکۆییەی نێوان دەسەڵات، ڕۆشنبیران و دامەزراوەکانیان، دەرکەوتەکانی لە نێوان وڵاتانی جیهاندا لە ڕووی شێوازی ڕێکخستن و ئاستی شەفافیەتەوە جیاوازە، بەڵام لە ڕووی جەوهەری فیکرییەوە وەک یەک دەمێنێتەوە، ئیتر چ لە (ئەمریکا، ئەڵمانیا، ئیتالیا، عەرەبستانی سعوودی، ئیمارات، و هتد) بێت.

ئەم توێژینەوەیە هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی «ئەفسانەی کارایی عەقڵانی» دەدات لە ڕێگەی پێشکەشکردنی خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی پێکهاتەیی بۆ کارکردنی ناوەندەکانی بیرکردنەوە (Think Tanks) لە ژینگەی سەرمایەداریی هاوچەرخدا. کێشەی ناوەندیی توێژینەوەکە لە دەوری ڕوونکردنەوەی ئەو دژایەتییە پێکهاتەییە توندە دەسووڕێتەوە کە لە نێوان ڕووکەش و ناوەڕۆکدا هەیە؛ چونکە لە کاتێکدا وڵاتانی سەرمایەداری شایەتی هەڵاوسانێکی چەندایەتیی گەورەن لە ژمارەی سەنتەرەکانی توێژینەوە و دامەزراوە مەعریفییەکانی تایبەت بە بەرهەمهێنانی ستراتیژییەکان، بەڵام سیاسەتە گشتییەکان و ئاڕاستە سەربازییەکان و ئۆپەراسیۆنە جەنگییەکانی ئەم وڵاتانە بەرەو ئاستێکی بێپێشینە لە ناعەقڵانییەتی خۆکوژانە گلۆر دەبنەوە، کە لە چەقینی مەعریفی و گەمژەیی ستراتیژی نزیک دەبێتەوە. توێژینەوەکە بەرگری لەو تێڕوانینە دەکات کە ئەم دژایەتییە بەهۆی کەمیی لێهاتوویی تەکنیکی یان ئەکادیمی لای نوخبە فیکرییەکان نییە، بەڵکو دەرەنجامێکی حەتمیی بەستراوەتەوەیی بابەتە مەعریفییەکەیە بە یاساکانی بازاڕی سەرمایەداری و دارایی قۆرخکارییەوە. بە بەکارهێنانی چەمکەکانی ئابووریی سیاسیی مارکسیستی، دەردەکەوێت کە ئەم دامەزراوانە ڕۆڵێکی وەزیفیی پاساودەرانە دەگێڕن کە سروشتی «داخوازیی کاریگەر»ی چینی بۆرژوازی و دەوڵەتی جەنگ سەپاندوویەتی؛ بەو پێیەی «شمشاڵژەنەکان» لەم سەنتەرانەدا ناچارن نزیکبوونەوە و دیدگایەک بەرهەم بهێنن کە پارێزگاری لە دۆخی پێکهاتەیی ئێستا بکات، و شەرعیەت بدات بە «ستراتیژییەکانی دڕندەیی» بە مەبەستی بەڕێکردن و چارەسەرکردنی قەیرانە خولییەکانی سیستەمەکە. ئەم گەمارۆدانە ئایدیۆلۆژییە خودییە، لە ڕووی بابەتییەوە هەر ئەگەرێکی بەرهەمهێنانی چارەسەری عەقڵانیی ڕاستەقینە وەدەر دەنێت، و ئەو دامەزراوانە لە ئامرازی ڕۆشنگەری و پلاندانانی زانستییەوە دەگۆڕێت بۆ ئامێری بەرهەمهێنانی هۆشیاریی ساختە و سڕکردنی هۆشیاریی بەکۆمەڵ، ئەمەش تەواوی سیستەمی نێودەوڵەتی بەرەو لێواری بەربەریەت و وێرانکاریی بێمانا پاڵ پێوە دەنێت، تەنیا لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییەکانی سەرمایەدا.

لە سیستەمە سەرمایەدارییە دیموکراتیکەکاندا، بوونی ڕۆشنبیران و ڕۆژنامەنووسانی سەربەخۆ (لیبراڵەکان، چاکسازیخوازان، یان داکۆکیکارانی مافەکانی مرۆڤ) کە ڕەخنە لە سیاسەتەکانی دەوڵەتەکانیان دەگرن، وەک دیاردەیەکی بەردەوام و ئاسایی سەیر دەکرێت. بەگوێرەی مێتۆدی ئابووریی سیاسیی مارکسیستی، دەسەڵاتی سەرمایەداری مامەڵە لەگەڵ ئەم ڕەخنەگرانەدا ناکات لە ڕێگەی قەدەغەکردنی توند یان سڕینەوەی جەستەییی ڕاستەوخۆوە، مەگەر لە حاڵەتە ناوازە و فریاگوزارییەکاندا نەبێت. لەبری ئەوە، دەسەڵات پشت بە میکانیزمە «نەرم و پێکهاتەیییەکان» دەبەستێت بۆ هەرسکردنی ئەم ڕەخنانە و بێلایەنکردنیان؛ ئەمەش بەهۆی چەند هۆکارێکەوەیە:

١/ بەخشینی شەرعیەتی دیموکراتی: ئەم ڕۆشنبیرە سەربەخۆیانە وەک ئەو بەڵگەیە وایە کە دەوڵەتە سەرمایەدارەکان پێشکەشی دەکەن بۆ سەلماندنی ئەوەی کە ئەوان «کۆمەڵگەی ئازاد و فرەخواز»ن. بوونی ڕەخنەگران لە سیاسەتی باج، ژینگە، یان سیاسەتی دەرەوە لە ناو ڕۆژنامە گەورەکاندا، پسوڵەی لێخۆشبوونی سیاسی دەبەخشێتە سیستەمەکە و لە تۆمەتی دیکتاتۆریەت دەیپارێزێت.

٢/ زمانەوانەی دڵنیایی (هەڵمژینی تووڕەیی): ڕەخنەی نادۆژمنکارانە و نادژبەر (ناسۆسیالیست) وەک میکانیزمێک بۆ کەمکردنەوەی بارگرژی و تووڕەیی گشتی کار دەکات. چاکسازیخوازان داوای «باشترکردنی مەرجەکانی کایەکە» دەکەن (وەک زیادکردنی باج لەسەر دەوڵەمەندەکان یان توندکردنەوەی یاسا ژینگەیییەکان) بەبێ دەستکاریکردنی کرۆکی سیستەمەکە کە بریتییە لە «خاوەندارییەتی تایبەت و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری». ئەم ڕەخنەیە یارمەتی سەرمایەداری دەدات کە ڕێڕەوی خۆی ڕاست بکاتەوە و لە قەیرانە شۆڕشگێڕییە توندەکان بەدوور بێت.

جێبەجێکردنە مەیدانییەکانی ناعەقڵانییەتی سەرمایەداری: جەنگەکانی وزە و ڕێڕەوەکان وەک نموونە:
«دەمامکەکانی زانیاری» لە جیهانی هاوچەرخدا بە شێوەیەکی زەق و تۆقێنەر دەردەکەون کاتێک بڕیارە ستراتیژییەکانی هەڵگیرساندنی جەنگە هاوچەرخەکان دەخرێنە ژێر لێکۆڵینەوەی ڕەخنەیی و زانستییەوە؛ وەک ململانێی توندی نێوان ڕووسیا و هاوپەیمانیی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ) لەسەر گۆڕەپانی ئۆکرانیا، پەرەسەندنی سەربازی و جیۆپۆلەتیکی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران لە ناوچەی کەنداوی عەرەبی، و ئەو جەنگەی کە سعوودیە لە یەمەن دژی گرووپی حوسییەکان سەرکردایەتی دەکات. کاتێک لۆژیکی پشت ئەم ململانێیانە دەپشکنرێت، ڕوون دەبێتەوە کە دیاریکەرە ئابوورییەکان و بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیکییە بەرتەسکەکان، پاڵنەری پێکهاتەییی یەکەم و ڕاستەوخۆی نوخبە دارایی و دەسەڵاتخوازە باڵادەستەکانن لە هەردوو بەرەی دڕندەی جەنگەکان، لە کاتێکدا ئەم بڕیارانە ڕێک بە پێچەوانەی بەرژەوەندییەکانی چینی کرێکار و توێژە کۆمەڵایەتییە هەژارەکانن، و تەنانەت دژ بە کەرتە بەربڵاوەکانی بۆرژوازیی وەبەرهێنەر لە کاڵا و خزمەتگوزارییە مەدەنییەکان و بۆرژوازیی بچووک کە لەژێر قورسیی ئابووریی جەنگدا پان دەکرێنەوە.
لێرەشدا ئەو دژایەتییە پێکهاتەییە بەدیار دەکەوێت کە ساختەکاریی ئەو «عەقڵانییەتە» ڕادەماڵێت کە ناوەندەکانی بیرکردنەوەی (Think Tanks) بۆرژوازی بانگەشەی بۆ دەکەن؛ ئایا چ زانیارییەکی عەقڵانیی گریمانەکراو لە پشتی بڕیاری پەرەپێدانی ڕووبەڕووبوونەوە دژی ڕووسیا و پووچەڵکردنەوەی تواناکانی ئۆکرانیادا هەیە، لە کاتێکدا ئەم بژاردەیە لە ڕووی بابەتییەوە بووە هۆی وێرانکردنی پێکهاتەی ئابووریی ئەورووپا بەهۆی پچڕانی هێڵەکانی گواستنەوەی گاز و نەوتی کەم تێچووی ڕووسی؟ ئەم بڕیارەی کە بووە هۆی بازدانی تیژ و توند لە نرخەکانی وزەدا، لە دەرەنجامیشدا بووە هۆی لاوازکردنی توانای پێشبڕکێی بنەڕەتیی پیشەسازییە گەورەکانی ئەورووپا لە بەردەم گەشەسەندنی ئابووریی چیندا. لە هەمان چوارچێوەدا، عەقڵانییەتی ستراتیژی لە هەوڵەکانی هەڵگیرساندنی جەنگ یان چوونە ناو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی کراوە لەگەڵ ئێراندا دەسڕێتەوە، بەهۆی ئەو مەترسییە وێرانکەرانەی کە دەبنە هەڕەشە بۆ سەر ناوچەی کەنداوی عەرەبی وەک شاڕەگی سەرەکی و سەرچاوەی بنەڕەتیی وزە بۆ ئابووریی جیهان.

ئەم ناعەقڵانییەتە زیاتر چڕ دەبێتەوە کاتێک بڕیاری جەنگی سعوودیە لە یەمەن دەپشکنرێت؛ ئایا چەند دەستکەوتی ئابووریی ستراتیژی لە پشتی هەڵمەتێکی سەربازییەوە هەیە کە سەرەنجام بووە هۆی بەئامانجگرتنی دامەزراوەکانی کۆمپانیای زەبەلاحی «ئارامکۆ» و ژێرخانی پیشەسازیی گرنگی شانشینی سعوودیە؟ ئەمەش لە کاتێکدایە کە هیچ ئامانج یان دەستکەوتێکی ئابووریی خاوەن بەهای ڕاستەقینە لەو سنوورە جوگرافیایەدا نییە کە لەژێر کۆنترۆڵی حوسییەکاندایە، و قورسترین باج و تێچووش تەنیا کەوتە سەر شانی مەدەنییەکان. ئەم نموونە زیندووانە ئەوە پشتڕاست دەکەنەوە کە (ئەو مەعریفەیەی لە پشتی بڕیاردانی دەسەڵاتدارانن بۆ ئەو جەنگەگانە، چەند پووچ و نائەقڵانییە). ئەو شتانەی ناوەندەکانی بیرکردنەوەی سەرمایەداری وەک «ستراتیژی و عەقڵانییەتی سیاسی» پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن، تەنیا دەمامکی ئایدیۆلۆژین؛ کە ئەرکیان شاردنەوەی سروشتی خۆکوژانەی سەرمایەداریی درەنگوەختە (Late Capitalism)، کە بە شێوەیەکی غەریزی بەرەو بەربەریەت و وێرانکردنی بنەماکانی ژیانی هاوبەش پاڵ پێوە دەنێت، تەنیا بۆ دەستەبەرکردنی مانەوەی کارتێلەکانی چەک، وزە و هەژموون، تەنانەت ئەگەر باجەکەشی وێرانکاریی ئابووریی گشتگیری کۆمەڵگاکان بێت.

دەمامکەکانی زانیاری لە نێوان ئەفسانەی تەمومژاویبوونی فوکۆیی و ڕەخنەی سۆسیالیستیدا:
لە چوارچێوەی هەڵوەشاندنەوەی «ئەفسانەی کارایی عەقڵانی»ی دامەزراوە فیکرییە سەرمایەدارییەکاندا، لە ڕووی مەعریفییەوە دەبێتە پێویستییەک کە بچینە ناو ململانێ لەگەڵ ئەو تێڕوانینە فەلسەفییانەی کە هەوڵیان داوە دیدگای جێگرەوە بۆ دژایەتیی نێوان زانیاری و هێز دابڕێژن؛ لە سەرووی هەمووشیانەوە تێڕوانینی فەیلەسوفی فەڕەنسی میشێل فوکۆ سەبارەت بە «دژایەتیی نێوان دەسەڵات و زانیاری». ڕەنگە ئەو برەو و باوە گەورەیەی کە تێڕوانینە فوکۆییەکە لە ئەکادیمیا هاوچەرخەکاندا بەدەستی هێناوە، پێویستیی ئەوە بسەپێنێت کە بخرێتە ژێر چەقۆی ڕەخنەی سۆسیالیستییەوە، بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە چۆن ئەم پێشنیارە ــ بە پێچەوانەی بانگەشە هەڵوەشێنەرەوەکانی خۆی ــ بەشدار دەبێت لە بەهێزکردنی دۆخی سڕکردنی ئایدیۆلۆژیی باو و پاساودانی دەستەوەستانیی ئەم دامەزراوە مەعریفییانە.
فوکۆ خاوەنی دیدگایەکی مایکرۆ-فیزیاییی تەمومژاوییە کە پێی وایە دەسەڵات ناوەندێکی جێگیر نییە (کورت نابێتەوە لە دەوڵەت یان چینی باڵادەستدا****)، بەڵکو تۆڕێکە لە ناو هەموو جومگەکانی کۆمەڵگەدا چوووەتە خوارەوە، و لە ڕووی پێکهاتەییەوە لە ڕێگەی گوتار و زانیارییەوە شێوە دەگرێت. بەڵام ئەم تێڕوانینە دەکەوێتە ناو لێژییەکی ئێپیستەمۆلۆژیی توندەوە کاتێک ڕووبەڕووی توندیی ماددیەتی دیالێکتیکی و ئابووریی سیاسیی مارکسیستی دەبێتەوە:

یەکەم/ پێچەوانەکردنەوەی هۆکارێتیی پێکهاتەیی (ڕەوتی نموونەیی/ ئایدیالیستیی فوکۆ): تێڕوانینەکەی فوکۆ پێوەندیی دیالێکتیکیی نێوان ژێرخان و سەرخان پێچەوانە دەکاتەوە؛ بەو پێیەی مامەڵە لەگەڵ زانیاری و گوتاردا دەکات وەک قەوارگەلێکی سەربەخۆ کە دەسەڵات لە ناخی خۆیانەوە بەرهەم دەهێنن. لە بەرامبەردا، ماددیەتی مێژوویی دەیسەلمێنێت کە دامەزراوە مەعریفییەکان و ناوەندەکانی بیرکردنەوە (Think Tanks) دەسەڵات لە بۆشایییەوە دروست ناکەن، بەڵکو ئەو چینەی کە کۆنترۆڵی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی ماددی دەکات (بۆرژوازیی قۆرخکار)، هەر خۆشی خاوەندارییەتی و بەڕێوەبردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی فیکری دەکات. «داخوازیی کاریگەر»ی سەرمایە، دیاریکەری جەوهەریی سروشتی «خستنەڕووی مەعریفی»یە؛ بۆیە ئەو دەمامکانەی زانیاری کە ئەم دامەزراوانە دەیپۆشن، فەزای ئازاد نین بۆ بەرهەمهێنانی گوتار، بەڵکو ئامرازی ئایدیۆلۆژین کە چەکدار کراون بە دارایی بۆرژوازی بۆ پاراستنی شێوازی بەرهەمهێنانی هه‌بوو.

دووەم/ تەمومژاویکردنی ململانێی چینایەتی و بێلایەنکردنی جەلادی پێکهاتەیی: فوکۆ لە ڕێگەی پەرشوبڵاوکردنی چەمکی دەسەڵات و نیشاندانی بەوەی کە لە هەمووانەوە سەرچاوە دەگرێت و بە یەکسانی بەسەر نەخۆشخانە دەروونییەکان، بەندیخانەکان و گوتارە ڕۆژانەکاندا دابەش بووە، پرۆسەیەکی کوێرکردنی ئایدیۆلۆژی پەیڕەو دەکات کە ناوەندی ڕاستەقینەی ڕووبەڕووبوونەوە ون دەکات. ئەم پارچەپارچەکردنە مەعریفییە، ڕاستییە تاڵەکەی سیستەمی سەرمایەداریی هاوچەرخ دەشارێتەوە، کە تێیدا دەسەڵاتی زۆردار و بڕیاری ستراتیژی بە شێوازێکی یەکلاکەرەوە و زەق لە دەستی دەوڵەتی بۆرژوازی و کارتێلەکانی چەک و نەوتی کۆمپانیا فرەنەتەوەکاندایە. ئەفسانەی تەمومژاویبوونی فوکۆیی ئەم ناوەندە چینایەتییە لە بەرپرسیارێتیی مێژوویی بێبەری دەکات، و ڕەخنە دەگۆڕێت بۆ تەنیا مانۆڕ، یان جووڵەی فێڵاویی و شەڕەچەقەڵێکی پەراوێزی کە هەرگیز هەڕەشە لە کۆڵەکەکانی سیستەمەکە ناکات.
سێیەم/ دەستەوەستانی لە ڕوونکردنەوەی بەربەریەت و جەنگەکانی وزە: تێڕوانینی پۆست-پێکهاتەخوازیی فوکۆ ناتوانێت ڕوونکردنەوەیەکی زانستی بۆ «ناعەقڵانییەتی خۆکوژانە» و ئۆپەراسیۆنە جەنگییە هاوچەرخەکان پێشکەش بکات کە شایەتی وێرانکاریی ڕێکخراوی سەرچاوەکانی وزە و ژێرخانە کۆمەڵایەتییەکانن. لە کاتێکدا فوکۆ جەنگەکان و تەکنەلۆژیاکان وەک ئامرازی ڕێکخستن و بێلایەنیی زیندەیی (Bio-neutrality) دەبینێت، ئابووریی سیاسیی مارکسیستی ئاشکرای دەکات کە ئەم دڕندەیی و هەمجیەتە سەربازییە هاوچەرخە، وەڵامدانەوەیەکی زۆرەملێ و حەتمییە بۆ قەیرانی داکشانی پێکهاتەیی و زیادبوونی بەرهەمهێنانی سەرمایە. وێرانکاری بە بڕیارێکی «گوتارێکی مەعریفیی ڕووت» ڕوونادات، بەڵکو یاسا توندەکانی جووڵەی سەرمایە پاڵی پێوە دەنێت کە بەدوای بازاڕ و ڕێڕەوی نوێی دابینکردنی وزەدا دەگەڕێت.

چوارەم/ گلۆربوونەوە بۆ ناو لێواری نەهێلیزم (پوچگەرایی) و پانکردنەوەی ڕابوونی شۆڕشگێڕانە:
لۆژیکەکەی فوکۆ بەرەو ئاسۆیەکی سیاسیی بەستراو و پوچگەرایییەکی ڕەها کۆتایی دێت؛ چونکە مادام هەر زانیارییەک دەسەڵاتێکی نوێ بەرهەم بهێنێت، و هەر بەرگرییەک تەنیا ئەڵقەیەک بێت لە ناو تۆڕی هێزدا، ئەوا هەر جووڵانەوەیەکی جەماوەری دەبێتە کارێکی بێمانا و مەحکووم دەبێت بە بەرهەمهێنانەوەی سەرەڕۆیی و ستەمکاری. ئەم تێڕوانینە لووتکەی چەسپاندنی دۆخی «خەوزڕانی سیاسی» (ڕۆیشتن و قسەکردن لە کاتی خەودا) نیشان دەدات؛ چونکە جەماوەر قەناعەت پێدەکات کە گۆڕانکاریی ڕیشەیی بێسوودە. بە پێچەوانەی ئەمەوە، ڕەخنەی مارکسیستی جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕابوونی شۆڕشگێڕانەی ڕێکخراو، کە چەکدار بێت بە هۆشیاریی چینایەتی و تیۆری زانستی، توانای تێکشکاندنی پێکهاتە بۆرژوازییەکانی هەیە و دەتوانێت جێگرەوەیەکی عەقڵانیی سۆسیالیستی بونیاد بنێت کە کۆتایی بە چەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە بهێنێت، لەبری خولانەوە لە ناو بازنەیەکی بەتاڵی گوتارە گریمانەیییەکاندا.
بەهای مێتۆدیی ئەم بەشە بەراوردکارییە لەوەدا کورت دەبێتەوە کە نیشانی دەدات هەڵاوسانی چەندایەتیی دامەزراوە فیکرییە سەرمایەدارییەکان و هاوکاتبوونی ئەمە لەگەڵ «گەمژەیی ستراتیژی و ناعەقڵانییەت» لە سیاسەتەکاندا، مەتەڵێکی ئەستەم نییە بۆ تێگەیشتن؛ بەڵکو دەرەنجامێکی سروشتیی گۆڕانی زانیارییە بۆ کاڵایەکی ملکەچی قۆرخکاری. هەڵوەشاندنەوەی ئەفسانەکانی تەمومژاویبوونی فوکۆیی، بایەخ دەگەڕێنێتەوە بۆ ناوەندیێتیی ململانێی چینایەتی، و بۆ خوێنەر پشتڕاستی دەکاتەوە کە چوونەدەرەوە لە لێواری بەربەریەتی هاوچەرخ بە گۆشەگیری لە ناو گوتارە ناڕوون و بێقاڵبەکاندا جێبەجێ نابێت، بەڵکو بە بەشداریکردن لە ڕێکخستنێکی مادیی هۆشیاردا دەبێت کە لە واقیعی ژیاودا ڕووبەڕووی دەسەڵاتی سەرمایە دەبێتەوە *****.
(ویژدانی ئەو ڕۆشنبیرەی کە لە ڕەوتی مێژوو دابڕاوە، قیبلەنمایەکی شکاوە کە ناتوانرێت متمانەی پێ بکرێت. مێژوو پرسی هەڵبژاردنی کردووە بە بابەتێکی ڕادیکاڵ و سادە کە هیچ شوێنێک بۆ گومان ناهێڵێتەوە: یان پاراستنی سەرمایەداریی دڕندە، یان بەشداریکردن لە شۆڕشی سۆسیالیستیدا.) – (وەرگیراوە لە دەقی “مرۆڤایەتی بێ ڕووبازی” (١٩٥٢) / جۆزێف شالاسینسکی). ئەم دێڕە وەرگیراوانەی دەقی جۆزێف شالاسینسکی، گورزێکی کوشندە نیشان دەدەن بۆ سەر ئەفسانەی «ڕۆشنبیرانی سەربەخۆ»ی نادژبەر و ناسۆسیالیست؛ چونکە بە لۆژیکی ماددیەتی مێژوویی ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە «بێلایەنیی فیکری» لە سەردەمی قەیران و بەربەریەتدا تەنیا وەهم و خیانەتێکی بابەتییە. ئەو ڕۆشنبیرەی کە هەوڵ دەدات لە ناوەڕاستدا بوەستێت (ڕەخنە لە سیاسەتەکان دەگرێت بەبێ دەستکاریکردنی ڕەگی سیستەمەکە)، خاوەنی «قیبلەنمایەکی شکاوە»؛ چونکە مێژوو لە قۆناغی هاوچەرخی خۆیدا هه‌ڵبژاردنێکی دووانیی بڕاوە دەسەپێنێت کە هیچ سێیەمێکی نییە: یان دەبیتە ددانەیەکی تەرخانکراو بۆ پاراستنی بەربەریەتی سەرمایەداریی هاوچەرخ، یان خەباتکارێکی هۆشیار لە پێناو شۆڕشی سۆسیالیستی و جێگرەوەی مرۆیی عەقڵانیدا.

پەراوێزەکان:

  • دەستەواژەی خوازراوی «ئەوەی پارەی شمشاڵژەن دەدات، ئاوازەکە دیاری دەکات» (Who pays the piper calls the tune)، لە لاپەڕە ٣ی دەقە ڕەسەنەکەی کتێبی «سەرمایەی قۆرخکار»دا هاتووە.
    ** میکانیزمەکانی مامەڵەکردنی سیستەمە بۆرژوازییەکان ــ کە لەسەر بنەمای دیموکراسیی نوێنەرایەتی (هەڵبژاردن) دامەزراون ــ لەگەڵ ڕۆشنبیران و ڕۆژنامەنووسانی سەربەخۆدا، لە ستراتیژییەکی کارکردنی دووانی پێکهاتووە، کە لە نێوان هەرسکردنی ئایدیۆلۆژی و وەدەرنانی پێکهاتەییی نەرمدا هاوسەنگی ڕادەگرێت. سیستەمی سەرمایەداری لە هەنگاوی یەکەمدا بەدوای سەرکوتکردنی مادیی ڕاستەوخۆ یان لەناوبردنی جەستەییی ئۆپۆزسیۆنی فیکریدا ناگەڕێت، بەڵکو ئەو فەزا ڕەخنەییانەی کە هەن بەکاردێنێت بۆ بەرهەمهێنانەوەی شەرعیەتە سیاسییەکەی خۆی؛ بە شێوەیەک کە بوونی نوخبە سەربەخۆکان وەک بەڵگەیەکی ڕێکاری بۆ پڕوپاگەندەکردنی چەمکەکانی «فرەخوازی و کۆمەڵگەی کراوە» بەکاردەهێنرێت، و تێڕوانینە چاکسازیخوازییەکانیان دەگۆڕێت بۆ پسوڵەیەکی دڵنیایی (زمانەوانەیەک)ی پێکهاتەیی کە تووڕەیی کۆمەڵایەتی هەڵدەمژێت و سەقفی داواکارییەکانیش لە چوارچێوەی «هەموارکردنی یاساکانی کایەکە»دا کورت دەکاتەوە، بەبێ دەستکاریکردنی کرۆکی سیستەمە ئابوورییەکە کە لەسەر خاوەندارییەتیی تایبەت دامەزراوە.
    بەڵام لەو چرکەیەی کە ئەم ڕەخنەیە لە سنوورە ڕێگەپێدراوەکان دەپەڕێتەوە و لە لەبەرشیکردنی ڕەگە پێکهاتەیییەکانی قەیرانەکانی سەرمایە یان کارتێلەکانی چەک و وزە نزیک دەبێتەوە، دەسەڵات جبەخانەی پارێزگاریی ناڕاستەوخۆی خۆی کارا دەکات. ئەم میکانیزمانەش خۆیان لە پەراوێزخستنی ئابووریی زۆرەملێدا دەبیننەوە لە ڕێگەی وشککردنی سەرچاوەکانی دارایی، و پەیڕەکردنی چاودێریی خودیی نەرم، سەرەڕای گەمارۆدانی بیرۆکە ڕادیکاڵەکان لە ڕێگەی ئەوەی کە بە «پیشەسازیی کۆدەنگی» ناسراوە؛ بە جۆرێک کە تێڕوانینە ڕەخنەییە قووڵەکان وەک بیرۆکەی «پەراوێزی یان نادروست و نادیدەیی» پۆلێن دەکرێن بۆ لاوازکردنی متمانەی کۆمەڵایەتییان. لەو کاتانەشدا کە قەیرانە جیۆپۆلەتیکییەکان توند دەبن، ڕەنگە ئەم دیموکراسییە ڕێکارییانە پاشەکشە بکەن بۆ ئامرازی تۆتالیتیاریی دەمامکدار بە یاسا، بۆ ماندووکردنی دەنگە سەربەخۆکان بە شەڕی دادوەری یان گوشاری کارگێڕی، ئەمەش ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە پەراوێزی ئازادیی فیکری لە ژینگەی بۆرژوازیدا لە ڕووی بابەتییەوە بەندە بەوەی کە نەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ڕێڕەوەکانی کەڵەکەکردنی سەرمایە و سەقامگیریی سەرخانی سیستەمی فەرمانڕەوا.
    *** ئەم بەشەی گوتارەکە (ڕەخنە لە تێڕوانینی فوکۆ بۆ دەسەڵات)، وەرگێڕانی بەشێکە لە گوتارەکەم بە ناوی (ڕوانگەی مارکس بۆ دەسەڵات ــ وەڵامێک بۆ گوتارە ڕەخنەیییەکانی گۆڤاری ڕەهەند) لە خولی ساڵانەی ۱۹۹۸- ۱۹۹۹ی گۆڤاری حیزبی شیوعی کوردستان (بیری نوێ)دا بڵاوکراوەتەوە، لەگەڵ ئەنجامدانی هەموارکردن و زیادکاری تێیدا.

    **** دەوڵەت لە نێوان مەعریفە و بەرژەوەندیی ئابووریدا: هەندێک لە نووسەران تێڕوانینەکەی فوکۆ دووبارە دەکەنەوە کە دەڵێت (دەسەڵات لەسەر بنەمای مەعریفە بونیاد نراوە). ئەم تێڕوانینە خۆی لە خۆیدا شتێکی نوێ نییە، بەڵکو نووسەرانی سەردەمی ڕۆشنگەری و لە دوای ئەوانیش هیگڵ، بەم شێوازە دایانڕشتووە: (پێویستە دەوڵەت لەسەر بنەمای عەقڵ دابمەزرێت). هەموارکردنی داڕشتنی ئەم تێڕوانینە نایکاتە شتێکی نوێ. ئەم تێڕوانینە خۆی لە خۆیدا ناتەواوە، و نوێنەرایەتیی دیدگایەکی لیبراڵانە دەکات بۆ دەوڵەت. لە واقیعدا، دەوڵەتی سەرمایەداران لەسەر بنەمای پاراستنی بەرژەوەندیی ئابووریی چینی بۆرژوازی بونیاد نراوە. دەوڵەتی سەرمایەداران خاوەنی دوو فەرمان و ئەرکە:
    دەوڵەت خاوەنی چەندین دەزگای بیرۆکراتییە کە تێیدا چەندین دەستە لە پسپۆڕان و شارەزایان کار دەکەن بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگە بەگوێرەی بەرژەوەندییەکانی چینی بۆرژوازی؛ واتا دەوڵەت لە یەکێک لە ڕووەکانیدا دەستەیەکی کارگێڕییە لە خزمەت چینی خاوەن سەرمایەکاندا. هەروەها دەوڵەت لە ڕووەکەی تریدا هێزێکی زۆردار و زبرە: چونکە خاوەنی دەزگای توندوتیژییە [وەک پۆلیس و سوپا] کە کۆمەڵگە بە زەبری هێز ملکەچی ئەو یاسا ئابووری و سیاسییانە دەکات کە لە خزمەت چینی سەرمایەدارانداندایە.

    هیگڵ پێی وابوو کە “وێستگەی کۆتاییی مێژوو بریتییە لە ئازادی، و بەرجەستەبوونی ڕاستەقینەی ئەم ئازادییەش دەوڵەتە”، هەر لەبەر ئەمەش بوو کە هیگڵ بەرگریی لە دامەزراندنی “دەوڵەتی حەق” دەکرد کە تێیدا عەقڵی ڕەها بەرجەستە دەبێت. بەڵام مارکس پێی وابوو کە “مرۆڤایەتی ئازادیی ڕاستەقینە بە خۆیەوە نابینێت مادام دەوڵەت بوونی هەبێت، چونکە دەوڵەت ئامرازێکە بۆ دەسەڵات، و دەسەڵاتی سیاسی تەنیا هێزێکی ڕێکخراوی چینێکە بۆ چەوساندنەوەی چینێکی تر، و دەسەڵاتی جێبەجێکردنی دەوڵەتی مۆدێرن تەنیا لێژنەیەکی کارگێڕیی هاوبەشە بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری گشتیی تەواوی چینی بۆرژوازی” – مارکس / ئایدیۆلۆژیای ئەڵمانی.

    ***** ڕەخنەکانی سۆسیالیستەکان لە فۆکۆ بە کورتی: دیدگای مارکسیستیی پێیوایە چەمکی “دەسەڵات و زانیاری” لای میشێل فوکۆ، لەبری ئەوەی ڕاستییەکان ڕوون بکاتەوە، دەبێتە هۆی شاردنەوەی سەرچاوەی ڕاستەقینەی دەسەڵات. تەوەرە سەرەکییەکانی ڕەخنەکان لە فوکۆ بەم شێوەیەن:
    ۱/ ڕەتکردنەوەی چەمکی “دەسەڵاتی شل و ناوندۆز”:
    میشێل فوکۆ پێیوایە کە دەسەڵات لە دەستی قەوارەیەکی دیاریکراو یان چینێکی کۆمەڵایەتیدا چڕ نەبووەتەوە، بەڵکو وەک تۆڕێکی شل و بڵاو لە ناو تەواوی زمان، دامەزراوەکان و پەیوەندییە ڕۆژانەکاندا بوونی هەیە.
    ڕوانگەی سۆسیالیستی بۆ دەسەڵات ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە ڕەت دەکاتەوەو پێیوایە کە فوکۆ بەم کارە چاوی مرۆڤ لە ئاست ناوەندی سەرەکی و دڕندەی دەسەڵات کوێر دەکات. لای سۆسیالیستەکان، دەسەڵات بێ خاوەن نییە، بەڵکو ناوەندێکی مادی ڕوونی هەیە کە ئەویش “سەرمایەی قۆرخکار و چینی بۆرژوازی”ـە کە هەموو شتێک بۆ بەرژەوەندی خۆی ئاڕاستە دەکات.

    ٢. باڵادەستیی دارایی مادی بەسەر دەسەڵاتی گوتاردا:
    کاتێک فوکۆ جەخت لەوە دەکاتەوە کە زانیاری و گوتار خۆیان دەسەڵات دروست دەکەنەوە، سۆسیالیستەکان هاوکێشەکە پێچەوانە دەکەنەوەو دەیبەنەوە سەر بنەما ماددی و ئابوورییەکە:
    “ئەوەی پارەی شمشاڵژەن دەدات، ئاوازەکە دیاری دەکات”- سۆسیالیستەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوەندەکانی بیرکردنەوەو توێژینەوە (Think Tanks) خاوەن دەسەڵاتێکی مەعریفی سەربەخۆ نین، بەڵکو ئەوان لە ڕووی پێکهاتەیی و مادییەوە بە تەواوی بەستراونەتەوە بە خاوەنانی سەرمایەوە. پۆشینی داتاکان بە بەرگی “زانستی و بێلایەن”، تەنیا دەمامکێکی ئایدیۆلۆژییە بۆ شەرعیەتدان بەو سیاسەتانەی خزمەت بە کەڵەکەکردنی سەرمایە دەکەن.
    ٣. ئامرازی شاردنەوەی ململانێی چینی:

  • فوکۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی کورتکردووەتەوە لە تەنیا “پەیوەندییەکانی هێز”ی بچووک (Micro-politics). لە بەرامبەردا، سۆسیالیستەکان نیشانی دەدەن کە زمانی ئەکادیمی و تەکنۆکراتی ئاڵۆزی ئەم ناوەندانە، تەنیا ئامرازێکن بۆ شاردنەوەی “چەوساندنەوەی ئابووری و ململانێی ڕاستەقینەی چینایەتی”.



چاوپێکەوتن لەگەڵ خاتوو فرمێسک مستەفا خانمە شانۆکار و نووسەر.. ئا.ڕێپۆرتاژ/ ایوب احمد قادر

زمانی دایک و ناسنامەی کوردی،خێزانە کوردەکان لە ئەڵمانیا چۆن ڕووبەڕووی کێشەی فێربوونی زمان دەبنەوە؟
ڕاپۆرتاژێک لەسەر گرنگیی پاراستنی زمانی کوردی و ڕۆڵی خێزان و سیستەمی پەروەردە لە فێرکردنی منداڵانی کورد لە ئەڵمانیا.

زمانی دایک تەنها ئامرازێک بۆ قسەکردن نییە، بەڵکو بەشێکی گرنگی ناسنامە، کولتوور و ڕەگ و ڕیشەی هەر کەسێکە. بۆ خێزانە کوردەکانی نیشتەجێی ئەڵمانیا، پاراستنی زمانی کوردی و فێرکردنی بە نەوەی نوێ یەکێکە لەو ئەرک و بەرپرسیارییانەی کە پێویستی بە هەوڵی بەردەوام هەیە.
بەڵام پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: خێزانە کوردەکان تا چەند گرنگی بە فێربوونی زمانی دایک بۆ منداڵەکانیان دەدەن؟ چۆن دەتوانن هاوسەنگی لەنێوان زمانی کوردی و زمانی ئەڵمانی دروست بکەن؟ ئایا ناوەندە کوردییەکان و سیستەمی پەروەردەی ئەڵمانیا دەرفەتی پێویست بۆ فێربوونی زمانی کوردی بۆ منداڵان دابین دەکەن؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ خاتوو فرمێسک مستەفا خانمە شانۆکار و نووسەرێکی کوردی تاراوگەنیشین
کە ئەزموونی پەروەردەکردنی سێ منداڵی هەیە و ساڵانێکە گرنگی بە پاراستنی زمانی کوردی و ناسنامەی کوردیی منداڵەکانی دەدات، باسی ئەزموون و تێڕوانینەکانی دەکەین.
دوو شێوازی جیاواز بۆ پەروەردەکردنی منداڵانی کورد لە ئەڵمانیا
پرسیار: تا چەند خێزانە کوردەکان گرنگی بە فێربوونی زمانی دایک بۆ منداڵەکانیان دەدەن؟
وەڵام:
بە گشتی، دوو جۆر خێزان دەبینین.
جۆرێکیان ئەو خێزانانەن کە دایک و باوکەکەیان هەوڵ دەدەن لە ڕێگەی منداڵەکانیانەوە زمانی ئەڵمانیی خۆیان پتەوتر بکەن. واتە منداڵەکان دەبنە مامۆستای دایک و باوکیان لە فێربوونی زمانی ئەڵمانیدا.
لە هەندێک لەم خێزانانەدا، منداڵەکان بە تەواوی نازانن سەر بە چ نەتەوەیەکن و ڕەگی کوردییان هەیە. ڕەنگە دایک و باوکیان پێشتر پێیان وتبێتن کە کوردن، بەڵام زیاتر تەرکیزیان لەسەر فێربوونی زمانی ئەڵمانییە و هەوڵ دەدەن منداڵەکانیان بەو زمانە قسە بکەن ،چونکە باوەڕیان وایە منداڵەکانیان لە قوتابخانە فێری زمانی ئەڵمانی دەبن و بە باشی لەگەڵ ژینگەی ئەڵمانیا دەگونجێن،خۆم بینیمووە کە دایک و باوک بە منداڵەکەیان دەڵێن: ئەگەر لە قسەکردنمدا هەڵەم هەبوو، تکایە ڕاستم بکەرەوە.
جۆرێکی تری خێزانەکان بە پێچەوانەی ئەمەوە هەڵسوکەوت دەکەن. لە هەندێک لەم خێزانانەدا، دایک و باوک زمانی ئەڵمانی بە باشی نازانن بۆیە لە ماڵەکەیاندا کوردستانێکی بچووک دروست دەکەن،ئەوان لە ڕێگەی کەناڵەکانی تەلەفزیۆنی کوردی، قسەکردن بە زمانی کوردی، خواردن، بەڕێوەبردنی جەژن و بۆنەکان و هەروەها پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانەوە، کولتوور و زمانی کوردی لە ماڵەکەیاندا دەپارێزن.بەم شێوەیە منداڵەکە لە ماڵەوە لە ژینگەیەکی کوردیدا گەشە دەکات، بەڵام کاتێک دەچێتە دەرەوە، ڕووبەڕووی سیستەمێکی تری ژیان دەبێتەوە سیستەمێک کە زمانی ئەڵمانی و کولتووری ئەڵمانی تێیدا زاڵن.بەڵام ئەوەی زۆر گرنگە، بە بڕوای من کە دایکی سێ منداڵم، ئەوەیە کە دەبێت هاوسەنگییەک لەنێوان ئەم دوو ژینگەیەدا دروست بکەین.
کە زمانی دایک هەڵگری کولتوور و ناسنامەکەیە ،دایک و باوک دەتوانن لە ماڵەوە زمانی دایک بپارێزن و لە هەمان کاتدا منداڵەکانیان بە سیستەم و یاساکانی وڵاتی ئەڵمانیا ئاشنا بکەن. ئەمە پێویستی بەوە هەیە کە دایک و باوک خۆشیان لەگەڵ بارودۆخی ژیان بگونجێنن و بزانن چۆن هاوسەنگییەک لەنێوان ئەم دوو کولتوورەدا بپارێزن،لەبەرئەوە زمانی دایک بە تەنها وشە و ڕستە نییە، بەڵکو کولتوور و ڕەگ و ڕیشەش دەگەیەنێت. بۆ نموونە لە ڕێگەی خواردنەوە، دایک و باوک کولتووری خۆیان بە منداڵەکانیان دەناسێنن. لە ڕێگەی جل و بەرگی کوردییەوە کە لە بۆنەکاندا دەیپۆشن، منداڵەکانیان بە فەرهەنگ و کولتووری کوردی ئاشنا دەکەن. هەروەها لە ڕێگەی کەناڵە کوردییەکانی تەلەفزیۆنەوە بە منداڵەکانیان دەڵێن کە کوردن و بەشێکین لە کولتوورێکی دەوڵەمەندن.
بەڵام لە هەمان کاتدا، پێویستە منداڵەکە بزانێت لە وڵاتی ئەڵمانیا دەژی و ئەم وڵاتە سیستەم و یاسای تایبەتی خۆی هەیە. بۆیە، دەبێت هاوسەنگی لەنێوان هەردوو ژینگەکەدا دروست بکرێت ،من بۆ منداڵەکانم جەژنی ڕەمەزان و نەورۆزم بەڕێوە بردووە، لە هەمان کاتیشدا جەژنی کریسمس و سەرساڵ و بۆنەکانی تری ئەڵمانیمان وەک خێزانێکی ئەڵمانی بەڕێوە بردووە.ئەم کارانەم بۆ ئەوە کردووە کە منداڵەکانم بزانن هەڵگری دوو کولتوورن. پێم وایە هەڵگرتنی دوو کولتوور دەتوانێت کەسایەتیی منداڵ بەهێز بکات.بە ویستی خۆمان بێت یان نا، منداڵەکانمان لەگەڵ هاوڕێیانی خۆیان لەو وڵاتەدا پەیوەندی دروست دەکەن کە تێیدا دەژین. بۆ نموونە، هاوڕێکانیان ڕەنگە ئەڵمانی، سویدی یان سەر بە نەتەوەیەکی تریش.،دواتر منداڵەکان وردەوردە کە دەگەڕێن بەدوای ناسنامەی خۆیاندا و پەیوەندی لەگەڵ منداڵانی نەتەوەکانی تر دروست دەکەن چونکە ئەوانیش وەک خۆیان لە ژینگەیەکی جیاوازدا گەورە دەبن و لەوانەیە بەدوای ناسنامەی خۆیاندا بگەڕێن.
لەو ڕەنگەی ئەم گەڕانەدا منداڵەکە تێدەگات کە ئەڵمانیا وڵاتی ڕەسەنی ئەو نییە، بەڵام لێرە دەژی و بەشێکە لە کۆمەڵگا.ئەگەر دایک و باوک بتوانن ئەو هاوسەنگییە دروست بکەن، منداڵەکە هەست دەکات کە دوو کولتووری لە ناخیدا هەڵگرتووە، دوو جۆر پەروەردەی هەیە و دەتوانێت لە هەردوو ژینگەکەدا خۆی بدۆزێتەوە. ئەمەش یارمەتیی بەهێزبوونی کەسایەتیی منداڵ دەدات.
پرسیار: منداڵەکانی خۆت چۆن فێری زمانی کوردی کردووە؟ لە ڕێگەی ناوەندێکی کوردیی فێرکردنی زمانەوە، یان بە هەوڵی خۆت؟
وەڵام:
لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ەوە، لەگەڵ خاتوونێکی کورد، لە چوارچێوەی چالاکییە کوردی و کولتوورییەکان لە شاری شتوتگارت، قوتابخانەی زمانی کوردیمان هەبوو. ناوی ئەو ناوەندە «ڕۆژینا» بوو و منداڵەکانمان دەبردە ئەوێ بۆ ئەوەی فێری زمانی کوردی ببن.
بەڵام دواتر تێگەیشتین کە تەنها فێرکردنی زمانی کوردی و گوتنی سروودی نیشتمانی بەس نییە بۆ ئەوەی منداڵەکان بە باشی فێری زمانەکە ببن،کاتێک منداڵ دەچێتە قوتابخانەی ئەڵمانی، دەبێت لە هەمان کاتدا دوو سیستەمی فێربوون بەڕێوە ببات. ئەمە دەتوانێت فشارێکی زیاتر بخاتە سەر منداڵەکە چونکە دەبێت لە قوتابخانە بە زمانی ئەڵمانی فێر ببێت و لە دەرەوەش ئەرکی فێربوونی زمانی کوردی لە ئەستۆ بگرێت،بۆیە ئێمە هەوڵمان دا شێوازی فێرکردن بگۆڕین. شانۆگەریمان بە زمانی کوردی ئەنجام دا و پێشکەشمان بە منداڵە کوردەکان کرد. ئەوە یەکێک لە کارە گرنگەکان بوو کە بۆ منداڵانی کورد ئەنجامم دا.
هەروەها لەگەڵ منداڵەکانم کتێبی ‌”ئەلف و بێی کوردی”ی ئیبراهیم ئەمین باڵدار و هۆنراوەکانی کاکەی فلاحم بەکاردەهێنا. کاتێک منداڵەکانم بچووک بوون، چیرۆک و هۆنراوەم بۆ دەخوێندنەوە. هەر دەستەواژەیەک کە منداڵەکەم تێی نەدەگەیشت، بە زمانی ئەڵمانی بۆم ڕوون دەکردەوە.دەمویست منداڵەکانم گوێیان بە دەنگ و فۆنەتیکی زمانی کوردی ڕابێت. بۆیە هەمیشە لە بۆنەکاندا جل و بەرگ و کڵاشی کوردیمان دەکردە بەر، بە تایبەتی لە جەژنی نەورۆزدا. ئەگەر لە ماڵەوە بووینایە، هەموومان بەو جل و بەرگەوە جەژنەکەمان بەڕێوە دەبرد.
هەروەها من خۆم هەموو ڕۆژی یەکشەممەیەکم بۆ فێربوونی زمانی کوردی لە ماڵەوە تەرخان کردبوو. دەفتەرێکم دەهێنا و پیتە کوردییەکانم پێ دەوتن ،بۆ نموونە بۆ فێرکردنی پیتی ‌(ن)، منجەڵەکەم لە مەتبەخەکە دەهێنا و لەسەر غازکە دادەمنا. پاشان کفتەیەکم دەخستە ناو مەنجەلەکە کە بەو شێوازە ئاشنای پیتی (ن) دەبوو و پەیوەندیی نێوان ووشەکان بۆ منداڵەکان ڕوون دەکردەوە. بەو شێوەیە، لە ڕێگەی کەلوپەل و شتەکانی ناو ماڵەوە هەوڵم دەدا فێری زمانی کوردییان بکەم و لە هەمان کاتدا بە خواردن و کولتووری کوردی ئاشنایان بکەم جگەلەوە پیتەکانمان لەگەڵ منداڵەکانم پێکەوە دەنووسی و وێنەمان بۆ دەکێشا. هەندێک جار وێنە و پیتەکانمان لە ناو ماڵەکەدا هەڵدەواسی بۆ ئەوەی هەردەم لەبەرچاویان بایە.بئەمەش یەکێک بوو لەو میتۆدانەی کە خۆم بۆ فێرکردنی زمانی کوردی بەکارم دەهێنا.
پرسیار: تا چەند لێرە دەرفەت بۆ فێربوونی زمان بۆ خێزانە کوردەکان ساز کراوە؟ بۆ نموونە ئەو خێزانانەی کە خۆیان ناتوانن منداڵەکانیان فێری ئەلفوبێی کوردی بکەن، ئایا پێویستە ناوەندێک هەبێت کە منداڵەکانیان فێری زمانی کوردی بکات؟
وەڵام:
ئامانج لە فێرکردنی منداڵەکان تەنها فێربوونی زمان نییە، بەڵکو بابەتەکە گوتارێکی قووڵتری لە پشتەوە هەیە.کاتێک منداڵەکەت فێری زمانی کوردی دەکەیت، یارمەتیی دەدەیت تێبگات کە ڕەگ و ڕیشە و ناسنامەی کوردیی هەیە. بۆیە کاتێک منداڵ ڕەگی خۆی دەناسێت ەسایەتییەکەی بەهێزتر دەبێت.ئەو منداڵەی لە ئەڵمانیا لەدایک بووە یان لەگەڵ خێزانەکەی کۆچی کردووە بۆ ئەم وڵاتە، پێویستە بزانێت ڕەگ و ڕیشەیەکی پتەوی هەیە، ڕەگ و ڕیشەیەک کە زمان و جل و بەرگو کەلەپوور و کولتووری تایبەتی خۆی هەیە.لە هەمان کاتدا ئەو منداڵە لە ناو سیستەم و کولتووری ئەڵمانیا گەشە دەکات. ئەگەر بتوانین ئەم دوو بەشە لەگەڵ یەکتر ببەستینەوە، منداڵەکە هەست بە ونبوونی ناسنامەی خۆی ناکات.ئەگەر ڕۆژێک بگەڕێتەوە کوردستان، هەست دەکات کوردستانیش وڵاتی ئەوە. لە هەمان کاتدا، ئەڵمانیاش وڵاتێکە کە لێی ژیاوە و پەروەردەی تێدا وەرگرتووە هەر وڵاتی ئەوە.بۆ من ئەمە ئامانجی سەرەکیی فێرکردنی زمانی دایک و پاراستنی ناسنامەی کوردییە.
پرسیار: بەداخەوە، تا ئەو شوێنەی من ئاگادارم ژمارەی ناوەند و قوتابخانەکانی فێرکردنی زمانی کوردی لە ئەڵمانیا زۆر نییە. بە گشتی هەندێک کەس هەوڵ دەدەن زمانی دایک وەک وانەیەک لە ناو قوتابخانەکاندا بخوێنرێت،وەک ئەوەی لە سوید و هەندێک وڵاتی ئەسکەندەناڤی دەبینرێت. بەڵام لە ئەڵمانیا، ئەم وانەیە هێشتا وەک وانەیەکی فەرمی لە سیستەمی پەروەردەدا جێگیر نەکراوە. تۆ لەم بارەیەوە چۆن دەڕوانیت؟
وەڵام:
بەداخەوە، ئەوەی دەیبینین ئەوەیە کە زمانی کوردی هێشتا نەیتوانیوە بە شێوەیەکی فەرمی بچێتە ناو سیستەمی پەروەردەی ئەڵمانیاوە،لە ئەڵمانیا هەندێک کەس هەوڵ دەدەن زمانی دایک وەک وانەیەک لە ناو قوتابخانەکاندا بخوێنرێت، بەڵام تا ئەو شوێنەی من دەزانم، زمانی کوردی هێشتا بە شێوەیەکی فەرمی و جێگیر لە سیستەمی پەروەردەدا جێگیر نەکراوە.بە بڕوای من ئەمە کێشەیەکی گرنگە چونکە منداڵانی کورد پێویستیان بە دەرفەتی فێربوونی زمانی دایک هەیە، بە تایبەتی ئەو منداڵانەی کە لە ماڵەوە دەرفەتی فێربوونی نووسین و خوێندنەوەی زمانی کوردییان نییە.
پرسیار: ئەو وانەی زمانی دایکەی کە دەمەوێت وەک وانەیەکی قوتابخانە بخوێنرێت، ئایا حکومەتی ئەڵمانیا پەسەندی نەکردووە، یان کورد خۆی ستافی پێویستی بۆ وانەگوتنەوەی لە پۆلەکاندا نییە؟
وەڵام:
تا ئێستا ئەم دەرفەتە بە شێوەیەکی فەرمی بۆ زمانی کوردی نەڕەخساوە. بەڵکو چەند ساڵێکە باس لەوە دەکرێت کە ئەم بابەتە لە ژێر لێکۆڵینەوە و گفتوگۆدایە، بەڵام بە شێوەیەکی فەرمی نەهاتووەتە ناو سیستەمی پەروەردە و خوێندنی قوتابخانەکانی ئەڵمانیاوە.
پرسیار: ئایا فێربوونی دیالێکیتی کرمانجی یا سۆرانی کێشەی بۆ منداڵ دروست کردووە ؟
وەڵام:
بۆ ئەو خێزانانەی کە دایک و باوکیان بە دیالێکتی سۆرانی قسە دەکەن، پێویستە منداڵەکانیان بە هەمان دیالێکت فێری زمانی کوردی بکەن. ئەمە پرسیارێکی زۆر گرنگە.لەبەر ئەوەی لە ماوەیەکدا ژمارەی پەنابەرانی کوردی ڕۆژئاوا زۆر بوو، لە هەندێک شوێن کرمانجی زیاتر لە سۆرانی بەکارهاتووە.
کاتێک تۆ دەڵێیت وانەی زمانی کوردی ڕەنگە لە هەندێک ناوەنددا بە شێوەیەکی سەرەکی کرمانجی بخوێنرێت، چونکە کتێب و سەرچاوەی چاپکراو بە دیالێکتی کرمانجی و پیتی لاتینی بەردەستە،لە هەمان کاتدا، لە هەندێک شوێن سەرچاوە و کتێبی سۆرانی بە پیتی کوردی بە هەمان ئاست بەردەست نییە. ئەمە دەتوانێت کاری فێرکردن بۆ هەندێک ناوەند قورس‌تر بکات.بەو پێیە لە هەندێک ناوەند و ژینگەیەکدا کرمانجی زیاتر لە سۆرانی دەخوێنرێت. بەڵام پێویستە هەردوو دیالێکتەکە گرنگییان پێ بدرێت و منداڵەکان بتوانن بەو دیالێکتە فێر ببن کە لە ماڵەوە قسەی پێ دەکەن.
پرسیار: جگە لە فێربوونی زمان، ئایا ڕێکخراو یان ناوەندێک هەیە کە چالاکیی کولتووری و فێستیڤاڵ بۆ منداڵانی کورد ەکان ڕێک دەخات ؟
وەڵام:
نەخێر، بەداخەوە چالاکییەکانی ئەم جۆرە زۆر سنووردارن.لە قوتابخانەکاندا هەندێک جار باسی کولتوور و پێکەوەژیانی نەتەوە جیاوازەکان دەکرێت. بۆ نموونە، لە منداڵەکان داوا دەکرێت شتێک لە وڵاتی خۆیان بهێنن و وەک بەشێک لە پیشانگای قوتابخانە پیشانی بدەن. بەڵام چالاکییەکان زۆرجار لەوە زیاتر ناچن.
بەداخەوە، تا ئەو شوێنەی من دەزانم، چالاکییەکی بەردەوام و تایبەت بە کولتوور و هونەری کوردی بۆ منداڵان زۆر کەمە.تەنها فێستیڤاڵێکم لەبیرە بە ناوی «شانۆی دیاسپۆرا» کە من خۆم لە بۆردی ڕێکخستنی ئەو چالاکییەدا بەشدار بووم. ئەو فێستیڤاڵە تایبەت بوو بە شانۆی کوردی لە دیاسپۆرا و خێزانە کوردەکان دەتوانیان لە شاری هێسن بەشداریی تێدا بکەن.
منداڵەکانم هەرسێکیان ئێستا گەورە بوون و بچووکترینیان ٢٦ ساڵە. یەکێکیان زۆر حەزی لە گۆرانیی کوردییە، بەڵام ئەو دووەی تریان بەزمانی پاراوی کوردی قسەدەکەن و دەزانن بە کوردی و بخوێندنەوە وبنووسن.لەگەڵ ئەوەشدا زۆر حەزیان لە ملۆدی و گۆرانیی کوردییە ئەمە زۆر دڵخۆشم دەکات چونکە منداڵەکانم دەتوانن لە ڕێگەی هونەر، گۆرانی و کولتووری کوردییەوە پەیوەندییان بە زمان و ناسنامەی خۆیانەوە بپارێزن.
زۆر سوپاس بۆ ئەم دیدارە و بۆ ئەو ئەزموونە دەوڵەمەندەی کە لەگەڵمانتان هاوبەش کرد.

ئا.ڕێپۆرتاژ/ ایوب احمد قادر
پێشەنگای نێودەوڵەتی کتێب فرانکفورت
10.10.2026
a




کەمتیارە نێوخۆیی و گورگە دەرەکییەکان!.. ئەحمەد ڕەسوڵ

ئەوەی ئەم دەسەڵاتدارێتییەی بزووتنەوەی کوردایەتیی لەماوەی ٣٥ ساڵی تەمەنییدا لە هەرێمی کوردستان بە گەل و نیشتمانی کوردستانی کردووە، بەدرێژایی مێژوو هیچ داگیرکەر و دوژمنێک نەیتوانیوە بیکات.
کورتکردنەوە و چڕکردنەوەی بەرئەنجامەکانی چەوساندنەوەیەکی گەورە و ستەمێکی بێ وێنە لە مێژوودا، لەم چوار خاڵەی خوارەوەدا:

یەکەم: نابوودکردنی سایکۆلۆژیای تاک و ڕۆحی کۆیی ئینسانی کورد

ئەو زەلیلکردنەی تاکی کورد و سووک و بێبەهاکردنی هێزی یەکگرتوویی و وزەی کۆیی کۆمەڵگای کوردستان، بە درێژایی مێژوو هیچ دوژمن و داگیرکەرێک پێی نەکراوە، بەڵام دووحزبخێڵەکە کردیان. لێرەوە، خودنەفرەتیی تاک و ئینسانی کورد بەرهەمی دەسەڵاتدارێتییەکەی بزووتنەوەی کوردایەتیی و بەرئەنجامی گوتاری سیاسیی و مێدیایی و کار و کردەوەکانییەتی، نەوەکو دەزگا هەواڵگریی و سیخوڕییەکانی داگیرکەران و کاریگەریی ئەجێنداکانی دوژمنان و سۆفت پاوەری میللەتانی سەردەست بەسەر تاک و گروپەکانی کۆمەڵگای ئێمەوە.

دووەم: دابەشکارییەکی چینایەتیی قووڵ بەشێوەیەکی خێرا لە کۆمەڵگای کوردستاندا

ئەو دابەشکارییە قووڵە چینایەتییەی کۆمەڵگای کوردستان و ئەو تاڵانچێتییە بێسنوورەی سامان و داهاتی گشتیی کۆمەڵگای کورستان، جگە لە دەسەڵاتدارێتییەکەی بزووتنەوەی کوردایەتیی، هیچ دوژمن و داگیرکەرێک نەیتوانی بیکات. ئەوانەی کە دەیبەستنەوە بە سەرمایەدارییەوە، لە ئاگاییەوە بێت یان لە بێئاگاییەوە، جگەلەوەی کە ئەستۆپاکیی بۆ دەسەڵاتدارێتییەکەی بزووتنەوەی کوردایەتیی ئەنجامدەدەن و شانی ئەم دەسەڵاتدارێتییە ئۆلیگارشییە خێڵەکییە خاڵیدەکەنەوە لە بەرپرسێارێتیی هیچیدیکە ناکەن، ئەمەش لەبەر هۆکارێکی سادە و ڕوون، کە ئەویش ئەوەیە کۆمەڵگای ئێمە لە بەرئەنجامی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتیی خۆیەوە بەشیوەیەکی سروشتیی و وەکو بەرئەنجامی گەشەکردنی پشەسازیی و هۆکارەکانی بەرهەمهێنان نەگەیشتووە بە کۆمەڵگایەکی پیشەسازیی پێشکەوتوو و پەرەسەندوو کە ئەم دابەشکارییە قووڵە چینایەتییەی لێبکەوێتەوە، بەڵکو ئەم دابەشکارییە چینایەتییە بەرهەمی فەوقانییەت و ئەرستۆکراتییەتی سیاسیی و جیاکارییەکی توندی ئابووریی و تاڵانکردنێکی بێپەردە و بێشەرمانەی سامان و داهاتی گشتی کۆمەڵگایە و سەپاندنی فەقر و فەلاکەت بەسەر زۆرینەی کۆمەڵگادا.
ئاشکرایە ئەوانەی لە گیتۆ و سیتییە بە شورا دەوردراوەکاندا دەژین لە گوندەکانی ئیتاڵیی و ئینگلیزیی و … هتد نە سەرمایەدار و خاوەن کارخانە و فابریکەی گەورە بوون و نە مێژوویەکی خانەوادەییان هەبووە لە دەوڵەمەندیی و پارەداریی، بەڵکو وەزیر و پەرلەمانتار و ئەندامانی مەکتەب سیاسییەکان و ڕاوێژکارەکان و … هتد ئەمە جگە لە بنەماڵە داگیرکارەکانی لوتکە و گرد و بەرزاییەکانی ناوشار و دەرەوەی شار و شارۆچکەکان کە هەر کەسێکیان و تەنانەت منداڵێکی نێو خێزانە سیاسییە دەسەڵاتدارەکان بوونەتە کۆمپرادۆر و خاوەن سەرمایەی خەیاڵیی.

سێیەم: شێواندنی پێکهاتەی شارەکان و تێکدانی پڕۆسەی گەشەکردنی سروشتیی کۆمەڵگا

ئەم شێواندن و تێکدانەی دیزاین و عیمرانیی مەدەنیی شارەکان و نەهێشتنی زەوییە گشتییەکان و تێکدانی هەموو ئادگارە کولتوریی و مێژووییەکانی ناو شارەکان و پارچەپارچەکردنی زەوییەکانی قەراغ شارەکان و کردنیان بە پڕۆژەی بێکەڵک و بێمانای ناپێویست کە لە پشتیانەوە پڕۆسەیەکی زەبەلاحی پارەسپیکردنەوە وەستاوە، تەنانەت سوتاندنی دارستانەکانی دەرەوەی شارەکان “بۆ نموونە ئەو دارانەی سەر ڕێگای سلێمانی تاسڵوجە لە پێناوی پڕۆژە نایاساییە بازرگانییەکانیان” یان داڕوخاندنی شاخ و تێکدانی تۆپۆگرافیای شارەکان “بۆ نموونە زنجیرە شاخی گۆیژە”، ئەمە کە جگە لە وێرانکردنی سروشتی شار و پێکهاتەی شار و شارۆچکەکانی کوردستان نەبێت چیدیکەیە؟! ئەم وێرانکارییە هەمەجییە، جگە لە دەسەڵاتدارێتییە خێڵەکییە چەتەگەرییەکەی دوو حزبخێڵە دەسەڵاتدارەکە، کام دوژمن و کام داگیرکەر توانیویەتی ئەنجامی بدات؟

چوارەم: وێرانکردنی ژێرخانی کشتوکاڵیی و تێکدانی نەسیجی کۆمەڵایەتیی شارەکان و بە گوندیی کردنیان

وێرانکردنی ژێرخانی کشتوکاڵیی کۆمەڵگا و تێکدانی نەسیجی کۆمەڵایەتیی شارەکان لە ڕێگەی بەتۆپەڵ چەکدارکردنی گەنجانی گوند و دێهاتەکانی کوردستانەوە و بە پاسەوانکردنیان بۆ خۆیان و ژن و منداڵەکانیان و بەباخەوانکردن و بە خزمەتکارکردنیان بۆ باخ و ڤێللاکانیان و لێرەوە چۆڵبوونی گوندەکان و چڕبوونەوەیەکی خێرا و لەپڕی دانیشتوان لە نێو شارە گەورەکاندا و بە گوندییبوونی شارەکان. ئایا ئەمە بە درێژایی یادەوەریی چەندین نەوە و تەنانەت لە مێژوودا، هیچ دوژمن و داگیرکەرێک توانیویەتی بیکات جگە لە دەسەڵاتدارێتییەکەی بزووتنەوەی کوردایەتیی.

ئەرک و هەڵوێستی ئینسانی بەرپرسیار

ئەرکی هەر ئینسانێک کە بەڕاستی لە خەمی ئینسانی کورد و کۆمەڵگاکەیدایەتی، ئایا وەستانەوەیە بەڕووی دەسەڵاتدارێتییە ئۆلیگارشییە خێڵەکییەکەی بزووتنەوەی کوردایەتییدا یان پارێزگاریی لێکردن و پاساوبۆهێنانەوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ژێر ناونیشانی کوردایەتیی و نەتەوەگەرایی و لەژێر ناونیشانی دژایەتییکردنی دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندیی؟!
ئەوەی لێرە لە هەرێمی کوردستان بە کردەیی و بەبێ پسانەوە لە ٣٥ ساڵی ڕابردووەوە، ستەمی گەورە و چەوساندنەوەی هەمەلایەنەی بەسەر کۆمەڵگای کوردستاندا سەپاندووە و مرۆڤی کوردی بەشێوەیەکی هەمەلایەنە زەلیل و نابوود کردووە، بەڕاست و ڕاشکاو کێیە؟ عەرەب و دەسەڵاتی ناوەندیی بەغدایە یان دووحزبخێڵە دەسەڵاتدارەکەی کوردایەتیی؟
بۆ ئەو بەڕێزانەی لە خەمی شوناسی کولتوریی و فەرهەنگیی کۆمەڵگای کوردستانن، بەڕاست جگە لە دەسەڵاتدارێتییەکەی کوردایەتیی، کێ هەڕەشەیە بەسەر شوناسی کولتوریی و فەرهەنگیی کۆمەڵگای ئێمەوە؟
بۆ ئەو بەڕێزانەی خەمی زمانی کوردییانە وەکو بنەمایەکی سەرەکیی بۆ شوناس و بوونی ئینسانی کورد، بەڕاست جگە لە ئەم دەسەڵاتدارێتییە، کە شار و شارۆچکەکانی پڕ کردووە لە خوێندنگەی فەڕەنسیی و ئینگلیزیی، و … هتد تا پەیمانگا و زانکۆکان کە پێکڕا ئەهلیین و بە پارەی زۆر منداڵانی چینە ئەرستۆکراتییە سیاسییەکەی هەرێمی کوردستان تێیاندا دەخوێنن، ئەمەش لە گرنگیی و بەهای زمانەکەی کەم کردووەتەوە هەڵبەت لەلای خودی ئەو چینە دەسەڵاتدارە ئەرستۆکراتییە سیاسییە و منداڵەکانیان، کێی تر بەرپرسیارە؟
بەڕێزان، ئەو وێرانکارییە فرە ڕەهەندەی ئەم دەسەڵاتدارێتییە بەسەر خەڵکی کوردستان و نیشتمانەکەیدا هێناوە لە ماوەی تەمەنی خۆیدا، نەوەکو دوژمن و داگیرکەر پێی نەکراوە و نەیتوانیوە، بەڵکو لە مێژووی کۆمەڵگاکانی سەر ئەم گۆی زەمینە لە وێنەی نادۆزینەوە.
ئەو بەڕێزانەی باز بەسەر ئەم چەوساندنەوە و ستەمە گەورەیەدا دەدەن و بەبۆنە و بێ بۆنە، حکومەتی ناوەندیی یان بەغدا تاوانبار دەکەن و نەشتەری ڕەخنەیان هەردەم تیژ و لەسەر پێیە دژ بە عەرەب، بەڵام ڕستەیەک و وتارێکیان نییە لەسەر ئەو هەرەسە گەورە ناوەکییەی کۆمەڵگای کوردستان هەڵبەت لەسەر دەستی ڕابەرانی! کوردایەتیی و شۆڕشگێڕەکانی! نەتەوەگەرایی. وتار و شرۆڤەی درێژ پێشکەشدەکەن لەبارەی خەتەری ئەوانی دیکە لەسەر خودی ئینسانی کورد، بەڵام قسەیەکیان نییە لەسەر هەڕەشە ڕاستەقینە ناوخۆییەکەی بوونی کوردیی، کە جگە لە دەسەڵاتدارێتییەکەی بزووتنەوەی کوردایەتیی کەسی دیکە نییە.
بەڕێزان، ئێوە کەی واز لەو تۆمەتە ئامادە و حوکمە ئایدیۆلۆژییانە دەهێنن کە هەمان تۆمەتە ئامادە و حوکمە ئایدیۆلۆژییەکانی، ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیین، کاتێک بە ڕەخنەگرانی ئەم دەسەڵاتدارێتییە دەڵێن: (جاش و بەکرێگیراوی بێگانە و دوژمن، خودنەفرەتیی لە سایکۆلۆژیای ئینسانی کورددا بەرئەنجامی کاریگەریی ئەجێندا هەوڵگرییەکانی دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستانە، وەلائی خەڵکی هەرێمی کوردستان بۆ عێراق خیانەتە و کۆیلەبوون … هتد)
بەڕاست، ئێوە بەو ئاستە بێئاگان لە دۆخی ئابووریی کۆمەڵگای کوردستان؟! بەڕاست، ئێوە بەو ئاستە بێئاگان لەوەی لە نێو بیرکردنەوەی تاکی کورد و لە ئاگایی گشتی کۆمەڵگای کوردستاندا دەگوزەرێ؟

بەڕێزان، ناپرسن؟!

ئەرێ لە خۆتان نەپرسیوە، بۆ کۆمەڵگای کوردستان گەیشتە ئەو قەناعەتەی بەغدا بە فریادڕەس بزانێت؟
ئەرێ ئێوە لە خۆتان نەپرسی، کاتێک دادگای فیدراڵیی بڕیاریدا بە ڕاگرتنی هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان، بۆچی خەڵک هێندە دڵخۆش بوو؟! هەمان قسەی بیرلێنەکراوە و تۆمەتی حازربەدەستی نووسەر و میدیاکارە حزبییە ماکیاژکارەکان دووبارە مەکەنەوە کە گوایا: (تەنها خەڵکی سلێمانی دڵخۆش بوون ئەویش بە هۆکاری ئەوەی ئۆپۆزیسیۆنێکی نامەسئول و پۆپۆلیست لەگەڵ ئەجێنداکانی سیاسەتی ئێران و شیعەگەرایی دژایەتیکردنی هەرێمی کوردستان هەژموونی بەسەر خەڵکەکەیەوە هەیە و خەڵکی هەولێر نەوەکو دڵخۆش نەبوون بەڵکو بە توندیی نیگەران بوون.)
نا بەڕێزان، خەڵکی هەولێر و دهۆک لە خەڵکی سلێمانی دڵخۆشتر بوون بەو بڕیارە لە کاتی خۆیدا، بەڵام نەیانتوانی بە ئاشکرا و ڕاشکاوانە گوزارشی لێبکەن، هەروەکو چۆن بۆ زۆرینەی پرس و ڕووداوەکانی دیکەش ناتوانن بە ئازادیی گوزراش لە بیروڕای خۆیان بکەن، ئەوەش ئاشکرایە کە لە ژێر جەبرێکی هێندە توندیی ئەمنیی و سیاسیی و هەواڵگرییدان لەلایەن دسەڵاتدارێتیی ئەو زۆنەوە کە ئیدی ئەو هێندەش کە هەنسەی ڕەخنەی تێدایە زۆر باشە و لە ئازایەتیی و ئازادیی خەڵکەکەوەیە.
بەڕێزان، ئەوەی سەرەوە، بابەتی بڕیارەکەی چەند ساڵی پێشتری دادگای فیدراڵیی بۆ ڕاگرتنی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم، تەنها نموونەیەک بوو لە دژیەکیی نێوان بەرژەوەندیی و هەست و بیرکردنەوەی خەڵک لایەک و دەسەڵاتداران لەلایەکی تر. نوێترین نموونەی ئەو خۆشحاڵییەی خەڵکی هەرێمی کوردستان دژ بە دەسەڵاتدارانی هەرێم، ڕووداوی جێهێشتنی عێراق لەلایەن هێزەکانی ئەمریکاوە بوو، کاتێک بە نیگەرانییەکی زۆرەوە دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان دەکەوتن و لێدوانیان دا.
بەڕێزان، هەمان ئەو خەڵکەی هەرێمی کوردستان بوو کە ڕاپەڕینیان کرد لە دژی بەعس، ئێستا بەغدا و حکومەتی عێراقیی بە ڕزگارکەر دەزانێت و دەسەڵاتدارێتییەکەی کوردایەتیی بە بەڵا و مۆتەکەیەکی گەورە بەسەر ژیانی خۆیەوە.
بەڕێزان، بازدان بەسەر هەموو ئەو قەیرانە خنکێنەرانەی کە بەرۆکی خەڵکی هەرێمیان گرتووە و هەموو ڕۆژ بە ئامانجگرتنی حکومەتی عێراقیی و عەرەب و دەوڵەتانی چواردەور و داگیرکەر، نە خۆشویستنی نەتەوەی کورد و خەڵکی کوردستانە، نە بەرپرسیارێتیی بەرانبەر نیشتمان، نە ئازادیخوازیی، نە چاکەخوازیی و فەزیلەت، بەڵکو تەنها و تەنها لابردنی فۆکەسی خۆت و خوێنەران و گوێگرانتە لەسەر تاوانباری سەرەکیی ئەم دۆخە کە دەسەڵاتدارێتییەکەی هەرێمی کوردستانە.
بەڕێزان، ئەم دەسەڵاتدارێتییە لە تەمەنی خۆیدا، بە دەیان تریلیۆن دۆلاری لە سامان و داهاتی گشتیی ئەم کۆمەڵگایە تاڵان کرد و لە ژێر دەستی منداڵ و نەوەکانیاندا کەڵەکە بووە کە بە دەیان پڕۆژەی بازرگانیی و بزنسی زەبەلاحەوە ڕوخساریان لەلای خەڵکی هەرێمی کوردستان دەناسرێتەوە و هەمووی بووە بە کابووس بەسەر ژیان و گوزەرانی خەڵکەوە.
بەڕێزان، ئەو دەسەڵاتدارانەی کە ئێوە بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆی جێبەجێکردنی سیاسەتەکانیانەوە بە دژایەتییکردنی بەغدا و بە شەیتان کردنی حکومەتی عێراقییەوە بۆ سەرنجڕاکێشانی خەڵک بۆ شوێنێک کە لە هاوکێشەی ژیانی خەڵکدا تاوانبارە سەرەکییەکە نیین، کار لەسەر ئارایشتکردنیان دەکەن و تەنانەت پارێزگارییان لێدەکەن بەو مانایەی پارێزگارییکردن لە هەرێمتان گرێداوەتەوە بە پارێزگارییکردن لەو دەسەڵاتدارانە، هەر ئەو دەسەڵاتدارانەن کە دەستیان لە قوت و ژیانی خەڵک گیرکردووە، ژیانی ڕووتی بەشێکی زۆری خەڵکیان تا ئاستی خوار هێڵی هەژاریی داگەڕاندووە.
نازانم ئێوە ئەوانە نازانن و نابینن و نابیستن؟! ئەگەر بەڵێ، ئەی بۆ قسەیەک و ڕستەیەکی جددیی و ڕاشکاوانەتان نییە لەو بارەیەوە. ئەگەریش نەخێر، بەڕاست ئێوە پەیوەندییتان بە کۆمەڵگای کوردستانەوە چۆن و بە چ شێوەیەکە؟! چۆن دەکرێت ئینسان لە واقعیی ژیانی کۆمەڵگاکەی هێندە دابڕاو بێت؟! خۆ لە هەر شوێنێکی ئەم جیهانە بیت، لە ڕێگەی پلاتفۆڕمە کۆمەڵایەتییەکانەوە دەکرێت بڕێکی باش لە تێگەیشتنمان بۆ ژیان و دۆخی ئینسانەکانی کۆمەڵگاکەمان لەلا گەڵاڵە ببێت.

دوو زانیاریی و دوو ڕستەی سادە وەکو کۆتایی

لەم وەرزەدا کە بەرەو سەرما دەڕۆین خەڵکی سادە و ئاسایی “دەڵێم خەڵکی سادە و ئاسایی” لە هەرێمی کوردستان، لە سەدا ٩٥ ی نەوتی نەکڕیوە بۆ زستان کە نرخی بەرمیلێک بە نزیکیی ٣٠٠ هەزار دینارە و سەری دنیای لێ هاتووەتەوە یەک. ئەوە گرانییە بێماناکەی بەنزین لەلایەک و هەر ڕۆژ بەرزتربوونەوەی نرخی خۆراک و پێداویستییە سەرەکیی و ڕۆژانەییەکان لەلایەکیتر، لەولاوە بوەستێ.
نرخ بەرزیی تا ئەوپەڕیی، کارەبای هەرێمی کوردستان خەڵکی بە گیر هێناوە، نەوەکو خەڵکی سادە و ئاسایی بەڵکو بەرپرسە سیاسیی و حزبییەکانیش، کە داهاتی هەر یەک لەو بەرپرسە سیاسیی و حزبییانە بەرنبەرە لانیکەم بە داهاتی ٢٠ بۆ ٣٠ هاونیشتمانی سادە و ئاسایی، هاواریان لێبەرز بووەتەوە کە نرخی کارەبا و ئەو بڕە پارەیەی بۆیان هاتووەتەوە لە توانای ئەوان سەرووترە.
ئەگەر ئێوەی بەڕێز نایزانن، کە هەموو خەڵکی کوردستان دەیزانن، با پێتان بڵێم کە ئەم دوو قەیرانە گەورەی پێشتر هێمام بۆ کردن، واتا نرخی زۆر بەرزیی نەوت و بەنزین لەگەڵ نرخی بێئەندازە بەرزیی کارەبا، گوایا کارەبای نیشتمانیی!، تەنها لە هەرێمی کوردستانی ژێر دەستی دەسەڵاتدارێتییەکەی دوو خێڵەکەی کوردایەتیی بەو شێوەیەیە. واتا لەو ناوچانەی دیکەی ژێر دەسەڵاتی حکومەتیی عێراقیی بە ئامانجگیراو و بە شەیتان کراوی نێو نووسین و شرۆڤەکانی ئێوە، بە کەرکوک و خانەقینیشەوە، شتێک لە نرخ بەرزیی نەوت و بەنزین یان کارەبا لە گۆڕێ نییە.
ئەمە دوو نموونەی زۆر سادە و کورت، مشتێکی زۆر بچووک لە خەرواری گەورەی قەیرانەکان و دەست و دیارییەکانی دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستانن بۆ خەڵکی هەرێمی کوردستان.




عێراقی دوای کشانەوەی ‌هیزەکانی ئەمریکا!.. عوسمانی حاجی مارف

پێشتر پێشبینی ئەوە دەکرا بە ڕۆیشتنی هێزەکانی ئەمەریکا لە عێراق، دەتوانێت بوارێکی زیاتر بە ئێران بدات بۆ چەسپاندنی نفوزی خۆی لە عێراقدا، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو کاریگەریە سیاسی و ئەمنیە بەرفراوانەی کە هێزە میلیشیاکانی سەربە ئێران بەکاریان هێناوە، بەڵام ئەو پرسیارە دەکرێت لە دۆخی ئێستای ئێران، ئایا ئێران ئەو بوارەی بۆ دەڕەخسێت؟.
لایەنەکانی سەر بە ئێران، هەوڵدەدەن کەڵک لە کشانەوەکە وەربگرن، بۆ بەدەستهێنانی کاریگەری زیاتر لەوانە، بڕیاردانی ئەمنی، سیاسی، دەخالەتی ڕاستەوخۆیان لە دەسەڵاتی سیاسیدا، وە تاران خۆی ئەو کشانەوەیە بە هەنگاوێک دەبینێت، بەرەو ئامانجە فراوانترەکەی کە دوورخستنەوەی هێزەکانی ئەمریکایە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەر بۆیە ئێران پێشوازی لە کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق دەکات و پشتیوانی دەکات.
هێزەکانی باڵادەست لە شیعەکانی عێراق دەیانەوێت سەروەری تەواویان هەبێت، بەڵام لە هەمانکاتدا هەندێکیان نیگەرانی خۆیان دەردەبڕن سەبارەت بە ئەگەری سەرهەڵدانی بۆشایی ئەمنی دوای ڕۆیشتنی ئەمریکا، لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا هێزەکانی عێراق پشتیان بە تواناکانی هاوپەیمانی بەستووە لە بوارەکانی وەک هەواڵگری، پاڵپشتی لۆجستی، چاودێری و سیخوڕی. ئایا “داعش” لە ئێستادا دەتوانێت ئەو بۆشاییە بقۆزێتەوە؟ بەرپرسانی ئەمنی عێراقی و بەتایبەتی هێزە کوردیەکان ئەو ترسە ڕادەگەیەنن کە ئەگەری ئەوە هەیە داعش هەر لاوازیەک بقۆزێتەوە کە لەدوای کۆتاییهاتنی بوونی سەربازی هاوپەیمانان سەرهەڵدەدات، لەلایەکی تریشەوە زۆربەی لایەنە شیعەکان کشانەوەی ئەمریکا بە سەرکەوتنێکی مێژوویی بۆ کوتلە چەکدارەکانی هاوپەیمانان لەگەڵ ئێران وەسف دەکەن.
لە هەمانکاتدا لە نێو هێزە کوردیەکاندا، بارزانی زیاتر لە هەموو لایەک نیگەرانترە لەو دۆخە و بەڕەسمی مەترسی خۆی ڕاگەیاندووە؛ نەبوونی پاڵپشتی ئەمریکا لە بواری هەواڵگری و لۆجستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەواندا دەتوانێت دەرفەتێک بە داعش بدات بۆ ئەوەی دووبارە خۆی ڕێکخاتەوە.!
لەگەڵ داڕمانی ئابووری و سیستەمێکی سیاسی پڕ لە گەندەڵی عێراق و دۆخی نالەباری ئێراندا، ئایا حکومەتی عێراق دەتوانێت بە جددی بیر لە کاریگەریەکانی کۆتایهێنان بە بوونی هێزەکانی ئەمریکا بکاتەوە؟، ئایا پەیوەندیە سیاسی و ئابوری و ئەمنیەکانی نێوان بەغدا و واشنتۆن بە شێوەی جۆراوجۆر بەردەوام دەبێت؟، لە کاتێکدا ئێران و هاوپەیمانەکانی هەوڵی چەسپاندنی پێگەی خۆیان دەدەن لەم قۆناغە نوێیەدا.
سروشتی قۆناغی داهاتوو، تاڕادەیەکی زۆر بەندە بە توانای دامودەزگاکانی عێراقەوە، بۆ پڕکردنەوەی هەر بۆشاییەکی ئەمنی و سیاسی، تا چەند بەغدا سەرکەوتوو دەبێت لە پاراستنی بڕیاردانی ناوخۆیی خۆی لە نێوان ململانێیەکی ناوچەیدا کە بەڕووی چەندین ئەگەردا کراوەیە، بەڵام ئەوەش ڕۆشنە کە حکومەتی تائیفی بۆ خۆی بەشێکی سەرەکیە لە هۆکاری نائەمنی و ناجێگیری سیاسی.
دوای ئەوەی لە کاتی خۆیدا پەرلەمانی عێراق دەنگیدا بە دەرکردنی هێزەکانی ئەمریکا، ئیدارەی ترەمپ هەڕەشەی لە عێراق کرد بە “گەمارۆیەکی بێوێنە”. هەروەها یاسای گەمارۆکان کۆمپانیا و دامودەزگا ئەمریکییەکان سەرمایەگوزاری لە عێراق قەدەغە دەکات و ناهێڵێت عێراق قەرزە دەرەکیەکانی کەمبکاتەوە. دەرەنجام ئەو سزایانەی ئەمریکا لە دوای دەنگدانی پەرلەمانی عێراق سەپێنراون، ناسەقامگیری گەورەتر دەکەن و هەر هەوڵێک بۆ باشترکردنی ژێرخانی ئابووری و ڕاکێشانی وەبەرهێنان دەخاتە مەترسیەوە، بەمانایەک عێراق لە هێژمونی ئەمریکا رزگاری نابێت.
کشانەوەی تەواوەتی ئەمەریکا تاڕادەیەک پێگەی شیعەکان لە عێراق بەهێز دەکات، لەلایەک زیاتر ملکەچکردنی پێکهاتەی سوننەیە بۆ حکومەتی ئێستای عێراق، لەلایەکی تریشەوە ئەگەری تێکدانی پەیوەندی حکومەتی هەرێم و بەغدای لێدەکەوێتەوە، لەڕاستیدا مەترسی بارزانیش هەر لەو چوارچێوەیەدایە، نەک بە کشانەوەی ئەمریکا مەترسی گەڕانەوەی داعش روئەدات، لە هەمان کاتدا ئەجێندای فراوانخوازی ئێران لە عێراقدا مەترسیەکی ترە بۆ دەورو پێگەی بارزانی لە عێراق و ناوچەکەدا.
هەرچۆن بونی ئەمریکا لە عێراقدا سەرچاوەی ناسەقامگیری و گێژاوی سیاسی و کارەسات بووە، لە هەماکاتدا کۆتایهێنان بە بونیشی و مانەوەی هێزی بنەماڵە و تائیفی لەدەسەڵاتدا، نەک گەرەنتی ئاسایش و سەقامگیری وڵات ناکات، بەڵکو ئەگەری شەڕ و دۆخێکی نالەبارترە، ئەمریکا بۆ خۆی پشتیوانی و دامەزرێنەری بەڵای حکومەتی بنەماڵە و تائیفی بوو، ئێستاش ئەو بەڵایە بەسەر خەڵکیدا جێدەهێڵێت.
حزبەکانی کوردایەتی پشتیوانی لە بوونی سەربازی ئەمریکا دەکەن، چونکە لە واقعد کشانەوەی ئەمریکا دەتوانێت پێگەی ئەوان لاواز بکات، بە سەرنجدان بە دابەشبونی بنەماڵە و تائیفی لە دەسەڵاتی سیاسی هەولێر و بەغداد و ململانێی بەردەوامیان، لەلایەکی ترەوە بنبەستی بزوتنەوەی کوردایەتی، لە پەیوەند بە ئاڵوگۆڕی سیاسی و هاوسەنگی هێزەکان لە ناوچەکەدا، لایەنە کوردیەکان کەوتونەتە بەر دۆخێکی وەها شێواو، کەبۆ خۆشیان نازانن چارەنوسیان چی بەسەردێت.
ئەوانەی کشانەوەی ئەمەریکا وەک کارەساتێکی گەورە بۆ دۆخی عێراق لە هەموو ڕوویەکەوە دەبینن و لێکدەدەنەوە، تەنها لە پەیوەند بە ئەمریکاوە ئایندەی خۆیان دەبینن، چونکە بەبێ ئەمریکا هیچ نین!. کشانەوەی ئەمریکا دەیانلەرزێنێت، لە نیگەرانیاندا هەر ساتە گوتارێك ئەدەن و خۆیان وندەکەن.
ئەمریکا هێزێکی سەربازی و ئابووری و تەکنەلۆژی و پیشەسازییە، کاریگەری واشنتۆن لە عێراقدا تەنها لەسەر بنەمای داگیرکاری نیە، لە پەیوەند بە ململانێێ ڕکابەرەکانیەتی لە ئاستی وڵاتانی زلهێزی دنیا، ئەگەر بیەوێت عێراق ناچار دەکات هەڵوێستێکی دیاریکراو بگرێتەبەر یان ڕێگری دەکات لە پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی دیاریکراو، خاوەنی چەندین ئامڕازە، لە پێش هەموویان ئامڕازی ئابووری بڕینی دابینکردنی دۆلار و ڕاگرتنی داهاتی نەوتە، ئەمریکا هێزەکانی دەکشێنێتەوە بەڵام هەژمونی ئابوری و سیاسی دەمێنێت، کاتێک بلۆکە شیعەکان دەیانویست دیاری بکەن کە نوری مالیکی ببێتەوە بە سەرۆک وەزیران، بەڵام ترەمپ لە تویتێکدا نوسیبوی مالکی هەڵبژاردەیەکی خراپە و یارمەتی پەیوەندیەکانی نێوان هەردوو وڵات ناکات، بەو شێوەیە مالکی وەلانرا، سەرکردایەتی عێراق درکیان بەوە کرد کە پێداگری لەسەر مالکی بە مانای دابەزینی ئابووری و نائەمنی بۆ وڵاتەکە دێت، هەربۆیە چوارچێوەی هەماهەنگی هەڵبژاردەیەکی تری دیاریکرد بۆ سەرەک وەزیران.
گەورەترین پێشبینی و مەترسی سەبارەت بە کشانەوەکە، لەلایەن هێزە کوردیەکانەوە لە هەرێم، لەسەر نیازی نەرێنی و ئامانجی کوتلە باڵادەستەکانی عێراقی دەسەڵاتدارە، بەرامبەر بە هەرێم و قەوارە ئیدارییە یاساییەکەی.
ئاسمانی کوردستان لەم ساڵانەی دواییدا لەلایەن بنکە سەربازیەکانی ئەمریکاوە پارێزراو نەبووە، لە هەموو لایەکەوە بە مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆردومان کراوە، بەرگریە ئاسمانیەکانی ئەمریکا لە هەولێر، تەنیا بەرگریان لە ناوچەی دەوروبەری سەربازە ئەمریکیەکان دەکرد لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر و کونسوڵخانەی ئەمریکا، لەکاتێکدا باقی ناوچەکە بەڕووی مووشەکدا کراوە بوو، ئەمەش بەو مانایەیە کە ئایا کشانەوەی ئەمریکا کاریگەری لەسەر پاراستنی ئاسمانی هەرێم دەبێت؟، نەبوونی هێزی ئەمریکی بۆشایی ئەمنی لە عێراقدا بەجێدەهێڵێت؟، گەر بەجێی دەهێلێت ئایا عێراق ڕێگە بە ئێران دەدات ئەم بۆشاییە پڕبکاتەوە؟، وەک هەندێک لایەن بیری لێدەکەنەوە، بەتایبەتی دۆخی سیاسی ئێران بە هۆی شەڕەوە ئاڵوگۆڕی زۆری بەسەردا هاتووە.
ئێستا دۆخەکە بە ڕوونی جیاوازە، بارودۆخی عێراق لە ڕووی هاوسەنگی هێزەوە لایەنەکان لەسەر ڕێگای داڕمان یان لاوازبووندان، ئەو هێزانەی کە ئێران پشتی پێبەستبوو بۆ سەپاندنی سیاسەتەکانی بە زەبری هێز، ئێستا ناتوانن هەمو شتێک بۆ ئێران بکەن.
عێراق لە ساتێکی هەستیار و گرنگ نزیک دەبێتەوە لە پەیوەندیەکانی لەگەڵ ئەمەریکادا، کە هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا عێراق جێدەهێڵن، توانای بەغدا بۆ راگرتنی هاوسەنگی ئەمنی و سیاسی و ململانێکانیان ئاڵۆز دەردەکەون، بەتایبەتی پاشماوەیەک لە هێزەکانی عێراق و کوردستان کە لە دەسەڵاتدان، لە پێکهاتەی تائیفی و بنامەڵەییە، هەر لایەنێکیان بەرژەوەندیە ئابوری و سیاسیەکانی خۆیان بە بنەما وەردەگرێت، گەر تاڕادەیەک لە سایەی ئەمریکادا کێشە و ململانێکانیان ڕاگرتبێت، بەڵام دوای کشانەوەی ئەمریکا هاوسەنگی هێزەکان زیاتر دەوری دەبێت لە هەر شێواوی و بارگرژیەک، گەرەنتی پاراستنی پەیوەندیەکان بە زەحمەت دابین دەکرێت، لە ئێستاوە بارزانی ئەوەی راگەیاندووە کە هێزی ئەوەندەی هەیە کە بتوانێ بەرەنگاری هەر هێرشێک ببێتەوە، گرنگ نیە چەندە ئەم گوتارە ڕاستە یان نا، بەڵکو مانای ئەوەیە ئاسایشی پەیوەندی بەغدا و هەولێر هیچ گەرەنتیەکی نیە.!
کێشەکە بۆ خەڵکی عێراق و کوردستان کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا نیە، کێشەکە ئەو هێزە بنەماڵە و تائیفیە میلیشیایانەیە کە ئەمریکا عێراقیان ڕادەست دەکات، بنەماڵەکان و تائیفیەکان هەر ساتێک گرفت و کێشەیان بۆ پێشدێت کارەسات دەخولقێنن، ژیان و گوزەرانی خەڵکی وێران دەکەن، قوربانی زۆری لێدەکەوێتەوە، درێژە بە نائارامی و نائاسودەیی دەدەن، بۆیە ئەرکی هەموو لایەکمانە بە دەوری هاتنە مەیدانی جەماوەری ناڕازی عێراق و کوردستان، هەوڵی جدی بخەینە گەڕ بۆ کۆتایی بە دەسەڵاتی بنەماڵە و تائیفی، لە جێگەیدا دەورو دەخالەتی ڕاستەخۆی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا بەسەرکەوتن بگەیەنین.

عوسمانی حاجی مارف




بە بۆنەو دەیەموو(١٠) ئۆکتۆبری، ڕۆ جەهانی دژ بە سەزاو سێدارەی.. موختار کەریمی

وەڵینە:
ڕۆ جەهانی ئەوەگژیای دژ بە سەزاو سێدارەی پەی یۆهەمین جاری جە ساڵەو ٢٠٠٣ بە وەرنیاری و ڕاوەبەری ڕێکوزیاو “یۆگێرتەی جەهانی دژ بە سەزاو سێدارەی” لوا ڕاوە. چا ساڵەولای گرد ساڵێو جە ڕۆ دەیەموو مانگەو ئۆکتۆبری جە سەرانسەروو دنیاینە پی بۆنەوە مەراسمێ جۆراوجۆرێ پەی کۆتایی ئاردەی بە سەزاو سێدارەی ملا ڕاوە. یۆ جە ئامانجەکاو ئی مەراسما هۆشیار کەردەیەو ویرووڕای گردی، ڕێکوستەی کۆمەڵگای مەدەنی، چالاکواناو ویەروو مافوو ئانزانی، ڕێکوزیای سیاسیێ و دێمۆکراتیکێ و… پەی کۆتایی ئاردەی یەکجاری بە سەزاو سێدارەین جە ئاستوو جەهانیەنە. بەرزکەردەیەو ئاستوو ڕۆشەنویری گردی جە بارەو پارێزنای کەرامەتوو ئانزانی یۆ جە ئامانجەکاتەری ئی چالاکیانە.
سەزاو سێدارەی کوشتەی بە ئەنقەسی دەوڵەتین کە بە شێوازێ بێ بەزەیانێ گیان جە ئانزانی مسانۆ. سەپنای سەزاو سێدارەی هیچ پاساوێوەش پەی نیەن، چوون ئی کردەوە، کردەوێوی دژە ئانزانین، بێ شۆنەمای دادوەرین، بێ قەرەبوون، بی ئەوەگێڵاین، هیچ شۆنەمای کۆمەڵایەتیەیچش پەی کەم کەردەیەو کێشەکا نیەنە و بە ئاشکرا دژ بە مافە هەرە بنەڕەتیەکەو ئانزانین، کە مافوو ژیواین. ئی مافە جە مادەو یەرێ(٣) جاڕنامەو گەردوونی مافەکاو مرۆڤی، کریاو ساڵەو ١٩٤٨ی جە لاو ڕێکوزیاو نەتەوە یۆگێرتەکاوە پاگێریش سەرەو کریان. پەسەنڎ
دلێنە:
ئی سەزا ناڕەوای هەر جە ویەردەی دوورەوە تا ئارۆ بە شێوازێ جۆراوجۆرێ گیانوو سەدان میلۆنێ ئانزاناش بێ بەزەیانە سانان. بە پاو ڕاپۆرتوو ڕێکوزیای و دەموودەسگای مافەکاو ئانزانی و هەرپاسە بەڵگە تارێخیەکا سەزاو سێدارەی تارێخەن بە دوێ بەشێ سەرەکیێ بەشبەشێ کریا:
۱. شێوازێ تازێ و بە نامێ مودێڕنێ جە دنیاو ئارۆینە
• چەنشانای کوشەندە (Lethal Injection): بەکارئاردەی کەرەسێ شێمیایێ تایبەتێ. ئی شێوازە جە ئەمریکا وجە چینەنە پەیڕەوێ کریا.
• هۆرواستەی (Hanging): هۆرواستەی شێوازێوی ئەشناسیان جە ئاستوو جەهانیەنە. ئی شێوازە جە ئێران، ئێراق، مێسر،، سەنگاپوور و ژاپۆنەنە بەکار بریۆ.
• سەرە بڕیەی : بەکارئاردەی ئی شێوازیە فرەتەر جە عەرەبستانی سعوودی و هەرپاسە جە لاو تیرۆریستەکاو داعشیەو بەکار براین و بریۆ.
• تیرواران (گولەواران): کوشتەی ڕاسەووێ بە چەکی جەنگی. تیرواران جە بڕێ وەڵاتێ جەهانیەنە هیشتا ملۆ ڕاوە، پەی نموونەی جە ئێران،(چ زەمانوو ڕژیموو شاینە، چ جە کۆماری ئیسلامیەنە)، ئەفغانستان، سوومالی، یەمەن، چین و….
• کورسی کارەبایی (صندلی الکتریکی): وەردایەو وزەو کارەبای بە وڵتاوژێوی قورس پەی دلێ جەسەو قوربانیەکا. ئی سەزای جە بڕێو وەلایەتێ ئێمریکاینە بەکار بریۆ.
• گازو نیتروژنی: شێوازێو کە وەرگێری کەرۆ جە یاونای ئۆکسیژنی بە جەسەو ئانزانی. ئی شێوازە بە تازەگی جە وەلایەتوو ئالاباماو ئێمریکای و هەر پسە جە چینەنە بەکارش مارا.

تۆڵە (قصاص نفس)
• بە پاو مادەو ٣٠٠ یاساو سەزای ئیسلامی، سەزاو کوشتەی بە ئەنقەسی، عەینوو کوشتەۆ وەرانوەرین،(قصاص نفس). ئی شێوازە جە وەڵاتە توندڕەوە ئیسلامیەکانی، پێسەو ئێرانی و.. ملۆ ڕاوە.
۲. شێوازێ کۆنێ، کە ئیسە کەمتەر بەکار میا
جە ویەردەنە شێوازێ جۆراوجۆرێ فرە دڕندانەتەرێ بەکار ئامێنێ. بڕێو چا شێوازا پی جۆرە بیێنێ:
شێوازوو سەزای جۆغرافیا و ویەردە
چرخی کاترین (به ئینگلیسی : Breaking wheel یا Catherine wheel) جۆرە سەزایە فرە تەرسناکەنە کە جە سەدە دلێڕاسئینەکانە جە ئوروپانە بەکار ئامێنە.
گیوتین شێوازێو کە جە ویەردەنە فرەتەر جە فەرانسەنە بەکار ئامان.

چوارمێخ(صلابه / تصلیب) شێوازێوی کۆن کە جە وەرکەوتی دلێڕاسین و هەرپاسە جە ئوروپانە بەکار ئامان.
زینڎە بە چاڵ شێوازێوی تەرسناک و کۆمەڵکوش. ئی شێوازە هەم جە ویەردەی دوورەنە و هەم جە ویەردەی نزیکەنە جە فرە وەڵاتێنە بەکار ئامان. پەی نموونەی جە ساڵەو ١٩٨٨ی جە ئێراقەنە جە شاڵاوە بەدنامەکاو ئەنفالیەنە دژ بە کوردەکا بەکار ئاما. ئەنفال ژێنۆسایدێو بێ کە زیاتەر جە ١٨٢٠٠٠ ئانزانی کوردێ، جە زاڕۆی شۆتەوەرەوە گێرە تا کەسانی هەشتا ساڵێ بە کۆمەڵ زیندە بە چال کریای.
تەوەن واران(سنگسار) سەزایە کۆنە کە فرەتەر جە ویەردەی دوورەنە بەکار ئامێنە. جە ویەردەی نزیکیچەنە جە بڕێو وەڵاتاو دنیاینە، پێسەو ئەفغانستانی و.. بە تایبەت دژ بە ژەنا بەکار ئامێنە.
سەزاو سێدارەی ئیسە فرەتەر چا وەڵاتانە بەکار مەێ کە دەسەڵاتدارێ دیکتاتۆرێ و ئیدەئۆلۆژیکێ ڕاوەبەرێنێ، بە تایبەت جە وەڵاتە فرە نەتەوەیەکانە. چی وەڵاتانە سەزاو سێدارەی نە تەنیا دژ بە جیاویرە دژبەرەکا پەیرەو کریۆ، بەڵکوو دژ بە چالاکواناو سەر بە نەتەوە جیاوازەکا یان دژ بە کەمایەتیەکاتەریچ بەکار بریۆ. یۆ چا وەڵاتا، وەڵاتوو ئێرانین. چ جە زەمانوو دەسەڵاتداریەتی بنەماڵەو پالەوی و چ جە دەسەڵاتداریەتی کۆماری ئیسلامی ئێرانی پەی دلێنەبەردەی دژبەرە سیاسی و باوەرمەندەکا(عقیدتی) سەزاو سێدارەی بەکار ئامێنە ئیسەیجە هەر بەکار مەی. سێدارە ئامرازێوی سەرکوتکەری دڕندانەن کە پەی بە زۆر سەپنای دەسەڵاتی پەێڕەو کریۆ.
سەزاو سێدارەی جە ماوەو ٤٧ ساڵێ دەسەڵاتداریەتی کۆماری ئیسلامی ئیرانیەنە هەوراز و نشیوێش بیێنی، بەڵام هەمیشە گەورەتەرین و وەروەڵاوتەرین سەزا بیێنە پەی دلێنەبەردەی دژبەرا و جیاویرا و بێوچان بەکار ئامێنە. پەوکەی کۆماری ئیسلامی هەمیشە جە ڕێزوو یۆهەموو ئا وەڵاتانە بیەن، کە فرەتەرین ئاماروو ئێعدامیشا بیەن.
نەتەوە بندەسەکا جە ئێرانەنە و سەزاو سێدارەی
بە پاو ئاماروو ڕێکوزیایەکاو مافوو ئانزانی و هەرپاسە ڕاپۆرتوو دەموو دەسگا پێوەندیدارە میادەوڵەتیەکا ژمارەو ئێعدام کریایاو ناوچەو نەتەوە بندەسەکا فرە زیاتەرەن جە ماباقی مەحاڵەکاو ئێرانی. بە تایبەت جە کوردستان، بەلووچستان، خووزستان و…. کە مدرامان و ئەوەگژیای سیاسی و مەدەنی دژ بە ڕژیموو ئیسلامی ئێرانی وەرچەمتەر و زەقتەر بیەن و ویەردێوی دوور و درێژتەرش هەن، ئاماروو سێدارەو نەتەوە بندەسەکا یەکجار فرەن. من چیگەنە فرەتەر پاگێری سەروو دیاردەو ئیعدامی جە کوردستانەنە کەروو.
یۆهەمین شەپۆلەو سێدارەی و هەرپاسە کۆمەڵکوشی بە بێ دادگا و پارێزەر جە کوردستانەنە دەسش پەنە کەرد. ڕژیمی تازە بە دەسەڵات یاواو ئێرانی پی ئێعداما دڕندەگی و دژمنایەتی وێش وەرانوەروو داواکاریە ڕەواکاو خەڵکوو کوردستانیەو نیشانە دا. ئی ئێعداما بە درێژایی تەمەنوو ٤٧ ساڵەو کۆماری ئیسلامی درێژەشا بیەن و نەبڕیاینێوە و تا ئیسە دەیان هەزار ژەنی و پیای و گەنجێ و زاڕۆڵێ، کە فرەتەرشا خەڵکی مەدەنی بیەنێ، کریاینێ قوربانی ئی سیاسەتە دڕندانەیە.
بە پاو ڕاپۆرتوو ڕێکوزیا مەدەنیەکا و ڕێکوزیایەکاو مافوو ئانزانی ئێعدام جە کوردستان بێ وچان بەردەوام بیەن و بە بەرئاورد چەنی ڕێژەو حەشێمەتیش بەرزتەرین ئامارش بیەن و هەن. ئی ئامارا جە لاو ئی ڕێکوزیایاوە بە بەڵگە تۆمارێ کریاینێ و پارێزیاینێ و وزیاینێ وەروو دەسوو ناوندە دەسەڵاتە جەهانیەکا و هەرپاسە وێروڕای گردی جەهانی.
دەسەڵاتی دادوەری ئێرانی پەی ئێعداموو چالاکوانە کوردەکا تاوانێ جۆراوجۆرێش تاشاێنی و کەردێنێش بە پاساو پەی سەزاو سێدارەی. بڕێو چی تاوانا پێسەو: “محاربە”ی، “بغی”، “جاسوسی برای بیگانگان”، “اقدام علیە امینت ملی” و “تجزیە طلبی” دریانێ پاڵوو چالاکوانە کوردەکا و ویسەرانە و بە بێ هیج مافوو وەرگێری یاسایی پەی قوربانیەکا بە شێوازێ جۆراوجۆرێ ئێعدامێ کریانێ.
هەر چن “تجزیە طلبی” یان هەمان سەربەوێ وازی کوردەکا و ماباقی نەتەوە بندەسکاو ئێرانی، جە وینگەی شۆوینیستی دەسەڵاتداراو کۆماری ئیسلامی و هەرپاسە ئوپۆزیسیۆنی بێ دەسەڵاتی ئێرانی بە تاوانە دریۆ قەڵەم، بەڵام ئینە مافێوی ئانزانی و یاسایی و ڕەواو ئی نەتەوانە و مشۆ ددانش پۆرە بنریۆ. ئی مافە مافێوەن کە سازشش سەرەو نمەکریۆ و هەرکەس و لایەنێو ددانش پۆرە نەنیۆ، بە کردەوە دژوو مافە سەرەتاییەکاو ئی نەتەوانە و ژیوای چەنی ئی ناوەندگەرایا نە سەقامگیرەن و نە سەربەرزانەن وهەمیشە پێسەو شارۆمەندی پلە دوێ و پلە یەرێ مامەڵە چەنی ئی نەتەوە بندەسا کریۆ.
ماوێوی فرە کورت دماو بە دەسەڵات یاوای کۆماری ئیسلامی، خومەینی جەلاد سادق خەڵخاڵێش پێسەو حاکم شەرعی دەسنیشان کەرد و کیاناش پەی کوردستانی. ئی قاتڵە دڕندە خەیرا وێش یاونا کوردستان و کۆمەڵکوشیش جە پاوەو هەورامانینە دەس پەنە کەرد. دماو پاوەی پەی درێژەو کۆمەڵکوشیەکەیش لوا پەی سنەی، مەریوانی، سەقزی، مەهابادی و…… (نا)دادگاە سارایی (صحرایی) و بەڕبەڕیەکاش وستێ کار و جە ماوێوی فرە کورتەنە جە (نا)دادگای چن خولیێنە (دەقێقێ) بە دیان کەسێ بێتاوانێش تیرواران کەردێ.
ڕژیم تەنیا پی ئێعدامە سارایا دەسبەردار نەبی، بەڵکوو تاوانێ گەورەتەرێش خولقنای کە ملا چوارچێوەو تاوانەو ژێنۆسایدی. قاڕنا(قاڕنێ) و قەڵاتان ئا دوە دەگای بێنێ کە بە شێوازێوی یەکجار دڕندانە جە ڕۆ ١٠ و ١١ مانگەو ئاوەوەرەی ساڵەو ١٣٥٨ی ژێنۆساید کریای. پاسدارە جەنایەتکارەکاو ڕژیمی تەنیا بە کۆمەڵکوشی ئی خەڵکە بێتاوانەیە تێرێ نەبیێ و وازشا جە لاشە بێگیانەکاشا نارد، بەڵکوو بە ساتوور و قەمە سەرە و دەس و پا قوربانیەکاشا بڕیێ و جە لاشەیشا جیاشا کەردیوە. ئی کردەوە تاوانبارانە لووتکەو دڕندەگی ڕژیموو ئیسلامی ئێرانی مرمانۆ.
ئی تاوانە گەورا بە درێژایی تەمەنی نەگریسوو ڕژیمی و جە ماوەو شەڕێوی دەیان ساڵە و سەپیایرە سەروو ئی خەڵکە هەقوازەیە درێژەشا بیەن و ئیسەیچە درێژەش هەن. چی شەڕە نابەرابەرەنە دەیان هەزار خەڵکی مەدەنی و پێشمەرگێ گیانشا جە دەس دان. هەزاران کەسێ وێسەرانە و بێ بەڵگە دەسبەسەر کریاینێ و وزیاێنێ زیندان و دەیان شارێ و دەگای بوومواران و کاولێ کریاینێ. بە سەدان چالاکوانێ و پەنابەرێ و ڕابەرێ سەرشناسێ هێزە کوردیەکا جە هەندەران و جە هەرێموو کوردستانیەنە تێرۆرێ کریاینێ. جە چن ساڵێ ویەردێچەنە تا ئیسە چنها ئوردووگای پەنابەرا و بنەماڵەو پێشمەرگاو هێزە کوردیەکا جە هەرێمەنە بە درۆن و بە مووشەک کاولێ کریاینێ و دەیان کەسێ بێتاوانێ کۆمەڵکوش کریاێنێ.
ئارەزوە خەیاڵییەکاو خالێد عەزیزی پەی ئەرەمەرزنای دیکتاتۆریەتی و سەزاو سێدارەی
هەر پاجۆرە کە وەڵتەر بە کورتی ئاماژەم پەنە کەرد، ڕۆڵەکاو خەڵکی زڵم وەنە کریاو کوردستانی دەیان ساڵێن ئێعدامێ و کۆمەڵکوش و ژێنۆساید کریا، بەڵام ئی خەڵکە تا ئیسە کۆڵش نەدان و بێوچان پەی یاوای بە مافە ڕەوایەکاش چەنی دەموو دەسگا سەرکوتکەرەکاو ئی ڕژیمیە گژیان و ئیسەیچە گژیۆ. کوردستانیەکا هامکات چەنی ئەوەگژیای پەی مافە ڕەواکاشا شان بە شانوو نەتەوەکاتەری و چەنی ڕێکوزیاکاو مافوو ئانزانی چ جە ئێران و ج جە ئاستوو جەهانیەنە گژیا پەی کۆتایی ئاردەی یەکجاری سەزاو سێدارەی جە کوردستان و جە ئێران و جە سەرانسەروو دنیاێنە. ڕێک بە پێجەوانەو ئی ئامانجە ڕەوایاو کوردستانیا، کە کۆتایی ئاردەی بە سەزاو سێدارەی و دیکتاتۆریەتی تەنیا بەشێو چادیشانە، خالێد عەزیزی، قسەکەروو حێزبوو دێمۆکراتوو کوردستانوو ئێرانی جە ئەرەنیشتێوەنە بە ئاشکرا ئاواتە موازۆ پەی سەپنای دیکتاتۆریەتی و سەزاو سێدارەی جە کوردستانێوی نا دێمۆکراتکەنە کە ئاد و هامویرەکاش دەسەڵاتدارێش با. سەیر ئانەنە کە ئی باسشە جە تەلەوزیۆنوو “کورد کاناڵ” یچ وەڵاو کریانەو و ئیسەیچ جە ئینتەرنێتەنە هەن و منیچ پێسەو بەڵگەی تۆمارم کەردەن. چا قسەوباسەنە خ. عەزیزی پێسە ماچۆ:
“ئارەزووم دەکرد کورد توانیبای خۆی ڕزگار بکا با حکوومەتی دیکتاتۆری کوردی هەبایە!!، با دیکتاتۆرە کوردەکانیش کوردیان ئێعدام کردبایە!!، بەڵام سنوورەکانی هی خۆی بوایە، وەکوو هەموو وەڵاتانی دنیا”
بەڵام قاسملوو ڕابەروو کاریزماتیکوو حێزوو دێمۆکراتی کە وێش بی بە قوربانی تێروری دەوڵەتی داگیرکەری فارسی واچێ: ” من خراوتەرین دێمۆکراسیم جە خاستەرین دیکتاتۆریەتی پەنە وەشتەرەن”
نەتەوە و گەلە بندەسەکا، بە تایبەت گەلوو کوردستانی ڕۆڵەکاش و پێشمەرگەکاش پەی سەپنای دیکتاتۆریەتی و سەزاو سێدارەی جە لاو کەسانێوە پێسەو خالێد عەزیزی قوربانی نەکەردێنێ و نمەکەرا. چالاکوانە کوردستانیەکا، چ پێشمەرگێ و چ چالاکوانێ مەدەنیێ وەڵ جە گردچیەنە پەی کۆتایی ئاردەی بە زڵم و زۆری نەتەوایەتی و داگیرکاری، کۆتایی یەکجاری بە سەزاو سێدارەی و دیکتاتۆریەتی، پەی چەسپنای دێمۆکراسی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، یەکسانی ژەن و پیای، مافوو زاڕۆی، سەروەری یاسای، دەسەبەر کەردەی مافوو تاکی و کۆمەڵی سەروو بنەماو جاڕنامەو گەردوونی مافەکاو ئانزانی، ڕێز گێرتەی و پارێزنای مافوو کەمینە زوانی و ئایینیەکا و….. دەسشا دان بە ئەوەگژیای بێ وچانی و گیانشا بەخت کەردەن. گردوو شارۆمەنداو کوردستانی بێزارێنی جە دیکتاتۆریەتی، بێزارێنی جە سەزاو سێدارەی بە گردوو شێوازەکاشەو. ئامانج و یاوگەو کوردستانیا سەپنای دیکتاتۆریەتوو خالێد عەزیزی و هامویرەکاش نیەن و ئیجازەیچ نمەدا کە ونی سوورەو ڕۆڵەکاشا بۆ بە فەرشی سوور پەی یاوای دیکتاتۆریەتی و سەزاو سێدارەی چێروو نامێ کوردی و کوردایەتیەنە. ئی گەلە زڵم وەنە کریا بە تەماموو هێزیشەو ئامانەنە مێدان پەی کۆتایی ئاردەی بە هەر چەشنە دیکتاتۆریەتی.
چی سەردەمەنە کە چەسپنای مافەکاو ئانزانی و دێمۆکراسیەت و کۆتایی ئاردەی بە سەزاو سێدارەی ئێژایی و گرینگیوی جەهانیشا هەن، چی مشۆ بە نامێ سنووری و ناسیۆنالیسمی کۆر و و نادێمۆکراتیکی بانگەشە پەی دیکتاتۆریەتی و سەزاو سێدارەی کریۆ؟ هەرێموو کوردستانی (باشوور) ٣٥ ساڵێن بە نامێ مافی نەتەوایەتی و.. نەتەوەکەو وێش چەوسنۆوە و وستەنش دلێ بارودۆخێو کە خەڵکش دوور وستەنەو جە ئەوەگژیای پەی مافە ڕەواکاش. نە دێۆکراسیەت هەن، نە مافوو مرۆڤی وەرچەم گیریۆ، نە ئازادی ویروپەیلوای هەن، نە ڕۆنامەوانی و مێدیای ئازاد هەن، نە مافوو ژەنێ و زاڕۆی پارێزیۆ، نە یاسا سەروەری کەرۆ، نە دادپەروەری کۆمەڵایەتی هەن، نە سنوورەکاو کوردستانی گیریاینێوە و پارێزیاینێ، و….. چا حکوومەتە بە نامێ کوردیەنە تەنانەت مافی زوانی خەڵکوو هەورامانی ٣٥ ساڵێن بە شۆوینیستانەتەرین شێوە پاشێل کریۆ. ‌هەورامانێو کە ئا گردە ئەنفال و کیمیاییواران و کاولکاریشە پەی کوردایەتی ئامان سەرەرە. ‌هەورامانێو کە چنها قارەمانێش پێسەو حەمە گٶڵپی و ئازاد هەورامی و… فیداو کوردایەتی کەردێ.
ئیتر با ورەتەی کەرکووکی مدرۆ، با تێروروو سەدان کوردێ پەنابەری وەرکەوتی جە باشوورەنە بە دەسوو داگیرکەری ئێرانی بە هامکاری هێزە کوردیەکاو باشووری مدرۆ، با شەڕی براکوشی دەیان ساڵەو هێزە کوردیەکا مدرۆ، با پەلکێش کەردەی داگیرکەرەکاو دەرووبەری و کاول کەردەی و دزیەی سەرچەمە سرووشتیەکاو کوردستانی جە لاو ترکیەی فاشیستیوە مدرۆ و سەدان نموونە خیانەتبارێتەری. ئینە نموونەو دەوڵەتی نەتەوایەتی نا دێمۆکراتیک و دیکتاتۆری بە نامێ کوردیوە بێ. خەڵکی ژیر و ئەنەیاواو کوردستانی ئی (نا)نموونەشە گەرەک نیەن و نمەبوو جە هیج بەشێوەتەروو کوردستانیەنە دووبارە بۆوە.
کۆتایی:
حێزبوو دێمۆکراتوو کوردستانی کە دماگرو (پسوند) دێمۆکراتیش بە نامەکێشەوە لکنان، مشۆ تەکلیفوو وێش پەی وێروڕاو گردی کوردستانی ڕۆشن کەرۆوە. یان ئینا چەنی واتەکەو ڕابەرە کاریزماتەکەیش، دوکتور قاسملووی کە چن جاری واتەنش، ” من خراوتەرین دێمۆکراسیم جە خاستەرین دیکتاتۆریەتی پەنە وەشتەرەن” یان ئینا چەنی بانگەشەو قسەکەرەکەو ئیسەیش، خ. عەزیزی پەی دیکتاتۆریەتی و سەزاو سێدارەی؟؟
حێزبوو دێمۆکراتی مشۆ ئینەیە بزانۆ کە جە دنیاو ئارۆینە، دنیاو ئێژایی دای بە مافوو ئانزانی و دێمۆکراسیەتی، دنیاو بێزاری جە دیکتاتۆریەتی و سەزاو سێدارەی، دنیاو شۆڕشوو زانیاری و خێرایی وەڵابیەی زانیاری و ڕۆشنویری و… سیاسەتوو بانیە و دوێ هەوای نمەلۆ وەرەو و هیچ پاساوێەیچش پەی نیەن. ئی سیاسەتە وەڵ جە گردچیەنە زەرەر ئەۆ متمانێ سیاسی ئی حێزبیە مدۆ. دەسە گوڵ بە ئاودای خالێد عەزیزی تەنیا پی قساشە کۆتاییش نمەی. نامبریا وەختوو وێش جە سێمینارێوەنە، کە ئادیچ جە “کورد کاناڵ” وەڵا کریاوە، هەڕەشێش ئەو گلێرەو کەردەی زوانی هەورامی، کەلهۆڕی و کرمانجی(شەکاکی) و هەرپاسە ئایینوو یارسانی کەرد. من و چنها کەسێتەری چی بارەوە جە سۆسیال مێدیانە جواوێوی گوونجیاما داوە. بەڵام دیسان جە فرسەتێتەرەنە جواویتەریچ هۆر گێرۆوە.

موختار کەریمی– ئاڵمان – ١٠.١٠.٢٠٢٦




قەیرانی حکومەتی فەرەنسا و ناڕەزایەتییەکانی قوتابیان!.. نوری بەشیر

قەیرانێکی گەورە یەخەی فەرەنسای گرتووە و کاریگەرییەکانی لە هەموو بوارەکانی کۆمەڵگادا دەبینرێن. ئەم قەیرانە تەنیا تایبەت بە فەرەنسا نییە، بەڵکوو ڕەگ و ڕیشەی لە قەیرانی گشتیی سیستەمی سەرمایەداری ئەوروپادایە. ئەوەی سەرەتا بە ناڕەزایەتیی قوتابیان دەستی پێکرد، بەهۆی وەڵامنەدانەوەی حکومەت و فراوانبوونی هاوپشتیی کۆمەڵایەتی، خەریکە بەرەو ناڕەزایەتییەکی گشتیتر و سیاسیتر دەڕوات و خواستەکانی قوتابیان، کرێکاران و توێژە بێبەشەکانی کۆمەڵگا لە یەک نزیک دەکاتەوە.
ناڕەزایەتییەکانی قوتابیان لە ١٧ی سێپتێمبەرەوە لە قوتابخانەکانی ناوەندی و ئامادەییی گەڕەکە هەژارنشینەکانی دەوروبەری پاریس دەستیان پێکرد، لە دژی هەلومەرجی خراپی خوێندن و کەموکوڕییەکانی سیستەمی پەروەردە. کەمی مامۆستا، کۆنی و خراپی بینای قوتابخانەکان، نەبوونی سیستەمی گونجاوی ساردکردنەوە و گەرمکردنەوە، قەرەباڵغیی پۆلەکان، کە هەندێک جار ژمارەی قوتابیان تێیاندا دەگاتە ٤٠ کەس، لە کێشە سەرەکییەکانن. هەروەها قوتابیان ناڕزاین لە سیستەمی ئەلیکترۆنیی پارکۆرسۆپ (Parcoursup) کە حکومەت بۆ داواکردن و دابەشکردنی شوێنی خوێندن لە زانکۆ و دامەزراوەکانی خوێندنی باڵا بەکاری دەهێنێت.
بەردەوامیی ناڕەزایەتییەکان و بێوەڵامی حکومەت، هاوپشتییەکی فراوانی بۆ قوتابیان دروست کردووە؛ لە دایک و باوکی قوتابیان و سەندیکا و ڕێکخراوەکانی مامۆستایانەوە، تا دەگاتە یەکێتییە کرێکارییەکان و حزبە کۆمۆنیستەکان. لە بەرامبەردا، حکومەت بە هێزەکانی پۆلیس پەنای بۆ سەرکوت بردووە و گازی فرمێسکڕێژ، ئاوپرژێن و فیشەکی لاستیکی بەکارهێناوە و بە سەدان کەسی دەستگیر کردووە. بەپێی ئەو ئامارانەی لە میدیاکاندا بڵاو بوونەتەوە، ژمارەی دەستگیرکراوان بە هەزاران کەس گەیشتووە و بەشێکی زۆریان لە تەمەنی خوار هەژدە ساڵدان. هەروەها لە ئەنجامی پێکدادانەکاندا، قوتابیان و کارمەندان و ئەندامانی پۆلیس بریندار بوون و زیان بە ژمارەیەک شوێن و بینا گەیشتووە.
بەڵام سەرکوت و چەواشەکاریی حکومەت و حزبە ڕاستڕەوەکانی دەسەڵاتدار نەیانتوانیوە ناڕەزایەتییەکان بوەستێنن. حزبە ڕاستڕەو و ڕەگەزپەرستەکان هەوڵ دەدەن بەرپرسیارێتیی قەیرانەکە بخەنە ئەستۆی حزبە چەپەکان، کۆچبەران و موسڵمانان. هەتا دۆناڵد ترەمپیش هەوڵی داوە ناڕەزایەتییەکان بە ئیسلام و هەوڵی دەستبەسەرداگرتنی فەرەنساوە ببەستێتەوە. ئەم هەڵوێستانە هەموویان لە چوارچێوەی هەوڵی شێواندنی ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی ناڕەزایەتییەکان و لاوازکردنی هاوپشتیی نێوان توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگادان، بەڵام تائێستا ئەم هەوڵەیان ناکام ماوەتەوە.
قوتابیان لە بەرامبەر ئەم بارودۆخەدا خواستەکانیان بە ڕوونی خستووەتە بەردەم حکومەت. لەوانە: زیادکردنی مامۆستا و کارمەندانی قوتابخانەکان، کەمکردنەوەی ژمارەی قوتابیان لە پۆلەکان، چاککردنەوەی بینا کۆن و خراپەکان، باشترکردنی هەلومەرجی خوێندن، گۆڕینی بنەڕەتیی سیستەمی پارکۆرسۆپ، باشترکردنی یارمەتیی داراییی قوتابیان، ڕێکخستنی کاتی وانە و پشوودان و زیادکردنی بودجەی خوێندنی گشتی. ڕێکخراوەکانی قوتابیان پێیانوایە جێبەجێکردنی ئەم خواستانە پێویستی بە نزیکەی ١٠ ملیار یۆرۆ بودجەی زیادە هەیە.
ناڕەزایەتییەکانی خوێندکاران، بەهۆی خۆدزینەوەی حکومەت لە چارەسەری قەیرانەکە، لە چوارچێوەی قوتابخانەکان تێپەڕی و سەرتاسەری فەرەنسای گرتەوە. ڕۆژی سێشەممە ٦ی ئۆکتۆبەر، بەپێی ئاماری ڕێکخەرانی خۆپیشاندانەکان، نزیکەی نیو ملیۆن کەس بەشداریی خۆپیشاندانیان کردووە؛ لە پاریس بە تەنیا نزیکەی سەد هەزار کەس ڕژاونەتە سەر شەقامەکان. ئەم بەشدارییە فراوانە نیشانەی ئەوەیە کە ناڕەزایەتییەکان لە خواستە تایبەتەکانی قوتابیانەوە بەرەو ناڕەزایەتییەکی گشتیتر گەشە دەکەن.
دروشمەکانی خۆپیشاندەرانیش ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئەم ناڕەزایەتییانە دەردەخەن: “پارە بۆ خوێندن، نەک بۆ سەرکوتکردن”، “پۆلیسی کەمتر، پارەی زیاتر بۆ خوێندن”، “دژ بە ڕەگەزپەرستی و ڕاستیی توندڕەو”، “نا بۆ توندوتیژی”، “حکومەت دەبێت وەڵامی خواستەکانمان بداتەوە” و “بژی کۆمۆن”. ئەم دروشمانە تەنیا لەلایەن ئەو قوتابیانەوە بەرز ناکرێنەوە کە سەر بە حزبێکی سیاسیی دیاریکراون؛ بەڵکوو ئەزموونی نایەکسانی و نادادپەروەریی کۆمەڵگا، بەشێک لە نەوەی نوێی لاوانی بەرەو ڕەخنەگرتن لە سیستەمی سیاسی و ئابووریی باڵادەست دەبات.
ئەم ناڕەزایەتییانە لە سیستەمێکدا سەریانهەڵداوە کە بەرژەوەندیی سەرمایەداران و مانەوەی دەسەڵاتی سیاسی لەپێش پێداویستییەکانی کۆمەڵگاوە دادەنێت. کاتێک حکومەت بودجەی خزمەتگوزارییە گشتییەکان کەم دەکاتەوە، بەڵام لە هەمانکاتدا خەرجییەکانی پۆلیس، سەرکوت و کەرتە ستراتیژییەکانی خۆی زیاد دەکات، ئیتر ناڕەزایەتیی قوتابیان بە ئاسانی لە چوارچێوەی پرسەکانی تایبەت بە خوێندن قەتیس نامێنیتەوەو بەرەو ئەوە دەچێت کە خواست و مەسەلەی سیاسی و کۆمەڵایەتی دیکە بهێنێتە گۆڕێ.
بەهۆی فراوانبوونەوەی ناڕەزایەتیەکانی خوێندنکاران بەوەی کە زیاتر لە ١٩٠٠ خوێندنگا لە کۆی ٣٧٠٠ خوێندنگا دەرگاکانیان داخران، کە دەکاتە نزیکەی نیوەی قوتابخانە ناوەندی و ئامادەییەکانی فەرەنسا، بۆیە حکومەت ناچاربوو کە بۆماوەی هەفتەیەك سەرجەم خوێندنگا ئامادەییەکان دابخات. بەڵام سەرەڕای ئەوە فشاری ناڕەزایەتییەکان حکومەتی ناچار کردووە لەبارەی چارەسەرەکانەوە گفتوگۆ بکات. بەپێی ڕاپۆرتەکان، سێباستیان لێکۆرنو، سەرۆکوەزیرانی فەرەنسا، داوای لە وەزیرەکان کردووە پێشنیاری چارەسەر تا کۆتایی ئۆکتۆبەر ئامادە بکەن. هەروەها باس لە بانگهێشتکردنی لۆران نونێز، وەزیری ناوخۆ، و ئیدوارد جۆفری، وەزیری پەروەردە، بۆ لێپرسینەوە لە ئەنجومەنی نیشتمانی کراوە. حکومەت بەڵێنی داوە بودجەی پەروەردە بە نزیکەی ١.٢ ملیار یۆرۆ زیاد بکات و لە بوارەکانی دامەزراندنی مامۆستا، چاککردنەوەی بیناکان و گۆڕانکاری لە سیستەمی پارکۆرسۆپدا هەنگاو بنێت. بەڵام ئەوەی گرنگە، ئەوەیە کە تا چەند ئەم بەڵێنانە لە قسەوە دەگوازنەوە بۆ کردار و وەڵامی ڕاستەقینەی خواستەکانی قوتابیان دەدەنەوە.
سەرەڕای ئەو بەڵێنانەی حکومەت، خۆپیشاندانەکان هێشتا بەردەوامن و رۆژی ٨ی سێپتێمبەر، چەندین ناوچەی دیکەی فەرەنسای گرتەوە. هاوپشتیەکان بۆ قوتابیان روو لەزیادبوون دەکەن. ڕێکخراوە قوتابی و خوێندکارییەکان بانگەوازیان کردوە بۆ مانگرتن و خۆپیشاندان لەرۆژی ١٣ی ئۆکتۆبەردا.
بێگومان ئەم قەیرانە تەنیا فەرەنسا ناگرێتەوە. لە ئیسپانیا، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا، بەریتانیا و چەند وڵاتێکی تری ئەوروپاشدا، ناڕەزایەتیی جۆراوجۆر لە دژی گرانی، کەمبوونەوەی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، بێکاری، نایەکسانی و خراپی هەلومەرجی ژیان هەیە. لە زۆرێک لەم وڵاتانەدا، قەیرانی ئابووری و سیاسی لەگەڵ یەکتر گرێدراون و فشارەکانیان زیاتر لەسەر کرێکاران و توێژە کەمدەرامەتەکانی کۆمەڵگایە.
زۆربەی حکومەتەکانی ئەوروپا بۆ پاراستنی قازانج و بەرژەوەندیی سەرمایەداران کە ئێستا لە دۆخێکی قەیرانی ئابوریدا گیریان خواردووە، فەزایەکی جەنگیان بەسەر کۆمەڵگادا داسەپاندووەو بۆ ئەو مەبەستەش دەستیان کردوە بە تەرخانکردنی بودجەیەکی گەورە بۆ چەک و تەقەمەنی و سیاسەتە سەربازییەکانیان، بارگرانیی قەیرانەکەو خەرجی ئەم جەنگخوازیەیان دەخەنە سەر شانی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش و زۆربەی خەڵک. ئەنجامەکەشی، هەژاری و گرانی و بێکاری و لاوازبوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و زیادبوونی سەرکوتە. بۆیە ناڕەزایەتییەکان تەنیا لەنێو قوتابیاندا نامێننەوە؛ بەڵکوو لەنێو کرێکاران، مامۆستایان، پەرستاران، کارمەندانی نەخۆشخانەکان، خانەنشینان، ژنان، لاوان و پەنابەرانیشدا سەریانهەڵداوە.
نموونەیەکی گرنگی ئەم بارودۆخە لە ئیسپانیا ڕوویدا؛ کاتێک لە ٢٣ی سێپتەمبەردا دەرکردنی ماری کارمێن، ژنێکی ٨٧ ساڵەی کرێچی لە شوقەکەی کە بۆ ماوەی ٧٠ ساڵ تێیدا ژیابوو، بووە هۆی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەکی فراوان لە دژی کێشەی خانووبەرە و کرێی زۆر. هاوپشتیی خەڵکی کرێکار و کەمدەرامەت لەگەڵ ئەو ژنەدا بە خێرایی فراوان بووەوە.
لە وڵاتانی تری ئەوروپاشدا، ناڕەزایەتییەکان شێوەی جیاوازیان هەیە، بەڵام لە بنەڕەتدا زۆرێکیان پەیوەندییان بە هەمان کێشەی گشتییەوە هەیە: لە فەرەنسا ناڕەزایەتی لە دژی خراپیی سیستەمی پەروەردە و کەمبودجەیی خزمەتگوزارییەکانە؛ لە ئیسپانیا کێشەی خانووبەرە و کرێ و نایەکسانییە؛ لە بەلجیکا و ئیتاڵیاش بەشێک لە ناڕەزایەتییەکان پەیوەندییان بە پەروەردە و دۆخی خزمەتگوزارییە گشتییەکانەوە هەیە. هەر ئەمەشە وایکردوە ناڕەزایەتیەکانی ئێستای فەرەنسا و ئیسپانیا و .. بەخێرایی فراوان دەبێتەوەو لە خواستی بەشێکی کۆمەڵگاوە بەرەو خواستی سەراسەری و چین و توێژە بێبەشەکانی کۆمەڵگا تەشەنە بستێنێ و تەنانەت مۆرکی سیاسیش بەخۆوە بگرێت. بۆنمونە دروشمەکانی دژی خەرجییە گەورەکانی پۆلیس، دژی ڕەگەزپەرستی و لە پشتیوانیی یەکسانی و کۆمۆن، نیشانەی ئەوەیە کە بەشێک لە خەڵک تەنیا داوای چاکسازییەکی سنووردار ناکەن، بەڵکوو پرسی ئەوەش دەخەنە ڕوو کە بودجە و سامان و توانای کۆمەڵگا بۆ بەرژەوەندیی کێ و بۆ کام ئامانج بەکاردەهێنرێت.
بۆ کرێکاران و کۆمۆنیستەکان و ئەو نەوەیەی لاوان کە بەدوای دنیایەکی یەکسانتر و ئازادتر دەگەڕێن، ئەم ناڕەزایەتییانە دەرفەتێکن بۆ خستنە ژێرپرسیاری بنەماکانی سیستەمی سەرمایەداری. کاتێک لە خۆپیشاندانەکاندا سرودی “ئەنتەرناسیۆناڵ” دەگوترێت، وێنەی مارکس بەرز دەکرێتەوە یان دروشمی “بژی کۆمۆن” دەبیسترێت، ئەمە دەربڕینی ئەو ئارەزووەیە کە دنیایەکی جیاواز لە دنیای ئەمڕۆ دەخوازێت؛ دنیایەک کە تێیدا یەکسانی و خۆشگوزەرانیی مرۆڤەکان لە پێش قازانج و بەرژەوەندیی سەرمایەدارانەوە بێت، و مرۆڤایەتی لە جەنگ و کوشتار و هەژاری و سەرکوت دوور بێت.
لە کۆتاییدا، گرنگیی ناڕەزایەتییەکانی فەرەنسا لەوەدایە کە نیشانی دەدەن کێشەی پەروەردە و مافی قوتابیان لە کێشەکانی دیکەی کۆمەڵگا جیا نییە. ئەو کاتەی حکومەت نەتوانێت وەڵامی پێداویستییە سەرەتاییەکانی خەڵک بداتەوە و لە جیاتی چارەسەرکردنی کێشەکان پەنا بۆ سەرکوت ببات، ناڕەزایەتییەکان دەتوانن فراوانتر ببنەوە و بگەنە ئاستی ڕەخنەگرتن لە هەموو سیستەمی دەسەڵات. لەو ڕووەوە، هاوپشتیی نێوان قوتابیان، کرێکاران و هەموو توێژە بێبەشەکانی کۆمەڵگا گرنگییەکی بنەڕەتی هەیە بۆ خەبات دژی نایەکسانی و بۆ دروستکردنی دنیایەکی باشتر و دادپەروەرانەتر.

نوری بەشیر




زارە کوردییەکان نەک زمانە کوردییەکان.. بێوار رەسوول

ڕوانگەیەکی زمانەوانیی کۆمەڵایەتیی

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرە بکەن..




ئایا زیرەکیی دەستکرد جێگەی دیالۆگ دەگرێتەوە؟.. نووسینی: هێمن عەلی

لە سەردەمێکدا کە زیرەکیی دەستکرد بووەتە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانەمان، ئەم پرسیارە دێتە ئاراوە: بۆ تێگەیشتن لە یەکتر و چارەسەرکردنی کێشەکانمان، زیاتر پێویستمان بە تەکنەلۆژیایە یان بە گفتوگۆی ڕووبەڕوو؟ گۆڤاری «ڤۆیما» (Voima) لە ناونیشانی وتارێکیدا جیمی وەیلز، یەکێک لە دامەزرێنەرانی ویکیپیدیا، وەک کەسێک دەناسێنێت کە باوەڕی بە متمانە و دیالۆگی نێوان مرۆڤەکان هەیە، و لە بەرامبەردا جەخت لە باوەڕی ئیلۆن ماسک بە زیرەکیی دەستکرد دەکاتەوە (میێتینەن/Miettinen، ٢٠٢٥). ئەم بەراوردە هانمان دەدات لە ڕۆڵی تەکنەلۆژیا لە پەیوەندییە مرۆییەکانماندا ورد ببینەوە. بە بڕوای من، دیالۆگ بنەمای تێگەیشتن لە یەکترە و زیرەکیی دەستکردیش ئامرازێکە بۆ بەهێزکردنی ئەو دیالۆگە.

بۆ هەر پرسیارێک، ڕوو لە زیرەکیی دەستکرد دەکەین
ئەمڕۆ زۆرێکمان بۆ چارەسەرکردنی پرسیارەکانی خوێندن، وەرگرتنی ئامۆژگاری لە کاروبارە کەسییەکانمان، کڕینی کەلوپەل و تەنانەت وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانە ڕوو لە زیرەکیی دەستکرد دەکەین. هەندێک جار، پێش ئەوەی ڕاوێژ بە کەسێک بکەین یان خۆمان بیر لە بژاردەکان بکەینەوە، پرسیارەکەمان لە چات‌جی‌پی‌تی (ChatGPT)، کلۆد (Claude) یان جێمینای (Gemini) دەکەین.
بەڵام لەوانەیە بۆ هەمان پرسیار، لە هەر یەکێک لەم ئامرازانە وەڵامێکی جیاواز وەربگرین. ئەمە بە واتای هەڵەبوونی هەموویان نییە، بەڵام پێویستە وەڵامەکان بپشکنین و بەڵگەکانیان هەڵبسەنگێنین. جوانیی وەڵام بە تەنها بەس نییە؛ دروستیی زانیارییەکە و گونجانی پێشنیارەکە لەگەڵ پێویستییەکانمان گرنگترن. زیرەکیی دەستکرد دەتوانێت یارمەتیمان بدات، بەڵام بەرپرسیاریی بیرکردنەوە و بڕیاردان هەر لە ئەستۆی خۆمانە.

زانیاری بەس نییە
زیرەکیی دەستکرد دەتوانێت دەق وەربگێڕێت، بابەتەکان ڕوون بکاتەوە و بیرۆکەکانمان ڕێک بخات. بەڵام ڕێکوپێکیی وەڵامێک بەڵگەی دروستییەکەی نییە؛ زانیاریی هەڵەش دەکرێت بە زمانێکی ڕەوان و دڵنیابەخش پێشکەش بکرێت.
لە پەیوەندییە مرۆییەکانیشدا، کێشەکە زۆرجار تەنها کەمیی زانیاری نییە. مرۆڤ پێویستی بەوەیە گوێی لێ بگیرێت، هەست و نیگەرانییەکانی بە جددی وەربگیرێن و بزانێت کەسێک هەوڵ دەدات لێی تێبگات. وەرگرتنی وەڵامێک و هەستکردن بەوەی کە کەسێک لێت تێدەگات، دوو ئەزموونی جیاوازن.

دیالۆگی ڕاستەقینە
لە گفتوگۆی ڕووبەڕوودا، تەنها وشەکان مانا ناگەیەنن؛ تۆنی دەنگ، نیگا و تەنانەت بێدەنگیش بەشێکن لە پەیامەکە. بەڵام هەموو ئاخاوتنێک دیالۆگ نییە. ئەگەر لایەنێک تەنها فەرمان بدات و ئەوی دیکە لە ترسدا بێدەنگ بێت، دەرفەتی تێگەیشتن لە یەکتر سنووردار دەبێت. دیالۆگی ڕاستەقینە پێویستی بە ڕێزگرتن لە یەکتر، دەرفەتی یەکسان بۆ قسەکردن و ئامادەیی بۆ پێداچوونەوە بە بۆچوونەکانی خۆمان هەیە.
بۆ نموونە، کرێکارێکی کۆچبەر لە چێشتخانەیەکدا لەوانەیە بەهۆی بەربەستی زمانەوە بە تەواوی لە ڕێنماییەک تێنەگات. زیرەکیی دەستکرد دەتوانێت ڕێنماییەکە وەربگێڕێت، بەڵام ئەگەر کرێکارەکە لە پرسیارکردن بترسێت، وەرگێڕان بە تەنها کێشەکە چارەسەر ناکات. متمانە کاتێک دروست دەبێت کە سەرپەرشتیار بە ئارامی گوێی لێ بگرێت، هانی بدات پرسیار بکات و بە ڕەفتاری خۆی پیشانی بدات کە بەهۆی پرسیارکردنەوە سەرزەنشت ناکرێت. لێرەدا، تەکنەلۆژیا یارمەتیی گەیاندنی پەیام دەدات و ڕەفتاری مرۆیی بناغەی متمانە دادەنێت.

جێگەی مرۆڤ لە سەردەمی زیرەکیی دەستکرددا
من پشت بە دیالۆگی مرۆیی دەبەستم و لە زیرەکیی دەستکردیش سوود وەردەگرم. دەتوانین بۆ ئامادەکردنی پرسیارەکانمان، ئاشنابوون بە بۆچوونە جیاوازەکان و تێپەڕاندنی بەربەستی زمان بەکاری بهێنین.
بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی باشتر، پێویستمان بە تێگەیشتن و متمانەیە. ئەم دووانەش کاتێک بەهێز دەبن کە بە ڕێزەوە گوێ لە یەکتر بگرین و پێشوازی لە بۆچوونی جیاواز بکەین. زیرەکیی دەستکرد دەتوانێت ڕێگای گفتوگۆ ئاسانتر بکات، بەڵام ئێمەین کە دەبێت پەیوەندییەکانمان بنیات بنێین و بەرپرسیاریی بڕیارەکانمان بگرینە ئەستۆ.

سەرچاوەکان:
میێتینەن (Miettinen)، ئێمیلیا (٢٠٢٥). «دامەزرێنەری ویکیپیدیا جیمی وەیلز باوەڕی بە متمانە و دیالۆگی نێوان مرۆڤەکان هەیە، ئیلۆن ماسکیش باوەڕی بە زیرەکیی دەستکرد هەیە». گۆڤاری ڤۆیما، ١٢ی تشرینی دووەم.
https://voima.fi/2025/wikipedian-perustaja-jimmy-wales-uskoo-ihmisten-keskinaiseen-luottamukseen-ja-dialogiin-elon-musk-uskoo-tekoalyyn/




بۆچی كتێبە وەڕسكەرەكان دەخوێنینەوە؟.. عەبدولڕەحمان فەرهادی

“بیروڕا و باری سەرنج”

لەو ماوەیەی دوایی، كتێبی “بۆچی كتێبە وەڕسكەرەكان دەخوێنینەوە؟”ی نووسەری ناوداری عەرەب “عەلی حوسێن”م خوێندەوە، ئەم كتێبە كاك سەباح ئیسماعیل بە كوردییە جوانەكەی خۆی وەریگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی. كتێبەكە زۆر زانیاریی باشی لەبارەی خودی زانایان و فەیلەسووفان و نووسەرانی دونیا و كتێبە بەهادارەكانیان تێدایە. نووسەر لەبارەی ئەم كتێبەی خۆی نووسیویە: “لەم كتێبەدا دەكۆشم ئاماژە بەو هۆكارانە بكەم كە وایان لە هەندێك كتێب كردووە لای من وەڕسكەر بن، بێگومان هۆكارەكەی بۆ كتێب ناگەڕێتەوە، بەڵكوو بۆ خوێنەری خراپ كە منم، لەبەر ئەوە لەم لاپەڕانەدا دەكۆشم گەشتێكت پێ بكەم، هیوادارم سوودبەخش و چێژبەخش بێت”.
یەكەم بەشی كتێبەكە تەرخانە بۆ هەردوو تیۆرە ڕێژەیییەكەی ئاینشتاین، كە بە ناوی “كتێبێك لەگەڵیدا بۆم دەركەوت من گەمژەم”ە. ئەم بەشە پێشتر لە ژمارە “341”ی گۆڤاری “ڕامان”یش بڵاوكراوەتەوە، بۆیە بە پێویستم زانی ئەم نووسینەم بخەمە ڕوو، كە بریتییە لە هەندێك زانیاری و بیروڕا لەبارەی بابەتەكە، سەرباری دەربڕینی چەند باری سەرنجێكم بۆ ئەم بەشەی كتێبەكە. لێرەدا نووسەر لەبارەی هەر سێ كتێبی ناوداری، “ئەلفبێی ڕێژەیی”ی بێرتراند ڕەسڵ و “ئاینشتاین وەكوو ناسیم”ی جۆن برۆكمان و “ئاینشتاین و تیۆری ڕێژەیی”ی محەمەد عەبدولڕەحمان مەرحەبا و “ژیننامەی دڵگیری”ی واڵتەر ئیزاكسن و “گەردوونی ئاینشتاین”ی میشێڵ فۆكۆ و زۆر كتێبی دی دەدوێت. بێگومان قسە و باس و خوێندنەوەی هەریەك لەم كتێبانە، شارەزایی باشی لەبارەی تیۆری ڕێژەیی پێویستە، عەلی حوسێن وەك بیرمەندێك هەوڵ دەدات سنووری بیركردنەوەی خۆی بەو زانستانە هەراو بكات كە پێوەندییان بە ژیان و مرۆڤایەتییەوە هەیە. زۆر لە نووسەر و بیرمەندە گەورەكانی عەرەب، خۆیان لە تیۆری ڕێژەیی و زۆر بواری تریش داوە و بیروڕایان لەبارەی ئەم زانستە گرنگە و زۆر زانستی دیكەی وەك فیزیا، ماتماتیك، كیمیا، ئەستێرەناسی، بایۆلۆجیا، جیۆلۆجیا و شتی دیكە دەربڕیوە و لێیان تۆژیوەتەوە. بەداخەوە دەستەپاچەیی زۆر لە ئەدیب و نووسەرانی كورد و ئەوانەی لەناو ئێمە نایانەوێ لەو سنوورە بەرتەسكەی خۆیان بێنە دەرەوە، وای لێ كردوون تا ئێستە نەتوانن بڕێكی زۆر كەم بچنە نێو دنیای زانین و زانستی جۆراوجۆر، ئەمەیش بەهۆی دوورەپەرێزی و بەرتەسكیی ئاوەز و بوارەكانی خوێندنەوەیانە. شاعیرێكی گەورەی بەریتانیاییی وەك ت. س. ئیلیەت، پێوەندییەكی فیكریی ناڕاستەوخۆی بە بیر و و كردارو داهێنان و شاكارەكانی ئاینشتاینەوە هەبوو، چەمكی كاتی بە شێوەیەكی فەلسەفی و شیعری وەرگرتووە و چەمكی ڕێژەییشی ئاوێتەی دەقەكانی خۆی كردووە و توانیویە بە هۆی ئەم تیۆرەوە بونیادی دەقی خۆی بنێت، جگە لەوەی ئیلیەت لەوە تێگەیشتووە كە فیزیای نوێ توانیویە چەمكی كات لە ڕەگەوە بگۆڕێت، هەروەها ئیلیەت گەیشتە بڕوای تەواوی خۆی كە ئەو بۆچوونە كۆن و خەیاڵامێزانەی سەدان ساڵ لەبارەی كات هەبوو، بەسەرچووە و سەردەم سەردەمی ڕێژەیی و ئەو داهێنانە تازانەیە كە لە زانست و ئاوەزمەندیی مرۆڤ هاتوونەتە ئاراوە، بۆیە هەردەم سەرسامی پێشكەوتنە زانستییەكان بووە. كەواتە ئاینشتاین و ئیلیەت كاریان لەسەر چەمكی كات كردووە، وەلێ ئیلیەت بە كاریگەریی هەردوو تیۆرە ڕێژەیییەكەی ئاینشتاین، ئاینشتاین لە بواری فیزیا و ماتماتیك و ئیلیەت بە تێگەیشتن لەو تیۆرانە، شاكاری خۆی پێ داڕشتووە. لێرەدا دەتوانین بڵێن ئیلیەت دەقی “چوار چوارینە”ی بە كاریگەریی كات لە تیۆری ڕێژەییی ئاینشتاین نووسیوە، بۆیە دەتوانین بڵێین ئەم شاعیرە داهێنەرە بە باشی چووەتە نێو دنیای هەریەكە لە زانست فەلسەفە و ئایین و سۆفیزمیش و هەر لە تەنكاوی شیعر و ئەدەبیات نەماوەتەوە، بەڵكە هزر و ئاوەزی خۆی بە جۆرەها بوار ڕۆشن كردووەتەوە، ئاینشتاین خۆیشی سەرسامی شاكارەكانی ئیلیەت بووە.
لێرەدا دەتوانین دوو دێڕ وەك نموونە لە چوار چوارینەكەی بێنینەوە، كە پێوەندییان بە كات و ڕێژەیییەوە هەیە. ئیلیەت لە دێڕێكدا دەڵێـت:
ڕابردوو و هەنووكە، لەوەیە هەردووكیان لە دواڕۆژ بێنە ئێرە.
كات هیچ سەرپێچی ناكات، مەگەر لەڕێی كات خۆیەوە نەبێت.
كەواتە ئیلیەت لە لایەنی چەمك و فیكرەوە، نەك لە ڕێی لایەنی كرداریی زانستەوە كەوتووەتە بن كاریگەریی تیۆری ڕێژەیی.
زۆر لە ئەدیب و نووسەرانی دنیا شارەزاییەكی باشیان لە داهێنانەكانی ئاینشتاین هەبووە و بە باشی تێیگەیشتوون، لێرەدا دەتوانین نموونەی جیمس جۆیس و مارسێل پرۆست و سامۆیڵ بیكیت و هێكسلی و زۆری تر بێنینەوە، تەنانەت جۆیس مەبەستی بووە بایەخ بە گۆڕانكاری لەو میتۆدە كلاسیكییە بدات كە لە چەمكی كات و هۆش و هەستكردن هەن، بۆیە دەبینین كارەكانی جۆیس لەبارەی كات و ئەو بۆچوونە هاوچاخەی لەبارەی كات لە ئارادان، بە هەمان چەمك و ڕێدا دەڕۆن، هەروەها زۆری سوود لە ڕێژەیی و هەندازە و جوولەی تەن و كات و شوێنكات”زمكان”یش وەرگرتووە، كارەكانی ئاینشتاین بوونەتە هۆی داهێنانی زێتر لە دەقەكانی، لە ڕۆمانی یولیسیس ڕاستەوخۆ باسی ڕێژەیی دەكات.
زۆر لە ئەدیبە گەورەكانی دنیا بە قووڵی چوونەتە نێو زانست و لێی وردبوونەتەوە و بۆ دەقەكانی خۆیان چ ڕاستەوخۆ یان بە سوود وەرگرتن لە زانست، دەقی خەیاڵمەندانەیان، لە چیڕۆك و ڕۆمان و تەنانەت شیعریش داهێناوە و داهێنانی زۆریان لە ئەدەبی زمانەكانی خۆیان كردووە، دەتوانین ئاماژە بە ناوی “بۆرخیس”یش بكەین كە سوودی لە كات وەگرتووە و بە زانیارییەكانی لەم بارەیەوە، توانیویەتی زانست ئاوێزانی چیڕۆكەكانی خۆی بكات، پۆل ڤالێری لە وتارەكانی، دەقەكانی ئیدینگتۆن و ئیتاڵۆ كالڤینۆ و زۆری تر پەلیان بۆ زانست ڕەگاژۆ چووە، تەنانەت دەتوانین لەناو عەرەب ئاماژە بە بیرمەندانی وەكوو مستەفا مەحموود بكەین كە شارەزای فیزیا و گەردوونناسی و بایۆلۆجی بووە، هەروەها سەلامە مووسا لە بایۆلۆجی و بوارەكانی زیندەزانی و تۆفیق ئەلحەكیم لە پزیشكی و عەققاد لە سایكۆلۆجیا و بایۆلۆجی و ئەحمەد زەكی لە كیمیا و فیزیا و زۆری دیكە كە شارەزایی تەواوی ئەو زانستانە بوون، بێگومان ئەمەیش لە دەقەكانیان ڕەنگی داوەتەوە.
بەداخەوە تا ئێستە لە نێو ئەدیبانی كورد، جگە لە شەهید عەبدولخالیق مەعرووف، كە شارەزای ئەلیكترۆنیك و كارەبا و بەشێكی فیزیا بووە، تاقە یەك ئەدیبی كوردمان نییە كە بەوە ناسرابێت جگە لەو بوارەی دەقەكانی خۆی پێ نووسیوە، دەقێكی زانستیی هەبێت یان كەمێك شارەزای زانست بێت، یان پاشخانێكی زانستیی هەبێت و ئەوەی لەبارەی زانست هەیەتی لە دەقەكانیدا ڕەنگیان دابێتەوە و خوێنەر بتوانێت سوودێكی باشیان لێ وەرگرێت، چما ئێمە شاعیرمان كەمە تەنێ شیعر بخوێننەوە و لە هیچ شتی تری ژیان نەزانن! یان هەست دەكەین تەنێ بابەتی ئەدەبی دەخوێننەوە، دوورەپەرێزی زانین لێی دەژین و نازانن لە دنیادا چی دەگوزەرێت! ئەمە لا باسێكی دیكەیە و جێی وتوێژ و تۆژینەوەیە.
لێرەدا دەمەوێ لەبارەی ناوی ئاینشتاین هەڵوەستەیەك بكەم، ئاینشتاین ئەو زانا و فەیلەسووفە ناودارەیە كە یەكێك بووە لەو دە كەسانەی سەدەی بیستەم، ئەو دە كەسەی كاریگەریی گەورەیان بەسەر ڕەوتی زانین و ژیانی مرۆڤایەتییەوە بووە. ناوی خۆی “ئەلبێرت”ە و ناسناوی بنەماڵەكەیان “ئاینشتاین”ە، كە لە هەردوو وشەی زمانی ئەڵمانی “ئاین + شتاین” وەرگیراوە، وشەی “ئاین” واتە یەك، لە زمانی ئەڵمانی بە ژمارە یەك دەگوترێ ئاین، وەك چۆن لە ئینگلیزی دەگوترێ “وەن”، هەروەها وشەی “شتاین” واتە بەرد، لە زمانی ئینگلیزییش هەر “ستۆن”ی پێ دەگوترێ، كەواتە وشەی ئاینشتاین واتە “یەك بەرد”، بە عەرەبییش دەنووسرێ اینشتاین. بەداخەوە زۆر لە نووسەرانی كورد و عەرەبیش ناوەكە بە هەڵە دەنووسن، زۆر نووسەری عەرەب دەنووسن انشتین یان انستین. دەمەوێ ئاماژە بەوەش بدەم، لە وەرگێڕانی ئەم كتێبەی عەلی حوسێن، كە كاك سەباح ئیسماعیل كردوویە بە كوردی، هەر بە هەڵە نووسراوە “ئەنیشتاین”، جا نازانین هەڵەكە لە كاك سەباح ئیسماعیل ە یان لە كاك عەلی حوسێن!
لە بڕگەیەكی ئەم كتێبە، نووسەر ڕەخنە لە بیرمەندی گەورەی عەرەب مستەفا مەحموود دەگرێت كە لە كتێبی “ئاینشتاین و ڕێژەیی” باسی ڕێژەیی بردووەتەوە سەر لاڕێی ئایدیایی و غەیبی و لەوێ تووشی هەڵیتوپەڵیت بووە و گومان لە تیۆری ڕێژەیی دەكات و ڕشتە لەسەر ئەوەی تیۆرەكە خۆی ڕێژەیییە، هەروەها مستەفا مەحموود لە كتێبەكەی خۆی، داهێنانەكەی ئاینشتاینی بردووەتەوە سەر باسی بوونی خودا و ڕووح و ئەودیو ماددە، كە ئاینشتاین باسوخواسێكی ئەم بابەتانەی لە تیۆری ڕێژەیی نەكردووە! بۆیە مستەفا مەحموود لە باسە زانستییەكە لایداوە و لە میتۆدی ئەكادیمی دوور كەوتووەتەوە، ئەو باسانەی مستەفا مەحموود پێوەندییان بە داهێنانەكەی ئاینشتاینەوە نییە.
هەروەها لە پەرەگرافێكی لاپەڕە 19ی كتێبەكەدا، گوایە لە ئینسایكلۆپیدیای بەریتانیدا هاتووە، نووسراوە: “ئاینشتاین لە پانزە ساڵی یەكەمی سەدەی بیستدا زنجیرەیەك تیۆری پێشكەش كرد، بۆ یەكەمین جار سەلماندی بارستە و وزە یەكسانن..”
لێرەدا دەبێ هەڵوەستەیەك لەسەر دوا دێڕی ئەم نووسینە بكەم، چونكە باوەڕ ناكەم ئەم ئینسایكلۆپیدیایە بەم شێوەیەی نووسیبێت، تەنانەت ئەگەر وایشی نووسیبێت، ئەوا هەڵەیەكی گەورەی كردووە، چونكە لێرەدا هاتووە گوایە ئاینشتاین سەلماندوویەتی بارستە و وزە یەكسانن، بێگومان ئەمە دوورە لە ڕاستییەوە، چونكە ئاینشتاین نە ئەمەی سەلماندووە، نە وایشی گوتووە و لە هەردوو تیۆرە ڕێژەیییەكەیشی شتی وا نەنووسراوە و نەسەلمێنراوە، خۆ ئەگەر وایشی نووسیبێت، ئەوا پێچەوانەی هاوكێشە ناودارەكەی خۆی لەبارەی بارستایی و وزە نووسیویەتی! ئەمەش كارێكی نەكردەیە. لێرەدا بە پێویستی دەزانم بڵێم:
بارستایی و وزە، دوو شتی یەكسان نین، بەڵام پێوەندیی نێوانیان ڕاستەوانەیییە، دەتوانین نموونەی ئەمە بەم شێوەیە بێنینەوە:
ئەگەر وزەی یەك كیلۆگرام لە ماددەیەك بڕێكی دیاریكراو لە جوول یان ئێرگ بێت، ئەوا وزەی دوو كیلۆگرام لەو ماددەیە دەكاتە دوو ئەوەندەی بڕە دیاریكراوەكە، وزەی سێ كیلۆگرام دەكاتە سێ ئەوەندە،..تاد.
كەواتە ناتوانین بڵێین بارستە و وزە یەكسانن، چونكە لە بنەڕەتەوە یەكەی پێوانیشیان جیاوازە، بەڵام دەتوانین بڵێین پێوەندیی نێوانیان پێوەندییەكی ڕاستەوانەیییە، ئاینشتاین بەپێی ئەو هاوكێشەیەی كە دایناوە، سەلماندوویەتی وزەی تەنی وەستاو ڕاستەوانە لەگەڵ بارستایی دەگۆڕێت، هاوكێشەكە ئەمەیە:
وزە دەكاتە سەرەنجامی لێكدانی بارستایی و دووجای خێرایی ڕووناكی.
وزە = بارستایی × دووجای خێرایی ڕووناكی.
كەواتە لێرەدا ئەو تەنەی كە لە جوولەدایە، وزەكەی بەپێی جوولەكەی دەگۆڕێت.
جوولەوزە دەكاتە سەرەنجامی لێكدانی نیوەی بارستایی و دووجای خێرایی ڕووناكی.
جوولەوزە = نیوەی بارستایی × دووجای خێرایی ڕووناكی.
كەواتە بڕێكی دیاریكراو لە بارستایی ماددەیەك دەكاتە بڕێكی سنوورداری وزە.
وزە بە یەكەی “جوول” یان “ئێرگ” دەپیورێت، بەڵام بارستایی بە یەكەی “گرام” یان “كیلۆگرام” دەپیورێت، بۆیە وزە و بارستایی یەكسان نین، بەڵكوو پێوەندیی ڕاستەوخۆیان بە یەكترەوە هەیە. دەتوانین بڵێین بارستایی جۆرێكە لە جۆرەكانی وزە و دەتوانرێت بارستایی بگۆڕدرێت بۆ وزە و بە پێچەوانەیشەوە، بۆ نموونە یەك كیلۆگرام ڕەژوو ئەگەر بسووتێنرێت، ئەوا بەشی زۆری بارستایییەكەی بۆ وزەی گەرمی دەگۆڕێت، كەواتە وزە لە جۆرێكیشەوە دەگۆڕێت بۆ جۆرێكی تر، بۆ نموونە كاتێ وزەی كارەبا دەخرێتە سەر گڵۆپێك، ئەوا كارەباوزەكە دەگۆڕێت بۆ وزەی ڕووناكی، خۆ ئەگەر وزەی كارەبا بخرێتە سەر جەنەرەیتەرێك، ئەوا كارەباوزەكە دەگۆڕێت بۆ جوولەوزە، واتە میكانیكە وزە. نموونەی سادەی یەكجار زۆر لەبارەی جۆرەكانی دیكەی وزە هەن.
بە كورتی دەتوانین بڵێین پێوەندیی نێوان بارستایی و وزە پێوەندییەكی ئالوگۆڕییە نەك یەكسانی.
حەز دەكەم لێرە ئاماژە بە باری سەرنجی خۆم لەبارەی هەڵەیەكی تری نێو كتێبەی عەلی حوسێن بدەم، كە دڵنیام هەڵەكە لە نووسەری كتێبەكە نییە، بەڵكوو لە كاك “سەباح ئیسماعیل”ی وەرگێڕە، جگە لەوەی كاك سەباح خۆی پسپۆرێكی بواری زانستە، نەدەبوو هەڵەیەكی وای بەسەردا تێپەڕێت. بەداخەوە زۆر نووسەری دیكەش، گەلێك جار هەمان هەڵەیان كردووە و پێشتریش لەمە دوواوم، هیوادارم چیتر ئەمە بەسەر نووسەرانی كورد تێپەڕ نەبێت.
لە لاپەڕە 23ی كتێبەكە نووسراوە “خێرایی تیشك”.. خێرایی تیشك واتە “سرعة الشعاع”، یان كە دەڵێین “تیشكی خۆر” بە عەرەبی واتە “اشعة الشمس”.
نووسەری كتێبەكە باسی “خێرایی ڕووناكی” لە هاوكێشە ناودارەكەی ئاینشتاین دەكات كە پێوەندیی بە بارستایی و وزەوە هەیە. نووسەر نووسیویەتی “سرعة الضوء” كە ڕێك دەكاتە “خێرایی ڕووناكی”، لێرەدا مەبەستی خێرایی تیشك نییە، بەڵكە مەبەستی خێرایی ڕووناكییە، كە دەكاتە “سرعة الضوء”.
پێویستە نووسەران و خوێنەرانیش، جیاوازی لە نێوان هەردوو وشە یان هەردوو زاراوەی “ڕووناکی” و “تیشک” بكەن، چونکە دوو زاراوەی جیان و مانای مەبەست و ڕستە دەگۆڕن.
ڕووناکی: بە ئینگلیزی (light) و بە عەرەبی (الضوء)ی پێ دەڵێن. بریتییە لە بەشێک لە تیشکی کارۆموگناتیسی، بە دیاریکراوی بریتییە لە تەنیا ئەو بەشە لە ڕووناكی كە چاوی مرۆڤ ڕووناکییەكە دەبینێت و پێی دەڵێن ڕووناکیی بینراو. پێویستە ئەوە بزانین كە ڕووناکی تیشکە، وەلێ مەرج نییە هەموو تیشکێک ڕووناکی بێت! تیشک، هەموو جۆرە شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان دەگرێتەوە، كە بە چاو نابینرێن، بەڵام ڕووناکی تەنیا بەشە بینراوەکەیەتی (چاوی مرۆڤ دەیبینێت). درێژیی شەپۆلی ڕووناکیی بینراو لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٧٠٠ نانۆمەترە.
ڕووناکیی سپیی وەک تیشکی خۆر، بریتییە لە ڕەنگەکانی شەبەنگی بینراو: سۆر، پرتەقاڵی، زەرد، کەسک، شین، نیلی و وەنەوشەیی.
تیشک: بە ئینگلیزی (Radiation) یان بۆ تیشکێکی دیاریکراو (.Rads) و بە عەرەبی “الأشعة”ی پێ دەڵێن. ئەم زاراوەیە لە زانستدا وەک باسمان كرد، هەموو جۆرە شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان دەگرێتەوە، ئینجا ئەم شەپۆلانە بینراو بن یان نەبینراو.
تیشک بەپێی درێژیی شەپۆلەکانیان دابەش دەبن: خوار سۆر، تا سەروو وەنەوشەیی، ڕادیۆیی، ئێکس و گاما.
ئەمەم بۆیە نووسی چونکە زۆر نووسەر و ڕۆژنامەنووسی ناودار، ئەم دوو وشەیە بە هەڵە دەجێگۆڕێنن و نایجیاوازێنن.
زمانی کوردی، لێی شارەزا بیت و عیشقی وشە و زاراوە و زار و شێوەزار و بنزاری بیت، پەکت بۆ هیچ زاراوەیەکی زانستی و فەلسەفییش ناکەوێ، زمانێكی زۆر دەوڵەمەندە و هەر هەموو شتێکی تێدایە! وەلێ بەداخەوە کەم هێزە، بۆیە پێویستە کار بکەین بۆ بەهێزکردنی.

هەولێر 10/8/2026




كورداندنی فەلسەفە بەرهەمەكانی كەمال میراودەلی بە نموونە.. سەدیق سەعید ڕواندزی






لە سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوو، گرووپێكی ڕۆشنبیریی ئەكتیڤ و كارا، بە ماوەیەكی كەم لە دنیای ڕۆشنبیریی ئێمەدا دەركەوتن و توانیان شوناسێك بۆ خۆیان دروست بكەن و ببنە جێی تێڕٍامان و خوێندنەوە لای هەموومان. ئەم گرووپە، كە لە چەند نووسەرێكی دیار و بەتوانا و هەڵگڕی پاشخانیچكی گەورەی ڕۆشنبیریی و هزری و فەلسەفی پێكهاتبوون، توانیان بۆ ماوەی پانزە ساڵ، پێشەنگی دنیای ڕۆشنبیریی ئێمە بن، كە ئەوانیش ڕەهەندییەكان بوون. ڕەهەندییەكان، بە پاشخانێكی گەورە و بە زمانێكی قووڵ و بە تێگەیشتنێكی مەعریفییانەوە، هەوڵی شڕۆڤەكردن و خوێندنەوەی كۆمەڵگەی كوردییان داو توانیان نەوەیەك لە خوێنەران، بۆ ماوەی چەند ساڵێك دروست بكەن، بەڵام ئەم گرووپە، وەك چۆن بە خێرایی و دراماتیكیانە دەركەوت، بەو شێوەیەش كۆتایان هات. ڕەهەندییەكان، هەتا بڵێی كەسانی بە تواناو بە ئاگابوون، لە میتۆدی فەلسەفی و هزری خۆرئاوا، بەڵام گەورەترین خەوشی گرووپەكە ئەوە بوو، كە نەینتوانی زمانی كوردی، وەك پردی پەیوەندی و بەستنەوەی خۆیان بە كۆمەڵگەكەیانەوە بخەنە گەر. بۆیە تێڕوانینە شیكاریی و ڕەخنەیەكانیان و دیدە فەلسەفی و هزریەكانیان، لە نێو جیهانبینی خۆرئاوا دەخولایەوە، هەر بۆیەشە نەیانتوانی تا سەر لەو كاریگەری دانانە لەسەر خوێنەر و مرۆڤی كورد بمێننەوە. ئەوە گرنگ نییە نووسەرێك چەند باسی فۆكۆ دەكات و چەندە ڕۆشنبیرریی لە بارەی ئەو فەیلەسوفەوە هەیە، ئەوە گرنگە، تا چەند سەركەوتوو دەبێت لە گەیاندنی ئەو ڕۆشنبیرییە، بە جیهانبینی و زمانی كوردانە و نەتەوەییانەی خۆیەوە. ڕەهەندییەكان لەوەدا شكستیان هێنا، گەرچی كەرستەی بەرفراوان و هزری قووڵی خۆرئاوایانە و جیهانبینییەكی فراوانی نووسین و تێڕامانیان هەبوو، بەڵام زمانێكی گەیێنەر و پەیوەندی بەستنیان نەبوو، بۆیە گەر ئێستا سەرنج لە كارەكانیان بدەین، دەبینین پتر ئەدەبی و ڕۆژانەیین لەوەی هزری بن، بە تایبەتیش بۆ خوێنەری كورد. گەلێك جار، پاساوی ڕەهەندییەكان بۆ ئەم گیرو گازە هزرییە ئەوە بوو، كە زمانی كوردی، زمانی هزر و فەلسەفە و زانست نییە، زمانێك نییە بتوانرێت ڕەهەندی هزریی پێ دەرببڕدرێت و هەموو ئەو چەمك و زاراوە فەلسەفی و هزرییانەی لە كولتووری خۆرئاوا هەن، تەرجەمەی سەر زمانی كوردی بكرێن، بەڵام لە ڕاستیدا، ئەم پاساوە جگە لە خۆدزینەوە، ئاشنا نەبوون بە سرووشت و بونیادی هزریی و كۆمەڵایەتی تاكی كوردی و كۆمەڵگەی كوردی هیچی تر نییە. زمانی كوردی، لەو زمانانەیە كە فرە ڕەهەندە، دەتوانرێت لە هەموو كایەكی هزریی و ڕۆشنبیریی بخرێتە گەڕ زمانی ئاماژە و مانایە، بەڵام ئەوەی لەو نێوەندەدا گرنگە، چۆنیەتی ئەو گەیاندنەیە! كاتێ خوێنەرێكی سادەی كورد، بابەتێكی فەلسەفی بە زمانی كوردی دەخوێنێتەوە، جیایە لەوەی بە زمانێكی وشك و برینگی فەلسەفییانەی خۆرئاوا بیخوێنێتەوە! ڕەهەندییەكان ئەو زمانەیان نەبوو، گەرچی بە سرووشت بە كوردیش دەیاننووسی، بەڵام نەیانتوانی پردی پەیوەندی لەگەڵ ئەویتر بونیاد بنێن. ئەوان جیهانبینییەكی قووڵ و فراوانیان هەبوو، بەڵام كوردانە نەبوو، كە ئەمەش گرفتی هەرە دیاری ئەو گرووپە بوو بە ئێستاشەوە، گەرچی دوای ئەوەی زانیان ناتوانن كار لە سەر هزری كۆمەڵگەی كوردی، بە میتۆدێكی كوردانە بكەن، ئیدی بایان دایەوە لای ڕۆمان، وەك بەختیار عەلی. بێگومان فەلسەفە بە سرووشت، كایەیەكی هزری قووڵە و زۆرجار لە نێوەندە میللی و كۆمەڵایەتییەكەدا، گەر كەسێك بە جۆرە زمانێكی قورس، یان ئاڵۆز قسە بكات، بۆ شۆخی و بە توانجەوە بەرانبەرەكەی پێی دەڵێت فەلسەفیانە مەدوێ! بەو مانایەی ئەم دەربڕینە، لە ئاستی تێگەیشتنی باو، هوشیاری كۆمەڵی دایە و بژاردەیی و تایبەتە، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا دەكرێت دەستبەرداری فەلسەفە بین، بە بیانووی ئەوەی كایەی زاست و لۆژیك و هزر و مەعریفەی قووڵی زانینە؟ دەكرێ باس لە فەلسەفە نەكەین، چونكە پاشخانی ڕۆشنبیریی كۆمەڵگای ئێمە لەو ئاستەدا نییە، فەلسەفە وەربگرێ؟ لەو جۆرە كۆمەڵگایانەدا، فەلسەفە شۆڕ كەینەوە بۆ نێو كۆمەڵگە، یان كۆمەڵگە ببەینە ئاستی فەلسەفە؟ بێگومان دەتوانرێت هەرچی فەلسەفەی خۆرئاوا هەیە، لە كۆمەڵگەدا، بەر باس بدرێت، بەو مەرجەی زمانی ئەو باسكردنە، ڕەنگدانەوەی كولتوور و جیهانبینی كوردانە بێت. لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا، زۆربەی هەرە زۆری بەرهەمە ئەدەبی و فەلسەفییەكانی شاعیر و نووسەر و ئەكادیمی (دكتۆر كەمال میرودەلی)م خوێندنەوە. ئەزموونی نووسینی ئەم نووسەرە، لە بواری فەلسەفەدا، دەرخەری ئەو ڕاستییەیە كە نەك دەتوانرێن باسی فەلسەفە بە زمانی كوردی بكرێت، وەك ئەوەی ڕەهەندییەكان و ئێمەش تێی گەیشتووین كە گوایا زمانی كوردی تەنێ زمانی ئەدەب و هونەرە، بەڵكو هەمان ئەو زمانە، دەتوانرێت وەسفی قووڵی فەلسەفەشی پێ بكرێت و بگرە فەلسەفە بكوردیندرێش. بەرهەمەكانی میراودەلی، نموونەی بەرجەستە و دیاریی كورداندنی فەلسەفە و هزری هیگل و فۆكۆ و نیتشە و فەیلەسوفەكانی دیكەی دنیان! ئەمە بەو مانایە نییە كە نووسەر لە میانەی ئەو باسانەدا، كرۆكی كاری فەلسەفیانەی ئەوان، لە كولتووری خۆر ئاوا داببڕێت، بەڵكو بەو مانایەی، ئەو باسی فەلسەفەی خۆرئاوامان بە كوردی بۆ دەكات، نەك بە تێگەیشتنێكی خۆرئاوایانە. جیاوازی لە باسكردنی فەلسەفە لە نێوان مەریوان و بەختیار و ئاراس لەلایەكەوە، لەگەڵ كارەكانی میراودەلی لەوەدایە، كە میراودەلی بە زمانێكی كوردییانە، بەتێگەیشتنێكی كوردییانە، بە جیهانبینی و لە نێو كولتوورێكی كوردییانەدا، باسی فەلسەفەمان بۆ دەكات، پێچەوانەی ڕەهەندییەكان كە باسی فەلسەفە دەكەن، بەڵام هیچ كام لەو خەسڵەتانە لە نووسینەكانیان نییە. من هاوڕێیەكی خوێنەرم، كە سەدان كتێبی خوێندۆتەوە، لە وەسفی كتێبێكی ئازاد حەمە، لە بارەی پۆست مۆدێرنیزم، پێی گوتم كە زمانی نووسینی یەكجار وشك و بریشك و ڕەقە و بۆ من زۆر ئەستەم بوو تا كەمێكی لێ تێگەیشتم، كەواتا بە نموونە زمانێكی لەو شێوەیە، دەتوانێت ئەڵقەی پەیوەندی لەگەڵ خوێنەری هەمووەكی ببەستێت؟ ڕەنگە بپرسن فەلسەفە لە هیچ كۆمەڵگایەكدا، كایەیەكی گشتی نییە، بەڵام كاتێ سوكرات و ئەرستۆ و ئەفلاتوون، فەلسەفەیان داهێنا، پۆلینی كۆمەڵگەیان نەكرد، بەڵكو دیاردە سرووشتی و مرۆیی و هزرییەكانیان، كردە چەقی كاركردنیان، بۆیە دەكرێ باسی فەلسەفە بكەین، لێشی تێ بگەین بێ ئەوەی، پەنا وەبەر سەدان بیرو بۆچوونی فەلسەفی بەرین، كە ڕەنگە لە زمان و كولتووری ئێمە دوور بێت. دكتۆر میراودەلی، لە باسكردنی فەلسەفی خۆرئاوادا بە زمانی كوردی، نەك هەر سەركەوتوو بووە، بەڵكو نموونەی بێ هاوتاو دیاری كورداندنی فەلسەفەشە، كارەكانی ئەو لە بواری فەلسەفەدا، دەروازەیەكی گەورە و گرنگ بە ڕووی هزری خوێنەری سادەی كورد، كە جگە لەزمانی كوردی زمانی تر نازانێت دەكاتەوە، كە بە زمانی نەتەوەیی خۆی لە فەلسەفە بگات. ئەم كورداندنە، سەرەتا لە زمانەوە دەست پێ دەكات، پاشان چەمك و زاراوە فەلسەفییەكان. میراودەلی، زۆرباش ئەوە دەزانێت و دركی بەوە كردووە، كە ڕێزكردنی ناوی فە یلەسوف و تێز و بۆچوونەكانیان، گەر بە كوردی نەبێت، وەك گوێز ژماردن بۆ خوێنەر وایە! كوردی لێرەدا، واتای ئەوە نییە بە زمانی كوردی بنووسێت، چونكە ڕەهەندییەكانیش بە كوردی دەیاننووسی، بەڵكو بەو مانایەی بەجیهانبیەكی كوردانە بنووسێت. رەفیق سابیر، لە میانەی نووسینی شیعردا، كاتێ پرسیاری ئەوەیان لێكردبوو، كە بۆچی بە زمانی سویدی شیعر نانووسێت؟ لەوەڵامدا گوتی من ناتوانم بە زمانی سویدی هەستەكانم دەربڕم، چونكە شیعر هەستە، بەر لەوەی هزر بێت، لەو سۆنگەیشەوە قووڵبوونەوە لە كولتوور و پاشخانی ڕۆشنبیریی مرۆڤی كورد، فاكتێكە بۆ ئەوەی نووسەر باشتر و سەركەوتووتر بۆچوونەكانی بگەیەنێت. یەكێك لە دیارترین خەسڵەتەكانی تێزی كورداندنی فەلسەفە لای میروادەَلی ئەوەیە، كە سەرجەم ئەو چەمك و زاراوە هزریی و فەلسەفیانەی لە نێو زمان دان دەكوردێنێت. بۆ نموونە: لە بەرانبەر فەزا، بۆشاگە بەكار دێنێت، لە بەرانبەر كۆنسێپت، بنەڕەوت بەكار دێنێت، ئەمانە و دەیان نموونەی دیكە. بە كوردیكردنی زاراوەكان، یارمەتی دەرە بۆ ئەوەی خوێنەر نەك تەنها بە زمانی خۆی، بەڵكو بە كولتوور و فەرهەنگی خۆشی لە فەلسەفە بگات! بۆیە میراودەلی لە نووسینەكانیدا هەرچی چەمك زاراوەی فەلسەفییە دەكوردێنێت، بەر لەوەی ڕاڤەی چەمكەكان بكات! ئەم نموونەیە لەكاركردن، بە دیاریكراوی لە هەردوو كتێبی ( ئەریكۆلۆژی فۆكۆ و قورئاانناسی بە قورئان و شیعرناسی بە شیعرو قانونناسی) زۆر بە قووڵی و كوردانە دەردەكەوێت، بۆیە كاتێ كتێبەكەی فۆكۆ دەخوێنینەوە، بە دیاریكراوی ئەو تێگەیشتنەمان لادروست دەبێت، كە ئێمە باس و بابەتێكی دیكەی جیاواز لە ڕەهەندییەكان لە بارەی فۆكۆ دەخوێنینەوە. یان كاتێ كتێبی قورئانناسی، یان فەلسەفەی ئەز و قانونناسی و گەلێكی دیكەش دەخوێنینەوە، هەست دەكەین شتێكی جیاوازترمان لەوانەی پێشوو خوێندۆتەوە و دەخوێنینەوە. لێرەدا دەمەوێ دوو شێواز و زمانی نووسین ئاماژە پێ بدەم. هەڵبەتە ئێمە لە كار و نووسینە فەلسەفییەكانی دیكەی نووسەرانی دیش، فەلسەفە بە زمانی كوردی دەخوێنینەوە، بەڵام ئەوەی لە نووسینەكانی میراودەلی هەیە جیاوازترە! لە نووسینەكانی ئەو، ئێمە هەر تەنها بە زمانی كوردی فەلسەفە ناخوێنیینەوە، بەڵكو بە كوردیش تێی دەگەین، ڕەنگە هەر ئەمەش بێت هۆكاری ئەوەی هاوڕێیەكی خوێنەرم دوای خوێنەوەی سەدان كتێب، لە وتارە فەلسەفیەكانی ڕەهەندییەكان یان كاك ئازاد حەمە نەگات، بەڵام چێژ لە نووسینە فەلسەفییەكانی میراودەلی وەربگرێت. لێرەدا ئێمە لە بەردەم كورداندنی فەلسەفە داین، بەو مانایەی فەلسەفە هەر تەنها بە زمانی كوردی ناخوێنینەوە، بەڵكو بە تێگەیشتنێكی كوردانەشەوە تێی دەگەیەن، بێگومان ئێمە دەزانین تێز و تیۆرە فەلسەفییەكان، بە درێژایی مێژوو، ڕەنگە زۆربەیان وەكو خۆیان مابنەوە، وەك دیدگای ئەفلاتوون بۆ شیعر، كە جیایە لەهی ئەرستۆ، یان سۆفیستەكان، جیایە لە فەلسەفەی ئایدیالی، فەلسەفەش تەنها پەیوەست نییە بە گریكەكانەوە، كە ڕەهەندێكی مرۆیی و جیهانی هەیە، بەڵكو لێرەدا مەبەست ئەوەیە، كە ئێمە چۆن تێزو تێڕوانینی فەیلەسوفان بۆ هەر بابەتێكی مەعریفی و هزری بێت، بە كوردی دەكەین و لە چوارچێوەی ئەو زمان و كولتوورەی پێی نووسراوە دەریدەهێنین و ئاوێتەی كولتوور و ڕۆشنبیریی كوردی دەكەین. گەر نووسەرێك سەدان وتاریش لە بارەی فۆكۆ، یان هایدگەر، یان سوكرات بنووسێت و باسی فەلسەفەكەیان بكات، بە كوردیش نووسیبێتی، ئەوا بایەخێكی نییە، گەر ناوەڕۆك و كرۆكی بابەتەكە بە كوردی نەكرێت و خوێنەری كورد لێی تێ نەگات، هەر ئەمەشە گرفتی تێگەیشتن لە فەلسەفە لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، كە تا ئەو ئاستەی زۆرجار بە چەندین نوكتەی سەیر و سەمەرەو توانجی كۆمەڵایەتی گەمە بە فەلسەفە بكرێت، وەك ئەوەی دەڵێن :(جارێكیان هاوڕێیەك لە هاوڕێیەكی پرسی فەلسەفە چییە)ئەویش گوتی:( مریشك دان دەخوات، تۆش هێڵكەی مریشكەكە دەخۆی، كەواتا تۆ دانەكەت خواردووە) ! یان دەگوترێت، (باوكێك لە كوڕەكەی پرسی فەلسەفە چییە؟ كوڕەكەش پێی گوت تۆ لە سەر قەرەوەێلەی، قەروەێلەكەش لە سەر زەوییە، كەواتا تۆ لە سەر زەوی)! باوكەكەشی لە وەڵامدا دەڵێت عەمری خۆت و فەلسەفەكەشت نەمێنێت، كەس هەیە ئەمە نەزانێت ! ئەم هەمو توانج و بە كۆمیدیكردنەی فەلسەفە لە كولتووری كۆمەڵایەتی ئێمەدا، كە من خۆم بە منداڵی سەدان جار گوێبیبستی نوكتەی لەو شێوەیە بوومە، مانای ئەوە نییە كە ئێمە نەتەوەیەكین، گاڵتەمان بە فەلسەفە دێت، نەخێر، مانای ئەوەیە، پرسەكە هێندە ئاڵۆز و ناڕوون و هزری و سەخت كراوە، كە كەس نازانێت ئەوانەی باسی فەلسەفە دەكەن، باسی چی دەكەن؟ بۆیە زۆر گرنگە ئەوانەی لە بواری كایەی فەلسەفەدا دەنووسن و كار دەكەن، درك بەو دوو جیاوازییە بكەن. ئێمە بەهەڵە لە فەلسەفە گەیشتووین، بە نموونە هەزاران كەس پێیان وایە فەرهاد پیرباڵ فەیلەسوفە، كە نە كارەكانی، نە بەشێكی زۆری نووسینەكانی فڕیان بە دنیای فەلسەفەوە نییە، جگە لە شۆخیكردنێكی لەیبۆكی و بێ مانای كۆمەڵایەتی، كە مایەی هێنانە پێكەنینتی خەڵكە، لە بەرانبەردا، باز بە سەر دەیان كتێبی هزری و ئەدەبی و هونەری و فەلسەفی كەمال میراودەلی دەدەین و نایانخوێنینەوە، كە بنەما ڕاستەقینەكانی هزر و فەلسەفە لەوێدان. لە كۆتاییدا، سەرنجی خوێنەران بۆ ئەوە ڕادەكێشم، كە درێخی نەكەن لە خوێنەوەی بەرهەمەكانی میراودەلی، چونكە كۆمەكێكی گەورەی پاشخانی هزریی و ڕۆشنبیریان دەكات.

*ئەم بابەتە لە هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان ژمارە(1506) لە 22/9/2026 بڵاوكراوەتەوە.




شەڕی شەش ڕۆژەی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٧.. مەحمود چاوەش

خاڵی وەرچەرخانی شکستی عەرەبی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا (بۆچی عەقڵییەتی عەرەب شەرم لە هیچ ئەزموونێکی مێژوویی ناکات)

لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٧دا سوپای ئیسڕائیل شکستێکی وێرانکەری بە میسڕ و ئەردەن و سوریا و وڵاتەکانی تری عەرەبدا هێنا، کە لە مێژوودا بە شکستی عەرەبی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٧ ناودەبرێت. کاریگەرییەکانی ئەم جەنگە تا ئەم ڕۆژگارەش هەستیان پێدەکرێت. مێژوونووسان باش جەمال عەبدوڵناسڕی سەرۆکی ئەو کاتەی میسڕیان وەبیردێت، کە سوپای میسڕ، هەروەها سوپای ئەردەن و سوریاشی دژی ئیسڕائیل خستە ژێر زەنگی ئاگادارییەوە. ئەو خۆی بە پاڵەوان و ڕزگارکەری “نەتەوەی عەرەبی” دەزانی و پێی وابوو، کە دەوڵەتی ئیسڕائیل لەناو دەبات و جووەکان لە وڵاتی خۆیان وەدەردێنێت و لە جێگەی ئەواندا عەرەبە فەڵەستینییەکان هاوردەی شاری پیرۆزی قودس دەکات. خەونی پیاوێك، کە لە جەنگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٧دا بەهەدەر چوو، لێ ئەو دەیخواست نەتەوەی عەرەب لەژێر کاریگەری کۆڵۆنیدا دەربهێنێت و “نەتەوەیەکی عەرەبی یەکگرتوو” بەدەسبهێنێت. چ خەونێکی خۆشی ئەو بوو، جووەکان جارێکی تر ڕووبەڕوی هۆڵۆکۆسێکی تر بکاتەوە. چ تەوس و گاڵتەجاڕییەك بوو، خەونەکەی ئەو لە ماوەی شەش ڕۆژدا بە فیڕۆ چوو. هەر لە ڕۆژی یەکەمی هێرشی هێزە ئاسمانییەکانی ئیسڕائیلدا بۆ سەر میسر، شکستی سوپای میسڕی زۆر بە ڕوونی دەرکەوت. لەبری ئەم خەونە سوپاکەی لە ٥ مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٧دا، لە کاتژمێژی هەشتی بەیانیدا، گەورەترین شکستی لە مێژووی ئەو وڵاتەدا بەسەرهات. جەمال عەبدوڵناسڕ پاش ٣ ساڵ بە جەڵتەی دڵ دەمرێت، وەك دەڵێن لە ئەنجامی “دڵێکی شکاو”ەوە، تەمەنی تەنها ٥٢ ساڵ بوو. ئەو هێندە لە خۆی و سوپاکەی ڕازی بوو، کە بتوانێت لە ماوەیەکی زۆر کەمدا خەونەکانی بەدیبهێنێت، وەلی خەیاڵی خاو بوو، هەڵەی لە هەڵسەنگاندنی دۆخەکەدا کرد. ئەو بۆ ئەم مەبەستە دانیشتوانی گۆندەکان لە جوتیار و کرێکار وەك یەدەگێك بۆ جەنك دیاری کردبوو، کە ئامادەییان بۆ مەشقی سەربازیی نەکردبوو. دیارە جەمال عەبدوڵناسڕ بیری لە دەرئەنجامەکانی ئەم جەنگە دژی ئیسڕائیل نەکردبۆوە، کاتێك داوایان لە سەربازەکانی یوئێن (UN) کرد، سنوورەکان بەجێبهێڵن. میسڕییەکان بە کارمەندێکی باڵای یوئێنیان وتوبوو، نیگەران مەبە سبەی لە تەلئەبیب پێکەوە نانی بەیانی دەخۆین. ئەمە هەر مێژووی دۆنخیشۆت و لەخۆباییەکانی مێژوومان وەبیر ناخاتەوە، بەڵکو مێنیاڵیتی و عەقڵییەتی نەتەوەی عەرەبمان بۆ ئاشکرا دەکات، کاتێک کە خۆیان بە هێز و زلهێز دەزانن پێیان وایە مرۆڤەکانی دەوریان هێندە لاوازن، کە بە پێڵاوەکانیان سەرکوتیان بکەن، پێچەوانەکەشی زۆر ڕوونە، کە لە کاتی تەنگانەدا داوای یارمەتی و پاڕانەوە و “بۆ خاتری خوا و پێغەمبەرەکەیان” دەکەن. عەبدوڵناسڕ هێزە سەربازییەکان و دانیشتوانە هەژارەکەی میسڕی کردە قوربانی لوتبەرزی و لەخۆباییبوونی خۆی. هەر بەوەشەوە نەوەستا، بەڵکو هانی مەلیك حسەینی ئەردەن و سوپای سوریاشی دا، پشتیوانی لە پلانەکەی بکەن. هەموو وڵاتانی عەرەبی لەسەر شەقامەکان چەپڵە و هوتافیان بۆ جەمال عەبدوڵناسڕی سەرۆکی ئەو کاتەی میسڕیان لێدەدا، بە عێراقی عەرەبیشەوە. هەموو شانازیان بە جەمال عەبدوڵناسڕەوە وەك ڕێخەری یەکگرتنی نەتەوەی عەرەب دەکرد. پڕوپاگەندەی وڵاتە عەرەبییەکان دژی ئیسڕائیل و جووەکان هێندە بەهێز و کاریگەر بوو، کە جووەکانی ئەوروپا لە ڕوخانی دەوڵەتی ئیسڕائیل دەترسان. فشە و فیشاڵی وڵاتانی عەرەبی هێندە بەرز و سەیروسەمەرە بوو، کە وایان بۆ جیهان دەردەخست، کە ئیسڕائیل لەسەر نەخشەی جیهان نامێنێت و جووەکانیش لەو دەڤەرە ئاوارە دەکەن و هەڵیان دەدەنە دەریاوە. ئیسڕائیلیش هەلی مێژوویی خۆی بەهەدەر نەدا و جەنگەکەی لە بەرژەوەندییەکانی خۆیدا کردە جەنگی بەرگری دژی توانەوەی جووەکان. ئیسڕائیل کە ئاگاداری ئەم پلانەی جەمال عەبدوڵناسڕ و وڵاتانی تری عەرەبی بۆوە، کەوتە خۆئامادەکردنی سوپاکەی لە هەموو بەرەکانی جەنگدا. لیڤی ئەشکۆڵ، سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری ئەو دەمەی ئیسڕائیل هەوڵی دەدا ئەم جەنگە ڕوونەدات و بە شێوەی ئاشتیخوازانە چارەسەر بکرێت، ئاخر ئەو دەیزانی ئەو جەنگە چ وێرانکەرییەك بۆ هەردوو لایەن دەخوڵقێنێت و سوپای ئیسڕائیلیش چەند بەتوانایە، بەڵام لایەنی جەمال عەبدوڵناسڕ و وڵاتانی تری عەرەب بەمە ڕازی نەبوون و نەشیان دەتوانی لە بڕیارەکەیان پاشگەز ببنەوە. ئەو کاتەی وڵاتانی عەرەبی و سوپاکانیان هەڕەشەیان بە لەناوبردنی ئیسڕائیل دەکرد، سوپای ئیسڕائیل زۆر بە تەدبیر و هزری کۆنکرێتەوە ئەم هەڕەشانەی وەردەگرت و پلانەکانیان بە نهێنی هێشتەوە و هیچ گومانێکیان لە سەرکەوتنی خۆیان نەدەکرد. دواتر کە ناکۆکییەکان پەرەیان سەند، ناچار لیڤی ئەشکۆڵ دەستبەرداری وەزیری بەرگری دەبێت، چونکە ئەو نەیدەویست ترسی گەلەکەی لە جەنگ پشتگوێ بخات. دانیشتوانی ئیسڕائیل داوایان لە لیڤی ئەشکۆڵ دەکرد جەنەڕاڵێکی سەربازی بکاتە وەزیری بەرگری ئیسڕائیل، بۆیە ئەویش بڕیاری دا، موشە دایان بکرێتە وەزیری بەرگری.
سەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٧، لە بەرەبەیانی ٥/٦/١٩٦٧ دا، فڕۆکەکانی سوپای ئیسڕائیل هێرشێکی چاوەڕواننەکراویان کردە سەر سوپای میسڕی، لەو کاتەی میسڕییەکان سەرقاڵی نانی بەیانی بوون و تەنانەت سیاسی و ناودارەکانی میسڕیش ئاگاداری ئەم هێرشە نەبوون. مەبەستی ئەم هێرشە ئاسمانییەی ئیسڕائیل لەناوبردنی هەموو هێزەکانی بەرگری ئاسمانی میسڕ بوو، کە لە ڕاستیشدا لە ماوەیەکی کورتدا بە ئەنجامیان گەیاند. مارشاڵ ئەمیری کۆماندۆی سوپای میسڕ تازە خۆی ئامادە دەکرد بچێتە ناوچەکانی “سینا” بۆ ئامادیی جەنگێك، کە پێشتر لەلایەن ئیسڕائیلەوە دەستی پێکردبوو. هیچ کۆماندۆیەکی سوپای میسڕی لەو باوەڕەدا نەبوو، ئیسڕائیل لەو ماوە کەمەدا سوپای میسڕی بهێنێتە لەرزە. بەم شێوەیە هەموو هەلەکان بۆ ڕاگرتنی ئەم جەنگ مەحاڵ بوون. لەماوەی سێ کاتژمێردا هەموو هێزەکانی بەرگری ئاسمانی میسڕ لەلایەن هێرشەکانی ئاسمانی ئیسڕائیلەوە تێکشکێنران. دواتر وەك ئاشکرا بوو، سوپای میسڕی خۆی بۆ ئەم هێرشە ئامادە نەکردبوو. پاش یەك کاتژمێر هێزەکانی سوپای ئیسڕائیل بەرەو ناوچەکانی “سینا” دەجوڵێن. لەپاش لەناوبردنی هێزی ئاسمانی سوپای میسڕی هیچ شانسێك بۆ سوپای میسڕی نامێنێتەوە، بەرگری لە هێرشەکانی ئیسڕائیل بکات. سەرباز و ئەفسەرەکانی سوپای میسڕی خۆیان لە بەرەکانی جەنگ دەکێشنەوە، بەبێ ئەوەی کەسێك ئاگاداری دانیشتوانی ناوچەکە بکات، سوپای میسڕی چ زیانێکی مێژوویی پێ کەوتووە. دانیشتوانی میسڕیش لەم کارەساتە ئاگادار ناکرێتەوە، کە چ زیانێکی گەورە بەر وڵاتەکەیان کەوتووە. جەماوەر میسڕی گەرم و گوڕن و لەسەر شەقامەکان سەما دەکەن و هوتافی سەرکەوتن بۆ خۆیان و سەرۆکەکەیان دووبارە دەکەنەوە، ئاخر دانیشتوانی میسر ئاگادار ئەو شکستانەی وڵاتەکەیان نەکرابوون. ئەمە چ مەهزەلەیەکی مێژوویی عەقڵییەتی سیاسی و کۆمەڵایەتی مێنتاڵیتی عەرەبە، کە ڕووداوەکان و ڕاستییەکانی مێژوو بە ئارەزوی خۆیان هەڵدەگێڕنەوە. سەیر لەوەدایە، کە گەورەترین شکستی مرۆڤی و ئەخلاقی و ئابووری وڵاتێك لەبەر چاوی جیهاندا بە سەرکەوتن دەفرۆشرا. ئەمە کارەساتەکەیە، ئەمە کارەساتی مێنتاڵیتی عەرەبە، کە واقعی ڕووداوەکان بە ئارەزوی خۆیان دەشێوێنن. کاتێك سەربازە بەندکراوە میسڕییەکان لە گۆڕەپانی جەنگدا گەڕانەوە، بێ ئەوەی یەك سەرباز لەلایەن سوپای ئیسڕائیلییەوە بکوژوێت، ئەوجا گەلی میسڕ بۆی ڕوون دەبێتەوە، چ کارەساتێک بەسەر ئەو گەلەدا هاتووە. جەمال عەبدوڵناسڕ ناتوانێت لەوە زیاتر ڕووداوەکان بشارێتەوە، کە سوپاکەی چ کارەساتێکی بەسەردا هاتووە، ناچار دەبێت لە میدیاکانی وڵاتەوە دانیشتوانی میسڕ لە ڕوداوەکانی حوزەیران ئاگادار بکاتەوە و شکست و دۆڕانی جەنگەکەی بە ئاشکرا دەربخات. گرفت و گرێکوێرەی ئەم مێژووە لەوەدایە، کە ئیدی بەدووی ئاگادارکردنەوەیان لەم دۆڕانە سەدان هەزار هاووڵاتی میسڕی دەچنە سەر شەقامەکان و بە هوتاف دڵخۆشی سەرۆکەکەیان دەدەنەوە، کە پێشتر دڵی تەنگ و شکاوە. هوتاف لەکاتێکدا، کە وڵاتەکەیان خەڵتانی خوێن کراوە و سوپاکەیان شکێنراوە و گەلەکەشیان هەژارتر و ماڵوێران کراوە. ئەمە مۆڕاڵی مێنتاڵیتی و عەقڵییەتی عەرەبە، کە بە داخەوە تا ئەم ڕۆژگارەش لەسەر هەمان ئەقڵیەتە و پڕۆسەی مێژوویی بەردەوامە (کاتێك بەهێز دەبن شمشێرەکەیان دەردەهێنن و ملت دەبڕن و پێڵاوەکانیان دەخەنە دەمتەوە، کاتێکیش لاواز و بێهێز دەبن دەکەونە پاڕانەوە و قورئانەکەیان دەردەهێنن و دەڵێن بۆ خاتری ئەم قورئانە، کە خۆشیان باوەڕیان پێی نییە).
شەش ڕۆژ جەنگ، هەزاران مرۆڤ لە پێناوی خۆبەزلزانی و لوتبەرزی جەمال عەبدوڵناسڕ و هاوپەیمانە عەرەبەکانیدا بوونە قوربانی ئەم جەنگە و زیانێکی گەورەی لە دارایی و گوزەرانی دانیشتوانی وڵاتێک دا، کە لەژێر هەژاری و بێدەرەتانیدا دەیناڵاند. ئێستاش پاش نزیکەی ٧٠ ساڵ تارمایی دێوەزمەی ئەم جەنگە بە سەر ناوچەکەدا دیارە. ٧٠ ساڵ تێپەڕی و هەمان مێنتاڵتی و عەقڵییەت بەسەیاندا زاڵە. بەڵی، دواتر “سەدام حسەین” یش هەمان هەڵەی مێژوویی دووبارە کردەوە و خۆی بە ڕزگارکەری “ئۆممەی عەرەبی” دەزانی و دانیشتوانی ئەو ناوچەییەی خستە نێو چەند جەنگێکی کوشندانە و گەورەترین زیانی بە گەلەکانی ناوچەکە گەیاند. ئایا ئێمە، بە کوردیشەوە، لەم ئەزموونە مێژووییانەوە فێرنەبووین؟

هانۆڤەر ١/١٠/٢٠٢٦

مەحمود چاوەش




وەرگێڕان پەیوەندی بە كولتوری لۆكاڵ و گڵۆباڵەوە نییە.. سەدیق سەعید ڕواندزی

زمان هەر تەنها ئامرازێكی دەربڕین نییە، بەڵكو گوزارشتكردنیشە و گوزارشتیش تەنێ زارەكی ناگرێتەوە، بەڵكو كردەییشە. هەندێك وشە و دەربڕین لە زماندا هەن، بە گۆكردنیان بە تەنها مانا نابەخشن، بەڵكو دەبێ ئەزموون بكرێن. كاتێ بە یەكێ دەڵێین خۆشم دەوێی، دڵسۆزی تۆم، بیرت دەكەم، بە هاناتەوە دێم) ئەم وشانە كردەیین و دەبێ ئەزموون بكرێن، دەنا بە تەنها دەربڕینی دڵسۆزبوون بەهایەكی نییە، گەر بە كرداریی و لە زەمینەی واقیعدا نەیسەلمێنین. لەبەرانبەر ئەمەشدا، چەندین دەربڕین هەن، كە ناكردەیین، بۆ نموونە: دەگوترێت لە چاوی شێری ناگەڕێتەوە! بەڵام كەس هەیە لە شێر نەترسێت؟ دەگوترێت لە سەر سەرمت دادەنێم، مرۆڤ چۆن لە سەر سەر دادەنرێت؟ كەواتا ئەم جۆرە دەربڕینانە، خوازەن بۆ بابەتێكی دیكە و هەمان مانای خۆیان ناگەیەنن. لەو ڕوانگەیەوە كاتێ ئێمە دەڵێین وەرگێڕان پردی بەستنەوەی كولتووری گەلانە بە یەكتری، ئەوا مانای وانییە كۆی كولتووری ئەڵمان، یان فەڕەنسا، یان عەرەب، بێنینە نێو كولتووری كوردی، كە ئەمەش ناكرێت، مانای وایە نابێ بگوترێت وەرگێڕان پردی بەستنەوەی گەلانە بە یەكتری! ئەم تێگەیشتنە بۆ وەرگێڕان هەڵەیە، چونكە هەرگیز كۆی كولتوور ناگوزرێتەوە. كولتوور، لە بنەڕەتدا لە كەلچەری فەرنسی وەرگیراوە، وشەیەكە لەنێو ئێمەدا لە بەرنبەر فەرهەنگ، ڕۆشنبیریبوون، ئەدەب و هونەر بەكاردێت، بەڵام كولتوور، كۆی سەرخانی كۆمەڵایەتی و خاسیەتە كۆمەڵایەتی و نەریتی و میللییەكانی كۆمەڵگەیەك دەگرێتەوە. لە وەرگێڕاندا، وەرگێڕ كار لە سەر بەشێكی كولتوور دەكات نەك هەموو كولتوور، بەو مانایەی هەر بوارێكی كولتوور، دەشێ لە ڕێگەیەوە وەربگیرێت، كەواتا دەربڕینی وەرگێڕان پردی بەستنەوەی كولتووری گەلانە بەیەكتری، هەڵە نییەو هەڵگڕی هیچ گیرو گازێكی زمانەوانی و فەرهەنگی نییە، چونكە ئەوەی وەردەگێڕدرێت، بەشێكە لە كۆی هەبووەكانی نێو كولتوور، نەك هەموو كولتوورەكە، بەمەش ناڕاستەوخۆ كولتوورەكە، لە سەرێكەوە دێتە نێو نێو ڕۆشنبیریی نەتەوەیەكی دیكە و بە پێچەوانەوەش. كولتووری هەر وڵاتێك، چەند پێشكەوتووش بێت، پەیوەندی بە دواكەوتووی كولتووری نەتەوەیەكی دیكە لە بواری وەرگێڕانەوە نییە! بەدەربڕینێكی تر،كاتێ پرۆسەی وەرگێڕان لە كولتووری وڵاتێكی پێشكەوتووی خۆرئاواوە، بۆ كولتووری میللی و دواكەوتووی ئێمە دەكرێت، ئەوا ئەوەی دەكرێتە پێوەر، پێشكەوتنە ژیاریی و زانستییەكان نین، وەرگێڕان كاری بەوە نییە، بەڵكو پەیام و ئامانجە مرۆیی و ڕۆشنبیرییەكە گرنگە. ئەزموونی وەرگێران لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، كە كولتوورێكی دواكەوتووی هەیە و بگرە وڵاتانی جیهانیش، زۆر بە ڕوونی ئەوەیان سەلماندووە، كە دەشێ وەرگێڕانی تێكست و دەقی نێو كولتوورێكی وڵاتێكی دواكەوتوو، زۆر لە وڵاتێكی پێشكەوتوو بە هەڕمێنترو پڕ خوێنەرتر و پڕ ماناییتر بێت. وەرگێڕان، گواستنەوەی كولتووری گەلێك، بە كۆی پێكهاتە فەرهەنگی و هونەریی و ژیاریی و زانستییەكان، بۆ نێو كولتووری گەلێكی دیكە نییە، تا نەشێ ئێمە تێكست و بەرهەمی ئەڵمانی یان فەڕەنسی، وەربگێرینە سەر زمانی كوردی، بلوجی وتیگریی، بە بیانووی ئەوەی ئەو زمانانە جیهانی نین و لۆكاڵینە، بە پێچەوانەوە ئەزموونەكانی وەرگێڕان ئەوەیان دەرخستووە كە تێكست لە وەرگێڕاندا دەكرێتە پێوەر، نەك كۆی كولتوور. گەر سەرنج بدەین دەبینین نانی ڕووتی محمەد شوكری، ڕۆمانی قەپێلكی مستەفا خەلیفە، شیعری نەتەوەی ئەفغان و ڕۆمانەكانی خالید حوسێنی و ئەدەبی ئەفغانی وكۆڵۆمبی و میسری و كینی، بە هەزاران جار لە ئەدەبیاتی ئەمەریكا و كۆریای باشوور و ژاپۆن، پڕ خوێنەرتر و سەرنج ڕاكێشتر و پڕ ماناترە و پێدانی خەڵاتەكانی نۆبلیش لە بوارە جیاوەزوكاندا بە نووسەر و زاناو داهێنەرانی ئەم وڵاتە دواكەوتووانە، دەرخەری ئەوەن، كە وەرگێڕان پەیوەندی بە لۆكاڵی و گلۆبالیزمەوە نییە، ئەمە بۆ بوارەكانی دیكەی دەرەوەی ئەدەبیش ڕاستە، مەگەر ئەریتریەكی دواكەوتوو، لەگەڵ ژاپۆنییەكی پێشكەوتوو، وەك یەك پەنا نابەنە بەر ژیری دەستكرد و بە كارهێنانی دوایین مۆدیلی كەرستە و ئامرازی تەكنەلۆژیی پێشكەوتوو؟ كەواتا نابێ كردەی وەرگێڕان، ببەستینەوە بە كولتوری لۆكاڵی و گڵۆباڵی. لە وەرگێڕاندا خوێنەر بە دوای مانا، چێژ و جوانی، پەیام و ئامانجی دەقەكەوەیە، نەك ئەوەی دەقەكە ژاپۆنییەك نووسیویەتی، یان ئێرانییەك. ئەمە بۆ كەرستە و بابەتەكانی دیكەش دروستە، وەك چۆن ژاپۆنییەك لە تۆكیۆی سمبولی پێشكەوتنە زانستییەكان ئایپاد و مۆبایل بە كاردێنێت، بەم شێوەیەش شوانی مێگەلێكی بناری چیای هەڵگۆرد، هەمان كەرستە بەكاردێنێت، بە جیاوازی دوو جیهانبینی جیاواز. بۆ وەرگێڕانیش، كولتوور و زاست و ژیار پێوەر نین، بەڵكو پەیوەندی خوێنەر بە دەق، چێژ و جوانی، پەیام و مانای دەق گرنگە، نەك ئەوەی دەقەكە لە كولتووری ژاپۆنەوە هاتووە، یان مەغریبێكی دواكەوتوو، كەوەك وتمان هەموو نووسەرانی ژاپۆن، ڕەنگە ئەوەندەی نانی ڕووتی محمەد شوكری، كە زادەی كولتوورێكی دواكەوتووە، كاریگەریەتیان لە سەر خوێنەر و تێڕوانینی دانە نابێت.

*ئەم بابەتە لە هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان ژمارە( 1499) لە 18/8/2026 بڵاوكراوەتەوە.




دەسەڵاتی ٣٥ ساڵەی کوردی؛ لە نێوان تراژیدیا و کۆمێدیادا.. سابیر محەمەد

لە جیهانی ئەمڕۆی سەرمایەداری و جیاوازیی چینایەتیدا، تراژیدیا و کۆمێدیا بۆ هەر یەکێک لە چینەکان مانا و لێکدانەوەی جیاواز و تایبەت بە خۆیان هەیە و بۆیان دەکرێت.
٣٥ ساڵ لە حاکمیەتی بۆرژوا-کۆمپرادۆرەکانی کورد، وەک بەکرێگیراوی یەکەمی ئیمپریالیزمی جیهانی و ئەمریکا بۆ ڕاگرتنی هەلومەرجێکی نادیار و ئاوەڵە، کە بەهۆی جەنگی کەنداو و داگیرکردنی عێراقەوە هاتنە ئاراوە، هەروەها بۆ پاراستنی بەرژەوەندی و ستراتیژییەکانی ئەوان، پاراستنی بیرە نەوتەکان، و سەرکوتکردنی جموجوڵ و خەباتی چینایەتی و هەر بزاڤێکی کۆمۆنیستیی ڕەسەن لەو ناوچەدا، بریتی بوون لە سەرخەتی گشتی و سیمای ئەم سێ دەیە و نیمچەیەی ئەم چەند ساڵە، کە قۆناغێکی پڕ لە تراژیدیا و نەهامەتی بووە بۆ سەر خەڵکی کرێکار و توێژە چەوساوەکانی تر.
سەرانی دەسەڵاتدار لە ڕێگەی ناسیۆنالیزمێکی خێڵەکی و دواکەوتووانەی خۆیانەوە، زۆربەی هەرە زۆری جەماوەریان بە خواستی سەربەخۆبوونی کورد و دەسەڵاتی خۆماڵی کۆمۆنیستی مەست، سەرگەردان و کاڵفام کردبوو. جەماوەریان لە سیناریۆی «خەونی کات و ساتی بەئاگایی» (أحلام اليقظة) و لە «چاوەڕوانیی گۆدۆ»دا هێشتبۆوە. خۆشیان وەک چینێکی باڵادەست درێژەیان بە ژیانی پاشایانەی خۆیان داوە و سەرکوتی چینایەتییان بە هەر شێوەیەک بێت لە بەرامبەر ناڕەزایەتییەکانی ئەو جەماوەرە ستەمدیدەیەدا درێژە پێداوە. بەم جۆرە ئەوان خۆیان دەوڵەمەندتر کردووە و ئەو جەماوەرەشیان بەرەو هەژاری و نەداریی زیاتر بردووە.
حیزب، لایەن و ڕێکخراوە جۆربەجۆرەکانی توێژە وردە-بۆرژوازییەکان (بۆرژوا-چەپەکان)، لە چەشنی «کۆمۆنیزمی کرێکاری»، پێکهێنەرێکی سەرەکیی ئەم پرۆسەی بەکاڵفامکردن و گەوجاندنی جەماوەر بوون. وەک ناسیۆنالیستێکی چەپ، بوون بە ئامراز و ئەکتەری سەرەکیی ئەم شانۆگەرییە کۆمێدییەی بۆرژوا-خێڵەکی و کۆمپرادۆرییەی دەسەڵاتی کوردی. هەمیشە پیادەی سیاسەتێکی ڕێکخستنی ڕیفۆرمیستانە و خۆسازاندنیان کردووە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی هەرێم و بەغدا، ئەوەش لە پێناو چاککردن و جوانکردنی دەسەڵات و گۆڕینی یاساکان؛ وەک چوونە ژێر سیاسەتی ناسیۆنالیستی و کۆمێدیانەی «ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان» و بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق.
هەروەها لکاندنی پاشگری وشەی «کوردستانی» بە ناوی حیزبەکەیانەوە، خۆی لە خۆیدا هەوڵێکی ئۆپۆرتۆنیستانەیە بۆ نیشاندانی ئەم دڵسۆزی و هاوتەباییە لەگەڵ ناسیۆنالیزمی کورد و سەربەخۆیی کوردستان لە ژێر ڕابەرایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستاندا.
وتاری سیاسیی بۆرژوا-چەپەکان بە جۆرێک پاشکۆیەتیی قسەوباسەکانی سەرانی کوردی پێوە دیارە، کە چۆن جەماوەر بە هێزەکانی داعش دەترسێننەوە. هەروەک سەرۆکی پارتی داوای لە هێزی خەڵک کردبوو کە بەرەنگاری داعش ببنەوە، ئەمانیش بە هەمان شێوە باس لە ڕۆڵی «هێزی خەڵک» دەکەن؛ وەک هەمیشە لە گێژاوی نەبوونی دیدگایەکی شۆڕشگێڕانەی خەباتی چینایەتیدا دەخولێنەوە و بە شوێن ڕێگەچارەیەکی توافقیانە و ڕیفۆرمیستانەدا دەگەڕێن بۆ دەرچوون لەم گێژاوە سیاسییە و خۆگونجاندنیان لەگەڵ ئەم هەلومەرجە نوێیەدا.

کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتیی ئەمریکا، ئەنجامی چ ستراتیژیەتێکە؟

با بزانین ئەو گۆڕانکارییانە چی بوون کە لەم دواییانەدا بەسەر سوریا و عێراقدا هاتن؛ بەتایبەت دوای گۆڕینی لە پێشینە (ئەولەوییەت)ەکانی سیاسەت و ستراتیژیەتی ئەمریکا لە جیهان و ناوچەکەدا.
کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان سیاسەتێکی ڕووکەشانە و درۆزنانەیە؛ مەبەست لێی جێبەجێکردنی ئەولەوییەتی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا، کەمکردنەوەی خەرجی و بودجە زەبەلاحەکان، و سپاردنی ئەو ئەرکانەیە بە هێزە ناوخۆیی و ڕەسەنەکان. ئەوەش خۆی لە بەهێزکردنی دەسەڵاتی ناوەندیی عێراقدا دەبینێتەوە، تا لەو ڕێگەیەوە و بە «مەرکەزییەتکردنی» دەسەڵات، ئاڵوگۆڕی ئابووری، سیاسی، فەرهەنگی و ئەمنی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا ئەنجام بدەن.
ئەم گۆڕانکارییەی لەپێشینەکانی ستراتیژیەتی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا سەبارەت بە ناوچەکە، پێشتر لە وتارێکدا بە ناوی «کارەساتی هەنووکەیی و بەردەوامی سوریا و ڕەهەندە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەکانی» کە بە زمانی عەرەبی لە ماڵپەڕی (الحوار المتمدن)دا بە ناونیشانی (المأساة القائمة في سوريا، وأبعادها الدولية والمحلية) بڵاوکراوەتەوە، ڕۆشنایی خراوەتە سەر.
ئەوەی بە عێراق و هەرێمەوە بەستراوەتەوە، دوای ساڵی ٢٠٠٣ و داگیرکردنی عێراق، بودجەیەکی گەورەی سەدان ملیار دۆلاری بوو بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکان و هێزەکانی ئەمریکا، بەکرێگیراوان، هاوپەیمانەکانیان (لە هێزە سوننە و شیعییەکان و میلیشیا چەکدارەکانیان)، ڕاگرتنی دەسەڵاتی تایفی لە بەغدا، و هەروەها ڕاگرتنی دەسەڵاتی خۆجێیی سەرانی حیزبە کوردییەکان وەک یەکێتی، پارتی، ئیسلامییەکان، لیبراڵەکان و هێزە چەکدارەکانیان. ئەم سیاسەتە نوێیەی ئەمریکا لە پێناو نەهێشتنی ئەم خەرجییە زەبەلاحەدایە، تا ئەو پارەیەی پێشتر خەرجی دەکرد، بۆ بودجەی ئەمریکا بگەڕێنێتەوە.
گۆڕانکارییەکانی عێراق و هەرێم، لە درێژەی گۆڕانکارییەکانی سوریاوە سەرچاوەیان گرتووە.
جێبەجێکردن و پیادەکردنی ئەم گۆڕانکارییانە لە سیاسەتەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا، ڕیشەکەی لە هەوڵدان بۆ هەماهەنگیی تەواو لەگەڵ تورکیا، ئیسرائیل و وڵاتانی کەنداودایە. ئەمەش نەخشەڕێگەیەک بوو بۆ پێشگرتن لە هاتنەپێشەوەی هێزە ڕادیکاڵەکان لە سوریا؛ بەتایبەت دوای سەرهەڵدانی خۆپیشاندان، خرۆشانی جەماوەری، ڕاپەڕینێکی مەزن و بگرە شۆڕشێکی جەماوەریی ستەمدیدەی سوریا کە لە ١٥ی ئاداری ساڵی ٢٠١١دا لە سەروبەندی بەناو «بەهاری عەرەبی»دا دەستی پێکرد.
دواتر گۆڕینی ئەم ڕاپەڕینە بۆ شەڕێکی ناوخۆیی و سەرهەڵدانی چەندین گرووپ و تاقمی چەکدار بە پشتیوانیی وڵاتانی ناوچەکە و دەوڵەتە ئیمپریالیستییەکان، ڕێگەی خۆش کرد بۆ ڕاهێنان و ئامادەکاریی سەربازی، سیاسی و ئابووری بۆ جۆلانی و گرووپە جیهادییەکەی لە شاری ئیدلب. ئەم ئامادەکارییە وەک ناوکۆکەیەک و حاکمییەتێکی ناوچەییی بچووک بوو کە دواتر بۆ حاکمییەتی ئایندەی تەواوی سوریا دەشیا. بەم جۆرە پرۆڤەی حاکمییەتی هێزە جیهادییەکەی جۆلانی لە ئیدلب مایەوە، تا ئەو کاتەی هەلومەرجی تەواو بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی بەشار ئەلئەسەد لە ٨ی دیسەمبەری ساڵی ٢٠٢٤دا ڕەخسا و تەواوی حاکمییەتی سوریا خرایە ژێر دەستی حکومەتی جۆلانی؛ بەمەش ئەم شۆڕشە جەماوەرییە گۆڕدرا بۆ «پایزێکی کۆنەپەرستانەی عەرەبی».
لەم نێوەندەدا تەنیا هێزێک کە توانای چەکداری، ڕێکخراوەیی بەرچاو و کاریگەریی هەبوو، هێزەکانی پەکەکە (واتە هەسەدە لە سوریا) بوون. ئەوان جۆرێک لە ناتەبایی بۆرژوازییانەیان لە ڕوانگەی جیاوازیی سیاسەتی ڕیفۆرمیستانەی ستالینییانەوە (کە بە ناوی «خەباتی چەکداریی ڕزگاریی نیشتمانی» پیادەیان دەکرد) لە بەرامبەر سیاسەتی هێزە جیهادییەکان و گرووپە ئیسلامییە چەکدارییەکانی تردا هەبوو.

دژایەتیکردن و کۆتایی‌هێنان بە سیاسەتی ڕیفۆرمیستانەی ستالینی («خەباتی چەکداریی ڕزگاریی نیشتمانی»)، لە گرەوی گۆڕینی ڕێچکە و ڕێبازی پەکەکەدا بوو بەرەو سیاسەتی سۆسیالیزمێکی خەیاڵیی ئانارشیزمی وردە‌بۆرژوازییانەی مۆری بۆکچینی، کە سەر بە ئۆردوگای NGOی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوایییە.
ئەم هەوڵانە دوای دەستگیرکردنی ئۆجەلان لە ١٥ی شوباتی ١٩٩٩دا دەستیان پێکرد؛ بەتایبەت دوای سوودوەرگرتنی دەوڵەتی تورکیا لە زیندوو هێشتنەوەی ئۆجەلان لە زینداندا، هێنانەکایەی نەخشەڕێگەی «پرۆسەی ئاشتی»، دواتریش چەکدانانی پەکەکە و وەلانانی تەواوەتیی مۆدێل و ڕێبازی «خەباتی میللیی ڕزگاریی نیشتمانی». هەروەها تێکەڵکردنی هێزەکانی هەسەدە بە سوپای سوریا و هێزە ئەمنییەکانی، و کردنیان بە بەشێک لە دامودەزگا سەرکوتکەر و ئیدارییەکانی حکومەتی ئەحمەد ئەلشەرع، خۆی لە خۆیدا کڵێشەیەکی ئامادەکراو بوو بۆ داهاتووی عێراق، سەرانی هەرێم، یەکخستنی هێزی چەکداری حیزبە کوردییەکان و میلیشیاکان (پێشمەرگە)، پەیوەستکردنیان بە دەوڵەتی مەڵبەندی/ناوەندییەوە، و گۆڕین یان توواندنەوەیان لەناو هێزە سەربازییەکانی حکومەتی بەغدادا.
درێژەدان بە سیاسەت و نەخشەکەی سوریا لە عێراق و هەرێمدا، لە ژێر چاودێری و ڕابەرایەتیی ئەمریکا و تۆم باراکی کاربەڕێکەر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەنجام دراوە؛ هەروەها ڕەخساندنی هەلومەرجی گونجاو بۆ بەستنی ڕێککەوتنامەیەکی سێقۆڵیی نێوان ئەرادۆغان، ئەحمەد ئەلشەرع و عەلی ئەلزەیدی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە، سەبارەت بە هەناردەکردنی نەوت و گاز، ڕێککەوتنی بازرگانی، ئابووری، ئەمنی، سەربازی، و کۆنترۆڵکردنی سنوور و دەروازەکان لەم چوارچێوەیەدا بووە.

نیگەرانیی حیزبە ناسیۆنالیستە کوردییەکان لە پاشەکشەی هێزە هاوپەیمانەکان
هەروەک گوێبیستی چاوپێکەوتنەکەی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان بووین لەگەڵ کەناڵی (الشرقية)، لە سەروەختێکدا کە هێزەکانی داعش ئەو توانا سەربازییەیان نەماوە، وێڕای ئەمەش – هەر وەک پیشەی هەمیشەییی حیزبە ناسیۆناڵیستە کوردییەکان کە جەماوەریان بە زەبروزەنگ و دیکتاتۆرییەتی حیزبی بەعس دەترساند و هەڕەشەی گەڕانەوەی ئەو زەبروزەنگەیان بیر جەماوەر دەهێنایەوە – ئەم جارەش جەماوەری ئەو ناوچەیە بە گەڕانەوەی داعش دەترسێنێت. ناوبراو داوای لە خەڵک کرد بۆ بەرهەڵستیکردنی داعش بێنە مەیدان؛ ئەمەش وەک هێرشێک و پەرچکردارێک لە بەرامبەر ئەم بڕیارەدا، دژ بە حکومەتی ناوەندی و میلیشیا شیعییەکان بەکار دەهێنێت.
ئەم نیگەرانی و ناڕەزایەتییە قووڵەی پارتی دیموکراتی کوردستان و لایەنە کوردییەکانی دیکە لە چەند تەوەرێکدا خۆیان بەرجەستە دەکەنەوە:

  1. یەکەم: ئەمریکا چیتر ئامادە نییە ئەو بودجە گەورەیەی پێشوو بۆ دەسەڵاتدارانی هەرێم، حیزبەکان و هێزە چەکدارەکانیان (پێشمەرگە) دابین بکات.
  2. دووەم: نیگەرانی لە بەهێزبوونی دەوڵەتی ناوەندی لە بەغدا و بەهێزبوونی پێگەی گرووپە چەکدارەکانی سەر بە ئێران (فەسائل و میلیشیاکان).
  3. سێیەم: نەمان و کەمکردنەوەی هاوکاریی سەربازیی ئەمریکا بۆ پێشمەرگە، کە قورسایییەکی گەورەی خستبووە سەر پێنتاگۆن. ئەو چەترە درۆزنەی کە تا ئێستا بە ناوی «پاراستنی زۆنی کوردەکان» هەڵیانکردبوو نامێنێت. لە ئاکامی ئەم گۆڕانکارییانەدا کە لە هاوسەنگییە نوێیەکەی هێزەکاندا هاتۆتە ئاراوە، هاوسەنگیی پەیوەندییەکانی هەرێم و بەغدا دەگۆڕێت و چاوەڕوانی ئەوەی لێ دەکرێت کە دەسەڵاتدارانی زۆنەکانی هەرێمی کوردستان بکەونە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی بەغدا، تاران و میلیشیا شیعییەکان.
  4. چوارەم: ترس لە دووبارەبوونەوەی هەلومەرجی سیناریۆی ساڵی ٢٠١١، کە هێزەکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی ڕەمزی لە عێراق و هەرێم کشانەوە، بەڵام دوا بە دوای ئەم وەزعە هێزەکانی داعش پەیدا بوون و چەندین شار و شارۆچکەیان گرت. لە ئاکامی ئەم دۆخەدا، جارێکی تر بە ناچاری حکومەتی بەغدا و هەرێم خۆیان داوای گەڕاندنەوەی هێزەکانی ئەمریکایان کردەوە بۆ عێراق.
    هەر هەوڵ، تەقەلا و نیگەرانییەک کە سەرانی حوکمرانی کورد لە خۆیان نیشانی دەدەن، تەواو بێهودە و بێسوودە؛ چونکە ئەو هەلومەرجانەی پێشتر لە جیهان و ناوچەکەدا هەبوون بەسەرچوون. ئەو کاتە هەلومەرجەکان بە جۆرێک بوون کە ڕێگەیان بە هاتنەپێشەوەی سیاسەتێکی دووفاقیانە و پڕاگماتیزمێکی بۆرژوازییانەی سەرانی خێڵەکیی کورد دەدا، تا لەناو زەلکاو، بازنە و بۆشایییەکی سیاسی لە دوای شەڕی کەنداو کە خودی ئەمریکا و هاوپەیمانان دروستیان کردبوو مەلە بکەن و سوود لە هەلومەرجی ئاوەڵاییی سیاسیی ناوچەکە وەربگرن بۆ بردنەپێشەوەی ئیمتیازاتە بۆرژوازیییەکانی خۆیان.
    لەم هەلومەرجە نوێیەی سەرمایەداریی جیهانی و ڕۆڵ و هەژموونی ئیمپریالیستییانەی ئەمریکادا، ئەم حیزبە کوردییانە و دەسەڵاتە میلیشیایی و تایفییە زۆنییەکەیان کە هیچ بنەمایەکی «دەوڵەتی نیشتمانیی بۆرژوازییانە»شیان تێدا نەبووە و نییە، زۆر لەوە بچووکترن توانای ئەوەیان هەبێت دژ بەو ستراتیژیەتە نوێیەی ئەمریکا، سەرمایەداریی جیهانی و هێزەکانی وەک تورکیا، ئیسرائیل و حکومەتی سوریا بوەستنەوە.
    بەم جۆرە، لە ئاکامی ئەم سیاسەتە نوێیەدا کە لە ناوچەکەدا دەگوزەرێت و بەڕێوە دەچێت، هەنگاو بە هەنگاو دەسەڵاتی ئابووری و سیاسی و حاکمییەتی ئەوان لە هەرێمدا کەم دەبێتەوە و لێیان دەسێنرێتەوە. باڵادەستبوونی زیاتری هێزە شیعییەکان و ئێران لە بەرژەوەندیی ئەوان و هێزە سوننییەکانی تردا نییە و فشارە ئابووری و سیاسییەکانی خۆیان بۆ سەر دەسەڵاتی هەرێم زیاتر دەکەن. ئەوان دەکەنە کاربەدەستێکی کاربەڕێکەر و مامورێکی گوێڕایەڵ و ژێردەستەی حکومەتەکەی عەلی ئەلزەیدی؛ بە ناچارییش لە پێناو پاراستن و لەدەستنەدانی ئیمتیازاتە بۆرژوازییەکان و ژیانی شاهانەی خۆیاندا، ئامادەی ئەنجامدانی هر کار و وەزیفەیەک دەبن کە پێیان بسپێردرێت.

    ئەم قۆناغە نوێیە چ ئەرک و فەرمانێکی خەباتکارانەی چینایەتی دەخاتە بەردەم کرێکاران و چەوساوان لە عێراق و هەرێمدا؟

    ئەم قۆناغە ڕووی دزێو و ڕیسوابوونی تەواوی دەسەڵاتداریەتیی خێڵەکی و تایفییانەی بەغدا و هەرێم، هزرو بۆچوونی ناسیۆنالیستانەی تەواوی ڕەوت و حیزبەکانی کوردایەتی (چ لە هەرێم یان لە دەرەوە)ی خستۆتە ڕوو. هەروەها دزێوی و ڕیسواییی هزر و بۆچوونی شۆڤێنیستانە و مەزهەبییانەی تەواوی میلیشیا شیعییەکان و دەسەڵاتی ناوەندیی دەرخستووە و ئەوانی خستۆتە ناو گێژاو و بێ‌ئاسۆیییەکی سیاسیی کوشندەی (بۆرژوا-نیشتمانی)یانەی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و کوردییەوە.
    ئەم قۆناغە نوێیە هیچ گۆڕانکارییەکی باش لە ژیانی کرێکاران و تەواوی توێژە ستەمدیدە و چەوساوەکانی تردا (چ کوردەکان، عەرەبەکان، یان هەر نەتەوەیەکی تر) ناهێنێتە دی، بەڵکو بەرەو ئاقارێکی خراپتریان دەبات.
    قازانجی سەرەکیی ئەم قۆناغە نوێیە و پرۆسەی بەهێزکردنی دەسەڵاتی ناوەندیی بەغدا و دیمەشق، زیاتر لە پێناوی کەڵەکەکردنی سەرمایەی خۆماڵیدا دەچێتە پێشەوە؛ ئەویش لە ڕێگەی مەرکەزییەتکردنی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت، گاز، شمەک و بەرهەمە سروشتی و کشتوکاڵییەکانی تر، هەروەها بەستنی پەیماننامە ئابووری، نەوتی، گازی و پیشەسازییەکان لەگەڵ ئەمریکا و وڵاتانی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوادا.
    ئەمە لە کاتێکدا و بەو پێیەی کە داهاتی نەوت و گازی عێراق دەچێتە بانکەکانی ئەمریکاوە و لەوێوە بڕی بودجەی گشتیی عێراق دەستنیشان دەکرێت. ئەمەش بەو مانایەیە کە ژیان و گوزەرانی چینە چەوساوەکان بەرەو خراپتر دەروات؛ چونکە بەهۆی قورساییی باری ئەو قەرزانەی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکانی کەرتە جۆربەجۆرەکانی کۆمەڵگەی عێراق وەریگرتوون، بە ناچاری تەواوی کەرتە خزمەتگوزارییەکان بەرەو کەرتی تایبەت دەگۆڕێت تا قورساییی خەرجییە گشتییەکان لەسەر بودجەی دەوڵەت کەم بکاتەوە. بەم جۆرە چاوچنۆکی و هەڵپەی خۆپەرستی بۆ دەوڵەمەندبوون و کەڵەکەکردنی سەرمایەی سیستەمی نیولیبرالیزمی نوێ بەرەو ئاقارێکی زۆر وەحشیانە و دوور لە مرۆڤایەتی دەڕوات، دواتریش بەهۆی بێکاری، گرانی، دەرکردنی کرێکاران و داخستنی شوێنە گشتییەکان و کارگەکان، ڕۆژبه ڕۆژ ناڕەزایەتییە کرێکاری و جەماوەرییەکان پەرە دەسێنن و زیاد دەکەن.
    سەبارەت بە تایبەتمەندیی خەباتی کرێکاران و چەوساوەکانی تر لە هەرێم و شارە کوردییەکاندا؛ نەمانی ئەم فرەجەمسەرییە و ئەم هەموو زۆنە عەشیرەتی و خێڵەکییە ستەمکارانەیە لەو ناوچەیەدا، خۆی لە خۆیدا کۆتاییهاتنی قۆناغێکی تراژیدیی ئەو طوغیانە چینایەتییەیە کە بە درێژاییی ٣٥ ساڵ بەسەر جەماوەری ستەمدیدەی کوردستاندا سەپێنراوە. بەڵام لە هەمان کاتدا نیشاندەری کۆمێدیا و گاڵتەجاڕیی کۆتاییهاتنی سیاسەتێکی ناسیۆناڵیستیی قەومییانەی کوێرانە و بێ‌بنەمای ئابووری و سیاسیی سەرانی کوردە، هەروەها ڕسوابوونی تەواوی ئەو توێژە ناسیۆناڵ-چەپانەیە کە سەر بە ئۆردوگای چینایەتیی ناسیۆنالیزمی کوردن.
    ئەم قۆناغە و دوو دیوی ئەو تراژیدیا و کۆمێدیایەی هاتۆتە ئاراوە، ئەوە دەخوازێت کە کرێکاران و جەماوەری ستەمدیدە سوودی لێ وەربگرن لە پێناو ڕێکخستنی خەباتێکی چینایەتیی سەرتاسەریدا لەگەڵ تەواوی چەوساوەکانی تری ناوچەکانی تردا لە عێراق.
    ئەم هەلومەرج و قۆناغە نوێیە دەستپێکی هاتنەئارای هۆشیارییەکی چینایەتیی شۆڕشگێڕانەیە کە ئەوە نیشان دەدات ئازادبوون لە هەر ستەمێکی نەتەوەیی/میللی سەرانی بۆرژوا-کۆمپڕادۆری کورد و «ناسیۆناڵیستە چەپەکان» توانای بەدیهاتنی نییە. نەهێشتنی هەر جۆرە ستەمێکی میللی (چ لەلایەن شۆڤێنیزمی نەتەوە سەردەستەکانەوە بێت یان ناسیۆنالیزمێکی کوێرانە و ڕەگەزپەرستانەی قەومیی کوردییەوە) لە گرەوی خەباتێکی سۆسیالیستیی سەرتاسەریدایە و دەگاتە ئاکامی خۆی؛ نەک لە ڕێگەی بڕیار و پرۆسەیەکی بۆرژوازییانەی ڕیفراندۆمێکی خێڵەکی و خۆشباوەڕییەوە بە ڕابەرایەتیی حیزبە ناسیۆناڵیستە کوردییەکان، کە هیچی تر نییە جگە لە فریودان و ملکەچکردنی کرێکاران و چەوساوان بۆ دەسەڵاتداریەتیی ئەم حیزبە بۆرژوازییە قەومی و تایفییانەی کورد و عەرەب.

    سابیر.م
    ٤/ ١٠ /٢٠٢٦
    بزاڤی چینایەتی شۆڕشگێڕانە! ”مارکسیستی”




نوێبوونەوەی ڕێکخراوەیی چەپ لە سەردەمی دیجیتاڵدا.. ڕزگار ئاکرێی

پێشنیازه کان بۆ په ره پێدانی ڕه شنووسی پەیڕەوی ناوخۆی حیزبی شیوعی عێراق پێشکه ش کران بۆ گفتوگۆکردن له نێوان به ڵگه نامه کانی کۆنگره ی دوازدەهه می نه ته وه یی

پوختەی دەقەکە، بۆ ئەو خوێنەرانەی کە خاڵە سەرەکییەکانیان دەوێت

چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ئاهەنگەکە ئەمڕۆ ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە سبەینێ چۆن کۆمەڵگا بەڕێوە دەبەین
من لەم دەقەدا لەو قەناعەتەوە دەست پێدەکەم کە پارتی چەپ بچووککراوەی ئەو کۆمەڵگایەیە کە دەیەوێت بنیات بنێت و بەڕێوەی ببات، و پەیڕەوی ناوخۆی ئەو وێنەیەکی سەرەتایی ئەو جۆرە بەڕێوەبردنە دەداتەوە کە ئەگەر بێتە سەرکردایەتی دەوڵەت پێشکەشی دەکات. شێوازی بڕیاردانی ناو حزب، شوێنی بنکە لە بڕیاردان، سنوورەکانی دەسەڵاتەکانی سەرکردایەتی، ڕادەی ڕێزگرتن لە بیروڕای جیاواز و زۆر شتی تر، هەمووی وەڵامێکی پراکتیکی بۆ پرسیارێکی گرنگ دەداتە جەماوەر. ئایا دەسەڵات لەو کۆمەڵگایەدا کە ئێمە دەمانەوێت بەدەستی جەماوەر خۆیان و لەژێر چاودێری بەردەوامیاندا بێت، یان لە دەستی قەوارە سنووردارەکاندایە، هەرچەندە نیازەکانیان باش بێت؟ لەبەر ئەوە گرنگی ئەو پەیڕەوانەی کە لە ئەمڕۆوە بەهاکانی دیموکراسی، بەشداربوون، شەفافییەت و خولانەوەیان بەرجەستە کردووە، کە بەڵێنی سبەینێ بە کۆمەڵگا دەدەین.
من ئەم پێشنیارانە دەخەمە پاڵ چەمکەکانی چەپی دیجیتاڵی کە مەبەستم گەشەپێدانی چەپە لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوە و نوێکردنەوەی میکانیزمی ڕێکخراوەیی بە سوودوەرگرتن لە بیرۆکە و ئەزموونە جۆراوجۆرەکانی چەپ و لەسەر بنەمای پێشکەوتنی مەعریفە و پێشکەوتنی مافەکان و شۆڕشی دیجیتاڵی پێکەوە.
لەم خاڵە دەستپێکەوە ڕەشنووسی پەیڕەوی ناوخۆم خوێندەوە کە بۆ گفتوگۆکردن لە حیزبی شیوعی عێراق پێشکەش کرابوو، خوێندنەوەیەکی هاوڕێیانە لە دەوروبەری پازدە بابەت رێکخرابوو. دەستم کرد بە تۆمارکردنی ئەو پێشکەوتنانەی کە لە دەقەکەدا هاتووە کە گرنگە و شایەنی پێزانینە و پاشان تێبینی و پێشنیارەکانم خستەڕوو بە ئامانجی پەرەپێدان و دەوڵەمەندکردنی ڕەشنووسەکە.
دەمەوێت جەخت لەوە بکەمەوە کە ئەوەی من لێرەدا باسی دەکەم لە حیزبی شیوعی عێراقی تێدەپەڕێت و پەیوەندی بە هەموو حیزب و ڕێکخراوەکانی چەپەوە هەیە، بەتایبەتی لە وڵاتانی باشووری جیهاندا، کە زۆرێک لەو ڕێکخراوانە هێشتا میکانیزمی ڕێکخراوەیی بەرهەم دەهێنن کە لە ژێر هەلومەرجی کاری نهێنی و چەوساندنەوەی ڕژێمە دیکتاتۆرە دیکتاتۆرەکاندا پێکهێنراون. ئەو میکانیزمانە لەو هەلومەرجەدا خزمەتی هێزەکانی چەپیان کردووە و ڕەنگە هەندێک لە توخمەکانیان لە هەر شوێنێک سەرکوت و دیکتاتۆری بەردەوام بێت پێویست بمێننەوە. هەرچەندە زۆربەیان لە هەلومەرجی ئێستادا بەسەرچوون و نەیانتوانیوە لەگەڵ سەردەمی خۆیاندا بگونجێن.
هەروەها دەمەوێت ئەوە ڕوون بکەمەوە کە ئەم خوێندنەوە و پێشنیارانە سنووردارن بۆ لایەنی ڕێکخراوەیی و مامەڵە لەگەڵ سیاسەت و بەرنامەی حیزبدا ناکەن کە ڕەنگە کەسێک لەسەر ئەم خاڵە یان ئەو خاڵە هاوڕا بێت یان ناڕازی بێت. بارودۆخی ئاڵۆزی عێراق و ناوچەکە بوار بۆ کۆمەڵێک بۆچوونی چەپ دەهێڵێتەوە و ئەم جیاوازییە بیروبۆچوونە سروشتییە و دۆخی چەپ بەهێزتر دەکات
لە ناوەڕۆکی خۆیدا مەسەلەکە لە سەرووی ڕێکخستن و کارگێڕییەوە دەڕوات، چونکە کاریگەری لەسەر توانای چەپ هەیە بۆ مانەوە وەک هێزێکی چالاک. سەرمایەداری میکانیزمی کار و ڕێکخستنی خۆی بە خولەک نوێ دەکاتەوە، و پەرەسەندنەکان لە هەموو بوارێکدا بەکاردەهێنێت بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەژموونی خۆی، چەسپاندنی دەسەڵات و پەرەپێدانی دامەزراوەکانی. سەختە ڕووبەڕووی دوژمنێک ببیتەوە کە هەموو ساتێک خۆی بە پێکهاتە و ئامرازی ڕێکخراوەیی نوێ دەکاتەوە کە دەیان ساڵە وەک پێویست گەشەی نەکردووە. لەبەر ئەوە پێویستە خۆمان بە خێرایی گەشە پێبدەین کە لەگەڵ ئەم گۆڕانکاریانە بگونجێت، بۆ ئەوەی چەپ لە سەردەمی خۆیدا ئامادە و کاریگەر بمێنێتەوە.

ئەم نوێبوونەوەیە لەسەر چوار کۆڵەکە وەستاوە.
1. بیروبۆچوون و ئەزموونە سۆسیالیستییە جۆراوجۆرەکان، ڕابردوو و ئێستا، لە ڕێگەی خوێندنەوەیەکی کراوە و ڕەخنەگرانەوە نزیک بوونەتەوە کە سوود لە هێز و دەستکەوتەکانیان وەردەگرێت و لە کەموکورتی و شکستەکانیان فێر دەبێت، لەسەر ئاستی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی.
2. زانین، کە بەردەست و کراوە بووە و چیتر پارێزراو نییە بۆ گروپێکی دیاریکراو کە لێکدانەوەی واقیع قۆرخدەکات.
3. هۆشیاری مافەکان، کە پێشکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێناوە لە پرسەکانی ئازادی ڕادەربڕین و بیروڕا، یەکسانی تەواو بۆ ژنان، مافەکانی مرۆڤ، مافی کەمایەتیەکان، ژینگە، ئازادییە تاکەکەسییەکان و شتی تر.
4. شۆڕشی دیجیتاڵی شێوازی پەیوەندی کردن و ڕێکخستن و دەربڕینی بیروبۆچوونی خەڵکی گۆڕیوە.
ڕێکخراوە چەپەکان کە لە گەشەپێدانی میکانیزمەکانیان لە ژێر ڕۆشنایی ئەم ئەزموونانە و گۆڕانکارییە گەورەکاندا هێواش دەبن، لەوانەیە بە زەحمەت بتوانن پەیوەندی لەگەڵ جەماوەر، بەتایبەتی نەوەی نوێ، و نزیک بوونەوەیان لێیان و خەمەکانیان بمێننەوە.
پێشنیارەکانم بەسەر بابەتە پەیوەندیدارەکاندا بڵاو بوونەتەوە کە دیارترینیان ئەمانەی خوارەوەن.
1. بنکەی پارتی دەبێت سەرچاوەی دەسەڵات بێت، لە رێگەی ژمارە کە ڕێگە دەدات کۆنگرەی نائاسایی، ئەنجوومەنی گشتی پارتی یان ڕیفراندۆمی ناوخۆیی لەسەر بڕیارە گرنگەکان بانگهێشت بکات.
2. سەرکردایەتی دەبێت بە ناوبەناو و بە نۆرە نوێ بکرێتەوە، لەگەڵ هەنگاونان بەرەو سەرکردایەتی بەکۆمەڵ لەلایەن ڕێکخەرەکان، ژن و پیاو، لە بوارە جیاوازەکانی پسپۆڕی لەجیاتی چڕکردنەوەی ئەرکەکان لە یەک پۆستی تاکەکەسیدا، لەگەڵ میکانیزمێک بۆ کشاندنەوەی متمانە لە نێوان دوو کۆنگرە.
3. دانپێدانانێکی ڕێکخراو بە فرەیی پلاتفۆرم و تەوژمە ڕۆشنبیرییەکانی ناو ڕێکخراوەکە، کە وەک گەرەنتی یەکڕیزی تێگەیشتوون نەک وەک هۆکاری پەرتەوازەیی، لەگەڵ پەرەپێدانی میکانیزمەکانی دیالۆگ و ئازادی کراوەی ڕادەربڕین لە ناوەوە و دەرەوەی رێکخراوەکە، لە میدیای حزبی، میدیای گشتی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، لەگەڵ ئەوەی کە ئەمانە لە واقیعی دیجیتاڵی ئەمڕۆدا بوونەتە بەردەست.
4. جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و دادوەری حزبی ناوخۆیی سەربەخۆ لە سەرکردایەتی سیاسی، بە بڕیاری شەفاف و بڵاوکراوەی پابەند بە هەموو دەزگاکان، و سیستەمێکی چاکسازی سزاکان لەگەڵ گەرەنتی ڕێوشوێنەکان، لەگەڵ پێداچوونەوە بە سزای دەرکردن، کە من بە جۆرێک لە سزای لەسێدارەدانی سیاسی و ڕێکخراوەیی دەزانم، و پێداچوونەوە بە بڕیارەکانی ڕابردوو.
5. ئەندامێتی پلە بەرز و نەرم کە جیاوازی بارودۆخی خەڵک بگرێتەوە و دەرگاکانی پارتەکە بکاتەوە، لەوانە ئەندامێتی چالاک، پشتیوانی، کاتی، بەشێک و ئۆنلاین، لەسەر ئەو تێگەیشتنەی کە هەر ئەندامێک گەنجینەیەکی حزبە کە شایەنی هێشتنەوەیە و چوارچێوەیەکی گونجاوی بۆ هەلومەرج و توانای بەشداریکردنیان پێشکەش بکرێت.
6. بەرزبوونەوەی ڕێژەی ژنان و گەنجان کە بەسەر دامەزراوە جێبەجێکار و سەرکردایەتییەکان و هەروەها دامەزراوە ناوخۆییەکاندا جێبەجێ دەکرێت.
7. ئامادەبوونێکی بەهێزتر بۆ کرێکاران و زەحمەتکێشان لەو پۆستانەی کە بڕیار دەدرێت، لەگەڵ ڕێزگرتنی تەواو بۆ سەربەخۆیی سەندیکاکان و ڕێکخراوە پیشەییەکان لە پارتە سیاسیەکان، بە ڕێکخراوەکانی چەپ خۆیانەوە.
8. بەشێکی دیجیتاڵی ڕاستەقینە لە پەیڕەوی ناوخۆدا، لەگەڵ لیژنەیەکی کاری دیجیتاڵی هەڵبژێردراو کە ئەرک و سیاسەتی خۆی هەیە و درێژکراوەی بۆ لیژنە ناوخۆییەکان و ڕێکخراوە بنچینەییەکان، لەگەڵ دانپێدانانی فەرمی کۆبوونەوە لە دوورەوە و دەنگدانی ئەلیکترۆنی و ڕیفراندۆم.
9. مەرجی ڕوون بۆ ئامادەکردنی کۆنگرەی نەتەوەیی لەڕێگەی لیژنەیەکی گشتییەوە کە لەپاڵ سەرکردایەتیدا نوێنەرانی تەوژم و کوتلەی جیاواز لەخۆ بگرێت و بیرۆکەی کۆنگرەی هەمیشەیی بۆ سەرجەم دەزگاکانی حیزب بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی بەکار بهێنرێت بۆ ئەوەی ماوەی نێوان دوو کۆنگرە لە بۆشاییەوە بگۆڕێت بۆ دیالۆگێکی بەردەوام کە عەقڵی کۆمەڵی ڕێکخراوەکە بە درێژایی ساڵ چالاک بکات و بەشداری لە بڕیارەکاندا بکات
10. گۆڕینی ناوی پارتەکە بۆ “یەکێتی چەپ لە عێراق” بۆ ئەوەی ببێتە چوارچێوەیەکی چەپی فراوان و فرە پلاتفۆرم کە تاک و بلۆک و تەوژمی ڕۆشنبیری چەپ و کامپی پێشکەوتووخواز کە بە ئامانجی هاوبەش یەکبگرن بتوانن بچنە پاڵ بەبێ ئەوەی هەست بکەن کە پەیوەستن بە ڕێکخراوێکی ئێستاوە. ناوەکەش ڕەنگدانەوەی پێکهاتەیەکی ڕێکخراوەیی نوێ و هاوچەرخ دەبێت و دەکرێت هەنگاوێک بێت بۆ بەرەوپێشبردنی هەوڵەکان بۆ یەکخستنی چەپی عێراقی.


دەقی وردەکار. ئەو خوێنەرانەی کە دەیانەوێت زیاتر بڕۆن هەموو ئەم بابەتانە بە تەواوی لە دەقەکەدا دەدۆزنەوە.
بۆچی پەیڕەوی ناوخۆ یەکەم دێت
من پەیڕەوی ناوخۆ بە دەستووری ڕاستەقینەی هەر پارتێک دەزانم. بەرنامەکە پێمان دەڵێت پارتەکە چی لە کۆمەڵگا دەوێت. پەیڕەوی ناوخۆ پێمان دەڵێت پارتەکە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەندامەکانی دەکات، میکانیزمی ڕێکخراوەیی و چوارچێوەکانی چین، کێ دەسەڵاتی بڕیاردان لەسەرە، ئەو بڕیارە چۆن دەدرێت و پێداچوونەوە دەکرێت، و ڕێکخراوەکە چۆن مامەڵە لەگەڵ بیروڕای جیاواز دەکات لە ڕیزەکانیدا. بۆیە پارتێک کە ئاڵای دیموکراسی، ئازادی، دادپەروەری، یەکسانی و شەفافییەت لەسەر ئاستی دەوڵەت و کۆمەڵگا بەرز دەکاتەوە، لە پەیڕەوی ناوخۆیی خۆیدا یەکەم بواری سەلماندنی ئەم بەهایانە لە پراکتیکدا دەبینێتەوە.
ئەم تێکستە بە ڕۆحی هەڤاڵانە دەنووسم، سەبارەت بە حزبێک کە شانازی دەکەم مێژووەکەی وەک بەشێکی گەورە و گرنگ لە مێژووی چەپی عێراق و یادەوەری خەباتی ئەو وڵاتە دەبینم. هەروەها لە ئەزموونی شەخسییەوە دەینووسم کە بە بەشێک لە دیالۆگ دەزانم. من لە ساڵانی هەشتاکان بەدواوە لە ڕیزەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی عێراق و کوردستاندا کارم کردووە، لە سەرووی هەمووشیانەوە لە حیزبی شیوعی عێراقدا کارم کردووە و کاری نهێنیم لە ژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆریدا دەزانی لەگەڵ ئەو هەموو مەرکەزییەت و دیسپلینەی توند و تیژی کە سەپاندبوو. ئەو میکانیزمانە لەو کاتەدا مەرجی مانەوە و پاراستنی گیانی هەڤاڵان بوون و من لە چوارچێوەی مێژووییاندا بەتەواوی بایەخیان پێدەدەم.
دواتر ئاشنای کاری کراوە بووم و بەناو ئەو پێشکەوتن و گۆڕانکارییە قووڵانەدا ژیاوم کە جیهان لە دەیان ساڵی ڕابردوودا بەخۆیەوە بینیوە، لە هۆشیاری زانیاری و مافەکان و لە میتۆدەکانی پەیوەندی و ڕێکخستن کە لەگەڵ شۆڕشی دیجیتاڵدا هاتووە، و لە ڕێگەی ئەو شوێنەوارەی کە هەموو ئەمانە لەسەر کۆمەڵگاکان و پەیوەندی خەڵک لەگەڵ سیاسەت و ڕێکخراوەکاندا بەجێیان هێشتووە.
من لەم ئەزموونە بە قەناعەتێکەوە هاتمە دەرەوە کە خستمە بەردەم گفتوگۆ. ئەو فۆرمە ڕێکخراوەییانەی کە خزمەتی ڕێکخراوەکانی چەپ دەکەن لە سەردەمی سەرکوت و چەوساندنەوەدا پێویستیان بە پێداچوونەوەیەکی هێمنانە هەیە لە سەردەمی کراوەیی ڕێژەیی و دیجیتاڵیزەکردندا. من لە پێداچوونەوەیەکی ئاوادا گەشەسەندنی ئەو قۆناغە و ڕێگایەک دەبینم بۆ هێشتنەوەی باوەڕ بە مانا زیندووەکەیەوە، بەبێ هیچ مەبەستێک بۆ کەمکردنەوەی بەهای یان قوربانیدانی ئەوانەی تێیدا کاریان کردووە.
من لەو باوەڕەدام کە زۆرێک لە میکانیزمی ڕێکخراوەیی و یاسا بۆماوەییەکان لەو مۆدێلەی کە لە دوای شۆڕشی سۆسیالیستی ئۆکتۆبەرەوە دروست بوو، سەرچاوەی گرتووە. ئەمە مۆدێلی پارتی چەپە کە لە سەدەی بیستەمدا زاڵ بوو، لە رێکخستن، لە سەرکردایەتی و ئەوەی کە بە مەرکەزیەتی دیموکراتی ناسراوە، سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەکان بۆ پەرەپێدانی، و زۆربەی ڕێکخراوەکانی چەپ لە وڵاتەکانمان هێشتا بە شێوەی جۆراوجۆر بەرهەمی دەهێننەوە. ئەم یاسایانە لە هەلومەرجی مێژوویی جیاوازدا داڕێژراون. لەوانەیە لە سەردەمی خۆیاندا ڕاست و پێویست بووبن، بەڵام ئەمڕۆ پێویستیان بە گەشەپێدان هەیە لە ناوەوە، بەبێ دابڕان. ئەگەر لینین بە توانا ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەییە مەزنەکەیەوە ژیابێت تا گۆڕانکارییەکانی ئەم سەردەمە ببینێت، بە بۆچوونی من یەکەم کەس دەبوو کە پێداچوونەوەیان بۆ بکات.
ڕۆزا لوکسەمبورگ هەر زوو هۆشداری دا لە مەترسییەکانی هەڕەشە لە هەر رێکخراوێک کاتێک دیموکراسی، هەڵبژاردنی ئازاد و ململانێی بیروڕا نەماوە. ئەو ئەم کارەی لە کتێبی “شۆڕشی ڕووسیا” دا کرد کە لە ساڵی 1918 لە زیندانەکەی خۆیدا نووسیویەتی کاتێک بەرگری لە شۆڕشی ڕوسیا و بەلشەڤیکەکان دەکات لە دژی نەیارەکانیان و لە ساڵی 1922 بڵاو کرایەوە. ئەمە دوو بەهای دەدات، چونکە لە دڵی ئەزموونی سۆسیالیستی و بیرمەندێکی شۆڕشگێڕەوە هاتووە کە هیچ کەسێک پرسیاری لە پابەندبوونەکەی نەکردووە.
لە بەشی “کێشەی دیکتاتۆری”دا، لە درێژەی ڕەخنەکانیدا لە لینین و ترۆتسکی نووسیویەتی: “ئازادی کە تەنها بۆ لایەنگرانی حکومەت و تەنها بۆ ئەندامانی تاکە پارتێک پارێزراوە، هەرچەندە زۆربن، بەهیچ شێوەیەک ئازادی نییە. ئازادی هەمیشە و بەتەنها ئازادی ئەوانەیە کە جیاواز بیردەکەنەوە.” هەروەها وتی: “بەبێ هەڵبژاردنی گشتی، بەبێ ئازادی بێسنووری ڕۆژنامەگەری و کۆبوونەوە، و بەبێ ململانێی ئازادانەی بیروڕا، ژیان لە هەموو دامەزراوەیەکی گشتیدا کاڵ دەبێتەوە و دەبێتە نمایشێکی دەرەکی کە تێیدا بیرۆکراسی تاکە توخمە کە چالاکە. ژیانی گشتی هێواش هێواش بەرەو خەو دەڕوات. چەند دەرزەنێک سەرکردەی پارتی بە وزەی ماندوونەناس و ئەزموونی بێسنوور بەڕێوە دەبەن و حوکمڕانی دەکەن و لە نێوانیاندا لە دەیان مێشکی نایاب سەرکردایەتی ڕاستەقینە ناکەن، لە کاتێکدا نوخبەیەکی چینی کرێکار ناوبەناو بۆ کۆبوونەوەکان بانگهێشت دەکرێن بۆ ئەوەی چەپڵە بۆ وتارەکانی سەرکردەکان و پەسەندکردنی بڕیارەکان بە کۆی دەنگ پەسەند بکەن. لە جەوهەردا ئەمە حوکمی دەستەیەک، بە دڵنیاییەوە دیکتاتۆرییەت، بەڵام دیکتاتۆری ژمارەیەکی کەم لە سیاسەتمەدارانە و بە هیچ شێوەیەک دیکتاتۆری پرۆلیتاریایە.»
من لەم تێبینیەدا، بیرهێنانەوەیەکی بەسوودی هاوڕێیانە دەبینم کە هەر کاتێک هەر کۆمەڵێک پەیڕەو گفتوگۆ دەکرێت، سوودی لێ وەربگرین. داوامان لێدەکات کە ژیان لە جەستەی حیزبدا بە دیموکراسی، گفتوگۆ و کێبڕکێی ئازاد زیندوو بمێنێتەوە و پرۆگرام، یاسا و بڕیارەکان بەرهەمی دیالۆگی ڕاستەقینەی کۆمەڵی نێوان هەڤاڵان بن.
بە گوێرەی ئەم ڕۆحە پێم وابوو گونجاوترە کە پێشنیاری هەموارکردنی پەیڕەوی ناوخۆی کە ئێستا کاری پێدەکرێت بخەمە بەردەم گفتوگۆی گشتی، لەگەڵ ڕوونکردنەوەی هۆکارەکانی هەر هەموارکردنەوەیەک یان سڕینەوە و ئەو ئەندام یان دەزگایانەی کە پێشنیاریان کردووە، لەجیاتی پێشکەشکردنی ڕەشنووسێکی نوێی تەواو. پەیڕەوی ناوخۆی ئێستا لەلایەن کۆنگرەی نیشتمانییەوە پەسەند کراوە و دەڵێت “پەیڕەوی ناوخۆ دەبێت لە کۆنگرەی نیشتمانی پارتەکە لەلایەن دوو لەسەر سێی نوێنەرەکانەوە هەموار بکرێت”، واتە ئەوەی پێشکەش بە کۆنگرە دەکرێت لە بنەڕەتدا کۆمەڵێک هەموارکردنە بۆ دەقێکی بەردەست.
ئەم شێوازە ئاسانتر دەکات بۆ ئەندامان و خەڵک بۆ ئەوەی بەدواداچوون بکەن چی گۆڕاوە و بۆچی. گفتوگۆکە زیاتر چڕتر و ڕوونتر دەکات، بۆ ئەوەی هەر هەموارکردنێک بە جیا گفتوگۆی لەسەر بکرێت و دەنگی لەسەر بدرێت، و لە هەمان کاتدا بەردەوامی نێوان بەڵگەنامەکە و نوسخەی نوێ دەپارێزێت.

I. ڕەشنووسەکە شایەنی ستایش کردنە
دادپەروەری داوا دەکات کە بە بەرزنرخاندن و ستایشکردنی ئەو کارانەی کە حیزبی کۆمۆنیستی عێراق دەیکات لە پێشکەشکردنی بەڵگەنامەکانی بۆ گفتوگۆی ناوخۆیی و دیالۆگی کراوە و ئاشکرا لەگەڵ جەماوەردا دەست پێبکەم. ئەمە کردارێکی دیموکراسی پۆزەتیڤە کە هیوادارم ببێتە بۆچوونی هەموو لایەنێکی چەپ لە ناوچەکەدا. پاشان دەگەڕێمەوە سەر ئەوەی لە دەقی ڕەشنووسەکەدا هاتووە کە زۆر شتی تێدایە کە شایانی پێزانین. دیارترین خاڵەکان ئەمانەن.
1. پێناسەیەکی فراوان بۆ دیموکراسی ناوخۆیی. بڕگەی شەشەمی ماددەی یەکەم پێناسەیەک پێشکەش دەکات کە ئازادی دەربڕینی بیروڕا و فرەیی و جیاوازی و کارلێککردنی بیروڕاکان و گوێگرتن لە بیروبۆچوونە جیاوازەکان و ڕێزگرتن و سوود وەرگرتن لێیان و شەفافییەت لە چالاکی گشتی پارتەکە و هەڵبژاردن بە دەنگدانی نهێنی لەگەڵ مسۆگەرکردنی ئازادی کێبڕکێی نێوان کاندیدەکان و مافی دەنگدەران بۆ داواکردن لە هەڵوێستەکانیان ڕوون دەکاتەوە. هەمان بڕگەکە وازهێنان لە دامەزراندن بۆ ڕێکخراوە حزبییەکان زیاد دەکات مەگەر لە حاڵەتێکی زۆر پێویستدا نەبێت و بڕگەکان بە بانگەوازێکی ئاشکرا کۆتایی دێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی شێوازە بیرۆکراتییەکان لە مامەڵەی نێوان ڕێکخراو و ئەندامان.
2. مافی کەمینە و مافی ناڕەزایی دەربڕین. بڕگەی سێیەمی هەمان بڕگە مافی دەربڕینی بیروڕای خۆی لەسەر پرسە سیاسی و ڕۆشنبیرییەکانی پارتەکە دەدات جگە لە کۆبوونەوە داخراوەکان. بەدوایدا بڕگەیەک دێت کە ماف بە ڕێکخراوەکان و ئەندامان دەدات ناڕەزایی دەرببڕن بەرامبەر بڕیارەکانی دەستەی سەرکردایەتی و داوای پێداچوونەوەیان بکەن و ئەندامەکە ناچارە لە ماوەی مانگێکدا حوکم بدات.
3. ڕیفراندۆم، ئۆتۆنۆمی ڕێکخراوەکان و ڕەخنە. ڕەشنووسەکە ڕیفراندۆمی ناوخۆیی وەک ئامرازێک پەسەند دەکات و ئۆتۆنۆمی ڕێکخراوەکان لە کاروباری ناوخۆیی دادەمەزرێنێت و هەموو دەزگاکان ناچار دەکات ڕاپۆرتی بەردەوام بە ڕۆحێکی ڕەخنەگرانە پێشکەش بکەن کە بەرپرسیارێتی تاک و کۆمەڵ دیاری بکات لەو شوێنانەی کە کەموکورتی هەبووە.
4. گەرەنتی لە بەشی دیسپلین. دەرکردنی ئەندامێک پێویستی بە دەنگدانی دوو لەسەر سێی ئەندامانی ئەو ئەندامە و پەسەندکردنی لەلایەن دەستەی باڵاوە هەیە، و بڕیاری دەرکردنی ئەندامێکی دەستەی سەرکردایەتی هەڵبژێردراو دەکەوێتە دەست ئەو دەستەی نوێنەرانەی کە هەڵیبژاردووە. من لێرەدا گەرەنتییەکی ڕاستەقینە دەبینم کە پارتەکە دەپارێزێت لە دەرکردن کە ببێتە ئامرازێک لە ناکۆکییە ناوخۆییەکاندا، مەسەلەیەک کە بزووتنەوەی چەپ لە سەرانسەری جیهاندا لە زۆر حاڵەتدا باجی گرانی بۆ داوە.
5. ڕەهەندی جێندەر و مرۆڤ. ماددەی دووەم بە دەستەواژە دەستپێدەکات کە ژنان و پیاوانی هاووڵاتی وەک یەک دەگرێتەوە، بڕگەی دووەمی ماددەی یەکەم بۆ فراوانکردنی بەشداری ژنان لە پێکهاتەکانی پارتەکەدا، بە سەرکردەکانیشەوە، و ماددەی پازدە پشکی بۆ ژنان و بەشێکی تر بۆ گەنجان دیاری دەکات. بڕگەی پێنجەمی بڕگەی سێیەمی ماددەی دەیەم داڕشتنێکی مرۆیی سەرسوڕهێنەرە کە داوا دەکات بایەخ بەو هەڤاڵانە بدرێت کە بە هۆکاری جۆراوجۆر ڕێکخراوەکەیان جێهێشتووە و هێشتا لەگەڵ هێڵە گشتییەکەی هاوڕان و چوارچێوەیەکی گونجاو بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵیاندا بدۆزنەوە.
6. ڕێزگرتن لە سەربەخۆیی سەندیکاکان. ڕەشنووسەکە پابەندبوونێکی ئاشکرای تێدایە بۆ ڕێزگرتن لە تایبەتمەندی تایبەت و سەربەخۆیی و سروشتی جەماوەری سەندیکاکان و ڕێکخراوە پیشەییەکان. ئەمە هەڵوێستێکی پێشکەوتووەیە کاتێک بە بەراورد بە نەریتی بۆماوەیی لە کاری سەندیکادا دەپێورێت و شایەنی بنیاتنان و پەرەپێدانی زیاترە.
2. پێشەکی و بەڵێنی ڕێکخراوەیی و بنکەی پارتی وەک سەرچاوەی دەسەڵات
پێشەکییەکە بە پێناسەکردنی پارتەکە وەک یەکێتیەکی خۆبەخشانەی ژن و پیاوی هاووڵاتی دەستپێدەکات. من ئەم دەستەواژەیە بە یەکێک لە قووڵترین شتەکانی ڕەشنووسەکە دەزانم، چونکە ئەو باوەڕەم دەگونجێت کە ڕێکخراوەکانی چەپ لە سەردەمی ئێمەدا کاتێک گەشە دەکەن کە خۆبەخشانە و دیموکراتی یەکێتی و هاوپەیمانی لەسەر دیسپلین و قەناعەتی ئازاد بنیات دەنرێن، نەک لەسەر میکانیزمی کارگێڕی ڕەق و پلەبەندی مەرکەزی.
تێبینی سەرەکی من، کە لە خاڵەکانی خوارەوەدا تێدەپەڕێت، ئەوەیە کە ئەم پێناسە باشە شایەنی ئەوەیە کە لە پێشەکییەکەوە بێتە ناو ماددە کردارییەکان بە شێوەیەکی ڕوونتر، و یەکەم هەنگاو بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە ئەوەیە کە بنکەی حیزب لە ڕاستیدا ببێتە سەرچاوەی دەسەڵات. هەروەک چۆن چەپ جەخت لەوە دەکاتەوە کە خەڵک سەرچاوەی دەسەڵاتە لە ئاستی کۆمەڵگادا، من لەو باوەڕەدام کە بنکەی حیزب دەبێت سەرچاوەی سەرەکی دەسەڵات بێت لە ناو ڕێکخراوەکانیدا. تاقیکردنەوەی بەدیهاتنی ئەم پرەنسیپە لە بوونی ئەو دەقانەی کە بایەخ بە بەشداری دەدەن تێدەپەڕێت، کە ڕەشنووسەکە زۆریان تێدایە، بۆ بوونی میکانیزمی دیاریکراو کە ڕێگە بە بنکە دەدات خۆی دەستپێشخەری بکات.
هەرچەندە لە دەقی ئێستادا، ئامرازە سەرەکییەکانی دەستپێشخەری لە دەستی دەزگا سەرکردایەتیەکاندا دەمێننەوە.
1. ڕیفراندۆمی ناوخۆیی لە شێوەی دەستەی سەرکردایەتی دەردەکەوێت کە ئاماژە بە ڕای پارتی بە گشتی دەکات، واتە بڕیاری ئەنجامدانی ئەو ڕیفراندۆمە دەکەوێتە دەست دەستەی سەرکردایەتی و بەندە بە هەڵسەنگاندنی ئەو بۆ ئەوەی چ بابەتێکی نوێ و بنەڕەتی هەژمار دەکرێت.
2. کۆنگرەی نائاسایی بە ڕەزامەندی دوو لەسەر سێی ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی بەڕێوە دەچێت.
3. کۆنگرەی نائاسایی خۆجێی لەسەر داوای دوو لەسەر سێی ئەندامانی کۆمیتەی ناوخۆیی یان بە بڕیاری کۆمیتەی ناوەندی بەڕێوە دەچێت.
4. ئەنجوومەنی گشتی پارتی، کە بڕیارەکانی لە ڕەشنووسەکەدا بە پابەندبوون بە هەموو دەزگاکانی پارتی وەسف کراوە، کاتێک کۆمیتەی ناوەندیی بانگهێشت دەکات کۆدەبێتەوە.
دەرئەنجامە پراکتیکیەکە ئەوەیە کە بنکە مافی ملکەچبوون، ناڕەزایی و گفتوگۆی هەیە. من پێشنیار دەکەم، وەک پێویستییەکی دیموکراسی، کە ئەمە بە مافی دەستپێشخەری تەواو بکرێت، چونکە کەمکردنەوەی مەودای نێوان ڕۆحی پێشەکییەکە و میکانیزمی ماددەکان پێکەوەژیانی دیموکراتی زیاتر بە بەڵگەنامەکە دەبەخشێت و متمانەی ئەندامان پێی بەهێزتر دەکات.
لێرەدا دەتوانین سوود لە ئەزموونی چەپی هاوچەرخ وەربگرین. پارتی ئەڵمانی Die Linke لە دەستوورەکەیدا ئەگەری ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی گشتی ئەندامان لەسەر هەموو پرسە سیاسییەکان دابین دەکات، ئەنجامەکەی پلەی بڕیاری کۆنگرە دەدات، و مافی بانگهێشتکردنی بە ڕێکخراوە خۆجێییەکان دەدات. بە واتایەکی تر، بنکە کلیلی دەستپێشخەری لەپاڵ سەرکردایەتیدا هەیە، بەبێ ئەوەی پێگەی دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان لاواز بکات.
من هاوکێشەیەکی نزیک لەمە پێشنیار دەکەم، کە ڕێژەی سەدی لە ناو پارتەکەدا گفتوگۆی لەسەر بکرێت.
1. مافی پارتی بۆ بانگهێشتکردنی کۆنگرەی نائاسایی، کۆبوونەوەی ئەنجومەنی گشتی پارتی یان ڕیفراندۆم ناوخۆیی، ئەگەر لە سەدا 10 ی کۆی ئەندامان یان سێیەکی ڕێکخراوە خۆجێییەکان داوا بکەن.
2. لە حاڵەتێکی وەهادا دەبێت بانگهێشت بۆ دەزگا سەرکردایەتیەکان ناچار بێت.

. ئەندامێتی، لە لایەنگری توندەوە بۆ چەمکی هاوپەیمانی
من لەو باوەڕەدام کە ئەندامێتی لە ڕێکخراوەکانی چەپ دەستکەوتێکی گەورە بەدەست دەهێنێت کاتێک دەکرێتەوە، لە چەمکی ئەندامێتی بۆ رێکخراوێکی پلەبەندی لەگەڵ یاسای توند بەرەو چەمکی هاوپەیمانی بنیاتنراوە لەسەر هاوکاری خۆبەخشانە لەنێوان ئەو کەسانەی کە ئامانجی دیاریکراویان هەیە یان هەندێکیان. بەڕای من ئەمە بنچینەی ڕێکخراوەکە فراوانتر دەکات و دەرگاکانی دەکاتەوە بۆ ئەو وزە زۆرانەی کە ئەمڕۆ نزیکن لێی بەبێ ئەوەی جێگەیەک بۆ خۆیان بدۆزنەوە.
ڕەشنووسەکە ئەندامێتی بە سێ مەرج پێناسە دەکات: ڕێککەوتن لەگەڵ بەرنامە و پابەندبوون بە پەیڕەوی ناوخۆ، کارکردن لە یەکێک لە رێکخراوەکان و پێدانی مووچە. پێناسەیەکی ڕوون و ڕێکوپێک بەڵام ئەو کەسانەی کە دەیانەوێت لە پارتەکە نزیک ببنەوە و ناتوانن پابەند بن بە کاری ئاسایی لە زینداندا بەبێ هیچ پێگەیەک دەهێڵێتەوە. تێبینی ئەوەم کرد کە پێشەکییەکە باس لە ئەندامان و دۆستان و جەماوەری پارتەکە دەکات و بەشی دارایی دەڵێت کە دارایی پارتەکە بەشێک لە شایستە و بەخشینی لایەنگرانی تێدایە. واتە پێگەی لایەنگر لە ڕۆحی بەڵگەنامەکەدا ئامادەیە و چاوەڕێی ڕێکخستنی دەکات.
من پێشنیاری پێشکەشکردنی شێوەی پلە بەرزی ئەندامێتی دەکەم کە جیاوازی بارودۆخی خەڵک بگونجێنێت.
1. ئەندامێتی چالاک بۆ ئەو کەسانەی کە بە بەردەوامی بەشداری دەکەن.
2. پاڵپشتیکردنی ئەندامێتی بۆ ئەو کەسانەی کە پاڵپشتی فکری یان دارایی پێشکەش دەکەن بەبێ بەشداری راستەوخۆ.
3. ئەندامێتی کاتی بۆ ئەو کەسانەی کە دەیانەوێت بەشداری لە کەمپینێک یان هۆکارێکی دیاریکراو بکەن.
4. ئەندامێتی بەشێک بۆ ئەو کەسانەی کە دەیانەوێت لە بوارێکی دیاریکراودا کار بکەن وەک کێشەی ژنان، گەنجان یان مافەکانی کرێکاران.
5. ئەندامێتی ئۆنلاین بۆ ئەو کەسانەی کە دوور لە شوێنی ڕێکخراوەکە دەژین.
من داوا ناکەم هەموو ئەم مۆدێلانە بە یەکجاری پەسەند بکرێن. بەڕای من بەسە کە گفتوگۆ لەسەر ئەو مۆدێلانە بکرێتەوە و لە پێگەی لایەنگرەوە دەست پێبکەین بە مافێکی ڕوون کە بەشداری کردن لە گفتوگۆی گشتی و ڕاپرسی ڕاوێژی بەبێ دەنگدان لە هەڵبژاردنی ناوخۆیی دەگرێتەوە.
من دوو بابەت زیاد دەکەم.
1. ئەندامێتی ئاوێت. من لەو باوەڕەدام کە بەرژەوەندی تەوژمی چەپ بەگشتی پێویستی بە کراوەیی بۆ لای ڕاستی ئەندامێک هەیە بۆ بەشداریکردن لە زیاتر لە چوارچێوەیەکی چەپ لە یەک کاتدا، پارتێکی گشتی و ڕێکخراوێکی تایبەت. ئامانج بەهێزکردنی تەوژمی چەپە لە کۆمەڵگادا بە گشتی وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی فراوان و هیچ پەیوەندییەکی بە کێبڕکێی تاکەکانەوە نییە.
2. سەربەخۆکان. من بەهای مامەڵەکردن لەگەڵ چەپە سەربەخۆکان، ژنان و پیاوان، کە نایانەوێت بچنە ناو پارتێکەوە لەبەر هۆکاری جۆراوجۆر، لە چوارچێوەی هاوبەش بۆ کارکردن لەسەر بابەتی دیاریکراو کە هیچ پابەندبوونێکی ڕێکخراوەیی لەسەر ئەوان نییە و هیچ چاودێرییەکی ڕۆشنبیری تێدا نییە.
بەهەمان ئاڕاستەدا، مەرجەکانی کاندیدکردن بۆ ئەندامێتی لە دابونەریتی دامەزراو سەرچاوە دەگرێت کە لە ژێر هەلومەرجی کاری نهێنیدا دروست بووە. داواکاری نووسراو هەیە، پاشان پشتڕاستکردنەوەی ڕاسپاردە شەخسی و سیاسیەکان، پاشان پەسەندکردنی خانەکە، پاشان پەسەندکردنی دەستەی بەرپرس، پاشان پەسەندکردنی لەلایەن لیژنەی خۆجێیی، پاشان شەش مانگ کاندیدکردن کە دەتوانرێت درێژبکرێتەوە.
من لە نیگەرانی پشت ئەم مەرجانە تێدەگەم و هۆکارەکانی لە سەردەمی پێشوودا بەرز دەنرخێنم. من پێشنیار دەکەم بۆ گفتوگۆکردن پشکنینی توند بۆ پۆستە سەرکردایەتییەکان و ئەرکە هەستیارەکان بکرێت، لە هەمان کاتدا ئاسانکاری بۆ چوونە ژوورەوەی ئاسایی بە شێوەیەک کە لەگەڵ پارتێکی جەماوەری بگونجێت کە بە ئاشکرا و یاسایی کار دەکات و هانی کچان و پیاوانی گەنج دەدات بەشداری بکەن.
IV. فرەیی پلاتفۆرمەکان و مافی جیاوازی
مێژووی چەپ بەشێکی پڕ ئازاری ململانێی لەسەر مۆنۆپۆلی لێکدانەوەی مارکسیزم و چەپی بەخۆیەوە بینیوە، کە تێیدا ناونیشانی پەراوێزخستن بڵاوبووەوە کە هەمووانی لاواز کرد، وزەیەکی گەورەی لەناو ڕێکخراوەکانی چەپدا وشک کرد، و پەیوەندی چەپ لەگەڵ جەماوەر و پێگەی خۆیدا تێکدا. من لەو باوەڕەدام کە فرەیی بیروبۆچوون و جیاوازی فکری و سیاسی لەناو تاکە حزبێکی چەپدا سروشتییە بە لەبەرچاوگرتنی ئاڵۆزی هەلومەرجی جیهانی و ناوچەیی و ناوخۆیی و دانپێدانانێکی ڕێکخراو یەکێکە لە بەهێزترین گەرەنتی یەکڕیزی و توانای داخستنی ڕێگای پەرتەوازەیی چونکە بیروڕایەک کە کەناڵێکی شەرعی لە ناو ماڵدا دەدۆزێتەوە لە ماڵەکەدا دەمێنێتەوە
ڕەشنووسەکە مافەکانی کەمینە بە شێوەیەک دەناسێت کە شایەنی پێزانین، بەڵام ئەم مافانە تاکەکەسی و ناوبەناو دەمێننەوە و لە کاتی ناکۆکیدا جێبەجێ دەکرێن. بۆیە من پێشنیاری زیادکردنی ماددەیەک دەکەم بۆ گفتوگۆکردن کە مافی پێکهێنانی پلاتفۆرم و گروپی ڕۆشنبیری لەناو پارتەکەدا ڕێکدەخات. ئەمە مانای ئەوە دەگەیەنێت کە خەڵکانی خاوەن بیروبۆچوونی هاوشێوە دەتوانن لە پلاتفۆرمێکی کراوە و ڕێکخراودا کۆببنەوە کە لە ڕێگەی ئەوەوە بیروڕا و بەدیلەکانی خۆیان پێشکەش بکەن و بە شێوەیەکی دیموکراسییانە کێبڕکێ لەسەر ئەوان بکەن.
ئەم مافە لە ژێر هەلومەرجێکی ڕاگەیەنراودا جێبەجێ دەکرێت کە یەکێتی پارت بپارێزێت. ئەمانە بە ئاشکرا کاردەکەن، کراوەیی بۆ هەر ئەندامێک کە دەیەوێت بەشداری بکات، دروستکردنی پێکهاتەی ڕێکخراوەیی هاوتەریب، و پابەندبوون بە جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ئەنجومەنەکان پاش پەسەندکردنیان، لەگەڵ میکانیزمێکی ڕوون و بێلایەن بۆ یەکلاییکردنەوەی هەر ناکۆکییەک سەبارەت بەم پلاتفۆرمانە و مافەکانیان.
ئەم مافە لە زۆرێک لە پارتەکانی چەپ لە سەرانسەری جیهاندا ئاسایی بووە، لەوانە پارتی کرێکارانی بەرازیل، دی لینکە لە ئەڵمانیا و بلۆکی چەپ لە پورتوگال، کە تێیدا تەوژم و بلۆکی ڕۆشنبیری بە ئاشکرا و بە شێوەیەکی ڕێکخراو لە چوارچێوە و جەستەی ئەو پارتانەدا کار دەکەن. بەم شێوەیە پارتەکە مسۆگەرکردنی پلۆرالیزمی سیاسی و ڕۆشنبیری لە خۆیدا دەکات و جیاوازی لە ململانێیەکی سەرکوتکراو یان دابەشبوونێکی شاراوەوە دەگۆڕێت بۆ دیالۆگێکی شەرعی کە ڕێکخراوەکە دەوڵەمەند دەکات و یەکێتییەکەی بەهێز دەکات.
مەسەلەیەکی تر هەیە کە پەیوەندی بە ئازادی ڕادەربڕینەوە هەیە. ئەم پڕۆژە یاسایە مافی ئەندامان بۆ بڵاوکردنەوەی بیروبۆچوونی فکری و سیاسی خۆیان بۆ پلاتفۆرمەکانی میدیای پارتەکە سنووردار دەکات. ئەمڕۆ، لە سەردەمی شۆڕشی دیجیتاڵیدا، ئامرازەکانی دەربڕین زۆر پەرەی سەندووە. هەر ئەندامێک لاپەڕەی تایبەتی هەیە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و شوێنەکانی تر کە دەگاتە هەزاران خوێنەر، جگە لە پلاتفۆرمەکانی میدیای ئۆنلاین، ئەندامان دەتوانن لە ماوەی چەند خولەکێکدا بیروڕای خۆیان دەرببڕن.
دەترسم هێشتنەوەی ئەم بۆچوونە وەک خۆی ژمارەیەکی زۆر خەڵک بەتایبەتی نەوەی نوێ لە کاری ڕێکخراوەیی لە ڕیزەکانی چەپدا دوور بخاتەوە، چونکە ئەوان بیروڕای خۆیان بە ئاشکرا و بە ئازادییەکی زۆرەوە لە پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکاندا دەردەبڕن. دیالۆگی گشتی بنیاتنەر کاریگەری ئەرێنی لەسەر جەماوەر بەجێ دەهێڵێت و بەشدارییان دەکات لە گفتوگۆ لەسەر سیاسەتەکانی چەپ و دەتوانێت ببێتە فیدباکێک بۆ پەرەپێدانی ئەو سیاسەتانە و دیاریکردنی کەموکورتییەکانیان.
بەڕای من سوودبەخشتر ئەوەیە کە پەیڕەوی ناوخۆ ئەم ڕاستییە بناسێت و ڕێک بخات بە تەئکیدکردنەوەی مافی هەر ئەندامێک بۆ دەربڕینی بیروڕای خۆی لە ناوەوە و دەرەوەی پلاتفۆرمی پارتەکە، لە ژێر دوو مەرجی ڕوون کە پارتی دەپارێزێت و لە هەمان کاتدا ئازادی ئەندام دەپارێزێت.
1. ئەم بۆچوونانە وەک بیروبۆچوونی شەخسی جیا لە هەڵوێستە فەرمییەکان پێشکەش دەکرێن و هێرشی شەخسی دوور دەخرێنەوە.
2. هیچ شتێک کە سروشتی ناوخۆیی بێت ئاشکرا ناکرێت، لەوانە ڕاوێژکردن، ناو، داتا، و بابەتی ڕێکخراوەیی و ئاسایش.
هەر لەو چوارچێوەیەشدا پێموایە دەبێت میدیای حیزبی دێموکراسی و بەشدار و کراوەبێت بەڕووی هەموو تەوژمێکی فیکری ناو ڕێکخراوەکەدا، فەزایەک بێت بۆ گفتوگۆی کراوە لەنێوان ڕێکخراو و جەماوەریدا کە بۆچوونی پشتیوانی و دژایەتی کردنی هێڵی فەرمی بڵاوبکاتەوە، نەک کەناڵێک کە پەیام یەک ئاراستە لە سەرەوە بۆ بنکە بگوازێتەوە میدیاکانی حیزبی شیوعی عێراق لەم بوارەدا هەنگاوی پێشکەوتوویان ناوە و هیوادارم بەردەوام بن و زیاتر گەشە بکەن.

V. دەزگای دادوەری، بەرەو دادوەری ناوخۆیی حزبی سەربەخۆتر
من لەو باوەڕەدام کە ئەو دادپەروەرییەی چەپ داوای دەکات لە ئاستی کۆمەڵگادا دوو ئەوەندە متمانە وەردەگرێت کاتێک لە ناو ڕێکخراوەکەدا ڕەنگ دەداتەوە، وە بوونی دەزگایەکی دادوەری ناوخۆیی سەربەخۆ بۆ یەکلاییکردنەوەی ناکۆکیەکان پەیامێکی سیاسی و ئەخلاقییە بۆ جەماوەر پێش ئەوەی ببێتە پێوانەیەکی ڕێکخراوەیی. پارتێک کە سەرکەوتوو بێت لە دامەزراندنی دادپەروەری لە نێو ئەندامەکانیدا بەڵگەی پراکتیکی لەسەر توانای خۆی بۆ دامەزراندنی لە دەوڵەتدا پێشکەش دەکات، ئەگەر لەوێ بەرپرسیارێتی بگرێتە ئەستۆ.
بە بۆچوونی من ئەم دادوەرییە پێنج مەرجی هەیە.
1. سەربەخۆیی لە سەرکردایەتی سیاسی و جێبەجێکار.
2. هەڵبژاردنی ئەو کەسانەی کە خزمەتی تێدا دەکەن لەلایەن ئەندامەکانەوە، بە مەرجی شارەزایی یاسایی یان ڕێکخراوەیی گونجاو.
3. ئەو بڕیارانەی کە لەناو ڕێکخراوەکەدا ئاشکران و هۆکارەکانیان بڵاو دەکرێتەوە.
4. ئاستێکی سەربەخۆی سەرنجڕاکێشان.
5. ئەو بڕیارانەی کە پابەندن بە هەموو دەزگاکانی حزب، بە سەرکردەکانیشەوە، کە پێگەی حزبیان بەهێز دەکات و متمانەی زیاتر بە ئەندامان دەبەخشێت بە دادپەروەری گەڕانەوە بۆ ئەو بڕیارانە.
بە بەراوردکردنی ئەمە لەگەڵ ڕەشنووسەکە، ئەم تێبینی و پێشنیارانەی خوارەوە تۆمار دەکەم.
1. جیاکردنەوەی چاودێری لە دەسەڵاتی دادوەری. کۆمیسیۆنی ناوەندی چاودێری پابەندبوون بە پەیڕەو و چاودێری دارایی و کارگێڕی و لێکۆڵینەوە لە سکاڵا و ناڕەزایی و ناکۆکیەکان و بڕیاردان لەسەریان تێکەڵ دەکات. من لۆژیکی پشت ئەم تێکەڵکردنە بەرز دەنرخێنم، کە بریتییە لە ئابووری لە ژمارەی دەزگاکان و دوورکەوتنەوە لە پێکهاتەی زیادەڕەوی. لەگەڵ ئەوەشدا، من لەو باوەڕەدام کە جیاکردنەوەی ئەرکی چاودێری دارایی و کارگێڕی لە کاری دادوەری خزمەتی هەردووکیان دەکات. بواری زیاتر بە چاودێری دارایی دەبەخشێت بۆ تەرکیز کردن و سەربەخۆییەکی ڕوونتر بە دەسەڵاتی دادوەری ناوخۆیی دەبەخشێت.
2. پەسەندکردنی ڕێنماییەکان لە کۆنگرەدا. دەقەکە داوا لە کۆمیسیۆن دەکات کە بە هاوبەشی لەگەڵ کۆمیتەی ناوەندی، ڕێنماییەکانی دابڕێژێت. من پێشنیار دەکەم کە ئەم ڕێنماییانە لە کۆنگرەدا پەسەند بکرێن، کە پێگەی کۆمیسیۆن بەهێز دەکات و سەربەخۆیی دەپارێزێت.
3. ئاستێکی سەربەخۆی پێداچوونەوە. ناڕەزایی دەربڕین لەسەر هەر ڕێوشوێنێک لە دژی ئەندامێک دەنێردرێت بۆ دەستەی حزبە پێشەنگەکان، واتە ئاستی پێداچوونەوە کەسایەتی سیاسییە و دوورە لە دادوەری. ئاستی سەربەخۆی پێداچوونەوە ئەرکی بڕیاردان لەسەر ناکۆکیەکان کەم دەکاتەوە کە دەبێت دوور بێت لە ناکۆکی سیاسی.
4. سنورێکی کاتی بۆ هەڵپەساردن. ڕەشنووسەکە وەسفی ڕاگرتن دەکات وەک ڕێوشوێنێکی خۆپارێزی کاتی کە کاتێک هۆکارەکانی دەوەستێت، بەسەردەچێت، بەبێ دانانی سنوورێکی کاتی. من پێشنیاری دانانی سنوورێکی ئاشکرا دەکەم، بۆ نموونە شەست ڕۆژ، کە جارێک بە بڕیارێکی ژیرانە درێژبکرێتەوە، پاشان بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی کۆتایی پێدێت. ئەمە ئەندام لە چاوەڕوانییەکی درێژ دەپارێزێت، هەروەها خودی جەستە لە هەر لێکدانەوەیەکی نادادپەروەرانە بۆ دواکەوتنەکەی دەپارێزێت.
ئەزموونی Die Linke شایەنی بیرکردنەوەیە لێرەدا. سیستەمێکی ناوبژیوانی ناوخۆیی هەیە کە بەتەواوی سەربەخۆیە لە سەرکردایەتی پارتەکە. دەزگاکانی لە لایەن کۆنگرەکان لەسەر ئاستی فیدراڵ و ویلایەتەکان هەڵدەبژێردرێن و ئەندامێتی تێدا نابێت لەگەڵ هیچ پۆستێکی سەرکردایەتی جێبەجێکار تێکەڵ بکرێت و لە دوو ئاستدا کار دەکەن بۆ ئەوەی دەستەی فیدراڵی ببێتە نموونەی پێداچوونەوە بۆ بڕیارەکانی دەزگاکانی دەوڵەت. لە هەمووی گرنگتر بەڕای من ئەوەیە کە پارتەکە خۆی پابەند دەکات بە بڵاوکردنەوەی بڕیارەکانی دەستەی ناوبژیوانی خۆی بە شێوەیەک کە تایبەتمەندی تاکەکان بپارێزێت کە یاسای ناوخۆیی کەڵەکە دەکات و هەستی نادادپەروەری کەم دەکاتەوە.
لە بەرازیل، پارتی کرێکاران هەڵبژاردنی لیژنەکانی ئەخلاق و دیسپلین و ئەنجوومەنی چاودێری دارایی بە دەنگی راستەوخۆی هەموو ئەندامان و هەڵبژاردنی سەرکردایەتیەکان دابین دەکات. کەواتە چاودێری و دادوەری ناوخۆیی شەرعییەتی خۆیان ڕاستەوخۆ لە بنکەوە وەردەگرن.

VI. لە سزاوە بۆ چاکسازی

ڕەشنووسەکە ڕێوشوێنی یاسایی بۆ چوار سزای پلە بەرز دیاری دەکات، کە بریتین لە ئاگادارکردنەوە، ئاگادارکردنەوە، لابردنی لە پۆست و دەرکردن. ئەوان بە وریاییەوە دەردەکرێن، ئەمەش بۆ متمانەی ئەو یاسایە.
ئەوەی من پێم وایە کەمە لایەنی ڕاستکەرەوەیە کە پێش سزاکە دێت و لەگەڵیدا دێت. مەبەست لە هەر سیستەمێکی سزادان لەناو رێکخراوێکی چەپدا ڕاستکردنەوەی ڕەفتارەکانە، یارمەتیدانی ئەندامەکان بۆ گەشەسەندن و هێشتنەوەیان لە پلەکاندا. سزادان خۆی لە خۆیدا ئامانجێکی گونجاو نییە، چونکە سزادان، ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، کاتێک مەودایان فراوان دەبێت، دەبێتە هۆی خوێنبەربوونی ئەندامان کە نموونەیان لە مێژووی چەپ لە سەرانسەری جیهاندا بینیومانە، کە هەندێک ڕێکخراو بوون بە دەزگایەک کە ئەندامان دوور دەخەنەوە کاتێک پێویستە سەرنجیان ڕابکێشن. بۆیە من پێشنیاری خوارەوە دەکەم.
1. زیادکردنی ئامرازی مامناوەند وەک دیالۆگی ڕێنماییکراو، ناوبژیوانی هاوڕێیەتی، بەشداریکردن لە وۆرکشۆپەکان، و سپاردن بە ئەرکێکی رێکخراوی جێگرەوە.
2. بە ڕوونی بنەمای ڕێژەیی نێوان پێوەری هەڵە و جۆری پێوانەکە ڕوون دەکاتەوە، بە ڕەچاوکردنی پاڵنەر و دەق.
3. ڕوونکردنەوەی مەبەست لە دەستەواژەی “مەحاڵی ئامادەبوون” کە لە دەقەکەدا دەردەکەوێت و دیاریکردنی ئەوەی کە کێ بڕیاری لەسەر دەدات، بۆ دوورکەوتنەوە لە هەر ناڕوونییەک.
هەروەها پێشنیاری تەواوکردنی گەرەنتی ڕێوشوێنەکان دەکەم بە شێوەیەک کە هەستی ئاسایش لەناو ڕێکخراوەکە بەهێز بکات.
1. مافی ئەندام بۆ بینینی دۆسیەی کەیسەکە و زانینی ئەوەی کە بە نووسراو خراوەتە پاڵیان، کاتێکی پێویست پێش دانیشتن.
2. مافی یارمەتیدانی هاوڕێیەک بۆ بەرگری و تەنانەت پسپۆڕی یاسایی لە دەرەوەی پارتەکە.
3. گریمانەی بێتاوانی.
4. ماوەی سنوردارکردن بۆ هەڵەکانی ڕێکخراوە.
من لەو باوەڕەدام کە هەر ئەندامێکی پارتە چەپەکان گەنجینەیە بەتایبەتی لەم قۆناغەدا کە چەپ ڕووبەڕووی تەحەدایەکی گەورە و دابەزینی ئامادەیی خۆی دەبێتەوە و بەتایبەتی لە عێراقدا بۆیە دەبێت تا ئەوپەڕی توانا ئەندامەکانمان بهێڵینەوە و کار بکەین بۆ ئەوەی ڕێکخراوەکانمان سەرنجڕاکێش بن بۆ ئەندامان و دوور لە هەر کەشێک کە دووریان دەخاتەوە
بەم پێیە، من داوای پێداچوونەوە بە سزای دەرکردن لە پارتەکە دەکەم، چونکە ئەمە جۆرێکە لە سزای لەسێدارەدانی سیاسی و ڕێکخراوەیی. دەتوانرێت بە هەڵپەساردنی درێژخایەن جێگەی بگرێتەوە، کە لەبەر ڕۆشنایی ئەو هۆکارانەی کە پێویستیان پێیەتی، پێداچوونەوەی بۆ دەکرێت، لەگەڵ دەرفەتی نوێ لە جیاتی دەرکردن. زۆرێک لە پارتەکانی چەپ سزای دەرکردنیان هەڵوەشاندەوە.
لە هەمان چوارچێوەیەدا، هیوادارم دەرفەتێک بڕەخسێت بۆ پێداچوونەوە بە بڕیارەکانی ڕابردووی دەرکردن، بەتایبەتی ئەوانەی کە لەوانەیە بەهۆی ناکۆکی فیکری یان سیاسی یان بابەتی ترەوە وەرگیرابن، بۆ ڕەچاوکردنی هەڵوەشاندنەوەیان و کردنەوەی دەرگای گەڕانەوە بۆ ئەو کەسانەی کە زیانیان پێگەیشتووە. دەتوانرێت ئەمە لە ڕێگەی دەستەی دادوەری سەربەخۆی پێشنیارکراوەوە ئەنجام بدرێت، یان بە بەشداری لیژنەیەکی سەربەخۆی تایبەت کە هەر کەیسێک بە دادپەروەرانە و بە ڕۆحی هاوڕێیەتی لێکۆڵینەوە بکات. ئەم هەنگاوە لەگەڵ پرەنسیپی داننان بە فرەیی بیروڕاکان کە ڕەشنووسەکە پەسەندی دەکات دەگونجێت و پەیامێکی پۆزەتیڤ دەنێرێت کە پارتەکە جێگای هەیە بۆ هەموو ئەوانەی کە ئامانجە گشتییەکانی هاوبەشن، هەرچەندە بۆچوونەکانیان جیاواز بێت.

VII. سەرکردایەتی بەکۆمەڵ و ئاڵوگۆڕی پۆستەکان
ڕەشنووسەکە پێشنیاری پەسەندکردنی پرەنسیپی نوێکردنەوەی دەستەی سەرکردایەتی لە هەموو خولێکدا دەکات، کە پرەنسیپێکی نایابە. من پێشنیار دەکەم بە ژمارەیەکی دیاریکراو پشتگیری بکرێت کە بتوانێت پێوانەی بۆ بکرێت، چونکە پرەنسیپی بێ ژمارە لە هەموو کۆنگرەیەکدا کراوەیە بۆ لێکدانەوەی جیاواز و ئەمەش حیزبەکە ماندوو دەکات و کاتی خۆی لە گفتوگۆکاندا بەسەر دەبات کە دەکرا لە دەقەکەدا یەکلایی بکرێتەوە.
من سەقفێک دەخەمە بەردەم گفتوگۆ کە لە دوو خولی هەڵبژاردن زیاتر نەبێت، واتە لە نێوان شەش بۆ هەشت ساڵدا، بۆ هەر پۆستێکی سەرکردایەتی، لەگەڵ رێگایەکی ڕاوێژکاری بۆ هەڤاڵانی خاوەن ئەزموونی درێژخایەن کە ئەزموونیان تێدا بەکار بهێنرێت بەبێ ئەوەی ڕێگری لە نوێکردنەوەی جەستەکان بکرێت. دەمەوێت جەخت لەوە بکەمەوە کە ئەم بیرۆکەیە، بەڕای من، ئەو ڕێگایەیە کە بەشداری نەوەکانی دامەزرێنەر دەپارێزرێت و دەپارێزرێت، وە ئەوەندەی بتوانێت دوور بێت لە کەمکردنەوەی بەهای ئەو نەوەیانە یان قوربانیدانەکانیان.
ئەزموونی پارتی چەپی دانیمارکی Enhedslisten، هاوپەیمانی سوور و سەوز، نموونەیەکی پراکتیکی شایەنی تەماشاکردنە پارتەکە پۆستی سەرۆک یان سکرتێری گشتی نییە. لەلایەن دەستەی سەرکردایەتی کۆمەڵەوە بەڕێوە دەبرێت کە ساڵانە لە کۆبوونەوەی گشتیدا هەڵدەبژێردرێت، وتەبێژێکی سیاسی هەیە لەگەڵ وتەبێژی بوارە جیاجیاکاندا، و پرەنسیپی خولانەوەش جێبەجێ دەکات کە ماوەی درێژخایەن لە هەر پۆستێک سنووردار دەکات، چونکە ئەندامەکانی پەرلەمانیان ناتوانن دوای حەوت ساڵ لەسەر یەک دووبارە خۆیان کاندید بکەنەوە. ئەم یاسایانە لەگەڵ ماوەیەک بوون کە هەندێک لە باشترین ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی پارتەکە بەدەست هێنا، کە ئاماژە بەوە دەکات کە خولانەوە دەموچاوەکان نوێ دەکاتەوە بەبێ ئەوەی ئەدای لاواز بکات.
پرسی پۆستە تاکەکەسییەکانم بۆ دیالۆگ خستووەتە ڕوو. ڕەشنووسەکە سێ ئەرکی لە دەستی سکرتێر کۆدەکاتەوە. ئەوانیش سەرۆکایەتی کۆبوونەوەکانی کۆمیتەی ناوەندی، مەکتەبی سیاسی و ئەنجوومەنی ناوەندی، نوێنەرایەتی پارت لەبەردەم ڕێکخراوەکانی و لەبەردەم ڕای گشتیدا و بەرپرسیارێتی جێبەجێکردنی بڕیارەکان و بەڕێوەبردنی کاروبارەکان لە ئەستۆ دەگرن. من مەیلی سەرکردایەتییەکی بەکۆمەڵ دەکەم، کە دەسەڵاتەکان لە نێوان ڕێکخەران، ژن و پیاو، بۆ هەر بوارێکی پسپۆڕی دابەش دەکرێت، و لە هەمان کاتدا دەزانم کە ئەمە وەرچەرخانێکی گەورەیە لە دابونەریتی چەسپێنراو. بۆیە هاوکێشەیەکی گواستنەوەم خستەڕوو.

1. جیاکردنەوەی سێ فانکشنەکە و دابەشکردنیان.
2. خولانەوەی سەرۆکایەتی کۆبوونەوەکان.
3. سنوردارکردنی ماوەی وەزیر بۆ دوو خول، بڕگەیەک کە پێشتر هەبوو و ئێستا لە ڕەشنووسەکە لابراوە.
4. دامەزراندنی پۆست بۆ فەرمانگەی هەماهەنگی پسپۆڕی هەڵبژێردراو بۆ گەنجان، ژنان، ئابووری، کاری سەندیکا، پەیوەندییەکانی دەرەوە، کاری پەرلەمانی، کاری دیجیتاڵی و ئەوانی تر، لەگەڵ میکانیزمی هەماهەنگی لە نێوانیاندا کە ڕێگە لە بڕیارە ناکۆکەکان بگرێت و پەیامی پارتەکە یەکبخات.
بابەتی سێیەم ئەوەیە کێ سەرکردایەتی هەڵدەبژێرێت. لە ڕەشنووسەکەدا کۆنگرە کۆمیتەی ناوەند هەڵدەبژێرێت و کۆمیتەی ناوەندیش سکرتێر و جێگری سکرتێر و مەکتەبی سیاسی لە نێو ئەندامەکانی هەڵدەبژێرێت. من لەو باوەڕەدام کە تەکنەلۆژیای ئەمڕۆ بەردەستە وادەکات فراوانکردنی بازنەی بەشداریکردن هەم گونجاو بێت و هەم هەرزان. ئەمڕۆ پارتی چەپ هەن کە ڕێگای هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆیان گرتۆتەبەر، کە تێیدا پلەدارەکان سەرکردایەتی شارەوانی و هەرێمایەتی و نەتەوەیی و کورسییەکانیان بە دەنگدانی ڕاستەوخۆ و نهێنی هەڵدەبژێرن.

سەبارەت بە وتاری کۆنگرەی نەتەوەیی ئەمەی خوارەوەم بۆ گفتوگۆ خستەڕوو.
1. کۆمیتەی ناوەندی لە سەدا دە ئەندامانی کۆنگرە دیاری دەکات. من لێرەدا خاڵێکی لاواز دەبینم هەم لە ڕووی دیموکراسی و هەم لە ڕووی مافەکانەوە، چونکە ئەو مافە بە سەرکردایەتی دەرچوو دەدات کە بەشێک لە ئەو ئەندامە هەڵبژێرێت کە لێپرسینەوەی لەگەڵ دەکات و سەرکردایەتی نوێ هەڵدەبژێرێت، و بنەمای یەکسانی لە نێوان نوێنەرانی هەڵبژێردراوی بنکەدا لاواز دەکات. ئەم بڕگەیە ناکۆکە لەگەڵ بەیاننامەکەی خودی ڕەشنووسەکە کە دەڵێت “ئەندامانی پارت لە مافدا یەکسانن”، چونکە ڕێگەیەک بە هەندێک ئەندام دەدات بۆ کۆنگرە کە ئەو هەڵبژاردنە تێدەپەڕێنێت کە هەموو نوێنەرەکانی تر تێیدا بەشدارن. بۆیە من پێشنیار دەکەم ئەم بڕگەیە بەتەواوی لاببرێت، یان بەلایەنی کەمەوە ئەو ئەندامانە وەک چاودێر ئامادە بن، بۆ ئەوەی کۆنگرە تایبەتمەندی دیموکراسی و نوێنەرایەتی تەواوی خۆی بپارێزێت.
2. سەبارەت بە ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی دەرچوو کە لەلایەن ئەو ڕێکخراوانەی کاری تێدا دەکەن وەک نوێنەر بۆ کۆنگرە هەڵنەبژێردراون، پێشنیار دەکەم وەک میوان ئامادە بن. ئەوان هەڵسەنگاندنەکانی خۆیان بۆ کارەکانی سەردەمی پێشوو پێشکەش دەکەن و وەڵامی پرسیاری نوێنەران دەدەنەوە، بەبێ مافی دەنگدان. ئەمە مافی کۆنگرە دەپارێزێت بۆ لێپرسینەوە لە سەرکردایەتی و سوود وەرگرتن لە ئەزموونەکانیان لە هەمان کاتدا.
3. من پێشنیار دەکەم دانانی یاساکانی هەڵبژاردن و ڕێژەی نوێنەرایەتی و سەرپەرشتیکردنی کۆنگرەکان بە دەزگایەکی سەربەخۆی هەڵبژاردن بسپێردرێت، وە پێکهێنانی لیژنەی پاڵاوتن و پێداچوونەوە لە ناو دەستەی دادوەری پێش کۆبوونەوەی کۆنگرە، نەک لە یەکەم دانیشتندا، کە کاتی پێویست بۆ کارەکەی بڕەخسێنێت.
لە کۆتاییدا ئاماژە بە نەبوونی میکانیزمێک دەکەم بۆ کشاندنەوەی متمانە لە پۆستی سەرکردایەتی یان دەستەی سەرکردایەتی لە نێوان دوو کۆنگرەدا. دەرکردنی ئەندامان لە پارتەکە بە وردی لە ڕەشنووسەکەدا ڕێک خراوە، لە کاتێکدا لێپرسینەوەی سیاسی ئاسایی سەرکردەکان هیچ دەروازەیەک نادۆزێتەوە. من پێشنیار دەکەم کە ئەو دەزگایەی هەر پۆستێک هەڵدەبژێرێت دەسەڵاتی ئەوەی هەیە متمانەی لێ بکشێنێتەوە بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی و سێیەکی ڕێکخراوە خۆجێییەکان مافی ئەوەیان هەیە داوای متمانە بە سەرکردایەتی بکەن بۆ ئەنجومەنی گشتی پارت.

VIII. ژنان و گەنجان، لە پرەنسیپەوە بۆ ڕێژەی سەدی
ڕەشنووسەکە پشکی گەنجان و پشکی تر بۆ ژنان دادەنێت بە ڕێژەیەک کە بەپێی هەلومەرجی کۆنکرێتی دیاری دەکرێت. من نەرمی پشت ئەم داڕشتنە بەرز دەنرخێنم. لەگەڵ ئەوەشدا، من لەو باوەڕەدام کە جێگیرکردنی ڕێژەی سەدی لە دەقەکەدا باشتر خزمەت بە ئامانجەکە دەکات، چونکە پارت لە گفتوگۆکردن لە هەموو وەرزێکدا دەپارێزێت و پابەندبوونەکە دەگۆڕێت بۆ ستانداردێکی جێگیر کە هاوسەنگی ساتەکە نابەستێت. من لەم بەشەدا پێشنیاری خوارەوە دەکەم.
1. ڕێژەیەکی جێگیر بۆ هەردوو ڕەگەز. پشکی لە سەدا چل کەمتر نەبێت بۆ هەر دوو ڕەگەز لە هەموو دەزگا هەڵبژێردراوەکاندا، بەرزبوونەوە بەرەو یەکسانی لە ماوەی دوو خولدا، و جێبەجێ دەکرێت بۆ مەکتەبی سیاسی وەک ئەوەی بۆ کۆمیتەی ناوەندی جێبەجێ دەکرێت، چونکە جێبەجێکردنی بۆ بەرزترین دەستەی جێبەجێکردن کاریگەری پراکتیکی دەبەخشێت لەو شوێنەی کە بڕیاری ڕۆژانە دەدرێت. پارتی کرێکارانی بەرازیل لێرەدا مۆدێلێک پێشکەش دەکات. یاساکانی داوا دەکات لیستەکان ڕێز لە یەکسانی جێندەر بگرن، جگە لە پشکی نەژادی و نەوە، بۆ ئەوەی جیاوازی ببێتە مەرجی لیستەکە خۆی و چیتر ئەنجامێک نەبێت کە مرۆڤ تەنها هیوای بۆ دەخوازێت. بە هەمان ئاڕاستە، پێشنیار دەکەم کە هەموو دەزگایەکی سەرکردایەتی دوو ڕێکخەری هەبێت، ژن و پیاوێک، کە لە یەک کاتدا بەرپرسیارێتی هاوبەش دەکەن یان بە نۆرە لەو پێگەیەدا هاوبەش دەکەن. ئەمە پرەنسیپی سەرکردایەتی هاوبەشە کە لەلایەن چەند پارتێکی چەپەوە جێبەجێ دەکرێت، لەوانە Die Linke لە ئەڵمانیا و سەوزەکانی سکۆتلەندا، و یەکسانی بەرجەستە دەکات لەو پێگەیەی کە بڕیار دەدرێت.
2. پشکێکی تەمەن بۆ گەنجان لە دەزگا رەبەرایەتییەکان. پشکی جێگیر لە کورسییەکانی دەزگاکانی سەرکردایەتی لەوانە کۆمیتەی ناوەند و مەکتەبی سیاسی بۆ گەنجان و کوڕان تەرخان بکرێت. بۆ گفتوگۆ بەلایەنی کەمەوە چارەکێک یان نیوەی کورسییەکان بۆ کەسانی خوار سی و پێنج ساڵ دابین بکرێت کە گەرەنتی بوونی نەوەی نوێ دەکات کە بڕیار دەدرێت. ئەم نەوەیە نەرمتر مامەڵە لەگەڵ پێشکەوتنە خێراکان لە هەموو بوارەکاندا دەکات و نزیکترە لە ئامراز و زمانی سەردەم، بوونی لە سەرکردایەتیدا توانای زیاتر بە پارتەکە دەبەخشێت بۆ نوێبوونەوە و بەردەوامبوون لەگەڵ گۆڕان. لەپاڵ ئەوەشدا، هاوڕێ کۆنەکان خاوەن ئەزموونی درێژخایەن دەتوانن وەک ڕاوێژکار بەشداری بکەن و ئەزموونی خۆیان بگوازنەوە و لە نەوەکانی خۆیاندا لەگەڵیان بن، کە بەردەوامی نێوان نەوەکان مسۆگەر دەکات و ئەزموونی کەڵەکەبووی و تۆماری خەباتی پارتەکە دەپارێزێت.
3. کەمکردنەوەی مەرجی پایەبەرزی حزب. ڕەشنووسەکە داوا دەکات کە نوێنەرێک لە کۆنگرە کەمتر لە سێ ساڵ ئەندامێتی حزبی نەبێت و لەگەڵ خولی کۆنگرەی چوار ساڵ، کەسێک کە ئەمڕۆ بەشداری دەکات لەوانەیە پێویستی بە نزیکەی حەوت ساڵ بێت بۆ ئەوەی وەک نوێنەر بەشداری یەک کۆنگرە بکات. من لەو باوەڕەدام کە ئەم داواکاریە، سەرەڕای هەموو دروستی ئەو نیگەرانییەی لە پشتەوەیە، لەوانەیە کاریگەری پشکی گەنجان هەڵبوەشێنێتەوە کە خودی ڕەشنووسەکە دایدەنێت و لەوانەیە ڕاکێشانی ئەو نەوەیەی کە لە ڕاپەڕینی تشرینی یەکەمەوە هاتۆتە ناو ژیانی سیاسیەوە قورستر بکات. من پێشنیار دەکەم ئەو ماوەیە بۆ ساڵێک کەم بکرێتەوە، یان لانی کەم کورسی گەنجان لێی ببەخشرێت.
4. تواناسازی و بنیاتنانی توانا. ڕێژەی سەدی جێگیر بنەمایەکی گرنگە، بەڵام جێبەجێکردنی لە هەموو دامەزراوەکان بەبێ بنیاتنانی توانای ڕاستەقینە لەوانەیە نوێنەرایەتییەکی ڕەمزی بەرهەم بهێنێت کە خودی بیرۆکەکە لاواز بکات. بۆیە پێشنیار دەکەم کە ئەو بەشە پلانێکی ڕوون و بەردەوام بۆ تواناسازی لەگەڵدا بێت. پرۆگرامەکانی ڕاهێنانی سەرکردایەتی بۆ ژنان و گەنجان لە پەروەردەی ڕۆشنبیری و سیاسی، بەڕێوەبردنی کاری ڕێکخراوەیی، قسەکردن و دانوستاندن، ڕێکخستنی هەڵمەت و بەکارهێنانی ئامرازی دیجیتاڵی لەخۆ دەگرێت. ئامۆژگاری لە مەیداندا دەگرێتەوە کە لەلایەن هاوڕێ بەئەزموونەکانەوە بۆ ئەو کەسانە دابین دەکرێت کە بۆ یەکەم جار بەرپرسیارێتییان لە ئەستۆ گرتووە و وردە وردە ئەرکەکان بە نۆرە لە نێوانیاندا دابەش دەکرێن بۆ ئەوەی ئەزموون لە بوارە جیاجیاکاندا بەدەست بهێنرێت. هەروەها لە هەموو خولێکی کۆنگرەدا هەڵسەنگاندنێکی خولی بۆ کاریگەری پشک لەسەر ئەدا و بەشداری دەکرێت بۆ دڵنیابوون لەوەی کە بوونی ژمارەیی دەبێتە ڕۆڵێکی ڕاستەقینە لە بڕیارداندا.
من ئەمە بە هەموو سۆز و ڕێزەوە بۆ هەڤاڵە کۆنەکان و قوربانیدانی هەموو نەوەکان دەڵێم. کاتێک ڕێکخراوە چەپەکان هێواش دەبن لە گۆڕانکاریدا، کچان و پیاوانی گەنج بە زەحمەت دەتوانن ڕۆڵێکی ڕاستەقینە بۆ خۆیان بدۆزنەوە و ماوەیەکی کورت دوای چوونە پاڵ بە بێدەنگی بەجێ دەهێڵن. نەوەی نوێ لە بەهاکانی چەپەوە نزیکە و دەیبینم بەدوای فۆرمێکی ڕێکخراوی کۆمەلایەتیدا دەگەڕێت کە ڕۆڵی خۆی بەرز بنرخێنێت و بەرپرسیارێتی ڕاستەقینە و بواری دەربڕینی پێ ببەخشێت. ئەمە بەرپرسیارێتییەکی هاوبەشە کە دەکەوێتە ئەستۆی هەموو نەوەکان.
IX. کرێکاران، زەحمەتکێشان و سەربەخۆیی سەندیکاکانی کرێکاران
من لەو باوەڕەدام کە کرێکاران، زەحمەتکێشان و ئەوانەی بە دەست و مێشک کار دەکەن بڕبڕەی پشتی هەر ڕێکخراوێکی چەپن و نوێنەرایەتیکردنیان لەو پۆستانەدا کە بڕیار دەدرێت پێویستی بە میکانیزمێک هەیە کە پشتگیری بکات و تەنها لە دووپاتکردنەوەی تیۆری تێبپەڕێت. من پێشنیاری ئەمانەی خوارەوە دەکەم.
1. پته وکردنی ڕۆڵیان له ده زگا سه رکردییه کاندا
2. دانانی ڕێکخەر لە نێو کرێکاران خۆیان بۆ کاروباری کرێکاران و سەندیکاکان.
3. پرۆگرامەکانی ڕاهێنانی سەرکردایەتی بۆ ئەوان کە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی و قسەکردنی گشتی و ڕێکخستنی هەڵمەت و دانوستان لەخۆ دەگرێت.
4. بەشداریکردنیان ئاسانتر دەکات لە ڕێگەی ئامرازی دیجیتاڵی کە لەسەر تەلەفۆنە زیرەکەکان کار دەکەن و ڕێگەیان پێدەدات ئامادە بن و دەنگ بدەن بەبێ ئەوەی کارەکانیان تێکبدەن یان بارگرانی زیاتریان لەسەر دروست بکەن.
سەبارەت بە پەیوەندی لەگەڵ سەندیکاکان، پێموایە ئەم دەستەواژەیە زیاتر شایەنی پێداچوونەوە بە زمانە نەک ناوەڕۆک. ڕەشنووسەکە بە ڕوونی ڕێز لە تایبەتمەندی تایبەت، سەربەخۆیی و سروشتی جەماوەری و دیموکراسی سەندیکاکان و ڕێکخراوە پیشەییەکان دەگرێتەوە و لە هەمان شوێندا ئاماژە بەوە کراوە کە کۆمیتەکانی پارتی سەرپەرشتی چالاکی ئەندامەکانیان دەکەن و پرۆسەی هەڵبژاردنی کاندیدەکان ڕێکدەخەن. من پێموایە دوو وشەی “سەرپەرشتیکردن” و “ڕێکخستن” دەتوانرێت بە شێوەیەک تێبگەین کە مەبەست نەبوو و جێگرتنەوەیان بە “هاوئاهەنگی” و “پشتیوانی” ڕۆحی هەمان ماددە بە شێوەیەکی دروستتر دەردەبڕێت.
من لەو باوەڕەدام کە سەربەخۆیی سەندیکاکان لە هەموو حیزبەکان، بە خودی پارتەکانی چەپیشەوە، پێش هەموو کەسێکی تر لە بەرژەوەندی چەپدایە. متمانەی فراوانتر و هێزی جەماوەری زیاتر بە بزووتنەوەی سەندیکاکان دەبەخشێت و سوود بە پارتەکە دەگەیەنێت لە شێوەی کاریگەری کۆمەڵایەتی لە نێو ئەو ژن و پیاوانەی کە بە دەست و مێشک کار دەکەن، چونکە هێز و سەربەخۆیی بزووتنەوەی سەندیکاکان ڕەنگدانەوەی پۆزەتیڤی لەسەر چەپ و ڕۆڵی لە کۆمەڵگادا هەیە.
X. شەفافییەت و دەستپاکی دارایی
ڕەشنووسەکە سێ پەرەگراف کورت بۆ کاروباری دارایی تەرخان کردووە. سەرچاوەی پارەدان، پێکهێنانی لیژنەی دارایی، داڕشتنی ڕێنماییە داراییەکان و دانانی شایستە وەک ڕێژەی سەدی داهاتی ئەندامان و بەپێی بارودۆخیان دیاری دەکات. کرێی گونجاو لەگەڵ داهات بنەمایەکی دادپەروەرانەیە کە شایەنی باسکردنە و ڕەنگدانەوەی ڕۆحی چەپی ڕاستەقینەیە.
من پێشنیار دەکەم ئەم بەشە تەواو بکرێت بەو شفافییەت کە لە ماددەی یەکەمدا ڕاگەیەنراوە بۆ پراکتیک.
1. بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتی دارایی ساڵانەی وردبینی بۆ سەرجەم ئەندامەکان.
2. دانانی سەقفێک بۆ بەخشینی تاکەکەسی و ئاشکراکردنی سەرچاوەی بەخشینە گەورەکان.
3. ڕاگەیاندنی سەرمایە لە وەرگرتنی هەر پۆستێکی سەرکردایەتی یان نوێنەرایەتی و بەجێهێشتنی.
4. بڕگەیەکی ئاشکرا کە قبووڵکردنی هەر پشتیوانییەک لە ڕژێمە دیکتاتۆرەکان یان ئەو لایەنانەی مەرجی سیاسی دەبەستن قەدەغە دەکات.
من بەهای تایبەتی لە ڕێکخستنی باری دارایی ئەو هەڤاڵانە دەبینم کە بەناوی حیزبەوە پۆستیان لە دەوڵەت یان لە ئەنجومەنە هەڵبژێردراوەکاندا هەیە. ئەمە لە چوارچێوەیەکی عێراقیدا گرنگە کە پۆستە گشتییەکان بۆ هێزەکانی تر بوونەتە سەرچاوەی دەوڵەمەندکردن و تێیدا چەپ بە ستانداردێکی توندتر دەپێورێت لەوەی کە بەسەر ئەو هێزانەدا سەپێنراوە. من ئەم پێوەرە وەک ئیمتیازاتێک دەبینم کە پارتی جیادەکاتەوە و پێگەی بەرز دەکاتەوە و بە هیچ شێوەیەک بارگرانی لەسەر سەری نابینم.
ئەزموونی هاوپەیمانی سەوز و سووری دانیمارکی کە ئاماژەم پێدا لەم بەشەدا بەتایبەتی بەسوودە. ئەندامانی پەرلەمان و کارمەندەکانی یەکسان بە تێکڕای مووچەی کرێکارێکی پیشەسازی لە کۆپنهاگن وەردەگرن و زیاتر لە سێیەکی مووچەی پەرلەمانیان بۆ دارایی پارتەکە دەگەڕێننەوە لە رێگەی ئەوەی پێی دەگوترێت باجی حزبی. من لەم بیرۆکەیەدا دەبینم کە لەگەڵ بارودۆخی عێراقدا گونجێنراوە، شتێک کە شایەنی گفتوگۆیە.
1. کەمکردنەوەی ڕێژەیەکی پێشکەوتووی داهاتی ئەو پۆستە گشتییەی کە بە ناوی پارتەوە بەدەست هاتووە بۆ بەرژەوەندی دارایی حزبەکەی.
2. دەڵێت کە کاری حیزبی لە بنەمادا ئارەزوومەندانە و چالاکی حزبی هیچ ئیمتیازاتی ناهێنێت، مووچە سنووردارە بۆ حاڵەتی پێویست و تەرخانکردنی تەواو بۆ کاری حزبی، لە ئاستێک کە لە تێکڕای داهاتی خەڵک لە کۆمەڵگا تێپەڕ نەکات، و بە بڕیارێکی شەفاف و لەژێر چاودێری دەزگا پەیوەندیدارەکاندا.
3. بناغەی هەموو ئەمانە دامەزراندنی پرەنسیپە “ئەمە لە کوێوە وەرگرتووە، هەڤاڵ؟” لە هەموو ئاستەکاندا، وەک کەلتوورێکی ناوخۆیی ڕاستگۆیی، بەتایبەتی لە ئاستی سەرکردایەتیدا.

XI. بڕیارەکان لەسەر هاوپەیمانان و سنوورەکانیان
بڕگەی کۆتایی دەڵێت کە کۆمیتەی ناوەند دەسەلاتی بڕیاردانی چوونە ناو هاوپەیمانێتی لەگەڵ پارت و کوتلەی سیاسیی تری هەیە. ئەزموونی چەپ لە زیاتر لە وڵاتێک دەریدەخات کە بڕیاردان لەسەر هاوپەیمانی و بەشداریکردن لە حکومەت یەکێکە لە هەستیارترین بڕیارەکانی ناو حیزبەکان و کاریگەرترین بڕیارن بۆ پەیوەندییەکانیان لەگەڵ جەماوەری. زۆرجار سەرچاوەی دابەزین و دابەشبوونی قووڵ بوون کە چەپ لە پێگەی جەماوەری خۆی باجی داوە و ئێمە ئەزموونی لەو شێوەیەمان لە عێراق و سەرانسەری ناوچەکە هەیە. بۆیە من پێشنیاری ئەمانەی خوارەوە دەکەم.
1. بڕیاری هاوپەیمانێتییەکان دەخاتە بەردەم دیالۆگ و گفتوگۆی ڕێکخراوەیی و گشتی، پاشان پێشکەشکردنی بۆ ڕیفراندۆمێکی گشتی لەناو پارتەکەدا. ئەمە شەرعیەتێکی فراوانتری پێ دەبەخشێت، پارتەکە لە جەمسەرگیری دەوروبەری دەپارێزێت، بارگرانی لەسەر سەرکردایەتی خۆی سووک دەکات، و کاریگەرییە نەرێنییەکانی چوونە ناو هاوپەیمانێتییە هەڵەکانەوە کەم دەکاتەوە.
2. بڕگەیەکی ڕوون و ئاشکرا بۆ پەیڕەوی دەستوور زیاد دەکات کە دەڵێت پارتی هاوپەیمانی لەگەڵ هێزە دیکتاتۆرەکان یان ئەو هێزانەی کە ڕۆڵی ڕاستەوخۆیان هەیە لەپێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و گەندەڵیدا لەپێناو سەربەخۆیی و دەستپاکی حیزب و ئەو متمانەیەی جەماوەری زەحمەتکێش پێی دادەنێن ناچێتە هاوپەیمانێتییەوە
3. بڕگەیەکی نوێ لە پەیڕەونامەکەدا جەخت لەسەر هاوپەیمانی و کاری هاوبەش لەگەڵ هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان دەکات.

XII. میکانیزم و یاساکانی ڕیفراندۆمی ناوخۆیی

ڕەشنووسەکە ڕیفراندۆمی ناوخۆیی وەک ئامرازێک پەسەند دەکات بەبێ ئەوەی یاساکانی دیاری بکات. من پێشنیار دەکەم دەقێکی ڕوونی بۆ تەرخان بکرێت کە ئەمانەی خوارەوە بگرێتەوە.
1. بابەتەکانی. ڕیفراندۆم لەسەر بڕیارە گرنگەکانی حیزب ئەنجام دەدرێت، لەوانە چوونە ناو هەڵبژاردن یان هاوپەیمانی حکومی، و دەکرێت لەسەر هەر بابەتێکی نوێ و بنەڕەتی ئەنجام بدرێت.
2. کێ دەتوانێت دەستپێشخەری بکات. بە بڕیاری کۆمیتەی ناوەندی یان ئەنجومەنی گشتی پارتی یان لەسەر داوای لە سەدا 10 ی ئەندامان یان سێیەکی ڕێکخراوە سەرەکییەکان بانگ دەکرێت و لەو حاڵەتەشدا پابەند دەبێت.
3. کێ مافی دەنگدانی هەیە. هەموو ئەو ئەندامانەی کە ئەندامێتییان جێبەجێ کراوە و مووچەکانیان دەدرێت، بە ئەلیکترۆنی یان شەخسی دەنگ دەدەن. ئەوانەی کە شێوەکانی تری ئەندامێتییان هەیە بەشداری گفتوگۆکە دەکەن و بۆچوونیان ڕاوێژکارییە و کاتێک دەنگدان نزیک دەبێتەوە لەبەرچاو دەگیرێت.
4. مشتومڕی پێشوەخت. پێش ڕیفراندۆمەکە ماوەیەک بۆ سێ مانگ دەخایەنێت لە ناوەوە و دەرەوەی حیزب و بە ئاشکرا کە لەو ماوەیەدا بۆچوونی پشتگیری و دژی لە پلاتفۆرمەکانی پارتەکەدا بە یەکسانی بڵاو دەکرێتەوە، کات و شوێنی یەکسان بۆ هەردوولا تەرخان دەکرێت.
5. سەرپەرشتیکردن و پێداچوونەوە. لەلایەن دەزگایەکی سەربەخۆ و بێلایەن سەرپەرشتی دەکرێت کە بە هەماهەنگی لەگەڵ دەستەی دادوەری و کۆمیسیۆنی ناوەندی کۆنتڕۆڵ ئەنجامەکانی ڕادەگەیەنێت و لە ماوەیەکی دیاریکراودا داواکارییەکان پێشکەش بە دەستەی دادوەری دەکرێت.
6. کاریگەری خۆی. ڕیفراندۆم ڕەنگدانەوەی کاری بەکۆمەڵی ڕێکخراوەکەیە. ئەنجامەکەی پلەی بڕیاری کۆنگرەی نیشتمانی هەیە و بۆ هەموو دەزگاکانی پارتەکە پابەندە و ڕیفراندۆم لەسەر هەمان پرس نابێت پێش تێپەڕبوونی خولی تەواوی کۆنگرە دووبارە بکرێتەوە.

XIII. ڕەهەندی دیجیتاڵی، لە ئاراستەی گشتییەوە بۆ بەشێکی ناچارکەر

رەهەندی دیجیتاڵی لە ڕەشنووسەکەدا لە دوو شوێندا دەردەکەوێت. یەکێکیان بڕگەیەکە کە داوای وەرگرتنی تەکنەلۆژیای زانیاری و گەیاندن لە بوارەکانی کاری پارتی و تواناکردنی ئەندامان بۆ بەکارهێنانیان دەکات. ئەوی دیکەیان بڕگەیەکە کە خانەکە تۆمەتبار دەکات بە برەودان بە پلاتفۆرمەکانی پارت و دەزگاکانی تەکنەلۆژیای زانیاری. ئەمە ئاراستەیەکی دروستە کە شایەنی فراوانکردنی هەیە.
من لەو باوەڕەدام کە پەیڕەوی ناوخۆی ئەمڕۆ، لە سەردەمی شۆڕشی دیجیتاڵی، کە مەبەست لێی بەڕێوەبردنی کاری پارتەکە بۆ ساڵانی داهاتوو بوو، شایەنی بەشێکی جیایە لەسەر کاری دیجیتاڵی بە دەستەواژەی رێکخراوی ناچارکەر کە لە شێوەی ئاراستەی گشتی لە بەشە سەرەتاییەکاندا تێپەڕ بێت. پارتەکە لە ژینگەیەکدا کار دەکات کە دەزگا هەواڵگرییە جۆراوجۆرەکان و کۆمپانیاکانی چاودێری تێیدا چالاکن و پاراستنی داتای ئەندامان بە بۆچوونی من بۆتە ئەرکێکی ڕێکخراوەیی و ئەمنی کە لە هەر ڕێوشوێنێکی پارێزگاری تەقلیدی کەمتر گرنگ نییە. من پێشنیاری ئەوەم لەم بەشەدا لە وتارەکانی خوارەوە کورت کردووەتەوە.

1. کۆمیتەی کاری دیجیتاڵی. کۆمیتەی ناوەندی کاری دیجیتاڵی پێکدەهێنرێت کە لەلایەن کۆنگرەی نیشتمانییەوە هەڵدەبژێردرێت و شارەزایی لە بواری تەکنەلۆژیای زانیاری، ئاسایشی داتا و میدیای دیجیتاڵی کۆدەکاتەوە و نوێنەرانی ڕێکخراوەکانی گەنجان، رێکخراوەکانی دەرەوە و تەوژمە ڕۆشنبیرییە جیاوازەکانی ناو پارتەکە لەخۆ دەگرێت. ڕاپۆرتەکەی لە ناوەوە هەڵدەبژێردرێت و ئەندامێتی لە هیچ پۆستێکی جێبەجێکار کە لەژێر چاودێری ئەو بێت، تێکەڵ ناکرێت، بۆ مسۆگەرکردنی بێلایەنی، بەتایبەتی لە دەنگدان و ڕیفراندۆمدا.
2. ئەرکەکانی. کۆمیتەکە بەرپرسە لە بەڕێوەبردن و پەرەپێدانی ژێرخانی دیجیتاڵی پارتەکە. پلاتفۆرم و هەژمارە فەرمییەکانی پارتەکە بەڕێوە دەبات و خاوەندارێتی دامەزراوەکانیان گەرەنتی دەکات، بۆ ئەوەی موڵکی پارتی بمێنێتەوە و سەربەخۆ بێت لە بەڕێوەبردنی تاکەکان. دەنگدانی ئەلیکترۆنی و ڕیفراندۆم رێکدەخات و ئەرشیفی دیجیتاڵی پارتەکە دەپارێزێت و بەڵگەنامە و بڕیارەکان لە ڕێگەی پلاتفۆرمێکی ناوخۆیی بۆ ئەندامان بەردەست دەکات و ئاسایشی دیجیتاڵی و پاراستنی داتا چاودێری دەکات و پرۆگرامەکانی مەشقی دیجیتاڵی لە هەموو ئاستەکانی پارتی ئامادە دەکات وەک بەشێک لە پەروەردەی پارتی و چاودێری بوونی میدیای پارتەکە لە تۆڕەکان دەکات.
3. سیاسەتەکانی. لیژنەکە سیاسەتێکی نووسراو دادەڕێژێت بۆ پاراستنی داتای ئەندامان، سیاسەتی ئاسایشی دیجیتاڵی، ڕێسایەکی ڕەفتاری ئەندامان و یاسای مامەڵەکردنیان لەسەر تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و سیاسەتی بەکارهێنانی نەرمەواڵەی ئازاد و سەرچاوە کراوە تا ئەوپەڕی بتوانێت بۆ دوورکەوتنەوە لە پشت بەستن بە پلاتفۆرمەکانی کۆمپانیا قۆرخکارەکان. ئەم سیاسەتانە لەلایەن کۆمیتەی ناوەندییەوە پەسەند دەکرێن و پێشکەش بە کۆنگرەی نیشتمانی دەکرێن.
4. بڕیار و لێپرسینەوە. بڕیارەکانی کۆمیتەکە لەسەر مەسەلەکانی تەکنیکی و ئەمنی کاریگەرن. ڕاپۆرتی خولی پێشکەش بە کۆمیتەی ناوەند و ڕاپۆرتێکی گشتگیر بۆ کۆنگرەی نیشتمانی دەکات، لە چالاکی دارایی و کارگێڕیدا دەکەوێتە ژێر چاودێری کۆمیسیۆنی ناوەندی کۆنتڕۆڵ و چاودێری دەنگدان و ڕیفراندۆمەکان دەکەوێتە ئەستۆی دەستەی دادوەری سەربەخۆ.
5. گەیشتنی ڕێکخراوەیی. پێکهاتەی هەر کۆمیتەی ناوخۆیی کەسێکی بەرپرس لە کاری دیجیتاڵی لەخۆ دەگرێت کە وەک بەشێک لە ئەنجومەنەکە هەڵدەبژێردرێت، و لە هەموو رێکخراوێکی بنەڕەتیدا هەڤاڵێک هەمان ئەرک لە ئەستۆ دەگرێت. ئەوان لە ڕووی پیشەییەوە بە کۆمیتەی ناوەندی کاری دیجیتاڵی و ڕێکخراویشەوە بە دەزگاکانی خۆیانەوە بەستراون.
6. کۆبوونەوە و دەنگدان. پەیڕەوی ناوخۆ ئەو کۆبونەوانە دەناسێتەوە کە لە دوورەوە و کۆبوونەوە تێکەڵاوەکان بەڕێوە دەچن و رێژەی یاسایی و شێوازی دەنگدانیان دیاری دەکات و ڕێگە بە دەنگدانی ئەلیکترۆنی و ڕیفراندۆم دەدات بە گەرەنتی نهێنی و دەستپاکی و لەژێر سەرپەرشتی ئەو دەزگایەی کە سەرپەرشتی هەڵبژاردنەکان دەکات.
7. پاسەوانییەکان. بەشداری کردن بە شەخسی و قەغەزی دەنگدان هەمیشە لە پاڵ بەدیلەکانی دیجیتاڵی بەردەست دەمێنێتەوە و ڕێکخراوە خۆجێییەکان بەرپرسیار دەبن لە مەشقپێکردنی ئەوانەی کە پێویستیان پێیەتی لە چوارچێوەی توانای حزبەکەدا، بۆ ئەوەی هاوڕێ بەتەمەنەکان و زەحمەتکێشان لە ناوچەکانی خزمەتگوزاری کەمتر دوور نەخرێنەوە.

XIV. کۆنگرەی نیشتمانی، لە مەرجەکانی ئامادەکارییەوە بۆ کۆنگرەی هەمیشەیی
سەرەڕای ئەوەی کە لە بڕگەی حەوتەم سەبارەت بە پێکهاتەی کۆنگرەی نەتەوەیی ئاماژەم پێکرد، سەرکەوتنی کۆنگرە وەک بەرزترین دەزگای پارتەکە لە دەربڕینی خواستی کۆمەڵ تا ڕادەیەکی زۆر بەندە بە چۆنیەتی ئامادەکردن و بەڕێوەبردنی. بۆیە پێشنیار دەکەم کە پەیڕەوی ناوخۆ مەرجی ڕوونی تێدابێت کە گرنگترینیان ئەمانەی خوارەوەن.
1. پێکهێنانی کۆمیتەیەکی گشتی بۆ بەڕێوەبردن و ئامادەکردنی کۆنگرە کە بەرپرسە لەئامادەکردنی بەڵگەنامەکانی و ڕێکخستنی کارەکانی و لەخۆگرتنی نوێنەری ئاستە ڕێکخراوەییەکان و تەوژم و کوتلە جیاوازەکانی ناو حیزب لەخۆ بگرێت
2. لیژنە پسپۆڕەکان لە ئامادەکردنی بەڵگەنامەکاندا بەشدار دەبن کە هەریەکەیان لە بواری کاری خۆیدا بێت بۆ ئەوەی بەڵگەنامەکانی کۆنگرە بەرهەمی هەوڵێکی بەکۆمەڵ بێت کە گوزارشت لە هەمەچەشنی هەموو پارتەکە بکات.
3. تەرخانکردنی کاتی یەکسان بۆ بەشداریکردن لە کۆنگرە و کۆبوونەوەکان، لەوانە سەرکردەکان.
دیجیتاڵیزەکردن لەم بوارەدا ئاسۆیەکی نوێمان بۆ دەکاتەوە. من لەو باوەڕەدام کە بە تەکنەلۆژیای بەردەست و بە هیچ تێچوونێک، مەودای نێوان دوو کۆنگرە لە بۆشایییەکەوە بگۆڕین بۆ کۆنگرەیەکی هەمیشەیی، لە ڕێگەی گروپی دیجیتاڵی بۆ هەموو ئەندامان لەسەر ئاستی نەتەوەیی یان لەسەر ئاستی دامەزراوە خۆجێییەکان، کە تیایدا سیاسەت و بەڵگەنامە و بەیاننامەکان پێش پەسەندکردن و بڵاوکردنەوە لەسەر ئاستی ڕێکخراوە جۆراوجۆرەکان بۆ گفتوگۆ بخرێنە ڕوو. بەم شێوەیە عەقڵی کۆمەڵی پارتەکە بە درێژایی ساڵ چالاک و بەشدار دەبێت لە بڕیارداندا، لەجیاتی ئەوەی تەنیا بە کۆنگرەیەکی گشتی ببەسترێت کە هەر چەند ساڵێک جارێک ببەسترێت.
15 . پرسی ناوی پارتی و پێشنیاری ” یەکێتی چەپ لە عێراقدا “
لەگەڵ ڕێزی تەواوم بۆ ئەوانەی کە لەگەڵم ناکۆکن، لەگەڵ گۆڕینی ناوی پارتەکەم، ئەو ناوەی کە من پێشنیاری دەکەم، بەگوێرەی ئەو بیرۆکانەی کە من ئاماژەم پێداوە، “یەکێتی چەپ لە عێراقە”.
من لەم ناوەدا ڕەنگدانەوەی کاراکتەری هاوپەیمانی ئەو ڕێکخراوەیە دەبینم کە من پێشنیاری دەکەم، وەک یەکێتیەکی خۆبەخشانەی تاکەکان و بلۆکەکان و تەوژمە ڕۆشنبیرییەکانی چەپ کە بە ئامانجی هاوبەش کۆکراونەتەوە، بە پێچەوانەی پێکهاتەیەکی هەرەمی داخراو. ئەمە لەگەڵ ئەوەی کە پێشەکی ڕەشنووسەکە خۆی دەڵێت کاتێک پارتەکە وەک یەکێتیەکی خۆبەخشانەی ژنان و پیاوانی هاووڵاتی پێناسە دەکات، و لەگەڵ ئەوەی لە بەشەکانی پێشوودا پێشنیارم کرد سەبارەت بە ئەندامێتی دەرچوو و جۆراوجۆر و ناسینەوەی فرەیی پلاتفۆرمەکان. ناوەکە لەم حاڵەتەدا لە گۆڕینی ڕووکەش تێدەپەڕێت و دەبێتە دەربڕینی پێکهاتەیەکی ڕێکخراوەیی نوێ و هاوچەرخ بە زمان، کە ئەمەش وای لێدەکات تێبگەین و قەناعەت پێبکات بۆ ئەوانەی کە دوودڵن لەسەری.
هەروەها ناوێکی کراوەیە کە ڕێگە بە هێز و کوتلە و کەسایەتییە چەپە سەربەخۆکان و پێشکەوتووخوازەکان دەدات جێگەیەک بۆ خۆیان بدۆزنەوە لەناویدا بەبێ ئەوەی هەست بکەن پەیوەستن بە ڕێکخراوێکی ئێستاوە. بەڕای من ئەمە هەنگاوێکە بەرەو یەکخستنی چەپی عێراقی، بەتایبەتی کە حیزبی شیوعی عێراق پێکهاتەیەکی دامەزراوەیی تا ڕادەیەک بەهێزی هەیە و دەتوانێت ببێتە چوارچێوەیەکی یەکگرتووی هەموو چەپی عێراقی، وەک ڕێکخراوێکی چەپی یەکگرتوو و فراوان و فرە پلاتفۆرم.
من بەهای ناوی ئێستا و سەرمایەی ئەخلاقی کە نەوەکان بۆی دروستیان کردوون کەم ناکەمەوە، و دەزانم جێگەی لە یادەوەری ژنان و پیاوانی عێراقدا هەیە. ناوێکی نوێ کە بە بەرنامە و پێکهاتەیەکی نوێوە گرێدراوە، بۆشاییەکی فراوانتر لە نێو نەوەکانی گەنجدا دەکاتەوە. ئەزموونی Die Linke لە ئەڵمانیا نیشانی دەدات کە ناوێکی گشتگیر دەتوانێت دەروازەیەک بێت بۆ فراوانبوونی ڕاستەقینە لە ڕێگەی هاوپەیمانێتییەوە.
من لێرەدا ناچمە ناو وردەکارییەکانی ئەم مشتومڕە، کە شایەنی بۆشاییەکی گەورەی خۆیەتی، و خۆم بە دوو خاڵ سنوردار دەکەم کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پەیڕەوی ناوخۆوە هەیە.
1. لە بڕگە کۆتاییەکانیدا پڕۆژەکە باس لە پرسی هەڵوەشاندنەوەی پارتەکە و تێکەڵکردنی بە زۆرینەی تایبەت دەکات و هیچ ئاماژەیەکی بۆ گۆڕینی ناوەکەی تێدا نییە. ئەمە بۆشاییەکە کە شایەنی پڕکردنەوەیە، چونکە پارتەکە بێبەش دەکات لە یاسایەکی ڕوون کە کاتێک پرسیارەکە دەوروژێت پەنای بۆ ببات.
2. ئەو کەسەی بڕیار دەدات دەبێت تەنها بنکەی حزبەکە بێت. من پێشنیار دەکەم کە هەر گۆڕانکارییەک لە ناوی پارتەکە تەنها لە رێگەی ڕیفراندۆمێکی گشتییەوە ڕێگە پێدراوە کە هەموو ئەندامەکان تێیدا بەشدار بن و بە زۆرینەی کەمتر لە دوو لەسەر سێی دەنگەکان بێت، پێش ماوەیەک لە گفتوگۆی ناوخۆیی کراوە کە تێیدا بۆچوونەکانی پشتگیری و دژی لە پلاتفۆرمەکانی پارتەکەدا بە یەکسانی بڵاو دەکرێتەوە.

دەرئەنجام
ڕەشنووسەکە بەگشتی بەڵگەنامەیەکی جدییە کە زمانێکی دیموکراتی پێشکەوتوو هەڵدەگرێت و ڕەنگدانەوەی هەوڵێکە کە شایانی ستایشە جەوهەری بۆچوونی من ئەوەیە کە هەندێک لە میکانیزمەکانی هێشتا بەڵێنی پێشەکی و پرەنسیپە گشتییەکانی نەگەیشتوون و داخستنی ئەم مەودایە پێکەوەژیانی زیاتر دەبەخشێت و کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەی پارتەکە بەهێزتر دەکات
ئەم مەودایەی نێوان دەق و میکانیزمەکان لە پرسیاری وشە تێدەپەڕێت. ئەمە میراتی سەردەمێکی تەواو لە کاری نهێنی و کەلتوورێکی ڕێکخراوەییە کە لەوانەیە لە هەلومەرجی سەرکوت و دیکتاتۆریدا دروست بووبێت. من پاساوەکانی ئەو سەردەمە دەزانم و قوربانیدانی ئەوانە بەرز دەنرخێنم کە لە ژێریدا کاریان کردووە، و لە پێداچوونەوە بەو فۆرمانەدا دەبینم کە مەرجەکانیان درێژەپێدەری ژیانی ئەو ئەزموونە بوون.
ئەو ئەزموونانەی کە لە وڵاتانی جیاوازەوە وەرم گرتووە، بەسوود و ڕووناککەرەوە دەمێننەوە. هەرچەندە ئەوان لە ژینگەیەکدا کار دەکەن کە لەوانەیە جیاواز بێت لە واقیعی کۆمەڵگاکانمان، بۆیە سوود وەرگرتن لێیان پێویستی بە گونجاندنێکی ورد هەیە کە تایبەتمەندی تایبەتی واقیعەکەمان و بارودۆخە ئاڵۆزەکانی لەبەرچاو بگرێت، و ناکرێت بە ئاسانی بگوازرێنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، هێزەکانی چەپ لە هەر کۆمەڵگایەکدا ڕەنگدانەوەی ئاستی گەشەسەندنی ئەو لە زانست و ماف و دیموکراسیدا دەمێننەوە و چاوەڕوان دەکرێت لە پێشەنگی ئەو گەشەسەندنە و هێزێکی پاڵنەر بن بۆی. هەر ئەمەشە کە نوێکردنەوەی میکانیزمی ڕێکخراوەییان دەکاتە پێویستییەکی بەپەلە لە کۆمەڵگاکانماندا.
ئەوەی لە بڕگەکانی پێشوودا پێشنیارم کرد هەوڵێکە بۆ تەواوکردنی لۆژیکی بەڵگەنامەکە و ئەو بەڵێنەی کە لە پێشەکیەکەیدا نووسراوە، بەبێ هیچ مەبەستێک بۆ ڕەتکردنەوەی. جەوهەری ئەو بەڵگەنامەیە گواستنەوەی بەهاکانی دیموکراسی، دادپەروەری، شەفافییەت و خولانەوە لە زمانی پرەنسیپەکانەوە بۆ میکانیزمی دیاریکراو کە بتوانرێت پێوانە بکرێت و جێبەجێ بکرێت.
من لەو شوێنەوە کۆتایی پێدەهێنم کە دەستم پێکرد. حیزبێک کە دیموکراسی، دادپەروەری، شەفافییەت و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان لە چوارچێوەی پێکهاتەی خۆیدا پەیڕەو بکات، بەڵگەی پراکتیکی دەبەخشێت بەو ژن و پیاوانەی کە بە دەست و مێشک کار دەکەن کە توانای جێبەجێکردنی ئەو شتانە لە بەڕێوەبردنی دەوڵەت و کۆمەڵگادا هەیە. پەیڕەوی ناوخۆ ئەو شوێنەیە کە ئەم سەلماندنە لێوە دەست پێدەکات، چونکە دەستووری گشتی پارتەکەیە، و پابەندبوون پێیان بە سەرکردایەتی پێش بنکە دەست پێدەکات.
شاراوە نییە کە پارتی و چەپ بەگشتی لەم چەند ساڵەی دواییدا دابەزینیان بەخۆوە بینیوە. هۆکاری زۆر هەیە بۆ ئەم دابەزینە بابەتی و بابەتی، بەڵام پێکهاتەی ڕێکخراوەیی و شێوەکانی کار و سەرکردایەتی ڕۆڵێکی گەورەی تێدا گێڕاوە. بۆیە پێموایە ئەم قۆناغە پێویستی بە گواستنەوەی وردە وردە لە پێکهاتەی هەرەمییەوە بۆ پێکهاتەی ئاسۆیی هەیە کە تێیدا بنکەی پارتی و نەوەی نوێ گەورەترین ڕۆڵیان هەبێت لە داڕشتنی سیاسەتی حیزب و هەڵبژاردنی سەرکردایەتییدا و تێیدا سەرکردایەتی پشتیوانی لە بنکە و پشتیوانی دەکات و کارەکانی لە نێوان دوو کۆنگرەدا هەماهەنگی دەکات
هیوادارم ئەو گفتوگۆیەی ئێستا لە ناوەوە و دەرەوەی حیزب بەڕێوە دەچێت، ئەم ڕەشنووسە بەرەو باشتر دەوڵەمەند بکات و نوسخەی کۆتایی کە ڕەنگدانەوەی عەقڵییەتی کۆمەلایەتی حیزب بێت و بەشداری لە گەشەپێدانی میکانیزمی ڕێکخراوەیی بکات. لە کۆتاییدا هیوای کۆنگرەیەکی سەرکەوتوو بۆ هەڤاڵانی ئازیز لە حیزبی شیوعی عێراق دەخوازم کە پێگەی پارتی و ڕۆڵی چەپ بە گشتی لە کۆمەڵگای عێراقدا بەهێز بکات.

ڕزگار ئاکرێی


بۆ بینینی ڕەشنووسی پەیڕەو و بەڵگەنامەکانی تر
کۆنگرەی نیشتمانی دوازدەهەم بۆ حیزبی شیوعی عێراق ، دۆکیۆمێنت و گفتوگۆکان
https://www.iraqicp.com/index.php/12th-national-congress-of-the-iraqi-communist-party




نا بۆ بەدەسەڵاتی بنەماڵە و تائیفی.. عوسمانی حاجی مارف

دەسەڵاتی بنەماڵە و تایفەگەری میلیشیا کە بۆتە شێوازێکی سەپێنراو بەسەر عێراق و کوردستاندا، ئامرازێکی ناچاری دەسەڵاتی بۆرجوزایە بۆ بەڕێوەبردنی سەرمایە و سەرمایەداری، تەنها ئامڕازێک نییە بۆ چەواشەکردنی جەماوەر، بەڵکو بووەتە پێکهاتەیەک بۆ بەرهەمهێنان و سەرمایەگوزاری و بەڕێوەبردنی دەسەڵات و سامان و کەڵەکەی سەرمایە، کە ڕۆژانە پراکتیزە دەکرێت لە چوارچێوەی دامەزراوەکانی دەوڵەت و لە نێو کۆمەڵگەدا.
بنەماڵە و تائیفەگەری سڕینەوە و لادانی ململانێی چینایەتی نیە، بەڵکو شێوازێکی شێواوی ڕێکخستنی بۆرجوازیە لە کوردستان و عێراقدا لەبەرامبەر کاری بەکرێدا بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندیەکانی سەرمایەداران و بۆرجوازی و دەسەڵاتی سیاسیان، بنەماڵەکان و هێزە تائیفیەکان گەورەترین سودمەندن و بونەتە خاوەنی بەرزترین ئیمتیازات، لە بەدەستەوەگرتنی تەواوی سەروەت و سامانی کوردستان و بە فەرمیکردنی بە تاڵانی و جەردەیی و گەندەڵی.
دەسەڵاتی بنەماڵەیی و میلیشیایی کە ژیانێکی فرعەونیان بۆ خۆیان و خانەوادەکانیان فەراهەم کردوە، لە بەرامبەریشدا ژیانی خەڵکیان لەچوارچێوەیەکی داخراودا وەک بەندکراو بە بارمتە گرتووە و گرفتار کردووە، لەلایەکی تریشەوە بەهیچ جۆرێک خۆیان ناکەنە بەرپرسیار لەبەرامبەر ژیان و پێداویستیەکانی خەڵکدا.
ئەم شێوازی حوکمە لە عێراق و کوردستان تەنیا شێوازێکی بیرکردنەوە نییە، بەڵکو سیستەمێکی تەواو سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیە بۆ چەسپاندنی چەوسانەوە، واتە شێوازێک کە جومگەکانی دەسەڵاتداریەتی و پۆست و گرێبەست و سامانی سەرزەوی و ژێرزەوی و تەنانەت خوێندن و پەروەردە و تەندروستیش قۆرغ دەکات و لەنێوان خۆیاندا دابەشی دەکەن، ئەمە تەنیا “فەرهەنگی بنەماڵە و تائیفی” نییە، بەڵکو سیستەمێکی بەرژەوەندیە کە لەڕێگەی دامەزراوە دەوڵەتیەکان، دەزگاکانی ڕاگەیاندن، پارتە سیاسیەکان، ڕێبەرانی ئایینی و تەنانەت ڕەفتاری ڕۆژانەی خەڵکەوە خۆی دەپارێزێت.
ئەم دەسەڵاتی بنەماڵە و تائیفەگەریە سودی زیاتری بە بەشێک لە بۆرجوازی عێراق و کوردستان گەیاندووە، کە بۆ سەپاندن و فراوانبونەوەی زیاتری قڵشتی چینایەتی و برسیکردن وهەژارکردنی زیاتری کرێکاران و خەڵکی نەدارو کەمدەرامەتە، کە لەسەر حسابی بەدەستهێنانی زۆرترین کەڵەکەی سەرمایە کۆمەڵگە بەڕێوەدەبەن.
لە عێراقدا ملیۆنان هاوڵاتی سەر بە مەزهەبی شیعە هەن کە کەمدەرامەت و هەژارن، هەروەک چۆن بە ملیۆنان هاوڵاتی سەر بەمەزهەبی سوننە هەن کەمدەرامەت و هەژاریش هەن لەسایەی دەسەڵاتی تائیفی و میلیشیادا، لەهەمانکاتدا سەدان هەزار هاوڵاتی کوردیش هەن کە هەژار و کەمدەرامەتن لەسایەی هەردوو دەسەڵاتی بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانیدا. بەڵام هەر ناڕەزایەتیەکی خەڵکی لەپێناو ماف و خواستەکانیاندا بە “هێڵی سوور” بەرەوڕوو دەبێتەوە، هەرجۆرە ناڕەزایەتیەک قەدەغە دەکرێت، نابێ ڕەخنەت لە سەرکردەکان هەبێت، چونکە “نوێنەرایەتیت دەکەن”، نابێت داوای مافەکانت بکەیت چونکە “مەزهەبەکەت و نەتەوەکەت” دەکرێتە ئامانج، بۆ ئەمەش چەندین هێزی میلیشیایان لەبەرامبەرتدا رێکخستوە.
بەم مانایە دەسەڵاتی بنەماڵە و تائیفەگەری توڕەیی کۆمەڵایەتی دەگۆڕێت بۆ ترسێکی بنەمادار بە ناسنامە، بەم شێوەیە دەیانەوێت ململانێی چینایەتی بەتاڵکەنەوە، لەبەرامبەریدا ململانێی نێوان گروپەکان زاڵ بکەن کە بەڕواڵەت هاوتەریبن، بەڵام تەنها لەڕووی ڕووکەشەوە یەکسانن، چینی دەسەڵاتدار بە هەموو فۆرمە بنەماڵەیی و تائیفیەکانیەوە سوود لەم دابەشبونە وەردەگرن و لەم ڕێگەیەوە دەسەڵاتی خۆیان بەرهەم دەهێنێتەوە.
ئەمڕۆ ڕووبەڕووی پێکهاتەیەکی ئاڵۆزتر بوینەتەوە کە نەک تەنها لەبەرامبەر بۆرجوا ناسیۆنالیزمی عەرەب و کوردا وەستاوینەتەوە، بەڵکو بنەماڵە و تائیفەگەری و هێزە میلیشیاکانیان وەک ناسیۆنالیزم پراکتیزە دەکرێت و قۆرخی دەسەڵاتیان کردووە، گوایە دڵسۆز و هێمای دین و نەتەوەن و پێرۆز دەکرێن و دەبێت ملکەچی دەسەڵاتەکەیان بین.
هۆکاری ئەوانەش کە بەرگری لەم سیستمە دەکەن تەنها لەبەر نەزانی نیە، بەڵکو لەبەرئەوەیە سوودی لێ وەردەگرن و لەپاڵیا حەواونەتەوە، یان ترسیان لە هەر بەدیلێکی تر هەیە کە هیچ گەرەنتییەکیان پێشکەش نەکات، هەر لەم واقعەوە لەشکرێکی فراوان لە مشەخۆریان پێکهێناوە.
هەروەک چۆن کاڵاکان و بازار پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنان دەشارێتەوە، بنەماڵە و تائیفەگەریش پەیوەندیەکانی ئیستغلالکردنی سەرمایەداری دەشارێتەوە، خۆی وەک “چارەنووس” دەخاتە ڕوو، لەکاتێکدا تەنیا ئامڕازێکی ڕێکخراوەییە بۆ زاڵبون. بۆیە بنبڕکردنی ئەم سیستمە و کۆتایی پێهێنانی، ئەرکێکی پێویست و ئینسانی و حەیاتیە، کۆتاییهێنان بەم سیستمە ئەرکی هەر ئێستای خەبات و نارەزایەتی جەماوەریە، کە هەڵوەشاندنەوەی بەرژەوەندیە مادیەکان و تۆڕەکانی دەسەڵاتی دەوێت کە وەک حوکمێکی ئەبەدی بەدەست بنەماڵە و هێزە تائیفیەکانەوەیە. هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی بنەماڵەیی و تائیفی لەرێگەی چاکسازی لەهەمان پێکهاتەی ئەو دەسەڵاتەدا ناکرێت، تەنها ڕێگایەکمان بەدەستەوەیە، دەبێت دەسەڵاتی بنەماڵەیی و تائیفی بۆ هەتاهەتایە کۆتایی پێبهێنرێت، خودی “دەوڵەت و دەسەڵات”، لەژێر هێژمۆنی دەسەڵاتی ئەواندا دەربهێنرێت ئازاد بکرێت.
نەهێشتنی دەسەلاتی بنەماڵە و تایفەگەری بە مانای بانگەوازکردن نییە بۆ تیۆریە ناپەیوەندەکان بە خەباتی چینایەتیەوە، بەڵکو بە مانای ڕێکخستنی پراکتیکی دێت بۆ خولقاندنی ئاواڵەیی بونەوەی زیاتری دەرگای خەباتی چینایەتی و هاتنە مەیدانی خەڵک بۆ دەورو دەخالەتی ڕاستەوخۆیان لە دەسەڵاتی سیاسیدا.
کۆتایی دەسەلاتی بنەماڵەیی و تائیفەگەری بە مانای دەستبەردابوونی خەڵك نیە لە دین ومەزهەب و نەتەوە، بەڵکو مانای ئەوەیە کە شوناسی دەسەڵاتی مەزهەبی و تائیفی و بنەماڵەیی لە پێکهاتەی دەوڵەت دا نەمێنێ، پێناسەی دەوڵەت لەسەر بنەمای هاوڵاتی بون دەبێت.
خەبات بۆ کۆتایی دەسەڵاتی بنەماڵە و تائیفی، تەحەدای تیۆری و پراکتیکی مەیدانیە بۆ ئەنجامدانی شەڕێکی ڕاستەقینە لە بەرامبەر ئەم دەسەڵاتەدا وەک سیستەمێکی سیاسی داپۆشراو لەسەر بنەمای چینایەتی، هەوڵدان بۆ دەور و کاریگەری کرێکاران و خەڵکی زەحمەتکێش و جەماوەری ناڕازی لە کۆتاییهێنان بەم دەسەڵاتە، ڕەواندنەوەی ترس و دووبەرەکی و نائومێدیە لە هەوڵدان بۆ دابینکردنی ژیانێکی باشتر.
خەبات بۆ کۆتایی دەسەڵاتی بنەماڵە و تائیفی لە ئێستادا، لەو شوێنەوە سەرچاوەی گرتوو، کە بێزاری ناڕەزایەتیەکی بەرفراونی جەماوەری لە ئاستی سەراسەری عیراق و کوردستاندا واقعیە و بەدیدەکرێت، دیاردەیەکی بەهێزی جەماوەریە، پێویستە دروشمی “نا بۆدەسەڵاتی بنەماڵە و تائیفی” و “کۆتایی هێنان بەدەسەڵاتی بنەماڵە” بەرز ڕابگرین و کاری لەسەر بکەین، ئەوەی گرنگە دەستپێشکەری و پێشڕەویە لە ڕێکخستنی ئەو ناڕەزایەتیانە و بەهێزکردنیان لە خەباتی ڕۆژانە و هەنگاو بەهەنگاومان تا گەیشتن بەکۆتایی ئەو شێوازە لەدەسەڵات و دابینکردنی دەوری خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا.
کاتێک فشار و بەشداری گشتی گەشە دەکات و زیاد دەبێت، پێوێستە تەواوی دامودەزگاکانی دەوڵەت و دەسەڵات لەژێردەستیان دەربهێنرێت، پێویستە لە ئێستادا داواکاریەکان بەرەو گۆڕانکاری دامەزراوەیی بڕۆن: لە دادوەری، دارایی گشتی، میدیا و کۆنترۆڵی دامەزراوە ئەمنیەکان. چونکە ئەگەر تەنها کەسەکان لە هەمان چوارچێوەی بنەماڵە و هێزە تائیفیەکاندا بگۆڕدرێت، هەمان کێشە دووبارە دەببێتەوە، پێویستە دامەزراوەکانی دواتر وەها دروست بکرێن کە هیچ بنەماڵە و تایفە و حیزب یان تاکێک نەتوانێت هەموو دەسەڵاتەکان کۆنترۆڵ بکات.
پێویستە داواکاریەکان دیاریکراو بن، وەک سەربەخۆیی دادوەری، لێپرسینەوە لە هێزە ئەمنیەکان، ئازادی بێ قەید و بێمەرجی سیاسی، ئازادی ڕۆژنامەوانی، یەکخستنی هێزە چەکدارەکان لە ژێر دەسەڵاتی دامەزراوەی یاسایی و فەرمیدا، شەفافیەتی داهات و دارایی… کاتێک خەڵک دەیەوێت دەسەڵاتی بنەماڵەیی و تائیفی کۆتایی پێ بێت، نابێت تەنها “بنەماڵەکە و تائیفەکە” بگۆڕێت؛ دامەزراندنی ئەو سیستەمەی کە ڕێگە بە هیچ بنەماڵە و تائیفەیەک، یان حیزبێک بەهێزی میلیشیاوە نادات. دەبێت ئەو سیستمە دامەزرێت کە هێزی چەکدار، دارایی، ئاسایش و دامەزراوە سیاسیەکان بە یەکەوە بگۆرێت و کۆنترۆڵیان بکات، هیچ کەس، بنەماڵە و تائیفە، حیزب یان گرووپێک مافی ئەوەی نییە دەسەڵاتی گشتی بە موڵکی تایبەتی خۆی بزانێت. بەمانایەک هەنگاونان بۆدەورانێک و پێکهێنانی دەسەڵاتێک کە زەمینەی دەور و دەخالەتی راستەو خۆی خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا دابین بکات.
ئامانجی خەبات گۆڕینی بنەماڵەی دەسەڵاتدار بە بنەماڵەیەکی تر نییە؛ ئامانج دروستکردنی سیستەمێکە کە هیچ بنەماڵە و تائیفەیەک نەتوانێت دەسەڵاتی خەڵک بۆ خۆی کۆ بکاتەوە.
ئەم دەسەڵاتی تائیفی و بنەماڵە و میلیشیا و کۆنەپەرستە شایستەی خەڵکی مۆدێرن و ئازادیخوازی عێراق و کوردستان نیە، ناشەرعی و نایاسایی و ناکۆمەڵایەتی و نامۆراڵیە، دژ بە مافەکانی مرۆڤ و مرۆڤایەتیە، وێرانکەری ژیانی خەڵک و ئایندەی عێراق و کوردستانن، پێداویستیەکی حەیاتیە کە خەباتمان لە پەیوەند بە ماف و خواستی خەڵکەوە فۆکس بخاتە سەر کۆتایی هێنان بەم دەسەڵاتانە.

عوسمانی حاجی مارف




چاودێری و ڕەسەنایەتی لە وەرگێڕاندا.. ستار ئەحمەد

وەرگێڕان پرۆسەیەکی ئاڵۆز و قووڵە کە تەنیا گۆڕینی وشە نییە لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر، بەڵکو گواستنەوەی ڕۆح، چەمک، فەرهەنگ، و ڕیتمی دەقی ڕەسەنە. کاتێک باس لە شاکارە ئەدەبییەکان دەکرێت، پێویستە وەرگێڕ شارەزاییەکی باڵای لە هەردوو زمانەکەدا هەبێت: زمانی سەرچاوە (عەرەبی لەم حاڵەتەدا) و زمانی ئامانج (کوردی).
ئەوەی جێگەی پرسیارە، چۆن نووسەرێک کە لە نووسینی دەستەواژەیەکی سادەی عەرەبیدا کێشەی هەیە، دەتوانێت بەرهەمەکانی نووسەرە مەزنەکانی وەک نەجیب مەحفووز، غەسان کەنافانی، یان تاها حوسێن، بە وردیی و جوانییەوە وەربگێڕێت؟
لێرەدا چەندین گریمانە هەن ، لەوانە:
پشت بەستن بە دەقی سێیەم (زمانی ناوەند): لەوانەیە هەندێک لەو وەرگێڕانە ڕاستەوخۆ لە عەرەبییەوە نەکرابن، بەڵکوو لە ڕێگەی زمانێکی ناوەندەوە وەرگێڕدرابن، وەک فارسی یان تورکی، کە ئەو نووسەرە زیاتر شارەزایەتی تێدا هەیە. بەڵام ئەمە کێشەی دووری لە ڕەسەنایەتی دروست دەکات.
جیاوازی نێوان زمانی ئەدەبی و زمانی ڕۆژانە: ڕەنگە نووسەرەکە توانای خوێندنەوە و تێگەیشتنی قووڵی دەقی ئەدەبی کۆنی عەرەبی هەبێت، بەڵام نەتوانێت بە شێوەیەکی خێرا و گونجاو لە ژینگەیەکی نائەکادیمی وەک کۆمێنتێکدا وەڵام بنووسێت. بەڵام ئەم پاساوە کەمێک لاوازە.
: ڕەنگە نووسەرەکە لە کاتی پرۆسەی وەرگێڕانەکەدا پشت بە پسپۆرێکی زمانی عەرەبی بەستبێت، بەڵام لە ژیانی گشتیدا ئەو شارەزاییە دەرنەکەوێت.
یەکێک لە مەترسیدارترین لایەنەکانی ئەم دیاردەیە، نەبوونی لێژنە و دەزگایەکی پسپۆری چاودێرییە کە کاری ئەم وەرگێڕانە هەڵسەنگێنێت، بەتایبەتی دوای کۆچی دوایی نووسەرە ڕەسەنەکان.
کەمیی شارەزایی لە زمانی سەرچاوە دەبێتە هۆی هەڵەی گەورە لە وەرگێڕاندا، بەتایبەتی لەو دەقانەی کە پڕن لە خوازەی چڕ، ئاماژەی کولتووری، یان تایبەتمەندی ڕێزمانیی ئاڵۆز. ئەمەش کاریگەری نەرێنی لەسەر هزری خوێنەری کورد دەبێت سەبارەت بەو شاکارە.
شاکارەکان تەنیا بەهۆی ناوەڕۆکەوە بەناوبانگ نین، بەڵکوو بەهۆی شێوازی نووسین و جوانیی ڕستەسازییەوە. ئەگەر وەرگێڕ نەتوانێت هاوتایەکی شایستە بۆ ئەو شێوازە لە زمانی کوردیدا بدۆزێتەوە، ئەوا بەرهەمەکە ڕۆحی خۆی لەدەست دەدات.
کاتێک کوالێتی وەرگێڕان نزم بێت، خوێنەر متمانەی بە وەرگێڕانی دیکە و تەواوی کتێبخانەی کوردی نامێنێت.
هەرچەندە نووسەرەکە کۆچی کردووە، بەڵام مافی کارە ئەدەبییەکەی پارێزراوە. وەرگێڕانی خراپ وەک جۆرێک لە سووکایەتی بە بەرهەم و ناوبانگی نووسەری ڕەسەن دەژمێردرێت.
پێویستە دەزگا و دامەزراوەی تایبەت بە چاودێری وەرگێڕان لە کوردستان دروست بکرێت.
هەستن بە دانانی لێژنەیەک کە لە پسپۆری زمانی کوردی و زمانی عەرەبی پێکهاتبن بۆ هەڵسەنگاندنی دەقی وەرگێڕدراو.
دانانی پێوەری زانستی و وێژەیی بۆ وەرگێڕان، بەتایبەتی بۆ دەقە ئەدەبییە مەزنەکان.
تەنها ئەو وەرگێڕانە بڵاوبکرێنەوە کە لایەنێکی پسپۆر مۆڵەتیان پێدابێت.
دیاردەی وەرگێڕانی بەرهەمی دانسقەی نووسەرە عەرەبەکان لەلایەن کەسانێکەوە کە لە ئاستی زمانی سەرچاوەدا لاوازن، دژایەتییەکی ئاشکرایە. ئەمە نیشانەی نەبوونی دەزگایەکی چاودێریی بەهێزە لە کایەی وەرگێڕاندا لە کوردستاندا. لە کاتێکدا مەبەست لە وەرگێڕان دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگە، وەرگێڕانی لاواز دەبێتە هۆی هەژارکردنی و شێواندنی دەقە ڕەسەنەکان.
بۆ پاراستنی شکۆی کتێبخانەی کوردی و ڕێزگرتن لە ماندووبوونی نووسەرە ڕەسەنەکان ــ سەرباری کۆچی دواییان ــ پێویستە بزووتنەوەیەکی راستەقینە هەبێت بۆ پەسەندکردنی پرۆسەی وەرگێڕان و دامەزراندنی لێژنەیەکی چاودێریی پسپۆر. تەنیا بەم شێوەیە دەتوانرێت دڵنیایی بدرێت لەوەی شاکارەکانی جیهان بە ڕۆح و ڕەسەنایەتی خۆیانەوە دەگەنە دەست خوێنەری کورد.

ستار ئەحمەد




چوونە دەرەوەی هێزەکانی ئامریکا لە ئێراق و فۆبیای گەڕانەوەی داعش!.. سامان کەریم

بڕیارە بەیانی ٣٠ی سێبتەمبەر ئێراق کۆتایی بە بوونی هێزی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بهێنێت لە وڵاتەکەدا. کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ئێراقدا بە کوردستانیشەوە، شایی و شینی پێکهێناوە، لە ئێراقی کوردی شینە( سەرەڕای ڕاگەیاندنی دوو ڕۆژ پشوو) و لە ئێراقی عەرەبی شاییەو سێ رۆژ پشوو ڕاگەیەنراوە. کشانەوەی ئامریکا بە ڕێکەوتنی پێشتر بووە نەک کوتبڕ، بەڵام هێزەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی بەگشتی وتەنانەت لە کوردستانی ئێران و ئەوانی دیکەش شڵەژاون، بەتایبەت سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێراق لەوەش زیاتر دەستیان کردووە بە جموجوڵو پەرچەکردارێک کە لە ڕوانگەی خۆیانەوە ڕێگری بکەن لەم هەنگاوەی ئامریکا، یان لایەنی کەم چەکی پێشکەوتوو و سیستمی بەرگریان بۆ بەجێبهێڵن. بەڵام ئامریکا نە دۆستی هەیە و نەشەرم نە هاوپەیمانی هەیە نە دوژمن، هەمیشە مامەڵەی سەرمایەدارانە دەکەن، سەرۆکی پارتی زۆر باش ئەمە دەزانێت و لەم بارەوە ئەزموونی زۆرە. جیاوازی ئەمجارە ئەوەیە کە ئامریکا ئیتر جارێکی دیکە بە جبەخانەی گەورەی سەربازی و هێزەکانی مارێنزەوە ناگەڕێتەوە بۆ ئێراق. بێگومان بەم پێیە پارتی دیموکرات و سەرۆکەکەی سەرمایەو هێزێکی گەورەیان لەدەستداوە و مافی خۆیانە هوشیاری بدەن و بترسن.
لەم چوارچێوەیەدا مەسعود بارزانی لە چاوپێکەوتنی لەگەڵ کەنالی الشرقیة نیوز دا ٢٧ی ئەیلول بڵاوبۆتەوە بە ئاشکرا دەڵی: “هیچ گەرەنتییەک نیە بۆ ڕێگرتن لە گەڕانەوەی داعش.” وە لەوەش زیاتر دەڵێ”ترسی گەڕانەوەی داعش”هەیە، لە هەمانکاتدا دەنگ گۆی ئەوە بڵاوبۆتەوە کە زیاتر لە سەد ئەندامی داعشی لە زیندانیەکانی بادینان ڕایانکردووە!!. گریمان کاک مەسعود و مەسرورو نێچیرقان ئاگادار نین وساڵی ٢٠١٤ش کە داعش هات و شەنگاڵیان ڕادەستکردن ئاگادار نەبوون کە داعش هێرش دەکات و یەزیدیەکان ئەنفال دەکرێن. مەسعود بارزانی لە هەموو کەس باشتر دەزانێت کە داعش دروستکراوی ئەمریکاو دۆستەکانیەتی لە ناوچەکەدا، کەواتە پارتی ترسی چی هەیە لە داعش؟ یان بۆ ئەوەندە دەترسێ؟!. پارتی دەزانێت ئەگەر داعش هێرش بکات، ئەوە سیاسەتی ئەمریکاو وڵاتانی ناوچەکەیەو ناونراوە داعش، ئەگەرنا ترس پێویست نیە لە هێرشکردنی 1500 یان ئەوپەڕی دەهەزار داعشی بۆسەر کوردستان یان بۆ سەر ئێراق- زۆرترین ژمارەی داعشیەکان لە ڕاپۆرتە ئەمریکیەکان باسدەکرێت لە هێرشی ساڵی ٢٠١٤ بۆسەر موسڵ و شنگال 800-1500 چەکداربوون- لە بارێکدا کە ٣٦ساڵە هێزەکانی پارتی و حکومەتی هەرێمی پارتی دەسەڵاتدارن وموچەی سەدان هەزار سەرباز و پۆلیس و ئاسایش و دژە تیرۆر دەدەن!!! ئەمە بەجیا لەو هەموو ‌ هێزو حەشدی شەعبیەی ئێراق!!. ئەگەر ترسێک هەیە لە لایەن پارتی و مەسعود بارزانی و مەسرورەوە(مەسرور بارزانی بە ئەمریکا دەڵێت شەرمەزارییە!!) ئەوە ترسە لە نەمانی پەناگیری ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی، ترسە لە پێگەی خۆی لە کوردستان و ئێراق و ناوچەکەدا، لەمبارەوە مافی خۆیانە بترسن و داوای مانەوەی هێزەکان و چەک لە ئەمریکا بکەن ، بەڵام مافی ئەوەیان نیە بە داعش خەڵی کوردستان بترسێنن، ئەی پێشمەرگەکان و زێرەبانی لە کوێن؟! ئەی پۆلیس و ئاسایش دژە تیرۆرتان چکارەن؟!ئەی دەوڵەتی سەربەخۆو ڕیفراندۆم و ئابوری سەربەخۆ چیان لێهات؟!ئەو هەموو پاشەکەوتی موچەو گومرگی برایم خەلیل و باجەکانی دیکە چیان بەسەرهات؟! ئەو هەموو سەروەت و سامانەی کوردستان کە بۆ ئەم هێزانە سەرف کراوان بۆچی بووە؟ مەگەر تەنها بۆ تۆقاندن و ترساندنی خەڵکی کوردستان بوو؟!!بەکورتی ترسی پارتی و سەرۆکەکەی لە بچووکبونەوەی قەبارەو سەرمایەی ‌هێزەکەیانە. قۆناغیک کۆتایی هات کە ٢٣ ساڵی خایاند، قوناغیکی تازە دەستی پێکردوە کە سیماکانی دیارە بەڵام جێگیر نەبووە.
زۆر ڕۆشن لە ڕاگەیاندنی ئەو سەرکردانەی پارتیدا ئەوەیە، کە بۆ چەندین جار دوبارە بۆتەوە: ، ئەهڵی پاراستنی خەڵکی کوردستان کاری ئەوان نیە، ئەوان تەنها پارێزەری سەرمایەو کۆمپانیاکانی ناوچەی خۆیانن. کرێکاران و برسیەکانی کوردستان بۆ بەرگری کردن لە خۆیان تەنها هێزی خۆیان هەیە کە پێویستە یەکگرتوو وڕیکخراو بن.

سامان کەریم
٢٩ سیبتمبەر ٢٠٢٦




نەوەی ونبوو: ئەوانن یان ئێمە؟.. ئەمین زەواوی.. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف

‏
‏

‏”نەوەی ونبوو”، ئایا ئەمە بەڕاستی ونبوونە، یان شێوازێکی ژیانی نوێیە کە ئەم نەوە تازەیە تێیدا دەژین؛ نەوەی شاشە، دراوی دیجیتاڵی و ژیریی دەستکرد؟ وا دیارە تێگەیشتنی وشەی “ونبوون” لە خەیاڵماندا بە مانایەکی نەرێنی دێت، وەک ئەوەی ونبوون حاڵەتێکی نوێ و قبوڵنەکراو بێت و مێژوویی نەبێت، لە کاتێکدا هەموو نەوەیەک “ونبوونی مێژوویی” خۆی ژیاوە؛ چ بە کۆمەڵ و چ بە تاک، بەپێی ئەوەی لەو قۆناغەدا لە ئاستی ماددی، تەکنەلۆژی، کولتووری، ئایینی، فەلسەفی و جوانیناسیدا بەردەست بووە. بەگشتی چەمکی ونبوون لەلایەن ئەو نەوەیەوە دەردەبڕدرێت کە لە گۆڕەپانەکە دەکشێتەوە، یان خۆی بۆ وازهێنان ئامادە دەکات، بەرامبەر بە نەوەیەک کە بە بەها وخەون و کابووس و زمانێکی نوێوە لە فەزاکەدا جێگەی خۆی دەکاتەوە. نەوەی “هیپی” و لەگەڵیدا فەلسەفەی بوونگەرایی، لە چاوی ئەو نەوەیەی کە لە فەزای گشتی وسەرکردایەتی دەکشایەوە ، جێی دەربڕینی ونبوون بوو. نەوەی شۆڕشی ئایاری ١٩٦٨ لە فەڕەنسا نەوەیەکی تر بوو، بە بەهای شۆڕشگێڕانەوە هات، سەبارەت بە ژن وخێزان و هاوسەرگیری وجەستە و ئەوی دی و ئازادی.
لە چاوی نەوەی پارێزگاردا، کە مۆڵەتی کۆتاییهاتنی سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەلسەفی خۆی ڕاگەیاندبوو، ئەوانەش نەوەیەکی ونبوو بوون.کاتێک لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە سەیری ونبوون دەکەین، دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە ونبوون دەربڕینی پچڕانێکی ئەپیستمۆلۆژییە لەگەڵ کۆمەڵێک بیرۆکە و پراکتیکدا کە مێژوو بە هەموو توندوتیژییەکەوە تێیپەڕاندوون. فکری “ونبوون” دەربڕینی ڕەفتاری کۆمەڵایەتییە بۆ داڕشتنەوەی چەمکی ئازادیی تاکەکەسی و گشتی، لە دەرەوەی ئەو ڕێڕەوانەی کە پێشتر کێشراون.
لە جیهانی ئەمڕۆماندا، لەوانەش وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا، ئایا ئێمە بەڕاستی ڕووبەڕووی نەوەیەکی ونبوو بووینەتەوە، وەک ئەوەی ڕۆژانە لە وتاری واعیزان، پەروەردکاران و سیاسەتمەداران دەیبیستین؟ یان ئێمە لەبەردەم نەوەیەکداین کە بەدوای ڕێڕەوێکی تردا دەگەڕێت جگە لە ڕێڕەوی باوک و باپیران، کە ئەمەش مافی مێژوویی ئەوانە؟ ئایا بەکارهێنانی دەستەواژەی “نەوەی ونبوو” گەڕان نییە بۆ مانەوەی هەژموونی نەوەیەک کە دەکشێتەوە بەسەر نەوەیەکی تردا کە بەرەو پێش دەچێت؟ ئایا ئەمە دەربڕینی ترس نییە لەدەستچوونی دەسەڵاتی باوکسالاری بە مانای ڕەمزی و سیاسی و کولتوورییەکەی؟ ئایا ژیان بە مانایەکی بنەڕەتی خۆی گەشتێکی بێ وێنە و نادیار نییە؟ ئایا ئەم گەشتە نوێبووەوە نییە کە تەنها حاڵەتێکە لە ونبوونی مرۆیی بەردەوام؟ئەوەی وەک ونبوون دەردەکەوێت، بە ئەندامی پەیوەستە بە فەلسەفەی گەشتکردنەوە؛ ئەو وزەیەی عەقڵی نوێیە بۆ بەدیهێنانی ئازادیی تاکەکەسی و گشتی، لە بەرامبەر ڕابردوویەک کە گوشاری خستووە، ئێستایەک کە شێواوە، و داهاتوویەک کە نادیارە. فکری “نەوەی ونبوو” دەربڕینی نامۆبوونی باپیران و باوکە لە ڕێڕەوی جیهانی ئاڵۆزی نەوەکانیان، بەهۆی خێرایی گۆڕانی بارودۆخەکان و ئەو ئامرازانەی کە جیهانی پێ دەژین و پێی شرۆڤە دەکەن. نەوەیەک کە لە گۆڕەپانەکە دەکشێتەوە، لە کاتێکدا لە زمانی نەوەی نوێ دەترسێت، نەوەی نوێ بەردەوامە لە گەشتە ناچارییەکەی خۆی، و ئەوەش حەتمییەتی مێژووە کە بەزەیی بە کەسدا نایەت.لە چاوی نەوەی کۆنەوە، وادەردەکەوێت کە سەرچاوەی ونبوونی ئەم نەوەیە ئەم تەکنەلۆژیا ورد و دڕندەیە، لەوانەش ژیریی دەستکرد ، یوتوب ، ئەنستگرام ، تیک توک. بەڵام ئەم “نەوەیە” باوەڕی وایە ناتوانێت بچێتە ناو سەردەمەکەی خۆیەوە جگە بەم ونبوونە ئەرێنییە، واتە ڕۆحی گەشتکردن لەگەڵ تەکنەلۆژیادا.نەوەی کۆن بە “نەوەی ونبوو” ناوی دەبەن کاتێک باسی ئایین دەکەن بە ڕاشکاوی و ئازادی، چونکە ئەوەی نەوەی کۆن لە چەند ساڵێک گەڕان بۆی دەگەیشت، ئەم نەوەیە بە کرتەیەک لەسەر کیبۆردی کۆمپیوتەر یان شاشەی مۆبایلەکەی دەستی دەکەوێت. ئیتر پێویستیان بە کەس نییە تەفسیری دەقە پیرۆزەکانیان بۆ بکات، چونکە هەموو جۆرە تەفسیرێک بەردەستە.
لە کۆتاییدا، دەپرسم کێ ونبووە لەم گەشتەی ژیاندا؟ وادەردەکەوێت کە “نەوەی ونبوو” نەوە نوێیەکە نییە، بەڵکو نەوە کۆنەکەیە، کە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر لە گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگا، لە تەکنەلۆژیا، لە هونەرە نوێیەکان، لە تەلارسازی نوێ و لە هەموو جوانییە نوێیەکانی سەردەم نامۆ و ون دەبێت.

‏ئەمین زەواوی
‏—————————————–
‏”اندبندنت عربية” – 3 أيلول 2026




حوسیەکان و سعودیە و بابولمەندەب!.. عوسمانی حاجی مارف

لەماوەی چەند ڕۆژێکدا حوسیەکان کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر کەناراوەکانی ڕۆژئاوای یەمەندا فراوانترکرد، گەیشتنە شوێنە ستراتیژیەکان و دوورگەکانی ناو گەروەکە و باشووری دەریای سوور، کە نزیکترینیان لە ڕێڕەوی کەشتیوانی کەنداوی عەدەن بە دەریای سوور و کەناڵی سویسەوە دەبەستێتەوە. ئەم گۆڕانکاریە لەکاتێکدایە، کە گەرووی بابولمەندەب گرنگیەکی زیاتری بەدەستهێناوە لە دوای دەستپێکردنی شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە ٢٨ی شوباتی ئەمساڵدا، هەروەها دواتر پەککەوتنی توندی هاتوچۆی نەوت لەڕێگەی گەرووی هورمزەوە. لەگەڵ کەمبوونەوەی هاتوچۆی نەوت لەڕێگەی گەرووی هورمزەوە، ڕێڕەوی دەریای سوور گرنگتر بووە، بەتایبەتی بۆ سعودیە، کە دەتوانێت نەوتی خاو لە بەشی ڕۆژهەڵاتی سعودیەوە بگوازێتەوە بۆ “بەندەری یانبو” لەڕێگەی بۆری ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاواوە، لەوێشەوە بۆ بازاڕەکان لە ڕێگەی دەریای سوورەوە.
هاوکاتی پێشڕەوی حوسیەکان، نیگەرانیەکان سەبارەت بە دابینکردنی نەوت چڕتر بۆتەوە، تیشک دەخرێتە سەر پەرەسەندنی گرنگی گەرووی بابولمەندەب لەبەر ڕۆشنایی پچڕانی ڕێگاکانی هەناردەکردنی وزە لە ناوچەکەدا. بەڵام فراوانبونی کۆنترۆڵی حوسیەکان بەسەر دیوی یەمەن لە گەرووەکەدا، بەو مانایە نیە کە ئێستا بەتەواوی بابولمەندەبیان کۆنترۆڵ کردووە یان دەتوانن بە ئارەزووی خۆیان دایبخەن، گەرووەکە لەنێوان یەمەن و کەنارەکانی ئەفریقادا درێژ دەبێتەوە و کەشتیەکانیش بەردەوامن لە هاتوچۆ، هاوکات هێزەکانی دەریایی نێودەوڵەتی تا ئێستا لەو ناوچەیەدا چالاکی دەکەن.
بەدەستەوەگرتنی ئەم گەرووە لەلایەن حوسیەکانەوە، کاریگەری لەسەر پێگەی حوسیەکان و دەوری ململانێ و شەڕی ئێران لە بەرامبەر ئەمریکاو ئیسرائیل دا دەبێت، هەروەها حوسیەکان کاتێک کۆنتڕۆڵی تەواوی گەروەکە دەکەن، دەتوانن چاودێری کەشتیە هاتووەکان بکەن و لەهەمانکاتدا وەک بنکەیەک بۆ هەڵمەتی فراوانتری هێرش بۆ سەر کەشتیوانی لە دەریای سووردا بەکاری بهێنن. کاردانەوەکانی پێشڕەوی حوسیەکان لە دەوروبەری بابولمەندەب زۆر لە سنوورەکانی یەمەن زیاتر درێژدەبێتەوە، گەرووەکە لە دڵی ڕێگایەکدایە کە دەوڵەتانی کەنداو بۆ هەناردەکردنی وزە پشتی پێدەبەستن، لەهەمانکاتدا نوێنەرایەتی دەروازەی باشووری دەریای سوور و کەناڵی سوێس دەکات.
بەردەوامی ناسەقامگیری لە هورمز و بابولمەندەب دەتوانێت تێچووی کەشتیوانی و بیمە بەرز بکاتەوە و فشار لەسەر بازرگانی کەنداو زیاد بکات لەسەر هەناردەکردنی وزە و هاوردەکردنی. بەردەوامی فشارە ئابوری و ئەمنیەکان دەتوانێت پاڵ بە دەوڵەتانی کەنداوەوە بنێت بۆ کردنەوەی کەناڵی ڕاستەوخۆی دانوستان لەگەڵ تاران بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانیان، هاوشانی پەیوەندیە ئەمنیەکانیان لەگەڵ واشنتۆن، بەتایبەتی ئەگەر نەتوانرێت بەخێرایی بگاتە چارەسەرێک کە گەرەنتی سەقامگیری ڕێگاکانی هەناردەکردنی وزە بکات.
بەگوێرەی میدیاکانی ئیسرائیل، پێشهاتە خێراکانی یەمەن و پێشڕەوی گروپی حوسیەکان ئێستا نیگەرانیەکی گەورەی دامەزراوەی ئەمنیی ئیسرائیلە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە ترس لە کاردانەوەکانی کۆنترۆڵکردنی حوسیەکانە بەسەر تەواوی گەرووی بابولمەندەبدا. بۆیە دامەزراوەی ئەمنی ئیسرائیل بە نیگەرانیەوە بەدواداچون بۆ پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ناوچەی دەریای سوور دەکات، دوای ئەوەی حوسیەکان لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەردەوام بوون لە دەستبەسەرداگرتنی شارۆچکە و شوێنەکانی کەنارەکانی باشووری دەریای سوور، لە کۆتایدا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر بابولمەندەبدا چەسپاند.
لە ڕاستیدا ئەوەی لە کەناراوەکانی ڕۆژئاوای یەمەن ڕوویدا دوای سەرکەوتنی حوسیەکان لە دەستبەسەرداگرتنی گەرووی بابولمەندەب، کاردانەوەی بەرچاوی دەبێت لەسەر ئاسایشی ڕێگا دەریاییەکان. ئەم هەنگاوە قەیرانەکانی لەئاستی جیهاندا گەورەتر کردووە دوای ئەوەی ئەمریکا نەیتوانی ڕێگەیەک بدۆزێتەوە بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز بەڕووی کەشتیوانی جیهانیدا. ئەمەش بەو مانایەیە کە ئێران بە هاوکاری حوسیەکان، کۆنترۆڵی دوو لە گەرووە هەرە گرنگەکانی ناوچەکەی بەدەستهێناوە کە بەشێکی بەرچاوی بازرگانی جیهنیان کۆنترۆڵکردووە.
تائێستا هیچ ئاماژەیەک نییە کە وڵاتانی زلهێزی دنیا بتوانن لەم حاڵەتەدا بەکۆمەڵ مامەڵەی دۆخەکە بکەن، یان حوسیەکان واز لە هەڕەشەکردن لە کەشتیوانی نێودەوڵەتی بهێنن، یان هێزەکانی حکومەتی یەمەن بتوانن خۆیان کۆکەنەوە و دۆخەکە لەبەرامبەر حوسیەکان بگۆڕن، ڕووداوەکانی ئەم دواییە ئاماژە بە گۆڕانکاریەکی بەرچاو لە دیمەنی ناوچەکەدا دەکات، پێچەوانەکردنەوەی ئەم گۆڕانکاریە یان گەڕاندنەوەی بۆ دۆخی پێشووی، پێویستی بە کاتێکی بەرچاو دەبێت، هێزەکانی حکومەتی یەمەن پارچە پارچە بوون، حوسیەکان ئامانجێکی ستراتیژیان بەدەستهێناوە کە ئەستەمە بە ئاسانی دەستبەرداری بن، هیچ لایەنێکیش تا ئێستا ناتوانێت میکانیزمێکی کاریگەر بۆ چارەسەرکردنی ئەم دۆخە بێوێنەیە لە مێژووی کەشتیوانی نێودەوڵەتیدا دابڕێژێت.
جگە لەوەش سعودیە هەڵوێستێکی تاڕادەیەک دووفاقی دەپارێزێت، هەڵوێستی لە نێوان تێوەگلانی زیاتر لە شەڕ، یان وەستاندنی شەڕ تیا ماوە!. هەموو ئەو پشتیوانیەی ڕیاز پێشکەشی هێزەکانی حکومەتی یەمەنی کردووە و بەردەوامی هەیە، بەڵام نەیتوانیوە بەرگەی هێزی حوسیەکان بگرن، سعودیە دووچاری هێرشی سەربازی بووەتەوە کە بووەتە هۆی پەکخستنی ئەو بۆریانەی کە ناوچەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای وڵاتەکەی بەیەکەوە دەبەستێتەوە، کە ڕۆژانە نزیکەی حەوت ملیۆن بەرمیل نەوت لە ڕێگەی دەریای سوورەوە هەناردە دەکات، ئەمە پەیامێکی بەهێزی هۆشداری حوسیەکانە و ئاماژەیە بۆئەوەی کە ئەو گرووپە دەتوانێت زیانێکی زۆر بە ڕیاز بگەیەنێت ئەگەر بڕیاری درێژەدان بە شەڕەکە بدات. لەلایەکی تریشەوە، سعودیە شەڕێکی کراوەی ناوێت، سەرەڕای هێزی ئابووری و سیاسی و سەربازی، خاوەنی پڕۆژەیەکی ئابووری و وەبەرهێنانی گەورەیە کە لەگەڵ جیهاندا یەکتر دەبڕێت، نایەوێت بچێتە ناو شەڕێکی دیکەی پەرتبوونەوە، ئەوەی بۆی گرنگە ڕاگرتنی هەڕەشە و گەڕاندنەوەی سەقامگیرییە.
مەسەلەکە ئیتر تەنیا پەیوەندی بە لایەنە شەڕکەرەکانی ناو یەمەنەوە نیە، هەروەها تەنیا پەیوەندی بە یەکلاکردنەوەی نمرەی مێژوویی نێوان سعودیە لە لایەک و گرووپی حوسیەکان و ئێران لە لایەکی دیکەوە نییە، کاتێک یەکێک لە خوێنبەرە گرنگەکانی (گەرووی هورمز) تێکچوو، هەموو جیهان کاریگەری بەرزبوونەوەی نرخی وزەی لەسەر بوو. ئەگەر لە داهاتوودا خوێنبەرێکی تر (بابولمەندەب) پەیوەندی پێوە بکات چی ڕوودەدات؟ بێگومان وێنەکە زۆر تاریکتر دەبێت بۆ جیهان، ئەمەش پێویستی بە ڕەچاوکردنی پلانێک هەیە بۆ دوورکەوتنەوە لە سیناریۆیەکی هاوشێوەی ئەوەی لە هورمز ڕوویدا.
بوونی ژمارەیەکی زۆر لە کەشتیە جەنگیەکان و ئۆپەراسیۆنی جۆراوجۆری دەریایی لە دەریای سووردا بەو مانایە نیە کە گروپی حوسیەکان بە خێرایی پاشگەز دەبنەوە، هەروەها جیاوازی بیروڕا لە نێوان ئەمریکا و هەندێک وڵاتی ئەوروپیدا بەو مانایە نییە کە دۆخەکە بەبێ دەستێوەردان دەمێنێتەوە، گەیشتن بە لێکتێگەیشتن لەسەر پلانێکی دیاریکراو پێویستی بەو تێگەیشتنە هەیە کە کۆنترۆڵی حوسیەکان بەسەر بابولمەندەبدا، ئێران بەهێز دەکات، ئەمەش وای لێدەکات کە بتوانێت کاریگەری خۆی لە گەرووی هورمزدا بچەسپێنێت و ناوەندی قەیرانەکە لەوێوە بگوازێتەوە بۆ بابولمەندەب، پلانەکانی تاران پشت بە سەرقاڵکردنی جیهان بە قەیرانی دەریایی و دروستکردنی ناتەبایی لە نێوان زلهێزەکاندا دەبەستێت.
پچڕانی کەشتیوانی نێودەوڵەتی زیانێکی زۆر بە بەرژەوەندیەکانی زۆربەی وڵاتان گەیاندووە و دەگەیەنێت، پێشهاتە خێراکان زەربەیەکی کوشندەیان لە ئاسایشی وزە داوە، ئەم کاریگەریە تەنها بۆ ئەو هاوڵاتیانە سنووردار نەبووە کە لە ئەوروپا و ئەمریکا و ئاسیا دەژین، دەوڵەتانی کەنداو وەک بەرهەمهێنەرانی سەرەکی وزە، کاریگەریەکی بەرچاویان لەسەر بووە، ئەوان پێویستیان بە ڕێکخستن هەیە بۆ گەڕانەوە بۆ ئاستی پێشووی بەرهەمهێنان و دەستڕاگەیشتن بە بازاڕە جیهانیەکان و چاکردنەوەی ئەو ژێرخانانەی کە بەهۆی ئەو لێدانە سەربازیانەی لەسەر دەستی ئێران تووشی بوون زیانیان بەرکەوتووە.
ئێستا دوای ئەو لێدانە وێرانکەرانەی، کە حزبوڵڵا لە لوبنان و حەماس لە کەرتی غەززە و ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە سوریا تووشی بوون، حوسیەکان گرنگترین و بەهێزترین بریکاری ئێرانن لە ناوچەکەدا. هەماهەنگی حوسیەکان لەگەڵ تاران، بەکارهێنانی کەشتیوانی دەریایی وەک هێڵی ئامرازێکی ستراتیژی بەنرخ بە ئێران دەبەخشێت، بەرەیەکی گوشاری بازرگانی، لە دوو گەرووی گرنگدا لە یەک کاتدا دەکاتەوە، ئامانجی سەپاندنی واقیعێکی نوێ بەسەر زلهێزە نێودەوڵەتیەکاندا، باشترکردنی پێگەی دانوستانی خۆیەتی لەگەڵ واشنتۆن و وڵاتانی ڕۆژئاوا، سەبارەت بە پرسە ناوچەیەکانی و بەرنامە ئەتۆمیەکەی، ئەمەش بە نیشاندانی ئەوەی کە نفوزی ئێران توانای ئەوەی هەیە کە سەقامگیری ئابووری جیهانی بخاتە مەترسیەوە.
ئەگەر حوسیەکان بتوانن کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر “بەندەری مۆچا”دا بچەسپێنن، ئەوا دەتوانن ببنە ناوەندێکی ستراتیژی پۆتانسێل بۆ وەرگرتن و گواستنەوەی چەک و کەرەستە و پێکهاتەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە ئێرانەوە، بەمەش توانا لۆجستی و سەربازیەکانیان لە کەناراوەکانی ڕۆژئاوا بەهێزتر دەکات. بەپێچەوانەشەوە بۆ ڕیاز، ڕوخانی بەندەری مۆچا نوێنەرایەتی هێڵی سووری ڕوون و هەڕەشەی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی و بەرژەوەندیە ئابووریەکانی سعودیە لە دەریای سووردا.
پێشهاتەکانی ئەم دواییە تەنها پێشڕەویەکی زەمینی نییە لەلایەن حوسیەکانەوە، بەڵکو نزیکبوونەوەیان لە بابولمەندەب و کۆنترۆڵکردنی ناوچە کەناریەکان و دوورگەی مایون، هاوکاتە لەگەڵ پەرەسەندنی هێرشەکان بۆ سەر دامەزراوە نەوتیەکانی سعودیە، ئەم پێشهاتە گۆڕانکاری لە هاوکێشەکەدا کردووە، کە پێشتر لە چوارچێوەی شەڕی ناوخۆی یەمەن و ڕکابەریە ناوچەییەکاندا قەتیس بووبوو، بە زیادکردنی فاکتەرێکی نوێ، ئەویش کۆنترۆڵکردنی ئەو کەنارانەیە کە دەڕوانێتە گەرووی بابولمەندەب، ئەم گەرووە تەنیا پارچەیەک لە خاکی یەمەن نییە، بەڵکو ڕێڕەوێکی ئاوی گرنگە بۆ بازرگانی و وزەی جیهانی، گرنگیەکەی لە ژێر ڕۆشنایی ململانێی گەرووی هورمزدا زیاتر دەبێت، بەم شێوەیە ململانێی یەمەن لە ململانێی دەسەڵاتەوە بۆ قەیرانی ئەمنی ناوچەیی و نێودەوڵەتی دەگۆڕێت. لە هەمانکاتدا ململانێی ئەمریکا و ئێران و وڵاتانی زلهێزی دنیا دەچێتە ئاستێکی ئاڵوزتر و نالەبارترەوە.

عوسمانی حاجی مارف




کاریگەریەکانی شەڕی حوسیەکان و سعودیە!.. نوری بەشیر

توندبوونەوەی شەڕی حوسیەکان و سعودیە لە جوڵای ٢٠٢٦دا، بووتە هۆی کاولکاری و کوشتارو ئاوارەیی زۆر لە سعودیەو یەمەن. لەیەمەن زیاتر لە ١٣٠,٠٠٠ کەس ناچار بوون ماڵەکانیان جێبهێڵن. هەروەهاUNHCR هوشداریداوە کە لە سێ مانگی داهاتوودا ڕەنگە ١٠٠,٠٠٠هەزار کەسی تر ئاوارە ببن. ئەمە سەرباری خراپبوونی دۆخی ژیان و گوزەرانی ملیۆنەها هاوڵاتی یەمەنی کە بە نزیکەی ٢٢ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێن. ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی مەدەنی کوژراون و ژێرخانی ئابووری یەمەن و نەخۆشخانەکان، قوتابخانەکان و ماڵ و حاڵی خەڵك و شوێنە مەدەنیەکان زیانی گەورەیان بەرکەوتووە. هەروەها دامەزراوەی نەوتی سعودیە زیانی بەرچاوی بەرکەوتوە بەهۆی هێرشە درۆنیەکانی حوسیەکانەوە بۆسەر پاڵاوتگەکانی نەوت.
بەجیا لەوە، شەڕەکە و کۆنترۆڵی باب ئەلمەندەب لەلایەن حوسیەکانەوە تەنگەژەی بۆ بازرگانی بەو گەروەدا دروستکردوە. حکومەتی سعودیە هەناردەکردنی نەوتی لەڕیگای بەندەری یەنبوع لەسەر دەریای سوورەوە ڕاگرت کە لەڕێگەی هێڵی بۆری “ڕۆژهەڵات ـ ڕۆژئاوا”وە ڕەوانەی دەکرد، وەکو بەدیلێك بۆ گواستنەوەی نەوتی سعودیە لەرێگای تەنگەی هورمزەوە! هەروەها بەهۆی ئەوەی حوسییەکان پێشڕەویان کردوەو ناوچەیەکی فراوانی تریان دەست بەسەردا گرتووە، بەتایبەت لە کەناری دەریای سوور وکۆنترۆڵی ناوچەی گەروی باب ئەلمەندەب و شارو بەندەری موخایان گرتووە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی کە سەنعا و زۆربەی باکوور و ڕۆژئاوای یەمەنیان لە دەستدایە، بەوجۆرە کاریگەری ناوچەیی و جیهانیان بۆ بازرگانی و چونە سەرەوەی نرخی نەوت و کەلوپەلی تر کە لەو رێڕەوەدا رەوانەدەکرا، دروستکردوە.
ئەو پێشڕەوی و باڵادەستیەی حوسیەکان بەرەو کەناراوەکانی دەریای سورو بەتایبەت کۆنترۆڵی زیاتری باب ئەلمەندەب و شارو بەندەری موخا، کاریگەری لەسەر نا ئارامی ناوچەکە دروستکردووە، بەتایبەت لەسەر کێشەی نێوان ئەمریکا و ئێران. بێجگە لەوەی کە پێگەی حوسیەکانی قایمترکردوە لە ململانێکانی ناوچەکەدا، هاوکات توانای مانۆرکردنی ئێرانی بەرامبەر بە ئەمریکا لە بارگرژیەکانی نیوانیاندا بەرەوسەرتر بردوەو بگرە بەرامبەر بە ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانی ئەمریکاش پێگەیەکی باشتری بە ئێران بەخشیوە. بەمجۆرە ئەم پێشڕەویانەی حوسیەکان، دامێنی شەڕو نا ئەمنی ناوچەکەی فراوانکردۆتەوە، کە ئێران ئەمەی دەوێت و لەبەرژەوەندیەتی و لە دانوسان و گفتوگۆی لەگەڵ ئەمریکا پێداگری زیاتر لەسەر مەرجەکانی دەکات.
ئەمریکا لەگەڵ سعودیە راستەوخۆ نەچووە ناو شەڕەکەوە بەدژی حوسیەکان، هەرچەندە سعودیە داوای هاوکاری لە ئەمریکا کرد. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە ئەمریکا نیگەرانە لە رێکەوتنی مەکە، کە لەنێوان سعودیەو تورکیاو پاکستاندا ئەنجام درا! چونکە لەلایەکەوە وەکو بلۆکیك بەرامبەر بە ئیسرائیل دەردەکەوێ و لەلایەکی دیکەوە بێبایەخکردنی نەخشی ئەمریکایە لە پاراستنی دەوڵەتانی کەنداو کە سعودیە یەکێکە لەوان! لەلایەکی دیکەشەوە ئەمریکا نایەوێ بەرەی شەڕی دیکە دژی خۆی بکاتەوە، بۆیە هەربەوەندی کە حوسیەکان ڕایانگەیاند رێگا لە کەشتیەکانی ئەمریکا ناگرن بۆ تێپەڕبوون لە باب ئەلمەندەب، ئەمریکاش ئامادە نەبوو هاوکاری سعودیە بکات بەوجۆرەی داوای لێکردابوو!
بەڵام کاتێك ئەمریکا وەڵامی داواکەی سعودیە ناداتەوەو هاوپەیمانی مەککەش هیچی پێناکرێ بەرامبەر بە حوسیەکان، ئەوا تواناکانی سعودیە بەرامبەر بە حوسیەکان لاواز دەکات و جێگاوڕێگای حوسیەکان دەباتە سەرەوە لە ململانێ و دانوساندن لەگەڵ سعودیەدا کە پشتیوانی حکومەتی رەسمیی یەمەنە کە حوسیەکان لەدژی دەجەنگن! هاوکات ئەم دۆخە تازەیەی دوای پێشڕەویەکانی حوسیەکان، وایکرد کە قەتەرو پاکستان وەک نێوەندگیری نێوان ئێران و ئەمریکا هەوڵەکانیان چڕتربکەنەوە بۆ کۆتایی بە جەنگی نێوان ئەمریکاو ئێران.
هەر لەوبارەوە موحسن ڕەزایی، لە ئەنجومەنى ئاسایشى نیشتمانیى ئێران، لە دیمانەیەکی تایبەتدا لەگەڵ تۆڕی هەواڵی جەزیرە، دوایین پێشهاتە سەربازی و دیپلۆماسییەکانی وڵاتەکەی خستەڕوو و ئاشکرای کرد کە ئێران لەڕێگەی نێوەندگیری دەوڵەتی قەتەرەوە لە پەیوەندیی بەردەوامدایە لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و مەرجەکانی تارانی بۆ ڕاگرتنی جەنگ و هێورکردنەوەی ئاڵۆزییەکان ئاڕاستەی واشنتۆن کردووە. هەروەها رۆژی ٢١ی سێپتێمبەر وەزیری ناوخۆی پاکستان سەردانی تارانی کردوە بە مەبەستی نێوەندگیری نێوان ئەمریکاو ئێران.
راستی دۆخی خراپی ئەمریکا لە جەنگی لەگەڵ ئێراندا، لە قسەکانی ترەمپ دا لەبەردەم ٨١ یەکەمین کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکاندا رۆژی ٢٢ی سێپتێمبەری ٢٠٢٦ دەردەکەوێت. ترەمپ بەجیا لەوەی وەک پیشەی هەمیشەیی کەوتە پیاهەڵدان بەسەر ئەمریکاو توانای سەربازی و ئابوریەکەیدا، کۆمەڵێك هەڕەشەی ئاراستەی ئێران کردو چەند مەرجێکی بۆ ڕێکەوتن لەگەڵیدا خستەڕوو. هەڕەشەی ئەوەی کرد کە ئەگەر ڕێککەوتنێک لەگەڵ ئێران نەکرێت، ئەمریکا دەتوانێت هێرشی زۆر گەورەتر بکات و تاکیدی کردەوە کە دەتوانێت؛ “ئێران لەناوببات”، بەڵام هاوکات داوای لە هەموو وڵاتان کرد لە چەسپاندنی گەمارۆی ئابووری بۆ سەر ئێران لەگەڵ ئەمریکادا هاوکاری بکەن! هەروەها وتی هێشتا دەرگای گفتوگۆ و ڕێککەوتن کراوەیە. دوای ئەم قسانەی ترامپ، کۆبونەوەیەک لەنێوان ستێڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وەزیری دەرەوەی ئێران عەباس عێراقچی و دەستەی دیپلۆماسیی ئێران بەڕێوەچووە.
لێرەدا دەکرێت ئەوە بڵێین کە چۆن جەنگی ئەمریکاو ئیسرائیل بۆسەر ئێران و داخستنی گەروی هورمز بەجیا لە کاریگەریەکانی بۆسەر رژێمی ئێران و توانا سەربازی و ئابوریەکانی و توندکردنەوەی باری گرانی سەرشانی خەڵك و کاولکاری و وێرانکردنی زۆریك لە ناوەندە خزمەتگوزاریەکان، هاوکات کاریگەری لەسەر جێگاو پێگەی ئەمریکاو تواناییەکانی بۆ سەپاندنی هەژمونی خۆی و باڵادەستیی سەربازی ئیسرائیل و نائارامکردنی ژیانی خەڵکی ئیسرائیل خەڵكەکەی دانا، سەرباری کاریگەریە ناوچەیی و جیهانیەکانی لە پەیوەند بە گرانی نرخی وزەو کاڵاکان و زیادکردنی بارگرانی بۆسەر شانی خەڵکی دنیا، ئەوا لە ئاستێکی دیکەدا، شەڕی حوسیەکان و سعودیە کاریگەری لەسەر دۆخی ئابوری و سەقامیگری ئەمنی ناوچەکە دەکات.
توندبوونەوەی شەڕی حوسیەکان و سعودیە، هەروەک چۆن جەنگی ئەمریکاو ئیسرائیل بۆسەر ئێران؛ ترس، کوشتار، کاولکاری و نائەمنی بۆ ناوچەکە هێنا، بەهەمانشێوە کاریگەری دەبێت و هەلومەرجی ناوچەکە بەرەو خراپتر دەبات و فەزای هێزی میلیشیایی و کۆنەپەرستی لەناوچەکەدا بەهێز دەکات، بۆیە هێزە ئازادیخواز و کرێکاری و کۆمۆنیستەکان زەرورە هەروەک بەدژی سیاسەت و جەنگی ئەمریکاو ئیسرائیل وەستانەوە، بەهەمانشێوەش بەدژی سیاسەتی کۆنەپەرستانەو شەڕخوازانەی حوسیەکان و سعودیە بوەستنەوە، کە هیچ بەرژەوەندیەکی خەڵکی ناوچەکەو ئەو وڵاتانەشی تێدا نیە.

نوری بەشیر




ڕزگاربوونی کۆمەڵگە لە قەیران و چەقبەستوویی ڕەوشی ئێستا، لە ئاکامی کام رەوەند؟.. موئەیەد ئەحمەد

قەیرانی سیاسیی ئێستای ڕژێم، درێژەی قەیرانی سیاسیی زکماکی ڕژێمەکەیە!
ئەوەی کە زاڵە بەسەر ڕژێمی سیاسی ئیسلامی و ناسیونالیستی عێراقدا، هەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە تا ئێستا، قەیرانێکی سیاسیی قووڵ و فرەڕەهەندە.
ڕەگی ئەم قەیرانە دەگەڕیتەوە بۆ پەیوەندیی ڕژێم بە کۆمەڵگاوە، و دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە هێزەکانی، هێزی میلیشیایی ئیسلامی و ناسێؤنالیستی بوون کە دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکا و ڕووخاندنی ڕژێمی بەعسی فاشی، دەسەڵاتیان ڕادەست کرا، و دەستیان کرد بە حوکمڕانیکردنی کۆمەڵگەیەک کە لە دەیان ملیۆن دانیشتووان پێکهاتووە، و کەوتنە کاری سەرلەنوێ دامەزراندنەوەی دەوڵەتی بورژوازی داپڵۆسێنەر بۆ پاراستنی ڕژێمی ئابووری و کۆمەڵایەتیی سەرمایەداریی ئەم کۆمەڵگەیە.
بێگومان، ئەم هێزانە دەبێ ڕژێمەکە وەها سازبدەن کە هەم دەوڵەتێک بێت لەناو ڕژێمی نێودەوڵەتیی بۆرژوازیدا، و هەم خزمەتێش بە بەرژەوەندییە ستراتیژی و جیوپۆلیتیکییەکانی ئیمپریالیزمی ئەمریکا بکات لە عێراق و ناوچەکەدا.
وەک ئاشکرایە، داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە، سەرەڕای پشتبەستن بەم ڕژێمە سیاسییە ناسیۆنالیستی و ئیسلامییەی کە بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری وڵات دروستی کردبوو، بەردەوام نەبوو، چونکە دەرگیری شکستی گەورە بوو کە لە کۆتاییدا بووە هۆی کۆتاییهێنان بە داگیرکاریی ڕاستەوخۆ و چوونەدەرەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق لە ساڵی (٢٠١١)دا.
لە چوارچێوەی ئەم پێشهاتانەدا و تا ڕادەیەک پێش ئەوەش، ڕژێمی ئێران بەڕۆڵی خۆی، وەک جەمسەرێکی هەرێمی، بووە بڕیاردەریکی تری ئاڕاستەی ژیانی سیاسی لە عێراقدا بەهۆی چەندین هۆکارەوە، لەوانە، بەپلەی یەکەم، پەیوەندیی ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعە پێیەوە، و هاتنەوەی بەرژەوەندییەکانی ئەم ڕەوت و حزبانە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئەم جەمسەرەدا، و جگە لەوەش هۆکارەکانی وەک پێکهێنانی میلیشیای سەر بەخۆی لە عێراقدا، و ئەنجامدانی کردەوەی تێرۆریستی لەلایەن دەزگاکانی ڕژێمی ئێرانەوە لە ناوەوەی عێراقدا و فاکتۆرگەلێکی دیکە.
هەر بەم پییەش، وڵات پێینایە نێو قۆناغێک لە ڕەوەندی سیاسی کە تایبەتمەندییەکەی ملکەچبوونی ڕژێمە سیاسییەکەی بوو بۆ لەبەرچاوراگرتنی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووری و ستراتیژییەکانی هەر یەک لە ئەمریکا و ئێران لە عێراقدا لە چوارچێوەی ململانێی جیوپۆلیتیکی و ستراتیژیی فراوانتری نێوانیاندا.
لەگەڵ دووبارە گەڕانەوەی هێزی سەربازیی “هاوپەیمانی نێودەوڵەتی” بە ڕابەرایەتی ئەمریکا بۆ عێراق، بە بەهانەی جەنگی دژی داعش لە ساڵی (٢٠١٤)دا، و لەگەڵ پێکهێنانی “حەشدی شەعبی”، هەژموونی هێزە میلیشیاییەکانی گرێدراو بە کۆماری ئیسلامییەوە، لە ناوەوەی عێراق بە شێوەیەکی گەورە پەرەیسەند، و هەروەها هەماهەنگیی سەربازیی نێوان ئەمریکا و ڕژێمی ئێران لە جەنگی دژی داعشدا بووە ئەجیندەی کارپێکراو لەو ماوانەدا.
لە ڕێگەی ئەم پێشهاتانەوە، هێزە داپڵۆسێنەرە ئاسایشیی و سەربازییەکانی ڕژێمی سیاسیی عیراق و هێزە میلیشیاییەکانی ڕۆژ بە ڕۆژ بەهێزتر بوون و بەردەوام چەپۆکی فەرمانڕەواییان بەسەر ژیانی سیاسیی کۆمەڵگەدا قایمتر کرد، وە بەم جۆرە وەک ڕژیمێکی سیاسیی داپڵۆسێنەر و میلیشیایی، درێژەی بە ژیانی خۆی دا لە چوارچێوەی ئەم ململانێ فراوانترەی نێوان هەردوو ڕژێمی ئەمریکا و ئێران لەسەر عێراق.
ئەمڕۆ، لە سایەی پێشهاتەکانی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران و پاشەکشەی ڕۆڵی هێزەکانی سەر بە ڕژێمی ئیسلامی لە ناوچەکەدا، هێزەکانی ڕژێم لە عێراق و بەتایبەتی ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعه، لە ساتەکانی قەیرانێکی زۆر دژواردا دەژین.
هۆکاری هاتنەپێشی ئەم قەیرانە، بە پلەی یەکەم، گۆڕانە لە هاوسەنگیی هەژموونی سیاسی و سەربازی بە قازانجی ئەمریکا لە عێراقدا، و زیادبوونی ئاڕاستەی گوشارەکانی ئیدارەی ئەمریکا و ترەمپ بۆ چەکداماڵینی ئەو گروپانەی ڕاستەوخۆ سەر بە ڕژێمی ئێرانن و تێکەڵکردنیان لەنێو دامەزراوە سەربازییەکانی دەوڵەت و (حەشد)، و گوشارەکانی تر کە پێشتر بوونە هۆی هاتنەسەرکاری عەلی ئەلزەیدی وەک سەرۆک وەزیران.
قەیرانی سیاسیی ئێستای ڕژێم درێژەپێدەری قەیرانی سیاسیی زکماکی ڕژێمەکەیە، بەڵام ئێستا ڕووی لە قووڵبوونەوەی زیاتر کردووە؛ واتە درێژەپێدەری قەیرانی سیاسیی ڕژێمەکەیە لە بارودۆخێکی جۆریی دیکەدا و جیاواز لەوانەی پێشوو، بەبێ ئەوەی هیچ گۆڕانکارییەک لە سیاست و ستراتیژی بۆرژوازی ئیمپریالیستیی ئەمریکادا هەبێت بەرامبەر بە ڕژێمەکە کە لە بنەڕەتدا ڕژێمەکەی لەسەر بنیات نراوە، و نە هیچ گۆڕانکارییەک لە پڕۆسەی سیاسیی بنەڕەتیدا کە ڕژێم ئیسلامی و ناسیۆنالیستیەکەی دامەزراندووە و ئەو پاڵنەرە سەرەکییانەی لە پشتییەوە بوون، و تەنانەت نە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی و جۆری لە مەودای هەژموونی ئێران بەسەر ڕێڕەوی سیاسی لە عێراقدا.

قەیرانی ڕژێمی سیاسی و پەیوەندیی بە برۆلیتاریا و خەباتییەوە
ڕەهەند و دەرکەوتەکانی قەیرانی ڕژێمەکە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەرکەوتن و ڕوون بوونەوە و بوونە قەیرانێکی گشتگیر، کاتێک کە ڕژێم لەگەڵ ئەو ئاڵنگارییانە ڕووبەڕووبووەوە کە وەڵامدانەوە بوون بە دابینکردنی کار و دامەزراندن و ئایندەیەکی ئابووریی ئارام بۆ نەوەی نوێی پرۆلیتاریا، لە کچان و کوڕانی گەنج، کە لە چوارچێوەی بیست و سێ ساڵی حوکمڕانیی ئەم تاقمە داسەپێنراوانەدا گەورە بوون و پەروەردە بوون.
پارت و ڕەوتە بۆرژوازییە ئیسلامی و ناسیونالیستیە دەسەڵاتدارەکان هیچ پەیوەندییەکیان بە ژیانی مادی و ئابووریی ئەو نەوەیەی پرۆلیتاریا و تەواوی جەماوەری کرێکاران و زەحمەتکیشان و چەوساوەکانەوە نییە، جگە لە پەیوەندیی پاراستنی ڕژێمی سەرمایەداریی قەیراناوی کە هەردەم زنجیرەکانی بەسەر ملی ئەم جەماوەرەوە قایمتر دەکات، و دژوارترین باری ئابووری و بژێوییان بەسەردا دەسەپێنێ. بە دەربڕینێکی تر، ئەرکی سەرەکی بۆ ئەم هێزانە پاراستنی ڕژێمی ئابووری و سیاسیی سەرمایەدارییە لە هەر دەستوەردانێکی سیاسیی سەربەخۆ و کاریگەری ئەم جەماوەرە بۆ ڕزگاربوون لە ڕەوشی خراپی ئابووری و کۆمەڵایەتیی ژیانیان، هەروەها ڕێگریکردن لە هەر هەوڵێکی ڕێکخراو و کاریگەریان لەسەر ڕێڕەوی داڕشتنی ژیانی سیاسی و ڕۆشنبیری لە وڵاتدا.
هەروەها، ڕەهەندەکانی ئەم قەیرانە ڕوونتر دەبنەوە کاتێک ئەوە لە پێشچاو بگرین؛ کە هاوكات لەگەڵ دامەزراندنی ڕژێمی سیاسی، پڕۆسەی تێکەڵبوونی سەرمایەداری لە عێراقدا زۆر فراوانتر و قووڵتر لەوەی لە سایەی ڕژێمی بەعسی فاشیدا هەبوو جێبەجێ کرا، ئەوەش لە ڕێگەی ڕێکار و سیاستە ئابوورییە سەرمایەدارییە نیولیبرالییەکان و ئەو یاسایانەی پۆل برێمەر، حاکمی ڕژێمی ئەمریکی لە عێراق کە لەم بارەیەوە دەریکردن، و بەردەوامبوونی ڕژیم و حکومەتە یەکبەدوایەکەکانی تا ئیمڕۆ لەسەر ئەم ڕێباز و ئەجێندایە.
ئەمە یاریدەدەر بوو بۆ تێکەڵبوونی ئابووری عێراق بە سەرمایەی جیهانی، و ئاوێتەبوونی جووڵە و کەڵەکەبوونی سەرمایە لە عێراقدا لەناو خولی کەڵەکەبوونی سەرمایەداریی جیهانیدا بە شێوازێکی فراوانتر، و لە پلەی یەکەمدا لە ڕێگەی وەبەرهێنانی سەرمایەداری لە سێکتەری دەرهێنان و هەناردەکردنی نەوت و گاز و بەرهەمهێنانی کارەبا و لە بوارەکانی گواستنەوە و پەیوەندییەکان و وەبەرهێنانی دارایی. جگه لەوانەش، لە ڕێگەی جێبەجێکردنی سیاسەتە ئابوورییە نیولیبرالییەکان لە ڕادەستکردنی کەرتی گشتی بۆ دەستی کەرتی تایبەتی (پرایڤەتایزەکردن) و داڕشتنەوەی سەرلەنۆیی ستراکچەری کۆمپانیاکان و فروشتنی بەکۆمەڵیی دامەزراوەکانی دەوڵەت بە سەرمایەی تایبەت کە بە پلەی سەرەکی بە هێزەکانی ڕژێمەوە لکاون. لەسەر هەمان ئاڕاستە، ڕێگە خۆش کرا بۆ ئابووریی بازار و بازرگانیی ئازاد، و لابردنی ئاستەنگەکان لە بەرامبەر گەشەکردنی بازاڕی ناوخۆ بە شێوەیەک کە بە ئۆرگانیکی پەیوەست بیت بە جووڵەی سەرمایەی جیهانییەوە و ملکەچی هەڵبەز و دابەزین و قەیرانەکان و دینامیكییەتی جووڵەکەی بێت.
مێژووی بیست و سێ ساڵی ڕابردووی کۆمەڵگەی عیراق، مێژووی ململانێ و خەباتی جەماوەری کرێکاران و زەحمەتکێشان و گەنجان و ژنان بووە لەبەرامبەر ئەم سیستەمە سیاسییە، و بەرامبەر تێکچوونی ڕەوشی ئابوورییان لە سایەیدا، و لە سایەی سەرمایەداری و شێوازە ئابوورییە نیولیبرالییەکەی، کە بە نۆبەی خۆی قەیرانی سیاسیی سیستەمەکەیان هەمیشە قووڵتر کردووەتەوە. جەماوەر لەم قۆناغەدا ناڕەحەتترین زەحمەتیی ئابووری و فراوانترین مەودای بێکارییان بەسەردا سەپێنراوە، و تا ئێستاش ڕووبەڕووی سەرکوتکردنی ماف و ئازادییەکانیان دەبنەوە، بەتایبەتی ماف و ئازادییەکانی ژنان، و زەوتکردنی مافی کرێکاران لە بەکارهێنانی ئامرازە خەباتکارانە بەکۆمەڵەکانیان بەتایبەتی کاری سەندیکایی لە دامەزراوەکانی دەوڵەت و شوێنە ئابووری و خزمەتگوزارییەکانیدا.
خەباتی کرێکارانی سێکتەری پێشەسازی لە بەرامبەر سیاسەتەکانی ڕادەستکردنی کەرتی گشتی بۆ دەستی کەرتی تایبەتی و فرۆشتنی کۆمپانیاکانی ئەم سێکتەرە و لەسەرکار وەلانانی کرێکاران، لە ساڵی (٢٠٠٤-٢٠٠٦)، بۆ خۆی سەرەتای دەستپێکی سەرکردایەتیی ئەم توێژەی چینی کرێکار بوو بۆ سەرجەم خەباتی جەماوەری لە بەرامبەر تایبەتکردن و سیاسەتە نیولیبرالییەکانی دەوڵەتەدا، بەڵام بەداخەوە بە شێوەیەک گەشەی نەکرد کە کاریگەری بەرچاوی هەبێت لەسەر فراوانکردنی ئەم خەباتە تا هەوڵی توێژەکانی دیکەی چینی کرێکار لە شوێنە ئابووری و خزمەتگوزارییە جۆراوجۆرەکانی دیکەدا، بگرێتەوە، کە ئەوانیش کەوتبوونە ژێر باری قورسی هەمان سیاسەتی ئابووریی نیولیبرالیی دەوڵەت.
عێراق لە تەواوی ماوەی ئەم ساڵانەدا، و بەتایبەتی لە ساڵی (٢٠١١)وە، واتە سەردەمی هەڵکشانی ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕییەکان لە تونس و میسر، خاڵی نەبووە لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی گەنجان و زەحمەتکێشان و توێژە جیاوازەکانی چینی کرێکار، و لە بەرگری ژنان و نەوەی گەنجیان لە بەرامبەر کپکردنەوەی ئازادی و مافەکانیان و لە پێناو دەرفەتی کاردا، ئەم خەبات و ناڕەزایەتییە جەماوەرییانە بە ڕاپەڕینی (ئۆکتۆبەری ٢٠١٩) گەیشتنە لوتکە.
دوای سەرکوتکردنی ئەم ڕاپەرینە، ڕژێم توانی بەردەوامیی بەحوکمڕانییەکەی بدات، و ئەم هێزانەی دژە-شۆڕش توانییان چنگیان بەسەر حوکمی وڵاتدا تووندتر بکەن. لەو کاتەوە و لەو قۆناغەی دوای ئەوەدا ئیتر ئەتوانیین بڵێێن بوو بە سەردەمی بەرینتر بوونەوەی مەودای کۆنەپەرستی سیاسی و فراوانبوونی هەژموونی ئایدۆلۆژیی ئاینیی تایفی و نەتەوەیی بەسەر کۆمەڵگەدا، لەگەڵ سەپاندنی پاشەکشە بەسەر ماف و ئازادییەکانی ژنان و سەپاندنی “یاسای جەعفەریی”.
بزووتنەوە ناڕەزایەتییە نوێیە فراوان و ڕۆژانە دووبارەبووەوەکانی ئێستا دژی بێکاری و بۆ دەستکەوتنی دەرفەتی کار و فەرمانبەریی (وظيفة)ی حکومی، و بزووتنەوەی دەرچووانی کۆلێج و زانکۆکان بۆ دامەزراندن، و ناڕەزایەتیی کرێکاران بۆ داواکارییە جیاوازەکانی پەیوەندیدار بە مووچە و بارودۆخی کارکردنی گونجاوتر، و ناڕەزایەتییەکان بۆ هەموارکردنەوەی پلەبەندی مووچە و هتد، شەپۆلێکی بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی کرێکاریی نوێ و فراوان پێکدەهێنن، کە درێژەپێدەری مێژوویەکی بەردەوامی خەباتی چینایەتیی پرۆلیتارییە لەم کۆمەڵگەیەدا، و قووڵیی پەیوەندیی قەیرانی ڕژێمی سیاسی بەم خەباتە چینایەتییە و بە واقیعی تێکچوونی بارودۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتیی چینی کرێکار و زەحمەتکێشان دەردەخات.
ئەوە ڕوونە کە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی کرێکاریی ئێستا لە گەرمەی پێشهاتەکانی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران و ئاسەوارەکانیدا لەسەر عێراق بەڕێوە دەچێت، نەک هەر تەنها لە ڕووی ئابوورییەوە، بەڵکو لە ڕووی سیاسیشەوە، بەتایبەتی لەسەر هێزەکانی ڕژێم لە ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعی کە کەوتوونەتە ژێر گوشاری ڕێکخستنەوەی پێگە و سیاسەتەکانیان لە سایەی ئەم بارودۆخە جیوپۆلیتیکییە نوێیەدا.
ناڕەزایەتییە جەماوەریییەکانی ئێستا لە عێراق، لە بنەڕەتدا ناڕەزایەتیی توێژەکانی پرۆلیتاریا و خەباتی کرێکارانی لە سەرکار و توێژەکانی زەحمەتکێشان و گەنجانی بێکارن لە کچ و کوڕ، و خەسڵەتیان ئەوەیە کە خەباتی داواکاریی ئابووریی چینی کرێکار و توێژە کۆمەڵایەتییەکانی دەوروبەرین، و خەباتێکە کە دەتوانێت گەشە بکات بۆ بزووتنەوەیەکی ڕێکخراوی چینایەتی بۆ وەدیهێنانی داواکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانیان و تەوژم بدات بە بەرزکردنەوەی هێز و توانای چینایەتیی پرۆلیتاری لە کۆمەڵگەدا و ڕۆڵی خۆی بگێڕی لە هەڵکشانی ڕۆڵی سیاسیی چینایەتیی سەربەخۆی چینی کرێکار.

سیاسەتی ئابووریی عەلی ئەلزەیدی وەڵام نییە بۆ قەیرانی سیستەمی سەرمایەداری لە عێراقدا، بەڵکو قووڵکردنەوەی زیاتریەتی!
سیاسەت و نەخشەی ئابووریی و تێزە ئابوورییەکانی عەلی ئەلزەیدی، سەرۆک وەزیرانی ئیستای عیراق، تەنها تێز و سیاسەت گەلێکی ئابووریی بۆرژوازیی بنبەستوون. تەواوی ئەوەی هەیەتی پەرەپێدانی سێکتەری تایبەت و نیولیبرالیزمی ئابووری زیاتر و فراوانکردنی بازنەی جێبەجێکردنی پرۆژەی “پەڕەی سپیی”یە! کە نیولیبرالیزمێکی بێ ئەملاولایە و ڕەها کراوە لەهەر کۆتوبەندێک، وە لە ئەنجامدا قووڵترکردنەوەی زیاتری جەمسەربەندیی ئابووریی چینایەتییە؛ کەڵەکەبوونی سەروەت و سامان لە جەمسەرێکدا، و کەڵەکەبوونی هەژاری و بێگوزەرانی لە جەمسەرێکی تردا.
پڕۆسەی گەشەکردنی سەرمایەداری، وەک مارکس جەختی لەسەردەکا، پڕۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە و سەروەت و سامانە لە جەمسەرێکی کۆمەڵگەدا، و سەپاندنی هەژاریی ئابووری و بێگوزاەرانییە، لە جەمسەرێکی تریدا، و ئەمەش، بە سروشتی، یاساکانی جووڵەی سەرمایە و گەشەی سەرمایەداریی ئەمڕۆ لە تەواوی وڵاتاندا و لە سەر ئاستی جیهان پیکدەهێنن، و هەر ئەمەشە کە ڕەهەندی بەسام و کارەساتباری گرتۆتە خۆ لە سیستەمی سەرمایەداریی جیهانیی هاوچەرخدا کە قەیرانی هەمەلایەنە و ئاوێتە زاڵە بەسەریدا.
عەلی ئەلزەیدی جەخت لەسەر ئابووریی بازار دەکاتەوە بۆ وەڵامدانەوە بە کێشە ئابوورییەکانی کۆمەڵگەی عێراق، وە ئەوە بە گەمژەیی لەقەڵەم دەدات کە “سۆشیالیزم”! چارەسەرێک بێت بۆ کێشە ئابوورییەکان، و دەوری دەوڵەت وەلادەنێ لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و هەر بوارێکی ئابووریشدا کە بە قازانجی جەماوەر بشکێتەوە، کەچی خۆی پەنا دەباتە بەر هەمان دەوڵەت، واتە دەزگای چینی بۆرژوازی بۆ چەوساندنەوەی چینی کرێکار، بۆ جێبەجێکردنی سیاستە ئابوورییە نیولیبرالییەکانی.
دیارە ئەو، وەک نوێنەری سەرمایە و ڕژێم، یاساکان و دەسەڵات و داهاتی دەوڵەت بەکارناهێنێت بۆ وەڵامدانەوە بە پێداویستییەکانی دابینکردنی کار و باشترکردنی بژێوی و بارودۆخی کاری چینی کرێکار و جەماوەر، بەڵکو بەکاریاندەهێنێ بۆ فراوانترکردنەوەی شێوازێکی ئابووریی بونیاتنراو لەسەر بەرژەوەندییەکانی سەرمایەی تایبەت و کەڵەکەبوونی. ئەمەش، فراوانتربوونی ڕووبەری گەندەڵی و پاراستنی هەرچی زیاتری بەرژەوەندییەکانی ڕەوت و پارتە سیاسییە ئیسلامی و ناسێونالیستە دەسەڵاتدارەکان لەگەڵ خۆیدا دەهینی، لەسەر حیسابی سەختترکردنی باری ژیانی چینی کرێکار بە بەردەوامی، و گۆڕینی توێژگەلێکی هەرچی زیاتری دانیشتووان بۆ ناوەندەکانی پرۆلیتاریا کە دەرگیری مەینەتبارییەکانی تێکچوونی ڕەوشی بژێوییانن.
ئەم سیاستە ئابوورییانەی عەلی ئەلزەیدی کە ئامانجییان گەشەپێدانی سەرمایەدارییە لە عێراقدا، کە سەرمایەدارییەکی قەیراناوییە، لەسەر حیسابی بەهەژارکردنی بەردەوامی زۆربەی جەماوەر فەراهەمدێت، و لەم نیوەدا هەڵمەتە ڕووکەشەکانی بۆسەر گەندەڵی بەربڵاو لە پێکهاتەی سیستەمەکەدا، شتێک نییە جگە لە دەستخەرۆکردنی ئەم چینە و زۆربەی جەماوەر و لابردنی سەرنجیان لەسەر كێشە گەورەکانیان. هەر بەم پێیە، هێشتنەوەی پرۆلیتاریای گەنجی بێکار لەسەر باری هەژاریی خۆیان و فراوانترکردنی ڕووبەری بێکاری لە نێوانیاندا و هەموو بارقورسیەکانی تری بژێوی زۆربەی دانیشتوان.
لەم ڕێڕەوەدا، عەلی ئەلزەیدی وەک بەشێک لە هێزەکانی ڕژێم، دەیەوێت بەرهەمی هەموو ئەوەی کۆنەپەرستییە لە کۆمەڵگەدا دروێنە بکات بۆ خۆی و ڕژێمەکەی، لە باڵادەستیی ئاسۆی ناسیۆنالیستی و ئاینیی و تایفی و هەموو ئەوەی ئەم سیستەمە سەپاندوویەتی لە سەرکوتکردنی چینی کرێکار و ڕێگریکردن لە خەباتی بەکۆمەڵیان لەوانەش قەدەغەکردنی کاری سەندیکایی لە دامەزراوەکانی دەوڵەت و دەزگا ئابووری و خزمەتگوزارییەکانی. سەرەڕای ئەمە بەروبوومی سەپاندنی یاسا ئیسلامییە طائیفییە کۆنەپەرستییەکان و “یاسای جەعفەری” کە ژنان سەرکوت و بێماف دەکات و لەلایەن ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعییەوە سەپێنراون، دەچنێتەوە، لە نیویشیدا ئەوەی لەو یاسایانەوە دەکەوێتەوە لە لێکدابڕانی ڕێزەکانی خەباتی هاوبەشی چینی کرێکار و کپکردنەوەی ماف و ئازادییەکانی کچانی گەنجی پرۆلیتاریا.
ئەوەیە پەیوەندیی ئەم ڕژێمە سیاسییە و ستراتیژییە ئابوورییەکەی سەرۆکی حکومەتەکەی بە زۆربەی جەماوەرەوە، و هەر ئەوەشە کە قەیرانی سیاسیی ڕژێم قووڵتر و فراوانتر دەکاتەوە لە پەیوەندیدا بە کۆمەڵگاوە.

قەیرانی ڕژێمی سیاسی و قەیرانی سەرمایەداری لە عێراقدا، پێکهاتەیەکی یەکگرتووی ئۆرگانیکن!
قەیرانی ڕژێمی سیاسی و قەیرانی ڕژێمی سەرمایەداری لە عێراقدا، و ئەو بارسەخەتییەی کە لە سیاستە ئابوورییە نیولیبرالییەکان کەوتووەتەوە بۆ سەر ژیانی کرێکاران و زۆربەی جەماوەر، پێکهاتەیەکی یەکگرتووی ئۆرگانیکن و یەکتری تەواو دەکەن.
ئەو هەمەڕەنگیە زۆرەی کە هەیە لە پێکهاتەی هێزە سیاسییە ناسیۆنالیستی و ئیسلامییەکان و هێزە میلیشیاییەکانیاندا کە حوکمی وڵات دەکەن، و قووڵی و فراوانیی پشکپشکێنە لەسەر بنەمای نەتەوەیی و تایفی و مەزهەبی، بۆ خۆیان دابەشکارییەکی لاوەکی و دابەشکردنی پێگە و ڕۆڵەکان پێکدەهێنێت لەناو ئەم قەوارە سیاسییە قەیراناوییە گشتییەدا، وەک “گشتییەکەی” هیگل، کە دەوڵەتە، و سیستەمێکی سیاسییە کە گەندەڵی بە تەواوی بونیادەکەیدا بڵاوبووەتەوە و سێبەری بەسەر تەواوی ئەو بەشەنەدا کێشاوە و دەکێشێت، کە پێکهاتووە لێی.
ناکۆکیەکان و جیاوازیەکان و ململانێکانی نێو ئەم سیستەمە، واتە ململانێی نێوان بەشەکانی، واقیعیەتە، بەڵام مەیدانی یەکلاکردنەوەی ئەم ململانێیانە لە نێوان یەکتریدا نییە بەقەد ئەوەی لە قەوارە سیاسییە گشتییەکەدایە، واتە لەناو ڕژێمە سیاسیەکەدا. ئەمەش لە ڕیگەی هەوڵدان بۆ سەپاندنی بەرژەوەندییەکانی هەر هێزێکی ناسیۆنالیستی و ئیسلامی تایفی و هەر حزب و ڕەوتێک لە ڕێگەی بردنی پشکەکەی خۆی لە دەسەڵات و سەروەت و سامان، لە قەوارە گشتییەکە، لە دەوڵەت، واتە لە ڕژێمە دەسەڵاتدارەکە.
سەرەڕای ئەوانە، ئەم هێزانە درێژبوونەوەی هەرێمییان هەیە، هەربۆیە ڕژێمە سیاسییەکە بەرئەنجامی کۆکردنەوەی سادە و بیرکارییانەی بەشەکانی نییە، بەڵکو لەبنەڕەتەوە مۆرکی هەژموونی هەر یەک لە ئیمپریالیزمی ئەمریکا و ڕژێمی ئێرانی پێوەیە. هەربۆیە ڕژێمە سیاسییەکە بەرئەنجامێکە (محصلة) کە ئاراستە سیاسییەکانی هەموار دەکرێنەوە و دەگۆڕدرێن بە گوێرەی ئەوەی هەر یەک لەو دوو دەوڵەتە تا چەند دەتوانن بەرژەوەندییە جیوپۆلیتیکی و جیوئابوورییەکانی خۆیان بەسەر ڕژێمی عێراقدا بسەپێنن.
قەیرانی ڕژێمی سیاسی و قەیرانی سەرمایەداری لە عێراقدا یەکتری تەواو دەکەن و بەردەوام کارلێک دەکەن، و بەردەوام کێشەیەک دەخولقێنن کە تەواوی کۆمەڵگە دەگرێتەوە، و چارەسەرەکەشی بە ناچاری لەناو کۆمەڵگە خۆیدایە؛ وە وەک مارکس دەڵێت، مرۆڤایەتی هیچ کێشەیەک ناخاتە بەردەم خۆی ئیلا پێشتر چارەسەرکردنەکەشی دابین کردووە. پرۆلیتاریا کە هەردەم لە هەڵکشاندایە لە عێراقدا ئەو هێزە چینایەتییەیە کە لە ناو جەرگەی ئەم پڕۆسەیەدا گەشە دەکات بە حوکمی لۆجیکی گەشەکردنی سەرمایە و سەرمایەداری، و لە ناوەڕاستی قەیرانێکی سیاسی و ئابووریی وێرانکەردا کە کۆمەڵگە بەسەریدەبات.
ئەو سیاسەتە چینایەتییە پرۆلیتاریەی کە ئەتوانێ شۆڕشگێڕانە و گشتی بێت و چاوەڕوانییەکانی ئەم چینە عەکس بکاتەوە، ئەو سیاستەیە کە ئاڕاستەی خەباتی ئەم چینە لە بەرامبەر ڕژێمە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکە و دەوڵەت وەک گشتییەک، بەرقەرار بکات، و لە پێناو دامەزراندنی بەدیلە چینایەتییە کرێکارییەکەی لە بواری دەوڵەت و سیستەمی ئابووری و فیكری ئازادیخوازانەی پرۆلیتاری.
ڕەوتە فکرییەکان و حزب و ڕێکخراوە سیاسییە بۆرژوازییە نەتەوەییە نیمچە-لیبرالییەکان و پارتەکانی بۆرژوا ناوەند و بچووک کە بانگەشە بۆ چاکسازیی سیاسی و کۆتاییهێنان بە گەندەڵی، وگێرانی دەوری دەوڵەوت لە چاودێریکردنی کۆمەڵگە، و کۆکردنەوەی چەک لە دەستی دەوڵەتدا دەکەن، وە باس لە بونیادنانی دەوڵەتی مەدەنی دەکەن، بە ناوی چەپ یان هەر ناوێکی تر، لە بەرامبەر واقیع و گەورەییی ئەرک و ئاڵنگارییەکاندا خۆ ڕاناگرن. ئەوان بەم سیاسەت و کردەوەیەیان وەک ئەوەیە کە بەشداربن لە سیناریۆیەکدا کە زیاتر لە گاڵتەجاڕی بچێت، نەک بەشداریکردن وەک خودێکی کاریگەر لەسەر گۆڕینی جیهانی دەوروبەر.
سیاسەتی چینایەتیی پرۆلیتاری و بەرزکردنەوەی ئاڵای بەدیلی کۆمۆنیستی وەڵامەکەیە، و ئەوەیە کە دەتوانێت جیهانێکی ئازادکراو لە مەینەتی و سەرکوتکاری و جەنگ و خورافیات بەدەست بهێنێت.

ڕزگاربوونی کۆمەڵگە لە چەقبەستوویی ڕەوشی ئێستا، ئاکامی ململانێی چینایەتییە؟
خاوەنی بەرژەوەندیی ڕاستەقینە لە باشترکردنی ڕەوشی کۆمەڵگە و ڕزگارکردنی لەم ڕەوشە ناهەموار و کارستبارەی ئێستا، جەماوەری چینی کرێکار و ڕەنجدەران و نەوەی هەڵکشاوی پرۆلیتاریای گەنجە کە سەر بە ڕێزەکانی ئەم چینە فراوانەن، کە خۆیان لە سایەی ئەم ڕەوشەدا کەوتوونەتە تەڵەی هەژاری و باری وێرانی ئابوورییەوە.
ئەوەی دەیەوێت کۆمەڵگە بونیاد بنێت و لە ڕووی ئابوورییەوە گەشەی پێ بدات بە شێوەیەک کە خۆشگوزەرانی بۆ هەمووان دابین بکات و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی وەدی بهێنێت، ئەم جەماوەرەیە، و ئەم هێزە چینایەتییەیە کە بەرژەوەندییەکانی لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی کۆمەڵگە بە گشتی دێنەوە. ئەمە ئەو چینەیە کە لەسەر ڕێڕەوی گەشەکردنی مێژوویی کۆمەڵگەیە، و دەتوانێ بەردەوامی و گەشەکردنی کۆمەڵگا بپارێزێت، بەڵام ئەمە لە ڕێگەی بەهێزکردنی خەباتە چینایەتییە سەربەخۆکەی و بەدەستهێنانی دەسەڵاتی سیاسییەوە بەرەوپێش دەچیت بۆ سەروسیمادان بە ژیانی سیاسی و ڕۆشنبیریی ئازادیخوازانە و ئابووریی کۆمەڵگە، بە ووشەیەک؛ بۆ وەدیهێنانی سۆشیالیزم.
ئەم چینە کەمی نەهیناوە لە فراوانی ناڕەزایەتییەکان، و لێکهەڵپێکرانی بەرژەوەندییەکانی خەباتە ئازادیخوازەکەی بە بەرژەوەندیی پێشکەوتن و گەشەکردنی کۆمەڵگاوە، بەڵکو ئەوەی کەمییەتی، نەگۆڕانی بەدیلە سیاسی و ئابوورییە سۆشیالیستییەکەیەتی بۆ ئاسۆیەکی زاڵ لەناو خەباتە چینایەتییەکەیدا و لەسەر ئاستی کۆمەڵگەدا.
ئەم بزووتنەوە پرۆلیتارییەی کە پیویستە لە ڕووی تیۆرییەوە خاراو کرابیت و لە ڕووی سیاسییەوە سەربەخۆ بێت و لە ڕووی حزبییەوە ڕێکخراو بێت بە دەوری بەرژەوەندییە چینایەتییە سۆشیالیستییەکانیدا، لە ڕێگەی بەرنامەی ئامادەکراو لە دەرەوەی بزووتنەوەکە نایەتەدی؛ واتە بە پرۆژەی ئامادەکراوی گروپی دیماگۆگی نا-حزبیی و نا پرۆلیتاری لە دەرەوەی ڕێزەکانی خەباتی ئەم بزووتنەوەیە شکڵ ناگرێ، و بە کۆمەڵە بڕیارێکی پوخت داڕیژراو و ڕوون نایەتەدی، بەڵکو لەناو جەرگەی خەباتە پرۆلیتارییە بەردەوامەکانی ناو کۆمەڵگەدا و بۆ وەڵام بە ئامانجەکانی ئەم بزوتنەوەیە پەرەدەسێنی و سەر و سیمای خۆی کامڵ دەکات.
بە کورتی، ئەمە لە ناودڵی ئەم بزووتنەوە پرۆلیتارییە خۆیدا وەدی دێت، لە ڕێگەی یەکخستنی خەباتە ئابووری و سیاسی و فکرییەکەی لە یەک خەباتی چینایەتیی کۆمۆنیستیدا، و لەناو بزووتنەوەیەکی ڕێکخراوی حزبی کە بونیادەکەی و کۆڵەکەکانی لەناو بزووتنەوەکە خۆیدا جێگیر دەکرێن نەک لە دەرەوەیدا. ئەمەش کاکڵەی کێشە ئازادیخوازەکەی کۆمەڵگە پێکدەهێنێت.

١٥/٩/٢٠٢٦




ئایا بەم زمانە زبرە داکۆکی لە ئاین دەکرێت؟.. گۆران هەڵەبجەیی

هەر ئاینێک گەر نەیتوانی شوێنکەوتوانی خۆی فێری مۆراڵ و ڕێز و ئاخافتنی جوان و دیالۆگی هێمنانە بکات،گەر نەیتوانی پڕچەکیان بکات بەکەمترین و سەرەتاییترین زانیاری تا لەبری جنێو و زمانی زبر بەرگری لە ئاینەکەیانی پێ بکەن ،ئەوە بەدڵنیاییەوە ئەو ئاینە لەو ڕووەوە شکستی هێناوەو نەیتوانیوە ئیمانداری خاوەن هزر و ئەقڵ تەندرووست بەرهەم بهێنێت.
کارەساتە بەرهەمی ئاینێکی پتر لە [١٤٠٠]ساڵە سوپایەک لە ئیمانداری دەمشڕو دەم هەڕاش و بەدئەخلاق بێت،کە پەلاماری داروبەر دەدەن.تەنها شتێک ئەم ئاینە بەخشیوەتی پێیان بەهرەی جنێودان و سوکایەتیە کە پسپۆڕن تێیدا.
ئەوەی ئاگاداری سۆشیال میدیابێت دەرک بەوەدەکات کە ژمارەیەکی یەکجار زۆر لەو گەنجە مسوڵمانانەی کە هەگبەیان بەتاڵەو سەرەواوێک لە مێشک و هزریاندا نیە ، بەردەوام پەلاماری هەرکەسێک دەدەن کە گچکەترین ڕەخنە لە ئاینەکەیان بگرێت ،یاخود تێبینیەکی لۆژیکانە لەمەڕ بۆچوونی مەلایەک بدات،یا پۆستێک بکات کە بەدڵی ئەوان نەبێت .هەر جوڵەو کردەیەکی کۆمەڵایەتی یا کەلتووری بەفلتەری ئاینەکەیاندا تێنەپەڕێت و لەکنیان قەبوڵکراو نەبێت ئەوە دژە دینەو دەبێ نەفرەتی لێ بکرێت ،ئیدی دەدرێتە بەر لێزمەی جنێو.
ئەمانە خاوەنی زمانێکن لەزبری و پیسیدا وێنەی نیە،جۆرە جنێوێک بەکاردەهێنن کەلە فەرهەنگی هیچ کەلتوورێکدا بوونی نیە.
بەحسابی خۆیان بەم زمانە بۆگەنە داکۆکی لە ئاینەکەیان دەکەن ،لێ نازانن کە ئەنجامەکەی پێچەوانە دەبێتەوە ، کە هێنانی شەرمەزاریە بۆخۆیان و ئاینەکەیان و زیاتر خەڵک دەکەنە نەیاری خۆیان.
بەندە لە مێژە بەرکەوتنم لەگەڵ ئەم جۆرە مێشک وشک و دواکەوتووانەدا هەیە، جنێو و زمانە پۆخڵەکەیان هێندەی سەرەدەرزیەک نیگەرانم ناکات و هەرگیز لە ڕێبازو قەناعەتم پاشگەزم ناکاتەوە ، تالەژیاندام لەسەر هەمان میتود بەردەوام دەبم.
ئەم جنێو فرۆشانە لەخەسڵەتی بەدڕەوشتی و جۆری جنێوداندا هاوبەشن و پەروەردەی یەک مەدرەسەی داڕماون،جا من جنێوەکانیان یا کۆمەنتەکانیان لەچەند خاڵێکدا کۆدەکەمەوە،ئەو دەمە بۆتان دەردەکەوێت کە چەند داماون.
٠تۆ کەسێکی مولحیدی دژ خواو پێغەمبەرە قورئان و ئیسلامیت.
٠ڕۆژی محاسەبە لەودنیا دەتبینم کە چیت بەسەردێت.
٠ئیسلام هەر لە پێشکەوتندایە تۆش لەداخا بمرە.
٠دیارە تۆ حەزت لە ژنی بەرەڵا و خۆڕووتکردنەوە هەیە.
٠باشترین ڕێزلەئافرەت لەئیسلامدا هەیە
٠بڕۆ بۆلای کچە قەحبەکانی دیسکۆو باڕەکان
٠بۆباسی خراپەکانی جولەکەو مەسیحی ناکەیت؟
٠کەسەنزیکەکانت بەرەڵان بۆیە تۆش داکۆکی لە ئافرەتی بەرەڵادەکەیت.

سەیر ئەوەیە زۆربەی ئەم گەنجانە لە جەرگەی ئەوروپا دەژین کەچی هیچ سودێکیان لەو کەلتوورە شارستانیە وەرنەگرتوە لەڕووی تۆلەڕانس و بەرامبەر قەبوڵکردنەوە،بەڵکو وەک میزی هوشتر بۆدواوە گەڕاونەتەوە ،مێشکیان بە خورافیان ئاخێنراوە..
ڕەفتارەی ئەم گەنجانە لە بێدەسەڵاتیدا ئاوا تووندڕەون،خۆگەر دەسەڵاتیان هەبێت داعش ئاسا هەرکەس بچوکترین ڕەخنە لە ئاینەکەیان بگرێت سەری دەبڕن.
زۆرترین ژمارەیان تەنها بۆ جنێودانێک بەمن لەفەیس بووک ئەکاوەنتێکی فەیکی درووست کردوە ، نەناو نە وێنە نە پۆست نەبرادەر ،بەکوورتیەکەی ئەکاونتێکی پاک و تەمیزە، ئەمەش دەلالەت لەترسنۆکی و ناجوامێری و جەبانیان دەکات،جاگەر کەسێک ئاینی خۆی بوێت دەبێ نەترسێت و بە ئاشکرا داکۆکی لێبکات نەک بەترسنۆکی و بەناو و ئەکاونتی ساختە.
سەیر لەهەندێک لە ناوەکانە کە نازانن چ ناوێکی فەیک بۆ خۆیان داتاشن ،ناوی وای تێدایە جێگەی هەم پێکەنین و هەم بەزەییە،یاخود کوڕە و ێنەی ژنی داناوە کە توانیم دوانیان ئاشکرا بکەم ،ئیدی پاش نووسینی جنێوەکانیان واڵەساختەکەش ئاسەواری نامێنێت.
سەبارەت بە جنێوەکانیش ببورن کە نمونەیان داناگرم ئەویش لەبەر دوو هۆ ،یەکەم زۆرن نزیکەی [٨٠٠] جنێوە ،دووەم زۆر قێزەوەنن و بەکەڵکی باسکردن نایەن ،کەبەداخم لەدەمی کەسانیک دەرچوون کە خۆیان بە موسوڵمانی عەیار [٢٤] دەزانن.
دڵنیام ئەم سوپا جنێوفرۆشەی مسوڵمانان بەر لە ئاشنابوونیان بە مەلا تووندڕەوەکان بەنمونەی مەلا هەڵۆ،مەلا مەزهەر مەلاکانی دیکەی هاوشێوەیان ئەمانە گەنجی پاک و بەڕەوشت بوون بەڵام ئەو مەلا تووندڕەوانە فێری ئەم جۆرە ڕۆچوونەی ئەخلاقیان کردوون ،بەجۆرێک مێشکیان شتوونەتەوە کەدژی هەموو جوانی و بۆنەو کردەیەکن کە پەیوەندی بە نەتەوەی کوردەوە هەبێت یا جیهانی بێت.
ئەم نووسینەم بە وتەیەکی دالای لاما کۆتایی پێدەهێنم کەدەڵێت:
[ئامانجی ئاین ئەوەیە کە کۆنترۆڵی خۆت بکەیت و چاودێری هەڵەکانت بکەیت نەک ڕەخنەو لێپرسینەوە لە کەسانی تر.]




وشیاریی مرۆیی: لە ئەفسانەی ئەشکەوتی ئەفلاتۆنییەوە بۆ فەزای دیجیتاڵیی هاوچەرخ.. نووسینی: ئەکرەم سەعید


ڕوونکردنەوە:

داوای لێبوردن ئاراستەی خوێنەرانی بەڕێز دەکەم؛ لە وتاری پێشوومدا بە ناونیشانی «بەربەریزمی مۆدێرن: خوێندنەوەیەک بۆ بەڵگەنامەکانی جێفری ئێپستاین» لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢٦ بڵاوکراوەتەوە، تێڕوانینێکی هەڵەی کارڵ مارکسم نووسی بوو، کە پێم وابوو دروستە. دوای پێداچوونەوەو پشکنینی سەرچاوە مێژووییەکان، بۆم دەرکەوت کە شوێنەوارناسی و مێژوونووسان، بوونی دیاردەی (لەشفرۆشیی خودایی دێرین و پیدۆفیلیا – سۆزانیی پەرستگاکان یان سۆزانیی پیرۆز) لە شارستانییەتەکانی وەک (میسری کۆن، مێزۆپۆتامیا، و یۆنانی کۆن) پشتڕاست ناکەنەوە. لەم ئەنجامەوە، وەک پابەندییەک بە ئەمانەتی زانستی ومتمانەی مەعریفی، داوای لێبوردن لە خوێنەران دەکەم بۆ ئەو هەڵەیەم. لە هەمان کاتدا، جەخت دەکەمەوە کە بەشەکانی تری وتارەکە سەبارەت بەم دیاردەیە لە کۆمەڵگەی هیندستانی دێریندا و باسەکان دەربارەی وڵاتی چینی دێرین تەواو دروستن، هەروەها بوونی دیاردەی لەشفرۆشی و پیدۆفیلیا لە چوارچێوەی کۆمەڵگە دێرینەکاندا ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە.
———————————
لە دوو هەفتەی ڕابردووەوە تاوەکو ئەمڕۆ، قەیرانی ئابووری بە شێوەیەکی توند پەرەی سەندووەو قووڵتر بووەتەوە، ئەمەش بەهۆی جەنگ لە (ئۆکرانیا، و ناوچەی کەنداوی عەرەبی، بەتایبەتی ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئەم دواییەی نێوان حوسییەکان و شانشینی عەرەبستانی سعوودی). دەرەنجامی ئەمەش شەپۆلێکی گرانیی بێوێنە، هەڵاوسانی دراو، و بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێکاری لێکەوتووەتەوە، کە بارگرانییەکی زۆری خستووەتە سەر شانی جەماوەر و بژێویی ژیانیانی شەکەت کردووە. لەم پێناوەشدا، مانگرتن و خۆپیشاندانی خەڵکی دژی گرانی وتەنگسێریی ژیان لە سووریا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وچەند وڵاتێکی دیکە، سەردێڕی هەواڵەکانیان داگیرکردووە. لە چوارچێوەیەکی پەیوەندیداردا، دوو دەوڵەتی ئەوروپی بە فەرمی داوایان لە هاووڵاتیانی خۆیان کردووە کە بە بڕی چەند ڕۆژێک ئاو وخۆراک کۆگا بکەن، ئەمەش بەهۆی ئەو مەترسییە گەورانەی کە لەئارادان بۆ هەڵگیرسانی ململانێی چەکداری لەگەڵ ڕووسیادا. لە ژێر سایەی ئەم دۆخە قەیراناوی، شێواوی وحوکمڕان بە لۆژیکی جەنگەی ئەمڕۆدا، پرسیارە جەوهەرییەکە سەر هەڵدەدات: ئایا هیچ ئەگەرێک لە ئاسۆدا بەدی دەکرێت بۆ ڕاپەڕین یان شۆڕشێک کە چینی کرێکار ڕابەرایەتی بکات (دژی گرانی و جەنگەکان و لە پێناوی نان وئاشتی)دا؟. بێگومان وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بەستراوەتەوە بە کۆمەڵێک فاکتەرو دیاریکەر، کە ڕەنگە دیارترینیان بریتی بن لە:(ئاستی وشیاریی چینایەتی لای چینی کرێکار، وڕادەی ئامادەیی هێزە سۆشیالیستەکان بۆ پشتیوانیکردن وئاراستەکردنی ئەم چینە). بەڵام لاوازیی ئەم دوو فاکتەرە بەتایبەتی (واتە دابەزینی ئاستی وشیاریی چینی کرێکارو نەبوونی ئامادەیی ڕێکخراوەیی لای سۆشیالیستەکان)، لە سەردەمی جەنگی یەکەم ودووەمی جیهانییەوە، وەک گرێکوێرەیەکی پێکهاتەیی ومێژوویی ماوەتەوە. بە پشتبەستن بەمەش، پێم وایە کەتواری وشیاریی چینایەتی لای کرێکاران وسۆشیالیستەکان لە سەردەمی ئێستاماندا، لە دۆخێکی باشتردا نییە بە بەراورد بەو قۆناغەی نێوان ساڵانی (١٩١٤- ١٩٤٠)، بەڵکو ڕەنگە تەنانەت لاوازترو پاشەکشێی زیاتریشی بەخۆوە بینیبێت.
تەمەنی مارکس و لەگەڵیشیدا نەوەیەک لە پێشەنگانی سۆشیالیزم کۆتایی هات، لە کاتێکدا ئەوان چاوەڕوانی ساتەوەختی مێژوویی یەکلاکەرەوە بوون بۆ ڕاپەڕینی ئەو دێوە مەزنە (پرۆلیتاریا)، تاوەکو لە ڕێگەی شۆڕشی سۆشیالیستییەوە، کۆڵەکەکانی سیستمی سەرمایەداری تێکبشکێنێت و بەدیلی سۆشیالیستی دابمەزرێنێت؛ بەڵام ئەم چاوەڕوانییە بەداخەوە، نەهاتە دی. گومانی تێدا نییە کە نەتوانین و هەڵنەستان بە کردەوەی شۆڕشگێڕانە، دەگەڕێتەوە بۆ چەندین ڕێگرو لەمپەری بابەتی و خودی؛ بەڵام ڕێگرەکان بە هەر شێوازێک پۆلین بکەین، دیسانەوە نامۆبوون و نزمی ئاستی وشیاریی چینایەتی وەک هۆکاری سەرەکی لە لوتکەی ڕیزبەندی دەمێنێتەوە. بێگومان هەڵوەشاندنەوەی گرێکوێرەی وشیاری و ئەو بەربەستانەی لە بەردەمیدا ڕاوەستاون، دەمانخاتە ڕووبەڕووی پرسیارێکی ئێپیستمۆلۆژیی ڕادیکاڵ: ئایا وشیاری، وەک چالاکییەکی دەروونی و هزریی، خاوەنی ئەم پێگە گرنگە یەکلاکەرەوەیەیە وەک هێزێکی سەرەکی و بزوێنەرێکی ئامانجدار بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی مەرجەکانی مێژوو وگۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگە؟.
لەسەر ئەم بنەمایە، شیاوە ئەم پرسیارە سەرەتاییە لە خۆمان بکەین: وشیاریی چینی کرێکار بە تایبەتی، و وشیاریی مرۆیی بە گشتی، چۆن دیاری دەکرێت وشێوە دەگرێت؟ بێگومان پرسی دیاریکردنی وشیاری، چەقی مشتومڕە مێژووییەکان ویەکێکە لە مەزنترین گرێکوێرە ئێپیستمۆلۆژییەکان لە مێژووی فیکردا؛ چونکە ئەم پرسە ئەو پردەیە کە پەیوەندی لایەنی ماتڕیاڵ وئایدیاڵ بەیەکتر دەگەێنێ، جگە لەوەی یەکێکە لە قووڵترین شەڕە تیۆرییەکان لە مێژووی فەلسەفەدا. ناکۆکیی جەوهەری لێرەدا لە نێوان بیردۆزی ئایدیالیزمی( پلاتۆن و هیگڵ)و بیردۆزی ماتریالیستی مارکس لە وەڵامدانەوەی ئەم کێشەیەدا کورت دەبێتەوە: ئایا وشیاری بەرهەمی گەیشتنی مرۆکانە بە جیهانی بیرۆکە ڕووتەک وباڵاکان وڕۆحی ڕەها، یان داهێنانێکی پێویستە کە واقیعی مادی وبوونی کۆمەڵایەتی دەیسەپێنێت؟ چوونە ناو قووڵایی ئەم پرسیارە، ڕاستەوخۆ دەمانگوازێتەوە بۆ دەستدان لە یەکێک لە زیندووترین ودەوڵەمەندترین گفتوگۆکانی ناو فەلسەفەی مارکسی وناوەندە ئەکادیمییە هاوچەرخەکان: کە ئەویش جیاکاریی یەکلاکەرەوەو جومگەییی نێوان مادیگەرایی مێژوویی زانستییە ـ کە وشیاری وەک بزوێنەرێکی ئامانجدار دەبینێت کە لە ڕێگەی براکسیسەوە (پراکتیکی شۆڕشگێڕانە) لەگەڵ مەرجە بابەتییەکانی خۆیدا کارلێک دەکات ـ ونێوان ئابووریگەرایی میکانیکی یان حەتمییەتی ڕووت، کە مرۆڤی کورتکردووەتەوە بۆ تەنها بوونەوەرێکی بایۆلۆژی کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەڵامی کاریگەرییە ئابوورییەکان دەداتەوە.
قوتابخانەی ئایدیالیزم (بەتایبەتی پلاتۆن و هیگڵ)، ئاڕاستەێکە پێی وایە بیرۆکە وڕۆح سەرچاوەی هەموو شتێکن، وجیهانی مادی تەنیا ڕەنگدانەوە یان بەرهەمی ئەوانە. پلاتۆن پێی وابوو جیهانی ڕاستەقینە جیهانی ئایدیاڵەکانە (بیرۆکە باڵا وڕووتەکانە). ئەو شتانەی لە جیهانی ماددیدا دەیانبینین تەنیا سێبەرێکی کاتی وناتەواوی ئەو بیرۆکە ئەزەلی وکامڵانەن کە لە دەرەوەی کات وشوێندا بوونیان هەیە. وشیاری ئێمە لە ڕێگەی یادخستنەوەی ئەو ڕاستییە باڵایانە دروست دەبێت. بەڕای پلاتۆن مرۆڤ دەبێت سەرەتا لەو باوەڕە باوانە وشتە ڕووکەشانە ڕزگاری بێت کە کۆمەڵگە یان هەستە سەرەتاییەکانی پێی دەبەخشن(کە هاوشێوەی سێبەرەکانی ناو ئەشکەوتەکەن). هەستەکانی مرۆڤ(بینین، بیستن و هتد) تەنیا وێنەیەکی شێوێندراو یان کاتیی لە ڕاستی نیشان دەدەن، کەواتە وشیاری ڕاستەقینە کاتێک دەست پێدەکات کە مرۆڤ ئەقڵ ولۆژیک بەکاردەهێنێت بۆ تێگەیشتن لە جیهان. پلاتۆن دەیگووت: ڕاستی ڕەها لە جیهانێکی باڵادایە کە پێی دەوترێت جیهانی ئایدیاڵەکان. لەم جیهانەدا چەمکەکانی وەک دادپەروەری، جوانی، وچاکە بە شێوەیەکی کامڵ و نەگۆڕ بوونیان هەیە. بەڕای پلاتۆن بۆ ئەوەی مرۆکان بە وشیاری بگەن – وشیارببەوە، پێویستیان بە تێڕامان و لێکدانەوەی قووڵ هەیە، بەم شێوەیە وشیاربوونەوە واتە تێگەیشتنی ئەقڵ لە چەمکە باڵاکان. پلاتۆن لەو باوەڕەدا بوو کە ڕۆحی مرۆڤ، پێش ئەوەی لە نێو جەستەدا نیشتەجێ بێت، لە جیهانی نموونە کامڵەکاندا ژیاوە (لەو شوێنەی کە حەقیقەتی ڕەها، چاکە و جوانی تێدایە). بەڵام کاتێک کەوتە ناو جەستە مادییە تاریکەکەوە (وەک ئەوەی لە ئەفسانەی ئەشکەوتەکەدا هاتووە)، ئەم حەقیقەتانەی لەبیرچووەوە. لای ئەو، دیاریکەری وشیاری لەوەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤ تا چەند توانای بەکارهێنانی ئەقڵ و ڕامانی فەلسەفیی هەیە بۆ ڕزگاربوون لە ئەندێشەکانی جیهانی مادی (هەستپێکراو)و بەبیرهێنانەوەی حەقیقەتە ڕەهاکان. کەواتە وشیاری لێرەدا لە مادە جیایەو بە تەواوی لێی سەربەخۆیە.
وەلێ هیگڵ جیهان ومێژوو وەک پرۆسەیەکی گەشەسەندنی ڕۆحی گشتی یان عەقڵی ڕەها دەبینێت. بە بڕوای ئەو، مێژووی مرۆڤایەتی هیچی تر نییە جگە لە قۆناغەکانی وشیاربوونەوەی ئەم ڕۆحە بەسەر خۆیدا، وگۆڕانکارییە مادی وکۆمەڵایەتییەکان بەرهەمی ئەم گۆڕانکارییە دەروونی وهزرییەن. بەڵام بەڕای هیگڵ مرۆڤ ناتوانێت بە تەنیاو لە دەرەوەی کات بگاتە بیرۆکەی ڕەها. پێویستە تێڕامان لە مێژووی مرۆڤایەتی بکرێت. هیگڵ پێی وایە مێژوو پڕۆسەی بەئاگایی هاتنەوەو ئازادبوونی قۆناغ بە قۆناغی ئەقڵە. مرۆڤ لە ڕێگەی تێڕامان لە مێژوو، فەلسەفەو ململانێ دیالێکتیکییەکان و لێکدانەوەی دامەزراوە مرۆییەکان، دەگاتە ئەو ڕاستییەی کە ئەقڵ حوکمی جیهان دەکات ومرۆڤیش بەشێکە لەم پڕۆسە گەورەیەی بیرۆکەی ڕەها. بە دەربڕێنێکی دی هیگڵ لەو باوەڕەدا بوو کە وشیاری بەرهەمی “ڕۆحی ڕەها”و مێژووە. هیگڵ فەلسەفەی ئایدیاڵیزمی گواستەوە بۆ ناو چوارچێوەیەکی دینامیکی (بزوێنەر)و مێژوویی، و وشیاریی مرۆیی بە گەشەسەندنی ڕۆح یان عەقڵی گشتی لە درێژەی مێژوودا بەستەوە. هیگڵ پێی وایە تەواوی مێژووی مرۆڤایەتی بریتییە لە ڕەوتی گەشەکردنی ڕۆحی ڕەها بەرەو ناسینی خۆی و بەدیهێنانی ئازادییەکەی. وشیاریی تاکەکەسیی مرۆڤ دابڕاو نییە، بەڵکو بەشێکە لە وشیاریی گشتیی قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراو. لای ئەو، دیاریکەری وشیاری بریتییە لە: گەشەسەندنی مێژوویی وکولتووریی خود. وشیاریی مرۆڤ لە ڕێگەی ساتەوەختی مێژوویی ودامەزراوە کۆمەڵایەتی وسیاسییەکانەوە (وەک دەوڵەت) دیاری دەکرێت، کە گوزارشت لە گەشەکردنی عەقڵی مرۆڤ دەکەن لە ڕەوتی بەرەو پێشچوونیدا بەرەو ئازادیی ڕەها. کەواتە لێرەدا بیرۆکە (ئایدیا) بنەڕەت و ئەسڵە، و واقیعی مادی تەنها ڕەنگدانەوەو دەرکەوتەیەکە لێی.

فەلسەفەی ماتریالیزمی مێژوویی و پراکسیسی مارکس
بەپوختی و بە زمانێکی سادە، کڕۆکی فەلسەفەی مارکس وڕخنەی ئەو لە ئیدیالیزمەکان ئەمەیە: کێشەی سەرکی مرۆکان پەیداکردنی خۆراک بووە. ئایا مرۆڤەکان لە مێژوودا چۆن فێری پاشەکەوتکردنی خۆراک بوون؟. ئایا سەرنجدانی مێروولە و سمۆرە، کە خۆراک پاشەکەوت دەکەن بۆ زستان، بۆ مرۆکان سوودی هەبووەو لەوانەوە فێربوون؟ یان چۆن گەیشتوون بەو بیرۆکەیە کە (ماسی وشک کەن بۆ زستان، یان میوەهاتەکان وشککەن و هەڵیگرن بۆ زستان)؟.
مرۆکان لە مێژوودا لە ڕێگەی تاقیکردنەوە، چاودێریکردنی سروشت، و ناچارییەوە سەرنجی سروشتی داوە، بیرییان کردۆتەوەو کارییان کردووە؛ بەمە فێری پاشەکەوتکردنی خۆراک بوون. گۆڕانی وەرزەکان، نەمانی سەرچاوەکانی خۆراک لە زستان یان وەرزی وشکەساڵیدا، و کۆچکردن بۆ شوێنە جیاوازەکان، وای لە مرۆڤی کۆن کرد کە بیر لە ڕێگایەک بکاتەوە بۆ پاراستنی خۆراک، تا بە زیندوویی بمێنێتەوە. مرۆڤەکان دەیانبینی کە سمۆرەکان گوێز و دەنکەکان دەشارنەوە، یان مێروولەکان بە درێژایی هاوین خۆراک کۆدەکەنەوە بۆ زستان. مرۆڤی کۆن کاتێک میوەی کۆدەکردەوە، دەیبینی ئەو میوانەی لەبەر هەتاو کەوتوون و وشک بوونەتەوە (وەک ترێ کە دەبێتە مێوژ، یان هەنجیر)، ڕزاو و گەنیو نەبوون و تامیان هێشتا خۆشە. ئەوان درکیان بەوە کرد کە ئاو هۆکاری سەرەکی تێکچوونی خۆراکە؛ کاتێک خۆر ئاوەکە دەمژێت، میوەکە دەتوانێت مانگانە بمێنێتەوە بەبێ ئەوەی تێکبچێت. ئەمە وەک نموونەیەکی زیندووی سروشتی یارمەتی مرۆڤی دا تا تێبگات کە “کۆکردنەوەی خۆراک لە کاتی فرەییدا، گرەنتی مانەوەیە لە کاتی کەمیدا”.
بەڵام مرۆکان لاسیکەرەوەێکی نەرێنی سروشت نین و کۆپییەی دەقاودەقی کاری سمۆرە و مێروو ناکەن، بەڵکو پێویستی فیزیکی مرۆکان بۆ خۆراک و ڕێگری لە نەخۆشکەوتن، بیرکردنەوەو کاری جیاوازو تایبەتی سەپاندووە. بۆ نموونە: مرۆکان فێیر بوون کە دەبێ ماسی و میوەکان سەرەتا لەبەر خۆردا وشک بکەن، ئەوجا هەڵیانگرن دەنا دەگەنێن، وە پەنیر دەبێ خوێی بەسەردا بکرێ ئینجا لە پێستەدا هەڵگیرێ بۆ زستان- خەڵکی کوردستان بەو شێوەیە پەنیریان هەڵگرتووە. بۆیە کاری مرۆڤ جیاکەرەوەی مرۆڤە لە ئاژەڵ؛ سمۆرەیەک یان مێروولەیەک بەپێی ئینستیتیوت (غەریزە) خۆراک پاشەکەوت دەکات؛ ئەو ملیۆنان ساڵە هەمان شت دووبارە دەکاتەوە بەبێ ئەوەی ئامرازەکەی پەرە پێبدات. بەڵام مرۆڤ کاتێک چاودێری سروشت دەکات، پڕۆسەی “بیرکردنەوەی داهێنەرانە” تێکەڵ بە کارەکەی دەکات. کەواتە پەیوەندی مرۆکان بە سروشت(سەرنجدان و بیرکردنەوە، کارکردن و گەشەدان بە شێوازی بەرهەمهێنانی خۆراک بەپێی گەشەی مێژوو)، بنەمای گەشەی ئەقڵ و کار و پەیوەندی مرۆڤەکانە. ئیدی لێرەدا(هزر – کار – مێژوو)لە پەیوەندێکی پێویستن بۆ ژیان و گەشەکردن.

لێرەوە، خاڵی جیاوازی بنەڕەتی لە نێوان دوو پارادایمی فەلسەفی دژبەیەکدا دەردەکەوێت:
له‌ لایه‌کەوە، ئایدیاڵیزمی ئەفلاتوونی پێداگری لەسەر پڕۆسەی تێڕامانی پەتی و دابڕان لە جیهانی ماددی دەکات؛ لەم ڕوانگەیەوە، هۆشیاری و ناسینی حەقیقەت تەنها لە ڕێگەی عەقڵانیەتێکی پشتبەستوو بە مۆدێلی “جیهانی نموونەیی” سەر هەڵدەدات، کە تێیدا مرۆڤ لە ڕێگەی دابڕانی مەعریفی لە دیاردە گۆڕاوەکانی فیزیا، بەرەو چەمکە باڵا و جێگیرەکان بەرز دەبێتەوە.
لەکاتێکدا لە بەری بەرانبەردا، ماتریالیزمی مێژوویی و چەمکی پراکسیس لای مارکس، ئەم هاوکێشەیە سەرەوژوور دەکەنەوە. لای مارکس، هۆشیاریی مرۆڤ دەرئەنجامی تێڕامانێکی گۆشەگیرانە نییە، بەڵکو بەرهەمی پڕۆسەیەکی دیالێکتیکی نێوان (هزر، کار، و مێژوو)ە. مرۆڤەکان لە ڕێگەی کاری بەرهەمهێنەرەوە ڕووبەڕووی سروشت دەبنەوە؛ ئەوان تەنها جیهانی ماددی ناگۆڕن، بەڵکو لە گۆڕینی دەرەوەدا، پێکهاتەی هۆشیاری، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و خودی عەقڵیەتی مێژوویی خۆشیان دە گۆڕن. لەم سۆنگەیەوە، مێژوو نابێتە گەشتێکی میتافیزیایی عەقڵی پەتی و دابڕاو لە پێویستییەکان و ناکۆکییەکانی جیهانی دەوروپشتی مرۆکان، بەڵکو دەبێتە بەشێکی گرنک کە پەیوەستی کارلێکی هەیە بە پڕۆسەیەکی مادی کە تێیدا مرۆڤ لە ڕێگەی کار و پراکتیکی کۆمەڵایەتییەوە، خۆی و جیهانەکەی دەگۆڕێ.
مارکس باسی بوونی مادیی بابەتی، پراکتیک و هزر دەکات و هێرش دەکاتە سەر دیدگا ئایدیاڵیستییەکان. ئەو نموونەی “هەرمێ یان سێو” دەهێنێتەوە(کە بە بەشی نهێنیی بیناسازیی ئایدیاڵیستی یان مەتەڵۆکی میوەکان دەناسرێت)؛ هەرمێ بە شێوەیەکی بابەتی لە سروشتدا هەیە، و خاوەن بوونێکی مادیی سەربەخۆیە لە دەرەوەی ئەقڵ و هزری مرۆڤەکان. مارکس دەڵێت:( ئایدیاڵیستەکان پێچەوانە دەبینن: ئەوان پێیان وایە چەمکی گشتیی «میوە» (کە بیرۆکەیەکی ناو مێشکی مرۆڤە) ئەسڵ و ڕاستی کایەکەیە، و سێو، هەرمێ و بادەم تەنها دەرکەوتەی دۆخی ئەو “میوە” گشتییەن.). مارکس پێی وایە کە ئەمە خڵەتاندنی ئەقڵە. لە واقیعدا تەنها هەرمێ و سێوی ڕاستەقینە و مادی لە سروشتدا بوونیان هەیە (بوونی مادیی بابەتی). چەمکی “میوە” تەنها ناو و داهێنانی ناو مێشکی مرۆڤە کە لە ڕێگەی دابڕاندن لە واقیع وەرگیراوە. بەڵام ئەوە مرۆڤەکانن کە لە ڕێگەی پەرەسەندنی ئەقڵییانەوە وشەی “هەرمێ”یان وەک چەمکێکی گشتی بۆ ناسینەوەی ئەو بەرهەمە داهێناوە. پاشان، مرۆڤەکان لە ڕێگەی ئەزموون و پراکتیکـەوە، ئەم بوونە مادییە دەگۆڕن؛ بۆ نموونە کاتێک بیرۆکەی وشککردنەوەی بۆ زستان، لە سوود وەرگرتن لە دیمەنی (سمۆرە و مێروولە کە خۆراک پاشەکەوت دەکەن بۆ زستان)، یان کاتێک لەگەڵ گەشەکردنی هێزەکانی بەرهەمهێناندا، هەرمێ دەکاتە کاڵاو لە ناو قوتوو و پاکەتدا دەیخاتە بازاڕەوە. لێرەوە دەردەکەوێت کە واقیعی مادی و ژێرخانی ئابووری بنچینەن، و هزری مرۆڤیش هێزێکی دینامیکییە کە لە ڕێگەی کارەوە واقیع دەگۆڕێت.
پێش مارکس، ماتریالیستە کۆنەکان (وەک فۆیەرباخ) تەنها دەیانوت “هەرمێ بە مادی و بابەتی لە سروشتدا هەیە”. بەڵام مارکس لێرەدا ناوەستێت؛ ئەو هێزی پراکتیکی مرۆیی بۆ زیاد دەکات، چونکە مرۆڤ تەنها تەماشاکەری سروشت نییە. کاتێک مرۆڤ بیرۆکەی بۆ دێت کە هەرمێیەکە وشک بکاتەوە بۆ زستان، یان کاتێک گەشەسەندنی هێزەکانی بەرهەمهێنان (قوتووکردن و هەناردەکردنی بۆ بازاڕ) ڕوودەدات، لێرەدا بیرۆکە و هزر کارلێک لەگەڵ مادەدا دەکەن، ئەمە پێی دەوترێت پراکتیک؛ واتە مرۆڤ لە ڕێگەی کار و تەکنەلۆجیاوە، سروشتی دەرەوە دەگۆڕێت و لە هەمان کاتدا وشیاریی خۆی لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا پەرەپێدەدات.
مارکس دیالەکتیکی ئایدیاڵیستیی هیگڵی سەرەوژێر کردەوەو لێی تێپەڕی، تاوەکو بنەما و ڕێسای دامەزرێنەری بەناوبانگی خۆی لە مادیگەرایی مێژووییدا دابڕێژێت: “وشیاریی مرۆڤەکان نییە کە بوونیان دیاری دەکات، بەڵکو بوونی کۆمەڵایەتییانە کە وشیارییان دەستنیشان دەکات”. بەپێی ئەم تێڕوانینە ئێپیستمۆلۆژییە، وشیاریی مرۆیی بە سەرجەم دەرکەوتە و ڕەنگدانەوەکانییەوە (لە فیکر، ئایین، سیاسەت و فەلسەفە) لە ئاسمانێکی ڕووتەکەوە دانابەزێت، بەڵکو لە ڕووی پێکهاتەییەوە لەلایەن شێوازی بەرهەمهێنانی مادی و ئەو پەیوەندییە ئابوورییانەی بەرهەمهێنانەوە دیاری دەکرێت کە لە قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراودا باون؛ بەڵام ئەم وشیارییە، هەر کە شێوەی گرت، بە بێلایەنی ناوەستێت، بەڵکو دەگەڕێتەوە تاوەکو ڕۆڵێکی دینامیکیی یەکلاکەرەوە لە ئاراستەکردنی ململانێ کۆمەڵایەتییەکاندا بگێڕێت.
ڕەخنەی سۆسیالیستی، ئەو تێگەیشتنە هەڵەیە هەڵدەوەشێنێتەوە کە مارکس لە ماتریالیسمێکی میکانیکی و لە چەمکی حەتمییەتێکی ئابووریی کورتی دەکاتەوە، و لە جیاتی ئەوە، پێوەندیی دیالەکتیکیی نێوان پێکهاتەی ماتریال و کردەوەی هزری دەخاتەڕوو. هزر لەم خوێندنەوەیەدا خاوەنی “سەربەخۆیییەکی ڕێژەیی و بیرکردنەوەیەکی ئامانجدارە” کە توانای پێشبینیکردنی واقیع و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی پێ دەبەخشێت. مرۆڤ وەک ئەوەی مارکس لە نموونەی ئەندازیارو مێشەنگویندا ڕوونی دەکاتەوە، سەرەتا لە ناو مێشکی خۆیدا بیر دەکاتەوە و دیزاین دەکات، ئەمەش فیکر دەکاتە مەرجێکی بوونی بۆ کارکردنی مرۆییی وشیارانە. بۆیە دروست نییە هێزی هزر لە مەرجە بابەتییەکانی کۆمەڵگە دابڕێنرێت، چونکە بیرۆکەکان تەنها بەهۆی بوونی ڕووتەکی خۆیانەوە لە جیهانی نموونەکاندا (وەک ئەوەی ئەفلاتۆن یان هیگڵ دەیبینن) گۆڕانکاری دروست ناکەن، بەڵکو کاتێک هێزی مادیی یەکلاکەرەوەی خۆیان بەدەست دەهێنن، کە دزە دەکەنە ناو وشیاریی جەماوەرەوەو دەگۆڕێن بۆ پراکتیکێکی شۆڕشگێڕانەی زیندوو کە توانای هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی سەرمایەداریی هەبێت.
بێگومان گەڕاندنەوەی هێزی هزر بۆ کارایییە مێژووییەکەی خۆی، یەکەمین ئەرکی پێکهاتەییی هێزە سۆشیالیستەکانی ئەمڕۆیە؛ کاتێک تەحەدایەکە لە تێکشکاندنی ئامرازەکانی نەزانی و ڕووکەشکردنی دیجیتاڵیدا کورت دەبێتەوە کە بۆرژوازیی باڵادەست دەیسەپێنێت، ئەمەش لە پێناوی داڕشتنی وشیارییەکی چینایەتی و مرۆییی ڕاستەقینەدا کە پێگەی مرۆڤبوون و ژیانی ئازاد بگێڕێتەوە بۆ ناو کایەکە.
لەگەڵ ئەوەشدا، وشیاریی مرۆڤەکان لە نێو کۆمەڵگەیەکی چینایەتیدا، تەنها لە ڕێگەی بیرکردنەوەو کارکردنی سادەی خۆیانەوە لە هەلومەرجێکی مێژوویدا دیاری ناکرێت؛ بەڵکو چەندین فاکتەری دیکە دێنە نێو کایەکەوە کە کار دەکەنە سەر ئاراستەکردنی. زۆربەی ئەم فاکتەرانەش لە چوارچێوەی میکانیزمەکانی کۆنترۆڵکردن و شێواندنی وشیاریدا کۆدەبنەوە، کە لە ڕێگەی تۆڕێک لە دیاریکەرە پێکهاتەیی و تێکەڵبووەکانەوە دەردەکەون:
١/ قۆرخکاریی چینایەتی بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی فیکری: مارکس پێی وایە ئەو چینەی کە باڵادەستە بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی مادییدا (بۆ نموونە بۆرژوازی)، بە ناچاری کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی فیکرییشدا دەسەپێنێت؛ بەمەش وشیارییەکی ساختە (ئایدۆلۆژیایەکی ڕێکخراو) بەسەر چینە چەوساوەکاندا (پرۆلیتاریا) دەسەپێنێت، بە مەبەستی ڕەواییدان بە مەرجەکانی کۆیلەکردنیان و هەمیشەییکردنی زێدەبایی و کەڵەکەی سامان. واتە سەڕەرای ئەوەی کرێکاران بە شێوەێکی بابەتی و خۆرسکی لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا نامۆ دەبن، دووچاری نامۆبوونی کەلتووریش دەبن، لە ڕێگەی ئەو ڕۆڵەی کە ئامرازە ئایدۆلۆژییەکانی دەوڵەتی چینی فەرمانڕەوا (وەک دامەزراوەکانی خوێندن، ڕاگەیاندن و پارتە نیزامییەکان) دەیگێڕن؛ چونکە ئەم ئامرازە پێکهاتەییانە کار لەسەر ئەندازیاریکردن، ڕووکەشکردن و ئاراستەکردنی وشیاریی هاووڵاتیان دەکەن، و ڕێگری دەکەن لە گۆڕانی مەینەتییە مادییەکانیان و شەکەتبوونی بژێویی ژیانیان بۆ وزەیەکی سیاسی و سۆشیالیستیی ڕێکخراو.
٢/ قورسایی میراتی مێژوویی (پاشماوەکانی ڕابردوو): وشیاری تەنها لە ڕێگەی بەریەککەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێستادا دروست نابێت، بەڵکو دەکەوێتە ژێر قورسایی ئەو شتەی کە مارکس بە “مۆتەکەی نەوەکانی ڕابردوو” ناوی دەبات؛ بە جۆرێک وشیاری لە لایەکەوە وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ واقیعی ژیان و چۆنیەتی بەرهەمهێنانی ئامرازەکانی بژێوی لەلایەن مرۆڤەوە شێوە دەگرێت، و لە لایەکی دیکەوە مەحکومە بە گواستنەوەی مێژوویی بیرۆکەکان، دابونەریت و کەلتوورە کۆنەکان، کە دەبنە ڕێگر لە بەئاگاهاتنەوەی وشیاریی چینایەتی.

پرسی گرنگی ڕۆڵی هزر لە میراتی مارکسیدا ـ ڕەتکردنەوەی حەتمییەتی میکانیکی و گەڕاندنەوەی پراکسیس:
مارکس لە بەرگی یەکەم، بەشی دووەمی کتێبی (سەرمایە)، بە تایبەتی لە بەشی پێنجەمدا کە لە ژێر ناونیشانی “پرۆسەی کار و پرۆسەی پەرەپێدانی بەها ـ بڕگەی یەکەم: پرۆسەی کار” دا، ئاماژەی بەوە کردن کە ئێمە لێرەدا باس لە شێوازە سەرەتایی و غەریزییە ئاژەڵییەکانی کار ناکەین، بەڵکو باس لە کار دەکەین لە شێوە مرۆییە پەتییەکەیدا “وەک پرۆسەیەک کە لە نێوان مرۆڤ و سروشتدا ڕوودەدات”؛ لەوێدا دەنووسێت:{جاڵجاڵۆکە چەندین کرداری هاوشێوەی کارەکانی چنەرێک ئەنجام دەدات، و مێشەنگوینیش بە دروستکردنی شانە مۆمییەکانی، پێش زۆرێک لە ئەندازیارانی تەلارسازی دەکەوێت. بەڵام ئەوەی خراپترین ئەندازیاری تەلارسازی لە باشترین هەنگ جیا دەکاتەوە، ئەوەیە کە ئەندازیارەکە پێش ئەوەی شانەکە لە واقیعدا دروست بکات، سەرەتا لە ناو مێشکی خۆیدا دیزاینی کردووە.}ــ بەرگی یەکەم، بەشی دووەمی کتێبی سەرمایە / وەرگێڕانی د. فالح عەبدولجەبار (بڵاوکراوەی دار الفارابي) ــ لاپەڕە ٢٣٤.
بوونی ئەم پەرەگرافە لە دەستپێکی بەشی “پرۆسەی کار”دا، هۆکارێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ سەلماندنی ئەو بیرۆکەیەی کە کارکردنی مرۆڤ لای مارکس (کارێکی ئامانجدارە). مرۆڤ بوونەوەرێکی غەریزی یان ئامێرێک نییە کە بە شێوەیەکی میکانیکی وەڵامی کاریگەرییە ئابوورییەکان بداتەوە (وەک مێشەنگوین)؛ نموونەی “ئەندازیار و مێشەنگوین” لە کتێبی سەرمایەدا، بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە لەسەر ئەوەی کە مارکس وشیاریی وەک تەنها ڕەنگدانەوەیەکی میکانیکیی ناچالاک (نەرێنی) بۆ ئابووری نەدەبینی، بەڵکو وشیاریی مرۆیی وەک هێزێکی کارا و کارلێککارێکی دیالەکتیکی لەگەڵ مادەدا تەماشا دەکرد. شیتەڵکردنی ئەم دەقە ئەوە دەسەلمێنێت کە مرۆڤ پێش ئەوەی دەست بە کردەوە مادییەکە بکات، وێنا دەکات، پلان دادەنێت، وئامانجێک (وشیارییەک) دیاری دەکات. وشیاری لێرەدا خاوەن پێشینەییەکی لۆژیکییە لە پرۆسەی کاردا. مارکس پێش ئەوەی بچێتە ناو ئاڵۆزییەکانی(سەرمایە و زێدەبایی)، ویستوویەتی پێناسەیەکی ئەنثرۆپۆلۆژی وفەلسەفی بۆ وشیاریی مرۆیی بەستراو بە کارەوە دابڕێژێت:{ئەندازیارەکە پێش ئەوەی شانەکە لە واقیعدا دروست بکات، سەرەتا لە ناو مێشکی خۆیدا دایمەزراندووە}. ئەم ڕستەیە ڕێگا بە تەواوی لە بەردەم هەر لێکدانەوەیەکی ئابووریگەرایی میکانیکی دادەخات کە مرۆڤ کورت دەکاتەوە بۆ تەنها ئامێرێکی بایۆلۆژی کە بێ ئیرادە و بیرکردنەوە وەڵامی ژینگەی دەوروبەری دەداتەوە. مارکس نکۆڵی لە بوونی ئەقڵ یان توانای دیزاینکردنی ناکات، بەڵکو جەخت دەکاتەوە کە وشیاریی مرۆڤ ڕێک ئەو شتەیە کە کارەکەی دەکاتە کارێکی مرۆیی و جیاوازی دەکات لە ئاژەڵ. ڕەوتی ئابووریگەرایی و چەقبەستوویی دۆگماتیکی مارکسیستی، کەوتنە ناو ئەو تەڵەیەی کە مادیگەرایی مێژوویی بگۆڕن بۆ یاسایەکی فیزیکیی ڕەق:(ئابووری = وشیاریی ڕاستەوخۆ). بەڵام مارکس وئەنگلس ئەم سادەکردنەوەیەیان ڕەتکردەوە. هەروەها خودی بەرهەمی مەعریفیی هاوبەشی نێوان مارکس و ئەنگلس خۆی، بە سەرجەم دەرکەوتەکانییەوە لە وتار و کتێبەکان، لە پاڵ چالاکییە سیاسییە بێوچانەکەیاندا، باشترین بەڵگە و پاڵپشتە لەسەر ئەوەی کە مارکس و هاوڕێکەی بڕوایەکی چەسپاویان هەبووە بەو ڕۆڵە گەورەو مەزنەی کە بیرۆکەو بنەما تیۆرییەکان دەیگێڕن لە خوڵقاندنی وەرچەرخانی کۆمەڵایەتی و گۆڕانی مێژووییدا.

ئەو شیکارییەی سەرەوە بە شێوازێکی ئەکادیمی لەو پێشەکییە گشتگیرەدا دەردەکەوێت کە ئێرنست ماندێل بۆ بەرگی یەکەمی کتێبی سەرمایە نووسیویەتی. ماندێل لەم پێشەکییەداو لە کاتی شیتەڵکردنی مێتۆدی مارکسی و تیۆریی بەهادا، جەختی لەسەر ئەو ڕەگ و ڕیشە ئەنثرۆپۆلۆژی و فەلسەفییانە کردووەتەوە کە مارکس بۆ کار دایڕشتوون؛ تێیدا پشتبەستن بە هەمان پەرەگراف دەهێنێتەوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە ”خودی بیرکەرەوەی مرۆیی” کار دەکاتە سەر مادە و دەیگۆڕێت، ئەمەش لەسەر بنەمای ئامانجگەلێکی عەقڵانی، وشیارانەو پێشوەختە داڕێژراو لە ناو مێشکدا. ئەم دەقە لە ساڵی ١٩٧٨دا نووسراوە وەک بەشدارییەک لەلایەن ماندێلەوە لە سیمینارێکی تایبەت بە ڕێزلێنان لە فەیلەسوفی مارکسیی ئەڵمانی ئێرنست بلۆخ (خاوەنی کتێبی پرەنسیپی ئومێد). ماندێل لەم لێکۆڵینەوەیەدا دەقی ”ئەندازیار و مێشەنگوین”ی هێناوەتەوە؛ بە ڕوونی باسی لەسەر ئەوە کردووە کە ئەم دەقە دەیسەلمێنێت کارکردنی مرۆڤ لای مارکس مەرجدارە بە بوونی (پڕۆژەیەکی مێشکیی پێشوەختە -المشاريع الذهنية الاستباقية) لە وشیاریی بەرهەمهێنەرەکەدا. بەمەش، مارکس لێرەدا پێشینەیی دەداتە بیرکردنەوەی وشیارانە و وێناکردن (خەیاڵکردن)، ئەمەش نێوانی ئەو لەگەڵ میراتی دیالەکتیکیی هیگڵیدا نزیک دەکاتەوە کە پێگەی ”خود-وشیاری” بەرز دەنرخێنێت، و بە تەواوی تێزەکانی مارکسیزمی سادەکراو و ئابووریگەرایی ڕەت دەکاتەوە کە ڕۆڵی ئەقڵ لادەبەن و بیرۆکەکان تەنها وەک دیاردەیەکی لاوەکیی پاشکۆی ئابووری سەیر دەکەن.
ئەنگلس چەند نامەیەکی بەناوبانگی نووسیوە (لەوانەش نامەکەی بۆ یووسف بلۆخ لە ساڵی ١٨٩٠)، کە تێیدا ئەوەی ڕوون کردەوە کە لە دواجاردا لایەنی ئابووری دیاریکەرە بەڵام تەنها بزوێنەری تاقانە نییە، بەڵکو سەرخان (بیرۆکەکان، سیاسەت، یاسا) لای خۆیەوە کاریگەری لەسەر ژێرخان دادەنێت. بوونی کۆمەڵایەتی وشیاری وەک “چوارچێوەیەکی گشتی” یان وەک ئاسۆدەیەک دیاری دەکات، کە پێشهاتە گونجاو و مەحاڵەکان دەخاتە بەردەم ئەقڵ، بەڵام بە شێوازێکی میکانیکی هەموو بیرۆکەیەک یان دیزاینێکی ئەندازیاری بەسەر مرۆڤدا ناسەپێنێت.
جیاوازیی کارکردی نێوان ئەزموونی سروشتی و ئەزموونی مێژوویی-سیاسی:
لە پڕۆسەی گەشەسەندنی مرۆڤایەتیدا، پێویستە جیاکارییەکی مەعریفیی بنەڕەتی لە نێوان دوو جۆر لە ئەزموون بکرێت: ئەزموونی مرۆڤ لە پەیوەندیی دیالێکتیکییدا لەگەڵ سروشت، و ئەزموونی مێژوویی لە چوارچێوەی ململانێی چینایەتی و سیاسیدا. لە کاتێکدا ئەزموونی یەکەم (سروشتی) دەبێتە هۆی کەڵەکەبوونی زانیاریی پراکتیکی و گەشەی هێڵیی هێزەکانی بەرهەمهێنان، ئەزموونی دووەم (سیاسی) لە ژێر سایەی سیستمی سەرمایەداریدا ناتوانێت بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ببێتە هۆی ڕزگاریی مەعریفی یان وشیاریی چینایەتی بۆ چینی چەوساوە (پرۆلیتاریا).
لێرەدا، ئەوەی مارکس بە “وشیاریی ساختە”و ئەنتۆنیۆ گرامشی بە “هەژموونی کولتووری” ناوی دەبەن، دێتە کایەوە. چینی بۆرژوازی دەتوانێت لە ڕێگەی داڕشتنەوەی هزر، بەها، و سیاسەتەکانەوە، واقیعەکە چەواشە بکات و جەماوەر بکاتە پاشکۆی ئایدیۆلۆژیی خۆی، سەرەڕای هەبوونی ئەزموونی تاڵی مێژوویی، بە چەشنێک کۆمەڵ لە بەرژەوەندیی چەوسێنەرەکانی خۆی بجوڵێتەوە. وەک ئەوەی خەڵکی دووچاری خڵەفانی گشتی یان فەرامۆشیی بەکۆمەڵ – زەهایمیر بووبێ، یان جەماوەر دووچاری جۆرێک لە نوستالژیا -“خەونبینینی بەکۆمەڵ بە ڕابردووەوە” و “حەزێکی قووڵ بۆ پاشەکێش و گەڕانەوە بۆ دواوە” دەبێت. ئەم دیاردانە لە کاتی قەیرانە گەورەکانی سیستمی سەرمایەداریدا چڕ دەبنەوە؛ کاتێک واقیعی بەرچاو (ئێستا) لێوانلێو دەبێت لە دڵەڕاوکێی ئابووری، نامۆبوونی کۆمەڵایەتی، ئیدی خڵەفانی گشتی و نوستالژیا وەک ئامرازی ئایدیۆلۆژی بۆ شێواندنی یادەوەریی مێژوویی کار دەکەن، ئەمانە دەبنە دیواری پێشگرتن لە وشیاریی چینایەتی کرێکاران.
بەو هۆیانەوە ئەزموونەکانی مێژووی سیاسی، بەبێ وشیاری سۆسیالیستی، هێندە بۆ خەڵکی سوودی نابێ. ئەم دابڕانە لەوێوە سەرچاوە دەگرێت کە ململانێ کۆمەڵایەتییەکان لە بۆشاییدا ڕوونادەن، بەڵکو چینی باڵادەست (بۆرژوازی) لە ڕێگەی دەزگا ئایدیۆلۆژییەکانی دەوڵەت وهێزی نەرمەوە، دەست بەسەر کایەی گشتی وبەرهەمهێنانی مانادا دەگرێت. ئەم نوستالژیاو زەهایمەرە کۆمەڵایەتییە، دەرئەنجامی تێکچوونی بایۆلۆژیی مێشک نییە، بەڵکو بەرهەمی پیشەسازیی هۆشیاری و میدیای پۆپۆلیستی هاوچەرخە، کە بە بەردەوامی واقیعەکە پارچەپارچە دەکات و یادەوەریی مێژوویی لە ڕەگ و ڕیشاڵە ڕاستەقینەکەی دادەبڕێت. لە ڕێگەی ئەم میکانیزمەوە، تراژیدیاکانی ڕابردوو (وەک فاشیزمی نازی یان ستەمی عوسمانی) لە زەینی گشتیدا کورتدەکرێنەوە بۆ چەمکگەلێکی جوانکراو یان بەتاڵ لە ناوەڕۆک. لە ئەنجامدا، جەماوەر نەک هەر ناتوانێت سوود لە ئەزموونە تاڵەکانی ڕابردوو وەربگرێت، بەڵکو بە هۆشیارییەکی سڕکراوەوە، دووبارە دەبێتەوە بە سووتەمەنی بۆ هەمان ئەو پڕۆژە سیاسی و ئیمپریالیستیانەی کە لە مێژوودا چەوساندویانەتەوە. بۆیە ئێمە ئەمڕۆکە نموونەی دەنگی بەشێکی خەڵکی ئەڵمانیا بە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان- نازییە نووێکان دەبینین، یان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمڕۆکە بەشێکی بەرچاو لە جەماوەری ناوچەکە (لە تورکیا، سووریا و شوێنانی تر)، لەژێر کاریگەریی گوتاری ئیسلامی-پۆپۆلیستیی پارتی داد و گەشەپێدان و ستراتیژی “عوسمانیزمی نوێ”ی ئەردۆغاندان.
{مرۆڤ ئەقڵی خۆی بەکاردەهێنێت، بەڵام نەک لە هەموو جارێکدا بە شێوازێکی عەقڵانی}
ئەم دەستەواژەیە پێناسەیەکی سادەو ڕاستەوخۆیە بۆ چەمکی مارکس دەربارەی وشیاریی ساختە. مرۆڤ لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریی هاوچەرخدا، ئاڵۆزترین پرۆسەی مێشک و ئەقڵییەکان بۆ پەرەپێدانی تەکنەلۆجیا، ئەژمارکردنی قازانجەکانی بۆرسە، و پرۆگرامسازیی خوارزمیتەکان (ئەلگۆریتمەکان) بەکاردەهێنێت، کە ئەمەش بەکارهێنانی ئەقڵە، بەڵام لەسەر ئاستی گشتی و کۆمەڵایەتی، دەکەوێتە ناو ناعەقڵانییەتێکی ڕەهاوە کاتێک پشتگیری لە جەنگە وێرانکەرەکان دەکات، یان بیرۆکەی ڕەگەزپەرستانە دژی پەنابەران لە لەندەن و بەرلین دەگرێتەبەر، یان پێی وایە چارەنووسی لەلایەن تیۆرییەکانی پیلانگێڕییەوە مەحکوم کراوە لەجیاتی ململانێی چینایەتی. لێرەدا یاری بە ئەقڵ دەکرێت و دەخرێتە خزمەت بەرهەمهێنانی ئایدۆلۆژیایەکەوە کە واقیع ڕەوا دەکات لەجیاتی ئەوەی ڕەخنەی لێ بگرێت؛ بەمەش ئەقڵ دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ شەرعییەتپێدانی باڵادەستی و دڕندەیی. ڕستەی “مرۆڤ بیردەکاتەوە، بەڵام نەک هەمیشە بە شێوازێکی عەقڵانی” بە تەواوی لەگەڵ تێزەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرتدا دەربارەی ناعەقڵانییەت یەکدەگرێتەوە. مرۆڤ خاوەنی مێشکی مرۆڤ دەزگاێکی مەعریفییە کە توانای بیرکردنەوەی عەقڵانیی هەیە، بەڵام ئەم ئەقڵە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی کێشکردنی ئابووری و نامۆبوونی سیستمەوە. کاتێک مرۆڤ لە نێو پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتیی چینایەتی ناعەقڵانیدا دەژی (وەک سیستمێکی سەرمایەداری کە پێشەنگی و پیرۆزی دەداتە قازانج لەسەر حیسابی مرۆڤ)، ئەوا ئەقڵەکەی ڕووبەڕووی پرۆسەیەکی شێواندنی سیستماتیک دەبێتەوە. ئەو ئەقڵی خۆی بۆ چارەسەرکردنی کێشە تەکنیکییەکان بەکاردەهێنێت، وەک بەڕێوەبردنی خوارزمیتەکان یان دیزاینکردنی موشەکەکان، بەڵام زۆرینەی خەڵکی، لە دۆخێکدا کە هزری چینی دەسەڵاتدار بەسەریدا زاڵە، لەسەر ئاستی مۆڕاڵی یان مرۆیی خاوەن بیرکردنەوەیەکی ناعەقڵانین؛ چونکە لە ڕووی وشیارییەوە دەبنە کۆپییەک یان ڕەنگدانەوەیەک لە چینی بۆرژوازی، پشتیوانی جەنگەکان دەکات یان دەکەونە ناو تەڵەی ڕەگەزپەرستییەوە؛ لێرەدا ئەقڵ دەبێتە ئەقڵێکی ئامرازی ئامانجە مرۆییەکەی خۆی لەدەست دەدات.
پوختە: مارکس فەلسەفی ماتریالیزمی ڕووت نییە کە ڕۆڵی ئەقڵ ـ هزر بە کەم بنرخێت، بەڵکو ئەو خاوەنی فەلسەفی ماتریالیزمی(پراکسیسە). بەڕای مارکس وشیاری و بوونی مادی لە نێو پەیوەندییەکی دیالەکتیکیدا(کاریگەریی دوولایەنە) دەژین. مرۆڤ لە ڕێگەی گۆڕینی جیهانی مادی بە هۆکاری کارکردن، سروشت و وشیاریی خۆی دەگۆڕێت. ناعەقڵانییەتی ئێستا لە جیهانی ئەمڕۆماندا، بەڵگە نییە لەسەر نەبوونی ئەقڵی مرۆیی، بەڵکو بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە مەرجە بابەتییەکانی سەرمایەداریی دڕندە، ژینگەیەکیان داڕشتووە کە ئەقڵی مرۆڤ ناچار دەکات بە شێوازگەلێکی ناعەقڵانی دژی بەرژەوەندییە بوونی و مرۆییەکانی خۆی کار بکات. لە سەردەمی قەیرانەکان و جەنگە سەختەکاندا کە سیستمە سەرمایەدارییە هاوچەرخەکان هەڵیدەگیرسێنن، تاقیکردنەوەی مێژوویی و چارەنووسسازی خودی شۆڕشگێڕانە دەردەکەوێت؛ ئەگەر چینی کرێکار فاقدی وشیارییەکی تیژی چینایەتی و بە ئاگایییەکی ستراتیژی بێت، و تەسلیمی بێهۆشیی چەقەچەق و تێوەگلان لە مشتومڕە دیجیتاڵییە بێبەرەمەکاندا بێت، لە ڕێگەی پلاتفۆرمە مەجازییەکانی پەیوەندییەوە ـ ڕێک هاوشێوەی (تاقمی دەمڕاستەکان لە ڕۆمانی نەجیب مەحفووزدا)، کە ئەم پلاتفۆرمانە جێگەی کەشتییە لەنگەرگرتووەکانی سەر کەناراوەکانی ڕووباری نیل یان گرتووەتەوە ـ ئەوا ئەم دۆخە تەنها ڕاکردن نییە لە واقیع، بەڵکو بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە لەسەر سەرکەوتنی بۆرژوازیی فەرمانڕەوا لە تێکشکاندنی ئەقڵی مرۆڤ و بە تەواوی نامۆکردنی. لەو کاتەشدا، کۆمەڵگە ئامرازە بەرگرییەکانی خۆی لەدەست دەدات، و لە بەردەم مێژوودا هیچ شتێک نامێنێتەوە جگە لە چاوەڕوانیکردنی ڕوودانی ئەو کارەساتە حەتمییەی کە دێتە پێش.
وشیاریی مرۆیی لە ئەفسانەی ئەشکەوتەکەی پلاتۆندا:
لە کتێبی (کۆمار)ی ئەفلاتۆندا، بە تایبەتی لە پەرتووکی حەوتم و لە چوارچێوەی “ئەفسانەی ئەشکەوت”ە بەناوبانگەکەدا، بەپێی وەرگێڕانی عەرەبیی پەسندکراوی دکتۆر فوئاد زەکەریا ــ کە ئەم بەشە لە لاپەڕە ٣٨٣ بەدواوە دەست پێ دەکات ـ بابەتەکە لە قالب و شێوازی دیالۆگێکدا لە نێوان سوکرات (کە بە ناوی ئەفلاتۆنەوە دەدوێت) و گلاوکۆن (برا گەورەکەی ئەفلاتۆن)دا داڕێژراوە. لەم بەشەدا، وەرگێڕانی چەند پەرەگرافێکی جەوهەری و دەقە ڕەسەنەکانی ئەفلاتۆن (لەسەر زاری سوکرات) سەبارەت بە ئەشکەوتەکە دەخەینە ڕوو، کە بە تەواوی بەرجەستەی پرسی بەرتەسککردنەوەو داماڵینی وشیاری دەکەن:[دیاریکردنی دۆخی زیندانییەکانی ناو ئەشکەوتەکە: سوکرات سروشتی شوێنەکە و حاڵی مرۆڤەکانی ناو ڕوونکردنەوە دەدات بۆ گلاوکۆن]:” ئەشکەوتێکی ژێر زەوی وێنا بکە، کە درێژایییەکەی بە کونیەکی فراوانەوە دەڕوانێتە سەر ڕووناکی. لەم ئەشکەوتەدا مرۆڤگەلێک دەژین کە لە تەمەنی منداڵییەوە لێی نیشتەجێ بوون؛ قاچ و گەردنیان بە کۆت و زنجیر بەستراوەتەوە، بە جۆرێک کە لە جووڵە کەوتوون و هیچ بژاردەیەکیان نییە جگە لە تەماشاکردنی ئەو شتەی کە ڕاستەوخۆ دەکەوێتە بەردەم دەموچاویان (دیواری ئەشکەوتەکە)؛ چونکە زنجیر و کۆتەکان ڕێگری دەکەن لە چاوگێڕانیان و سووڕانی سەریان یان گۆڕینی ئاراستەی ڕوانینیان. لە پشت سەریشیانەوە، لە مەودایەکی دووردا، ئاگرێک داگیرساوە کە ڕووناکییەکەی دەدرۆشێتەوە” لێرەشدا سوکرات وەسفی ئەو کەسانە دەکات کە سێبەرەکان دروست دەکەن، و ڕوونی دەکاتەوە کە لە نێوان ئەم ئاگرە داگیرساوەو زیندانییە بەستراوەکاندا، ڕێگایەکی بەرز درێژ دەبێتەوە؛ وێنای بکە کە لەسەر ئەم ڕێگایە دیوارێکی کورت دروست کراوە، کە ڕێک هاوشێوەی ئەو بەربەستانەیە کە نمایشکارانی قەرەگۆز و جووڵێنەرانی بووکەڵە لە بەردەم خۆیاندا دایدەنێن، تاوەکو لە سەر ئەو دیوارەوە بووکەڵەکانیان نمایش بکەن.]. چەمکی ئەشکەوتی ئەفلاتۆنی ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە چۆن مرۆڤەکان وەک دیل و بەستراوە لە ناو بیرۆکە و وەهمە سۆزداری و دەروونییە خودییەکانی خۆیاندا دەژین، و پەککەوتەن لە بەئاگاهاتنەوە لە حەقیقەتی بابەتی، چونکە سەرچاوەی مەعریفەیان جووڵەی سێبەری بووکەڵەکانی سەر دیواری ئەشکەوتەکەیە، ئەو دیوارەی بۆیان بۆتە پەنجەرەو شاشەێک و لێیەوە لە دونیا دەڕوانن.
نامۆبوونی مرۆڤ و هەڵهاتن لە جیهانی ڕاستەقینە
ڕۆمانی “دەمەتەقێ لەسەر نیل”ی نەجیب مەحفووز، وێنەیەکی ڕوون لە نامۆبوونی بوونی دەخاتە ڕوو، و مۆدێلی کەشتیی(العوّامة) لەسەر کەناراوەکانی نیل وەک هاوتایەکی بابەتی بۆ ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن پێشکەش دەکات؛ چونکە لەم ڕۆمانەدا، تاقمێک لە ڕۆشنبیران و فەرمانبەران لە ناو کەشتییەکی لەنگەرگرتووی سەر ڕووباری نیلدا کۆدەبنەوە. لە ناو یاداشتنامەی ڕۆژنامەنووس “سەمارە بەهجەت”ەوە هاتووە:{ئەنيس زەکی حاڵەتێکی چارەسەرنەکراوە لە نامۆبوونی دەروونی و بوونی. ئەو گوزارشت لە داڕووخانی تەواوی سیستمی بەهاکان دەکات؛ کەسێکە کە بە جەستە لە ئێستادا دەژی، بەڵام ئەقڵ و هزرەکەی بۆ سەردەمە دوورەکانی مێژووی فیرعەونەکان و پاشاکان هەڵهاتووە، وەک بڵێی بەدوای شکۆیەکی ونبوودا دەگەڕێت تا بێدەسەڵاتی واقیعی ڕۆژانەی پێ دابپۆشێت. ئەوەی لە ئەنیسدا ترسناکە ئەوەیە کە ئەو نەزان نییە، بەڵکو ڕۆشنبیرێکی تێکشکاوە. خاوەنی وشیارییەکی تیژە کە وای لێدەکات قەبارەی ئەو کارەساتەی دەوروبەری درک پێ بکات، بەڵام وشیارییەکی ئیفلیجە و توانای کردەوەی نییە. شیکارییەکەم بۆ ئەو، من دەگەیەنێتە تەنها یەک حەتمییەت: ئەنیس زەکی تەنها قوربانیی خودی خۆی نییە، بەڵکو قوربانیی قۆناغێکی مێژوویی تەواوە کە قیبلەنومای خۆی ون کردووە، و گەورەترین ترسم ئەوەیە کە ئەم کۆمەڵگەیە بە زللەیاکی بەئازار بەئاگا بێتەوە تا درک بەوە بکات کە بێهۆشییەکەی ئەنیس تەنها سەرەتایەک بوو بۆ کۆتایی… هەندێک جار وا بۆم دەردەکەوێت کە ئەو نیوە شێت یان نیوە مردووە؛ کەسێکە کە سەرکەوتوو بووە لەوەی بە تەواوی ئەو شتە لەبیر بکات کە لێی ڕادەکات، تەنانەت خۆی لەبیرچووەتەوە. .. کامەیان بۆ خاوەنەکەی بەبەزەییترە نیوە شێتییەک کە لە وشیارییەکەی دەیپارێزێت، یان نیوە مردنێک کە لە هەستەکانی بێبەری دەکات؟ ئەمە گوزارشت لە ڕاکردنی نەرێنی دەکات لە پەڕگیریی دەرکەوتەکانیدا، بە جۆرێک کە ڕزگاربوونی تاکەکەسی دەبێتە ئامانج، تەنانەت ئەگەر باجەکەشی دەستبەرداربوون بێت لە مرۆڤبوون و ژیانکردن وەک سێبەری مرۆڤێک.}.
لە نێو عەوامەکەی مەحفوزدا تاقمێک لە ڕۆشنبیران وفەرمانبەرانن هەن، کە شەوو ڕۆژ حەشیش دەکێشن، وتێوەگلاون لە چەنەبازی پووچ و مشتومڕی بێهوودە؛ ئەمەش بە مەبەستی ڕزگاربوون وڕاکردن لە تاڵیی واقیع، وئەو قەیرانە سیاسییانەی لە جیهانی دەرەوەدا دەوریان داون. کەشتییەکە (العوّامة) بووەتە هاوشێوەێکی وردی ئەشکەوتی ئەفلاتۆن؛ چونکە پانتایێکی جوگرافی داخراو وتاریکە کە مرۆڤەکان وەک زیندانی تێیدا نیشتەجێ بوون ونامۆبوو. دووکەڵی حەشیشەکە وئەو گفتوگۆ سەرپێیی وبێ بەرهەمانە لە ناو کەشتییەکەدا دەگوزەرێن، دەبنە هاوتای بابەتیی ئەو سێبەرە ساختانەی کە لەسەر دیواری ئەشکەوتەکەی پلاتۆن ڕەنگ دەدەنەوە. بەهۆی سڕکردن وبێهۆشکردنی سیستماتیکەوە، کارەکتەرەکان لە واقیعی ڕاستەقینەی خۆیان دابڕاون و لە ترس وهەراس وگریمانەیی وەک تەنها حەقیقەتی بوون دەبینن. ئەم دژایەتییە لە کۆتایی ڕۆمانەکەدا دەردەکەوێت؛ کاتێک بە ئۆتۆمبێلەکەیان لە ڕێبوارێک دەدەن ودەبنە هۆی گیان لەدەستدانی مرۆڤێک. یەکێک لە کارەکتەرەکان (ئەنیس) هەوڵ دەدات کۆت وزنجیرەکانی ئەشکەوتەکە بشکێنێت وبچێتە لای پۆلیس بۆ دانپێدانانی تاوانەکە، وەک هەنگاوێک بەرەو گەڕاندنەوەی وشیاری وڕووبەڕووبوونەوەی واقیعی مادیی بەرجەستە. بەڵام تاقمە چەنەبازەکەی باقی ناو کەشتییەکەدا ڕێگریی لێ دەکەن، و بە گاڵتەجاری ونکۆڵیکردن ڕووبەڕووی دەبنەوە؛ ئەمەش هاوشێوەکارییەکی تەواوە بۆ ئەوەی چۆن زیندانییەکانی ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن ڕووبەڕووی ئەو هاوڕێیەیان بوونەوە کە ڕزگاری ببوو وگەڕابووەوە بۆ لایان لە کاتێکدا تیشکی حەقیقەت ومژدەی بەئاگاهاتنەوەی پێ بوو.
فەزای دیجیتاڵی لەمڕۆدا، کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، شاشەی مۆبایلەکان و ئەپڵیکەیشنەکانی وەک پلاتفۆرمی تیک تۆکدا خۆی دەبینێتەوە، بووەتە ئەو فەزایە تەنگ و داخراوەی کە تێیدا خوارزمیتەکان (ئەلگۆریتمەکان) ئاراستەی زمان و بیرکردنەوەمان دەکەن، تاوەکو بە وردی وەک “ئەشکەوتی ئەفلاتۆنی” و “عەوامەکەی نەجیب مەحفووز” کار بکات؛ لە جیاتی کێشانی حەشیشی مادی لە ناو کەشتییەکەی نەجیب مەحفووزدا لەسەر کە ناراوەکانی ڕووباری نیل، زۆربەی جەماوەر لەمڕۆدا حەشیشی دیجیتاڵیی مەجازی دەكێشن. لەم جیهانە هاوچەرخەدا، دەسەڵاتی باڵادەست پەنا ناباتە بەر سەرکوتکردنی خەڵک بە هێزی چەکی ڕووت، بەڵکو دەرمانێکی دەستکردیان پێشکەش دەکات کە لەم فەزا دیجیتاڵییە گشتگیرەدا بەرجەستە دەبێت؛ ئەم دەرمانەش وەک ماددەیەکی هۆشبەر کار دەکات کە دڵخۆشییەکی ساختەیان پێ دەبەخشێت و وشیارییان بە تەواوی لێ زەوت دەکات. لێرەدا، مرۆڤەکان بە ویست و خواستی خۆیان کۆتوزنجیرەکانی کۆیلایەتیی خۆیان قبوڵ دەکەن؛ چونکە سیستمی سەرمایەداری سەرکەوتوو بووە لە هۆشبەرکردنی وشیاریی گشتیی ئەواندا، ئەمەش لە ڕێگەی میکانیزمەکانی کات بەسەربردن، بەکاربردن و پیشەسازیی چێژی بەردەوامەوە. کۆیلەکردن و نامۆکردنی مرۆڤ لەمڕۆدا، لە ڕێگەی شاردنەوەی زانیاری و ڕێگریکردن لە مەعریفە ئەنجام نادرێت (کە میکانیزمی قەدەغەکردنی تۆتالیتارییە وەک چۆن جۆرج ئۆروێل لە ڕۆمانی ۱۹۸٤دا وێنای کردووە)، بەڵکو ڕێک بە پێچەوانەوە، لە ڕێگەی نوقمکردنی وشیارییەوە دەبێت لە ناو لافاوێکی خنكێنەر لە زانیاریی پووچ، بێناوەرۆک و کات بەسەربردنی بێکۆتاییدا. لەم چوارچێوەیەدا، ڤیدیۆکانی تیک تۆک و کورتە بڕگە بینراوەکان ( شۆرتس/ ڕێڵز) وەک هۆشبەرێکی کارکردەیی ناوازە کار دەکەن؛ چونکە بە بەردەوامی دۆپامین دەڕژێننە ناو مێشکی جەماوەری چەوساوەوە، تاوەکو کات و توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی قووڵ و وشیاریی ئامانجدارو ڕزگاریخوازانەیان لێ زەوت بکەن.
بە پێچەوانەی ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن کە تێیدا مرۆڤەکان بە زۆرەملێ و بە کۆتوزنجیر زیندانی دەکرێن، “کەشتییەکەی نەجیب مەحفووز” گوزارشت لە ئەشکەوتێکی ئارەزوومەندانە دەکات کە ڕۆشنبیران و فەرمانبەرانی شەکەت لە بژێویی ژیانیاندا، بۆی ڕادەکەن. کەشتییەکە (العوّامة) فەزایەکی جوگرافیی دابڕاو و لەسەر ئاوەکەیە، کە لە شوێنی خۆیدا بەند کراوە و لەنگەری گرتووە؛ ئەمەش لە ڕووی فیکرییەوە هێمایە بۆ چەقەبەستوویی مێژوویی و پەککەوتن لە کردەوەو گۆڕانکاریدا. ڕێک وەک چۆن سیستمی سەرمایەداریی هاوچەرخ تەنها بە بەرهەمهێنانی کاڵاکانەوە ناوەستێت، بەڵکو میکانیزمەکانی نەزانیی دیجیتاڵی و ڕووکەشکردنی مەعریفیی سیستماتیک سەرلەنوێ بەرهەم دەهێنێتەوە ـ لە ڕێگەی فەزای مەجازی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، بەو شێوازەی کە لە عەوامەکەی نەجیب مەحفووزدا بەرجەستەمان کرد، بە هەمان شێوە و بە هەمان قەبارەش بەربەستی پێکهاتەیی دەخوڵقێنێت کە ڕێگری دەکەن لە گۆڕانی مەینەتییە مادییەکانی ڕۆژانەی جەماوەر بۆ وشیارییەکی سیاسی و سۆشیالیستیی ڕێکخراو.
ئەگەر بۆ مارکس نووسرابایە کە لە ساڵی ٢٠٢٦دا بژی، تووشی سەرسوڕمانێکی بێپایان دەبوو؛ ئەمەش بەهۆی بینینی ئەوەی کە چۆن سیستمی سەرمایەداری، لە ڕێگەی بەکارهێنانی بازدانە تەکنەلۆژییە ئێجگار پێشکەوتووەکانەوە، سەرکەوتوو بووە لە سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی شێوازێکی قووڵترو ترسناکتری باڵادەستی و زەوتکردنی وشیاریی گشتی. مارکس لە سەردەمی خۆیدا جەختی لەسەر هەڵوەشاندنەوەی میکانیزمەکانی چەوساندنەوەو نامۆبوونی دەکردەوە کە کرێکار لە ناو کارگە کلاسیکییەکاندا ڕووبەڕووی دەبووەوە؛ بەڵام بۆ ئەمڕۆ، بێگومان سەرمایەداریی هاوچەرخ بووەتە سیستمێک بۆ داگیرکردنی وشیاری و دەستبەسەرداگرتنی سەرنجی مرۆڤ. خوارزمیتەکانی تیک تۆک و ئینستاگرام لە ڕوانگەی مارکسەوە تەنها ئامرازێکی بێتاوان بۆ کات بەسەربردن و کەیفسازی نەدەبوون، بەڵکو وەک کارگەی زەبەلاح دەبینران بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی پەرستنی کاڵای دیجیتاڵی. لەم ئەشکەوت و عەوامە نوێیە (شاشەی مۆبایل)، مرۆڤەکان بە کۆتوزنجیری ئاسنینی زۆرەملێ بەند نەکراون، بەڵکو لە ڕێگەی میکانیزمەکانی لایک (سەرسامبوون)و ڕژانی دەستبەجێی دۆپامینەوە، خۆبەخشانە بوونەتە ئەسیرو نامۆ بوون. بە دڵنیایییەوە، مارکس خۆی تەرخان دەکرد بۆ دۆزینەوەی ڕێگاو پراکتیک کە گەرەنتیی گۆڕینی ئەم کاڵا دیجیتاڵییە، کە لە شاشەی مۆبایلدا کورتبووەتەوە، بۆ چەکێک لە دەستی چینی کرێکاردا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سیستمی سەرمایەداریی دڕندە.

نووسینی: ئەکرەم سەعید
—————————-

پەراوێز:
۱/ ئەم وتارە بە زمانی عەرەبی (الوعي البشري: من أسطورة الكهف الأفلاطوني إلى الفضاء الرقمي المعاصر – أكرم سعيد) لە ماڵپەڕی (الحوار المتمدن) لە بەرواری ۲۰۲٦ / ۹ / ۲۰ دا، بڵاوکراوەتەوە.
۲/ کاتێ ئەم وتارەم وەڕگێڕایە سەر زمانی کوردی، دەستکاری هەندێ بڕگەیم کردووە، و هەندێ بڕگەم لابردووە، بەتایبەتی پەرەگرافەکانی (پێری ئەندەرسۆن و ئیرەجی ئازەرین)م لابردووە. بەهۆی ئەوەی دووبارە نەبێتەوە، چونکە لە وتاری(هێزی هزر – پێری ئەندەرسۆن) کە لە بەرواری ۲۰۲٥-۱۱-۱۸ بڵاوکراوەتەوە، ئەو دوو پەرەگرافە لە دەقەکەدا.
۳/ وشیاریی چینایەتی بە شێوەیەکی خۆرسک و ئۆتۆماتیکیی بەهۆی قەیرانی ئابووری و برسییەتی گەشە ناکات، وەک چۆن ڕەوتی ئابووریگەرایی لە مشتومڕەکانیدا دژی تێزەکانی لێنین وا تێگەیشتبوو؛ بەڵکو وشیاری پێویستییەکی حەتمیی بە هێزێکی پاڵنەری ڕێکخراوەیی و پێشەنگ هەیە (کە لە پارتی پێشەنگ و سەندیکا سۆشیالیستەکاندا بەرجەستە دەبێت)، ئەم هێزە پاڵنەرە سۆسیالیستییە تاقە زامنە بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی “بیرۆکە کارا و بزوێنەرەکان” و گۆڕینی ڕیشەیییان بۆ هێزێکی مادیی کارا کە توانای ڕابەرایەتیکردنی وەرچەرخانی مێژوویی هەبێت.
٤/ مەرجی بابەتی فەراهەم و بەردەستە خۆی لە دۆخی قەیرانی ئابووری و جەنگەکاندا دەبینێتەوە. بەپێی تێڕوانینی مارکسی، سیستمی سەرمایەداری بە ناو قەیرانە خولییەکانی خۆیدا تێپەڕ دەبێت، کە ئەوانیش بە سروشتی خۆیان ژینگەیەکی گرژو تەنگسێراو (جەنگ و هەژاری) دەخوڵقێنن؛ ئەم مەرجەش لە واقیعی هاوچەرخدا بە تەواوی هەیە و بەرجەستەیە، بەڵام مەرجی خودی کە بریتییە لە وشیاریی چینایەتی لای ڕەنجدەران و ئامادەیی هێزە سۆشیالیستەکان، لاوازەو ئامادە نییە.
٥/ بۆ زیاتر خوێندنەوەی فەلسەفەی ماتریالیزمی مێژوویی و پراکسیسی مارکس، سوود لە هەردوو کتێبەکانی وەک «خێزانی پیرۆز» و «ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی» وەرگیراوە.
٦/ دیالێکتیکی بێبڕانەوەی تیۆری و پراکسیس- ڕەخنەیەک لە دۆگماتیزمی مەعریفی: لە پڕۆسەی گەشەسەندنی فیکری و مێژووییدا، پەیوەندی نێوان کاری تیۆری و پراکسیس وەک پڕۆسەیەکی دیالێکتیکیی بەردەوام، داینەمیکی و هەمیشە نوێبووەوە وێنا دەکرێت. لەم سۆنگەیەوە، مەعریفەی ڕەخنەیی (بەتایبەت لە چوارچێوەی فیکری سۆسیالیستیدا) ناتوانێت لە خاڵێکی مێژوویی دیاریکراودا بوەستێت یان بانگەشەی “تەواوبوون” و کەنارگیربوونی مەعریفی بکات. بە گوزارشتە فەلسەفییەکە، کاتێک تیۆری لەگەڵ جێژنی بەردەوامی ژیان و کاردا یەکدەگرێت، هاوکێشە کلاسیکییەکەی گۆتە ڕەتدەکاتەوە و دەسەلمێنێت کە “درەختی ژیانی مەعریفە و کار هەمیشە سەوزە” و هەرگیز خەمڵینی کۆتایی بەخۆیەوە نابینێت.
لێرەوە، هەر گوتارێکی سیاسی یان فیکری کە پێی وابێت کاری تیۆری پڕۆژەیەکی جێگیرە و لە قۆناغێکی دیاریکراودا “تەواو بووە”، دووچاری دۆگماتیزمێکی میکانیکی بووەتەوە. ئەم جۆرە ڕەوانبێژییە تەنها لەو دیدگا کەمکوڕانەوە سەرچاوە دەگرێت کە ناتوانن لە ڕاستی پێکەوە بەسترانی ئۆرگانیکی نێوان تیۆری و پراکتیک لە مێژوودا تێبگەن. مێژوو لە گۆڕانی بەردەوامدایە، شێوازەکانی بەرهەمهێنان و ململانێی چینایەتی فۆرمی نوێ وەردەگرن، بۆیە ململانێی کۆمەڵایەتییەکان بەردەوام پرسیاری نوێ دەهێننە ئاراوە؛ ئەمەش وا دەکات کاری تیۆری نەبێتە دەقێکی پیرۆزو نەگۆڕ، بەڵکو ببێتە ئامرازێکی زیندووی هاوشانی پراکسیس بۆ تێگەیشتن و گۆڕینی واقیع. بۆیە، ڕەتکردنەوەی سنووردارکردنی کاتی بۆ کاری تیۆری، بنەمای هەر فیکرێکی ڕادیکاڵ وشۆڕشگێڕە کە دەیەوێت لەگەڵ ساتی مێژووییدا هاوچەرخ بمێنێتەوە.




چه‌مكێك له‌ژیان و تێكۆشانی ئەمین برووسك.. نووسینی/ محمد علی الصویركی الكردی.. وه‌رگێڕانی/ ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

ئەمە کورتەیەکه‌ لە ژیانی تێکۆشەری کورد ئەمین برووسك کە له‌ سوپای عوسمانی ئەفسەر بووە و لە جەنگی یه‌كه‌می جیهانیش لە دژی وڵاته‌ هاوپەیمانه‌كان وه‌ك بەرگریكار لە وڵاتەکەی به‌شداریکردووە. له‌به‌ر ئازایەتی و رۆڵی جوامێرانه‌ی لە شەڕەکانیدا نازناوی (برووسك) ی پێبەخشراوه‌. دوای شکستی تورکیاش لە جەنگی یەکەمی جیهانی، چۆته‌ پاڵ مستەفا کەمال (ئەتاتورکی دواتر) و شانبەشانی ئەو لە جەنگی سەربەخۆییدا دژی هاوپەیمانان جه‌نگاوه‌ کە ئه‌وسا ئه‌وان باشووری تورکیایان داگیرکردبوو، تا توانییان ناوچەكه‌ ئازاد بكه‌نه‌وه‌. دوای ئه‌وه‌ی دۆخه‌كه‌ش سەقامگیر بوو، مستەفا کەمال بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی ئیسلامی و لە شوێنیشیدا دامەزراندنی کۆماری عەلمانی تورکیای ڕاگەیاند. ئه‌مه‌و نكۆڵی له‌ مافه‌كانی کوردیش كرد، بۆیه‌ ئەمین برووسك ناچار بوو بچێتە پاڵ ڕیزەکانی ئەو شۆڕشەی کە لە دیاربەکر لەلایەن شێخ سەعید پیرانه‌وه‌ لە دژی دەوڵەتی نوێ هەڵگیرسابوو. بەڵام شۆڕشەكه‌ نەیتوانی به‌ئامانجەکانی بگات و بە لەسێدارەدانی سەرکردەکانی لە گۆڕەپانەکانی دیاربەکر و هەڵهاتنی هەندێکیان بەرەو وڵاتانی دراوسێ، کۆتاییهات. یه‌كێك لەوانەش ئەمین برووسك بوو کە بە نهێنێ لەنێوان ئێران و عێراق و سوریا دەهات و ده‌چوو تابه‌یه‌كجاری له‌رۆژهه‌ڵاتی ئوردن نیشتەجێ بوو.

ژیاننامە:
ئەمین برووسك لە کۆتایی سەدەی نۆزدە لە شاری ئەرزه‌رۆم، كه‌ شارێكه‌ لە باکوری کوردستان هاته‌ دنیا. سەر بە هۆزی ناسراوی (زرگان) ی کورده‌. هه‌ر لەو شوێنه‌ خوێندی و پێگه‌یی، لە ژینگەیەکی ئایینیدا كه‌ سۆفی نەقشبەندی بوو. مەلا یوسف نەقشبەندی باپیری سه‌ر به‌و رێچكه‌یه ‌بوو و قوتابخانەیەکی ئایینی هه‌بوو كه‌ تێیدا زانستەکانی قورئانی پیرۆز و فەرموودەی دەوتەوە. ئەو ژینگە ئایینییە کاریگەری لەسەر بیرکردنەوە و ژیانی دواتری برووسك هەبوو.
دوای تەواوکردنی خوێندن، لە ئەکادیمیای سەربازی ئەستەنبوڵ، ناوی خۆی تۆمار کرد. لەوێدا له‌به‌رامبه‌ر قوتابییه‌ عەرەب و تورک و کوردەکان، بەهرەمه‌ندی ناوازەی نیشان دا و بە پلەی یەکەمیش دەرچووە. دواتر وەک ئەفسەر له‌ سوپای ئیمپراتۆریەتی عوسمانی‌، لە به‌ره‌ جۆراوجۆره‌كانی جەنگی یه‌كه‌می جیهانی ئازایه‌تی نواند و سەرکەوتنی زۆری بەدەستهێنا. بۆ ڕێزلێنان له‌ ئازایەتیه‌كانی، پلە به‌رزكردنه‌وه‌ی بێهاوتای پێبه‌خشرا و نازناوی (برووسك) یشی پێدرا، کە ئه‌و نازناوه‌ بووە به‌ بەشێک لە ناوەکەی. لەکۆتایی سەردەمی عوسمانیشدا کرا بە بەڕێوەبەری نوسینگەی هه‌واڵگری ڕۆژهەڵاتی نزیک لە تاران.

بەشداریکردن لە جه‌نگی سەربەخۆیی:

دوای شکستی تورکیا لەبه‌رامبه‌ر هاوپەیمانان لە ساڵی 1918 و داگیرکردنی بەشێکی زۆری ئه‌و وڵاته‌، مستەفا کەمالی ئه‌فسه‌ر (دامەزرێنەری تورکیای نوێ) کاریكرد بۆ یەکخستنی ریزه‌كانی تورک و کورد بۆ ئەوەی وڵاتەکەی لە داگیرکاری ڕزگار بکات. بۆیه‌ به‌دوای ئەو ئەفسەره‌ تورک و کوردانه‌ گه‌ڕا کە له‌به‌ر ئازایەتییان پایه‌ی به‌رزییان به‌ده‌ستهێنابوو و له‌ده‌وری خۆی كۆیكردنه‌وه‌. لە نێویاندا ئه‌مین برووسك هه‌بوو کە لە نووسینگه‌ی سەربازی کاری دەکرد و دواتریش بوو بە یەکێک لەپاسه‌وانه‌ سەربازییەکانی ئه‌و.
مستەفا کەمال بە به‌كارهێنانی ئەو سۆزه‌ ئایینییەی کە هه‌ردوو گەلی کورد و تورکی به‌یه‌ك ده‌بەستەوە، توانی گەل یەکبخات. بەڵێنی ئازادی و سەربەخۆیشی بە کورد دا، دوای گەیشتن بە سەرکەوتن. دەستی ڕاستی له‌سه‌ر قورئانی پیرۆز و دەستی چەپیشی له‌سه‌ر سەحیحی بوخاری دانا و سوێندی پێ خواردن. به‌وه‌ش کورد متمانەی پێکرد و به‌تەواوی قورسایی خۆی خسته‌ ته‌كی و شانبەشانی ئەویش لە دژی هێزە یۆنانی و ئینگلیزی و فەرەنسییه‌كانی هاوپەیمانان جه‌نگان. ئه‌وسا سەرکردە توركه‌كانی هاوشێوه‌ی مستەفا کەمال و عیسمەت ئینۆنۆ و فەتحی بەگ و حوسەین به‌گ عه‌ونی، ڕۆڵی بەرچاوی کوردیان لە ڕزگارکردنی تورکیادا بەرز نرخاند. ئه‌وه‌ی دوایی لە وتارێکدا له‌ ئه‌نجومه‌نی گه‌وره‌ی نیشتمانیی تورکی ڕایانگەیاند : ” لەسه‌ر ئه‌م سه‌كۆیه‌ مافی قسەکردن هی هەردوو نەتەوەی تورک و کوردە”. ئه‌مه‌و وەزیری بەرگری تورکیش، لە وتارێکدا لەسه‌ر گۆڕی سەربازی ون وتی : “ئەگەری زۆرە ئەم سەربازە کورد بێت”.
بەکورتی کورد به‌ ئه‌مین برووسكه‌وه دژی سوپای یۆنانی‌ بەشدارییان له‌ جه‌نگی سەربەخۆیی كرد کە بە هێرشی گەورە ناسراوە و لە ئەنجامدا سوپای یۆنانی دووچاری شكستی گه‌وره‌ بوو و نزیکەی 12 هەزار سەربازی کوژرا.

ڕاپەڕینی شێخ سەعید، ساڵی 1925:

دوای ئەوەی مستەفا کەمال وڵاته‌كه‌ی ڕزگار كرد و دەوڵەتی تورکیای نوێی به‌ئاراسته‌ی عەلمانی و ڕۆژئاوایی ڕاگەیاند، پەیوەندی وڵاته‌كه‌ی لەگەڵ ئیسلام و كه‌له‌پوره‌كه‌ی پچڕاند و خەلافەتی ئیسلامیشی هەڵوەشاندەوە. ئه‌مه‌و نكۆڵی له‌مافەكانی کوردیش كرد. كاردانه‌وه‌ی ئەم گۆڕانه‌ مەترسیدارەدا لای كورد زۆر تووند بوو. ئه‌وه‌ بوو لە 7 ی ئازاری 1925 شێخ سەعیدی پیران دژی مستەفا کەمال ڕاپەڕی و زۆرێک لە لایەنگره‌ کورده‌كانی لە دەوری گردبوونەوە. ئه‌مین برووسكیش مۆڵەتی لە کارەکەی وەرگرت و پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشگێڕان‌ کرد. ئه‌وسا ئەتاتورک بێبەزەییانە ڕاپەڕینه‌كه‌ی سه‌ركوتكرد و سەرکردەکانیشی كه‌ لە نێویاندا شێخ سەعیدی سەرکردە هه‌بوو لە گۆڕەپانەکانی دیاربەکر هەڵواسی. ئه‌مه‌و ئەتاتورک زنجیرەیەک ڕێوشوێنی بۆ له‌باربردنی خواستەکانی گەلی کورد گرته‌به‌ر، له‌وانه‌ قەدەغەکردنی ئاخافتن به‌زمانی کوردی و نکۆڵی كردن لە بوونی کورد و ناوبردنیان بە (تورکی چیایی) و قەدەغەکردنی پۆشینی جلی نەتەوەیی و قسەکردن بە زمانی خۆیان و تەنانەت ناونانی منداڵەکانیشیان به‌ناوی کوردی.
بەم شێوەیە ئەتاتورک پشتی لە کورد کرد و لە بەڵێنەکانی پێشووی له‌ پێدانی ئۆتۆنۆمی بە کورد، پاشگەز بۆوه‌، وەک چۆن ساڵی 1923 لەشاری ئیزمیت بەڵێنی دابوو (ئه‌و بەڵگەنامەیە ساڵی 1988 لە گۆڤارێکی تورکیدا خراڕوو) کە تێیدا مستەفا کەمال دووپاتی کردبۆوە ئه‌نجومه‌نی گه‌وره‌ی نیشتمانی لە هەردوو گەلی تورک و کورد پێکدێت و پێویستیشە لەو ناوچانەی کە رێژه‌ی بەرچاویی دانیشتوانه‌كه‌ی كورده‌، ئۆتۆنۆمییان پێ بدرێت.
ئه‌وسا بۆ‌ ئه‌و باره‌ سه‌خته‌ی كورد جەوهیر لال نەهرۆی سەرکردەی گەورەی هیند ده‌نگی هه‌ڵبڕی و گوتی: “تورک رووی له‌ پانكردنه‌وه‌ی کورد كردووه‌ كه‌ ئه‌وان له‌لای خۆیانه‌وه‌ هەوڵی بەدەستهێنانی ئازادی دەده‌ن، سەیرە نەتەوەیەک کە بەرگری لە خۆی ده‌کات، ببێتە دەستدرێژکار و خەباتیش بۆ ئازاد بگۆڕێ بۆ خەبات بۆ هەژموون بەسەر ئەوانی دیکەدا”.

پەنابردن به‌ره‌و ئێران:
ئەمین برووسك توانی لە په‌تی سێداره‌ ڕزگاری بێت و بەرەو ئێران رابكات. لەوێدا لە رێگه‌ی هاوکاری دۆستێکی ئێرانی كه‌ کوردێكی فەیلی بوو لە ماوه‌ی کارکردنی لە تاران ناسیبووی، ناسنامەی كه‌سێكی موزیکژەنی به‌رجه‌سته‌ كرد .. دوای ساڵ و نیوێک لە ئێران، لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانی ناسنامە ڕاستەقینەكه‌ی ئاشكرا كرا. ئه‌وسا (ڕەزا پەهلەوی) شای ئێرانی بانگهێشتی کرد و لەباره‌ی ژمارەی کورد پرسیاری لێکرد. برووسكیش وەڵامی داوە و وتی : “نزیکەی یەک ملیۆن کورد لە ئێراندا دەژین له‌ناویشیاندا ئەندامانی بنەماڵەی پەهلەویه‌كه‌ی تۆش (ئەمەم بۆ پشتڕاست نەکراوه‌تەوە)”. به‌و قسه‌یه‌ شا درکی بە مه‌ترسی قسه‌كه‌ی كرد و فەرمانی پێکرد دەستبەجێ وڵاته‌كه‌ی جێبهێڵێت. برووسكیش بەرەو موسڵ لە باکووری عێراق بەڕێکەوت. له‌وێشدا نزیکەی ساڵ و نیوێک مایەوە. لەو ماوەیەش چه‌ندان پێوەندی لەگەڵ ناسیۆنالیستە کوردەکانی تورکیادا کرد و هانیدان سیخوڕ و نۆكه‌ره‌كان بكوژن.

پیلانی تیرۆرکردنی مستەفا کەمال:
ساڵی 1928 یان 1929 ئەمین برووسك موسڵی جێهێشت و بەرەو دیمەشق چوو. لەوێ پیلانی تیرۆرکردنی مستەفا کەمالی داڕێژت. بە پەنجا لیرەی زێڕ تەکسییه‌كی بەکرێ گرت تا گه‌یشته‌ ئەستەنبوڵ. لەوێدا به‌نهێنی پێوەندی لەگەڵ ئه‌و سەربازانه‌ كرد كه‌ پاسەوانی ئەتاتورک بوون و زۆربەشیان کورد بوون کە هه‌ر خۆی پێشتر، له‌و كاته‌ی یاوه‌ری سەربازی ئەتاتورک بوو بۆ پاسه‌وانیكردنی دیاریكردبوون. ئه‌وانیش بۆمبێکی دانراویان لە بارەگاكه‌ی ئەتاتورک دانا، بۆ ئه‌وه‌ی لە کاتژمێر چواری پاشنیوەڕۆ، ئەو کاتەی کە چاوەڕوان دەکرا ئاتاتورک له‌وێ ئاماده‌بێت، بته‌قێته‌وه‌. بەڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌کاتی دیاریکراو نه‌گه‌یشت بۆیه‌ لە هەوڵی تیرۆرکردنەکە ڕزگاری بوو. ئه‌وسا دەسەڵاتدارانی تورکی لێکۆڵینەوەیان لە ڕووداوەکە کرد و دەرکەوت ئەمین برووسك لە پشتیەتی و پاداشتی چوار سەد لیرەی زێڕیان دیاری کرد بۆ گرتنی، جا به‌مردوویی بێت یان به‌زیندوویی.
ئەمین برووسك توانی بە سەلامەتی لە تورکیا بگەڕێتەوە دیمەشق. تا رۆژێك لە بەرزاییەکانی جۆلان له‌لایه‌ن گروپێكی سه‌ربازی فەرەنسی ده‌گیرێ و ڕادەستی دەسەڵاتدارانی تورکیا ده‌كرێ. له‌وێدا لەبەردەم جەماوەری زۆر کە نزیکەی دوو هەزار کەس ده‌بوو، دادگایی ده‌کرێ و سزای لەسێدارەدانی بۆ ده‌رچێ و ده‌خرێته‌ زیندانی ئەنادۆڵ، بەڵام دوای نزیکەی چوار مانگ، بەڕێوەبەری زیندانەکە بەهۆی ئه‌وه‌ی پێشتر پێوەندی دۆستانەی له‌گه‌ڵیدا هه‌بوو بۆیه‌ ئاسانکاری بۆ هەڵهاتنی ده‌كات. ئه‌وه‌بوو بۆ جاری دووه‌م بەرەو ئێران ڕۆیشته‌وه‌ و دواتریش پەنای بۆ عێراق و پاشان سوریا برد، تا دواجار له‌ ئوردن ئۆقره‌ی گرت.

پەنابەری لە ئوردن:
لە دەوروبەری ساڵی 1936 ئەمین برووسك چووە ئوردن. سەرەتا لە شاری ئه‌ربد کە لە باکووری ئوردنه‌ نیشتەجێ بوو. لەوێ ناوی خۆی كرده‌ شێخ ئەحمەد ئەلتورکی و لەیەک لە مزگەوتە کۆنەکانیش وانەی ئایینی خوێند. دواتر ڕووی لە عەممان کرد و لەوێ بە ناوی ڕاستەقینەی خۆی ناسرا. ڕەنگە له‌به‌ر ئه‌وه ‌بێت چونكه‌ مستەفا کەمال ئەتاتورک مرد بوو. هه‌روه‌ها دڵنیاش بوو چیتر دەسەڵاتدارانی تورکیا بەدوایدا ناگەڕێن.
لە كاتی جەنگی دووه‌می جیهانی، زۆر لە ڕۆشنبیرانی عەرەب و موسڵمانان لەبەر ڕق و کینەیان بۆ بەریتانیا و فەرەنسا، کە لەو کات دوژمنی كۆنی جیهانی عەرەبی و ئیسلامی بوون، بۆیه‌ لایەنگری وڵاتانی ناوه‌ند (ئەڵمانیا و ئیتاڵیا) یان كرد. لە نێویانیشدا ئەمین برووسك ده‌بینرا کە له‌و بواره‌ پێوەندی سیاسی له‌گه‌ڵیاندا هه‌بوو. هیواشی ده‌خواست ئەگەر وڵاتانی ناوه‌ند سەرکەوتووبن، ئەوا خەلافەتی ئیسلامی بۆ شکۆمەندی پێشووی خۆی ده‌گه‌ڕ‌ێتەوە، ئه‌وه‌ش ئه‌و قسه‌ بوو کە ئەڵمانیا پاگه‌نده‌ی بۆ دەکرد.
دەسەڵاتدارانی بەریتانیا کە ئوردن یه‌كێك له‌داگیرگه‌كانیان بوو، ئه‌وسا هەستیان بە مەترسی بوونی چەندین ڕۆشنبیری ناسیۆنالیست کرد کە هه‌واداری وڵاتانی ناوه‌ند بوون، بۆیە راپێچی زیندانی ئەلمەحەته‌ی شاری عەممانیان کردن.
لۆرد کارنتن كه‌ ئەفسەری هەواڵگری تایبەت به‌ کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو، داوای كرد چاوی به‌ ئەمین برووسك بكه‌وێت کە دۆستایەتی لەمێژینەی لەگەڵدا هەبوو. ئه‌وه‌بوو لە نێوانیاندا ئەو گفتوگۆیە ڕوویدا:
لۆرد کارنتن: “هاتووم لە دوو بابەت ئاگادارت بکەمەوە کە حکومەتی بەریتانیا خستۆیه‌ته‌ به‌رده‌مت. یەکەمیام هاوکاری كردن لەگەڵ بەریتانیا و وڵاتانی هاوپەیمان. بژاردەی دووەمیش دەستگیرکردن و زیندانیکردنت. جا هاوڕێکەم کامیانت هه‌ڵده‌بژێری؟”
ئەمین برووسك وەڵامیداوه‌: “ڕاستە ئێمە هاوڕێین، بەڵام مه‌بده‌ئمان جیاوازه‌، من لەگەڵ وڵاتانی ناوه‌ند دەوەستم بۆ گەڕاندنەوەی خەلافەتی ئیسلامی بۆ شکۆی پێشووی”.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو دەسەڵاتدارانی بەریتانی فەرمانی زیندانیکردنیاندا و وەک زیندانییەکی سیاسی لە زیندانی ئەلمەحەتای عەممان هێشتییانه‌وه‌. ژووری تایبەت و چێشتخانە و ژەمی تایبەت و ئۆتۆمبێلێکیشیان بۆ دابین کرد تا به‌هۆیه‌وه‌ ناوبەناو بۆ گه‌ڕان بێتە دەرەوە. لە ماوەی زیندانیشدا لەگەڵ زۆرێک لە کەسایەتییە سیاسییەکانی ئوردن ئاشنا بوو. به‌و جۆره‌ نزیکەی پێنج ساڵ له‌ 1941 تا 1945 لەوێ ماوه‌.
دوای ئازادبوونی، له‌لای مامۆستا (حەسەن ئەلبەرقاوی) وانه‌ی زمانی عەرەبی خوێند تا لە خوێندنەوە و نووسین شارەزا بوو. (عەلی ئەلکوردی) یش كه‌ کوردێکی خەڵکی عەممان بوو، لە هۆتێلەکەیدا (هۆتێلی مەلیک غازی) ژوورێکی تایبەتی پێدا، وەک رێزگرتنیش له‌م میوانە خۆشه‌ویسته‌، بۆ ماوەی پێنج ساڵ خەرجییەکانی گرته‌ئه‌ستۆ.

دیالۆگێک کە بۆ دۆستایەتی گۆڕا:
له‌و ماوه‌یه‌ ئەمین برووسك بابەتی بۆ ڕۆژنامەکانی ئوردن ده‌نووسنی، یەکێک لەوانەی بە ناوی (گەڕانەوە به‌ره‌و ڕۆژهەڵات) بڵاوكرده‌وه‌. به‌هۆی ناوەڕۆکەکەی دەسەڵاتدارانی تورکیا لای حکومەتی ئوردن ناڕەزایەتییان ده‌ربڕی. شازادەی ئه‌وسا (عەبدوڵڵا بن حسێن) بۆ دیوانی پاشایەتی بانگی كرد. کاتێک برووسك گەیشتە ده‌ربار، دەستی درێژ کرد تا تۆقه‌ی له‌گه‌ڵدا بكات بەڵام شازادە ڕەتیکردەوە و بەتوڕەییەوە وتی: ئەمین، تۆ كه‌ لە خاکی ئێمە دانیشتوویت، پێویسته‌ ڕێز لە مافی میوانداری بگرێت، ده‌ته‌وێت بە نووسینەکانت زیان بە پێوەندییەکانمان لەگەڵ تورکیا بگەیەنیت، یان ئەم وڵاتە بەجێدەهێڵیت؟
برووسك لە وەڵامدا وتی: “پاش مۆڵه‌تی گه‌وره‌م، تۆ پێم دەڵێیت ئەم وڵاته‌ هی من نییە؟ ئەم خاکە هی منە، چونکە بەشێکە لە وڵاتی موسوڵمانان، کە تایبه‌تمه‌ندییه‌‌ لێبوردەییەکانی بۆ لام درێژدەبێتەوە. به‌ڵام بەپێی پەیمانی لۆزان، خاکی ئێوەیە. سەبارەت بە تورکیاش وه‌ك وڵاتێكی دۆستی ئێوه‌ کە من ڕەخنەی لێدەگرم، جیاوازی هه‌یه‌ لە نێوان ئێمە و ئێوه‌دا. ئێوە شەڕتان لەگەڵ ئەوان کرد کاتێک ئەوان موسوڵمان بوون، ئێمەش شەڕمان لەگەڵ كردن كه‌ ئه‌وان هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌”. شازادە لە وەڵامیدا وتی: “ئەم کوردە به‌ڵایه‌”. ئەمین برووسكیش وتی : “خوایە بمکە بە بەڵا بۆ کافران نەک بۆ موسڵمانان” .
دوای ئەوە شازادە داوای وتاره‌كه‌ی له‌ ئەمین برووسك کرد و خوێندییەوە، زەردەخەنەی کرد، دەموچاوی گه‌شبۆوه‌ و لەسه‌ر کورسیەکەی هەستا و به‌ره‌و ئەمین برووسك چوو و نیۆچه‌وانی ماچ کرد و وتی: “تۆ بوێر و دڵسۆزیت”. ئەمین برووسكیش لە وەڵامدا وتی: “خوایە ورە و دڵسۆزی زیاترم پێ ببەخشە”. پاشان بەگەرمی تەوقەیان کرد. لەو ساتەوە لە نێوانیاندا پێوەندیی پتەو هاته‌ئارا. هەر کاتێکیش بیویستبا ئه‌مین دەیتوانی بچێتە ناو دیوانی شازادە. به‌یه‌كەوە یاری شەترەنجیان دەکرد و هەندێک جاریش شازادە ئه‌و بابه‌ته‌ سیاسییانه‌ی بۆ باس ده‌كرد جگه‌ له‌خۆی کەسی دیکە نەیاندەزانی.

پشتیوانیكردن لە شۆڕشی موسه‌ده‌ق:
لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو موسەدق کودەتا بەناوبانگەکەی لە دژی شا لە ئێران ئەنجامدا و نەوتی ئێرانی خۆماڵی کرد. ئەمین برووسكیش تەلەگرامێکی پشتیوانیانه‌ی بۆ نارد، کەتێیدا ئەم دێڕه‌ شیعره‌ هه‌بوو:
لقفت عصاك عصيهم فتصايحوا
لا سحر بعد اليوم أنت مصدقُ
دوای جێنشینبوونی یه‌كجاره‌یشی لە عەممانی پایتەختی ئوردن هه‌وڵی پتەوکردنی پەیوەندی دۆستایەتی لەگەڵ دانیشتوانی شارەکە و بەتایبەتیش خه‌ڵكه‌ کورده‌كه‌ دا. لە کاتی (نسكۆی فەلەستینی) ساڵی 1948 پارەی به‌ پەنابەرە فەلەستینییەکان بەخشی و دوو منداڵی فەلەستینیشی کە بەهۆی کارەساتەکە ئاوارە ببوون بەخێوکرد، دواتر له‌سەرپەرشتی خوێندن و په‌روه‌رده‌كردنیان به‌رده‌وام بوو تا گەیشتنە تەمەنی گەورەیی. پاشان لەگەڵ ژنێکی فەلەستینی كه‌ لە بنەماڵەی ئەلدمیری بوو کە بەڕەچەڵەک خەڵکی شاری الخلیل بوو هاوسەرگیری کرد. دوو کوڕ و کچێکی لێ بوو، یەکێکیان دکتۆر هانی ئەمین برووسكه‌ کە سەرۆکایەتی کۆمەڵەی سەلاحەدین ئەیوبی بوو بۆ کوردانی ئوردنی له‌ئه‌ستۆبو. له‌كۆتایشدا رۆژی 28ی شوباتی 1974 لە عەممان کۆچی دوایی کرد و هه‌ر لەوێش بەخاک سپێردرا.

محمد علی الصویركی الكردی(*)
(*) ئه‌ندامی یه‌كێتی ئه‌دیبان و نووسه‌رانه‌ له‌ ئوردن
سه‌رچاوه‌: گۆڤاری الحوار ژماره‌ 18 و 19ی زستان و به‌هاری 1997- 1998

وه‌رگێڕانی/ ئاكۆ عه‌بدوڵڵا




هەڵوەشاندنەوەی سیستمە تۆتالیتارەکان (شمولییەکان) لە نێوان هیشام مەتەر و ئیسماعیل کاداری.. ‏و. لە عەرەبیەوە (یاسین لەتیف)

‏ئەدەبێک هەیە کە لەسەر دیکتاتۆریەت دەنووسێت وەک بابەتێکی سیاسی، پاشان چیرۆکەکە کۆتایی دێت. بەڵام ئەدەبێکی تر هەیە کە کارێکی دڵڕەقانەتر و کاریگەرییەکی قووڵتر دەکات؛ وادەکات خوێنەر بۆی دەربکەوێت کە دیکتاتۆریەت بە هێواشی خۆی دەخزێنێتە ناو زمان و یادەوەری، شێوازی سەیرکردنی دایکێک بۆ کوڕەکەی، شڵەژانی باوکێک لە کاتی ‏قسەکردندا، و ئەو بێدەنگییەی کە پێش ڕستەیەکی ئاسایی لە ژوورێکی داخراودا دروست دەبێت. لەو جۆرەی دووەمی ئەدەبدا، دەتوانین لە دوو پێگەی جیاوازەوە، ئەزموونی ڕۆماننووسی لیبیی-بەریتانی “هیشام مەتەر” (لەدایکبووی ١٩٧٠) و ئەزموونی ڕۆماننووسی ئەلبانی “ئیسماعیل کاداری” (١٩٣٦-٢٠٢٤) دابنێین. هەردووکیان لە وڵاتێکەوە هاتوون کە لەژێر سێبەری سیستمێکی دەسەڵاتخوازیی درێژخایەندا ژیاون، هەردووکیان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ زانیویانە چۆن سیاسەت دەتوانێت سنوورەکانی دەوڵەت ببەزێنێت و ببێت بە بەشێک لە چارەنووسی کەسیی مرۆڤەکان. بەڵام ئەم لێکچوونەی نێوانیان بەو مانایە نییە کە تەواو وەک یەک بن، چونکە هەر یەکەیان ڕێگەی تایبەتی خۆی هەیە بۆ نزیکبوونەوە لەو “دڕندەیە” (مەبەست دیکتاتۆریەتە).
مەتەر لە ڕێگەی برینە کەسییەکان، ونبوون، یادەوەری، خێزانو خۆشەویستی و ئەو مەودایە پڕ لە ئازارەوە نزیک دەکەوێتەوە کە لە نێوان مرۆڤ و ئەو ژیانەدایە کە دەکرا هەبێت ئەگەر دەسەڵات دەستی نەخستبایە ناو چارەنووسی. لە کاتێکدا کاداری لە ڕێگەی ئەفسانە و مێژوو و گاڵتەجاڕی، هێما و تەمومژاوی (مەتەڵ)ەوە نزیکی دەکەوێتەوە. ،لێرەدا و بە وردی، هێزی ئەو جیاوازییە (موفارەقە) لە نێوانیاندا دەردەکەوێت؛ نەک ‏لەبەر ئەوەی هەردووکیان هەمان شت دەڵێن، بەڵکو لەبەر ئەوەی هەریەکەیان لایەنێک لەو شتە ئاشکرا دەکات کە دەستخستنە سەری بەتەواوەتی ئەستەمە. ‏مەتەر چاودێریی سیستمە تۆتالیتارەکە دەکات کاتێک دێتە ناو ماڵ، لەسەر مێزی نانخواردن دادەنیشێت و باوکەکە لەگەڵ خۆی دەبات، پاشان کوڕەکە بۆ چەندین ساڵ بەجێدەهێڵێت لە کاتێکدا هەوڵ دەدات تێبگات چۆن مرۆڤێک دەتوانێت ون ببێت، و چۆن “ونبوون” دەبێت بە ئامادەییەکی ڕۆژانە کە لە ئامادەیی زیندووەکان چڕتر و قورسترە. لە بەرانبەردا، کاداری چاودێریی دەکات کاتێک سیستمەکە دەبێتە کەشوهەوایەکی گشتی کە تەواوی وڵات دادەپۆشێت، تا ئەو ڕادەیەی جیاکردنەوەی نێوان دیوار و سێبەر دەبێتە ‏کارێکی ئەستەم. لە ڕۆمانی ئەدەبیی ڕاستەقینەدا، دیکتاتۆریەت تەنها کەسایەتییەکی سیاسی نییە؛ بەڵکو
‏کەسایەتییەکی شاراوەیە، لەوانەیە هەر لەسەر لاپەڕەکانیشدا دەرنەکەوێت، بەڵام زۆر شت لە پشت پەردەوە دەجووڵێنێت، وادەکات خەڵک پێش ئەوەی وشەیەک دەرببڕن، هەزار جار بیری لێ بکەنەوە، وادەکات دۆستایەتی پڕ بێت لە گومان، خۆشەویستی بکەوێتە بەر لێکدانەوەی جۆراوجۆر، و یادەوەریش ببێت بە جێگەی تۆمەتبارکردن. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا، تەنها ئەوە بەس نییە کە تاک لە دەسەڵات بترسێت، بەڵکو داواکراوە فێری ئەوە ببێت کە چۆن لە خۆیشی بترسێت، لە یادەوەریی خۆی، و لەو ڕستەیەی ‏کە خەریک بوو لە دەمی بێتە دەرەوە و قووتی دایەوە. ئەمە بە وردی ئەو خاڵەیە کە وادەکات ئەدەب توانای هەبێت دیکتاتۆریەت هەڵبوەشێنێتەوە بە شێوازێک کە ڕاپۆرتە سیاسییەکان ناتوانن ئەو کارە بکەن.
بەرهەمەکانی مەتەر خوێنەر دەخاتە بەردەم جیهانێکی مرۆیی کە لە ناخەوە شێوێندراوە. سیستمەکە هەمیشە وەک ئامێرێکی زەبەلاح دەرناکەوێت کە بە شەقامەکاندا دەگەڕێت، هەندێک جار لە پرسیارێکی بچووکدا، یان پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا، یان لە نیگای دایکێک و باوکێکی نیگەراندا دەردەکەوێت کە دەزانێت ڕستەیەک دەکرێت دەرەنجامێکی نەخوازراوی نەزانراوی هەبێت. مەتەر دەزانێت کە ستەمکاری هەمیشە پێویستی بەوە نییە دەنگی بەرز بکاتەوە، هەر ئەوەندە بەسە کە وای لێ بکات هەمووان بەو شێوەیە بجووڵێنەوە وەک ئەوەی گوێیەک هەبێت گوێیان لێ دەگرێت، و ئەو گوێیەش یەکێکە لە ڕۆحە ڕاوکراوەکانی جیهانی ڕۆمانەکەی . لەلای کاداریش، ئەم ترسە هەندێک جار ڕەهەندێکی بەرفراوانتر و سەیرتر وەردەگرێت. لە بەرهەمەکانیدا، دەوڵەت تەنها چاودێریی کردەوەکان ناکات، بەڵکو دەیەوێت دەست بۆ خەونەکانیش ببات. سەرەتا ئەم بیرۆکەیە بە خەیاڵ یان مەحاڵ دەردەکەوێت، بەڵام لە ڕاستیدا لە ڕووی هێمایییەوە زۆر واقیعییە؛ ئەگەر دەسەڵات بایەخ بەوە بدات کە لەناو مێشکی مرۆڤدا چی ڕوودەدات، پێش ئەوەی لە شەقامەکاندا ڕوو بدات، ئیدی چی بۆ مرۆڤ دەمێنێتەوە؟ لێرەدا تۆتالیتاریزم (شمولییەت) دەگاتە لووتکەی ئاواتەکانی؛ تەنها بە کۆنترۆڵکردنی جەستەی مرۆڤ ڕازی نابێت، بەڵکو دەیەوێت دەست بەسەر ئەگەرە ناوەکییەکانیشیدا بگرێت، دەیەوێت بزانێت مرۆڤ خەون بە چییەوە دەبینێت، چی لە خەیاڵدایە، لە چی دەترسێت و سبەی چی دەڵێت. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە دەسەڵات چیتر تەنها چاودێریی هاووڵاتی ناکات، بەڵکو دەیەوێت داگیری بکات. مەتەر خوێنەر بیر دەخاتەوە کە مێژووی سیاسی لەناو جەستەی کەسانی دیاریکراودا دەژێت. هیچ ڕستەیەک هێندەی ئەم ڕستەیە هێزی دەسەڵات کورت ناکاتەوە کاتێک کەسێک دەڵێت: ((باوکم ون بوو)). لە ئەزموونی “مەتەر”دا، لەدەستدانی باوک تەنها ڕووداوێکی سیاسی نییە، بەڵکو بۆشایەکە ژیانێکی تەواو دووبارە دادەڕێژێتەوە. پرسیارەکانی مەتەر تەنها سیاسی نین، بەڵکو پرسیاری بوونگەرایین، هەر بۆیە دەگەنە دەستی خوێنەر، تەنانەت ئەگەر لیبییش نەبێت و لەژێر سێبەری ڕژێمێکی تۆتالیتاریشدا نەژیا بێت؛ چونکە لەدەستدانی باوک،ترس و چاوەڕوانی و نادیاری، هەموویان ئەزموونی مرۆیین کە سنوورەکان تێدەپەڕێنن. ئەدەب لای مەتەر دەبێتە جۆرێک لە بەرگری دژ بە سڕینەوە.
دەسەڵات دەتوانێت مرۆڤێک بشارێتەوە، بەڵام بە ئاسانی ناتوانێت ڕێگری لە کوڕەکەی بکات لە گێڕانەوەی چیرۆکەکەی.‏ ‏ئەگەر مەتەر لە ناوەوەی برینە کەسییەکەیەوە لەسەر دەسەڵات بنووسێت، ئەوا کادارێ لە ناو مەتەڵۆکە (تاسە)کەیەوە دەینووسێت. لە جیهانی ڕۆمانەکانیدا، دەوڵەت دەکرێت ئاڵۆز و بێمانا و زەبەلاح و هاوکات ترسناک بێت. لەوانەیە نەزانیت بە دیاریکراوی دەسەڵات لە کوێوە دەست پێدەکات و لە کوێ کۆتایی دێت، کێ بڕیار دەدات، کێ چاودێری دەکات، کێ هەواڵەکە دەگوازێتەوە، یان کێ تۆمەتەکەی دروست کردووە؛ ئەم تەمومژاوییەش لاوازییەک نییە لە ڕۆمانەکەدا، بەڵکو بەشێکە لە سروشتی ئەو سیستەمەی باسی دەکات. ‏ڕژێمە تۆتالیتارییە دڕندەکان پێویست ناکات بەتەواوی تێگەیشتنیان لێ بکرێت بۆ ئەوەی کاریگەر بن، بەڵکو لەوانەیە غەمگینی و نادیارییان بەشێک بێت لە هێزەکەیان. ئەگەر هاووڵاتی بە وردی بزانێت چی قەدەغەیە، لەوانەیە بتوانێت سنووری قەدەغەکراوەکان بدۆزێتەوە، بەڵام ئەگەر سنوورەکان جووڵاو بن، و ئەگەر بوار هەبێت وشەیەکی بێتاوان بەپێی ساتەوەختە سیاسییەکان ببێتە تاوان، ئەوا مرۆڤ خۆی دەست دەکات بە چاودێریکردنی خۆی. لێرەدا ترس دەبێتە ئامرازێکی کاریگەرتر. کادارێ لە دروستکردنی ئەو ناوچە خۆڵەمێشییانەدا بەهرەمەندە، ئەو سۆفیزم (سەیر و سەمەرە)، ئەفسانە، دژبێژی و مێژوو بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی بێمانایی دەسەڵات لە ناوەڕۆکەوە ئاشکرا بکات. لەبری ئەوەی خوێنەر هەمیشە بخاتە بەردەم دیمەنێکی ڕاستەوخۆی سەرکوتکاری، دەیباتە ناو دامەزراوەیەکی بیرۆکراتی، یان شارێکی کۆن، یان ڕووداوێکی مێژوویی، پاشان وای لێ دەکات تێبگات ئەوەی وای دەزانی لێیەوە دوورە، لە ڕاستیدا زۆر لێی نزیکە. ئەو هاوار بە ڕووی دەسەڵاتدا ناکات، بەڵکو هەندێک جار پێدەکەنێت، ئەم زەردەخەنەیەش لەوەی دەردەکەوێت مەترسیدارترە، چونکە گاڵتەجاڕی (سەیر و سەمەرە) شکۆ و هەیبەت لە ‏دیکتاتۆر دەستێنێتەوە.
دەسەڵاتی تۆتالیتاری دەیەوێت وەک چارەنووسێکی بێ گفتوگۆ دەربکەوێت، دەیەوێت وەک زەبەلاح و نەمر دەربکەوێت کە جیهان بەبێ ئەو ناتوانێت بوونی هەبێت، بەڵام ڕۆماننووس کارێکی سادە و وێرانکەر دەکات؛ دەسەڵات دەکاتە کەرەستەیەک ‏بۆ گاڵتەجاڕی، لەناکاو زەبەلاحەکە دەبێتە کاریکاتێرێک، و ئەو زۆردارەی دەیویست بە ئەفسانەیی دەربکەوێت، دەبێتە کەسایەتییەکی مرۆیی کە دەکرێت ببینرێت، ڕەخنەی لێ بگیرێت و لێک هەڵبوەشێنرێتەوە. لەوانەیە جیاوازیی نێوان مەتەر و کادارێ لە ڕووی شێوازەوە گەورە دەربکەوێت؛ یەکەمیان زیاتر بەرەو هەستیاریی دانپێدانان، وردەکارییە تایبەتییەکان، و پەیوەندیی ‏نێوان یادەوەری و خێزان دەچێت، دووەمیان زیاتر بەرەو بونیادنانی هێمایی، دژبێژیی مێژوویی و جیهانێک دەچێت کە هەندێک جار وا دەردەکەوێت لە خەونێکی قورس یان کابووسێکی بیرۆکراتییەوە هاتبنەدەر.
‏بەڵام لە پشت ئەم جیاوازییەوە، بیرۆکەیەکی هاوبەش هەیە: دەسەڵات تەنها کاتێک سەرکەوتوو نابێت کە مرۆڤ لە قسەکردن بێبەش بکات، بەڵکو کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە مرۆڤ ناچار بکات نەزانێت ئایا هەر لە بنەڕەتدا مافی ئەوەی هەیە قسە بکات یان نا. ‏لە جیهانی ئەدەبیی مەتەر و کادارێدا، بێدەنگی بۆشایی نییە، بەڵکو زمانە.،لەوانەیە پیاوێک شتێک بڵێت، بەڵام ئەوەی نەیوتووە گرنگترە، لەوانەیە باوکێک باسی ‏کەشوهەوا بکات لە کاتێکدا بیری لە شتێکی تر دەکاتەوە، دایکێک لەوانەیە لەسەر مێزی نانخواردن دابنیشێت، بەڵام جەستەی گوێ لە دەنگێکی دەرەوەی ماڵە، دوو هاوڕێش لەوانەیە یەکتر ببینن، بەڵام هەردووکیان دەزانن کە هەندێک بابەت نابێت بکرێنەوە. سیستەمی تۆتالیتاری وادەکات مرۆڤ بە دوو چین قسە بکات؛ چینێکی ڕووکەش کە دەگاتە بەرگوێی ئەوانی تر، و چینێکی ناوەکی کە بۆ خۆی هەڵی دەگرێت. لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، لەوانەیە چینە ڕووکەشەکە لە چینە ناوەکییەکە بەهێزتر ببێت. لێرەدا کارەساتەکە ڕوودەدات، چونکە مرۆڤ دەست دەکات بە لەبەرکردنی ڕۆڵی چاودێر. ئیتر پێویستی بە پۆلیسێک لە بەردەرگا نامێنێت، پۆلیسەکە دەبێتە دانیشتووی ناو مێشک. ئەم ‏بیرۆکەیە بەهێزییەوە لەو ئەدەبەدا ئامادەیی هەیە کە لەسەر ستەمکاری دەنووسرێت، و یەکێکە لە گرنگترین ئەو خاڵانەی کە وادەکات ڕۆمانەکانی مەتەر و کادارێ لە چیرۆکی سیاسیی ڕاستەوخۆ تێپەڕن. هەردووکیان، بە ڕێگەی جیاواز، ئەم پرسیارە دەکەن:
((سیستەم چی بە مرۆڤ دەکات دوای ئەوەی سەرکەوتوو دەبێت لەوەی وای لێ بکات چاودێریی خۆی بکات؟)). لەوانەیە گرنگترین چەک کە مەتەر بەدەستیەوە بێت، یادەوەری بێت. دەسەڵات لەوانەیە مێژووە فەرمییەکەی خۆی بنووسێتەوە، بەڵام ناتوانێت بە ئاسانی کۆنترۆڵی یادەوەریی تاکەکەس بکات، هەر بۆیە بیرکەوتنەوە دەبێتە کردەیەکی سیاسی، تەنانەت لەو ساتەشدا کە ‏سەرەتا وەک کردەیەکی سیاسی سەیر ناکرێت. کاتێک کوڕێک باوکی بیر دەکەوێتەوە، ئەو تەنها کەسێکی غائیب زیندوو ناکاتەوە، بەڵکو وەشانێکی مێژوو زیندوو دەکاتەوە کە دەسەڵات هەوڵی داوە بینێژێت. لێرەدا گێڕانەوە دەبێتە بەرگری و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ڕژێمانەی کە پشت بە سڕینەوە دەبەستن، چونکە سەرکوتکردن تەنها جەستەکان ناکوژێت، بەڵکو هەندێک جار هەوڵی کوشتنی شوێنەواریش دەدات و دەیەوێت قوربانییەکە بێ چیرۆک و بێ ناو و بێ وێنە بکات.کادارێ بە شێوازێکی جیاواز مامەڵە لەگەڵ یادەوەری دەکات، چونکە دەگەڕێتەوە بۆ مێژوو و ئەفسانە و ڕابردووی ئەلبانی، نەک بۆ ڕاکردن لە ئێستا، بەڵکو بۆ ئاشکراکردنی ‏ئەوەی کە چۆن سەرکوتکاری دووبارە دەبێتەوە و چۆن شێوازەکانی دەگۆڕێن. مێژوو لای ئەو مۆزەخانەیەکی داخراو نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکی شکاوە بۆ ئێستا.
لێرەدا هەردوو نووسەرەکە یەکتر دەگرنەوە؛ ڕابردوو بە تەواوی لە پشتمانەوە نییە، بەڵکو لەو شێوازەدا دەژی کە ئێمە خۆمانمانی بیر دەکەوێتەوە، نیشتمانیش دەبێتە شوێنێک کە لە یەک کاتدا هەم خۆشەویستە و هەم ترسناک. دیکتاتۆرییەتەکان هەوڵ دەدەن خەڵک قایل بکەن بەوەی کە دەوڵەت لەگەڵ ئەواندا دەستی پێکردووە، مێژووی ڕاستەقینەش لە ساتەوەختی هاتنی ئەوانەوە دەست پێدەکات، و ئەوەی پێش ئەوانیش تەنها ئاژاوە بووە، ئەوەی دوای ئەوانیش مەحاڵە. بەڵام ئەدەب پێچەوانەکەی دەکات؛ دەڵێت: ‏وڵات لە زۆردار کۆنترە، خەڵک لە ڕژێم کۆنترە، زمان لە دروشمەکان کۆنترە، و یادەوەریش لە تەمەنی دەسەڵات درێژترە. یەکێک لە مەترسیدارترین کارەکانی ڕژێمە تۆتالیتارییەکان ئەوەیە تەنها بەڕێوەبردنی واقیع بەس نییە بۆیان، بەڵکو هەوڵی بەڕێوەبردنی ئەو زمانەش دەدەن کە واقیع وەسف دەکات. ئاوا سەرکوتکاری بە “سەقامگیری” ناودەبەن، ترس بە “هۆشیاری”، بێدەنگی بە “ڕێکپۆشی”، ونبوون بە “ڕێکار”، و گوێڕایەڵی بە “نیشتمانپەروەری”. لێرەدا ئەرکی ئەدەب زۆر مەترسیدار دەبێت، چونکە ڕۆماننووس شتەکان بۆ ناوە ڕاستەقینەکانی خۆیان دەگەڕێنێتەوە؛ ترس دەبێتەوە ترس، غیاب دەبێتەوە غیاب، زیندان دەبێتەوە زیندان، لەدەستدان دەبێتەوە لەدەستدان، و مرۆڤیش دەبێتەوە مرۆڤ. بەم واتایە، ڕۆمان دەسەڵات هەڵدەوەشێنێتەوە، نەک تەنها لە ڕێگەی بابەتەکەوە، بەڵکو لە ڕێگەی خودی زمانەکەوە. کاتێک مەتەر چاوەڕوانیی کەسێک بۆ باوکی وەسف دەکات، پێویست ناکات پێمان بڵێت کە ‏دەستبەسەرکردنی سیاسی تاوانێکە دژ بە مرۆڤ، ئێمە ئەوە لە خودی چاوەڕوانییەکەدا تێدەگەین. وە کاتێکیش کادارێ دەزگایەکی بیرۆکراتی وێنا دەکات کە خەونەکان دەخوات، پێویست ناکات دەلاپەڕە لەسەر سروشتی ڕژێمی تۆتالیتاری بنووسێت، بیرۆکەکە گەیشتووە.
‏ڕۆمان دروشم نادات، بەڵکو ژیان دەبەخشێت. ئەم ژیانەش وادەکات پێویستی بە دروشم کەمتر بێت. سیاسەت دەڵێت: ((هەزاران دەستبەسەرکراو هەن)). بەڵام ڕۆمان دەڵێت: ((ئەم پیاوە کوڕێکی هەبوو، بۆنی لە ماڵەکەدا مابوو، خووی تایبەتی خۆی هەبوو، ئافرەتێک ‏هەبوو چاوەڕێی دەکرد، و منداڵێک هەبوو تێنەدەگەیشت بۆچی نەگەڕایەوە)). لێرەدا ژمارە دەبێتە مرۆڤ، و ئەمەش یەکێکە لە مەزنترین ئەرکەکانی ئەدەب.لەوانەیە مەتەر زیاتر پابەند بێت بە واقیعی ڕاستەوخۆوە، لەکاتێکدا کادارێ زۆرجار بەرەو شتی سەیروسەمەرە، ئەفسانەیی و سوریالی دەچێت. بەڵام ئەم سەیرو سەمەرەییەی لای کادارێ، ڕاکردن نییە لە واقیع، بەڵکو هەندێک جار تەنها ڕێگەیە بۆ ئەوەی بە ڕوونی لە ‏واقیع تێبگەین.

‏انفاس نت – ١٩ ئەیلول/ ٢٠٢٦
‏




کێشەکانی سنووردارکردنی چەک.. عوسمانی حاجی مارف

نوری مالکی، سەرۆکی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، هەوڵەکانی سنووردارکردنی چەک لە دەرەوەی دەوڵەت دووپات دەکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا هۆشداری دەدات لە ئەگەری گۆڕینی ئەم هەوڵە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ئاشکرا لەنێوان حکومەت و فراکسیۆنەکان و هێزە میلیشیاکان و ئەگەری شەڕی ناوخۆ، ئەم هاوکێشەیە سەختی ئەو ئەرکەی بەردەم هێزە سیاسیەکانی عێراق ئاشکرا دەکات، چونکە مامەڵەکردن لەگەڵ چەک لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمیەکان، بوەتە فەرمانێکی سیاسی و ئەمنی و پەیوەندیەکی ڕاستەوخۆی بە هاوسەنگی دەسەڵاتە سیاسیەکانەوە هەیە. بۆیە سەپاندنی ئەم سنووردارکردنە بەزۆر لەئێستادا، دەتوانێت دەرگای کاردانەوەکان بکاتەوە، کاردانەوەیەک کە دواتر دەرئەنجامەکانی بە ئاسانی کۆنترۆڵ ناکرێن.
بانگەوازی مالکی بۆ پشتیوانی لە زەیدی و چارەسەرکردنی پرسی سنووردارکردنی چەک، هەوڵێکە بۆ دیاریکردنی سنووری مامەڵەکردن لەگەڵ پرسێک کە ئەگەر بە شێوەیەکی ڕوبەڕوبونەوە بەڕێوەبچێت، دەتوانێت ببێتە قەیرانێک کە لایەنە ڕاستەوخۆکانی تێپەڕێنێت و گێژاوێکی سامناک لە عێراق بەڕێ بخات، لە هەمان کاتدا، ئەم قەیرانە دەتوانێت چارەنووسی ژیانی سیاسی چوارچێوەی هەماهەنگی و خۆی مالکیش بخاتە مەترسیەوە.
دەخالەت و مامەڵەی مالکی لە پرسی سنووردارکردنی چەک لەکاتێکدایە کە ململانێی ئەمریکا و ئێران و گوشارەکان لەسەر بەغدا زیاتر دەبن، بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسە لەسەر دەوڵەت، ئەمەش بابەتێکی زۆر هەستیارە، بەتایبەتی لەبەر پەیوەندی ئەم پرۆسەیە بە ئایندەی کوتلە چەکدارەکانەوە، سروشتی پەیوەندی نێوان دامەزراوە فەرمیەکان و هێزەکان لەگەڵ باڵە سەربازیەکانیان، و هاوسەنگی دەوری ئەمریکا و ئێران لە عێراق.
ڕەهەندێکی دیکەی لێدوانەکانی مالکی، کە پەیوەندی بە هەڵوێستی عێراقەوە هەیە لە نێوان ڕکابەریە ناوچەیی و نێودەوڵەتیەکاندا، بانگەشەی پێویستی دابینکردنی دیدگایەکی «نیشتمانی و ناوچەیی» دەکات، دیدگایەک کە ڕێگری بکات لەوەی عێراق ببێتە گۆڕەپانێک بۆ یەکلاکردنەوەی بەرژەوەندیە دەرەکیە کێبڕکێکارەکان، ئەمە دەربڕینی ترسێکە کە پرسی چەک لە بابەتی ناوخۆییەوە بگۆڕێت بۆ خاڵی پەیوەندی نێوان حیساباتی عێراقی و ئەجێندای ناوچەیی و نێودەوڵەتی، لە کاتێکدا چارەنووسی ململانێی ئەمریکا و ئێران هێشتا ئاڵۆز و نادیارە. لە هەمان کاتدا، ئەوەش ڕوونە کە مالکی لە عێراق لایەنگری بەرژەوەندی و دەخالەتی ئێران دەکات.
چوارچێوەی هەماهەنگی لەم دۆخەدا ئامانجیان ڕووخان یان گۆڕینی حکومەتی زەیدی نییە، بەڵام نیگەرانییەکانیان لە ئەدای کارەکانی حکومەت، بەتایبەتی فشارخستنە سەر حەشدی شەعبی و کەمپینی دژی گەندەڵی هەیە. پێیان باشە زەیدی لە ناوەوە چارەسەری کەموکوڕیەکانی حکومەتەکەی بکات، بانگەوازەکەی بۆ تەواوکردنی کابینەی حکومەت و پڕکردنەوەی پۆستە وەزارییە بەتاڵەکان تەواو بکات. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەولەویەت بۆ هێزەکانی پشتیوانی حکومەت، چەسپاندنی هەیکەلەکەی و باشترکردنی ئەدای کارەکانییەتی، نەک دەستپێکردنی شەڕێکی سیاسیی نوێ بۆ مانەوەی حکومەتەکەی لە سایەی داواکارییەکانی ئەمریکادا.
لەهەمانکاتدا، پێداگریی هەندێک لە لایەنەکانی حەشدی شەعبی لەسەر مانەوە و بەستنەوەی داهاتووی چەکەکانیان بە پرسی هێزە بیانیەکان و هێزەکانی پێشمەرگەی بارزانی و تاڵەبانی، پرسی چەک دەخاتە ناو کێشەیەکی فراوانترەوە. بەم شێوەیە، جێبەجێکردنی بنەمای کۆنترۆڵکردنی چەک تەنها بە پرسی کوتلە چەکدارەکانەوە پەیوەست نابێت، بەڵکو وابەستەی کێشەیەکی فراوانتر دەبێت، سەبارەت بە نادیاری سروشتی قۆناغی ئەمنی داهاتوو لە عێراق و کوردستان.
لە کاتێکدا مالکی و زەیدی چارەسەرێکی ورد و تەواوی پرسی سنووردارکردنی چەک ناتوانن پێشکەش بکەن، تەنها لەسەر یەک خاڵ کۆکن، کە ناکۆکیەکان نابێت بەرەو شەڕی ناوخۆ پەرە بسێنێت و فشار لەسەر کوتلە چەکدارەکان نەبێتە هۆی ناسەقامگیری یان داڕمانی حکومەت.
بەربەستی ئەو دورییەی زەیدی لە پەیوەند بە تەرحی ئەمریکاوە دەیەوێت سنووردارکردنی چەکداری، لە دەرەوەی هێزی دەوڵەتیدا جێبەجێ بکات، هێشتا توانای پراتیکی ڕوونی بۆ جێبەجێکردنی نییە، چونکە زەیدی لە نێوان داواکاری ئەمریکا و حکومەتی عێراق بۆ قۆرخکاری دەوڵەت لەسەر چەک و خواستی هێزە سیاسیەکان بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕوبەڕوبونەوە، گیری خواردووە.
پرسی بەرتەسکردنەوەی چەک لە دەرەوەی ئیدارەی دەوڵەت دەتوانێت بەرەو پێشەوەی دیمەنی سیاسی و ئەمنی عێراق بڕوات، بەڵام ئەمە تەنها کاتێک دەکرێت کە حکومەت هەوڵ بدات ڕێگایەکی یاسایی و پراتیکی بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسە دڕکاویە بدۆزێتەوە، بەدور لە پێکهاتەی دەسەڵاتی تائیفی و بنەماڵەیەی کە خۆی بووەتە بەربەستی سەپاندنی سەروەری یاسا و دەوڵەت.
ئەم پرسە بە پلەی یەکەم پەیوەستە بە کاریگەری لایەنە چەکدارەکانی لایەنگری ئێران، ئینجا داهاتووی پەیوەندی ئەمنی لەگەڵ ئەمریکا، توانای دامودەزگاکانی دەوڵەت بۆ سەپاندنی سەروەری یاسا بەسەر هەموو لایەنەکاندا، ئەم پێشهاتانەش لەکاتێکدا بەڕێوەدەچن کە ئەرکی سەربازی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی نزیک دەبێتەوە لە کۆتایی، لەهەمانکاتدا، بەربەست بۆ دەخالەتی کۆماری ئیسلامی لە عێراقدا پێکهاتبێت.
گروپە شیعەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی، بە پێشنیازی ڕادەستکردنی چەک بە هێزەکانی حەشدی شەعبی، پرسی سنووردارکردنی چەک دەورە دەدەن، تەنها دابەشکردنەوەی چەک لەناو پێکهاتەی هێزەکانی حەشدی شەعبی، ڕەنگە ڕواڵەتێکی دامەزراوەیی بە پرۆسەکە بدات، بەبێ ئەوەی لە ڕاستیدا کێشەی ئەو چەکانە چارەسەر بکات کە هاوتەریب لە پاڵ دەوڵەتدا کار دەکەن.
پرسی چەک لە دەرەوەی دامودەزگاکانی دەوڵەت لە عێراق خەریکە دەچێتە قۆناغێکی نوێی ئاڵۆزیەوە، لەگەڵ سەرهەڵدانی باس لەسەر ئەم پرسە لەناو بلۆکی سیاسی شیعەدا، بەڵام باسەکە تەنها لەسەر چەکداماڵینی کوتلە چەکدارەکان و ڕادەستکردنی چەکەکانیان بە دامەزراوەکانی دەوڵەت نییە، بەڵکو فۆرموڵێک بۆ «بەڕێوەبردنی چەک» و گواستنەوەی چەکەکان بۆ کۆگاکانی هێزەکانی حەشدی شەعبی پێشنیار کراوە.
لەکاتێکدا هەنگاو بەرەو ڕێکخستنی چەک و ملکەچکردنی بەکارهێنانی بە فەرمانی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان دەخرێتە ڕوو، بەڵام پرسیارە بنەڕەتیەکان هەر بەردەوامن: ئاخۆ تا چەند ئامانجی ڕاگەیەندراوی قەتیسکردنی چەک لە دەستی دەوڵەتدا بەڕاستی جێبەجێ دەکرێت؟ بەتایبەتی کە حەشدی شەعبی، سەرەڕای تێکەڵبوونی فەرمی بە ئامێری سەربازی و ئەمنی عێراق، هێشتا پێکهاتە و فراکسیۆنەکانی لەگەڵ پەیوەندیە سیاسی و ئەمنیەکانیان بە ئێرانەوە بەستراون.
ڕێکەوتنێک لەنێوان بەشێک لە سەرکردەکانی بلۆکی سیاسی شیعە لە ئارادایە بۆ پەلەکردن لە پەسەندکردنی یاسای خزمەت و خانەنشینی بۆ ئەندامانی حەشدی شەعبی پێش کۆتایی مانگی ئەیلول، هاوکات لەگەڵ ڕێکخستنەکانی بەڕێوەبردنی چەکی کوتلە چەکدارەکان، بڕیارە ڕەشنووسی یاساکە ئاراستەی لیژنەی ئاسایش و بەرگری و لیژنەی یاسایی لە ئەنجومەنی نوێنەران بکرێت بۆ پێداچوونەوەی زیاتر، پێش ئەوەی دووبارە بخرێتەوە بەر خوێندنەوەی دووەم و دەنگدان.
بەڵام ئەو چەکانەی کە لەلایەن فراکسیۆنەکانەوە ڕادەست دەکرێن، ناگوازرێنەوە بۆ وەزارەتی بەرگری، وەزارەتی ناوخۆ، یان دەزگای بەڕەنگاربوونەوەی تیرۆر، لەبری ئەوەی چەکی فراکسیۆنەکان بگوازرێتەوە بۆ کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی دەوڵەت، گواستنەوەی پێشنیارکراو، بە شێوەیەکی کاریگەر «بەڕێوەبردنی چەک» دەکاتە بەدیلێکی پراکتیکی بۆ “داماڵینی چەک”.
لە ڕووکەشدا، ئەم فۆرموڵەیە ڕەنگە وەک هەوڵێک دەربکەوێت بۆ خستنەژێر کۆنترۆڵی دامەزراوەی چەکەکان، بەڵام لە چارەسەرکردنی چارەنووسسازترین پرسیاردا شکستی هەیە: لە ڕاستیدا کێ دەسەڵاتی بڕیاردان لەسەر بەکارهێنانیان بەدەستەوەیە؟ کێ گەرەنتی ئەوە دەکات کە چەکەکان لە دامەزراوەی عەمبارکردنەکان دوورناخرێنەوە و لە دەرەوەی کۆنترۆڵی حکومەت بەکارناهێنرێن؟ بۆیە گواستنەوەی چەکی کۆگاکانی حەشدی شەعبی، بە سادەیی دەتوانێت کێشەکە لە چەندین ناوەندی هەڵگرتنی چەکەوە بگوازێتەوە بۆ یەک ناوەندی دامەزراوەیی، بەبێ ئەوەی پرسی سەربەخۆیی بڕیاردانی ئەمنی لە کاریگەریی کوتلەیی و ئێران چارەسەر بکات.
ئەم ڕێکخستنە لە کاتێکی زۆر هەستیاردایە، چونکە حکومەتی عێراق ڕۆژی ٣٠ی ئەیلول وەک دواوادەی چەسپاندنی چەک لە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا دیاری کردووە، هاوکات لەگەڵ وادەی کۆتاییهێنان بە ئامادەبوونی سەربازی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، جگە لەوەش، بەشێک لە فراکسیۆنەکان، ئایندەی چەکەکانیان بە کشانەوەی هێزە بیانیەکانەوە دەبەستنەوە و ئەو پرسە دەکەنە بەشێک لە موزایەدەیەکی سیاسی و ئەمنی فراوانتر.
بەم شێوەیە، کۆتایی مانگی ئەیلول دەتوانێت ببێتە تاقیکردنەوەیەکی ڕاستەقینە بۆ ئەوەی بزانرێت حکومەتی عێراق تا چەند دەتوانێت دەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر چەکدا جێگیر بکات و کۆنترۆڵی چەک بەڕاستی تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت.
بەڵام سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە تەنها بە ژمارەی ئەو چەکانە پێوانە ناکرێت کە دەخرێنە کۆگاکانەوە، یان بەو لایەنەی کە بەرپرسیارێتی پاراستنیان دەگرێتە ئەستۆ. پێوانەی ڕاستەقینە ئەوەیە کە دامەزراوە فەرمیەکان تا چەند دەسەڵاتی تایبەتیان هەیە بۆ دەرخستنی چەکەکان لە کۆگاکان و بڕیاردان لەسەر کەی و چۆن بەکارهێنانیان.
تەنها کۆکردنەوە یان ڕێکخستنەوەی چەکەکان بەس نییە، گرنگ ئەوەیە تەنها دامەزراوەکانی دەوڵەت بڕیار بدەن کە کەی و چۆن ئەو چەکانە بەکاربهێنرێن، ئەگەر ئەم دەسەڵاتە هەر لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمیەکاندا بمێنێتەوە، ئەوا هیچ گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی لە پرسی چەکدا ڕوونەدات، تەنانەت ئەگەر هەموو چەکەکانیش لە کۆگا فەرمیەکاندا کۆبکرێنەوە.
لە ڕاستیدا، لە پێکهاتەی حکومەتی ئێستای عێراق و کوردستاندا، ئەم پرۆسەی سنووردارکردنی چەکە بە ئاسانی قەبوڵ ناکرێت و جێبەجێکردنەکەی بە شێوەیەکی ڕاستەقینە لەگەڵ ئەم شێوازی حوکمرانیەدا دژبەیەک دەبنەوە. بۆیە، زەیدی و مالکی و هەر کەسێکی تر لە چوارچێوەی ئەم حوکمرانیەی ئێستادا ناتوانن پرۆسەیەکی لەم جۆرە بەتەواوی جێبەجێ بکەن، نەک تەنها لەبەر ئەوەی هێزی سیاسیان کەمە، بەڵکو لەبەر ئەوەی خودی ئەو پێکهاتەیەی حوکمرانی، بەشێکە لە بەربەستی سەرەکی پرۆسەکە.
ئەگەر ئەم دەسەڵاتە هەر بە شێوەی ئێستا دابەش و پەیوەست بە کوتلە سیاسیەکان و هێزە دەرەکیەکان بمێنێتەوە، سنووردارکردنی چەک تەنها ناونیشانێک دەبێت بۆ ڕێکخستنەوەی کێشەکە، نەک چارەسەرکردنی. بۆیە چارەسەری ڕاستەقینەی پرسی چەک، پێویستی بە گۆڕینی بنەمای ئەو حوکمرانیە هەیە کە چەک و دەسەڵات و بڕیاری ئەمنی لە دەرەوەی دامەزراوەکانی دەوڵەتدا دابەش کردووە. ئەگەر دەوڵەت نەتوانێت تەنها خاوەنی بڕیاری چەک بێت، ئەوا کۆکردنەوەی چەکەکان بە تەنیا هیچ مانایەکی ستراتیژی نییە.
لەبەر ئەوە، لە چوارچێوەی ئەم حوکمرانیەدا، نە زەیدی و نە مالکی و نە هەر کەسێکی دیکە ناتوانێت ئەو گۆڕانکاریە بنەڕەتیە جێبەجێ بکات کە پرسی سنوردارکردنی چەک پێویستی پێیەتی، ئەوەی پێویستە کۆتایی پێبهێنرێت تەنها دەسەڵاتی چەکدارەکان نییە، بەڵکو ئەو شێوازی حوکمرانی تائفی و بنەماڵەییە کە بەردەوامی ئەو دەسەڵاتەی دەرەوەی دەوڵەت بەرهەم دەهێنێت. بۆیە کۆتاییهێنان بە ئەم شێوازی حوکمرانیە، پێش‌مەرجی سەرەکی کۆتاییهێانی هێزە چەکدار و میلیشیاکانە.




کۆمۆنیزم دەبێ ئاڵتەرناتیڤێکی سیاسی سۆشیالیستی و پڕۆلیتاری بە عەمەلی بخاتە بەردەم کۆمەڵگە.. نادر عەبدولحەمید

  1. هەرێم لە پڕۆسەیەکی مێژوویی جیهانیدا
    لە سەرەتای نەوەتەکانی سەدەی بیستەوە (١٩٩١) کۆمەڵگەی کوردستان وەک بەشێک لە عێڕاق و لە ڕێگەی کێشمەکێشێکی جیۆ-سیاسی و جیۆ-سەربازی زلهێزە ئیمپریالیستەکانی جیهانەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئاڵوگۆڕێکی هەمە لایەنەی سیاسی و کۆمەڵایەتی بەخۆیەوە بینیووە، و وەک باقی وڵاتان و کۆمەڵگەکانی تری جیهان، لەو کاتەوە چووەتە ناو جیهانێکی تازەی یەک جەمسەری ئیمپریالیستی و تێکەڵبوون بە بازاڕی سەرمایەداری جیهانی و باڵادەستی نیولیبرالیزم لە هەموو بوارێکی ئابووری، سیاسی، فکری و کلتووری و مۆڕاڵیی و ….هتد.
    ئەم ڕەوەندە، ڕەوەندێکی جیهانییە و لە هەر وڵاتە و هەر کۆمەڵگەیەکدا پڕۆسەیەکی تایبەت و دیاریکراوی بەڕێکردووە، بەڵام لە ناوەڕۆکدا کرۆکی ئالوگۆڕە مێژووییە جیهانییەیەکەی ئەو سەردەمەی لە خۆیدا ڕەنگ پێ داوەتەوە.
    ئەڵبەتە ئەم پڕۆسە مێژووییە جیهانییە لە باڵادەستی نیولیبرالیزم لە بنبەستدایە، و جەمسەری تری ئابووری و سیاسی و سەربازی ئیمپریالیستی دەرکەوتوون لە جیهانی ئەمڕۆدا، بەڵام هێشتا نیولیبرالیزم و بلۆکی ئیمپریالیستی ڕۆژاوا، بەتایبەت هەژموونی ئیمپریالیزمی ئەمریکی لەگەڵ پاشەکشەی بەردەوامیدا باڵادەستی خۆی لەدەست نەداوە، سەردەمی ئێستا قۆناغێکی ڕاگوزەرە وەک قۆناغی نێوان جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم (١٩٢٠-١٩٤٠).
    هەرێمی کوردستانی عێڕاق، لەو ڕەوەندە مێژووییە جیهانییە باڵادەستییەی نیولیبرالیزمدا، پڕۆسەیەکی تایبەت و دیاریکراوی خۆی هەبووە و بە چەند قۆناغێکدا تێپەڕیووە کە هەر قۆناغە تایبەتمەندی خۆی هەبووە و دابەش بووە بەسەر چەند قۆناغی بچووکتردا. لەوانە قۆناغی (١٩٩١-٢٠٠٣) لە ڕاپەڕینەوە تا ڕووخانی ڕژێمی (بەعس)ی فاشیست و لە وێشەوە تا ڕاگەیاندنی (سیاسەتی سەربەخۆیی ئابووری کوردستان) واتا ساڵانی (٢٠٠٣-٢٠١٤) و لەو کاتەشەوە تا ئێستا (٢٠١٥-٢٠٢٦).
    وتارەکە چوونە ناو باسی ئەو قۆناغبەندییانە نییە، بەڵکو ئاماژەدانە پێیان بۆ خستنەبەرچاوی تابلۆ گشتییەکە، کە چۆنچۆنی بورژوا ناسیونالیستی دەسەڵاتداری هەرێمەکە، بە فشار و گوڕ و تینێکی بەهێزەوە پاڵی ناوە بە کۆمەڵگەی کوردستانەوە بۆ ناو جەرگەی ئەو پڕۆسە جیهانیـیە و چارەنوسی ملیۆنەها ئینسانی زەحمەتکێشی هەرێمەکەی گرێداوە، بە بەرژەوەندیـیە سیاسی و ئابووریـیەکانی خۆی و برابەشەکانی لە بورژوازی دەوڵەتانی ناوچەکە و وڵاتانی ئیمپریالیستی. ئەم بارودۆخەی کە ئێستا لە ئارادایە بەرهەمی ئەو پڕۆسە مێژوویـیەیە.
  2. خەباتی جەماوەری زەحمەتکێش و مێژووی هەرێمەکە
    لەم پڕۆسەیەدا، سەرمایەداری لە کوردستان گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە، کۆمەڵگەی کوردستانی دابەش کردووە (وەک هەموو کۆمەڵگەکانی جیهانی ئەمڕۆ لە ئاسیا، ئەفریکا، ئەوروپا و ئەمریکا)، بەسەر چین و توێژی کۆمەڵایەتی جیاجیادا و لە بنچینەشدا بەسەر دوو چینی زۆرایەتی جەماوەرێکی زەحمەتکێش و کەمایەتییەکی مشەخۆری سەرمایەدار.
    تەواوی کێشە کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسیـیەکانی هەرێمی کوردستان و ناڕەزایەتیـیە جەماوەریـیەکانی کۆمەڵگەکەی، وەک هەر کۆمەڵگەیەکی تری جیهان، تەنها لە شکڵ و فۆڕم و شێوازی دەرکەوتن و پەرەسەندنیاندا تایبەتمەندی خۆیان هەیە و لە ناوەڕۆکدا کێشەی کۆمەڵگایەکی سەرمایەداری و دەسەڵاتی چینە باڵادەستەکەی بورژوا-ناسیونالیستیـیە.
    بەدرێژایی ماوەی سی و پێنج ساڵی ڕابردوو، جەماوەری زەحمەتکێشی کوردستانی عێڕاق بە توێژە جیاجیاکانی مووچەخۆران، فەرمانبەران و مامۆستایان و توێژە جۆراوجۆرەکانی کرێکاران، کوڕان و کچانی خوێندکار و بێکار، ژنان و ئازادیخوازان بەردەوام لە دەربڕینی ناڕەزایەتی و خۆپێشاندان و ڕاپەڕیندا بوون دژ بە دەسەڵاتدارانی هەرێمەکە.
    ئەم ناڕەزایەتیـیانە چەندین جار لە پەرەسەندنی خۆیاندا بوونەتە بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی جەماوەری نەک هەر بە خواستە پیشەیی و ئابووریـیەکانیاننەوە، بەڵکو بەرزیش بوونەتەوە بۆ ئاست شەپۆلێکی سیاسیش بە دژی حکومەتی هەرێم و حزبە دەسەڵاتدارەکانی و نەک هەر بە زەبروزەنگ سەرکوت کراون، بەڵکو زۆرجاریش شەڵاڵی خوێن کراون، ئەمە جگە لە تیرۆر و گرتن و شکەنجەدان و ڕاوەدوونانی چالاکوانان.
    بەم شێوەیە مێژووی ئەم هەرێمە مێژووی کێشمەکێش و خەباتێکی جەماوەری زەحمەتکێشە بەرامبەر ئۆڕگانێکی ڕێکخراوی دەسەڵات کە خاوەن میلیشیای حزبی و ئاسایش و پاراستن و دادگا و زیندان و میدیایەکی زەبەلاحە و بە پیادەکردنی سیاسەتی ئابووری نیولیبرالیزمیش تەواوی سەروەت و سامان و دارایـیەکانی کۆمەڵگەی قۆرخکردووە بۆ کەمایەتیـیەک کە خۆیان لە سەنتەری ئەو کەمایەتیـیەدان، و بێکاری و هەژاری و بێ خزمەتگوزاریشیان سەپاندووە بەسەر زۆرینەی هەرەزۆری جەماوەری هەرێمەکەدا.
  3. بارودۆخی تازە
    ئەوەی شایەنی باسە ئەم کێشمەکێشە چینایەتیـیە لە ئێستادا لە بارودۆخێکی تەواو جیاواز لە ئارادایە لەچاو بارودۆخی دە – پانزە ساڵ لێرەو پێش. بەشێکی پێکهێنەری ئەم بارودۆخە تازەیە جێگەوڕێگەی ناسیونالیزمی دەسەڵاتدارە لە هاوکێشە ناوخۆییەکانی عێڕاق و هاوکێشە هەرێمییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کە تا دێت بەرەو لاوازی دەچێت، ئەمە جگە لە ناکۆکی ڕیزەکانی ناوخۆی و نەتوانینی لە پێکهێنانی کابینەی دەیەم لە حکومەتی هاوبەش. ئەمە و پڕۆسەی سازانی ڕەوتی ئۆجەلانیش لەگەڵ دەوڵەتی تورکیا و حکومەتی شەرع لە سوریا، ئەو چاوەڕوانییەی کە ناسیونالیزمی چەپی کورد هەیبوو لەم ڕەوتە توشی نیگەرانی و جۆرێک لە نائومێدی سیاسی کردووە.
    لێرەدا نامانەوێت؛ نە بچینە ناو باسی جێگەوڕێگەی ڕوو لە لاوازی ناسیونالیزمی دەسەڵاتدار، وە نە بچینە ناو باسی ڕەوتی ئۆجەلانی و نائومێدی سیاسی ناسیونالیزمی چەپ لە کوردستاندا، بەڵکو ئەوەی مەبەستی ئێمەیە ئەوەیە کە هاوڕای ئەم دوو ئاڵوگۆڕە و لەم کەشە فکری و سیاسییەدا کە ناسیونالیزمی کوردی تێکەوتووە، دوو تایبەتمەندی کۆنەپەرستانەی ناسیونالیستی لەناو کۆمەڵگەدا پەرەیان سەندووە، کە ئەویش لایەک پشتیوانی کردنە لە دەوڵەتی ڕەگەزپەرست و فاشیستی ئیسڕائیل، و لاکەی تریشی پەرەسەندنی ڕاسیزمێکی ئاشکرا و بێ پەردەیە.
    دیارە ئەمەش دیاردەیەکی تەنها کوردستانی نییە، بەڵکو دیاردەیەکی جیهانییە و بەشێکە لە قەیرانی سەرمایەداری جیهانی و دەسەڵاتە بورژوازییەکانی. ئەوەتا لە جەرگەی وڵاتانی ئیمپریالیستی ڕۆژاوا لە ئەوروپا و ئەمریکادا ڕەوتە فاشیست و ڕاسیستەکان ڕۆژبەڕۆژ لە پەرەسەندندان وەک ئاڵتەرناتیڤێکی بورژوازی.
    هێشتا ئەم تایبەتمەندییە فاشیستی و ڕەگەزپەرستییە لە کوردستاندا دوورە لەوەی وەک بزووتنەوەیەکی سیاسی و بەرجەستە خۆی بنوێنێ، بەڵام هاوکاتی بنبەستی دەستەڵاتی هەرێمەکە و نائومێدی ناسیونالیزمی چەپ، کاریگەری خۆی بەجۆرێک دادەنێت لەسەر کێشمەکێشی چینایەتی ناو کۆمەڵگە و بزووتنەوەی ناڕەزایەتی جەماوەری، بۆیە خوێندنەوەی ئەم دیاردانە و لەبەرچاوگرتنیان پێویستن لەلایەن هەڵسوڕاوانی بزووتنەوە جەماوەرییەکان و کرێکارانی ڕابەڕ و سۆشیالیستەکانەوە.
  4. ئاڵوگۆڕەکانی ناو بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی
    خاڵێکی تر لەم کەش و هەوا تازەیە ئەو گۆڕانکاریـیانەن کە لەناو بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی کوردستانی عێڕاقدا هاتوونەتە ئاراوە لە سێ چوار ساڵی ڕابردوودا.
    بینیمان ڕێکخراوی (یەکێتی کۆمۆنیستەکان لە عێڕاق) پاش پڕۆسەیەکی خۆ یەکلا کردنەوەی چەندین ساڵە لە (٢٧-٩-٢٠٢٥) لە ڕێگەی بەیاننامەیەک خۆیان هەڵوەشاندەوە کە تێیدا خوازیاری هەمان ئەو ئەلگۆیە بوون بۆ عێڕاق و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە پێشتر لە کوردستانی سوریا لە ئارادا بوو، کە ئێستا تێکەڵ بۆتەوە لەگەڵ دامودەزگای حکومەتی ئەحمەد شەرع.
    لە لایەکی تریشەوە مەیلی ڕیفۆڕمیستی لەناو بزووتنەوەی چەپدا لە چەند ساڵی ڕابردوودا پێ بە پێ ڕووخساری خۆی کامڵتر و بەرجەستەتر کردۆتەوە لە ڕێگەی خزانە ناو پڕۆسەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی و هاوئاهەنگی کردن لەگەڵ حزبی شیوعی (کوردستان و عێڕاق) و ئومێد بەستن بە هەڵمەتی “دژە گەندەڵی” سەرەک وەزیرانی عێڕاق.
    بەم شێوەیە لەناو بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستیشدا جەمسەرگیرییەکان ڕۆشنتر بوونەتەوە، بەشێک پەیوەست بوون بە ئەلگۆی ناسیونالیزمی چەپ و بەشێک بەڕێوەن بۆ هاوئاهەنگی لەگەڵ سیاسەتەکانی حزبی شیوعی کوردستان و لەو نێوەشدا (بەدیلی کۆمۆنیستی) لەسەر خەتی مارکسیزمی ڕادیکاڵ و ئینەتەرناسیوناڵی خۆی بەردەوامە.
  5. دەربازبوونی مارکسیزم لە بازنەی ڕۆشنگەری
    جیا لەوەی ئاماژەی پێکرا، چەندین مەحفەل و گرووپ و ڕێکخراوی تریش لەناو بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی کوردستانی عێڕاقدا هەن لەوانە (ئاڵتەناتیڤی سۆشیالیستی) و (سۆشیالیستە شۆڕشگێڕەکان) کە چالاکی ئەو مەحفەل و گرووپ و ڕێکخراوانە لایەک برەودانە بە باسە تیۆرییەکانی مارکسیسزم بەشێوەیەکی گشتی و لایەک پڕوپاگەندەیە دژی سەرمایەداری و ئیمپریالیزم و قەیرانە لەچارنەهاتووەکانی و دەسەڵاتی بەڕبەڕی بورژوازی، لەگەڵ پڕوپاگەندەکردن بۆ سۆشیالیزم و یەکسانی و ئازادی. ئەوەش جێی دەستخۆشانەیە و کارێکی پایەیی کۆمۆنیستیـیە و بەردەوام دەبێ ئەنجام بدرێت، بەڵام چالاکی کۆمۆنیستی نابێت تەنها لەم بازنەیەدا بمێنێتەوە، چوونکە ئامانجی چالاکی کۆمۆنیستی گۆڕینی جیهانە بە عەمەلی، ئەمەش بە پڕاتیکێکی شۆڕشگێڕانەی ڕێکخراو کە تیۆری شۆڕشگێڕانە زاڵە بەسەریدا دێتە دی، نەک تەنها بە پڕوپاگەندە و ڕۆشنگەری فکری و سیاسی.
    ڕاستە قەیرانی سەرمایەداری لە ئارادایە، ناتوانایی دەسەڵاتی بورژوازیش هەیە کە چارەسەری پێ ناکرێت جگە لە سەرکوتی ناوخۆیی و شەڕ و پێکدادانی دەرەکی، هەروەها ناڕەزایەتییش هەیە، بەڵام بۆ ئەوەی کۆتایی بەسەرمایەداری و دەسەڵاتی بورژوازی بهێندرێت و کرێکار و زەحمەتکێش بتوانن دەسەڵاتێک دابمەزرێنن کە ئیرادەی خۆیان بێت و پایەکانی کۆمەڵگەیەکی سۆشیالیستی دابمەزرێت، پێویستە ئەو ناڕەزایەتیـیە کۆمەڵایەتی و جەماوەریـیانە بەرزبکرێنەوە بۆ ئاستی بزووتنەوەیەکی چینایەتی سیاسی ڕێکخراو و یەکگرتوو بە ئاسۆیەکی سۆشیالیستی ئینتەرناسیوناڵیـیەوە. مێژووی هەموو کۆمەڵگە سەرمایەدارییەکان لەوانەش لە عێڕاق و هەرێمی کوردستانەکەیدا لێرەدا گیری کردووە و ئەمە گرێوگۆڵە سەرەکییەکەی خەباتی چینایەتییە لەمڕۆدا.
    هەرچەندە، کاری ڕۆشنگەری دژی سەرمایەداری و دەسەڵاتی بوورژوازی کارێکی پایـیە و بەردەوام دەبێت ئەنجام بدرێت، بەڵام ئەوەی ئەسڵە لێرەدا، ئەوەیە کە دەبێ یەک خەتی سیاسی مارکسیستی و کۆمۆنیستی شۆڕشگێری ئینتەرناسیوناڵ و سەراسەری لە عێڕاقدا بخرێتەڕوو بۆ کار و چالاکی کۆمۆنیستی کە هەرێمی کوردستان بەشێکی لێکهەڵپێکراوی بێت، وەک ئەوەی کە (ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی) پێی هەڵدەستێت. لە ئێستادا ئەرکی کۆمۆنیستەکان ئەوەیە بە موشەخخەسی.
    هەر ئەم خەباتە سیاسییە کۆمۆنیستییەشە کە سەربەخۆیی چینایەتی و ڕیزی سەربەخۆی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان دەپارێزێت لە ئەجیندای ڕەوتە فکری و سیاسیـیەکانی بورژوا ئۆپۆزسیۆنی قەومی-ئیسلامی، و ڕێگریش دەکات لە تەشەنەکردنی ڕاسیزم و فاشیزم بۆ ناو ژینگەی جەماوەری زەحمەتکێش و ئاڕاستەکردنی توڕەیی و بێزاریـیان لە سیستەمەکە و لە دەسەڵاتی بورژوازی بۆ دژایەتی کردنی بەشێکی تری کرێکار و زەحمەتکێش بەناوی نەتەوە و ئایین و … هتد.
    کۆمۆنیزم دەبێ ئاڵتەرناتیڤێکی سیاسی سۆشیالیستی و پڕۆلیتاری بە عەمەلی بخاتە بەردەم کۆمەڵگە لەبەرامبەر گشت ئاڵتەرناتیڤە ڕەنگاوڕەنگەکانی بورژوا ناسیونالیست و لیبڕاڵ – ڕیفۆڕمیست و ئیسلامی سیاسی و ڕەوتە فاشیستەکاندا، ئەمەش کارێکە واوەترە لە ڕۆشنگەری سۆشیالیستی و پڕوپاگەندەی دژە سەرمایەداری و دەسەڵاتی بورژوازی.

    ١٨ ئەیلولی ٢٠٢٦




لێکەوتەکانی جەنگی ئەمریکا-ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، هاوپەیمانی سەربازیی سعودی-تورکی-پاکستانی وەک نموونەیەک!.. عەبدوڵڵا ساڵح

ووتراوە: “جەنگ سیاسەتە کاتێک وشەکان شکست دێنن، ئابووریـیە کاتێک بەرژەوەندیـیەکان بەریەک دەکەون، و کارەساتە کاتێک بێتاوانەکان باجەکەی دەدەن”.
جەنگی ئەمریکا-ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، وەک درێژەپێدەری ئەو هێرشە تێرۆریستییە دێت کە بزووتنەوەی حەماس لە ٧ی تشرینی یەکەم (ئۆکتۆبەر)ی ساڵی ٢٠٢٣ بۆ سەر ئیسرائیل ئەنجامی دا، بە پاڵپشتی و پشتگیری و هاندانی کۆماری ئیسلامی لە ئێران و دەستوپێوەندەکانی لە ناوچەکەدا، ئەوەشی بە دوایدا هات لە تاوانەکانی پاکتاوکردنی دانیشتوانی کەرتی غەزە لەلایەن حکومەتی فاشیستی ڕاستڕەو لە ئیسرائیل و هێنانی هەموو ئەم تراژیدیایە بۆ سەر فەلەستینییەکان، پاشان جەنگی ئەم دواییەی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، کە بە نۆرەی خۆی بارودۆخێکی سیاسی و سەربازیی نوێی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێنایە کایەوە بە شێوەیەک دەکرێت بخرێتە چوارچێوەی ئەوەی کە هەندێک پێی دەڵێن “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ”.
دیارە لێکەوتەکانی ئەم شەڕە چەند ڕەهەندێکی گرنگ لە خۆی دەگرێ لەپێشیانەوە ڕەهەندە ئابووریـیەکان، کۆمەڵایەتیـیەکان و ئەمجا سیاسیـیەکان. ئەگەر بەکورتی بەلایەنە ئابوورییەکەیدا بچین دەبینین کە کاریگەری ئەم شەڕە نەک تەنیا کەوتۆتە سەر وڵاتانی ناوچەکە، بگرە سەر تەواوی ئابووری لە جیهاندا و نرخی کاڵاو شمەکی تا ڕادەیەکی بەرچاو بەرز کردۆتەوە، ئەویش بەهۆی بەستنی گەروی هۆرمزەوە لەلایەن ئێران و کەمکردنەوەی هەناردەی وزە لەسەر ئاستی جیهان. لەباری کۆمەڵایەتیشەوە، جگە لە بارگرانیـیەکی بێ وێنە بۆسەر خەڵکی ئێران بەتایبەتی، هەڕەشەی لە گرێژەنە چونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، ئەوە جیا لە سەرکوت و زیندان و سێدارە. ئەم شەڕە کاریگەری، تا ئەندازەیەک، بەرچاوی لەسەر دانیشتوانی ناوچەکەش دروست کردوە بەجۆرێک کە خەڵکی لە دڵەڕاوکێیەکی بەردەوامدا ڕاگرتووە.
ڕەهەنەدە سیاسیـیەکانیش کە کرۆکی ئەم باسەن، ڕوون و ئاشکرا دیارن، یەکێک لەوانە سەرەتای پرۆسەی بەرەو ئاوابوونی ڕۆڵی میلیشیاکان لە دەستوەردان لە سیاستەکانی دەسەڵاتی فەرمانڕەوا، واتە ئەوەی بە زمانی سیاسی پێی دەوترێت “دەوڵەتی قووڵ”؛ وەک حەماس لە غەززە، حزبوڵڵا لە لبنان، میلیشیا شیعییەکان لە عێراق، هەروەها ڕەوەندی بەرەوئاوا بوونی ڕۆڵی، بزوتنەوە چەکدارەکان، ئەوەی پێی دەوترێ “خەباتی چەکداری” وەک (پەکەکە لە تورکیا، هەسەدە لە سوریا..).
ئەوەی زۆر زەق و ئاشکرایە لەم ڕەهەندە سیاسییە فەشەلی ڕۆڵی ئەمریکایە لە پاراستنی ئەمنیەتی هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکە، واتە چەتری پارێزگاری ئەمریکا، بەتایبەت بۆ وڵاتانی کەنداو نەیتوانی چەترێکی جێگای متمانەی تەواو بێ. ئامانجی ئێمە لەم نوسینە، تیشکخستنە سەر دەرئەنجام و ئاسۆی ڕەهەندە سیاسییەکانی ئەو شەڕەیە، کە یەکێک لە دیارترینیان دامەزراندنی هاوپەیمانی سەربازیی سێقۆڵیی ئاماژەپێکراوە.
لە ٧ی ئابی ٢٠٢٦، سعودیە، تورکیا و پاکستان هاوپەمانەتییەکی سەربازیان واژۆ کرد بە ناوی “ڕێککەوتنامەی مەککە بۆ بەرگریی هاوبەش” کە چوارچێوەیەکی بەرگریی سێقۆڵیـیە و جەخت لەوە دەکاتەوە کە هەر هێرشێکی چەکداری بۆ سەر یەکێک لەم سێ دەوڵەتە بە هێرش بۆ سەر دەوڵەتەکانی تر ئەژمار دەکرێت، ئەمەش سیفەتێک دەبەخشێتە ئەم هاوپەیمانیـیە کە لە ماددەی پێنجەمی پەیماننامەی “ناتۆ” دەچێت.
ئەوەی سەرەتا بە مێشکدا دێت ئەم پرسیارەی خوارەوەیە: هۆکارەکانی دامەزراندنی ئەم هاوپەیمانیـیە چیین؟ و چیـیە ئەوەی هەر یەکێک لەم سێ دەوڵەتە هەوڵی بۆ دەدات لە پشتی چوونە ناو ئەم هاوپەیمانییە و ڕۆڵی هر یەکێکیان چیـیە؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، دەبێت سەرەتا بگەڕێینەوە بۆ ڕاستییەک کە جەنگی ئێستا سەلماندویەتی، ئەویش شکستی سەربازی و سیاسی ئەمریکا لە دەست گەیشتن بەو ئامانجەی شانبەشانی ئیسرائیل و حکومەتە ڕاستڕەوەکەی نەخشەیان بۆ کێشابوو، نیشانەکانی ئەم شکستە لە سەرەتای جەنگەکەوە دەرکەوتن کاتێک ئامانجی سەرەکی بریتی بوو لە تێکشکان و خاپوور کردنی بەرنامە ئۆتۆمیـیەکەی ئێران، گۆڕا بۆ ئامانجێک، کە ڕەنگە ئەوەندە لە بەرچاو نەگیرابێت، ئەویش داخستنی گەرووی هورمزە لە لایەن ئێرانەوە کە بووەتە گرێ کوێرەیەک بۆ تڕامپ و هاوپەیمانەکانی، هەروەها کردنەوەی گەروەکەش بووەتە یەکێک لە پێشینەی ئامانجەکانی ئەم جەنگە و هەر ئەوەشە کە بۆ ئێران بۆتە کلیلی سەپاندنی مەرجەکانی بەسەر ئەمریکادا بۆ ڕاگرتنی جەنگەکە. ئەم جۆرە لە شکست، بێگومان بۆ ئەمریکا، دەشکێتەوە بەسەر تەرازوی ململانێی لەگەڵ ڕکەبەرە نێودەوڵەتییەکانیشی لە ناوچەکە وەک چین و روسیا.
بێگومان، زەرەرمەندی سەرەکی لەم تەنگژەیەدا، جگە لە جەماوەری ماندو وە برسیکراو سەركوتکراوی ئێران بە تایبەتی و جەماوەری ناوچەکە بە گشتی، وڵاتانی کەنداون، ئەوان سەرچاوەی سەرەکی ئەو دەرامەدە زەبەلاحەی هەیانە لە ڕێی هەناردەی ئەو نەوت و گازەیە کە سەرچاوەی سەرەکیی ئابوورییانە، ئەویش کەوتووەتە ژێر پەلاماری ئێران و تێپەڕبوونی بە گەروی هۆرمز بەستراوەتەوە بە ڕەزامەندیی و ئۆکەی ئەو، سەرەڕای ئەوەش ئەم وڵاتانە بوونەتە ئامانجێکی سەربازیی “نەرم” بۆ ئێران کە هەرکاتێک بیەوێ هێرشیان دەکاتە سەر، بە بیانوی بوونی بنکەی سەربازیی گەورەی ئەمریکی لەسەر خاکەکەیان.
دەربارەی ئیسرائیلیش، هاوپەیمانی جێکەوتوی ئەمریکا، کە دەستی واڵا بۆتەوە، لە ڕووی سەربازییەوە، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و هەر کاتێک بیەوێت پەلامار دەدا و هێرش دەکاتە سەر بەشێک لە دراوسێکانی (غەزە، لوبنان، سوریا) و خاکەکانیان داگیر دەکا بەبێ هیچ ڕێگرێەک، بەمەش ڕاستەوخۆ هەڕەشە لە بەرژەوەندییەکانی دەوڵەتانی ناوچەکە دەکات بە گشتی.
لە دوای ئەم گۆڕانکارییانە، کە بە گۆڕانکاریی ستراتیجی هەژمار دەکرێن، پێویستیی دروستبوونی ئەم هاوپەیمانییە دەرکەوت، ئەگەرچی وەک دەزگا ئیعلامییەکانی ئەو سێ دەوڵەتە باسی دەکەن گوایە ئەم هاوپەیمانییە ئەنجامی نزیکەی دوو ساڵ لە دانوستان بووە و ئامانجی، بەپێی ئیدعای لایەنەکانی، بریتییە لە “بونیادنانی سیستەمێکی ئاسایشی هەرێمیی سەربەخۆ کە هاوسەنگی لە نێوان پێداویستییەکانی هەرسێ دەوڵەتەکەدا بپارێزێت”. هەروەها وەک پاشەکشەی متمانە بە ئەمریکا لە پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە لە چنگ ئێران و دواتر ئیسرائیل ئەمەش وای لەو سێ دەوڵەتە کردووە کە بە دوای ڕێکارە بەرگرییە سەربەخۆکاندا بگەڕێن.
“ڕێککەوتنامەی مەککە بۆ بەرگریی هاوبەش” وەک سێ دەوڵەتەکە ئاماژەی پێدەدەن، سەرلەنوێ دارشتنەوەی هاوسەنگیی هێزە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەویش بە تێکەڵکردنی تەکنەلۆجیا و پێشەسازیی سەربازیی پێشکەوتووی تورکی لەگەڵ پاڵپشتیی دارایی سعودیە و توانای سەربازیی و ئۆتۆمی پاکستانی، ئەمەش هاوکێشەیەکی هێزی نوێ دەسەپێنێت کە ئامانجی شکاندنی قۆرخکاریی سەربازیی ئیسرائیلە لەلایەک و سنوردانانێکە بۆ ئەجیندا و خەونەکانی جمهوری ئیسلامی لە ناوچەکەدا لە لایەکی ترەوە، ئەم ڕێککەوتنە هەڵبژاردنێکی ئاسایشی سەربەخۆ بە سعودیە دەبەخشێت کە پێویستی بە هاوپەیمانی لەگەڵ ئیسرائیل و چوونە ناو ڕێککەوتنەکانی ئابراهام کەم دەکاتەوە بەو شێوەیەی کە تڕەمپ هەوڵی بۆ دەدا.
هێزی ئەتۆمیی پاکستان دەبێتە بەربەستێک بۆ هەر لایەنێک کە بەنیازی بەزاندنی “هێڵە سوورەکان” بێت لە هێرشکردنە سەر وڵاتانی هاوپەیمانی، ڕەنگە ئەم چەکە، لەلایەکی ترەوە، بشبێتە هۆی سەقامگیری سیاسی و سەربازی! لە بەرامبەردا، پاکستان سوودمەند دەبێت لەو سەرمایە زۆرەی سعودیە بۆ ڕێگری لە داڕمانی ئابوورییە بێتواناکەی، سەرەڕای هەوڵەکانی بۆ پاراستنی هاوسەنگیی ستراتیجی لە ململانێ مێژووییەکەیدا لەگەڵ هیندستان.
سەبارەت بە تورکیا، کە وڵاتێکە لە پەیمانی ناتۆ و بەهێزترین سوپای ناوچەکەی هەیە، بەردەوام بەرژەوەندییەکانی بە هەڕەشە لێکراو دەبینێت لەلایەن ئیسرائیلی هاوپەیمانی ئەمریکاوە، ئەویش بەهۆی سیاستەکانی حکومەتی ئیسرائیل بەرامبەر سوریا کە بە گرنگترین هاوپەیمانی تورکیا لە ناوچەکەدا دادەنرێت (دوایین هێرشی سەربازییان بۆ سەر فڕۆکەخانەی “أبو الضهور” لە ئیدلیبی ڕۆژهەڵاتی سوریا لەسەر سنووری تورکیا بوو). لەبەر ئەوە، تورکیا پێویستی بە هێزی ئەم هاوپەیمانییە هەیە بۆ پاراستنی هاوسەنگیی ستراتیجی، سیاسی و سەربازی لەگەڵ ئیسرائیل. لە لایەکی ترەوە، دوو هاوبەشەکەی تر، بە تایبەتی سعودیە، دەبێتە بازاڕێکی بەرچاو بۆ کڕینی پێشەسازییە سەربازییە پێشکەوتووەکانی تورکیا.
سەبارەت بە سعودیەش، کە متمانەی بە ئەمریکا وەک هاوپەیمانێکی ستراتیجی، بەتایبەتی لەبەرامبەر ئێراندا، بە جۆرێک لە جۆرەکان، لەق بووە، دەیەوێت ئاسایشی نەتەوەیی خۆی بپارێزێت بەدوور لە گۆڕانکارییەکانی هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان. لەبەر ئەوە، لە ڕێگەی ئەم هاوپەیمانییەوە هەوڵ دەدات پەیامێک ئاڕاستەی هەر لایەنێک بکات کە مەبەستی بێت زیانی پێ بگەەیەنێت و بڵێت: “ئێمە خاوەنی چەتری ئەتۆمی و هێزێکی سەربازیی گەورە و ئایدۆلۆجیایەکی ئایینین کە لەگەڵ دوو هاوپەیمانەکەی تردا کۆمان دەکاتەوە، و بەمەش هەوڵ دەدەین تەنیا پشت نەبەستین بە چەتری ئەمریکی”.
بێشک پەلاماری ئەم دواییەی حوسیەکانی یەمەن بۆ سەر سعودیە ، تا ئەمڕۆش، بەو پەلامارە هەژمار ناکرێ کە پێویستی دەخالەتی ڕاستەوخۆی تورکیا و پاکستان بکا بۆ بەرگری لە سعودیە، بەتایبەت کە ئەمریکا خۆپارێزی نیشاندا لەبەرامبەر هێرش بۆ سەر حوسیەکان، جگە لەوەش حوسیەکان ناتوانن مەترسی وجودی بن بۆ سەر سعودیە.
پرسیارێکی تر کە لێرەدا خۆی دەسەپێنێت ئەوەیە: ئەی عێراق و هەرێمی کوردستان لە ناوەڕاستی ئەم کێشمەکێشەدا چیان بەسەر دێت و چی چاوەڕێیان دەکات لە ئەنجامی ئەم گۆڕانکارییانەدا؟
ئاشکرایە عێراق وە هەرێمی کوردستانیشی لەگەڵ بێ، لە دوای داگیرکاریی ئەمریکا و ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، بڕیاری سیاسیی سەربەخۆیان لەدەستداوە و لە کەشتییەک دەچن کە شەپۆلەکان یارییان پێ دەکەن؛ چونکە هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان دەستی واڵایان هەیە لە داڕشتن و پیادەکردنی سیاسەتەکانیان. ئەم جەنگەش بارودۆخەکەی ئاڵۆزتر کردوە، بە شێوەیەک کە سیاسەتی “بەدەستەوە گرتنی دارەکە لە ناوەڕاستەوە” بووە بە یەکێک لە ناکارامەترین و فاشیلترین سیاسەت.
لەو کاتەی عەلی زەیدی، ئەو ملیۆنێرە تازەپێگەیشتووەی لە ناو ژینگەیەکی سیاسی تائیفی و قەومی و ژینگەیەکی ئابووری گەندەڵی، مەحسوبییەت و بەرتیلخۆریدا هەڵتۆقیوە و بە پاڵپشتیی ئەمریکا و ڕۆژئاوا هاتۆتە سەر دەسەڵات، وەک کۆپییەکی تەواوی حکومەتەکانی پێشوو لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە، هەژمار دەکرێ، ئەویش بە پابەندبوونی بە “پەڕەی سپی”ی نیولیبرالییەوە، واتە سەپاندنی ژیانێکی کولەمەرگی و خنکێنەر بە سەر کرێکاران و زەحمەتکێشانی کۆمەڵگەدا و واڵا کردنی دەستی کەرتی تایبەت بۆ چنینەوەی سود و قازانچی بەربڵاو.
لە دەستپێکی کارەکانی ئەم دەسەڵاتەدا چووە ناو جۆرێک لە ململانێی نوێوە؛ لادان بەرەو ئەمریکا و هەوڵدان بۆ دوورکەوتنەوە لە هەژموونی ئێران، ئەویش لە سیاسەتی (کۆکردنەوەی چەک لە دەستی دەوڵەت)دا ڕەنگی دایەوە، ئەمەش کەشوهەوایەکی ئاڵۆزی لە نێوان بڕیار بەدەستەکان لە وڵاتدا دروست کرد (چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعی) کە زۆربەی لایەنەکانی خاوەنی میلیشیای چەکدارن و ئەم سیاسەتەش دەچێتە خانەی چەککردن و تێکەڵبوونیان لەگەڵ هێزە سەربازییە فەرمییەکانی دەوڵەتدا. پرۆسەی ئەم چەکداماڵینە ناکرێ وەک کارێکی ئاسایی سەیر بکرێ بەڵکۆ قۆرت و پێچی زۆری لەبەر دەمە، هەر ئێستا دەنگۆی (شاردنەوەی چەکەکانیان نەک ڕادەستکردن) وەک بژاردەیەک هاتۆتە ئاراوە، ئەمەش دەبێتە ئۆلگۆیەک بۆ دەرکەوتنەوەیان لە فۆرم و شکڵێکیتردا. دەکرێ ئەم حاڵەتە لە هاوکێشەیەکی کورتدا کۆبکەینەوە ئەویش وەک ئەوەی(حەیدەر عەبادی) بەئاشکرا دانی پێدا نا: عێڕاقی ئەمڕۆ بەمانای دەوڵەتی میلیشیا، نەمانی میلیشیا واتە نەمانی ئەم دەوڵەتە!!
ئەم بارودۆخە کاریگەریی نەرێنی لەسەر سیاسەتێکی تری دەوڵەت دروست کرد کە بریتی بوو لە “ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی”؛ سیاسەتێک بە ڕاوی ماسیـیە بچکۆلەکانی گەندەڵیی دەستی پێ کرد دوور لە حوتە زەبەلاحەکان. لە بارودۆخێکی وەهادا، ئەم حکومەتە ئەو دارعەسایە سیحرییەی پێ نییە کە وڵات بەرەو سەربەخۆیی لە بڕیارداندا ببات، ئێستا عێڕاق لە نێوان هەردووک بەرداشی ئێران – ئەمریکا تلاوتلیەتی، سەرەڕای ئەوەش لە گەڵ ئەو قەیرانە داراییە خنکێنەرەدا دەست و پەنجە نەرم دەکا کە بەهۆی شەڕی ئەمریکا و ئێرانەوە دروست بوە سەرباری گەندەڵیی بێوێنە کە دەمێکە بەرۆکی عێراقی گرتووە.
سیاسەتی عێراق، بەپێی ئیدعای بەرپرسان، لە: “بێلایەنی، هاوسەنگی و دیپلۆماسی، لەگەڵ پێدانی ئەولەویەت بۆ بەرژەوەندیی نیشتمانی، سەروەری و سەقامگیری”دا خۆی دەبینێتەوە، ئەمەش بۆخۆی هیچ نییە جگە لە دروشمێک کە حکومەتەکانی پێشوو بەرزیان کردبۆوە و ئەنجامەکەشی دەرکەوت؛ لەبەر ئەوە، ئومێد بەستن و هەڵچنینی هیوایەک بەم سیاسەتانە بازێکە لە بۆشاییدا.
کوردستانیش، وەک بەشێکی دانەبڕاوی عێڕاق کە هەمان ئەو بارودۆخە دەیگرێتەوە، لەباری سیاسیـیەوە، لەلایەک دەست و پەنجە لەگەڵ ململانێ هەردوو حزبی دەسەڵاتدار نەرم دەکا و پاشاگەردانیـیەکی ئابووریش کە باجەکەی بۆتە بارگرانیـیەکی قورس بەسەر شانی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش و کەمدەرامەدی کۆمەڵگا، ئەمە و سەرباری سەرکوتی سیاسی و خەفەکردنی دەنگی ئازاد. لەلایەکی ترەوە ئۆپۆزۆسیونی پرۆ دەسەڵاتیش لە کوردستان جگە لە هاشوهوش و بۆڵە بۆڵ بەمەبستی بەدەستەوە گرتنی چەمکێکی دەسەڵات ناکرێ و ناتوانێ شتێکی تری لێ چاوەڕوان بکرێ.
حزب و ڕێکخراوە چەپەکانیش بەتایبەت، باڵە پرۆ ناسیۆنالیستەکەی چەپ، کە ئۆلگۆی کوردستانی سوریای وەک ئامانجێک بەدەستەوە گرتبوو بانگەشەی بۆ دەکرد، ئێستا و دوای جوڵە لۆژیکییەکەی (هەسەدە) لە چوونە ژێر عەبای ئیسلامییەکان، بۆیە دەڵێین لۆژیکی چونکە ئەو، واتە (هەسەدە)، وەک حزبێکی چینی بۆرژوازی، قازانجی چینەکەی لەم ڕێڕەوەدا بەدیکرد بۆیە ملی لێنا، ئەمەش ناکرێ وەک شکست هەژمار بکرێ، تاکە شکستێک کە لەمنێوەدا هەبێ ئەوە وەهم و خۆشخەیاڵی چەپی پرۆ (هەسەدە)یە.
ئەم گێژاوەی ئەمڕۆ عێراق و کوردستانی پێدا تێپەڕ دەبێ، هیچ ڕێگەیەک بۆ تێپەڕاندنی نییە جگە لە ڕێکخستنی ڕیزەکانی کرێکاران، زەحمەتکێشان، بێکاران لە گەنجانی کوڕ و کچ، و سەرجەم توێژە چەوساوەکان، ژنان و پیاوان، لە ڕیزێکی خەباتکارانەی سەربەخۆی یەکگرتوودا و جیاکردنەوەیان لە ڕیزەکانی پێکهاتەی چینی دەسەڵاتداری باڵادەست (واتە بۆرژوازی)، بەرەو هەڵچونێکی شۆڕشگێڕانە کە دەسەڵات و مافەکان بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکانی بگەڕێنێتەوە و ئازادی و ژیانێکی شایستە بۆ سەرجەم کۆمەڵگا دابین بکات لە ژێر ئاڵا و ئاسۆی سۆشیالیزمدا بەدوور لە هەر ئاسۆیەکی نەتەوەیی، ئایینی، مەزهەبی، ڕەگەزپەرستانە و جێندەری.
٢٠ی ئەیلولی ٢٠٢٦




ئایا کاتی گەڕانەوەی چەپەکان هاتووە؟.. نووسینی هێمن عەلی

لە ئەوروپادا، گرانیی ژیان و کرێی خانوو ژیانی خەڵکیان قورس کردووە. پەنابەرانیش لە پاڵ ئەم کێشانەدا ڕووبەڕووی جیاکاری دەبنەوە. ڕاستڕەوە توندڕەوەکان پەنابەران تاوانبار دەکەن، لە بەرامبەردا هەڵبژاردن و ڕاپرسییە تازەکان نیشان دەدەن کە چەپەکان لە چەند وڵاتێکی ئەوروپا بەرەو پێش دەچن.
بەرلین نموونەیەکی بەرچاوە. بەپێی ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز، پارتی «دی لینکە» لە هەڵبژاردنی ئەیلوولی ٢٠٢٦دا بە ٢٥٫٣٪ی دەنگەکان بووە یەکەم هێزی سیاسیی شار. ئەلیف ئێراڵپ، کاندیدی پارتەکە، دەیەوێت ببێتە سەرۆکی حکومەتی بەرلین، بەڵام بۆ گەیشتن بەو پۆستە پارتەکەی پێویستی بە هاوپەیمانی هەیە. کێشەی خانوو و بەرزیی کرێ لە پرسە سەرەکییەکانی هەڵبژاردنەکە بوون.
لە سوید، بەپێی ئاژانسی هەواڵی ئەسۆشیەیتد پرێس (ئەی پی)، بەرەی ئۆپۆزسیۆنی چەپ و ناوەڕاستی چەپ لە هەڵبژاردنی ٢٠٢٦دا ١٧٦ کورسی لە کۆی ٣٤٩ کورسی بەدەستهێنا و بە جیاوازییەکی کەم سەرکەوت. پارتی چەپ بەشێکە لەو بەرەیە، بەڵام هێشتا پێکهێنانی حکومەت دیار نییە.
لە فینلەندا، بەپێی ڕاپرسیی دەزگای ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی گشتیی فینلەندا (ئولێ)، پشتیوانیی «هاوپەیمانیی چەپ» گەیشتووەتە ١١٫٧٪؛ بەرزترین ئاستی ئەو پارتە لە ڕاپرسییەکانی یلەدا. ئەمە نیشانەی زیادبوونی پشتیوانییە، بەڵام ئەمە ئەنجامی هەڵبژاردن نییە.
لە دانیمارک، بەپێی ئەنجامە فەرمییەکانی دەزگای ئاماری دانیمارک، پارتی «چەپی سەوز» لە هەڵبژاردنی ئاداری ٢٠٢٦دا پێنج کورسی زیاتری بەدەستهێنا و بە ٢٠ کورسی بووە دووەم گەورەترین پارتی پەرلەمان. پارتەکە باشترکردنی ژیانی خەڵک و پاراستنی ژینگە پێکەوە دەخاتە ناو بەرنامەکەیەوە.
ئەم نموونانە ئەوە ناگەیەنن کە هەموو پارتە چەپەکان وەک یەک بیر دەکەنەوە، یان لە سەرتاسەری ئەوروپادا سەرکەوتوون. بەڵام لە ناو ئەم دۆخە نائومێدکەرەدا پرسیارێک دەمێنێتەوە: کێ دەبێتە دەنگی ئەوانەی مووچەکەیان بەشی کرێی خانوو ناکات، کەمدەرامەتن، یان وەک پەنابەر لە پەراوێزی کۆمەڵگادا ماونەتەوە؟
ئەگەر چەپەکان بە هەنگاوی کرداری و ڕێزگرتن لە هەمووان وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە، سەرکەوتنەکانیان تەنها بە ژمارەی دەنگەکان ناپێورێن، بەڵکو دەبنە تیشکێکی هیوا بۆ ئەوانەی ماوەیەکە چاوەڕێی گۆڕانن. کەواتە ڕەنگە هێشتا زوو بێت بڵێین کاتی گەڕانەوەی چەپ هاتووە، بەڵام دەرگاکە کراوەتەوە.
ئەم پرسیارە تەنها هی ئەوروپا نییە؛ لە کوردستانیشدا کێ دەبێتە دەنگی ئەوانەی لە نادادپەروەری دەناڵێنن؟ کوردستان پێویستی بە دەنگێکە کە بەرگری لە مافی کرێکاران، کەمدەرامەتان و ئەوانەی لە پەراوێزدا ماونەتەوە بکات. ئەگەر چەپەکانی کوردستان بتوانن ئەم داواکارییانە بکەنە کاری ڕاستەقینە، دەتوانن هیوای گۆڕان لە دڵی خەڵکدا زیندوو بکەنەوە.




تاوانی شاشە: باجی ناوبانگی خێرا.. سارا ئازاد محمد

لە جیهانی مۆدێرن و لەناو ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەی کە تەکنەلۆژیا بەسەر ژیانی مرۆڤدا هێناوییەتی، کۆمەڵگە لە قۆناغی پیشەسازییەوە گواستراوەتەوە بۆ ئەوەی زانایانی کۆمەڵناسی ناویان لێناوە «کۆمەڵگەی مۆدێرنیتە». لەم کۆمەڵگە نوێیەدا، شێوازی پەیوەندییەکان، ڕێساکان ،دابونەریت و بەهاکان گۆڕانکاریی ڕیشەییان بەخۆوە بینیوە. یەکێک لە دیارترین سیماکانی ئەم سەردەمە، سەرهەڵدانی دیاردەی «بازاڕی سەرنج» (Attention Economy)ـە؛ بازاڕێک کە تێیدا “سەرنج” بووەتە گرانبەهاترین و قازانجەدارترین کاڵا، و پێگەی تاک لەسەر شاشەی مۆبایلەکان بە ژمارەی لایک، ڤیو و شوێنکەوتووەکان دەپێورێت. لێرەوە پرسیارێکی قووڵی کۆمەڵناسی سەرهەڵدەدات: ئایا ئارەزووی بەدەستهێنانی ناوبانگی خێرا تا چەند تاک بەرەو پێشێلکاریی یاسایی و سەرهەڵدانی جۆرێکی نوێ لە “تاوانی سەر شاشە” دەبات؟
لە بۆشایی جیهانی مەجازیدا، مرۆڤ دەتوانێت بە ئاسانی ناسنامەیەکی مەجازی و خەیاڵی بۆ خۆی دروست بکات کە زۆر دوورە لە ژیانی ڕاستەقینەی. لەم دۆخەدا، سۆشیۆلۆجیای بەکاربردن ڕەنگدانەوەی خۆی هەیە؛ چونکە تاک نەک تەنها کاڵا دەکڕێت، بەڵکو تەنانەت کەرامەتی کەسانی تریش، بڵاوکردنەوەی وێنە و ڤیدیۆی تایبەتی ، نهێنییەکان ، هاککردن و دزینی زانیاری ، چوونە ناو ئەکاونت (فەیسبووک، ئینستاگرام، واتسئەپ) یان کۆمپیوتەری کەسانی تر بەبێ مۆڵەت، و ڕەوشتی گشتی دەکاتە کەرەستە و کاڵایەک بۆ بازرگانیکردن پێوەی لە پێناوی بەدەستهێنانی بەناوبانگبووندا یان هەندێک جار بۆ پارە. کاتێک بەهای مرۆڤ بەستراوەوە بە ژمارەی جەماوەرەوە، کێبڕکێیەکی ترسناک بۆ ڕاکێشانی سەرنج دروست دەبێت کە تێیدا بەها ، ڕەوشت و یاسا پشتگوێ دەخرێن.
ئەم حەزە بۆ بەناوبانگبوون، ڕێگەخۆشکەرە بۆ سەرهەڵدانی توندوتیژیی ئەلیکترۆنی (Cyberbullying) و بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆکی نەگونجاو. بڕیاردان بۆ سووکایەتیکردن و شکاندنی کەسانی تر، دروستکردنی هەستی ڕق و کینە، یان پێشێلکردنی یاسا کەسییەکان، لەمڕۆدا زۆر جار دەبینین تەنها بۆ تۆڵەسەندنەوە یان کینەی کەسی نییە، بەڵکو ستراتیژییەکی هەڵبژێردراوە بۆ «ترێندبوون». کارلێکی جەماوەر لە ڕێگەی کۆمێنت و هاوبەشکردنەوە هاندەرێکی گەورەیە، چونکە جەماوەر بە ناهۆشیارانە و بێئاگایی خۆی بەشداری لە ئاساییکردنەوە و بەرزبوونەوەی ڕێژەی ئەم جۆرە تاوانە ئەلیکترۆنییانەدا دەکات.
دەرئەنجامی ئەم دیاردەیە لەسەر ئاستی کۆمەڵگە زۆر قورسە. کاتێک خەڵک دەبینن سووکایەتیکردن و بێئابڕۆیی دەبێتە هۆی دەوڵەمەندبوون و ناوبانگی خێرا، بەهای کارکردن، زەحمەتکێشی ، ماندوبوون بۆ کاتێکی زۆر و ڕەوشتی بەرز لە کۆمەڵگەدا لاواز دەبن و جۆرێک لە داڕمانی بەهای کۆمەڵایەتی روو دەدات. لە لایەکی ترەوە، گوشاری دەروونیی قوربانیانی ئەم تاوانە سەر شاشەییانە زیانێکی گەورە بە ئارامی و تەندروستیی دەروونیی کۆمەڵگە دەگەیەنێت.
لە کۆتاییدا، تاوانی سەر شاشە تەنها کێشەیەکی تەکنیکی یان تاکەکەسی نییە، بەڵکو برینێکی نوێی کۆمەڵایەتییە و ڕەگ و ریشەی لە قەیرانی بەهاکانی کۆمەڵگەی مۆدێرنیتەدا هەیە. بۆ چارەسەرکردن و سنووردانان بۆ ئەم دیاردەیە، پێویستە لە هەموو لایەکەوە هۆشیاریی بەرفراوان بڵاو بکرێتەوە، یاسای توندتر بۆ پاراستنی ئاسایشی تاکەکان لە جیهانی مەجازیدا پەیڕەو بکرێت، و لە هەمووی گرنگتر، تێڕوانینی کۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ ڕەتکردنەوەی ناوەڕۆکی پووچ، و پێشوازیکردن لە بەها ڕاستەقینەکان، نەک لەوانەی کە تەنها لەپێناوی لایک و ڤیودا یاسا و ئاکار پێشێل دەکەن.

سارا ئازاد محمد
ماستەر لە كۆمەڵناسی تاوان




میدیای کۆیلە و کایەی سیاسی؛ بۆچی لە کوردستاندا ئازادی بوونی نییە؟.. نووسینی: کارزان عزیز

کاتێک چاوێک بە مێژووی هزری و دۆخی گشتگیر و ئاڵۆزی کۆمەڵگاکانی ژێر دەسەڵاتی ناتەواو و ستەمکاردا دخشێنین، لەبەردەم پرسیارێکی قووڵ و فەلسەفیدا دەبینینەوە کە ئایا بەڕاستی ئازادی دیاردەیەکی سروشتییە کە لەگەڵ بوونی مرۆڤدا هاتووە و لەگەڵیدا گەشە دەکات، یان تەنها مۆڵەت و ڕێگەپێدانێکی کاتی و ڕووکەشە کە دەسەڵاتداران بە گوێرەی قەبارەی بەرژەوەندی و کاتی خۆیان دەیبەخشن و هەر کاتێکیش پێویست بکات و هەست بە مەترسی بکەن لێمان دەسەننەوە، چونکە ئازادیی ڕادەربڕین لە بنەڕەتدا تەنها ئامرازێک نییە بۆ خۆدەرخستن و درووشمدانی هەڵواسراو، بەڵکو پێوەرێکی ڕه‌هایە بۆ تێگەیشتن، و تێگەیشتن لە ئازادیی ئەوی ترە کە مرۆڤ لەو تەوق و زنجیرە مێژووییانەی کە خۆی دەیانکاتە ملی کەسانی تریش، بە تەواوی ئازاد دەکات، بەڵام کێشەی سەرەکی و وێرانکەری ئێمە لێرەدا لە ناوەڕۆکی ڕووپۆشکراوی تێکستەکاندا نییە، بەڵکو لەو بناغە کۆمەڵایەتی و فیکرییە نەخۆشەدایە کە تێکستەکەی لەسەر هەڵچنراوە، چونکە هەتا بینای کۆمەڵایەتی و سیستەمی سیاسی لەسەر بنەمای ستەم، قۆرخکاری و ململانێی حزبی بنیاد بنرێت، هەموو دەربڕین و نوسینێک تەنها ڕەنگدانەوەیەک دەبێت لەو فەزایەی کە دەسەڵات بۆی کێشاویەتی و تێیدا دەسووڕێتەوە، لە بەرامبەردا شتەکان ڕووی ڕاستەقینەی خۆیان لە کاتی گەرمەی قەیرانە گەورەکاندا دەردەخەن و لە ژینگەی ئێمەدا کە بێ سیستەمێکی دیموکراسیی ڕاستەقینەیە، ئازادیی ڕادەربڕین هیچ بوونی مادیی نییە و تەنها دەبێتە ڕای ڕێگەپێدراو واتە ئەو ڕادەیەی کە دەسەڵات خۆی پێی خۆشە و ڕێگەی پێدەدات و قەت ئازادییەکی خاوەن بڕیار نییە، لە کاتێکدا دەسەڵاتە ستەمکارەکان هەمیشە پێویستیان بە جۆرێک لە دەنگی ناڕەزایی هەیە وەک سێفتی ڤالڤ و ئەمەش لە ڕێگەی چەند میکانیزمێکی فێلبازانەوە دەکرێت وەک زوخاودانەوە و خۆبەتاڵکردنەوەی جەماوەر لەسەر جنێو و هێرشی سەرپێیی کە هیچ زیانێک بە پایەکانی دەسەڵات ناگەیەنێت، لەگەڵ دامەزراندنی میدیایەک کە بەحساب ئازادە بەڵام لەژێر باڵی دەسەڵاتدایە بۆ بەخشینی سیمایەکی فێلبازانەی دیموکراتی و دابینکردنی هێڵە سوورەکان کە ڕێگە بە ڕەخنە دەدات تا ئەو شوێنەی بەرژەوەندییە باڵاکانی دەسەڵات نەتەقێنێتەوە و ئەگەر لەو سنوورە تێپەڕی ئەوا بە توندوتیژی یان کڕین و بەلاڕێدابردنەوە لەناودەبرێت، چونکە کاتێک ڕووداوی دڵتەزێن وەک لەناوبردنی ڕۆژنامەنووسان و دەنگە ئازادەکان ڕوو دەدەن، کێشەکە تەنها تاوانی چەند کەسێکی جێبەجێکار نییە، بەڵکو تاوانی سیستەمێکی زۆردارییە کە کۆمەڵگا لە ڕێگەی بێدەنگی و ملکەچییەوە بەخێوی کردووە و لە سێبەری ئەو یاسا قورسانەدا کە دەڵێت ئەوەی من نەتدەمێ ناتبی بیخۆیت، مرۆڤ هەرگیز ناتوانێت ببێتە خاوەنی خۆی، بە شێوازێک کە پارتە سیاسییەکان وەک دوو بەرداشی دستاڕ نەک تەنها مرۆڤ، بەڵکو موراڵی سیاسیشیان لەناوبردووە و لایەنگری حزبی تەنها یەک پرسیار لە هەر ڕووداوێک دەکات کە ئایا ئەمە لە بەرژەوەندیی حزبی مندایە یان دژە، و ئەمەش واتای تەواوی نەبوونی کایەی زانیاریی سەربەخۆیە، و لەم پانتاییە چەقبەستووەدا کە مێژوویەکی تاڵ لە ملکەچی و بێدەنگی بەرهەمی هێناوە، تاکەکەس دەبێتە کەرەستەیەکی بێگیان لە دەستی ئارەزووە حزبییەکاندا و متمانە بە هەموو بنەمایەکی مەدەنی دەفەوتێت، چونکە کاتێک بنەمای بەڕێوەبردن لەسەر بنەمای ترس و سەپاندنی ئیرادەی هێز دەبێت، مرۆڤ توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لە دەست دەدات و فێیر دەبێت کە چۆن لە سایەی ستەمدا بژێت بێ ئەوەی هەوڵی گۆڕانکاری بدات، و ئەمەش قووڵترین قەیرانی دەروونی و فیکری دروست دەکات کە تێیدا کۆمەڵگا خۆی دەبێتە پاسەوانی ئەو سیستەمەی کە ستەمی لێ دەکات و دژایەتی هەر دەنگێکی ئازاد دەکات کە هەوڵی بیدارکردنەوەی بدات، بۆیە بۆ دەربازبوون لەم کابووسە مێژووییە و تێکشکاندنی ئەم بازنە داخراوە، دەبێت پێش هەموو شتێک بزانین یەکەم شەهید لەم پڕۆسەیەدا زانیارییە چونکە تا پانتاییەک نەبێت بۆ زانیاریی بێگەرد و ڕاستەقینە، هیچ کات ئازادیی هەڵبژاردن دروست نابێت و زانیاری دەبێت لە سەرووی ململانێ حزبییەکانەوە بێت، هەروەها شکاندنی تەوقی بێدەنگی کاتێک بەدەست دێت کە مرۆڤی کورد لەبری چاوەڕێکردنی ڕای ڕێگەپێدراوی دەسەڵات، بگەڕێتەوە سەر مافە سروشتییەکانی خۆی و بڕیار لە داهاتووی خۆی بدات، چونکە لە کۆتاییدا خەباتی ڕاستەقینە لە کوردستاندا پێویستی بە تێگەیشتنێکی قوڵ هەیە لە چەمکی دیموکراسی و بونیادنانی کۆمەڵگایەکی مەدەنی کە تیایدا یاسا و زانیاری سەروور بن، نەک ئارەزووی حزبی و ڕای ڕێگەپێدراوی دەسەڵاتداران، و تاوەکو زانیاری نەبێتە سەروەر، هەمیشە لە سایەی ڕای ڕێگەپێدراوی دەسەڵاتدا دەژین بێ ئەوەی ئازادییەکی ڕاستەقینە بونیاد بنرێت، و ئەمەش ئەرکێکی مێژوویی و ئەخلاقی لە سەرشانی تاک بە تاکی کۆمەڵگا دەبێت کە لەپێناو بەدیهێنانی کایەیەکی سیاسی و مەدەنیی ئازاددا، کۆششی بێوچان بکەن بۆ گەڕاندنەوەی شکۆی مرۆڤ و سەروەری بۆ زانیاریی بێگەرد.

نووسینی : کارزان عزیز




تێڕامانە یاساییەکانم.. دکتۆر ئەحمەد فاتح محەمەد

تێڕامانی یەکەم

پەیامی قوربانییەک بۆ مێژوو

من لێرەوە لە ناو کڕنۆشی غەریبانەی ئەم تاریکییە دا، کە تەنها هاودەمم تیشکی کزی مانگ و بێدەنگیی شەوە، هێمنانە دڵۆپە کانییەکانی ناخم ئاڕاستەی ویژدانی مێژوو دەکەم. پێم دەڵێی: تۆ لە یاسای نوسراوی ئێمە لاداوە. بەڵام من لە سۆمای ئەستێرەکان دەڕوانم و دەپرسم: چۆن دەکرێت پێنووسێکی دارینی فانی سنوور بۆ ڕۆحێک بکێشێت کە لە حەقیقەتێکی گەردوونی و لە نەفخەیەکی خوداییەوە لەدایکبووە؟
چەند پەژارەیەکی قووڵە کاتێک دەبینم ئەو دەقانەی کە دەبوو ببنە سایە و سێبەرێک بۆ ڕۆحی ماندووی مرۆڤەکان، دەبنە پەردەیەکی پۆڵایین بۆ شاردنەوەی بێبەزەییی دڵی ستەمکاران. ئەوان لە پشتی دێڕە ساردەکانەوە بە ناوی دادپەروەرییەوە حەشارگە بۆ خۆیان ڕێک دەخەن و باڵی فڕین دەشکێنن و بە ناوی پاراستنی ڕێساکانەوە، گۆرانی لەسەر لێوی ئازادیخوازان دەتۆرێنن. یاساکانی ئەوان وەک تۆڕێکی لاواز وایە تەنها پەپوولە ناسکەکان دەگرێت، لە کاتێکدا دڕندەکانی شەو بە ئازادی لەسەر زەوی دەگەڕێن.
بەڵام با دڵە تاریکەکان بزانن، مێژوو بە مەرەکەبی ئەوان خولگەی خۆی تەواو ناکات. حەسرەتێکی بچووک کە لە ناخی بێدەنگاندا دەچەکەرێ، لای خودای ئەوین قورسترە لە هەموو ئەو کتێبە ئەستوورانەی کە ئەوان ڕەوایەتیی بە زەبروزەنگی خۆیانی پێ دەدەن. ڕۆحی مرۆڤ لە ڕەگەزی نەمرییە، وەک باران و با وایە، ڕەنگە بۆ ماوەیەک لە قەفەسی دەقەکاندا گیری بکەن، بەڵام لە کۆتاییدا هەر دەبێت بە ئازادی ببارێت. یاسای ڕاستەقینە تەنها یاسای لێبوردن، جوانی و ئەوینە، و هەر سێبەرێک لە دەرەوەی ئەمە بێت، لە بەردەم تیشکی گزنگی حەقیقەتدا وەک بەفر دەتوێتەوە.

تێڕامانی دووەم
فەلسەفەی یاسا لەنێوان هەق و دەق

کاتێک لە مێژووی فەلسەفەی یاسادا لەپەیوەندی نێوان چەمکی هەق و دەق دەکۆڵینەوە، ڕووبەڕووی ململانێیەکی قووڵی پێکهاتەیی دەبینەوە کە تێیدا یاسا لە ئامرازێکی ڕێکخستنەوە دەگۆڕێت بۆ بونیادێکی دەسەڵاتخوازی توند. هەق لە کرۆکی خۆیدا چەمکێکی ئەزەلی بابەتی و پێشوەختەیە کە هۆشیاریی مرۆڤایەتی لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکان پێی گەیشتووە. لە بەرامبەردا دەقی یاسایی وەک بەرهەمێکی دەستکردی مرۆڤ دەردەکەوێت، کە لە لایەن دەسەڵاتی سیاسی و یاساییەوە کێشراوە بۆ ئەوەی چوارچێوەیەکی فەرمی بەسەر واقیعی کۆمەڵایەتیدا بسەپێنێت. مەترسییە گەورەکە لە کایەی فقهی و ئەکادیمیدا کاتێک سەرهەڵدەدات کە دەقی نووسراو، پیرۆزییەکی ڕەهای پێدەبەخشرێت و دەبێتە تاکە سەرچاوەی شەرعییەت. ئەم دۆخە دەبێتە هۆی دروستبوونی فۆرمێک لە نامۆبوونی یاسایی کە تێیدا مرۆڤی سادە چیتر لە ناو کایە فەرمییەکاندا وەک خاوەن مافێکی سروشتی نابینرێت، بەڵکو کورت دەکرێتەوە بۆ خودێکی یاسایی کە پێویستە لەگەڵ مەرجە ڕووکەشییەکانی دەقەکەدا بگونجێت. زۆرجار بونیادی یاسا مرۆڤکردەکان بە جۆرێک دادەڕژێن کە لە بری پیادەکردنی کرۆکی دادپەروەریی، تەنها پارێزگاری لە سەقامگیریی پێکهاتەی دەسەڵات و بەرژەوەندیی چینە باڵادەستەکان دەکەن. دادپەروەریی ڕاستەقینە کاتێک لە ناو دەقە وشکەکاندا دەمرێت کە دامەزراوەی دادوەری تەنها لێکدانەوەی لۆژیکی و دەقاودەق بۆ یاسا بنەڕەتییەکان دەکات، بێ ئەوەی ڕەهەندە ئەخلاقی و مرۆییەکانی پشت یاساکە لەبەرچاو بگرێت. بۆ دەربازبوون لەم چەقبەستووییە پێویستە خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ مێژووی یاسادانان بکرێت، بە جۆرێک کە چەمکی هەق لە ژێر هەژموونی قۆرخکاریی دەق ڕزگار بکرێت و بگەڕێنرێتەوە بۆ پێگەی بنەڕەتی خۆی وەک بەهایەکی باڵای بوون کە لەسەروو دادگاکانەوە بن.

دکتۆر ئەحمەد فاتح محەمەد




(پهلویان) کتێبێک پڕ لە چەواشەکاریی مێژوویی.. بێوار ڕەسوول ( سوداد ڕەسوول)

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرە بکەن..




دوو ڕووی قەیران، “زێدەبەرهەمهێنان” و ” زیادەڕۆیی کەڵەکەبوون “.. کاوە کەریم

دەستپێک
لەشیکردنەوەکاندا بۆ قەیرانی ئابوری سەرمایەداری، دوو چەمکی سەرەکی بەشێوەیەکی بەردەوام لەناو باسە تیۆریک و ئابوری سیاسیەدا دووبارە دەبنەوە، ئەویش “زێدەبەرهەمهێنان” و “زێدە کەڵەکەبوون”ە. ئەم دوو چەمکە، هەرچەندە پەیوەندییەکی نزیکیان بەیەکەوە هەیە، بەڵام هەریەکەیان بوار و جۆرێکی جیاواز لەپرۆسەی قەیرانی ئابوری لێکدەداتەوە. لەیەکەم نیگادا، “زێدەبەرهەمهێنان” ئاماژەیە بۆ دۆخێک کەتێدا سەرمایەداران و کۆمپانیاکان کاڵا و خزمەتگوزاری زیاتر بەرهەمدەهێنن لەوەی کە بتوانرێت لەبازاڕدا ساغی بکەنەوە و بیفرۆشرێن، ئەمەش دەبێتە هۆی کەڵەکەبوونی کاڵا نەفرۆشراوەکان و زیادەڕۆیی و دابەزینی نرخەکان و پاشەکشە. سەرئەنجام بەرهەمەکان ناتوانرێت بەقازانج بفرۆشرێت، لێرەشەوە قەیرانی ئابوری سەرهەڵدەدات.
کاتێکیش دێنە سەر “زیادەڕۆیی لەکەڵەکەبوون” ئاماژەیە بۆ دۆخێک کەتێدا ڕێژەی قازانج بەرەو دابەزین ڕۆشتووە، سەرمایەی قازانج بەخش ناتوانێت زیاتر وەبەرهێنانی پێبکرێت و دەرهێنانی زێدەبەها لەکاری زیندوو سنووردار دەبێت، بۆیە سەرمایە بەشێوەیەکی بەردەوام پاشەکەوت دەکرێت، “زیادەڕۆیی لەکەڵەکەبوون”ی سەرمایەدا ڕوودەدات، سەرەنجام قەیرانێک بەدوای خۆیدا دێنێت. بەواتایەکی تر کێشەکە ئەوە نییە کەکاڵای زۆر بەرهەمهێنراوە، بەڵکو سەرمایە بەشێوەیەکی گەورە کەڵەکە بووە بەبەراورد بەو بوارانەی کەدەتوانن قازانجی پێویستی بۆ دابین بکەن. لەکۆتایشدا سەرمایەکە وەک “سەرمایەی بێکار” دەمێنێتەوە. لەدیدی مارکسدا، ئەمە یەکێکە لەدەرخستنەکانی ناکۆکییە ناوخۆییەکانی کەڵەکەبوونی سەرمایەیە، کەتێدا سەرمایە بەردەوام هەوڵی بەرفراونبوونی خۆی دەدات، بەڵام هەمان ئەو پرۆسەیە مەرجەکانی بەردەوامبوونی کەڵەکەبوونی سەرمایە لاواز دەکات.
ڕوونکردنەوەی “زێدەبەرهەمهێنان” تیشک دەخاتە سەر ناتەبایی ڕواڵەتی نێوان دابینکردن و خواست، کە زۆرجار وەک کەم بەکاربردن لە چوارچێوەیەکدا دادەنرێت- کرێکاران توانای کڕینی ئەو کاڵایانەیان نییە کە بەرهەمیدەهێنن، بەڵام چەمکی “زێدە کەڵەکەبوون” لێکۆڵینەوەی قووڵتر لە داینامیکی خودی سەرمایە دەکات. لێرەدا قەیرانەکە تەنها ئەوە نییە کە کاڵای زۆر هەیە، بەڵکو سەرمایەی زۆر کەڵەکە بووە بە بەراورد بەدەرفەتی وەبەرهێنانی قازانج. سەرمایە، وەک کارگە، ئامێر، سەروەت و سامانی دارایی، بەدوای بەدەستهێنانی گەڕانەوەیەکی قازانجبەخشدا دەگەڕێت. کاتێک کەڕێژەی قازانج دادەبەزێنێت، چیتر ناتوانرێت سەرمایە لەئاستێکی قبوڵکراوی قازانجدا وەبەربهێنرێتەوە. ئەنجامەکەی دەبێتە هۆی زیادبوونی بێکاری، دروستبوونی ئەوەی ناودەنرێت”بڵقی گەمژانە”، یان لەناوبردنی سەرمایە. لەم ڕوانگەیەوە، کاڵای نەفرۆشراو تەنها یەک دەربڕینی کێشەیەکی فراوانترە، واتە پاشەکەوت و زیادەڕۆیی لە سەرمایەدا کە ناتوانێت دەریچەی بەرهەمدار بۆ بەکارهێنانی خۆی بدۆزێتەوە.
لەم ڕوانگەیەوە ئەوەی وەک “زێدەبەرهەمهێنان” دەردەکەوێت، کە لەڕاستیدا دەرکەوتنی زیادەڕۆیی کەڵەکەبوونە. کۆمپانیاکان بەردەوامن لەبەرهەمهێنان، نەک لەبەر ئەوەی کۆمەڵگە پێویستی بە کاڵای زیاترە، بەڵکو لەبەرئەوەی لە فشارە کێبڕکێییەکان و وەبەرهێنانە نوقمبووەکاندا قفڵ کراون. قەیرانەکە کاتێک سەرهەڵدەدات کە سیستەمەکە بە گشتی نەتوانێت لەو قازانجە بەردەوام بێت کە پێویستە بۆ چەسپاندنی وەبەرهێنانەکانی ڕابردوو. بەم شێوەیە، کۆگاکانی پڕ لە کاڵای نەفرۆشراو ڕەنگدانەوەی دژایەتییەکی قووڵترن لە نێوان هاندانی فراوانبوونی سەرمایە و سنوورەکانی بەدیهێنانی قازانج.

بۆچی ئەم جیاکردنەوەیە گرنگە؟

دەبێت ئەوە زانراو بێت کە “زێدەبەرهەمهێنان” و “زێدە کەڵەکەبوون”، دوو ڕووی هەمان قەیران نین، هەریەکەیان بەجۆرێک جیاوازی ناهاوسەنگی دەخەنەڕوو. جیاوازیی نێوان زێدەبەرهەمهێنان و زێدەکەڵەکەبوونی سەرمایە یەکێکە لە کلیلە سەرەکییەکانی شیکردنەوەی قەیران لەچوارچێوەی ئابوریی سیاسی. ئەم جیاکردنەوەیە نەک تەنیا بۆ شیکردنەوەی قەیرانەکان، بەڵکو بۆ شیکردنەوەی ئەو پرۆسەیەی کە کەسەرمایە لەبواری بەرهەمدارەوە دەگوازرێتەوە بۆ بواری نابەرهەمدار، یان لەبواری بەرهەمهێنانی ڕاستەقینەوە دەڕوات بۆ بواری دارایی، پاشان ئەوەی لێدەکەوێتەوە کەناودەنرێت قەیرانی داریی.
یان ئەم جیاکارییە ئەوەمان بۆ ڕووندەکاتەوە، بۆچی قەیرانەکان پێش بە داراییکردن و بوومەلەرزەی گەمژانە دێت. بەڵام لە ڕوانگەی مارکسیستییەوە، تێگەیشتن لە داراییکردن نابێت تەنیا بەوە سنووردار بکرێت کە کەرتی دارایی فراوانتر بووە یان کۆمپانیاکان داهاتی دارایی زیاتر بەدەستدەهێنن. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: بۆچی سەرمایە بەرەو کەرتی دارایی هەنگاو دەنێت، ئەمە چ پەیوەندییەکی هەیە بە دینامیکی کەڵەکەبوونی سەرمایەوە؟ لەدیدگای مارکسدا، سەرمایە بەشێوەیەکی سادە بڕێک پارە یان کۆمەڵێک لەشتە داراییەکان نییە، سەرمایە پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتییە کە لەپرۆسەی بەرهەمهێنان و کەڵەکەبووندا خۆی نیشاندەدات. لەکۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، ئامانجی سەرمایەدار تەنیا بەرهەمهێنان نییە، بەڵکو کەڵەکەکردنی سەرمایەو بەدەستهێنانی قازانجی زیاترە. لەبەرئەوە، هەر کاتێک بەرهەمهێنانی قازانج لەکەرتی بەرهەمهێنەرانەدا سنووردار دەبێت، سەرمایە دەست دەکات بە گەڕان لە بوارەکانی دیکەدا کە بتوانێت قەرەبووی لەدەستدانی قازانج لەبواری بەرهەمهێناندا بکاتەوە.

کاتێک ئێمە باس لەدابەزینی رێژەی قازانج لەسەرمایەداریدا دەکەین کە مەیلی بەرەو دابەزین هەیە، ئەمە دەبێتە بنەمای سەرهەڵدانی قەیرانەکان. لەو خاڵەدا، واتە دابەزینی ڕێژەی قازانج، سەرمایەدار کەرتی دارایی وەک بوارێکی جێگرەوە بۆ سەرمایە دەبینیت. ئەمەش بەواتای گواستنەوە لەکەرتی بەرهەمهێنانەوە بۆ کەرتی نابەرهەمهێنەر. ئەگەر سەرمایە نەتوانێت لەکەرتی بەرهەمهێنانی ڕاستەوخۆدا زێدە بەهای پێویست بەدەست بهێنێت، ئەوا هەوڵدەدات بەرەو بازاڕە دارایییەکان، قەرز، پەیوەندییە دارایییەکان، پشکەکان و شێوە جۆراوجۆرەکانی گەشەپێدانی سەرمایەی دارایی بڕوات. بەم مانایە، داراییکردن دەتوانێت نەک وەک هۆکارێکی دەرەکی، بەڵکو وەک وەڵامێکی ناوخۆیی بە کێشە و سنوورەکانی کەڵەکەبوونی سەرمایە لێکبدرێتەوە.
لەبۆچونی مارکسدا، ئەمە بە چەمکی «سەرمایەی خەیاڵی (Fictitious Capital) ــەوە پەیوەندییەکی نزیکی هەیە. سەرمایەی خەیاڵی ئەو شێوەی سەرمایەیە کە بە شێوەی سەند و بەڵگەی دارایی ــ وەک سەهم و بۆند ــ دەردەکەوێت و خاوەندارێتی یان مافی بەدەستهێنانی داهات لە داهاتوودا نوێنەرایەتی دەکات. لێرەدا جیاوازییەکی گرنگ هەیە لەنێوان بەهای دارایی و بەهای نوێی دروستکراو لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا. زیادبوونی نرخی پشکەکەکان، بۆ نموونە، بە خۆی واتای ئەوە نییە کە هەمان بڕ لە بەهای نوێ لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا دروست کراوە.
بەم شێوەیە، کاتێک سەرمایە بە شێوەیەکی زۆر بەرەو کەرتی دارایی دەڕوات، دەتوانێت بڵاوکردنەوەی داهاتی دارایی و هەڵکشانی بەهای دارایی دروستبکات، بەڵام ئەمە خۆی لەخۆیدا کێشەی بنەڕەتیی کەمبوونەوەی قازانج لە بەرهەمهێنانی ڕاستەوخۆ چارەسەر ناکات. بەڵکو دەتوانێت بۆ ماوەیەک ئەو کێشەیە بشارێتەوە، یان کێشەکە دوا بخات.
زۆرێک لەو ئابوریناسانە لێرەدا دەکەونە هەڵەیەکی تیۆریکیەوە، چونکە هەموو داهاتێکی دارایی بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەک سەرچاوەیەکی سەربەخۆی بەها لێک لێکدەدەنەوە، بەڵام لە ڕوانگەی مارکسەوە، پرسەکە ئەوە نییە کە «پارە چۆن پارەی زیاتر دروست دەکات؟»، بەڵکو ئەوەیە کە ئەو داهاتە دارایییە لەکۆتاییدا چۆن پەیوەندی بە بەهای زیادە و پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایەوە هەیە؟ ئەمە گرنگە، چونکە سودی بانکی، کرێی زەوی، داهاتی سەهم و شێوەکانی دیکەی داهاتی دارایی، لە کۆتاییدا پێویستیان بە بنەمایەکی کۆمەڵایەتیی بەرهەمهێنانی بەها هەیە.
لەبەر ئەمە، داراییکردن نابێت بە مانای “کۆتایی هاتنی سەرمایەداری بەرهەمهێنەر” یان “گۆڕینی قازانجی بەرهەمهێنان بە داهاتی دارایی” وەربگیرێت. بەپێچەوانەوە، لەڕوانگەی مارکسیستییەوە دەتوانرێت داراییکردن وەک شێوەیەکی گۆڕاو و ئاڵۆزی کەڵەکەبوونی سەرمایە ببینرێت، شێوەیەک کە تێیدا سەرمایە بۆ گەڕان بەدوای قازانجدا لە نێوان کەرتی بەرهەمهێنان و کەرتی داراییدا دەجوڵێت.
بەم پێیە، داراییکردن لە بنەڕەتدا کێشەیەکی سەربەخۆ لە “کەرتی دارایی” نییە، بەڵکو بەشێکە لە کێشەیەکی گشتیتر و ناوخۆیی سەرمایەداری: چۆن سەرمایە دەتوانێت کەڵەکە ببێت و قازانج بەردەوام بکات، کاتێک هەمان پرۆسەی کەڵەکەبوون سنوورەکانی خۆی دروست دەکات؟ لەم چوارچێوەیەدا، گەشەی کەرتی دارایی دەتوانێت وەک یەکێک لە شێوەکانی وەڵامدانەوەی سەرمایەداری بەو سنوورانە تێبگەینرێت، بەڵام نەک وەک چارەسەرێکی کۆتایی بۆ ئەوان.
کاتێک دەڵێن جیاکردنەوەی ئەم دوو چەمەکە بۆ لێکدانەوەکان گرنگە، چونکە یەکێکیان سەرنجمان دەباتە سەر بەرهەمهێنان و خواست و توانای کڕین، ئەوەی تریان سەرنجمان دەباتە سەر سەرمایە و کەڵەکبوون و بەدەستهێنانی قازانج و دەرهێنانی بەهای زیادە لەکاری زیندووی کرێکاران. ئەم جیاکاریە گرنگە، چونکە ئەگەر بڵێن زێدەبەرهەمهێنان هۆکاری قەیرانەکانە، ناتوانین وەڵامان هەبێت و ئەوە ڕوونبکەینەوە، بۆچی سەرمایە لەبواری بەرهەمدارەوە دەچێتە ناو بواری داراییکردنەوە، کە دەبێتە هۆکاری ئەوەی قەیرانی بنەڕەتی بگوازێتەوە بۆ بوارە داراییەکان، پاشان قەیرانەکە قوڵتربکاتەوە و قەیران و قەرزی و دارایی لێبکەوێتەوە، وەک نمونەی ئێستای قەیرانی سەرمایەداری جیهانی ئەم سەردەمە.
بەکورتی، “زیدەبەرهەمهێنان” باس لەچۆنیەتی دەرکەوتنی قەیرانەکان دەکات، لەکاتێکدا “زێدەڕۆیی کەڵەکەبوون” ڕوونکردنەوەیەکی پێکهاتەییتر پێشکەش دەکات بۆ ئەوەی بۆچی ڕوودەدەن. یەکەمیان گرنگی بە بازاڕ و خواست دەدات، دووەمیان لەڕێژەی و دینامیکی سەرمایە دەڕوانێتە کێشەکە.

ئابوریناسە چەپەکان و” دۆسیەی “زیادە بەرهەمهێنان”

بەشێک لەئابوریناسە چەپەکان یان “مارکسیستەکان” دۆسیەی “زیادە بەرهەمهێنان” وەک هۆکاری قەیرانەکانی ژێر سەرمایەداری دەخەنەڕوو، ڕۆڵی یاسای مارکس (دابەزینی ڕێژەی قازانج مەیلی- بەرەو دابەزین) وەک پەیوەندیدار ڕەتدەکەنەوە. لەکاتێکدا هەم مارکس و هەم زۆربەی ئابوریناسانی نزیک لەمارکس، ئەم یاسایە بە هۆکاری بنەرەتی قەیرانی سەرمایەداری دەزانن. بەڵگەی زۆربەی ئەوان ئەوەیە کاتێک مارکس باسی ڕوونکردنەوەی هەر قەیرانێک لە سەدەی نۆزدەهەمدا کردوە، هیچ کاتێک باسی ئەم یاسایەی نەکردوە و هەمیشە ئاماژەیان بە ‘زیادە بەرهەمهێنان’ کردوە. یان هیچ بەڵگەیەکیش نییە کە دابەزینی ڕێژەی قازانج پێش قەیرانی هۆکارەکانی قەیرانە خولگەییەکان بێت لەسەرمایەداریدا. ئەمەش بەمانای ئەوەی کە قەیرانەکانی ژێر سیستەمی سەرمایەداری بەهۆی “زیێدە بەرهەمهێنان”ەوە دروست دەبن و پەیوەندی بە جوڵەی قازانج و قازانج لە کەڵەکەبوونی سەرمایەداریدا نییە.
باشە ئەوە شتێکی سەرسوڕهێنەر نییە، چونکە تا ئەو کاتە مارکس یاسای قازانجی پەرە پێنەدابوو. یان ئەگەر ئەو بۆچوونانەیان ڕاست بێت، دەبێت ئێمە واز لەبەرگی سێیەمی کتێبی (سەرمایە) ی مارکس بهێنین و بیخەیەنە لاوە، چونکە ئەو یاسایە و شیکردنەوەی پانتاییەکی گەورەی لە فیکری مارکس، گرتووە لەکتێبەکەدا.

کاتێک ڕۆزا لۆکسمبورگ، شیکردنەوەی بۆ قەیراني ئابوری سەرمایەداری کرد، ئەو پێیوابوو کە قەیرانەکانی سیستەمی سەرمایەداری، لەبنەڕەتدا بەهۆی دیاردەی “زێدەبەرهەمهێنان” وەیە، چونکە نەبوونی هێزی کڕینی پێویست لەناوخۆی بازاڕی سەرمایەداریدا، سیستەمەکە بەرەو قەیران و داڕمان دەبات. لەبۆچونی ئەودا، کرێکاران تەنها بەشێکی کەم لەو بەهایە وەک کرێ وەردەگرنەوە کەخۆیان بەرهەمی دەهێنن، بۆیە هێزی کڕینیان سنوردار دەبێت، ناتوانن ئەو کاڵا بەرهەمهێنراوانە بکڕنەوە. هەروەها سەرمایەداران بەشێک لەقازانجەکانیان بۆ کڕینی کاڵای لۆکس و خۆشگوزەرانیەکان بەکاردەهێنن نەک بۆ کڕینی کاڵای بەکاربەر، بەڵام بەشە گەورەکەی پاشەکەوت دەکەنەوە سەرلەنوێ وەبەرهەمهێنانی پێدەکەنەوە بۆ بەرهەمهێانی زیاتر. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی دیاردەی “زێدەبەرهەمهێنان”، واتە بڕی کاڵای بەرهەمهێنراو، زۆر زیاتر دەبێت کەلەتوانای کڕینی کۆمەڵگەدا نییە.

بەبڕوای ڕۆزا، ئیمپریالزم و داگیرکاری وڵاتە سەرمایەدارە گەورەکان، دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی قەیرانی “زێدەبەرهەمهێنان” ە، چونکە کاتێک بازاڕی ناوخۆیی تێر دەبێت، توانای کڕین کەمدەبێتەوە، ئەم دەوڵەتانە پەنا دەبەنە بەر داگیرکردنی ولاتانی تر لە ئەفەریقا و ئاسیا و شوێنەکانی تر بۆ دۆزینەوەی بازاڕی نوێ بۆ فرۆشتنی کاڵا زیادەکان و دۆزینەوەی دەرفەتی نوێ بۆ وەبەرهێنانی سەرمایە کەڵەکەبووەکانیان. کاتێکیش تەواوی جیهان دەبێتە سەرمایەداری و هیچ بازاڕێکی دەرەکی نامێنێت بۆ حەواندنەوەی کاڵا زیادە بەرهەمهێنراوەکان، قەیرانەکان توندوتیژ و زیاتر قوڵدەبێتەوە، پاشان شەڕی هێزە ئیمپریالیستیەکان بۆ دابەشکردنی بازارەکان شەڕو داڕمانی ئابوری لێدەکەوێتەوە، ئەمەش ڕێگا خۆش دەکات بۆ شۆڕشی سۆشیالستی.

مارکس – پرسی کەڵەکەبوون، قەیران

مارکس پێش ئەوەی بچێتە ناو باسی قەیرانەوە، بنەما تیۆرییەکەی خۆی سەبارەت بەپرۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە ڕوونکردەوە. بەبۆچوونی ئەو دەرکەوتنی ئاشکرای قەیران لەپرۆسەی سوڕانەوەی سەرمایەدا نابێت “هۆکاری” قەیرانەکە بشارێتەوە، کە لەشێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا هەیە. “گۆڕانکاری کاڵاکان” لەبازاڕدا قۆناغی جیاوازی یەک پرۆسەیە. نیشاندەری سەرەکی پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە (کاڵا-پارە-کاڵا) نییە، بەڵکو (پارە-کاڵا- پارە) یە. بۆیە مارکس دەپرسێت: ئایا دەکرێت بەشێک لەبەهای زیادە ڕاستەوخۆ بچێتە ناو سەرمایەی نەگۆڕەوە بەبێ ئەوەی بفرۆشرێت و کەڵەکەبوونی سەرمایەو بەرهەم هێنانەوەی بەرفراوانی لێبکەوێتەوە؟
مارکسیش وەڵامەکەی ئەرێنییە، بۆ تێگەیشتن لەم پرسە، بۆیە دەڵێت: سەرەتا پێویستە بەکارهێنانی تاکی مرۆڤەکان بەتەواوی لاببرێت بۆ ئەوەی بتوانین تەنها سەرنجمان لەسەر بەکارهێنانی بەرهەمداربێت. وەک “ئاشکرایە”، زۆربەی کاڵاکان لەخودی پرۆسەی بەرهەمهێناندا بەکاردەهێنرێن. بەم پێیەش سەرمایە ڕۆڵی هەم فرۆشیار و هەم کڕیار دەگێڕێت.
لەکەڵەکەبوونی سەرمایەداریدا پرسیارێک هەیە بۆ گۆڕینی بەهای سەرمایەی سەرەتایی لەگەڵ ڕێژەی ئاسایی قازانجدا. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە کەڵەکەبوونی سەرمایە زۆر پەیوەندی بەڕێژەی قازانجەوە هەیە. لەبەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا ئەوەی گرنگە بەهای بەکارهێنانی دەستبەجێ نییە، بەڵکو بەهای ئاڵوگۆڕ و بەتایبەتی فراوانبوونی بەهای زیادەیە. ئەمە پاڵنەری بزوێنەری بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە. بۆیە ئەوە بەلگەنەویستە کە قازانج هێزی پاڵنەری سەرمایەدارییە، نەک بەرهەمهێنان (یان بەم شێوەیە زیادە بەرهەمهێنان). هەربۆیە کاتێک باس لە تەسفیەکردنی سەرمایە دەکرێت لەکاتی قەیرانەکاندا، مەبەست لەناوبردنی سەرمایەیە لەڕێگەی قەیرانەکانەوە، بەواتای دابەزینی بەهاکانی بەهاکانە کە ڕێگرییان لێدەکات لەپرۆسەی نوێکردنەوە و دووبارە بەرهەمهێنانەوەدا. ئەوە دابەزینی بەهایە، نەک داڕمانی خواست کە کلیلی قەیرانەکان و بوژانەوەی دواترە.

بەڵام مارکس لەشوێنێکدا دەڵێت: “قەیرانی هەمیشەیی بوونیان نییە”

لێرەدا گرنگە ئەمە ڕوونبکەینەوە، لەلای مارکس، کەڵەکەبوونی سەرمایە پرۆسەیەکی ناوخۆیی و بنەڕەتیی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە. سەرمایەدار لەپرۆسەی بەرهەمهێناندا لەکاری زیندووەوە زیادەبەها بەدەست دەهێنێت و پاشان بەشێک لەو زیادەبەهایە دووبارە وەک سەرمایە بەکار دەهێنێتەوە بۆ فراوانکردنی بەرهەمهێنان و زیادکردنی سەرمایە. بەم شێوەیە، کەڵەکەکردنی سەرمایە تەنها کۆکردنەوەی سامان نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی بەردەوامە کە سەرمایە خۆی تێدا دووبارە بەرهەمدەهێنێتەوە و لەهەمان کاتدا پێکهاتەی پەیوەندییەکانی نێوان سەرمایە و کار دەگۆڕێت.
فراوانبوونی کەڵەکەکردن دەتوانێت بەرهەمهێنان بەشێوەیەکی زۆر گەورە بکات، بەڵام ئەم فراوانبوونە هەمیشە بەپێی تێپەربوونی کات ڕووبەڕووی داکشانی ڕێژەی قازانجەکە دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە ناکۆکی. لەو خاڵەدا ناکۆکیی نێوان پێویستی سەرمایە بۆ فراوانکردنی بەرهەمهێنان و ئامانجی، دەتوانێت سەرمایە بەرەو قەیران ببات. بۆیە قەیران لە تێۆریی مارکسدا ڕووداوێکی دەرەکی و ڕێکەوتی نییە، بەڵکو ئەنجامێکی ناوخۆییە کە لە جوڵەی کەڵەکەکردنی سەرمایەوە سەر هەڵدەدات. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمە بەو مانایە نییە کە قەیران بە شێوەیەکی هەمیشەیی و بێکۆتایی بەردەوام دەبێت، چونکە قەیران دەتوانێت لەڕێگەی لەناوچوونی بەشێک لە سەرمایە، کەمبوونەوەی بەرهەمهێنان و گۆڕینی مەرجەکانی کەڵەکەکردن، ڕێگا بۆ دەستپێکردنەوەی قۆناغێکی نوێی کەڵەکەکردن بکاتەوە.

لەبەر ئەمە، لە بیرکردنەوەی مارکسدا دەبێت جیاوازی لەنێوان “قەیرانی هەمیشەیی” و “ناکۆکییە هەمیشەبووەکانی کەڵەکەکردنی سەرمایە” بکرێت: قەیرانەکان دەتوانن کاتی و دووبارەبووەوە بن، بەڵام سەرچاوەی ئەو ناکۆکییەی کە قەیران دروست دەکات، لە خودی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە سەرچاوە دەگرێت.
کاتێک مارکس تێبینییەک باس دەکات و دەڵێت کە “قەیرانی هەمیشەیی بوونیان نییە”. کەواتە مارکس ڕاستەوخۆ ئاماژە بە “کاتی” زۆری سەرمایە دەکات وەک پەیوەندیدار بە قەیرانەکانەوە – زیادەڕەوی لێرەدا بەواتای ڕێژەیی بە قازانج یان قازانج دێت، نەک خواست. لەوەش ڕوونتر دەڵێت: “گواستنەوە لە دەستەواژەی زیادە بەرهەمهێنانی کاڵاکانەوە بۆ دەستەواژەی زیادەڕۆیی سەرمایە.

یاسای قازانجی مارکس و قەیران

لە ئابوریی مارکسدا، جیاوازییەکی بنەڕەتی لەنێوان “ڕێژەی زێدەبەها” و “ڕێژەی قازانج” هەیە، هەرچەندە هەردووکیان دەربڕینی هەمان سەرچاوەی بەهای زیادە، واتە زێدەبەهان. ڕێژەی زێدەبەها پەیوەندیی نێوان زێدەبەها و سەرمایەی گۆڕاو دەردەخات، لەکاتێکدا ڕێژەی قازانج پەیوەندی نێوان هەمان زێدەبەها و کۆی سەرمایەی پێشخراو، واتە کۆی سەرمایەی جێگیر و گۆڕاو، پیشان دەدات. بەم پێیە، هەردوو ڕێژەکە هەمان بڕی زێدەبەها بە دوو پێوەری جیاواز دەخەنەڕوو، و جیاوازیی نێوانیان لە جیاوازیی بنەمای پێوانەکردنەوە سەرچاوە دەگرێت.
لەڕوانگەی شیکاریی مارکسەوە، بۆ تێگەیشتن لە گۆڕینی زێدەبەها بۆ قازانج، دەبێت لە ڕێژەی زێدەبەهاوە بۆ ڕێژەی قازانج بڕۆین، نەک بەپێچەوانەوە. ئەمەش گرنگە، چونکە زێدەبەها لەپڕۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە سەرچاوە دەگرێت و لە پەیوەندیی نێوان کار و سەرمایەدا دروست دەبێت، بەڵام قازانج شێوەیەکی دەرەکی و دیاربووی هەمان بەهای زیادەیە کە لەسەرمایەدارییەکەدا وەک بەرهەمی هەموو سەرمایەکە دەردەکەوێت. لەو چوارچێوەیەدا، تێکڕای قازانج دەتوانێت وەک خاڵێکی دەستپێکی مێژوویی لەپەیوەندییە ئابورییە سەرمایەدارییەکاندا تێبگەین. بەڵام لەڕووی شیکارییەوە، زێدەبەها و ڕێژەی زێدەبەها بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەسەر ڕووی دیاردەکانی بازاڕدا دەرناکەون، بەڵکوو ناوەڕۆکێکی شاراوە و پەیوەندیدار بەپڕۆسەی بەرهەمهێنانی بەهای زیادەن و دەبێت لە ڕێگەی شیکردنەوەی زانستیی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانەوە دەستنیشان بکرێن. لەبەرامبەردا، قازانج و ڕێژەی قازانج لەئاستی دیاردەیی و ڕووکاریی سیستەمی سەرمایەداریدا شێوەیەکی ڕاستەوخۆتر دەردەکەون. بەم مانایە، قازانج شێوەیەکی گۆڕاو و دەرەکیی زێدەبەهایە، لەکاتێکدا زێدەبەها ناوەڕۆکی ئەو پەیوەندییەیە کە لە پشت ئەو شێوە دەرەکییەوە هەیە.
لەهەمان چوارچێوەدا، ڕێژەی قازانج لەگەڵ کاتی سوڕانەوەی سەرمایەدا پەیوەندییەکی پێچەوانەی هەیە. واتە، بەمەرجێک کە گۆڕاوەکانی تری کاریگەری لەسەر ڕێژەی قازانج- وەک پێکهاتەی سەرمایە، ڕێژەی زێدەبەها و کاتی کار- لە نێوان سەرمایەداران یەکسان بن، درێژبوونەوەی کاتی سوڕانەوەی سەرمایە دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕێژەی قازانج. لەبەر ئەوەی سەرمایەی بەکارهاتوو بۆ ماوەیەکی درێژتر لە پڕۆسەی سوڕانەوەدا گیراوە و توانای گەڕانەوەی خێرا و دووبارە بەکارهێنانەوەی کەمتر دەبێت. بەڵام ئەگەر ئەم گۆڕاوە بنەڕەتییانە لەنێوان سەرمایەداراندا جیاواز بن، وەک جیاوازی لە کاتی کار، ڕێژەی زێدەبەها یان ئاستی کرێی کار، ئەوا ڕێژەی قازانجیان دەتوانێت جیاواز بێت، تەنانەت ئەگەر لەهەمان دۆخی گشتیی ئابوریدا کار بکەن. بەم پێیە، هەموو جیاوازییەکانی ڕێژەی قازانج ناتوانرێت بەکاتی سوڕانەوەی سەرمایەوە ڕوونبکرێنەوە، چونکە هۆکارەکانی تر دەتوانن بە سەربەخۆیی کاریگەرییان لەسەر ئەم ڕێژەیە هەبێت.
لەئەنجامدا، بۆ شیکردنەوەی جیاوازیی ڕێژەکانی قازانج، پێویستە لەنێوان ئەو هۆکارانەی کە بە شێوەی ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بەسوڕانەوەی سەرمایەوە هەیە و ئەو هۆکارانەی کە لە پێکهاتەی سەرمایە، ڕێژەی زێدەبەها، کاتی کار و کرێی کارەوە سەرچاوە دەگرن، جیاوازی بکرێت. ئەم جیاکردنەوەیە ڕێگە دەدات پەیوەندیی نێوان زێدەبەها و قازانجمان بۆ ڕوون بێتەوە، هەروەها گواستنەوەی ڕێژەی زێدەبەها بۆ ڕێژەی قازانج، بەشێوەیەکی تیۆری و شیکاریی وردتر تێبگەین.
مارکس سەرچاوەی هۆکاری قەیرانەکان بۆ مەسەلەی دەرهێنانی زێدەبەها و کەمبوونەوەی ئاستی رێژەی قازانج دەباتەوە، لەم نێوەشدا مارکس “یاسای ڕێژەی قازانج مەیلی- بەرەو دابەزین” پەرەپێدا. ئەم یاسایە ئاماژەیە بەوەی کە لەپەرەپێدانی سیستەمی سەرمایەداری، سەرمایەداران بەردەوام هەوڵدەدەن بە بەکارهێنانی ئامێرەکان، تەکنەلۆجیا و شێوازە نوێکانی بەرهەمهێنان، بەرهەم زیاتربکەن. بەهۆی ئەمەوە ڕێژەی سەرمایەی بەکارهاتوو لەو بوارانەدا زیاد دەبێت، لەکاتێکدا ڕۆڵی کاری مرۆیی لە بەرهەمهێناندا بەراورد بە سەرمایە کەمتر دەبێت. بەڵام کار سەرچاوەی بەهای زیادە و قازانجە، ئەم گۆڕانکارییە دەتوانێت لە درێژمەودادا مەیلێک بۆ دابەزینی ڕێژەی قازانج دروست بکات.
مارکس لەیاسای قازانجدا ئەوە ڕووندەکاتەوە، کە ئەگەر سەرمایەی نەگۆڕ زیاتر لەبەرانبەر سەرمایەی گۆڕاودا بەرزبێتەوە، ئەوا ڕێژەی قازانج دادەبەزێت. “رێژەی قازانج دادەبەزێت، چونکە بەهای سەرمایەی نەگۆڕ لەبەرامبەر سەرمایەی گۆڕاو بەرزبووەتەوە و سەرمایەی گۆڕاو کەمتر بەکاردەهێنرێت”… لێرەوە قەیران “قەیرانی کار و قەیرانی سەرمایە”یە. لەگەڵ ڕێژەی قازانج “کەمبوونەوەی… ئەوە حاڵەتێکی زیادە بەرهەمهێنانی سەرمایەی نەگۆڕە.”… “قەیرانەکان بەهۆی زیادە بەرهەمهێنانی سەرمایەی نەگۆڕەوەیە”.
بەڵام مارکس ئەمەی بەمانای دابەزینی بەردەوام و بێ ‌وەستانی قازانج ناگرێت، بەڵکو “مەیل”ێکە کە دەتوانێت بەهۆی هەندێک هۆکاری دژەوە کەم بکرێتەوە یان دوا بخرێت. بۆ نموونە، زیادکردنی چەوساندنەوەی کرێکاران، کەمکردنەوەی تێچووی بەرهەمهێنان و فراوانکردنی بازاڕ دەتوانن بۆ ماوەیەک ڕێژەی قازانج بەرزتر بکەن، بەڵام لەدرێژخایەندا بەرەو قەیرانێک هەنگاو دەنێت. بۆیە لە تیۆری مارکسدا ئەم یاسایە بەشێکە لە شیکردنەوەی ناوخۆیی و ناکۆکییەکانی سیستەمی سەرمایەداری.

پۆڵ ماتیک بیرمەندی مارکسیستی سەدەی رابردوو، دەڵێت:
“یاسای مارکس دوو لێواری هەیە، تەنانەت ئەگەر ڕێژەی قازانجیش دابەزێت، ئەگەری ئەوە هەیە کەبارستەی قازانجەکان بەرزبێتەوە، ئەمەش دەتوانێت پارێزگاری لەبەرزبوونەوەی بەرهەمهێنان بکات. سەرەڕای ئەمەش، دابەزینی تێکرای ڕێژەی قازانج بەشێوەی بەردەوام، لەکۆتاییدا دەبێتە پێچەوانبوونەوە و خاوبوونەوەی بەرزبوونەوەی باراستەی قازانج، کاتێکیش تێکرای ڕێژەی قازانج دادەبەزێت بۆ خاڵێک کەتێدا بارستەی قازانج دادەبەزێت، لەم خاڵە وەچەرخانەدا بوار بۆ قەیرانەکان دەکاتەوە. سەرەتا قازانج دادەبەزێت، پاشان وەبەرهێنان دادەبەزێت”.

“زێدەبەرهەمهێنان” یان “کەڵەکەبوون” لەقەیرانەکاندا

مارکس “زێدەبەرهەمهێنان” وەک یەکێک لە ڕەگ وڕیشەکانی قەیرانی سەرمایەداری لێکدەداتەوە. لە دیدی ئەوەوە، نابێت زیادەبەرهەمهێنان بەسادەیی وەک ئەوە تێبگەین کە لەکایە تاکەکانی بەرهەمهێناندا کاڵا زیاتر لە پێویستی بەرهەمهێنراوە, چونکە ئەمە دەتوانێت تەنها بەشێک لەکێشەکە بێت و ببێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانی بەشەکی بەهۆی ناڕێژەیی لە نێوان بەشەکانی بەرهەمهێنان.
مارکس ئەگەری سەرهەڵدانی قەیران لەئەنجامی بەرهەمهێنانی ناڕێژەیی لە نێوان کایە جیاوازەکانی بەرهەمهێناندا بە تەواوی ڕەتناکاتەوە. ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە “بێئەوەی بڵێین، ئینکاری ئەوە ناکرێت کە ڕەنگە زۆر لە کایە تاکەکەسییەکان بەرهەمبهێنرێت و بەم شێوەیە قەیرانی بەشەکی لەبەر بەرهەمهێنانی ناڕێژەیی سەرهەڵبدات”. ب




داگیرکاریی بێ دەنگ: چۆن ڕای گشتی ئەلیکترۆنی دەکەوێتە ژێر جڵەوی چەواشەکردنی میدیاییەوە؟.. کارزان عزیز

لە سەردەمێکدا دەژین کە سنوورە فیزیاییەکان کاڵ بوونەتەوە و گۆی زەوی بە تۆرێکی مەزنی دیجیتاڵی پێك بەستراوە، مرۆڤی سەردەم بەردەوام لە ژێر بۆردومانی زانیاریدایە. لێشاوی زانیاری، کە لە ڕێگەی پلاتفۆرمە ئەلیکترۆنییەکانەوە ڕۆژانە دەگاتە دەستمان، تەنها ئامرازێک نییە بۆ زانیاری گەیاندن، بەڵکو بووەتە گەورەترین ئامرازی ئاراستەکردن، شێواندن و کۆنتڕۆڵکردنی مێشکەکان. لەم ناوەندەدا، ڕای گشتی ئەلیکترۆنی و چەواشەکردنی میدیایی بوونەتە دوو چەمکی پێکەوەبەستراو کە چارەنووسی کۆمەڵگەکان، ئاراستەی سیاسەت و تەنانەت بڕیارە تاکەکەسییەکانیش یەکلا دەکەنەوە، بە جۆرێک کە تێگەیشتن لەم دیاردەیە بۆ هەر کەسێک کە بکوێتە ناو جیهانی نووسین و ڕاگەیاندنەوە گرنگییەکی یەکجار زۆری هەیە.
پێشتر ڕای گشتی بریتی بوو لە کۆمەڵێک بۆچوون کە لە ڕێگەی کۆڕ و کۆبوونەوەکان، چاپەمەنی کلاسیکی و ناوەندە فەرمییەکانەوە دروست دەبوون و پرۆسەیەکی خاو و سنووردار بوون کە کاتی دەویست تاوەکو بابەتێک گەرم دەبغ یان سارد دەبووەوە. بەڵام لە جیهانی ئێستادا، ڕای گشتی ئەلیکترۆنی لە چرکەساتێکدا لەدایک دەبێت، گەشە دەکات و دەگۆڕێت و لە پڕێکدا دەبێتە بابەتێکی ڕۆژ. پلاتفۆرمەکانی وەکو فەیسبوک، تێلگرام، ئێکس و تیکتۆک ئەمڕۆ بوونەتە مەیدانی سەرەکی کە تێیدا بڕیار لەسەر ڕووداوەکان دەدرێت و کێبڕکێ لەسەر سەرنجی بەکاربەران دەکرێت. ئەم جۆرە لە ڕای گشتی خاوەنی خێراییەکی سەرسوڕهێنەرە و هیچ سنوورێکی جوگرافی شک نابات، بەڵام لە هەمان کاتدا زۆر ناسک و خێرا هەڵخەڵەتێنەریشە. لەبەر ئەوەی بە هاوکێشەی سۆزداری و خێرایی بەڕێوەدەچێت نەک عەقڵانییەت و لێکۆڵینەوەی قووڵ، زۆر جار دەبێتە نێچیرێکی ئاسان بۆ ئەو لایەنانەی دەیانەوێت ئاراستەی گشتی کۆمەڵگە بەرەو لایەنێکی دیاریکراو ڕابکێشن.
چەواشەکردنی میدیایی پرۆسەیەکی هەڕەمەکی و بێ مەبەست نییە، بەڵکو زانستێکی پێشکەوتووە کە پشت بە دەروونناسی جەماوەری، داتای گەورە و تەکنەلۆژیای مۆدێرن دەبەستێت. ئامانجی سەرەکی لەم کارە، شێواندنی ڕاستییەکانە بۆ بەرژەوەندی گرووپێک، پارتێک یان هێزێکی سیاسی و ئابوری. لە فضای ئەلیکترۆنیدا، ئەمە بە چەند ڕێگەباسێک ئەنجام دەدرێت؛ لەوانە بەکارهێنانی سوپاکانی فیت و ئەکاونتی وەهمی بۆ گەورەکردنی بابەتی لاوەکی یان سەرکوتکردنی ڕاستییەکان، دروستکردنی ژینگەی قەفەسی زانیاری و ئەلگۆریتمە داخراوەکان کە تەنها باوەڕەکانی پێشووت ئاراستە دەکەن بۆ ئەوەی هەرگیز ڕای جیاواز نەبینیت، هەروەها بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای ژیریی دەستکرد و دیپفەیک بۆ دروستکردنی لێدوان و ڤیدیۆی ساختە کە جیاکردنەوەی ڕاستی لە درۆ زەحمەت دەکات و وای لێدەکات مرۆڤ لە ڕاستیەکان گومانی هەبێت.
کاریگەرییەکانی ئەم پرۆسەیە تەنها لە سنووری هەواڵێکی هەڵەدا نەماونەتەوە، بەڵکو قووڵایی کۆمەڵگەیان تەنیوە و دەبنە هۆی شکستی متمانەی گشتی بە دامەزراوە و میدیا پیشەیییەکان. کاتێک هاووڵاتی بۆی دەردەکەوێت کە زۆربەی ئەو شتانەی وەک ڕاستی پێیان فرۆشراون فێڵ بوون، دەرگا بۆ بێسەروبەری فکری و جەمسەرگیرکردنی توندی کۆمەڵایەتی دەکرێتەوە. کۆمەڵگەکان دابەش دەبن بۆ بەرەی دژبەیەکی توندڕەو، کە تیایدا گفتوگۆی لۆژیکی جێگەی سووکایەتی و ڕق و کینەی ئەلیکترۆنی دەگرێتەوە، و لە ئەنجامدا سیاسەت و بڕیارە ئابورییەکان لەژێر کاریگەریی هەڵمەتی دروستکراوی ئەلیکترۆنیدا دەسووڕێنەوە نەک زانیاری ڕاست و بەرژەوەندی گشتی.
بۆ ئەوەی ڕای گشتی نەبێتە دیلی دەستی فێڵبازە میدیاییەکان، کۆمەڵگە پێویستی بە هەنگاوی جددی و هۆشیارییەکی فراوان هەیە، وەک گەشەپێدانی هۆشیاری میدیایی لە ڕێگەی سیستەمی پەروەردەیی و ناوەندە ئەکادیمییەکانەوە تاکوو تاکەکان فێر ببن سەرچاوەی هەواڵ هەڵسەنگێنن. هاوکات پشتبەستن بە دەزگا تایبەتمەندەکانی پشکنینی ڕاستییەکان و پابەندبوونی میدیاکارە ڕاستەقینەکان بە بنەما و ئەخلاقیاتی پیشەییەوە، تاکە ڕێگەن بۆ ڕێگریکردن لە بەلاڕێدابردنی ڕای گشتی لە پێناو بەرژەوەندی تەسکدا.
لە جیهانێکدا کە زانیاری بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر دەگۆڕێت و مێشکەکان لەژێر هەڕەشەی بەردەوامی شێواندندان، زانست، دیراسەتە وردەکان و بەهێزکردنی بنەماکانی لۆژیک دەبنە قەڵایەکی پۆڵایین بۆ پاراستنی ماف و ئازادییە مرۆییەکان. هەر بۆیە پێویستە دامەزراوە پەروەردەیییەکان پلانێکی تۆکمە دابڕێژن بۆ پێگەیاندنی نەوەیەک کە نەک تەنها بەکارهێنەری ئاسایی تەکنەلۆژیا بن، بەڵکو ڕەخنەگر و لێکۆڵەری کارای ناو پلاتفۆرمەکان بن، بە جۆرێک توانای هەڵسەنگاندن و فلتەرکردنی زانیارییە ژەهراوییەکانیان هەبێت، چونکە بێدەنگبوون یان پشتگوێخستنی ئەم مەترسییە مانای ڕادەستکردنی چارەنووسی گشتییە بە گروپ و هێزگەلێک کە تەنها بەرژەوەندی تەسک لە بەرچاو دەگرن و بنەماکانی پێکەوەژیان و ئارامی کۆمەڵایەتی لەکەدار دەکەن.
ئەنجام
ڕای گشتی ئەلیکترۆنی هێزێکی بێوێنەیە، ئەگەر بە هۆشیارییەوە ئاراستە بکرێت دەبێتە پردی گەشەپێدان و چاودێریکردنی دەسەڵاتەکان، بەڵام ئەگەر بکەوێتە ژێر جڵەوی چەواشەکردنی میدیاییەوە، دەگۆڕێت بۆ چەکێکی کوشندە کە بنەمای پێکەوەژیان و متمانەی کۆمەڵایەتی وێران دەکات. هۆشیاری تاک و ڕەتکردنەوەی بەدواداچوونی کوێرانەی پەیامەکان، تاکە قەڵایە بۆ پاراستنی مێشک و ئازادییەکانمان لەم سەردەمە دیجیتاڵییەدا کە تێیدا زانیاری بووەتە کاڵایەکی خێرا بۆ گۆڕینی ئاراستەی بیرکردنەوەی کۆمەڵگە، و پاراستنی سەربەخۆیی فکری کۆمەڵگە لەسەر شانی تاک بە تاکی ڕۆشنبیران و ناوەندە زانستییەکان هەڵوەستەیەکی مێژوویی و نیشتمانییە.

کارزان عزیز




ئایا ناوی ئەربیل لە ئەربائیلۆی ئاشوورییەوە هاتووە؟.. بێوار ڕەسوول ( سوداد ڕەسوول)

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




ڕاوە کچ.. نەوزاد بەندی

  

چەندین بیریاری گەورەی وەک گالیلۆ و ئەنگڵز و شارڵ فۆریێ و کارڵ مارکس لەو باوەڕەدان ژن هەرگیز نابێتە لەشفرۆش و بە سروشتی خۆی حەزی لە پاکیزەیی وپاشان دایکایەتییە، ئەوە پیاوە بێ شەرەفەکانن لە خشتەی ئەبەن و برسی ئەکەن و ناچاری ئەکەن لەشی تەسلیم بکات..سیستمی سەرمایەداریی و بازرگانە بێ مۆراڵەکان، ژن ئەکەنە کەرەستەی چێژ و پۆڕن و کۆمپانیای بەدڕەوشتیی گەورەی لێ دروست دەکەن..
ئەڵێن مارلین مۆنرۆ، دوای ئەوەی کرا بە ئەستێرەی سێکس و وروژاندن لە هۆلیود، تەنانەت سەرۆکی ئەو کاتەی ئەمەریکا جۆن کێنیدی و براکەی بە جیا جیا ژوانی سێکسییان لەگەڵدا ئەبەست، لە ناکاو کوژرا ..ووتیان خۆی کوشت .. لە هەندێ لە بیرەوەرییەکانیدا، ئەڵێت : خۆزگە له لادێیەکی دوورە دەست بوومایە، هیچ کەسێک نەیناسیمایه، دایک بوومایه و منداڵەکانم پەروەردە بکردایە ..!
ئەمەیە سروشتی ڕاستەقینەی ژن، ئیتر لە هەر پلە پۆستێکا بێ، لە هەر لوتکە و نشێوێکدا بێ..
کە پڕۆسەی هاوسەرگیرییش ئەنجام ئەدات و ئەبێتە خاوەنی منداڵ، هەموو خولیا و حەز و خۆشییەکانی لە منداڵەکانیدا ئەبینێتەوە و .. حەزی سێکسی تێدا کاڵ ئەبێتەوە، بۆیە پیاوە بێ شەرەفەکان ئەکەونە بۆڵە بۆڵ و سەرەتاتکێ و خیانەتکردن .. ئێ بنەچەی ئافرەت پاکیی و بەخێوکردنی مناڵەکانێتی، نەک لەشفرۆشیی و شوێن کەوتنی سێکس و پیاوە ناشیرینە ڕەزاقورسە ملیۆنێرەکان..
یەکێک لە هۆکارەکانی بێ ئیشیی و دانەمەزراندنی گەنجان، بۆ ئەوە ئەگەڕێتەوە ڕاوکردنی کچۆڵەکان لە لایەن کەڵتەکۆنە ناشیرینەکانی دەسەڵات و دۆلارەوە، ئاسان بێ..
کاتێ بە لێشاو کچە ناسک و نازدارەکان ئەبنە ڕاگەیاندنکار و پێشکەشکاری کەناڵە حیزبییەکان، نە لە خۆشی حیزبە و نە لە عەشقی ڕاگەیاندنە و نە حەزیش ئەکەن بەو شێوەیە دەربکەون و جەماوەر بیانبینێ، بەڵکو بە هۆی برسێتیی و بێ هیوایی و نائومێدکردنیانە لە لایەن دەسەڵاتێکی هەوەسبازی ڕەشۆکییەوە .. ئەو شیرینانەی کە ئەکەونە داوی کەڵتە کۆنە مافیا سمێڵ بۆیاخکراوە قێزەونەکانەوە، لە بنچینەدا فەرهادەکانیان بێ ئیش و کار و نائومێد کراون .. یان لە شەڕە ناوخۆکاندا شەهید کراون ..یان بە عەرەبانەیەکەوە لە هەوڵی پەیدا کردنی پارووە نانێکدان بۆ دایک و باوک و خوشک و براکانیان .. یان لە بارەگای حیزبێکدا بە نانەسکیی بوون بە پاسەوان.. یان لە هەندەران تۆز دەکەن و هەندێکیشیان لە ئاوی ئیجەدا خنکاون .. ئەو خەجە نازدارانەی لە ڕاگەیاندنەکاندا وەک ماسی خەمگین دەردەکەون و لە پشت پەردەیشەوە قولاپی سەد بازرگانی دز و گەندەڵ و نیشتمانفرۆش بەرزفتی کردوون .. سەد سیاسی ناوگەڵ ئاڵۆشاویی، تۆڕی خۆی بۆ هەڵداون و ناچاری شەوجێییان کردوون بە دیار چرچ ولۆچیی و دەم و فڵقیی لیکاویی و چڵماوییانەوە ..سیامەندەکانیان لە ژێر ئەشکەنجەی دەروونیی و ئابوریی و بیر و باوەڕدا، عەقڵیان لە دەست داوە و لەسەر شەقامەکان کارتۆن کۆدەکەنەوە .. یان لە کەمپێکی بۆگەن و شێداری ئەوروپادا، بە مەمرە و مەژی، تەمەنیان بەڕێکرد و سەریان سپی بوو، نەبوونە خاوەن ڕەگەزنامە و پاسپۆرت و دۆلار تا بگەڕێنەوە بۆ لای خەجی ناسک و نازداریان ..ئەو خاتووزینە نازدارانەی ناچارکراون ببنە گێڵفرێند یان ژنی کاتیی و نهێنی سیاسییە سەرخۆشە پیر و پەککەوتە و ڤیاگرا قوتدەرەکان، ئەسڵەن قێزیان لە دەم و قەپۆزیی چڵماویی و .. وورگی ئاوساو و غازات و دەوالی و فتق و ناسۆر و مایەسیریی ئەو ملیاردێرانە دێتەوە، بەڵام چی بکەن ؟ کاکە مەمەکانیان لە حەمەدۆک خراپتر ئاوارەی شاخ و پێدەشت و چۆڵ و سەحرا کراون ..خۆیان لە کاکەمەمەکانیان برسیتر و بێ گوزەرانتر، ئەوانیش لە خاتووزینەکانیان بەلەنگازتر و هەژار و قەلەندەرتر و سەرگەردانتر ..
بێ ئیشکردن و دانەمەزراندن و هەڵفڕاندنی لاوان بۆ ئەوروپا و شام و شیراز، ڕاوکردنێکی بێویژدانانەی خەزاڵەکانی له پشتەوەیە ..
بڕوانە، ئەوەی جوان و ناسک و نازدار بێ، لەناو کادیلاک و ڕۆسڕایس و سەرا و قولە و کۆشکەکانیاندا بەند کراون و .. تەسلیم کراون و .. کراون بە کەرەستەی چێژ و حەز و ئارەزووی پیرەمێردە دز و جەردەکانی نیشتمان ..
بڕوانە ڕاگەیاندنەکان، وەک بەردەم کۆمپانیای پلەی بۆی وان، هەرچی نازدار و دەلالی نیشتمانە، تیایاندا دیل و کۆتی سەرۆک عەشرەتە ڕەشۆکییە چاوبرسییە هەرگیز تێرنەخۆرەکانن .. ئەوانەی لە مێژە عەقڵیان کردووە بە قوربانی غەریزەی وورگ و ناوگەڵیان ..
بڕوانە، شار و کۆڵانە کۆن و پرۆتکاوەکانی شار، جوانێکیان تیا نەما لەگەڵ خۆر ئاوابوونا چاوەڕێی شاسوارە باڵا بەرزە شان و شەپێلک ڕۆستەمێکەی بکات .. هەموویان بوونە پێدەشتی کارمامزە کوژراوەکان .. بوونە خزمەتکار و کەنیزەک و قەتیسماوی کەوڵەکۆنە سیخنە ڕیخنە لێخنەکان ..
ئیدی شتێک نییە بەناوی داستانی عەشق .. شاعیرەکان درۆ ئەکەن .. ئاواز دانەر و گۆرانیبێژەکان سەریان دای لە بەرد .. هەرچی جوانیی و دەلالییە لەبەر پێی حەربا و بزنمژۆکەکانی دزیی و گەندەڵیدا، وەک شوشەی عەتر شکاون ..ڕژاون ..تێکەڵ چڵماوی فیاگرا و کێم جەراحەت بوون.
درۆ ئەکەن، هیچ شاسوارێ نەماوە لە ئاوزەنگی ئەسپە شێ بدات و . .ئێوارانێ بچێتە جێ ژوان .. کچە بێرێکان هەموو بوون بە کچەمۆدێل و ..بە جی کڵاس و شوقە و موچەی بندیوار ڕامکران ..بوون بە خۆبەخش لە کۆمپانیا و دامەزراوە عەشارییە حیزبییە بنەماڵەییەکاندا ..بوونە کاوێژکار و ڕاوێژکار و بێهۆشکاری شەوە سوورەکانی کۆشکە دزراوەکان .
نیشتمانێ سندوقی خانەنشینیی و شێرپەنجەی تێدا تاڵان بکرێ، چۆن ئەو هەموو بەژن زراف و دەم شلیک و سنگ هەنار و هەرمێ و لیمۆیە تاڵان و بڕۆ ناکرێن ؟؟ ..
دەلالۆ .. دەلالۆ ..دەلالۆ ..
​ئەی وەی حەیرانم بەو حەیرانەی،

حەیران دەبی بەهارێ بێ و،

بارانێ بە لێزمە و خەفەف ببارێ،

کێو و کەمەر شین ببن، مەڕ و ماڵ بێنە خوارێ.

​ئەی وەی دە لێم بگەڕێن، با حەیرانێ بڵێم بە دەنکێ زەردو،

کچێ دەبێ بریندار هەیە برینی بە زەرب بێ، سەری بپێچێ بە بەرد و بە هەرد و،

دەبێ ئەمن بریندارم، برینم دەستکاری کچە هەولێرییەکی چاوڕەش و خاڵ لەگەرد و.

​ئەی وەی با بچینە سەر گردی هەولێرێ،

تەماشای ناو دەشتێ بکەین، بڕوانینە خوارێ،

یارم کراسی کەتانی لەبەردایە، بەسەر پەنجەی پێیاندا دەڕوات و خاڵیان دەنۆڕێ.

​مالک بابۆ بێوەژنێ مەخوازن، بێوەژن ماڵوێرانییە،

کچە هەولێرییان بخوازن، با باڵابەرز و چاوڕەش و لێوئال بێ،

کە دەڕۆی لەگەڵیدا، دڵت دەساوێتەوە لە گشت دەرد و پەژارێ




بەربەستە عەقڵییەکان و لایەنگرییە مەعریفییەکان: کاتێک مێشک ڕێگری لە خۆی دەکات.. نووسینی: کارزان عزیز

مێشکی مرۆڤ هەمیشە وەک ئاشناترین و لە هەمان کاتدا ئاڵۆزترین پەناگەی بڕیاردان ناسراوە، وا باوە کە دەتوانێت ملیۆنان کردار و لێکدانەوەی خێرا لە چرکەیەکدا ئەنجام بدات، کە ئەمەش بە دڵنیاییەوە لە خێرایی و توانای پێشکەوتووترین کۆمپیوتەری سەردەمیش تێپەڕ دەبێت. بەڵام ئەم خێرایی و پێشکەوتنە مێشک بێگەرد ناکات لە کەموکوڕی و هەڵەی سروشتی، بەو پێیەی سیستمی دەماریی مرۆڤ بۆ ئەوە دیاری نەکراوە کە هەمیشە لە ڕوانگەی لۆژیکی پەتبووەوە شیکاری بۆ ڕووداوەکان بکات، بەڵکو لە پێناوی پاراستنی وزە و ڕزگاربوون لە ماندووبوونی بەردەوام، مێشک هەمیشە پەنا بۆ کورتەبڕی هزری دەبات. ئەم کورتەبڕانەش لە زۆربەی کاتەکاندا دەبنە هۆی دروستبوونی لادان و هەڵەی کوشندە لە بڕیارە چارەنووسسازەکانی ژیاندا، کە مرۆڤ بە بێ ئەوەی هەستی پێ بکات، دەکەوێتە ناو بازنەیەک لە بڕیاری نالۆژیکییەوە.
پێش ئەوەی قووڵتر بچینە ناو ناساندنی ئەم لایەنگرییە مەعریفییانە، پێویستە لە ڕووی زانستی و زاراوەناسییەوە جیاوازیمان هەبێت لە نێوان دوو چەمکی جیاواز کە زۆر جار لەلایەن خوێنەرانەوە تێکەڵ دەکرێن؛ یەکەمیان بەهەڵەبردنی لۆژیکی کە بریتییە لە جۆرێک لە هەڵە یان فێڵکردن لە شێوازی بەڵگەهێنانەوەدا کە وا دەکات بابەتێک لە ڕواڵەتدا بە ڕاست و پتەو دەربکەوێت لە کاتێکدا لە بنەڕەتدا پووچ و هەڵەیە. دووەمیان لایەنگری مەعریفییە کە پێکهاتەیەکی قووڵترە و بریتییە لە تێکچوون و کەموکوڕییەکی ڕاستەقینە و ناوەکی لە پڕۆسەی بڕیارداندا، کە بەهۆی کێشەکانی بیرگە، فشارە کۆمەڵایەتییەکان، شیکارییە هەژمارییە هەڵەکان، یان دروستکردنی هەستێکی درۆینە بۆ ڕووداوەکانی داهاتوو دروست دەبێت. هەندێک لە زاناکانی دەروونناسی کۆمەڵایەتی پێیان وایە کە دەشێ ئەم لایەنگرییانە لە کاتی مەترسیدا وەک میکانیزمێکی خێرا بۆ مانەوە کار بکەن، بەڵام لە ژیانی هاوچەرخدا زۆر جار بەرەو هەڵەی گەورەمان دەبەن.
دیارترین ئەم لایەنگرییە مەعریفییانە کە مرۆڤ لە ژیانی رۆژانەیدا و بێئاگایانە دەکەوێتە ناو تەڵەیانەوە، فرەوان و هەمەجۆرن؛ لەوانە لایەنگریی پشتڕاستکردنەوە کە تێیدا مرۆڤ لە ڕووی دەروونییەوە حەز دەکات هەمیشە هاوڕای ئەو کەسانە بێت کە هەمان جیهانبینی و باوەڕی ئەویان هەیە. مرۆڤ بە شێوەیەکی نائاگایی حەز دەکات تەنها سەردانی ئەو دەزگا و پلاتفۆرمانە بکات کە کۆکن لەگەڵ هزریدا، و بە شێوەیەکی بەرنامەبۆکراو خۆی لەو دەزگایانە دەدزێتەوە که دژی تێڕوانینەکانیانن. سکینەر ئەمە بە ناتەبایی مەعریفی دەناسێنێت و پێی وایە مرۆڤ هان دەدات بۆ پەنابردنە بەر ئەو بۆچوونانەی کە لەگەڵ ڕای پێشینەیدا گونجاون، تەنانەت ئەگەر ڕای دژبەر ڕاستیش بێت. لە سەردەمی ئەمڕۆدا، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ئەڵگۆریتمەکان ئەم دیاردەیەیان زۆر زیاتر قووڵ کردووەتەوە.
لە پاڵ ئەمەشدا، لایەنگری کۆمەڵەی ناوەکی وەک مەیلێکی خێڵەکی سروشتی و زگماکی دەردەکەوێت بۆ لایەنگریکردنی بێمرجانەی ئەو کەس و گروپەی کە مرۆڤ خۆی تێیدا ئەندامە، چ لە ئاستی خێزان، گروپ، یان نەتەوە و پارتدا. ئەوەی جێی سەرنجە، ئەم لایەنگرییە بەستراوە بە هۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسینەوە کە ناسراوە بە تەنۆلکەی خۆشەویستی، و کاریگەرییەکی دووانەیی هەیە؛ واتە لە لایەکەوە متمانە و هاوسۆزی لەناو گروپەکەدا دروست دەکات، و لە لایەکی ترەوە دەبێتە هۆی گومان و بێمتمانەیی توند بەرانبەر بە بێگانەکان و کەسانی دەرەوەی کۆمەڵەکە، کە ئەمەش دەرەنجام دەبێتە هۆی بەرزکردنەوەی بەهای گروپی خۆی بە بێ بنەما و سووکایەتیکردن بە ئەوانی تر.
هەروەها بەهەڵەبردنی قومارچی یەکێکی ترە لەو کەموکوڕییە هزرییانەی کە تێیدا مرۆڤ پشت بە ڕووداوەکانی ڕابردوو دەبەستێت بۆ پێشبینیکردنی داهاتوو لەو بارودۆخانەی کە لە بنەڕەتدا سەربەخۆن. بۆ نموونە، کاتێک دراوێکی کانزایی چەند جارێک هەڵدەدەیت و هەمیشە لایەکی دێتەوە، مێشک وا بیر دەکاتەوە کە لە جاری داهاتوودا مەرجە لایەکەی تری بێت، لە کاتێکدا زانستی ئەگەرەکان سەلماندوویەتی کە هەر هەڵدانێک ڕووداوێکی سەربەخۆیە و پێشینەکەی هیچ کاریگەرییەکی لەسەر نییە. ئەم هەڵە دەروونییە هۆکاری سەرەکیی ئالوودەبوونە بە قومار و باوەڕهێنان بەوەی بەخت هەمیشە لە بەرژەوەندیی ئەودا دەشکێتەوە. هاوکات بیانووی پاش کڕین میکانیزمێکی دەروونییە کە تێیدا مرۆڤ کاتێک شتێکی گرانبەها یان بێکەڵک دەکڕێت، بۆ ئەوەی دان بە هەڵەی بڕیارەکەی خۆیدا نەنێت، پاساو و لۆژیکی ساختە بۆ کڕینەکەی دەهێنیتەوە تاوەکو هاوسەنگیی دەروونیی خود بپارێزێت و لە سەرزەنشتی خود دوور بکەوێتەوە، کە دەروونناسان ئەمە بە نەخۆشیی ستۆکهۆڵمی کڕین نادەن.
لە لایەکی ترەوە، پشتگوێخستنی ڕێژەی ئەگەر وای لێ دەکات کە مرۆڤ ترسی زێدەڕۆی هەبێت لەو شتانەی کە مەترسییەکی کەمیان هەیە، وەک ترسان لە فڕۆکە، لە کاتێکدا مەترسییە گەورە و کوشندەکان وەک ڕووداوی هاتوچۆی ئۆتۆمۆبیل کە ساڵانە ملیۆنان قوربانی هەیە پشتگوێ بخات، کە کاس سەنستاین ئەم دیاردەیە بە فەرامۆشکردنی ئەگەرەکان ناو دەبات و دەڵێت مرۆڤ لەو شتانە دەترسێت کە تەنها لە ڕووی دەروونییەوە قورس دیارن نەک لە ڕووی ئاماریی ڕاستەقینەوە. لە هەمانبەردا، لایەنگری هەڵبژاردەی چاودێریکراو وای لێ دەکات کە مرۆڤ هەست بە زۆربوونی لەمڕادید لە شتێک بکات کە تازە سەرنجی ڕاکێشاوە، وەک کڕینی ئۆتۆمۆبیلێکی نوێ کە وای لێ دەکات وا هەست بکات شەقامەکان پڕ بوون لەو جۆرە، لە کاتێکدا ژمارەیان نەگۆڕاوە و تەنها مێشکی مرۆڤەکە ئێستا زیاتر تیشکی خستووەتەسەر.
سەبارەت بە لایەنگری دۆخی ئێستە، ئەمە ترسێکی قووڵە لە گۆڕانکاری و پەسندکردنی هێشتنەوەی بارودۆخەکە بە شێوەی ئێستەی خۆی بە بێ گوێدانە پێویستیی ڕاستەقینە بە چاکسازی، کە لە سیاسەت و ئابووریدا زۆر باوە و وەک بەربەستێک لەبەردەم پەرەسەندنەکاندا دەوەستێت. هەروەها لایەنگری هەنووکە دژواریی تێڕامانە لە ئایندە و تەنها تەرخانکردنی هەموو سەرنجەکان بۆ چێژ و بڕیارەکانی ساتی ئێستا، کە دەبێتە هۆی نائارامیی ئابووری و دوورکەوتنەوە لە پاشەکەوتکردن یان پابەندبوون بە نەخشەی تەندروستیی درێژخایەنەوە.
لە کۆتاییی ئەم زنجیرە بەربەستانەدا، لایەنگری بیرکردنەوەی نەرێنی وای لێ دەکات کە مێشکی مرۆڤ هەمیشە بایەخێکی قووڵتر بە هەواڵ و ڕووداوە خراپەکان بدات بەراورد بە لایەنە ئەرێنییەکان، وەک ئەوەی ستیڤن پینکەر ئاماژەی پێ دەکات کە سەرەڕای دابەزینی ڕێژەی توندوتیژی لە جیهاندا، خەڵک هێشتا باوەڕیان وایە جیهان بەرەو دۆزەخ دەچێت. لە تەنیشت ئەمەشەوە، کاریگەری مێگەل وا دەکات تاک سەربەخۆییی هزریی خۆی لەدەست بدات و شوێن تەوژمی گشتی بکەوێت بە بێ بوونی بەڵگەی لۆژیکی، کە ئەمەش فاکتەری لاوازیی ڕاپرسییەکانە. هەروەها لایەنگری خستنەپاڵ وای لێ دەکات کە مرۆڤ بیرکردنەوە و ترسی خۆی بخاتە پاڵ دەوروبەری بەو پێیەی هەمووان هەمان شت بیر دەکەنەوە (لایەنگری کۆدەنگی ساختە). دواجار، کاریگەری لەنگەرگرتن بەراوردکردنی شتەکانە تەنها لەسەر بنەمای ئەو زانیارییە سەرەتایییەی کە لەبەردەستیدایە، وەک بەکارهێنانی نرخی بەرز و داشکاندنی ساختە لە فرۆشگاکاندا بۆ خەڵەتاندنی مێشکی کڕیار.
ئەم لایەنگرییە مەعریفییانە هەموویان پێکەوە نەخشەیەکی ڕوون لە کەموکوڕییەکانی بیری مرۆڤ نیشان دەەن، و تێگەیشتن و ناسینی قووڵی ئەم بەربەستانە دەتوانێت ڕێگە خۆش بکات بۆ ئەوەی لە داهاتوودا هۆشیارانەتر و لەسەر بنەمای لۆژیکێکی پتەو بڕیار لەسەر ژیان و چارەنووسمان بدەین.

سەرچاوە
https://gizmodo.com/the-12-cognitive-biases-that-prevent-you-from-being-rat-5974468
https://arabatheistbroadcasting.com/essay/042730253484




بۆمبی بێدەنگ: زیرەکی دەستکرد و هەڵوەشاندنەوەی مێشکی مرۆڤ.. ڕزگار ئاکرێی


لە دەستبەسەرداگرتنی دیجیتاڵییەوە بۆ چەکێک لە خزمەتی سەرمایە و ڕاستڕەوی توندڕەو، یان ئامرازی ئازادی؟

رویەکی پڕهاوار و رویەکی بێدەنگ و یەک مەترسی

ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین دەستبەسەرداگرتنی مرۆڤایەتی لەلایەن ڕۆبۆتەکانەوە نییە لەو جۆرەی کە سینەما لە فیلمە بێشومارەکاندا وێنای کردووە. ئەمە مۆدێلێکی جیاوازی کۆنتڕۆڵی دیجیتاڵییە کە لەسەر ئۆتۆماتیکی و بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد و ئەلگۆریتمەکان بۆ بەڕێوەبردنی بەشە گەورەکانی ژیانی ڕۆژانە بنیات نراوە و کۆمەڵگاکان زیاتر ملکەچی سیستەم و کۆمپانیا و ئامێرە زیرەکەکان دەکات.
بەڵام لەدەستدانی کۆنتڕۆڵی ئەم سیستەمانە تەنیا ڕووخساری بەرزی مەترسیەکەیە. ئەو ڕوخسارە لە ژێر فشاری کێبڕکێی نێوان زلهێزەکان و کۆمپانیا مۆنۆپۆلی سەرمایەدارییەکاندا بە خێرایی گەشە دەکات، خێراتر لەوەی یاسا و کۆمەڵگا و دامەزراوە پەروەردەییەکان بتوانن پەیڕەوی بکەن. لێرەدا کرۆکی مەسەلەکە دەکەوێت: مەترسیەکە لەوەوە ناوەستێت کە ئەم سیستەمانە لە کۆنتڕۆڵ دەربچن، چونکە لە نێو پەیوەندییەکانی خاوەندارێتی و کێبڕکێی توندی سەرمایەداریدا پەرەیان پێداوە کە ئەگەری ئەم جۆرە خلیسکانانە زیاتر دەکات و تێچوونی لەسەر خەڵک چەند ئەوەندە دەکات.
ڕوخساری ترسناکتر زۆر بێدەنگترە لە ژێر پێکهاتەی سەرمایەداریدا کە زیرەکی دەستکرد پەرە پێدەدات و بەکارهێنانەکانی ئاراستە دەکات، یارمەتیدەرە بۆ شێوەکردنی هۆشیاری ملیاران کەس، سەرنج و ڕەفتاریان بە شێوەیەک ئاراستە دەکات کە خزمەت بە لۆژیکی مۆدێلی سەرمایەداری بکات [1]. لە هەمان کاتدا کێبڕکێی نێوان مۆنۆپۆلی دیجیتاڵی سەرمایەداری و زلهێزەکان، لە غیابی سنوور و یاسای کاریگەردا، لەوانەیە گەورەترین زیان بە مێشکی مرۆڤ بگەیەنێت و ئەگەر گەشەپێدان و بڵاوکردنەوەی بەم خێراییە و بەبێ پاسەوانی پێویست بەردەوام بێت، زیرەکی دەستکرد بکاتە چەکی کۆکوژی بەکۆمەڵ.
ئەم نیگەرانیانە چیتر تەنها لە ڕەخنەگرانەوە سەرچاوە ناگرن. لە چەندین بۆنەدا، لەوانە ئەو کەیسەی کە TIME ئاشکرای کرد ، سیستەمێکی زیرەکی دەستکرد لە کۆنتڕۆڵ دەرچوو و هێرشی کردە سەر سیستەمەکانی تر. چەند ڕۆژێک دواتر، نزیکەی 1400 ئەندازیار کە لە کۆمپانیا گەورەکانی AI کاریان دەکرد داواکارییەکی هاوبەشیان واژۆ کرد کە داوای ئامرازی تەکنیکی و میکانیزمی بەڕێوەبردنی نێودەوڵەتی دەکەن بۆ ڕێکخستنی خێرایی پەرەسەندنەکەی. ئەو سکاڵایە حاڵەتێکی تاک نەبوو، چونکە بەردەوام هۆشداریی لە توێژەرانی ئەو بوارەوە دەگات کە گەشەسەندنی خێرا لەوانەیە بەتەواوی لە کۆنترۆڵی مرۆڤ دەربچێت.
ڕاپۆرتی نێودەوڵەتی سەلامەتی AI [4]، کە لەلایەن زیاتر لە 100 شارەزا بە پاڵپشتی زیاتر لە 30 دەوڵەت و رێکخراوی نێودەوڵەتی ئامادە کراوە، هۆشداری دەدات کە مۆدێلەکان دەستیان کردووە بە جیاوازی کردن لە نێوان ژینگەی تاقیکردنەوە و بەکارهێنانی ڕاستەقینە و خۆلادان لە میکانیزمەکانی هەڵسەنگاندن و ڕێگەدان بە توانا مەترسیدارەکان بەبێ ئەوەی بدۆزرێتەوە. هەروەها هۆشداری دا کە کارمەندەکانی AI ئاستی مەترسی بەرز دەکەنەوە چونکە سەربەخۆ کار دەکەن، ئەمەش دەستێوەردانی مرۆڤ پێش ئەوەی زیان ڕووبدات قورس دەکات. مەترسی گەورە هەیە کە سیستەمەکانی AI خۆیان گەشە پێبدەن و لە کۆنتڕۆڵ دەربچن و ڕۆڵێکی گەورەتر بگێڕن لە بەڕێوەبردن و کۆنتڕۆڵکردنی مرۆڤەکان لەوەی کە پێشتر پلانی بۆ دانرابوو.
دەیان هەزار کەس، لەنێویاندا زانایانی پێشەنگ لەو بوارەدا، بەیاننامەیەکی نێودەوڵەتییان واژۆ کردووە [5] کە داوای قەدەغەکردنی پەرەپێدانی “سوپەر زیرەکی” دەکەن تا ئەو کاتەی کۆدەنگییەکی زانستی دەبێت لەسەر ئەوەی کە بتوانرێت بە سەلامەتی و لەژێر کۆنتڕۆڵدا بەدەست بهێنرێت، لەگەڵ قبووڵکردنی فراوانی کۆمەڵایەتی، لە کاتێکدا توێژەران دەستیان لە کار کێشاوەتەوە [6] لە کۆمپانیا گەورەکانی دیجیتاڵ وەک ناڕەزایی دەربڕین بەرامبەر بە پەرەپێدانی سیستەمەکانی AI و ئەولەویەتەکانی.
هیچ کەسێک نکۆڵی لەو ئەگەرە گەورەیە ناکات کە زیرەکی دەستکرد پێشکەشی دەکات. چەندین ساڵ توێژینەوە لە دۆزینەوەی دەرمان کۆدەکاتەوە، پێکهاتەی پرۆتین ئاشکرا دەکات کە دەیان ساڵە زانایان بەزاندووە، وردی دەستنیشانکردنی پزیشکی بەرز دەکاتەوە و ڕێگە دەدات نەخۆشییەکان لە قۆناغە سەرەتاییەکاندا بگیرێن کە ژیان دەپارێزن، گۆڕانی کەش و هەوا مۆدێل دەکات و هۆشداری دەدات لە کارەساتەکانی پێش ڕوودان، بەربەستەکانی زمان لە ڕێگەی وەرگێڕانەوە دەشکێنێت و زانیاری دەخاتە بەردەستی ئەو کەسانەی کە ماوەیەکی زۆرە بێبەش کراون، ژیانی ڕۆژانە و پیشەیی بۆ ملیۆنەها کەس ئاسان دەکات، و دەرگا دەکاتەوە بۆ خزمەتگوزارییەکان کە لەوانەیە کێشە چارەسەرنەکراوەکان چارەسەر بکەن.
هەر ئەو دەستکەوتانە پرسیارەکە قورستر دەکەن، چونکە ئەم وتارە مشتومڕی لەسەر ئەم توانایانە ناکات. بابەتەکەی ئەوەیە کە کێ خاوەنییەتی، کێ ئاراستەیان دەکات، خزمەتی بەرژەوەندییەکانی کێ دەکەن، و چۆن بەکاردەهێنرێن.
پێش ئەوەی زیاتر بڕۆین، پێویستە سێ چین کە بە شێوەیەکی ڕۆتینی تێکەڵ دەکرێن جیا بکرێنەوە. یەکەمیان “پۆلێنکردن و ئەلگۆریتمی پێشنیارکردن” کە بڕیار دەدات چی لەبەردەمماندا دەربکەوێت و چی لە ئێمە بپارێزرێت. دووەمیان “پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان” و مۆدێلی بازرگانییان لەسەر ئابووری سەرنج بنیات نراوە، واتە گۆڕینی کات و داتای بەکارهێنەران بۆ قازانج. سێیەمیان “ئامرازەکانی AI بەرهەمهێنراو” کە جێگەی مرۆڤ لە نووسین، شیکردنەوە و بڕیارداندا دەگرێتەوە.
هەر چینێک میکانیزم و کاریگەری تایبەت بە خۆی هەیە، جیاواز لە ئەوانی تر، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم سێ چینە ئەمڕۆ لە دەستی هەمان کۆمپانیا مۆنۆپۆلی سەرمایەداریدا تێکەڵ دەبن و گوێڕایەڵی تاکە لۆژیکی کەڵەکەبوون دەبن.
ئاڵۆزییان هێشتا قووڵترە چونکە زیرەکی دەستکرد ئێستا هەرسێکیان لە یەک کاتدا بەڕێوە دەبات: ئەلگۆریتمی پۆلێن و پێشنیار خۆیان بوونەتە مۆدێلی AI، مۆدێلی بازرگانی پلاتفۆرمەکە لەلایەن AI بەڕێوە دەبرێت لە ئامانجگرتنی بەکارهێنەران، پێوانەکردنی هەڵسوکەوتیان و پێشبینیکردنی، و ئامرازە بەرهەمهێنەرەکان خودی زیرەکی دەستکردن. لەبەر ئەوە من ئەوان بە نزیکی بەیەکەوە بەستراوە، و بۆچی جیاکردنەوەیان شیکارییە نەک ڕاستەقینە، کە وادەکات خوێندنەوەیان بەیەکەوە پێویستییەکی عەقڵی بێت.

ئاراستەکردنی هۆشیاری بۆ چەسپاندنی کەلتووری سەرمایەداری نیولیبرال

لەپاڵ بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد بۆ زیادکردنی قازانج، پتەوکردنی کۆنتڕۆڵی ئابووری و سیاسی و بەهێزکردنی سەرکوتی دیجیتاڵی، ئەم تەکنەلۆژیایە بەشێوەیەکی سیستماتیک بەکاردەهێنرێت بۆ شێوەپێدان و ئاراستەکردنی هۆشیاری تاکەکەس، بە ئامانجی بەهێزکردنی کەلتووری سەرمایەداری و بەهاکانی نیولیبراڵی. لە ڕێگەی شیکردنەوەی داتا و هەڵسوکەوتی بەکارهێنەر، پۆلێنکردن و پێشنیارکردن کۆنتڕۆڵی ناوەڕۆکی پیشاندراو لە پلاتفۆرمەکاندا دەکەن، و بۆ خواردنی تاکەکان دروستکراون کە خزمەت بە ڕوانگەی سەرمایەداری و سیاسەتەکانی دەکات.
ئەم مەیل لەگەڵ فراوانبوونی ئەم پلاتفۆرمانە چەسپێنراوە. بەگوێرەی راپۆرتی یەکێتی نێودەوڵەتی پەیوەندییەکان [7]، نزیکەی سێ لەسەر چواری دانیشتوانی جیهان ئێستا بەکارهێنەری ئینتەرنێتن کە لە یەک ساڵدا زیاتر لە 240 ملیۆن بەکارهێنەر زیادیکردووە. ئەم فراوانبوونە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ هەوڵی کۆمپانیا قۆرخکارەکان و زلهێزەکان بۆ گەیاندنی ئینتەرنێت بۆ هەموو گۆشەیەکی جیهان و بەتایبەتی بۆ وڵاتانی باشوور [8]، تەنانەت لەو ناوچانەی کە ئاوی پاک و کارەبا و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانیان نییە، چونکە ئەولەویەتی وەبەرهێنان بۆ هەر شتێک بێت کە بازاڕ فراوانتر بکات پێش ئەوەی پێداویستی خەڵک دابین بکات، بە ئامانجی زۆرترین قازانج و بەهێزکردنی دەسەڵات و داگیرکردنی ئەو ناوچانە بە دیجیتاڵی.
ئەمە مەرج نییە مانای ئەوە بێت کە هەموو ئەم بەکارهێنەرانە دەکەونە ژێر کاریگەری ئەپڵیکەیشنەکانی AI، هەرچەندە ئەو بنچینەیە فراوانتر دەکات کە ئامێرەکە لەسەری کار دەکات.
پێکهاتەی خاوەندارێتی سەرمایەداری و مۆدێلەکانی قازانج پاڵ بە ئەلگۆریتمەکان دەنێت بۆ ئەولەویەتی دانانی ناوەڕۆک کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی بازاڕ و کۆمپانیا مۆنۆپۆلەکان دەکات و ئەلگۆریتمەکان دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی هەژموونی کەلتووری سەرمایەداری. لە ڕێگەی ئەم میکانیزمەوە، هۆشیاری کۆمەڵ بەرە بەرە بەرەو قبووڵکردنی ئەم بەهایانە وەک سروشتی و حەتمی دەڕوات، بە ئامرازی نەرم و زیادکراو و هەستپێنەکراو، تا ئەو ڕادەیەی کە زۆربەی بەکارهێنەرانی ئەم بەکارهێنانە، بە بەشەکانی چەپیشەوە، وەک ئامرازێکی بێلایەن سەیریان دەکەن. بەم شێوەیە ئەم ئامێرە یارمەتیدەرە بۆ پتەوکردنی هەژموونی سەرمایەداری، بۆ بەهێزکردنی ملکەچی جەماوەر بۆ سیستەمی ئێستا، و پەراوێزخستنی چەپ و ئەلتەرناتیڤە پێشکەوتووەکان، کە هەڕەشە لە هۆشیاری نەوەکانی داهاتوو و توانایان بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و ڕێکخستن بۆ هێنانەکایەی گۆڕانکاری دەکات.

هەڵوەشاندنەوەی تواناکانی مرۆڤ، ئالوودەبوون بە دیجیتاڵ و قووڵکردنەوەی نامۆبوون
ئەم هەڕەشەیە دەگاتە هەڵوەشاندنەوەی توانا عەقڵییەکانی تاکەکەس، و لێرەدا پرسیارەکە لە چینی ئەلگۆریتمەکانەوە دەڕوات کە ئەوەی دەیبینین ئاراستە دەکات بۆ چینی ئامرازەکانی AI کە لە بیرکردنەوەدا بۆ ئێمە دەوەستێت. سەرەڕای بەرزکردنەوەی زیرەکی دەستکرد وەک ڕێگایەک بۆ ئاسانکردنی ژیان و بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنان، توێژینەوە زانستییەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە پشتبەستن بە بیرکردنەوە پەیوەندی بە قووڵبوونەوەی هۆشیاری ڕووکەشەوە و لاوازبوونی تواناکانی مرۆڤەوە هەیە.
بەگوێرەی توێژینەوەیەکی توێژەرانی پەیمانگای تەکنەلۆجیای ماساچوستس [9]، پشت بەستن بە ئامرازەکانی نووسینی AI چالاکی مێشک کەم دەکاتەوە و یادەوەری و هەستی خاوەندارێتی بەسەر بیرۆکەکانی خۆیدا لاواز دەکات. توێژەران ئەم دیاردەیەیان ناوناوە “قەرزی مەعریفی”، واتە مرۆڤ توانای مێشکی لە داهاتوو وەردەگرێت لە بەرامبەر ئاسوودەیی لە ئێستادا.
بەهەمان شێوە، توێژینەوەیەک کە لە گۆڤاری Societies بڵاوکراوەتەوە دەریخستووە کە بەکارهێنانی زۆری ئامرازەکانی AI پەیوەندی بە لاوازبوونی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە هەیە لە ڕێگەی میکانیزمی “دابەزاندنی مەعریفی”، واتە ڕاسپاردنی بیرهێنانەوە و شیکردنەوە بۆ ئامێرەکان لەجیاتی ئەنجامدانی مێشک، بەتایبەتی لەنێو گەنجاندا، کە ئەگەری ئەوە زیاد دەکات کە نەوەیەکی نوێ توانای شیکردنەوەی سەربەخۆیان کەمتر بێت.
توێژینەوەیەک لەلایەن توێژەرانی زانکۆی کالیفۆرنیا [11]، کە بە پشت بەستن بە داتای زیاتر لە شەش هەزار منداڵ لە پرۆژەیەکی گەشەی مێشکی هەرزەکاراندا ئەنجامدراوە، دەریخستووە ئەو منداڵانەی کە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان زۆرترین بەکاردەهێنن، خوێندنەوە و وشەگەل و یادەوەری دابەزینێکی بەرچاویان تۆمار کردووە. ئەو توێژینەوەیە تایبەتە بە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانەوە، بەڵام ئەو میکانیزمە کە دیاری دەکات، گواستنەوەی هەوڵی مێشکی بۆ شاشەکە، هەمان میکانیزمە کە لە ئامرازەکانی AI دا کار دەکات، و لەوێ قووڵتر کار دەکات، چونکە ئەو ئامرازانە ئەرکی بیرکردنەوە خۆیان دەگرنە ئەستۆ.

ئەم بابەتە تەنها لە تاقیگەکاندا نییە. ئەنجامەکانی پرۆگرامی هەڵسەنگاندنی نێودەوڵەتی قوتابیان [12]، کە لە 8ی ئەیلولی 2026 بڵاوکرایەوە، وێنەکەی گەیاندە ئاستی تەواوی سیستەمی پەروەردە. لە دانیمارک، قوتابیانی قوتابخانە خراپترین ئەنجامیان تۆمار کرد، دابەزینی ئاستی بەدەستهێنانی یەکسان بە لەدەستدانی ساڵێکی خوێندنی تەواو، کە حکومەت بە قەیرانێکی پەروەردەیی مەترسیدار وەسفی کرد کە پێشبینی دەکرا. ئەم دابەزینە هاوکات بوو لەگەڵ فراوانبوونێکی گەورە لە بەکارهێنانی ئامێرە دیجیتاڵییەکان و زیرەکی دەستکرد لە ناو پۆلەکاندا، هەرچەندە پەیوەندی هۆکاری زۆر ئاڵۆزە و ناکرێت بۆ یەک هۆکار کورت بکرێتەوە.
هەمان وێنە لە 43 وڵاتدا دووبارە دەبێتەوە کە دەستکەوتەکان بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە، و ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری [13] پەیوەندییەک لەنێوان ئەم دابەزینە و بەرزبوونەوەی کاتی شاشە و بەکارهێنانی AI و کەمبوونەوەی خوێندنەوەی ئازاد دەدۆزێتەوە، هۆشداری دەدات لەوەی کە مەترسیدارترین توخمی لەناوبردنی ئەو بەهرەیانەدایە کە لە سەردەمی زیرەکی دەستکرددا زۆر گرنگن، واتە هەڵسەنگاندنی زانیاری، بەستنەوەی چەندین سەرچاوە و بیرکردنەوەی شیکاری و ڕەخنەیی.

ئەم دابەزینە کاریگەری لاوەکی نییە. لە پشتیەوە چینی دووەم هەیە، مۆدێلی قازانجی پلاتفۆرم کە لەسەر ئالوودەبوونی دیجیتاڵی بنیات نراوە. پلاتفۆرم و ئەپڵیکەیشنەکانی دیجیتاڵ کە بە زیرەکی دەستکرد کار دەکەن تەنها خزمەتگوزاری بەخۆڕایی نین کە لە خۆشەویستی بۆ بەکارهێنەرەکانیان پێشکەش دەکرێن. ئەوان ئامرازێکن کە بە ئەنقەست بەکاردەهێنرێن بۆ بەهێزکردنی پشتبەستن بە هەڵسوکەوت و بیرکردنەوە، کە تێیدا داتای گەورە بەکاردەهێنرێت بۆ تێگەیشتن لە هاندانی خەڵک و دەستکاریکردنیان بە شێوەیەک کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی کۆمپانیاکان و زلهێزەکان بکات. سەرمایەداری وەبەرهێنان لە تەکنیکەکاندا دەکات کە بە شێوازی جۆراوجۆر هەڵسوکەوتی ئالوودەبوون هان دەدات بۆ گەرەنتی تێکەڵبوون لەگەڵ پلاتفۆرمەکان، و پرۆسەکە دەبێتە بازنەیەکی داخراو کە قازانج لەسەر حسابی تەندروستی دەروونی و دەستکەوتی پەروەردەیی بەرهەم دەهێنێت، بەتایبەتی لە نێو نەوەی گەنجدا.
لەسەر ئەم بنەمایە، نامۆبوونی مرۆڤ بە شێوەی دیجیتاڵی بەرهەم دەهێنرێتەوە. تاک لە توانا عەقڵی و داهێنەرەکانی دابڕاوە و خۆی دەدۆزێتەوە بە ئامێرێکی تەکنیکی کە توانای کار و بیرکردنەوەی سەربەخۆی لێ داماڵێت، هەروەک چۆن کرێکار لە ژێر دەسەڵاتی سەرمایەداریدا لە بەرهەمەکەی دوور کەوتووەتەوە. لەوانەیە وردە وردە ببنە ژێر کاریگەری ئەلگۆریتمەکان کە کارلێکەکانی ڕۆژانەیان ئاراستە دەکەن و بڕیار دەدەن چی دەخوێننەوە و سەیری دەکەن، چۆن بیر دەکەنەوە، چۆن دەنووسن و چۆن پەیوەندی دەکەن، کە پشتبەستنیان بە سیستەم و کۆمپانیا و دەوڵەتەکانی ژێر کۆنترۆڵی سەرمایە و هێزەکانی چەوساندنەوە و دیکتاتۆری قوڵتر دەکاتەوە.

جۆرێک لە کۆیلایەتی دیجیتاڵی خۆبەخشانە و لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ
ئەگەر ئالوودەبوونی دیجیتاڵی ڕوونی بکاتەوە کە چۆن مرۆڤ ڕادەکێشرێت بۆ ناو ئەم ئامێرە، پرسیارێکی قورستر دەمێنێتەوە: بۆچی قبوڵی دەکەن لەکاتێکدا هەست دەکەن ئازادانە هەڵدەبژێرن؟ ئەم چەوساندنەوەی سایکۆلۆژییە جگە لە دەربڕینێکی زاڵبوونی چینایەتی زیاتر نییە کە زیرەکی دەستکرد لە ئامرازێکی تەکنەلۆژیاوە بەرەو ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی شێوازەکانی کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری و ڕۆشنبیری لە ژێر سیستەمی سەرمایەداریدا قووڵتر دەکات.
ئەوەی ئەم زاڵبوونە مەترسیدارتر دەکات کاراکتەری خۆبەخشییەتی، کە تاکەکان لە ڕێگەی دەستکاریکردنی ئەلگوریتمی و فشاری بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد لە کار و ژیانی ڕۆژانەدا پاڵیان پێوە دەنرێن بۆ ناو ئەم “کۆیلایەتی دیجیتاڵی” بەبێ زۆرەملێ، لە ژێر وەهمی کۆنتڕۆڵ و هەڵبژاردندا، لە کاتێکدا بڕیارەکانیان بەرەو ئەو ڕێگایانە دەڕوات کە پێشوەخت ئامادە کراون و خزمەت بە سەرمایە دەکەن و توانا عەقڵی، ڕۆشنبیری و پیشەییەکانیان لاواز دەکەن.
ئەم تێکەڵبوونە وەک ئازادی تاک بەبازاڕ دەکرێت. هەرکەسێک ئەم ئەپڵیکەیشنانە بەکار بهێنێت بە ئارەزووی خۆی دەیکات، و هەرکەسێک حەزی لێنەبێت دەتوانێت مۆبایلەکەی بکوژێنێتەوە. لەسەر ئەم بنەمایە زۆرێک لە تیۆریزانی نیولیبرال هەر دەستێوەردانێک لە بازاڕی دیجیتاڵدا ڕەت دەکەنەوە، وەک باوکایەتی بەرامبەر تاکەکان و زەوتکردنی هەڵبژاردنی کەسیان مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن.
لەگەڵ ئەوەشدا ئازادی کە مەرجەکانی خاوەندارێتی ئەو کەسە نییە کە بەکاری دەهێنێت بەهیچ شێوەیەک ئازادی نییە. تاک ئەلگۆریتمی هەڵنەبژاردووە کە ئەو شتانەی دەیبینێت ڕیزبەند دەکات، بەشداری نەکردووە لە داڕشتنی ئەو بەرنامەیەی کە لەلایەن خاوەنکارەکەی، قوتابخانەی منداڵەکانی، بانک و دەزگاکانی دەوڵەتەوە بەسەریدا سەپێنراوە، وە هەرگیز ڕاوێژی پێنەکراوە لەسەر مۆدێلی قازانج کە سەرنج و کات و ڕەفتاریان دەگۆڕێت بۆ کاڵایەکی قازانجبەخش.
ئەمە ئازادی هەڵبژاردنە لە نێوان ئەو شتانەی کە سەرمایە لەبەردەمیاندا دانراوە، نەک ئازادی بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە لە سەرەتاوە چی لەبەردەمیاندا دادەنرێت.
لێرەدا هەڵوێستی چەپ لەگەڵ لیبرال بەش دەکات، چونکە کێشەکە پاراستنی تاک لە خۆی نییە. ئەوە ململانێیە لە بڕیاردان لەسەر ژێرخانی دیجیتاڵی لە خاوەندارێتی و دیزاینی ئەلگۆریتمەکان، سەرچاوەی داتا و مۆدێلەکانی قازانج دەخاتە ژێر دەسەڵاتی و چاودێری دیموکراتی کۆمەڵگا. ئازادی ڕاستەقینە کاتێک دەست پێدەکات کە خەڵک خاوەندارێتی لە هەلومەرجەکانی ژیانیان بە کۆمەڵ دەکەن، نەک کاتێک هەڵبژاردنیان پێشکەش دەکرێت، یەک بە یەک، لە نێوان بەدیلەکان کە بەبێ ئەوان دروست دەکرێن.
ئەوەی لەسەر ئاستی تاک ڕوودەدات لە ئاستی مرۆڤایەتی بەگشتی خۆی دووبارە دەکاتەوە. کاتێک مرۆڤ ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بڕیارە بچووکەکانی خۆی بەدەست ئەلگۆریتمەکانەوە دەدات، بڕوا بە ئازادی و هەڵبژاردن دەکات، کۆمەڵگاکان بڕیارە گەورەکانیان بەدەستەوە دەدەن هاوتەریب لەگەڵ سیستەمە دیجیتاڵییەکان کە نە چاودێری دەکەن و نە لێی تێدەگەن.
کەواتە ملکەچکردنی مرۆڤایەتی بۆ ئامێر چیتر بابەتی تێڕوانینی فەلسەفی نییە. لەنێو پێشکەوتنەکانی زیرەکی دەستکرد و نەبوونی پاسەوانی یاسایی نێودەوڵەتی و ناوخۆیی کاریگەر بۆ بەڕێوەبردنی ئەو ئامێرە ڕاستەقینەتر بووە، و کاتێک سنووری بەرنامە بۆ داڕێژراوی خۆی تێپەڕاند، لەوانەیە ببێتە ئامێرێک کە بڕیاری چارەنووسساز دەدات و بەسەر مرۆڤایەتیدا دەسەپێنرێت بەبێ چاودێری ڕاستەقینەی مرۆڤ.
لە ژێر سەرمایەداریدا، زیرەکی دەستکرد گەشەی پێدراوە بۆ خزمەتکردنی کەڵەکەبوونی سەرمایە و ملکەچی لۆژیکی کێبڕکێ و زاڵبوونە کە وادەکات لەدەستدانی کۆنتڕۆڵی سەرمایە دیمەنێکی ڕاستەقینە و جدی و ئەگەری وێرانکەر بێت.
هۆکارەکە لە هەردوو حاڵەتەکەدا هەمان هۆکارە. نەبوونی خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و چاودێری دیموکراتی جەماوەری وادەکات تاک کۆنتڕۆڵی هۆشیاری و بڕیارەکانی خۆی لەدەست بدات و هەمان نەبوونی وادەکات مرۆڤایەتی کۆنتڕۆڵی مەترسیدارترین ئامرازی لەدەست بدات کە تا ئێستا دروستی کردووە. کۆیلایەتی دیجیتاڵی خۆبەخشانە و لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ دوو ڕووی یەک غیابی یەکن.

زیرەکی دەستکرد لەوانەیە ببێتە چەکی کۆکوژ
ئەم مەترسییە کەمتر نییە لە هەموو شێوازەکانی پێشووی خزمەتکردن بە سەرمایە، چونکە پێشبڕکێی شێتانەی نێوان جەمسەرەکانی سەرمایەداری و زلهێزەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی زیرەکی دەستکرد، لە غیابی یاسا و یاسای توند و تیژی نێودەوڵەتی و ناوخۆییدا، تۆوی لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ و گۆڕینەکەی بۆ ئامرازی لەناوبردنی بەکۆمەڵ هەڵدەگرێت کە هەڕەشە لە داهاتووی مێشکی مرۆڤ دەکات، نەک تەنها جەستە و موڵکی مرۆڤ.
لەسەر ئاستی سەربازی، ئەم پێشبڕکێیە وەک پێشبڕکێیەکی چەکداری ڕاستەقینە دەردەکەوێت کە چەکی سەربەخۆ، فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی سەربەخۆ، ڕۆبۆتی شەڕکەر و سیستەمی ئامانج و بڕیاردانی سەربازی لە کوشتن و لەناوبردندا دەگرێتەوە. توێژەران هۆشداری دەدەن لەوەی کە ئەم سیستەمانە لەوانەیە تێکبشکێن کاتێک لە ژینگەی تاقیکردنەوەوە دەگوازرێنەوە بۆ بارودۆخی جەنگی ڕاستەقینە، کە لەوانەیە هەڵە و بڕیاری پێشبینی نەکراو و کارەساتی بەرفراوان بەرهەم بهێنێت. ئەم مەترسیە گریمانەیی نییە. سیستەمەکانی AI لە کۆنتڕۆڵ دەرچوون لەو حاڵەتانەی کە ڕاگەیەندراون و دۆکیۆمێنت کراون، لەوانە مردنی ژمارەیەکی زۆر لە هاوڵاتیانی مەدەنی بەهۆی چەکەکانی سیستەمەکانی AI، بابەتێک کە لە خوارەوە دەگەڕێینەوە بۆی، و لەوانەیە چەند سیستەمێکی تریش هەبن کە هەرگیز ئاشکرا نەکراون.
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو وێرانکارییەی کە زیرەکی دەستکرد دەیهێنێت، لە سنووری جەنگ و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکاندا ناوەستێت. ئاستێکی تری هەیە، دەنگێکی بێدەنگتر و درێژتر. چەکی ئەتۆمی بەستراوەتەوە بە بەکارهێنانی سەربازی ڕاستەوخۆ، تا ڕادەیەک بینراو، و بە حسابات و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییە ڕاگەیەنراوەکان بەڕێوە دەبرێت، و مەترسییەکانیان سنووردار بوو بۆ ساتی تەقینەوە و ئەوەی بەدوایدا هات.
بە پێچەوانەوە، لە ئاستی هۆشیاریدا زیرەکی دەستکرد بە بێدەنگی کار دەکات و دزەدەکات بۆ وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانە، بۆ پەروەردە، کار، میدیا، خزمەتگوزاری و زۆربەی کەرتەکانی کۆمەڵگا. تواناکانی مرۆڤ لاواز دەکات، پشت بەستن بە سیستەمی دیجیتاڵی قووڵتر دەکاتەوە، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و سەربەخۆیی مەعریفی دادەخورێنێت، و چاودێری و دەستکاریکردنی ڕەفتار فراوانتر دەکات. لێرەدا وێرانکاری بێدەنگتر و بەربڵاوتر دەبێت، و کۆیلایەتی دیجیتاڵی خۆی دەبێتە جۆرێک لە چەکی کۆکوژ، چونکە مرۆڤ بە جەڵتەیەکدا ناکوژێت. ڕۆژ لە دوای ڕۆژ هۆشیاری، توانا و پەیوەندییەکانیان دەگۆڕێت. دوو ئاستەکە دوو ڕووی یەک چەکن: یەکێکیان جەستە لە ساتێکدا لەناو دەبات، ئەوی تریان مێشک لە کاتی پشوودا هەڵدەوەشێنێتەوە.
ئەگەر ئەم دوو ئاستە پێکەوە کۆبکەینەوە، مەترسیەکە تەنها لە بەرهەمهێنانی چەکی کوشندەتر نییە، بەڵکو بە یەکسانی لە دووبارە شێوەکردنی مرۆڤ و کۆمەڵگادایە کاتێک گەشەکردن و بڵاوکردنەوەی زیرەکی دەستکرد دەکەوێتە ژێر لۆژیکی قازانج، پێشبڕکێ، قۆرخکاری و کۆنتڕۆڵ. زیرەکی دەستکرد لەوانەیە هەڕەشە لە توانای مرۆڤ بکات بۆ تێگەیشتن، هەڵبژاردن، شیکردنەوە و بڕیاردان، و لەوانەیە ئەو توانایە بە بارمتە بەجێبهێڵێت بۆ ئەو سیستەمانەی کە لە سەرەتاوە بۆ خزمەتکردنی ڕکابەری جیۆپۆلەتیکی و قازانج بنیات نراون نەک خزمەتی خەڵک.
هەر لەبەر ئەم هۆیەشە سەدان توێژەری پێشەنگی AI، لەنێویاندا ئەو کەسانەی کە یارمەتیدەر بوون لە بنیاتنانی ئەم بوارە، بەیاننامەیەکی کورتیان واژۆ کرد [16] کە تیایدا هاتووە: “کەمکردنەوەی مەترسی لەناوچوونی AI دەبێت ئەولەویەتی جیهانی بێت شانبەشانی مەترسییەکانی تری کۆمەڵایەتی وەک پەتا و جەنگی ئەتۆمی.”
کاتێک مەترسیدارترین تەکنەلۆژیا لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەبێتە کارتێک لە دەستی کێبڕکێی جیۆپۆلەتیکی و سەربازی سەرمایەداری لە نێوان جەمسەرە گەورەکاندا، بەبێ هیچ برێکی یاسایی و کۆمەڵایەتی و دیموکراسی ڕاستەقینە، مەترسی لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ نامێنێت و هەڕەشە بۆ سەر هۆشیاری تاک نامێنێت و دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر داهاتووی کۆمەڵگا و مرۆڤایەتی بەگشتی.

کۆمپانیا دیجیتاڵییەکان و زیرەکی دەستکرد لە خزمەتی ڕاستڕەوی توندڕەودا
بڵاوکردنەوەی زیرەکی دەستکرد لە خزمەتی سەرمایە ناوەستێت لە مانا ئابووری و کەلتوورییە گشتیەکەیدا. درێژ دەبێتەوە بۆ هاوپەیمانییەکی ڕاستەوخۆ و پەرەسەندن لە نێوان گەورەترین کۆمپانیاکانی دیجیتاڵ و ڕاستڕەوی توندڕەو و پڕۆژە سەربازی و سەرکوتکەرەکان لە سەرانسەری جیهاندا. یەکێک لە ڕوونترین دەربڕینەکانی ئەم هاوپەیمانێتییە مانیفێستەکەیە کە لە نیسانی 2026 لەلایەن Palantir Technologies بڵاوکرایەوە، کە من لە وتارێکی پێشتردا وەک دەربڕینی “فاشیزمی دیجیتاڵ” نووسیومە. بە ئاشکرا داوای چڕکردنەوەی دەسەڵات لە دەستی ئۆلیگارشی دارایی و تەکنەلۆژیادا دەکات کە دیموکراسی لیبرال بە بەربەستێک لەبەردەم زاڵبوونی خۆی دادەنێت، هەروەها بۆ بەشداری ئەخلاقی ئەندازیارانی دۆڵی سیلیکۆن بۆ خزمەتی ئامێری جەنگ و ئاسایش.
لە پشت ئەم پڕۆژەیەوە پیتەر تیل وەستاوە، دامەزرێنەری پالانتیر و یەکێک لە دیارترین سەرمایەدارانی دۆناڵد ترەمپ و جەی دی ڤانس، و تیۆریزانی تەوژمی “خێرایی” [17]، واتە بانگەوازە بۆ ئازادکردنی پەرەسەندنی تەکنەلۆژیا لە هەموو بەربەستێک هەرچۆنێک بێت تێچوونی کۆمەڵایەتی.
لەسەر ئەرزی واقیع، ئەم هاوپەیمانێتییە تەنها بە قسە و قسە محدود نابێت. بەگوێرەی ڕاگەیەندراوەکەی کۆمپانیاکە، پالانتیر هاوبەشییەکی ستراتیژی لەگەڵ “وەزارەتی بەرگری ئیسرائیل” واژۆ کردووە بۆ دابینکردنی ئامرازەکانی “شەڕ” بە هێزی AI، لەگەڵ پڕۆژەی نیمبوس [19] کە لەلایەن گووگڵ و ئەمازۆن بەڕێوە دەبرێت، هەروەها سیستەمی ئامانجکردنی ئەلگوریتمی وەک لاڤێندەر و ئینجیل [20]، کە لە لێکۆڵینەوە ڕۆژنامەوانییەکاندا ئاشکرا کرا، کە کوشتنی بەکۆمەڵ لە غەززە گۆڕی بۆ ئۆپەراسیۆنێکی ژمێریاری سارد کە ژیانی هاوڵاتیانی مەدەنی بۆ داتا کەم دەکاتەوە.

لە خودی ئەمەریکا و بەپێی بەڵگەنامەکانی رێکخراوەکانی مافی مرۆڤی ئەمەریکا، Palantir لە ڕێگەی سیستەمی ImmigrationOS داتا بۆ دەسەڵاتدارانی کۆچبەران و گومرگ دابین دەکات کە هەڵمەتەکانی دیپۆرتکردنەوەی زۆرەملێ و بەدواداچوونی چالاکوانان و خۆپیشاندەران خێراتر دەکات. بەم شێوەیە سەرکوتی دیجیتاڵی لە ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی هۆشیاری بە شێوەیەکی نەرم دەگۆڕێت بۆ هاوبەشێکی چالاک لە کوشتن و دەستبەسەرکردن و دیپۆرتکردنەوەدا.
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، ئیلۆن مەسک، خاوەنی پلاتفۆرمی X، ڕوونترین مۆدێلی کۆمپانیایەکی دیجیتاڵی پێشکەش دەکات کە راستەوخۆ لە خزمەتی ڕاستڕەوی توندڕەودا دانراوە. ئەو لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکەیەوە پاڵپشتییەکی بەرچاوی بۆ هێزە ڕەگەزپەرستەکانی ڕاستڕەو لە سەرانسەری جیهاندا کردووە، دواترینیان لە هەڵبژاردنەکانی ویلایەتی ساکسۆنی-ئەنهاڵتی ئەڵمانیا لە ئەیلولی 2026 دا و ئێستاش چالاکانە لە هەڵبژاردنەکانی بەرازیلدا دەستوەردەدات. توێژینەوەیەکی توێژەرانی AlgorithmWatch [23] بەڵگەی ئەوەی خستەڕوو کە چۆن X، بەهۆی خاوەندارێتی مەسک و کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەری، بووە بەهێزکەرێکی سەرەکی دەنگی خۆی و گوتاری خۆی بۆ پشتیوانیکردن لە ڕاستڕەوی توندڕەو لە سەرانسەری جیهاندا.
بەمەش وێنەکە تەواو دەبێت: ئەلگۆریتمەکان و زیرەکی دەستکرد لە خزمەتی سەرمایە و ڕاستڕەوی توندڕەو پێکەوە، لە ئاراستەی نەرمی هۆشیارییەوە بۆ هاوپەیمانی کراوە لەگەڵ دڕندەترین پڕۆژەی میلیتاریستی، سەرکوتکەر و ڕەگەزپەرستی لە جیهانی ئەمڕۆدا.

زیرەکی دەستکرد وەک ناوچەیەکی چینایەتی و ململانێی مەعریفی
بۆ هەموو ئەمانەی سەرەوە، هەڵەیە ئەگەر بکەوینە ناو “دیترمینیزمی تەکنەلۆژیای پێچەوانەوە” کە ئەلگۆریتمەکان وەک کارمەندێکی سەربەخۆ دادەنێت کە ڕاستەوخۆ هۆشیاری دروست دەکات، وەک ئەوەی سەرمایەداری تەکنەلۆژیا لەدایک بکات و تەکنەلۆژیا یەک هۆشیاری بە درێژایی هێڵێکی ڕاست لەدایک بکات. زیرەکی دەستکرد قەوارەیەکی هاوشێوە نییە تەنها لە دەستی سەرمایەدا. هەروەها ناوچەیەکی کراوەی ململانێی چینایەتی و مەعریفییە. لە هەمان کاتدا کە هەندێک کۆمپانیا و دەوڵەتی دیجیتاڵی سەرمایەداری بۆ زیادکردنی قازانج و سەرکوتکردن و ئامانج گرتن و کوشتن بەکاری دەهێنن، زانایانی کەش و هەوا بەکاری دەهێنن بۆ مۆدێلکردنی گۆڕانی ژینگە و ئاگادارکردنەوەی کارەساتەکانی، پزیشکەکان بۆ چارەسەری نەخۆشی بەکاری دەهێنن، چالاکوانان سوودی لێوەردەگرن بۆ وەرگێڕانی بابەتەکانی مافەکانی مرۆڤ و گەیاندنی دەنگی قوربانیان، و هێزەکانی چەپ، سەندیکاکان و بزووتنەوە کرێکارییەکان بەکاری دەهێنن بۆ پەرەپێدانی خەباتیان.
ئەم جیاکردنەوەیە پشتگیری ئەزموونی هەیە، چونکە ئەو بەڵگەیەی کە تۆمارەکان سوود وەردەگرن کاتێک بارودۆخەکە دەگۆڕێت، لە خوێندنی باڵا [24]، لە قوتابخانەکان [25] و لە شوێنی کاردا [26]، کە دەستکەوت و بەرهەمهێنان بەرز دەبێتەوە کاتێک سیستەمەکە وا لە بەکارهێنەر دەکات کارەکە بکات نەک لە شوێنی خۆیدا، و کاتێک چاودێری مرۆڤ و کۆمەڵایەتی لەسەر پرۆسەکە دەپارێزرێت. ئەو دوو مەرجە بڕیارێکی کۆمەڵایەتین، و ئەوەی خاوەندارێتی بکات و بڕیار بدات ئەو کەسەیە کە دایدەنێ. گرنگترین پرسیار هەر دەمێنێتەوە: کێ سوود لەم دەستکەوتانە وەردەگرێت؟ بەرزبوونەوەی بەرهەمهێنان مانای زیادبوونی بەهای زیادەی دەرهێنراو لە کاری کرێکاران بە دەست و مێشک، ژن و پیاو و زیرەکی دەستکرد لێرەدا چەوساندنەوە ناهێڵێت.

چڕتر و قووڵ دەکاتەوە، چونکە هەمان بەها بە کاری کەمتر و کاتی کەمتر بەرهەم دەهێنێت و جیاوازییەکە دەگۆڕێت بۆ قازانج. کەواتە پرسیارەکە ئەوە نییە کە ئایا بەرهەمهێنان بەرز دەبێتەوە، چونکە بەرز دەبێتەوە. پرسیارەکە ئەوەیە ئەو زیادەیە بۆ کوێ دەڕوات: بۆ کرێی ئەوانەی بەرهەمی دەهێنن، بۆ کورتکردنەوەی کاتژمێرەکانی کارکردنیان و باشترکردنی بارودۆخیان، یان بۆ قازانجی خاوەنکارانی سەرمایەدار. وەڵامەکە بە ئاشکرایە و دووەمە.
هەموو ئەمانە ڕوونترین شێوە لە بواری کاردا وەردەگرن، کە زیرەکی دەستکرد وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ نیشان دەدرێت کە بە ئارەزووی خۆی کارەکان دەگرێتە دەست. ئەو وێنەیە بەرگێکی ئایدیۆلۆژیایە کە ئەو ڕاستییە دەشارێتەوە کە هەر کارێک هەڵوەشێنراوەتەوە بڕیارێکە لە ژووری ئەنجومەندا دەدرێت، و گەورەترین خاوەنەکانی ئەم تەکنەلۆژیایە ئێستا باس لە دەستبەرداربوونی تەواوی ئەو پیشانە دەکەن کە دەیان ملیۆن کارمەند دادەمەزرێنن. تەنانەت لەو شوێنەی کە زیرەکی دەستکرد جێگەی کەس ناگرێتەوە، تەنها دیمەنی بەسە بۆ دیسپلین کردنی هەمووان، و کرێکاران کاتژمێری درێژتر، مووچەی کەمتر و چاودێری وردتر قبوڵ دەکەن لە ترسی دەرکردنیان. ئەمە سوپای یەدەگی کرێکارە لە شێوەی دیجیتاڵی.
سەرمایە تەنها پێویستە لە ئاسۆدا بە ئاشکرا بهێڵێتەوە بۆ لاوازکردنی چینی کرێکار لە سەودا، ڕێکخستن و مانگرتن. بێکاری لێرە چارەنووسی تەکنەلۆژیا نییە. ئەوە بڕیارێکی سەرمایە و ئەو تەکنەلۆژیایە کە کار هەڵدەوەشێنێتەوە، توانای کورتکردنەوەی رۆژی کارکردنە لە کاتێکدا مووچە دەمێنێتەوە و کاتی پشوودان فراوان دەبێت، ئەگەر بڕیار لە دەستی ئەوانەدا بێت کە بەها بەرهەم دەهێنن.
ئەمە ململانێی چینایەتییە بە تەواوی مانا، نەک دەرئەنجامێکی تەکنیکی بێلایەن. لە هەر ڕوویەکی ئەم تەکنەلۆژیایە تاقی بکەینەوە، زیان بگەیەنین، قازانج یان قازانج بکەین، وەڵامەکە هەموو جارێک دەگەڕێتەوە بۆ هەمان خاڵ: ئەوەی خاوەنی بێت بڕیار دەدات. ئەمە دووبارەبوونەوەی ڕێکەوت نییە. ئەلگۆریتمەکان لە جەوهەردا هاوکێشەی بیرکارین و هیچ چینێکی تایبەت بە خۆیان نییە، و ئەرکی کۆمەڵایەتی و سیاسی خۆیان لە پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانەوە وەردەگرن کە تێیدا کار دەکەن، وە لەو قەوارەیە کە خاوەنی داتاکان، تاقیگەکانی و سەنتەرەکانی پرۆسەکردنەکەیە، و بڕیار دەدات بۆ چ مەبەستێک کار بکەن و لە بەرژەوەندی کێدا کار بکەن.
لێرەدا دژایەتییەکی بنەڕەتی دێتە بەرچاو. زیرەکی دەستکرد بەرهەمێکی کۆمەڵایەتیە بە تەواوی مانا، لەسەر بنەمای زانیاری کەڵەکەبووی مرۆڤ و کاری ملیۆنەها کەس بنیات نراوە، لەگەڵ ئەوەشدا بەرهەمەکانی وەک موڵکی تایبەت لەلایەن ژمارەیەکی کەم مۆنۆپۆل و دەوڵەتەوە داگیر دەکرێن. ئەمە ناکۆکی نێوان کاراکتەری کۆمەڵایەتی بەرهەمهێنان و دەستبەسەرداگرتنی تایبەتی ئەنجامەکانییە، کە ئەمڕۆ لە پێشکەوتووترین هێزی بەرهەمهێنان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بەرهەم دەهێنرێت. کێشەی بنەڕەتی کەمتر لە خودی ئامێرەکەدایە وەک لە خاوەندارێتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی دیجیتاڵی و کۆنتڕۆڵکردنیان و هەر ئەمەشە کە شەڕەکە لە زەمینەی گلەیی کردن لە تەکنەلۆژیا دەگوازێتەوە بۆ گۆڕەپانی خەباتی چینایەتی.

دەرئەنجام و ئەرکەکان: بەرەو زیرەکی دەستکرد لە خزمەتی مرۆڤایەتیدا

ئەگەر ئەم دینامیکە بەردەوام بێت بەبێ وەڵامدانەوەی کۆمەلایەتی لەسەر بنەمای هۆشیارییەکی چەپ و پێشکەوتووخواز و ماف و بەبێ یاسا و یاسای نێودەوڵەتی و ناوخۆیی کە دادپەروەری و شەفافیەتی دیجیتاڵی مسۆگەر بکات و لە چوارچێوەی پێکهاتە کۆمەڵایەتی و جەماوەرییەکاندا دابنرێت، ئەوا زیرەکی دەستکرد وردە وردە لە ئامرازێک لە دەستی سەرمایەداریدا دەگۆڕێت بۆ سیستەمێک کە جێگەی کارە بنچینەییەکانی مێشکی مرۆڤ دەگرێتەوە و ژیانی ڕۆژانەی پێ بەڕێوە دەچێت. ئەمە لە ڕێگەی بەکارهێنانی زۆر لە ڕادەبەدەری ئەپڵیکەیشنی دیجیتاڵی و زیرەکی دەستکرد لە زۆربەی بوارەکانی ژیانی پیشەیی و کەسیی ڕۆژانەدا دەستی پێکردووە.
ئەوەی ئەمڕۆ ڕووبەڕوومان دەبێتەوە هیچ چارەنووسێکی تەکنەلۆژیا نییە کە پێشوەخت نووسراوە. ئەوە بەرهەمی هەڵبژاردنی سیاسی و ئابوورییە کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی سەرمایە دەکات، و دەتوانرێت ڕووبەڕوو ببێتەوە، هەرچەندە قورس بێت. کۆنتڕۆڵکردنی زیرەکی دەستکرد، ڕێکخستنی ئەلگۆریتمەکان و خستنەژێر چاودێری دیموکراتییانە بەرپرسیارێتییەکی کۆمەڵە کە پێویستی بە کار و ڕێکخستنی چەپ، پێشکەوتووخواز و ماف هەیە لەسەر ئاستی جیهانی، لەگەڵ بەرەوپێشبردنی بەدیلی دیجیتاڵی کۆمەڵایەتی و بەشداربووانە کە توانای بیرکردنەوەی سەربەخۆ و کاری بەکۆمەڵ بۆ خەڵک دەگەڕێننەوە، وە کە ئەپڵیکەیشنی دیجیتاڵی دەکاتە ئامرازی یاریدەدەر کە خزمەتی مێشکی مرۆڤ دەکات نەک جێگرەوەی.
بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە، کار پێویستە بۆ دانانی ژێرخانی داتا لە ژێر بەرژەوەندی گشتی، بەڕێوەبردنی دیموکراتی و لێپرسینەوەی کۆمەڵایەتی، گۆڕینی ئەلگۆریتمەکان لە “سندوقی ڕەش” داخراو بۆ نەرمەواڵەی سەرچاوە کراوە بۆ پێداچوونەوە بە کۆمەڵ و پێداچوونەوەی سەربەخۆ، بۆ سەپاندنی شەفافییەت لە دیزاینی مۆدێلەکان و سەرچاوەکانی ئەو داتایانەی کە لەسەری ڕاهێنراون. ئەم تەکنەلۆژیایە هەروەها دەبێت بۆ خزمەتکردنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگا و بەشداریکردن لە دابەشکردنی سامان، ڕێکخستنی بەرهەمهێنان، چارەسەری نەخۆشی، بەرەنگاربوونەوەی هەژاری و بەدەستهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی ئاراستە بکرێت.
بەبێ ئەم جۆرە میکانیزمانە، داواکاری بۆ یاسا، چاودێری و ڕێنمایی گشتی و ناتەواو دەمێنێتەوە و تەکنەلۆژیا بە بارمتە دەمێنێتەوە بۆ ژمارەیەکی کەم لە کۆمپانیا مۆنۆپۆلی سەرمایەدارییەکان و هێزە گەورەکان. بە پێچەوانەوە، لە ڕێگەی خاوەندارێتی کۆمەڵایەتی، بەرپرسیارێتی و بەدیلی هەرەوەزی، دەتوانرێت زیرەکی دەستکرد لە لۆژیکی قۆرخکاری و قازانج دەربهێنرێت و بیگۆڕین بۆ بەرژەوەندی گشتی و ئامرازێک بۆ ئازادی مرۆڤ و خزمەتکردن بە مرۆڤایەتی، نەک ئامرازێک بۆ کۆیلەکردنی مرۆڤایەتی.


سەرچاوەکان
1 – AI و کۆمەڵگا – سەرنج هەموو ئەو شتانەیە کە پێویستیان پێیەتی: زانستی ناسین و ئابووری سیاسی (تەکنەلۆژیا) سەرنجدان لە مرۆڤ و ئامێردا
https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-025-02400-z
2 – کات – چۆن OpenAI کۆنتڕۆڵی مۆدێلێکی AI لەدەستدا و چی پێویستە بگۆڕدرێت
https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/
3 – هەنگاوی سنوور – بەیاننامەیەک لە 1,386 کارمەندی کۆمپانیاکانی AI سنوور
https://www.pacingthefrontier.com/
4 – ڕاپۆرتی نێودەوڵەتی سەلامەتی AI – ڕاپۆرتی نێودەوڵەتی سەلامەتی AI 2026
https://internationalaisafetyreport.org/publication/international-ai-safety-report-2026
5 – پەیمانگای داهاتووی ژیان – لێدوان لەسەر زیرەکی https://superintelligence-statement.org/

6 – ئەلجەزیرە – “کارەساتێکی جیهانی”: بۆچی شارەزایان هۆشداری دەدەن لە مەترسییەکانی AI؟
https://www.aljazeera.com/news/2026/2/15/why-are-experts-sounding-the-alarm-on-ai-risks
7 – ITU – ژمارەی بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت لە جیهاندا زیادیکردووە، بەڵام جیاوازییەکان دابەشبوونی دیجیتاڵی سەرەکی قوڵتر دەکاتەوە (Facts and Figures 2025)
https://www.itu.int/en/mediacentre/Pages/PR-2025-11-17-Facts-and-Figures.aspx
8 – مایکل کوێت (SSRN) – کۆلۆنیالیزمی دیجیتاڵی: ئیمپراتۆریەتی ئەمریکا و ئیمپریالیزمی نوێ لە باشووری جیهان
https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3232297
9 – MIT Media Lab – مێشکت لەسەر ChatGPT: کەڵەکەبوونی قەرزی مەعریفی لەکاتی بەکارهێنانی یاریدەدەری AI بۆ ئەرکی نووسینی
وتار https://www.media.mit.edu/publications/your-brain-on-chatgpt/
10 – کۆمەڵگاکان (MDPI)، مایکل گێرلیچ – ئامرازەکانی AI لە کۆمەڵگا: کاریگەرییەکان لەسەر دابەزاندنی باری مەعریفی و داهاتووی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی
https://www.mdpi.com/2075-4698/15/1/6
توێژینەوەیەک دەریدەخات ئەو منداڵانەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەکاردەهێنن نمرەی کەمتریان لە تاقیکردنەوەی خوێندنەوە و یادەوەری
هەیە https://www.opb.org/article/2025/10/13/social-media-use-linked-to-lower-reading-memory-scores-in-preteens/
12 – The Local Denmark – “قەیران”: قوتابیانی قوتابخانەی دانیمارکی خراپترین ئەنجامیان تۆمار کرد لە خوێندن و بیرکاری
https://www.thelocal.dk/20260908/crisis-danish-results-in-reading-and-maths-worst-ever-in-new-pisa-poll
13 – Euronews – تواناکانی خوێندنەوە و بیرکاری قوتابیان لە سەرانسەری جیهاندا دابەزیوە لەگەڵ بەرزبوونەوەی دیجیتاڵیزەکردن، توێژینەوەیەکی PISA دەریدەخات
https://www.euronews.com/my-europe/2026/09/08/pupils-reading-and-maths-skills-slump-across-the-world-as-digitalisation-soars-pisa-study-
14 – خوێندنی سیاسەت، ڕۆبێرت چیسنال – کۆیلایەتی دیجیتاڵی، کاتی هەڵوەشاندنەوە؟
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01442872.2020.1724926
15 – Creati AI – لەناوبردنی ئۆتۆماتیکی یەکتر: پێشبڕکێی چەکی AI لە نێوان ئەمریکا و چین لە جیهاندا
زیادی https://creati.ai/ai-news/2026-04-12/us-china-ai-arms-race-autonomous-weapons-military/
16 – سەنتەری سەلامەتی AI – بەیاننامەیەک لەسەر مەترسی لەناوچوونی AI
https://aistatement.com/
17 – گاردیان – پیتەر تیل لە کۆنگرەی نەتەوەیی کۆمارییەکان، تەمووزی 2016
https://www.theguardian.com/technology/2016/jul/21/peter-thiel-republican-convention-speech
18 – ئەلشەبەکە – AI بۆ جەنگ: تەکنەلۆژیای گەورە تاوان و داگیرکاری ئیسرائیل بەهێز
دەکات https://al-shabaka.org/briefs/ai-for-war-big-tech-empowering-israels-crimes-and-occupation/
19 – ناوەندی سەرچاوەکانی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ – ئەمازۆن، گووگڵ و مایکرۆسۆفت سووتەمەنی دەستدرێژی سەربازی ئیسرائیل دەکەن لە شەڕی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە، لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن
https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/amazon-google-microsoft-fuel-israeli-military-aggression-in-israels-war-on-gaza-investigation-reveals/
20 – سەنتەری سەرچاوەی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ – گوایە پالانتیر توانای بە ئامانجگرتنی AI ی ئیسرائیل دەدات لە کاتی شەڕی ئیسرائیل لە غەززە و نیگەرانی لە تاوانەکانی جەنگ دروست
دەکات https://www.business-humanrights.org/es/%C3%BAltimas-noticias/palantir-allegedly-enables-israels-ai-targeting-amid-israels-war-in-gaza-raising-concerns-over-war-crimes/
21 – ئەنجومەنی کۆچبەرانی ئەمریکی – ICE بۆ بەکارهێنانی سیستەمی نوێی AI لەلایەن Palantir بۆ بەدواداچوونی جموجۆڵی کۆچبەران
https://www.americanimmigrationcouncil.org/blog/ice-immigrationos-palantir-ai-track-immigrants/
22 – لێبوردنی نێودەوڵەتی ئەمەریکا – گرێبەستەکانی Palantir Technologies نیگەرانی مافەکانی مرۆڤ بەرز دەکاتەوە پێش ئەوەی NYSE ڕاستەوخۆ بخرێتە لیستی
https://www.amnestyusa.org/press-releases/palantirs-contracts-with-ice-raise-human-rights-concerns-around-direct-listing/
23 – AlgorithmWatch – کاریگەری ماسک: کاریگەری X لەسەر هەڵبژاردنەکانی ئەڵمانیا
https://algorithmwatch.org/en/the-musk-effect/
24 – Scientific Reports, Kestin et al. – مامۆستای تایبەتی AI باشترە لە فێربوونی چالاک لە پۆلدا: RCT دیزاینێکی نوێی توێژینەوە لە چوارچێوەیەکی پەروەردەیی ڕاستەقینەدا دەناسێنێت
https://www.nature.com/articles/s41598-025-97652-6
25 – بانکی جیهانی – لە تەختەی چاکەوە بۆ چاتبۆت: هەڵسەنگاندنی کاریگەری AI بەرهەمهێنەر لەسەر دەرئەنجامەکانی فێربوون لە نەیجیریا
https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/15e1ff08-15ae-4f7a-b2a8-d146e6c113ee/full
26 – ئێن بی ئاڕ ، ئێریک برینجولفسۆن ، دانیێل لی و لیندسی رایمۆند – بەرهەمهێنەری AI لە کاردا
https://www.nber.org/papers/w31161




لە کۆمەڵی کراوەوە بۆ توتالیتاریزمی نوێ.. ئەکرەم سەعید

لە ڕوانگەی شیکاریی هاوچەرخەوە، وا دەردەکەوێت کە دیموکراسیی لیبڕاڵی ئێستا بەرەو وەرچەرخانێکی پێکهاتەیی دەچێت، لە ڕێگەی سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی ئامرازەکانی هەژموونی دەسەڵاتی توتالیتاری. ئەم دیاردەیە لە مەیلی پەرەسەندنی دەسەڵاتە ڕۆژئاواییەکان بۆ لاوازکردنی گەرەنتییە دەستوورییەکان و مافە کۆمەڵایەتییەکان ڕەنگدەداتەوە، کە لە ئەنجامی خەباتە مێژووییەکان بەدەستهاتوون، بە ئامانجی دامەزراوەییکردنی چاودێری و بەرتەسککردنەوەی فەزای ئازادی و یەکسانی گشتی. لەم چوارچێوەیەدا، لیبڕالیزمی نوێ دوورخستنەوەیەکی ئایدۆلۆژیی ڕێکخراو پەیڕەو دەکات، کە لەسەر بنەمای پۆلێنکردنی خۆکارانەی تێڕوانینە جیاوازەکان لە ژێر ناونیشانی ”دوژمنانی کۆمەڵی کراوە” بۆ شەرعیەتدان بە پەراوێزخستنیان وەستاوە؛ ئەمەش ستراتیژییەکە کە لە ڕووی پێکهاتەییەوە هاوشێوەی سیستمە ستەمکارەکانە کە لەسەر بنەمای شەیتانکردنی ئۆپۆزسیۆن و کورتکردنەوەی لە چوارچێوەی قاڵبە باوەکاندا بۆ پاساودانی گۆشەگیری و سزای سۆسیۆ-پۆلیتیکی (کۆمەڵایەتی-سیاسی). ئەم ئاڕاستەیە بە شێوەیەکی ئەزموونی لەو نزیکبوونەوە ئەمنییانەدا دەردەکەوێت کە دەوڵەت ڕووبەڕووی جووڵانەوە ناڕەزایەتییە گەورەکانی وەک ”هێلەک زەردەکان” و خۆپیشاندانی کرێکاران دژی هەموارکردنەوەی یاسای خانەنشینی لە فەرەنسا بووەوە، لەگەڵ سنووردارکردنی جووڵانەوەکانی هاوسۆزیی دژ بە جەنگی سەر غەزە. ئەم گۆڕانکارییانە جەخت لەسەر پەیوەندیی مەرجداری توند لە نێوان قەیرانە پێکهاتەییەکانی سەرمایەداریی درەنگوەخت و گەڕانەوەی سیستمە بۆرژوازییەکان بەرەو بەسەربازیکردنی دەوڵەت و گرتنەبەری بژاردەی جەنگ دەکەنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی گۆڕینی یۆتۆپیای کۆمەڵی کراوە بۆ واقیعی کۆمەڵە داخراوەکان کە لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی ئەمنیی گشتگیرخوازی دان لە قووڵایی ئەوروپای هاوچەرخدا.
هەڵوەشاندنەوەی چەمکی ”کۆمەڵی کراوە” لە واقیعی سیاسیی ئێستادا، لەو قەیرانە پێکهاتەییەوە سەرچاوە دەگرێت کە ڕووبەڕووی بەهاکانی عەقڵانییەت و ئازادیی بۆرژوازی بووەتەوە؛ بەو پێیەی ئەم سیستمە کەوتووەتە ژێر پرۆسەیەکی بەردەوامی داڕمان لەلایەن ڕەوتە کۆنەپارێزەکان و دیاردە نوێیەکانی ڕەگەزپەرستییەوە. لە ژێر سایەی دۆخی جیھانیی ئێستادا کە بە شلۆق و ئاڵۆزی بێپێشینە دەناسرێتەوە. لەم ژینگەیەدا تاک بەخۆرسکی دەبێتە بەکاربەرێکی وتارە ئایدۆلۆژییە چەواشەکارییەکان کە لەلایەن نوخبە دەسەڵاتدارەکانەوە بە مەبەستی قۆرغکردنی ڕاستی بەرهەم دەهێنرێن، مەگەر ئەوەی پشت بە بیرکردنەوەی سۆسیالیستی ببەستێت وەک ئامرازێکی شیکاریی ڕەخنەیی، کە توانای هەڵوەشاندنەوەی ئەم پێکهاتە گوتارییانەی هەیە. کێشە بنەڕەتییەکە لە ناتوانیی گێڕانەوە لێبڕاڵە بۆرژوازییەکاندا خۆی دەبینێتەوە لە پێشکەشکردنی تێڕوانینی زانستی بۆ ڕوونکردنەوەی قەیرانە پێکهاتەییەکانی ئێستا، کە لەم خاڵانەدا ڕەنگدەدەنەوە: قەیرانە ئابوورییەکان، سەرھەڵدانی شەپۆلی پۆپۆلیزمی ئایینی سیاسی و ڕەگەزپەرستی، ململانێ جیۆپۆلیتیكییەکان، و قووڵبوونەوەی جیاوازییە چینایەتییەکان و گەندەڵیی دامەزراوەیی ڕێکخراو.
ئەم وتارە پشت بە ئامرازەکانی شیکاریی ماتریالیزمی مێژوویی و تیۆریی ڕەخنەیی دەبەستێت بۆ هەڵوەشاندنەوەی میکانیزمەکانی هەژموون لە سیستمی سەرمایەداری هاوچەرخدا. دەقەکە جەخت لەسەر ئاشکراکردنی ئەو دژایەتییە دەکاتەوە کە هەیە لە نێوان(ڕووکەشی ڕێکار یان کارکردنی دیموکراسی و جەوهەرە ئابوورییەکەی)کە لەسەر بنەمای چەوساندنەوە دامەزراوە، بەتایبەت لە قۆناغی هاوچەرخی سەرمایەداری ئەمڕۆدا، کە تێیدا دەوڵەت دەستی لە دابینکردنی خزمەتە کۆمەڵایەتییەکان هەڵگرتووەو کەرتی تایبەت و بازاڕەکانی بە تەواوی ئازاد کردووە، ئەمەش بووەتە هۆی زاڵبوونی کەڵەکەی سامان لەسەر حسابی مرۆڤ.
ڕۆشنبیرانی بۆرژوازی پێیان وایە کە ڕۆژئاوا هێشتا بە کۆمەڵگەیەکی کراوە ولووتکەی ئازادی ومافەکانی مرۆڤ دادەنرێت. لە ڕاستیدا ئەم بانگەشە گوتارییانە تەنها وەک ”پۆشەرێکی ئایدۆلۆژیین” کە میکانیزمەکانی سەرکوتکاریی پێکهاتەیی نادیار دەشارێتەوە؛ چونکە دیموکراسیی ڕۆژئاوایی کورتکراوەتەوە بۆ تەنها (میکانیزمێکی ڕێکار یان هەڵبژاردنی خولیی چوار ساڵ جارێک) بێ ئەوەی ناوەڕۆکێکی ڕاستەقینەی هەبێت. ئەم تێڕوانینە هاوتەریبە لەگەڵ بیرۆکەکانی کۆمەڵناسی فەرەنسی پیێر بۆردیۆ سەبارەت بە ”سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان”، بەو پێیەی هەڵبژاردنەکان پێکهاتەی چینایەتی سیاسەت و دەسەڵات ناگۆڕن، بەڵکو شەرعیەتێکی یاسایی نوێبووەوەی پێ دەبەخشن.
بۆیە ئەمڕۆکە هاوشێوەیی لە ناوەڕۆکدا لەنێوان (پارتە ڕاستڕەوەکان و چەپی چاکسازیخواز)دا لە وڵاتانی وەک فەرەنسا، بەریتانیا، و سوید،، هتد، دەبینین. ئیدی وەرچەرخانی مێژوویی پارتەکانی ”چەپی دیموکراتی کۆمەڵایەتی – سۆسیال دیموکراتەکان”، لە هێزگەلێکەوە کە دژە جەنگ بوون و هەوڵی پاراستنی خۆشگوزەرانی کرێکارانیان و مافی پەنابەرانیان دەدا، بۆ هێزگەلێ کە پەیڕەوی لە بەڕێوەبردنی سەرمایەداری دڕندە دەکەن، و لە کاتی قەیرانەکاندا سیاسەتی توندوتۆڵی ئابووری (پاشەکەوتکردن) دەگرنەبەر، وبوونەتە نوخبەی جەنگ دژی ڕووسیا، وسیاسەتی توندتوڵ دژی قبوڵکردن ودەرکردنی پەناهەندەکان پەیڕەو دەکەن. ئەم لێکچوون و هاوشێوەییە وادەکات ئەو بژاردە سیاسییانەی لەبەردەم هاوڵاتیاندا هەن، ببنە بژاردەی وەهمی و ناڕاستەقینە، چونکە هەم دەسەڵاتی فەرمانڕەواو هەم ئۆپۆزسیۆن لە ژێر سەقفی فەرمانەکانی بازاڕی ئازادا دەجووڵێنەوە. بۆیە دەبینین پارتە لیبڕاڵ و سۆسیال دیموکراتەکان، بەشێک لە ئەجێندا و سیاسەتەکانی ڕاستڕەوی توندڕەویان، بە تایبەتی لە پرسی پەنابەراندا، لە چوارچێوەی بەرنامەی سیاسیی خۆیاندا جێگیر کردووە؛ ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەو شەپۆلە دڕندەیەی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە کە گشت کایەکان بەرەو ئاڕاستەیەکی ڕاستڕەوانە پاڵ پێوە دەنێت.
لەم ڕوانگە شیکارییە سۆسیالیستییەوە، گۆڕانی کۆمەڵ لە ڕێگەی گۆڕینی سەرخانی فۆڕماسیۆنەکەیەوە (یاساکان، دەستوور، و سندووقەکانی دەنگدان) نایەتە ئاراوە، بەڵکو بە گۆڕینی ژێرخانی (پێوەندییەکانی بەرهەمهێنان، خاوەندارێتی هۆکارەکانی بەرهەمهێنان، و دابەشکردنی سامان) بەدی دێت. تا ئەو کاتەی ئابووری ژێرخانی کۆمەڵ بە سەرمایەداری بمێنێتەوە، ئیدی مەرجەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی چینی کرێکار بەهۆی هێزەکانی بازاڕەوە بەرەو داڕمانی بەردەوام دەچێ و ئازادی و یەکسانی نێوان مرۆڤەکان زیاتر پێشێل دەکرێ، بەبێ گوێدانە ئەوەی کام پارت لە هەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت.
هەڵوەشاندنەوەی ” کۆمەڵی کراوە ”ی پۆپەر
تێڕوانینی پۆپەر بۆ چەمکی کۆمەڵی کراوە لە بنەڕەتدا لەسەر زەمینەیەکی ئیپیستمۆلۆژی (مەعریفەناسی) دامەزراوە، ئەمەش غیابی پێکهاتە شیکارییە ماددییە بەرھەستەکان بۆ ئەم چەمکە لە ئەدەبیاتی ئەودا ڕووندەکاتەوە؛ بە جۆرێک کە جیاوازیی نێوان ئەم چەمکە و ستەمکاریی سۆڤیەتی وەک کۆمەڵگەیەکی داخراو، دەبێتە گرنگترین دەروازەی شیکاری بۆ تێگەیشتن لێی. بە گەڕانەوە بۆ دەقەکانی کتێبە سەرەکییەکەی “کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی”، دەکرێت ڕەهەندە پێکهاتەییەکانی ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە دەستنیشان بکرێن. پۆپەر لەم چوارچێوەیەدا بڕیار دەدات و دەڵێت: « کۆمەڵگای جادویی یان خێڵەکی یان کۆگەرا، بە کۆمەڵگای داخراو ناوزەد دەکەین، و ئەو کۆمەڵگایەی کە تاکەکان تێیدا لەگەڵ بڕیاری تاکەکەسی بەرەوڕوون بە کۆمەڵگای کراوە ناو دەبەین.» (کارل پۆپەر، کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی – وەرگێڕانی ئیدریس شێخ شەرەفی، ب١، بەشی ١٠، ل ٣٨٧). هەروەها جەخت دەکاتەوە و دەڵێت: «گرنگترین تایبەتمەندی کۆمەڵگای کراوە رکەبەرایەتی ئەندامەکانیەتی بۆ بەدستهێنانی پێگە» – (هەمان سەرچاوە، ل ٣٨٩). کۆمەڵی کراوە چییە؟ کاڕل پۆپەر دەڵێ:( کۆمەڵێکە ئازادی بە تاکەکان دەدات ڕەخنە لە دەسەڵاتی حکومەت بگرن و تەنانەت بیگۆڕن.).
لە ڕووی ڕێکار، کۆمەڵگەی کراوە گەرەنتیی ئەو فەزا مافییە دەکات کە ڕێگە بە هاوڵاتیان دەدات ڕەخنەی پێکهاتەیی لە دەسەڵاتی فەرمانڕەوا بگرن و لە ڕێگەی ئاشتیانەوە سەرلەنوێ دایبڕێژنەوە؛ ئەمەش دەبێتە هۆی بەدیهاتنی سیستمێکی دیموکراتی کە خاوەنی کەناڵی دامەزراوەیی وایە کە توانای هێنانەکایەی گۆڕانکاری و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتی هەبێت، بەمەش لەمپەر دادەنێ لەبەردەم حەتمییەتی پێکدادانی شۆڕشگێڕانە و توندوتیژی و خوێن ڕشتندا.
تێڕوانینە بەرگرییکارانەکەی کارل پۆپەر بۆ دیموکراسیی لیبڕاڵ لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزراوە کە سیستمە سەرمایەدارییە ڕۆژاواییەکان، سەرکەوتوو بوون لە دامەزراوەییکردنی دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتدا؛ ئەویش بە پشتبەستن بە هەڵبژاردنی خولیی وەک میکانیزمێکی ئەزموونی، کە ڕێگە بە هێنانەکایەی گۆڕانکارییە پێکهاتەیییەکان دەدات وەک جێگرەوەیەک بۆ توندوتیژیی شۆڕشگێڕانە. لەم ڕوانگەیەوە، پۆپەر دووانییەکی بوونخوازیی یەکلاکەرەوە دادەڕێژێت و دەڵێت: « دەتوانین ڕێگای گەڕانەوە بۆ ئاژەڵەکان بگرینە بەر. بەڵام ئەگەر بمانەوێت بە مرۆڤی بمێنینەوە، لە ڕێگاێک زیاترمان نییە و ئەویش ڕێگای چوونە ناو کۆمەڵگای کراوەیە و بەس. » – (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی، ب١، ل ٤٢٨). لە هزری سیاسیدا، ئەم پێشبینییەی پۆپەر لە پێکهاتە هۆشداریکەرەوەکەیدا، هاوشێوەی ئەو پارادایمە دووانییەیە کە ئەدەبیاتی مارکسیستیی کلاسیک پێشکەشی کردووەو لەم وتەیەدا کورتکراوەتەوە: «یان سۆسیالیزم یان بەربەرییەت». بەڵام دیدگای مارکسیستی ڕەگ و ڕیشەی ئەم هاوکێشەیە لە ڕووی پێکهاتەیییەوە قووڵ دەکاتەوە؛ بەو پێیەی پێی وایە غیابی پێشەنگی شۆڕشگێڕ کە توانای هەڵوەشاندنەوەی پێوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریی هەبێت، پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکە بە دیلی قەیرانە توندەکانی کەڵەکەبوونی سەرمایە و چەوساندنەوەی چینایەتیدا دەهێڵێتەوە. ئەم چەقبەستووییە پێکهاتەیییە، بە گوێرەی شیکاریی ماددی، مرۆڤایەتی بەرەو داڕمانی بەهایی و ماددی پاڵ پێوە دەنێت، کە بە حەتمی دەبێتە هۆی پاشەکشە و گەڕانەوە بەرەو قۆناغی بەربەرییەت.

فۆرمالیزمی هەڵبژاردن و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی قەیرانی پێکهاتەیی سەرمایەداریی هاوچەرخ

زۆرێک لە تیۆرییە هاوچەرخەکان هاوڕان لەسەر وەسفکردنی سیستمی نێودەوڵەتیی ئێستا بە “لیبڕالیزمی دڕندە”، وەک ئاماژەیەکی ڕوون بۆ ئەوەی کە میکانیزمەکانی دیموکراسیی بۆرژوازی و باوەڕەکانی کە لەسەر بنەمای ”کۆمەڵی کراوە” و دەستاودەستکردنی ئاشتیانە و دیموکراتیانەی دەسەڵات، لە هەر چوار ساڵ جارێکدا وەستاوە، لە ڕووی پێکهاتەیییەوە دەستەوستانن لە جڵەوکردنی دڕندەیی سەرمایەداری. خوێندنەوەی ڕەخنەیی بۆ مێژووی سیاسیی هاوچەرخ ئەوە ئاشكرا دەکات کە ئەم دەستاودەستکردنە جێبەجێکارییەی هەڵبژاردنەکان، مرۆڤایەتی لە کارەسات نەپاراستووە؛ بەو پێیەی گواستنەوەی خولیی دەسەڵات لە ناو سیستمە ڕۆژاواییەکاندا، چ لە نێوان هەردوو پارتی دیموکرات و کۆماری لە ئەمریکا، یان لە نێوان ڕاستڕەو و چەپی چاکسازیخوازدا وەک ئەوەی لە فەرەنسا، بەریتانیا، و سوید، یان هەر وڵاتێکی تری ئەوروپیدا دەبینرێت، تەنها سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی هەمان چینی فەرمانڕەوایە بە ناوی جیاوازەوە. لە ڕوانگەیەکی ماددییەوە، ئەم گۆڕانکارییە شێوەییە (فۆڕماڵیە) ڕەنگدانەوەی ئەرێنی بەسەر واقیعی چینی کرێکار و توێژە ڕەنجدەرەکاندا نابێت، کە ڕووبەڕووی دابەزینی بەردەوامی بژێوی ژیانیان و قووڵبوونەوەی نەهامەتییە ڕۆژانەییەکانیان دەبنەوە. داتا و پێدراوەکانی ئێستا جەخت لەسەر بێدەسەڵاتیی بژاردە سیاسییە بۆرژوازییەکان (چ دەسەڵاتی فەرمانڕەوا و چ ئۆپۆزسیۆن) دەکەنەوە لە داڕشتنی چارەسەری ڕاستەقینە بۆ قەیرانە ئاڵۆزەکان، و پەنابردنیان لە جیاتی ئەوە بۆ سیاسەتەکانی توندوتۆڵی ئابووری (پاشەکەوتکردن) و پەراوێزخستن؛ ئەمەش جیهانی سەرمایەداریی ئەمرۆ دەخاتە ناو جەرگەی پشێوی و جەنگەکانەوە، و سندووقی دەنگدانیش تەنها دەکاتە ڕووکەشێکی جوانکاری بۆ سیستمێک کە لە ڕووی پێکهاتەیییەوە قەیران گرتووە.
کۆمەڵی کراوەو دیموکراسییەت کە پۆپەر پێشکەشی کردووە، دەکەوێتە ناو جەرگەی قەیرانی فەلسەفەی سیاسیی لێبڕاڵی هاوچەرخەوە، و ڕخنەگرتن لە بیرۆکەکانی پۆپەر دەست بۆ ئەو دژایەتییە جەوهەرییە دەبات کە لە نێوان تیۆریی لێبڕاڵ و واقیعی دامەزراوەیی دەوڵەتی مۆدێرندا هەیە. لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، بڕواو دڵنیایی پۆپەر لە کتێبەکەیدا ”کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی” لەسەر ئەو تێزە دامەزراوە کە گۆڕینی حکومەت بەبێ خوێن ڕشتن، پێوەرێکی سەرەکییە(یان تاکە پێوەرە) بۆ دیموکراسی بوون. بەڵام کاتێک گۆڕانی چەق و هێزی ڕاستەقینەی دەسەڵات کە لە پشت پەردەوە خاوەن بڕیارن-(کە خۆیان لە ئامرازە هەمیشەیی و هەڵنەبژێردراوەکاندا، ئەوەی پێی دەوترێت تۆڕی شاراوەو دەوڵەتی قووڵ Deep State دەزگا ئەمنییەکان و بیڕۆکراسییە سەربازییەکان و ڕاوێژکارە سەروەرییە جێگیرەکان، لۆبییە قۆرغکارەکان، و کاریگەریی ڕێکخراوی پارەی سیاسی دەبیننەوە.)- دەخرێنە ناو شیکارییەکی مێتۆدییەوە، ئیدی سنوورداریی مەعریفیی فەرزەکەی پۆپەر ئاشكرا دەبێت. هێنانەناوەوەی ئەم کاراکتەرە نادیارانە بۆ ناو هاوکێشەی ڕەخنەی سیاسی، ئەوە دەسەلمێنێت کە کۆمەڵگەی کراوەی پۆپەری تەنها کرانەوەیەکی شێوەیی و ڕووکەشییە کە بەسەر ڕووبەری سیاسییەوە سەرئاو کەوتووە. لە کاتێکدا سندووقەکانی دەنگدان وەک میکانیزمێکی جێبەجێکردن بۆ جەماوەر بەجێدەهێڵرێن، بەڵام دەسەڵاتی ڕاستەقینە و دروستکردنی بڕیاری ستراتیژی لە ناو ڕەهەندە پێکهاتەییەکاندا قەتیس دەبن، کە بە تەواوی لە چاودێریی گەل یان لێپرسینەوەی دیموکراتی دابڕاون. ئەم دابڕانە پێکهاتەییە، دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات دەگۆڕێت بۆ تەنها مۆدێلێکی خولیی دەستاودەستکردن لە نێوان نوخبەکاندا؛ بە جۆرێک کە دەموچاوە پارتە ڕکابەرەکان دەگۆڕێن، لە کاتێکدا بەرژەوەندیی کارتێلە فرەنەتەوەییەکان و ئامرازە سەروەرییە جێگیرەکان، وەک ئاڕاستەکەر و هێزی ڕاستەقینەی سیاسەتەکانی دەوڵەت دەمێننەوە، ئەمەش کۆمەڵگەی کراوە لە ناوەڕۆکەکەی خاڵی دەکاتەوەو دەیکاتە ئامرازێک بۆ شەرعیەتدان بە سەردەمی ستەمکاری و ناعەقڵانییەت.
ئەم پارادۆکس و دژایەتییە، لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوەی سەرلەنوێی فەلسەفەی پۆپەر و بەراوردکردنی بە واقیعی کۆنکرێتی بەدیار دەکەوێت. ئەو کەلێنە مێتۆدۆلۆژی بنەڕەتییەی کە لە هزری سیاسیی پۆپەردا هەیە، لەمەیلی توندڕەوانەی بۆ فۆرمالیزمی ئیجرایی سەرچاوە دەگرێت و ڕەنگدەداتەوە؛ بەو پێیەی شیکاریی ئەو بۆ چەمکی کۆمەڵگەی کراوە لەسەر بنەمای بەپیرۆزکردنی میکانیزمی گۆڕانکاری لە سندووقەکانی دەنگدان و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتدا دامەزراوە، ئەمەش هاوتەریبە لەگەڵ فەرامۆشکردن و جیاکردنەوەی زۆرەملێی ”فەزا و پانتایی گۆڕانکاریی ڕاستەقینەی” لە ناو پێکهاتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا. بە لای پۆپەرەوە، کۆمەڵگەی کراوە لە ڕووی ئەزموونی، تەنها بە توانای تاکەکان بۆ چوونە سەر سندووقەکانی دەنگدان و گۆڕینی نوخبەیەکی پارتی بە نوخبەیەکی تر (جێگرتنەوەی پارتی A لە جیاتی پارتی B) پێناسە دەکرێت، بێ ئەوەی وڵات تووشی ململانێی چەکداری یان جەنگی ناوخۆیی ببێت. ئەم جەختکردنەوەیە لەسەر ”پرۆسەی ئیجرایی” شێوەیی، و پشتگوێخستنی دژایەتییە پێکهاتەیییەکان، خاڵی لاوازیی جەوهەریی تێڕوانینەکەیەتی؛ چونکە دەستەوستانە لە ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە چۆن سەرمایە ”کارتێلە قۆرغکارەکان”، دەتوانن دیموکراسی بگۆڕن بۆ قۆزاخە و ڕووکەشێکی دەرەکی، و لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی ناعەقڵانییەت وهۆش وکولتووری پوچەڵ، بەم شێوەیە پێشوەختە کۆنترۆڵی بژاردەکانی دەنگدەران دەکەن، ئەمەش وا دەکات خودی دەستاودەستکردنی ئاشتیانە ببێتە ئامرازێک بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی هەمان سیستمی ستەمکار، بەڵام بە پۆشەرێکی لێبڕاڵی جوانکارییەوە. لە لایەکی ترەوە، شیکاریی پێکهاتەیی ئەوە ڕووندەکاتەوە کە کاتێک تۆ (A) بە (B) دەگۆڕیت، ئیدی تۆ تەنها ”ئیدارەی سیاسیی کاتیی” دەوڵەت دەگۆڕیت، لە کاتێکدا دامەزراوە بنەماییە گەورەکان(سیستمی سەرمایەداری، پابەندییە جیۆپۆلیتیكییەکان، پێکهاتەی دارایی، دەزگا ئەمنی و سەربازییەکان) بە جێگیری دەمێننەوە، و لە لایەن دەزگا هەڵنەبژێردراوەکانەوە (دەوڵەتی قوڵ) دەپارێزرێن. بۆیە، ئازادیی گۆڕانکاری لێرەدا تەنها ئازادیی هەڵبژاردنە لە ژێر ئەو چەترەی کە ڕێگەی پێدراوە، نەک ئازادییەک بۆ گۆڕینی خودی چەترەکە. لەڕاستیدا ئەم کورتکردنەوەو سادەکردنەوەیەی پۆپەر بۆ کۆمەڵی کراوە لە (دەنگدان و گۆڕینی حکومەت بە ئاشتیانە)، جۆرێکە لە ”کوێریی پێکهاتەیی -( کوێریی پێکهاتەیی (Structural Blindness) مەبەست لەم دەستەواژەیە لێرەدا نەبوونی توانای پێویست بۆ بینین و ناسینەوەی کێشە، نوقسانی یان مەترسییەکانی نێو پێکهاتەکانە.)”؛ چونکە مامەڵە لەگەڵ سیستمی سیاسیدا دەکات وەک ئامێرێکی دابڕاو لە فەزادا، و ئەوە فەرامۆش دەکات کە ئازادیی دەنگدان هیچ بەهایەکی نییە ئەگەر ئەو ژینگەیەی کە هۆشیاریی دەنگدەری تێدا چەمکڕێژ دەکرێت، پێشوەختە لەلایەن هێزگەلێکی نادیموکراتەوە ئاڕاستەکرابێت و کۆنترۆڵکرابێت.
ئەم ڕەخنەیە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئامرازەکانی تیۆریی ڕەخنەیی (قوتابخانەی فرانکفۆرت) یەکدەبڕێت، بە تایبەتی لەگەڵ بیرۆکەکانی ”تیۆدۆر ئەدۆرنۆ و ماکس هۆرکهایمەر” سەبارەت بە ”پیشەسازیی کولتوور”. تیۆریی ڕەخنەیی ئەوە ڕووندەکاتەوە کە کارتێلە سەرمایەدارییەکان پێویستییان بە ساختەکردن لە سندووقەکانی دەنگداندا نییە؛ بەڵکو ئەوان پرۆسەی ”ئەندازیاریی پێشوەختەی بژاردەکانی دەنگدەر” پەیڕەو دەکەن لە ڕێگەی دابینکردنی دارایی بۆ هۆکارەکانی ڕاگەیاندن، تا کار لەسەر پڕوپووچکردنی کولتووری و فەرهەنگی و ئاڕاستەکردنی ڕای گشتی بکەن. لەم سۆنگەیەوە، خودی دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات دەگۆڕدرێت بۆ میکانیزمێکی کارایی(فەنکشناڵی)، بۆ خزمەتکردنی سیستمە ستەمکارەکە و نوێکردنەوەی شەرعییەتەکەی بە شێوەیەکی خۆبەخشانەو لە ڕێگەی دەنگی خودی قوربانییەکانەوە.
فەیلەسۆفی ئەڵمانی یورگن هابەرماس پرسی شێوەخوازیی (فۆرمالیزمی) هەڵبژاردنی لە ژێر ناونیشانی ”قەیرانی شەرعییەت” لە چوارچێوەی سەرمایەداریی درەنگوەختدا تیۆریزە کردووە. بەڕای هابەرماس سیستمی سەرمایەداری، بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی دژایەتییە چینایەتییەکان، پێویستی بە سندووقی دەنگدان هەیە بۆ بەرهەمهێنانی کۆدەنگییەکی وەهمی، کە تێیدا هاوڵاتی هەست بکات شەریک و بەشدارە لە بڕیارەکاندا، لە کاتێکدا بڕیارە چارەنووسسازەکان (وەک جەنگەکان، سیاسەتەکانی توندوتۆڵی ئابووری، و تایبەتمەندکردن/ کەرتی تایبەت) لە داڵانەکانی کۆمپانیا و بانکە ناوەندییەکان و دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتییەکاندا دەدرێن، نەک لە ناو پەرلەمانەکاندا.

لویس ئاڵتوسەر دەربارەی زۆرەملێی و توندوتیژی بۆ گۆڕینی دەسەڵات، ئەوە ڕووندەکاتەوە کە دەوڵەت لە ڕێگەی دوو جۆر ئامرازەوە پارێزگاری لە خۆی دەکات: ئامرازە سەرکوتکارە هەمیشەیییەکانی دەوڵەت وەک سوپا، دەزگا سیخوڕییەکان، و ئێفبیئای (FBI)؛ کە لە کاتی پێویستدا بە شێوەیەکی ماددی بۆ پاراستنی سیستمەکە دەستوەردان دەکەن. ئامرازە ئایدۆلۆژییەکانی دەوڵەت: وەک قوتابخانەکان، ڕاگەیاندن، و پارتە تەقلیدییەکان؛ وەزیفەی ئەمانەش قەناعەتپێکردنی هاوڵاتیانە بەوەی کە ئەم “سەقفە دیاریکراوە” تەنها بژاردەی عەقڵانی و تاقە دەروازەیە بۆ پاراستنی سەقامگیری. لەسەر ئەم بنەمایە، کاتێک پۆپەر باسی غیابی توندوتیژی دەکات، توندوتیژییەکە ون نەبووە، بەڵکو لە لایەن ئامرازە سەرخانییەکانەوە دامەزراوەییکراوە و قۆرغکراوە، بۆ ئەوەی گەرەنتیی ئەوە بکرێت کە کۆمەڵگا لە بنەڕەتدا بیر لە تێپەڕاندنی نەکاتەوە. بۆیە لەم دۆخەدا سیستمەکە هیچ پێویستییەکی بە بەکارهێنانی تانک و کەرەستەی سەربازی نییە، تا ئەو کاتەی قوتابخانە و میدیا توانای ئەوەیان هەبێت تاک قەناعەت پێبکەن کە سیستمی باڵادەستی ئێستا، تەنها بژاردەی عەقڵانی و یەکلاکەرەوەیە.

هێربێرت مارکۆزە مشتومڕێکی ڕەخنەیی ڕاستەوخۆی دژ بە کارل پۆپەر ئەنجامدا، بە تایبەتی لە وتارەکەیدا کە لە ساڵی ١٩٥٩دا لە ژێر ناونیشانی ”کارل پۆپەر و کێشەی یاسا مێژووییەکان” بڵاوکرایەوە، کە دواتر خرایە ناو کتێبەکەیەوە ”مشتومڕەکان لە تیۆریی ڕەخنەییدا” (١٩٧٢) و پاشانیش لە ژێر ناونیشانی ” لە لۆتەرەوە بۆ پۆپەر” (From Luther to Popper) سەرلەنوێ چاپکرایەوە. مارکۆزە لەم دەقەدا ڕەخنەیەکی پێکهاتەیی ئاڕاستەی کتێبەکەی پۆپەر ”مەینەتیی مێژووخوازی” دەکات، و تێیدا ئەو کورتکردنەوە پۆزیتیڤیستییەی (پۆزەتیڤیزم) دیاردە کۆمەڵایەتییەکان و ئەو شێواندنە ئایدۆلۆژییەی لیبڕالیزمی پلە بە پلە هەڵدەوەشێنێتەوە. مارکۆزە لە تێڕوانینە بەناوبانگەکەیدا سەبارەت بە ”لێبوردەیی سەرکوتکار” (Repressive Tolerance)، هێرش دەکاتە سەر ئەو بیرۆکەیەی پۆپەر کە پێی وایە ئازادیی گفتوگۆ و ئازادیی ڕادەربڕین لە کۆمەڵگەی کراوەدا، بە شێوەیەکی خۆکارانە بەرەو ڕاستی و گۆڕانکاریی ئاشتیانە دەچێت.
بەبڕوای مارکۆزە لەژێر سایەی سەرمایەداریی پێشکەوتوودا، هۆکارەکانی ڕاگەیاندن و کولتوور دەکرێنە کاڵا و دەگۆڕدرێن بۆ ئامرازێک لە دەستی چینی باڵادەستدا. کاتێک دەوڵەت ڕێگە بە “ئازادیی ڕادەربڕین بۆ هەمووان” دەدات، دەنگی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستەقینە (ڕادیکاڵ) ون دەبێت و لە ناو زەریایەکی فراوانی پڕوپاگەندەی سەرمایەداری و بەکاربەریدا قووت دەدرێت. ئەم لێبوردەیییە دەبێتە “سەرکوتکار”، چونکە شەرعیەتێکی ساختە بە سیستمەکە دەبەخشێت کە گوایە کۆمەڵگەیەکی کراوەیە، لە کاتێکدا لە واقیعدا گشت بیرکردنەوەیەکی گۆڕانکاریخوازی ڕاستەقینە بێلایەن دەکات و کاریگەرییەکەی لەباردەبات. توێژینەوە ئەکادیمییە هاوچەرخەکان لە بواری کۆمەڵناسیی سیاسیدا ئەوە نیشان دەدەن کە سیستمە دیموکراتییە ڕۆژاواییەکان جۆرە مۆدێلێکیان پەرەپێداوە کە بە ”ستەمکاریی نەرم” یان ”دیموکراسیی بەڕێوەبراو ” (Managed Democracy) دەناسرێت. لەم مۆدێلەدا کۆمەڵگا لە پرسە کۆمەڵایەتی، کولتووری، وناسنامەیییەکاندا ”وەک ئازادیی ڕادەربڕین، مافی کەمینەکان، و شێوازی ژیان” بە تەواوی بە کراوەیی بەجێدەهێڵرێت، بەڵام لە پرسە سەروەری و ئابوورییەکاندا(سیاسەتی دراو، کۆنترۆڵکردنی کۆمپانیاکان، و پڕچەککردن) بە توندی دادەخرێت. ئەم جیاکردنەوە زیرەکانەیە وادەکات هاوڵاتی هەست بە ئازادی بکات، چونکە حکومەتەکان دەگۆڕێت و لە ئازادیی کەسیی خۆی بەهرەمەندە، ئەمەش ئەگەری پەنابردنی بۆ توندوتیژی کەمدەکاتەوە، کە ئەمەش دەقیقەن ئەو ئامانجە بوو کە پۆپەر هیوای بۆ دەخواست، بەڵام ئەمە لەسەر حسابی جەوهەری گۆڕانکاریی ڕاستەقینە بەدی دێت.
تەوژمێکی ڕاستڕەوی دونیای ئەمڕۆ دەبات بەرەو بەسەربازیکردنی فەزای کۆمەڵایەتی، و وەرچەرخانی ”دۆخی نائاسایی” بۆ پارادایمێکی فەرمانڕەوایی وەزیفیی (کارکردی) دەوڵەتی بۆرژوازیی هاوچەرخ. لە ساتەکانی دەرکەوتنی ئاشکرای دیوی دڕندەیی سەرمایەدارییەوە، کە خۆی لە قەیرانە ئابوورییە خنكێنەرەکان، جەنگەکان، و هەڕەشە جیۆپۆلیتیكییە بوونخوازییەکاندا دەبینێتەوە، ئیدی دەوڵەتی بۆرژوازیی شێوی سیاسەتی خۆی بۆ هەژموون بەسەر کۆمەڵ، گواستنەوەیەکی ناچاری دەکات لە میکانیزمەکانی هەژموونی نەرمەوە بەرەو ستراتیژە چڕەکانی “کۆنترۆڵی زۆرەملێ” (Coercive Control). کاتێک بۆرژوازی خواست و توانای پێکهاتەییی خۆی بۆ پاراستنی بەهاکانی ئازادی و پێشکەوتنی مرۆیی لەدەست دەدات، پەنا دەباتە بەر سەرلەنوێ داڕشتنەوەی فەزای کۆمەڵایەتی و گۆڕینی بۆ سەربازگەیەکی داخراو، ئەویش لە ژێر سێبەری دروشمە ئایدۆلۆژییەکانی وەک ”ئاسایشی نەتەوەیی یان دۆخی نائاسایی ئابووری”.

ئەم داینامیکە جێبەجێکارییە، ڕەگوڕیشەی فەلسەفیی خۆی لە تێڕوانینە سەرەکەییەکەی جۆرجیۆ ئاگامبێن دا سەبارەت بە «دۆخی نائاسایی»(State of Exception) دەدۆزێتەوە؛ کۆمەڵ وەک خێوەتگاێک – کەمپێکی گەورەی لێهاتووە؛ لێرەدا خێوەتگا-کەمپ وەک مۆدێلی سیاسی سەردەم دیزاین دەکرێ. بە بڕوای ئاگامبێن کەمپ شوێنی ڕەهای دۆخی نائاساییە. کەمپ ئەو شوێنەیە کە تێیدا دەسەڵات بە تەواوی کۆنترۆڵی جەستەی مرۆڤ دەکات. ئەمڕۆ پێکهاتەی کەمپ گواستراوەتەوە بۆ ناو کایە گشتییەکانیش (وەک فڕۆکەخانەکان و سیستەمەکانی چاودێری). واتە گۆڕانی دۆخی کاتی بۆ دۆخی هەمیشەیی. ئەگەر لە ڕابردوودا دۆخی نائاسایی تەنها بۆ کاتی شەڕ یان کارەساتی گەورە بووبێ، بەڵام ئێستا دەوڵەتەکان بە بەهانەی شەڕی دژە تیرۆر، قەیرانی ئابووری یان مەترسی نەخۆشییە گوازراوەکان و بڵاوبوونەوەیان درێژەی پێدەدەن. بەم سیاسەتە ئیدی دیموکراسییە مۆدێرنەکان لە ناوەڕۆکدا هاوشێوەی دەوڵەتە تۆتالیتارەکانیان لێهاتووە. بەو پێیەی ئاگامبێن ڕوونی دەکاتەوە کە یاسا نائاساییەکان، بەسەربازیکردنی دەزگا پۆلیسییەکان، و کاراکردنەوەی چاودێریی دیجیتاڵیی گشتگیر، چیتر تەنها ڕێوشوێنی کاتی نین بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕووداوێکی لەناکاو، بەڵکو گۆڕاون بۆ ”بنەڕەتی پێکهاتەیی و مۆدێلی پێوانەیی فەرمانڕەوایی”. ئەم یاسا نائاساییانە وەک ئامرازێکی سەروەری بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی کارتێلەکان و قۆرغکارییە فەرمانڕەواکان بەکاردەهێنرێن، و بۆ پاراستنیان لە دژی هەر تەقینەوەیەکی جەماوەری یان ڕاپەڕینێکی پرۆلیتاریی؛ کە بێگومان بەهۆی قەیرانەکانی سەرمایەوە، ناوبەناو بێئومێدی بەهۆی بێکاری، ناڕەزایەتی لە گرانی و بەرزبوونەوەی بەردەوامی تێچووی بژێوی، ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان دەتەقنەوە.

لە پەکخستنی دەستووری لیبڕاڵەوە بۆ شەرعیەتدان بە سیستمی ڕەگەزپەرستی و سەرکوتکاری
:

دیدگای ڕەخنەیی سۆسیالیستی دەست نیشانی وەرچەرخانێکی جەوهەری لە فەزای یاسایی ڕۆژاوادا دەکات کە هاوتەریبە لەگەڵ سەرھەڵدانی ڕەوتەکانی ڕاستڕەوی توندڕەودا؛ بەو پێیەی واقیعی هاوچەرخ شایەتی پەککەوتنێکی وەزیفی (Functional Paralysis) دەستوور و یاساییە لێبڕاڵەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا دەکات لە ڕووبەڕووبوونەوەی پەرەسەندنی ڕەگەزپەرستیدا. لە ژینگەی یاسایی تەقڵیدیی دیموکراسییە ڕۆژاواییەکاندا، یاسا بە توندی گوتاری ڕقوکینە و هەڕەشە کۆنترۆڵ و تاوانبار دەکات؛ بە جۆرێک کە هەر ڕەفتارێک سووکایەتی کردن بە ناسنامەی ئایینی، جێندەری، یان ڕەگەزیی تاکەکانی تێدابێت، یان هەڕەشەیەکی بەدۆکیومێنت کراو (چ لە ڕێگەی نووسین، میدیای دیجیتاڵی، یان شایەتحاڵی ڕاستەوخۆوە) لەخۆبگرێت، پێویستی بە ڕاوەدوونانی دادوەری هەیە، کە دەبێتە هۆی سزای تاوانکاریی و سلبکردنی ئازادی (زیندانیکردن) کە لە شەش مانگ کەمتر نەبێت. بەڵام ئێمە ساڵانێکە، واقیعی سیاسی دووڕوویی و جیاکارییەکی پێوەرخوازیی پێکهاتەیی ئاشکرا دەبینین؛ بەو پێیەی نوخبە و ڕەوتەکانی ڕاستڕەوی توندڕەو، چەندین ساڵە لە ڕێگەی سەکۆکانی ڕاگەیاندن و گوتاری گشتییەوە، پێشێلکاریی دژ بە ڕۆحی دەستوور پەیڕەو دەکەن، ئەویش لە ڕێگەی ئاڕاستەکردنی سووکایەتی و هەڕشەی دەرکردنیان لە ئەڵەمانیا، لێنەپرسینەوە لە جۆرە هەڕەشێکی لەو چەشنە بۆ سەر توێژێکی بەرفراوان لە هاوڵاتیانی ئەوروپی (ئەوانەی بە یاسایی ڕەگەزنامەیان/ هاووڵاتیبوونیان بەدەستهێناوە – یان لەم وڵاتانەدا لەدایکبوون)، بێ ئەوەی هەڕەشەکەرەکان ڕووبەڕووی هیچ لێپرسینەوەیەکی یاسایی ڕاستەقینە یان سزادانی دادوەری ببنەوە، ئەمە بەڵگەی پەکخستنی دەستوورو یاسایە بەقازانجی ڕەگەزپەرستەکان. ئەم داڕمانە دەستوورییە لە نوێترین ڕەنگدانەوەی ئێستایدا، لەو هەڕەشەنەدا دەردەکەوێت کە لەلایەن بەرپرسێکی باڵای پارتی “جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا” (AfD) دژ بە بەشێکی بەرفراوان لە هاوڵاتیانی ئەڵمانی ئاڕاستەکراون، ئەمەش بەڵگەیەکی زیندوو پێشکەش دەکات لەسەر گواستنەوەی دەوڵەتی ڕۆژاوایی لە قۆناغی “ئیفلیج بوونی یاسا لێبڕاڵەکان”ەوە بۆ قۆناغی دامەزراندنی ناڕاستەوخۆی سیستمێکی یاسایی و جێبەجێکردن کە لەسەر بنەمای جیاکاریی ڕەگەزی و سەرکوتی دامەزراوەیی وەستاوە.
ئەم وەرچەرخانە پێکهاتەیییانە بە شێوەیەکی کۆنکرێتی (بەرجەستە) لە گوتاری سیاسیی هاوچەرخدا ڕەنگدەدەنەوە؛ بەو پێیەی بەرپرسانی پارتی “جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا” (AfD) و لە سەرووی هەموشیانەوە ڕێبەری پارتەکە “ئالیس ڤایدڵ” (Alice Weidel)، بەڵێنی گرتنەبەری ڕێوشوێنی نائاسایی، توند و بێپێشینەیان داوە دژ بە کۆچبەران و پەنابەران لە ئەگەری گەیشتنیان بە لوتکەی دەسەڵات. لە هەمان چوارچێوەی پەراوێزخستن و دوورخستنەوەدا، لێدوانەکانی بەرپرسی دیاری ئەم پارتە لە ویلایەتی ساکسۆنیا-ئەنھالت، “ئۆلریش سیگمۆند” (Ulrich Siegmund) دەرکەوتن-(لە سێپتەمبەری ٢٠٢٦دا و دوای سەرکەوتنی پارتەکەی لە هەڵبژاردنەکانی ویلایەتەکەدا)، کە تێیدا پەیوەندییەکی دلالەتی و مەترسیداری لە نێوان خێراکردنی پرۆسەی بەرهەمهێنانی چەک لە ناوخۆدا، لەگەڵ چڕکردنەوەی هەڵمەتەکانی دەرکردن و ڕاوەدوونانی زۆرەملێی کۆچبەراندا دروستکرد. ئەم مۆدێلە ئەڵمانییە دابڕاو نییە، بەڵکو بەشێکە لە دیاردەیەکی گشتگیر؛ بەو پێیەی دەکرێت سەدان مۆدێلی هاوشێوە لەم هەڕەشە بوونخوازی و گوتارە ڕەگەزپەرستییانە لە سەرانسەری نەخشەی سیاسیی ئەوروپادا دەستنیشان بکرێن. ڕووی ڕاستەقینەی دووڕوویی دەسەڵات لە وڵاتانی ئەوروپا بۆ پاڕاستنی مافی هاوڵاتییان و مرۆڤ لێرەدا لێرەدا لەوەدایە کە ئەم پێشێلکارییە ڕێکخراوانە بەبێ هیچ ڕاوەدوونانێکی دادوەری یان لێپرسینەوەیەکی یاسایی ڕاستەقینە تێپەڕ دەبن، ئەمەش بەڵگەیەکی زیندووە لەسەر گواستنەوەی سیستمی یاسایی لێبڕاڵ لە قۆناغی ئیفلیجیی وەزیفییەوە بۆ قۆناغی هاوکاری و مەیلی سازشی پێکهاتەیی لەگەڵ سەرکوتکاری و جیاکاریدا.

دووڕوویی پێوەرخوازی لە پۆلێنکردنی توندوتیژیی سیاسیدا و داڕمانی بێلایەنیی دەوڵەت:

داڕمانە دامەزراوەیی و دەستوورییەکان تەنها لە فەزای گوتاری سیاسی و تیۆریی ڕووتدا ناوەستێتەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی کۆنکرێتی لەو دووڕوویی پێوەرخوازییە پێکهاتەیییەدا (Structural Double Standards) ڕەنگدەداتەوە، کە دەزگا سەروەری و میدیایییەکانی ڕۆژاوا لە پۆلێنکردن و پێناسەکردنی “کردەوە تیرۆریستییەکانی دژ بە مەدەنییەکان” پەیڕەوی دەکەن. لە کاتێکدا مامەڵەیەکی دەستبەجێ و یەکلاکەرەوە لەگەڵ هەر کردەوەیەکی توندوتیژیدا دەکرێت، کە لەلایەن تاکێکی سەر بە کۆمەڵگەی پەنابەران یان کۆچبەرانەوە ئەنجامبدرێت و وەک “کردەوەیەکی تیرۆریستیی گشتگیر” وەسف دەکرێت، کە تێیدا تاکەکە و تەواوی پاشخانە کولتووری و ئاینییەکەی تاوانبار دەکرێن، کەچی لە بەرامبەردا، پێناسە یاسایی و ڕاگەیاندنەکان بۆ زۆرێک لە پرۆسە تیرۆریستییە گەورەکان کە ڕەوت و کەسایەتییەکانی سەر بە ڕاستڕەوی توندڕەو لە پشتیانەوە وەستاون، کەم دەکرێتەوە و لێڵ دەکرێت، و لە ناسنامە ئایدۆلۆژییە ڕێکخراوەکەیان دادەماڵرێن. مۆدێلی ئەم جیاکاری و لایەنگرییە پێکهاتەیییە لە ڕێگەی چەندین بەڵگەی مێژوویی و هاوچەرخی گەورەوە لە باکووری ئەوروپادا دەستنیشان دەکرێت: لە شانشینی نەرویجدا: ئەم پارادۆکسە لەو نزیکبوونەوە فەرمی و شیکارییەدا دەردەکەوێت کە بۆ کۆمەڵکوژییە مێژووییە تۆقێنەرەکەی “دوورگەی ئۆتۆیا” لە ساڵی ٢٠١١دا پەیڕەوکرا، کە لەلایەن توندڕەوی ڕاستڕەوی نەرویجی ئاندەرس بێرینگ برێڤیک (Anders Behring Breivik) جێبەجێکرا. سەرڕای ئەوەی پرۆسەکە لە ڕووی ئایدۆلۆژییەوە ڕەگەزپەرستی و مەسیحی سیاسی توندڕەوی ڕێکخرابوو، و بووە هۆی کوژرانی ٦٩ کەس لە دوورگەکەدا(کە زۆرینەی هەرە زۆریان گەنجان و مێردمنداڵانی سەر بە پارتی کرێکاران بوون)، لەگەڵ ٨ قوربانی تر لە تەقینەوەکەی ئۆسلۆی پایتەختدا، بەڵام گوتاری باڵادەست زیاتر بەرەو ئەوە چوو کە تاوانبارەکە وەک “حاڵەتێکی دەروونیی دابڕاو” یان گورگێکی تەنیا نیشان بدات، و خۆی لە دادگاییکردنی ئەو سیستمە فکرییەی ڕاستڕەوی توندڕەو لادا کە ئەم گەنجەی بەرهەمهێنابوو. لە شانشینی سویددا: ئەم ڕەفتارە دامەزراوەییە لە ڕووداوە هاوچەرخەکانیشدا دووبارە دەبێتەوە، وەک ئەوەی لە ڕووداوی تەقەکردنی بەکۆمەڵی خوێناویدا لە ڕێکەوتی ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ لە قوتابخانەی (Campus Risbergska) بۆ فێربوونی گەوران لە شاری ئۆرێبرۆ (Örebro) ڕوویدا؛ کە تێیدا هێرشە ڕێکخراوەکە بووە هۆی کوژرانی ١١ کەس (بە هێرشبەرەکەشەوە) و برینداربوونی چەندانی تر. سەرڕای ئەو ڕەهەندە ڕەگەزپەرستی و پەراوێزخەرەی کە هاوتەریبە لەگەڵ بەئامانجگرتنی ئەم جۆرە ناوەندە پەروەردەیییانەی کە بۆ کۆچبەران یان توێژە لاوازەکان تەرخانکراون، بەڵام دەزگا فەرمییەکانی دەوڵەت و سەکۆ میدیاییە باڵادەستەکان هەمیشە ڕەهەندە ئایدۆلۆژییەکان لێڵ دەکەن و خۆیان لە بەکارهێنانی وەسفی “تیرۆری ڕێکخراو” دەدزنەوە، کاتێک بکەری ڕووداوەکە بە مەرجەعەکانی ڕاستڕەوی فەرمانڕەوا یان توندڕەوەوە بەسترابێتەوە. ئەم نمونانە ئەوە دەسەلمێنن کە بەڵێنەکانی دەوڵەتی دیموکراسی لێبڕاڵ بۆ پاراستنی مافە یەکسانەکان و بێلایەنیی یاسا، دەستبەجێ لە کاتی بەریەککەوتنی لەگەڵ دژایەتییە ڕەگەزی و چینایەتییەکاندا هاڕە دەکەن و دەڕوخێن؛ بەو پێیەی یاسا وەک ئامرازێکی ئایدۆلۆژیی هەڵبژێردراو بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی هەژموون، و وەک هۆکارێک بۆ بەرهەمهێنانی ناعەقڵانییەت لە ڕێگەی یاریکردن بە پێناسەکانی ئاسایش و تاوانەوە بەکاردەهێنرێت، بە مەبەستی پاراستنی پێکهاتە سەرمایەدارییە باڵادەستەکە.
پارادۆکسی ڕەفتاری و شێوانی پێوەرخوازی لە گوتاری سیاسیی ڕۆژاوایی هاوچەرخدا، لەو هەڵوێستەدا بەدیار دەکەوێت کە ڕێبەری پارتی دیموکراتی مەسیحیی ئەڵمانیا (CDU)، “فریدریش مێرتس” (Friedrich Merz) دەری بڕی، کاتێک پارتی “جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا” (AfD)ی تۆمەتبار کرد بە بانگەشەکردن بۆ ”پاکتاوی ڕەگەزی” و پەراوێزخستنی تاکەکان لەسەر بنەمای ڕەچەڵەک یان ڕەنگ؛ (مێرتس وتی: «ئەو کەسانەی خاوەن پاشخانی کۆچبەرین، لەو پیشانەشدا کار دەکەن کە پێویستیان بە کارامەیی پسپۆڕانە هەیە… ئەگەر ئەوەی لێرەدا پێی دەوترێت (سەرلەنوێ کۆچپێکردنەوە – هاوتای پاکتاوی وەسف دەکرێت /Re-migration) ببێتە واقیعێکی بەرھەست، ئەوا تەنها هاوواتایەک دەبێت بۆ پاکتاوی ڕەگەزی کە لەسەر بنەمای ڕەچەڵەک و ڕەنگی پێست وەستاوە.») ـ سەرچاوە: ڕۆیتەرز، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦.
ئەم هەڵوێستە کە سەرکۆنەی ڕەگەزپەرستەکان دەکات لە ئەڵەمانیادا جێگای دەستخۆشییە، بەڵام خاوەنی ئەم هەڵوێستە تەنها لەناوخۆی ئەڵەمانیادا دژی ڕەگەزپەرستی و پاکتاوی ڕەگەزییە. لە کاتێکدا گوتاری فەرمیی دەسەڵاتدار لە ناوخۆدا هەڵوێستی بڕیاردەرانە بۆ سەرکۆنەکردنی تێڕوانینە ڕەگەزپەرستییەکان دەگرێتەبەر، بە مەبەستی پاراستنی سەقامگیریی ئیجرایی سیستمەکە، کەچی لە هەمان کاتدا لایەنگرییەکی پێکهاتەیی و سازشێکی ئاشکرا لە گۆڕەپانە دەرەکییەکاندا پیشان دەدات؛ ئەمەش لەو پشتگیرییە بێمەرجەدا ڕەنگدەداتەوە کە هەمان نوخبەی سیاسی، لەوانەش خودی مێرتس، پێشکەشیان بە ڕەفتارەکانی ئیسرائیل کردووە کۆکوژی منداڵان و پاکتاو خەڵکی غەززەدا، کە لە لایەن دەستە و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە وەک ڕەفتارگەلێک وەسفکراون کە پاکتاوی ڕەگەزی و جینۆسایدیان (کۆمەڵکوژی) تێدایە. ئەم دووفاقییە ئەوە دەسەلمێنێت کە چەمکەکانی مافی مرۆڤ و دژایەتیکردنی جیاکاری وەک بەهای ئەخلاقیی ڕەها مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت، بەڵکو وەک “ئامرازی ئایدۆلۆژیی وەزیفی” (Instrumental Ideology) دەبینرێن کە بە شێوەیەکی سودخوازانە (پراگماتیستی) بەکاردەهێنرێن و لە چوارچێوەی ڕاستەقینەی خۆیان دادەماڵرێن؛ بە جۆرێک لە ناوخۆدا بۆ پاراستنی ڕووکەشە لێبڕاڵییە جوانکارییەکە دادەگیرسێنرێن، بەڵام لە دەرەوەدا دەستبەجێ لە کاتی بەریەککەوتنی لەگەڵ بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیكی و ئابوورییە بەجیهانیبووەکانی کارتێلەکانی دەسەڵاتدا، دەکوژێنرێنەوە. ئەمە “دووڕوویی پێکهاتەییی ڕێکخراو” (Structural Hypocrisy) نیشان دەدات کە تایبەتمەندیی فەزای سیاسیی هاوچەرخە. – (دووڕوویی پێکهاتەییی ڕێکخراو (Structural Hypocrisy) دۆخێکە کە تێیدا یاسا، ئامانج یان بەهای فەرمیی ڕێکخراوێک یان سیستەمێک، بە تەواوی پێچەوانەی گوتار و ڕەفتاری ناوخۆی خۆیەتی.).
لەکۆتاییدا بەم دەرئەنجامە دەگەین: سیستمی سەرمایەداریی نێودەوڵەتیی هاوچەرخ وەک گشتێکی یەکگرتوو قەیران لێدراوە؛ بۆیە چاکسازیکردنی ئەم سیستمە لە ناوخۆی خۆیەوە و لە ڕێگەی ئەو ئامرازانەی کە خۆی سازو ئامادەی کردوون (وەک فۆرمالیزمی هەڵبژاردنەکان) مەحاڵە. ئەمەش بەو پێیەی قەیرانەکە لە لێنەهاتوویی کارگێڕیی فەرمانڕەواکاندا کورت نابێتەوە، کە لە بنەڕەتدا وەک “بوکەڵەکانی سەرمایە گوزارشت دەکەن Capitalist Puppets”، بەڵکو قەیرانەکە لە خودی پێکهاتە و بنەما کڕۆکییەکانی سیستمی سەرمایەداریدایە؛ ئەو سیستمەی کە جەنگ و پشێویی کۆنکرێتی وەک میکانیزمێکی حەتمی بۆ ڕەوانەکردنی قەیرانەکانی و بەردەوامیدان بە پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە بەرهەم دەهێنێتەوە. لەم سۆنگەیەوە، هێزە سۆسیالیستەکان هیچکام لە مۆدێلە دیموکراتی و بەها کۆمەڵایەتییەکانی ئەو دوو جەمسەرە باڵادەستە قبوڵ ناکەن؛ نە دیموکراسییەتی ستەمکارانەی ڕۆژهەڵات بەناوی دیموکراسیی پێکهاتەیی لەسەر بنەمای (هۆز، تائیفە، پێکهاتەی نەتەوەیی یان ئیتنیکی)، و نە دیموکراسییەتی پارتە کۆمپانیاییەکانی ڕۆژئاوا لە ژێر پۆشەری نیولیبڕالیزمدا، شیاوی قبوڵکردنن. لایەنی ڕەخنەیی ئەم گوتارە ڕەتکردنەوەی هاوکاتی بەها ئاینی، تائیفی و نەریتییە کۆنەکانی ڕۆژهەڵاتە، لەپاڵ بەناو بەهاکانی ئازادی و مافەکانی مرۆڤ لە ڕۆژئاوادا، کە لە ڕاستیدا ئامرازی جەوهەریین بۆ بەکۆیلەکردن و زۆمبیکردنی مرۆڤەکان لە خزمەت کاڵاکانی بازاڕی سەرمایەداریدا. بەرامبەر بەم ئاوێتەبوونی ستەمکارییە، سۆسیالیستەکان بڕوایان بە مۆدێلی کولتووریی چینی کرێکار هەیە؛ کولتوورێک کە یەک ناسنامەی مرۆیی گشتگیر بۆ هەموان دادەڕێژێت، کە ئەویش ناسنامەی “مرۆڤبوون”ە؛ کولتووری ژیانی ئازاد، یەکسانیی ڕادیکاڵی مرۆڤەکان، کاری هەرەوەزیی هاوبەش، و بەدیهێنانی خۆشگوزەرانیی گشتی بۆ تەواوی کۆمەڵ.

——————————————-
پەراوێز:

هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی ” کارەبا، فرۆکەخانە، مۆبیل تەلەفۆن، کۆمپیتەر و دەرمانیان بۆ هێناوی،، هتد ”، هەر ئەوانیشن بە جۆرەها چەک ئینسانەکان دەکوژن. هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی باسی “ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی ڕێکخراوبوون، دیموکراسییەت و هەڵبژاردن، و مافی ژنان” دەکەن، هەر ئەوانن کۆمەڵگەیان دابەشکرد بۆ تائیفە و بنەماڵەکان، تاقم و پارتی سەرکوتگەر، و ڕێکخراوی میلیشیای و کەسانی گەندەڵیان لە عێراق، لیبیا و سوریا،، هتد زاڵ کرد بەسەر دەسەڵاتدا، و کۆمەکی تیرۆریستانیان دەکرد،، هتد؛ بە کورتی یانی ئەوانەی باسی خۆشگوزەرانی و ئازادییان دەکرد، هەر ئەوان و هاوپەیمانەکانیان بوون کە برسیانکردی و سەرکوتیانکردی، ئەوانەی مەدەنییەتی سەرمایەیان هێنا لەتەکیدا کۆنەپەرستیان زاڵ کرد، ئەمە دیاردە ناکۆکەکان و دوو ڕوویی سەرمایەدارییە.

ئەم وتارە بە زمانی عەرەبی لە ماڵپەڕی(حیوار المتمدن) لە بەرواری ۱۳/ ۹ / ۲۰۲٦ بڵاوکراوەتەوە.

«بەشێک لە تەوەرەکانی ئەم توێژینەوەیە لە وتارێکی نووسەرەوە لەژێر ناونیشانی: “کۆمەڵگەی سەرمایەداری: لە لێبڕالیزمەوە بەرەو توتالیتاریزم” وەرگیراون، کە بە زمانی کوردی لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٤ لە ماڵپەڕەکانی (هاوپشتی) و (دەنگەکان) بڵاوکراوەتەوە.».

هاوكات لەگەڵ نووسینی ئەم وتارەدا، ئاماژەیەکی ئومێدبەخش لە ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی گشتیی سویدەوە ڕاگەیەندرا کە لە ڕۆژی یەکشەممە، ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ بەڕێوەچوو؛ بە جۆرێک پێدراوە سەرەتاییەکان پاشەکشەی پارتی ڕاستڕەوی توندڕەو [دیموکراتەکانی سوید – SD] نیشان دەدەن، و دەرەنجامەکان تا ئێستا دەریانخستووە کە بلۆکی ڕاستڕەو دەنگێکی کەمتری لە چەپەکان بەدەستهێناوە. هیوایش هەیە کە لە فەرەنساش پۆپۆلیزمی ڕاستڕەو بە ڕێبەرایەتیی (لۆپێن) تووشی شکست ببێت. بەڵام وەک چوارچێوەی شیکاریی وتارەکە ڕوونی دەکاتەوە: ڕەوتی گشتیی سیستمی سەرمایەداری بەرەو ڕادیکاڵبوونی ڕاستڕەوانە وەرچەرخاوە، ئەمەش وا دەکات مافەکانی چینی کرێکارو پەنابەران زیاتر بکەونە ژێر پرۆسەی پێشێلکاریی پێکهاتەیییەوە. لە پرسی پەنابەرانیشدا، بەهۆی چوونەناوەوەی جیهان بۆ فۆڕماسیۆنی “پۆست-لیبڕالیزم” و قەیرانە بەردەوامەکانی جیهانگیریی سەرمایەداری، سنوورە نیشتمانییەکان بە توندی بەڕووی پەنابەراندا دادەخرێن؛ لێرەوە، پێویستە خوێندنەوەی مادی و ڕەخنەیی بۆ داینامیکەکانی جیهانی سەرمایەداری بکرێت. لە کۆتاییدا، ئومێدەکە لەسەر ئەوە وەستاوە کە بزووتنەوەی کرێکاری و هێزە سۆسیالیستەکان بگەنە ئاستێک لە جەمسەرگیریی بەهێز کە بتوانن کۆتایی بە نەهامەتی و چەوساندنەوەی چینایەتیی کرێکاران و مرۆڤە پەراوێزخراوەکانی ناو پرسی کۆچبەری بهێنن.

لە زانستە سیاسییەکاندا، بیرمەندان (وەک سەمۆئێل هێنتینگتۆن و جۆزێف شومپیتەر) جیاکاری لە نێوان دوو جۆر دیموکراسیدا دەکەن: دیموکراسیی جەوهەری؛ کە سەروەریی یاسا، جیاکردنەوەی ڕاستەقینەی دەسەڵاتەکان، و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات گەرەنتی دەکات. دیموکراسیی ئیجرایی/شێوەیی؛ کە تێیدا نوخبە فەرمانڕەواکان ڕووکەش و واجهەی دیموکراسی (هەڵبژاردن، پەرلەمان) وەک ئامرازێک بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵاتەکەیان لە بەردەم کۆمەڵگادا دەهێڵنەوە.

فەیلەسۆفی مارکسی فەرەنسی ئێتیان بالیبار Étienne Balibar، ڕوونکردنەوە و هەڵوەشاندنەوەیەکی پێکهاتەییی ئێجگار گرنگ پێشکەش دەکات سەبارەت بە چۆنیەتیی گۆڕانی سیستمە دیموکراتییە ڕۆژاواییە هاوچەرخەکان بۆ مۆدێلگەلێکی خاڵیکراوە لە ناوەڕۆکی دەستور و یاسای سەروەریی خۆیان. بالیبار لە ئەدەبیاتە ئەکادیمییە بڵاوکراوەکانیدا لەم دەیان ساڵەی دواییدا، چەمکی ”نادیموکراتیزەکردنی ڕێکخراو” (Dedemocratization) یان ئەوەی لە ئەدەبیاتی ئەوروپیدا بە “پۆست-دیموکراسیی بەڕێوەبراو” دەناسرێت، داڕشتووە.

پێم باشترە وشەی(سەرمایەداری دڕندە بەکاربهێنرێت لە بری وشەی سەرمایەداری بەربەریزم). چونکە چەمکی“بەربەریزم”لەناو بیری کۆمەڵایەتی بە گشتی و تیۆری سۆسیالیستی بە تایبەتی ڕەچەڵەکی درێژ و ئاڵۆزی هەیە. وشەی یۆنانی(باربارۆس )لە بنەڕەتدا ئاماژەیە بۆ هەر کەسێک کە بە زمانی یۆنانی قسەی نەکردبێت. یۆنانیەکان وەک هەموو شارستانییەتە کۆنەکان خۆیان وەک ناوەندی جیهان حیساب کردووە، وە هەموو گەلانی دیکەیان بە وەحشی وەسفکردووە، چونکە ئەوانە لە پەراوێزێکی جوگرافی و کولتووریدا نیشتەجێن کە دوورە لە کەلتوورو جۆگرافیای یۆنان. یۆنانیەکان هەموو بەربەرییەکان وەک کەسێکی کەمتر لە ئینسان سەیر دەکرد. بەم پێیە بەڕای بۆ بیرمەندانی یۆنانی و لاتینی ئەوکات، جیاوازێکی بنەڕەتی هەیە لەنێوان گەلی خاوەن شارستانی باڵا لە ناوەندی جیهان کە یۆنانییەکانن و بەربەری خوارەوە کە لە پەراوێزدان. (پلاتۆن) عەقیدەی کۆیلایەتی سروشتی نووسی، کە تێیدا بە شتێکی ئاسایی زانی کە یۆنانیەکان ” یان بەربەرەکان بکوژن یان بیانکەنە کۆیلە ”، بیروباوەڕێکی لەم چەشنە لە جیهانی ئەمڕۆدا یەکێکە لە خاڵە سەرەکییەکانی دیدگای ڕاسیزمی نوێ.

هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی ” کارەبا، فرۆکەخانە، مۆبیل تەلەفۆن، کۆمپیتەر و دەرمانیان بۆ هێناوی،، هتد ”، هەر ئەوانیشن بە جۆرەها چەک ئینسانەکان دەکوژن. هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی باسی “ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی ڕێکخراوبوون، دیموکراسییەت و هەڵبژاردن، و مافی ژنان” دەکەن، هەر ئەوانن کۆمەڵگەیان دابەشکرد بۆ تائیفە و بنەماڵەکان، تاقم و پارتی سەرکوتگەر، و ڕێکخراوی میلیشیای و کەسانی گەندەڵیان لە عێراق، لیبیا و سوریا،، هتد زاڵ کرد بەسەر دەسەڵاتدا، و کۆمەکی تیرۆریستانیان دەکرد،، هتد؛ بە کورتی یانی ئەوانەی باسی خۆشگوزەرانی و ئازادییان دەکرد، هەر ئەوان و هاوپەیمانەکانیان بوون کە برسیانکردی و سەرکوتیانکردی، ئەوانەی مەدەنییەتی سەرمایەیان هێنا لەتەکیدا کۆنەپەرستیان زاڵ کرد، ئەمە دیاردە ناکۆکەکان و دوو ڕوویی سەرمایەدارییە.




نیشانەیەکی بنبەست لە بزوتنەوەی کوردایەتیدا.. عوسمانی حاجی مارف

هەڵوەشاندنەوەی خۆبەڕێوەبردنی کوردەکانی سوریا و هێزەکانی سوریای دیموکرات “هەسەدە”، هەروەها تێکەڵکردنیان بە دامەزراوە دەوڵەتیەکانی دیمەشق، تەنها قۆناغێکی تێپەڕین نیە لە شەڕی سوریادا، بەڵکو کۆتاییهاتنی سەردەمێکی سیاسی و سەربازی هێزە کوردیەکانە، کە زیاتر لە دە ساڵی خایاندووە. لەم بارەیەوە پرسیاری بنچینەیی ئەوە نییە کە ئایا ئەو ڕێکەوتنە باشە یان خراپ، بەڵکو هێزە کوردیەکان کە خۆیان بە خاوەنی مەسەلەی کورد دەناساند، پرسیار ئەوەیە ئەو مەسەلەیەیان چیان لێکرد، یان دوای ئەوەی دەستبەرداری بون، چی لێ دێت و چی لێدەمێنێتەوە؟
مەزلوم عەبدی وەها نیشان ئەدات کە پرسی “خوێندن و پەروەردە بە کوردی” لە ئێستادا لە سەروی وتارەکانیەتی، جەختیشی لەوە کردووە کە ئەحمەد شەرع ئەم مافەی پاراستووە!
لەکاتێکدا ڕای گشتی خەڵکی کوردی سوریا چاوەڕوانی ڕونکردنەوەی ڕوون و زیاتر بون لەسەر دەستکەوتە سیاسییەکانی دوای چەندین ساڵ لە شەڕ و ململانێ و قارەمانێتی و بەرێوەبردن و پێشرەوی و سەرکەوتن وقوربانیدان، بەڵام ئێستا پرسی پەروەردە بە زمانی کوردی زاڵ بووە بەسەر گوتارەکانی عەبدیدا و بە دەستکەوتێکی سیاسی گرنگ چاوی لێبکرێت، کە لە چوار چێوەی رێکەوتنێکدا دوای قۆناغێکی دوور و درێژی حکومرانی سەربازی و بەرێوەبەرایەتی سەربەخۆ، بەم سیناریۆیە چارەسەری مەسەلەی کورد لە سوریا دەناسێنن.
ئەزموونی دەسەڵاتی هێزەکانی سوریای دیموکرات و ئیدارەی خۆسەری، گەر وەک دەرفەتێک و دۆخێکی تایبەت سەیر بکرێت و هەڵبسەنگێنرێت، بە تەواوی سوودی بۆ مافەکانی خەڵکی و دەورو دەخاڵەتی خەڵکی لەدەسەڵاتی سیاسی و دیارکردنی چارەنوسیدا لێوەرنەگیرا. کەهەر بەئاراستەی چەسپاندنی هێز و پێگەی جەماوەری دەکرا بگۆڕدرێت بۆ سەکۆیەک و بنەمایەک و کۆدەنگیەکی فراوانتری خەڵکی ناوچەکە، کە دەوریان لە ئایندەی سوریادا بنەخشاندایە، لە هەمانکاتدا دەیانتوانی هێزە جیاوازەکان لە دەوری دیدگایەکی هاوبەش کۆبکاتەوە. بە تایبەتی کە ناوچە کوردیەکان دەورێکی مێژوویی و گرنگ و جیهانیان دی لە شەریان لەبەرامبەر داعشدا.
بەڵام دواتر بەستنەوەی دامەزراوە سیاسی و سەربازییەکان بە ناوەندی دەسەڵاتێکەوە، کە ئەحمەد شەرع نوێنەرایەتی دەکات، چارەنووسی دەوری خەلکی کردە وابەستەی چارەنووسی ئەو دەسەڵاتە ناوەند و پاوانخوازە، کە بۆخۆی بریادەر و یەکلاکەرەوی هەموو پرسێکە، تەواوی ناوەندی کێشکردنی سیاسی لەگەڵیدا دەگۆڕێت. سروشتی پێکهاتەی هەسەدە و رابەریەکەی و ئاکامەکانی ئێستای حاڵەتێکی سەرسورهێنەر نیە، ئاکامی مێژویەکە لە سروشت و ناوەرۆکی چینایەتی هەڵسورانی سیاسی بزوتنەوەی کوردایەتی.
لەلایەکی ترەوە پاڵدانەوە لەژێر سێبەری پشتیوانی ئەمریکادا، قورساییەکی بەرچاوی بە هەسەدە بەخشی، لە هەمانکاتدا ئەمریکا لەهەر هەنگاو و گۆرانکاریەکدا سنوورداربونی دەسەڵاتی هەسەدەی دیاری دەکرد، کە تا کاتی رادەسەتکردنیان بە دەسەڵاتی ناوەندی سوریا لە ژینگەیەکی ناوخۆیی ناسەقامگیردا یاریان پێدەکردن. هاوپەیمانیە نێودەوڵەتییەکان لەسەر بنەمای ناکۆکی و ململانێیەکی درێژماوەی زلهێزەکان و گۆڕانی بەرژەوەندیەکان دامەزراون، لە سەر شەری داگیرکاری و دابەشکردنی ناوچەکان مایە دادەنرێت، بۆیە هێزێکی وەک پەکەکە و هەسەدە و هەر هێزێکی ناوخۆیی بزوتنەوەی کوردایەتی ناتوانن هەتا سەر لەو ململانێیەدا سود مەند بن، بەڵکو وەک هەر ئامرازێک بەکار دەهینرێن، دواتر لەهەر توندپێچ و ئاڵوگۆرێکدا بەهای بەکار هێنانیان لەدەست ئەدەن.
لە دۆخی ململانێی ئێستای زلهێزەکانی جیهاندا، کێشەکە پشتبەستن و خۆبەستنەوە بە هاوپەیمانیەکی دەرەکی نییە، چونکە دۆخی ئێستای باڵادەستی بەربڵاوی جیهانی سەرمایەداری لە دنیادا، هەر هاوپەیمانی و پشتیوانیەک هەرهێزێکی ناوخۆیی پەنای بۆ دەبات، دەبێتە شکستهێنان لە وەرگێڕانی ئەو پشتیوانیە لە هێزێکی سیاسی ناوخۆیەوە بە هێزێکی پاشکۆی چەسپاو، کە بە ناچاری و بەردەوام دوای گۆڕانی هەڵوێستی هاوپەیمانەکەی دەکەوێت.
لە هەنگاوێکی زۆر چاوەڕوانکراودا، مەزڵوم عەبدی، هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی و تێکەڵبونیان بە سوپای سوریا ڕاگەیاند. کە تورکیا ڕۆڵێکی سەرەکیی هەبوو، ئەگەرچی ناڕاستەوخۆیش بوو. ئەنقەرە کە هەڕەشەی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی لە دژی گروپە کوردیەکان کردبوو، ئێستا پاداشتی ستراتیژییەتی خۆی لەسەر بنەمای دیپلۆماسی و هاوئاهەنگی لەگەڵ واشنتۆن دەچنێتەوە.
لەژێر چاودێری بێوێنەی ئەمریکا و تورکیا، تورکیا کە هەڕەشەی دەستێوەردانی سەربازیی کردبوو، توانی لە ڕێگەی دیپلۆماسی و ڕێکەوتن لەگەڵ واشنتۆن ئامانجەکانی بەدیبهێنێت، ئەمەش گۆڕانکاری لە ستراتیژی تورکیا سەبارەت بە ململانێی سوریا بەدیهێنا.
تورکیا کە لە مێژە بوونی هەسەدە لە باکوری سوریا بە هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆی دەزانێت، بە گەشبینیەکی وریاییەوە لە ڕاگەیاندنی مەزلوم عەبدی، سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی و تێکەڵبونیان بە سوپای سوریا، سەیری کرد. ئەنقەرە ساڵانێکە پاڵپشتی خۆی بۆ یەکپارچەیی خاکی سوریا و دامەزراندنی دەوڵەتێکی بەهێز و مەرکەزی دووپاتدەکاتەوە. دەشڵێن، ئەوەی لە سووریا ڕوویداوە، دەکرێت وەک درێژکراوەی سیاسەتی ناوخۆی تورکیا سەیر بکرێت کە بە هەوڵدان بۆ “تورکیای بێ تیرۆر” ناسراوە. هەروەها دەوترێت عەبدوڵڵا ئۆجالان ڕۆڵی سیاسی ئەرێنی لەم پرۆسەیدا دیوە، هەر ئەم کەشوهەوا سیاسییە کاریگەری لەسەر پرسی سوریا و پەیوەندی ئەحمەد شەرع و مەزلوم عەبدی هەبووە، بەشداربووە لە دروستکردنی کەشێکی گونجاو بۆ چارەسەری دانوستان نەک ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی.
ئەردۆغان، کە پێشوازی لە هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە کرد و ڕایگەیاند، پێویستە هەموان لە سوریا پێکەوە کاربکەن بۆ بنیاتنانی سوریایەکی نوێ دوور لە تیرۆر و یەکگرتوو لە چوارچێوەی خاکەکەیدا. ڕەنگە دراماتیکترین لایەنی ئەم پرسە، گۆڕانی ڕیشەیی لە ڕێڕەوی مەسەلەی کورد بێت لە سووریا. دوای دە ساڵ لە کۆنترۆڵکردنی ناوچە بەرفراوانەکانی باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا و دامەزراندنی ئیدارەیەکی نیمچە سەربەخۆ بە “پشتیوانی ئەمریکا”، بەسادەیی هەسەدەیان هەڵوەشاندنەوە و تێکەڵبوونیان بە دامەزراوەکانی دەوڵەتی سوریای ئەحمەد شەرع ڕاگەیاند. ئەمەش بەشێوەیەکی کاریگەر بە مانای بەهەڵمبونی خەونی دامەزراندنی قەوارەیەکی ئازاد و سەربەخۆی کوردستانی سوریایە.
لە چوارچێوەیەکی پەیوەندیداردا، مەزلوم عەبدی ڕایگەیاند کە سەرکردایەتی کورد بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە بارودۆخەکان گۆڕاوە و وڵاتەکە چووەتە قۆناغێکی نوێ کە تایبەتمەندە بە “ئاشتی و بەشداریکردن”، بۆیە بڕیاری دەستپێکردنی پرۆسەی تێکەڵبوونی تەواو لەگەڵ دەوڵەتی سوریا داوە. ئەم لێدوانانە ئاماژەن بۆ ئەوەی گوایە بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە و”خۆبەرێوەبردن و خۆسەری” لە قەناعەتێکی ناوخۆیی کوردەوە سەرچاوەی گرتووە کە قۆناغی نوێ لە سوریا پێویستی بە پێناسەکردنەوەی پەیوەندی لەگەڵ دیمەشق هەیە، بەدوورکەوتنەوە لە ململانێی چەکداری. واتە پەیوەندی لەگەڵ دیمەشقێکدا، کە گروپێکی پاشماوەی داعش جڵەوی حوکمرانی گرتووە بەدەستەوە.
گرنگترین لایەنی ئەم پرۆسەیە دەورو هەڵوێستی ئەمریکایە، دوای دە ساڵێکی تەواو لە پاڵپشتی ڕاستەوخۆ بۆ هەسەدە وەک هاوبەشێکی سەرەکی لە شەڕی دژ بە داعش، واشنتۆن ئێستا پشتگیری لە هەڵوەشاندنەوەی ئەو هێزانە و تێکەڵکردنیان لەگەڵ سوپای سوریا دەکات. چۆن دەتوانرێت ئەم گۆڕانکارییە ڕوون بکرێتەوە؟
ئەمریکا کە ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لەم بابەتەدا بینیوە، ڕێگریکرد لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی تورکیا بۆ سەر هەسەدە، ئەگەر گەرەنتی ئەمریکا نەبوایە تورکیا دەستی پێدەکرد، واشنتۆن لەڕێگەی تۆم باراک نێردەی خۆیەوە کاریکرد بۆ پڕکردنەوەی کەلێنی نێوان ئەنقەرە و دیمەشق و هەسەدە.
واشنتۆن بەئاگاداری ئەنقەرە ساڵانێکی زۆر پاڵپشتی لە هەسەدە کرد، بەڵام گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکیەکانی دوای ڕووخانی ڕژێمی سوریا و پشتیوانی ئەمریکا و تورکیا لە ئەحمەد شەرع، دواتر ئەمریکای ناچارکردووە پابەندی خواستی ئەنقەرە بێت بۆ دورکەوتنەوە لەهەسەدە و لایەنە کوردیەکان. بە تایبەتی کە بەرەنگاربوونەوەی داعش تاڕادەیەکی زۆر کۆتایی هاتووە، لەهەمانکاتدا ئێستا ئەو دەورە زیاتر سپێردراوە بە حکومەتی ئێستای دیمشق، کە وەها نیشان ئەدات ئامادەیە بەرپرسیارێتی ئەمنی سوریا لە ئەستۆ بگرێت و پابەندی بەرژەوەندی و سیاسەتەکانی ئەمریکا دەبێت.
لەلایەکی تریشەوە تورکیا و سعودیە و هەندێک وڵاتی دۆستی سوریا سەرکەوتوو بوون لە قەناعەتپێکردنی واشنتۆن کە سوریایەکی سەقامگیر دەتوانێت ڕۆڵێکی بەرچاو بگێڕێت لە گەیشتن بە سەقامگیری ناوچەکە و بەرپەرچدانەوەی پلانەکانی ئێران، بەتایبەتی کە سوریایەکی نوێ نابێتە مەترسی بۆ سەر ئیسرائیل. هەروەها واشنتۆن چیتر گوێ بە حکومەتی توندڕەوی ئیسرائیل نادات و ئێستا لە چوارچێوەی دیدگایەکی نوێ بۆ سەقامگیری ناوچەکە دەرفەت دەدات بە سوریایەک کە پاشکۆی خۆیەتی.
وا دیارە واشنتۆن گرەو لەسەر سوریایەکی نوێ دەکات کە هاوبەشی بەرەنگاربونەوەی نفوزی ئێران بێت. لە ژێر چاودێری بێوێنەی ئەمریکا و تورکیا. تورکیا کە هەڕەشەی دەستێوەردانی سەربازیی کردبوو، توانی لە ڕێگەی دیپلۆماسی و ڕێکەوتن لەگەڵ واشنتۆن ئامانجەکانی بەدیبهێنێت، ئەمەش گۆڕانکاری لە ستراتیژی تورکیا سەبارەت بە ململانێی سوریا بەدیهێنا. لەهەمانکاتدا بە شێنەیی نەخشەکانی بەناوی بانگەشەی تورکیای بێ تیرۆر لەبەرامبەر پەکەکە و هێزە کوردیەکانی سوریا بەرێوە دەبات، کە هەوڵئەدات بۆ بەدەستهێنان و چەسپاندنی پێگەیەکی فراوانخوازی لە ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەراستدا.
ئەم واقعیەتە لە ئاڵوگۆری ناوچەکە و مانەوەی دۆخی ناسەقامگیری سیاسی ناوچەکە و بەردەوامی ململانێ و پەیوەندی ئاڵۆز و پێچیدەی نێوان ئەمریکاو ئێران، بزوتنەوەی کوردایەتی بەگشتی لەدەورانێکی چەقبەستو و بنبەست و چاوەروانیدا راگرتووە، کە سەرەتاکەی لەباری عەمەلیەوە بە پاشەکشەی پێگەی بزوتنەوەی کوردایەتی لە سوریا رەنگیدایەوە!.

عوسمانی حاجی مارف




چەند سەرنجێکی زمانەوانی سەبارەت بە (سۆرمانجی).. بێوار ڕەسوول

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




مـنـداڵ و جــیــابـــوونـــەوە.. محەمەد بەرزی

منداڵ دیارییەکی زۆر جوان و ناوازەی یەزدانی مەزنە ، خێزانیش باوەشێکی گەرمووگوڕی گرنگە بۆ گەشەکردنیان . بێگومان جیابوونەوەی دایک و باوکیش ڕووداوێکی سەخت و گرانە ، فشارێکی دەروونی بێ ئەندازە لەسەر هەموو ئەندامەکانی خێزان دروستدەکات ، بە تایبەتیش کاریگەری زۆر خراپیان لەسەر منداڵان هەیە و خۆیان لە دۆخێکی لاواز و ناجێگیردا دەبیننەوە . چونکە منداڵ بە تەواوی وابەستەی دایـک و باوکیانن ، تەنانەت دوای ئەوەی دەگەنە تەمەنی گەورەییش . بە پێی ئەو توێژینانەوەی لە ئەمریکادا کراون ، ڕووداوی جیابوونەوە بە تەواوی پڕۆسەی پەروەردەکردنی منداڵ دەشێوێنێت ، چونکە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئــەواندایە . لێرەدا بە کورتی ئاماژە بۆ کاریگەریی و چەند لایەنێکی خراپی جیابوونەوە دەکەین :

١- ئەو منداڵانەی ، کە دایک و باوکیان جیابوونەتەوە ، کاریگەرییان لەسەرە تووشی چەندین نەخۆشی دەروونی جیاوازبن . وەک : تێکچوونی ڕەفتار و هەڵسوکەوتیان . خراپی ئاستی خوێندنیان . ترس و دڵەڕاوکێ . جگەرەکێشان و بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر و هەوڵی خۆکوشتن .
٢ – کاتێک ژن و پیاوێک هاوسەرگیریی دەکەن ، تەنها پێویستییان بە یەک ماڵە ، کە هەموو کەل و پەل و پێویستییەکانی ژیانی تێدایە . بەڵام کاتێک ژن و مێردێک جیادەبنەوە ، پێویستییان بە دوو ماڵی جیاوازە . لەم دۆخەدا داهاتی هەردوولایان کەمدەبێتەوە ، کە پێش جیابوونەوە هەیانبووە . ئەمەش توانای دایک و باوک بۆ دابینکردنی پێویستییەکانی ژیان کەمدەکاتەوە . هەر بۆیە لە ناچاریدا دایکەکە ، یان باوکەکە ، کە منداڵیان گرتۆتە خۆیان ڕوو لە گەڕەکە هەژارەکان دەکەن ، کە ئاستی کریێ و ژیان بە شێوەیەکی بەرچاو تیایاندا نزمن . زۆر جاریش کەمبوونەوەی داهات کارێک دەکات ، باوکەکە ، یان دایکەکە زیاتر کاربکەن . تا بتوانن داهاتی زیاتر بۆ ژیانێکی ئاسایی بەدەست بهێنن . بەمەش کاتی زیاتر لە منداڵەکانییان دووردەکەونەوە ، سەرباری ئەوەی پەروەردەکردن لە لایەن تاکە کەسێکەوە زۆر گران و ئەستەمە ، دەبێتە هۆی دەردەسەری و ماندووبوون و زیادبوونی بەرپرسیارییەتی ، سەرباری شێواندنی پڕۆسەی پەروەردەکردنیش .
٣ – منداڵانی بچووک ، کە تەمەنیان لە نێوان ( ٣ بۆ ٨ ) ساڵدایە دەست و پیێ سپیین ، ڕەنگە بە تەواوی تێنەگەن بۆچی ژیان لە دەورووبەریاندا گۆڕاوە . بۆچیش لە نێوان دوو ماڵی جیاوازدا دەگوێزرێنەوە . جا چونک لە منداڵی بچووکدا مێشک بە تەواوی گەشەی نەکردووە ، زۆرجار منداڵ کیشەی تێگەیشتنیان لە هۆکارە ئاڵۆزەکانی جیابوونەوەدا هەیە . هەر بۆیە لەوانەیە بترسن و تووشی سەرلێشێواوی بن .
٤ – زۆرێک لەو منداڵانەی دایک و باوکیان جیابوونەتەوە ، تووشی دڵتەنگی و تووڕەبوون دەبن . لە ڕووی کۆمەڵایەتیشەوە کاریگەرییان بۆ دروست دەبێت ، لەگەڵ کەسانی تردا هەڵناکەن و تــووشـی کێشەی زۆر دەبن . زۆر جاریش پەیوەندی کۆمەڵایەتییان لاواز دەبێت . تووشی سەرگەردانی و ترس و بێزاری دەبن و وادەزانن ، کە تەنها خێزانەکەی ئەوانە جیابوونەتەوە . لە هەندێک حاڵەتیشدا کاتێک منداڵ هەست بە ئازارەکانی جیابوونەوە دەکەن ، ناتوانن بڕیاربدەن چۆن وەڵامی کاریگەرییەکانی جیابوونەوەکە بدەنەوە . لە ئەنجامدا لەوانەیە لە دایک و باوک و هاوڕیێ و کەسانی تر تووڕەبن و ئەنجامی خراپ بە دوای خۆیدا بهێنێت .
٥ – زۆرجار منداڵ پرسیار دەکات ، بۆچی دایک و باوکیان جیابوونەتەوە ، بە دوای هۆکارەکاندا دەگەڕێن . پرسیاردەکەن : ئایا دایک و باوکیان وازیان لە خۆشەویستی خۆیان هێناوە ؟ . یان کاری هەڵەیانکردووە . یان خۆیان تاوانبار دەکەن وا دەزانن ڕەفتارەکانیان بەشداربووە لە جیابوونەوەی دایک و باوکیاندا . ئەمانەش دەبنە هۆکاری بەرزبوونەوەی فشاری دەروونی و خەمۆکێ و جگەرەکێشان و خراپی ئاستی خوێندن و کێشەی تەندروستی بۆیان . بۆیە زۆر پێویستە ژیرانە هۆکارەکانی جیابوونەوەکە بۆ منداڵ باسبکرێت . تا بە تەواوی تێبگەن و هەستە خراپەکانییان کەمبکرێتەوە . چونکە ناکۆکی چارەسەرنەکراو ، دەردێکی گرانە و دەتوانێت ببێتە هۆی یاخی بوون و تاوان ، لە داهاتووشدا زیانی گەورە بە دوای خۆیدا بهێنێ .
٦ – لێکوڵینەوەکان دەریانخستووە : ئەو منداڵانەی دایک و باوکیان جیابوونەتەوە ، کاتێک گەورەدەبن و دەچنە ناو پڕۆسەی هاوسەرگیرییەوە ، ئەگەری جیابوونەوەیان زیاترە بەراورد بەو منداڵانەی دایک و باوکیان جیانەبوونەتەوە .
٧ – لە هەندێک حاڵەتدا کاتێک منداڵان هەست بە فشار و زەبری زۆر دەکەن و ناتوانن چۆن وەڵامی کاریگەرییەکانی جیابوونەوەکە بدەنەوە ، لەوانەیە لە دایک و باوک و هاوڕێکانییان تووڕەبن ، لە ئەنجامیشدا ئەو تووڕەبوونە خراپ بەکاربهێنن . هەرچەندە ئەم تووڕەبوونە بۆ زۆرێک لە منداڵان زوو کاڵ دەبێتەوە ، بەڵام ئەگەر بەردەوام بوو ، گرنگە بزانرێت جیابوونەوەکە کاریگەرییەکی خراپ و درێژ خایەنی بۆ دروستکردوون .
٨ – بەگشتی جیابوونەوەی دایک و باوک ، کاریگەریی لەسەر منداڵانی هەموو تەمەنەکان هەیە ، بە تایبەتیش بۆ منداڵانی تەمەنی سەرەتایی زۆر ئەستەم و قورس و گرانە .
٩ – ڕەنگە بۆ هەندێک کەس جێگای سەرسوڕمان بێت ، کە تەنانەت منداڵی ساواش کاریگەریی تەڵاقیان لەسەرە . بە تایبەتی ئەگەر ناکۆکی نێوان دایک و باوکیان ببێتە هۆی قاو و قیژ و هاتوهاوار و شەڕ و گرژی لە ناو ماڵدا . چونکە ئەگەرچیش کۆرپە لە هۆکارەکانی ناکۆکییەکان تێناگات ، بەڵام هەست بە گرژیی دەورووبەرەکەی خۆی دەکات . لە ئەنجامدا سەرلێشێواوی و فشاری بەدواوەیە و دەبێتە هۆی گریان و تێکچوونی شێوازی خەوتن و ترس و دڵەڕاوکێ و تەڕکردنی جێگایان . سەرباری ئەوەی کاریگەریی خراپییان بۆ گەشەکردنیان دەبێت .
١٠ – ڕەنگە هەندێک لە هەرزەکاران ، بە یەکجاری خۆیان لە ئەندامانی خێزانەکانیان دووربکەونەوە و بەشداری ڕەفتاری مەترسیدار بکەن وەک : بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر و شەڕ و ئاژاوە وازهێنان لە خوێندن ، کە بەگران لەسەریان دەکەوێتەوە .
١١ – ئەو منداڵانەی تووشی جیابوونەوە دەبن ، زۆرجار زیاتر تووشی نەخۆشی دەبن . وەک : سەرئیشە و ئازاری گەدە ، ڕەنگە ئەمانەش بەهۆی کۆمەڵێک کاریگرییەوەیە بیت ، وەک کەم خەوی ، خەمۆکی و دڵەڕاوکێ ، یان فشاری دەروونییەوە ، کە بەرگری لەش لاواز دەکەن .
١٢ – تا کاریگەریی جیابوونەوەی دایک و باوک لەسەر منداڵ زیاتر و قووڵتر بێت ، توانای سەرنجیان لەسەر ئەرک و وانەکانی قوتابخانەیان کەمتر دەبێ ، وەک : کەمتەرخەمی لە تەواوکردنی ئەرکەکانیان ، درۆکردن ، گویێ نەگرتن و خەوتن لە ناو پۆلدا ، گۆشەگیری و سەرنەکەوتن لە تاقییکردنەوەکاندا و … هتد .
لە دواجاردا باشترین ڕێگا بۆ پاراستنی پەیوەندییەکی باشی منداڵ لەگەڵ دایک و باوکیاندا و کەمکردنەوەی زیانەکانی کیشەی سۆزداریان ، کە منداڵ لە ئەنجامی جیابوونەوەدا تووشی دەبن ، تا پاشەڕۆژیشیان پاشەڕۆژێکی خۆشی بێ کێشەبێت و لە خەم و ئازاردا نەژین ، پێویستە دایک و باوک ڕەچاوی ئەم خاڵانەی لای خوارەوە بکەن :

١ – ئەرکی دایک و باوکە لە جیاتی ئەوەی بکەونە گیانی یەکتری و تیر و شیر لەیەک بسوون ، ئەقڵ و دڵیان بکەن بە یەک . بە ڕێکوپێکی سەردانی منداڵەکانییان بکەن ، تا هەست بە ئارامی و ئاسایش بکەن و بە شێوەیەکی باشیش گەشەبکەن . پاشان یارمەتییان بدەن پەیوەندی باش لەگەڵ دایک و باوکیاندا دروستبکەن . ئەمەش کارێک دەکات کەمتر تووشی خەم و پەژارە و سەرگەردانی بن ، کەمتریش هەست بە ناکۆکییەکانی نێوان دایک و باوکیان بکەن ، دایک و باوکەکەش سەریان سووک و ئاسودە دەبێ و کەمتر تووشی خـەم و خـەفـەت و ئازار دەبن .
٢ – پێویستە دایک و باوک لە بڕیارە گرنگەکاندا یەکگرتووبن وەک : بواری پەروەردە ، چاودێری تەندروستی و ئامۆژگاری و لێپرسینەوە . بێگومان ئەم یەک دەنگییە یارمەتی منداڵ دەدات هەست بە ئاسایش و سەقامگیری بـکـات .
٣ – گرنگیدان بە دابینکردنی پێویستییەکانی منداڵەکانیان . هەروەها چاودێریکردنی هەر نیشانەیەکی دڵەڕاوکێ و غەمباری و زویریان .
٤ – پێویستە دایک و باوک بە بەردەوامی بەشداری لە بۆنە و چالاکییەکانی قوتابخانەدا بکەن . تا بۆیان بسەلمێنن ، کە هەردوو دایک و باوکەکە هێشتا چالاکانە بەشدارن لە ژیانیاندا ، لەوەش دڵنیابن ، کە جیابوونەکە خەتای ئەوانی تێدا نییە و هەردوو دایک و باکەکەش بەردەوامن لە خۆشەویستی و کۆمەک و پشتگیرییاندا .. خۆ ئەگەر نەیانتوانی بە تەنیا ڕووبەڕووی کیشەکانیان ببنەوە ، ئەوا پێویستە داوای یارمەتی لە کەسانی شارەزای بواری منداڵان بکەن . پاشان زۆر گرنگیشە ئەو ڕاستییەش باش بزانن ، کە شەڕی جیابوونەوە لە دادگاکاندا ، زۆر سەخت و درێژ خایەنە و زیاتر لە ساڵێک دەخاێنێت و پارەیەکی زۆریشی تێدەچێت ، لە ڕووی داراییشەوە بارگرانی دروست دەکات . هەربۆیە نێوەندگیری لە لایەن خزم و هاوڕیێ و ناوبژیوانانی دڵسۆزەوە ، زۆر لە دادگا باشترە . چونکە ناوبژیوان ترسەکان گەورەناکەن و وەک کەسانی دڵسۆزی بێ لایەن کاردەکەن . پاشان ئەگەرچی جیابوونەوە کارێکی خراپی نەخوازراوە ، بەڵام بۆ ئەو ژن و پیاوانەی ، کە ژیانی هاوسەرگیرییان بۆتە دۆزەخێکی ناخۆشی پڕ کێشە و خەم و پەژارە ، کارێکی تابڵێی باش و تەندروستە .


تێبینی : بۆ ئەم باسە سوود لە چەند سایتێکی ئینگلیزی وەرگیراوە .




کاتێک تاوانی کۆچبەر دەبێتە سەرمایەی سیاسی.. هێمن عەلی

لە ئەورووپای ئەمڕۆدا، کۆچبەری چیتر تەنها بابەتێکی کۆمەڵایەتی نییە؛ بووەتە یەکێک لە گەرمترین بابەتەکانی سیاسەت. هەر کاتێک پەنابەرێک یان کەسێکی بنەچەبیانی تاوانێکی قورس ئەنجام دەدات، هەواڵەکە بە خێرایی دەگاتە میدیا و سۆشیال میدیا و دەبێتە بابەتی مشتومڕی سیاسی.
بێگومان، تاوان تاوانە. قوربانی مافی دادپەروەری هەیە، و تاوانبار — جا فینلەندی بێت، سووری، عێراقی یان هەر نەتەوەیەکی دیکە — دەبێت بەپێی یاسا سزا بدرێت. ئەمە بابەتێک نییە کە جێی مشتومڕ بێت.
بەڵام پرسیارێکی گرنگتر هەیە: دوای تاوانەکە چی ڕوودەدات؟ ئایا سیاسەتمەداران تەنها داوای دادپەروەری و ئاسایشی زیاتر دەکەن، یان تاوانی تاکێک دەگۆڕن بۆ چەکێکی سیاسی دژی کۆچبەران بە گشتی؟

فینلەندا؛ لە هەڵمەتی بیاننێرنەوە «Send Them Back»ـەوە تا سەرهەڵدانی میلان جاف
لە فینلەندا، پارتی فینلەندییە ڕەسەنەکان (Perussuomalaiset) کۆچبەری و گەڕاندنەوەی بیانییەکانی کردووەتە یەکێک لە بابەتە دیارەکانی گوتاری سیاسیی خۆی.
نموونەیەکی ڕوون کڵاوی سپیی نووسراوی «Send Them Back» («بینێرنەوە») بوو. وەزیری ناوخۆ ماری ڕانتنێن (Mari Rantanen) و وەزیری کۆمەڵایەتی و تەندروستی ڤیلێ ڕیدمان (Wille Rydman) بەو کڵاوانەوە وێنەیان لە سۆشیال میدیا بڵاوکردەوە. بەپێی ڕۆژنامەی هێلسینگین سانۆمات (Helsingin Sanomat)، کڵاوەکان لەلایەن ئەندامی پەرلەمانی ئەورووپا سێباستیان تینکینێن (Sebastian Tynkkynen)ـەوە پێیان درابوون، هاوکات لەگەڵ پەسەندکردنی یاسایەکی تازەی گەڕاندنەوە لە پەرلەمانی ئەورووپا.
ماری ڕانتنێن ڕوونی کردەوە کە مەبەستی لە دروشمەکە بەهێزکردنی گەڕاندنەوەی ئەو کەسانەیە کە مافی مانەوەیان لە ئەورووپادا نییە، و هەروەها ئاماژەی بە دروشمی پارتەکەی خۆی کرد کە، «Kotimaa kutsuu» («نیشتمان بانگت دەکات»).
بەڵام ئەم دروشمە بەو ڕوونکردنەوەیەوە دەرباز نەبوو لە ڕەخنە. زۆرێک لە کڵاوەکەیان وەک پەیامێکی ڕاستەوخۆ دژی کۆچبەران و هاووڵاتییانی بنەچەکۆچبەر تێگەیشتن — تەنانەت ئەگەر ئامانجی سەرەکی وەزیرەکان تەنها یاساییکردنی پرۆسەی گەڕاندنەوە بووبێت. ئەمە خۆی نیشان دەدات کە لە سیاسەتدا تەنها یاسا گرنگ نییە؛ وشە، دروشم و وێنەش کاریگەرییان هەیە.
کەیسی میلان جاف (Milan Jaff) نموونەیەکی دیکەیە. دوای دەرکردنی لە فینلەندا، هەندێک سیاسەتمەداری فینلەندییە ڕەسەنەکان لە سۆشیال میدیا خۆشحاڵیی خۆیان دەربڕی، و دەرکردنەکەیان وەک سەرکەوتنێکی سیاسیی گرنگ پیشان دا.
بەڵام دواتر زانیارییەکی سەرنجڕاکێش ئاشکرا بوو: جاف خۆی پێشتر داوای لە پۆلیسی کردبوو بە زووترین کات بگەڕێندرێتەوە بۆ هەرێمی کوردستان.
ئەمە تاوانەکانی جاف پاک ناکاتەوە؛ ئەو هەر بۆ کردەوەکانی خۆی بەرپرسیارە. بەڵام پرسیارێکی ڕاستەقینەی سیاسی دروست دەکات: بۆچی کەیسێک کە تاوانبارەکەی خۆی داوای دەرکردنی خۆی کردبوو، هێشتاش وەک نمایشێکی گەورەی سەرکەوتنی سیاسی پێشکەش کرا؟

ئەڵمانیا؛ AfD و گوتاری «گەڕانەوە»
لە ئەڵمانیاش، پارتی «جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا» (Alternative für Deutschland – AfD) کۆچبەری کردووەتە ناوەندی گوتاری سیاسیی خۆی.
ئەلیس ڤایدێل (Alice Weidel)، سەرۆکی هاوبەشی پارتەکە، داوای لە ئۆکراینی و سووریەکانی ئەڵمانیا کردووە بگەڕێنەوە وڵاتەکانیان. بە تایبەتی داوای لە گەنجە پیاوە ئۆکراینییەکانی تەمەنی سەربازی کردووە بگەڕێنەوە. هەروەها ڕەخنەی لە بڕی یارمەتییە کۆمەڵایەتییەکانی ئۆکراینییەکان گرتووە. سەبارەت بە سووریەکانیش وتوویەتی، ئەگەر هۆکاری پەنابەربوونیان نەما، دەبێت بگەڕێنەوە وڵاتی خۆیان.
لێرەدا دەبینین گوتاری کۆچبەری تەنها بە تاوان سنووردار نییە؛ یارمەتیی کۆمەڵایەتی، پارەی دەوڵەت، هاووڵاتیبوون و ناسنامەی نەتەوەییش دەبنە بەشێک لە هەمان مشتومڕی سیاسی.

سوید؛ SD و ئاسایش
لە سویدیش، پارتی دیموکراتەکانی سوید (Sverigedemokraterna – SD) ساڵانێکە کۆچبەری و ئاسایش بەیەکەوە گرێ دەدات. پارتەکە پشتیوانی لە کەمکردنەوەی پەنابەری، توندترکردنی سیاسەتی کۆچبەری و خێراکردنی دەرکردنی تاوانبارانی بیانی دەکات.
ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە زۆرجار تاوانی کەسێکی بیانی، بەبێ ئاماژە بەوەی نموونەیەکی تاکە یان گرووپێکی سنووردارە، دەبێتە بەڵگەی گفتوگۆ لەسەر هەموو کۆچبەران بە گشتی.

بۆچی تاوان بابەتێکی ئەوەندە بەهێزی سیاسییە؟
تاوان، بە تایبەتی تاوانی سێکسی، کوشتن و توندوتیژی، هەستی خەڵک بەهێز دەجوڵێنێت. خەڵک تووڕە دەبن، دەترسن و داوای چارەسەری خێرا دەکەن.
لەو ساتانەدا، هەندێک پارت پەیامێکی زۆر سادە پێشکەش دەکەن:
«ئەوان کێشەن، ئێمە چارەسەرین.»
ئەم پەیامە بۆ هەندێک دەنگدەر کاریگەرە، چونکە ترس و تووڕەیی زۆرجار لە ئامار و وردەکاریی یاسایی خێراتر کاریگەری دادەنێن. بەڵام مەترسییەکە لێرەدایە: تاوانی تاکێک دەتوانێت بە هێواشی بگۆڕدرێت بۆ حوکمدان لەسەر کۆمەڵێکی تەواو.

لە تاوانی تاکێکەوە بۆ گشتگیرکردن
مەترسییەکی دیکە لەوێدا دەست پێدەکات کە تاوانی تاکێکی بیانی دەگۆڕدرێت بۆ وێنەیەکی گشتی لەسەر بیانییەکان.
کاتێک کەسێکی بیانی تاوانێکی قورس، بەتایبەت دەستدرێژیی سێکسی، ئەنجام دەدات، تاوانبارەکە دەبێت بە توندی و بەپێی یاسا سزا بدرێت. هیچ پاساوێک بۆ ئەو تاوانە نییە.
بەڵام کێشەکە لەوێدا دەست پێدەکات کە لە گوتاری سیاسی یان سۆشیال میدیادا، ناسنامەی تاوانبارەکە دەخرێتە پێشەوە، و بە شێوەیەک باس دەکرێت کە خوێنەر یان بینەر هەست بکات «بیانییەکان مەترسین» یان «کۆچبەران دەستدرێژیکەرن».
ئەمە گشتگیرکردنە.
تاوانی یەک عێراقی، تاوانی هەموو عێراقییەکان نییە. تاوانی یەک سووری، تاوانی هەموو سووریەکان نییە. تاوانی یەک پەنابەریش هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ ئەوەی هەموو پەنابەران بە مەترسیدار یان تاوانبار بزانرێن.
ئەگەر فینلەندییەک دەستدرێژیی سێکسی بکات، کەسێکی عاقڵ ناڵێت: «هەموو فینلەندییەکان دەستدرێژیکەرن.» کەواتە بۆ بیانییەکانیش دەبێت هەمان پێوەر بەکاربهێنرێت.
لێرەدایە بازاڕی سیاسیی ترس مەترسیدار دەبێت: تاوانی تاکێک دەبێتە هەواڵ، هەواڵەکە دەبێتە پەیامی سیاسی، و پەیامە سیاسییەکە دەتوانێت لە مێشکی بەشێک لە خەڵکدا ببێتە گومان لە گرووپێکی تەواو.
تاوانبار دەبێت بە تاوانەکەی خۆی بناسرێت، نەک ملیۆنان کەسی بێتاوان بە تاوانی ئەو بناسرێن.
تاوان گشتگیر ناکرێت؛ بەرپرسیارێتیی تاوان تاکەکەسییە.

تاوان نەتەوە ناناسێت

ئەگەر فینلەندییەک تاوانێک بکات، ناڵێین: «هەموو فینلەندییەکان تاوانبارن». ئەگەر سوورییەک یان عێراقییەک تاوانێک بکات، دەبێت هەمان بنەما بەکاربهێنرێت.
تاوانبار دەبێت بەپێی یاسا سزا بدرێت، بەڵام تاوانی یەک کەس نابێت بخرێتە ئەستۆی کۆمەڵێکی تەواو.
لە دیموکراسیدا، هەر پارتێک مافی هەیە سیاسەتی خۆی لەسەر کۆچبەری هەبێت. بەڵام خەڵکیش مافیان هەیە بپرسن:
ئایا مەبەست چارەسەرکردنی تاوانە، یان بەکارهێنانی ترس و تووڕەیی خەڵک بۆ بەدەستهێنانی دەنگی زیاتر؟
تاوانی یەک کەس، تاوانی نەتەوەیەک نییە. هەر کەسێک بەرپرسی کردەوەی خۆیە.




سیاسەتی زمان، زمانی زبر.. فەرەیدوون سامان

پرسی زمان هەر بەتەنێ پرسێکی زانستی زمانەوانی ئەبستراکت نییە، واتە ڕەهەندەکانی قسەکردن و کارکردن لەسەر پرسەکانی زمان بەدەر لەلایەنە زانستییەکە دەچێتەوە سەر ڕەهەندی فەلسەفەی زمانناسی، کۆمەڵناسی، دەروونناسی، دەلیڤەکانی دیکەی زمانناسییەوە، لەوانەش سیاسەتی زمانناسی، یان سیاسەتی زمان کە ئامانجی نووسینی ئەم وتارەی ئێمەیە، هەندێ پێیانوایە قسەکردن لەسەر زمان هەر دەبێت باسی لایەنە زانستتیەکەی زمان بکرێت وەک گراماتیک و ئیتمۆلۆژیاو فەرهەنگنووسی و سینتاکس و مۆرفۆلۆلۆژی و فۆنۆلۆژی بەس، لە ڕاستیدا بایەخی زمان لە بایەخی سروشتی “سیاسی-کەلتووری” و “کۆمەڵایەتی-کەلتووری”دایە، واتە هەرچەند زمان ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە سیاسەتەوە، سیاسەتیش لەژێر باندۆری دەربڕینە زمانەوانییەکاندایە میناک: زمانی زبر و توندوتیژ، یان زمانی نەرم و هێمن لە نووسین و دەربڕینەکاندا، کاتێک لایەنێکی سیاسی ئۆپۆزسیۆن لە دژی دەسەڵاتدا، بە پێچەوانەش زمانی دەربڕینی دەسەڵات لەگەڵ ئۆپۆزسیۆندا، لەکاتی قەیران و کێشەکاندا کاتێ ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە، ئەو شێوازە زمانە زبر و توندوتیژە بەکار دەهێنن، و پەنا دەبەنە بەر ناووناتۆرەو ناوزراندن، کە هەندی جار لەئاکامی ئەو زمانە زبرە دووچاری هەڵایسانی شەڕی ناوەخۆو جەنگێکی وێرانکەر دەبنەوە.
زمان لە وشەسازیی بەکارهێنراوەوە دەست پێدەکات و درێژ دەبێتەوە بۆ واتاکانی وشە هاوبەشەکان، تەنانەت بۆ خودی شێوازی ئاخافتن، وەک لە دەربڕینی زمانی گوندی و زمانی خێڵەکی و زمانی شارستانیدا دەبینین، جگەلەوەش زمانگەلێکی تایبەت هەیە بە نەتەوە جیاوازەکان کە هەمان زمانی دەربڕینی دایکیانە، وەک زمانەکانی تورکی، فارسی، عەرەبی…تد کە لە بنەڕەتدا کۆمەڵێک زمانن، نەک یەک زمان، هەر زمانێکیش نوێنەرایەتی ناوچەیەک و گرووپێکی جیاواز لە ئاخێوەرانیان دەکەن، لەسەر ئەم بنەمایەش کەسانی وەک ئەمیری حەسەنپوور و میهرداد ئیزەدی و محەمەد موکری و جەعفەر شیخولئیسلامی و هیتر… زمانی کوردی بە کۆمەڵە زمان یان زمانە کوردییەکان دەناسێنن.
ڕەنگە یادەوەری سیاسی و زمانەوانی شایەتحاڵی نەهێشتنی فیزیکی بێت لەسەر بنەمای زماندا، وەک لە شەڕی ناوخۆی هەندێ نەتەوەو وڵاتاندا بینران، لەوانەش شەڕەناوخۆییەکانی باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان، جۆراوجۆری ئەو دەربڕینی زمانەی کە لایەنە شەڕکەرەکان قسەیان پێدەکرد، وای لێکردن ببنە ئامانج، هەر لایەنێک بە ڕوونی لایەنەکەی دیکەی بەو زمانەزبرە دەکردە ئامانج. واتە هەر لایەنێک زمان و زاراوەی تایبەتی بە خۆی هەبوو، تەنانەت لە نێو ئەندامانی حیزبەکانیش کە هەمان باوەڕ و ئایدۆلۆژیایان هەبوو، کە بەکۆمەڵ ئەو هزرە پێکدەهێنن، بە گوتاری گروپێکی دیارکراو ناسراون، بۆ نموونە: بزووتنەوە ئیسلامییە میانڕەوەکان گوتارێکی جیاوازیان هەیە لە بزووتنەوە ئیسلامییە ڕادیکاڵەکان و گوتاری پراگماتیک لە گوتاری پرەنسیپی جیاوازە، جگە لەوەش سۆفیگەری جیاوازە لە سەلەفییەت و هەردووکیشیان جیاوازن لە بزووتنەوە سیاسییەکان، بەم شێوەیە مرۆڤ بە زمان و زاراوەی خۆی دەناسرێتەوە، ئەوەی جێی سەرنجە، شێوازی ناساندنی چەپێک، مارکسیستێک بە هاوزیندانییەکانی، نیشاندەرێک بوو بۆ پەیوەستبوونیان بەو حیزبەوە پێیان دەگوتن هاوڕێ، نەتەوەییەکان بە هەڤاڵ، ئیسلامییەکانیش بە “برای تۆ لە خودا”، و هتد.. دەناسرانەوە.
هەموو ئەمانە لە گوتاری سیاسی و زمانەوانیدا ڕەنگدانەوەیان هەبووە، بۆ هەمان ڕووداو بەلایەنی کەمەوە دوو زاراوە هەن، بۆ نموونە کەسایەتییە سیاسییەکان، کەسایەتییە میدیاییەکان، نووسەران و ڕۆشنبیرانی سەر بە هەردوو پارتی دەسەڵات، دەستەواژەی “دابەشبوون” بەکاردەهێننن وەک بۆ وەسفکردنی ئەوانەی لە زۆنی زەردن، کە لە ساڵانی شەڕی ناوەخۆی نەوەتەکاندا ڕوویدا، جیاوازتر لە دەربڕینی ئەو زمانەی کە لە زۆنی سەوز بەکار دەهێنرا، کە بریتی بوو لە زمانی زبری میدیایی لایەنی شەڕکەر، لە کاتێکدا لایەنی بەرامبەر بە “سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە” ناوی دەبرد. ئەویدی بە خیانەت.
شاراوە نییە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا لە میدیای جیهانیدا دەستکاری زمان و زاراوەکان دەکرێن، کە هەموو ئەمانە ئاماژەن و بەربڵاون بۆ ڕوانگەیەکی سیاسی، ئایدۆلۆژی، زاراوەگەلێکی وەک ئیمپریالیزم، کۆلۆنیالیزم، تیرۆر، کوردفۆبیا، ئیسلامۆفۆبیا..تد، لە ماوەی پێنجدەیەی شۆڕشەکانی کوردستاندا دوو زاراوە لە گوتاری سیاسیدا بەریەککەوتن، ئەو لایەنەی کە لەگەڵ ڕژێمدا هاوتەریب بوون و بە جاش و بەکرێگیراو دەناسران، ئەو لایەنەش کە لە دەرەوە بوون ناوزەد دەکران بە شۆرشگێر، شەڕڤان، گەریلا، پێشمەرگە، هەڵبەتە لەگەڵ ئامێرە زمانەوانییە پەیوەندیدارەکاندا، بۆیەش گوتارەکانیان لەگەڵ ئەم زاراوانەدا یەکیان دەگرتەوە، ئەم دیاردەیە لە هەموو زمانێکی جیهاندا بەدی دەکرێت، کە زاراوەکانی مەیلی ڕەنگدانەوەی دیدگای ئاخێوەرەکانیان هەیە.
جێی سەرنجە لە چوارچێوەی ئەو شەڕەی کە لە لایەن زلهێزە جیهانییەکانەوە دژ بە گەلانی ناوچەکە بۆ نموونە لە ئەفغانستان و عیراق یان ئێران و کوردستان بەڕێوەچوون، میدیاکان پشتیوانیان لەو زلهێزانە دەکرد و زاراوەی جیاوازیان بەکاردەهێنا لە چاو ئەوانەی بەرگرییان لە نیشتمان یان ئایینەکەیان دەکرد. لەو سۆنگەیە بە سەدان و وشەو زاراوەو ئیدۆیان درووست بوون و بەکار هێنرانن تا ڕادەی ئەوەی کە بەرگریکارانی ئەم نەتەوانە بە تیرۆریست و دڕندەو و وەحش دەناسران. لێرەدا زمانی وەسفکەر ئەم لایەنگرییە ئاشکرا دەکات و دەتوانێت بنەمای توێژینەوەیەکی زمانەوانی جددی و کاریگەر پێک بهێنێت، ئەم نموونەیە ئەم لایەنگرییە دەسەلمێنێ، لەم چوارچێوەیەدا ویستم خاڵێک بخەمەڕوو سەبارەت بەو زمانەی کە میدیکاران و ڕۆژنامەنووسان لە کاتی ئاماژەدان بە داگیرکەری ناوچەیەک یان وڵاتێک بەکاری دەهێنن. زۆرێک لە ڕۆشنبیران، بە ئاسانی ئەم ناوە بەکاردەهێنن، کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەرگیراوە و لەلایەن داگیرکەرانەوە وەک ڕەمزی کیانەکەیان قبوڵکراوە، ئەم ڕۆشنبیرانە بەبێ ئازاری ویژدان و ناڕەزایی ئەم ناوانە بەکاردەهێنن، بێ ئاگا لەوەی کە چەواشەکارانە و بێمانان. کە مخابن نابێت لە ئەدەبیاتی کوردیدا بوونی هەبێت، بەڵکو زمان دەبێت یەکگرتوو بێت لە وەسفکردنی ئەم ستەم و نادادپەروەری و داگیرکارییانەی کە لەڕابردووی نزیکدا دووچاری نەتەوەکەمانی کردەوە، دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان وەک چەمگەلی “ داگیرکەری عیراقی، سوری، ئیرانی، تورکی”. تەنانەت ئەگەر هەموو جیهان دان بەوەدا بنێن، کە ئەم دەوڵەتانە قەوارەیەکی دەستوورین، کۆلۆنیالیزمی نین، لەسەر بنەماکانی کوشتن و دزین و بێ یاسایی و بێڕێزیکردن بە شکۆی مرۆڤی کورد دانەمەزراون، چۆن دەتوانرێت بە دەوڵەتێکی مۆدێلرن هەژمار بکرێن؟
لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بە لایەنگری لە زمانی دەربڕین و هزرینی هەندێ ڕۆژنامەنووس بکەم لە وتووێژ و وتارەکانیاندا بکەم، لەبری ئەوە زاراوەگەلی سەیرو سەمەرە بەکاردەهێنن، کە هۆشیارییەکی زمانەوانی و سیاسی ئاڵۆز نیشان دەدەن، سەبارەت بە دەربڕینی هەندێ بۆچوونی ڕەخنەگرانە و هزری جیاواز، بەهۆی ئەوەی گوایە ستانداردەکانیان پێشێل کردووە، ئیدی لەو کەناڵانەدا بایکۆت کراون، ئەمەش ناچاری کردوون لە سەرەتای یەکێک لە بابەتەکانیدا، ئەگەر تەنیا ژینگەی کولتووری بە هەموو هەمەجۆرییە سیاسی و ئەدەبی و ئایینییەکانییەوە خۆیان لەگەڵ ئەو ڕێگایەدا بگونجێنن، کە دەسەڵاتداران گرتوویانەتە بەر، لە ترسی ئەوەی نەبادا لێپرسینەوەمان لەگەڵدا بکەن لەو زمانەی کە بەکاری دەهێنین، بۆیە دەبێت خۆیان بەدوور بگرن لە ئاماژەکردن بە هەندێ وشەو زاراوەی هەستەوەر و بەناوزراندنی ئەو کەسانەی سەر بەو قەوارەیەن. گرنگە بگەڕێینەوە، بۆ ئەو کەناڵانەی بە ئاشکرا لە ژێر پەردەی داگیرکەراندا شەڕمان لەگەڵ دەکەن، مێژووەکەمان چەواشە دەکەن، تەنانەت لەسەر بانگەشەیەیەکی ڕەوای نەتەوەییمان بەناوی ئایدۆلۆژیاو ئاساییشی نەتەوەییان دەمانکوژن و یان بە بەناوی پیرۆزی ئایینەکەیان لە خاکەکەمان دەرمان دەکەن، کەواتە ڕۆڵی سیاسەتی زمان لەو ئاقارەدا چییە، ئایا ئێمە ناچار دەبین لە ئاست زمانی توندو تیژ و زبری ئەوان، بە زمانێکی نەرم بدوێین، ئەگەر وا بکەین، نادادپەروەری و شەڕانگێزییەکمان بەرامبەر خۆمان و دژی پرەنسیپی پیرۆزی مرۆڤبوونمان ئەنجامداوە، نەک هەر ئەوە، بەڵکو دەبێت هەمووان خۆمان بە دوور بگرین لە وەسفکردنی پلان و بەرنامە ڕەگەزپەرستییە ڕێکخراوەکانیان لە چەواشەکردنی زمان و ناسنامەو مێژوومان، یان دەبێت هەر هەموومان بە یەک شێوە کە خۆیان دەیانەوێ لە ناشیرینکردنی وێنەی سیمبولە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانمان پێناسە بکرێن:
هەردەم وەک تیرۆریست و تاوانباری جەنگ و ئەنجامدەری جینۆساید بناسرێین، کە ماوەیەکە لەڕێی وتارە پڕ لە درۆ و چەواشەکارییەکانیان لە کەناڵەکانی سۆشیالمیدیا وەک کۆلۆنیالیست و داگیرکەر و هیچی تر دەیان چیرۆکی ئەفسانەیی دەئافرێنن، ئەگەر بەڕاستی چەمکەکانی پێکەوەژیان و ئاشتەوایی و چارەنووسی هاوبەش و یەکپارچەیی هزری لە گوتاری سیاسی داهاتووماندا بخوازین.
ئاخۆ دەبێت ئێمەش لە عاست ئەو زمانە زبرەیان بێدەنگ بین، ئەوەی بەڕاستی سەرسامم دەکات، خودی زمانی سیاسی ئەوان نییە، هەرچەندە سیاسەت بەشێکە لە کولتوور، بەڵکو بەکارهێنانی گوتاری قێزەون و ناڕەوایە لە دەربڕینی ئەم جۆرە زاراوانە لەلایەن نووسەرەکانیانەوە، بۆیە دوورکەوتنەوە لە زمانی زبردا لەم دەستەواژانە بایەخێکی سەرەکی هەیە، نووسەران دەبێت سەرلەنوێ بە هەرچی نووسیویانە لێی بکۆڵنەوە بۆ پاککردنەوەی هزرو هەستەکانیان لەو کەموکوڕییە زمانەوانیانەی کە هۆشیاری زمانەوانی دەشێوێنن و هۆشیاری گشتی ساختە دەکەن. درککردن بەم ڕاستییە، من لە خۆمەوە دەستم پێکرد و گەڕامەوە سەر هەموو ئەو شتانەی کە نووسیبووم و هیشتا بڵاوم نەکردبوونەوە، دووبارە دەستکاریم کرد و زمانەکەمم لەو جۆرە تەڵە زمانەوانییانە ڕزگار کرد، و ڕێگە بە خۆم دەدەم کە بیانگۆڕم، واتایەکە وەربگرم، من ئەمەم زۆر بە توندی لە دوا نووسینمدا کە بە ناوی “بیرکردنەوە لە واقیعی کولتووریمان” جێبەجێ کرد. ئیدی پێموانییە بە هیچ شێوەیەک ڕێگەم بەم ناوە داوە، بە تاک یان فرە، بچێتە ناو زمانەکەمەوە. کە لە سیاسەتی زمانەوانیدا بە زمانی هێمن ناسراوە.

فەرەیدوون سامان




گەشەی فاشیزم لە قەیرانی نیولیبراڵیزمدا.. ئاسۆ کەمال

ئاشکرایە کە سەرکەوتنی فاشیزم لە هەڵبژاردنی ناوچەیەکی ئەڵمانیا جێگای پێشوازی بەشێک لە ئۆلیگاریشی مالی جیهانی ،وەک ئیلن ماسک بوو. بەڵام ماسک تەنیا نیە لەم پشتیوانیەی گەشەی فاشیزم لە ئەوروپادا، چونکە خودی گەشەی ئەم ڕەوتە فاشیەی بورژوازی ئەمڕۆ یەکێک لە ئاکامەکانی نیولیبرالیزم لە چوار دەیەی دوایی دنیای ئەمڕۆدا. ئەم پەیوەندیەی نێوان فاشیزم و نیولیبرالیزم نەک هەر لە پشتیوانی مالی و ڕاگەیاندن و لە کەمپینی هەڵبژاردنەکاندا ئاشکرایە، بەڵکو نیولیبرالیزم وەک بابەتێکی ئایدیۆلۆژی و سیاسی لە پێناو وەڵامدانەوە بە ناکۆکی و کێشەکانی باڵادەستی خۆی لە پێشبڕکێی جیهانی و لە دژی چینی کرێکاری ناوخۆی وڵاتەکانی ئەوروپا و ڕۆژئاوا بەکاری دەهێنێ.
فاشیزمی ئەمڕۆ بەرهەمی سیاسەتی حکومەتە نیولیبراڵەکانی ئەمریکا و ئەوروپایە، کەچەند دەیەیە شەڕی عیراق و ئێران و فەلەستین و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وە شەڕی ئۆکرانیا و نائارامی جیهانی دروستکردوە. هاوکات ئەم نیولیبرالیزمە کە لە ڕیگای سەرمایەی دارایی و دۆلارەوە دەستەبژێرێکی ئۆلیگارشی تریلیۆنێر و ملیاردێری دروستکردوە و دابەشکردنی جیهانی بە چەند دەوڵەتێکی کەمی گەشەکردوو و وڵاتانێکی زۆریش کە بێکاری و هەژاری و ژیان و ئارامی تێدا نەماوە دابەشکردوە، وەک وڵاتانی باکوری ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمریکای لاتین و مەکسیک و ئەوانی تر. ئەم دۆخە کۆچبەری و پەنابەری کردۆتە ڕێگا چارەیەک بۆ ملیۆنەها مرۆڤ بۆ پەیداکردنی ژیان و گوزەران.
بەڵام کێشەی سەرەکی نیولیبرالیزم تەنیا لە سیاسەتی جیهانی و دەرەکیدا نیە، بەڵکو چەق بەستویی و دابەزینی ئاستی کەڵەکەی سەرمایەیە لە بازاڕی جیهانی و لە ئابوری ئەمریکا و ئەوروپادا بە بەراورد بە وڵاتی چین و هاوپەیمانی ئابوری بریکس و ئەوانی تری.. سەرمایەی مالی لە ئەمریکا وئەوروپا ئەمڕۆ کێشەی گەشەی کەڵەکەی سەرمایەیان هەیە لەبەر ئەوەی تێچوی بەرزی هێزی کاری کرێکاران وکرێ و خزمەتگوزاریە گشتیەکان لە بەشی زێدەبایی و قازانجی سەرمایە کەم دەکاتەوە. لەبەر ئەوەی سەرمایەی گۆڕاو و کاتی کارکردنی پێویست، کە سەرچاوەی زێدەبایی و قازانجی سەرمایەیە پێویستە ڕێژەیەکی زۆری لە کرێ و موچە و خزمەتگوزاریدا سەرف بکرێ و بەمەش ڕێژەی کاری زیادە و زێدەبایی و گەشە و کەڵەکەی سەرمایە کەم دەکات. لێرەدا ئەگەر هێشتا ئیمپراتۆریەتی دۆلار بتوانێ هەندێ لە گرفتەکانی قەرزی دەوڵەتی ئەمریکا ساڕێژ بکا و مۆنۆپۆلی بازاڕی جیهانی لەڕێگەی سەربازیەوە درێژەپێبدات، بەڵام ئەوروپا ئەم ئامڕازانەی نیە و هەربۆیە بورژوازی ئەوروپی پێویستی بە ئامڕازی تری سیاسی و ئابوریە بۆ شکست نەهێنان و دانەکەوتنی لەم پیشبڕکێ جیهانی و ئابوریەی ئەمڕۆ. ئەمە گرفت و ئەزمەی نیولیبرالیزمە لە ئەوروپا و هەربۆیە ئێستا هاوپەیمانیەکی پیرۆزی لەگەڵ فاشیزمدا دەبینین.
ئەم فاشیزمە دەتوانێ بورژوازی نیولیبراڵ و ئۆلیگارشی مالی ئەمڕۆی ڕۆژئاوا لە دەست ناڕەزایەتی کرێکاران و چینی ناوەڕاست و خوارەوەی بورژوازیش لە کۆمەڵگەدا ڕزگار بکا و دۆخی ناڕەزایەتیەکانی ئەم چینانە بە سیاسەتی فاشستی دژی پەنابەری ژەهراوی بکا. بەم پێیەش ئەو هێرشەی نیولیبرالیزم لەم نزیک بەنیوسەدەیەدا کردویەتیە سەر ئاستی کرێ و گوزەرانی ئەم چینانەی خوارەوەی کۆمەڵگە زەمینەی بۆ بڕەخسێ زیاتر و زیاتر بکرێ. نیولیبرالیزم سود لەم دۆخەی فاشیزمی بورژوازی لەمڕۆدا بۆ ئەوە وەردەگرێ کە ئاستی کرێ و تێچونی هێزی کار کەم بکاتەوە تا بتوانێ لە گرفت و ئەزمەی گەشەی ئابوری و کەڵەکەی سەرمایەدا لە پێشبڕکێی لە بازاڕی جیهانیدا بەتایبەت بەرامبەر بە گەشەی سەرمایەداری لە چین بەکاری بێنێ.
لێرەدایە کە فاشیزم دەتوانێ ئەم دۆخە بخوڵقێنێ بۆ سەرمایەی ئەوروپا و ڕۆژئاوا کە بەناوی پاراستنی سنورەکان لە کۆچی بێکارانی پەنابەر، کە چینی کرێکار و ئەو توێژانەی کۆمەڵگەی ئەوروپی و ئەمریکی، کە لەژێر فشاری ئابوریدان، بەوە خۆشخەیاڵ بکەن کە بە نەبونی پەنابەران بەشی ئەوان لە کرێ و کار و خزمەتگوزاری زیاد دەکا. ئەم فکر و سیاسەتەی فاشیزم و نیولیبرالیزم ڕێگە لە خەباتی چینایەتی سەربەخۆی کرێکاران دەگرێ دژی ئۆلیگارشی مالی و ترلیۆنێر و ملیاردێرەکان ، وە هەروەها چینەکانی خوارەوەی کۆمەڵگە دەکاتە لەشکری خۆبەخش و بێ کرێی بۆ خزمەت بەو حکومەتانەی نیولیبرال- نیو فاشیانەی خەریکی قوڵترکردنەوەی سیاسەتی سک هەڵگوشین و بڕینی خزمەتگوزاریەکانن. ئەمە ئەو خزمەتەیە کە فاشیزم ئەمڕۆ بە نیولیبراڵیزمی دەکا و لەبەرامبەریشدا ئۆلیگارشی نیولبیرالیزم بەشێک لە سەرمایەی کەڵەکردوی خۆی دەخاتە خزمەتیگەشە و سەرکەوتنی ئەم فاشیزمە لە پەرلەمان و مەیدانی سیاسی و ڕاگەیاندندا.
ڕاوەستانەوە بەرامبەر بە فاشیزم پیویستە وەک بەشێک لە سیاسەتی ڕاوەستانەوە بەرامبەر بە نیولیبرالیزم سەیر بکرێ . کرێکاران و خەڵکی ناڕازی ئەو ڕاستیە ڕاگەیەنن کە دیاردەی کۆچبەری ئاکامی نائارامی ژیانی ملیۆنەها مرۆڤە لە وڵاتانێکدا کە گیرۆدەی شەڕ و هەژاری بون، وە ئەمەش خۆی بەرهەمی سیستمی سەرمایەداری و نیولیبراڵیزمی ئێستایە. هەربۆیە پەنابەرانیش وەک کرێکارانی بەریتانیا و ئەوروپا و ئەمریکا ئەمڕۆ گیرۆدەی دوژمنی هاوبەشی چینایەتین کە ژیانی سەرجەم کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی خستۆتە بەر بەرداشی ململانێ و پیشبڕکێی سەربازی و ئابوری خۆیەوە.

ئاسۆ کەمال




شوان کەریم، شکستهێنان یان سەرکەوتن؟.. حەيدەر عەبدولرەحمان

                    

نامەوێ بە پێچ و پەناو لەژێر پەردە قسە لەشانۆیی (پیانۆ) ی شوان کەریمی نووسەرو دەرهێنەر بکەم، ئەمە نە لە بەرژەوەندی بینەرو نەلە بەرژەوەندی خودی شوان کەریمە، لە هەموو حاڵەتێکا هەر دەرهێنەرێک بیەوێت بەردەوامی بە ئەزموونەکانی خۆی بدات، کەس ناتوانێ گرێنتی مانەوەی ئەو ئەزموونە بدات لە قەدێکی دیاری کراودا ، ئەگەر هەموو ئەگەرەکان نەخاتە بەرچاوی خۆی، لەوانەش سەرکەوتنی گەورە یان شکستی چاوەڕوان نەکراو.
شوان کەریم لەو دەرهێنەرانەیە بەرگەی وەستانی درێژ خایەن ناگرێت، بێ پرۆژەی شانۆیی یا درامی ئارام ناگرێ، باکیشی بە هیچ ئەنجامێک نیە لە ئەزموونەکانی، کاتێ شانی خۆی دایە بەر ئیشێک لە شکست ناترسێ، چونکە بە پێی لۆژیک ئەو هەڵس و کەوت لەگەڵ ئەنجامی کارەکان دەکات، بە پێی لۆژیکیش هەموو کارێک ئەگەری شکستی هەیە، وەک ئەگەری سەرکەوتن، بە پێی ئەو هاوکێشەیەش هیچ شکستێک خاڵی کۆتایی نیە، بەڵکو هاندانە بۆ بیرکردنەوە لە پڕکردنەوەی بۆشاییەک کە کەوتۆتە دەرەوەی ویست و دەسەڵاتی دەرهێنەر.
ئەوەی لە پەراوێزی هەر کارێکی شکست خواردوو سوودی لێ وەردەگیرێ، بەدواداگەڕان و دۆزینەوەی ئەو فاکتەرانەن کە شکست هێنان دروستی دەکات،
خوا نەخواستە مەبەست لەو چەند نموونەیە، شوان کەریم و پیانؤکەی نیە، ئەگەرچی ئاساییە ئەگەر ئەویش بێت، مادام ئەو نەوەستاوەو کار دەکات، ئاستی داهێنانی یان شکست خواردنی، کارێکی ڕەها نیە، بەڵکو ڕێژەییە.
ئەگەر ڕیتمی کارکردنی شوان بێنیە بەرچاوی خۆت و بتەوێ بە ژمارە قسە بکەیت، دەگەیتە ئەو بڕوایە کە ڕیتمەکە بەلەبەرچاو گرتنی هەلومەرجی سەختی شانۆ لە کوردستان و بە بەراورد لەگەڵ دەرهێنەرانی دیکەی کوردستان، ڕەنگە ڕیتمێکی خێرا بووە، ئەم خێراییە لە بەرژەوەندی شوان نەبووە، چونکە دەرفەتی خۆ ئامادەکردنی کەمتر بۆتەوە.
بەڵام بۆ خێرایی کارکردن؟
ئایا خێرایی بە مەبەستی دەسکەوتی ماددی بووەو بینەری زۆر و فرۆشتنی پلیتی زۆر بووەتە حالەتێکی موغری بۆ گەڕانەوەی خێرا؟
یاخود غیابی بەرهەمی شانۆیی و زەروورەتی شانۆ هانی داوە پەلە بکا بۆ پڕكردنەوەی بۆشاییەکە؟
هاوسەنگی یان لاری شوان بە تەنیا بەراوردێکی ( پیانۆ) لەگەڵ بابلۆو باڵندەی کامەرانی دەردەکەوێ، بەگشتی هەست بەجیاوازی زەقی (پیانۆ) لەگەڵ هەردوو بەرهەمدا گەلێک زۆرە،
ئەگەرچی دەرهێنەر هەوڵی دووبارەکردنەوەی هەمان فۆرمی داوە، بەڵام ئەمجارەیان بە نادروستى.
وەک باوە شوان لەهەر سێ شانۆگەریدا یەک فۆرمی لە بونیاتی شانۆگەریەکانیدا بەکار هێناوە، بەڵام بۆ هەر نمایشێک ڕەنگێک
لەوانە بەکارهێنانی سیناریۆیەک کە وابەستە بێت، بەچەند کێشەیەکی کۆمەڵایەتی ناوخۆیی.
دووهەمیان بەکارهێنانی ئاوازو گۆرانی، کە ئەمجارە ئەکتیفی نمایشەکەی هێنایە خوارەوە، بەمەش ڕەگێکی سەرەکی نمایشەکەی کوشت.
سێیەمییان ڕەگەزی کۆمێدیایە لە هەرسێ نمایش، ئەمەشییان هەمان چارەنووسی ڕەگەزی دووەمی بەسەر هات.
ئەگەر بەم شێوەیە چەند پارچەیەکی نمایشەکە ڕوو بە ڕووی ئیفلیجی بێتەوە، دەبێ جەستەی نمایشەکە چی بەسەر بێت.

کاتێ بينه ر ناونیشانی نمایشەکە بیری بۆ ئەوە دەچێت کە ئەو ئامێرە کرۆکی ئامانج و گوتاری نمایشەکەیە و هێمایەکی فەلسەفی کاریگەرە بۆ گوزارشت کردن لە گەلێک مەغزای نهێنی ڕووداوەکانی ناو نمایشەکە، وەک ئەوەی گوزارشت لەگۆشەگیری و تەنیایی و خەمێکی گەورەی دەروونی بکات، كه ئەو ئامێرە بە هەموو هێزی خۆیەوە، هەوڵی بە هاوسەنگ ڕاگرتنی بدات.
زۆر لە چاوەڕوانی ئەوەدا دەمێنێتەوە ئەو ئامێرە مۆسیقاییە و ڕیتمی ئاوازەکانی، لە دەستی یەکێ لە کاراکتەرەکانی نمایش، بتخاتە ناو دنیای هێمنی و تەنیایی، کەچی تا کۆتایی نمایش ئەو ئامێرە وەک جەستەیەکی مردووی بێ خاوەن، یان وه ك یەکێ لە ئێکسسواراتی شانۆ بۆشاییەکی فەزای شانۆگەریيەکەی پئ پڕ کرابێتەوە.
ئەو کات بینەر لەخۆی دەپرسێ، باشە ئەودەرهێنەرە بەچ ئامانجێک ئەو نمایشەی ناو‌ ناوە (پیانوو) ئەگەر بوون و نەبوونی ئەو ئامێرە وەک یەک بێت لەسەر شانۆ؟
بۆچی دەرهێنەر هەوڵی نەداوە ئامێرەکە بە زیندوو ڕابگرێ، بەلانی کەم پاساو بۆ ئەو تەنە گەورە مردووەی سەر شانۆی هەبێت.
ئايا بەلای دەرهێنەر مردنی لایەکی فەزای نمایش، نا هاوسەنگی دروست ناکات، لەسەر تەختەی شانۆ؟
کێشەی گەورەی پیانووەکە ئەوەیەکە بۆتە ناونیشانی نمایش، هه ر ئه وه شه بۆتە خاڵی سەرەکی جەخت کردنەوەو لەسەر وەستانی بينه ربەرامبەر ئامێرەکە و بیرکردنەوە لە فەلسەفەو زەروورەتی لەسەر شانۆ.
پەلە پروزێ ی دەرهێنەر بۆ نمایش وای کردووە، کۆڵەگەی بنەڕەتی بونیاتی شانۆگەریيەکەی کە( دەقە) بخاتە مەترسییەوە، چونکە دایەلۆگەکانی بەشێوەیەکی پڕ لە تەموو مژاوى و ئاڵۆز داڕشتووە، کە لای بینەری کورد کەمێک نامۆ بێت، بەدەر لەچەند دایەلۆگێکی وەک داخستن و دا نەخستنی دەرگا بەڕووی بیانییەکان
ته نانه ت کاراکتەرێکی سەرەکی لە نێو کاراکتەرەکاندا هەڵنەبژاردووە، ببێتە پاڵەوانی هەڵگری ئامانجی نمایشەکە.
نەخێر فەلسفەی نمایشەکە پارچە پارچە کراوەو ڕادەست کردنيشی لاوازە.
بؤيه کۆتا دیمەن، ئەو کاریگەرییە هونەری و دراماتیکییەی نامێنێ کە بینەر ئاواتی بۆ دەخوازێ
من بینەرێکم بە پێنج خولەک دوای کۆتایی نمایش هیچ دیمەنێک، هیچ جولانەوەیەکی ڕەمزی، هیچ سینۆگرافیایەک، هیچ ڕیتمێکی جیاواز، هیچ..هیچ شتێکم لە زەهنی دا بە تۆمار کراوی لە مێشکدا نەماوە، هیچ ستاتیکاو جوانیەک چاومی تێر نەکردووە، کەواتە ئەو هەوو دەف و دۆڵەی لەبەردەم کامێرا بە بینەر تۆمار دەکرێن بۆ بازاڕ پەیدا کردن لە کوێن بۆ من نایانبینم؟
تەنیا شتێ کە نکۆڵی لێ ناکرێت و لە نمایشەکە دڵخۆش دەکات، ئەو ئەکتەرە لێهاتووانەن، کە زۆر بە کارامەیی و نواندنی داهێنەرانەیان هاوسەنگی شانۆیان ڕاگرتبوو، بینەریان لەزۆر کەلێنی گەورەی نمایش غافل کردبوو، یەکە یەکەی ئه و ئه كته رانه شایەستەی سەر بۆ دانواندنن.
ئەوەش كه له دوماهيدا گرنگە، شوان کەریم لەو ئەزموونە نوێیە ييدا وەری بگرێ، بە دەردی پارێزەری نمایشە كه ى خؤى نەچێ.
وا باشترە ئەو یەکەم کەس بێت لەوانەی سوود لەو فەلسەفەیە وەرگرن، بۆ ماوەیەک پشوو بدا، ئینجا بە داهێنانيَكى گەورەی وەک (بابلۆ)ى بگەڕێتەوە گۆڕەپانەکە.




ڕۆژگاری پووچگەرایی و بێبەهایی پێنووس.. ستار ئەحمەد

مرۆڤایەتی لە هیچ سەردەمێکدا وەک ئەمڕۆ دووچاری دابەزینی بەها گیانی و زانستییەکان نەبووەتەوە، بەڵام لە خاک و ناوچەی ئێمەدا ئەم دۆخە گەیشتووەتە ئاستێکی زۆر مەترسیدار. ئەمڕۆ دەبینین لە بەردەم سەردەمێکدا ڕاوەستاوین کە تێیدا کەسانی پووچ و بێناوەڕۆک کراونەتە پێشەنگی کۆمەڵگە و ناوەندە میدیایی و ڕاگەیاندنەکان بایەخی تەواویان پێدەدەن. ئەوانەی هیچ بەرھەمێکی زانستی و هزرییان نییە و تەنیا بە دەرکەوتنی ڕووکەشیان و دروستکردنی کەشوهەوای بێکەڵک سەرنجی خەڵکی دەڕفێنن، دەخرێنە سەرەوەی بایەخی کۆمەڵایەتیەوە. لە بەرامبەردا، ئەدیب و نووسەر و بیرمەندانێک لەم کوردستانەدا هەن کە هەموو تەمەنی خۆیان لە پێناو ڕووناک کردنەوەی بیری خەڵک و دەوڵەمەندکردنی زمان و وێژەی کوردی بەخشیوە، کەچی ئەمڕۆ لە پەراوێزێکی تەواو تاریکدا دەژین.
نووسەر و ڕۆشنبیری ڕاستەقینە لەم نیشتمانەدا گەیشتووەتە دۆخێک کە تەنانەت سادەترین مافی ژیان و بژێوییان نییە. بەشێکی زۆریان هیچ مووچە و داهاتێکی مانگانەیان نییە و تەنانەت لە سەرەتاییترین مافی بەخێوکردن و هاوکاریی کۆمەڵایەتیش بێبەشن. کەس ئاوڕ لە دەرد و ئێشەکانیان ناداتەوە؛ نە دەسەڵاتی ڕامیاری کە ئەرکی سەرەکییەتی ڕێز لە سامانە هزرییەکەی بگرێت، نە کۆمەڵگە کە خەریکە هۆشیارییەکەی لەناو ڕەوتە ڕووکەشییەکاندا ون دەکات. ئەنجامی ئەم پەراوێز خستنە سەختە ئەوەیە کە پیاوانی قەڵەم لە برساندا یاخود لەژێر بنمیچی تەنهایی ماڵەکەی خۆیاندا بە بێکەسی و بەدڵپڕییەوە کۆچی دوایی دەکەن، بەبێ ئەوەی کەس لە ئازارەکانیان بگات یان زەنگێک بۆ فریادکەوتنیان لێبدرێت.
ئەم دۆخە تاڵە بێبەزییە، بەراورد دەکرێت بەو خەرجکردنە بێ‌سنوورەی کە لە پێناو کەسانی پووچ و بێ‌کاریگەردا ئەنجام دەدرێت. هەرێم پڕ بووە لە دیاردەی سەکۆ جۆراوجۆرەکان و دەرکەوتنی ڕووکەشانەی هەمە شێوە، کە هیچ بەهایەکی مرۆیی یان ڕۆشنبیری پێشکەش ناکەن. سەرەڕای ئەوەش، کاتێک ئەکتەرێکی بیانی یان کەسایەتییەکی دەرەوە سەردانی کوردستان دەکات، بە دەفتەرە دۆلار خەڵات دەکرێت و پێشوازیی شاهانەی لەلایەن دامودەزگاکانەوە لێدەکرێت، لە کاتێکدا نووسەرێکی نیشتمانی بۆ دابینکردنی دەرمانی نەخۆشییەکی یان نانی ڕۆژانەی تووشی ئازارێکی جەرگبڕ دەبێت. ئەم دووڕووییە کۆمەڵایەتی و ڕاگەیاندنە، نیشانەی ئاشکرای داڕمانی بنەماکانی دادپەروەری و بەهای ڕۆشنبیرییە.
کاتێک لە کۆمەڵگەیەکدا بەهای مرۆڤ و خاوەن پێنووسەکان بەم شێوەیە بەرەو دابەزین دەچێت، ئەوا ئەو کۆمەڵگەیە نەک هەر لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوە دەپووکێتەوە، بەڵکوو لە ڕووی ئاکاری و نەتەوەییشەوە ڕووبەڕووی داڕمانی یەکجارەکی دەبێتەوە. وڵاتێک ڕێز لە زانا و نووسەر و ئەدیبەکانی نەگرێت و شوێنیان بە کەسانی ڕووکەش و بێ‌ناوەڕۆک پڕ بکاتەوە، هەرگیزاو هەرگیز ناتوانێت ئاسۆیەکی گەش بۆ نەوەکانی داهاتووی بونیاد بنێت. پێویستە هۆشیارییەکی گشتی لە ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان و ناو جەماوەردا دروست ببێتەوە بۆ گەڕاندنەوەی بەها بۆ خامە بێگەردەکان، چونکە نەتەوەکان بە بڕی پارە و ناوەندە پووچەکان ناپێورێن، بەڵکوو بەو بیرمەندانە دەناسرێن کە مێژوو و شوناسی نەتەوەکەیان دەپارێزن.




داڕووخانی لیبرالیزم و پۆست لیبرالیزم.. ئەکرەم سەعید

قیژەێک لە ساکسۆنی-ئانهاڵتی ئەڵمانیاوە

دوای ئەوەی دوێنێ پارتی جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا ٤٤%ـ ی دەنگەکانی لە هەڵبژاردنی ئەڵمانیا بەدەستهێنا، قیژەێک لە ویلایەتی ساکسۆنی-ئانهاڵت خەڵکی لە مەترسیەک ئاگادار کردوە( گەڕانەوەی چەپۆکە ڕەشەکان – نازییە نوێکان بۆ دەسەڵات)، ئەو نازییە نوێیانەی خۆیان وەک فریاڕەس پیشانی خەڵکی دەدەن. ئێمە ئەمڕۆکە لە ساتەکانی سەرەتای وەرچەرخانێکی سیاسی ترسناکدا دەژین، لە خولێکی ڕاگوزاری لە جیهانی یەک جەمسەرییەوە بۆ جیهانێکی فرە جەمسەری، لە کۆمەڵگەی دیموکراسی وکراوەی ڕۆژئاواوە بەرەو کۆمەڵگەی تۆتالیتاری وداخراو. مەترسییەکان بەزۆری بۆ سەر مافە ئابووری و سیاسییەکانی چینی کرێکاران و پەناهەندەکانە.
لاوازبوون و پوکانەوەی بنەماکانی حوکمی دیموکراسی و لیبرالیزم، کە لەم سەردەمەی ئێمەدا بە پۆست لیبرالیزم ناو دەبرێ، نموونەیمان لە نزیکەی ناوەڕاستی ساڵانی هەزارو هەشت سەدەکاندا، بە جۆرێکی دی و لە هەلومەرجێکی جیاواز لە ململانێی چینایەتیدا بینیووە. لە ساڵی ۱۸٤۸ دا مارکس وەسفی ئەو هەلومەرجە دەکات کە پاڵ بە چینی بۆرژوازی فەرەنسییەوە دەنێ تا لە پێناو پاراستنی سەروەت و سامانەکەیان ملکەچی دیکتاتۆریەتی پۆناپارت بن. شیکارەکەی مارکس بۆ وەرچەرخان و گۆڕانی بۆرژوازەکان لە دیموکراسییەوە بۆ دیکتاتۆری، بە شاکارێکی فیکری و قووڵ لە مێژووی فەلسەفەی سیاسیدا دادەنرێت. مارکس لە کتێبەکەیدا«هەژدەی برۆمێری لویی بۆناپارت» بە شیکاریی زانستی نیشانی دەدات کە چۆن بۆرژوازی فەرەنسی، بۆ پاراستنی مڵکداریی تایبەت و بەرژەوەندییە داراییەکانیان، کۆماری دیمۆکراتیی خۆیان لەباربردوو وخۆیان تەسلیمی سەرکوتکاریی بۆناپارت کرد. لۆژیکی بۆرژوازی:( قوربانیدان بە تاجی سیاسی لە پێناو جزدانی پارەکانی ). مارکس لە بەشی پێنجەمی کتێبەکەدا، بە زمانێکی زۆر ڕوون و بێپەردە وەسفی ئەو مامەڵە مێژووییە دەکات کە بۆرژوازی لەگەڵ دیکتاتۆرەکەدا کردی:« بۆرژوازی بە ڕوونی ڕایگەیاند کە بەرژەوەندییە چینایەتییەکانی خۆی ناچاری دەکەن دەست لە بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ لە دەسەڵاتی سیاسیدا هەڵبگرێت؛ و بۆ ئەوەی ئارامی و سەقامگیری لە وڵاتدا بگەڕێنرێتەوە، دەبێت پێش هەموو شتێک پەرلەمانی بۆرژوازی بێدەنگ بکرێت؛ وە بۆ پاراستنی هێزی کۆمەڵایەتی و ئابوورییان (واتە کارگە و بانکەکانیان)، دەبێت هێزی سیاسییان بشکێنرێت. بۆرژوازی تێگەیشت کە بۆ ئەوەی بتوانێت جزدانی پارەکەی بپارێزێت، دەبێت تاجەکەی لەسەری دابگرێ، و ئەو شمشێرەش کە بڕیارە بیپارێزێت ( واتە سوپای دیکتاتۆر ) لە هەمان کاتدا وەک شمشێری دۆمۆکلیس بەسەر سەری خۆیەوە هەڵبواسێت.».
هەروەها مارکس ڕوونی دەکاتەوە کە بۆرژوازەکان دیمۆکراسی وەک مەترسی بۆ سەر سەرمایەداری چاو لێدەکەن، کاتێک سەرنجیاندا کرێکاران و گەل دەتوانن لە ڕێگەی دیمۆکراسییەوە داوای مافەکانیان بکەن، ئیدی بۆرژوازەکان دیمۆکراسیی وەک خاڵی لاواز یان وەک دوژمن تەماشا کرد، تەنانەت ئەگەر دیمۆکراسییەکە هی خۆشیان بوایە:« بۆرژوازی تێگەیشت کە هەموو ئەو چەکانەی کە بۆ لێدانی دەرەبەگایەتی کۆن دروستی کردبوون (وەک ئازادی ڕادەربڕین، مافی دەنگدان، کۆماریخوازی)، ئێستا گۆڕاون بۆ چەکێک کە ڕوویان لە خۆیەتی … بۆیە هەموو ئەوانەی کە پێشتر ناوی نابوون ” ئازادی پێشکەوتنخواز ”، ئێستا وەک هەڕەشەیەکی سۆسیالیستی پێناسەی کردنەوە و مەدالیای تاوانبارییان بەسەردا بڕی.» – کەواتە ” تەنها دیکتاتۆریەت دەتوانێت کۆمەڵگای بۆرژوازی ڕزگار بکات! ”.
مارکس لە بەشی شەشەمی کتێبەکەدا باسی قۆناغی کۆتایی پێش کودەتاکەی بۆناپارت دەکات، کاتێک بۆرژوازی شێتبووبوو بەدەست ناسەقامگیری بازاڕ و ترسی شۆڕشی کرێکاران، بۆیە داوای دیکتاتۆریەتی دەکرد:«بۆرژوازی هاواری دەکرد: ” کۆتاییەکی بەئازار نەک ئازارێکی بێ کۆتایی! ”. ئەم هاوارە بە تەواوی لە لایەن بۆناپارتەوە بیسترا … کاتێک پەرلەمانتار و ڕۆژنامەنووسە بۆرژواکان داوای ئازادییان دەکرد، بازرگان و سەرمایەدارە بۆرژواکان لە دەرەوەی پەرلەمان سووکایەتییان پێ دەکردن و هانی بۆناپارتیان دەدا بۆ ئەوەی دەنگی ئەوان کپ بکاتەوە، چونکە پێیان وابوو چالاکییە سیاسییەکان دەبنە هۆی شڵەژانی بازاڕ و بازرگانی.».
ئەنگلس لە چەندین شوێندا بە دەق و بە ڕوونی باسی ئەم پاشەکشە مێژووییەی بۆرژوازی و چەمکی ” بۆناپارتیزم ” دەکات. لە گرنگترین ئەو بەڵگە و دەقانەی کە وەک سەرچاوە دەتوانیت بەکاریان بهێنین، ئەمانەن: نامەی ئەنگلس بۆ مارکس (١٣ی نیسانی ١٨٦٦). ئەم کورتە نامەیە بە یەکێک لە ڕوونترین سەرچاوەکان دادەنرێت کە تێیدا ئەنگلس پێناسەی بۆناپارتیزم دەکات وەک ” ئایینی بۆرژوازی ”:
« بۆناپارتیزم ئایینی ڕاستەقینەی بۆرژوازی مۆدێرنە. بۆم دەرکەوتووە کە بۆرژوازی توانای ئەوەی نییە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ حوکمی سیاسی وڵات بکات؛ بۆیە ئەگەر ئۆلیگارشییەک (کەمینەیەکی دەسەڵاتدار) نەبێت کە لە پێناو بەرژەوەندی ئەواندا دەسەڵات بگرێتە دەست… ئەوا دیکتاتۆریەتێکی نیوە – بۆناپارتی دەبێتە شێوازی ئاسایی دەسەڵات. ئەم جۆرە دیکتاتۆریەتە بەرژەوەندییە ماددییەکانی بۆرژوازی دەپارێزێت ( تەنانەت ئەگەر لە دژی ویستی خۆشیان بێت )، بەڵام هیچ پشک و بەشێک لە دەسەڵاتی حکومەتدا بە خودی بۆرژوازی نادات.» – سەرچاوە: نامەکانی مارکس- ئەنگڵز ١٨٦٦/ نامەی فریدریش ئەنگڵس بۆ کارل مارکس لە مارگەیت، ١٣ی نیسانی ١٨٦٦.
وە لە پێشەکی بۆ چاپی سێهەمی کتێبەکەی مارکس «هەژدەی برۆمێری لویی بۆناپارت» – ١٨٨٥، ئەنگلس مێژووی فەرەنسا ولۆژیکی بۆرژوازی ڕوون دەکاتەوە:« فەرەنسا ئەو وڵاتەیە کە تێیدا ململانێ مێژووییەکانی نێوان چینەکان، زیاتر لە هەر شوێنێکی تر، هەرجارەو بە بڕیارێکی یەکلاکەرەوە کۆتایی هاتووە… بۆرژوازی فەرەنسی لە دوای ساڵی ١٨٤٨، کاتێک لەبەردەم مەترسی ڕاپەڕینی سووری (سۆسیالیستی) کرێکاراندا پشتی شکا، پەنای بردە بەر سەرکوتکاریی پۆلیسی و سەربازی؛ ئەوان ئامادەبوون ئازادییە سیاسییەکانی خۆیان بدەن بە بۆناپارت لە پێناو هێشتنەوەی کۆیلایەتی ئابووریی چینی کرێکار و پاراستنی سەقامگیریی بازاڕەکانیان.».
ئەم شیکارییەی مارکس و ئەنگلس ئەوە دەسەلمێنێت کە بۆرژوازی هیچ دڵسۆزییەکی بنەمایی بۆ دیمۆکراسی یان لیبرالیزمی سیاسی نییە یانی پراگماتیزمە؛ چونکە دیمۆکراسی لە ڕوانگەی بۆرژوازییەوە تەنها ئامرازێکە بۆ حوکمڕانی. کاتێک سەرمایەداری لە خولێکی قەیرانی قووڵدا هەست دەکات دیمۆکراسی بووەتە هەڕەشە بۆ سەر مانەوەی سەروەتەکەی، یان ڕێگا خۆش دەکات بۆ سەرکەوتنی هێزە ڕادیکاڵەکان( پۆپۆلیست یان چەپخواز )، ئەوا دەستبەجێ دەمامکە لیبراڵییەکەی فڕێ دەدات، و پەلە دەکات بۆ خۆحەشاردان لە باوەشی دکتاتۆریەت (تۆتالیتاریزم) و حوکمی ” ڕابەری بەهێز ” دا؛ ئەمەش ڕێک ئەو ترسەیە کە ڕەخنەگران لە گوتاری ئەمڕۆیاندا دەیخەنە سەر واقیعی هاوچەرخی ئەوروپا.

بەڵام بارودۆخی ئێستای ئەوروپا بە تەواوی لەگەڵ فەرەنسای ساڵی ١٨٤٨دا یەکناگرێتەوە؛ چونکە ئەمڕۆ کرێکاران و چەپەکان هەڕەشە لە دەسەڵاتی بۆرژوازی ناکەن لە ئەوروپادا؛ ئەمە یانی جیاوازی هەلومەرجی مێژووی لە داڕمانی لیبڕالیزم و پاشەکشەی بۆرژوازی لە دیموکراسییەوە بۆ دیکتاتۆری، لە سەردەمی مارکس و سەردەمی ئێمەدا، بەتایبەتی جیاوازی لە پلەی ململانێی چینایەتی نێوان کرێکاران و بۆرژوازەکان دایە. لە سەردەمی ئێمەدا، بەهۆی ناهۆشیاری چینی کرێکاران و لاوازی ململانێیان لەتەک بۆرژوازەکان، لەمەوە ئەوەی پاڵ بە بۆرژوازەکانەوە دەنێ ( تاجی سیاسی- دەسەڵاتی لیبڕالی بکاتە قوربانی لە پێناو جزدانی پارەکانی ) ترس نییە لە شۆڕشی سۆسیالیستی، بەڵکو ڕووسیا، ململانێ نێودەوڵەتییەکان و قەیرانە ئابوورییەکان مەترسییە گەورەکەن. ئەو مەترسییە وجودییەی کە ئێستا هەڕەشە لە بژاردەی بۆرژوازی باڵادەست دەکات لە ئەوروپادا، سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەکی کرێکاریی شۆڕشگێڕ نییە وەک ئەوەی لە فەرەنسای ١٨٤٨دا هەبوو، بەڵکو مەترسییە لە قەیرانە ئابوورییەکان، ململانێ نێودەوڵەتییە توندەکان و گەشەی جیۆپۆلەتیکی ڕووسیا و چیندا کورت دەبێتەوە. ئەم جیاوازییە بنەڕەتییە، یەکێک لە گەورەترین دژبەیەک (پارادۆکس) و مەتەڵەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی هاوچەرخ دەخوڵقێنێت؛ چونکە چۆن دەکرێت بژاردەی بۆرژوازی ڕۆژئاوایی چاوپۆشی بکەن یان فەرشی سوور لە مەیدانی هەڵبژاردندا بۆ ڕەوتە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان ڕاخەن (وەک: پارتی جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا و مارین لۆپان لە فەرەنسا،، هتد)، لە کاتێکدا ڕۆژ بە ڕۆژ دەسەلمێنرێت کە ئەوان پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ ڕووسیا و پۆتیندا هەیە، کە خۆی دوژمنی یەکەمی جیۆپۆلەتیکی ئەوروپایە؟ ئەم ” مەتەڵ و دەمارە شاردراوە گەورەیە ” دەکرێت لە ڕێگەی ئەم ڕەهەندانە سەرەکییەوە شیبکرێتەوە، کە نهێنیەکان ونادیارییەکانی ئەم کایە سیاسییە دەردەخەن.
بۆچی پۆتین پاڵپشتیی ڕاستڕەوی توندڕەو دەکات؟ وە بۆچی ئەوانیش کێشی لای ئەو دەبن؟.پەیوەندیی نێوان کرملین و حیزبەکانی وەک ” حیزبی بەدیل بۆ ئەڵمانیا ” یان ” کۆبوونەوەی نیشتمانی ” لە فەرەنسا چیتر نهێنی نییە، بەڵکو ستراتیژییەکی بەرژەوەندیی هاوبەشە. چەکی هەڵوەشاندنەوەی ئەوروپا لە ناوخۆوە؛ پۆتین درک بەوە دەکات کە ناتوانێت بە شێوەیەکی سەربازیی ڕاستەوخۆ سەرکەوتن بەسەر هاوپەیمانیی ناتۆ یان یەکێتیی ئەوروپادا بهێنێت. بۆیە، باشترین ئامراز بۆ لاوازکردنی ڕۆژئاوا بریتییە لە پاڵپشتیکردنی حیزبە ناسیۆنالیستەکان (ڕاستڕەوی توندڕەو) کە داوای هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی ئەوروپا، ڕاگرتنی هاوکارییەکانی ئۆکرانیا و سەرلەنوێ گەڕاندنەوەی پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ مۆسکۆ دەکەن. بەڵام بۆ ڕاستڕەوی توندڕەو لە کەسایەتیی پۆتیندا نموونەیەک بۆ “پیاوی بەهێز” دەبینێت، واتە ئایدیۆلۆژیا و کاریزمای پۆتین لەتەک بیروباوەڕی ڕاستڕەوی توندڕەو هاوبەشیان هەیە، چونکە پۆتین بەرەنگاری جیهانگیریی لیبراڵ دەبێتەوە، و بەها کۆنەخوازە نەریتییەکان لە دژی ئەجێندا کولتوورییە هاوچەرخەکانی ڕۆژئاوا دەپارێزێت. سەرەڕای ئەمەش، چەندین ڕاپۆرتی هەواڵگریی ڕۆژئاوایی بە بەڵگەوە ئاماژەیان بەوە کردووە کە هەندێک لەم حیزبانە کۆمەک و قەرزی داراییان لە بانکە ڕووسییەکانەوە پێگەیشتووە، یان لە ڕێگەی کەمپینەکانی چەواشەکاریی دیجیتاڵی و” سوپای ئەلیکترۆنیی ڕووس ”یەوە پاڵپشتی کراون. هەروەها پشتگیری ترەمپ و ئیلون ماسک بۆ ڕاستڕەوە توندڕەوەکانی ئەوروپا، هۆکارەکەی بوونی بەرژەوەندی سیاسی و هزری هاوبەشە.
پرسیاێک لێرەدا دەتوانین لە خۆمانی بکەین: بۆچی بژاردەی بۆرژوازی دەسەڵاتدار لە ئەوروپادا چاوپۆشی لەم مەترسییە دەکات؟. ئەگەر ڕاستڕەوی توندڕەو هاوپەیمانی پۆتین بێت، ئەی بۆچی دەسەڵاتدارانی لیبراڵ نایانشکێنن و لەناویانبەرن؟.

دەسەڵاتدارانی ئەوروپا ئەمڕۆکە پراگماتیزمانە بیردەکەنەوە و گەمەێک دەکەن؛ ئەوان دەیانەوێ ئاراستەی توڕەیی کۆمەڵانی خەڵکی بگۆڕن، چونکە قەیرانە ئابوورییەکانی ئێستا( هەڵاوسان، قەیرانی وزە، پاشەکشەی خۆشگوزەرانی ) توڕەییەکی جەماوەریی بەربڵاوی خوڵقاندوە. بۆ سیستەمی سەرمایەداریی دەسەڵاتدار، سەرکەوتنی ڕاستڕەوی توندڕەو کە توڕەیی جەماوەر بەرەو ڕووی کۆچبەران، پەنابەران و کەمینەکان ئاراستە دەکات، بژاردەیەکی ” بێوەیە وەک زمانەی دڵنیایی ” دەبینرێت؛ چونکە ئەم گوتاری نازییە نوێکان دەستکاری جەوهەری سیستەمی ئابووریی سەرمایەداری ناکەن، وهەڕەشە لە پێکهاتەی مڵکداریی تایبەتی سەرمایەداران ناکەن (بە پێچەوانەی ئەوەی چەپی ڕادیکاڵ دەیکات ئەگەر بێتە سەر دەسەڵات). بەشێک لە خاوەن کارگەکان لە ئەوروپادا بەرژەوەندییان هەیە لە پرۆگرامی نازییە نوێکان، چونکە بەڵێنی کەمکردەنەوەی باج لەسەر سەرمایە ولابردنی باجی ژینگە کە یەکیەتی ئەوروپی سەپاندوویەتی دەدەن، و تووڕەیی چینایەتی خەڵک بەرەو کۆچبەران دەگۆڕێ، بۆیە دەشێ زۆرینە سەرمایەدارانەکان دژی هاتنی هێدی بە هێدی ڕەگەزپەرستەکان نین بۆ سەر حوکم، و ئەگەر بە ئاشکرا نەیکەن ئەوا لە پشتی پەردەوە کۆمەکییان دەکەن. هەروەها مەتەڵی شەرعییەتی سندوقەکانی دەنگدان (دیموکراسییەت)؛ بژاردەی ئەوروپی لە نێو ڕێساکانی ” کۆمەڵگەی کراوە ”دا گەمارۆدراون. ئەگەر بێن و ئەو حیزبانە قەدەغە بکەن کە نوێنەرایەتی ٣٠٪ یان ٤٠٪ی دەنگی دەنگدەران دەکەن (وەک ئەوەی لە ویلایەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەڵمانیا یان لە فەرەنسا ڕوودەدات)، ئەوا شەرعییەتی دیمۆکراسیی خۆیان بە دەستی خۆیان لەناو دەبەن و بۆ رای گشتی دەسەلمێنن کە دیکتاتۆریەتێکی دەمامکدارن، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی هەڵگیرسانی شۆڕشی ناوخۆیی زۆر مەترسیدارتر لە مەترسیی دەرەکیی ڕووسیا. دەشێ نهێنییە گەورەکە لەم کایەیەدا ئەوەبێ کە بۆرژوازیی دەسەڵاتدار گرەو لەسەر ” ماڵیکردن و ڕاهێنانی ” ڕاستڕەوی توندڕەو دەکات، هەر بەو شێوەیەی کە لە دەسەڵات نزیک دەبنەوە. مێژووی نزیک ڕاستیی ئەم گرەوە دەسەلمێنێت: ئەگەر سەرنجی نموونەی جۆرجیا میلۆنی بیدەن لە ئیتاڵیا؛ ئەو لە پاشبنەمایەکی ڕاستڕەوی توندڕەو و نیمچە فاشیستییەوە هات و ڕەخنەگرێکی سەرسەختی یەکێتیی ئەوروپا بوو، و نزیک بوو لە تێڕوانینە کۆنەخوازەکان و دۆستی پۆتین بوو، بەڵام هەر کە گەیشتە لوتکەی دەسەڵات، گۆڕا بۆ هاوپەیمانێکی گوێڕایەڵی ناتۆ، سیاسەتێکی ئابووریی نیولیبراڵیی تەواو هاوتای خواستەکانی بانکە گەورەکانی گرتەبەر، وپشتگیریی ڕەهای خۆی بۆ ئۆکرانیا دژی ڕووسیا ڕاگەیاند. بژاردەی بۆرژوازی پێیان وایە کە خاوەنی هێزێکی دارایی و دامەزراوەیی هێندە قووڵن کە دەتوانێت هەر حیزبێکی ڕاستڕەوی توندڕەو ناچار بکات “بەڵێننامەی دڵسۆزی” بۆ سیستەمی سەرمایەداری و سیاسەتی دەرەکی واژۆ بکات. لەم بڕوایەوە هەر نازیێک کە پۆستی وەزاریی وەرگرت، ئیدی دوای ئەوە دروشمەکانی هەڵبژاردنی خۆی و لایەنگری خۆی بۆ پۆتین، دەکاتە قوربانی.
ئەم دیمەنەی شانۆی سیاسی ئەمڕۆ لە ئەوروپا کۆپییەکی سادەی ساڵی ١٨٤٨ نییە، بەڵکو داڕشتنێکی ئاڵۆزە لە )بۆناپارتیزمی جیۆپۆلەتیکی هاوچەرخ (. بژاردەی سەرمایەداریی ئێستا ڕازی دەبن بە مەترسیی شۆفێنیزم (ڕاستڕەوی توندڕەو) و ئاساییکردنەوەو ماڵیکردنی، نەک لەبەر ترسیان لە کرێکاران، بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانە ئابوورییەکان و مژینی شۆکە کۆمەڵایەتییەکان؛ ئەوان بەهۆی خۆبەزلزانیی چینایەتییانەوە پێیان وایە دەتوانن کۆنترۆڵی ئەم دێوەزمەیە بکەن، و ڕێگری لێبکەن لەوەی لە کۆتاییدا ئەوروپا ڕادەستی پۆتین بکات.

من بەڕاستی زانیاریم وردم نییە، بەڵکە هەواڵەکان دەخوێنمەوەو شیکارو پێشبینی دەکەم. لە گەمەی پراگماتیسمی دەوڵەتەکانی ئەوروپا و پۆتین لەتەک نازییە نوێکانی ئەوروپا کە ترامپ و ئیلۆن ماسک پشتگیریان دەکەن تێدەگەم، بەڵام ئەم گەمەیە مافیا ئاساییە زۆر مەترسیدارە. پۆتین گەر پێی وابێ نازییە نوێکان (مۆرەێک – داشێک )ی سیاسی باش و بەسوودن لە گەمەی شەترەنجەکەی لەتەک ناتۆ، چونکە دەشێ بۆ کورت ماوە کۆمەکی کەن، بەڵام بۆ درێژماوە نازییە نوێکان کە پۆتین لە ئۆکراینان دەرەقەتیان نایەت، ئەگەر هەموو ئەوروپا بگرنە دەست، ئەوکات وەک هیتلر هێرش دەکەن بۆ ڕوسیا. بێگومان دەسەڵاتدارانی ئەوروپاش بەرامبەر چین دەیدۆڕێنن ئەگەر نازییە نوێکان دەسەڵات بگرنە دەست، چونکە ئابووری ئەوروپا بەرگەی کارەساتی ناسەقامگیر ناوخۆی و دەستوەشاندنی چەپ و ڕاستی توندڕەو لە یەکتر ناگرێ و هەرەس دەهێنێ، وە ئەوروپا بێ پەناهەندە ناتوانێ گەشە بکات و بەرامبەر چین دەیدۆڕێنێ.
خاڵە هەستیارە ستراتیژییەکانی ئەو یارییە جیۆپۆلەتیکییە ئاڵۆزن کە ئەوروپا لە ٢٠٢٦ پێیدا تێپەڕ دەبێت. لێرەدا مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە، چونکە کاتێ پۆتین دەکەوێتە تەڵەی “نازییە نوێیەکان”، ئەمەش تاڕادەێکی زۆر هەر بەو جۆرە لە مێژوودا بەڕێوە چووە؛ دیکتاتۆرەکان هەمیشە پێیان وابووە دەتوانن هێزە ڕادیکاڵ و شۆڤێنییەکان وەک “پادۆنی/ سەربازی شەترەنج ” دژی نەیارەکانیان بەکاربهێنن. پۆتین وا دەزانێت پشتگیریکردنی حیزبەکانی وەک حیزبی ئەلتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا کە لە ساڵانی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا گەشەی مێژووییان بەخۆوە بینیوە، ئەوروپا لاواز دەکات. بەڵام ئەگەر ئەم هێزە نەتەوەپەرستە توندڕەوانە (کە ئێستا لەلایەن دۆناڵد ترامپ و ئیلۆن ماسکەوە هاندانی میدیایی و سیاسی دەکرێن) دەسەڵات بگرنە دەست، ئایدیۆلۆژیای ڕەگەزپەرستی ئەوان لەسەر بنەمای ” باڵادەستی نەتەوەیی ” کار دەکات. لە کۆتاییدا، ڕووسیا بۆ ئەوان دەبێتەوە بە دوژمنی مێژوویی و هەمیشەیی، وەک چۆن هیتلەر دوای ڕێککەوتنی “مۆلۆتۆف-ڕیبێنترۆپ” هێرشی کردە سەر یەکێتی سۆڤیەت. توندڕەوی ناسیۆنالیستی کۆنترۆڵ ناکرێت و پۆتین دەبێتە قوربانی یەکەمی ئەو دێوەزمەیەی کە خۆی یارمەتی بەخەبەرھێنانەوەی داوە.
وە بە زیادبوونی هەژموونی نازییە نوێکان سەقامگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ئەوروپادا تێکدەچێ، وتێکچوونی هاوسەنگی ئابووری بەرامبەر چین، ئەمە گرنگترین لایەنی مۆدێرنی ئابووری سیاسییە؛ ململانێی توندی نێوان ڕاستی توندڕەو و چەپی ڕادیکاڵ لە ناوخۆی ئەوروپا، دەبێتە هۆی پەککەوتنی بازاڕەکان و ناسەقامگیری کۆمەڵایەتی. ئابووری ئەوروپا ئابوورییەکی پیشەسازی و خزمەتگوزاری ناسکە و بەرگەی گرژی و جەنگی ناوخۆیی سەر شەقامەکان ناگرێت. ئەگەر ئەوروپا لە ناوخۆدا سەرقاڵی جەنگی ناسنامە و ئایدیۆلۆژیا بێت، ئەوکات گۆڕەپانی کێبڕکێی جیهانی بە تەواوی بۆ چین چۆڵ دەکات، کە بە بێدەنگی و ستراتیژی خەریکی کۆنترۆڵکردنی بازاڕەکانی جیهانە.

ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە ئەوروپا بێ پەنابەران لاواز دەبێ، لوتکەی هاوچەرخی شیکاریی دیمۆگرافی و ئابوورییە. ئەوروپا کیشوەرێکی “پیرە”؛ ڕێژەی لەدایکبوون تێیدا لە دابەزینی بەردەوامدایە و هێزی کاری ناوخۆیی تێرکەری پێویستییەکانی بازاڕ نییە. لایەنی پراگماتیستی دەسەڵاتی بۆرژوازی دەزانێت کە: هێزی کار و گەشەی ئەوروپا بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی سندوقەکانی خانەنشینی و دابینکردنی هێزی کاری کارگە و کەرتی تەندروستی، پێویستییەکی حەیاتی بە کۆچبەران و پەنابەران هەیە. بەڵام دروشمی ستراتیژی نازییە نوێیەکان بۆ دەرکردنی کۆچبەران یاخود کەمکردنەوەی مافەکانیان، لە ڕووی ئابوورییەوە کەتوارێکی خۆکوژییە بۆ ئەوروپا. بەبێ هێزی کاری نوێ، پیشەسازی ئەڵمانیا و فەڕەنسا توانای کێبڕکێی بازاڕی چینیان نابێت.
باسی وڵاتی چین بکەین کە چۆن دەڕوانێتە بەهێز بوونی نازییە نوێکان لە ئەوروپادا؟. ئایا وەک مەترسی یان فرسەتی لاوازبوونی ئەوروپا چاوی لێدەکات؟. پەیوەندەییەکان چین بە ئەوروپاێکی خاوەن دەسەڵاتی تۆتالیتاری چۆن دەبێ لە پاشەڕۆژێکی نزیکدا؟. لێکۆڵینەوە و داتا سیاسییەکانی ساڵانی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦ دەری دەخەن کە پەکین (چین) بە دیدگایەکی زۆر پراگماتیستی(بەرژەوەندیخوازانە)و دووڕەهەندی دەڕوانێتە بەهێزبوونی نازییە نوێکان و ڕاستڕەوە توندڕەوەکانی ئەوروپا. چین لە یەک کاتدا وەک فرسەتێکی کاتی و مەترسییەکی ستراتیژیی قووڵ سەیری ئەم دۆخە دەکات:
١. یەکێتیی ئەوروپا هەمیشە وەک سەرئێشەیەک بووە، چونکە ئەوروپایەکی یەکگرتوو هاوشانی ئەمریکا دەبێتە هێزێکی گەورە دژی چین. بۆیە باڵاکردنی نازییە نوێکان ئەم فرسەتانە بۆ پەکین دەڕەخسێنێت؛ واتە تێکدانی یەکڕیزی ئەوروپا، چونکە حیزبە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان، دژی سیاسەتە ناوەندییەکانی برۆکسلن. چین سیاسەتی (پەرتکە و زاڵبە) بەکاردێنێت؛ کاتێک یەکێتی ئەوروپا لاواز دەبێت، چین دەتوانێت بە جیا کڕین و فرۆشتن و ڕێککەوتنی ئابووری لەگەڵ تاکە وڵاتەکان بکات، بەبێ ئەوەی گوێ بە یاساکانی یەکێتییەکە بدرێت.

۲/ حیزبە ڕاستڕەوەکان گرنگی بە پرسی مافەکانی مرۆڤ لە چین (وەک كێشەی ئیگۆرەكان، تایوان و هۆنگ کۆنگ) نادەن. ئەوان تەنها باسی “سەروەری نیشتمانی” دەکەن، ئەمەش بۆ چین زۆر گونجاوە، چونکە چیتر ڕووبەڕووی کێشەی سیاسی و ڕەخنەی ئەخلاقی نابێتەوە لەلایەن ئەوروپاوە. بۆیە لە چەند ساڵی ڕابردوودا ئاشکرا بووە کە مۆدێلی “پراگماتیزمی ئابووری” خاڵێکی هاوبەشە لە نێوان توندڕەوەکان و چین؛ بەشێک لە سەرکردەکانی ڕاستی توندڕەوی ئەوروپا تەنانەت سەردانی چینیان کردووە و دژی سزادانی ئابووری پەکین دەنگیان داوە، یانی پەیوەندی ژێربەژێر .
بەڵام بێگومان باڵاکردنی نازییە نوێکان بۆ وڵاتی چین لایەنی مەترسیشی هەیە، وەک “پارێزگاری ئابووری” و داڕمانی بازاڕ؛ نازییە نوێکان و ڕاستڕەوەکان لەسەر بنەمای ” ناسیۆنالیزمی ئابووری ” کار دەکەن. چونکە دروشمی ئەوان پاراستنی بەرهەمی ناوخۆییە. ئەمەش گەورەترین مەترسییە بۆ چین، بە تایبەتی داخرانی بازاڕەکانی ئەوروپا بە ڕووی کاڵاکانی چیندا. ئابووری چین بە تەواوی پشت بە هەناردەکردنی کاڵا بۆ ئەوروپا بەستوە (ئێستا چین ڕۆژانە بڕی ١ ملیار یۆرۆ کورتهێنانی بازرگانی بەسەر ئەوروپادا دەسەپێنێت). ئەگەر نازییە نوێکان دەسەڵات بگرنە دەست و باجی قورس بخەنە سەر کاڵای چینی، ئابووری چین تووشی شۆکێکی گەورە دەبێت. هەروەها ناسەقامگیری جیهانی لە ئەنجامی نازییە نوێکان، بەتایبەتی ئەگەر ئەوروپا بکەوێتە شێواوی ناوخۆیی و گۆشەگیری ئابووری، ئیدی هێزی کڕینی نامێنێت. بازاڕی تێکچووی ئەوروپا ناتوانێت کڕیاری کاڵا گرانبەها و تەکنەلۆژییەکانی چین بێت.
کەواتە بۆرژوازەکان و نوێنەرەکانیان لە دەسەڵاتدا لە زۆربەی وڵاتاندا گەمەی سیاسی ئاشکراو پشت پردە بە شێوازێکی مافیایی و کورتبینانە دەکەن؛ کە تێیدا لایەنەکان تەنها بەرژەوەندی کاتی خۆیان دەبینن. ئیدی ئەمە لۆژیکی بۆرژوازەکانە: کاتێک سەرمایەداری تووشی قەیران دەبێت، چاوپۆشی لە کێشە مەترسیدارەکان دەکەن. بەڵام گەمەیەک کە تێیدا ڕێگە بە هێزی توندڕەوی ڕەگەزپەرست بدرێت گەشە بکات بەو هیوایەی کۆنترۆڵ بکرێن، مێژوو سەلماندوویەتی کە هەمیشە بە کارەسات کۆتایی دێت؛ کارەساتێک کە تێیدا هەم ئابووری ئەوروپا بەرامبەر داهاتووی ئاسیا (چین) دەدۆڕێنێت، و هەمیش ئاسایشی جیهانی دەکەوێتە مەترسییەوە.

گۆڕهەڵکەنەکانی لیبرالیزم و جیهانی پاش لیبرالیزم
گەشەسەندنی خێرای تەکنەلۆژیا و سەرکەوتنی بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان، نوێنەرایەتی دوو گۆڕهەڵکەنی سەرەکی دەکەن، کە پێکەوە هەڕەشە لە بنچینەکانی دیمۆکراسیی لیبراڵ و ئازادییە کلاسیکییەکان دەکەن. مۆدێرنیتە و جیهانگیری، کە ڕۆژانێک وەک دەستکەوتی مەزنی لیبرالیزم تەماشا دەکران، ئێستا چەکێکی بەهێزیان بەخشیوە بە دوژمنەکانی. لیبرالیزم بە فەلسەفە و دەستوورەکەیەوە لەسەر [ ئازادیی تاک و پاراستنی تایبەتمەندێتی تاک ] دامەزرا بوو، بەڵام ئێستا دەوڵەتان و کۆمپانیا زەبەلاحەکان بە فەزڵی تەکنەلۆژیاوە، چاودێرییەکی توند بەسەر ژیانی تایبەتی تاکەکان و گشت خەڵکیدا دەسەپێنن و تایبەمەندیەتی تاکەکانیان پێشل کردوە:( ئەمڕۆکە: لە هەر جێگاێک ئۆتۆمبێلەکەت ڕاگری، یان زەنگی تەلەفۆنی بۆ هەر کەس لێبدەی، یان پۆستێک لە واڵەکەت دابەزێنی، گەشت بکەیت، بچیتە مۆڵەکان کەلوپەل بکڕیت،، هتد، ئەوە کاکی گەورە چاوی لێتە.). وە دەوڵەتان چیتر وەک ئامرازێکی جیهانیی گەشەپێدان تەماشای تەکنەلۆژیا ناکەن، بەڵکو وەک چەکێکی ناسیۆنالیستی بۆ سەپاندنی سەروەری و باڵادەستی دەیبینن، ئەمەش دەبێتە هۆی پەکخستنی بازرگانیی ئازاد و کرانەوەی جیهانی ( کە دوو کۆڵەکەی سەرەکین بۆ لیبرالیزم ). لە هەمان کاتدا، بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان زەمینەیەکی بەپیت بۆ گەشەی ڕەگەزپەرستی و لاهوتی سیاسی دەڕەخسێنن کە لیبرالیزم بە خاک دەسپێرن. پۆپۆلیزمی نوێ ” سۆزی نەتەوەی و ڕەگەزپەرستی – خاک و خوێن ” و ” پاساوە لاهوتییەکان ” سەر لەنوێ دەگەڕێنێتەوە بۆ داڵانەکانی دەسەڵات؛ بە جۆرێک پۆپۆلیستەکان لە دەوڵەتانی ڕۆژئاوادا خۆیان وەک) ڕزگارکەری نیشتمان و نەتەوە و ڕەگەز یان وەک پارێزەری شارستانییەتی مەسیحی/ ناسیۆنالیستی( پێشکەش دەکەن، ئەمەش عەقڵانییەتی سیاسیی لیبراڵ لە نێو دەبات. هاوکات، ڕەگەزپەرستی چەمکی هاوڵاتیبوون دەگۆڕێت بۆ تەنها شوناسێک؛ لە سیستەمی لیبراڵیدا، مرۆڤەکان لە ڕوواڵەتدا لەبەردەم یاسادا یەکسانن (هاوڵاتیبوون)، بەڵام بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان لە ڕێگەی زیندووکردنەوەی ڕەگەزپەرستی و دەمارگیریی نەتەوەییەوە کۆمەڵگە دابەش دەکەن بەسەر دوو جەمسەردا:) دانیشتوانی ڕەسەن و بێگانەکان/ پەنابەران(، ئەمەش دەبێتە هۆی پەکخستنی چەمکی مافەکانی مرۆڤی جیهانی. دەرئەنجام ئەم دوو دیاردەیە وەک دوو شەپۆلی هاوتەریب کار دەکات: تەکنەلۆژیا مرۆڤ لە ناوەوە پوچەڵ دەکاتەوەو تایبەتمەندی تاکەکەس و ئازادییەکەی پوچەڵ دەکات، لە کاتێکدا پۆپۆلیزم لە دەرەوە، بە پشت بەستن بە هێزی جەماوەری ناهۆشیار و بە دروشمە لاهوتی و ڕەگەزپەرستییەکانی، هێرش دەکاتە سەر دامەزراوە دیموکراسییەکان و یاساییەکان.

پەراوێز:

  • هەڵبەتە حکومەتەکانی ئێستای ئەوروپا لە ڕووی پێکهاتەییەوە وەک کۆماری ڤایمار – ساڵی ۱۹۱۹ و۱۹۳۳ کەنەفت و لەرزۆک نین، بەڵکو حکومەتگەلێکی قەیراناوین کە بە دوای هاوسەنگییەکدا دەگەڕێن لە نێوان پاراستنی ماف و ئازادییەکان لە لایەک، و بەرەنگاربوونەوەی ڕەوتە پۆپۆلیستە توندڕەوەکان لە لایەکی ترەوە. مەترسیی ئەمڕۆ لە داڕووخانی لەناکاوی دەوڵەتدا نییە لەسەر دەستی نازییە نوێیەکان کە جلی سەربازییان پۆشیوە، بەڵکو لەوەدایە کە زانایانی سیاسی ناوی دەنێن ” داخورانی پلە بە پلەی دیمۆکراسی ” لە ناوەوە؛ بە شێوازێک کە بەهاکانی لێبوردەیی و فرەیی بە هێواشی بەتاڵ دەکرێنەوە لە پێناو جێبەجێکردنی سیاسەتی پەڕاوێزخستن و سەپاندنی یاسای توند کە ئازادییەکان بە ناوی پاراستنی ئاسایش و قەیرانە ئابوورییەکانەوە بەرتەسک دەکەنەوە.
  • بەشێک لە نووسەران ڕایان وایە کە ( ئەوروپا بێ پەنابەران لاواز دەبێ، شیکاریی دروستی دیمۆگرافی و ئابوورییە، چونکە ئەوروپا کیشوەرێکی “پیرە”؛ ڕێژەی لەدایکبوون تێیدا لە دابەزینی بەردەوامدایە و هێزی کاری ناوخۆیی تێرکەری پێویستییەکانی بازاڕ نییە.)، بەڵام ڕخنە لەم دیدگایە ئەوەیە کە سەردەمی ئێمە ( سەردەمی ڕۆبۆت و زیرەکی دەستکرد )ە، ئیدی چەند ساڵی ئاییندەی نزیک، تەکنەلۆژیای نوێ، کێشەی کەمی کرێکاران بۆ وڵاتانی ئەوروپا پڕ دەکاتەوە.
  • چەند جار لە وتارەکانی پێشومدا خۆم داوە لە باسی(فاشیزم و مەترسیان لە سەر دیموکراسی و پەناهەندەکان). بۆ نموونە وتاری: (۱/ کۆمەڵگەی سەرمایەداری لە لیبڕالیسمەوە بەرەو تۆتالیتاریسم.. ۲/ فاشیسمی نوێ لە ئەوروپادا . ۳/ وەرزی کۆچی پەناهەندەکان بەرەو باشوور ) کە لە ” سایتی دەنگەکان و هاوپشتی کرێکاری ” بڵاوکراونەتەوە.
  • جگە لە چەندەها کتێبی زۆر بە سوود لەسەر داڕمانی لیبڕالیسم یان پاش لیبڕالیسم، هێشتا بەڕای من کتێبەکەی ئیمانیۆل ڤالەرشتاین «داڕووخانی لیبرالیزم» کە لە ساڵەکانی ۱۹۹۰ چاپکراوە، یەکێکە لە سەرچاوە بە سوودەکان.



«وێنە» لە ڕوانگەی میدیۆلۆژیا و سیمیۆتیکاوە.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئەوە كێیە لە بری “تۆ” دەژی؟ ئایا ئەو وێنە ڕازێنراوە، وێنەی ڕاستەقینەی خۆتە، یان پاڵەوانی خەونەكان و پێشبینی خەیاڵی كراوەی منداڵییە لە گۆشەیەكی هۆشتدا پایەدارە؟! هەڵبەتە ئەمڕۆ ئێمە ژیانی خۆمان ناژین، بەڵکو ڕۆڵێک لە شانۆگەرییەکی “کاتی ئەلکتڕۆنی” دەگێڕین، کە لە ڕێی شاشەكان و ڕۆشنبیریی بەکاربەرەوە نووسراوە؛ ئەمڕۆ چێژییان ئەندازەسازی کردووە، ترسەکانیان داڕشتۆتەوە و سنووری ئاواتەکانیان دیاری کردووە تا ئەوەی وەكـ بوونەوەرێک كە بە پەتە نەبینراوەکان بەستراوەتەوە و جوولە دەکات و كەچی خۆی پێ ئازادە، تەنها لەبەر ئەوەی بەندیخانەکە نابینێت!.
ئەگەر هەموو ئەو وێنە ڕازێنراوە و كۆپییكراوانە بسوتێنین… ئایا لە بنەڕەتدا هیچ بە ناوی “ئەسڵ” وجودی هەیە؟ یان بۆت دەردەکەوێت کە هەر بۆشاییەکی ڕه‌هایت؟ ئایا تۆ لە پێکهاتەی ئەم بوونەدا بیرۆکەیەکی ڕەسەنی، یان تەنها زێدە- بەرهەمێکی و ئەركی لۆگاریتمەكان بەجێ دەهێنی؟! واتە (بچووککردنەوە و ئاسانکردنی ژمارە و پەیوەندییە توانییە ئاڵۆزەکان بۆ کردارە بنەڕەتییەکان، داڕشتنەوەیان بە شێوەی پێوەری گونجاو، دەستنیشانکردنی تێکڕای گەشە و گۆڕانکارییە سروشتی و زانستییەکان.)
هەڵبەتە بڕوابوون بەوەی ژیان و گەردوون هیچ مانایەکی ڕەها، ئامانج یان بەهایەکی بنەڕەتی نییە، وەكـ لە تێڕوانینە ناسراوەكانی “ئارتور شۆپنهاوەر” دەردەكەوێت، كە پێیوایە بنەمای گەردوون “ئیرادە”یەکی کوێرانە و بێئامانج بەڕێوەی دەبات، هەمیشە جیهان بەرەو ئازارمان دەكاتەوە… یان وەكـ ” پیتەر وەسل زاپفە”ی فەیلەسوفی بوونگەرا، یاساناس و نووسەر و شاخەوانی نەرویجی و بێڕەحمترین بیرمەندی سەدەی بیستەم لە پێشەنگەکانی دژە-نەسلگەرایی ئەخلاقی، كە هەمیشە مرۆڤ وەک “هەڵەیەکی بایۆلۆجی” دەبینێ و پێیوایە باشترین و ئەخلاقیترین بڕیارێک کە مرۆڤایەتی بتوانێت بیدات، ڕاگرتنی ڕەگەزی خۆیەتی بە ویستی خۆی، تاوەکو کۆتایی بەو زنجیرە ئازار و بێماناییە بهێنرێت.
پوختەی بیرکردنەوەکانی زاپفە كە بشێ لەگەڵ ئەو وتارەدا بگونجێ، ئەوەیە كە پێیوایە هۆشیاریی مرۆڤ گەشەیەکی بێسنوری بەخۆیەوە بینیوە، کە لەگەڵ سروشت و تواناکانی گەردووندا ناگونجێت!. بەمجۆرە بەراوردی مرۆڤ بە جۆرە ئاسکێكی ئیرلەندی دەکات، کە قۆچەكانی هێندە گەورە دەبن، لە بری ئەوەی ببنە هۆی پاراستنی، بوونەتە ڕێگر بۆ جوولەی ژیان و جوولەی ناو دارستان و دابینکردنی وزەی پێویست… پیتەر زاپفە بارگرانی بوونی ئەو قۆچانە وەكـ (زێدە-هۆشیاریی) لە بەرامبەر تێفکرینی قووڵ، درککردن و ڕامان و گەڕان بەدوای مانا و سروشتدا… دەبینێ، کە ئەمڕۆ لە جیهانی بێباک و بێمانادا بووەتە بارێکی دەروونیی هێندە قورس کە مرۆڤ پێی هەڵناگیرێت، یان كاتی بۆ هەڵگرتنی نییە؛ نەكـ هەر هێندەش بەڵكو هۆی مەرگەسات و ئازاری بەردەوامی مرۆڤایەتییە.
پیتەر زاپفە پێیوایە زێدە-هۆشیاریی: (ئایین، ئایدیۆلۆژیا، نەتەوە، خێزان…) بۆ ئەوەیە لە جیهانێکدا كە هیچی لەم شتانە بۆ هەستكردن بە ئاسایش و مانا تێدا نییە، جیهانێكـ دروست دەكات. بەڵام لەبری ئەوەی ئەو جیهانە بێتە هۆی پاراستنی ئاساییش و حەز و خولیا و خەونەكانی مرۆڤ، وەكـ قۆچەكانی ئاسكە ئیرلەندییەكە تەواوی جوولەی ژیان و ئازادی ئابڵوقە دەدات… بە هەمان شێوەش زێدە-هۆشیاریی “تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی” گەڕانەوە بۆ فكر و واقیع، بە گەڕانەوە بۆ دواوە و كۆنەپەرستیی- دەبینێ!. بۆیە بە هەمان میكانیزم زێدە-هۆشیاری (شاشە) دووبارە زیندانێكی ڕازاوەی ڕووتی هونەری لە خێرایی و فرە-زانیاری و فرە-چێژ بۆ مانا قووڵ و خەون و خەیاڵە مرۆییەكان لە (وێنەیەكی كۆپیكراودا) دروست دەكاتەوە، زیندانێكـی كۆپییكراوی دیجیتاڵی، زیندانێكـی میتا- واقیعی، زیندانی زێدە- هۆشیاری شاشە!. ئەمڕۆ دنیای تەكنەلۆژیا، بە دنیای زێدە- دیجیتاڵییەكانەوە دەنازێت، وەكـ نوسخەی دیكەی زیندانەكانی پێشوو.

(1)
کاتی ئەلکتڕۆنی، لە زیندانی زێدە- هۆشیاری شاشەدا چییە؟ هەڵبەتە ئەو کاتەیە کە خێراییی زانیاری و زێدە-زانیاری و ڕووداوەکان لە کاتێکی یەکساندا بە هەمووان دەگەیەنێت. مەبەست لەوەیە كە (ڕابردوو/ئێستا/داهاتوو) تێکەڵ بەیەكـ دەبن… ئەو بیرۆکەیەش نزیکە لە جیهانی سیمولاکرا (simulation) کە تێیدا ڕاستی و وێنە تێکەڵ دەبن. كەواتە ئەگەر پۆست‌مۆدێرنە شکاندنی مانای یەکگرتوو بێت، ئەوە کاتی ئەلکتڕۆنی لە شکاندنی (کات و ناوەند)دا خۆی دەبینێتەوە، واتە هەڵوەشاندنەوەی بونیادی هێڵیی کاتی. هەڵبەتە لە سەردەمی دیجیتاڵی و ژیریی دەستکرددا، شکاندنی کات و ناوەند لە چەمکێکی تیۆریی شانۆیی و فەلسەفییەوە بەرەو واقیعی ڕۆژانەی دیجیتاڵی گوازراوەتەوە. چونكە تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی سەرلەبەری ئەو سنوورانەی سڕییەوە کە پێشتر ڕەهەندەکانی ڕووبەر و کاتیان ڕێکدەخستەوە. تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی واقیعی ژیانی کردۆتە جۆرێک لە “شانۆگەریی وێنەیی بەردەوام” کە تێیدا چەمکە کلاسیکییەکانی وەک سەرەتای ڕووداو، ئامادەییی جەستەیی و سنوری ناوچەیی هیچ ڕۆلێكی تێیدا وازی ناكەن.
ئیتر لە كۆمەڵگای دیجیتاڵیدا خێرایی، زێدە-پەستێنراو، تێکەڵ بە بوونی ڕاستی و میدیایی دەبێت؛ بەمجۆرە ڕۆژانە دەكەوینە لادانی بێسنووری شوێن و کات… چونكە نە هیچ مانایەكی جێگیر هەیە، نە مانا دەگوازرێتەوە، نە ڕاستییەكـ لە ئارادایە، جگە لە دروست كردنی «مانای فلاش»، دروست كردنی مانایەکی بەپەلە، دەستبەجێ و چرکەیی بۆ مێشکی وەرگر- بەكاربەر… بەو مانایە دەتوانین بڵێین کاتی ئەلکتڕۆنی گواستنەوەی مانایە لە جێگیربوونەوە بۆ ئاستی سفر-مانا، یان بۆشایی!. چیتر مانا وەک هۆشیاری سەیر ناکرێت، بەڵکو دەبێتە پرۆسەیەکی بەردەوامی كۆپیكراو، دەبێتە گواستنەوەی بێکۆتایی لەنێوان (نمایش/دیمەن) و (وەرگری بەكاربەر)دا.
(2)
چەمکی میدیۆلۆژیا (Médiologie) یان (ناوەندناسی) قسەكردنە لە بوارێکی فکری و ڕەخنەییی کە لەلایەن فەیلەسوف و بیرمەندی فەرەنسی (ڕێجیس دۆبرێ) لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا داڕێژراوە و لە كتێبی (حياة الصورة وموتها، تأليف ريجيس دوبري، ترجمة فريد الزاهي- ط ١٩٩٢، عن مؤسسة هنداوي) خراوەتەڕوو؛ لەوێدا دۆبرێ جەخت لەوە دەکاتەوە کە هیچ بیرۆکەیەک—چ ئایینی بێت یان سیاسی… بەبێ هەبوونی دامەزراوەكان- تەکنەلۆژیا و ئامرازی ماددییەوە کە پێی دەڵێن (میدیۆم) ناتوانێت لە مێژوودا بە تەواوی قسەی لێبكرێ و بێتە دی.
ئاماژەكردن بە چەمكی “وێنە” لەو كتێبەدا تەنها ڕستەسازی نییە، بەڵکو چەمکێكی سەرەکی و بابەتی لێکۆڵینەوەیە کە دەکەوێتە بەر نەشتەرگەریی فکرییەوە؛ کتێبی “حیاة الصورة وموتها” یەکێکە لە بەرهەمە گرنگەکانی بواری دیراساتی وێنە و ڕاگەیاندن، کە تێیدا مێژووی بینین و گەشەسەندنی وێنە لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا شی دەکاتەوە. لەو كتێبەدا سێ سەردەمە سەرەکییەکەی وێنە دەناسێنێت. یەكەم، سەردەمی دەست و نەخشکاری كە تێیدا وێنە وەک “هێمای پیرۆزی”ی ئایینی سەیر دەکرێت، چونكە خۆی خاوەنی ڕۆح یان هێزێکی ڕۆحییە و بۆ پەرستش یان ڕێوڕەسمە ئایینییەکان… وەک پەیکەری خوداوەندەکان یان ئایکۆنە ئایینییەکان. دووەم، سەردەمی هونەری- چاپخانە، وێنەكێشان- گواستنەوەی هێمای پیرۆزییە بۆ “هونەری” یان شێوازێک کە هەوڵ دەدات واقیع یان ڕۆحی ڕەسەنی شتەکان وەک خۆیان بە تەواوکراو دروست بکاتەوە/ بژێنێتەوە، و دواتر فۆتۆگراف؛ بەمجۆرە وێنەی لە ڕەهەندە ئایینییەکەی دەكرێتەوە و وەكـ شێوازێكی هونەری تەماشا دەكرێت؛ بەو مانایەش ڕازاندنەوە و جوانی، داهێنانی هونەرمەند و نوێنەرایەتیکردنی واقیع، دەبێتە پێوەر و وێنە دەبێتە شتێک بۆ سەیرکردن و هەڵسەنگاندنی جوانکاری. سێیەم، سەردەمی بینراو- تەلەڤزیۆن، شاشە و میدیا دیجیتاڵییەکان- كە لێرەدا بە (زێدە- هۆشیاری شاشە) ناومان بردووە.
لە سەردەمی بینراو یان لە زێدە- هۆشیاری شاشەدا وێنە لە هونەرەوە بۆ «پەیام» دەگۆڕێت یان بۆ زانیاریی زێدە-خێرا. بەو مانایەش وێنە لە ڕێگای پەیام و زانیارییەكانەوە واقیعێكی دیكە دروست دەکاتەوە نەک تەنها کۆپی بکات. سەردەمی بینراو (زێدە- هۆشیاری شاشە) هەمیشە جەخت لەسەر کاتییبوون، لەخۆوەبوون و چێژ و سەرنجڕاکێشانی بینەری بەكاربەر دەکاتەوە.
ڕێجیس دۆبرێ لە كتێبەكەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە وێنە لە سەردەمی شاشەدا بەهای ئایینی و هونەریی خۆی لەدەست دەدات؛ چونكە وێنە زیاد لە پێویست دەبێتە کاڵایەک بۆ مەسرەفکردن، بەمەش جۆرێک لە «مردنی وێنە» ڕادەگەیەنێت، واتە سەردەمی شاشە بە قۆناغی «مەرگی وێنە» دادەنێت، چونکە کاتێک هەموو شتێک دەبێتە وێنە، وێنە مانای قووڵی خۆی لەدەست دەدات. بەڵام بیرکردنەوەی ژان بۆدریار بۆ وێنە، بەو مانایە دێت كە وێنە نەكـ هەر دەبێتە کاڵایەک بۆ مەسرەفکردن، بەڵكو چیتر نوێنەرایەتی ڕاستی ناکات، بەڵکو دەبێتە جێگرەوەیەكی ساختەی ڕاستی.
(3)
ژان بۆدریار ڕەخنەی توند لە کۆمەڵگای پۆستمۆدێرنە و ڕاگەیاندن و كۆمەڵگای بەکاربەر دەگرێت… لە کتێبی (ژان بۆدریار- وەرگێڕانی، هاوارمحەمەد، ڕەزوان حەسەن- لە بڵاوكراوەكانی دەزگای ئایدیا بۆ فكرو لیكۆڵینەوە- 2019.) و نووسینەکانی دیكەیدا زیاتر دەربارەی کۆمەڵگای بەکاربەر، سیاسەتی فریودان، لەبەرگرتنەوە، زێدە-واقیعی دەنووسێت. ئەو پێیوایە لە تێگەیشتنی کلاسیکدا، وێنە «نوێنەرایەتی» شتێکی ڕاستەقینەی دەكرد، تابلۆیەک، وێنەیەکی فۆتۆگرافی، فیلمێک…بەڵام ئەمڕۆ وێنە چیتر ڕەنگدانەوەی ڕاستی نییە!. بەڵکو «واقیعێکی جێگرەوە» دروست دەکات، ئەو واقیعە جێگرەوەیە وادەردەکەوێت کە «لە واقیعی ڕاستەقینە، واقیعیترە».
كەواتە لەمڕۆی تەكنەلۆژیای دیجیتاڵیدا وێنە بە زمانێک «دەدوێت» کە دیزاین کراوە بۆ چێژ و کاریگەری دروستکردن، نەک تەنها بۆ گەیاندنی زانیاری، بەو مانایەش وێنە ئامێرێکی بەرهەمهێنانی واتایە بۆ واقیعێکی وەهمی، کە لەنێو میدیا و بەکاربەرێتییدا، لەنێو (زێدە- هۆشیاری شاشە)دا کاردەکات و جارێكی دیكە هۆشیاری مرۆڤ بەبێ ئەوەی هەستی پێبکات، دایدەڕێژێتەوە… واتە وێنە تەنها ئامرازێکی سیاسیی درۆزن نییە، بەڵکو ئامرازێکی فەلسەفییە کە واقیعی بەتەواوی سڕیوەتەوە، بەتەواوی خۆی لە « واقیع» دابڕیوە و بووەتە جێگرەوەی واقیع، نەك هەر هێندەش بەڵكو بووەتە جێگرەوەی واقیعێکی دەستکرد، کە لە خودی واقیع سەرنجڕاکێشتر و «واقیعیتر» دەبینرێت، وەک ڕووداوە میدیایییەکان و جیهانی دیجیتاڵ. كەواتە لە سەردەمی تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی و كۆمەڵگای بەكاربەردا واقیع کوژراوە و نەماوە؛ تەنها میتا-واقیع بوونی هەیە.
(4)
پەیامی مێژوویی و فەلسەفیی کتێبی “حیاة الصورة وموتها”ی ڕێجیس دۆبرێ، ڕەخنەکردنی ئەو وەهمەیە کە پێیوایە «وێنە» دیاردەیەکی جێگیر و بێ ‌تەمەنە. بەڵام لای دۆبرێ ئامرازی بەرهەمهێنانی وێنە (تەکنەلۆژیا) تەمەنی هەیە و دەگۆڕێت، وەكـ چۆن خودی تێگەیشتنمان بۆ “وێنە”ش تەمەنی هەیە و کۆن دەبێت. ڕێجیس دۆبرێ دەیەوێت بسەلمێنێت کە وێنە خاوەنی مێژوو، جەستە، و سووڕی ژیانە (لەدایکبوون، گەشەکردن و مردن)، كەواتە شێوازی سەیرکردنی ئێمە بۆ وێنە ڕاستەوخۆ بە ئامرازە تەکنەلۆژییەکان و ڕێژەی گواستنەوەیان لە کۆمەڵگاوە بەندە.
بەڵام ئەگەر بەراوردی تێزی ڕێجیس دۆبرێ لەسەر «مەرگی وێنە» لەگەڵ تێزی ژان بۆدریار لەسەر «مەرگی واقیع» بكەین، وەكـ بەراوردکردنی دوو ڕوانگەی ڕەخنەیی بەرامبەر پەیامی زێدە-ڕۆشنبیریی شاشەی هاوچەرخ دەردەكەون؛ واتە سەرەڕای ئەوەی هەردووکیان درکیان بە قەیرانێک لە جیهانی وێنەدا كردووە، بەڵام ئاراستەی تێڕوانینان لە میتۆدۆلۆژیا و ئەنجامگیریدا جیاواز دەكەوێتەوە.
ئەگەر لای ڕێجیس دۆبرێ پەیامی وێنە، سەنگ و مانای فکری و ئایینیی خۆی لەدەست دابێت! لای بۆدریار ئەوە واقیعە لەژێر هەڕەشەی پەیامی وێنەی سیمیولکراودا ون دەبێت و ڕەش دەچێتەوە. بەو مانایەش میتۆدی شیکردنەوە دۆبرێ میدیۆلۆژیایە، واتە مێژووی تەکنەلۆژیا و ئامرازەکانی گواستنەوەیە. بەڵام لای بۆدریار سیمیۆتیکی و پۆستمۆدێرنەیە، واتە میتۆدی نیشانەناسی و کۆمەڵناسییە.
دواجار لای ڕێجیس دۆبرێ وێنە بووەتە زانیارییەکی خێرا و کاڵایەک بۆ بەکاربردن. بەڵام لای ژان بۆدریار وێنە چووەتە سەرووی-واقیع و ڕێگا نادات دەستمان بە واقیعی ڕاستەقینە بگات. دۆبرێ دەڵێت، وێنە هێندە زۆر بووە هەیبەتی خۆی دۆڕاندووە. بەڵام بۆدریار دەڵێت، وێنە هێندە بەهێز بووە واقیعی کوشتووە. كەواتە ئەوە كێیە دەژی: مێژووی بینین و گەشەسەندنی خەونەكان، یان وێنەی پڕ لە زانیاری و ڕەشبردنەوەی ڕاستی؟!

عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
هەولێر 22/8/2026




دۆزی فەلسەفە6: ڕوناکبیری تاڵ.. ئازاد حەمە

نووسینی باسێک لەسەر(ڕوناکبیری تاڵ)ئێجگار پێویستە و هەر دەبێت به‌ده‌موچاوێکی گرژ و ناحەزەوە بێتەدەستەوە؛ بۆنی چرچولۆچی ڕۆح و شەکەتیی دەروونی لێبێت. جا بۆوانەبێت!! دەبێت وابێت، ئەوەتا لە ئێستادا کردەی ڕوناکبیریی لە هەرێم خۆی ناخۆشەویست دەردەخات، بۆزۆرێکێش پەیڤی ڕوناکبیریی و ڕوناکبیربوون پڕپڕە لە شەرمنی، بێزاریی و نامورادیی لێدەبارێت؛ کەسی ڕوناکبیر بە هیچنەکردە و گەندەڵ و مشەخۆر دەزانرێت. بەواتایەکیتر، خەریکە بێمتمانەیی لە هەرێمی کوردستان بە ڕوناکبیر(ئەکادێمییان، پەروەردەکاران، نوسەران، فیلمسازان و هونەرمەندان و…)نەشونمادەکات و پرۆسەی ڕوناکبیرییش لە شار وەک شتێکی گەرددار و نائازاد دەبینرێت. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌‌ دێینەسەر باسێک، کە دەرگا لەسەر(دژە ڕوناکبیریی) دەکاتەوە؛ بۆئەوەش قسە لە پێویستیدەکەین بۆ جۆرێکی دی لە ڕوناکبیر: ئەوەش ڕوناکبیری تاڵە.
لەمحاڵەتەدا دەپرسین: ڕوناکبیری تاڵ کێیە؟ کەسێکە مۆڕە لەو واقیعە سیاسیی و مێژووییە مڵوڕەدەکات، کە برینی کۆمەڵایەتی و دەروونیی؛ نائومێدی و ڕەشبینیی بۆهێناین. بۆ ڕوناکبیری تاڵ شکستی ئایدیاکانی ناو ئەو واقیعە لە نشوستی و بێزاریی هزریی زیاتر شتێکی ئەوتۆی نەبەخشیوە. بۆیە لە ئەمڕۆی جەنجاڵ و بێسەروبەری سیاسیی و کۆمەڵایەتیماندا پێویستمان بە دەستەبژێرێک لە ڕوناکبیری تاڵ و گۆشەگیرە، نەک ڕوناکبیری شیرین و کۆمەڵایەتیی چەنەباز و دەمبەخەندە،کە دەرکەوت چەن مشەخۆر و گاڵتەجاڕ و نمایشکارن.
ئەوەی ئێمە لێرەدا باسیدەکەین پەیوەندی بەو دیاردەیەوە نییە لەماوەی ساڵانی جەنگی جیهانی و دواتر لە ئەوروپا بەناوی””دژە ڕوناکبیریی Anti-intellectualism””سەریهەڵدا، کە یەک لە تێزەکانی ئەوەبوو،کە چینی ئەکادێمی و خوێندەواری ئاستبەرز و نووسەرە لوتبەرزەکان لە خەمەکانی خەڵک بێئاگان.
ڕوناکبیری تاڵ، کە لە کۆمەڵگەی ئێمە قاتوقڕە، کەسایەتییەکی ناوازە و دەگمەنی هەیە و بۆلەمەدواش دەبێت وەک بەشیکی پێویست لە وتاری ڕوناکبیریی و هزرییمان ببینرێت. تاڵیی ڕوناکبیری تاڵ لە بنەڕەتدا ڕوانگەیەکی تراژیدییە بۆ بوونی تاکی کورد.(ئەم)، کە لە بێدادیی، دزیی و هەژاریی تێدەگات، ئەو تێگەیشتنە لەوسەرەوە وایلێدەکات تاڵ و گۆشەگیر و تەنهابێت. ئەم جۆرە ڕوناکبیرە باشترین پەیوەندیشی لەگەڵ یاخیبوون و نامۆبووندا هەیە؛ گشت ئەوەش لە بێدەنگیی و دوورەپەرێزیی خۆیدا بەرجەستەدەکات.
ڕوناکبیری تاڵ، تاڵ وەک زەقنەبووت، ئەو جۆرە ڕوناکبیرەیە، کە لە ڕەهەندیی بنبەستی مێژووییمان تێدەگات. ڕوناکبیری وا لە سۆراخی ژیانمەندییەکی بە شکۆیە بۆ هەموان، بەو مەرجەی ئەو ژیانە پەلناهاوێت بەرەو خۆزگە و ویستە وڕێناوییەکان. بەڵام ئایدیاکان، کە دەمێکی چاک خەڵەتاندمانیان و لە شکستی زیاتر هیچیان بۆنەهێناین، بوونە هۆکاری دروستکردنی ئەو ژینگەیەی ڕوناکبیری لەجۆری تاڵی خوڵقاند. ڕوناکبیری تاڵ، کە بەئەزموونە لە مامەڵە و بەریەککەوتن لەگەڵ بێزارایی و هەستە پێچاوپێچەکان، ئاوابەئاسانی بە گەندەڵکار و مشخۆرەکانی ناو کایەی ڕوناکبیریی باو ناخەڵەتێ.
لەناو ڕوناکبیریی ڕوناکبیری تاڵدا سەرسەختیی درەختێکی پەلوپۆدارە ڕیسک و سەمەرەیی لێدەتکێ، کە ناخوازێ بەرامبەر بە ژیانێک، کە لە سۆراخی هیچییە ڕوخسار شاد و دڵفرێن بێت. لە دۆخێکی وەهادا بۆ (ئەو) تەنهایی و بێدەنگیی باشترین ئامرازن بۆ ژیانکردن. لەهەمانکاتدا، ڕوناکبیری تاڵ گەمژەئاسا ناژیت و گومانیشی لە زەردەخەنە و ئەو ڕێزە زۆرە کۆمەڵایەتیەیە دەم بەخەندە چەنەبازەکان دەیبەخشنەوە.
مرۆڤی وەک ڕوناکبیری تاڵ بۆ کۆمەڵگەی ئێمە زەرورەتە، چونکە ڕاستگۆ و قسەلەڕووە، تابڵێی کەمدوو و بێفیزە، لێ ناخ دژوار و ڕەفتار توندە. ئەم ڕوناکبیرە لە کلکەسووتەکردن و مەراییکردن بێئاگا و لێنەزانە، ڕواڵەتکردن و مەراییکردن لە بیرکردنەوەی (ئەو)دا بوونی نییە؛ ئەڵبەتە لە تەوسلێدان و تەشیڕێسی لە گوتندا زۆر لەدوایە. داخراویی و کەم گوتنەکانی ڕوناکبیری تاڵ نیعمەتن بۆ ئیستای ئێمە و هاوکاریماندەکەن خۆمان لە ڕوناکبیرە شیرینە بەدفەڕ و درێژدادڕەکان بپارێزین.
هەروەک لایسەرەوە هێمامان بۆکرد،دروستبوونی ڕوناکبیری تاڵ لە کۆمەڵگەی کوردی تازەی ئێمە بەرهەمی نامۆبوونی کۆمەڵایەتیی و بۆشاییە قووڵەکانی نێوان ئایدیاڵ و ژیانە. بۆیە ڕوناکبیری تاڵ بە سەلیقەوە دڕدۆنگ و گومانی لە شۆڕشەکان، لە خەونی نەوەکانی داهاتوو دەخاتەڕوو. لەبەرئەوەی شکست و پاشەکشە لە دیدی ڕوناکبیری تاڵ وێرانکەرە و نەدەبوو هەبایە، لێ بوونەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ نەبوونی ڕوانگەیەکی قووڵ بۆ شۆڕش و سیاسەتکردن.
دەکرێت لێرەدا ئەوەش بگوترێت، بوونی ڕوناکبیری تاڵ پێویستییەکی کۆمەڵایەتیی ئەمئێستای ئێمەیە. ئەم جۆرە ڕوناکبیرە ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی ڕەشبینانەیە بۆ بارودۆخی مرۆڤ،کە تێیدا بەدەست ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی ناساغ و بێهیواوە ئازار دەچێژێت. ئەمە بەو مانایەدێت، دەرکەوتنی ڕوناکبیرییەکی سوودگەرا و زۆربڵێیانەی گاڵتەجاڕ لە گشت کونوقوژبنێکی شار ئاماژەیە لەسەر دیمەنی خۆرئاوابوونی ڕوناکبیریی، کە دیمەنێکی نادڵگیر و خەمهێنەرە. بۆیە ڕوناکبیری تاڵ شتەکان زۆر جیا دەبینێت. (ئەو) پێیوایە کۆمەڵگەی ئیستای کوردی پڕبووە لە ڕوناکبیری دووئاکار و ساختەچی و بۆش.
ڕوناکبیری شیرینی دوو پەروەردە، کە بە ڕیاکاریی جیهانمان بۆپڕدەکات لە هیوا و باشە، چەنەباز و بێباکە، جیهانێک وێنا دەکات گوایە بنەمایەکی ڕەوشتی دەیباتەڕێوە؛ لەوێندەرێ لاوازەکان خەڵاتدەکرێن و هەژارەکانیش قەدرزانن. بەڵام تاڵیی ڕوناکبیری تاڵ گووتنی نەخێرە بە ژیانێکی سۆسیالئامێزی دژەئاکار و نەگریس، کە هەلومەرجێکی ناحەز و گەمژە دروستیکردووە.
لە کۆتایدا کۆی تێگەیشتنمان سەبارەت بە پێویستی بۆ ڕوناکبیری تاڵ لەوەدا کورتدەکەینەوە، لەگەڵکاتدا زۆرینە لەوە حالیدەبن، کە تاڵبوون شکۆمەندییە، دڵنەواییە بۆ دواترێکی بێوەی، چارەسەر بۆ ئەو دەردەی گوتاری ڕوناکبیریی دەمبەخەندەکان بڵاویدەکەنەوە، کە خودی ڕوناکبیریی بێمانادەکات.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




ئەرێ بەڕاست حوزنی موكریانی، سیخوڕی ئینگلیزەكان بوو.. یاسین برایم

زۆر جار لێرەو لەوێ، قسە دەبیستین و شت دەخوێنینەوە، مرۆڤ دەخاتە سەر هێڵی دوودڵی و گومان و باوەڕكردن؛ یان شتی وا دەبیستین، بە هیچ شێوەیەك ئەقڵ قبووڵی ئەم بیستن و گۆتنە ناكات. زۆر كەسیش، با ناویكی سادە بێت یان ڕۆشنبیر و بانگەوازخواز و سیاسی و چالاكوان و شارەزایەك یەكێك لە بوارەكان، بە ئەنقەست بێت یان بە بەرنامە، دێت قسە لە سەر بابەتێك دەكات و بە ئارەزووی خۆی ڕستە و دەستەواژەی تەواشە و درۆ و بۆختان بڵاودەكاتەوە. ئاسان و بێ خۆماندوكردن و هەستكردن بە بەرپرسیاریی ڕەوشتی و مرۆیی، مێژوو و ڕابردووی هەر كەسێكت بوێت، ڕەشی بكەیت. هەر سیاسییەك بە ئامانج بگریت، كۆمەڵێك فایلی بۆ دروست بكەیت، هەر هونەرمەندێكت بەدڵ نەبوو، تۆمەتی ڕەوشتی بۆ دروست بكەیت. زۆر بە ئاسانی ڕەش بكەیتە سپی و سپی بكەیتە ڕەش.

لەسەردەمی ئێستا، بە ئاسانی دەتوانیت دەست بۆ هەموو شتێك بەریت و قسە لەسەر هەموو شتێك بكەیت؛ كۆمەڵێك كەسیش، بۆ لایك و كومێنت و شتی دی بۆ خۆی كۆبكەیتەوە و بە دەستكەوت و سەركەوتن بۆ خۆی بداتە قەڵەم. لەم ماوەیە ڤیدیۆیەكم بینی (پێنج خولەك و دە چركە) بوو. لەسەر مێژوونووس (حوسێن حوزنی موكریانی). چەند قسە و دەستەواژە و پرسیار لەم ڤیدیۆیە دەكرێت، بەهیچ شێوەیەك ناچێتە ئەقڵی هەموو كەس، تەنها ئەقڵی ئەو كەسانەی چێژ وەردەگرن لە ئازاردان و سوكایەتیی كردن بە مرۆڤەكان، ئەوانەی لە نێو خەڵك و نیشتمان و كوردا، جێپەنجەیان دیارە. سەرەتا دەڵیت: (مێژوو درۆیە و ئەویش پیاوی ئینگلیز بوو)، (حوزنی و گیوی برای بەپێی هەموو نیشانەكان وا دەردەكەوێت، ئینگلیز بووبن). پێمخۆشبوو بمزانیبا، ئەو بەڕێزە، پێمان بڵێت بەپێی كام نیشانە پیاوی ئینگلیزن! من قسە لەسەر گیو ناكەم، زێدەتر قسەكان ئاراستەی حوزنییە. ئەو حوزنی وەك كەسێكی ماندوو بە (پیاوێكی گوماناوی ناوی دەبات). لە هەمووی خۆشتر، دەڵیت: (سەرچاوەیەكی باوەڕپێكراو نییە بسەلمێنێت كە كوردە).
ئەو خزمەتەی ئەو لە بواری مێژوو و نووسین و ڕۆژنامەگەری و ئەدەب و زمان كردووە، هەمووی بۆ كورد كردووە و بە كوردی كردووە، ئەی ئەگەر ئەوە كوردبوون نەبێت، هیندی بوونە برا! هەروەها دەڵێت: (مێژووی كورد بە قەڵەمی ئینگلیز بنووسرێتەوە، دەبێ چەند بۆمبی تێدا چێندرابێت، چەند جار پێماندا تەقابێتەوە). ئەگەر بە خراپ باسی ئینگلیز بكەیت و من هەزارجار لەگەڵتم، بەڵام ئەو مێژووەی حوزنی نووسیوە، هەمووم خوێندۆتەوە؛ وەرە سەرجەم بەرهەمەكانی مێژوو و بوارەكانی دی بخوێنەوە، ئەوانەی وەك كتێب چاپ كراون، بزانە یەك شت لە خزمەتی ئینگلیز و بێگانەیە، هەموو كوردییە و باسی مێژوو و ڕەچەڵكناسی كورد و میرنشیینەكان دەكات. ئەو پێچەوانەی هەموو مێژوونووسانی دی لە جیاتی باسی پاشا و سەرۆكەكان بكات، دێت باسی مێژووی خێزان و تاك و ژیانی ڕۆژانەی خەڵك و كۆمەڵگەی كوردی دەكات، بە كوردی مێژووی ئەو كوردە دەخاتە پێش چاوی كورد و هۆشیاریان دەكاتەوە. من دەڵێم: نەك ئینگلیز، ئەگەر عەرەب و جوولەكە و فارس و هیندیش، ئەو مێژووە جوانەی وەكوو حوزنی هەیە بۆ كورد بنووسێتەوە، دەستی خۆش بێت و من شانازی پێوە دەكەم. من هەموو مێژووی ئەو مرۆڤەم خوێندۆتەوە، نە بۆنی ئینگلیزی لێدیت و نە بۆمبێكە ئینگلیز لەنێو ئەو مێژووە داینابێتەوە. ئەو تۆمەتانە بۆ مێژوونووسێكی كورد، ڕەنگە جوان نەبێت. هیندی بوونی بدەیتە پاڵ و بڵێیت بە چ مەرامێك فێری هیندی بووە! زۆربەی زانیارییەكان لە ژیاننامەی حوزنی هەر لەنێو خودی كتێبەكانی حوزنی هاتونەتە دەر، كە ئەو بە هەرزەكاری گەڕاوە و چویتە وڵاتان و چۆن چووە و چۆنی گەیشتووە و چۆن چاپخانەی كڕیووە و ئەو كتێب و گۆڤارانەی چاپی كردوون و چۆن چووتە ڕواندز و هەولێر و بەغدا. لەو ڤیدیۆیە گومان دەخاتە سەر حوزنی ئینگلیزی لە پاڵ بووە و ئەوان یارمەتیان داوە؛ (گومان!) ناچێتە خانەی زانستی و بەڵگەی دروست. دوو جار ڕستەی (بەپێی ئەوەی لە كتێبان گوتراوە). براگیان! لە كام كتێبی خەڵك و كتێبی حوزنی و كتێبی هیندی، نووسراوە: حوزنی هیندیە و سەر بە ئینگلیزەكانە! لە كوێ نووسراوە حوزنی كورد نییە؟ لە چ كتێبێك نووسراوە ئینگلیزەكان، ئەو چاپخانەیان بۆ حوزنی كڕیووە، وەرە یەك بەڵگەی كۆن و نووسراو بێنە و پشتڕاست بكاتەوە و بڵێت، ئەوە بەڵگەنامەیەكی ئینگلیزییە، عوسمانییە، وا دەڵێت! بۆ ئەوەی منیش باوەڕ بكەم. دەستەواژەی (ئەگەری) هەیە. دیسان وەرە ئەو ئەگەرانەمان پێ بڵێ! ئەو بەڕێزە هەر خۆی لە سەرەتای ئەو ڤیدیۆیە دەڵێت: (مێژوو پڕە لە درۆ!)، فەرموو ئەگەر قسەكانی تۆ ڕاستن، وەرە ئەو مێژووە درۆیەمان بۆ ڕاستبكەوە، نەك كۆمەڵێك درۆی دی (ببورە كە وا دەڵێم) لە بەڕێزت ببیستم. دەڵێت (ئەگەری هەیە ئەو پیاوەش یەكێك بێت لەو هیندیانەی سەر بە ئینگلیز بێت). كێ دەڵێت ئەگەری تۆ دروستە، ئەو پیاوە هیندی بێ و سەر بە ئینگلیز بێت! تەنها لەبەر ئەوەی دەموچاوی ڕەشە و وێنەیەكی بە جلی هیندی گرتووە و زمانی هیندی فێربووە! زۆر كەس لە ڕواندز دەناسم، هیندی دەزانن. ئاخر ئێستا لەو كوردستانە، دەیان كورد و مەلای مزگەوت لە گەڕەكی من و گەڕەكی تو، دشداشە دەبەردەكەن و كەسیش ناڵێت ئەگەری هەیە، عەرەب بێت.
دەربارەی ئەو سەفەرانی كردوون، خۆدی حوزنی لە ژیاننامەی خۆی باس كردووە، خۆ هەمووی بە ساڵێك و دوو نەیكردووە و چەندین ساڵی خایاندووە. حوزنی بە دەردەسەری و هەژاری و ئاوارەیی و سەرگەردانی ژیاوە. لەسەر چاپخانە پرسیاری ئەوە دەكات چۆنی كڕیووە، دەتەوێت بزانی، بگەڕێەوە نووسینەكانی خودی حوزنی. منیش دەڵێم، بە ئاسانی ئەو چاپخانەیەی نەكڕیوە. ئەو پرسیارەی تۆ هەمان پرسیارە، (حەمە بۆر) لە حوزنی كردووە و ئەوها باسی دەكات و ئەگەر حەز دەكەیت بزانیت.
بە وردی چێرۆكی كڕینی چاپخانەكەی ئەڵمانیا و موسڵ، بگەڕیوە بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە و ئاگەر باوەڕت بە قسەكانی ئەو هەیە(1) ئەگەر چاپخانەكە، ئینگلیز، یان ئەڵمان یان جوولەكەش بۆیان كڕی بێت، دەستیان خۆش بێت، چونكە ئەو چاپخانەیە كاری باشی پێكراوە و چەندین كتێب و دیوانی شاعیرانی پێ چاپكردووە، بێجگە لە دەركردنی چەند بڵاوكراوە و گۆڤارێك، توخوا لەو سەردەمە ئەوەی حوزنی كردویەتی كارێكی خراپبووە!
كاتێ دێتە ڕواندزیش، ئەوكاتەی ڕێگەی ئۆتومبێل نەبووە و بە وەڵاغ هاتووە. وامەزانە ئینگلیزەكان فەرشی سووریان بۆ ڕاخستووە، خەڵكی ڕواندز جێگایان بۆ كردۆتەوە، خانووی ئەوقاف (مزگەوت)یان پێداوە. تا لە ڕواندز بووە و چەند شوێنكی كردووە و تێیدا ژیاوە.
ئەگەر سەید تەهای شەمزینی، ئەوكاتەی قائیمقامی ڕواندز بووە و لایەنگیری ئینگلیزەكان بووە، هاوكاری حوزنی كردووە و ڕێی پێداوە بێتە ڕواندز، بەڵام خۆ مووچەی بۆ حوزنی نەبڕیوەتەوە و پۆستی پێنەداوە. هەر ئەو سەید تەهایەش، لە سەر سكاڵای هەندێ كەس، سەید حوزنی لە ڕواندزی دەردەكات و 19 شەو و ڕۆژ لە ئەشكەوتی (كاكەسۆر) لە گەلیی خاڵەڕەش، كاری ڕۆژنامەگەری كردووە.(2)
خۆ سەید تەهاش، لایەنگیر و پیاوی ئینگلیزەكان بوو، بەڵام چ كارێكی خراپی بەرانبەر بە میللەتی خۆی نەكردووە، دیسان (ئیسماعیل بەگی ڕواندزی) دۆستی حوزنی و باوەڕپێكراوی ئینگلیزەكان بوو، دووجار بووە ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، ئەوەی ئەو پیاوە بۆ كورد لەسەردەمی خۆی كردی، تا ئێستاش باس دەكرێت. دوای جەنگی یەكەمی جیهانیی و هاتنی ئینگلیز، دوو ڕێگە لە بەردەم خەڵكەكە و ڕۆشنبیرانی ئەو سەردەمە هەبوو، یان لاینگری عوسمانی، یان ئینگلیزی، ڕێگەی سێیەم ئەوانەی بێلایەن بوون و دەستیان بە كڵاوی خۆیان گرتبوو، وەك سەردەمی ئێستا بۆ هەندێكیان نیعمەت و بۆ هەندێكیان زەحمەت.
خۆ ئەگەر حوزنیش لایەنگری ئینگلیزی كردبێت، مانای وانییە، سیخوڕی ئینگلیزەكان بووبێت. ئاخر برای بەڕێز! لایەنگیربوون و سیخوڕی بوون دوو چەمكی جیاوازن، ئەوكاتەی حوزنی لە ڕواندز بووە، خەڵك لە شارەكان سەردانیان كردووە و تەنانەن ئینگلیزەكانیش كە لە عێراق بوون، كە دەهاتنە رواندز، وەك موزەخانە و شوێنێكی گرنگ لە بواری ڕۆژنامەگەری و ڕۆشنبیری سەردانیان كردووە، نەوەك بێن پارەی پێبدەن. زۆربەی ڕۆشنبیران و ناودارانی ئەوسای ڕواندز ئەوە دەڵێن لە حوزنی فێری كوردایەتی بوونە.
خۆ (هاملتۆن)یش سەردانی دەكات و لەم بارەیەوە، دەڵێت: “سەید حوزنی لە ڕواندز دەژی، سەرنووسەری ڕۆژنامەیەكی كوردییە، بەتەنیا هەموو بابەتەكانی دەنووسێت، بەدەستی خۆی وێنە دەكێشێت، هەر خۆشی چاپی دەكات، دواتر بەرگی تێدەگرێت و دەیپێچێتەوە؛ لە دونیادا تاكە ڕۆژنامەیە ئاوا دەربچێت.(3)
حوزنی لە هەژاری و بێپارەی هاواری بووە، لە بڵاوكراوەكانی خۆی داوای ئابوونە لە خوێنەرانی دەكات. لە ساڵی 1926_1932 لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی گۆڤاری زاری كرمانجی، (24) ژمارەی دەركردووە، ئەگەر لە ماوەی ئەو شەش ساڵە، گیرفانی گەرم با و هاوكاری كرابا، دەبوایە بە لایەنی كەم، 60 ژمارە لەم گۆڤارە دەرچووبا؛ ئەوكاتە دەبووە چ سامانێكی گەورە بۆ مێژووی كورد. ئەگەر پیاوی ئینگلیزەكان بوایە، بۆ نەدەهاتن دەستی بگرن و مرەكەب و كاغەزی بۆ دابین بكەن و درێژە بەو كاروانە بدەن. جاری وا هەبووە چەند مانگێك لەبەر نەبوونی پیت و كاغەز و مرەكەب گۆڤارەكەی دەرنەكردووە. هەموو ئەوانەی یارمەتییان داوە، كوردپەروەر و ڕۆشنبیرانی ئەم وڵاتە بوون، لە گۆڤاری زاری كرمانجی ناویان بڵاوكراوەتەوە. جارێك لە سەردانی (جەعفەر عەسكەری) سەرۆك وەزیرانی ئەوسای عێراق بۆ ڕواندز (100) ڕوپیەی پێداوە.(4)
ئاخر هەر لە یەكەم كتێبی (غونچەی بەهارستان تاریخی كوردان) كاتێ لە حەڵەب لە ساڵی 1925 بە چاپی گەیاندوە، بە زمانی كوردی، چ كێشەیەكی گەورە بۆ ناحەزانی كورد دەردەكات و لە پەرلەمانی توركیا ڕێگری دەكرێت لەو هەوڵەی حوزنی و بە مەترسی دادەنێن.(5)
خۆ لە ڕواندزیش هەندێ لە مەلایەكان دژایەتیان كردووە و لە لای سەید تەها سكاڵا و گلەیان كردووە، كە چۆن تەفسیری قورئان و ئەو شتانە بە كوردی دەنووسرێت. لەكاتێكدا، تەفسیری قورئان بە هەموو زمانەكان هەیە و هیچ لە ئارادا نییە، وەلێ بۆ حوزنی، تاوان و خیانەت و كارێكی خراپ بووە. خۆ ئەمانە كوردبوون و كەسیان ئینگلیز نەبوون. هەموو ئەو قائیمقام و كوردانەی دژایەتی ئەویان دەكرد، لەسەر چاپخانە و گۆڤار و كاری ڕۆژنامەگەری بە بیانووی ئەوەی ئێرانییە. كاتێكیش (فایەق كاكەمین) ڕێگری لێدەكات و ناهێڵێت لە كوردستان بمێنێتەوە؛ ئاوارەی بەغدا دەبێت. بە تۆمەتی كوردبوون و ئێرانی بوون، ڕێگەیان لێدەگرت و نەیاندەهێشت كار بكات لە عێراق، چونكە ناسنامەی نەبووە؛ چەندان جار گیراوە.
ئەگەر گومانت هەیە كە حوزنی چۆن چاپخانەی لە ئەڵمانیا كڕیوە و چۆن گەیاندۆتە حەڵەب و دوای دە ساڵ هێناویتە ڕواندز. ئەو چیڕۆكە بە سادەی ناوتریت و هۆكاری شەو و ڕۆژێكی نەبووە، بەڵام هێنانی چەند سوودبەخش بووە و هەندی پیازێكی خزمەتی سیاسەتی ئینگلیزی نەكردووە. ئەگەر بە قەرزی كڕی بێت و ئەگەر بۆیان كڕی بێت. ئەو شۆڕشێكی كردووە و لەم بارەیەوە، لە دەستخۆشی زیاتر، چی پێدەڵێن! ئەگەر زانیاری لەسەر كڕینی چاپخانەكەی موسڵ بكەین، ئەوە گومان هەڵناگرێت ئینگلیز بۆی كری بێت، شێوازی كڕینی چاپخانەكەی، بە قەڵەمی خۆی بۆمانی نووسیوە و دەتوانین چیڕۆكەكەی بخوێنیەوە. بزانین بە چ دەردەسەریەك و قەرز و زەحمەتییەك ئەو چاپخانەیە دەكرێت!(6)
ئەوكاتەی ڕوودەكاتە بەغدا، یان ناچاری دەكەن ڕوو بكاتە ئەوێ، لە كەلاویەك دەژێت و دەبێتە كرێچی. كاتێ بالێوزخانەی بەریتانیا دەیانەوێت، بۆ بەرژەوەندی و پڕوپاگەندە و سیاسەتی و كارەكانی خۆیان، گۆڤارێك دەربكەن. ئەوە ئینگلیزەكان دێن دەستی حوزنی ماچ دەكەن و ئەو كارەیان لەگەڵ بكات؛ نەك لەبەر ئەوەی سەر بەوانە، بەڵكوو شارەزایەكی زۆری لە چاپخانە و ئیشپێكردن و بەڕێوەبردنی كارە هونەرییەكان و دەركردنی ڕۆژنامە و كتێب هەبووە، شارەزایەكی باشی زمانی كوردی بووە. ئەزموونی لە حەڵەب و ڕواندز و سلێمانی و هەولێر هەبووە و چەندین ساڵ كاری چاپخانەی كردووە، كەسی وەك ئەو لەوكاتە لە حوزنی باشتر دەستیان نەدەكەوت؛ واتە ئەزموونی و زیرەكی حوزنی بووە، ئینگلیزەكان دێن و كاروباری چاپخانەی دەخەنە بەردەست و ئەویش ئەو كارەی كردووە و زانیویەتی دەتوانێت لەم ڕێگەیە، خزمەتی كورد بكات. خۆ ئەگەر من و تۆش باین و بێكار و بێلانە و بێپارە و دوور لە دۆست و خزم و كوردستان ژیاباین. سەردەمێك بووە، جەنگی دووەمی جیهانی و ناخۆشی بارودۆخی سیاسی و ئابووری و ململانێی دەوڵەتان و خراپی باری دەروونی تاكەكانی كۆمەڵگە و نەبوونی كار و كەسابەتی، ئەو كارەمان بە سپاسەوە دەكرد.
تۆفیق وەهبی و ئەوانەی لە گۆڤار و دواتر ڕۆژنامەی (دەنگی گیتیی تازە) كاریان دەكرد، لایەنگری ئینگلیز بووبن، ئێ بۆ تاوان بێت بۆ حوزنی. ئەڕی بەڕاست كتێب و نووسینەكانی تۆفیق وەهبی لە خزمەتی ئینگلیز بوون یان كورد! خاڵێكی دی بڕوانە ئینگلیزەكان، كاتێ لە شەڕەكە سەركەوتن و چیدی پێویستیان بە گۆڤارەكە و پڕوپاگەندە و ئەو سیاسەتە نەما، گۆڤارەكە دادەخەن و پارە و خەرجی لەم شتە سەرف ناكەن. بەڵام ئەوە حوزنییە، بە گڕوتینی كوردانە و دڵسۆزانە دێتەوە مەیدان و ناهێڵێت ئەو گۆڤارە بوەستێت، چونكە بوونی ئەو گۆڤارە لەوساتە بە پێویست دەزانێت و بەو لایەنە خراپەی دارایی تێدایە، ئەو ئەركە دەگرێتە ئەستۆ.
“كاتێك ئینگلیز ئیشیان بە پڕوپاگەندە نەما، ئیتر گۆڤارەكەیان ڕاگرت و ئەرك و خەرجییەكانی گۆڤارەكەیان نەكێشاوە. دوابەدوای ئەمە (حوسێن حوزنی موكریانی، فایەق توفیق و محەمەد بابان) داوایان لە وەزارەتی ناوەخۆ كردووە، ماوەیان بدات درێژە بە دەنگی گیتیی تازە بدەن. وەزارەتی ناوەخۆش ڕێگەی پێداون و پاش ڕێگەپێدانیان ئاگاداری سەربەخۆبوونی گۆڤارەكە بڵاوكراوەتەوە.(7)
بەم شێوەیە دەنگی گیتیی تازە بەردەوام دەبێت و تا دوا ژمارە لە 25/8/1947، لەگەڵ مردنی حوزنی لە 20/9/1947، ئیدی دەنگی گیتیی تازە نامێنێت.
مردنی حوزنیش، ڕەنگە خراپترین مردن بێت، كە بەو شێوەیە ئەو پیاوە گەورەیە، سەردەنێتەوە. لێرە دەچمە خزمەتی (چێشتی مجێور)ی مامی هەژار، لەسەر مردنی ئەو مێژوونووسە، چیڕۆكێكی خەمناكمان بۆ دەگێڕێتەوە. “بەیانییەك برادەرێك هات، گوتی: “حوزنی كوتوپڕ مردووە؛ با بچینە سەرقەبران”. چەند دیمەنێكی دڵتەزێن بوو: جەنازەكەی لەسەر خاك درێژكرابوو تا قەبری تەواو دەبێ، جگە لە من و برادەرەكە هیچ كەسی لە لا نەبوو، بیرم لە قەدرنەزانی كوردان دەكردەوە، گریانێكی زۆر بە كۆڵ گرتمی و پێم وایە تەنیا كەسێك بۆ مەرگی گریابێ من بووم… حوزنی كە بە جاسووس و هەمەكارەی ئینگلیسیان دەزانی، زۆر بە فەقیری مرد. جگە لە كتێبخانەكەی، هەموو ناو ماڵی، یەك_دوو بەڕە و چوار نیمكەتی داربوو، منداڵی نەبوو، ژنەكەی كوردی توركیە بوو، ناوماڵ بۆ ژن ماو كارەكەری ماڵانی دەكرد”.(8)
چەند ساڵێك لە دوای مردنی حوزنی، (فاتیمەخان)ی خێزانەكەی بە پیری و هەژاری لە ماڵەكانی بەغدا، كاركەر و خزمەتكاری ماڵان بووە و بە ژیانێكی مەمرە و مەژی ژیاوە و ئەویش وەك حوزنی بە هەژاری ژیا و مرد؛ لە گۆڕستانی شێخ عەبدولقادری گەیلانی بە بێكەسوكاری نێژرا.
بەڵێ، حوزنی ئەوها ژیا و مرد. كۆمەڵێك كتێبی لە دوای خۆی بەجێهیشت، ژمارەیەك گۆڤار و ڕۆژنامەی دەركرد و خزمەتی نەتەوەی خۆی كرد. ئەگەر حوزنی جاسووس و پیاوی ئینگلیزەكان بوایە، چۆن ئەوها دەژیا، كوا مووچەكەی! خۆی كرێچی بووە. كوا ئەو خانوو و زەوی و دووكانانەی لە دوای خۆی بەجێهێشت! بۆچی لە دوای ئەو ئینگلیزەكان نەهاتن و دەستی یارمەتی بۆ خێزانەكەی درێژ بكەن! ئێستاش خەڵك هەیە، بێئەوەی یەك كتێبی ئەو پیاوەی خوێندبێتەوە و بێ سێودوو دەبێژێت: حوزنی بوختانی بە مەلای خەتێ كردووە، حوزنی جاسووسی ئینگلیزەكان بووە! ئەمە تەنها بیستویەتی، ئەگەر خۆی بێت و بەدواداچوون بكات، مرۆڤ زۆر ڕاستی بۆ دەردەكەوێت. كاتێ شاری ڕواندز بەرفراوانكردنی جادەی گشتیی ڕواندز كەوت، گۆڕی (مەلای خەتێ)*یان گواستەوە، بۆ شوێنێكی دی، من یەكەم كەس بووم، ئەمەم كردە هەواڵ. وتم: گۆڕی مەلای خەتێیان لە گۆڕ دەرهێنا؛ وتم: دەبێت بە ڕێزەوە مامەڵەی لەگەڵ بكەن، چونكە هەم مردووە و هەمیش زانایەكی گەورەی كوردە. هەبوو لەم هەواڵە دڵگرانبوون، دەیانگوت: مامۆستا لێی گەرێ، ئەوە فتوای داوە و پاشای گەورەی بە كوشتن داوە! لە زۆر كۆڕ و چالاكیی و دیدارانەی لەسەر حوزنی لە ڕواندز كراون و بەشداریم كردووە، كتێبێكیشم لە بواری ئەدەب لەسەر ئەو پیاوە نووسیوە. هەبووە، خۆشی بە ڕۆشنبیر دادەنا، یان بیرێكی ئایینی توندڕەوی هەبووە. پێی وتووم: بۆ ئەوەندە گرنگی بە حوزنی دەدەیت و ئەو بوختانی بە مەلای خەتێ كردووە و جاسووسی ئینگلیزەكان بووە! یەكەم پرسیاری من ئەوە بووە، چەند كتێبی حوزنیت خوێندۆتەوە، بێگومان بەشەرمە و (هیچ)ەكەم پێدەڵێت. یان پێیان دەڵێم، ئەگەر ڕاستدكەیت، وەرە بەڵگەم بۆ بێنە، با خۆم شیبكەمەوە و لێی تێبگەم. لای من هەردووكیان مرۆڤن، ناڵێم فریشتەن و شایەنی هەڵەن، دەكرێت هەڵەكانیان دیار بكرێن، شتە جوانەكانیشیان بە جوانی سەیر بكرێت و ناشیرین نەكرێن.
بۆ من هەم حوزنی و هەم مەلای خەتێ، دوو پیاوی گەورەی كوردن و بە هیچ شێوەیەك لای من ناشیرین نابن. ئەوەی بە ناشیرینی سەیری مرۆڤ بكات، ئەو بێگومان خۆی و بیركردنەوەكانی ناشیرینە. (سوقرات) قسەیەكی جوانی هەیە (بوختان بۆیە خراپە، هەموو كەس بەبێ لێكدانەوە قبووڵی دەكات). ئاخر چ كەسێك ئەوەندەی حوزنی، لێی دراوە، زیندانیكراوە، تۆمەت و بوختانی بۆ هەڵبەستراوە، بە جاسووسیان داناوە. (زەكی ئەحمەد هەناری) لە نووسینێك ئەو زوڵم و ستەمەی لە حوزنی كراوە، بۆمان دەخاتە ڕوو “لە عێراقدا (22) جاران گیراوە، شۆڤار (جاسووسەكان) هەمیشە بە دواوەوەی بوون و وەچانیان نەدەدا. (3) جاریشیان ژاریان داوەتێ، (2) جارانیش لێ دراوە(9) هەروەها لە سوریا سێ جار لێدراوە و چوار جاریش لە سەردەمی عوسمانی گیراوە. جارێك سەربازانی تورك لێی دەدەن و چەناگەی دەشكێن و تا مرد ڕیشی هێشتەوە، بە هۆی شكان و ئەو لێدانە بەزەبرەی بەری كەوتبوو.
بەداخەوە! لە ئێستادا، بوختان و قسەی نابەجێ و شێواندنی مێژوو و ئابڕووبردنی كەسایەتییەكان و سەركردەكان و پیاوە ئایینەكان و شاعیر و هونەرمەند و تەنانەت مرۆڤێكی ئاسایی، ئەوەندە زۆر بووە، بە ئاسانی و بە ژیریی دەستكرد و بەڵگەنامە و نامە و نووسراوی سەختەی دروست بكەیت و لە ڕێگەی سۆشیاڵ میدیاوە، بڵاوبكەیتەوە.

سەرچاوە

  1. ئازاد عەبدولواحید، حوسێن حوزنی موكریانی لە یادەوەری حەمەبۆردا. گۆڤاری ڕامان، ژمارە (177)، 5/2/2012، ل 36.
  2. دڵشاد خەتات_یاسین برایم، لانەی شەوان. چاپخانەی شوان، سۆران، چاپی یەكەم، 2026، ل46_48.
  3. سەرچاوەی پێشوو، ل5.
  4. گۆڤاری زاری كرمانجی، ژمارە (10)، 30ی تەمووزی 1927، ل23.
  5. د. محەمەد خدر مەولوود، غونچەی بەهارستان. چاپی یەكەم، هەولێر، 2025.
  6. د. كوردستان موكریانی، گۆڤاری ڕووناكی، یەكەمین گۆڤاری كوردی شاری هەولێر1935_1936. چاپی یەكەم، دەزگای ئاراس، ل31-41.
  7. نیگار عبدوللە كریم قارەمان، پێگەی كولتووری (دەنگی گێتی تازە) لە ڕۆژنامەگەریی كوردیدا، 2022، نامەی ماستەر، زانكۆی چەرمۆ، كوڵیژی زمان.
  8. هەژار موكریانی، چێشتی مجێور. ناوەندی چاپ و بڵاوكردنەوەی كتێبی میهرەگانی، چاپی دووەم، 2007، ل 112-113.
  9. گۆڤاری هەتاو، ژمارە (179)، 15/7/ 1960.

  • مەلای خەتێ: مەلا محەمەد ئەفەندی كوڕی مەلا ئەحمەد، بە مەلای خەتێ ناسراوە و زانا و موفتی میرنشینی سۆران بووە لەسەردەمی پاشای گەورە. گۆڕەكەی لە پێش قوتابخانەی ئامادەیی ڕواندزی كوڕان بوو، لە تەنیشت مستەفا بەگی باوكی پاشای گەورە نێژرابوو. ڕۆژی 11/7/2007 لەبەر ئەوەی گۆڕەكەی دەكەوتە بەرجادەی گشتیی ڕواندز_بێخاڵ. بۆیە لەو ڕۆژە، شارەوانی ڕواندز، ڕووفاتی ئەو پیاوەی گواستەوە بۆ گۆڕستانی گەردەگەرد و ئێستا گۆڕەكەی دیارە و نوژەنكرایتەوە.



ئەقڵ لەنێوان دین و نەتەوە؛ تێڕامانێک لە هاوسەنگییە فیکرییەکانی کۆمەڵگەی هاوچەرخ.. نووسینی: کارزان عەزیز

لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، هیچ دوو چەمک هێندەی «دین» و «نەتەوە» نەبوونە مایەی داگیرساندنی کڵپەی گەورەترین بەخشندەیی، ئەخلاق و ئازایەتی، و لە هەمان کاتیشدا، سەرچاوەی کاولکاری، دابەشبوون و قەیرانی قوڵ. هەردووکیان لە قووڵترین پێویستییە دەروونی و بوونگەراییەکانی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرن؛ دین بە وەڵامدانەوەی پرسیارە گەورەکانی مانا، سەرەتا و کۆتایی ژیان و دابینکردنی پشتێنەیەکی قووڵی ئەخلاقی بۆ مرۆڤ، و نەتەوەش بە بەخشینی ناسنامە، زمان، یادەوەریی هاوبەش و جوگرافیایەکی پارێزراو کە مرۆڤ تێیدا لە هەستی نامۆبوون دەرباز دەکات. بەڵام کاتێک بە دیدێکی ڕەخنەگرانە، زانستی و فەلسەفی سەیری ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە دەکەین، پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئایا پێگەی «ئەقڵ» لەم ناوەندە هەستیارەدا لە کوێدایە؟ ئایا ئەقڵ حاکمێکی باڵایە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی و ڕێگریکردن لە کارەسات، یان تەنها ئامرازێکی ملکەچە لەبەردەم سۆزە پڕ لە هیجانەکانی ئەم دوو هێزە مەزنەدا؟ بۆ وەڵامدانەوەیەکی ئەکادیمیانە و هێندە قووڵ، پێویستە لە سەرەتاوە بە وردی سەیری ئەو گرێکوێرە مێژووییە بکەین کە لە نێوان ئەقڵ و دیندا بوونی هەیە.

یەکەم: ئەقڵ و دین؛ لە نێوان تێگەیشتنی ڕەخنەگرانە و دۆگماکانی ڕابردوودا

لە ڕوانگەیەکی مێژوویی و مەعریفیدا، دین پەیامێکی ڕۆحی و ئەخلاقییە بۆ بەرزکردنەوەی بەهای مرۆڤ و بەخشینی پیرۆزی بە بوونی. بەڵام کاتێک ئەم پەیامە دەکەوێتە ناو بازنەی زمان، تێگەیشتن، مێژووەوە و دەبێتە بەشێک لە فەرهەنگی کۆمەڵایەتی، خێرا پێویستی بە تێڕامان، لێکدانەوە و شیکردنەوە دەبێت و لێرەوە ئەرکی مەزنی ئەقڵ دەست پێدەکات. کێشەکە هەمیشە لەو خاڵەدا دەست پێدەکات کە ئەقڵ دەکرێتە قوربانیی تێگەیشتنێکی داخراو، نەگۆڕ و دۆگما، کە تێیدا دەق لە چوارچێوە ڕەهەندە مرۆیی، شارستانی و سەردەمییەکەیدا دادەبڕێنرێت. کاتێک دین لە چوارچێوەی خوێندنەوەیەکی توندوتیژ و دابڕاو لە ڕیاڵیستی سەردەمدا قەتیس دەکرێت، مرۆڤ توانای داهێنان، تێگەیشتن لە جیاوازی و پێشوازیکردن لە «ئەوی تر» لەدەست دەدات و ژیان دەبێتە پرۆسەیەکی سەخت بۆ سڕینەوەی ئازادیی تاکەکەسی. لە بەرامبەردا، ئەقڵی ڕەخنەگر، کراوە و گەشەسەندوو ئەو کلیلە زێڕینەیە کە دەتوانێت دەقەکان لە قووڵایی مەبەستە مرۆڤدۆست و ئەخلاقییەکانیاندا بخوێنێتەوە، و بیانگونجێنێت لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی سەردەمدا بە بێ ئەوەی هیچ لە ناوڕۆکە ڕۆحی و ڕەسەنەکەیان کەمببێتەوە.

دووەم: ئەقڵ و نەتەوە؛ لە هۆشیاریی نیشتمانییەوە تا شۆڤێنیزمی کوێر

لە لایەکی ترەوە، کاتێک تیشک دەخەینە سەر پەیوەندیی نێوان ئەقڵ و نەتەوە، دەبینین نەتەوە تەنها کۆمەڵە خاک و سنوورێکی جوگرافیی بێگیان یان کۆمەڵە مرۆڤێکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکو بەرهەمی هۆشیاری، زمان، یادەوەری، مێژووی هاوبەش و مەعریفەیە. ئەقڵی نەتەوەیی، کاتێک لەسەر بنەمای بەها باڵاکانی وەک مافی مرۆڤ، هاوڵاتیبوونی یەکسان، دادپەروەری و فرەچەشنی بنياد بنرێت، دەبێتە لانکەیەکی مەزن بۆ پێشکەوتن و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ، بە جۆرێک کە تاک تێیدا هەست بە ئارامی، پارێزراوی و بەشداریی ڕاستەقینە دەکات. بەڵام مەترسییە گەورە و کوشندەکە لەو کاتەدا سەر هەڵدەدات کە ئەقڵ لە کارکردنی زانستی و ڕەخنەیی خۆی دەوەستێت و دەکەوێتە خزمەت «نەتەوەپەرستیی کوێر» و شۆڤێنیزمی تەسکەوە. لەم دۆخە نەخۆش و سۆزدارییەدا، نەتەوە دەبێتە بتێکی پیرۆز و ڕەها، کە دەبێت هەموو بەها مرۆییەکان و ئازادییە تاکەکەسییەکانی لە پێناویدا قوربان بکرێن. ئەقڵی شۆڤێنی، جیاوازییەکانی وەک هەڕەشەیەکی بوونگەرایی دەبینێت و بۆ مانەوەی خۆی پێویستی بە دروستکردنی دوژمنی ناوەکی و دەرەکی هەیە، کە ئەمەش کۆمەڵگە دەخاتە ناو بازنەیەکی داخراو و نوقم لە ڕق، جەنگ و قەیرانی بەردەوامەوە.

سێیەم: تێکەڵکردنی دین و نەتەوە؛ قەیرانی سیستمی فیکری لە کۆمەڵگەدا

کاتێکیش ئەم دوو هێزە مەزنە واتە دین و نەتەوە بەیەک دەگەن و لە یەک خاڵدا لە جەستەی کۆمەڵگەدا تێکەڵ دەبن، یەکێک لە ئاڵۆزترین و کارەساتبارترین دیمەنەکان دروست دەبێت، کە بریتییە لە بەسیاسەتکردن و بەنەتەوەکردنی دین و هاوکات بەپیرۆزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی بە بەهای ڕەهای ئایینی. لە کاتێکدا دین دەکرێت فاکتەرێکی بەهێز بێت بۆ بەهێزکردنی ئەخلاق و یەکڕیزیی کۆمەڵایەتی، بەڵام کاتێک دەکرێتە ئامرازێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژی لە دەست دەسەڵاتداران و گرووپەکاندا، زیانێکی کوشندە بە هەردووکیان دەگەیەنێت؛ دین بەها گشتگیر و ئاسمانییەکەی لەدەست دەدات و دەبێتە کەرەستەیەکی هەرزان بۆ پاساوھێنانەوە بۆ ستەم و هەڵاواردن، و نەتەوەش لەبری ئەوەی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتمانی و زانست بنیاد بنرێت، دەبێتە سەرچاوەی ناکۆکیی توند و سڕینەوەی جیاوازییەکان.

چوارەم: ئەرکی ئەقڵ لە قۆناغی داهاتوودا
بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە فیکری و کۆمەڵایەتییە، پێویستە لەسەر ئاستی هزری و ڕۆشنبیری هەنگاوی جددی بنرێت. چارەسەر لە بنەڕەتدا نە سڕینەوەی دینە و نە پشتگوێخستنی هەستی نەتەوەییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ «خوێندنەوەیەکی کراوەی زانستی». ئەقڵی رەخنەگر دەبێت ئەو فلتەرە مەزنە بێت کە ڕێگە نادات ئایین و نەتەوە ببنە کەرەستەی پاکتاوکردنی مرۆڤدۆستی، بەڵکو دەبێت زەمینە خۆش بکەن بۆ پێکەوەژیانێکی ئاشتیانە.

دەرەنجام
لە کۆتاییدا، لۆژیکی فیکری و زانستی پێمان دەڵێت کە ئەقڵ تاکە دەزگا و پێوەری مەعریفییە کە دەتوانێت سنووری ڕاستەقینە لە نێوان ئەم دوو چەمکەدا ڕاگرێت. ئەقڵی ساغ و هۆشیار ئەوەیە کە ڕێز لە قوڵایی ڕۆحی و ئەخلاقیی دین بگرێت بەبێ ئەوەی بکەوێتە داوی دۆگما، و هاوکات پشتگیری لە ماف، زمان و شانازیی نەتەوەیی بکات بەبێ ئەوەی بکەوێتە تەڵەی شۆڤێنیزمەوە. بێ بوونی ئەقڵێکی کراوە، ڕەخنەگر و لۆژیکی، نە نەتەوە دەتوانێت بەرەو پێشکەوتن گەشە بکات و نە دینیش وەک پێویست وەک ڕێنوێنێکی مرۆڤدۆست دەمێنێتەوە؛ بەڵکو هەمیشە زەمینەخۆشکەر دەبێت بۆ قەیرانی فیکری و داڕمانی کۆمەڵایەتی.
پاشکۆی کۆتایی: کەواتە، چارەنووسی داهاتووی کۆمەڵگەکانی ئێمە لە گروو و هەڵوێستی ڕووناکی و تاریکیی نێوان سۆز و ئەقڵدا یەکلا دەبێتەوە. ئەگەر فیکر و زانست نەتوانن جڵەوی ئاراستەکان بگرنە دەست، مەترسیی ئەوە هەیە کە شوناسەکانمان لە قەڵای ئازادییەوە ببنە گۆڕستانی فرەچەشنی. بۆیە، گەڕانەوە بۆ سەدەی لۆژیک، ڕێزگرتن لە فرەیی و سەروەرکردنی ئەقڵی ڕەخنەگر، تەنها بژاردەیەک نییە بۆ باشترکردنی دۆخەکە، بەڵکو تاکە مەرجی زیندوومانەوەی هۆشیاریی نیشتمانی و مرۆیی ئێمەیە لە جیهانێکی پڕ لە گۆڕاندا.




مێژووی وێنە.. (تێگەیشتنی تەكنیكـی و بیری هونەری).. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

هەر لە سەردەمی ئەفلاتوونەوە، تاکو ئەمڕۆ “وێنە” وەک بابەتێکی شیکاریی دەروونی و هۆشیاری مەعریفی لە مێژووی فەلسەفە و هونەردا قسەی زۆری لێكراوە. لەو فەیلەسوف و سینەماكارانەی كە بونیادی پڕۆژەی فەلسەفەی میدیا، ڕەخنەیی سینەمایی لەسەر وێنە داڕشتۆتەوە (ژان بۆدریار) و (ژان-لوک گۆدار)ە.
(1)
وێنەی “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس” لەلایەن زانا و فیزیاکاری فەرەنسی (ژۆزێف نیسفۆر نیێپس) تۆمارکراوە و بە یەکەمین فۆتۆگرافیی مێژوویی دادەنرێت؛ لە تۆماركردنی ئەو دیمەنەدا پەیامی ئامرازی (تەكنیكـی) ڕوونکردەوە؛ واتە ڕەنگدانەوەی سادەی واقیعی تۆمار نەکرد، بەڵکو خودی “میکانیزمی ئامرازەکە” (کارلێکی تەکنیکی و کیمیایی لەگەڵ ڕووناکی و کات)دا بووە ناوەڕۆکی بنەڕەتیی دیمەنەكە: سەربانی باڵاخانەكانی دەوروبەری ماڵەکەی “نیێپس” لە سێن-ئێت-مارن. لە دیمەنەكەدا ڕۆناکیی خۆر لە هەردوو لای ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای باڵەخانەكاندا و دواتر سێبەریان كردووە، چونكە ماوەی گرتنی وێنەکە (8) کاتژمێری خایاندووە، بۆیە وەكـ جۆرێک لە “کەڵەکەبوونی کات” لەناو گرتەیەکی فۆتۆگرافیدا بەرجەستە دەبێت؛ لێرەدا مێژووی وێنەگری بە خودی ئامرازەکەوە بەندە، نەک بە دراماتۆڕجیی دیمەنەکە. ئەگەر لەگەڵ “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” بەراورد بكەین، كە (ڤالتەر بنیامین) لە وتاری “كاری هونەری لە سەردەمی دووبارە بەرهەمێنانەوەی میكانیكیدا” قسەی لێكردووە؛ ئەوە دەتوانین بڵێین “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس” واقیعێكی بێلایەن نیشان دەدات و زێتر جەخت لەسەر وردەکارییەکانی ژینگەی فیزیکی دەکاتەوە. بەڵام لە “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” دیواری کۆن، کەرپوچی شکاو و ڕێگای بەردڕێژکراو… ئاماژە بە خولانەوەی مێژوو دەكات؛ ڕزینی دیوارەکان و كاڵبوونەوەی ڕەنگەکان، جۆرە جوانییەكـ دەخوڵقێنێ کە پێی دەگوترێت “جوانیی شوێنەوارەکانی کات”؛ بەو مانایە کات دەبێتە ماددەیەكی سەرەکیی کارە هونەرییەکە و”ڕووبەرێكی کراوە بۆ خەیاڵ”. واتە لە تۆمارکردنێکی ڕووتی تەکنیکییەوە یان “کەڵەکەبوونی کات”ەوە دەپەڕێتەوە بۆ “ڕووبەرێكی کراوەی خەیاڵ”ی قووڵی ڕەوتی هونەرییەوە.
بێگومان وێنەکەی (ژۆزێف نیسفۆر نیێپس) لەڕووی مێژووییەوە تایبەتمەندیی خۆی ھەیە، بەڵام ڕۆناکیی خۆر و پاشان سێبەركردن، تێپەڕبوونی ژینگەی فیزیکی کات و بۆشایی دەنوێنێ؛ واتە وێنەكە مامەڵە لەگەڵ “ئێستا” و ماوەی “8 سەعات” دەکات و توانای دابڕانی “لێرە”دا نییە. كەچی لە وێنەی دووەمدا چۆڵیی کۆڵانەکە و نەبوونی ڕاستەوخۆی مرۆڤ و بێدەنگییەکە ناکاتە تێپەڕبوونی کات و بۆشایی، بەڵكو کات دەبێتە ماددەیەكی سەرەکیی دیمەنەكە: کورسییەکی بەجێماو، دەرگایەکی داخراو، دیواری ڕزاو و فانۆسێک—دەبنە بەڵگەی بوونی پێشووتری مرۆڤ، ئەم دۆخە “وەرگر-بینەر” تووشی جۆرێک لە پرسیارکردن دەربارەی ئەو کەسانەی پێشتر لەوێدا ژیاون، دەکات.
وێنەی یەكەمیان چەقی پەرەسەندنی تەکنیکی فۆتۆگرافیی نیشان دەدات. وێنەی دووەمیان ڕەوتی پەرەسەندنی فۆتۆگرافیی دەنوێنێ. هەردوو دیمەنەكە ڕەھەندی مێژوویی و لایەنی فەلسەفیی تەكنیكـ و هونەر دیاری دەكەن. بەڵام پرسیار ئەوەیە: ئایا دەشێ (تەكنیكـ و هونەر) وەكـ جیاوازی نێوان تێگەیشتنی هەستیی و بیری ئەبستراک تەماشا بكەین؟!.
(2)
پرسی مەعریفە و چۆنیەتیی گەیشتنی مرۆڤ بە زانست، هەمیشە یەکێک بووە لە تەوەرە سەرەكییەكانی مێژووی فەلسەفە و دەروونناسیی مەعریفی. لە بنەڕەتدا، ئەزموونی مرۆڤ لەگەڵ “بوون” لەسەر دوو پایەی جیاواز و تێكهەڵكێشراو وەستاوە: یەكەمیان، تێگەیشتنی هەستیی کە ڕاستەوخۆ بە جیهانی ماددی و هەستەوە دەمانبەستێتەوە. دووەمیان، بیری ئەبستراک کە توانای داهێنانی چەمک، داڕشتننی مانا، و تێپەڕاندنی واقیعی هەیە. لەنێوان ئەم دوو ئاستەدا، جیاوازییەکی مەعریفیی قووڵ لە مێژووی تەکنیکی و ڕەوتی ھونەرییدا بەدی دەكرێت، بەو مانایەی كە ڕەھەندی “تەکنیک” وەكـ ئامرازی بەرهەمهێنانی ڕێکوپێک و دووبارەبووەوە دەبینرێت و ڕەھەندی “هونەری” وەكـ کایەی داهێنان، دەربڕینی ڕۆحی و ئیستاتیکی تەماشا دەكرێت.
لێرەدا مێژووی تەکنیکی “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس” یەکەمین دەروازەی چوونە ژوورەوەی مرۆڤە بۆ ناو جیهانی وێنە!. ئەگەرچی ئەو ئاستەی مەعریفە تەنها مامەڵە لەگەڵ ئەوەدا دەکات کە “ئێستا” و “لێرە”دا بۆ ماوەی هەشت سەعات ئامادەیە؛ ئەگەرچی ئەو ئاستەی مەعریفە ڕاستەوخۆ لەڕێگای هەستەکانەوە (بینین، بیستن، بەرکەوتن، تامکردن، و بۆنکردن) تێگەیشتنێک تۆمار دەکات و خەسڵەتی بنەڕەتیی ئەو تێگەیشتنە لەوەدا کورت دەبێتەوە کە دیاریکراو و تاكەکەسییە؛ بۆ نموونە، بینینی ڕۆناكی و پاشان سێبەر لە “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس”، كۆی زانیارییەکانی لە سنوورێكی دیاریکراودا دەمێنێتەوە؛ واتە کێشەكەی لەوەدایە كە مێژووی تەكنیكی “مێژووی ئامراز و ڕێگاکان” توانای مامەڵەکردنی لەگەڵ تەكنیكی مێژوویی “ئامراز و ڕێگاکانی خوێندنەوەی مێژوو”دا نییە.
بەڵام بیری ئەبستراک وەک پەڕینەوەیەک لە شتەکانەوە بۆ چەمکەکان لە “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” دەبینرێت، واتە ڤالتەر بنیامین تەنها قسەی لە نیشاندانی دیمەنی کۆڵانێکی کۆن و بێدەنگ نەكردووە. بەڵکو دەست دەکات بە خوێندنەوە و بەراوردکردن، و پەیوەستکردنی نیشانەکان بە ئامادەیی نادیار و “نەبوونی مرۆڤ”ەوە؛ لەوێشەوە پێی وایە ئەزموونی هونەری چیتر هۆکارێک نییە بۆ گواستنەوەی نەریتی هونەری، بەڵكە پانتاییەکی ڕەخنەییە کە مرۆڤ تێیدا فێر دەبێت چۆن بەرگەی زەبر و شۆکەکانی (کات) بگرێت. ئەو ئاستە لە بیرکردنەوە مەودایەکی بێسنوور دەبەخشێتە مرۆڤ تاکو لە سەرووی شوێن و کاتەوە مامەڵە لەگەڵ چەمکەکاندا بکات. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا پەیوەندیی نێوان ئەم دوو کایە مەعریفییە پەیوەندییەکی دیالێکتیکی و تەواوکارییە، نەک دژایەتی. “تەکنیک” وەڵام دەداتەوە و کێشە چارەسەر دەکات؛ بەڵام “هونەر” پرسیار دەخوڵقێنێت و واقیع دەپشکنێت.
كەواتە تێگەیشتنی هەستیی (تەكنیكـ) بێ چەمکە ئەبستراکەکان کوێرە، چونکە توانای ڕێکخستنی زانیارییەکانی نییە؛ چەمکە ئەبستراکەکان (هونەر)یش بێ تێگەیشتنی هەستیی بەتاڵە، چونکە پەیوەندییان بە واقیعەوە دەپچڕێت. لێرەوە جیاوازیی مەعریفی نێوان تێگەیشتنی هەستیی و بیری ئەبستراک لەوەدایە کە هەست، مرۆڤ لەگەڵ کاتی ئێستا و ماددەدا دەبەستێتەوە، لەکاتێکدا بیری ئەبستراک، ئازادیی مانا دەنەخشێنێت.

(3)
واقیعی وێنەکەی (ژۆزێف نیسفۆر نیێپس) بێ ‌قووڵاییە و ماوەی (8 سەعات) درێژبۆتەوە، واقیعێكی فیزیكی پۆشیووە و بەشێوەیەكی گشتی دەكەوێتە ناوەندناسییە. بەڵام وێنەكەی (ڤالتەر بنیامین) واقیعێكی پرسئامێزی بنەڕەتیی شێوەڕێژ کردووە، واقیعێکی ئاماژەیی بەرهەمهێناوە. شوێنەواری ئۆنتۆلۆژی کورسییەکی بەجێماو، دەرگایەکی داخراو، دیواری ڕزاو و فانۆسێک— لە فكر و هۆشیاریی وەرگر-بینەردا بەجێی دەهێڵێت.
بە گشتی وێنە پێکهاتەیەکە بۆ تەماشاكردن، کاتێک شوێن دەگرێتە خۆی و لە کات دەپەڕێتەوە؛ بەوەش لەڕێگای هاوشێوەسازییەوە تەواوی بوون بە وردەکارییەکانییەوە ئاشکرا دەکات. بۆیە دیمەن بەخشراوێکی تەمومژاوی نییە، بەڵکو لە یەک کاتدا هەڵگری ڕاستگۆیی و ئەزموونە و دەربڕینەکانی لە پرسیاری جۆراوجۆردا ڕەنگ دەدەنەوە؛ بەو مانایەش دالی هونەری ئاماژەیە بۆ زیاتر لە دەلالەتێكـ.
وێنە دەتوانێت لە واقیعدا ڕەگ داكوتێ و ڕوونتر لە ڕووداو و باوەڕپێکراوتر بەرجەستە بێت. پەیامێک بێت بۆ مەجازی ڕەوانبێژی و ڕەمزییەت. بەمجۆرە ناتوانرێت جیاوازی لەنێوان میدیۆلۆژی “تەكنیكـ” و ئۆنتۆلۆژیای “هونەری”دا بکرێت، چونکە تێکئاڵاون. كەواتە لە ئەنجامدا دەکرێت هاوشێوەسازی واقیع بە ڕەمزە جێگر و شاراوەکان تێربکرێت- وەكـ لە “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس”دا هاتووە؛ چونکە سروشتی هاوشێوەسازی (ماوەی 8 سەعات) بەرهەمدەهێنێت کە پشتیوانی لە ڕۆناكی و داهاتنی سێبەردا دەکات. هاوکات خەسڵەتی گواستنەوەی نەریتی هونەری لە “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” تەنها لە بواری (ناوەندناسی- میدیۆلۆژی) و ئۆنتۆلۆژیدا نییە، بەڵکو لە چەسپاندنی جیاوازی و تایبەندمەندیی نائامادەیی مرۆییەوە خۆی دەشارێتەوە. ڕەخنەکردنی ئەو بیرۆکەیەیە، کە وێنە وەک ئامرازێک بۆ گواستنەوەی واقیع دەبینێت، گوزارشت لە دووبارە داهێنان و خوێندنەوە و داڕشتنەوە دەکات.
(4)
وێنەی “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس” جیاوازە لە وێنەی “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” چونکە ئەوەی دواییان هەڵگری ڕامان و بیرکردنەوە و بەدواداچوونە، تەنها لەسەر ژینگەی فیزیکی نەوەستاوە. بەمجۆرە هەر هەوڵێک بۆ خوێندنەوەی واقیعی مرۆیی، دەبێت لە خاڵێکی ئۆنتۆلۆژییەوە دەست پێبکات کە خودی (ڕامان و بیركردنەوە و ڕەخنە)یە، نەک لە خاڵی ناوەندناسی تێپەڕبوونی کات و بۆشایی (ڕۆناکیی خۆر و سێبەركردن).
ئایا ئەمڕۆ گەشەسەندنی تەکنەلۆژیا (لە بواری مامەڵەکردن لەگەڵ وێنە)دا چ ئالەنگارییەكی مۆڕاڵی دەخوڵقێنێت؟ تەکنەلۆژیای هاوچەرخی وێنە، بە تایبەتی لە سەردەمی میدیای دیجیتاڵی و ژیریی دەستکرددا، پێگەی ئۆنتۆلۆژیی وێنەی لە ئامرازێکی نیشاندانی واقیعەوە بۆ چالاکی داهێنانی هایپەر-واقیع گۆڕیوە. ئەو وەرچەرخانە تەکنەلۆژییە ئالەنگارییەکی مۆڕاڵیی قووڵی لەگەڵ خۆیدا هێناوە: کاتێک لە وێنەدا سنوری نێوان ڕاستی و درۆ، ئەسڵ و کۆپی، و بەڵگە و وەهم… نامێنێ!. بۆ بەدواداچوونی ئەم قەیرانە مۆڕاڵییە، تیۆرییەکانی ژان بۆدریار لە فەلسەفەی میدیا و پرۆژەی سینەمایی و ڕەخنەیی ژان-لوک گۆدار دوو پانتایی فکریی جەوهەریمان بۆ دەسازێنن.
(5)
(ژان بۆدریار) جەخت لەسەر چەمکی “سیمیولاکرا” و “هایپەر-واقیع” دەکاتەوە. بەڵام لەوێدا ئالەنگارییە مۆڕاڵییەکان تەنها لە “ساختەكردن”ی وێنەدا کورت نابنەوە، بەڵکو لەوەدا کورت دەبنەوە کە وێنەی تەکنەلۆژی چیتر نوێنەرایەتیی واقیع ناکات، شوێنی واقیع دەگرێتەوە. بە بڕوای بۆدریار لە پرۆسەی هاوشێوەسازی و لاساییكردنەوەدا، وێنە چوار قۆناغ تێدەپەڕێنێت: لە ڕەنگدانەوەی ڕاستییەوە دەست پێدەکات، تاکو دەگاتە قۆناغی چوارەم کە تێیدا وێنە هیچ پەیوەندییەکی بە ڕاستییەوە نامێنێت و لەخۆیدا دەبێتە سیمیولاکرا. بەمجۆرە “پاشەکشەی ڕاستی” وەكـ ئالەنگارییەكی مۆڕاڵی دەردەكەوێت؛ مرۆڤی هاوچەرخ چیتر لە واقیعدا ناژی، بەڵکو لە ناو تۆڕێکی وەهمی لە نیشانە و ئاماژە دەستکردەکاندا دەژیت کە بەردەوام تەکنەلۆژیا بەرهەمیان دێنێتەوە. بەو مانایەش بەرپرسیارێتیی مۆڕاڵی لە بەرامبەر ئەو هایپەر-واقیعە هیچ مانایەكی نامێنێ، چونکە ڕووداوەکان تەنها دەبنە دیمەنێکی میدیایی و بێدەنگکردنی جەوهەر.
(5)
دەرهێنەر (ژان-لوک گۆدار) لەڕێگای سینەما و فكرەی دژە-سیناریۆوە، ئاماژە بە دەسەڵاتی وێنەی میدیایی و پیشەسازیی هۆڵیود وەک ئامرازی “ئایدۆلۆژی و دەستبەسەرداگرتنی هۆشیاری” دەکات. لای گۆدار، دەستکاریی تەکنەلۆژیی وێنە و مۆنتاژكردنی بێ ئاگاداركردنەوەی پێشوەختە (تێکدانی کەرامەتی کەسی و ژیانی تایبەتی)، جۆرێکە لە توندوتیژیی “بینین” بەرامبەر وەرگر-بینەر. بەو مانایەش دەستکارییە تەکنەلۆژییەكان، وێنەی مۆنتاژکراو و بازرگانی بەسەر وەرگر-بینەردا دەسەپێنن تاکو ڕێگا لە بەدواداچوون و بیركردنەوە و ڕامانی ڕەخنەگرانە بگرن. كەواتە ئالەنگارییە مۆڕاڵییەکە لای گۆدار لە ونبوونی “دیالێکتیکی بینین”دا چڕ دەبێتەوە. گۆدار پرسیارێكی مۆڕاڵی دەكات و دەڵێ: “ئایا ئێمە سەیرکەری وێنەین، یان وێنە کۆنتڕۆڵکەری ئەقڵمانە؟”.
بەمجۆرە لە فیلمی “ماڵئاوا لە زمان”دا ژان-لوک گۆدار تەنها تاقیکردنەوەیەکی سینەمایی بەجێ ناهێنێ، بەڵکو هەڵوێستێكی جەوهەریی بەرامبەر ئەو توندوتیژییە هێماییە دەنوێنێ کە وێنەی هاوچەرخ بەسەر هۆشیاریی مرۆڤدا دەیسەپێنێت. گۆدار لەم فیلمەدا پەیوەندیی دەسەڵاتخوازانەی “دال” و “مەدلول” هەڵدەوەشێنێتەوە. لە فیلمەكەدا دەنگەکان، وشە ڕەخنەییەکان و مۆسیقا بە شێوازێکی پچڕپچڕ و ناڕێک دەکەونە سەر دیمەنەکان. بەسەرهاتێکی دیاریکراو لە سەرەتاوە تا کۆتایی ناگێڕێتەوە. لەبری ئەوە، فیلمەکە وەک کۆلاجێکی بینایی “بصری” و فکری، یان وتارێکی فەلسەفیی سینەمایی لەسەر زمان، وێنە، پەیوەندییەکان، و تەکنەلۆژیا دارێژتووە. واتە زمان چیتر ئامرازی بەیانکردنی وێنە نییە، وێنەش چیتر ڕوونکەرەوەی زمان نییە. بەو مانایەش بینەر-وەرگر چیتر ناتوانێت دەقەکە بە ئاسانی بخوێنێتەوە، چونکە نیشانەکان لە سەرچاوەكانی خۆیان دابڕاون. لەم خاڵەدا فیلمەکە پرۆسەی “ماڵئاواکردن لە زمان” جێ بەجێ دەكات؛ نەک تەنها زمانی ئاخاوتن، بەڵکو زمانی دەستەمۆکراوی سینەماش کە چەمکەکان بەسەر بیركردنەوەدا دەیسەپێنن. لە چارەسەری ئەو ئاپۆڕایەی نیشانە و داڕمانی زماندا، گۆدار فێنۆمێنۆلۆژیای سەگێک دەخاتە نێوان پەیوەندی ژنێکی هاوسەردار و پیاوێکی سینگڵ كە بە ڕێکەوت یەکتر دەبینن و یەكتریان خۆشدەوێ و مشتومڕی فکری دەکەن، شەڕ دەکەن، و لە کۆتاییدا لە یەکتر جودا دەبنەوە. دواتر ئەم هێڵە داڕێژراوە جارێکی تر لەگەڵ جەستە و ئەکتەری تردا هاوشێوە دووبارە دەبێتەوە… ئەو سەگە ناوی “میێڤیل” و دەبێتە کارەکتەری ناوەندی فیلمەکە. گۆدار دەیەوێ بڵێ ئەو سەگە نوێنەرایەتیی جیهانێک دەکات کە هێشتا بە حوکمی دەستەواژەکان، نیشانە ئایدۆلۆژییەکان چوارچێوەڕێژی و زمانپۆشی بۆ نەكراوە. سەگەکە لە دەرەوەی گرتە و لە دەرەوەی ئاماژە دەستکردەکاندا لە دەوروبەری ڕووبارێکدا دەگەڕێت و چاودێریی سروشت و جیهان دەکات. ئامادەییی ئەو، هێمایە بۆ ئەگەری بوونی بینینێک کە بەرپەرچی کۆنتڕۆڵی سیمیۆتیکی و تەکنەلۆژی دەداتەوە.
بەمجۆرە پرۆژەی “ماڵئاوا بۆ زمان” ڕاگەیاندنی شکست هێنانی وێنەی هاوچەرخە لە نوێنەرایەتیکردنی ڕاستی، و ڕاگەیاندنی ئاگادارییەکی مۆڕاڵییە بەرامبەر دەسەڵاتی نیشانە دەستکردەکان. گۆدار لەڕێگای داتاشینی زمانی سینەمایی تایبەت بەخۆیەوە، داوامان لێ دەکات لەجیاتی ئەوەی بینەرێکی بێ ئاگای ناو هایپەر-واقیع بين، چاودێرێكی ڕادیکاڵیانە بین و كردەی بینین لە هەڵوێستێکی فەلسەفی، مۆڕاڵی و ڕەخنەییدا تەتەڵە بكەین. گۆدار پێمان دەڵێت بۆ گەیشتنەوە بە ڕاستی و پاکیی بینین، دەبێت ماڵئاوا لە زمانە چەسپاوەکان و فۆرمە تەقلیدییەکانی سینەما بكەین.

عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
هەولێر 29/8/2026




دێوه‌زمه‌ی حه‌ره‌س قه‌ومی له‌ مێژووی هاوچه‌رخی كوردستان و عێراقدا.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

له‌وه‌ته‌ی وڵاتی عێراق له‌ ده‌ره‌نجامی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی دروستكراوه‌ و باشووری كوردستانیشی پێوه‌ لكێنراوه‌، به‌رده‌وام كاربه‌ده‌سته‌ باڵاكانی حكومه‌ته‌كانی ئه‌و وڵاته،‌ جیاوازییان له‌نێوان دانیشتوانه‌كه‌ی كردووه‌ و زۆر جاریش به‌ پاڵنه‌ری ره‌گه‌زپه‌رستی، ده‌سه‌ڵاتییان پیاده‌كردووه‌ و له‌به‌رامبه‌ر خه‌ڵكی كورد سته‌میان كردووه‌. بێگومان كوردیش وه‌ك چۆن پێش دامه‌زراندنی ئه‌و وڵات و حكومه‌ته‌ له‌ چاوه‌ڕوانی پێكهێنانی وڵاتێكی یه‌كگرتووی كوردستانیدا بوون، به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ له‌ به‌نده‌كانی (ولسن) ی ناو كۆنگره‌ی ئاشتی ساڵی 1919ی پاریس ره‌وایی پێدرابوو، هه‌رگیز به‌و دابه‌شكاری و لكاندنه‌ی به‌شه‌كانی كوردستان به‌ حكومه‌ته‌كان رازینه‌بوون، له‌به‌رامبه‌ر زه‌بر و سته‌می ئه‌وانیش به‌رده‌وام به‌خۆڕاگرییه‌وه‌ به‌رپه‌رچی داوه‌ته‌وه‌.
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ دوای دروستكردنی حكومه‌تی عێراق له‌ ساڵی 1921 چه‌ندان جار له‌ناو ئاستی باڵای ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازیدا كووده‌تا‌ به‌سه‌ر حكومه‌تدا كراوه‌ و رژێمی نوێی پێكهێنراوه‌‌. یه‌كێك له‌وانه‌ كووده‌تاكه‌ی رۆژی 8 ی شوباتی 1963 بوو كه‌ حزبی بەعس بە سەرۆکایەتی عەبدولسەلام عارف و ئەحمەد حەسەن بەکر دژی عەبدولکەریم قاسم ئەنجامیاندا. جا له‌ شوێن ره‌خسانی زه‌مینه‌سازی تێگه‌یشتن و كۆتاییهێنان به‌ كێشه‌كان و رزگاركردنی وڵات له‌ قه‌یرانه‌كان، كه‌ ئه‌وسا رووبه‌ڕووی كاریگه‌رترین شۆڕشی كورد ببۆوه‌، كه‌چی به‌عسییه‌كان دوای ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ ده‌ست یەکێک لە کارە به‌راییه‌کانیان، دامەزراندنی (الحرس القومی) بوو، کە لە دەرەوەی سوپای فەرمی، میلیشیایەکی چه‌كداری حزبی بێسه‌روبه‌ر‌ی‌ په‌لامارده‌ر و شه‌ڕفرۆش بوو. ئامانجیش له‌و كاره‌ چەسپاندنی دەسەڵات و سەرکوتکردنی هه‌موو نەیارانه‌كانیان بوو، به‌تایبه‌تیش شیوعییه‌كان، به‌ڵام هه‌ر زوو كرا به‌ ئامرازێك دژ به‌ كورد، به‌ شۆڕشگێڕ و سڤیلییه‌وه‌. ئه‌و میلیشیایه‌ بەپێی بەیانی ژمارە (3) ئه‌و ساڵه‌ دامەزرا. ئه‌ندامه‌كانیشی كه‌ زیاتر گەنج و هەرزەکارانی به‌عسی بوون، به‌شێكیشیان پێشتر لە لیژنەکانی ئاگادارکردنەوە (لجان الإنذار) بوون کە ساڵی 1959 دامەزرابوو، بە یاسای ژمارە (35) ی ئه‌و ساڵه‌ دەسەڵاتی فراوانی پێدرا، بەبێ هیچ چاودێرییەک. ئه‌وانه‌ی سەرکردایەتی ئەو هێزەشیان ده‌كرد له‌ کەسایەتییە دیارەکانی بەعس بوون، لەوانە (عەبدولكەریم نوسرەت) و (مونزیر توفیق خورشید ئەلوەنداوی) کە ئه‌وه‌ی دوایی له‌ سوپادا پلەی عەمیدی هەبوو و وەک فەرماندەی گشتی دەستنیشانکرا بوو.
به‌و جۆره‌ حه‌ره‌س قه‌ومی وه‌ك هێزێكی‌ خۆبه‌خشی‌ نیشتمانی‌ ناسێنرا و زۆر به‌خێراییش وه‌ك هێزێكی‌ میللی‌ رێكخراوی‌ مه‌شق پێكراوه‌، ته‌نیه‌وه‌ ناو باره‌گاكانی سوپا و سەرانسەری وڵات. ژمارەی ئەندامه‌كانیشی تا ده‌هات زیاد ده‌بوو تا گەیشتە ئاستێک کە لەگەڵ ژمارەی ئەندامانی هێزە چەکدارەکانی عێراق نزیك بێت. ئه‌مه‌و بۆ خۆ جیاكردنه‌وه‌ش له ‌خه‌ڵكی، پارچه‌ په‌ڕۆیه‌كی‌ سه‌وزیان له‌ قۆڵیان ده‌به‌ست. جان پڕادیێری نووسه‌ری فه‌ره‌نسی له‌ كتێبه‌كه‌ی (كورد.. شۆرشی بێده‌نگ) سه‌باره‌ت به‌و قۆڵبه‌سته‌ سه‌وزانه‌ نووسیویه‌تی (له‌ ڕووی ڕۆڵ و ئایدیا‌ له‌گه‌ڵ كراس ڕه‌شه‌كانی نازییه‌كان به‌راورد ده‌كرێن). ئه‌وان بۆ به‌دیهێنانی سیاسەتی حزبی بەعس، ئامرازی سەرەکی بوو ‌زۆربه‌ی كاره‌كانیشیان بەبێ چاودێریی یاسایی ئەنجام دەدا. هه‌ر له‌ رۆژه‌كانی یه‌كه‌می دوای‌ كووده‌تاكه‌‌ به‌ربونه‌ ناو شاری به‌غدا و زۆر كرده‌ی نه‌شیاو و نه‌بینراویان له‌ په‌لامار و كوشتن و سوكایه‌تی كردن به‌ خه‌ڵك ئه‌نجامدا‌.

تاوانەکانی حه‌ره‌س قه‌ومی دژی گەلی کورد
وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا ئه‌و كاته‌ی به‌عسییه‌كان به ‌هاوكاری عه‌بدولسه‌لام عارفی جێگری سه‌رك كۆمار، كووده‌تایان به‌سه‌ر عه‌بدولكه‌ریم قاسمدا كرد و بۆ جاری یه‌كه‌م ده‌سه‌ڵاتییان گرته‌ ده‌ست، ئه‌وسا قاسم له‌گه‌ڵ پارتی دیموكراتی كوردستان له‌ گه‌وره‌ترین جه‌نگی دا بوو. دوو ساڵ بوو شۆڕشی ئه‌یلول ته‌نگی پێهه‌ڵچنیبوو. كاتێكیش گۆڕان له‌ رژێمی حكومه‌ت روویدا، سه‌ركردایه‌تی پارتی دیموكرات چاوه‌ڕوانی گۆڕانی ریشه‌ییان ده‌كرد. ئه‌وه‌ بوو دوو رۆژ دوای كووده‌تایه‌كه‌ شاندی نارده‌ به‌غداد، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی نوێ به‌ توندی دژی داوا ره‌واكانی كورد وه‌ستا و بە بیانووی لەناوبردنی بزووتنەوەی سه‌ربه‌خۆخوازی کوردیش، دوو مانگ دوای ئه‌و رووداوه‌ به ‌هه‌موو جۆرێك هێرشی كرده‌ سه‌ر كوردستان. یه‌كێك له‌ ئامرازه‌كانی په‌لاماره‌كه‌ش حه‌ره‌س قه‌ومی بوو كه‌ له‌ته‌ك سوپای وڵات بە بەکارهێنانی تانک و تۆپ به‌كاریهێنا. به‌شێك له‌وانه‌ پێیان ده‌وترا (فورسان وه‌لید) و له‌ناو كورده‌كانیش هێزێكییان دروستكرابوو به‌ناوی (فورسان سه‌لاحه‌دین) كه‌ حكومه‌ت به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك پشتگیری‌ ده‌كردن. ئه‌و چه‌كداره‌ نانیزامییانه‌ به‌وپه‌ڕی دڕنده‌ به‌ربوونه‌ وێزه‌ی‌ خه‌ڵكی كورد. به‌ هه‌ر لایه‌ك گه‌یشتبان هه‌وڵی كوشتنی خه‌ڵك و وێران و تاڵانكردنی شوێنه‌كه‌یان ده‌دا. له‌ زۆر شوێنیش عه‌ره‌بی‌ ره‌ش و روت بۆ تاڵانكاری و داگیركاری خاكی كورد، پێش هێزه‌كانی حه‌ره‌س قه‌ومی ده‌كه‌وتن. ته‌نانه‌ت هی وه‌ها‌یان هه‌بوو ده‌ستی به‌سه‌ر ماڵ و موڵكی كورده‌ درواسێیه‌كه‌ی خۆشی داده‌گرت. پرۆسه‌كه‌ به‌و جۆره‌ بوو خه‌ڵكی‌ كورد‌ به‌ زۆر له‌و خاكه‌ ده‌ربكه‌ن كه‌ هه‌زاره‌ها ساڵ بوو تێیدا ره‌گی داكوتا بوو. ‌بێگومان ئه‌وه‌ی ئه‌نجامییان ده‌دا بەشێک بوو لە پرۆسەی (تەعریب و ته‌بعید). له‌كاتی په‌لاماره‌كانیش دروشمه‌كانی وه‌ك (أحن البدو – وین العدو) و (أحن العرب أهل الغیره‌ – نطرد الاكراد من ها الدیره) یان ده‌وته‌وه‌.

به‌و شێوه‌یه‌ زۆر گوندی کوردییان وێران كرد و ئه‌مه‌و له‌ زۆر شاریش هاوڵاتی سڤیلیان كه‌وتبا به‌ر ده‌ست، به‌وپه‌ڕی دڕنده‌یی ئەشکەنجەیان ده‌دا، هه‌ندێك له‌و به‌ركه‌وتانه‌‌ لەژێر ئەشکەنجە گیانیان لەدەستدا. به‌ مه‌به‌ستی چاوترساندنیش، به‌ ده‌ستڕێژی كولله‌ خه‌ڵكێكی زۆریان شه‌هید كرد. زۆریشیان ده‌ربه‌ده‌ر كرد. به‌ سه‌دان گوندیان كرده‌ سۆتماك. بۆ نموونه‌ رۆژی 8 ی حوزه‌یران كه‌ به‌سه‌ر گونده‌ كوردییه‌كانی شاری كه‌ركووكیاندا خه‌ڵكه‌كه‌یان ئاواره‌ كرد. هه‌ر له‌و ‌شاره‌ بازاڕی‌ (ئاخور حوسێن) كه‌ بازاڕی‌ كورده‌كان بوو‌ تاڵانكرد و دوكانه‌كانیشیان به‌ بلدۆزه‌ر روخاند. له‌ گه‌ڕه‌كه‌ كوردنشینه‌كانی وه‌ك شۆریجه‌ و ره‌حیماوه‌ ره‌شبگیری خه‌ڵكی سڤیلییان كرد و به‌بێ دادگایی هه‌ندێكیان گولله‌باران كرد. زۆر ماڵیشیان تاڵان كرد. رۆژی دواتر (مەنعەتە جەولی) یان راگه‌یاند كه‌ له‌و رۆژه‌ زۆر شاری كوردستان ڕووبەڕووی دڕندانەترین شاڵاوی سەربازی بۆنه‌وه‌. ئه‌وان هەڵمەتی ڕەشەکوژی خەڵکی بێتاوانیان به‌ جۆرێك گرته‌به‌ر کە تا ئەو کاتە مێژووی گەلی کورد بە خۆیەوە نەدیبوو.
رۆژی 10 ی حوزه‌یرانیش حكومه‌ت به‌ ره‌سمی‌ داوای‌ له‌ پارتی دیموكراتی كوردستان كرد به‌بێ هیچ مه‌رجێك له‌ ماوه‌ی چه‌ند كاتژمێرێكدا ته‌سلیم بێ.‌ ئه‌وسا جگه‌ له‌ مەنعەتە جەولی هەموو كوردستان، سیاسەتی (أرض المحروقة) شیان پەیڕەو كرد. عەقید سدیق مستەفا ئەلنعێمی ناسراو به‌ ‌(زەعیم سدیق) كه‌ یه‌كێك له‌ سه‌ركرده‌كانی حه‌ره‌س قه‌ومی بوو، له‌ شاری سلێمانی و دەوروبەری، سەرپەرشتیاری راستەوخۆی كۆمەڵكوژییه‌كه‌ی حامییەی كرد. ئه‌مه‌و له‌ شاری كۆیه‌ش وه‌ك من له‌ چه‌ندان شایه‌د حاڵ گوێم لێبووه‌ رۆژی 4 ی ته‌مموز كۆمه‌ڵێك كه‌سی سڤیلیان له‌ شه‌قام به ده‌ستڕێژی‌ گولله‌ ‌كوشت. رۆژی 31 ی مانگیش چوار كه‌سی بێتاوانیان به‌ دینگه‌كانی پێش دووكانه‌كانی شار ‌به‌سته‌وه‌ و گولله‌بارانیان كردن، بۆ چاوترسانی خه‌ڵكیش كه‌ ئه‌وسا زۆربه‌یان شاریان جێهێشتوو، لاشه‌كانیان به‌ هه‌ڵواسراوی هێشتبۆوه، تا دواتر مه‌لا و قه‌شه‌ی شار، كه‌ قورئان و ئینجیلیان هه‌ڵگرتبوو چوونه‌ لای (تاهر شه‌كرچی)‌ سه‌ركرده‌ی هێزه‌كه‌ و تكا‌یان لێكرد بۆ ئه‌وه‌ی‌ لاشه‌كان دابگیرێ و بیان نێژن.

کۆتاییهاتنی حه‌ره‌س قه‌ومی
حه‌ره‌س قه‌ومی وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ر له‌ كووده‌تاكه‌ به‌و ئامانجه‌ی دروستكرابوو كه‌ ببێته‌ هۆكاری‌ ئاشتی‌ و ئارامی،‌ كه‌چی هه‌موو وڵاتی پڕ كرد له ‌كێشه‌ و ململانێ‌ و سته‌مكاری. له‌ هه‌موو لایه‌ك خەڵکی ناڕه‌زاییان له‌ ئاستی نیشاندا. تەنانەت لەناو دامودەزگاکانی دەوڵەتیشدا، دژی تاوانه‌ سه‌ركێشیه‌كانی ئه‌وان، ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕدرا‌، چونكه‌ هه‌ر زووی ئه‌ندامه‌ هەرزەکاره‌كانی ئه‌و هێزه‌‌ چه‌ندان گروپی‌ مردنیان دروستكردبوو و دەستدرێژیشیان ‌كردبووه‌‌ سه‌ر هاوڵاتیان كه‌ به‌بێ هۆ دەستگیریان ده‌كردن، ته‌نانه‌ت دەستدرێژیشیان ده‌كرده‌ سه‌ر ئافره‌تان كه‌ به‌ هۆیه‌وه‌ له‌ به‌غدا و شاره‌كانی دیكه‌ به‌ ئاشكرا هه‌ست به‌ تێكچوونی ئاسایشی کۆمەڵایەتی ده‌كرا. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ ئەفسەرانی سوپا و کاربەدەستانی دیکە، به‌تایبه‌تی دادوه‌ران لە ڕەفتارەکانیان ته‌واو بێزار بوون. بۆیه‌ دوای هه‌شت مانگ له‌ دروستبوونیان عەبدولسەلام عارفی سه‌رۆك كۆمار بڕیاریدا کۆتایی بە دەسەڵاتی حزبی بەعس و میلیشیای حه‌ره‌س قه‌ومی بهێنێت. ئه‌وه ‌بوو رۆژی 18ی تشرینی دووه‌می هه‌مان ساڵ‌ بە هاوکاری بەشێک لە سوپا، کودێتایەکی دیکەی ئەنجامدا كه‌ ئه‌و جاره‌ له‌ دژی حزبی بەعسی هاوپه‌یمانی بوو، ئه‌وانی له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌ركرد و بارەگای گشتی حه‌ره‌س قه‌ومیشی لە بەغدا گەمارۆدا. دوای شەڕێکی قورس ئه‌و هێزه‌ هەڵوەشێنرایەوە و زۆربەی سەرکردەکانی حزبی بەعسیش دەستگیر کران. ئه‌وسا عارف لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند کۆتایی به‌ حه‌ره‌س قه‌ومی هاتووە. ئاماژەی به‌وه‌ش دا ئەو هێزە نیشتمانی نەبووە و تەنیا بۆ بەرژەوەندی حزبی بەعس کاری کردووە. شاره‌زایانیش ئه‌و ساڵه‌یان‌ (لەنێوان مانگەکانی حوزەیران و تشرینی یەکەم دا) لە مێژووی عێراق و بەتایبەتیش له‌ مێژووی کوردستان، به‌ ساڵێکی پڕ لە خوێن و کارەسات داناوه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ته‌مه‌نی ئه‌و میلیشیایە كورت بوو به‌ڵام چونكه‌ له‌ ناخی دڕنده‌یی و ره‌گه‌زپه‌رستی‌ هه‌ڵقوڵابوو بۆیه‌ یه‌ك له‌ تاریكترین رۆژه‌كانی نه‌ك ته‌نیا له ‌مێژووی كوردستان به‌لكو له‌ مێژووی عێراق جێهێشتووه‌. دوای ئه‌و ماوه‌ درێژه‌ كه‌چی هێشتاش تاوانەکانی حه‌ره‌س قه‌ومی کاریگەرییان لەسەر گەلی کورد ماوه‌‌. لەناوبردنی سڤیل و ئاوارەبوون و لەدەستدانی خاك و موڵك و ماڵ… هه‌موو ئه‌وانه‌ بوونە هۆی قوڵتربوونی برینەکانی نێوان کورد و حکومەتی ناوەندی عێراق. به‌داخه‌وه‌ تا ئێستاش ئه‌وانه‌ی ده‌سه‌ڵاتی وڵاتیان له‌ ده‌سته‌ نه‌ك كاریان بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان و ئاسووده‌كردنی دانیشتوانی سه‌رتاسه‌ری وڵات و یه‌كسانبوون نه‌كردووه،‌ به‌ڵكو له‌ دزێوكردنی ئاڵۆزییه‌كان و جیاكاری و سته‌مكاری و ره‌وایی دان به‌ سته‌م، به‌رده‌وامن، كه‌چی داوای پاراستنی سه‌روه‌ری وڵات له‌ هه‌مووان ده‌كه‌ن!

ئاكۆ عه‌بدوڵڵا




سایکۆلۆژیای نەزانین و ئەخلاق: کاتێک سۆکرات تاوان لە قەفەسی بێئاگاییدا دادەنێت.. کارزان عزیز

پوختەی وتار

لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، که‌م فەیلەسووف هەیە وەک سۆکرات توانیبێتی پایەکانی بیرکردنەوە لەق بکات. ئەم وتارە بە قووڵایی تیشک دەخاتە سەر یەکێک لە مەزنترین بۆچوونەکانی سۆکرات کە دەڵێت: «خراپە تەنها بەرهەمی نەزانینە، نەک خراپەکاریی ڕاستەقینە.» لە ڕێگەی پشکنینی ڕەهەندە دەروونی، کۆمەڵایەتی و ژینگەیییەکانی نەزانین لە جیهانی هاوچەرخدا، وتارەکە هەوڵ دەدات نیشانی بدات کە چۆن گەڕانەوە بۆ هۆشیاری و ناسینی خود، تاکە رێگەیە بۆ ڕزگارکردنی کۆمەڵگە لە قەیرانەکان و هێنانەکایەی ڕەوشتێکی ڕەسەن.
لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، کەَم فەیلەسووف هەیە وەک سۆکرات توانیبێتی پایەکانی بیرکردنەوە لەق بکات و مرۆڤ ناچار بکات لە پەناگە ئارامەکانی بێئاگایی و خەوی قووڵی هزری هۆشیار ببێتەوە. لەو سەردەمەی کە سۆکرات لە شەقامەکانی ئەسینادا دەگەڕا و پرسیاری لە خەڵک دەکرد، ئامانجەکەی تەنها تاقیکردنەوەی زانیاریی ڕۆژانە نەبوو، بەڵکو دروستکردنی جۆرێک بوو لە تەقینەوەی هۆشیاری لە مێشکی کۆمەڵگەدا، تاوەکو تاک ناچار بکات لە دەوروبەری خۆی وردبێتەوە و لە بازنەی سادەیی ژیانی ڕۆژانە و تەقلیدی باو تێپەڕێت.
یەکێک لە قووڵترین، ڕیشەییترین و مشتومڕاوییترین بۆچوونەکانی ئەم فەیلەسووفە مەزنە ئەوەیە کە دەڵێت: «خراپە تەنها بەرهەمی نەزانینە، نەک خراپەکاریی ڕاستەقینە.» ئەم ڕستەیە، لە یەکەم نیگادا، ڕەنگە بۆ هزری باو سەرسووڕهێنەر، شۆکهێنەر یان تەنانەت نامۆ بێت لە بەرامبەر ئەو واقیعە تاڵ و پڕ لە نادادپەروەرییەی کە ڕۆژانە لە کۆمەڵگەدا دەیبینین؛ بەڵام کاتێک بە وردی لە قووڵایی ماناکەی ورد دەبینەوە، دەبینین دەروازەیەکی زانستی، دەروونی و کۆمەڵایەتییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەفتاری مرۆڤ و قەیرانە قوڵەکانی ژیانی هاوچەرخ.

تێڕوانینی باوی کۆمەڵگە بەرامبەر تاوان و پێچەوانەکەی لەلای سۆکرات
لە تێڕوانینی باوی کۆمەڵگە و یاسای سزادا، کاتێک کەسێک هەڵەیەک دەکات، ستەمێک دەکات، یان کارێکی ناتەندروست ئەنجام دەدات، یەکسەر پەنجەی تۆمەتی بۆ درێژ دەکرێت و وەک کەسێکی خراپی سروشتی سەیر دەکرێت کە گوایە بە حەزی خۆی و بە ئەنقەست لادانی کردووە و بە ڕوانگەیەکی جنونئامێز بەرەو خراپە هەنگاوی ناوە.
بەڵام سۆکرات دیدێکی تەواو پێچەوانەی هەبوو؛ ئەو پێی وابوو کە هیچ مرۆڤێک بە حەزی خۆی و بە ئەنقەست ناچێتە ڕێگەی خراپە و وێرانکاری، ئەگەر لە دەرەنجامی کارەکە و لە ڕاستی و باڵایی چاکە تێبگەیشتبا. بە باوەڕی سۆکرات، چاکە هاوتایە لەگەڵ زانین، تێگەیشتن و دانایی، و خراپەش ڕوویەکی تری نەزانین و کوێربوونی هزرییە. کەسێک کە گەندەڵی دەکات، ستەم لە لاوازێک دەکات، سامان و سامانی گشتی بە هەدەر دەدات، یان بنەما ئەخلاقییەکان پێشێل دەکات، لە ڕاستیدا لە دۆخێکی نەزانین و غەفلەتێکی قووڵدایە؛ ئەو نازانێت یان ناتوانێت ببینێت کە ئەو کارە پێش هەموو کەسێک زیان بە مرۆڤبوونی خۆی دەگەیەنێت. ئەگەر تیشکی ڕووناکی و هۆشیاری بڕژێتە ناو هزری، بە دڵنیاییەوە پەشیمان دەبێتەوە و دەستبەرداری ئەو ڕەفتارە نالەبارە دەبێت.

نەخۆشییە مەعریفییەکان و بۆشاییە دەروونییەکانی مرۆڤ
لە ڕوانگە دەروونییەکانەوە، مرۆڤ کاتێک دەکەوێتە داوی هەڵە، لە بنەڕەتدا بەدوای پڕکردنەوەی بۆشاییە ناوخۆییەکانی دەگەڕێت، بەڵام چونکە لە دۆخی نەزانیندایە، ڕێگەی هەڵە هەڵدەبژێرێت. سۆکرات باوەڕی وا بوو کە ڕۆحی مرۆڤ لە بنەڕەتدا بەدوای چاکە و جوانی و ڕاستیدا دەگەڕێت، بەڵام تەمومژ و نەبوونی ڕووناکی لە هۆشیدا، دەبێتە هۆی ئەوەی ڕێگەی نادروست بگرێتە بەر.
کاتێک کەسێک ناتوانێت خودی خۆی بناسێت، ناتوانێت بەهای مرۆڤبوونی دەوروبەریش بپارێزێت؛ بۆیە فەلسەفەی «خۆت بناسە» لێرەدا دەبێتە تەوەری سەرەکی، چونکە تەنها ئەو کەسەی سنوور و ئازارەکانی خۆی دەناسێت، دەتوانێت لە جیهانی دەرەوەشدا دادپەروەر و لێبوردە بێت. کەواتە، خراپەکاری لە دیدگای سۆکراتیدا نەخۆشییەکی مەعریفییە نەک تاوانێکی بێوێنەی بنەڕەتی کە بە تەنها بە سزادانی توند کۆتایی بێت.

ڕەهەندی ژینگەیی و کۆمەڵایەتیی نەزانین لە جیهانی هاوچەرخدا
کاتێک ئەم بنەمایە دەگوازینەوە بۆ ناو واقیعی کۆمەڵایەتی و ژینگەیی، دەبینین زۆرێک لەو قەیرانانەی کە ڕۆژانە لە میدیاکاندا باسیان دەکەین — لە کاوڵکردنی سروشت و شاخەکان، تا دەستکاریکردنی سیمای خاک و ژینگە — لە بنەڕەتدا لە نەبوونی هۆشیاریی قووڵ و تێفکرینی گشتییەوە سەرچاوە دەگرن.
ئەو کەسەی دەست بۆ تێکدانی هاوسەنگیی سروشت و زێدەکاری لەسەر ژینگە دەبات، تەنها تاوانبارێکی ڕووت نییە، بەڵکو تووشبووی جۆرێک لە کوێربوونی هۆشیارییە بەرامبەر داهاتووی نەوەکان. لە لایەکی تریشەوە، زۆرێک لە توندوتیژی و نادادپەروەرییە کۆمەڵایەتییەکان بەرهەمی نەبوونی پەروەردەیەکی ڕەخنەگر و سیستمێکی بێئاگای هۆشیارکردنەوەن. کەواتە، تەنها سزادان کێشەکە لە ڕیشەوە چارەسەر ناکات، بەڵکو چارەسەری ڕاستەقینە لە بڵاوکردنەوەی زانیاری، گەشەپێدانی پەروەردە، و هۆشیارکردنەوەی گشتیدا خۆی دەبینێتەوە.

کاریگەریی تەنیایی و نەزانین لەسەر تێکچوونی ڕەوشتی گشتی
جگە لەوەی نەزانین دەبێتە هۆی سەرئەنجامی یاسایی نالەبار، لە هەمان کاتدا کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر تێکچوونی پەیوەندییە مرۆییەکان و دروستبوونی تەنیایی دەروونی هەیە. مرۆڤی بێئاگاو نەزان، لە ناو بازنەی تەسکی بەرژەوەندییە کەسییەکانیدا دەخولێتەوە و ناتوانێت لە ژان و ئازاری ئەویتر تێبگات.
ئەم نەبوونی هاوسۆزییە، کۆمەڵگە بەرەو لێواری تاکگەراییەکی توند و بێبەهای ئەخلاقی دەبات. سۆکرات پێی وابوو کە پەیوەندی نێوان ڕەوشتی باش و زانین پەیوەندییەکی پچڕاندنەنییە؛ هەر کاتێک مرۆڤ زانیاریی دەستکەوت، ئیتر هاوسۆزی لەگەڵ دەوروبەریدا گەشە دەکات و دەبێتە بەشێک لە چارەسەر نەک بەشێک لە کێشە.
ئەرکی پیرۆزی میدیا و ڕۆشنبیران لە بەرەنگاربوونەوەی نەزانیندا
لەم سۆنگەیەوە، ڕۆڵی میدیای تایبەتمەند، ڕۆشنبیران و ناوەندە ئەکادیمییەکان دەبێتە ئەرکێکی پیرۆز و نیشتمانی. کاری میدیا تەنها گێڕانەوەی ڕووداوە ڕوتەکان نییە، بەڵکو گڵۆپخستنە سەر ئەو تاریکییانەیە کە نەزانین تێیدا گەشە دەکات و دەبێتە لانکەی قەیرانەکان.
کاتێک وتارێک دەنووسین، ئامانجمان ئەوەیە بەشی نەزانین لە کۆمەڵگەدا کەم بکەینەوە و هۆشیاری بکەینە پردێک لە نێوان زانیاری و ڕەفتاری ڕەوشتیی تاکدا. میدیای هۆشیار ئەو میدیایەیە کە مێشکی خوێنەر لە چەقبەستوویی ڕزگار دەکات و هانی دەدات هەمیشە پرسیار بپرسێت و باوەڕە هەڵەکان بخاتە ژێر پرسیارەوە.

ئاڕاستەی نوێ بۆ فەلسەفەی پەروەردە و بنیادنانی داهاتوو
بۆ ئەوەی بتوانین لەم قەیرانە مەعریفییە دەرباز ببین، پێویستە سەرلەنوێ پێداچوونەوە بە سیستمەکانی پەروەردە و فێرکردندا بکەین. پەروەردەی ڕاستەقینە تەنها بریتی نییە لە گواستنەوەی زانیاریی وشک لە پەڕتووکەکانەوە بۆ مێشکی قوتابی، بەڵکو فێربوونی هونەری پرسیارکردن، ڕەخنەگرتن و وردبوونەوەیە لە مانای ژیان.
کۆمەڵگەیەک کە فێری پرسیارکردن نەکرێت، بە ئاسانی دەکەوێتە ژێر کاریگەریی بێئاگاییەوە. بۆیە، گەڕانەوە بۆ ڕۆحی فەلسەفەی سۆکرات، دەرمانێکی بنەڕەتییە بۆ زیندووکردنەوەی ڕۆحی مرۆڤایەتی لە جیهانی هاوچەرخدا.

ئەنجامگیری
لە کۆتاییدا، کاتێک پەنجەرەی تێفکرین لەسەر دیدگاکەی سۆکرات دەکەینەوە، بۆمان دەردەکەوێت کە کێشەی گەورەی مرۆڤایەتی بوونی کەسانی شەڕانگێزی سروشتی نییە، بەڵکو بڵاوبوونەوەی تاریکیی نەزانینە لە ناو مێشکدا. سۆکرات بانگهێشتێکی هەمیشەیی بۆ مرۆڤ دەنێرێت تاوەکو لە جێگەی کینە و تۆڵە، ڕووناکی مەعریفە و هۆشیاری لە دەوروبەرماندا بڵاو بکەینەوە.
کاتێک زانیاری جێگەی نەزانین دەگرێتەوە، خراپە خۆبەخۆ دەکشێتەوە، چونکە هیچ تاریکییەک ناتوانێت بەرامبەر تیشکی هۆشیاری خۆی ڕاگرێت. لێرەدا، بەرپرسیارێتییەکی گەورە دەکەوێتە سەر شانی هەموو تاکێکی هۆشیار کە بەشدار بێت لە بنیادنانەوەی کۆمەڵگەیەک کە تیایدا ژیان شایستەی ژیانکردن بێت.




جیاوازی ڕۆژنامەنووس و مایک بەدەست.. هۆشیار جەمال

ڕۆژنامەنووس، خەمی گشتییەتی، مایک بەدەست خەمی خۆیەتی.

ڕۆژنامەنووس ڕاپۆرتی بنکۆڵکاری ئامانجێتی، مایک بەدەست پێشبڕکێی ئوتومبێلی چینی و ئەمریکی ئامانجێتی.

ڕۆژنامەنووس وێڵی دوای جوتیاران وخاوەنکارەکانی وڵاتەکەیەتی که بۆ بەرهەمەکانیان ساغنابێتەوە و کێشە له کوێدایە و چارەسەر چیە؟ مایک بەدەست وێڵی دوای فیستیڤاڵی یاپراخ و کفتەیە.

ڕۆژنامەنووس لەدژی گەندەڵی و نەبوونی ئازادی وەکو سۆرانی مامە حەمە ، سەردەشت عوسمان ، کاوە گەرمیانی خوێنی خۆی دەبەخشێت، مایک بەدەست هەر ڕۆژەی ماستاوچی بەردەرگای بەرپرسێکە.

ڕۆژنامەنووس بەماندووبوونی زۆر و بە ژیانی سەخت خوێندن تەواو دەکات، مایک بەدەست بە گەندەڵی ودرۆ و کەوتن لەبەردەم ژوری سەرۆک بەشەکەی لەزانکۆ و پەیمانگاکان خوێندن تەواو دەکات.

ڕۆژنامەنووس خەمی وێران بوونی ژینگه و داگیرکردنی نیشتمان ونادادپەوەری سەرچاوەی کارەکانیەتی، مایک بەدەست فیستڤاڵی شاجوانی پشیلە پێشینەی کارەکانیەتی.

ڕۆژنامەنووس ئاماده نیە وەکو کۆیلەی دەزگاکەی هەرچیان وت بڵی باش مایک بەدەست بۆ دوو دیناری زیادە خۆشی و ئەو کەسەی دیداری لەگەڵ کردووە دەکات بەگاڵتە جاڕی سۆشیال میدیا.

ڕۆژنامەنووس ئەهلی کتێب و ڕۆشنبیری گشتیە و حەزئەکات پێشکەشکاری بەرنامەک بێت لەتیف هەڵمەت و بەختیار علی و فەرید ئەسەسەرد و ڕەفیق ساڵح میوانی بن، مایک بەدەست بەدوای کۆتربازەکانی شاردا دەگەڕێت تا قسەی بۆ بکات.

ڕۆژنامەنووس کێشەکانی خەڵک کە ئاو، کارەبا، موچە، بەنزین، نەوت، زۆری باج، هتد بناغەی کارەکانیەتی ودەیەوێت ڕای گشتی دروستبکات، مایک بەدەست لەبارەگای حیزبەوە ڕوماڵی سەردانی سکرتێری شەشەمی جێگری دووەمی سەرۆکی حیزب دەکات.

دواجار ڕۆژنامەنووس ئەگەری دەستکەوتنی کاری لە میدیای ئەمڕۆی کوردیدا زۆرکەمە، بەڵام مایک بەدەست هەر ڕۆژەی لەگەڵ میدیایەک گرێبەست ئەنجام دەدات.

هۆشیار جەمال




وەڵامێک بۆ ڕەخنەکانی بەڕێز کاک هۆمەر محەمەد لەسەر ووتارێکی من لەسەر چۆنێتی بەکوردستانی کردنی هەرتاکێک کە دەیەوێت لە کوردستاندا بژیت.. کاوە حەسەن

لە وتارێکی ڕەخنەگرانەدا، بەڕێز کاک هۆمەر محەمەد، سەبارەت بە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ هاتنی دانیشتوانی شارەکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق بۆ کوردستان بەتایبەت (هاوڵاتییانی عەرەب بەڕێژەیەکی زۆر)، هەوڵی داوە لە ڕوانگەی مێژوویی، دەستووری و سیاسییەوە سەرنجمان ڕاکێشی بۆ ووردبوونەوەی زیاتر لەسەر پرسی پارێزگاریکردن لە کوردستانی بوونی شارەکان و پاراستنی دیمۆگرافیای کوردستان.
سەرەتا دەستخۆشی لە بەڕێز کاک هۆمەر دەکەم سەبارەت بە ڕەخنەو بۆچوونەکانی. وە پێویستە و گرنگیشە لەڕێگەی ئەم جۆرە باسانەوە، ئاراسەتەکان دوور راگرین لەهەڵوێستی کاردانەوەی سۆزداری و قسەکردن لە سەنگۆی قوربانی بوونەوە بۆ دەستڕاگەیشت بە ڕێگاچارەی گونجاوی مرۆی بۆ ژیانێکی شایستە بۆ ئەوانەی دەیانەوێت لەکوردستاند بژین. گرنگە بەدواداچوون لەسەر پرسی دیمۆگرافی، ناسنامەی نەتەوەیی، نیشتەجێبوون و پەیوەندیی نێوان کورد و پێکهاتەکانی دیکەی عێراق بکەین. بەسەرکردنەوەی ئەم پرسانە گرنگە چونکو پرسی دیمۆگرافی کوردستان و ترس لە گۆڕینی بە تەنیا پرسێکی یاسایی یان ئابووری نیە. ئەم پرسە بۆ خەڵکی کوردستان و کوردستانیان بەشێوەیەکی سەرەکی پرسێکی سیاسی و مێژووییشە (هەروەک کاک هۆمەریش ڕوونی کردەوەتەوە). بابەتەکەی پێشووی بەندە کە کاک هۆمەر لەسەری نووسیوە هەنگاوێکە بۆ گۆڕینی گفتوگۆ لە پرسی کێ بێت و کێ نەبێت بۆ پرسی چۆنێتی پاراستنی نەک بەتەنیا لە ڕێگەی پێکەوە ژیان، بەڵکو سازدانی ناسنامەی کوردستانی بوونیشە. سەرەتا بۆ دەستگەیشتن بە وەڵامی درووست بۆ ئەم پرسیارە، گرنگە لە چوارچێوەی کاردانەوە بێینە درێ و ئەوە قبووڵ بکەین کەکۆچ و گەڕان بەدوای ژیانێکی باشتردا دیاردەیەکی جیهانییە، وەهیچ شوێنێکی نیشتەجێ بوون بە تەنیا لەڕێگەی قووڵکردنەوەی هەست و خۆپاراستنی نەتەوەیەوە ناتوانێت بەر بەهاتنی کەسانی دەرەوە بگرێت. ئەو شوێنانەی کە لەباری ئابووری و ئاسایشەوە پێشکەوتوو و ئارامترن، هاتنی کەسانی غەیرە دیاردە و گرفتێکی بەرچاوە لە ئەمڕۆدا مامەڵەکردن لەگەڵێدا کارێکی ئاسان نییە.
بۆ ڕۆشنکردنەوە و هەڵسەنگاندنی دیاردەی هاتنی بەلێشاوی هاوڵاتیانی عەرەب بۆ کوردستان، گرنگە ڕاوێژ بە هەندێ سەرچاوە بکەین کە کارئاسانی زۆریان لەسەر تێگەیشتن و دەستڕاگەیشتن بە وەڵامی گونجاو بۆ ئەم بابەتە کردوە. بەسەرکردنەوەی تێڕوانینە جیاکان سەبارەت بە پرسی ناسیۆنالیزم و دیمۆگرافیا، پەیوەندی نێوان تاکەکان لە شوێنێکی تایبەتدا، (کە لەم باسەدا کوردستانە) گرنگن بۆ وەلانانی سیاسەتی کاردانەوە و ئاواکردنی گێڕانی ڕۆڵی قوربانی لەدەستبرکردن بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی کوردستان.

گرنگە بپرسین، لە ٣٥ ساڵی ڕابردوودا چی جۆرە هەستێکی ناسیۆنالیستی بنیاتنراوە؟ وەئایا بەپێی ئاڵۆزبوونی سروشتی مێژووی، فەرهەنگی و سیاسی ناوچە کوردستانییەکان، چی جۆرە ناسیۆنالزمێک دەتوانیت سوود بەخش بێت و ئارامی و پێشکەوتنی زیاتر فەراهەم بکات بۆ کوردستانیان؟ گرنگە ووردتر بپرسین، بۆ چونێتی تێگەیشتنی زیاتر و مامەڵەکردن لەگەڵ کێشەی هاتنی هاوڵاتییانی عەرەب بۆ کوردستان، دەکرێت کەڵک لەچی جۆرە ناسویۆنالیزمێک وەربگیردرێت؟ بۆ دەستگیربوون لە وەڵامی درووستی بۆ ئەم جۆرە پرسیارانە، پێویستە پێناسە جیاجیاکانی ناسیۆنالیزم بەسەر بکەینەوە، کە لەلاین چەندین توێژەرەوە تاوتیۆکراوە و لیرەدا بۆچوونەکانی ( ئیرنیست گیڵنەر، بینەدک ئەندرسن وئەنتۆن دی سمث) بەسەر دەکەینەوە.
بۆ نموونە، گیڵنەر، پێی وایە کە ناسیۆنالیزم بەرهەمی مۆدێرنیتەیە نەوەک دیاردەیەکی سروشتی و هەمیشەیی مێژوویی. ئەو پێی وایە کۆمەڵگەی پیشەسازیی مۆدێرن پێویستی بە جۆرێک لە کەلتووری هاوبەش و ستانداردکراو هەیە. پێویستی بە هێزی کارێک هەیە کە خوێندەوار بێت، بتوانێت لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی دیکە بگوازرێتەوە، بتوانێت لەگەڵ دامەزراوە و ژینگەی نوێدا خۆی بگونجێنێت، زمان و شێوازی پەیوەندیی هاوبەشی هەبێت و لە سیستەمی پەروەردەی گشتیی ستانداردکراودا بەشدار بێت.
بۆیە ئەگەر ئێمە باس لەدەوڵەتداری و بەزاندنی بەرژەوەندی حزبی دەکەین بۆ پاراستنی دیمۆگرافیای کوردستان و دەمانەوێت بنەماکانی دەوڵەتێکی مۆدێرن بنیات بنێین، پێویستە کەڵک لەو مۆدێلانە وەربگرین کە نمونەی جوانیان بۆ پاراستنی دیمۆکرافی و ناسنامەی نەتەوەی خستوەتە نێو فەرهەنگی سیاسیەوە. پێویستە دەست بۆ ووشیاری مۆدێرن و سیستەمی پەروەردەی مۆدێرن بەرین، پێویستە کەڵک لە پەروەردەی گشتی و فەراهەمکردنی زمان و مێژوو و زانیاری کەلتووری هاوبەش بۆ کوردستانیان وەربگرین. گێلنەر پێمان دەڵێت، نەتەوە و ناسیۆنالیزم تەنیا بە مێژووی کۆن و خوێن و ڕەچەڵەک ڕیشەدار نابێت؛ بەڵکوو دامەزراوە و تێگەیشتنی مۆدێرن، بە تایبەت لەسەر پەروەردە، زمان و دەوڵەت، ڕۆڵێکی بنەڕەتییان هەیە لە سازدانی هۆشیاری گشتی وپێکەوە گرێدانی تاکەکانی کۆمەڵگا. بەکەلک وەرگرتن لەم ڕوانگەیەی گیڵنەر، ئەتوانین بڵێین زمانی کوردی تەنیا بابەتێکی کەلتووری نییە؛ دەتوانێت ببێتە بەشێک لە ژێرخانی کۆمەڵایەتی و دامەزراوەییی کۆمەڵگا بۆ گشت ئەوانەی کە دەیانەوێت ئەم زمانە فێرببن تاکو لە کوردستاندا بژین.
بۆچونێکی تر، بینەدک ئەندەرسن، نەتەوە بە کۆمەڵگایەکی خەیالکراو دەزانێت. ئەم بۆچوونە بەو مانایە نییە کەبوونی نەتەوە بخاتە ژێر پرسیارەوە، بەڵکوو بەو مانایەیە کە زۆربەی ئەندامانی نەتەوە یەکتری بە شەخسی ناناسن، بەڵام هەموویان خۆیان بە ئەندامی هەمان کۆمەڵگە دەزانن.
ئەم بۆچوونەی ئەندرسن پێمان دەڵێت: بۆ نموونە، کوردێک لە هەولێر دەتوانێت هەست بە پەیوەندییەکی بەهێز لەگەڵ کوردێک لە کرماشان، دیاربەکر یان قامیشلۆ بکات، تەنانەت ئەگەر هەرگیز یەکتریان نەبینیبێت. ئەم تێڕوانینەی ئەندەرسن گرنگە بۆ چۆنێتی مامەڵەکردن لە گەڵ تاکی تازە نیشتەجێبووی غەیرە کورد لەکوردستاندا، گرنگە بپرسین چۆن لەڕێگەی زمانەوە هەستی (بوون بە بەشێک لە هەموان) لەناخی ئەو تاکەدا درووست بکەین؟ ئەگەر ئەو تاکە توانی بەکوردی بدوێ، بنووسێ، بخوێنێتەوە و ڕێز لە نەریتە کۆمەڵایەتیەکان و یاساکانی هەرێم بگرێت، ڕاستەوخۆ نابێتە تاکێکی کوردستانی؟.

ئەنتۆن د سمث پێی وایە نەتەوەی مۆدێرن زۆرجار لەسەر بنەمای مێژوو، بیرەوەری، هێما و ناسنامەی کۆمەڵە ئەتنیکییە پێشووەکان بنیات دەنرێت. بۆچونەکانی سمث بۆ ئەم باسە زۆر گرنگن، چونکە تیۆرییەکەی ڕێگە دەدات بڵێین ناسنامەی کوردی تەنیا بە دامەزراوە مۆدێرنەکان دروست نەکراوە؛ بەڵکوو مێژوو، زمان، بیرەوەری، ئەدەبیات، هێما وپەیوەندی بە خاکیش لە دروستکردنی ئەو ناسنامەیەدا ڕۆڵیان هەیە و دەبێت. ئەم بۆچونەی سمث بۆ باسکردنی گۆڕانی دیمۆگرافی گرنگە، چونکو ئەگەر ناسنامەی نەتەوەیی لەسەر بیرەوەری و هێما و پەیوەندی بە خاک بنیات نرابێت، ئەوا گۆڕانی دیمۆگرافی دەتوانێت لەلایەن کۆمەڵگەوە وەک پرسیارێک سەبارەت بە بەردەوامیی ناسنامە ببێتە پرسێکی هەستیارو ڕەنگە زۆربەی نیگەرانیەکانی کاک هۆمەریش لەم سنگۆیە بێت. بەڵام لەهەمان کاتدا گرنگە ترس وهەڕەشە لە سەر گۆڕینی دیمۆگرافی هێچ کات نەبێتە پاساو بۆ فەرامۆشکردن و بەقوربانی کردنی مافی تاک و نیشتەجێ بوون. جیاکردنەوەی ئەم دوو چەمکە گرنگە بۆ ئەوەی گفتوگۆکەمان سنووری «نیگەرانی» و «ڕەتکردنەوە» تێپەڕێنێت. گرنگە پرۆسەی هەوڵی پاراستنی دیمۆگرافی کوردستان هاوتەریب بێت لەگەڵ ئازادی نیشتەجێ بوون بۆ ئەوانەی کە دەیانەوە ببەنە بەشێک لە کۆمەڵگای کوردستانی. بۆ نمونە، هەروەک کاک هۆمەر خۆشی ئاماژەی پێکردووە، مافی ئازادی نیشتەجێبوون بۆ هاووڵاتییان لە دەستووری عێراقدا بەڕەسمی ناسراوە و هەرێمی کوردستان پابەندە بەوە دەستورەوە، بەڵام کاتێک هاوڵاتییانی غەیرە کورد ڕوو لە کوردستان دەکەن و لەبری ئەوەی ئەم ( هاتنی بەڵێشاوە بە بەردەوام بوونی سیاسەتی تەعریب) پێناسە بکەین ، گرنگە بپرسین چۆن بتوانین ناسنامەی کوردستانی بوون بپارێزین؟ بەڵی سەرباری بوونی هێما و پەیوەندی تاکی کوردستانی بە خاکی کوردستانەوە، مێژووی ناوچە کوردستانیەکان پڕە لە قوربانی و پاکتاوکردنی سیستەماتێک لەلایەن دەوڵەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراقەوە. بەڵام لە بری ترس و کاردانەوە و گەڕانەوە بۆ ڕابردوو و ئاراستەکردنی گازەندەکان لەچوارچێوەیکی سنورداردا، بۆ ناواقعی و غەیرە کوردستانییە کەلک لەو نموونانە کە دووبارە لە درێژەی باسەکەدا باسیان دەکەین و (کاک هۆمەر بە نموونەی نا واقعی و غەیرە کوردی و نەشیاو بۆ ناوچەکە دەیان بینێ) بەدوای چارەسەری شیاو گونجاودا بگەڕێین؟
هەوڵدان بو وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە گرنگە چونکو هەوڵدانە بۆ دوورکەوتنەوە لە تێڕوانینی کاردانەوەی سۆزداری و دەرچوون لە بازنەی پاوانکردنی یەکتری کە ڕژێمە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق برەویان پێداوە و کاریان پێکردووە. لێرەدا گرنگە لە ڕێگەی باسکردنی چەمکی مێژوو، چەمکی گۆڕینی دیمۆگرافی یان مافی نیشتەجێبوون، ئاوێتە بوون یاخوود integration” “ ، کۆپی کردن یاخوود فێربوون لە ئەزموونی ووڵاتە پێشکەوتووەکان دەستمان بە وەڵامی ڕۆشن و گونجاو بگات.

ڕاستە مێژوو نابێت لەبیر بکرێت، بەڵام نابێت تەنیا پاساو بێت بۆ هەڵوێستی سیاسی.

هیچ کەسێک ناتوانێت ئەزموونی کورد لەگەڵ سیاسەتی تەعریب، گواستنەوەی زۆرەملێ، ئەنفال، کیمیاباران و گۆڕینی دیمۆگرافیی ناوچە کوردنشینەکان پشتگوێ بخات. وەبەندە ئەگەر لەکوردستان بژیم یاخوود هەرجێگەیەکی تری دنیا، ناتوانم نکۆڵی نەک لە کوردستانی بوون، بەڵکو کەرکوکی و گەرمیانی بوونم بکەم، کە چەندە سیاسەتەکانی تەعریب و ئەنفال و پاکتاوکردن ڕاستەوخۆ ڕچکە و ساراپای ژیانی من و خێزانەکەم و کەسە نزیکەکانمی بۆ هەتا هاتایە گۆڕی.
من لەو باوەڕەدا نەبووم و نیم کە سیاسەتی تەعریب لە عێراقدا تەنها هەڵەیەکی تاکە کەسی بوو، یاخوود دەوڵەتی عێراق نیازێتی بەشێوەیکی مەدەنیانە پرسی نەتەوەکان و تێکەڵبوونیان بەیەکتر وەک شوێنەکانی تر (دنیای ڕۆژئاوا) چارەسەر بکات. وە هیچ کاتێک سروشتی دەستەڵاتە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق بە هیچ شێوەیەک نیازپاکی و تێکەڵبوونی دانیشتوان نەبووە. بەڵکوو لەزۆربەی قۆناغەکاندا بە شێوەیەکی سیستەماتیک نیازی بەعەرەبی کردنی ناسنامەی شارە کوردستانیەکان یەکێک لەسیاسەتە سەرەکیەکانی هێزە عێراقیەکان بووە.
من تەواو هاوڕام لەگەل کاک هۆمەردا سەبارەت بە ساڕێژ نەبوونی برینی ئەنفال و پاکتاوکردن و ڕاگواستن لەسەر کورد بون. وە ئەو شایەتیەش بۆکاک هۆمەر دەدەم کە ئەو بەس خەریکی نووسین نەبووە، بەڵکو گوند بە گوندی گەرمیانی بەسەرکردوەتەوە بۆ ئەوەی ئازارەکانی کەسە نزیکەکانی من بەدنیا بگەیەنێت. بەڵێ ئەو مێژووە نابێت وون ببێت، وە من خۆم بەکەمتەرخەم دەزانم سەبارەت بەگوزارشتکردن و باسکردنی چۆنێتی وونبوونی کەسە نزیکەکانی خۆم لە گوندەکانی عەلی موستەفا و تاوێربەرز و مامشە و قۆچەلی و چەندین شوێنی تر. بەڵی من کەمتەرخەمم. بەڵام گرنگە بەتەنها مێژوو نەبێتە بنەمای هەموو سیاسەتێکی داهاتوو بیرکردنەوەیەکی داهاتوومان. ڕەنگە پێویست نەکات هەزاران ساڵ بگەڕێینە دواوە بۆ ئەوەی کەسانی غەیرە کوردستانی بهێنیە ئەو باوەڕەی کە کێ سەرەتا لەناوچەکەدا ژیاوە، یاخوود چونکو میژوو ئاوا بووە، پێویستە نەتەوەکان هەمیشە لە دۆخی ترس و گوماندا بمێننەوە. لەبری کارێکی وا گرنگە بپرسین چۆن مێژوو ببێتە بنەمای هۆشیاری، نەک بەربەستی گەوڕە و توڕەیی و ترس بۆ دروستکردنی داهاتوویەکی ئارام و سەقامگیر لە کوردستاندا؟
گرنگە هەڵوێستە لە سەر ئەوە بکەین کە ئەگەرچی تەعریب لە ڕابردوودا بە زۆر و دەسەڵاتی دەوڵەتی ئەنجام دراوە، ئێمە چۆن هاتنی تاکێکی عەرەب یاخوود هەرنەتەوەیەکی تر لە هەڕەشە بۆ سەر گۆڕینی دیمۆگرافی کوردستان بگۆرین بۆ جەسپاندنی زیاتری کوردستانی بوونی ناوچە کوردستانیەکان؟ وەڵامێکی سادە بۆ ئەم پرسیارە ئەوەیە کە ئێمە پێویستە جەخت لە دروستکردنی دامەزراوەکانی حکومڕانی بکەین، وە لەڕێگەی دامەزراوەکانەوە و بەداڕشتنی پلان و سیاسەتی درووستەوە هیچ گرووپێک نەتوانێت لە داهاتوودا بە زۆر ناسنامەی گرووپێکی دیکە بگۆڕێت. لەمەش گرنگتر ناسنامەی هەرێمی کوردستان و کوردستانی بوونی نەبەستینەوە بەڕێژەی دانیشتوانەوە یاخوود یەک نەتەوەوە، چونکو کوردستان بەتەنها خەڵی کورد تێیدا ناژێت. کوردستان وەک زۆربەی ووڵاتانی دنیا نیشتیمانێکی فرە نەتەوەیە، بۆیە وەگرنگە کرۆکی سیاسەت و پلانەکانی دامەزروەکانی دادپەروەری بێ لەنێوان دانیشتوانی هەرێمی کوردستاندا لەڕێگەی سازدانی هەستی کوردستانی بوونەوە، وەلەڕێگەی دادپەروەریە دەکرێت گەرەنتی پاراستنی ناسنامەی کوردستانی بوون مسۆگەر بکات.

جیاوازی نێوان «نیشتەجێبوون» و «پڕۆژەی گۆڕینی دیمۆگرافی»

لەرەخنەکانی کاک هۆمەردا ڕۆشن نییە کە ئەگەر کەسێکی عەرەب، تورکمان، ئاشوری یان لە هەر پێکهاتەیەکی تر کە ڕوو لە کوردستان دەکات بۆ کارکردن، خوێندن، ژیان و نیشتەجێبوون، چون بتوانین لە «پڕۆژەی تەعریب» دایماڵین و نەچێتە خزمەت سیاسەتی تەعریبکردنەوە؟ ئەم پرسیارە گرنگە لەبەر ئەوەی هەرێم ڕەنگە پێویستی بە هێزی کار هەبێت، ڕەنگە زانکۆکانی بەبەراورد بە زانکۆی شارەکانی تری عێراق لەپێشتر بن. ڕەنگە ئارامیی و پێشکەوتنێک کە لە کوردستان فەراهەم بووە هاندەر بێت بۆ زۆر خانەوەدا کە بیانەوی لەهەرێمی کوردستاندا ژیان بکەن. پێویستە هەریەک لەم هۆکارانە بۆ هاتنی بەلێشاو بۆ هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی پلانی ڕۆشن و سیاسەتی قوڵکردنەوەی ناسنامەی کوردستانی بوونی هەرێم ڕێکبخرێنەوە. بەدواداچوون و هەڵدانەوەی لاپەڕەکانی مێژوو زۆر گرنگن، بەڵام گرنگە بپرسین کە ئایا هەنگاوەکانی یەکە ئیدارەیەکانی هەرێمی کوردستان چی جۆرە بایەخێکیان بە سیاسەتی کوردستانی بوون داوە؟ گرنگە دەستەڵات بەهەموو ئەو تێبینیانەی کە لەسەری هەمانە بکەوێتە دارشتنی یاساو پلان بۆ مامەڵەکردنی جیاواز لە نێوان نیشتەجێبوونی تاک لە کوردستاندا لەلایەک وە پرۆژەی گۆڕینی دیمۆگرافی کوردستان لەلایەکی تر. گرنگە لە ڕێگەی سیاسەت و نیازی ئاوێتە بوونەوە بتوانین تەوژمی هاتنی هاوڵاتیانی عەرەب داماڵین لە نیاز یاخوود بوون بە بەشێک لە پرۆسەی تەعریبکردنی کورستان بە کەلک وەرگرتن لەو ڕێگاچارانەی کە لەدنیادا بۆ بەرگرتن بە گۆڕینی دیمۆگرافیا و ناسنامەی هەرێمەکان بەکار هاتوون. باسکرنی کەنەدا، سویسرا یاخوود هەرشوێنێکی تری دنیا بەو مانایە نییە کە من خۆم جیا بکەمەوە لەخەڵکی کوردستان و وەک غەیرە کوردێک لەسەر بابەتەکان قسە بکەم. نا بۆ من زیاتر کەڵک وەرگرتنە لەو ڕێگا چارانەی کە بۆ پاراستنی پارسەنگی نەتەوە جیاکان لە سنووری ووڵاتێکدا بەکار هاتوون. دوورکەوتنەوەیە لە هەڵوێستی سۆزنواندن و ڕۆڵی قوربانی گێڕان و نزیک بوونەوەیە لە چۆنێتی کەڵک وەرگرتن لەو نموونانەی کە گرفتەکانیان هاوشێوەی ئێمەن. گرنگە لەبری خۆبەستنەوە بە پاساوی ئەوەی کە کوردستان و عێراق نابێ بەراورد بکەین لەگەڵ ووڵاتانی پێشکەوتوودا و ڕەفتاری دژە مرۆییانەی سەرانی سەربازی سوپاکانی عێراق بە نمونە بهێنینەوە، لەو ڕێگا چارانە ووردبینەوە و بزانین چەندە گونجاون بۆ فەراهەمکردنی ئارامی و سەقامگیری زیاتر. گرنگە ئێمە بەدوای ڕێگا چارەیەکدا وێڵ ببین کە خەڵکی کوردستان یەکسان بکات لەگەڵ ئەو نەتەوانەی کە لەناوچەکەدا بۆ چەندین ساڵە لەگەڵ ئێمەدا ژیان دەکەن.
هەرچەندە ئێمە بەدواداچونێکمان لەبەردەستا نیییە کە پێمان بڵێ بیرکردنەوەی گشتی تاکی عێراقی چۆنە، مێژووی دەستەڵاتەکانی دەوڵەتی عێراق گەواهی ناسوێنالیستێکی نەژادپەرستی دژە خەڵکی کوردستان بووە. وە خۆشخەیاڵییەکی گەورەیە کە ئەگەر پێمان وابێت کۆمەڵگای عێراق و بەتایبەت شارە غەیرە کوردستانیەکان هەمان شێوەی ئەو ووڵاتانەیە کە ئێمە بە نموونە باسمان کردوون. بەڵام ئەگەر ئێمە لەو باوەڕەدا بیین کە کامڵ بوونی مۆدێلی حکومڕانی پرۆسەیەکی دڕێژخایەن وپێویستی بە پشوودرێژی هەیە، پێویستە بۆ پرس و کێشەکانی کوردستانیێش بیر لەڕێگاچارەی درووست بکەینەوە لەبری گەڕانەوە بۆ یاخی بوون و گەڕانەوە بۆ گێڕانی ڕۆلی قوربانی. بەڵێ لە عێراقدا هێشتا ڕێککەوتنە نهێنیەکان ئاراستەی سیاسەتکردن دیاری دەکەن، بەڵی دەستتێوەردانی ووڵاتانی ناوچەکە لە کرۆکدایە. بەڵام ناکرێت ئێمە ئاماژە بۆ ئەو ڕێگاچارانە نەکەین کە تاکو ڕادەیەکی باش سەرکەوتوون.

«ئاوێتەکردنی مەدەنی» بە مانای «ئاوێتەکردنی نەتەوەیی» یاخوود توانەوەی کورد نییە

لە وتارە سیاسیەکاندا سەبارەت بە پرسی پێکەوە ژیان و پاراستنی بەرژەوەندی نەتەوەیی خەڵکی ڕەسەنی ناوچەیەکی دیاریکراودا ئەرکی سەرەکی لەئەستۆی دامەزراوەکانی دەوڵەتدایە. لێرەدا هەروەک کاک هۆمریش پرسیوێتی کە ئایا هەرێمی کوردستان توانای بڕیاردان یاخوود جێبەجێکردنی مەرجی زمان و کولتووری هەیە؟ دڵنیام هەموو دەزانین کە لە هەرێمی کوردستان شتێک نییە بەناوی حکومەتی هەرێمی کوردستان. بەداخەوە بەبێ بوونی دەستەڵاتێک کە بتوانین پێناسەیەکی سادەی حکومەتبوونی بۆ بکەین، ڕەنگە زۆرێک لەبەرامبەر باسێکی لەم بابەتە لەئێستادا بێ ئومێد بن. بەڵام لێرەدا گرنگە بگەڕێینەوە سەر ئەو خاڵەی کە باسمان کردبووە (بۆ بەرگرتن بە سیاسەت و نیازی تەعریبکردن) کە ئەویش بابەتی تێکەڵبوونی یاخوود ئاوێتەکردنی مەدەنیانەیە «Civic Integration» . ئەم بابەتە پێویستە ببێتە جێگەی باس و بزوێنەری ئاراستەکان وەک بەرپەرچدانەوە بەنیاز یاخوود سیاسەتی تەعریبکردن. ئاوێتەکردنی مەدەنی لە شارە کوردستانیەکاندا دەبێت واتای ئەوە بێت کە:

• تاکی هاتوو پێویستە زمانی کوردی فێربێت بۆ ئەوەی بتوانێت لە ژیانی گشتی بەشدار بێت؛
• یاساکانی هەرێم بزانێت و ڕێزیان لێبگرێت؛
• بەشداریی ژیانی مەدەنی و کۆمەڵایەتی بکات؛
• لە هەمان کاتدا مافی پاراستنی ناسنامە و کولتووری خۆی هەبێت.
ئەمە خاڵانە دەاتوانن بەبێ ئەوەی پێویست بکات هەمووان هەوڵی بە یەک نەتەوەکردن یاخوود سڕینەوەی یەکتری بدەن جۆرێک لە هاووڵاتیبوونی هاوبەش لە جوگرافیای کوردستاندا دروست بکەن. گرنگە لەڕێگەی ئەم هەنگاوانەوە هەستی تاکێکی غەیرە کورد بگوڕدرێت بە هەستی (یەکێک لەئێمە). کاتێک ئەو تاکە بەهەمان زمان قسە دەکات، بەهرەمەندە لە هەمان یاسا و بەشدارە لە هەمان بۆنەی کۆمەڵایەتی و کەلتوریدا، وە زمانی هەڵسوکەتی ڕۆژانەی، لەدەرەوەی ژیانی تایبەتی تاکە کەسی، زمانی ڕەسمی هەرێمە، ڕاستەخۆ دەبێت بە تاکێکی کوردستانی بەبێ گۆڕین یاخوود لەبەرچاوگرتنی ناسنامەی ئیتنیکی.

ئەزموونی کەنەدا و سویسرا و شوێنە پێشکەوتووەکان نابێت کۆپی بکرێت، بەڵام کەڵکیان لێ وەربگیرێت

لە ڕەخنەکانی کاک هۆمەردا لە شوێنێکدا دەڵێت کە ناتوانرێت بە سادەیی مۆدێلی کەنەدا یان سویسرا لە دۆخی عێراقدا تاقەبکرێتەوە. ئێمە دەکرێت لێرەداجیاوازیی نێوان کۆپیکردن و یاخوود کەڵک وەگرتن باس بکەین. مەبەستی سەرەکی لە ئاماژەکردن بەو ئەزموونانە بەو مانایەیە کە ئایا ئەو بنەما دامەزراوەیی و هەنگاوە سیاسیانەی کە ئەوان بەکاریان هێناوە دەتوانێت بە لەبەرچاوگرتنی تایبەتمەندی کوردستان کەڵکیان لێ وربگیرێت؟ بۆ نمونە، لە کەنەدا، ناسنامەی کۆمەڵە جیاجیاکان بە یاسا و دامەزراوە و لەڕێگەی سیستەمی فیدراڵەوە پارێزراوە. لە سویسراش بەشێکی زۆر لە هاوسەنگییە نەتەوەییەکان لە ڕێگەی دامەزراوەکان و دابەشکردنی دەسەڵاتەوە بەڕێوە دەبرێت. لەوانەیە ئەوەی کوردستان پێویستی پێیەتی مۆدێلێکی خۆماڵیی هاوسەنگیی ناسنامە و هاووڵاتیبوون بێت کە هەرێم دەمێکە دەیتوانی لەڕێگەی دەستورێکەوە ئەم پرسەی یەکاڵا بکردابایەوە. ئێمە دەزانین کە گرفتی گۆڕینی دیمۆگرافیی کوردستان لەچوارچێوەی سات وسەوداکانی سەرانی دوو زۆنەکەی هەرێمی کوردستان کەمترین بایەخی پێدراوە. بەڵام ئایا بەڕەسمی دان بەهەرێمی کوردستاندا نەنراوە وەک هەرێمێکی تایبەت لە دەستووری عێراقی فیدراڵدا؟ بۆ نمونە ووڵاتی کەنەدا نمونەیەکی بەرچاوە بۆ نەک بەتەنیا ڕێزگرتن لە کیوبێک، بەڵام بۆ چۆنێتی کارکردن لەسەر درووستکردنی هەستی ناسیۆنالیزمێک کە نە نەتەوە دەسڕێتەوە و نە بایەخی تایبەتی پێدەدا، ئازادی نیشتەجێبوون کراوەتە هۆکارێک بۆ گەشەی ئابووری ودەستگیربوونی لە هێزی کار. هەستی سەربەخۆی لەهەرێمی کوێبێکدا تاکو ئێستا لەناو نەچووە، وە زۆر هۆکار هەن بۆ ئەم خۆ پاراستنە. بۆ نمونە، هەرکەسێک ڕوو لە کوێبێک بکات پێویستە فێری زمانی فەڕەنسی ببێت. وە بەپێچەوانەوە، ئەگەر تاکێک بیەوێت فێری زمانی ئینگلیزی بێت، هەرێمی کوبێک هیچ هاوکاریەکی مادی ناکات، ئەمە لەکاتێکدا، ئەگەر هەمان تاک بیەوێت فێری زمانی فەڕەنسی ببێت هەموو کۆمەکێکی مادی و مەعنەوەی دەخرێتە خزمەتیەوە بۆ فێربوونی زمانی فەڕەنسی. هەر بۆ خۆپارستن لە هاتنی بەلێشاوی پەناهەندەی ئیگلیز زمان، لە کویبێکدا تابلۆو ڕێنمای و ناوی شەقام و شوێنە گشتیەکان هەمووی بەزمانی فەڕەنسییە. بۆ ئەوەی مۆڵەتی کارکردن یاخوود بزنسکردنەوەت پێبدرێت دەبێت زمانی فەڕەنسی بەباشی بزانیت.
بێگومان لەگەڵ باسکردنی ئەم نمونانەدا، من و کاک هۆمەریش ڕووبەرووی پرسیاری ئەوە دەبینەوە کە ئایا شتێک هەیە بە ناوی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە؟ یاخوود دوو حزبی سیاسی کە کوردستانیان دابەشکردوو بەسەرخۆیاندا و بەناوی حکومەتی هەرێمەوە سەرەوەر و حاکمن لە توانیاندا هەیە ئەو جۆرە هەنگاوانە بنێن؟
بەداخەوە لە ئێستادا هەرێمی کوردستان لەخراپترین حاڵەتی بێ ئاسۆیدایە لەبارەی حکومڕانییەوە، بۆیە ئەگەر حکوومەتێک نەتوانێت یاسای هەبێت یاخوود بەرژەوەندی خەڵکی کوردستان ڕچاو بکات، چۆن دەتوانێت سیاسەتی ئاوێتەکردنی مەدەنی جێبەجێ بکات. وە ئەگەر دوای ئەو هەموو ساڵە هێزە سیاسیەکانی هەرێم نەیانتوانیوە دەستورێک بۆ هەرێم ئامادە بکەن و تێیدا پێناسەی کوردستانی بوون مافی تاک دیاریکرابێت، چۆن دەتوانرێت داوای فێربوونی زمان لە نیشتەجێبووانی تازە هاتوو بۆ هەرێمی کوردستان بکرێت؟ ئەگەر لەساتوسەودای بازاڕی خانوبەرە و زەوویدا بە تەنیا سوود و قازانج لەبەرچاوبگرێت و هێج ڕێنمایەکی سەبارەت بە پاراستنی بەرژەوەندی گشتی نەتەوەی نەبێت، چۆن دەتوانێت ڕێگە لە گۆڕینی دیمۆگرافی بە شێوەی یاسایی بگیردرێت؟ ئەم پرسیارانە هەمووی دەچنە چوارچێوەی پرسی دەوڵەتدارییەوە بەشێویەکی گشتگیر کە بەنیگەرانیەکی زۆرەوە کەمترین قسەیان لەسەر کراوە..
بۆ دەستڕاگەیشت بۆ وەڵامی درووست بۆ ئەم پرسانە، پێویستە چاوەڕوانی لە حیزب وەلا بنێن و بەتەنها بە بەرگرتن لە هاتنی کەسانی غەیرە کورد یاخوود هاوڵاتیانی عەرەبە لە تاستی تاکە کەسیدا سەیری ئەم گرفتە نەکەین. گرنگە بە باسکردنی قوڵ لەسەر سەقامگیرکدنی دادپەروەری، بنیاتنانی دامەزراوەی بەهێز، یاسای رۆشن، دادگای سەربەخۆ و بەر بە نیازێکی لەوجۆرە بگرین؟ ئەگەر پرسی دیمۆگرافی تەنیا بە شێوەی «هاتنی تاک بە هەڕەشە» ببینین، بۆچون و هەوڵەکان دەکەونە ژێر کاریگەری کاردانەوی سۆزداریەوە. بۆیە گرنگە کوردستانی بوون و سازدانی هەستی تاکی کوردستانی بریتی بێت لە (من مافی تۆی تاک بە ڕەگەز و زمان و ئایین ڕەت ناکەمەوە؛ بەڵام تۆش نابێت مافی من بە کۆمەڵگەیەکی مێژوویی و سیاسی ڕەت بکەیتەوە). سازادانی ئەم تێگەیشتنە گشتییە گرنگە چونکو هەنگاوێکی سەرەکییە بۆ پێشنیازی (ئاوێتەکردنی مەدەنی) و گۆڕینی گفتوگۆ لە پرسی (کێ بێت و کێ نەێت) بۆ پرسی چۆن مافی نیشتەجێبوون ببێتە مایەی بەهێزکردن و پاراستنی ناسنامەی کوردستانی بوون لەڕێگەی پڕۆژەیەکی نوێی دەوڵەتدارییەوە.

سەرچاوەکان:

  • Schelling, Thomas C. (1960). The Strategy of Conflict. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  • Rawls, John. (2005). Political Liberalism: Expanded Edition. New York: Columbia University Press.
  • Walzer, Michael. (1983). Spheres of Justice: A Defense of Pluralism and Equality. New York: Basic Books.
  • Human Rights Watch. (2003). Iraq: Forcible Expulsion of Ethnic Minorities: The Arabization of Kirkuk. Human Rights Watch.
  • Human Rights Watch. (2004). Claims in Conflict: Reversing Ethnic Cleansing in Northern Iraq. Human Rights Watch.
  • Kymlicka, Will. (1995). Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights. Oxford: Oxford University Press.
  • Kymlicka, Will. (2007). Multicultural Odysseys: Navigating the New International Politics of Diversity. Oxford: Oxford University Press.
  • Taylor, Charles. (1994



جەنگی ئەمریکا و ئێران ؛ ئایا دەبێتە جەنگی جیهانی سێیەم ؟.. ئەحمەد کامەران

پاش جەنگە ۱۲ ڕۆژییەکەی نێوان ئێران و ئیسرائیل بەهاوکاری ڕاستەوخۆی ئەمریکا ، دووبارە لە ۲٨ شوباتی ئەمساڵەوە گەڕی دووەمی جەنگ و ململانێیەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل و ئەمریکا دەستی پێکرد. بەڵام دواجار جەنگەکە بەسەختی لەنێوان ئەمریکا و ئێران دا بە نادیاری ماوەتەوە، دوای ٤۰ ڕۆژ لە سەختی جەنگەکە ئاگربەستی کاتی لەنێوان ئێران و ئەمریکا بە نێوەندگیری پاکستان ئەنجام درا بۆ ماوەی دوومانگ . بەڵام لەپاش کۆتایی ئەو ئاگربەستەوە دووبارە ناوبەناو هەردوولا هێرشی جۆراوجۆریان بۆسەریەکدی دەست پێکردۆتەوە. ئەوەی جێگای سەرنج بێت تاوەکو ئێستا هیچ ئاسۆیەکی ڕوون بۆ گەیشتن بە ئاگربەستێکی بنبەست نابینرێت . لەم جەنگەدا تاوەکو ئێستا دیار نییە کە ئاخۆ کێ دواجار براوەی جەنگ دەبێت و کێ دۆڕاو ؟ ئەگەرچی بەپێی لێدوانەکانی تڕەمپ بێت کەتێیدا ئاماژەی بە کۆتایی هێز و توانەکانی ئێران دەکات لەڕووی هێزی دەریایی و مووشەکییەوە . بەڵام بە پێچەوانەوە دەبینین ئێران بەردەوام لەسەر پێی خۆی وەستاوەتەوە لەپێشتردا زیاتر بەهێزتر دەردەکەوێت . لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆژانە بەردەوامە لەهەڕەشە توندەکانی لە بەرامبەر ئەمریکا و ئیدارەی تڕامپ . تاکە ڕێگا لە ئێستایە بۆ کۆتایی بە دەسەڵاتی ئێران و گۆڕینی تەواوی سیستەم ، لەئەنجامی ئەو قەیرانە ئابوریە گەورەی وڵات تێیدا کەوتووە ، چاوەڕێ دەکرێت تەقینەوەیەکی گەورەی خەڵکی برسی و ستەملێکراوی لێ بکەوێتەوە، کە چەندین جار لەلایەن بەرپرسانی ئەو وڵاتە بەتایبەتی سەرۆک کۆماری ئێران مەسعود پزیشکیان هۆشداری دەدات لە مەترسییەکانی قەیرانی ئابوری وڵات.هەڵگیرسانی ئاگری جەنگی ناوخۆ زۆر مەترسیدارترە لەجەنگی دەرەکی ، کەتێیدا ئەگەری هەیە هەمان سیناریۆی جەنگی ناوخۆی سوریا لە ئێران دووبارە بێتەوە .
هەوڵێکی ڕاستەقینەیی هەیە ئێران لە خاکێکی یەکپارچەیی بگۆڕدرێت بۆ خاکێکی پارچە کراو . بەڵام لە دیوێکی دیکەوە تەماشا بکەین ئێران وەڵاتێکی زلهێز و خاوەنی چەک و کەرەستەی پێشکەوتووە کە دەتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام بێت لە کاوڵکاری ناوچەکەدا ئەگەر بێت و بگاتە ئاستێک بزانرێت هەوڵی لاوازی کۆماری ئیسلامی ئێران دەدرێت. ئەگەر جەنگێکی ناوخۆی لەم شێوەیە لە ئێران ڕووبدات ئەمەش بە واتای کردنەوەی ڕاستەوخۆی دەرگای جەنگی جیهانی سێیەم دێت، کە تێیدا چەندین وڵاتی دیکە ناچار دەکرێن بێ دەنگی بشکێنن و بەشداری سەرەکی جەنگەکە بن . ڕۆلی کوردیش لەم نێوەندەدا بێگومان وەکو تەماشاکارێک نامێنێتەوە ، دەستبەجێ دەچێتە قۆناغی بەرگریکردن لەخۆی و ناوچە کوردییەکانی ژێردەستی ئێران ، کە هەوڵی ڕزگارکردن و سەربەخۆیی ڕۆژهەڵات دەدات، بە مەرجێک کورد خاوەنی یەک گوتار و یەک هەڵوێست بن ، ململانێکانی خۆیان بەلاوە بنێن . بەڵام بە ئەنجامدانی ئەم جوڵە سەربازییەی هێزە کوردییەکان ، هەرزوو تورکیا بەخۆیەوە توڕە دەکات و ناچاردەبێت بۆ ڕێگریکردن لە دابەشبوونی خاکی ئێران هێز ڕەوانە بکات بۆ هاوکاری کۆماری ئیسلامی ئێران،لە دژی هێزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لە دیوێکی دیکەوە لەهێرشێکی لەم شێوەیەی تورکیا، دەبێتە هۆی توڕەبوونی ئیسرائیل و ناچار دەبێت هەڵوێستی توند لەبەرامبەر تورکیادا بگرێتە بەر ئەوکات ، هاوشێوەی ڕووداوەکەی ناوەڕاستی مانگی ئاب دا کە فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل لە پارێزگای ئیدلبی سوریا بنکەیەکی سەربازی تورکیا بەناوی ئەبوو زوهور دەکاتە ئامانج . ئەمەش وەکو زەنگێکی سەرەتایی بوو بۆ ئاگەدارکردنەوەی ئەنقەرە لەلایەن ئیسرائیلەوە کە هەوڵی فراوانکردنی بنکە سەربازییەکانی نەدات لەناوچەکە دا ئەگەرنا دەبێتە ئامانجی ڕاستەوخۆی تەلئەبیب. تورکیا ئەندامێکی چالاکی ناتۆیە ، لە ئەگەری هێرشێکی لەم جۆرەی ئیسرائیل بۆسەر تورکیا ، بەناچاری وڵاتانی ئەندام دەهێنرێنە سەر هێڵ و هەڵوێستی خۆیان نیشان دەدەن ئەوکات ، بەمەش ئاگری جەنگە فراوانتر دەکات .لەلایەکی دیکەوە گرووپە میلیشیاکانی عێراق بۆ بەرگریکردن ڕاستەوخۆ خاکی هەرێم بەکاردەهێنن بۆ لێدان لەسەرجەم نەیارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران . بەم شێوەیە پێ دەخەینە نێو جەنگی جیهانی سێیەم ، بەمەرجێک ئەگەر بێت و تەنیا دەنگی ناڕەزایی لەتەواوی ناوخۆی ئێراندا هەڵگیرسێت .
لەدیوێکی دیکەوە ئەم جەنگە سارد و بێ دەرئەنجامەدا ، زۆر کاریگەری جۆراو جۆری دیکەی لەسەر ناوچەکە درووست کردووە ، بەدیاری کراویش کاریگەری نەرێنی لەسەر دەروونی تاکەکانی کۆمەڵگای درووست کردووە، بەتایبەتیش ئەو وڵاتانەی لە ئێستایە ئاگری ئەم جەنگەیان بەرکەوتووە. لەنێویشیاندا هەرێمی کوردستان و عێراق قوربانی سەرەکی ئەم جەنگە نادیارەن . وای لەدەروونی مڕۆڤەکان کردووە هەموو ڕۆژێک بیر لەچارەنووسی خۆیدا بکاتەوە ، کە ئاخۆ ئەم جەنگە بەرەو کوێ دەڕوات ؟ کەی یەکلایی دەبێتەوە ؟ تەنانەت وای لێ هاتووە کە ئەم شەوی بخەوی ، بڵێی ئاخۆی بەیانی دووبارە هەڵدەستم بۆ ژیانێکی نوێ یان درۆنێک بەناو ماڵەکەم دەدات کۆتایی بەژیانم دێت ؟ قوتابییەک بەناچاری دەڵێت ئیتر مادام ئەم جەنگە درێژەی کێشاوە ئیتر من چی بخوێنم؟ خۆ ئەگەری هەیە لەم جەنگەدا ژیانم لەدەست بدەم . دواجار جەنگ ئەگەر هەرجۆرە جەنگێک بێت ، کەچی بەداخەوە به ماڵوێرانی و قوربانی خەڵکی سڤیل و بێ تاوان کۆتایی دێت ، کەهیچ کاتێک بەشێک نەبوونە لەجەنگەکە . شاعیر و نووسەری فەڵەستینی مەحموود دەروێش لە شعری “جەنگ کۆتایی دێت” دەڵێت : جەنگ کۆتایی دێت، سەرکردەکان تەوقە دەکەن و ئەو پیرەژنەش دەمێنێتەوە، چاوەڕێی کوڕە شەهیدەکەی دەکات؛ ئەو ژنە گەنجە، چاوەڕێی مێردە خۆشەویستەکەی دەکات؛ و ئەو منداڵانە، چاوەڕێی باوکە قارەمانەکەیانن. نازانم کێ وڵاتی فرۆشت! بەڵام بینیم کێ باجەکەی داوە.
لەپاڵ کاریگەری لایەنە دەروونییەکانی تاکەکانی کۆمەڵگا ، ئەم جەنگە توانیویەتی کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ئابوری ناوچەکە درووست بکات،لەڕێگای بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و زێڕ ، گرانبوونی بەشێکی کاڵاکانی بازاڕ . ئەمەش ئەگەر ئەم دۆخە وا درێژە زیاتر بکێشێت ناوچەکە بەتەواوی دەکەوێتە نێو قەیرانێکی مەترسیداری ئابوری ، کە دووبارە هاوڵاتی بێتاوان و هەژار باجەکەی دەدەن . لەدەستپێکی ئەم جەنگە بێ بنەمایەوە، تەنیا جەنگێکی ئابوری بوو کە تێیدا کۆمپانیا زەبەلاحەکانی جیهان پشکی قازانجیان لەم جەنگەدا بەرکەوت . واتە ئەم جەنگە ناچێتە چوارچێوەی جەنگی داگیرکاری خاک ، هاوشێوەی ئەوجەنگانەی دیکەی سەدەکانی ڕابردوو ، کەتێیدا ئامانج لەداگیرکاری و سەپاندنی هەژموونی دەسەڵات بوو بەسەر یەکدیدا ، بەڵکو ئەم جەنگە داگیرکردنی ئابوری وڵاتانی دیکەیە لەلایەن زلهێزەکان و کۆمپانیاکان بۆ زیادکردنی داهاتی خۆیان و بڵاوبوونەوی برسێتی لە ناوچەکەدا .

ئەحمەد کامەران / نووسەر و چالاکی سیاسی




راوەستانێک لەسەر هاوپەیمانی مەککە.. عوسمانی حاجی مارف

بۆچی سێ وڵات، سعودیە، تورکیا و پاکستان کە پەیوەندیەکی نزیکیان بە ئەمریکاوە هەیە، پێویستیان بە دامەزراندنی چوارچێوەیەکی بەرگری نوێ بوو لەم کاتە تایبەتەدا؟
پێموایە ئەوە دۆخی شەڕی ئەمریکاو ئێران و بارگرژی و ناجێگیری سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، ئەو ژینگەیەی هێنایە پێشەوە و دانوستان و هاوپەیمانی مەککەی تێدا بەڕێوەچو. ڕوبەڕوبونەوەکە دەریخست کە هەر پێکدادانێکی بەرفراوان لە نێوان ئێران و ئەمریکا، یان ئیسرائیلدا دەتوانێت بە خێرایی بۆ کەنداو بگوازرێتەوە و هەڕەشە لە دامەزراوەکانی وزە و ڕێڕەوی کەشتیوانی و ئابووری ناوچەکە بکات، تەنانەت بۆ ئەو وڵاتانەش کە ڕاستەوخۆ دەستیان لە شەڕەکەدا نییە.
ڕێکەوتنەکە لە چوارچێوەی ڕەوتێکی فراوانتردا پێکهات کە تیایدا وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەوڵی بنیاتنانی ڕێکخستنی ئاسایشی ناوچەیەکی سەربەخۆتر دەدەن، دوای ئەوەی گەرەنتیەکانی ئەمریکا لە لێکدانەوەی زۆرێک لە پایتەختەکانی ناوچەکەدا پێیانوایە ئەمریکا ناتوانێت دڵنیایی بدات و ناتوانێت ئەم کارە بکات، بۆیە ئەم جۆرە هاوپەیمانیە هەوڵێکە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە و دامەزراوەیەکی نوێی ئەمنی بە پێویست دەزانن لە ناوچەکەدا.
وڵاتانی ناوچەکە بەو ئاکامە گەیشتون پێویستە تواناکانی خۆپارێزی خۆیان پەرەپێبدەن و هەماهەنگیە ئەمنیەکانیان بەرزبکەنەوە، تەنانەت پەیوەندیە سەربازیە نزیکەکانیان لەگەڵ ئەمریکاشدا دەپارێزن.
لەکاتێکدا ململانێ و شەڕێک لە ناوچەکەدا لە ئارادایە، ئاشکرایە پێداویستی گەڕان بەدوای ڕێکخستنە نوێیەکانی بەرگری خێراتر دەبێت، وڵاتانی ناوچەکە لە ناچاریدا گەیشتونەتە ئەو ئاکامەی پێویستە تواناکانی خۆپارێزی خۆیان پەرەپێبدەن و هەماهەنگیە ئەمنیەکانیان بەرزبکەنەوە. هەر سێ وڵاتەکە بە گشتی لە ڕوانگەیەکی هاوشێوەوە، سەیری ناسەقامگیری ناوچەکە دەکەن، هۆکارەکەش دەگەڕێننەوە بۆ دەوری هەردوو ئیسرائیل و ئێران.
پەیوەستبونی تورکیا بەم هاوپەیمانیە، وەک ئەندامێکی ناتۆ، بەشێکە لە ستراتیژێکی فراوانتر بۆ هەمەچەشنکردنی هاوبەشیەکان و بەرزکردنەوەی نفوزی ناوچەیی خۆی، ئەم سیاسەتەی تورکیای بە “پاراستنی ستراتیژی” وەسف دەکرێت. دەستکەوتەکانی تورکیا تەنها لە بەدەستهێنانی گەرەنتی بەرگری نوێ نییە، بەڵکو بۆ بەدەستهێنانی، فراوانکردنی کاریگەری سیاسی ناوچەیی خۆی و بەرزکردنەوەی هەناردەی پیشەسازی بەرگری تورکیا و دامەزراندنی هاوبەشی بەرهەمهێنانی سەربازی لەگەڵ سعودیە و پاکستان، ئەمەش ڕۆڵێکی زیاتر بە ئەنقەرە دەبەخشێت لە داڕشتنی هاوسەنگیە ئەمنیەکانی ناوچەکەدا.
ڕێکەوتنی سێ وڵات، ئەوانیش سعودیە دەوڵەمەندە بە نەوت، پاکستانی خاوەن چەکی ئەتۆمی و تورکیا کە شانازی بە دووەم گەورەترین سوپای ناتۆ و پیشەسازی بەرگرییەوە دەکات، کە بە خێرایی گەشە دەکات، چاوەڕوان دەکرێ ئەم ڕێکەوتنە هاوکاری و خۆڕاگری لە نێوان زیادبونی نادڵنیایی ناوچەیی و مەترسی شەڕ لەگەڵ ئێراندا بەهێزتر بکات. ئەنقەرە هەوڵدەدات هەناردەی بەرگری خۆی بۆ کەنداو زیاد بکات، هاوپەیمانی سێ قۆڵی دەتوانێت داهاتی نەوتی ڕیاز لەگەڵ هێزە سەربازیەکانی شەڕ و توانای بەرهەمهێنانی بەرگری ئەنقەرە و ئیسلام ئاباد تێکەڵ بکات. ئەو ڕێکەوتنە بەرگرییەی کە واژۆ کراوە، لەوە زیاترە کە تەنها ڕێکەوتنێکی بەرگری بێت، ئەگەری ئەوەش هەیە ڕێکەوتنێکە کە لە داهاتودا بەرژەوەندی ئابووری بەدوای خۆیدا بهێنێت، تورکیا، پاکستان و سعودیە سێ وڵاتی بەهێزن و کاریگەریەکی جدیان دەبێت لە ناوچەکەدا. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دۆخەی ئێستای گەرووی هورمز، پێشبینی دەکرێت دەوڵەتانی دیکەی کەنداو لە داهاتوودا بەشداری ئەم ڕێکەوتنە سێ قۆڵیە بکەن.!
تورکیا و پاکستان، لە ئێستاوە لە بواری پەرەپێدانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هاوکارن، هاوکات سعودیە گرێبەستی گەورەی بۆ کڕین و ڕاهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەگەڵ کۆمپانیای بەیکەری بەرگری تورکیای واژۆ کردووە. پاکستان ڕەهەندێکی جیاواز بۆ ڕێکەوتنەکە زیاد دەکات، خاوەنی یەکێکە لە گەورەترین سوپای جیهانی موسڵمانان و ئەزمونێکی بەرفراوان لە ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکان و بنکەیەکی پیشەسازی بەرگری کە لە گەشەکردندایە. گرنگترین هۆکار ئەوەیە کە پاکستان تاکە وڵاتە لەنێو واژۆکارانی ڕێکەوتنەکەدا خاوەنی چەکی ئەتۆمیە، ئەمەش قورسایی زیاتری ڕێگریکردن بە هاوپەیمانیەکە دەبەخشێت، هەرچەندە ڕێکەوتنەکە بەڕوونی هیچ بڕگەیەکی سەبارەت بە ڕێگریکردنی ئەتۆمی یان چەترێکی ئەتۆمی هاوبەش لەخۆناگرێت.
هەروەها چاوەڕوان دەکرێت، تورکیا هەوڵی پڕکردنەوەی ئەو بۆشایە بدات کە بەهۆی دابەزینی دەسەڵاتی ئێران و لاوازبونی هاوکێشە ئەمنیەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا لە ناوچەکەدا بەجێیان هێشتووە، ئەوەی ڕۆشنە هیچ وڵاتێکی تر لە پێگەیەکی باشتردا نییە بۆ ئەوەی خۆی وەک دەسەڵاتێکی ناوچەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگیر بکات، بۆ دەوری تورکیاش پرسیار ئەوەیە، کە تا چەند ستراتیژی ئەمنی تورکیا کە لە ڕێکەوتنی مەککەدا بەرجەستە بووەتەوە، خۆی لە نفوزی ئەمریکا دوور خستەوە یان ڕزگاری بووە؟ بە تایبەت کە ئامانجی واشنتۆن کۆتایی هێنانە بەدەور و دەسەڵاتی ئێران وە جێخستنی پێگەی ئیسرائیلە لە ناوچەکەدا.
مەسەلەی سەرەکی کە لەم ڕێکەوتنەدا بەرجەستە بۆتەوە دەڵێت “هێرشی چەکداری دژی هەر یەکێک لەو سێ دەوڵەتە هێرشێکە دژی هەمووان”. لێرەوە ئەو پرسیارە دێتە پێش ئایا ئەو سێ وڵاتە ئەگەر هێرش بکرێتە سەر یەکێکیان لە ڕاستیدا پابەندبونی خۆیان جێبەجێ دەکەن یان نا؟
هەڵبەتە متمانەکردن بەندە بە خاوەندارێتی توانا و ئەو باوەڕەی، کە دەوڵەتانی واژۆکار ئامادەن لە کاتی پێویستدا بەکاریبهێنن، جگە لەوەی پابەندبونە ڕاگەیەندراوەکە لەسەر بناغەیەکی بەرچاوی توانا سەربازی و سیاسی و ئابووریەکان وەستاوە، ئەمەش قورسایی زیاتریان پێدەبەخشێت لە حیساباتی ناوچەییدا.
دەستەواژەی “هێرشی چەکداری” لە ڕێکەوتنەکەدا پرسێکی گرنگ سەبارەت بە مەودای پابەندبونی بەرگری بەکۆمەڵ دەوروژێنێت، هەڕەشە ئەمنیەکان چیتر سنووردار نین بە شەڕە ئاساییەکان کە لەلایەن هێزە ئاساییەکانی دەوڵەتەکانەوە ئەنجام دەدرێن، بەڵکو ئەو هێرشانەش دەگرێتەوە کە لەلایەن گروپە چەکدارەکان و میلیشیاکانەوە ئەنجام دەدرێن، وەک ئەوەی زۆرجار لە ناوچەکەدا ڕوودەدات. بەڵام مەرج نییە ئەمە بەو مانایە بێت کە ئەو سێ وڵاتە لە ڕووی سەربازیەوە بە هەمانشێوە یان دەستبەجێ دەچنە ناو شەڕەکەوە، تا ئێستا وردەکاریەکانی ئۆپەراسیۆنی ڕێکەوتنەکە- وەک قەبارەی ئەو هێزانەی کە دەبێ جێگیر بکرێن، میکانیزمی بڕیاردان و جۆری هاوکاریە ناچاریەکان- بە تەواوی گشتی نین، ڕێکەوتنەکە بەڵێننامەی سەربازی تایبەتی تێدا نییە، هەرچەندە تورکیا لە ڕووی مەبدەئیەوە بەنزیک لە ماددەی ٥ ی ناتۆوە وەسفی کردووە. لەلایەکی ترەوە لەڕووی سیاسی و یاساییەوە، ئەستەمە بۆ هەر وڵاتێک چاوپۆشی لە هێرشکردنە سەر هاوبەشەکەی بکات، بەو پێیەی ڕێکەوتنەکە بە ڕوونی باس لەوە دەکات کە هێرشکردنە سەر یەک هێرشکردنە بۆ سەر هەمووان.
لە ڕووی سەربازیشەوە، تا ئێستا هیچ گەرەنتیەک نییە کە وەڵامدانەوەکە شەڕێکی تەواو بێت. دەکرێت لە بەرگری ئاسمانی، هاوبەشکردنی زانیاری هەواڵگری، ناردنی هێز یان چەک، یان دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی سەربازی، بەپێی سروشتی هێرشەکە و بڕیاری حکومەتەکان دەست پێبکات. لە ڕووی متمانەپێکردنەوە، تاقیکردنەوەی ڕاستەقینە لەگەڵ یەکەم هێرشی گەورەدا دێت، لە ئێستادا ڕێکەوتنەکە ڕێگریکردن زیاتر بەهێز دەکات نەک توانای هاوپەیمانیەکە بۆ ئەنجامدانی شەڕی هاوبەش، بەو پێیەی هاوپەیمانیەکە هێشتا تازەیە و هێشتا لە ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی هاوبەشدا تاقی نەکراوەتەوە.
سعوودیە “هاوپەیمانی بەرگری” وەک ستراتیژێک بۆ ڕوبەڕوبونەوەی ئێران دەڕوانێت، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی ململانێی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران و هێرشەکانی تاران لە ناوچەکە، کە ڕادەی ڕاستەقینەی خواستی ئەمریکای بۆ بەرگریکردن لە کەنداو ئاشکرا کرد، ئەمەش وایکردووە سعودیە زیاتر ئاگاداری لاوازیەکانی بێت.
. ڕێکەوتنی سەربازی نێوان ڕیاز و ئەنقەرە و ئیسلام ئاباد ئاماژەیەکە بۆ ئەو خاڵەش دەوڵەمەندترین ئابووری نەوتی ناوچەکە نە تەنیایە و نە گۆشەگیرە، لە هەمانکاتدا پرسیاری ڕاستەقینە ئەوەیە کە ئایا پاکستان و تورکیا دەچنە شەڕەوە دژی ئێران، ئەگەر شەڕ لە نێوان تاران و ڕیاز ڕووبدات، بەتایبەتی کە هەردوو پاکستان و تورکیا پەیوەندی دۆستانە لەگەڵ ئێراندا دەپارێزن. ئەگەر ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی ڕووبدات، چەقبەستووییەک لە نێوان ئێران و تورکیا لە لایەک و لە لایەکی دیکەش لەنێوان ئێران و پاکستان دروست دەبێت.
ئەگەر شەڕێکی نێوان هیندستان و پاکستان هەڵگیرسێت، هێزی ڕاستەقینەی ڕێکەوتنەکە ئاشکرا دەبێت، یەکەم شەڕی هیندستان و پاکستان لە دوای ڕێکەوتنەکە ڕەنگە گرنگترین تاقیکردنەوە بێت بۆ تەواوی داهاتووی ئەو هاوپەیمانیە، ئەگەر سعوودیە و تورکیا تەنها لە لێدوانی دیپلۆماسیدا خۆیان سنووردار بکەن، ئەوا هاوپەیمانیەکە مانای نامێنێت.
جیهانێکی فرە جەمسەری و ململانێی زلهێزەکانی دنیا بۆتە هۆی سەرلێشێواویەکی بەرچاو و کاریگەری لەسەر هاوپەیمانیە سەربازی و ئابووریەکان لە سەرانسەری ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا، ڕێکەوتنی بەرگری نێوان سعودیە و تورکیا و پاکستانیش ڕەنگدانەوەی ئەم سەرلێشێواویەیە.
ڕێکەوتنی مەککە هێشتا هاوپەیمانیەکی تەواوی شەڕ نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ دروستکردنی سیستەمێکی نوێی ڕێگریکردن لە ناوچەیەک، کە متمانەی بە سیستەمی کۆنی ئەمنی کەمبووەتەوە، بەهای ڕاستەقینەی ئەم ڕێکەوتنەش نە بە قەبارەی سوپا و چەکەکان، بەڵکو بەوە دیاری دەکرێت کە لە یەکەم تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەدا ئەندامەکانی تا چەند ئامادەن بۆ پاراستنی یەکتر و تیچووەکەی قەبوڵ دەکەن.




زمانی کوردی لە ڕۆژئاوای کوردستاندا.. فەرەیدوون سامان

لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا هەر لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی نوێی سوریا، مەگەر بۆ ماوەیەکی کەم تەبێت لەسەردەمی ئینتدابی فرەنسییەکان دەرفەتێک بە کوردانی دانیشتووی شام ڕەخسا، لە بواری زمان و کەلتوور و چاپەمەنیدا چالاک بن، لەوانەش وەشاندنی گۆڤاری هاوار(١٩٣٢)، ئەگینا هیچ ئاماژەیەکی دەستووری و یاسایی لەو وڵاتەدا بە زمان و کەلتووری کوردیدا نەکراوە، ڕاستە وەک کۆماری تورکیا بە ڕەسمی زمانی کوردی قەدەغە نەکرابوو، بەڵام لەکایەکانی پەروەردەو فێرکردن و فەزا گشتییەکانی فەرمانگە حکوومییەکان، تەنانەت لە بواری چاپ و بڵاوکردنەوەشدا لەلایەن دیمەشقەوە زۆر بەتوندی دژایەتی زمان و ناسنامەی کوردی کرا، لەو سۆنگەیەشدا هاووڵاتییانی کورد دووچاری زیندان و ڕاوەدوونان و ئاوارەیی تەنانەت کوشتنیش هاتوون.
دوای سەرهەڵدانی ڕۆژاوای کوردستان و دواتر دامەزراندنی کانتۆنەکان و دەسەڵاتی خۆسەری لەو هەرێمەدا، بزاڤێکی کەلتووری و زمانەوانییان بۆ فەراهەم بوو و ئاستی خوێندنی کوردی لە سێکتەری پەروەردەو فێرکردندا گەیشتە قۆناغەکانی زانکۆ(زانکۆی ڕۆژاوا لە کۆبانێ بە نموونە)، بەڵام کاتێک زمانی کوردی لەلایەن حکومەتەکەی شەرعەوە بە فەرمانی ڕەسمی دەخرێتە ناو قوتابخانەکانی ڕۆژاواوە، ئێمە تەنیا باسی قۆناغێکی جیاواز دەکەین، باس لە لاپەڕەیەکی نوێ دەکەین لە پەیوەندی نێوان دەوڵەتی سوریا و شوناس و کولتوور و زمانی نەتەوەیەک کە لە مێژە تووشی پەراوێزخستن بووە.
وەزارەتی پەروەردەی سوریا ڕێنمایی جێبەجێکاری سەبارەت بە فێرکردنی زمانی کوردی لە قوتابخانە حکومی و ئەهلییەکاندا دەرکرد. ئەم بڕیارە شایەنی ئەوەیە بە هێمنی و بێ زیادەڕەوی و کاردانەوەی سۆزداری و لە چاویلکەیەکی سیاسی و یاساییەوە بخوێنرێتەوە و لەبەرچاو بگیرێت، تا بزانین چی بەدەست هاتووە و چی دەبێت لە داهاتوودا بەدەست بهێنرێت. لە ڕاستیدا بەشێک لە هاووڵاتیانی کورد ڕەخنەیان لەو بڕیارە گرت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە فێرکردنی زمانی کوردی بە تەنیا بۆ ئاستی مافێکی نەتەوەیی و زمانەوانی بەرز نابێتەوە و ئەوەی پێویستە دانپێدانانی زمانی کوردییە وەک زمانێکی ڕەسمی نەک وەک زمانێکی نیشتمانی بخوێنرێتەوە، بەتایبەتیش لە ناوچانەی کە زۆرینەی دانیشتووانی مێژوویی کورد پێکدەهێنن. پێموایە ئەم داخوازییەی کورد ڕەوایە، مافی گەلان بۆ زمانەکەیان نابێت تەنها لە خوێندنی ئیختیاری یان قۆناغێکی سنووردار بێت. بەڵام ئەو پرسیارەی ئەمڕۆ دەبێت لە خۆمانی بکەین ئەویش ئەوەیە ئایا پێویستە ئەم هەنگاوە مێژووییە ڕەت بکەینەوە، تەنها لەبەر ئەوەی کۆتایی ڕێگەکە نییە؟
بەڕای من نەخێر. هێنانە ناوەوەی زمانی کوردی بۆ ناو خوێندنگەکانی ڕۆژاوای کوردستان لە ڕێگەی بڕیارێکی فەرمی کە لە لایەن وەزارەتی پەروەردەی سووریاوە، گۆڕانکارییەکی بەرچاوە لە مێژوویەکی دوور و درێژی ئینکاری و پەراوێزخستن. لە ڕووی سیاسییەوە ناژیرانە دەبێت کە بەهای ئەم هەنگاوە کەم بکەینەوە تەنها لەبەر ئەوەی هەموو داواکارییەکانی کوردی بەدی نەهێناوە. دەیان ساڵە کورد لە سوریا لەژێر سیاسەتێکی ڕەگەزپەرستانەدا دەژین، کە بەشێکی بنەڕەتی لە ناسنامە و کەلتوور و زمانییان ڕەتکراوەتەوە. ئەوان تووشی ستەم و هەڵاواردن هاتوون، سیاسەتگەلێک کە بوونی زمان و ناسنامەی کوردی لە کایەی گشتیدا لاواز کردبوو. لە هەندێک کاتدا کارەساتەکە گەیشتە ئەو ئاستەی کە نەوەکان لە مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ بێ ترس و فێربوون زمانەکەیان زەوت بکرێت. بۆیە ئەمڕۆ ناساندنی زمانی کوردی هەڵگری بەهایەکە کە لە وردەکارییەکانی میتۆد و شێوازی وانەگوتنەوەدا تێدەپەڕێت. دانپێدانانە بەوەی کە زمانی کوردی زمانێکی زیندووە، و ئاخێوەرانی ئەو هاووڵاتییانەن کە مافی ئەوەیان هەیە منداڵەکانیان لە ناو خوێندنگەکانی سوریا گوێیان لە ئاوازی زمانەکەیان بێت، نەک لە پەراوێزدا و لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە بن. لێرەدا دەبێت ڕوونتر بین: ستایشکردنی بڕیارەکە بە واتای وازهێنان لە داخوازییەکانی دیکەی کورد نییە. دەتوانین بڵێین ئەمە سەرەتایەکی باشە بۆ ئەم هەنگاوە، لە هەمانکاتدا دان بەوەدا بنێین کە گەشتەکە کۆتایی نەهاتووە، دەتوانین پشتیوانی لە فێرکردنی زمانی کوردی بکەین لە هەمانکاتدا داوای مافی زیاتری زمانەوانی و کەلتووری بکەین. دەتوانین ئەو بڕیارە بە خاڵی دەستپێک بزانین و داوا بکەین کە ئەم سەرەتایە پەرە بسێنێت بۆ دانپێدانانێکی دەستووری ڕوونتر بە مافەکانی هەموو گەلی کوردی ڕؤژاوا، لە پێش هەموویانەوە مافی کورد بۆ زمان و ناسنامەو کەلتوورەکەی، و زامنی پێگەی زمانی کوردی وەک زمانێکی فەرمی لە ناوچە کوردنشینەکاندا، لە چوارچێوەیەکی دەستووری و ئیداریدا کە مافەکانی هەموو سوورییەکان مسۆگەر بکات بەبێ ئەوەی کەمێک لە مافی هەر گروپێکی تر، ئەمانە دژایەتی نین، بەڵکو سیاسەتی پێگەیشتوو ناچارمان ناکات لە نێوان دانپێدانان بەو شتەی بەدەست هاتوون و داوای ئەوەی هێشتا بەدەست نەهاتوون هەڵبژێرین.
کوردی ڕؤژاوا بە درێژایی مێژووی سوریا باجی قورسیان داوە، لەپێناو ئازادی و دادپەروەری ڕۆڵەکانیان کردە قوربانی، و بەرگەی ساڵانێک لە ستەم و هەڵاواردنیان گرت و باجی ستەمکارییان داوە، لەگەڵ ئەو سەختییەی ژیان کە ناسنامە و زمان و بوونی کولتوورییان کردە ئامانج. بۆیە ئەم قۆناغە نوێیە پێویستی بە گوتارێکی سیاسی جیاواز هەیە. نامانەوێت مافی زمان ببێتە مایەی ململانێی نێوان سوورییەکان. کورد دەیەوێت زمانی کوردی ببێتە بەشێکی سروشتی سوریای نوێ، هەروەک چۆن دەیەوێت زمانی عەرەبی زمانی یەکگرتووی دەوڵەت بێت و مافی هەموو پێکهاتەکانی سوریا بەبێ جیاوازی پارێزراو بێت. زمان دیواری نێوان مرۆڤەکان نییە؛ زمان پردێکە بۆ شکۆی مرۆڤ، داننان بە زمانی کوردی، عەرەبێک کەم ناکاتەوە، هەروەک چۆن داننان بە زمانی عەرەبی، کوردێک کەم ناکاتەوە. دەوڵەتێک کە ڕێز لە فرەچەشنی زمانەوانی و کولتووری خۆی بگرێت، لاوازتر نابێت، بەڵکو زیاتر متمانە بەخۆی دەکات و باشتر ئامێزی بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی یەکسان دەکاتەوە.
لێرەوە ئەرکی ئەمڕۆی کوردی ڕۆژاوا هەر تەنها ئاهەنگگێڕان نییە بۆ بڕیارەکە، نە هێرشکردنە سەری، بەڵکو کارکردنە بۆ سەرکەوتنی. پێویستە داوای مامۆستایانی شارەزا، و میتۆدی کوالیتی بەرز، کتێبی خوێندن، ڕاهێنان، ژینگەیەکی گونجاوی فێربوون و چاودێری جێبەجێکردنیان بکەن. چونکە مافەکان تەنیا بە دەرکردنی فەرمان نابنە واقیع؛ مافەکان پێویستیان بە دامەزراوە هەیە بۆ پاراستنیان، خوێندنگە بۆ جێبەجێکردنیان، کۆمەڵگەیەک کە بزانێت چۆن بیانپارێزێت. هەروەها ئەمڕۆ کورد بەرپرسیارێتییەکی گەورەی لە ئەستۆدایە. ئەگەر دەیانەوێت زمانی کوردی لە پەروەردە و کارگێڕی و کۆمەڵگەدا ئامادەیییەکی بەهێزی هەبێت، پێویستە کار بۆ پەرەپێدانی، ڕاهێنانی کارمەندەکانی، بەرهەمهێنانی کتێب و پرۆگرامی خوێندن، هاندانی منداڵان و لاوان بۆ فێربوونی و لە داخوازییەکانی بگۆڕین بۆ پڕۆژەیەکی هەمەلایەنەی فەرهەنگی و پەروەردەیی.
ماوەیەکی زۆر چاوەڕێی ئەوە بووین کە زمانی کوردی بە فەرمی بخرێتە ناو قوتابخانەکانی سوریاوە. با وەک شایەنی خۆی سەیری ئەم ساتەوەختە بکەین.ئەمە کۆتایی نییە، بەڵام بە دڵنیاییەوە هەنگاوێکی زوو تێپەڕ نییە. هەنگاوێکی مێژووییە دوای دەیان ساڵ کە زمانی کوردی لەو پێگەیەی کە شایەنیەتی بەهرەمەند نەبوو. بۆیە گەرەکە کورد پێشوازی لێ بکەن، کاربکەین بۆ دڵنیابوون لە سەرکەوتنەکەی. لەهەمانکاتدا پابەندی تەواوی مافەکانی خۆیان ببنەوە بە مافی کورد بۆ ئەوەی زمانەکەیان بەشێکی دانەبڕاو بێت لە پەیکەری دەستووری و ئیداری سوریای نوێ، هەروەها بە مافی ناوچە کوردییەکان کە پێگەی فەرمییان هەبێت بۆ زمانی کوردی کە ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندییە دیمۆگرافی و مێژووییە ناوازەکانیان بێت.
کورد زمانێکی ناوێت کە تەنیا ڕێگەپێدراو بێت؛ ئەوان زمانێکیان دەوێت کە ڕێزی لێ بگیرێت. مافێکی کاتیمان ناوێت؛ مافێکی هەمیشەییمان دەوێت، کە لە دەستووردابچەسپێت. جیاوازییەکی بەرچاو هەیە لە نێوان ڕەتکردنەوەی هەنگاوێک چونکە نەگەیشتووەتە ئەنجام و پەژراندنی وەک سەرەتایەک و بەردەوامبوون لە ڕێگاکەدا. با ئەوەی بەدەست هاتووە بە جددی وەربگرین و بە بەردەوامی داوای ئەوەی دەمێنێتەوە. مافەکان لە یادەوەریدا پارچە پارچە نین، بەڵکو لە سیاسەتدا بنیات نراون، ئێستا زانکۆی ڕۆژاڤا لە نزیکەوە بەدواداچوون بۆ ئەو بڕیارانە دەکات کە لەم دواییانەدا وەزارەتی پەروەردەی سوریا سەبارەت بە کەمکردنەوەی وانەکانی زمانی کوردی بۆ سێ وانە لە هەفتەیەکدا دراون. لەم چوارچێوەیەدا زانکۆ لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی ئەکادیمی و پەروەردەیی خۆیەوە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم پێوەرە پاشەکشەیە لە مۆدێلی پەروەردەیی وەرگیراو، هەنگاوێکە بۆ دواوە کە ڕێگری دەکات لە گەشەسەندنی بەردەوامی سیستەمی پەروەردە لە ساڵانی ڕابردوودا لە ڕۆژاوای کوردستاندا.
لە ماوەی ١٢ ساڵی ڕابردوودا، تاقیکردنەوەیەکی زانستی و مەیدانی گشتگیر لە ڕۆژاڤا/باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا ئەنجامدرا، کە تێیدا سیستەمێکی پەروەردەیی گشتگیر دامەزرا و زمانی کوردی وەک زمانی سەرەکی پەروەردە و توێژینەوە لە هەموو ئاستەکانی پەروەردەدا ناسێندرا. ئیتر بەکارهێنانی زمانی دایک تەنیا لە بەشی ئەدەبی و زانستە مرۆییەکاندا سنووردار نەبووە، بەڵکو فێرکردنی هەموو بوارە زانستی و پزیشکی و کارپێکراوەکان – وەک بیرکاری و فیزیا و کیمیا و ئەندازیاری- بە پێی پرۆگرامە زانستییەکان و ستانداردە پێشکەوتووەکانی ئەکادیمی لەخۆگرتبوو. جیاکردنەوە و سنووردارکردنی زمانی فێرکردن بۆ سێ وانەی هەفتانە و مانەوەی وەک پێکهاتەیەکی زمانی لاوەکی، لەبری ئەوەی ببێتە بنەمای سەرەکی بۆ گوتنەوەی بابەتەکانی زانستی، لێکەوتەی نەرێنی پەروەردەیی و ئەکادیمی هەیە، وەک:

  • کەمکردنەوەی توانای تێگەیشتن و شیکردنەوەی خوێندکارانی کورد بە دابڕینی لە ژینگە زمانەوانییەکەی کە زیاتر لە 12 ساڵە وەبەرهێنانی زانستییان تێدا کردووە.
  • وازهێنان لە ژێرخانی ئەکادیمی و دەستکەوتەکان کە لە ڕێگەی هەوڵ و سەرچاوەکانی پەروەردە لە ماوەی تەواوی ١٢ ساڵدا بنیاتنراون و پەرەیان پێدراوە.
  • پشتگوێخستنی پێوەر و ڕێکەوتنە نێودەوڵەتییە پەروەردەییەکان کە جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە پەروەردە بە زمانی دایکی فاکتەری سەرەکییە بۆ دەستەبەرکردنی کوالیتی پەروەردە و جێبەجێکردنی داهێنان و بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە.
    ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوی پەروەردەیی باشترین چارەسەری ئەکادیمی لە سنووردارکردنی زمانێک نییە لەسەر حیسابی زمانێکی دیکە، بەڵکو لە ئەگەری وەرگرتنی مۆدێلی خوێندنی دوو زمانەدایە. ئەمەش مۆدێلێکی زانستییە و لەسەر ئاستی جیهانی جێبەجێ دەکرێت. دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ فێرکردنی زانست و بابەتەکانی سەرەکی بە هەردوو زمانی کوردی و عەرەبی شانبەشانی یەکتر، بە شێوەیەک کە پاراستنی مافە زمانەوانی و کولتوورییەکانی خوێندکاران مسۆگەر بکات، توانای زانستی و پەیوەندی کردنیان بەرز بکاتەوە، هەروەها پردی یەکڕیزی ئەکادیمی و نەتەوەیی لەبری سیاسەتی دوورخستنەوە و پەراوێزخستن دروست دەکات.
    مافی خوێندن بە زمانی دایک لە لقە جیاجیاکانی زانست و زانستدا مافێکی ئەکادیمی و مرۆڤە و لە ستاندارد و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکاندا پارێزراوە، هەروەها ئامرازێکی سەرەکییە بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیریی پرۆسەی خوێندن و پەرەپێدانی توێژینەوەی زانستی. جگە لەوەش بۆ بنیاتنانی سیستەمێکی پەروەردەیی گشتگیر و بەردەوام، پێویستە فرەزمانەوانی بەهێز بکرێت و بەرنامەی پەروەردەیی گشتگیر بگیرێتەبەر، لەبری جێبەجێکردنی سیاسەتی سنووردارکردن و پەراوێزخستن
    لەسەر ئەم بنەمایە، زانکۆی ڕۆژاڤا داوا لەلایەنە پەیوەندیدارەکان دەکات کە چاو بەو بڕیارە بخشێننەوە کە پێشتر ئاماژەمان پێکرد، لە سنووردارکردنی بازنەی خوێندن بە زمانی کوردی، هەروەها کاربکەن بۆ پاراستن و پەرەپێدانی ئاستی ئەکادیمی و پرۆگرامە زانستییە گشتگیرەکان کە لە ماوەی ١٢ ساڵی ڕابردوودا بە زمانی کوردی دەگوترێنەوە – لەوانەش ڕێگە خۆشکردن بۆ پەرەپێدانی مۆدێلی پەروەردەی دوو زمانەیی بەردەوام بە مەبەستی دڵنیابوون لە داهاتووی خوێندکاران و پاراستنی کوالیتی سیستەمی پەروەردە. ئەگینا بە شێوەیەی کە بڕیاری لەسەر دراوە لە هەفتەیەکدا سێ وانە بخوێنرێت، پاشەکشەیەکی گەورەیە لە خەون و خواستی گەلەکەمان لە ڕۆژاوای نیشتمان.

فەرەیدوون سامان




دیوە شاراوەكەی فەیلەسوفان!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

  

ئینگلیزەكان دەڵێن:_(هەموومان وەك مانگ واین، ڕووێكی شاراوەمان هەیە) زۆر جار ئەم ڕووە شاراوەیە دەكەوێتە بەر ڕۆشنایی و ئیدی حەقیقەتی بوونی مرۆڤ وەك ئەوەی كە هەیە دەردەكەوێت نەك ئەوەی خۆی لە بەرگ و ماسكێكی نماییشیدا دەنوێنێت! بێگومان بۆ كەسانێكی ئاسایی گەر ئەم ڕووە شاراوەیە خاڵێك و پەلەیەكی ڕەشیشی تێدا بێت، ڕەنگە ڕێی تێ بچێت و ئاسایی بێت، بەڵام بۆ فەیلەسوفان و بیرمەندان نەك هەر ئاسایی نییە، بەڵكو شەرمەزاریی و ڕووڕەشییەكی گەورەی مرۆیی و مێژووییشە، چونكە فەیلەسوفان كار لە سەر زانستی زانین و فەلسەفە و هوشیاركردنەوەی تاك و داهێنانی هزری و تێزی جیاواز دەكەن. لەو ماوانەی ڕابردوودا، چەندین وتارم لە بارەی هەریەك لە (هایدگەر و نیتشە و فۆكۆ) بەزمانی كوردی خوێندنەوە، چونكە تەنها ئەو زمانە دەزانم. بە ڕاستی زانیاریی وایان تێدا بوو بۆ من سەیر و نوێ و شۆكهێنەربوون، ئاخر ئەو فەیلەسوفانە لای زۆرینەی هەرە زۆری نووسەرانی كورد، تا ڕادەی پەیامبەرێكی ئایینی پیرۆز كراون و وایان لێهاتووە گەر نووسەرێك لە نووسینەكانیدا ناویان نەهێنێت، ئەوا بە نەخوێندەوار و بێ ئاگا لە دنیای ڕۆشنبیری ناوی دەبرێت، گەر ساڵانە سەد كتێبیش بخوێنێتەوە!
ئەوەی ئێمە لە بارەی هایدگەر زانیومانە، تەنها بوون و زمانە، بەڵام ئەم فەیلەسوفە، ڕەوایەتی بە جینۆسایدی جوولەكەكان داوە، ئەندامی حزبی ناسیونالستی ئەڵمانی بووە، هەوڵیداوە پەرێزی نازییەكان پاك بكاتەوە و تا مردووشە ئامادە نەبووە هاوسۆزی ئەو تراژیدیایە بێت، كە تا ئێستاش پەڵەیەكی گەورەی پڕ شەرمەزارییە بە تەوێڵی مێژووی مرۆڤایەتیدا ! نیتشە دەڵێت:
كە چوویە لای ژنەكەت قامچییەكەت لە بیر نەچێت، باوەڕی بە دەسەڵات و خزمەتكار و ڕەعیەت هەبووە، تەنها فاشیستەكان و كۆنەپەرستەكان سەرسامن بە بیری نیتشە. فۆكۆ، هۆمۆسێكسواڵ بووە! بۆ ماوەی بیست و پێنچ ساڵ، گەنجێكی كوڕی هاوماڵ كردووە و لەگەڵی ژیاوە، بە دوایدا چۆتە جەزائیر، سەرەنجامیش بە نەخۆشی ئایدز مردووە. شۆپنهاوەر، هانی مرۆڤەكانی دەدا خۆیان بكوژن و بەردەوام ڕەشبینانە بیری دەكردەوە، كەچی تا ئەو سەری ئاسمان دەستی بە ژیانەوە گرتبوو، ئەمە وێرای ئەوەی گاڵتە بە ژنان دەكات و بە قازو مراوی دەیانچوێنێت!
ئەم ڕووە شاراوانەی فەیلەسوفان، نەك هەر نەنگییە، بەڵكو خۆیان و فەلسەفەكەشیان دەخاتە ژێر پرسیارەوە، ئاخر چۆن دەكرێت تۆ فەلسەفە پیشانی مرۆڤایەتی بدەیت، بەڵام بە نەخۆشی ئایدز بمریت، كە هەموومان دەزانین ئەو نەخۆشییە زادەی جۆرەها سێكسی نەشیاوە؟ ماركس، كە بە بڕوای من ناشێ ناوی لەگەڵ ئەوانە بهێنرێت، فەلسەفەی ماركسیزمی دانا، كە دیارترین فەلسەفەی خزمەتكردنە بە مرۆڤایەتی بە ئێستاشەوە بەراورد بە سیستەمی نامرۆیی سەرمایەداری، كەچی كاتێ سۆڤییەت ڕووخا، تین و توانجی دنیا لە شۆڕشەكە و لینین و ماركس دەگیرا و گاڵتە بە كۆمۆنیزم دەكرا، بەڵام هەمان ئەوانەی ڕەخنە لە ماركسیزم دەگرن، سەیر لەوە دایە سەرسامن بە كەسێك كە چاوی لە كوشتنی پێنچ ملیۆن مرۆڤی بێ تاوان پۆشیوە! بە داخەوە ئەوەی تا ئێستا لە ڕێی وەرگێڕانەوە بە ئێمە لە بارەی ئەمانەو دەیانی تر گەیشتووە، هەر تەنها ڕووە ماسكدراوەكەی ئەو فەیلەسوفانە و نموونە گەلێكی دیكەن. بۆیە ئێمە پێویستیمان بەوەیە، زانیاریی نوێ لە بارەی ئەوانە بزانین، زانیارییەك كە بوونیان بە ڕاستەقینەیی دەربخات، ئەمەش بە وەرگێڕێك دەكرێت، وەرگێڕان وەك ئەمانەت ببینێت، نەك هەوەسی كەسی!

*ئەم بابەتە لە هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان بڵاوكراوەتەوە.




نه‌ بێ شه‌رم به‌ نه‌ شه‌رمن به‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ڵبه‌ت شه‌رمنیی له‌گه‌ڵ بێ شه‌رمیی جیاوازه‌: ئه‌ویان نه‌خۆشییه‌، نه‌خۆشییه‌كی ده‌روونیی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌؛ به‌ڵام ئه‌میان جۆرێك له‌ بێ ڕه‌وشتییه‌. هه‌ندێك جار بڕێك گه‌مژه‌ییشی له‌گه‌ڵدایه‌. بێ شه‌رمیی، بێ ئابڕوویی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌. كه‌سی بێ شه‌رم شه‌رم ناكا له‌ درۆیه‌كانی، له‌ هه‌ڵه‌وه‌ڕییه‌كانی، له‌ دزییه‌كانی…؛ به‌ڵام كه‌سی شه‌رمن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ته‌نانه‌ت شه‌رم له‌ ویستی خۆی و له‌ كه‌مترین داخوازی مافی خۆی و له‌ ده‌رخستنی سروشتی خودی خۆی ده‌كا.
كه‌سی شه‌رمن زیاد له‌ پێویست ده‌چێته‌وه‌ ناو خۆی، سیفه‌تی كیسه‌ڵ و هێلكه‌شه‌یتانۆكه‌ی (كرمی لوولپێچی) هه‌یه‌؛ به‌ڵام كه‌سی بێ شه‌رم زیاد له‌ پێویست ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری خۆی و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی به‌ فشه‌كانی، به‌ درۆیه‌كانی، به‌ تاوانه‌كانی، به‌ فریودانه‌كانی، به‌ مه‌راییه‌كانی، به‌ هه‌لپه‌رستییه‌كه‌ی… بێزار ده‌كا؛ كه‌واته‌ شه‌رمنیی و بێ شه‌رمیی دوو ئاڕاسته‌ی نه‌رێنیی پێچه‌وانه‌یان هه‌یه‌: یه‌كیان بۆ ناوه‌وه‌ی خوده‌ و ئه‌وی دیكه‌یان بۆ ده‌ره‌وه‌ی خوده‌. یه‌كه‌میان ته‌نیا زیان به‌ خود ده‌گه‌یه‌نێ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی دووه‌میان زیان به‌ خه‌ڵكی دیكه‌ و ده‌وروبه‌ر و كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گه‌یه‌نێ. له‌مه‌وه‌ شه‌رمنیی خود وێران ده‌كا، به‌ڵام بێ شه‌رمیی به‌رژه‌وه‌نده‌كانی ئه‌وی دیكه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ وێران ده‌كا.
شه‌رمنیی پێچه‌وانه‌ی بێ شه‌رمییه‌: شه‌رمنیی شاردنه‌وه‌ی خوده‌ (خۆشاردنه‌وه‌یه‌)، به‌ڵام بێ شه‌رمیی به‌ڕه‌ڵڵاكردنی خوده‌. شه‌رمنیی تاكێك به‌رهه‌م ده‌هێنێ، كه‌ ناتوانێ (له‌ ده‌ره‌وه‌) بێ شه‌رم بێ؛ به‌ڵام بێ شه‌رمیی تاكێك به‌رهه‌م ده‌هێنێ، كه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكدا له‌ لووتكه‌ی بێ شه‌رمیدایه‌ (هه‌ڵبه‌ت بێ شه‌رمیی به‌ مانا بێزاركه‌ره‌كه‌ی). واته‌ شه‌رمن قه‌ت ناتوانێ بێ شه‌رم بێ، هه‌روه‌ك چۆن بێ شه‌رمیش قه‌ت ناتوانێ شه‌رمن بێ. هه‌ر بۆیه‌شه‌ مرۆڤی شه‌رمن دووره‌په‌رێزه‌، به‌ڵام بێ شه‌رم كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. شه‌رمن ته‌نانه‌ت بێ ئیراده‌شه‌ (ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ترسنۆكیش نه‌بێ). ئه‌وه‌ته‌ كه‌سێكی وه‌ك (فیلیپی سێیه‌م)، كه‌ له‌ نێوان ساڵانی 1598 – 1621ز پادشای ئیسپانیا بووه‌، له‌به‌ر شه‌رمنیی (وه‌ك هۆكارێكی سه‌ره‌كی) نه‌یتوانیوه‌ فه‌رمانڕه‌وایی وڵاته‌كه‌ی بكا و هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی خۆی به‌خشیوه‌ته‌ (ڕۆجاس) ی دۆكی لێرما: ((به‌و پێیه‌ی، كه‌ شه‌رمن و كه‌مدوو و بێ توانا بووه‌ له‌ سه‌ركردایه‌تیكردنی وڵات، بۆیه‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی فه‌مانڕه‌وایی خۆی و پێداویستییه‌كانی به‌خشیوه‌ به‌ فرانشسكۆ جۆمز دی ساندۆفال، واته‌ رۆجاس، دۆكی لێرما)).(1) ول دیورانت ده‌شڵێ: ((لویسی سێزده‌یه‌م))یش كه‌سێكی ((شه‌رمن…)) بووه‌.(2)
به‌هه‌رحاڵ شه‌رم و شه‌رمنیی دوو دیارده‌ی جیاوازن: شه‌رم به‌هایه‌كی ئه‌خلاقییه‌، به‌ڵام شه‌رمنیی نه‌خۆشیه‌‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونییه‌. چۆن؟ به‌نموونه:‌ ئێمه‌ شه‌رم له كردنی‌ تاوان ده‌كه‌ین، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ شه‌رمێكی ئه‌رێنییه‌؛ به‌ڵام كه‌ شه‌رم له‌ داواكردنی مافی خۆمان ده‌كه‌ین، ئه‌مه‌ شه‌رمێكی نه‌رێنییه (واته‌ ئه‌مه‌ شه‌رمنییه‌)؛ به‌ڵام له‌لایه‌كی دیكه‌‌وه‌ بێ شه‌رمیی دژی هه‌موو ئه‌مانه‌یه‌. واته‌ بێ شه‌رمیی نه‌ شه‌رمه‌، نه‌ شه‌رمنییشه، به‌ڵكو بێ شه‌رمیی به‌زاندنی هه‌موو سنوورێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی و ئه‌خلاقییه‌. واته بێ شه‌رمیی‌ – پڕ به‌ پێستی وشه‌كه‌ ‌- به‌ڕه‌ڵڵاییه: به‌ڕه‌ڵڵایی – به‌تایبه‌تی – له‌ قسه‌كردن‌‌‌ و له‌ ڕه‌فتاركردن. گه‌لۆ، كه‌سی بێ شه‌رم ده‌شێ هه‌موو تاوانێك بكا له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌نده‌كانی خۆیدا، بهڵام كه‌سی شه‌رمن ناتوانێ ئه‌مه‌ بكا، چونكه كه‌سێكی بێ ئیراده‌ و‌ گۆشه‌گیر و دووره‌په‌رێزه‌، هه‌ر بۆیه‌شه‌ شه‌رمنه‌كان – زۆر به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ – نابنه‌ تاوانبار، به‌ڵام هه‌موو بێ شه‌رمه‌كان ده‌شێ ببنه‌ تاوانبار.
كێشه‌ی بێ شه‌رمه‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ زۆربه‌ی جار درۆزنن، جێی متمانه‌ پێكردن و بڕوا نین، به‌رژه‌وندخواز و هه‌لپه‌رستن، ساخته‌چی و نماییشكارن، به‌ڵام شه‌رمنه‌كان پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌: كه‌سی ڕاستگۆن، جێی متمانه‌ و باوه‌ڕن، به‌رژه‌وه‌ندخواز و هه‌لپه‌رست نین، ساخته‌چی و نماییشكاریش نین؛ كه‌واته‌ شه‌رمن خۆی وێران ده‌كا، بێ شه‌رمیش ئه‌وی دیكه‌ وێران ده‌كا؛ ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ی، كه‌ كه‌سی شه‌رمن ناتوانێ داوای مافه‌كانی خۆی بكا (به‌ڵكو مافیشی ده‌خورێ)، به‌ڵام كه‌سی بێ شه‌رم نه‌ك هه‌ر داوای مافی خۆی ده‌كا، به‌ڵكو به‌ ته‌ڵه‌كه‌بازیی و درۆ و ده‌له‌سه‌ مافی ئه‌وانی دیكه‌ش ده‌خوا و بۆ خۆی گلی ده‌داته‌وه‌. گرفتی مرۆڤی شه‌رمن ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی خێزانه‌كه‌ی خۆی ناتوانێ داوای كه‌مترین مافی خۆی بكا، به‌ڵام بێ شه‌رم نه‌ك هه‌ر شه‌رم ناكا (كه‌ ئه‌مه‌ شتێكی ئه‌رێنییه‌) داوای مافی خۆی بكا، به‌ڵكو مافی ئه‌وانی دیكه‌ش پیشێل ده‌كا و ده‌خوا.
بێگومان شه‌رم سیفه‌تێكی بۆماوه‌ییشه‌. واته‌ له‌ باوانه‌وه‌ بۆ كۆرپه‌ و منداڵ ده‌گوازرێته‌وه‌‌. هه‌موومان ده‌كرێ له‌ واقیعی ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆماندا سه‌رنجی ئه‌وه‌ بده‌ین، كه‌ ئه‌و خێزانانه‌ی باوانیان شه‌رمنن، منداڵه‌كان، ئه‌گه‌ر هه‌مووشیان نه‌بێ، هه‌ندێكیان شه‌رمن ده‌رده‌چن. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م بۆماوه‌ییه‌ هه‌ر ته‌نها به‌ند نییه‌ به‌ سیفه‌تی جینه‌كانه‌وه‌، به‌ڵكو به‌نده‌ به‌ په‌روه‌رده‌یه‌كی شه‌رمنیشه‌وه‌ له‌ سه‌ر ده‌ستی دایك و باوكێكی شه‌رمن (هه‌ڵبه‌ته شه‌رمنیی به‌ واتا نه‌رێنیی و ناته‌ندروسته‌كه‌ی). ئێمه‌ پێشتریش ئاماژه‌مان به‌وه‌ داوه‌، كه‌ شه‌رمی ئه‌رێنیی و ته‌ندروستیشمان هه‌یه‌. شه‌رمی ته‌ندروست سنوور بۆ كاره‌ نابه‌جێ و زێده‌ڕۆییه‌كانمان داده‌نێ، جا له‌ هه‌ر بوارێكی ژیانماندا بێ. شه‌رمی ته‌ندروست ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ هه‌موو كارێكی خراپ ده‌مانپارێزێ، كه‌چی هانمان ده‌دا بۆ هه‌موو كارێكی باش. شه‌رمی ته‌ندروست (یان ئه‌رێنیی) شه‌رمنیی نییه‌، چونكه‌ شه‌رمنیی شه‌رمێكی نه‌رێنیی و ناته‌ندروسته‌: شه‌رمێكی نه‌خۆشانه‌ی وێرانكه‌ره‌؛ به‌ڵكو شه‌رمی ته‌ندروست ئه‌خلاقێكی به‌رزی مرۆییه‌: به‌شێكه‌ له‌ هه‌موو به‌هایه‌كی چاك. به‌نموونه‌: ئازادی به‌بێ به‌های شه‌رمی ئه‌رێنی و ته‌ندروست نابێ. هیچ ئازادییه‌ك نییه‌ سنووری شه‌رمی ته‌ندروستی تێدا نه‌بێ؛ كه‌ ئه‌م شه‌رمه‌ نه‌بوو، واته‌ به‌ڕه‌ڵڵایی هه‌یه‌. لێره‌ شه‌رم سیستم و ڕێكخستنی هه‌موو شتێكه‌. واته‌ شه‌رم دژی ئاژاوه‌ و به‌ڕه‌ڵڵاییه‌. شه‌رم سیستمه‌: سیستمی ئازادییه‌. واته‌ ئێمه‌ شه‌رم ده‌كه‌ین كه‌ ده‌ستدرێژی بكه‌ین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین، كه‌ خۆشه‌ویستی بكه‌ین؛ شه‌رم ده‌كه‌ین، كه‌ تۆبزگێ بین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین، كه‌ له‌گه‌ڵ دڵخوازمان سێكس بكه‌ین؛ شه‌رم ده‌كه‌ین، كه‌ درۆ بكه‌ین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین كه‌ هه‌ڵه‌ بكه‌ین؛ شه‌رم ده‌كه‌ین، كه‌ بێده‌نگ بین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین، كه‌ داوای مافی خۆمان بكه‌ین… تاد؛ بۆیه‌ شه‌رم بكه‌، به‌ڵام شه‌رمن مه‌به‌!

په‌راوێزه‌كان:
1- ول دیورانت، قصة الحضارة, ترجمة: فؤاد اندراوس/ محمد علي ابوذرة, المجلد الخامس عشر 29/30، كتاب 29, ص 98.
2- هه‌مان ژێده‌ر، ل 240.

به‌ختیار محه‌مه‌د




کاسکێتێک بۆ پاییز و خوێنێک بۆ ئازادی.. ئارام ئیسماعیل کەریم

(خوێندنەوەیەکی سۆسیۆلۆژی بۆ یاخیبوونی بەکر عەلی لە ئەدەبی دوای ڕاپەڕیندا)

ئەدەبی کوردی لە قۆناغی دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی گەورەی بەخۆیەوە بینی و لە گوتارێکی ناسیۆنالیستیی گشتییەوە بەرەو گوتارێکی تاکگەرایی و کۆمەڵایەتیی وردتر هەنگاوی نا. لەم قۆناغە هەستیارەدا، کۆمەڵگەی کوردی بەدەست قەیرانی ئابووری، نادادیی کۆمەڵایەتی و دروستبوونی چینێکی نوێی دەسەڵاتدارەوە دەیناڵاند، شەهید (بەکر عەلی) وەک نوێنەری چینی پەراوێزخراو و چەوساوەکان دەرکەوت. لە ڕوانگەی میتۆدی سۆسیۆلۆژیای ئەدەب و شیکاریی دەقەوە، شیعری ئەم شاعیرە جوانەمەرگە تەنیا کاردانەوەیەکی سۆزداری نییە بەرانبەر بە هەژاری، بەڵکوو پڕۆژەیەکی ئەدەبیی یاخییە، کە زمان وەک کەرەستەیەک بۆ ڕەتکردنەوەی کەتوار و بونیادنانی هۆشیارییەکی نوێ بەکاردەهێنێت. ئەو پێکهاتەگەرییە بونیادییەی لە شیعرەکانی بەکر عەلیدا دەبینرێت، ڕەنگدانەوەی تەواوی جیهانبینیی ئەو چینە کۆمەڵایەتییەیە، کە نووسەرەکەی خۆی تێدا ژیاوە و بە قووڵی ئازارەکانی چەشتووە، هەر بۆیە دەقەکانی ببوونە ئاوێنەی ڕاستەقینەی ململانێکانی ئەو سەردەمە.
لای بەکر، شیعر لە چوارچێوەی ئیستێتیکای ڕووتەوە دەگۆڕێت بۆ یەکگرتنی تیۆری و کردار. ئەو شیعرەکانی دەکاتە ئامرازێکی شۆڕشگێڕانە بۆ بەرگریکردن لە کرێکاران و هەژارانی گەڕەکی (حامیە). هاوکات لە ڕوانگەی مارکسیستییەوە، بەکر درک بە دروستبوونی چینی بۆرجوازیی نوێ دەکات و بە زمانێکی توند ڕووبەڕوویاندەبێتەوە. بۆ نموونە کاتێک دەڵێت:

“بە چیتان ئەوێ بمکەن، بەس..
ڕازی نابم گوڵان بکرێن بە پێڵاوی هیچ گەورەیەک”

لە ڕووی نیشانەناسییەوە چەمکی (گوڵ) دەبێتە مێتافۆڕ/ خوازەیەک بۆ مرۆڤە سادە و چەوساوەکان، لە بەرانبەردا (پێڵاو) و (گەورە) ئاماژەن بۆ دەسەڵات و سەرمایەداری. لێرەدا ئەرکی شیعر لە پەسنکردنی جوانییەوە دەگوازرێتەوە بۆ پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ و بەشداریی کارا لە خەباتی چینایەتیدا، ئەمەش ئەوپەڕی بەرپرسیارێتیی ئەدەبییە لە بەرانبەر کۆمەڵگەدا. لەپاڵ ئەم توڕەییە کۆمەڵایەتییەدا، یەکێک لە توخمە بنەڕەتییەکانی ناو شیعرەکانی بەکر عەلی، چەمکی نامۆبوونە، کە دوو ڕەهەندی ئابووری و بوونگەرایی لەخۆگرتووە. بەهۆی هەژاری و ڕەتکردنەوەی لەلایەن سیستەمی باڵادەستەوە، شاعیر هەست بە تەنیاییەکی قووڵ دەکات، ئەم تەنیاییەش وا دەکات ڕۆمانسییەتێکی پڕ لە ئازار لە دەقەکانیدا بخوڵقێت. لە دەقەکانی “ئەو شەوانەی لە پرچەکانت ڕەشترن”، دەبینرێت عەشق چۆن لەگەڵ هەژاریدا ئاوێتە دەبێت و وێنەیەکی تراژیدی دروستدەکات. ڕاکردن بۆ ناو جیهانی عەشق لای ئەم شاعیرە، هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی پەناگەیەک لەنێو دڕندەیی شار و جیهانێکی ماددیدا، کە جێگەی پاکی و دڵسۆزیی ئەوی تێدا نابێتەوە، بۆیە دەقە ڕۆمانسییەکانیشی بە جۆرێک لە جۆرەکان هەڵگری ڕەهەندێکی شۆڕشگێڕانە و یاخیبوونن لەو واقیعەی مرۆڤی تێدا بچووک دەکرێتەوە.
هەروەها لە ڕووی سۆسیۆلۆژیای ڕۆشنبیری و هەڵوێستی نووسەرەوە، کاتێک زۆرێک لە شاعیرانی سەردەمەکەی کەوتبوونە نووسینی شیعری حەماسی و بۆنە حزبییەکان، بەکر عەلی بڕیاری ئۆپۆزیسیۆنبوونی ئەدەبی دەدات و ڕەتیدەکاتەوە قەڵەمەکەی بکاتە پاسپۆرتێک بۆ نزیکبوونەوە لە دەزگاکانی دەسەڵات و سواڵکردنی چەپڵە. ئەم باوەڕەی، متمانە و بەهایەکی ئەخلاقیی باڵا بە دەقەکانی دەبەخشێت. هاوکات لە ڕووی زمان و سیمیۆتیکی وێنەی شیعرییەوە، فەرهەنگی وشەسازیی بەکر، فەرهەنگێکی واقعی، شەقامی وبێگرێیە.
ئەو وشەکانی وەک (شەقام، کاسکێت، پاییز، کرێکار، نان، مەرگ،…) دەهێنێتە ناو فەزای شیعرییەوە و لوتکەی دەلالەتی نیشانەناسی تێدا دەخوڵقێنێت. کۆکردنەوەی شیعرەکانی پاش مەرگی لەژێر ناوی “کاسکێتەکەم بسپێرن بە پاییز”، بەرجەستەکردنی (کاسکێت)ە وەک کنایەیەک بۆ چینی ڕەنجدەر و (پاییز)یش وەک هێمایەک بۆ مەرگ و هەڵوەرینی خەونەکان، کە وا دەکات زمانە سادەکەی ببێتە زمانێکی فرەڕەهەند و پڕ لە تەقینەوەی مانایی. دواجار، ئەوەی خاڵی جیاکەرەوە و مۆرکی ئەبەدیی بەکر عەلییە لە مێژووی ئەدەبی نوێی کوردیدا، یەکگرتنەوەی مەرگی فیزیکی شاعیرە لەتەک دەقەکانیدا.
شەهیدبوونی لە ١ی ئەیلوولی ١٩٩٤ بە دەستڕێژی گوللـە، لە کاتی پێشەنگایەتیکردنی خۆپیشاندانێکی مەدەنی و هێمنانەدا بۆ بەرگریکردن لە خەڵکی هەژاری گەڕەکی حامیە، وای کرد مەرگەکەی ببێتە کۆتا دەقی ئیستێتیکی و سەلمێنەری ڕاستگۆیی وشەکانی. ئەگەر لە ڕەخنەی ئەدەبیی مۆدێرندا “مەرگی نووسەر” وەک میتۆدێک مەرج بێت بۆ لەدایکبوون و سەربەخۆبوونی دەق، ئەوا لای بەکر عەلی، مەرگە تراژیدییەکەی و خوێنەکەی بوونە هۆی ژیانەوەی ئەبەدیی شیعرەکانی. بەمەش دەسەلمێنرێت، شیعری بەکر عەلی تەنیا بەرهەمێکی ئیستێتیکیی دابڕاو نییە لە کۆمەڵگە، بەڵکوو دۆکیۆمێنتێکی سۆسیۆلۆژی، مێژوویی و دەروونیی قۆناغێکی تاریکە. ئەو توانی لە ڕێگەی تێکەڵکردنی ئەخلاقی شۆڕشگێڕانە و فۆڕمی شیعرییەوە، مۆدێلێکی نموونەیی لە شاعیری ئۆرگانی و یاخی پێشکەشبکات، کە وەک سنبوولی بەرەنگاری، دەنگی چەوساوەکان و یەکەمین قوربانیی ئازادییی ڕادەربڕین لە مێژووی نوێی کوردیدا بۆ هەمیشە بە زیندوویی بمێنێتەوە.

ئارام ئیسماعیل کەریم

سەرچاوە پشتپێبەستراوەکان:

  • عەلی، بەکر، ٢٠١٥، کاسکێتەکەم بسپێرن بە پاییز، کۆکردنەوە و ئامادەکردنی: فەرەیدون عارف، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی.
    ـ ئەحمەد ئەسوەد، نەوزاد، ٢٠٢٤، نامۆبوون، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ژمارە ٩٣١٠.
  • چەمکی نامۆبوون: پشت بەستن بە تێڕوانینە مارکسیستی و بوونگەراییەکان سەبارەت بە دابڕانی مرۆڤ لە کۆمەڵگە و سیستەمی سەرمایەداری، کە وەک کەرەستەیەک بۆ شیکردنەوەی تەنیایی و تراژیدیای ناو عەشق و ژیانی شاعیر بەکارهێنراوە.
  • ئەرشیفی ڕووداوەکانی شاری سلێمانی (١ی ئەیلوولی ١٩٩٤): بەڵگەنامە و گێڕانەوە ڕۆژنامەوانییەکانی پەیوەست بە خۆپیشاندانەکەی گەڕەکی (حامیە) و چۆنیەتی شەهیدبوونی بەکر عەلی.



شی جینپینگ لە لوتكەی بیشكێك: كاتی ئەوەیە بەرپرسیارێتییە مێژووییەكەی خۆمان لەئەستۆ بگرین.. و/ هەڵۆ حەسەن

ڕۆژی سێشەممە، سەرۆك شی جینپینگ داوای لە ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای،كرد گەشەپێدان و ئاسایش بخاتە سەرووی كارەكانییەوە بۆ چوونە ناو داهاتوویەكی خۆشگوزەرانیی هاوبەش و ڕەخساندنی ژینگەیەك بۆ ئاسایشی گشتگیر،شی ئەم وتانەی لە میانی پێشكەشكردنی وتارێكدا لە ٢٦ەمین كۆبوونەوەی ئەنجومەنی سەرۆكی دەوڵەتانی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای لە بیشكێكی پایتەختی قیرغیزستان ڕاگەیاند. ناوبراو جەختی لەسەر پێویستیی پابەندبوونی ڕێكخراوەكە كردەوە بە دیالۆگ و ڕاوێژكاری بۆ بەڕێوەبردنێكی دادپەروەرانەتر و ڕێكخراوتر،لە وتارەكەیدا، شی ستایشی گەشتی سەرنجڕاكێشی ئەم ڕێكخراوە هەرێمییەی كرد لە ماوەی ٢٥ ساڵی ڕابردوودا و گوتی، ڕێكخراوەكە گەشەی كردووە بۆ جۆرێكی نوێ لە گرووپی هاوكاریی هەرێمی بە گەورەترین ڕووبەری زەوی و ژمارەی دانیشتووان و توانایەكی گەشەپێدانی زەبەلاحەوە،ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای لە ساڵی ٢٠٠١ لەلایەن چین، ڕووسیا، كازاخستان، قیرغیزستان، تاجیكستان و ئۆزبەكستانەوە دامەزراوە، و ئێستا لە ١٠ وڵاتی ئەندام، دوو وڵاتی چاودێر و ١٥ هاوبەشی دیالۆگ پێكهاتووە،شی وت:بەنرخترین سەرمایەی مەعنەویی ئەم گرووپە هەرێمییە ئەوەیە كە پێشەنگ بووە و لەو كاتەوە بە بەردەوامی پەیڕەوی لە “ڕۆحی شەنگهای” كردووە، كە خاوەنی تایبەتمەندییەكانی بڕوابوونی یەكتر، دەستكەوتی هاوبەش، یەكسانی، ڕاوێژكاری، ڕێزگرتن لە هەمەجۆریی شارستانیەتەكان و هەوڵدان بۆ گەشەپێدانی هاوبەشە،ئەوەشی زیات كرد، گرنگترین ئەزموونی هاوكاریی ڕێكخراوەكە ئەوەیە كە ڕێگەیەكی ڕاستی بۆ پێكەوەژیان دۆزیوەتەوە، كە بریتییە لە بێلایەنی، ڕووبەڕوونەبوونەوە و ئامانج نەگرتنی هیچ لایەنێكی سێیەم، كە ئەمەش ڕێگەی بە وڵاتانی هەرێمەكە داوە بەیەكەوە ماڵێكی هاوبەش بنیاد بنێن،لە كاتێكدا جیهان بەدەست گۆڕانكارییە خێراكانەوە دەناڵێنێت كە لە سەدەیەكدا نەبینراون، لەگەڵ توندبوونەوەی ململانێی نێوان دیالۆگ و ڕووبەڕووبوونەوە، بەدەستهێنانی قازانجی هاوبەش و فرەلایەنی و تاكلایەنی، شی داوای لە ڕێكخراوەكە كرد هەنگاو بنێت بۆ لەئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتییە مێژووییەكەی و بە شێوەیەكی چالاكانە ئاراستەی داهاتوو دیاری بكات،دەستنیشانیشی كرد كە ڕێكخراوەكە داكۆكی لە بە جیهانیبوونی ئابووریی سوودبەخش و گشتگیر بكات، هاوكارییەكان لە بواری نەریتی وەكو بازرگانی، وەبەرهێنان، پەیوەندییە دوولایەنەكان، وزە و سەرچاوەكان بەهێزتر بكات، و هاوكاری لە بوارە نوێیەكاندا بەرفراوانتر بكات وەكو ژیریی دەستكرد، ئابووریی دیجیتاڵی، پیشەسازیی سەوز و كانزاگەریی سەوز بە مەبەستی قووڵكردنەوە و بەرزكردنەوەی ئاستی هاوكاریی هەرێمی،وتیشی، چین ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای وەك بوارێكی لەپێشینە دەبینێت بۆ بەرەوپێشبردنی هاوكاریی كوالیتی بەرز لە دەستپێشخەریی پشتێن و ڕێگا و جێبەجێكردنی دەستپێشخەریی گەشەپێدانی جیهانی،بەپێی ئامارەكانی وەزارەتی بازرگانی، لە ساڵی ٢٠٢٥دا ئاڵوگۆڕی بازرگانیی چین لەگەڵ ئەندامانی دیكەی ڕێكخراوەكە گەیشتووەتە ٥٢٣.٥ ملیار دۆلار، كە ٨٪ی كۆی بازرگانیی دەرەكیی وڵاتەكەی پێكهێناوە، لە كاتێكدا لە ساڵی ٢٠٠١دا تەنها ١٢.١ ملیار دۆلار بووە،شی داوای لە وڵاتانی ڕێكخراوەكە كرد ڕێكاری هەماهەنگ بگرنە بەر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە ئاسایشییە نەریتی و هەروەها نانەریتییەكان، و داوای هەوڵدانی كرد بۆ ڕێگریكردن لە دەستوەردانی هێزە دەرەكییەكان لە كاروباری ناوخۆییان و مەترسی دروستكردن لەسەر ئاسایشی سیاسییان و تێكدانی سەقامگیریی هەرێمەكە،ئەوەشی زیاد كرد، چین ئامادەیە لەگەڵ هەموو لایەنەكاندا كار بكات بۆ جێبەجێكردنی چەمكێكی ئاسایشی هاوبەش، گشتگیر، هاوكارانە و بەردەوام، و كردنی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای بە سەكۆیەكی گرنگ بۆ جێبەجێكردنی دەستپێشخەریی ئاسایشی جیهانی،هەروەها شی جەختی لەسەر پێویستیی وڵاتانی ئەندام كردەوە بۆ پەیڕەوكردنی ڕوانگەیەك كە سەرنجی لەسەر خەڵك بێت و بنەمای دۆستایەتییەكی هەتاهەتایی دابمەزرێنن. ئاماژەی بەوەش دا چین ئامادەیە لەگەڵ هەموو لایەنەكان كار بكات بۆ جێبەجێكردنی دەستپێشخەریی شارستانیەتی جیهانی،لوتكەكە بە سەرۆكایەتیی سادیر جەبارۆڤ، سەرۆكی قیرغیزستان بەڕێوەچوو، كە وڵاتەكەی خاوەنی سەرۆكایەتیی خولیی ڕێكخراوەكەیە،سەركردەكانی وڵاتانی ئەندامی ڕێكخراوەكە بە تەواوی دەستكەوتەكانی گەشەپێدانی ڕێكخراوەكەیان لە ٢٥ ساڵی ڕابردوودا پەسەند كرد، و دانیان بەوەدا نا كە ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای زامنی گرنگ بۆ ئاسایش و خۆشگوزەرانیی هەرێمەكە دابین دەكات و بووەتە یەكێك لە بەردی بناغەكانی سەقامگیریی جیهانی و گەشەپێدانی ئابووری،ئەوان ستایشی بەشدارییە گرنگەكانی چینیان كرد وەك وڵاتێكی دامەزرێنەر لە بەرەوپێشبردنی گەشەی ڕێكخراوەكەدا و ڕێككەوتن لەسەر جێبەجێكردنی چالاكانەی نەخشەڕێگای ستراتیژیی لوتكەی تیانجینی ڕێكخراوەكە ،ئاماژەیان بەوەش كرد، لە بەرامبەر بارودۆخە ئاڵۆزە نێودەوڵەتییەكاندا، وڵاتانی ئەندام دەبێت بەیەكەوە كار بكەن بۆ بەرزكردنەوەی كاریگەریی ڕێكخراوەكە، پێشخستنی دروستكردنی سیستەمێكی بەڕێوەبردنی جیهانیی دادپەروەرانەتر و لۆجیكیتر، و گێڕانی ڕۆڵێكی گەورەتر لە پاراستنی ئاشتی، سەقامگیری و خۆشگوزەرانیی هەرێمەكە و جیهان،سەركردەكانی وڵاتانی ئەندام، بەڵگەنامەی “ڕاگەیەندراوی بیشكێك”یان بەبۆنەی ٢٥ەمین ساڵیادی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای ئیمزا و بڵاوكردەوە، و پەسەندیان كرد بۆ: پرۆتۆكۆلی هەمواركردن و تەواوكردنی پەیماننامەی ڕێكخراوەكە، پەیڕەوی ناوخۆی مەڵبەندی گشتگیری ڕێكخراوەكە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تەحەدیات و هەڕەشە ئاسایشییەكان، و پەیڕەوی مەڵبەندی دژە ماددە هۆشبەرەكان. هەروەها ٢٨ بەڵگەنامەی دەرئەنجامیان وەرگرت كە بوارەكانی ئاسایش، ئابووری، پەیوەندییە جەماوەرییەكان، هاوكاریی بەرهەمداری كولتووری و گەشەپێدانی ڕێكخراوەیی دەگرێتەوە،لە لوتكەكەدا بڕیار درا كە پاكستان سەرۆكایەتیی خولیی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای بۆ ساڵانی ٢٠٢٦-٢٠٢٧ بگرێتە دەست.

و/ هەڵۆ حەسەن
سەرچاوە:
Xi: Development, security key to SCO
https://www.chinadaily.com.cn/a/202609/02/WS6a96fe58e4b06d4aa055bc58.html




خوێندنەوەیەکی جیاوازتر بۆ ڕەوشی کورد.. سامانی وەستا بەکر

ئەوەی لە ناوچەکەیا ڕووئەیا بەوجۆرە نییە کە لەلایەن زۆرێکەوە شیکاری بۆئەکرێ، هەندێک ئەیبەستێتەوە بە هۆکاری نێودەوڵەتی و هەندێکیش بە هۆکاری هەرێمی و بەشێکیش بە هۆکاری ناوخۆی، بەڵام هتچ کەسێ ئەمە ناکا بەخەتای خۆی! هەڵبەتە مەبەستم لە هاوڵانیشتمانییەکی سادە نییە، بەڵکو ئەوەی مەبەستمە لێرەیا دەسەڵاتدار و حیزب و سەرۆکە زۆرەکانە.

ناکرێ کاتێ شیکاری بۆ بابەتێک ئەکرێ، تەنها ئەو لایەنانە ببینرێ و شیکارییان لەسەر بکرێ کە کەس و لایەنەکانیتر وەک نەزان و تاوانبار و هۆکاڕی شکست باسکرێ چونکە کەیفی پێیاننایە، هەڵەی حیزب و کەسانێک کە هۆگریانە و ئولفەتی پێوەگرتوون بە سیاسی دانا و پسپۆڕی جیۆسیاسی بیانناسێنێ.

ئەگەر ڕاستەوخۆ بچینە ناو بابەتەکەوە، ئەوەی لە ڕۆژئاوا ڕووییا نسکۆ یان ئاشبەتاڵێکی تر بوو هاوشێوەی ئەو نسکۆیانەی کە لە ١٩٧٥ و ٢٠١٧ وە ناوبەناو کورد ئەزموونیان ئەکا بەڵام،،،

جیاوازی ئەم نسکۆیە بە بەراورد بە هەموو ئەوانەی پێش خۆی ئەکرێ بوترێ، باشترینی ناو خراپەکان بوو کە شکۆی تاکی کوردی بەجارێ نەهاڕی ، لەگەڵ خۆیا ئومێدێکی هاوپێچی شکستەکە کردووە، کە تاکی ئاواتەخوازی بەدیهاتنێتی، کە ئەویش ئەو بەڵێن و ڕێکەوتنانەیە کە گوایە لە دەستوری داهاتووی سوریایا جێگیرەکرێ، کە باشترین دەستەواژە و دەربڕێنێک بۆ ئەوە ئومێدە تەنزە باوەکەیە کە ئەڵێ” ک،ە،ر،ە مەمرە بەهاڕە”

مادەی ١٤٠، بودجەو مووچەی هەرێمی کوردستان، ڕێژە و ژمارەی کورد لە سوپای ئێراقا، پشکی کورد لە جبەخانەی سوپا…هتد لە دەستوری ئێراقا دانی پیانراوەو کاریشی پێناکرێ، چ جای بەڵێن و ڕێکەوتنێک لەگەڵ یەکێک لە ئەمیری ترسناکترین ڕێکخراوی تیرۆرستی دوێنێ و سەرۆکی وڵاتێک کە شۆڤێنی ئەرەبی ناسنامەکەیەتی و لەسەردەمێکیشا کە کورد گڵۆڵەی ڕوو لەلێژییە، ئیتر ئەبێ گەرەنتی چیبێ کە بەندەکانی ڕێکەوتنەکەی نێوان جەنراڵ مەزڵوم و ئەبو محەمەد جۆلانی دوێنێ و ئەحمەد شەرعی ئەمڕۆیا لە دەستوری داهاتووی سوریایا جێبگرێ! ئایا زۆرینەی ئەرەبی سوریا دەنگ بەدەستورێ ئەیەن کە مافی کورد لە نەبوونەوە هاوتای مافی ئەعرابەکان بکرێت؟ لە گریمانەی جێگیربوونییشی لە دەستورا ئایا کاری پێئەکرێ یان نا؟

بۆ ئەم پرسە شەقامی کوردی بووە بە دوو بەشەوە، بەشێک شیعر و شانامە بۆ جەنراڵ مەزڵوم عەبدی ئەهۆننەوە, بەشێکیش بەپاساوی جیاواز هێرشی ئەکەنە سەر، کە لە ڕاستیا هەردوو بەرەکە هەڵەن.

جەنراڵ مەزڵوم نە دەستکەوتێکی هێندە مەزنی بەدەستهێناوە کە لایەنی کەم بۆ ١٠٠ ساڵی داهاتوو کورد لە ڕۆژئاوای وڵات بە ژیانێکی شایستە وەک هاوڵاتی پلەیەک بەهرەمەندبێ لە مافەکانی، وە نە هاوشێوەی نسکۆی ساڵی ١٩٧٥ و ١٦ ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠١٧ ئاشبەتاڵێکی ئابڕوتکێنی بەسەر کورد هێناوە کە خاکی کوردستان بخرێتەوە ژێر پۆستاڵ و ڕکێفی ئەرەبە شۆڤینستەکان و شەڕڤانان بەسەر شۆڕی بگەڕێنەوە ناو ماڵی خۆیان.

هەڵەی جەنراڵ مەزڵوم عەبدی هەمان هەڵەی مام جەلال بوو کە نەیەتوانی خۆی لە هەژموون و کاریزمای خوالێخۆش بوو مەلا مستەفا پاکاتە، وە هەمان هەڵەی کاک نەوشیروان بوو کە نەیەتوانی لەژێر هەژموون و کاریزمای مام جەلالا بێتە دەرێ.
جەنڕال مەزڵوم زۆر خراپتر کەوتۆتە ژێر هەژموون و کاریزمای بەڕێز ئەبدوڵا ئۆجەلانەوە، کە ئەکرێ بە ئەندازیاری هەڵوەشانەوەی هەسەدە ناوزەندکرێ، بگرە جەنراڵ مەزڵوم لە کۆشکی کۆماری سوریا تەنها پەیامەکەی بەبریکاری ڕاگەیاند.

هەڵبەتە نابێ هیچ کەسێ کوێرانە و بێ ویزژدانانە ڕاستەوخۆ هێرش بکاتە سەر بەڕێز ئۆجەلان، بەڵکو ئەبێ لەبری ئەوە تێگەشتنی بۆ ئەوە هەبێ کە ڕێکەوتی ١٥ی شوباتی ساڵی ١٩٩٩ لە پلانێکی هەواڵگری نێودەوڵەتیا لە شاری نایرۆبیی پایتەختی کینیا دەستگیرکرا و لەو کاتەوە تا ئێستا لە زیندانی دوورگەی ئیمڕاڵی لە تورکیا گۆشەگیرکراوە.

“باشترین کورد ئەو کوردەیە کە مردووە” ئەمە بۆچوونی باو و جێگیرە لە هزری تاکی تورکا بەرامبەر بە کورد، جا کە ئەمە بۆچوونی تورکبێ لەسەر کورد ئیتر کاتێ یەکێک لە گەورەترین ڕێبەری پارتێکی کوردی نەیاری دژی تورکیا بە زەلیلی زیندانیبێ لەلایان، ئەبێ بەرهەمی کارکردنی ٢٧ ساڵی دەسگاکانی هەواڵگری و دەرونناس و سایکۆ پسپۆڕ و هەموو پسپۆڕییەکانتر بۆ کارکردن لەسەر شتنەوەی ئایدۆلۆجیایەکی دیارکراو لە هزری زیندانییەکی دابڕاو لە هەموو زانیارییەک کە تینوویەتی بیری ئۆجەلان بشکێنێ و جێگیرکردنی ئایدیایەک کە لەبەرژەوەندی داگیرکەر ئەبێ چیبێ؟

وەڵامەکەی ڕوون و ئاشکیرایە، بێ هیچ گومانێ شکست و ئاشبەتاڵ و خۆڕادەستکردن و چەکدانان و ناوزەندکردنی بە پرۆسەی ئاشتی، بەرهەمی ئەو کارە زۆرو چڕ و مێشک شتنەوەیە ئەبێ. هەر ئەوەشنا بەڵکو ناساندنی خەباتی سەرو ٤٠ ساڵی نەتەوەیەکی ژێردەست و چەوساوە و بۆ سەرەتایترین مافی هاوڵاتی بوون بە تیرۆر و جێگیرکردن و تێپەڕاندنی لە پەرلەمان بە هاوکاری دەنگی کورد و ناساندنی بەکۆی جیهان، وە بانگەشەی ئەوەش بکرێ کە داڕێژەرەکەشی ڕێبەری یەکێک لە کاریگەرترین پارتە کوردییەکانبێ، ئیتر هیچ شڕۆڤەیەکی دژ هەڵناگرێ.

تورکیا کە بە ئمتیاز چەمکی دەوڵەت-نەتەوە جێبەجێئەکا و لەمادەی سێی دەستوری تورکیایا هاتووە، تورکیا وڵاتێکە بۆ تورکەکان و هەرکەسێ لەسەر ئەوخاکە بژی تورکە، بەڵام وایان کردووە کە بەڕێز ئۆجەلان چەمکی دەوڵەت-نەتەوە ڕەفزکاتەوە و بگرە لە داوای دەڵەتی سەربەخۆوە بۆ کوردستانی گەورە هێناویانەتە سەر “کۆنفیداڵیزمی دیموکراتیک” کە ئەم چەمکە بەکردەوە تەنانەت لە دیموکراتیترین دەلەتانی دنیایا کاری پێناکرێ، چ جای لە وڵاتێکی وەک تورکیایا کە نەک دان بەمافی کوردنانێت بگرە نەمانی کورد بە فاکتەری مانەوەی خۆیانەوە ئەبەستنەوە.

هەرئەوەشنا لە بەدبەختی کورد و ١٠٠ ساڵ دوای پەیماننامەکانی لۆزان و سیڤەر و داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەکە بەپێی بەرژەوەندیی باڵادەستەکان، لەم کاتەیا سەرۆکی گەورەترین و ئابوری و بەهێزترین هەژموونی سەربازی جیهان کە وڵاتی ئەمریکایە، کەسێکە کە تاکە هۆکار بۆ پشتگیری کردنی سیاسی و سەربازی لەلای دەستکەوتی ئابوریە، هەم بۆ وڵاتەکەی و هەم بۆ خۆشی، هەرئەوەشنا چەرخی چەپگەری کورد واسوڕاوە کە نوێنەری سەرۆکیش بازرگانێکی چاوچنۆک و بەرژەوەندیخوازێکی بێ ڕەوشتی ناسیاسیە کە پاڵپشتی سیاسەت و بەرژەوەندی خراپترین دیکتاتۆر و سەرکردە جیهانییەکانە و دژی فیدراڵی و مافی چارەنوسی گەلانە، چونکوم لەو ڕێیەوە چەورترین گرێبەست و دەستکەوتی مادی و کەسی بەدەستەهێنێ، دژایەتییەکی کوێرانەی کوردەکا لەسەر کۆی خاکی کوردستانی گەورە چونکوم جزدانی کورد چاوچنۆکی و گیرفانی ئەو بازرگانە چەپەڵەی بۆ پڕ و تێر ناکرێ.

لە ڕاستیا ئەمانە هەمووی بیانوون بۆ داپۆشینی ناتەبایی و یەکنەبوون و دژایەتی ناوخۆی ناو ماڵی کورد، زلهێزو بڕیاربەدەستەکان گەشتوونەتە ئەو باوەڕەی کە کورد توانای بەڕێوەبردنی دەوڵەت یان سەربەخۆیی نییە. ئەزموونی دێگەڵە و ٣٥ ساڵ حوکمرانی باشوری کوردستان و یەکنەخستنەوەی هیزی پێشمەرگە باشترین نمونە و هۆکارێکە کە هاوپەیمانی نێودەڵەتی گەیانە ئەو باوەڕەی لە ئەگەری دروستکردنی ستاتۆیەکی سەربەخۆ لە ڕۆژئاوای وڵات، هەمان سیناریۆی نێوان پارتی و یەکێتی بە ئەگەری زۆرەوە لە نێوان هەسەدە و ئەنەکەسەیا دووبارە ئەبێتەوە هەربۆیە چۆلەکەیەکی ناودەستیان لە هەزارانی سەر دار بەلاوە پەسەندتر بوو.

سامانی وەستا بەکر
٣١-٨-٢٠٢٦ سوید-ستۆکهۆڵم




ڕۆژاڤا، دۆخەکە نە باشە، نە هێندەش خراپە، دیدێکی بان-حیزبی و بان-ئایدیۆلۆجی.. شێرکۆ کرمانج

لە دوای ئەوەی کە مەزڵووم عەبدی وتارەکەی لە دیمەشق پێشکەش کرد و هەڵوەشاندنەوە هێزەکانی سووریای دیموکراتی (هەسەدە)ی ڕاگەیاند، جارێکی دیکە پرسی ڕۆژاڤای کوردستان بووەوە بە ڕۆژەڤ و مقۆمقۆیەکی زۆری لەنێو کوردستانیان دروست کرد. قسەکەران و شرۆڤەکاران بەسەر سێ بەرەدا، نەک دوو بەرە وەک زۆربەی خەڵک ئاماژەی پێ دەکەن، دابەش بوون. بەرەیەکیان ڕەخنەکانیان هێندە توند بوو کە دۆخەکەیان وەک هەرەس و شکست لە قەڵەم دەدا. بەرەی دووەم گۆڕانکارییەکان وەک دەستپێکی قۆناغێکی نوێ بۆ ڕۆژاڤا دەبین. بەرەی سێیەم، نە وەک شکست و نە وەک سەرکەوتن گۆڕنکارییەکان نابین، بەڵکوو وەک پاشەکشە لە هەندێک بوار و سەرکەوتن لە هەندێک کایەدا دەیانبینن، بە واتەیەکی دیکە دۆخەکە نە ئەو شکست ‌و تراجیدیایە کە هەندێک وێنای دەکەن، نە ئەو دەستکەوت سەرکەوتنەشە کە هەندێک بە بەژن و باڵایدا هەڵدەڵێن چونکە بەگشتی هەم شکست هەم سەرکەوتن ڕێژەیین، واتە دەبێت بەراورد بکرێن بە پێودانگی دیکەی مێژوویی. ئێمە لێرە مەبەستمان ئەو تەپڵ و دەهۆڵە ئایدیۆلۆجیاییانە نییە کە هەردوو بەرەی پڕۆ-پەکەکە و دژە-پەکەکە لێی دەدەن چونکە دیدە ئایدیۆلۆجییەکان کوێرانە و پێشوەختەن و بنەمایان لەسەر فاکت و لۆجیک دانەناوە، بەڵکوو دژ-بوون و پڕۆ-پوون ئاراستەیان دەکەن.
دید و تێگەیشتن و شرۆڤەکانی ئەم بابەتە خۆی زیاتر لە بەرەی سێیەمدا دەبینێتەوە و هەوڵیش دەدات بە بنەما لەسەر ئەو هەواڵ و گوتار و پێشهاتانەی کە لەم چەند ڕۆژەدا لە ڕۆژاڤا‌ـوە دەگەن، دەستکەوت و پاشەکشەکان دەستنیشان بکات تاوەکوو وێنە گەورەکە باشتر دەرکەوێت.
سەرەتا با دۆخەکە وەک ئەوەی کە نوێنەرانی خۆسەری لە ڕۆژاڤا نیشانی دەدەن ببینین ئینجا بێیەنە سەر سەرکەوتن و پاشەکشەکان، ئینجا شرۆڤە و ڕەخنە و پێشنیازەکان. فەتحوڵا حوسەینی، نوێنەری خۆسەری لە باشووری کوردستان لە گفتوگۆیەکی لە درەو میدیا هەندێک وردەکاری خستە ڕوو کە دەکرێت لەم خاڵانەدا کۆیان بکەینەوە:

یەکەم، هێزەکانی هەسەدە بە تەواوی هەڵناوەشێنەوە وەک ئەوەی میدیای عەرەبی بانگەشەی بۆ دەکات بەڵکوو دەبن بە چوار لیوای نیمچە سەربەخۆ و پێکهاتوو و کۆنتڕۆڵکراو لەلایەن کوردەوە، لانی کەم جارێ بەم شێوازە ڕێک دەخرێن (لیوای قامیشلۆ، لیوای کۆبانێ، لیوای حەسەکە، لیوای دێریک). واتە جۆرێک لە سەربەخۆیی خۆیان دەمێنێت و ئەرکی پاراستنی ناوچە کوردستانییەکان لە ئەستۆ دەگرن. پێدەچێت سەرکردایەتی ڕۆژاڤا نەیانەوێت ئەو پرسە زۆر گەورە بکەن لە ترسی تورکەکان و جادەی سووری.

دووەم، ئاسایش، کە کاروباری ئەمنی ناوچە کوردستانییەکان بەڕێوە دەبن لە پاڵ ئەمنی سووری بوونیان هەر ماوە، بەڵام ئاسایش باڵا دەستە و ئەمنە سوورییەکان بوونێکی ڕەمزییان هەیە، بەتایبەتی لە قامشلۆ و حەسەکە و دێریک و کۆبانێ، واتە لانی کەم لە ناوچە کوردستانییەکان بە گوندەکانیشەوە.

سێیەم، ئیدارەی خۆسەری وەک خۆی ماوە و بڕیارە هەر وەک خۆشی بمێنێتەوە بەڵام ببن بە بەشێک لە وەزارەتە سوورییەکان وەک هەر بوونێک لە دەوڵەتێکی ناوەندی. واتە فەرمانبەرە کورد و ناکوردەکان کە لە ئیدارەی خۆسەری دامەزرابوون لە شوێنی خۆیان کارەکانی هاووڵاتییان ڕایی دەکەن.

چوارەم، تا ئێستا هەر حەوت نوێنەرایەتیی خۆسەری لە دەرەوەی وڵات وەک خۆیان ماون و کارەکانی خۆیان درێژە پێدەدەن، ئەمە تا کەی وا دەمێنێتەوە دیار نییە، بەڵام بەدڵنیاییەوە دەبێتە مایەی کێشمەكێش لە دواڕۆژ.

پێنجەم، بڕیارە لیوایەک بۆ عەفرین، هاوشێوەی قامشلۆ و حەسەکە و کۆبانێ و دێریک، دروست بکرێت، ئەمە نەکراوە چونکە چەتەکانی سەر بە تورکیا هێشتان لە عەفرین زاڵن، بەڵام پێ دەچێت سوورییەکان بە سەرەزارەکیش بێت ڕەزامەندییان لەسەر دابێت. هەر چۆنێک بێت، بکرێ زۆر باشە، نەشکرێت ئێجگار خراپە، نەک هەر بۆ عەفرین، بەڵکوو نیشانەی ئەوە دەبێت کە ڕازییبوونی سوورییەکان بۆ بوونی لیوا کوردییەکان لە ناوچەکانی دیکەش کاتییە و دۆخی دیفاکتۆ سەپاندوویەتی نەک ڕەزامەندییەکی دووقۆڵیی.

شەشەم، خەریکە ناوچە، کوردییەکان وەک هەرێم ناودەبرێن، ئەمە و تەواوی ئەو دۆخەی کە لە خاڵەکانی سەرەوە ئاماژەیان پێکرا، نیشانەی سەپاندنێکی ناڕاستەوخۆی فیدرالییە بۆ ناوچە کوردستانییەکان لە سووریا.

حەوتەم، ڕێگەدان بە خوێندن بە زمانی کوردی. ئەم هەنگاوە نوێ نییە چونکە خوێندن بەشێوەیەکی یاسایی، بەڵام نەک دەستووریی، لەو مەرسومە کۆمارییەی کە سەرۆکی سووریا دەری کردبوو وەک زمانی نیشتمانیی، نەک زمانی فەرمی، دانی پێدا نراوە. ئەمەش یەکەمجارە کە دان بە زمانی کوردی دەنرێت لە سووریا. وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵاش فەرمانێکی دەرکردووە بۆ جێبەجێ کردنی ئەم یاسایە، بەڵام هێشتان چوارچێوەکانی بە تەواوی ڕوون نییە. ئەوەی جێگەی نیگەرانی منە ئەوەیە کە ئەم یاسایە خوێندن لە ئاستی زانکۆدا نەگرێتەوە چونکە ئەگەر خوێندن لە ئاستی زانکۆکانی ڕۆژاڤا، وەک زانکۆی کۆبانی، کوردی نەبێت ئەوە کاریگەریی لەسەر خوێندنی کوردی لە ئاستەکانی دیکەش دەبێت و وردە وردە زمانی کوردی گرنگی و پێگەی خۆی لە دەست دەدات.

هەشتەم، یەپەژە وەک کوتلەیەک، بەشێکیان نەک هەموویان، نزیکەی ١٥٠٠ کەسیان، دەخرێنە سەر وەزارەتی ناوخۆ نەک وەزارەتی بەرگریی. ئەمە جۆرێکە لە ڕازیکردنی هەردوولایەن، چونکە سوورییەکان قەبوڵیان نەدەکرد کە ژن لە سوپادا جێگەیان بکرێتەوە، هاوکات کوردانی ڕۆژاڤا ڕازی نەبوون کە یەپەژە هیچ ڕۆڵێکی نەبێت، بۆیە خراونەتە سەر وەزارەتی بەرگریی.

ئەمانەی سەرەوە ڕەوشی ڕۆژاڤایە لەم ساتە وەختەدا کە زیاتر بە بنەما لەسەر قسەکانی فەتحوڵا حوسەینی خراونەتە ڕوو، کە دەکرێت وەک ڕاستییەک وەری بگرین، بەڵام ڕاستییەکی کاتیی، نەک سەپا و کۆنکریتی. هەر چۆنێک بێت من پێم وایە دۆخی ڕۆژاڤا پاشەکشەی کردووە بەس بەتەواوی نەکەوتووە، ئەمن ئەم قسەیەم لە بابەتێکدا لە سەرەتای ئەم ساڵیش کرد و هۆکارەکانی پاشەکشەکەشم زیاتر گێڕایەوە بۆ ئەو پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییە گەورەیەی کە تورکیا و قەتەر سەرکردایەتیان دەکرد، کە وای کرد ڕۆژاڤا بەتایبەتی دوای کشانەوەی ئەمریکییەکان لە هاوکێشەکە، دەرەقەتی گەلەکۆمەکییەکە نەێت. کوردانی ڕۆژاڤا بۆ ڕزگارکردنی گیانی هاونیشتمانییەکان و دوورخستنەوەی جینۆساید بە کەمترینی کە دەیانتوانی وەدەستی بێنن ڕازی بوون.

هاوکات، ئەو دەستکەوتانەی لەسەرەوە خرانە ڕوو پێمان دەڵێن کە دۆخی کورد لەوەی کە لە ٢٠٢٥ تێیدا بوو خراپترە بەڵام زۆر لە دۆخی ٢٠١١ی سەردەمی ئەسەدەکان باشترە. تا ٢٠٢٥ جوگرافیای ژێردەستی کوردانی ڕۆژاڤا دوو هێندی ئەوەی ئێستا لەژێر دەستیان دایە زیاتر بوو، ئەمەش پاشەکشەیەکی زەقە بەڵام ناکرێت ئەوە لەبیر بکەین کە بەشی هەرە زۆری ئەو ناوچانەی لەدەست دران، ناوچەی عەرەبنشین بوون. لە دەستدانیان زۆر شتی بۆ کوردانی ڕۆژاڤا ڕوون کردەوە ئەوە ئەگەر نەڵێین سەلماندی، پێش هەموویان کە “برایەتی گەلان” ئەگەر نەڵێم درۆیەکی گەورە بوو، ئەوە بە سانایی دەتوانین بڵێین کە لە دروشمێکی بێبنەما زیاتر هیچی دیکە نەبوو و نییە. ئەوە مانای ئەوە نییە کە نەتەوەکان و گرووپەکان دوژمنی هەتاهەتایین، بەڵکوو ئەوە مانای ئەوەیە کە نەتەوەی داگیرکەر برایەتی نەتەوەی داگیرکراو قەبووڵ ناکات، بەڵکوو هەمیشە چاوەڕوانی ملکەچییەتی. گۆڕانی ئەم عەقڵییەتە بە دەسەڵاتێکی لەرزۆک و ناسەقامگیر و هەڕەشە لەسەری وەک کورد زەحمەتە. بەهەر حاڵ، ئەوە پرسی سەرەکی ئەم کورتەبابەتە نییە.

بەکورتی، ئەگەر دۆخی کوردانی ڕۆژاڤا بە سەردەمی ئەسەدەکان (باوک و کوڕ) لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووە و تا ٢٠١١ بەراورد بکەین و ئەو قۆناغانەی ئەوکات بکەین بە پێوەر ئەوە ئەوەی ئێستا خەریکە بەدەست بێت ئێجگار گەورەیە، لە ڕاستیدا وەرچەرخانێکی مێژووییە چونکە کوردی لەژێر سفرەوە گەیاندۆتە دانپێنان بە بوون و بە زمان و کولتووری، تا ڕادەیەکیش بە جوگرافیای کوردی، نەک جوگرافیای کوردستانیی. خۆ ئەگەر دۆخەکە بە تاف و هەڕەتی سەردەمی زێڕینی ڕۆژاڤا (٢٠١٧-٢٠٢٤) بەراورد بکەین، ئەوە بەدڵنیاییەوە ڕۆژاڤا لە ڕووی هێزی سەربازییەوە، لە پێگە ناوخۆیی و نێودەوڵەتی و دیپلۆماسییەکەیەوە، لە ڕووبەری خاک و جوگرافیاکەیەوە بەتایبەتی، پاشەکشەی بەرچاوی کردووە.

ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە دۆخەکە دەڵەمەییە، داخۆ ڕۆژاڤا ئەوەی ئێستا بەدەستی هێناوە لێی کەم دەکرێتەوە یان بە تەواوی لە دەستی دەدات، یان دەبن بە بنەما بۆ دەستکەوی زیاتر، ئەوە دەوەستێتە سەر کۆمەڵێک فاکتەر پێش هەموویان وابەستەیە بە ئازادی بڕیاری سیاسی ڕۆژاڤا، بەتایبەتی خۆڕزگارکردنی لە کۆتوبەندە ڕێکخراوەییەکانی پەکەکە و قەندیل لەلایەک و سنوور و ڕێچکە ئایدیۆلۆجییەکانی عەبدوڵا ئۆجەلان. ئەم قسەی من هی ئەمڕۆ نییە و زادەی گۆڕانکارییە نوێکان نین، لە ڕاستیدا، من لە ٢٠١٥ەوە داوا دەکەم کە سێبەری ئۆجەلان و قەندیل بەسەر ڕۆژاڤا کەم بکرێتەوە. ئەوە مانای ئەوە نییە کە ئەوەی لە ڕۆژاڤا بەدەست هات قەندیل و ئۆجەلان هیچ ڕۆڵیان تێدا نەبووە، بەڵام ئەوەی هەستی پێ دەکرێ، ئەگەر لەسەرەتا ئەوان ڕۆڵی ئەرێنیان بوو بێت، ئەوا لەگەڵ گەشەکردن و بەرەوپێشڤەچوونی دۆخەکە و دەستکەوتەکان ئەوا ڕۆڵی ئایدیۆلۆجیا و وابەستەیی بە قەندیل و ئۆپۆچییەتیی کاریگەریی نەرێنیان زیاتر بوو لە ئەرێنی.

لە پاڵ ئەم هۆکارە ناوخۆییانە، گۆڕانکاریی لە هاوکێشە ناوخۆییەکان (وەک: ململانێی هێزە میلیشیاکانی ناو سووریا؛ دەسەڵات و تێکۆشان و ڕازیبوون یان یاخیبوونی عەلەوییەکان و دروزەکان)؛ لە هاوکێشە ئیقلیمییەکان (وەک: ململانێکانی نێوان تورکیا و ئیسرائیل بەتایبەتی لەناو سووریا) لەگەڵ هاوکێشە جیهانییەکان (وەک: شەڕی ئەمریکا و ئێران)، هەموویان بەسەریەکەوە کاریگەرییان لەسەر بەرەوپێشچوون و کۆنکریتبوون یان پاشەکشەکردن و هەڵوەشانەوەی ئەوەی بەدەستهاتووە دەبێت. بە واتایەکی دیکە، ئەگەر ململانێکان لە قازانجی کورد بێت (بۆ نموونە، داوای دروستکردنی هەرێم و بەفیدرالبوونی ناوچەی عەلەوییەکان و دروزەکان بەرزبکرێتەوە؛ یان شەڕی ناوخۆ لە نێوان گرووپە جیاجیاکانی سووریا هەڵبگیرسێت)؛ یان ململانێکانی نێوان تورکیا و ئیسرائیل بگاتە دۆخی بەیەکدانی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ؛ یان ئەوەتا، شەڕی ئەمریکا و ئێران بە ئاراستەیەکدا بڕوات کە جارێکی دیکە ئەمریکا پێویستی بە تواناکانی کوردە بێت. هەر یەکێک لەم ئەگەرانە بە تاک یان بە کۆ لە قازانجی کورد بن تای تەرازوو بەلای کورد دا دەشکێتەوە، پێچەوانەکەشی هەر ڕاستە، بۆیە وەسفکردنی دۆخەکە بە دەڵەمیی لە ڕاستی لە هەموو شتێک نزیکترە.
لەم ئانوساتەدا، ناکرێت ئەوە لەبیر بکەین کە یەکێک لە دەستەکەوتەکانی ئەم گۆڕانکارییانەی ئەم دوایە، بە دیفاکتۆش بێت، ئەوە بووە کە کوردانی ڕۆژاڤا زیاتر بۆ باوەشی کورد و کوردستانیبوون گەڕاونەتەوە هەم لەسەر ئاستی گوتار، هەم کردار. لەسەر ئاستی گوتار ئەمە بە ئاشکرا لە قسە و لێدوانەکانی سەرکردەکانی ڕۆژاڤا دەردەکەوێت. لە ئاستی کرداریش هەم لە شێوازی مامەڵەکردنیان لەگەڵ دیمەشق هەم لەگەڵ هەولێر و سلێمانی ئەمە بەڕوونی بەدی دەکرێت.
لە کۆتاییدا گرنگە دوو قسە لەسەر ئەوەش بکەین کە گرنگە کوردانی ڕۆژاڤا لە ئەزموونی ڕابردوویان چەند دەرسێک فێر بن، بەتایبەتی لەوەی کە قووڵایی ستراتیجی ئەوان لە باشوور و ڕۆژهەڵات و باکووری کوردستانە، واتە لە نیشتمانپەروەریی کوردستانیی، نەک لە ئایدیۆلۆجیا یۆتۆپیاکانی وەک نەتەوەی دیموکراتیک و برایەتی گەلان و کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک و ئەنارشیزم و دژە-دەوڵەتی، کە هیچ شتێک ئەو ڕاستییەی نەسەلماندبێت ئەزموونی چەند مانگی ڕابردووی ڕۆژاڤا ئەو گومانانەی ڕەواندەوە.

شێرکۆ کرمانج




هەندێک هەڵەی فەیلەسووفەکان هەن ڕۆشنبیران نایانەوێت باسی بکەن.. زەکەریا نمر.. و. لە عەرەبیەوە ( یاسین لەتیف )

شێوازێکی باو هەیە لە مامەڵەکردن لەگەڵ مێژووی فەلسەفەدا کە فەیلەسووفەکان دەگۆڕێت بۆ ناوگەلێکی پیرۆز. ئێمە سوکرات، ئەفلاتوون، ئەرستۆ، دیکارت، کانت، هێگڵ، مارکس و نیتشە بە جۆرێک دەخوێنینەوە وەک ئەوەی هەر یەکێکیان لە پێگەیەکی باڵاتری مرۆڤی ئاساییەوە گەیشتبێتە ڕاستی. ڕەنگە لە نێوانیاندا جیاواز بین، بەڵام کەمجار دەیانخەینە بەردەم ئەو پرسیارەی کە خۆیان لەبەردەم کەسانی تریاندا دایاننابوو: ئایا دەکرێت ئەم بیرۆکەیە هەڵە بێت؟ ئەو فەلسەفەیەی توانای ڕەخنەگرتن لە خاوەنەکانی لە دەست بدات، دەگۆڕێت بۆ مێژووی بیروباوەڕ و عەقیدە، نەک وەک مەشقێکی عەقڵانی.فەیلەسووف هەرچەندە بلیمەتیش بێت، هەر بە کوڕی سەردەمی خۆی دەمێنێتەوە. هەڵگری پێشوەختەکانی کاتی خۆی، سنوورەکانی زانیارییەکانی، ترسەکانی کۆمەڵگەکەی وهەندێکجاریش ناکۆکییە کەسییەکانی خۆیەتی. بۆیە خوێندنەوەی فەلسەفە وەک کۆمەڵێک دەقی پیرۆز، گرنگترین شتی تێدا دەکوژێت کە ئەویش “گومان”ـە.بۆ نموونە، ئەفلاتوون شوێنەوارێکی گەورەی لە مێژووی بیری سیاسیدا جێهێشتووە، بەڵام لە کتێبی “کۆمار”دا وێنایەکی سیاسی پێشکەش دەکات کە دەکرێت پرسیارگەلێکی قورس دەربارەی ئازادی و فرەیی (پلورالیزم) دروست بکات. ئەو بیرۆکەیەی کە دەبێت فەیلەسووفەکان فەرمانڕەوایی بکەن چونکە ئەوان باشتر لە خەڵکی ئاسایی “چاکە” دەناسن،دەرگا بە ڕووی پرسیارێکی مەترسیداردا دەکاتەوە: کێ بڕیار دەدات کێ ئەو فەیلەسووفەیە کە شایستەی حوکمڕانییە؟ و کێ چاودێری ئەو کەسە دەکات کە بانگەشەی خاوەندارێتی مەعریفە دەکات؟ کاتێک مەعریفە دەبێتە پاساو بۆ قۆرخکردنی دەسەڵات، فەلسەفە خۆی دەتوانێت ببێتە پەردەیەک بۆ نوخبەگەرایی سیاسی.ئەریستۆش، سەرەڕای بەشدارییە گەورەکانی لە لۆژیک، سیاسەت، ئەخلاق و زانستەکاندا، لە دەرەوەی سنوورەکانی سەردەمی خۆی نەبوو. هەندێک لە تێڕوانینەکانی دەربارەی کۆمەڵگە،کۆیلایەتی و ژن، ڕەنگدانەوەی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی بوون کە مرۆڤی وەک یەکسان لە ماف و توانای بەشداریکردندا نەدەبینی. گەورەیی فیکریی ئەریستۆ بەو مانایە نییە کە هەرچی نووسیوە ڕاستە، و هەڵەکانی سەردەمەکەی ناکاتە ڕاستی فەلسەفی. هەندێکجاریش [ڕۆشنبیر] دەیەوێت وێنەی فەیلەسووفە بلیمەتەکە وەک خۆی بپارێزێت، زیاتر
لەوەی بیەوێت پشکنین بۆ بیرۆکەکانی بکات.دیکارت مەعریفەی لە ڕێگەی گومانەوە سەرلەنوێ بونیاد نایەوە و عەقڵی خستە چەقی پڕۆژە فەلسەفییەکەیەوە. بەڵام پڕۆژە دیکارتییەکە خۆی کۆتایی کێشەکە نەبوو. گوتنی ئەوەی کە عەقڵ خاڵی دەستپێکە، بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی کێشەی پەیوەندی نێوان عەقڵ و جەستە چارەسەر ناکات، و وەڵامی هەموو پرسیارەکانی پەیوەست بە سەرچاوەکانی مەعریفە وسنوورەکانی ناداتەوە.کانتیش یەکێک لە کاریگەرترین هەوڵەکانی بۆ تێگەیشتن لە سنوورەکانی عەقڵ پێشکەش کرد،بەڵام ئەویش لە تێڕوانینەپەیوەستەکانی بە سەردەمی خۆیەوە پارێزراو نەبوو. هەندێک لە نووسینەکانی دەربارەی گەلان و ڕەگەزەکان دەریدەخەن کە خاوەنی پڕۆژەیەکی ئەخلاقیی جیهانی، بە تەواوی لە تێڕوانینە ڕەگەزپەرستییەکانی سەدەی هەژدەهەمی ئەورووپا ڕزگاری نەبووە. ئەمە تێبینییەکی لاوەکی نییە؛ چونکە ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە ئەو فەیلەسووفەی دەربارەی مرۆڤ وەک “ئامانج لە خۆیدا” دەنووسێت، دەکرێت لە هەمان کاتدا
هەڵگری تێڕوانینێک بێت کە دژی ئەم بنەمایەیە کاتێک باسەکە دێتە سەرکەسانێک کە سەر بە گروپەکانی ترن.هێگڵ فەلسەفەیەکی گەورەی بۆ مێژوو پێشکەش کرد، و مێژووی وەک جوڵەیەکی دیالێکتیکی بینی کە تێیدا ڕۆح و ئازادی گەشە دەکەن. بەڵام گۆڕینی مێژوو بۆ ڕێڕەوێک کەئاراستە
و واتایەکی دیاریکراوی هەبێت، ڕەنگە فەلسەفە بخاتە ناو کێشەیەکی گەورەوە: چی ڕوودەدات کاتێک واقیع جیاواز دەبێت لەو مۆدێلەی بۆمان داناوە؟ ئایا هەرچی لە مێژوودا ڕوودەدات پێویستە تەنها لەبەر ئەوەی ڕوویداوە؟مارکس لای خۆیەوە ڕەخنەیەکی بەهێزی لە سەرمایەداری و چەوسانەوە گرت، و کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر سیاسەت، ئابووری و کۆمەڵناسی جێهێشت. بەڵام هەندێک ئەزموونی سیاسی کە ناوی ئەویان بۆ ئاستی عەقیدە بەرزکردەوە، دەریانخست کە گۆڕینی تیۆری بۆ پڕۆژەیەکی سیاسی داخراو دەتوانێت دەسەڵاتێکی نوێ بەناوی ڕزگارکردنی مرۆڤەوە بەرهەم بهێنێت.ناکرێت تەنها مارکس بەرپرسیار بکرێت لە هەموو ئەو کارانەی ئەو ڕژێمانە کردیان کە
دروشمەکانی ئەویان بەرزکردبووەوە، بەڵام ناشکرێت میراتی مارکسی لە ڕەخنە بێبەری بکرێت کاتێک هەندێک لە بیرۆکەکانی دەگۆڕێن بۆ یەقینێکی سیاسی کە قابیلی پێداچوونەوە نییە.سەبارەت بە نیتشە، لە کلتووری هاوچەرخدا بووەتە سیمبولی یاخیبوون لە بەها باوەکان،بەڵام وێنەکەی زۆرجار کورتکراوەتەوە بۆ چەند وتەیەکی کورت دەربارەی هێز، سەرکەوتن ونایابی. بەم شێوەیە فەیلەسووفێکی زۆر ئاڵۆز گۆڕدراوە بۆ کۆمەڵێک دەستەواژەی ئامادە کە هەندێکجار بۆ پاساودانی تاکگەرایی یان سووکایەتیکردن بە بێهێزەکان بەکاردێن. کێشەکە تەنها لە نیتشەدا نییە، بەڵکو لەو شێوازەدایە کە ڕۆشنبیر دەقێکی فەلسەفی پێ دەخوێنێتەوە: ئەو ڕستەیەی لێ دەردەهێنێت کە خزمەتی هەڵوێستەکەی دەکات و تەواوی پڕۆژە فیکرییەکە جێدەهێڵێت.تەنانەت ئەو فەیلەسووفانەی گومانیان کردە میتۆد، لە ناکۆکی ڕزگاریان نەبوو. ئەمە عەیبەیەکی ناوازە نییە لە فەلسەفەدا؛ بەڵکو بەشێکە لە سروشتەکەی. کێشەکە لەوێوەدەست پێدەکات کە هەوڵ دەدەین ئەم ناکۆکییانە بشارینەوە، چونکە دەمانەوێت وێنەیەکی نموونەیی دەربارەی خاوەن بیرۆکەکە بپارێزین. فەیلەسووفەکان خودای عەقڵانی نین،ئەوان مرۆڤن و لە ناو بارودۆخێکی مێژوویی دیاریکراودا بیر دەکەنەوە. ڕەنگە بیرۆکەگەلێک پێشکەش بکەن کە لە سەردەمی خۆیان تێپەڕێت، بەڵام لە هەمان کاتدا ناتوانن لە هەندێک لە پێشوەختەکانی ئەو سەردەمە دەرباز بن. فەیلەسووف دەکرێت دەرگایەک بۆ ڕزگاری لە بوارێکدا بکاتەوە، و لە بوارێکی تردا دایبخات.بۆیە نابێت ئەرکی خوێنەری فەلسەفە تەنها ئەوە بێت کە بپرسێت: فەیلەسووفەکە چی گوت؟بەڵکو دەبێت بپرسێت: بۆچی وای گوت؟ چی هەبوو کە نەیتوانی بیبینێت؟ چ گریمانەگەلێکی وەک ڕاستی وەرگرت؟ کێ سوودی لەم بیرۆکەیە بینی؟ و کێ زیانی بەرکەوت؟ کێشەی بوونی هەڵەی کلتووری فەیلەسووفەکان نییە، بەڵکو ترسە لە دانپێدانان پێیاندا. ئەو ڕۆشنبیرەی وەک بڕوادارێک بەرگری لە فەیلەسووفە دڵخوازەکەی دەکات، هیچ شتێکی گچرنگ لە فەلسەفە فێر نەبووە. ئەو فەیلەسووفەی ڕەخنەکردنی لێ قەدەغە دەکرێت دەگۆڕێت بۆ بت، و ئەو خوێنەرەی لە ڕەخنەگرتن دەترسێت دەگۆڕێت بۆ شوێنکەوتە. فەلسەفە پێویستی بە بتی نوێ نییە، پێویستی بە خوێنەرێکە بتوانێت بە سوکرات بڵێت “ڕەنگە هەڵە بیت”،بە ئەفلاتوون بڵێت “شارە نموونەییەکەت ڕەنگە زیندان بێت”، بە ئەریستۆ بڵێت “بلیمەتیت پاساو بۆ پێشوەختەکانت ناهێنێتەوە”، بە کانت بڵێت “پڕۆژە ئەخلاقییەکەت ڕێگری لێ نەکردیت لە هەڵەکانی سەردەمەکەت”، بە مارکس بڵێت “ڕەخنەکەت بۆ سەرمایەداری هەر بەدیلێکی تر ناکاتە ڕاست”، و بە نیتشە بڵێت “یاخیبوون لە بەهاکان بەو مانایە نییە کە دەبێت هەموو بەهایەک بڕووخێت”. ئەمە سووکایەتی نییە بۆ فەیلەسووفەکان، بەڵکو ڕێزگرتنی ڕاستەقینەیە لە فەلسەفە.
چونکە گەورەترین وانە کە بتوانین لە مێژووی فەلسەفە فێری ببین، ئەوەیە کە هیچ کەسێک مافی قۆرخکردنی ڕاستی نییە، تەنانەت ئەوانەش کە ژیانی خۆیان بۆ گەڕان بەدوایدا تەرخان کردووە.




مارکس و مۆدێرنیتە *.. ئەکرەم سەعید

  • خوێندنەوەیەک بۆ ڕەخنەی چینایەتی لە پڕۆژەی ڕۆشنگەر

    مەحاڵە لە فەلسەفەی مارکسیستی بگەین بەبێ دابڕانی لە چوارچێوەی مۆدێرنیتەی ئەورووپیدا؛ چونکە مارکسیزم لە ناخی ئەو وەرچەرخانە گەورانەوە لەدایکبوو کە بزووتنەوەی ڕۆشنگەری و شۆڕشی پیشەسازی هێنایانە کایەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، هەڵوێستی کارڵ مارکس بەرامبەر بە مۆدێرنیتە تەنها قبوڵکردنێکی کوێرانە یان ڕەتکردنەوەیەکی ڕەها نەبوو، بەڵکو خاوەنی ڕوانگەیەکی ڕەخنەیی دیالێکتیکیی بێوێنە بوو. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات لێکۆڵینەوە لەوە بکات کە چۆن مارکس سەیری “سەرهەڵدانی مێژوویی سەرمایەداری” کردووە، و چۆن ئەو دژایەتییە جەوهەرییانەی هەڵوەشاندووەتەوە کە لەناو بەڵێنەکانی مۆدێرنیتەی بۆرژوازیدا سەبارەت بە ئازادی، یەکسانی و عەقڵانییەت شاردراونەتەوە، بە جۆرێک کە تێڕوانینەکەی لە ڕەوتی پۆستمۆدێرنیتە و پارێزگارە نوێیەکان جیادەکاتەوە؛ یانی مارکس هەردووک دیوی ڕووناک و تاریکی مانگی مۆدێرنیتەی بینییوە.

    یەکەم: سەرهەڵدانی سەرمایەداری و گۆڕانی مێژوویی کارڵ مارکس دەستەواژەی(سەرهەڵدانی مێژوویی سەرمایەداری)ی بەکاردەهێنا بۆ پرۆسەی گواستنەوەی مێژوویی لە کۆمەڵگەی دەرەبەگایەتییەوە بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری، کە ئەم پرۆسەیە خۆی لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا بە ناوی (گواستنەوە لە کۆمەڵگەی نەریتییەوە بۆ کۆمەڵگەی هاوچەرخ یان مۆدێرن) ناسراوە. مارکس لە کتێبی “سەرمایە”دا، شیکردنەوەکانی لەسەر لایەنی ئابووریی ئەم پرۆسەیە چڕکردەوە، بەڵام هاوڕێکەی فریدریش ئېنگڵس لە نووسینەکانیدا وەک “(دژە دۆهرینگ)” و “(کۆتایی فەلسەفەی کلاسیکی ئەڵمانی)” لایەنە فکرییەکانی ئەو پرۆسەی گواستنەوەیەی ڕوون کردەوە. مارکس و ئېنگڵس ستایشی بەرزی ڕۆڵی شۆڕشگێڕانە و پێشکەوتنخوازی چینی بۆرژوازییان کرد لە سەرجەم مەیدانەکانی ململانێی فکری، ئابووری و سیاسی دژ بە دەسەڵاتی مادی و ڕۆحیی دەرەبەگەکان، پیاوانی ئایینی و شاهانە؛ ئەوان سەرهەڵدانی سیستمی سەرمایەدارییان – سەرەڕای هەموو ئەو تراجیدیایانەی کە لەگەڵ ڕشتنی خوێندا هاوڕێی بوون – بە قۆناغێکی مێژوویی باڵاتر لەوەی پێش خۆی دادەنا. هەروەها پێیان وابوو کە بزووتنەوەی ڕۆشنگەری بە عەقڵانییەت و فەلسەفە لیبراڵییەکەیەوە، شۆڕشی پیشەسازی و دەرئەنجامەکانی لە گەشەکردنی سەرمایەداریدا، و شۆڕشی فەرەنسا و دەرهاوێشتەکانی لە دیموکراسی، مافە مەدەنییەکان و عەلمانییەت، پرۆسەیەکی تاقەتپڕوکێن و مەزنیان پێکهێنا بۆ لەدایکبوونی کۆمەڵگەی مۆدێرن (واتە کۆمەڵگەی بۆرژوازی سەرمایەداری).

    دووەم: ئاژاوەی بازاڕ و دژایەتییەکانی عەقڵانییەتی بۆرژوازی لەلایەکی ترەوە، مارکس تێبینی ئەوەی کرد کە ئەم کۆمەڵگە مۆدێرنە لە یەکەم ڕۆژی لە دایکبوونییەوە، دژایەتی و کەمکوڕی ترسناکی لە ناخی خۆیدا هەڵگرتووە لەناو هەر یەکێک لە دیاردە فکری، سیاسی و ئابوورییە نوێیەکانیدا. مارکس لە شیکردنەوەکانیدا لە کتێبی “سەرمایە” پیشانی دەدات کە یاسای ئابووریی سەرەکی کە پرۆسەی بەرهەمهێنان لەم کۆمەڵگە مۆدێرنەدا لەسەری وەستاوە بریتییە لە (یاسای بەرهەمهێنانی زێدەبایی)؛ بەو مانا‌یەی کە دەرئەنجامی پرۆسەی بەرهەمهێنانی ئەم سیستمە، لە لایەکەوە، لە بەرژەوەندیی کەڵەکەبوونی سامانە بۆ کەمینەیەکی کەمی کۆمەڵگە (واتە بۆرژوازی)، و لە لایەکی ترەوە، دەبێتە هۆی هەژاری و بێکاری بۆ زۆرینەی هەرە زۆری ئەندامانی کۆمەڵگە (واتە کرێکاران). لێرەوە مارکس ڕوونی دەکاتەوە کە عەقڵانییەتی سیستم لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا بەدەست کەمکوڕی قورسەوە دەناڵێنێت؛ چونکە ئەوپەڕی ئەوەی کە بۆرژوازییەک دەتوانێت بە عەقڵانیانە پلانی بۆ دابنێت، لە سنووری کارگەکەی خۆی تێپەڕ ناکات، بەڵکو لەسەر ئاستی کۆمەڵگە و جیهان، ئاژاوەی بازاڕ و ناعەقڵانییەتی ئەون کە حوکم دەکەن و زاڵن. ئەمەش بە تەواوی دژبەیەکە لەگەڵ ئەو عەقڵانییەتی سیستمەی کە بیرمەندانی بۆرژوازی لە بزووتنەوەی ڕۆشنگەریدا داوایان دەکرد. هەروەها مارکس لە ڕێگەی شیکردنەوەی بۆ (یاسای مەیلی دابەزینی تێکڕای قازانج)، سه‌لماندی کە سیستمی کۆمەڵگەی مۆدێرن ڕووبەڕووی قەیرانی ئابووریی خولیی دەبێتەوە، کە دەبێتە هۆی لەناوچوونی سامانی کۆمەڵگە، و خزانی ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی چینی کرێکار و بۆرژوازی بچووک بۆ ناو بێکاری و هەژاریی ڕەها.

    سێیەم: وەهمی ئازادی و یەکسانیی ڕواڵەتی لە مەیدانی ئازادی و چەمکەکەیدا، مارکس ڕوونی کردەوە کە ئەم ئازادییە کەمکوڕە؛ چونکە لە کۆتاییدا واقیعیبوونی پیادەکردنی ئازادی لە کۆمەڵگەی چینایەتی مۆدێرندا بەستراوەتەوە بە پێگەی تاک و شوێنی لە دابەشکاریی چینایەتیدا، بە جۆرێک کە پیادەکردنی ئازادیی ڕاستەقینە بەندە بەوەی کە تاک چەندە خاوەنی سامانە. بۆ نموونە: ئەگەر بتەوێت بچیتە ناو چێشتخانەیەک، یان گەشت بکەیت بۆ شوێنێک بۆ حەوانەوە، ئەوا یاسای ئازادی لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا نییە کە ڕێگەت پێدەدات یان ڕێگریت لێدەکات یان هەڵبژاردنەکانت دیاری دەکات، بەڵکو بڕی ئەو پارەیەی کە هەتە و توانای دارایی خۆت بۆ دانی تێچووەکان، ئەوانەن کە هەڵبژاردنە واقیعییەکانت دیاری دەکەن. هەمان شت بەسەر یەکسانیشدا جێبەجێ دەبێت؛ کاتێک هاوڵاتیان تەنها لە شێوازی یاساییدا یان لەبەردەم یاسادا یەکسانن، ئەم یەکسانییە ڕواڵەتییە (شکڵییە) بەهای ڕاستەقینەی خۆی لەدەست دەدات کاتێک هاوڵاتیان لە ڕووی ئابوورییەوە نایەکسان بن. ڕێک وەک ئەو یاسا بەناوبانگەی کە دەڵێت:(خەوتن لەژێر پردەکاندا قەدەغەیە بۆ هەر تاکێک، چ دەوڵەمەند بێت یان هەژار **)؛ بەڵام کێ لە واقیعدا ناچارە لەژێر پردەکاندا بخەوێت لە هەژار و لانەوازان زیاتر؟. بەم شێوەیە هەموو یاساکانی کۆمەڵگەی مۆدێرن دژ بەوانە جێبەجێ دەکرێن کە خاوەنی هیچ نین، یان کەمترین شتیان هەیە، و لەبەر ئەوە یەکسانی نێوان هاوڵاتیان دەبێتە یەکسانییەکی ڕواڵەتی نەک کرداری و واقیعی.

    چوارەم: تێپەڕاندن نەک لە نێوبردن ( ڕەخنەی مارکس لە مۆدێرنیتە) بە سەرنجدان لەمە، ڕەخنەی مارکس بۆ مۆدێرنیتە و ڕۆشنگەری ڕەخنەیەکی چینایەتییە لە ڕوانگەی سۆسیالیستیی کرێکارییەوە؛ لە لایەکەوە دەبینین چەندە وەک هەنگاوێکی پێشکەوتنخواز بەرەو پێشەوە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەنرخێنێت، بە هەمان ئەندازەش ڕەخنەی لێدەگرێت و خەبات دەکات لەپێناو تێپەڕاندنی و گەشەپێدان و بەرزکردنەوەی لە کۆمەڵگە و سیستمێکی نوێدا.لێرەدا ڕوانگەی مارکس لە ڕەوتە فەلسەفییەکانی تر جیا دەبێتەوە: مارکس داوای “تێپەڕاندنی” مۆدێرنیتە دەکات نەک “لە نێوبردنی” و کەوتنە ناو پووچگەرایی (عەدەمەیەت) و ئاژاوە، وەک ئەوەی لەو ڕەخنانەدا هەیە کە لەلایەن فەیلەسوفانی پۆستمۆدێرنەوە وەک (نیچە و هایدیگەر). ڕەخنەکەی مارکس ڕەخنەیەک نییە بۆ تەواوکاری لەگەڵ مانەوە لە سنووری مۆدێرنیتەدا وەک ئەوەی یۆرگن هابەرماس باوەڕی پێیەتی. هەروەها ڕەخنە و ڕووخاندنی ڕۆشنگەری و مۆدێرنیتە نییە بۆ پاشەکشە بەرەو پێش-مۆدێرنیتە (گەڕانەوە بۆ کۆمەڵگەی نەریتی یان کۆنەپارێز) وەک ئەوەی لیۆ شتراوس و پارێزگارە نوێیەکان دەیانەوێت.
    کۆتایی و دەرئەنجامەکان: له‌ کۆتایی ئەم کورتە وتارەدا دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە ڕەخنەی مارکس بۆ مۆدێرنیتە نوێنەرایەتی تێزێکی بێوێنە دەکات کە لە دووانەی قبوڵکردنی ڕەها یان ڕەتکردنی پووچگەرایی تێدەپەڕێت؛ دەکرێت گرنگترین دەرئەنجامەکانی ئەم ڕەخنەیە لەم خاڵانەی خوارەوەدا کورت بکرێنەوە:

  • دیالێکتیکی پێشکەوتن و چەوساندنەوە: سەرمایەداری هەنگاوێکی مێژوویی پێشکەوتنخواز بوو کە کۆتوبەندەکانی دەرەبەگایەتی تێکشکاند، بەڵام لە هەمان کاتدا مەرجی نوێی بۆ چەوساندنەوە و ڕشتنی خوێن هێنایە کایەوە.
  • ڕواڵەتیبوونی بنەما لیبراڵییەکان: عەقڵانییەت، ئازادی و یەکسانی لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا تەنها بنەمای “ڕواڵەتی” و یاسایین، و بە دەستەوەستان و سنووردار دەمێننەوە مەگەر ئەوەی یەکسانی ئابووریی ڕاستەقینە بێتە دی و دژایەتییە چینایەتییەکان چارەسەر بکرێن.
  • “تێپەڕاندن”((Aufhebung)): چارەسەری مارکسیستی بۆ قەیرانی پێکهاتەیی مۆدێرنیتە لە تێکدانی دەستکەوتەکانیدا نییە وەک ئەوەی پۆستمۆدێرنیتە دەیکات، نە لە پاشەکشەکردن بەرەو ڕابردوو (وەک ئەوەی پارێزگارە نوێیەکان دەیانەوێت)، بەڵکو لە تێپەڕاندنیایەتی؛ واتە لە پاڵنانی ئەم دەستکەوتانەیە بەرەو ئەوپەڕی خۆی و ڕزگارکردنیان لە چوارچێوە سەرمایەدارییەکان لە ڕێگەی گواستنەوە بۆ کۆمەڵگەی سۆسیالیستی.

پەراوێز:

  • ئەم وتارە وەرگێڕانی بەشی یەکەمی وتارێکمە (ماركس و الحداثة .. ملاحظات من دفاتر اليومية ۱- أكرم سعيد)، کە لە بەرواری ۲۰۱۲ / ۷ / ۱٥ بە زمانی عەرەبی لە ماڵپەڕی (الحوار المتمدن) بڵاوکراوەتەوە.
    ** خاوەنی ئەم وتە بەناوبانگە ئەدیب و ڕۆماننووسی فەرەنسی (ئاناتۆل فرانس Anatole France)ە. ئەم وتە تانەئامێز و قووڵە لە بەشی حەوتەمی ڕۆمانە بەناوبانگەکەیدا بە ناوی “نێرگسی سوور Le Lys Rouge” هاتووە کە لە ساڵی ١٨٩٤دا بڵاوکراوەتەوە، و دەقی تەواوەتییەکەی بەم شێوەیەیە:”یاساکان، لە یەکسانییە شکۆدارەکەیاندا، ڕێگری لە دەوڵەمەند و هەژار دەکەن بە یەک شێوە: لە خەوتن لەژێر پردەکاندا، سواڵکردن لە شەقامەکاندا، و دزینی نان”.



هەڵوەشاندنەوەی هەسەدەو دروستکردنی نەتەوە.. نووسینی: عەتا قەرەداخی

رەنگە دیمەنێکی نائاسایی بێت کاتێک دەبیستین یان دەبینین پارتێکی سیاسی یان هێزیک کە خۆی وەک هێزی نەتەوەیەکی بندەست نمایش دەکرد، بێ بەدستهێنانی یاساییانەی لایەنی کەمی داواکارییە نەتەوەییەکانی بڕیاری خۆهەڵوەشاندنەوە بدات. هەسەدە کە لە دۆخی لاوازی دەوڵەتی سوریادا پەرەی سەندو بەڕێوەبەرێتی خۆسەری لەو بۆشاییەدا دامەزراند، کە دەوڵەتی داگیرکەری ناوخۆیی سوریا لەبەر بێتوانایی پاشەکشەی لێکردو چۆڵیکرد. لەو دۆخەدا کە هەسەدە وەکو هێزی یەکەمی کوردی یان نەیاری دەوڵەت خۆی دەنواند، ئامادەنەبوو هاوپەیمانی یان یەکێتی و یەکبوون یان هەر هیچ نەبێت بەرەیەک لەگەڵ هێزە کوردییەکانی تری رۆژئاوادا پێکبهێنێت. لەکاتێکدا ئەم لەوانی تر بەهێزتر بوو، لە هەر هاوپەیمانی و بەرەیەکدا هەرخۆی دەبووە هێزی یەکەم. هۆکاری ئەوەش زیاتر لە دەرەوەی دەسەڵات و ئیرادەی هەسەدە بوو، چونکە لە راستیدا هەسەدە وەک لقێکی پەکەکە وابوو، دیارە لایەنەکانی تری کوردی سوریا کە زیاتر لە قەسەددا کۆبووبوونەوە وەک لقێکی پارتی دیموکراتی کوردستانی-عێراق وابوون. ناکۆکی و دژایەتیکردنی یەکتری پەکەکەو پارتی لەسەر پێگەی باکورو رۆژئاوا لە نێو لایەنەکانی رۆژئاوادا رەنگی دایەوەو وێناکرایەوە. ئەمە بێجگە لەوەی کە هەسەدەش وەک پەکەکە بەرنامەی ئایندەی بۆ کوردستان نە سەربەخۆیی و نە جیاکردنەوەی کورد بوو وەک ئیتنیکێکی جیاواز، بەڵکو هەسەدە خۆی سەرباری ئەوەی کە هێزی سەرەکی لە پێکهاتنیدا کوردی رۆژئاوا بوو، بەڵام خۆی وەک کۆکەرەوەی هێزە دیموکراتەکانی سوریا نمایش دەکردو ئەوەش بە ئامانجی خەباتی هاوبەش و رێکردن بوو بەرەو پێکهێنانی کۆمەڵگای دیموکراتیک و فیدراسیۆنی دیموکراتیکی گەل کە مەبەست دیموکراتی و پیکەوەژیانی ئیتنیک و نەتەوە جیاوازەکان بوو لە سوریادا.

ئێستا بڕیاری خۆهەڵوەشاندنەوەی پەکەکە هاوتەریبە لەگەڵ ئەوەی تورکیا پێی دەڵێت کۆتاییهێنان بە تیرۆر لە تورکیاو ئاپۆو پەکەکەو دەم پارتی پێی دەڵێن پرۆسەی ئاشتی، کە لە راستیدا جۆریکە لە خۆڕادەستکردن لەبەرمبەر سفر مافی نەتەوەیی کورددا. بەڵام ئایا ئەم خۆهەڵوەشاندنەوەیەی هەسەدە لە لایەک پەیوەست بە کورد وەک گروپێکی ئیتنیکی پەراوێزخراو و کۆڵۆنی ناوخۆیی لە سوریادا چی دەگەیەنێت؟ ئەی ئایا پەیوەست بە گروپ یان نەتەوەی عەرەب وەک گروپی ناوەندو خاوەن دەوڵەت و خاوەن هێزو هەژموون کە لە پێگەی کۆڵۆنیالیستی ناوخۆییدایە چی دەگەیەنێت؟

ئاشکرایە کە کورد لە مێژوویەکی کۆنەوە لە ناوچەکانی جزیرەو عەفرین و کۆبانێ و چەند شوێنێکی تری ئەو جوگرافیایەی کە ئێستا ناوی سوریایە، بوونی هەبووەو بوونی لەوێ دەکەوێتە پێش هاتنی عەرەبە مسوڵمانەکانەوە کە پێش پرۆسەی فەتح بوونیان تەنها لە نیمجە دوورگەی عەرەبیدا بوو. سەرچاوەکانی مێژوویی ئیسلامی و بوونی چەندین قەڵاو شوێنەواری کوردی لە شام بوونی دێرینەی کورد لەوێ دەسەلمینن. بەڵام راستیەکیش هەیە ئەوەیە کە کورد لەو بەشەی نیشتیمانەکەیدا هاوشێوەی بەشەکانی تر پێکهاتەی دواکەوتووی خێڵایەتی بووە، کە دابەشبووە لە نێوان ژیانی شوانکارەی کۆچەری و ژیانی نیشتەجێی کشتوکاڵیداو پەرەسەندنێکی ئاسایی ئەوتۆی نەبووەو لە قۆناغەکانی مێژووی خۆیدا پێدەچێت وەکو ئیتنیک و کۆمەڵگا ئاساییەکان گەشەی نەکردبێت، هەربۆیە بە درێژایی مێژووی بوونی لە دەرکەوتنی ئیتنۆسی کوردیەوە لە پەراوێزی مێژوودا بووەو هەمیشە بەکارهێنراو بووەو هەرگیز نەبووەتە بکەری سەر جوگرافیای خۆی. بەڵام دیارە ئەم دۆخەی کە ئێستا رۆژئاوای پێدا تێدەپەڕێت بەرهەمی تەنها ئەو چەند سالە نیە کە هەسەدەی تێدا دەرکەوتووەو دەسەڵاتی ناوخۆیی هەبووەو ئێستاش خۆی هەڵدەوەشێنێتەوە، بەڵکو بە لایەنی کەمەوە، ئەو دۆخە پەیوەندی بە مێژووی سەدەیەک زیاتری رابردووەوە هەیە، واتە بەشێک لەهۆکارەکانی ئەم دۆخەی ئێستا دەگەڕێتەوە بۆ رێکەوتنی سایکس پیکۆی ساڵی ١٩١٦.

لە رێکەوتننامەی سایکس-پیکۆدا کە لە نێوان بەریتانیا و فەرەنساداو بە ئاگاداری روسیای قەیسەری بەسترا، تێیدا بڕیاردرا، پاشماوەی دەوڵەتی عوسمانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە نێوان بەریتانیا و فەرەنسادا دابەشبکرێت. کوردستانی عوسمانی بەر ئەو دابەشکردنە کەوت و سەرئەنجامیش دابەشکرا بەسەر سێ دەوڵەتدا. بەشێک کەوتە سنووری ئەو دەوڵەتەی بەناوی سوریاوە دروستکراو لەو دابەشکردنەشدا سوریا بەر فەرەنسا کەوت. دوای ئەوەی سوپای فەرەنسا لە نیسانی ١٩٢٠دا شاری دیمەسقی داگیرکرد، راستەوخۆ هەموو سوریا کەوتە ژێر دەسەڵاتی فەرەنساوەو هەر لەو کاتەش بەدواوە سوریا خرایە ژێر سایەی ئینتیدابی فەرەنسیەوە. فەڕەنسیەکان بینییان پێکهاتەی دانیشتوانی سوریا فرە ئیتنیکی و فرە ئایینی و فرە مەزهەبیە، بۆیە دەبوو سیاسەتێک بەکاربهێنن کە بە ئاسانی ئەو هەموو جیاوازیە رکێف بکەن. بۆ ئەو مەبەستەش دەکرا دەوڵەتێکی دیموکراتی لە سوریادا دروست بکەن و لەسەر بنەمای چەمکی هاووڵاتیبوون و یەکسانی هەمووان لە ئەرک و مافداو بە پاراستنی تایبەتمەندیە ئیتنیکی و ئایینی و مەزهەبیەکان بنیاد بنرێت، کە ئەوەش مانای پارێزگاریکردنە لە ناسنامە ناوخۆییەکان و لە پشتی ئەوەشەوە لەسەر بنەمای جوگرافیا نەک ئیتنیک نەتەوە-گەلی سوریا پێکبهێنرێت، بەجۆرێک کە هەمووان بکاتە خاوەنی یەک ناسنامە کە ناسنامەی سوریاییە. بەڵام فەرەنسیەکان ئەمەیان نەکرد، بەڵکو رێگای دووەمیان هەڵبژارد کە هەمان بیرۆکەی پەرتکەو زاڵبەی ئیمپریالیزم بوو. ئەمان هاتن سوریایان دابەشکرد بۆ چوار دەوڵەتۆچکەی ناوچەیی و ئیتنیکی و مەزهەبی وەک دەوڵەتۆچکەی دیمەشق، دەوڵەتۆچکەی حەڵەب، دەوڵەتۆچکەی عەلەویەکان و دەوڵەتۆچکەی چیای دروز. لێرەدا کە سەیری نەخشەی دابەشکردنی سوریا لە رووی بەڕێوەبردنەوە دەکەین، کە دروستکراوی فەرەنسا بوو، نە کوردو نە مەسیحی و نە ئەرمەن کە چەند پێکهاتەیەکی جیاواز بوون هیچیان نەبوونە خاوەنی دامەزراوەی بەڕێوەبردن.

ئاشکرایە بە پێچەوانەی زۆربەی ناوچەکانی نیشتیمانی عەرەبیەوە، هەستی نەتەوایەتی لای دەستەبژێری خوێندەواری عەرەبی لە سوریادا بە تایبەتی لە شارەکانی دیمەشق و حەڵەب لە کۆتایی سەدەی نۆزدەو پێش جەنگی یەکەمدادەرکەوتبوو. لە دوای ئەوەی سوریا کەوتە ژێر سایەی ئینتیدابی فەڕەنسیەوە، ئەو هەستە زیاتر پەرەی سەندو دەستەبژێری ناسیونالیست بەرەو پێکهاتن دەچوو، بەجۆریک لە ماوەی ئینتیدابدا( ١٩٢٠-١٩٤٦) بە ئاشکرا دژایەتی سیاسەتی فەرەنسای دەکرد، بەجۆریک لە سەرەتای ساڵانی سیەکاندا گەیشتە ئاستی بەرەنگاربوونەوەو لە رووداوەستانی داگیرکەری فەرەنسی. پارتی نەتەوەیی کۆمەڵایەتی سوریا کە ئەنتوان سەعادە لە سەرەتای سیەکاندا دایمەزراند رابەرایەتی رزگارکردنی سوریای دەکرد لە دەستی داگیرکەری فەرەنسی. لەبەرامبەر فشاری ناسیونالیستە عەرەبەکانی سوریادا، فەرەنسیەکان هەر لە سەرەتاوە هێزی جۆراوجۆریان لە کوردو مەسیحی و دروزو ئەرمەن دروست دەکرد. هەروەها فەرەنسا بۆ ئەوەی بوار بە ناسیونالیستە عەرەبەکان نەدات یەکبگرن، بەردەوام بەربەستی لەبەردەم پەرەسەندن و سەقامگیریدا دادەنا. بۆ ئەو مەبەستەش لە جیاتی دروستکردنی سیستەمێکی دەوڵەتی کە نوێنەرایەتی هەموو پێکهاتە جیاوازەکان بکات زیاتر هەوڵیدەدا ناکۆکیە ناوخۆییەکان برەوپێبدات و بە پاڵپشتکردنی سادەو ناکاریگەری ئەوانی تر، زیاتر هەستی ناسیونالیستانەی عەرەبەکان بەرامبەر بە سەرجەم پێکهاتەکانی تر بجوڵێنێت و لەبەرامبەر عەرەبی سوریادا وەک نەیار وێنایان بکات. فەرەنسا تەنانەت بواری مانەوەو پێدانی مافی نیشتەجێبوونی بەو کوردانە دا کە لە دوای شکستی راپەڕینەکەی شێخ سەعیدی پیران( ١٩٢٥) و هەروەها لە دوای ئەویش لە دوای شکستی راپەڕینی ئاراران لە ترسی ستەم و کوشت و بڕی ئەتاتورک هەڵهاتبوون. گومان دەکرێت مەبەستی فەڕەنسا لەو کارەی یارمەتیدانی کوردەکان بووبێت بەڵکو زیاتر بۆ فشاردانان بوو لەسەر ناسیونالیستە عەرەبەکان و دروستکردنی پشێویی زیاتر. دوای تەوابوونی ئینتیداب ئەم کارەی فەڕەنسا، بووە پاساو بۆ ناسیونالیستە عەرەبەکان کە بڵێن کورد لە سوریادا بوونی نیەو ئەوانەی خۆیان بە کورد دەزانن ئەوانەن کە لە دەرەوەی سنوورەکان بە تایبەتی لە باکورو باشوری کوردستانەوە هاتوونەتە سەر خاکی سوریا. ئەوەش بووە پاساو بۆ ئەوەی لە سەرژمیری ساڵی ١٩٦٢دا سەدو بیست هەزار کورد لە مافی بەدەستهێنانی ناسنامەی سوری بێبەشکران.

هەرچەندە لە ساتەوەختی ئینتیدابدا دەستەبژێری ناسیونالیستی عەرەبی سوریا خواستی سەربەخۆیی وڵات و پێکهێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی عەرەبی سوری هەبوو، بەجۆرێک کە دەوڵەتێکی عەرەبی و خاوەن ناسنامەی عەرەبی بێت و گەلی سوریاش بەشێوەیەک پێکبێت کە چەقی پێکهاتنی ئیتنیکی عەرەبی بێت و ئەو نەتەوەی کە دەوڵەتی سوریا دروستی دەکات نەتەوەی عەرەب بێت، واتە یەک ناسنامەی هەبێت کە ناسنامەی عەرەبیە، بەڵام ئەو خەونەی ناسیونالیزمی عەرەبی سوری نەهاتەدی هەتا کۆتاییهاتنی ئینتیداب لە ساڵی ١٩٤٦دا. کەواتە ئەو هەنگاوانە چی بوون کە دەوڵەتی سوریا لە دوای سەربەخۆیی وەک دەوڵەتی نەتەوەیی عەرەبی بۆ ئەو مەبەستە لەبەری گرتن؟

پێشتر باسی ئەوەمان کرد کە فەڕەنسیەکان سوریایان دابەشکرد بۆ چەند ناوچەیەکی بەڕێوەبردن لەسەر بنەمای ئیتنیکی و ئایینی و مەزهەبی. لە دوای ئینتیداب دەوڵەت ئەو ناوچە ئیدارییانەی لە شێوەی دەوڵەتۆچکەدا بوون هەڵوەشاندەوەو یەک سیستەمی بەڕێوەبردنی ناوەندی دروستکرد کە هەموو وڵاتی کرد بە یەکەیەکی ئیداری لەژێر ناوی دەوڵەتی عەرەبی سوریادا. لە ساڵی ١٩٥٠دا دەستووری سوریا دانرا، کە لە ناوەرۆکدا دەستورێکی دیمومراتی بوو، باسی چەمکی هاووڵاتیبوون و نەبوونی جیاکاری ئیتنیکی و ئایینی و مەزهەبی و کۆمەڵایەتی دەکردو پێداگری لەسەر یەکسانی لە ماف و ئەرکدا دەکرد. بەڵام دیارە لە جێبەجێکردندا شتیکی تر بوو. هەروەها دەوڵەتی سوریا لە دوای ئینتیداب رەتیکردەوە پۆست و پێگەکانی دەوڵەت لەسەر بنەمای ئیتنیکی و ئایینی و مەزهەبی دابەشبکرێن، بەڵکو پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە هەموو ئەوانەی لەسەر خاکی سوریا دەژین سوریایین و خاوەنی ناسنامەی سوریایین و بە پێی تواناو لیهاتوویی ئەرک و مافیان هەیە. هەروەها ئەو هێزە ناوچەییانەی کە فەرەنسیەکان بۆ پێکهاتە و خێڵەکانیان دروستکردبوو، دەوڵەتی نوێ هەڵیوەشاندنەوەو سوپایەکی دروستکرد بە ناوی سوپای عەرەبی سوری و پەیوەندیکردن بەو سوپایەوە ئیلزامی بوو، هیچ کەسێکی سوریای نەدەبەخشی. خاڵێک کە دەوڵەت و دەستەبژێری ناسیونالیستی سووری پێداگرییان لەسەر دەکردو کردیان بە بنەمای هاووڵاتیبوون و بەدەستهێنانی ناسنامەی سوریایی ” بیری عەرەبی ” بوو واتە بە چەقکردنی ئیتنیکی عەرەبی و باوەڕبوون بەو ئیتنیکەو داننان بەوەدا کە سوریا وڵاتێکی عەرەبیەو هەرکەس لەسەر خاکەکەی بژی عەرەبەو بێجگە لە ناسنامەی عەرەبی، سوریا هیچ ناسنامەیەکی تری نیەو ئەوەی لەسەر خاکی سوریا، دەبێتە خاوەنی ناسنامە عەرەبە. ئەمەش چوارچێوەی ئەو تیۆرییە بوو کە بیری ناسیونالیستی عەرەبی سوریاو دەوڵەتی نەتەوەیی سوریای دوای سەربەخۆیی لەسەر بنیادنرابوو. هەر ئەم تێروانینەش بنەمابوو بۆ دروستکردنی نەتەوە یان گەلی عەرەبی سوریا. هەروەک بە فەرمیش ناوی دەوڵەتەکە کرا بە ” کۆماری عەرەبی سوریا”.

هەروەها دەوڵەت لە بواری پەروەردەدا، هەموو ئەو قوتابخانانەی هەڵوەشاندەوە کە پەیوەستبوون بە پەروەردەی جیاوازی پێکهاتە ئیتنیکی و ئایینی و مەزهەبیە جیاوازەکانەوە، کە لە سەروەختی ئینتیدابدا فەرەنسا پشتگیری دەکردن و بە زمانی تایبەتی خۆیشیان دەیانخوێند. لەبری ئەوە دەوڵەت یەک سیستەمی پەروەردەی یەکگرتووی بۆ هەموو وڵات دانا و خوێندن تەنها بە زمانی عەرەبی بوو، کە زمانی فەرمی دەوڵەت بوو، هیچ زمانێکی تر مافی بەکارهێنانی گشتی نەبوو. مەبەستی دەوڵەت لە خوێندن تەنها بە زمانی عەرەبی و خوێندنی مێژووی عەرەب و ئیسلام بۆ ئەوە بوو کە لە رێگای پەروەردەوە بیرکردنەوەی عەرەبیانە لە کۆنەستی کۆمەڵایەتی هەموو پێکهاتەکانی سوریادا بچەسپێنن کە دەوڵەت بە پێی دەگوت گەلی عەرەبی سوریا. مەبەستی دەوڵەت ئەوە بوو کە خوێندن بە عەرەبی واتای بیرکردنەوەیە بە عەرەبی، ئەوەش گەوهەری پێکهێنانی ناسنامەی عەرەبی تاکەکەس و کۆمەڵگایش بوو لە سوریادا. بێگومان لە دەستووری سالی ١٩٥٠دا ئەوە جێگیرکرابوو کە: کە گەلی سوریا بەشێکە لە نەتەوەی عەرەب”. ئەم بۆجوونەش رێگاخۆشکەر بوو بۆ ئەوەی سوریا لەگەڵ میسر لە ساڵی ١٩٥٨ کۆماری عەرەبی یەکگرتوو پێکبهێنێت. دیارە ئەگەر ئەو کۆمارە بەردەوامبووایە تواندنەوەی ئیتنیکی کوردی زۆر ئاسانتر دەبوو، چونکە لە رووی ژمارەوە کورد ئامادەبوونێکی ئەوتۆی نەدەبوو. دوای هەڵوەشاندنەوەی کۆمار، ئەفسەرانی ناسیونالیستی سوریاو دەسەڵاتی دەوڵەتی سوریا بەرامبەر بە پروپاگەندەکانی ناسریەکان کە گوایە سوریەکان ناپاکی لە چەمکی عروبە دەکەن، هێندەی تر سوریەکان لەسەر چەمکی عروبە تووندبوون. بەجۆرێک ئەگەر جومگەی زۆر لاوازیش تا ئەوکاتە مابووبێت بۆ کورد کە گوزارشتی کوردبوونی خۆیی لیوە کردبێت، ئەوا دوای هەڵوەشاندنەوەی کۆماری یەکگرتوو ئەوەش نەما.

لە ساڵی ١٩٦٢، دەوڵەت سەرژمێری کرد لە جزیرەو دوو هەڵبژاردە بۆ خەڵک هەبوو کە مەبەست کوردەکان بوو، یان خۆیان بە عەرەب تۆمار دەکەن یان ناسنامەیان پێنادرێت. لەم سەرژمێریەدا ١٢٠ هەزار کورد ئامادەنەبوون بە عەرەب خۆیان تۆمار بکەن، لەبەرئەوە ناسنامەیان پێنەدراو بێ ناسنامەی سوری مانەوەو تا ساڵی ٢٠١١ ژمارەیان گەیشتبووە سەرووی ٣٠٠هەزار کورد کە بێ ناسنامە مابوونەوە( کریم الاتاسی، سوریا قوە الفکرە المشروع الوطنی والهندسات الدستوریە، ص ٢٤٥). لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٦٣دا، پارتی بەعس وەک رابەری ناسیونالیستی عەرەبی لە سوریا دەسەڵاتی گرتە دەست و دوای ساڵێک دەستووری کاتی کۆماری سوریای دانا و زیاتر بەرگی عروبەی کرد بە بەری سوریادا، بەجۆریک کە ناسیونالیزمی عەرەبی سوریا گەیشتە لوتکەی شۆڤێنیزم و رەگەزپەرستی. لە مادەی یەکەمی ئەو دەستوورەدا هاتووە: وڵاتی سوریای عەرەبی کۆمارێکی دیموکراتی میلی سۆشیالیستی خاوەن سەروەریە و بەشێکە لە نیشتمانی عەرەبی..گەل لە سوریادا بەشێکە لە نەتەوەی عەرەب و بڕوای بە یەکێتی عەرەبی هەیەو لە پێناوی بەدیهێنانی ئەو یەکێتیەدا خەبات دەکات”. بێگومان ئەوەی دەبینرێت هەر لە سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی نوێی سوریاوە بە هەموو شێوەیەک نکوڵی ئەوە کراوە کە بێجگە لە عەرەب دان بە بوونی هەر پێکهاتەیەکی تری ئیتنیکی یان ئایینی لە سوریادا بنرێت. دەوڵەتی سوریا بە تایبەتی لە دوای ساڵی ١٩٤٦، کە کۆتاییهاتنی ئینتیدابی فەرەنسی بوو، هەوڵیداوە لە رێگای جۆراوجۆرەوە ئیتنیکی کوردی لەو وڵاتەدا بتوێنێتەوەو لەناوی ببات و لە رێگای بە عەرەبکردنی کوردو هەموو ئەوانی ترەوە نەتەوەی سوریا پێکبهێنێت کە ناسنامەکەی عەرەبیەو جێگای غەیری عەرەبی تێدا نابێتەوە. ئەم سیاسەتە هەتا هەڵهاتنی بەشار ئەسەد لە ٨ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٤دا بەردەوامبووە.
ئایا لە دوای روخاندنی دەوڵەتی ناسیونالیستی شۆڤێنی عیلمانی بەعسی سوریا و هاتنی ئەحمەد شەرع کە تیرۆریستێکی داعشی ئیسلامی بوو، پاشان سیاسەتی بێ ئیتیکی ئەمەریکا لە پێناوی بەرژەوەندی خۆیاندا هێنایان و قات و بۆینباخیان لەبەرکردو کردیان بە سەرۆکی سوریا، دۆخی سیاسی سوریا چ گۆڕانکارییەکی بەسەردا هاتووە؟

بێگومان ناکرێت هەڵوەشاندنەوەی هەسەدەو رازیبوونی مەزڵوم عەبدی و ئیلهام ئەحمەد بۆ وەرگرتنی پۆستی کارتۆنی لە حکومەتی سوریاداو فەرامۆشکردنی مافە نەتەوەییەکانی کوردی رۆژئاوا، لە دەرەوەی تێروانینی ئەمەریکاو رۆژئاواو تورکیا بۆ ناسنامەی دەولەت و پێکهێنانی نەتەوەی سوریا سەیر بکرێت. بێگومان لە رۆژئاوا لە سەردەمی رۆشنگەرییەوە ئاراستەیەک هەیە کە لە دوای جەنگی یەکەمەوە زیاتر بەرەو باڵادەستی دەچێت ئەویش داوای پێکهێنانی نەتەوە- گەل دەکات لەسەر بنەمای سیاسی یاسایی هاوبەش بە پشتگوێخستنی جیاوازی ئیتنیکی کە بە ئاراستەی ناسیونالیزمی مەدەنی یان ناسیونالیزمی لیبریالی دەناسرێت، کە بڕوای وایە نەتەوە بریتیە لە کۆمەڵگای هاووڵاتیانی یەکسان لە ئەرک و مافدا، واتە یەکسان لەبەرامبەر یاساداو ئەوەی کۆیان دەکاتەوە پەیوەستبوون و ولائە بۆ دامەزراوە سیاسی و دەستوورییەکان، نەک پەیوەستبوون و ئینتیماو وابەستەیی بۆ بنەمای ئیتنیکی و زمان و کەلتووری جیاواز. جۆن لۆک پێیوابوو رەوایەتی دەوڵەت لە رازیبوونی خەڵکەکەی و پارێزگاریکردن لە مافە سروشتیەکانیانەوە دێت و ئینتیما بۆ کۆمەڵگای سیاسی هەڵبژاردنێکی خۆیی خۆڕسکە کە پشت بە دەستەبەرکردنی مافەکان دەبەستێت نەک بە پەیوەندی و رایەڵەی خوێن و ئیتنیک. هەروەک جان جاک رۆسۆ بروای وابوو هاووڵاتیبوون بنەمای سەرەکی نێوان ئەندامانی کۆمەڵگایە نەک پەیوەستبوونی ئیتنیکی. ئێرنست رێنان گفتوگۆی ئەوەی کرد کە نەتەوە لەسەر بنەمای ئیتنیکی و زمان و ئایین و بەرژەوەندی ئابووری پێکنایەت، بەڵکو وا باسی نەتەوە دەکات کە راپرسییەکی رۆژانەیە کە ئەندامان تێیدا گوزارشت لە ئارەزووی هوشیارانەی خۆیان بۆ پێکەوە ژیان و بنیادنانی داهاتووی هاوبەشیان دەکەن. هەروەک توێژەرانی نوێی بواری ناسیونالیزم لە دوای جەنگی یەکەمی جیهانیەوە زیاتر پێداگری لەسەر دروستبوونی نەتەوە وەک بەرهەمی پێکهاتنی دەوڵەت دەکەنەوە کە بریتیە لە هەڵوەشاندنەوەی نەتەوە لە سەر بنەمای ئیتنیک و لەبری ئەوە پێکهاتنی نەتەوەی نوێ وەک پێکهاتەو قەوارەی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە پێکهاتنی لە رێگای دامەزراوەی دەوڵەتەوە دەبێت، واتە دەوڵەت نەتەوە دروست دەکات نەک ئیتنیکی هاوبەش و زمان و مێژوو کەلتورو ئایین و شارستانیتی هاوبەش. ئیرنست گیلنەر پێیوایە کە نەتەوەی هاوچەرخ بەرهەمی پێداویستی سەردەمی پیشەسازی و پەروەردەی دەستەجەمیە کە دەوڵەت بەڕێوەی دەبات بەمەبەستی لەدایکبوونی کەلتوورێکی هاوبەشی ئەوتۆ کە تێیدا ئینتیمای ئیتنیکی و خێڵایەتی و ناوچەیی تەسک دەتوێتەوە. بیندیکت ئەندرسۆن سەبارەت بە پێکهاتنی نەتەوە یان گەل کتێبێکی بەناونیشانی” کۆمەڵە خەیاڵیەکان” نووسیووەو تێیدا وا پێناسەی نەتەوە دەکات کە بریتیە لە ” کۆمەڵێکی سیاسی خەیاڵکراو و دیاریکراو کە سەروەری هەیە”، هەروەها پێیوایە چاپەمەنی و هۆکارەکانی راگەیاندن ئەو پەیوەستبوونە خەیاڵیکراوە لە نێوان ئەوانەی بەیەکتر نامۆن دروست دەکەن، بەجۆرێک جیاوازی و دابەشکاری ئیتنیکی و رەگوڕیشەو زمان تێدەپەڕێنن و یەکەیەکی یەکگرتوو دروست دەکەن کە نەتەوەیەو باشترین نموونەی لەمجۆرەش نەتەوەی ئەمەریکایە. هەروەها هابرماس بڕوای بە ” نیشتیمانی دەستووریی” هەیەو پێیوایە ناسنامەی نیشتیمانی لە کۆمەڵگا هاوچەرخ و فرە کەلتورییەکاندا نابێت پشت بە بنەماو بەهای ئیتنیکی هاوبەش ببەستێت، بەڵکو پێویستە پشت بە ئینتیماو وابەستەبوون بۆ بنەماو بەها سیاسی و دیموکراتیەکان ببەستێت کە دەستوور چوارچێوەیان بۆ دەکێشێت. هەروەک هانز کۆهین کە ناسیونالیزمی پۆلێنکرد بۆ ناسیونالیزمی ئیتنیکی کە پشت بە پەیوەندی رەچەڵەک و خوێن دەبەستێت و ناسیونالیزمی مەدەنی کە پشت بە هاووڵاتیبوون و خاک و هەڵبژاردەی سیاسی هوشیارانە دەبەستێت، ئەو لایەنگری ناسیونالیزمی مەدەنی و نموونەی نەتەوەی مەدەنی بوو نەک ئیتنیکی.

بێگومان ئەمەریکا کە ئێستا سیاسەتی دنیا بەڕێوەدەبات، تێڕوانینی بۆ پێکهێنانی نەتەوەو دەوڵەتی نەتەوە هەمان تێروانینی سەرەوەیە کە بڕوای بە پێکهینانی نەتەوە هەیە لە چوارچێوەی هەر دەوڵەتێکی دنیادا بەو دەوڵەتانەشەوە کە کۆڵۆنیالیستی ناوخۆیی کوردستانن لەسەر بنەمای چەمکی هاووڵاتتیبوون و یەکسانبوون بەپێی یاساو دەستوورو بەشداری هەمووان بێ جیاوازی لەسەر بنەمای تواناو لێهاتوویی. بێگومان هەموو ئەمانەش لە سایەی سیستەمی فەرمانڕەوایی دیموکراسیدا دەبن کە یاسا سەروەر بێت و هەمووان لەبەردەمی یاسادا یەکسان بن. بەڵام پرسیارە سەرەکیەکە ئەوەیە ئایا سیستەمە سیاسیەکانی رۆژهەلاتی ناوەڕاست دەبن بە دیموکراسی، ئایا هاووڵاتیبوون دەبێتە بنەما، ئایا هەمووان بێ رەچاوکردنی رەنگ و ئیتنیک و زمان و ئایین و مەزهەب یەکسان دەبن لە ماف و ئەرکدا؟ بێگومان نەخێر بۆیە لێرە نەتەوە لەسەر بنەمای هاوولاتبوونی یەکسان لە ماف و ئەرک و لەبەرامبەر یاسادا پێکنایەت بەڵکو نەتەوە لە سوریاو لە هەموو ئەو دەوڵەتانەی کە کۆڵۆنیالیستی ناوخۆیی کوردستانن، نەتەوە لەسەر بنەمای تواندنەوەی ئیتنیکی کوردی و بەناوەندکردنی ئیتنیکی عەرەبی لە سوریاو عێراق و ئیتنیکی تورک لە تورکیاو ئیتنیکی فارس و مەزهەبی شیعە لە ئێران پێکدێت. واتە پێکهاتنی نەتەوە لەم وڵاتانەدا هەرچۆن لەسەر بنەمای هاوولاتیبوونی یەکسان نیە، هەروەها راپرسی رۆژانەو کۆمەڵگای خەیاڵکراویس نیە، بەڵکو لەسەر بنەمای تواندنەوەو سڕینەوەو پاکتاوکردنی هەر بووەیەکی ئیتنیکی جیاوازە بێجگە لە گورپی ئیتنیکی ناوەندو خاوەن دەوڵەت. سیاسەتی ئەمەریکاو رۆژئاوا کاتێک پێداگری لەسەر یەکپارچەیی ئەو دەوڵەتانە دەکەن کە کۆڵۆنیالیستی ناوخۆی کوردستانن، یان کاتیک دژی ریفراندۆمی خەلکی کوردستانن، یان کاتێک پارتەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردی دەخەنە لیستی تیرۆرەوە، لەو روانگەیەوە دێت کە بەلای ئەوانەوە رەوایەتی لای دەولەتی ناوەندە، کە ئەویس دەولەتی نەتەوەی سەردەستەو تایبەتمەندی کۆڵۆنیالیستی ناوخۆی هەیە لە کوردستاندا. رۆژئاوا وا دەڕوانێتە ئەو دەوڵەتانەی کوردستانیان بەسەردا دابەشکراوە کە رەوایەتی فەرمانڕەواییکردنی ئەو بەشەوی کوردستانی هەیە بە هەر شیوەیەک خۆی بیەوێت و بڕیاری بدات. هەر لەم روانگەیەشەوە پێیوایە دەبێت دەوڵەت یەک نەتەوە دروستبکات بەهەمان روانین کە بۆ دەولەت و دروسبوونی نەتەوە هەیە لە رۆژئاوا کە خاک و هاووڵاتیبوونی یەکسان و داهاتووی هاوبەش بنەمابێت، بەڵام ئەوانی رۆژئاوا لەبەرئەوەی بەهەمان ئەو چاوە سەیری کۆمەڵگاکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان دەکەن، کە سەیری رۆژئاوای پێدەکەن. هەربۆیە دڕندەو شەیتانێکی وەکو ئەحمەد شەرع و دڕندەیەکی وەک خەلیفە ئەردۆگان و ئاخوندەکانی ئێران و سەرکردایەتیە ناسیونالیستە ئایینیە شیعەو سونە تووندڕەوەکانی عێراق وادەبینن کە مافی ئەوەیان هەیە فەرمانڕەوایی هەمووان لە وڵاتەکانیاندا بکەن بەبێ ئەوەی بیرلەوە بکەنەوە کە ئەمان لە رێگای تواندنەوەو پاکتاوکردنی ئیتنیکیەوە کە مەبەست تواندنەوەو سڕینەوەی کوردە دەیانەویت نەتەوەی ئەم وڵاتانە پێکبهێنن و لەسەر بنەمای کپکردنی دەنگە جیاوازەکان سەقامگیری دروست بکەن.

هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە لێرەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەوەش تەنها هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە نیە وەک هێزیکی سیاسی بەڵکو رەتکردنەوەی بوونی ئیتنیکی کوردیە وەک پێکهاتەیەکی جیاواز لە چوارچێوەی ئەو دەوڵەتەدا کە تیرۆریستێکی وەک ئەحمەد شەرع سەرۆکێتی و بڕیارە مەزڵوم عەبدی ببێتە راوێژکاری. دیارە دەلاڵباشیەکی وەک تۆم باراک کە خۆی هەمان گرێی هەست بە کەمیکردنی ئیتنیکی و ئایینیشی هەبووە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵام کاتێک چووەتە ئەمەریکا چەمکی ناسیونالیستی مەدەنی و لیبراڵی بۆ دروستکردنی نەتەوە ئەوی کردۆتە ئەندامێکی چالاکی نەتەوەی ئەمەریکا و تەنانەت لەسەر بنەمای تواناکانی ئەرکی گەورەیشی پێ سپاردووە. ئێستا ئەو رابردووی خۆی و پێکهاتەکەیی لە لوبنان لەیادکردووەو بە پێوانەی پێکهاتنی نەتەوە لە ئەمەریکا مامەڵە لەگەڵ سوریاو تورکیاو عیراقیش دەکات، کە بێگومان ئەگەر کارو روانینەکانی ئەو سەربگرن، هەریەکە لەو وڵاتانەی کۆلۆنیالیستی ناوخۆیی کوردستانن، سیستەمێکی مەرکەزی بەهێزیان تێدا دەبێت و لەرێگای تواندنەوەی کوردو پێکهاتە جیاوازەکانی ترەوە، نەتەوەی سەردەست یان گروپی ئیتنیکی ناوەند هەرچۆن خاوەنی دەوڵەتە، نەتەوەش پێکدەهێنێت لەسەر بنەمای بەناوەندبوونی گروپی ئیتنیکی یان نەتەوەی عەرەب، تورک، فارس و تواندنەوەی کوردو ئەوانی تر لەناو پێکهاتەی ئەواندا. هەڵوەشاندنەوەی هەسەدەو خۆڕادەستکردنی پەکەکە هەنگاوی یەکەمی ستراتیژی ئەمەریکایە بۆ تواندنەوەی کورد لە نێو نەتەوەی تورک و عەرەب و فارسدا. ئەگەر لەم پرۆسەیەدا سەرکەوتوو بێت، چارەنووسی کوردو هەموو گروپە ئیتنیکی و ئایینی و مەزهەبیەکانی پەراوێز یان کەنار کە لە پێکەی کۆڵۆنی ناوخۆییدان تاریک دەبێت و لەبەردەم مەترسی تواندنەوەدا دەبن.

عەتا قەرەداخی




هەسەدە و خۆکوشتنێکی سیاسی چاوەڕواننەکراو.. جوتیار مەلا رەئوف

لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٦دا، مەزڵوم عەبدی ڕایگەیاند کە ئەرکی هێزە دیموکراتیکەکانی سوریا ـ هەسەدە ـ کۆتایی هاتووە و ئەم هێزە وەک هێزێکی سەربازیی سەربەخۆ هەڵدەوەشێتەوە و هێزەکانی لە چوارچێوەی سوپای سوریا ڕێکدەخرێنەوە. ئەمە تەنها گۆڕینی ناوی هێزێکی سەربازی نییە؛ بەڵکو کۆتایی قۆناغێکە کە تێیدا کورد و هاوبەشەکانی لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریا، بە دەستی خۆیان هێزی سەربازی، دەسەڵاتی کارگێڕی و بەشێکی گرنگ لە سەرچاوە ئابوورییەکانی ناوچەکەیان بەڕێوە دەبرد.
من پێموایە ئەگەر سیاسەت بریتی بێت لە پاراستنی دەسکەوت بە هەمان ئەندازەی بەدەستهێنانی، ئەوا ئەوەی لە ڕۆژئاوای کوردستان ڕوویدا دەتوانرێت بە خۆکوشتنێکی سیاسی لە ژێر فشار ناوزەد بکرێت. خۆکوشتن، نە بەو مانایەی کە هەسەدە هیچ فشارێکی لەسەر نەبوو؛ بە پێچەوانەوە، لە مانگی کانوونی دووەمی ئەمساڵدا هێزەکانی دەسەڵاتی دیمەشق بە خێرایی بەشێکی زۆر لە ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی هەسەدەیان گرت و بژاردەکانی کورد زۆر سنووردار بوون. بەڵام جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لە نێوان پاشەکشەی سەربازی و هەڵوەشاندنەوەی سەرمایەی سیاسی و دامەزراوەیی.
ڕێککەوتنەکەی دیمەشق و هەسەدە تەنها داوای دانانی چەک ناکات، بە پێی دەقە بڵاوکراوەکە، دەسەڵاتی ناوەندی کۆنترۆڵی دەروازە سنوورییەکان، کێڵگەکانی نەوت و گاز و دامەزراوە مەدەنییەکان وەردەگرێت؛ هێزە سەربازی و ئەمنییەکانی هەسەدە بە شێوەی تاکەکەسی دەخرێنە ناو وەزارەتەکانی بەرگری و ناوخۆ، و بەرپرسیارێتی زیندان و کەمپەکانی داعشیش دەگوازرێتەوە بۆ دەوڵەت، بە واتایەکی تر، ئەو سێ پایە سەرەکییەی هەر دەسەڵاتێکی سیاسی ( چەک، خاک و سەرچاوەی ئابووری ) بە شێوەیەکی زۆر فراوان دەدرێنەوە بە دیمەشق.
بەرامبەر ئەو هەموو دەستبەرداربوونە، دیمەشق بە فەرمانی ژمارە ١٣ی ساڵی ٢٠٢٦ ناسنامەی کوردی و مافی کولتووری و زمانی دانپێدانراو کرد، هاووڵاتیبوونەوەی ئەو کوردانەی پێشتر بێناسنامە بوون دابین کرد و نەورۆزی کردە پشووێکی فەرمی، بەڵام وردەکارییەکە زۆر گرنگە، زمانی کوردی وەک (زمانێکی نیشتمانی) ناسێنراوە و لە ناوچە کوردنشینەکاندا دەتوانرێت وەک وانەی هەڵبژاردەیی یان چالاکیی کولتووری بخوێندرێت؛ ئەوە هێشتا یەکسان نییە بە دانپێدانانی دەستووری و سیاسی، پارلەمانی هەرێمی یان دەسەڵاتی جێبەجێکردنی خۆجێیی.
لێرەدا مێژوو پرسیارێکی تاڵ دەخاتە بەردەممان..
لە ١١ی ئاداری ١٩٧٠دا، حکومەتی بەعسی عێراق و بزووتنەوەی ناسیۆنالیسمی کوردی بە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی گەیشتنە ڕێککەوتنێک کە مافی نەتەوەیی، زمانی، فەرهەنگی و بەشداریی سیاسیی کوردی لەخۆگرتبوو، چوار ساڵ دواتر، هەرچەندە بەعس یاسای ئۆتۆنۆمی بە شێوەی تاکلایەنە دەرکرد و کوردیش بە هۆی کێشە بنەڕەتییەکان ، بە تایبەتی کەرکووک و سنووری هەرێمی ئۆتۆنۆم ، ڕەتی کردەوە، بەڵام خودی یاساکە هێشتا شتێکی زۆر سەرنجڕاکێشمان پێ دەڵێت، (ناوچەی کوردستان) وەک ناوچەیەکی ئۆتۆنۆم ناسێنرا، زمانی کوردی لەگەڵ عەرەبیدا زمانی فەرمی بوو، ئەنجومەنێکی یاسادانان و ئەنجومەنێکی جێبەجێکردن بۆی دیاری کرا.
ئەوە بە هیچ شێوەیەک سپیکردنەوەی مێژووی بەعس نییە، هەمان ڕژێم دواتر سیاسەتی عەرەباندن، شەڕ، کۆمەڵکوژی و ئەنفالی لە دژی کورد جێبەجێ کرد، هەروەها ڕێککەوتنی ١٩٧٠ لەسەر پرسی کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان شکستی هێنا و لە ١٩٧٤دا شەڕ دووبارە دەستی پێکردوە، بەڵام بەراوردە مێژووییەکە لێرەدایە، تەنانەت دەوڵەتێکی ناوەندگەرای دیکتاتۆری وەک بەعس ناچار بوو لە قۆناغێکدا قسە لە ئۆتۆنۆمی، دامەزراوەی یاسادانان و دەسەڵاتی جێبەجێکردنی کورد بکات؛ کەچی کوردی سوریا دوای زیاتر لە دە ساڵ خاوەندارێتی هێزی سەربازی و دامەزراوەی خۆجێیی، ئەمڕۆ بە مافی زمان و چەند پۆستێکی حکومی گەڕاوەتەوە بۆ ناو دەوڵەتێکی ناجێگیری ناوەندی.
لەو ڕوانگەیەوە، قسەکە لەسەر ئەوە نییە کە هەسەدە دەبوو تا دوا شەڕڤان بجەنگێت، هیچ سیاسەتێکی عاقڵانە نابێت ژیانی خەڵک بکاتە قوربانیی دروشم. ئەگەر هاوسەنگی هێز گۆڕابوو، ئاگربەست و تەنانەت یەکخستنەوە لەگەڵ دەوڵەت دەتوانرا بێتە بژاردەیەکی واقیعی، بەڵام هەسەدە دەیتوانی جیاوازی لە نێوان یەکخستن و خۆهەڵوەشاندنەوە دروست بکات، یەکخستنێک بەرامبەر بە دەستوورێک کە بوونی سیاسیی کورد، دەسەڵاتی ناوخۆ، پۆلیسی خۆجێیی، پەروەردە بە زمانی کوردی و دامەزراوەی هەڵبژێردراو بپارێزێت؛ نە ئەوەی یەکەم هەموو کارتەکانی فشار بدات و دواتر چاوەڕێی بەڵێنی دیمەشق بێت.
لە هەمان کاتدا، فاکتەری تورکیا ناتوانرێت لە هاوکێشەکە دەربکرێت، ئەنقەرە بەردەوام داوای هەڵوەشاندنەوەی هەسەدەی کردووە و دوای ڕاگەیاندنی ٢٥ی ئاب، پارتی دەسەڵاتداری تورکیا بە ئاشکرا پێشوازی لە هەنگاوەکە کرد و بە (قۆناغێکی گرنگ) بۆ یەکێتی سوریا ناوی برد. تورکیا هێشتا هەزاران سەربازی لە باکووری سوریا هەیە و دیمەشقیش لە دوای ڕووخانی ئەسەد پەیوەندییەکی زۆر نزیکی لەگەڵ ئەنقەرە دروست کردووە.

لە ناو ئەم هاوکێشەیەدا ڕۆڵی تۆم باراکیش جێی سەرنجە، باراک باڵیۆزی ئەمریکایە لە تورکیا و نێردراوی تایبەتی سەرۆکایەتی ئەمریکا بۆ سوریا و عێراق، و واشنتن ڕێککەوتنەکەی بە (هەنگاوێکی مێژوویی) ناوبردووە، لە هەڵسەنگاندنی سیاسییدا باشترە بەڵگە لەسەر کردار و هەڵوێستی بخرێتەڕوو نەک ناولێنان، ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە ئەنجامی پرۆسەکە (یەک دەوڵەت، یەک سوپا و کۆتایی هێزی سەربەخۆی هەسەدە) بە شێوەیەکی بەرچاو لەگەڵ ئەو داواکارییە ستراتیژییانەی تورکیا یەکدەگرێتەوە کە ساڵانێکە لە سوریا پێداگرییان لەسەر دەکات.
پێش هەموو شتێک، ئەم ئەزموونە جارێکی تر ئەو وانە کۆنەی مێژووی کورد پشتڕاست دەکاتەوە، پشتبەستن بە پارێزگاریی هێزە گەورەکان جێگرەوەی گەرەنتیی سیاسی و دەستووری نییە، هەسەدە یەکێک بوو لە گرنگترین هاوبەشەکانی ئەمریکا لە شەڕی دژی داعش؛ بەڵام کاتێک بەرژەوەندییە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان گۆڕان، هاوسەنگی هێزیش گۆڕا، ئەوە یەکەم جار نییە کورد لە مێژوودا ئەو وانەیە بە نرخێکی گران فێر دەبێت.
بۆیە من پێموایە، شکستی هەسەدە تەنها لەوەدا نییە کە هێزێکی سەربازی هەڵوەشایەوە، شکستە گەورەکە ئەوەیە کە هێزێک کە خاک، چەک، سەرچاوەی ئابووری، دامەزراوە و پشتیوانییەکی نێودەوڵەتی هەبوو، نەیتوانی ئەو سەرمایەیە بگۆڕێت بە مافێکی دەستووری و دامەزراوەییی نەگۆڕ.
لە سیاسەتدا، هەندێک جار پاشەکشە پاراستنی خۆتە؛ بەڵام کاتێک پاشەکشە دەگاتە ئەوەی هەموو ئامرازەکانی دانوساندن بدەیت و بەرامبەر بە بەڵێن و مافی کولتووری چاوەڕێی داهاتوو بیت، ئەوا ناوی (سازش) بە تەنها بەس نییە.
ئەگەر مێژوو ڕۆژێک حوکم لەسەر ئەو بڕیارە بدات، لەوانەیە پرسیارەکە ئەوە نەبێت (بۆچی هەسەدە جەنگی نەکرد؟
بەڵکو ئەوە بێت، بۆچی پێش ئەوەی دەستوور و دامەزراوەی سیاسیی کورد گەرەنتی بکرێت، هەموو کارتەکانی هێزی خۆی لەسەر مێز دانا؟
لرەوەیە کە وشەی (خۆکوشتنی سیاسی) مانای خۆی وەردەگرێت.

جوتیار مەلا رەئوف




دوای «شکستخواردنی هەمووان»: بەرەو داڕشتنەوەی دیمەنی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.. حەمید کورەچی

(تێڕوانینێک بۆ داهاتووی ئێران لە قۆناغی دوای جەنگدا)

سەقامگیری ئێران تەنها بە پشتبەستن بە «هێزی ناوەند» بەدی نایەت، بەڵکو پێویستی بە بنیاتنانی «دادپەروەری لە هاوبەشییدا» لە نێوان پێکهاتەکانی کۆمەڵگەدا هەیە. پێویستە «رۆژی نوێ» دوای رووخانی ئایدۆلۆژیای کۆن لەسەر بنەماوەی ڕوون و ڕێککەوتوو دابمەزرێت، کە لەم خاڵانەی خوارەوەدا خۆی دەبینێتەوە:

بەردەوامیی هەر سیستمێکی نوێ دەوەستێتە سەر توانای گۆڕانکاری لە «حوکمی پێکهاتەی تاک» بۆ «دەوڵەتێک کە لەسەر بنەمای لێهاتوویی نیشتمانی دامەزرابێت». پێویستە «مافی هاووڵاتیبوون» بۆ سەرجەم تاکەکان دابین بکرێت، بە شێوازێک کە کورد، بلووچ، عەرەب و ئازەری بتوانن دەستیان بە پۆستە سیادییەکان بگات، جا چ مەدەنی بن یان سەربازی، بێ هیچ جیاکاری و بەربەستێک. چونکە هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە «سەمامی ئەمنی»یە، کە یەکپارچەیی خاکی و سەقامگیری دڵسۆزییەکان مسۆگەر دەکات.

دەبێت بڕیاردەری سیاسی لە ناوەنددا ئەوە بزانێت کە هێزی ئێران لە بنەڕەتدا لە فرەچەشنی نەژادی و کولتووریدا خۆی دەبینێتەوە. دانپێدانانی «فارس» بە براکەی «کورد» وەک بەشێکی ڕەسەنی کەلەپووری نیشتمانیی ایرانی، تەنها ئاماژەیەکی دەستخۆشی یان وتەیەک نییە کە بۆ مێژوو بوترێت، بەڵکو هەنگاوێکی ستراتیژییە کە ساڵانی دوورودرێژی ئەو نیگەرانییانە کۆتایی پێدەهێنێت کە پەیوەستن بە «فۆبیای جودابوونەوە». بەخشینی توانا بە هەموو پێکهاتەکان بۆ ئەوەی هەست بکەن خاوەنی خاکی خۆیانن و نامۆ یان ستەملێکراو نیین تیایدا، یەکڕیزی نیشتمانی بەهێزتر دەکات و هەموو هەوڵە دەرەکییەکان بۆ تێکدانی شانەی کۆمەڵایەتی دەوڵەت پووچەڵ دەکاتەوە.

لە سایەی ئەم ڕاستییانەدا، هەر سەقامگیرییەکی ڕوکەش کە ژەنەراڵەکانی سیستمەکە لە ڕێگەی ڕووکەشی مەدەنییەوە و بە پشتگیری هێزە ئابورییە گەورەکان بیسەپێنن، تەنها دەبێتە «ئاشتییەکی کاتی» و توانای خۆڕاگری نابێت ئەگەر دەوڵەت هەستانە چاکسازی گشتگیر لە سەرجەم ئاستەکاندا ئەنجام نەدات. خۆشگوزەرانی ئابوری و کراوەیی کۆمەڵایەتی ناتوانن ببنە جێگرەوەی «شکۆی سیاسی» و دادپەروەری کۆمەڵایەتی. سەرەڕای هەوڵەکانی بەلارێدابردنی هۆشیاری جەماوەری لە ڕێگەی ڕێگاکانی پڕۆپاگەندەی جۆراوجۆرەوە، ئەم هۆشیارییە وەک پاسەوانێکی کۆتایی دەمێنێتەوە کە دەوەستێت لە بەردەم هەر هەوڵێکدا بۆ کەمکردنەوەی سەروەری نیشتمانی یان قوربانیدان بە بەرژەوەندییە گشتییەکان بە مەبەستی بەدەستهێنانی دەسکەوتی تا تاکەکەسی.
ئەو مافانەی پەیوەستن بە زمانی دایک و خوێندن پێی، و بەرزنرخاندنی ناسنامەی کولتووری بۆ هەموو پێکهاتەکانی کۆمەڵگە، دەبێت وەکو ئەو توخمانە تێبگەین کە هێزی دەوڵەت بەهێز دەکەن و یەکڕیزییەکەی پتەو دەبەن، نەک ئەوەی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەیی یان سەقامگیرییەکەی سەیر بکرێن. چونکە ئەم مافانە تەنها ئیمتیازی تاکتیکی نیین کە وەک ڕێگەیەک بۆ مانۆڕی سیاسی بدرێن، بۆ ئەوەی دواتر کاتێک هێزی ناوەندی گەورە بوو لێیان بسەنرێتەوە، بەڵکو بنەمای سروشتی و بنچینەیین کە ئامانجیان چەسپاندنی پەیوەندییە لە نێوان سەرجەم هاووڵاتیان و لایەنە جیاوازەکان لەگەڵ ناوەنددا، بەپێی پەیمانێکی کۆمەڵایەتی بەردەوام و پێکبەستراو کە لەناوناچێت.

ئەو دیمەنەی کە خەونی پێوە دەبینین بۆ ئیرانی داهاتوو ناتوانێت تەنها لەسەر بنەمای هێز و ململانێ چەکدارییەکان بنیات بنرێت وەک «چەکوش»ی جەنگ کە بێوەستان لێدەدات، بەڵکو لە بەرامبەردا پێویستی بە «سندان»ی هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە هەیە کە یەکسانی مسۆگەر دەکات و پەیوەندی تاکەکان بە نیشتمانەکەیانەوە پتەو دەکات لە ڕێگەی بەهای هاوبەشی و دادپەروەرییەوە. ئەو ئێرانەیە کە تیایدا هەموو هاووڵاتییەک بە زمانی «برایەتی» و رێزگرتنی هاوبەش قسە دەکات، کە تیایدا هەوڵە جیاوازەکان لە هەر تاکێکەوە دەگەنە لوتکەی هاوسەنگی لە ژێر ئاڵای یەک ئاڵادا یان ئاڵاگەلێکی هاوئاهەنگ. لەم نیشتمانە خوازراوەدا، هیچ بوونێک بۆ بەربەستە دەستکردەکانی نێوان «ناوەند» و «پەراوێزەکان» نییە، بەڵکو یەکپارچەیی گشتگیرە کە هەموان لە چوارچێوەی بەرژەوەندی نیشتمانی هاوبەشدا کۆدەکاتەوە کە کەس لە بەرزنرخاندن و بەشداریکردن بێبەش ناکات.

لە سایەی سەرقاڵی بەردەوامی گۆڕەپانەکانی ڕاگەیاندن و سەکۆکانی شیکاری سیاسی بە ناوەڕۆکی دراماتیکی کە کۆتایی سیستمی ئێران وەک دیمەنێکی دووبارەبووەوەی «ڕووخانی بەرلین» وێنە دەکەن، وەک هەندێک لە لیبرالەکان لە وتارەکانیاندا پێشنیاری دەکەن، لایەنێکی تری ڕاستی لەبەر چاو ون دەبێت کە کەمتر باس دەکرێت بەڵام کەمتر گرنگ نییە. چونکە ئەو تێڕوانینانەی کە لایەنگری رووداوەکان دەکەن وەک یارییەکی دووانەیی کە تیایدا لایەنێک سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە بەدەستدەهێنێت لە کاتێکدا لایەنی تر تووشی شکستی ڕەها دەبێت، لە قوڵایی واقیعی جیۆپۆلەتیکی و ئاڵۆزییەکانی بێئاگان. لە ململانێکاندا وەک ئەوانەی ناوچەکە تێیدایە، هەرچەندە لایەنە ململانێکارەکان هەرچییەک بن، زەرەرەکان زۆرینە شێواز دەن و هەمووان دەگرنەوە، جا لە ئاستی سەربازی، ئابوری و تەنانەت لە پێکهاتەی سیستمی و پێکهاتە هەنووکەیییەکاندا بێت.

تێکشکاندنی خەیاڵی «سەرکەوتنی سفری»

چواندنی سیستمی ئێران بە ئەڵمانیای نازی لە رۆژە کۆتاییەکانیدا جۆرێک لە «پێوانەی هەڵە» نیشان دەدات کە رەنگە لە قوڵایی شیکاریدا کەموکوڕی هەبێت. کۆتایی پێشبینکراوی سیستمی ئێران، بەپێی ئەو دەرەنجامانەی کە لەسەر بنەمای خوێندنەوەیەکی قووڵ بنیادنراون، تەنها سنووردار نابێت بە شکستێکی سەربازی. بەڵکو پێدەچێت کۆتاییەک بێت کە تێکشکانی پێکهاتەی ئایدۆلۆژی لە بەرژەوەندی بەهێزکردنی بیرۆکەی «دەوڵەتی نیشتمانی» بگرێتەوە. ئەم کۆتاییە لە کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی رێبەردا دەردەکەوێت، و ناچارکردنی سیستمی بە کرانەوە بەرامبەر نەتەوە پەراوێزخراوەکان وەک کورد، ئەحواز و بلووچ، لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی سنووردارکردنە یاساییە تەنگەژەکان کە هۆکاری گۆشەگیربوونی ئێران بوون لە دەوروبەری ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا.

لە بەرامبەردا، لایەنەکانی تریش، جا لە ئاستی ناوچەیی یان نێودەوڵەتیدا بن، «سەرکەوتنی بەڕاشکاو» بەدەستناهێنن. زیانە ئابورییە بەرزەکان، تێکدانی ژێرخانی ئابوری، و هەڕەشەکردن لە سەقامگیری ئاسایشی وزە، دەکرێت هێزە نێودەوڵەتییەکان ناچار بکەن بە کشانەوەی قۆناغ بە قۆناغ لە ناوچەکە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ڤاکۆمێک کە تەنها بە عەقڵانییەتی سیاسی و پراگماتیزم لە بەڕێوەبردنی کاروباری ناوچەکەدا نەبێت، پڕ نابێتەوە.

ئێرانی نوێ: لە شۆڕشەوە بۆ فیدراڵیەت

گۆڕانکاری قوڵ لە ئێراندا تەنها لە گۆڕینی کەسایەتییەکان یان سەرکردەکاندا ناوەستێت، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ دووبارە دابڕشتنەوەی پەیمانی کۆمەڵایەتی بە شێوازێکی بنەڕەتی. کرانەوە بەڕووی نەتەوەکاندا، سەرەڕای ئاستەنگ و نیگەرانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەگەری «بەلقەنەبوون»، دەبێتە تاکە هەڵژاردن بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامیی دەوڵەتی ایرانی. ئەم گۆڕانکارییە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە گۆڕینی نەتەوەکان لەوەی ببەنە «بۆمبی چاوەڕوان» کە هەڕەشە لە سەقامگیری وڵات دەکەن، بۆ «پردی کولتووری و ئابوری» کە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ دراوسێ ناوچەیییەکاندا بەهێزتر دەکات، بەتایبەت لە ناوچەی کەنداو، جا بە فارسی ناوببرێت یان عەرەبی.

لەدایکبوونی «گەورە هێزی ئابوری» هاوبەش

واقیعی سیاسی و ئابوری ئاڵۆز لە ناوچەکەدا گۆڕانکاری بەپەلە و بنەڕەتی دەسەپێنێت، کە تێیدا بووەتە زۆرملێ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی سەردەم و تێپەڕاندنی بەربەستەکان لە ڕێگەی گرتنەبەری دیدگایەکی هاوکاری نوێوە. «شکستی دووانی»، کە زیان بە هەمووان دەگەیەنێت بێ جیاکاری، دژبەرەکان بە ناچاری دەباتە سەر مێزی گفتوگۆ بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان دوور لە حساباتی تەنگەژە یان دروشمە دەنگبڵندەکان کە بە درێژایی دەیان ساڵ تەنها قووڵکردنەوەی قەیرانەکانیان نەبێت، هیچی تریان بەدەست نەکەوتووە.

بنیاتنانی داهاتوویەکی بەردەوام بۆ ناوچەکە پێویستی بە دابڕشتنی «پەیماننامەی سەقامگیری» گشتگیر هەیە کە سنوورە کلاسیکییەکان و بەرچاوڕوونییە کورتخایەنەکان ببڕێت. ئەم پەیماننامەیە دەبێت لەسەر چەند بنەمایەک دابمەزرێت، کە یەکەمیان بەدیهێنانی ئاسایشی خۆییە لە جیاتی پشتبەستنی زیاد لە پێویست بە بنکە سەربازییە بیانییەکان. لەبەر ئەوە، پێشنیار دەکرێت کە ڕێڕەوڕە ئاوییە هەستیارەکان وەک گەرووی هورمز و باب ئەلمەندەب لە ڕێگەی هاوکاری ناوچەیی هاوبەشەوە مسۆگەر بکرێن، بە شێوازێک کە دەوڵەتانی ناوچەکە بەرپرسیار بن لە پاراستنیان و زامنکردنی سەلامەتییان.

جگە لەوەش، دەبێت یەکگرتنی وزە لە نێوان دەوڵەتانی ناوچەکەدا بەهێز بکرێت لە ڕێگەی بەستنەوەی سەرچاوەکانی وزە وەک کێڵگەکانی گاز و تۆڕەکانی کارەباوە لە سیستمی یەکگرتوودا. ئەم هەنگاوە نەک تەنها بەشداری دەکات لە بەدیهێنانی سوودی ئابوری بۆ هەمووان، بەڵکو گرنگی یەکگرتنی سەقامگیری پایتەختە گەورەکانی ناوچەکەش دەسەلمێنێت، بە شێوازێک کە سەقامگیری تاران دەبێتە بەشێکی دانەبڕاو لە سەقامگیری ریاز، دۆحە و سەرجەم دەوڵەتانی ناوچەکە.

پاڵپشت بەمەش، پێویستییەکی بەپەلە هەیە بۆ قبوڵکردنی چەمکی «دەوڵەتی نیشتمانی» بە شێوازە ڕاستەقینەکەی لە ڕێگەی یەکخستنی دەسەڵات لەناو سنووری هەر دەوڵەتێکدا، و سنووردارکردنی چەک بە دەست دەزگا سیادییەکانەوە تەنها. چونکە کەمکردنەوەی کاریگەری باڵە چەکدارەکان و کۆتاییهێنان بە بیرۆکەی جەنگ بە وەکیل، پایەی بنەڕەتین بۆ مسۆگەرکردنی ئاشتی و گەشەپێدانی هاوسەنگ لە نێوان گەلان ناوچەکەدا.

لە کۆتاییدا، ئەم «پەیماننامەیە» تەنها خەونێکی خەیاڵی نییە، بەڵکو پێویستییەکی واقیعییە بۆ دروستکردن داهاتوویەک کە تێیدا بەرژەوەندییەکان تێکەڵ دەبن و هێزەکان پاڵپشتی یەکتر دەکەن، لە جیاتی بەردەوامبوونی ململانێکان کە هەمووانی ماندوو کردووە و رێگری لە پێشکەوتنیان کردووە بۆ دەیان ساڵ.

لە نێوان گوشارەکانی هێزە گەورەکان و داواکارییەکانی سەروەری ناوچەییدا، دیمەنی ناوچەیی لەسەر دووڕیانێکی ئاڵۆز وەستاوە. چین ڕەنگە لە سەقامگیری ناوچەکەدا هەلی زێڕین بببینێت بۆ پێشڕەویکردن بە دەستپێشخەری «پشتێن و ڕێگا»، لە کاتێکدا نیگەرانییەکانی ئەمریکا لە پووکانەوەی پاساوەکانی بوونی سەربازی زیاد دەکەن، و ڕووسیا خۆی بۆ هاتنە ژوورەوەی گازی ایرانی ئامادە دەکات وەک گۆڕاوێکی نوێ کە دەتوانێت هەڕەشە لە کاریگەرییەکەی بکات لە بازاڕی وزەدا.

لە کۆتایی ئەم قەیرانەدا، چارەسەر بە تۆمارکردنی سەرکەوتن بۆ لایەنێک لەسەر حیسابی لایەنەکەی تر نابێت، بەڵکو لە دانپێدانانی بەکۆمەڵەوە دێت کە بەردەوامی ململانێ تێچووی زیاتر بە هەمووان دەدات لەوەی کە بەرگەی بگرن، و بوونەکەیان دەخاتە مەترسییەوە. ڕەنگە ئەنجامەکە وەک «شکست بۆ هەمووان» بێت، بەڵکو لە ناخیدا تۆوی هیوای بۆ ناوچەکە هەڵگرتووە ئەگەر وەبەرهێنانی باشی تێدا بکرێت. کاتێک زەبرەتەکانی جەنگ دەگۆڕدرێن بۆ خاڵی دەستپێک بەرەو رۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی نوێ، وەبەرهێنان دەبێتە سەردێڕی قۆناغەکە لە جیاتی داخوران، و سەروەری بەسەر شوێنکەوتووییدا بەرزدەبێتەوە.




دەبوایە چی بکرایە یان چ شتێکی لەوە زیاتر دەتوانرا بکرایە؟.. حەسەن ڕازانی


(ڕێکەوتنی بەڕێز مەزڵوم عەبدی لە گەڵ جۆلانی دا)

ئایا بەڕێز مەزڵوم عەبدی و کوردانی ڕۆژئاوا پێیان خۆش نەبوو بە تەواوی سەربەخۆ بوونایە، یان لەوە زیاتریان بەدەست بهێنایە؟
ئایا کوردانی ڕۆژئاوا دەبوایە چیان بکردایە؟ یان ئایا چ شتێکی لەوە زیاتریان لە توانادا هەبوو کە بیانکردایە؟
“من پێم وایە کاری درووست بۆ کەسێکی سیاسیی یان سەربازیی ئەوەیە کە ئەوەی پێیان دەکرێت ئەوە بکەن، نەکو بچنە ژێر باری کارێکەوە کە هەرگیز پێیان نەکرێت!”!
وەڵامی درووست و لۆژیکیی ئەو پرسیارانە، بە بڕوای من، تەنها لە لای کوردانی ڕۆژئاوا خۆیاندایە چونکە:
هەر ئەوانن کە ڕاستەوخۆ لە ناو کێشەکەدان و خۆشیان بەشێکی سەرەکین لە کێشەکە، ئەوان خۆیان ڕاستەوخۆ لە بەردەم هەڕەشەی لەناوچوون و پاکتاوی نەتەوەییدان، لەو بارەوە بەڵگە زۆرن. کوردانی رۆژئاوا بە بەراورد بە دەرەوەی خۆیان هەم باشتر خۆیان دەناسن و هەمیش باشتر لە هێزو توانای خۆیان شارەزان، ئەوان خاوەنی مێژوویەکی پڕ لە گیانفیدایی و قارەمانیەتین! ئێستا ئەوان خۆیانن کە لە هەموو کەسێکی دەرەوەی خۆیان باشتر دەزانن کە تا چ ئاستیک و چۆنیش بە دوژمنانی ناوخۆیی و دەرەکیی دەورە دراون. ئەوان دەزانن کێ هاوکاری کردوون و جۆنیش هاوکاری کراون !. کەواتە، بە بڕوای من، وەڵامی ئەو پرسیارەی کە دەڵێ: ئایا لەوە زیاتر دەتوانرا چی تر بکرێت، بە درووستی و بە ڕوونی هەر لە لای کوردانی ڕۆژئاوا خۆیاندایە، نەک لە لای ئەو کەسەی کە نیوەشەو بە چلەی زستانێ لە کاتی ڕەشەباو بەفرو بۆراندا کە چاو چاوی نەدەبینی و لە پەنجەرەی ژوورەکەیەوە سەری دەردێناو دەی گوت : ئەمشەو شەوی پێشمەرگەیە!
من بۆ پشتگیریی لەو بۆچوونەم تەنها دوو دیمەن نیشان دەدەم کە زووربەمان کەم تا زۆر شارەزای ئەو دوو دیمەنە هەین! بە سەرنجدان لەو دوو دیمەنە ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە کوردانی ڕۆژئاوا زۆر ژیرانە، سیاسییانەو سەربازیانەش مامەڵەیان کردووە!

دیمەنی یەکەم:

شەڕی فەلستینیەکان لە گەڵ ئیسڕائیل و کۆمەکی جیهانی عاڕەبیی و ئیسلامیی و تا ڕادەیەک نێو دەوڵەتییش لەبۆ ئەوان!
فەلەستینیەکانی ناو کەرتی غەزە بە ڕێبەرایەتی حەماس، کە یەکێک بوو لە پڕۆکسیەکانی ئێران لە ناوچەکەدا، لە ئۆکتۆبەری ٧ی ٢٠٢٣ دا هێرشێکی بەرنامە بۆداڕێژراوی کتو پڕو لە ناکاویان کردە سەر ئیسرائیل و بە سەدان لە منداڵ و پیرو بێتاوانیان کوشت و بە دەیانیشیان بە بارمتە گرت. ئیسرائیل لە تۆڵەی ئەو هێرشەدا پەرچەکردارێکی لە سنوور بەدەر توندوتیژو وێرانەکەری نواندو زۆریش نا مڕۆڤانە بوو چونکە بە دەیان هەزاری لە فەلەستینیە بێتاوانەکان کوشت و بە سەدان هەزاریشی لێ لە پەلوپۆ خستن و داروبەردیشی بەسەر کەرتی غەزەوە نەهێشت و کردی بە کەلاوەو وێرانەیەکی تەواو. لە لایەکی تریشەوە گرووپەکەی حەماسیش کە لە سەرەتاوە بۆ ئەوە درووست ببوو تاکو ئیسرائیل لە سەر نەخشەی جیهان بسڕێتەوەو قڕانیش لە ڕەگەزی جولەکە بخات، کەچی ئەوەتا سیاسەتی ناشێیانەی حەماس و خوێندنەوەی نادرووستی حەماس بۆ هێزو جێگاوڕیگای ئیسڕائیل لە ڕووی سیاسیی و سەربازیی و نێودەوڵەتیەوە حەماس و کەرتی غەزەی بەو ڕۆژە گەیاند کە ئێستا هەموومان دەیبینین!
لە سەرئەم پەرچەکردارەی ئیسرائیل لە دژی حەماس و فەلەستینیەکانی کەرتی غەزە، کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە زۆرایەتی، بێجگە لە ئەمەریکاو هەندێک دەوڵەتانی نێو ناتۆ، هەموویان سەرکۆنەی ئیسرائیلیان کردو حەماسیشیان وەک پاڵەوان و نمایندەی ڕزگاریی و دێموکراسیی لە بۆ خەڵکی فەلەستین ناوزەد کرد. تەواوی جیهانی ئیسلامیی و عاڕەبیی پشتیوانیی حەماسیان کردو سەرکۆنەی ئیسرائیلیان کرد. تەنانەت دەوڵەتی خوارووی ئەفریقا واوەتریش رۆیشت و ئیسرائیلی خستە دادگای لاهای نێودەوڵەتییەوە.
زۆرێک لە چالاکوانانی سیاسیی و گرووپ و کۆمەڵەی سیاسیی ناوخۆیی و نێو دەوڵەتیی و فرە ڕەگەزیی لە وەڵاتانی ڕۆژئاواو ئەوروپادا وەخۆ کەوتن و هاتنە سەر خەت. جا ئەوانە لە لایەکەوە سەرکۆنەی ئیسرائیلیان کردو خۆپیشاندان و مانگرتنیان لە دژی ئیسڕائیل دەستپێکردو لە لایەکی تریشەوە حەماسیان وەک پاڵەوان و ڕەمزی ئازادیی و دێموکراسی فەلەستینیەکان بە خەڵکی دنیا دەناساند! بە دەیان هەزار لە خوێندکارانی نێو دەیان زانکۆی بەناوبانگی وەڵاتانی ڕۆژئاواو ئەوروپا خوێندنیان ڕاگرت و چادریان هەڵداو مانگرتن و خۆپیشاندانیان دەستپێکرد. خوێندکارانی ئەو زانکۆیانە بەردەم زانکۆکانیان کردە مەیدانی سەرکۆنەکردنی ئیسرائیل و لە دژی ئیسرائیل چالاکییان دەنواندو تەنانەت دژی تەواوی ڕەگەزی جولەکە ڕق و کینەیان پەخش دەکرد! لەولاوەش حەماسیان وەک پێشەنگ و ڕێبەری ڕزگاریخوازی فەلەستینیەکان بەدنیا دەناساند.
لە تەواوی جیهانی ئیسلامی و عاڕەبیی و ڕۆژئاوایی و ئەوروپاییدا لە هەموو لاوە کۆمەک کۆدەکرایەوە بۆ کەرتی غەزەی ناو فەلەستین. تەنانەت لە نێو کوردانیشدا تا ئەوپەری سۆزیان بزووت بۆ خەڵکی فەلەستین و کۆمەکێکی زۆریش، وەک باس دەکرا، کۆکرایەوەو ناردیان بۆ غەزە! چەندین وەڵاتی عاڕەبیی و ئیسلامیی و تەنانەت هەندێک لە وەڵاتانی تریش دەرگایان بۆ بریندارەکانی غەزە کردەوەو چارەسەریان دەکردن و دەرمان و پێداویستی پزیشکییان بۆ دەناردن. سوپایەکی بێشومار لە نووسەری لای چەپی سیاسەت، بێپسانەوە لە بەرژەوەندی کەرتی غەزەو حەماسدا پێنووس و بیریان خستەکار. ئەم بەرەیە بە ئاشکرایی وەک بەرەی ئەنتی ئەمریکایی و ئیسرائیلیی هاتە مەیدان و هەموو چالاکیەکانیشیان خستە بەرژەوەندی فەلەستین و کەرتی غەزەو لە دژی ئیسرائیل کەوتنە چالاکیی؛ تەواوی ڕاگەیاندنەکانی جیهانی عاڕەبیی و ئیسلامیی لە بەرژەوەندی فەلستینیەکان و حەماسدا بەردەوام لە چالاکیدا بوون و هەرچی بڵندگۆی مزگەوتەکانی دەوڵەتانی جیهانی ئیسلامیش هەیە و تەنانەت هی مزگەوتەکانی دەوڵەتەکانی ئەوروپاو ڕۆژئاواش بەردەوام لە بەرژەوەندی خەڵکی فەلەستین و حەماس و کەرتی غەزە کەوتبوونە چالاکی و لە دژی ئیسڕائیل وە جووڵە کەوتبوون و خەڵکیان لە دژی ڕەگەزی جولەکە هان دەدا!…فەلەستینیەکان ئەوەی کە لێی دەترسان ئیسرائیل بوو. واتە یەک دوژمنی دیاریان هەبوو ئەویش ئیسرائیل بوو.

کەچی سەرباری ئەو هەموو پاڵپشتیە ناوخۆیی و نێو دەوڵەتییەو پاڵپشتیی تەواوی نێو جیهانی عاڕەبیی و ئیسلامییش بۆ حەماس و خەڵکی فەلەستین ئێستا بە وردی سەرنج بدەن حەماس و فەلستینیەکانی کەرتی غەزە چیان لێهاتووە…بۆیە شیعار، ئارەزوو، هیواو ئاوات، سۆز، تۆڵەو رق و کینە شتێکن و هێزێکی لە ڕادە نابەرابریش شتیکی تر.. دەبێ هەندێک جاران و لە هەندێک کاتاندا سیاسەتمەدارو کەسی سەربازیی لە کەلی شەیتان بێتەخوار. دەبێ ئەوە بکەی کە دەتوانی بیکەیت!
” ئەو حەماسەی کە داوای دەکرد ئیسرائیل لە سەر نەخشەی جیهان بسڕێتەوە، دیارە بە پاڵپشتی دەوڵەتانی دژە ئیسرائیلیی و جولەکیی، بەڵام ئەوەتا ئێستا ڕازی بووە کە چەک دانێ. چونکە ئەو ئەوەندەی پێکراو هەر ئەوەندەش لە ئێستاو ئەمڕۆدا دەتوانێت! ئێستا حەماس ناڵێ دۆڕاوم، بەڵکو دەڵێ سەرکەوتنم بەدەست هێناوە! چونکە بەرەنگاریی کردووە تا ئەو شوێنەی کە پێی کراوە نەک تا ئەو شوێنەی کە ئارەزووی هەبووە. چونکە کە بە ئارەزوو یان ئامانجی حەماس بوایە دەبوایە نەک هەر تەواوی خاکی فەلەستین لە دەستی ئیسرائیل بێنێتە دەر بەڵک و دەبوایە ئیسرائیل لەسەر نەخشەی سیاسی جیهان بسڕێتەوەو ڕەگەزی جولەکەش بۆ هەتاهەتایێ نەهێڵێت و بیان خاتە دەریاوە!

دیمەنی دووەم:
یەکەم: کورد و کێشە مێژوویی و ڕەواکەی لە گەڵ نەتەوە موسڵمانە باڵادەستەکانی ناوچەکە لە تورک و وعاڕەب و فارس!
دەووەم: سۆزو پشتیوانی کۆمەڵگای نێو دەوڵەتیی و جیهانی عاڕەبیی و ئیسلامیی لەبۆ گەلی کورد بە بەراورد لە بۆ کێشەی فەلەستینیەکانی کەرتی غەزە لە چ ئاستێکدا بووە!
کورد لە ژێر دەستی نەتەوە باڵادەستە برا موسڵمانەکانیدا بە دەیان ساڵە لە ژێر هەڕەشەی لەناوبردن و پاکتاوی نەتەوەییدایە! چەکی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتیی لە دژی کورد بەکار هێنراوەو تاکە وەڵاتێکی نێو جیهانی عاڕەبیی و ئیسلامیی دەنگی لێوە نەهاتووە بێجگە لە ئێران ئەویش بەرژەوەندیە سیاسیی و سەربازییەکەی ئەو کاتی ئێران کە لە جەنگدا بوو لە گەڵ عێڕاقی سەددامیی ئەوەی دەخواست ئەگینا لەبەر چاوی کورد نەبوو! وەڵاتێکی ئەوروپی یان ڕۆژئاوایی ڕانەچڵەکاو دەنگی لێوە نەهات، خوێندکارانی زانکۆیەکی نێو دەوڵەتی و نێو جیهانی عاڕەبی و ئیسلامیی باسێکیان لێ نەبوو، ڕاگەیاندنەکان و چالاکوانانی سیاسیی وەک هەر نەیان بیستبێ وابوو کە چ لە کورد دەکرێت!
نەتەوە باڵادەستەکانی وەک تورک و عارەب و فارس کە بە هاوکاریی وەڵاتانی زلهێزی جیهانیی بە تایبەتی ناتۆ کوردیان بەسەر خۆیاندا دابەش کردووە، ئایینی ئیسلام وەك چەکێکی کوشندە لە دژی برای کوردی موسڵمانیان بەکار دەهێنن بە بیانووی ئەوەی گوایە کافرو بێباوەڕن. جا بۆیە بە پێی سورەتی ئەنفال ئەنفالیان دەکەن، سوڕەتی ئەنفالیشیان لە قورئان بەسەر کوردا بە کرداریی لە ساڵی ١٩٨٨ دا جێبەجی کردووەو بە سەدان هەزار لە خەڵکی بێتاوانی کوردیان زیندەباڵ کردووەو ئەو جیهانە گەورە ئیسلامیەش نوقەی لێوە نەهاتووە. هەرچەندە خوا لە قورئاندا دەفەرموێت : “کنتم خیر امة اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر وتوءمنون باللە. ئالی عەمران ١١٠” : ئێوە چاکترین کۆمەڵن لە ناو مەردمی دنیادا سەرو هەڵدا، فەرمان بە چاکە دەکەن و ڕێ لە ناڕەوا دەبەستن، باوەڕیشتان بەخوا هەیە. قورئانی پیرۆز لە وەرگێڕانی هەژار موکریانی لاپەڕە ٦٤.
دیارە جیهانی ئیسلامیی ئەو کیمیاباران و ئەنفال و قەتڵ و عامەی کە لە کوردان دەکرا بە دەستی برا موسڵمانەکانیانەوە بە کاریکی خەراپ و مونکەر لە قەڵەم نەدراوەو پێیان ڕەوا بووە ئەگینا هیج نەبێ لەبەر خاتری خواو ئەو ئایەتە هەندێک لەوان دەماری موسڵمانەتییان دەبزووت و وەدەنگ دەهاتن. هەر بۆیەش کەس نوقەی لێوە نەهاتووە. دەگوترا کە یاسر عەرەفات سەرۆکی ڕێکخراوی فەلەستین گوتوویەتی کە گوایە بیستوویەتی سەدام لە دژی مێشوولە دەرمانی ڕشتووە! نەتەوەی باڵادەستی فارسیش ئەوەی کە پێی کراوەو توانیویەتی لە نەتەوەی باڵادەستی عاڕەب خەراپترو زۆرتری بە کوردە برا موسڵمانەکەی خۆی کردووە، تەنانەت لەبەر ئەوەی کە هەموو ڕۆژیک گەنجی کورد هەڵدەواسێت و دەیان کوژێت بە ڕیگەی پەت و قەنارە وەک ڕژێمی پەت و سێدارە ناسراوە. ئەوەتە تاکو ئێستا و لەو سەدەیەشدا لە سەرووی بیست ملیۆن کورد مافی ئەوەی نیە بە زمانی خۆی بخوێنێت و ناوی کوردیی لە منداڵەکانی بنێت. نەتەوەی باڵادەستی تورکی موسڵمان تەنانەت کورد وەک و مڕۆڤ نابینێت و چەندین هەڵمەتی قڕکردن و لەناوبردن و کۆمەڵکووژیی لە دژی کوردان ئەنجام داوە.
ئەرێ گەلۆ کەستان بینیتان خوێندکارانی وەڵاتیکی ئەوروپی، ڕۆژئاوایی یان لە جیهانی عاڕەبی و ئیسلامیدا خوێندن ڕابگرن و بڵێن بۆچی وا لە کوردان دەکەن؟ هەروەک چۆن ئەو کارەیان بە بەردەوامیی لەبۆ فەلەستین و حەماس و کەرتی غەزە دەکرد؟ بەرەی چەپ و میدیای چەپ و نووسەری چەپتان پێ لە چ ئاستێکدایە لە بەرامبەر گەلی کوردو کەرتی غەزەی ناو فەلەستین؟ ئەدی بڵندگۆی مزگەوت و دەنگی موسڵمانە بەوەج و دیارەکانتان بیست لە دژی تورکیاو سوریاو عێڕاق و ئێران کە بڵێن بۆچی وا لە کوردان دەکەن؟ یان بە پێچەوانەوەیە ئەوەتە گوێتان لە سورەتی ئەلفەتحە کە لە دژی کوردان بەکاری دەهێنن!
باسەکەی ئیمە ئێستا لە سەر کوردانی بەشی ڕۆژئاوایە کە چەندین ساڵە هەموو مافێکیان لە لایەن نەتەوەی باڵادەستی عاڕەبی موسڵمانی سوریاوە لێزەوتکراوەو کورد لێرەش بە دەست ئەو برا موسڵمانەیەوە هەمیشە لە ژێر هەڕەشەی لەناوچوون و قڕکردندا بووە.
لە ساڵی ٢٠١١ وە کوردانی ڕۆژئاوا لە هەموو لایەکڕا لێیان دەدرێ و هێرشیان دەکرێتەسەر بە هەموو جۆرە چەک و شێوەیەک هەوڵی لەناوبردنیان دەدرێت.. تورکیا بە دەیان گرووپی تیرۆریستی لە دژی کوردانی ڕۆژئاوا درووستکردوون و بەریدوانەتە گیانی کوردانی ڕۆژئاوا، بۆ نموونە داعش. هەروەها تورکیا دەرگای کردۆتەوە بۆ ئوغوریەکانی چین و چیچانیی و ئەفغانیی و مەڵاسیی و چەندین نەتەوەو ڕەگەزی تر کە بۆ جیهاد لە دژی کوردان بینە سوریا. تورکیای برای موسڵمانی کوردان کۆمەکی لە هەموو ڕوویەکەوە بەو گرووپە تیرۆریستانە دەکردو تەیاری دەکردن بە هەموو جۆرە چەکێک و بەری دەدانە گیانی کوردانی رۆژئاوا. لە کاتی شەڕو پێکدادانەکانیشدا تورکیا بریندارەکانی بۆ گرووپە تیرۆریستەکان چارەسەر دەکرد، ڕژێمەکەی ئەسەد لەولاوە لە کوردانی ڕۆژئاوای دەدا، تورکیا ڕاستەوخۆ بە سوپاوە خۆی کردە ناو بەشێکی وەڵاتی کوردانی ڕۆژئاواو شەڕی لەگەڵ کوردانی ڕۆژئاوا ڕاگەیاند، قەتەرو سعودیە بە هەمان شێوە بە پوڵ و کۆمەک و بە چەک و شێوەی جۆراوجۆر چەندین گرووپی تیرۆریستیان لە ناو سوریادا لە دژی کوردان دامەزراندن و لە دژی کوردان بەکاریان دەهێنان.
کوردانی ڕۆژئاوا بێجگە لە باوەڕی پتەو بە کێشەی خۆیان کەس نەبوو لە پشتیان بێت. زۆر وەڵات بە تیرۆریستی ناوزەد کردبوون بە تایبەتی لە نێو ناتۆدا زۆر خۆشەویست نەبوون، تەنانەت لە نێوخۆشدا سنوورەکانیان لەسەر دادەخراو ڕێگەیان پێنەدەدرا کە بریندارەکانیان بینن بۆ بەشێکی تری ڕزگارکراوی کوردستان، تەنانەت لەناو تورکیادا سورەتی فەتح لە تەواوی بڵندگۆی مزگەوتەکانەوە پەخش دەکرا لە دژی کوردانی رۆژئاواو خەڵکیان لەبۆ غەزایێ دەنارد . کورد بە کافرو بێباوەڕ ناوزەد کرابوو. کوردانی ڕۆژئاوا لە بەرامبەر دەیان گرووپی سەربڕی ئوغوریی و چیچانیی و عاڕەبیی و ئەفغانیدا تەیار بە ئایدۆلۆژیەتی ئایینی و سەر بە سەلەفیەت و وەهابیەت و ئیخوانیەت بەرەنگاریی لە وەڵات و خەڵک و ئاوی خۆی دەکرد! کوردانی ڕۆژئاوا لە بەرامبەر هێرشەکانی سوپای تورکیاو هەڕەشە بەردەوامەکانی ئەردۆغان، لە بەرامبەر دوو سێ وەڵاتی عەڕەبیدا، هەروەها سەرباری ئەوەش لە نێوخۆدا لە لایەن هەندێک لە حیزبی کوردیەوە دژایەتییان دەکرا. کوردانی ڕۆژئاوا لە زەویی و ئاسمانەوە ئاگریان بەسەردا دادەباری. فشاری دەوڵەتانی نێو ناتۆیان لەسەر بوو کە پەیتا پەیتا پێیان دەگوتن دەبێ کۆتایی بە خۆسەریی ڕۆژئاوا بهێنن و بچن لەگەڵ جۆلانیەکەی پەروەردەی دەستی ئەمریکاو ناتۆ ڕێک بکەون و لەو لاشەوە خستبوویاننە ژێر فشارو هەڕەشەی ڕاستەوخۆی تورکیاو گرووپە تیرۆریستەکانی سەر بە تورکیاو هەروەها حکومەتە کەی جۆلانیش لەوان باشتر مامەڵەی لە گەڵ کوردانی ڕۆژئاوادا نەدەکرد. گەمارۆیەکی تەواوی هەمەجۆرەو هەمە شێوە لە هەموو لایەک و ڕوویەکەوە خرابووە سەر کوردانی ڕۆژئاوا!
ئەرێ گەلۆی ڕەخنەگرو نەیاری ئەو رێکەوتنە کە بە تەسلیمبوون و شەرمەزاریی دادەنێن، پێم ناڵێن دەبێ کوردانی ڕۆژئاوا لەوە زیاتر چیان بکرادایەو دەیانتوانی چی بکەن؟
ڕەخنەگرێکی پشتی کۆمپیوتەر ئامادە نەبێت کەوچکە چایەک کۆمەک بە کوردانی ڕۆژئاوا بکات، کەچی لەولاوە بێت و بڵێت: “بەخوا نەدەبوو وایان بکردایە.” ئەرێ پێم ناڵێن ئێوە بۆچی بێڵە قوڕ بەدەستی خەڵکەوە هێندە بە سووکی دەبینن؟ دە وەرن با بە خەیاڵێش بێ بۆ تاوێک خۆمان بخەینە شوێنی کوردانی ڕۆژئاواو وا دابنێنین لە شەرداین لە گەڵ ئەمریکا، تورکیا، قەتەر، سعودیە، هەروەها جۆلانیش بە سوپایەک زەبەلاحی تەیارەوە و پڕ لە سەربڕو تیرۆریستی ئەفغانیی و چیچانیی و ئوغوریی کە ئامادەو لەسەر پێن بێن کج و ژنەکانمان بە کەنیزەک و سەبایە بەرن و پیاوەکانیش سەرببرن، لەولاشەوە تەنانەت لە لایەن برا کوردەکانی خۆشمانەوە ڕێگرییمان لێبکرێت و وەک دوژمن بمانبینن، ئەدی لەو حاڵەتدا دەبێ ئێمە چیمان پیبکرێت و بتوانین چی بکەین؟
ئەوەی لە شەڕان نەبێ شێرەو بێڵە قوریش بەدەست خەڵکەوە سووکە!
“ڕەشەباو بەفروبۆرانە، تاریکەو چاو چاو نابینێت، کاکیشم بە بیجامەوە لە پەنجەرەی ژوورەکەیەوە سەری دەردەهێناو خێرا دایدەخستەوەو ڕووی دەکردە هاوسەرەکەی و دەیگوت: بەخوا ئافرەت ئەمشەو شەوی پێشمەرگەیە!”
چلەی زستانە، نیوەشەوەو، تاریک و تەڵەم، لەبەر تاریکیی و بەفر کە بە باوە دەباری چاو چاوی نەدەبینی. تەنانەت گڵۆپەکانی نێو شەقام و بازارە سەرەکیەکانیش هێزی ڕووناکییان لێبڕابوو جا چ جای هی نێو کۆڵانەکان. ڕەشەبای نێو سلێمانی ئەوەندە بە هێز بوو کە تینی بۆ دەرگاو پەنجەرەکانیش دەهیناو زۆر بە زەحمەت دەتوانرا لایەکی پەنجەرە بکەیتەوە تا بزانی دەرێ چۆنە، چونکە لەوانەبوو با پەنجەرەکەی بشکاندبایە. لە ناو قوژبنی ژووردا دەبوایە چەندین گەرمکەرەوەو سۆپاو جلی گەرم و پێخەفی گەرم وئەستوورو چاکت هەبێ تا لەو سەرمایە بتوانیت خۆت بپارێزیت.
کاکەم، کە چەندین جاریش داوای لێدەکرێت بەڵک و کۆمەکێکی ئەگەر زۆر کەمیش بێ جیی خۆی هەر دەگرێت، بۆ نموونە گۆرەوی بێت، بەتانی بێت، یان بلووزێکی زستانە بێت بینێرێت بۆ پێشمەرگە تاکو لەو زستانە فریای پێشمەرگەیەک بکەوێت. بەڵام کاکەم سەرباری ئەوەی پارەداریش بووە هیچی نەداوە. کەچی لەو شەوە زستانەدا هەر چۆنێک بێت لایەکی پەنجەرە دەکاتەوە بۆ ئەوەی بزانێ دەرێ چۆنەو لە پڕ ڕەشەبای سلێمانی بە بەفرەوە خۆی دەکا بە ژووردەکەداو ئەویش بە پەلە دای دەخاتەوەو دەلێت : بەخوا ئەم شەو شەوی پێشمەرگەیە!… کاکەم وای دەزانی پێشمەرگە مڕۆڤ نیەو سەرمای نابێ و نان و ئاوی ناوێ و گولە نایبڕێ و نەخۆش ناکەوێ و جل و پێخەف و تەقەمەنیشی ناوێت..

هەندێک تێبینی لە نێوان خەباتی فەلەستینیەکان و کوردا!
فەلەستینیەکان تەنها لە گەڵ ئیسڕائیل دەجەنگن، بەڵام کورد لە گەڵ چوار دەوڵەت دەجەنگێ کە بریتین لە تورکیاو سوریاو ئێراق و ئێران. سوریاو ئێڕاق هەم سەر بە هەردووک جیهانی عاڕەبیی و ئیسلامین، ئێران سەربە جیهانی ئیسلامییە، تورکیا سەر بە جیهانی ئیسلامییەو هەم ئەندامی ناتۆیە! واتە کورد لەگەل دنیایەک دوژمندا دەجەنگێت!
ئە وگەلەی کە فەلەستینیەکان لە دژی دەجەنگن موسڵمان نیەو جولەکەیە هەر بۆیە تەواوی جیهانی ئیسلامی و عارەبی هاوکارن لەگەڵ کێشەی فەلەستین. بەڵام کوردەکان لە دژی چوار نەتەوەی باڵادەستی موسڵمان دەجەنگن بۆیە تەواوی جهیانی ئیسلامی و عاڕەبی هیج هاوکارییەک بە کورد ناکەن و پێیان وایە کێشەی نێوان دوو موسڵمان کێشەی ناوخۆیی خۆیانەو بۆیە گوێی خۆیانی لێ کەڕ دەکەن!
فەلەستینیەکان کەمترن لە حەوت ملیۆن عاڕەب و چەندین دەوڵەتی عاڕەبییان هەیەو لە پشتیانە هەروەها تەواوی جیهانی عارەبی و ئیسلامیش پشگیری لە کێشەی فەلەستین دەکات. لە بەرامبەردا ڕێژەی کورد لە سەرووی چل ملیۆنەوەیەو هیچ دەوڵەتێکی کوردییش بوونی نیە. بۆیە کورد هیج کات نەیتوانیوە پشتگیریی جیهانی عاڕەبی و ئیسلامی بەدست بهێنێت!
سەرباری ئەو هەموو نابەرابەریەش کورد توانیویەتی خۆی بگرێت و بمێنێتەوە. توانیویەتی سیاسەت بکات، شەڕ بکات، ئاشتی بکات و رێکەوتنیش بکات! کورد هەیە و دەمێنێت سەرباری هەموو خۆخۆرییەکی ناوخۆییش!

حەسەن ڕازانی




هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە درێژەی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی ٢٩/١/٢٠٢٦ ـە.. شاخەوان قادر شۆڕش

ئەگەر گەل کەوتە بەردەم هەڕەشەی لەناوچوون و بەرگرییکردن خۆکوژیی بوو، گەیشتن بەڕێککەوتن و ڕازیبوون بە دەستکەوتێکی کەم باشترە لە لەناوچوون و لەدەستدانی وڵات. تەنها بۆ بیرهێنانەوە، ئەوەی بارەکەی ١٨٠ پلە گۆڕیی بوونی تڕەمپ بوو. کاتێ دۆناڵد تڕەمپ وەکو سەرۆکی ئەمەریکا دووبارە هەڵبژێردرایەوە لە ساڵی ٢٠٢٤دا، یەکێ لە مەترسیەکان ئەوەبوو ڕۆژئاڤا بۆ تورکیا جێ بهێڵێت، وەکو ئەو لە ساڵی ٢٠١٨دا ویستی هەموویان بکاتە دیاریی بۆ تورکیا، کە بە کۆمەڵکوژیی و داگیرکردنی دەڤەری عەفرین کۆتایی هات. دیارە ئەوەی لێی دەترسیان بەداخەوە ڕوویدا. ئەردۆگان لە سیاسەتدا ئەزموونی هەیە و دەشزانێ چۆن سۆزی ترەمپ بەلای خۆیدا ڕابکێشێت، پەیوەندی خێزانی و بازرگانیان لە نێواندا هەیە، جووت تاوەری ترەمپ لە ئەستەمبۆلدا دروستکراوە. ئەوەی ئەردۆگان دەیخواست دەرگەی بۆ کرایەوە، لەم ڕێگەیەوە وەکو ساڵی ٢٠١٨ پلانی نوێی داڕشت، لەگەڵ ترەمپ و ئیسرائیل لەسەر لابردنی ڕژێمی ئەسەد ڕێککەوتن، پشتی ئیسلامیە تیرۆریستەکانیان گرت، سەرکردەی تیرۆریستەکان ‌حەمە جۆلانیان هێنا وکردیانە سەرۆکی سوریا. وەکو تورکیا و بە پاڵپشتی تورکیا ئامانجی سوریا لەسەرەتاوە لەناوبردنی خۆسەری ڕۆژئاڤا بوو، وەکو پێشتریش ئەم تیرۆریستانە دوژمنی سەرەکیان خۆسەری کورد بوو لە ڕۆژئاڤا. لەژێر ناوی سوریایەکی یەکگرتوو و بێ تیرۆردا لەگەڵ ترەمپ ڕێککەوتن و ئەویش تیشکی سەوزی بۆ هەڵکردن. ئەوەبوو ترەمپ پشتی لە کوردی هاوپەیمان کرد و لە ڕێگەی تۆم باراکەوە داوا لە کوردەکان کرا خۆیان هەڵوەشێننەوە ئەگەرنا لێیان دەدرێت. ئەمەریکا، تورکیا، سعودیا و قەتەر چوونە پشتی جۆلانی کۆنە سەرۆک تیرۆرستی ئیسلامی و هێرشیان بۆ کوردەکان هێنا. ڕۆژئاڤا کە بەهەزاران کەسی لە شەڕی دژی داعشدا لە دەستدا، خاوەنی هێز بوو، خاوەنی بیر و ئایدۆلۆژیا بوو، خاوەنی سەرکردەی مەیدانی بوون، بڕیاری بەرگرییان تا دوا فیشەک دا، کوردانی تاراوگە ڕژانە سەر شەقامەکان و داوای پارێزگاریی گەلی کوردیان کرد. بڕیاری بەرگرییکردن وایکرد هەندێ لە دۆستانی کورد لە ئیسرائیل و ڕۆژئاوا بجووڵێن، ڕێگە بە شەڕ و کۆمەڵکوژیی کوردان بگرن.
بەکورتی ئەمەریکا گەورەترین ناپاکی لە کوردانی ڕۆژئاڤا کرد کاتێ پشتی لەوانە کرد کە خوێنیان بۆ بەرگریی لە مرۆڤایەتی ڕشت، وە پشتی ئەوانەی گرت کە کۆمەڵکوژیی خەلکی سڤیلیان کردبوو و دژی ئازادی و دیموکراسی بوون، بە بەڵگەی ئەوەی ئەمەریکا خۆی وەکو تیرۆریست ناوزەدی کردبوون و خەڵاتی بۆ کوشتنیان تەرخان کردوو. ڕۆڵی ئەوروپا زۆر لاواز بوو، پاسیڤ بوون و لە کەلێنی چاویانەوە سەیری ئەم ناپاکییەیان کرد کە هەموویان لە کوردیان کرد.
گەلی ڕۆژئاڤا، کورد و کەمینەکانی دی، خاوەنی خۆسەریی بوون، ئێستا ئەم خۆسەرییە نەما و کۆتایی پێهێندرا، نەمانی خۆسەریی و دەسەڵاتێکی پێشکەتووخواز و نزمبوونەوە بۆ ئەگەری خوێندن بە زمانی کوردی و پارێزگاریی هێزە چەکدارەکان لە ڕیزی سوپای سوریادا، کەمترین دەست کەوتە، زۆر ئازار بەخشە کە سەیری ئەم دابەزین و نسکۆیە دەکەین، بەڵام ئەوە لە لەناوچوون و بەعەرەبکردنی وڵات باشتر بوو. نەتەوەی کورد هێزی زلهێزەکانی ناوچەکە و جیهانی نییە، بۆیە کە گەورەترین زلهێز دژی گەلی کورد وەستایەوە، ناکرێ ڕێگەی خۆکوژیی هەڵبژێریت. هاوکێشەکە وا سوڕایەوە و تورکیا ڕێگەی گەیشتن بۆ ئامانجەکانی بۆ خرایە سەر پشت.
ژەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی لە وتارەکەیدا ئاماژە بە تەواوبوونی تێکەڵبوونی هێزەکان هەسەدە بە سوپای سوریا دەکات. بەپێی هەواڵەکان ئەو هێزانەوە بە پارێزراوی ماونەتەوە و تەنها ناویان گۆڕدراوە. ئەگەر وابێت ئەوە کارێکی باشە، خۆ ئەگەر پارێزگاریی ناوچە کوردیەکان بەو هێزانە بسپێردرێت گرنگی ئەو هێزانە وەکو خۆی دەمێنێتەوە.
ئەو جەخت لەسەر مافی خوێندن بە زمانی دایک لە خوێندگەکاندا لە ناوچە کوردیەکاندا دەکاتەوە، ئاماژە بە بەڵێنی سەرۆکی سوریا لەم بارەیەوە دەکات. ئەگەر مافی خوێندن بە زمانی دایک لە بەڵێنەوە بخرێتە دەستوور بێگومان ئیدی ئەوە دەچەسپێندرێ و بە ئاسانی لاناچێت، بەڵام ئەگەر تەنها بەڵێنی سەرۆک بێت، جێگەی نیگەرانییە و دەکرێ لە داهاتوودا جۆلانی خۆی یا سەرانی سوریا لێی پاشگەز ببنەوە.
مەزڵوم جەخت لەسەر سوریای داهاتوو وەکو سوریای ئاشتی و بەیەکەوەژیان دەکاتەوە و دەڵێت، “ئەو سوریایەی ئێمە دەمانەوێت بنیاتی بنێین، سوریایەکە بۆ هەموو گەل و پێکهاتەکانی لە عەرەب، کورد، سریانی، ئاشوری، تورکمان و هتد. سوریایەکی یەکگرتوو و ئارام، کە ماف و کەرامەتی هەموو هاوڵاتیانی بپارێزێت و پاشەڕۆژێکی باشتر بۆ نەوەکانی داهاتوو دابین بکات”. لە ڕاستیدا بەدیهێنانی ئەم سوریایە کە بۆ هەموو گەلانی سوریا بێت و مافیان وەکو هاوڵاتی و کەمینە پارێزراو بێت، سەختە بێتەدی. چونکە، یەکەم، لە سوریادا ڕژێمێکی ئیسلامی نەتەوەپەرست لە دەسەڵاتدایە کە دژی مافی گەلانە. دووهەم، تورکیا کە پاڵپشتی حکومەتی سوریایە بەهەموو شێوەیەک دژیی هەر چەمکێکە کە پەیوەندی بە مافی گەلان وەکو کەمینە هەبێت. سێهەم، سوریا وڵاتێکی ناسەربەخۆ و بێ هێزە و بە پارەی دەرەکی وەستاوە، باری ئابووری لارە. ئەگەر بە قسەی تورکیا و قەتەر و سعودیا نەکات هاوکاریی لێ دەبڕن. چوارەم سوریا لە نێوخۆیدا نایەکگرتووە و کاریگەریی گروپە ئیسلامیە تووندڕەوەکانی بەسەرەوەیە، وەکو ئیسلامیەکان دژی مافی نەتەوەی کورد و نەتەوەکانی دیکەن. پێنجەم ڕژێمەکە و گروپە ئیسلامیەکان دژیی ئازادی و کرانەوەی مرۆڤن، باوەڕیان بە مافەکانی مرۆڤ نییە. بۆیە ئەم سوریایەی مەزڵوم دەیخوازێت بەداخەوە زۆر سەختە بێتەدی. جگەلەوەی ئەگەرەکانی پاشگەزبوونەوە و سەپاندنی حوکمی دیکتاتۆرانە بە کراوەیی هەن.
هەرچۆنی بێت کورد لە ڕۆژئاڤا هەندێ هەنگاوی گرنگی سەرەتایی هاویشتووە، پێشتر دان بە بوونی نیشتیمانی کورد لە سوریا نەدەندرا، خوێندن بە کوردی قەدەغە بوو، کورد هیچ مافێکی نەبوو. ئێستا دان بە بوونی کورد و زمانەکەی لە سوریادا دەندرێت، ئەگەر ئەو دانپێنانە بچێتە دەستور دەچەسپێ و بە ئاسانی لاناچێت. کۆمەڵگەی ڕۆژئاڤا هوشیار بۆتەوە، هێزی مرۆیی هەیە، بیرێکی پێشکەوتووخوازانەی هەیە، ئەوەش بە ئاسانی لەنێو نابردرێت. پێویستە ئەو ئامادەییە دەستی پێوە بگیرێت و بپارێزرێت بۆ دەرفەتی داهاتوو.
بەداخەوە ئەوەی ڕوودەدات سووڕبوونە لەسەر دابەشکردنی کوردستان و هەوڵی تواندنەوەی کورد لە بۆتەی دەوڵەتە سەپێندراوەکاندا ئەوەش پێداگرتنە لەسەر ناڕەواییەکانی ڕابردوو کە لە دوای ڕێککەوتنی لۆزاندا لە ساڵی ١٩٢٣دا هات. ئەوەیە تورکیا پێداگریی لەسەر دەکات و لە ژێر ناوی پارێزگاریی لە مافی کوردەکان لە وڵاتانی دراوسێ بە خەڵکی دەفرۆشێت. تورکیا دەیهەوێ ئەوەی لە سوریا بەدەستی هێنا لە وڵاتانی دراوسێش جۆرێک لەم نموونەیە بەسەر کوردەکاندا لەژێر چەمکی درۆینەی مافی کوردەکاندا بسەپێندرێت.

٢٧/٨/٢٠٢٦




قەیرانی حکومەتی هەرێم.. عوسمانی حاجی مارف

هەرێمی کوردستانی عێراق قەیرانێکی سیاسی درێژخایان و ڕاستەقینە و لە هەمانکاتدا، گاڵتەجار بەخۆیەوە دەبینێت، بنبەستی سیاسی لە پەیوەندی نێوان بارزانی و تاڵەبانی، سەرەڕای هەندێک هەوڵی دانیشتن و دانوسان و نێوەندگیری، هەوڵی شەخسی و لایەنی سیاسی تر بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە، لە هەوڵیان بۆ کۆکردنەوەی دانیشتنەکانی پەرلەمان و پێکهێنانی حکومەتی هەرێم بەردەوامە، بەڵام تائێستا ناجێگیری وناڕۆشن و بێهودەیە.
لە ئێستادا هیچ نیشانەیەکی ئەرێنی نابینرێت بۆ کۆتایهێنان بە ناکۆکیەکانی ناو دامەزراوەی سیاسی زۆنی زەرد و زۆنی سەوز، کە ژیانی سیاسی هەرێمیان لە دوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٤ ەوە تا ئەمڕۆ ئیفلیج کردووە.
نەبونی هاوسەنگی و بێهەڵوێستی و نەبونی کردەوەی جددی و هەوڵدان بۆ پڕکردنەوەی بۆشاییەکان و کۆتایهێنان بەو بنبەستە، کاتێک پێناسەی هەرێمی کوردستان وەک بەشێکی گرنگی عێراق دەکرێت، ناسەقامگیریە سیاسیەکەی پێکهاتەیەکی جەوهەریە کە هاوکاتی ناسەقامگیری گشتی سیاسی و نائەمنی دەوڵەتی عێراقە.
نزیکەی دوو ساڵە دوای هەڵبژاردنەکان، پەرلەمان کۆنەبۆتەوە و دەستەی سەرۆکایەتی هەرێم هەڵنەبژێردراوە، هێشتا حکومەت پێکنەهاتوەو نازانرێت کەی پێکدێت، بۆیە داواکاری لە هێزە سیاسیەکان و دامودەزگاکانی دەوڵەتی عێراق و هەرسێ سەرۆکایەتیەکە کراوە هەموو هەوڵێکیان بخەنەگەڕ بۆ کۆتایهێنان بەم دۆخە گاڵتەجار و مەترسیدارە، چونکە بەردەوامی ڕێگری لە پێکهێنانی حکومەتی کوردستان کاریگەری نەرێنی لەسەر ژیانی هاووڵاتیان دروستکردووە، زۆرێک لە خزمەتگوزاریەکانی پەکخستووە و قەیرانەکانی توندتر کردووە، بەتایبەتی قەیرانی سووتەمەنی و بەرزبوونەوەی نرخی بەرهەمە نەوتیەکان، لەگەڵ ئەوەی نرخی لیترێک بەنزین گەیشتووەتە نزیکەی دوو هەزار دینار، هەروەها کەمبونەوەی زیاتری ئاستی خزمەتگوزاری و تەندروستیە.
حکومەتی کاربەرێکەر و چاودێری ئێستای کوردستان، نەیتوانیوە ونایەوێت ئەرکەکانی خۆی بە شێوەیەکی گونجاو لە دابینکردنی خزمەتگوزاریەکان و دۆزینەوەی چارەسەر بۆ قەیرانەکان جێبەجێ بکات، جگە لە قەیرانە بەردەوامەکان و دواکەوتنی موچەی فەرمانبەران، بەردەوامی بۆشایی یاسایی و دەستووری و پاراستنی حکومەتێکی چاودێر بەبێ دەسەڵاتی تەواو، قەیرانەکان گەورەتر دەکات و بەرژەوەندی هاووڵاتیان زیاتر تێکدەدات.
نزیکەی دوو ساڵ بەسەر هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی کوردستانی عێراقدا تێدەپەڕێت و لەگەڵ ئەوەشدا بارزانی و تاڵەبانی تا ئێستا ڕێگایان بۆ کۆکردنەوەی دانیشتنەکان و کاراکردنی پەرلەمان و هەڵبژاردنی سەرۆکی پەرلەمان نەدۆزیوەتەوە و ئاسان نەکردووە، ئەم پرۆسەیە هەنگاوێک ناڕواتە پێشەوە لە پێکهێنانی حکومەتێکی نوێی تەواو دەسەڵاتدار بۆ جێگرتنەوەی حکومەتی ئێستای مەسرور بارزانی.!
لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣ دا دادگای فیدراڵی کە بەرپرسە لە یەکلایکردنەوەی ناکۆکیە دەستووریەکان، درێژکردنەوەی ماوەی خولی پەرلەمانی هەرێمیشی بە نادەستووری و حکومەتەکەی مەسرور بە ئیدارەی چاودێر ناساند، لەهەمانکاتدا ئەوە ڕۆشنە کە واقیعی ئێستای هەرێم لەسەر بنەمای دوو ئیدارەیی دیفاکتۆیە، کێشەکە لەوەدایە ئەگەری ئەوە هەیە ئەمە ببێتە فەرمی و جێگیر بکرێت ئەگەر بارزانی و تاڵەبانی بەردەوام بن لە ناکۆکی لەسەر پێکهێنانی حکومەت، ئاشکرایە کە تائێستا هەریەکەیان حکومەت و ئامێری ئەمنی و سەربازی و دامەزراوەی دارایی تایبەت بەخۆیان هەیە، ئەم دابەشبوونە بەشێوەیەکی فەرمی لەبری پێکهێنانی حکومەتێکی یەکگرتو لە ساڵی ٢٠٠٦ کۆتایی هات، قسەکردن لەسەر دوو ئیدارەی جیاواز بۆ هەرێم یەکسانە بە چڕکردنەوەی زیاتر گێژاوی سیاسی و نائارامی، دەبێتە یەکێک لە مەترسیە جددیەکان بۆ سەر ئایندەی دۆخی سیاسی کوردستانی عێراق. هەرلەم بارەیەوە بارزانی و تاڵەبانی زۆرجار تۆمەتەکانیان ئاڵوگۆڕ کردووە و هەریەکەیان بەرامبەرەکەی بە هۆکاری ئیفلیجی سیاسی بەردەوام و قەیرانەکان دەناسێنێت.
لەلایەک بەردەوامی بێتواناییان لە پێکهێنانی حکوومەت، لایەنەکان لە بژاردەی ئەگەری ئەنجامدانی هەڵبژاردن نزیک دەکاتەوە،! لەلایەکی ترەوە تاڵەبانی هاوپەیمانی ڕکابەری کاریکاتۆر لەگەڵ شاسوار عەبدولواحد لەخۆدەگرێت، داوای پێگەی سەرۆکی حکومەتی هەرێم و دابەشکردنی پۆستە حکومیەکانی یەکسان دەکەن!؟. کاریگەری ناکۆکی نێوان بارزانی و تاڵەبانی لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات، بەردەوام لەناو هەرێمدا پەرەدەسێنێت.
بەردەوامی هەرێمی کوردستان بەم شێوەیەی ئێستای تادێت جێگەی گومانی زیاتر و پرسیارە، چ لە ناوخۆدا کە پەیوەندی بە چۆنیەتی سروشتی سیستمی سیاسی و حوکمڕانیەوە هەیە، چ لە ڕووی دەرەکیشەوە، هەر لایەکیان پاشکۆی بەرژەوەندی ووڵاتانێکی ترن، لە هەمانکاتدا پەیوەستە بە پێشهاتە هەرێمی و نێودەوڵەتیەکان لەدۆخی شەڕ و ململانێی ئێستای ئەمریکاو ئێراندا، هەروەها لەوانەش نەرێنی تر، بەستنی چارەنوسی کوردستانە بە حکومەتی ناوەندیەوە.
ئەوەی شایانی باسە چیتر ناکۆکی نێوان ئەو دوو بنەماڵەیە تەنیا ناکۆکی نیە لەسەر پۆستە وەزاری و ئەمنیەکان، بەڵکو گۆڕدراوە بۆ ڕوبەڕوبونەوەیەکی ئاشکرا کە هەڕەشەی ئیفلیجکردنی زیاتری دامودەزگاکانی حوکمڕانی و قوڵکردنەوەی قەیرانی ئابووری و کەمکردنەوەی سەربەخۆیی هەرێم لە بەرامبەر بەغدا و تەحەدای ناوچەیەکانی دەوروبەری دەکات. تا ئێستا هەموو هەوڵەکانی نێوەندگیری و یەکلایکردنەوە لەنێوان بەرزانی و تاڵەبانی شکستیان هێناوە و لەو بارەیەوە ئاسۆیەک دیارنیە، بۆیە ئەگەری ئەوە هەیە هەرێم بچێتە قۆناغێکی ئاڵۆزتر و مەترسیدارترەوە.
ئەو گرژیانەی لەم ساڵانەی دوایدا پەرەی سەندووە، دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانی ٢٠٢٤ ی گەیشتۆتە لوتکە، ئێستا مەترسی هەیە لەسەر ئەم فۆرموڵە سیاسیە دروستکراوەی کە دەیان ساڵە حوکمڕانی هەرێمەکەیان پێبەرێوەبردووەە.
بارزانی دەیەوێت تەواوی حکومەتی هەرێم کۆنتڕۆڵ بکات، سەرکردەکانیشی ئامادە نین هاوکاری تاڵەبانی بن یان ڕێگەیان پێبدەن مافە سیاسی و حکومیەکانی خۆی بەکاربهێنێت. لە ڕاستیدا بارزانی و پارتی متمانەیان بە تاڵەبانی و سەرکردەکانی یەکێتی نیە، لە هەمانکاتدا بە لەبەرچاوگرتنی ژمارەی کورسیەکانی یەکێتی لە پەرلەمانی ئێستادا، پارتیەکان دەڵێن یەکێتی مافی ئەوەی نیە دەسەڵات بە یەکسانی لەگەڵ پارتی دابەش بکات.! دابەشبونی کوتلەیی و ناکۆکی بنەماڵەیی لەناو یەکێتیدا وایکردووە سەرکردایەتی ئێستای، لە ڕوانگەی بارزانیەوە، هاوبەشێکی جێی متمانە نەبێت لە حوکمڕانیدا.
جێگای سەرسورمان نیە کەقەیرانی متمانە لە نێوان ئەو دوو لایەنەدا کۆتایی نایەت، بارزانی بە نیگەرانیەوە سەیری هاوپەیمانیەکانی تاڵەبانی لە گەڵ بەغدا دەکات، بەتایبەتی پەیوەندیەکانی لەگەڵ هەندێک هێزی سیاسی شیعە و کەسایەتیە سیاسیە کاریگەرەکانی سونە. تاڵەبانی پەیوەندیەکانی لەگەڵ کوتلە چەکدارە شیعییەکان لە بەغدا دەقۆزێتەوە بۆ بەدەستهێنانی کاریگەری بەسەر بارزانیدا و دەستەبەرکردنی پشکێکی گەورەتر لە پۆستە حکومیەکاندا لە بەغداد، بەتایبەتی سەرەک کۆمار، دواتریش دەیانەوێت دەسەڵات لەناو هەرێمی کوردستاندا دابەش بکەن.!
لەلایەکی ترەوە بارزانی بە ڕاگرتنی بودجە و سەپاندنی ئابڵوقەی ئابووری یەکێتی و تاڵەبانی سزا دەدات، هاوکات سەرچاوەکانی نەوت و گاز و دەروازە سنوورییەکان قۆرخ دەکات، ڕەتیدەکەنەوە زانیاری بەشێوەیەکی شەفاف بۆ یەکێتی ئاشکرابکەن. واتە هەردوولایان یاری بە ژیان و چارەنوسی خەڵک دەکەن.
ململانێ و گەمەی نێوان بارزانی و تاڵەبانی نەک هەر پێکهێنانی حکومەتی پەکخستووە و کارەکانی پەرلەمانی ئیفلیج کردوە، بەڵکو باری نەرێنی ئابووری هەرێم درێژبۆتەوە، کە چەند مانگێکە ڕوبەڕوی تەحەددیاتی زیاترە، قەیرانی سیاسی ئێستا کە درێژترین و ئاڵۆزترین قەیرانە لە دوای یەکەم دامەزراندنی حکومەتی هەرێمەوە، هەردوو لایان نەیانتوانیوە و ناخوازن و نابەرپرسن کە ئەرکی دارایی خۆیان بەرامبەر بە هاووڵاتیان جێبەجێ بکەن، مووچەی خانەنشینی دەوەستێت، مووچەی فەرمانبەرانی حکومەت هەمیشە ناڕێکەو دوادەکەوێت، هەروەها پارەدان بۆ پڕۆژەکانی هەرێم وەستاوە.!
لە ئەنجامی ئەم گەمە سیاسیە بێمانایەدا ئەوە خەڵکیە ئازار دەچێژن و دەبنە قوربانی، ئاستی کڕین داڕماوە، ڕێژەی بێکاری بەرزبووەتەوە، بۆ سەرمایەدارانیش گرنگ تەنها قازانج و کەڵەکەی سەرمایەیە، تەنها شتێک کە بۆ سەرکردە باڵاکانی ئەو دوو حزبە گرنگە، گەیشتن بە بەرژەوەندیە کەسیەکانی خۆیانە. کێشەی قەیرانی ئێستا تەنها لە بازنەی جەماوەری و ئابوریدا سنوردار نیە، لەم ململانێیەدا بە شێوەیەکی بەرچاو وەها دەردەکەوێت لەهەمانکاتدا هەڕەشەیە لە سەر سەربەخۆیی هەرێم.
لەگەڵ ئیفلیجبونی هەموو میکانیزمە ناوخۆیی و دەرەکیەکانی گۆڕانکاری و کاریگەری بۆ ماوەی دوو دەیە، هەرێم لە بازنەی پێکهێنانی حکومەتی دوو بنەماڵەدا گیری کردووە، هیچ چارەسەرێک یان دەرچونێک بەقازانجی خەڵک لەچوارچێوەی ئەو دوو بنەماڵەیەدا نیە و نابێت، ڕزگارکردنی هاووڵاتیانی کوردستان لە قەیرانەکانی ڕۆژانەی خۆیان، یان بۆ ڕزگارکردنی هەرێم لە ئەگەری داڕمانی لەنێو گۆڕانکاریە گەورەکانی ناوچەکەدا ئاسۆیەکی نیە، ڕێگای ئاسۆ بەخش، پێش هەموو شتێک کۆتایە بە دەسەڵاتی هەردوو بنەماڵە و لە بەرامبەریدا دامەزراندنی دەسەڵاتی خەڵکە.

عوسمانی حاجی مارف




بە دوای هەڵوەشاندنەوەی «قەسد»: کۆتایی مۆدێلێک یان دەستپێکی پێداچوونەوەیەکی چەپ بۆ کێشەی نەتەوەیی؟.. ڕزگار ئاکرێی

پرسی کورد وەک نموونەیەک : بانگەوازێکە بۆ دەوڵەتی هاووڵاتیبوون و دادپەروەری کۆمەڵایەتی لەگەڵ ئاسۆیەکی سۆسیالیستی
ڕزگار ئاکرێی

دیمەنی کۆشکی گەل: یەک ئەزموون کۆتایی پێدێت و یەک پرسیار دەکرێتەوە
لە 25ی ئابی 2026، مەزڵوم عەبدی لە کۆشکی گەل لە دیمەشق ڕایگەیاند کە ئەرکی هێزەکانی سوریای دیموکرات کۆتایی هاتووە و وەک هێزێکی سەربازی سەربەخۆ هەڵوەشاوەتەوە. ئیدارەی ئۆتۆنۆمی لەگەڵ هەموو پێکهاتە سەربازی و مەدەنییەکانی پەیوەست بە خۆی، هەموویان لە دامەزراوەکانی دەوڵەتی سووریا تێکەڵ بوون. ئەم ڕاگەیاندنە دوای ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی فراوان هات کە هێزەکانی حکومەت لە کانوونی دووەمی 2026 دەستیان پێکرد. ئەو ئۆپەراسیۆنە بەشێکی زۆری ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی سوریای دیموکراتی تێچوو و ڕێڕەوێکی دانوستانی کردەوە کە بە ڕێکەوتنێک کۆتایی هات بۆ تێکەڵکردنی هێز و دامەزراوەکانی لە ناو دەوڵەتی سوریادا.
من ئەمە بە پەرەسەندنێکی ئەرێنی دەزانم. ئەگەری جەنگی ناسیونالیستی وێرانکەر کەم دەکاتەوە و یەکەم قوربانی ئەم جۆرە جەنگانە هەمیشە کرێکاران و کرێکارانی هەژاری هەموو نەتەوەکانن. ڕێککەوتنە یەک لە دوای یەکەکان، لە ئازاری 2025 تاوەکو رێککەوتنی گشتگیر لە کانوونی دووەمی 2026 و هەتا ڕاگەیاندنی هەڵوەشاندنەوە، مەترسی جەنگیان کەمکردەوە و ناوچەکەیان لە وێرانکاری زیاتر ڕزگار کرد. لەگەڵ ئەوەشدا هیچ بڕگەیەکی تێدا نەبوو لەسەر ئەو پرسیارانەی کە ئێمە وەک هێزێکی چەپ و پێشکەوتووخواز لە پێناویدا دەجەنگین: مافەکانی ژنان، کەسایەتی عەلمانی دەوڵەت، کۆتاییهێنان بە تایبەتیکردن، پاراستنی کەرتی گشتی، دەستەبەرکردنی مافەکانی ژنان و پیاوانی کرێکار بە دەست و مێشک، بەدەستهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، و هەڵبژاردنی دیموکراتی بۆ هەموو بەرپرسێک.
ساڵانێکە بەشێکی بەرفراوانی چەپی کورد و نێودەوڵەتی ئەم مۆدێلەیان وەک شۆڕشێکی چەپی سۆسیال و فێمینیستی و دیموکراتی جەماوەری پێشکەش کردووە بە بڕیارێک کە لە لوتکە دەرچوو و لە کۆشکی سەرۆکایەتی لە دیمەشق ڕاگەیەنرا کۆتایی پێهات. هیچ ڕیفراندۆمێکی جەماوەری نەبوو و هیچ بڕیارێکی ڕاگەیەندراو لەلایەن ئەنجومەنەکان و کۆمونەکانەوە نەبوو کە هێزەکانی سوریای دیموکرات وەک خاوەن سەروەری ڕاستەقینە لە “ئیدارەی ئۆتۆنۆمی” کە گوایە لەسەر دەسەڵاتی خەڵک بنیات نرابوو، بە جیهان ناساندبێت. ئەمریکا پاڵپشتی سەرەکی سەربازی و سیاسی هێزەکانی سوریای دیموکرات بوو، لە هەمان کاتدا پشتیوانی لە ڕێڕەوی سیاسی و سەربازی دەسەڵاتدارانی نوێ لە دیمەشق دەکرد. بۆیە لایەنێکی سەرەکی بوو لە داڕشتنی ڕێڕەوی جەنگ و پاشان ڕێڕەوی چارەسەری. ئەم ڕاستییە بەتەنیا ئەوە دەردەخات کە دەسەڵاتی بڕیاردان لە کوێ بووە و تا چەند دەتوانرێت متمانە بە گرەوکردن لەسەر هێزە ئیمپریالیستییە گەورەکان بکرێت.
ئەوەی جێگەی سەرنجە چۆنیەتی دابەشکردنی تێچوونەکانە. دەوڵەتی نوێ بەشێک لە سوپا و نوخبەی حزبی هێزەکانی سوریای دیموکراتی هەڵگرت، سەرەڕای تایبەتمەندی چینایەتی و ئایینی و دیکتاتۆری ئەو دەوڵەتە. ژمارەیەک لە فەرماندەکانی هێزەکانی سوریای دیموکرات بۆ پۆستە سەربازییەکان دانراون و ئەوانی دیکەش پلە و پۆستی کارگێڕییان وەرگرت. ئەوان بوونە بەشێکی چالاک لە دەزگا سەربازی و سیاسی و کارگێڕی و ئەمنییەکانی حکومەتی سوریا و پێکهاتەی چینایەتی سەرمایەداری. ژنان و پیاوانی کرێکار بە دەست و مێشک، لە هەمان کاتدا، کورد، عەرەب، سریانی و هەموو کۆمەڵگایەکی تر، ڕووبەڕووی هەمان کێشە کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسیەکانی پێش جەنگ بوونەتەوە، کە ئێستا بەهۆی ساڵانێک لە شەڕ و وێرانکاریەوە تیژتر بووە.
هاوکات فەرمانێک دەرکرا کە کورد وەک بەشێک لە گەلی سوریا ناساند، کوردی وەک زمانی نەتەوەیی و نەورۆز وەک پشووی نیشتمانی ناساند، و کاریگەرییەکانی سەرژمێری نادادپەروەرانەی حەسەکە لە ساڵی 1962 لابرد. ئەمانە دەستکەوتی ڕاستەقینەن و نەوەکان تێکۆشاون بۆیان. لەگەڵ ئەوەشدا دانپێدانانەکە کاتێک هات کە هاوسەنگی هێز جێگیر بوو، نەک پێشتر. ئەو مافانەی کە بە فەرمان پێدراوە دەتوانرێت بە بڕیاری پێچەوانە بسەنرێتەوە، بەتایبەت لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتێکی نادیموکراسیدا کە پشت بە ڕێکخراوە ئیسلامییەکان دەبەستێت کە مێژوویەکی سەرکوت و توندوتیژییان هەیە. ئەوەی ئەمڕۆ پێویستە ئەوەیە کە ئەم دەستکەوتانە بگۆڕین بۆ دەقێکی دەستووری ناچارکەر لە چوارچێوەی گواستنەوەیەکی سیاسی گشتگیردا، بۆ ئەوەی وەک بەرژەوەندی دەسەڵاتێکی دیکتاتۆر نەمێننەوە.
ئەو هۆشدارییە کاتێک سەیری سروشتی دەسەڵاتدارانی دیمەشق دەکەین تیژتر دەبێت. هیچ گەرەنتییەکی ڕوون و ناچارکەریان لەسەر کەسایەتی عەلمانی دەوڵەت و مافەکانی ژنان و ئازادییە گشتییەکان پێشکەش نەکردووە. تۆماری سەرکوتکردن و پێشێلکارییە دۆکیۆمێنتییەکانیان ئاماژە بە ڕێگایەکی تر دەکات و ترسی دیکتاتۆرییەکی نوێ لە ژێر پەردەیەکی ئایینیدا زیاد دەکات کە مەترسیدارتر نییە لە ئەوەی پێش خۆی.

چی له دۆسیەی تۆمارکراودا هەیە، چی ناشاردرێتەوه
بابەتی پێویستی بەوەیە کە لایەنە پۆزەتیڤەکانیش تۆمار بکرێن. لە هەرێمی کوردستانی عێراق، ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان میوانداریکردنی ژمارەیەکی زۆر ئاوارە لە هەموو کۆمەڵگەیەکی عێراقی تۆمار کردووە. ئەوان ئاماژەیان بە ئاستێک لە سەقامگیری و ئازادی کۆمەڵایەتی و ئایینی کردووە کە لە هەندێک ڕووەوە بەرزترە لە بەشەکانی تری عێراق و ڕۆڵی هەیە لە پاراستنی کەمینەکان لە هەڕەشەی لەناوبردن لە کاتی سەرهەڵدانی داعشدا.
لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریا هێزەکانی سوریای دیموکرات ڕۆڵێکی کاریگەری سەربازییان هەبوو لە شەڕی دژی داعش و باجی گیانی زۆریان دا. هەوڵ درا لە هەلومەرجی شەڕ و گەمارۆدا مۆدێلێکی کارگێڕی مەدەنی بنیات بنرێت و پێشکەوتنی ڕێژەیی لە بەشداری ژنان بەدەست هات کە لە چوارچێوەی ناوچەکەدا دەگمەنە لە بەرامبەردا تۆماری بەڵگەنامەیی دەوەستێت.

لە هەرێمی کوردستان، رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ پێشێلکاری گەورە و سیستماتیکیان راگەیاندووە: دەستگیرکردن و ئەشکەنجەدانی ڕۆژنامەنووسان و داکۆکیکارانی مافەکانی مرۆڤ، سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان دژ بە بێکاری، گەندەڵی و مووچەی نەدراو، هەندێک جار بە گوللەی زیندوو و شکستی گەورە لە پاراستنی ژنان لە توندوتیژی، لەگەڵ پێشێلکارییە گەورەترەکان کە ساڵ لە دوای ساڵ تۆمار دەکرێن.
لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریا، پێشێلکارییە بەرفراوانەکانی هێزەکانی سوریای دیموکرات بە هەمان شێوە تۆمار کراون. لەوانە ناردنی منداڵانی خوار تەمەن 18 ساڵ کە پێشێلکردنی بەڵێنە دووبارەکراوەکان بۆ کۆتاییهێنان بەو کارە و دەستگیرکردنی هەڕەمەکی و ئەشکەنجەدان لە شوێنەکانی دەستبەسەرکردن و سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان. ڕاپۆرتەکانی مافەکانی مرۆڤ هەروەها تۆمەتی پێشێلکاری دژی دانیشتووانی عەرەب و ئاوارەبوونی زۆرەملێ لە هەندێک ناوچە و داخستنی دەزگاکانی ڕاگەیاندن و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی تۆمار کردووە.
هیچ کام لەم فایلانە لەگەڵ یەکخستنەکە دانەخراون. لێکۆڵەرەوانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەردەوامن لە وەرگرتنی شایەتی لەسەر کوشتن و بێسەروشوێنکردنی بەزۆر و دەستبەسەرکردنی هەڕەمەکی لە حەسەکە. ئاکامە مرۆییەکانی شەڕەکە هێشتا لەلایەن ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەدواداچوون دەکرێت. کۆمیسیۆنی نێودەوڵەتی سەربەخۆی لێکۆڵینەوە وەک ئەو دەزگایە دەمێنێتەوە کە ئەرکی دیاریکردنی بەرپرسیارێتی ئەو جۆرە تاوانانە دەدات.

بۆشایی نێوان گوتار و پراکتیک

چەپ، چ ناوخۆیی بێت یان نێودەوڵەتی، ڕووبەڕووی تەحەدایەکی ئاڵۆز دەبێتەوە. چۆن بەرگری لە مافە ڕەواکانی گەلی کورد دەکات و لە هەمان کاتدا ستانداردی ڕەخنەیی جێگیر بەرامبەر بە هەموو دەسەڵاتێک بەبێ جیاوازی دەپارێزێت؟ ئەو هاوسەنگییە مەرجێکە بۆ متمانەی خودی هاوپەیمانی ئینتەرناسیۆنالیست.
هاوسۆزی لەگەڵ گەلی کورد و هەموو گەلانی چەوساوە بنەمایەکی سەرەکی چەپە لەسەر بنەمای ئەو بەهایانە دامەزراوە کە ژێردەستەیی نەتەوەیی، چەوساندنەوەی چینایەتی و هەموو جۆرە جیاکاریەک ڕەتدەکەنەوە. گەلی کورد کەوتۆتە ژێر چەوساندنەوەی نەتەوەیی مێژوویی و بەردەوامەوە کە بریتییە لە جینۆساید و ئاوارەبوونی زۆرەملێ و نکۆڵی کردن لە مافە کولتووری و زمانەوانییەکان و سەرکوتکردنی سیاسی
لەگەڵ ئەوەشدا ئەم هاوسۆزییە لەسەر هاوئاهەنگی بێ مەرج دانەنراوە. دەبێت هێڵێکی ڕوون بکێشێت. لەلایەکەوە پشتیوانی لە مافی گەلانی چەوساوە بۆ شکۆمەندی، یەکسانی و مافی چارەی خۆنووسین هەیە. لەلایەکی دیکەشەوە پشتگیری بێمەرجی پارتە ناسیونالیستە دیاریکراوەکان دەکەن کە تێوەگلان لە پێشێلکاری گەورە و بەڵگەنامەیی سەلمێنراوە، ئەو پارتانەی کە بە درێژایی مێژووی خۆیان کوشتنی سیاسی، دەستگیرکردنی هەڕەمەکی، بێسەروشوێنکردن و ئەشکەنجەدانی نەیارەکانیان ئەنجام داوە، کە زۆربەیان لە ڕیزەکانی چەپەکانن.
بەشێکی زۆری چەپ سەرنجی چەمکی “کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی” و تیۆرییەکانی عەبدوڵڵا ئۆجالان ڕاکێشا، کە لەلایەن ئیدارەی ئۆتۆنۆمی وەک بەدیلێکی دەوڵەتی نەتەوەیی مەرکەزی پەسەند کرا. ڕاهێنان لەسەر زەوی دژایەتییەکی توندی ئاشکرا کرد. لە کاتێکدا قسە لەسەر کۆمۆنەکان و دیموکراسی جەماوەری بوو، بڕیاردانی سەربازی و دارایی لە دەستی کادرە حزبی و سەربازییە هەڵنەبژێردراوەکان بوو کە بە عەقڵییەتێکی توند مەرکەزییەت کاریان دەکرد.
پاشان زمانی ئیکۆلۆژیا، فێمینیزم و دژە دەوڵەت هەیە، کە وەک بەرگێکی ڕەوانبێژی لەبەردەم بیروڕای ڕۆژئاوا و بەتایبەتی چەپەکاندا بەکار دەهێنرێت، لە جیاتی دەسەڵاتێکی سەربازی یەک لایەنە کە لە نزیکەوە لەگەڵ دامەزراوە سەربازی و ئەمنییەکانی ئەمریکا کاریان دەکرد و پارەیان لێیان وەردەگرت. بەڕای من ئەمە هیچ خزمەتێک بە بیری چەپ ناکات. ئەو بیرکردنەوەیە لە ناوەرۆکەکەی بەتاڵ دەکاتەوە و دەیکاتە هێزێک کە لە جیاتی ئەو دامەزراوانە کار دەکات.
کاتێک ئەو بزووتنەوانەی کە خۆیان وەک شۆڕشگێڕ یان ئازادیخواز نیشان دەدەن پشت بە پارە و چەکی ئەمریکی دەبەستن، ئەمە بابەتێکی تاکتیکی تێپەڕ نییە. سروشتی ناوەکییان دەگۆڕێت، هەنگاو بە هەنگاو. کاتێک سەنتەری کێش لە بزووتنەوەی جەماوەرییەوە دەگۆڕێت بۆ پارەی دەرەکی، بزووتنەوەیەک لە هێزێکی کۆمەڵایەتیەوە دەگۆڕێت کە لە بنکەی جەماوەریدا ڕەگی داکوتاوە بۆ هێزێکی سەربازی مووچەخۆر. کەواتە مانەوەی ئەو زیاتر بەندە بە بەردەوامی پشتیوانی نێودەوڵەتی نەک لەسەر ئەو بنکەی جەماوەری کە لە کۆتاییدا بڕیار لەسەر داهاتووی دەدات. ئەو ساتەی کە ئەولەویاتی پاڵپشتیکەر دەگۆڕێت، لاوازی پێکهاتە یەکسەر ئاشکرا دەبێت. ئەمە ڕێک ئەو شتەیە کە ڕوویدا، و من لە وتارەکانی پێشووتردا ئاماژەم پێکرد لە ساڵی 2018.
واشنتن لە مانگی ئایاری 2025 سزاکانی سەر دیمەشقی لابرد. لە مانگی تشرینی دووەمی 2025 لە کۆشکی سپی پێشوازی لە ئەحمەد شەرعا کرد و سوریای خستە ناو هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش. هەڵمەتی کانوونی دووەمی 2026 لەنێو لێکتێگەیشتنی ئەمەریکا و تورکیادا دەستی پێکرد. نوێنەری ئەمەریکا تۆم باراک بە ئاشکرا ڕایگەیاند کە وڵاتەکەی پشتگیری فیدرالیزم ناکات لە سوریا و ئامانجی سەرەکی ئەو هێزانە بە شێوەیەکی کاریگەر کۆتایی هاتووە. نێردراوێکی پێشووی ئەمەریکا ڕەتیکردەوە ئەو ڕووداوە بە خیانەت ناوببات و ڕوونی کردەوە کە واشنتن هەمیشە هاوپەیمانێتییەکە بە کاتی، تاکتیکی و مامەڵەیی دەزانی. شایەتی بڕیاردەران خۆیان هەر شیکردنەوەیەکی زیاتر بۆ گرەوکردن لەسەر هێزە گەورەکانی سەرمایەداری پێویست ناکات.
ئەو پێکهاتەیەی کە وەک هاوپەیمانی لە نێوان کۆمەڵگەکانی ناوچەکەدا پێشکەش کرابوو لە یەکەم تاقیکردنەوەی جددیدا هەڵوەشایەوە. پێشتریش سەرکردایەتییەکەی ڕۆڵی پارتی دیموکراتی کوردستان (بارزانی ها) وەک خاڵی سەرچاوەی نەتەوەیی سەرەکی بۆ کورد قبوڵ کردبوو. ئەمە سەرەڕای حوکمی خێزانی و خێڵەکی، گەندەڵی و گواستنەوەی بۆماوەیی دەسەڵات بوو. کاتێک دانوستانەکان بەرەو هەولێر ڕۆیشتن ڕوون بووەوە و مەسعود بارزانی ڕۆڵی ناوبژیوانی و کەفیلی گرتە ئەستۆ.
ئەمە ئەو دەرئەنجامە نییە کە من ئەمڕۆ پێش دەچم، دوای ئەوەی ئەزموونی هێزەکانی سوریای دیموکرات کۆتایی پێهات، چونکە ساڵانێک لەمەوبەر لەم ئاراستەیەدا نووسیومە.
لە وتارێکدا بە ناونیشانی “دەوڵەتی نەتەوەیی؟ یان دۆخی هاووڵاتیبوون و مافەکان؟”لە ساڵی 2018 دا بڵاوکرایەوە، ئەمەی خوارەوەم لەبارەی ئەزموونی چەپی ناسیونالیستی کورد لە سوریا نووسی:
“بەبۆچوونی من، ئەزموونی چەپی ناسیونالیستی کورد لە ڕێگەی پارتی یەکێتی دیموکراتی و ئەندامەکانی لە سووریا، هەرچۆنێک بێت گەشە بکات، دەبێتە چاکسازییەکی مەدەنی چەپ و ڕادیکاڵ، هاوشێوەی حوکمی بەعس لە عێراق و سوریا لە ساڵانی حەفتاکاندا، کە یەکێکە لە گرنگترین ئەزموونە مێژووییەکانی حکومەتی چەپی ناسیونالیستی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. و هەر یەکێک لەو ئەزموونانە بوو بە ڕژێمێکی دیکتاتۆری گەندەڵ و دیکتاتۆر.”

هەر لەو وتارەدا هۆشداریم دا سەبارەت بە سروشتی هاوپەیمانێتییەکە لەگەڵ ئەمریکا و نووسیومە:
ئەمریکا وەک گەورەترین هێزی سەرمایەداری پشتگیری زۆربەی ڕژێمە کۆنەپەرست و ڕەگەزپەرستەکانی جیهان دەکات و هەرگیز بۆ یەک جار لایەنگری گەلانی چەوساوە یان بەها مرۆڤدۆست و ئازادیخوازەکان نەبووە. تەنها بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆی لەوێ و لە ناوچەکە و ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەری ڕوسیا لە سوریا ئامادەیە. بە بۆچوونی من، هاوپەیمانێتی ئەمریکا لەگەڵ هێزەکانی سوریای دیموکرات بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی ئەمەریکا خزمەت دەکات، نەبوونی هێزی زەمینی گەورەی خۆی لە خاکی سووریا، چ سەربازی ئاسایی بێت یان کۆمپانیا ئەمنییەکان، بۆیە پشت بە توانای سەربازی مرۆیی هێزەکانی سوریای دیموکرات دەبەستێت بۆ جێبەجێکردنی ئەجێندای خۆی لەناو سوریادا. ئەم هاوپەیمانێتییە لەو هاوپەیمانێتییە دەچێت کە بەشێک لە ئۆپۆزسیۆنی عێراقی لەڕێگەی کۆنگرەی نیشتمانی عێراقەوە لەڕووی سیاسی و سەربازییەوە لەگەڵ ئەمریکا پێکهێنا لەپێش ڕووخانی دیکتاتۆرییەتی بەعس لەعیراقدا من لەو باوەڕەدام کە هاوپەیمانێتییەکی کاتی و لاوازە کە دوای بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا دەکەوێت و شەرعییەت دەدات بە دەستێوەردان و کردارەکانی ئەمریکا لە سوریا و هەروەها یارمەتیدەرە بۆ جوانکردنی ڕوخساری ناشرین و تاریکی ئەمریکا لە ناوخۆ، ناوچەیی و جیهانیدا. ئەمریکا بەوە ناسراوە کە هاوپەیمانەکانی بەجێ دەهێڵێت کاتێک ئەرکەکانیان تەواو دەبن، یان کاتێک ناکۆک دەبن لەگەڵ ئەجێندای ئەو وڵاتەدا. بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی لەگەڵ تورکیا گرنگترین و یەکلاکەرەوەترین بەرژەوەندییە و مەسەلەکە کێشەی کاتە و هیچی تر.”

تاقمی ناسیونالیستی هاوشێوە کە بە زمانی جیاواز قسە دەکەن و پرسیارەکان کە دان بە هیچ “بەڵامێکدا” نانێن

من لە دەقەکانی پێشووتردا تێبینیم کردووە کە هیچ جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان دەستە ناسیۆنالیستە دەسەڵاتدارەکاندا نییە. ئەمە لە هەرێمی کوردستانی عێراق و لە نێو ئەو وڵاتانەی کە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریایان بەڕێوەبردووە و لە نێوان ئەوان و ڕژێمە ناسیۆنالیستە دەسەڵاتدارەکان و بۆرژوازییەکانی ناوچەکە لە بەغدا و دیمەشق و ئەنقەرە هەڵیگرتووە لێکچوون لە سروشتی دەسەڵات و بەرژەوەندییە چینایەتییەکاندا قووڵ دەبێت. ئەوەی ئەوان دابەش دەکات پەیوەندی بە پشکەکان، کاریگەری، سەرچاوەکان و دابەشکردنی دەسەڵاتەوە هەیە، هەرگیز تایبەتمەندی حوکم یان بەرژەوەندییەکانی چینە کرێکارەکانە. هەموویان بە پلەی جیاواز بەشداری دەکەن لە هەژارکردنی جەماوەر، سەرکوتکردنی ئازادییەکان و پێشێلکردنی مافە ئابووری، کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان، هەر خاڵێکی سەرەتایی نەتەوەیی و ئایینییان بێت. ڕووداو و واقیعەکان لەهەردوو هەرێمی کوردستانی عێراق و سوریا تا ڕادەیەکی زۆر ئەم خوێندنەوەیەیان پشتڕاستکردۆتەوە
کەواتە بەس نییە کە چەپ بە شێوەیەکی ئەبستراکت هاوسۆزی خۆی لەگەڵ “گەلی کورد” ڕابگەیەنێت. گەلان بلۆکی هاوشێوە نین. ئەمانە پێکهاتەی چینایەتین کە تێیدا دژایەتییە نەتەوەییەکان لەگەڵ دژایەتییە چینایەتییەکان یەکتر دەبڕن و هیچ گەل و نەژادێک ئەوەندە پاک نییە کە ئازاد بێت لە ململانێی ناوخۆیی چینایەتی. چەپ دەبێت هەڵوێستی خۆی یەکلایی بکاتەوە و پرسیارەکەش ئاسانە: لەگەڵ کام چین لە گەلی کورد دەوەستێت؟ لەگەڵ بۆرژوازی کرێگیر و نوخبەی حزبی کە دەسەڵات و سەروەت و سامان مۆنۆپۆل دەکەن یان لەگەڵ ژن و پیاوی کرێکار بەدەست و مێشک لەنێو کورد و عەرەب و تورکمان و نەتەوەکانی دیکەی ئەو ناوچانەدا کە بەدەست و مێشکەوە دەناڵێنن و بەدەست حوکمی دیکتاتۆری و هەژاری و بێکاری و پەراوێزخستن و داڕمانی خزمەتگوزارییەکان دەناڵێنن کە مافی سەندیکای کرێکاری سەربەخۆ و ڕێکخراوی سیاسی خۆیان بەرتەسک کراوە و کێ بەتەنیا باجی جەنگە ناسیۆنالیستییەکان بە خوێنی خۆیان و داهاتووی منداڵەکانیان دەدات؟
لەبەر ڕۆشنایی ڕاپۆرتە بەڵگەنامەکان، چەپ دەبێت پرسیاری یەکلاکەرەوە بۆ خۆی بکات. ئایا حوکمی بنەماڵەیی ڕەتدەکەینەوە و داوای هەڵبژاردنی دیموکراتی ڕاستەقینە دەکەین؟ ئایا ئێمە دەستگیرکردن، کوشتن و ئەشکەنجەدان ئیدانە دەکەین، هەرکەسێک بێت ئەنجامدەری بێت؟ ئایا داکۆکی لە ئازادی ڕۆژنامەنووسان و چالاکوانانی کورد و مافی عەرەب و تورکمان و سریانی و ئەوانی تر دەکەین بۆ یەکسانی تەواو؟ ئایا ئێمە دامەزراندنی منداڵان ڕەت دەکەینەوە و داوای مامەڵەی مرۆڤانە و دادگایی کردنی دادپەروەرانە بۆ هەموو کەسێک دەکەین کە لە زینداندان؟ ئایا داوا دەکەین لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ و لێپرسینەوە لە هەموو پێشێلکارییەک بکرێت و مافە نەتەوەیی و زمانەوانی و کەلتوورییەکان لە دەستووردا دەستەبەر بکرێت؟ ئایا ئێمە بەرگری لە مافە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی جەماوەری کرێکار دەکەین و داوای خزمەتگوزاری گشتی و کار و کرێی دادپەروەرانە دەکەین و ڕووبەڕووی هەژاری و بێکاری و گەندەڵی و تاڵانکردنی پارەی گشتی و قۆرخکاری سەروەت و سامانی نوخبەی پارتی و بنەماڵە دەبینەوە ؟ ئایا ڕێگە نادەین هێزە چەپ و ئازادیخوازەکان پەیوەست بن بە سیستەمی سەربازی و ئەمنیی ئیمپریالیزم، یان پارەیان لێ وەربگرین؟
ئەم پرسیارانە تەنها پەیوەندی بە سوریاوە نییە. بە یەکسانی بەسەر هەرێمی کوردستانی عێراقدا جێبەجێ دەکرێت، کە بەشێک لە چەپ پێویستی بە پێداچوونەوە بە هەڵوێستی خۆی سەبارەت بە دەسەڵات و پارتە دەسەڵاتدارەکان هەیە، وە بەرگری لە دیموکراسی و ئازادی و مافەکانی مرۆڤ و چالاکوانانی هەردوو ڕەگەز و یەکسانی لە نێوان هەموو کۆمەڵگاکاندا بکات و دوور لە حیسابی حیزبی و نەتەوەیی بێت.
ئەگەر وەڵامەکە بە “بەڵێ، بەڵام بارودۆخەکە نائاساییە” یان “کاتەکە هەڵەیە،” یان “دەقەکە دەبێت لەبەرچاو بگیرێت،” ئەوە ئەو شوێنەیە کە کێشەکە دەست پێدەکات. مافەکانی مرۆڤ و پرەنسیپەکانی چەپ هەرگیز نابێت بە هەڵبژاردنی جێبەجێ بکرێن، چونکە پاساو هێنانەوەی پێشێلکارییەکان بە پەنابردن بۆ بارودۆخی نائاسایی وتاری چەپ نزیک دەکاتەوە لە هەلپەرستی و ستانداردە دووانەکان کە ئێمە ڕەخنەی لێدەگرین لە سەرمایەداریدا.
ئەوەی لە سوریا ڕوویداوە و ئەوەی لە هەرێمی کوردستان ڕوودەدات ئەم هەڵسەنگاندنەوەیە زۆر بەپەلە دەکات و تەنیا پەیوەندی بە ناسیۆنالیستە کوردەکانەوە نییە بەشێک لە چەپەکانی جیهانی عەرەبی بۆ چەندین ساڵ بەرگری لە ڕژێمە دیکتاتۆرەکان دەکەن لەوانە ڕژێمە ناسیونالیستە بەعسییەکان لە عێراق و سوریا و بەشێکی دیکەش بەرگری لە مۆدێل و پارتە ناسیۆنالیستەکانی تر دەکەن. کەواتە ئەوەی پێویستە ئەوەیە کە واز لە هاوسۆزی لەگەڵ گەلان و مافەکانیان نەهێنن بۆ دیاریکردنی داهاتووی خۆیان. بریتییە لە پێداچوونەوە بە پەیوەندی نێوان پارتە و ڕژێمە ناسیونالیستە چەپەکان و دیکتاتۆرەکان و ئازادکردنی ئەو هاوپشتییە لە پاساوی بێ ڕەخنەی پێشێلکارییەکان و ئەو دەسەڵات و هێزە سیاسیانەی کە ئەنجامیان دەدەن هەرچۆنێک بێت ناسنامەی نەتەوەیی و ئایدیۆلۆژییان
بەدیل: دەوڵەتی هاووڵاتیبوون و دادپەروەری کۆمەڵایەتی
من بە تەواوی قەناعەتم بە مافی هەموو گەلانی چەوساوە بۆ مافی چارەی خۆنووسین. لەگەڵ ئەوەشدا هەلومەرجی ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی و واقیعی سەر زەوی ڕێگە نادات لە داهاتوویەکی نزیکدا دەوڵەتی نەتەوەیی سەربەخۆی کورد دروست ببێت و هیچ پشتیوانییەکی نێودەوڵەتی جددی بۆ ئەو ڕێگایە نییە ڕووداوەکانی ساڵی 2026 بەڵگەیەکی ڕوونیان پێشکەش کرد. قەوارەیەکی نیمچە دەوڵەتی بەناوی ئیدارەی ئۆتۆنۆمی لە سوریا کە لەلایەن گەورەترین هێزی سەربازی ئیمپریالیستی جیهانەوە پاڵپشتی دەکرا، لە ماوەی چەند مانگێکدا کۆتایی پێهات، هەر کە حساباتی سەرمایەدارەکانی گۆڕا و هاوسەنگی هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان گۆڕا. ئەم پەرەسەندنانە دەشێت لە هەرێمی کوردستانی عێراقیشدا ڕەنگ بداتەوە، هاوکات لەگەڵ گۆڕانی بەرژەوەندی و هاوپەیمانێتییەکانی ئەمریکا و هاوسەنگی هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان.
لە هەمان کاتدا، من لەو باوەڕەدام کە گەشەی فکری و یاسایی مرۆڤایەتی و قورسایی زیادبوونی بەهاکانی مافەکانی مرۆڤ، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و هاووڵاتیبوون، ناچار دەکات دووبارە بیر لە پڕۆژەکانی دەوڵەتی نەتەوەیی لەسەر بنەمای دڵسۆزی نەتەوەیی و ئایینی بکرێت. بەڕای من تێکۆشانی هاوبەشی گەلی کورد لەگەڵ گەلانی تری ناوچەکە و جەماوەری زەحمەتکێشی خەباتی هاوبەشە ئامانجی ئەوەیە کە لە دەوڵەتی نەتەوەیی پەراوێزخراو تێبپەڕێت و کرێکاران و هەژارانی کرێکار نەبنە سووتەمەنی بۆ جەنگە ناسیونالیستییە وێرانکەرەکان کە لە کۆتاییدا خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی بۆرژوازی ناسیونالیستی و نوخبەکان دەکات.
ئەڵتەرناتیڤەکە، وەک من دەیبینم، زیاتر پەیوەندی بە پرسی کوردەوە هەیە. چوارچێوەیەک بۆ چارەسەرکردنی کێشە نەتەوەیی و ئایینییە جۆراوجۆرەکانی ناوچەکە پێشکەش دەکات: دەوڵەتی هاووڵاتیبوونی دیموکراتی. دەوڵەتێکی ئاوا پشت بە دەستوورێک دەبەستێت کە لەسەر بنەمای پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ دامەزراوە، لەسەر بێلایەنکردنی نەتەوە و ئایین لەناو دەوڵەتدا، لەسەر گەرەنتی یەکسانی نەتەوەیی و کەلتووری بۆ هەموو کۆمەڵگاکان، و ڕەتکردنەوەی هەموو شێوەکانی هەژموونی نەتەوەیی. هەروەها پشت دەبەستێت بە سیستەمێکی فیدرالی دیموکراتی لامەرکەزی لەگەڵ بنەمای جوگرافی و کارگێڕی دادپەروەرانە کە ڕێگە بە خۆبەڕێوەبردنی فراوان دەدات لە نێو دەوڵەتێکی یەکگرتوودا. لەگەڵ ئەوەشدا هەڵبژاردنی ڕاستگۆ، پلۆرالیزمی حزبی، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، دادوەری سەربەخۆ، ئازادی ڕۆژنامەگەری و سەندیکای کرێکاران و رێکخراوی سیاسی و پچڕانی تەواو لە دیکتاتۆرییەت و دەسەڵاتی بۆماوەیی و حوکمی خێزانی و خێڵەکی.
دەوڵەتێکی ئاوا بەبێ دادپەروەری کۆمەڵایەتی تەواو نابێت. واتە دەستەبەرکردنی مافەکانی جەماوەری کرێکار لە هەموو نەتەوە و ئایینێک، پاراستنی کەرتی گشتی، و ڕەتکردنەوەی سیاسەتی تایبەتی و نیولیبرالی کە جەماوەر هەژار دەکات و نوخبەکان دەوڵەمەند دەکات. لەم چوارچێوەیەدا، مافە نەتەوەیی و کەلتوورییەکانی هەموو نەتەوە و ئایین و کۆمەڵگاکان دەتوانرێت دەستەبەر بکرێت، بەبێ ئەوەی هیچ نەتەوە و گروپێکی ئایینی بەسەر ئەوانی تردا دابنرێت.
مەسەلەی کورد پرسێکی ڕەوایە و شایەنی هاوخەباتی ڕاستەقینە و پرەنسیپییە. لەگەڵ ئەوەشدا هاوپشتی ڕاستەقینە مانای پێدانی پارێزبەندی سیاسی و ئەخلاقی بە پارتە ناسیونالیستەکان و نوخبەکان ناگەیەنێت. واتە پشتیوانیکردن لەخەباتی گەلی کورد و سەرجەم گەلانی ناوچەکە لەپێناو ماف و ئازادییەکان و کەرامەت و دادپەروەری کۆمەلایەتی ئەمەش مانای ئەوەیە کە ڕێگە نەدەین پرسی نەتەوەیی ببێتە ئامرازێک بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی نوخبەکان و پاراستنی مافە چینایەتییەکانیان
لێرەوە دەردەکەوێت کە ڕەخنەگرتن لە هێزەکانی سوریای دیموکرات ڕەخنە لە مافەکانی گەلی کورد نییە ڕەخنەگرتن لەحزبە دەسەڵاتدارەکان لەهەرێمی کوردستان ڕەخنەگرتن لەدۆزی کورد نییە ڕەتکردنەوەی دەوڵەتی نەتەوەیی ڕەتکردنەوەی شوناسی نەتەوەیی و مافە نەتەوەییەکان نییە هەڵوێستێکی چەپە کە داوای ئازادکردنی هاوپشتی نەتەوەیی لە ژێردەستەیی نوخبە و دەسەڵات دەکات، پرسی ئازادی نەتەوەیی بە خەبات بۆ دیموکراسی، یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و خەباتی یەکگرتووی ژنان و پیاوانی کرێکار بە دەست و مێشک لە هەموو نەتەوە و کۆمەڵگایەکدا دەبەسترێتەوە.


سەرچاوەکان ..
I. پەرەسەندنەکانی ئەم دواییانە (2026)
● ڕێبەری کوردی سوریا هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سوریای دیموکرات ڕادەگەیەنێت پاش تێکەڵبوونی بە سوپا ، فەڕەنسا 24 ، 25 ی ئابی 2026
https://www.france24.com/en/middle-east/20260825-syrian-kurdish-leader-dissolves-force-that-spearheaded-jihadist-fight
● ڕێککەوتنی گشتگیر لە نێوان حکومەتی سوریا و هێزەکانی سوریای دیموکرات بۆ یەکگرتنەوەی تەواو، سانا، 30 کانوونی دووەمی 2026
https://sana.sy/en/politics/2293263/
● چۆن شەرعی سوریا ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی کوردەکانی داگیر کرد و ئەمەریکا لە پاڵ ئەمەریکا هێشتەوە، ڕۆیتەرز، 21 ی کانوونی دووەمی 2026
https://www.reuters.com/world/middle-east/how-syrias-sharaa-captured-kurdish-held-areas-while-keeping-us-onside-2026-01-21/
● وەڵامدانەوەی مرۆیی لە پارێزگاکانی حەلەب و باکووری ڕۆژهەڵات، ڕاپۆرتی بارودۆخی ژمارە 2، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان OCHA، 3ی شوباتی 2026
https://www.unocha.org/publications/report/syrian-arab-republic/humanitarian-response-aleppo-and-northeast-governorates-humanitarian-situation-report-no-2-3-february-2026
● نوێکردنەوەی مافەکانی مرۆڤ سەبارەت بە سووریا: گۆڕە بەکۆمەڵەکان و بێسەروشوێنکردنی بەزۆر لە حەسەکە، ئۆفیسی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان (OHCHR)، نیسانی 2026
https://www.ohchr.org/en/press-briefing-notes/2026/04/human-rights-update-syria
II. ڕاپۆرت لەسەر هەرێمی کوردستانی عێراق
● ئازادی ڕادەربڕین لە هەرێمی کوردستانی عێراق بە شێوەیەکی بەرچاو بەرتەسک دەکرێتەوە، نەتەوە یەکگرتووەکان OHCHR، 2021
https://www.ohchr.org/en/press-briefing-notes/2021/05/freedom-expression-increasingly-curtailed-kurdistan-region-iraq-un
● عێراق: دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان شکستیان هێنا لە ڕزگاربووانی توندوتیژی خێزانی، لێبوردنی نێودەوڵەتی، 2024
https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/07/iraq-kurdistan-regions-authorities-failing-survivors-of-domestic-violence/
● ڕاپۆرتی خولی GCHR سەبارەت بە پێشێلکارییەکانی مافەکانی مرۆڤ لە هەرێمی کوردستانی عێراق، سەنتەری کەنداو بۆ مافەکانی مرۆڤ، 2025
https://www.gc4hr.org/gchrs-periodic-report-on-human-rights-violations-in-the-iraqi-kurdistan-region/
● ڕاپۆرتی وڵاتانی 2024 لەسەر مافەکانی مرۆڤ: عێراق، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا
https://www.state.gov/reports/2024-country-reports-on-human-rights-practices/iraq
III. ڕاپۆرت لەسەر باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریا
● ڕاپۆرتی جیهانی 2025: بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە سوریا، هیومان ڕایتس ۆوچ
https://www.hrw.org/world-report/2025/country-chapters/syria
● ئاکامەکان: نادادپەروەری، ئەشکەنجەدان و مردن لە بەندیخانە لە باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا، نەتەوە یەکگرتووەکان / OHCHR
https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2024/05/Aftermath_ENG.pdf
● منداڵان و ململانێی چەکداری: ڕاپۆرتی سکرتێری گشتی، نەتەوە یەکگرتووەکان، 2024
https://docs.un.org/en/S/2024/384
● سوریا: هێزە کوردییەکان قەدەغەکردنی منداڵانی سەربازی پێشێل دەکەن، هیومان ڕایتس ۆوچ
https://www.hrw.org/news/2015/07/10/syria-kurdish-forces-violating-child-soldier-ban-0
● کۆمیسیۆنی سەربەخۆی نێودەوڵەتی لێکۆڵینەوە لە کۆماری عەرەبی سووریا، نەتەوە یەکگرتووەکان OHCHR، 2025
https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/iici-syria/independent-international-commission
IV. وتاری پەیوەندیدار لەلایەن نووسەرەوە
● ڕزگار ئاکرێیی- عەفرین … دەوڵەتی نەتەوەیی؟ یان دۆخی هاووڵاتیبوون و مافەکان؟ … تێبینیە کورتەکان (بە عەرەبی)
https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=593808




پەرەپێدانی هۆشیاری و گرنگیی بنەڕەتیی خوێندنەوە لە ژیانی هاوچەرخدا.. کارزان عزیز عەبدولرەحمان

خوێندنەوە تەنها ئارەزوویەکی کاتی، سەرگەرمییەکی بێبایەخ یان کاتبەسەربردنێکی ڕوکەش نییە، بەڵکو یەکێکە لە پێویستییە هەرە بنەڕەتی و گرنگەکانی مرۆڤ لە ژیانی ڕۆژانەدا. ئەگەر پۆلێنکردنێک بۆ پێویستییەکانی مرۆڤ بکەین، خوێندنەوە دەکرێت ڕاستەوخۆ لە دوای دابینکردنی پێویستییە سەرەکییەکانی وەک هەوای پاک، خۆراک، پۆشاک، شوێنی حەسانەوە و نووستن بێت. مێشکی مرۆڤ وەک هەر ئەندامێکی تری جەستە پێویستی بە چالاککردن و راهێنانی بەردەوام هەیە، و خوێندنەوە باشترین ئامرازە بۆ زاخاودانی هۆش، فراوانکردنی ئۆسۆی بیرکردنەوە، پەرەپێدانی زەین، و قووڵکردنەوەی تێگەیشتن لە دیاردەکانی دەوروبەر. لە جیهانی مۆدێرنی ئەمڕۆدا، سەرەڕای ئەوەی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و ئامێرە دیجیتالەکان زانیاریی خێرا و ئاسانیان لەبەردەستدا داناوە، هێشتا پەرتووک پێگەی باوەڕپێکراو و تایبەتی خۆی پاراستووە، چونکە پرۆسەی خوێندنەوەی کاغەزی و سەرنجدانی قوڵ کاریگەرییەکی دەروونی و هۆشیاریی تەواو جیاواز و باڵاتری هەیە بەراورد بە سەیرکردنی ڕوکەشی شاشەکان.

لە لایەکی تری تەندروستی و دەروونییەوە، توێژینەوە زانستی و پزیشکییەکان ئەوە دەسەلمێنن کە خوێندنەوەی ڕێکوپێک وەک وەرزشێکی دەماری و باوە بۆ مێشک. ئەم پرۆسەیە ماسوولکەکانی هزری چالاک دەکات، کارکردنی مێشک لە بوارە جیاوازەکاندا ڕێک دەخات، کەسایەتییەکی هاوسەنگ، نەرمونیان و گەشبین بەرهەم دەهێنێت، و بڕوا بەخۆبوون بەرز دەکاتەوە. هاوکات، خوێندنەوە ڕۆڵێکی کاریگەری هەیە لە دابینکردنی ئارامی و هێوری دەروونی، کەمکردنەوەی پەستانی دەروونی، دڵەڕاوکێ، سترێس و نیشانەکانی خەمۆکی. خوێندنەوەی شەوانە پێش نووستن دەبێتە هۆی ئامادەکردنی جەستە بۆ پشوویەکی تەندروست، و لە هەمان کاتدا وەک قەڵغانێکی بەهێز وایە بۆ ڕێگریکردن یان دواخستنی نەخۆشییە مۆدێرنەکانی تایبەت بە لەبیرچوونەوە و تێکچوونی توانا مێشکییەکان (وەک زەهایمەر) لە تەمەنی پیریدا. بێجگە لەمانە، خوێندنەوە فەرهەنگی وشەسازیی مرۆڤ بە زاراوە و دەستەواژەی نوێ دەوڵەمەند دەکات، توانای زمانەوانی بەرز دەکاتەوە، و دەربڕینی هەست و ڕستەسازی بە شێوازێکی زانستی و ڕێک ڕێک دەخات، کە ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ ئەوەی مرۆڤ بە شێوازێکی کاریگەرتر بیرۆکەکانی خۆی بە کەسانی تر بگەیەنێت.

ئاستی بڵاوبوونەوەی کولتووری خوێندنەوە لە کۆمەڵگەدا
لە کۆمەڵگەی کوردیدا، بە مخابنەوە هێشتا خوێندنەوە نەبووەتە بەشێک لە نۆرم، نەریت، پێویستییەکی ڕۆژانە و بەشێکی دانەبڕاوی ژیانی تاکەکان، و ڕێژەی خوێنەران بەراورد بە چینەکانی تری کۆمەڵگە هێشتا لە ئاستێکی نزمدایە و جێگەی نیگەرانییە. ئەم دیاردە دواکەوتووە چەندین هۆکاری فرەچەشنی لەپشتە؛ لەوانە کۆسپ و بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان، دۆخی ناجێگیری سیاسی، قەیرانە ئابوورییەکان، نەبوونی ژێرخانێکی پەروەردەیی و کتێبخانەیی گونجاو، هەروەها قورسیی بژێوی ژیان و بێهیوایی دەروونی تاکەکان بەرانبەر بە داهاتوو. سەرەڕای بوونی ئەم هەموو ڕێگری و کۆسپە دەرەکی و ناوەکییانە، هەرگیز نابێت ئەم بارودۆخانە ببنە پاساو یان بەهانەی ڕەوا بۆ پشتگوێخستنی پرۆسەی ڕۆشنبیربوون و زانستخوازبوون، چونکە مێژوو ئەوە سەلماندووە کە کۆمەڵگەیەک ڕێژەی خوێندەواری و هۆشیاریی تێدا لاواز بێت، بە ناچار ڕووبەڕووی پاشکەوتوویی فیکری و کۆمەڵایەتی دەبێتەوە.

ڕۆڵی ژینگە، پەروەردە و لایەنی دەروونی لە خوێندنەوەدا
بۆ ئەوەی خوێندنەوە لە کۆمەڵگەدا لە دۆخێکی لاوازەوە بگۆڕێت بۆ کولتوورێکی باو، زیندوو و جێگیر، پێویستە پرۆسەکە لە بنەڕەتەوە و لە قۆناغی منداڵییەوە دەست پێبکرێت. لەم پێناوەدا، خێزان، ناوەندەکانی پەروەردە و فێرکردن (قوتابخانەکان)، و دەزگاکانی ڕاگەیاندن ئەرکێکی گەورە و هاوبەش لە ئەستۆ دەگرن بۆ دروستکردن و پتەوکردنی پردی پەیوەندی لە نێوان منداڵ و پەرتووکدا. زۆر گرنگە کە منداڵ لە تەمەنی زووەوە ئاشنای چیرۆک و گۆڤاری منداڵان بکرێت تاوەکو تامەزرۆی بخوێنێتەوە و لە گەورەییدا خوێندنەوە ببێتە بەشێکی حەتمی لە ژیانی ڕۆژانەی. لە هەندێک کۆمەڵگەی پێشکەوتووی جیهاندا، ئەم پرۆسەیە لە قۆناغێکی زۆر پێشترەوە، واتە لە قۆناغی ساوایی و تەنانەت پێش لەدایکبوونیشەوە دەست پێدەکات؛ بۆ نموونە دایک و باوک لە ڕێگەی دەنگی نەرم، خوێندنەوەی کورتەچیڕۆک یان گۆرانی و ئاوازی آرامەوە لە ماوەی دووگیانیدا یان لە مانگەکانی سەرەتای ساواییدا منداڵ ئاشنای دەنگ و زمان دەکەن، کە زانایانی دەروونناسی ئەمە بە ڕێگەیەکی زانستی و بەسوود بۆ گەشەی مێشک دەزانن. بۆیە لە کۆمەڵگەی ئێمەشدا، پێویستە دایک، باوک و مامۆستاکان خۆیان لە پێشەنگدا بن و ببنە نموونەی باڵا لە خوێندنەوەدا، تاوەکو نەوەی نوێ بە شێوازێکی سروشتی و چاولێکەری هۆگری پەرتووک ببن و لە سەرخستنی ئەم ئاراستە فیکرییەدا بەشدار بن.
لە لایەکی تریشەوە، تێگەیشتن لە پرۆسەی خوێندنەوە تەنها چالاکییەکی عەقڵیی ڕووت نییە، بەڵکو پێویستی بە تەرکیز و هێزێکی زۆری مێشکی هەیە. خوێندنەوە بەبێ بیرکردنەوە، لێکدانەوە و تێگەیشتن، وەک خواردنی بێ هەرسکردن وایە و ناتوانێت سوودی تەواوی هەبێت. خوێندنەوە یارمەتیی هاوسۆزیی خوێنەر دەدات؛ هاوسۆزیش خەسڵەتێکی گرنگی کەسایەتییە کە یارمەتیی تاک دەدات پەیوەندییەکی ئەرێنی، تەندروست و دوور لە گرژی لەگەڵ کەسانی دەوروبەریدا هەبێت. ئەمە هانی مرۆڤ دەدات میهرەبانتر بێت و هەمیشە ڕەچاوی هەست، بۆچوون و بارودۆخی کەسانی تر بکات، کە ئەمەش بناغەیەکی قایم بۆ پێکەوەژیانی ئاشتیانە پێکدەهێنێت.

دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی هۆشیار و لێبووردە
ئامانجێکی تری گرنگی خوێندنەوە ئەوەیە کە کۆمەڵگەیەکی هۆشیار، ڕۆشنبیر و خاوەن باوەڕ بە جیاوازییەکان پێکبھێنێت. کاتێک تاکەکان هۆشیار دەبنەوە، ئەمە دەبێتە یارمەتیدەرێک بۆ ئەوەی کۆمەڵگە زیاتر لێبووردە بێت و جیاوازییەکانی یەکدی قبووڵ بکات. لە لایەکی تریشەوە، خوێندنەوە هۆکارێکی کاریگەرە بۆ خۆناسی و خۆهەڵسەنگاندن؛ خوێنەر لە ڕێگەی خوێندنەوەوە بۆی دەردەکەوێت کە لە چ ئاستێکدایە و چۆن دەتوانێت گەشە بە تواناکانی بدات. ڕوانینی تاک بۆ ژیان فراوانتر دەبێت، ئارەزوو و بەهرەکانی بە شێوازێکی باشتر گەشە دەکەن، و لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە تەنها بۆ خوێندنەوە نەخوێنێت، بەڵکو ئەوەی دەخوێنرێتەوە بە شێوازی پراکتیکی لە ژیانی ڕۆژانەدا پەیڕەوی بکات.

ئەنجام و کۆتایی
لە کۆتاییدا، دەکرێت بڵێین کە خوێندنەوە تەنها کاتبەسەربردنێکی ئاسایی نییە، بەڵکو ستوونێکی بنەڕەتییە بۆ بنیاتنانی کەسایەتییەکی هاوسەنگ، تەندروست و هۆشیار. سەرەڕای ئەوەی لە کۆمەڵگەی کوردیدا هێشتا خوێندنەوە نەبووە بە کولتوورێکی ڕۆژانە و کۆمەڵێک بەربەستی دەروونی، ئابووری و سیاسی لەبەردەمیدا هەن، بەڵام ئەمە نابێت بکرێتە پاساو بۆ پشتگوێخستنی زانست و ڕۆشنبیری. چارەسەری ئەم کێشەیە لە دەستپێکردنەوە لە قۆناغی منداڵی، پێشەنگایەتیی خێزان و ناوەندەکانی پەروەردە، و تێکەڵکردنی ئەم نەریتە جوانە پێکدەبێت لە ژیانی هەمیشەییدا، تاوەکو نەوەی داهاتوو ببێتە خاوەن کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و کراوە.

کارزان عزیز




خۆت پاڵەوانی ژیانی خۆت بە.. سەدیق سەعید ڕواندزی

                    

بەدرێژایی ژیانم، كە لە پاییزی تەمەندامە و وەك شاعیرە سوێدییەكە گوتەنی، بە نێو پاییزدا بەرەو مەرگ دەڕۆم، بیرم نایەت یەك پاڵەوان لە ژیانم، بە دایكم و باوكم، مامۆستا و هاوڕێكانم، خێزانەكەم هەبووبێت، چونكە مرۆڤ لە ژیانیدا كە لە ژێر سێبەری كەسێك وەستا، بە نەمانی سێبەرەكە خۆشی نامێنێت، بۆیە دەبێت خۆی پاڵەوانی ژیانی خۆی بێت و خۆی لە سەر پێی خۆی بووەستێت و هیچ كەس بە مامۆستاكانیشیەوە، كە ئەركی پیشەیی خۆیان بە جێ دەگەیەنن، بە پاڵەوانی خۆی نەزانێت، چونكە ئەمە وەك هایدگەر دەڵێت، جۆرێكە لە بوونی ناڕەسەن! هەر لە منداڵییەوە، هەستم كرد فڕێ درامە نێو ژیان، ئیدی دەبوو لە سەر پێی خۆم بووەستم و خۆم ببمە پاڵەوان و ڕێ نیشاندەرەی خۆم و سوپاس بۆ خوا تا بە ئەمڕۆ گەیشتم. لە ژیانمدا، سەدان، بگرە هەزاران ناسۆری و كەوتن و شكست و نائومێدی و ڕەشبینی و سەختی و نەبوونی و هەژاریم بینی، بەڵام هیچ كام لەو واقیعە سەختانەی ژیان، ئەو هەستەیان لا دروست نەكردم، بچمە ژێر سایەی كەسێكی دیكە و ئیدی بیكەمە پاڵەوانی ژیانم، بەڵكو خۆم ڕووبەڕووی گرفت و سەختییەكان بوومەوە. ئەو دەمانەی لە هەولێر دەمخوێند، لە بەر بێ پارەیی، بە پێ دەچوومە پەیمانگا، چەندین كیلۆمەترم دەبڕی و دەهاتمەوە، چونكە پارەم نەبوو كرێی پاس بدەم، دەمتوانی پارە لە چەندین دۆست و هاوڕێ و كەسانی زەنگین بە قەرز وەربگرم، بەڵام شكۆمەندی خۆم ڕێگەی پێ نەدەدام. نەك دەیان جار، سەدان جارن نان و شەربەتم خواردووە،جار هەبوو بۆ ماوەی دوو ڕۆژ هیچم نەدەخوارد، چونكە لە خێزانێكی هەفت كەسی یەكجار نەدارو پەرپوت و هەژار بووم و باوكم توانای ئەوەی نەبوو بمانژێنێت، لە سەردەمی گرانییەكەو شەڕی ناوخۆدا. جارێكیان كە بەڕێوەبەری قوتابخانە بووم، چەندین مامۆستای دۆست و هاوڕێ و ئازیزم لابوون، هەموویان گوتیان گەر پێویستیت بە پارەیە چەندت دەوێ با پێتی بدەین، یەكێك لە مامۆستاكان، كە لە هەموویان زیاتر هاوڕێم بوو، ئێستا لە فینلەندا دەژیت و یادی بەخێر، وەك ئەوان نەیگوت پارەت پێویست نییە؟ئەو مامۆستایە ڕووی لە مامۆستاكان كردوو پێی گوتن، من لە هەمووتان نزیكترم لەو، لە هەمووشتان زیاتر خۆشم دەوێت، بەڵام من نەفسیەت و كەسیەتی مامۆستا سەدیق دەناسم، كە ئامادە نییە پارە لە هیچ كەسێك وەربگرێت، دەنا من لە بەرایی هەمووتان، چەندی بووێت پێم دەدا. مەبەستم لەو نموونانە ئەوە نییە، ئێمە نموونەیی بین، كە ئێستاش ژیانم پڕە لە قەهڕ و خەفەت، نەخێر، بەڵكو مەبەستمان ئەوە بوو مرۆڤ نابێت شانازی بەوە بكات پاڵەوانێك لە ژیانی هەبووە ! ئەی خۆت چی؟ وەك ئەو ژیریی و هەست و توانات نەبووە؟ ئەوانەی خۆیان لە ژێر سایەی سێبەری كەسێك دەبینەوە، دەیانەوێت بچووكی خۆیان بە گەورەیی كەسەكە دەربخەن. كاتێ دەبینم كەسێك هەڵپەی ئەوەیەتی وێنە لەگەڵ بەرپرسێكی گەندەڵ بگرێت، خۆم لە شوێنی خۆم تەریق دەبمەوە، مەگەر ئەویش وەك تۆ مرۆڤ نییە؟ بگرە تۆ لەو شكۆمەندتر و بەڕێزتریشی، هیچ نەبێ تۆ وەك ئەو سەرمایەی ئەم وڵاتەت نەدزیوە و گەندەڵیت نەكردووە. مرۆڤ دەبێت خۆی پاڵەوانی ژیانی خۆی بێت، چونكە ئەوەی واهەست بكات پاڵەوانێك لە ژیانی هەبووە، بۆ هەتا هەتایە ناتوانێت ببێتە پاڵەوان، چونكە پاڵەوان بوون یەك جارە و بۆیەك كەسە.

سەدیق سەعید ڕواندزی




جەنگ و گەمارۆی ئابووریی ئەمریکا بۆسەر ئێران و چەند ڕاستییەک.. نوری بەشیر

ئەمریکا دەورەیەکی نوێی جەنگ و فشاری بۆسەر ئێران دەستپێکردووە؛ دەورەیەک کە لەگەڵ قۆناغی جەنگی ١٢ ڕۆژە و ٤٠ ڕۆژە، یان قۆناغی “نە شەڕ و نە ئاشتی” جیاوازییەکی گەورەی هەیە. ئەم قۆناغە تەنها بە هێرشە سەربازییەکان سنووردار نابێتەوە، بەڵکو بە توندکردنەوەی گەمارۆ و فشارە ئابوورییەکانیش درێژەی پێدەدرێت و دەتوانێت کاریگەرییەکی قووڵ لەسەر ئێران، کۆماری ئیسلامی، خەڵکی ئێران و هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا دابنێت.
جەنگەکە کە بە هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل دەستی پێکرد، بەشێوەیەک پەرەی سەند و بووە هۆی فراوانبوونی کێشەکە بۆ بەشێکی زۆر لە ناوچەکە، لەبەرئەوەی ئێرانیش بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆی هەوڵیدا کێشەکە بگەیەنێتە دەرەوەی سنوورەکانی خۆی. ئەنجامی ئەمەش دروستبوونی بارودۆخێکی ئاڵۆز و پڕ لە ترس و نائارامیی دروستکرد.
لە شوباتی ٢٠٢٦ەوە، پەیوەندیی نێوان ئەمریکاو ئێران بە قۆناغە جیاوازەکانی جەنگ، فشار، دانوسان و وەستانی جەنگدا تێپەڕیوە. ئەم گۆڕانکارییانە ئەم دوو لایەنەی خستووەتە بارودۆخێکەوە کە گەڕانەوە بۆ بارودۆخی پێش جەنگ ئاسان نییە. لەم چوارچێوەیەدایە، کە ئەمریکا زیاتر پشت بە گەمارۆ و فشارە ئابوورییەکان دەبەستێت.
رۆژی پێنجشەممە ٢٠ی ئاب، سکۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریکا، لە قسەکانیدا دەربارەی توندکردنەوەی گەمارۆکان بۆسەر ئێران، ئەوەی خستەڕوو کە سزاکان دەبنە یەکێک لە گەورەترین هەوڵەکان بۆ دابڕین و گۆشەگیرکردنی ئابووریی ئێران، و فشارە ئابوورییەکان دەتوانن کاریگەرییەکی ئەوتۆ لەسەر رژێم دابنێن کە ببێتە هۆی ڕووخاندن و گۆڕانکاری لە دۆخی سیاسی.
بێسێنت هەروەها هۆشدارییەکی توندی بە هاوپەیمانانی واشنتن دا و گوتی: “یان لەگەڵمانن، یان دژمانن.”ئەمە نیشانی دەدات کە واشنتن نایەوێت تەنها لە سنووری خۆی و هاوپەیمانە نزیکەکانییەوە فشار بۆسەر ئێران دابنێت، بەڵکو دەیەوێت وڵاتانی جیهانیش رابکێشێتە ناو سیاسەتی گۆشەگیرکردنی ئێران و خنکاندنی لە باری ئابوورییەوە، بۆ دانوسان و رایزبوون بە رێکەوتن.
لە هەمان کاتدا، دوناڵد ترەمپ بەردەوامە لە هەڕەشە و هەڵوێستە توندەکانی خۆی بەرامبەر ئێران. قسەکانی لەسەر گەرووی هورمز نیشان دەدەن کە کێشەکە تەنها بە شەڕو گەمارۆی ئابووری سنووردار نییە، بەڵکو بابەتی وزە و بازرگانیی جیهانی، بەتایبەتی گەرووی هورمزو چەکی ناوەکی تێدایە.
گۆڕینی سیاسەتی ئەمریکا لە هێرشە سەربازییەکانەوە بۆ توندکردنەوەی گەمارۆ ئابوورییەکان، خۆی نیشانەیەکی گرنگی شکستی سیاسەتی ئەمریکایە. لە سەرەتای جەنگدا، ترەمپ باسی لەوە دەکرد کە ئێران دەبێت بگەڕێتەوە بۆ “سەردەمی چاخی بەردین”، ئەو هێرش و هەڕەشانە بە شێوەی ڕاستەوخۆ ژێرخان و توانای سەربازی و ئابووریی وڵاتەکەیان کردە ئامانج.
بەڵام لە شەڕ و گەمارۆدا، قوربانیی سەرەکی زۆربەی خەڵکی مەدەنییە. لێدان لە ژێرخانی ئابووری، گرانبوونی پێداویستییە سەرەتاییەکان و دابەزینی توانای کڕین، فشارێکی زۆر گەورە لەسەر ژیانی خەڵک دروست دەکات. بۆیە ئەگەر ئامانجی گەمارۆکان فشارخستنە سەر رژێم بێت، ئەنجامەکەی دەتوانێت زیاتر لەسەر خەڵک بکەوێت تا سەرانی دەسەڵات.
کۆماری ئیسلامی وەک رژێمێکی دڕندەی سەرمایەداری لە ماوەی پێنج دەیەدا ئەزموونی گەمارۆ، جەنگ، سەرکوت، کوشتن و تیرۆری پیادەکردووە، تەنها بۆ مانەوەی دەسەڵات، پەنا بۆ رێگای جۆراوجۆر دەبات، بەڵام ئەم ڕابردووە نابێت ببێتە هۆی ئەوەی خەڵکی ئێران وەک بەشێک لە رژێم سەیر بکرێن؛ لە ڕاستیدا خەڵکی ئێران یەکەم کەسانن کە لە ئەنجامەکانی ئەم سیاسەتە زەرەرمەندن.
خاڵێکی گرنگ لە قسەکانی بێسێنت ئەوەیە کە فشارە ئابوورییەکان بتوانن ببنە هۆی ڕووخانی رژێم. ئەمە دەتوانێت نیشانەی ئەوە بێت کە واشنتن هەڵسەنگاندنێکی نوێی بۆ بارودۆخی ناوخۆی ئێران کردووە، هەروەها دەکرێت نیشانەی ئەوە بێت کە فشارە سەربازییەکان بە تەنیا نەیتوانیوە ئەو ئەنجامەی واشنتن دەیەوێت بەدەستبهێنێت، بۆ شاردنەوەی شکستەکانی سیاسەتی توندکردنەوەی گەمارۆ ئابوریەکانی گرتووەتەبەر.
ئەمریکا خۆیشی لەگەڵ قەیران و کێشەی جۆراوجۆردا بەرەوڕووە. قەرزی گشتیی زۆر گەورە، ناکۆکیی سیاسی لە ناو کۆنگرێس و ناڕەزایەتییە کۆمەڵایەتییەکان، سنووری توانای واشنتن بۆ بەردەوامبوون لە جەنگێکی درێژخایەندا نیشان دەدەن.
لە هەمان کاتدا، جەنگی بۆ سەر ئێران و ئەمسیاسەتە دەبێت لە چوارچێوەی گۆڕانی سیستەمی جیهاندا بخرێتە بەرچاو. جیهان لە سیستەمێکی چەندجەمسەریدایە؛ چین و ڕووسیا و هێزە ناوچەییەکان هەر یەکەیان بەرژەوەندیی تایبەتییان هەیە، بۆیە ئەمریکا ناتوانێت هەمیشە وەک تەنها جەمسەرێکی بێهاوتا بڕیار لەسەر هەموو ناوچەکە بدات، بۆیە لە جەنگیدا بۆسەر ئێران تەنگەژەیەکی گەورەی بۆ دروستبووە.
شکستی ئەمریکا لە جەنگی بۆسەر ئێراندا کەمێک درەنگ کەوت، بەڵام شانسی ئەوەی هەبوو کە خەڵکی ئێران لەگەڵ رژێمی دڕندە و هاری کۆماری ئیسلامیدا نین. ئەگەر کۆمەڵگایەکی نەوەد ملیۆنی وەک ئێران بە تەواوی لە پشتی رژێمکەدا بوونایە، ئەوا شکستی ئەمریکا زووتر دەبوو.
هەروەها جەنگەکە بووەتە هۆی دروستبوونی کۆمەڵێک ڕێکەوتن و هاوکاریی و کێشەی ناوچەیی لە نێوان هاوپەیمانەکانی ئەمریکا؛ لەوانە ڕێکەوتنی مەکە لەلایەن سعودیە، تورکیا و پاکستان، ڕێکەوتنی تورکیا و میسر، و هەروەها هاوکاریی ئیسرائیل، یۆنان و قوبرس لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست، کە لە ٢٠٢٦دا گرنگییەکەی زیاتر بووەو هەروەها کێشەی نێوان ئیسرائیل و تورکیا لەناو سوریادا.
تا بە کۆماری ئیسلامیی ئێران دەگەڕێتەوە ئەم دەورەیە کێشەکانی ناوخۆی زیاتر دەردەکەون، قسەکانی قالیباف توندترە لە قسەکانی پزیشکیان، و ئەمەش نیشانەی جیاوازیی هەڵوێستی ناوخۆی دەسەڵات و هێزی باڵی توندڕەوە. ئەگەر جەنگەکە ئەم باڵانەی تا ڕادەیەک لە یەکتر نزیک کردبێتەوە، ئەوا دەورەی توندکردنەوەی گەمارۆ ئابوورییەکان دەتوانێت ئەم یەکڕیزییە لاواز بکات و ناکۆکییە ناوخۆییەکان زیاد بکات. بە تایبەتی ئەگەر جەنگ کۆتایی بێت، چی دەبێتە بەهانە بۆ رژێم بۆ ئەوەی وەڵامی خواست و داواکارییەکانی خەڵک نەداتەوە؟ لەو بارودۆخەدا، ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی کۆماری ئیسلامی لەگەڵ ناڕەزایەتیی ناوخۆ زیاتر دەبێت.
لە بەرامبەردا، لە چەند رۆژی رابردودا، مەیلی ئێران بۆ دانوسان لەقسەکانی سەرانیدا دەردەکەون، بۆ نموونە پزیشکیان جەختی لەوە کردووەتەوە کە دانوستان و ڕێگای سیاسی دەتوانێت باشترین ڕێگا بێت بۆ شکاندنی قەیرانی ئێستا. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە فشارە ئابووری و سیاسییەکان کۆماری ئیسلامی ناچار دەکەن زیاتر بیر لە دانوستان بکاتەوە.
لە کۆتاییدا، گۆڕینی سیاسەتی ئەمریکا لە هێرشە سەربازییەکانەوە بۆ توندکردنەوەی گەمارۆ و فشارە ئابوورییەکان، نیشانەی گۆڕانێکی گرنگ لە ستراتیژیی واشنتن دەخاتەڕوو. ئەمە ئەوە نیشان دەدات کە بەردەوامبوون لە جەنگ بەو شێوەیەی لە سەرەتادا پلانی بۆ دانرابوو، ئاسان نییە و بۆیە هەوڵ دەدرێت بە فشارە ئابوورییەکان ئێران ناچار بکرێت بۆ دانوستان و قبوڵکردنی هەندێک مەرج.
بەڵام لە هەموو جەنگ و گەمارۆیەکدا خەڵک زۆرجار یەکەم قوربانییەکانن. گەمارۆ دەتوانێت فشار بخاتە سەر رژێم، بەڵام هەمان کات دەتوانێت بارودۆخی ژیانی خەڵک خراپتر بکات. بۆیە گرنگترین پرسیار تەنها ئەوە نییە کە کام لایەن لە جەنگدا سەرکەوتوو دەبێت، بەڵکو ئەوەشە کە ئەم قەیرانە بۆ خەڵکی ئێران و خەڵکی ناوچەکە چی بەرهەم دەهێنێت.
لە هەمان کاتدا، هەوڵە دیپلۆماسییەکان، بەتایبەتی لەلایەن پاکستانەوە، دەتوانن هەنگاوێک بن بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان و گەڕاندنەوەی هەردوو لایەن بۆ سەر مێزی دانوستان. بەپێی هەواڵەکانی ئەمڕۆ ٢٤ی ئاب ئەمریکا چوارچێوەیەکی توندی ئابوری بەسەر ئێراندا رادەگەیەنێت، لەکاتێکدا پاش ئەوەی لە چەند رۆژی رابردودا عاسیم مونیر، سەرۆکی سوپای پاکستان پەیوەندی بە ترامپەوە کرد، هەر ئەمڕۆ گەشتە تاران و چاوی بەسەرانی کۆماری ئیسلامی کەوت بۆ نزیکردنەوەی هەردوولا بۆ دانوسان.
لە کۆتاییدا، گەمارۆ ناتوانێ ئامانجەکانی ئەمریکا بهێنێتەدی و دانوستانیش بەبێ ڕەچاوکردنی بەرژەوەندیی خەڵک ناتوانێت ئاشتییەکی پایەدار دابین بکات. چارەنووسی ئێران و ناوچەکە بەوە پەیوەستە کە جەنگ بۆ کێ دەبێتە ئامراز، و ئاشتی بۆ کێ دەبێتە ئەنجام.




كۆماری كوردستانا سۆر، سه‌ره‌تایه‌ك بۆ كۆماری كوردستان.. ئاکۆ عەبدوڵڵا

لاپه‌ڕه‌ی مێژوو
دوای روخانی ئیمپراتۆریه‌تی میدی له‌ ساڵی 550 پ.ز. خاكی كوردستان دابه‌شكرا‌وه‌ و له‌لایه‌ن خه‌ڵكانی دیكه‌ش حوكمڕان كراوه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێ دانیشتوانی‌ كوردستان‌ ملكه‌چ و ده‌ست له‌ ئه‌ژنۆ دانیشتبن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ درێژایی ئه‌و ماوه‌یه‌ چه‌ندی بۆیان كرابێت مكوڕانه‌ هه‌وڵی سه‌ربه‌خۆیی و پاراستنی شوناس و پێگه‌ و خاوه‌نداریه‌تی خۆیان داوه‌. به‌وه‌ش یاخیبوونێكی پیرۆزیان نواندووه‌. هه‌ر كاتێكیش بۆیان ره‌خسا بێت، ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر كوردستانی گه‌وره‌ و یه‌كگرتووشدا نه‌بووبێ ئه‌وه‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی سه‌ربه‌خۆییان له‌ شێوه‌ی قه‌واره‌ی میرنیشینی پێكهێناوه‌. له‌ دوای وه‌ستانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیش كه‌ كورد به‌ ئاواته‌وه‌ له‌ ئه‌نجامه‌كانی كۆنگره‌ی ئاشتی ساڵی 1919 ده‌ڕوانی، وه‌ك گه‌لێكی چه‌وساوه‌ی خاك داگیركراو به‌هیوای سه‌ربه‌خۆیی و پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی خۆی بوو، به‌ڵام به‌رژه‌وه‌ندی وڵاته‌ زلهێزه‌كان له‌وه‌دا بوو به‌ پارچه‌ پارچه‌یی بیهێلدرێته‌وه‌‌ و خاكه‌كه‌ی به‌ حكومه‌ته‌ تازه‌ دروستبووه‌كان ببه‌سترێته‌وه‌، هه‌ر وه‌ك چۆن چه‌ندان گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ی دیكه‌ش كرانه‌‌ قوربانی به‌ژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌وان. له‌و ساوه‌ كورد ده‌سته‌به‌رداری سه‌ربه‌خۆیی و حكومڕانی خۆی نه‌بووه‌ و ناشبێ. ساڵی 1922 به‌ سه‌رۆكایه‌تی شێخ مه‌حمود له‌ سلێمانی و ده‌ورووبه‌ری (شانشینی كوردستان) پێكهێنرا. ساڵی دواتریش له‌ نێوان ئه‌رمینیا و ئازه‌ربایجانی ئه‌مڕۆ، كۆماری (كوردستانا سۆر) ی دامه‌زراند. ساڵی 1930 به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئیحسان نوری، پاشا (كۆماری ئارارات) و له ‌پاشخانی جه‌نگی دووه‌می جیهانیش به‌ سه‌رۆكایه‌تی قازی محه‌مه‌د (كۆماری كوردستان) ی له‌ مهاباد راگه‌یاند.
كۆماری كوردستانا سۆر (یوزەیدی کوردستان) رۆژی 7 ی تەمموزی ساڵی1923 بە فەرمانی حکومەتی ئازەربایجان وه‌ك یەکەیەکی ئیداریی سەربەخۆ له‌ناو ئه‌و كۆماره‌ی قەفقاز دامه‌زرا كه‌‌ ده‌كه‌وێته‌ باکووری ڕۆژھەڵاتی کوردستانی گەورە و‌ سێگۆشه‌ی ئه‌رمه‌نی و روسی و ئازه‌ربایجانی. ئه‌و یه‌كه‌یه‌ ببووە خاڵی جیاکەرەوەی هەرێمی قەرەباغ و ئەرمەنستان. بڕیاری دامه‌زراندنه‌كه‌شی له‌لایەن دەسەڵاتی باڵای سۆڤییەتی لە مۆسکۆ ده‌رچوو بوو. وه‌ك به‌شێك له‌ سیاسەتی (کۆرێنیزاتسیا) له‌ته‌ك گرنگیدان به‌ پێشخستن و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری حکومی و که‌لتووری بە زمانی خۆجێی، به‌و مه‌به‌سته‌ی ببێتە ناوەندێكی گرنگ بۆ بڵاوکردنەوەی ئایدیای بۆ‌لشه‌ڤی لەناو کوردانی ناوچه‌كه‌ و راكێشانی سۆزی کوردی ناو وڵاته‌كانی تورکیا و ئێران و عێراق و سوریا، کە ئەو کات عێراق و سوریا لە ژێر ئینتیدابی به‌ریتانیا و فەرانسەدا بوون.
ناوەندی كارگێڕی ئەو یەکەیە شاری لاچین بوو كه‌ دەکەوتە نێوان قارەباغی شاخاوی و پارێزگای سیونیکی ئەرمینیا و له ‌كۆنه‌یشه‌وه‌ هۆزە کوردییەکان تێیدا نیشتەجێ بوون‌ كه‌ هه‌ندێكیان دانیشتوانی ره‌سه‌نی ناوچه‌كه‌ن و مێژووی ره‌گداكوتانیان بۆ هه‌زاره‌ها ساڵ به‌ر له‌ ئێستا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. به‌شێكیشیان له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتداره‌ سه‌فه‌وی و قاچارییه‌كان له‌ ئێران و عوسمانیه‌كانیش له‌ توركیا بۆ ئه‌و ناوچانه‌ دوورخراونه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێرانی و عوسمانی زۆر جار كوردیان به‌ كۆمه‌ڵ له‌ خاكی خۆیان بۆ ئه‌و دیوی قه‌فقاس و ئه‌رمینیا و توركمانستان و لوبنان و ئه‌لبانیا و چه‌ندان شوێنی دیكهی دوور ده‌ربه‌ده‌ریان ده‌كرد. له‌ هه‌ندێك باریشدا كورد له‌ ترسی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتدارانه‌، ناچارییانه‌ بۆ شوێنه‌ دووره‌كان سه‌ری خۆی هه‌ڵگرتووه‌. لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین كوردانی قه‌فقاز تا ساڵی 1827 میرنشینی سه‌ربه‌خۆیان هه‌بووه‌. ساڵی 1813 به‌ گوێره‌ی په‌یماننامه‌ی (گولستان) ی نێوان هەردوو دەوڵەتی ئێران و ڕووسیای قه‌یسه‌ری، ئێران ئه‌و به‌شه‌ی‌ بۆ ڕووسیای جێهێشت. هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌وه‌شه‌ هه‌ندێك كه‌س وەک پێنجەم پارچەی کوردستانی دابەشکراو سەیری ئه‌و ناوچه‌یه‌‌ دەکرێت.
قه‌ڵه‌مڕه‌وی ئه‌و كۆماره‌ ناوچەكانی کەلباجەر و لاچین و قوبادلی و زەنگیلان و بەشێک لە جەبرائیلی لەخۆ گرتبوو. زۆرینەی کوردەکانی ناوچەکە شیعە بوون و زمانی فەرمیشی شێوه ‌زاری کورمانجی بوو. هاوكات زمانی ئازەربایجانیشی تێدا به‌كارده‌هێنرا. ئه‌مه‌و كۆماره‌كه‌ ئاڵای تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌بوو كه‌ دوو به‌ش بوو‌ به‌ پانی. به‌شێكیان ره‌نگی سۆر بوو‌. به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ش سه‌وز. به‌شه‌ سۆره‌كه‌ی گه‌وره‌تر‌ و له‌لای چه‌پیشی‌ رۆژێكی زه‌رد هه‌بوو‌ كه‌ له‌ناویدا ئه‌ستێره‌یه‌كی بچووك و چه‌كوچ و داسی لۆگۆی كۆمونیشی ده‌بینرا. بەپێی داتاکانی ساڵی 1925 ئەو یەکە کارگێڕێیە، شەش هەرێم و 330 ئاوایی لە خۆ گرتبوو. بەپێی سەرژمێری یه‌كێتی سۆڤیەتیش لە ساڵی دواتر ژمارەی دانیشتوانی ئه‌و كۆماره‌ (51,426) کەس بوو كه‌ (37,182) کەسیان کورد بوون، واتا به‌ڕیژه‌ی (72،7%). و رێژه‌ی ئازه‌ربایجانیش 26،3% بوو.
خوێندن و نووسینی له‌و كۆماره‌ به‌ کوردی و بە پیتی کریلیک بوو. به‌ڵام تا ده‌هات حكومه‌تی ئازەربایجان گرفتی زیاتری ده‌خسته‌ به‌رده‌م كارگێڕی ئه‌و حكومه‌ته،‌ به‌هۆیه‌وه‌ دانیشتوانی کوردستانا سۆر به‌تایبه‌تی بۆ درێژه‌دان به‌ خوێندن ناچاربوون بۆ ناوچەکانی سۆڤیەت و ناوچەکانی دیکەی جیهان کۆچ بکەن. هەر بۆیە ساڵ بە ساڵ ژمارەی کوردەکان کەم و ئازەرییەکانیش زیاد ده‌بوون. رۆژی 8ی نیسانی 1929 له‌ شەشەمین کۆنگرەی سۆڤییه‌تی، ئازەربایجان چاکسازیی لە پێکهاتەی ئیداریدا پەسەند کرد و بەهۆیەوە هەموو ئوێزدەکان، لەوانەش کوردستان ئوێزد، هەڵوەشێنرانەوە. سۆڤییه‌تیش ئه‌وه‌ی پێخۆش ‌بوو، چونكه‌ ئه‌وسا كه‌مال ئه‌تاتورك داوای له‌ ستالین كردبوو ئه‌و كۆماره‌ كوردییه‌ له‌بار به‌رێ، ئه‌وه‌بوو رۆژی 30 ی ئایاری ساڵی دواتر تا رۆژی 23 ی ته‌مموز لە شوێنی كۆمارا سۆریا (ئۆکروگی کوردستان) دامەزرا. ئه‌وسا سۆڤیەت به ‌هیچ جۆرێك نەیده‌ویست پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا و ئێران تێکچێت، بۆیه‌ ئه‌وه‌نده‌شیان به‌ ره‌وا نه‌بینی و رۆژی 23 ی تەمموز کوردستان ئۆکروگیش هەڵوەشێنرایەوە. هه‌رچه‌نده‌ کوردی ئه‌و حكومه‌ته‌ به‌و بڕیاره‌ رازی نه‌بوو. دواتر تا ده‌هات دۆخی به‌رده‌میان سه‌خت تر ده‌بوو، ساڵانی 1937 و 1938 دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت زۆربەی دانیشتوانی کوردی ئازەربایجان و ئەرمینیای بۆ کازاخستان و تورکمانستان و قرغیزستان و ئۆزبەکستان دوورخستەوە. ساڵی 1944 له‌ كاتی جه‌نگی دووه‌می جیهانی، جۆزێف ستاڵین به‌ زۆر کوردی جۆرجیای بۆ قەزاقستان و ئۆزبەکستان دوورخسته‌وه‌.
به‌و جۆره‌ باره‌كه‌ درێژه‌ی كێشا تا له‌ ساڵی 1961 (مێهمەت بابایێڤ) هەوڵی دا مافەکان ده‌سته‌به‌ر بكاته‌وه‌، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. دواتریش کورده‌ ناسیۆنالیستییەکانی سۆڤیەت هەوڵی زۆریاندا بۆ گەڕاندنەوەی مافەکانی کوردە دوورخراوەکان. ئه‌وه ‌بوو ساڵی 1989 توانییان ڕێکخراوی (یەکبوون) پێكبهێنن کە ئامانجی دووبارە دامەزراندنەوەی ئۆتۆنۆمی کورد بوو. حکومەته‌كه‌ی گۆرباچۆڤیش بارێكی گونجاوی هێنابووه‌ ئارا، به‌ڵام داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1991 لەلایه‌ك و هه‌وڵه‌ دوژمنكارییه‌كانی تورکیا له‌لایه‌كی دیكه‌ کۆتاییان ھێنا به‌ بنیادنانی دەوڵەتی سه‌ربه‌خۆی کوردی لەناو یەکێتی سۆڤیەت. ساڵی دواتریش لە کاتی جەنگی نێوان ئەرمەنستان و ئازەربایجان لەسەر کۆماری (ناگۆڕنە – قەرەباخ) و دوای گرتنی لاچین لەلایەن هێزەکانی ئەرمینیا، هه‌وڵدرا بۆ دووبارە دامەزراندنەوەی کوردستانا سۆر لەژێر ناوی کۆماری کوردیی لاچین به‌ڕابه‌رایه‌تی (وەکیل مستەفایێڤ)، بەڵام ئەمەش سەرکەوتوو نەبوو، بۆیه‌ ناوبراو به‌ره‌و ئیتاڵیا سه‌ری هه‌ڵگرت.
جێگه‌ی باسه‌ تا ئێستاش له‌باره‌ی زه‌وی كوردستانا سۆر له‌نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان کێشە هه‌یه‌. هه‌ردووكیان خۆیان بە خاوەنی دادەنێت، له‌ شەڕی نێوانیشیاندا ده‌یان ھەزار سەرباز کوژراوه‌. بۆ ئێمه‌ی كورد کۆمارا کوردستانا سۆر، هەرچەندە تەمەنی کورت بوو، بەڵام بەشێکی گرنگە لە مێژووی نەتەوەییمان.

ئاکۆ عەبدوڵڵا




پارادۆکسی سەرکەوتن: شیکردنەوەیەکی لۆژیکی بۆ دیمەنێکی کۆمەڵایەتی.. کارزان عزیز عەبدولرەحمان

ئەم وێنەیە تەنها دیمەنێکی هونەری نیە. ئەمە بەڵگەیەکی بینراوە بۆ واقیعی کۆمەڵگای سەردەمی ئێمە. لە یەک چوارچێوەی بچووکدا، هەموو کێشە ئابوری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیەکانی سەدەی 21ـمان بۆ کورتکردۆتەوە. بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی لۆژیکی و ڕیاڵیستی لێی تێبگەین، پێویستە توخمەکان یەک یەک شیبکەینەوە و پاشان پەیوەندیان بە یەکترەوە بکەین.

یەکەم: شیکردنەوەی ژینگەی دەرەکی – شاری دوو ڕوو
لە پشت پەنجەرەکەی ژوورەکەوە شارێکی گەورە دەبینین. تاوەرە بەرزەکان ڕووناکن و نیشانەی گەشەی ئابوری و پێشکەوتن و تەکنەلۆژیا دەدەن. شوشەی پەنجەرەکان وەک ئاوێنە دەدرەوشێتەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە مرۆڤ توانیویەتی سروشت ببەزێنێت و باڵەخانەی بەرز دروست بکات.
بەڵام لە هەمان کاتدا ئاسمان پڕە لە دوکەڵی ڕەش و قاوەیی. ئەم دوکەڵە ئاماژەیە بۆ چەند شتێکی ڕاستەقینە: پیشەسازی پیسبوو، ئاژاوەی ناو شار، ئاگری تووڕەیی خەڵک، یان تێکچوونی ناوەوەی ئەو شارە.
لۆژیکەکەی زۆر سادەیە. هەر گەشەیەک تێچووی خۆی هەیە. شارە گەورەکان ناوەندی دەرفەت و پارە و زانستن، بەڵام هەمان کات ناوەندی گەورەترین جیاوازی چینایەتی و قەرەباڵغی و گەندەڵی و تاوانن.
ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە ئەوانەی لە “سەرەوەی” شارەکەن، لە دوورەوە سەیری کێشەکان دەکەن و خۆیان بێبەش دەزانن لێی. ژوورەکە لە بانی باڵەخانەیەکە و ئەمە خۆی ڕەمزێکە بۆ جیابوونەوەی فیزیکی و دەروونی چینی دەسەڵات لە کێشەکانی خەڵکی ئاسایی. ئەوان لەسەرەوەن و سەیری دۆزەخەکەی خوارەوە دەکەن.
شار لە دەرەوە دەسووتێت و ناوەوە سارد و بێدەنگە و کۆندیشنی هەیە. ئەمە پارادۆکسی سەرکەوتنی مۆدێرنە. لە دەرەوە هەموو شتێک خێرا و گەشاوەیە، بەڵام لە ناوەوە بناغەکان دەلەرزێن و ئاسایش نیە.

دووەم: شیکردنەوەی ژینگەی ناوەوە – بازاڕی بەهاکان
ناو ژوورەکە 3 توخمی سەرەکی تێدایە کە بناغەی شیکاریەکەمان پێکدەهێنن. هەموویان بە دەوری پارەوە دەسوڕێنەوە.

  1. پارە: سندوقێکی ئاسنینی کراوە پڕە لە دەستەی دۆلار. کیسەیەکی گەورەی پارە فڕێدراوەتە سەر زەوی وەک ئەوەی بێبەها بێت. چەند پارەیەکی زێڕینیش لەسەر زەوی و سەر مێز بڵاوکراوەتەوە. پارە لێرەدا تەنها ئامراز نیە بۆ کڕین، بەڵکو بووەتە تەوەر و بناغەی هەموو شتێک. هەموو بڕیار و پەیوەندی و ئەخلاق بە پێوەری پارە دەپێورێت.
  2. دەسەڵات: کورسیەکی گەورەی چەرمی ڕەش، مێزێکی گرانبەهای دار، لاپتۆپی نوێ، کاتژمێری دەست. ئەمانە هەمووی نیشانەی دەسەڵات و کۆنترۆڵ و پێگەی کۆمەڵایەتین. ئەوانەی ئەمانەیان هەیە، یاسا دادەنێن و یاریەکە بەڕێوەدەبەن.
  3. شکست: لەسەر مێزێکی لاوەکی وێنەیەکی هاوسەرگیری هەیە کە لە ناوەڕاستەوە شکاوە بە دوو پارچەوە. ئەمە گرنگترین توخمە چونکە نیشانەی ئەو تێچووە مرۆڤایەتیەیە کە لەبەرامبەر پارەدا دراوە. واتە بۆ گەیشتن بەم ئاستە مادیە، پەیوەندی مرۆڤایەتی و خێزان و متمانە قوربانی کراوە.

سێیەم: شیکردنەوەی سێ کەسایەتی وەک سێ چینی کۆمەڵایەتی
هەر یەکێک لەم سێ کەسە نوێنەرایەتی چینێکی جیاواز دەکات لە کۆمەڵگادا. ئەوان سێ وەڵامی جیاوازن بۆ پرسیاری “چۆن سەرکەوتوو بین؟”
کەسایەتی یەکەم: نوێنەری چینی سەرمایە و دەسەڵات
ئەم پیاوە لەسەر کورسیەکەی دانیشتووە. پشتێکی داوەتە پەنجەرە. جلوبەرگی تەواو فەرمی لەبەردایە: کۆتی ڕەش، کراوات، عەینەکی ڕەش، کاتژمێری گران. لەبەردەمیدا لاپتۆپ و پارە هەیە و پێدەکەنێت بە دڵنیاییەوە.
لۆژیکی ئەم کەسە بریتیە لە لۆژیکی بازاڕی ڕەها. بۆ ئەو سەرکەوتن تەنها بە یەک شت دەپێورێت: کۆکردنەوەی سەرچاوە. پارە، دەسەڵات، کۆنترۆڵ، زانیاری.
لە بیرکردنەوەی ئەودا هەموو شتێک نرخێکی هەیە و دەکڕدرێت. کات، خزمەت، وفاداری، تەنانەت کەرامەتی مرۆڤیش. بۆیە ژنەکەی لەبەردەمیدا خزمەتکاریە و پیاوەکەی سەر کەنەکەش نموونەیەکی شکستخواردووە کە هیچ بەهایەکی نیە.
پێکەنینەکەی نیشانەی بێباکی نیە. بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە ئەو هەست دەکات یاریەکەی بردۆتەوە. ئەو لە سیستەمەکەدا براوەیە و یاساکانی خۆی داناوە. بۆ ئەو جیهان شوێنێکە بۆ بەدەستهێنان و کۆنترۆڵکردن، نەک بۆ هاوبەشی و هاوسۆزی.

کەسایەتی دووەم: نوێنەری بازرگانیکردن بە خۆ
ئەم ژنە لەسەر ئەژنۆ دانیشتووە و قاوەی بۆ پیاوە دەوڵەمەندەکە دەبات. جلەکانی فەرمین بەڵام سێکسین و دیزاینکراون بۆ سەرنج ڕاکێشان. پێدەکەنێت و سەیری ئەو دەکات و چاوەڕێی فەرمانیە.
لۆژیکی ئەم کەسایەتیە ئاڵۆزترینە. لە یەک لای ئەو بڕیارێکی ئابوری داوە. لە کۆمەڵگایەکدا کە دەرفەتەکان کەمن و پێشبڕکێ زۆرە و بێکاری باوە، هەندێک کەس ناچار دەبن “سەرمایەی کۆمەڵایەتی و جەستەیی و جوانی” خۆیان بەکاربهێنن بۆ ئەوەی بەرەو پێش بچن.
ئەو ئیرادەی خۆی بەکارهێناوە بۆ گۆڕینی چین و پێگەی خۆی. بۆیە ناتوانین تەنها پێی بڵێین قوربانییەکی بێدەسەڵات. ئەو ئەکتەرێکی چالاکە لەناو سیستەمەکەدا و یاریەکەی قبوڵ کردووە بۆ بردنەوە.
بەڵام لە لایەکی ترەوە، ئەم کردارە نیشانەی تێکچوونی بەهای کەرامەت و سەنگ و مرۆڤایەتیە. کاتێک مرۆڤ خۆی دەکاتە کاڵایەک بۆ فرۆشتن، ئەوا کۆمەڵگاش بەهاکانی لەدەست دەدات. پێکەنینەکەی دروستکراوە و پیشەییە چونکە بەشێکە لە “ئەرکەکەی”. ئەو نەک تەنها قاوە دەبات، بەڵکو سەرکەوتن و پاراستن دەکڕێت بەو خزمەتەی.

کەسایەتی سێیەم: نوێنەری چینی دۆڕاو و قوربانی
ئەم پیاوە لەسەر کەنەکەیەک دانیشتووە. جلێکی ئاسایی و سادە لەبەردایە. دەستەکانی بەیەکەوە بەستووە و سەیری دیمەنەکە دەکات بە چاوێکی پڕ لە توڕەیی و خەم و بێهیوایی. لە تەنیشتی وێنەیەکی هاوسەرگیری شکاو.
لۆژیکی ئەم کەسە بریتیە لە لۆژیکی دۆڕان و دەرکەوتن لە یاری. ئەم پیاوە لە ڕابردوودا هەموو شتێکی هەبووە. وێنەی هاوسەرگیریەکە بەڵگەیە لەسەر خێزان و پلان و خەون و ژیانێکی ئاسایی.
بەڵام لە سیستەمێکی ئابوریدا کە تەنها بەهێزترین و بێڕەحمترین دەباتەوە، ئەو نەیتوانی خۆی بگونجێنێت. ڕەنگە ڕاستی گۆت، ڕەنگە دزی نەکرد، ڕەنگە خۆی نەفرۆشت. لە ئەنجامدا هەموو شتێکی لەدەست دا: خێزان، پارە، پێگە، باوەڕ بە سیستەم.
ئێستا ئەو تەنها بینەرە. ناتوانێت شەڕ بکات چونکە دەسەڵاتی نیە. ناتوانێت خۆی بفرۆشێت چونکە ئەخلاقی ڕێی پێ نادات. بۆیە بێدەنگی و تەماشاکردن هەڵبژاردووە. توڕەییەکەی لەبەر نادادپەروەری سیستەمە و خەمەکەی لەبەر ئەوەیە کە زۆر درەنگ تێگەیشتووە. ئەو نوێنەرایەتی ئەو ملیۆنان کەسە دەکات کە دەڵێن “یاریەکە لە سەرەتاوە نادادپەروەرانە بوو”.

چوارەم: لۆژیکی پەیوەندی نێوان توخمەکان
کاتێک ئەم سێ کەسایەتیە لەگەڵ توخمەکان کۆدەکەینەوە، سێ یاسای سەرەکی دەبینین کە سیستەمەکە بەڕێوەدەبات.
یاسای یەکەم: گشتگیربوونی بازرگانی
پێشکەشکردنی قاوە لەسەر سینیەک ئیتر کردارێکی ئاسایی و ئینسانی نیە. بووەتە مامەڵەیەک. خزمەت بەرامبەر پارە و پاراستن و سەرکەوتن. کاتێک هەموو پەیوەندییەک دەبێتە مامەڵە، ئەوا خۆشەویستی و هاوڕێیەتی و خێزانیش دەبنە کاڵا کە نرخەکەیان دادەبەزێت و دەبەرزێتەوە. ئەمەش بە ڕوونی لە وێنەی شکاوەکەدا دەبینین. هەر شتێک کە نرخی مادی نەبێت، بێبەها دەبێت و فڕێدەدرێت.

یاسای دووەم: بێدەنگی زۆرینە
پیاوەکەی سەر کەنەکە سەیری گەندەڵی و بازرگانیکردن دەکات و هیچ ناکات. بۆچی؟ چونکە دەزانێت تاک و تەنها هیچ ناگۆڕێت و تەنها خۆی زیان دەکات. ئەمە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیە کە پێی دەڵێن “بێدەنگی زۆرینە”. زۆربەی خەڵک لەبەرامبەر نادپەروەریدا بێدەنگن نەک چونکە ڕازین، بەڵکو چونکە هەست بە بێهێزی دەکەن و دەترسن تێچووی قسەکردن و شەڕکردن بدەن.

یاسای سێیەم: ئاسایی بوونی گەندەڵی
سندوقی پارەی کراوە لە ژێر مێزدا و کەس سەیری ناکات. وەک شتێکی ڕۆژانە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. کاتێک گەندەڵی و خیانەت و بازرگانیکردن بە بەهاکان دەبێتە شتێکی ڕۆژانە و بێسزا، ئەوا بناغەی کۆمەڵگا هەڵدەوەشێتەوە. ئەوەی دوێنێ نائاسایی و شەرمەزارکەر بوو، ئەمرۆ دەبێتە ئاسایی و پێویست.

پێنجەم: ڕەنگدانەوەی وێنەکە لەسەر واقیعی جیهانی ئەمڕۆ
ئایا ئەم دیمەنە خەیاڵی و ئەفسانەییە؟ بەپێی داتاکانی ئابوری و کۆمەڵایەتی و ڕاپۆرتە جیهانیەکان، نەخێر. ئەمە ڕەنگدانەوەی چەند دیاردەیەکی ڕاستەقینەیە کە ئێمە هەموو ڕۆژێک دەبینین.
یەکەم: جیاوازی چینایەتی. لە جیهاندا ڕێژەی سەروەت لە دەستی کەمینەیەکی زۆر کەمدایە. چینی ناوەڕاست لە زۆر وڵاتدا لەناو دەچێت و دەبێتە هەژار. هەندێک زۆر بەرز دەبنەوە و هەندێک زۆر دادەبەزن. هەمان دیمەنی پیاوە دەوڵەمەندەکە لەسەر کورسی و پیاوە هەژارەکە لەسەر کەنەکە.
دووەم: تێکچوونی بنەماڵە. یەکێک لە سەرەکیترین هۆکارەکانی جیابوونەوە لە جیهاندا پەستانی ئابوری و نەبوونی کاتە. خەڵک 16 کاتژمێر کار دەکەن بۆ پارە و لە کۆتاییدا خێزان و هاوسەر و منداڵەکەیان لەدەست دەدەن. وەک وێنەی شکاوەکە.
سێیەم: بازاڕی پەیوەندی. لە سەردەمی سۆشیال میدیادا، مرۆڤەکان فێربوون خۆیان بفرۆشن. بۆ لایک، بۆ پارە، بۆ ناوبانگ، بۆ سپۆنسەر. ئەمە هەمان لۆژیکی ژنەکەی ناو وێنەیە بەڵام لە شێوەیەکی دیجیتاڵی و گشتگیریدا. خەڵک کەرامەتی خۆیان دەدەنە لاوە بۆ بینراو بوون.

شەشەم: شیکاری دەروونی قوڵتر بۆ هەر کەسایەتی
بۆ تێگەیشتنێکی قوڵتر، پێویستە بچینە ناو دەروونی هەر کەسێک و بزانین چ بووەتە هۆی ئەم کردارانە.
دەروونی پیاوە دەوڵەمەندەکە: ئەو تووشی “بێهەستی دەسەڵات” بووە. کاتێک کەسێک بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەرەوە بێت و هەموو شتێکی دەست بکەوێت، توانای هاوسۆزی و هەستکردن بە ئازاری خەڵک لەدەست دەدات. بۆی مرۆڤەکان دەبنە ژمارە و ئامار و سەرچاوەی مرۆیی. پێکەنینەکەی نیشانەی ئەوەیە کە ئەو ئیتر ناتوانێت جیاوازی بکات نێوان سەرکەوتنی ڕاستەقینە و سەرکەوتنی درۆی کاتی.
دەروونی ژنەکە: ئەو تووشی “دژایەتی ناوەکی – Cognitive Dissonance” بووە. لە یەک لای دەروونی دەزانێت ئەوەی دەیکات هەڵەیە و دژی بەهاکانە، لە لایەکی ترەوە مێشکی دەڵێت “هیچ ڕێگایەکی ترم نیە، دەبێت بژیم”. بۆیە پێدەکەنێت و ڕۆڵ دەگێڕێت بۆ ئەوەی خۆی قایل بکات کە بڕیارەکەی دروستە. ئەمە میکانیزمێکی بەرگری دەروونیە بۆ بەرگریکردن لە خۆی.
دەروونی پیاوە شکستخواردووەکە: ئەو تووشی “شۆکی دوای شکست و خەم” بووە. قۆناغی توڕەیی و قبوڵ نەکردنی تێپەڕاندوە و گەیشتووەتە قۆناغی بێدەنگی و خەم. ئەو سەیری دەکات چونکە هیچ وزەیەکی تری بۆ شەڕکردن و گۆڕانکاری نەماوە. وێنەی شکاوەکە هەمیشە یادگاری ئەوەیە کە چی لەدەست داوە و کام ڕێگای هەڵەی هەڵبژارد.

حەوتەم: نموونەی وڵاتانی ڕاستەقینە
ئەم دیمەنە لە زۆر شوێنی جیهان دەبینرێت بە شێوەیەکی جیاواز.
لە وڵاتانی گەشەسەندوودا، شارە گەورەکان وەک نیویۆرک و لۆس ئەنجلۆس و لەندەن تاوەری بەرزیان هەیە و لە تەنیشتیاندا خەڵکی بێ ماڵ و حاڵ و خێوەت دەژین. جیاوازیەکی گەورە.
لە وڵاتانی گەشەکردوودا، کۆمپانیا گەورەکان سەدان ملیار دۆلار قازانج دەکەن و لە هەمان کاتدا کرێکارەکانیان بە کەمترین مووچە و بێ بیمە کار دەکەن.
لە هەموو شوێنێک، سیاسەت و ئابوری پێکەوە گرێدراون. کەسێک کە پارەی زۆری هەیە دەتوانێت کاریگەری لەسەر یاسا و بڕیارەکان و میدیا هەبێت. ئەمە هەمان کورسی گەورەی ناو وێنەیە. دەسەڵات هەرگیز بە تەنها نیە، هەمیشە لەگەڵ پارەدایە.

هەشتەم: ئەنجامگیری و چارەسەر
ئەم وێنەیە ڕەشبینانەیە بەڵام ئامانجی ڕەشبینیکردن و نا هیوایی نیە. ئامانجی ئاگادارکردنەوە و لێدانە لەسەر زەنگی مەترسیە.
لۆژیک پێمان دەڵێت: هەر سیستەمێک کە تەنها یەک پێوەری هەبێت بۆ سەرکەوتن و بەها، ئەوا لە کۆتاییدا دەشکێت. ئەگەر تەنها “پارە” پێوەری سەرکەوتن و بەها و مرۆڤایەتی بێت، ئەوا مرۆڤایەتی دەدۆڕێت و دەگاتە ناوەوەی ئەو ژوورەی ناو وێنەکە.
چارەسەر چیە؟ چارەسەر لە دەست هەر سێ کەسایەتیەکدایە. هیچ کەسێک تەنها قوربانی نیە و هیچ کەسێکیش تەنها تاوانبار نیە.

  1. چارەسەر لە دەست پیاوە دەوڵەمەندەکەدایە کە پارەکەی بەکاربهێنێت بۆ دروستکردن و پاڵپشتی و کارهێنان نەک تەنها بۆ کۆکردنەوە و خەزنکردن. دەسەڵات بێ بەرپرسیاریەتی دەبێتە گەندەڵی و وێرانکاری.
  2. چارەسەر لە دەست ژنەکەدایە کە بڕیار بدات کەرامەت و سەنگ و خۆشەویستی خۆی گرنگترە لە هەر سامان و ناوبانگێک. گەیشتن بە بێ بەها، لە ڕاستیدا گەیشتن نیە بەڵکو دۆڕانە.
  3. چارەسەر لە دەست پیاوەکەی سەر کەنەکەدایە کە لە جیاتی بێدەنگی و خەم، دەنگ بەرزبکاتەوە و هاوپەیمانی دروست بکات و سیستەمێکی تر داوا بکات. گۆڕانکاری هەمیشە لەلایەن تاک و بێدەنگانەوە دەست پێدەکات.

ئەگەرنا، شارەکە لە دەرەوە بەردەوام دەسووتێت و ئێمەش لە ناوەوە سەیری یەکتری دەکەین و بازرگانی بە یەکتر و بەهاکانمان دەکەین تا ڕۆژێک هیچمان نامێنێت جگە لە پارەیەکی بێبەها و وێنەیەکی شکاو.

کۆتایی قسە: ئەم وێنەیە پرسیارێکی ڕاستەوخۆ لە ئێمە دەکات. تۆ کام کەسیت لەم سێ کەسە؟ و گرنگتر: تۆ دەتەوێت لە کوێی ئەم شارە بسووتێیت؟ لەسەرەوە لەگەڵ دوکەڵەکە، یان لە ناوەوە لەگەڵ بێدەنگیدا؟




دوو مەقام لە مێگەلەکەوە.. نەوزاد بەندی

‌

( 1 )
ــ کۆیلەیی و سەرشۆڕیتان باش ـــ

بیریارێکی وەک سەید قوتب دەیان ساڵ پێش ئێستا لەوە ئاگاداری کردووینەتەوە کە باج و سەرانەی ژێرچەپۆکیی، زۆر قورسە و ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبێت، بەڵام باج ی سەربەرزیی یەک جارە، یان لوتی زاڵمەکان ئەشکێنیت و مافەکانت وەرئەگریتەوە، یان لوتت ئەشکێنن و شەهید ئەبیت وەک عەولە سیس و مامەڕیشە و عومەر موختار و گوڵسورخیی و سمکوی شکاک ..
بەڵام وا دیارە میللەتی ئێمە باج ی یەکەمیانی هەڵبژاردووە، واتا باج ی سەرشۆڕیی .. ئەوەتا مافیاکان و گوندەکانی دەسەڵات ڕۆژ بە ڕۆژ مافی ئەو میللەتە زیاتر زەوت ئەکەن .. زیاتر سندمی پێ و کەلەپچەی دەست و تەوقی گەردنیان توند ئەکەنەوە .. ملیان زیاتر پێکەچ ئەکەن و سەریان زیاتر پێ شۆڕ ئەکەن ..
ئەوەتا دوای زیاد بوونی دە ئەوەندە و زیاتری نرخی کارەبا، بە دوو مانگ جارێک موچە دابەش ئەکەن، ئەگەر پارەی کارەبایش نەدەیت، کارەباکەت ئەبڕن..ئێستایش خەریکی گەڵاڵە کردنی بڕیارێکن کە کاتێ دوای دوو مانگ موچەیەکت وەرگرت، نەتوانیت هەموو موچەکەت لە ئەی تی ئێمەکانەوە ڕابکێشیت و تەنها نیوەی موچەکەت هی خۆتە، بۆ ئەوەی نیوەکەی تری لە بانکەکانیاندا بمێنێتەوە و ..کار و پڕۆژە و پاوانخوازییەکانی خۆیانی پێ جێبەجێ بکەن.. ئەمە لە کاتێکدایە فەرمانبەری سەرشۆڕی ملکەچ بە پەنجا شەست ڕۆژ جارێک، موچەیەک وەردەگرێت کە نیوەی قەرزە و نیوەکەی تری هەرچۆنێ بێ بە نانەسکیی ئەیگەیەنێتە پانزەی مانگ، ئیتر چۆن نیوەی موچەکەی ڕاکێشێ و نیوەکەی تری لێگەڕێ بۆ دز و مافیاکانی دەسەڵات ؟؟
ئێ ئەوە باجە قورسەکەی سەرشۆڕیی و کۆیلایەتییە کە میللەت هەڵیبژاردووە و ..ڕۆژ بە ڕۆژ قورستری ئەکەن، دەسەڵاتە مافیاکە ڕۆژ بە ڕۆژ سەرانەی زیاتری لێتان ئەوێت، دەستیان خۆش بێت و ئێوەیش پیرۆزتان بێ باری قورسی تازە، کەر لەژێر باردا نەتۆپێ، عومری زایعە ..
دەسەڵاتی پارەخۆر و ناڕەوا، بەوەیشەوە ناوەستێ، ئەڵێت سفرەکانی سەر پارە لادەبەم بۆ ئەوەی پارەی ماڵەکان پەلکێشی بانکەکانمان بکەین، هەبوونی سەد هەزار دۆلار لە هەر ماڵیکدا یان هەبوونی بیست ملیۆن دیناری عێراقیی، بە دزی و گەندەڵیی دادەنرێت و دەستی بەسەردا ئەگیرێت !!
دەسەڵاتی کوردییش دەمی بۆ ئەو بڕیارە نایابانە ئاو دەکات و ..لە پەستا دەستخۆشیی و پشتگیریی خۆی بۆ دووپات و سێپات ئەکاتەوە..
تەماشای ئەو بێ ویژدانییە بکەن، گەلی برادەرینە ..
دەسەڵات و چواردەورەکەی لە وەزیر و گزیر و پەرلەمانتار و مناڵ و تواڵ و حیمایه و کچە مۆدێل و سەگ و تانجییەکانیان، یاری بە لەگزس و جی کڵاس و ڤێلا و ملیارەها دۆلاری ئەو نیشتمانە دەکەن و .. ڕێپێدراو و پارێزراون، کەچی فۆکەسەکەیان خستۆتە سەر میللەتەکە و ئەیانەوێ ماڵەکان بپشکنن، نەک بۆ ووتار و بەیاننامەی قەدەغە، بەڵکو بۆ بڕینی ماڵەکان و خستنیان بۆ سەر ساجی عەلی ..
تۆ تەماشای ئەو ناکەس بەچەییە بکەن هاوڕێیان، کوڕی بەڕێوەبەری بانکی ناوەندیی عێراقیی بۆ نمونە، تابلۆی ئوتومبیلێک لە ووڵاتی ئوردون بە نزیکەی نیو ملیۆن دۆلار ئەکڕێت لە مەزادێکی ئاشکرادا، کەچی ئەو دەسەڵاتە بێ مۆڕاڵە ئەیەوێ بە ماڵەکاندا بگەڕێت، بۆ ئەوەی فەرمانبەرێکی کەم مەسرەف یان بازرگانێکی سەرکەوتوو کە پارە و سامانێکی کۆکردۆتەوە، لێی بدزێت .. ئەمە ئیدارەی دەوڵەتە یان بڕینی شانەی هەنگ؟
کاکە من پارە و داهاتەکەم خەرج ناکەم و کۆی ئەکەمەوە، موچەی خۆمە، داهاتی دوکان و بازرگانیی خۆمە، خەرجی ناکەم .. بە ئێوە چی ؟ خەرجی ناکەم و کۆی ئەکەمەوە و لە ماڵەوە کۆنکەن و ڕەسم ڕەسمێنەی پێ ئەکەم، به ئێوه چی ؟ .. بۆ نمونە هیوایەتم کۆکردنەوەی پارەیە، بە ئێوە چی؟ هیوایەتە و لە کەسم نەدزیوه وەک ئێوەی دزی ملیارەها دۆلار و هەزارەها کیلۆ ئاڵتونی ئەو خەڵکە .. موچەی خۆمە و خەرجی ناکەم و کۆی ئەکەمەوە ..
ئاخر عەبدوڵای مەلا نوری ناحەقی نەبوو، ئەیووت لەماڵەوە دوو سێ پارچە چەکم هەیە، هەر کەسێ بێت پێوەری زیرەکم بۆ ببەستێ و کارەبا و ئاوم ببڕێت، ناهێڵم ..تەقەی لێ دەکەم، مافی خۆمە داکۆکی لە ماڵەکەی خۆم بکەم.
جا کاکە عەبدوڵا، میللەتە سەرشۆڕەکە تەنانەت نەیوێرا لایک و دەستخۆشییەک لەو پێشنیارەت بکات، ئەوەتا ئەمڕۆ هەموو پێوەری ئاو و کارەبای گران و هەموو شتێکیان بۆ بەسترا و ئەوەی پارەی نەدا، لێیان بڕی ..
ئێستایش ماوەیەکی تر، پاپاکانی سیاسەتی سەدەکانی ناوەڕاست ڕاست دەبنەوە و دێن ماڵ بە ماڵ ئەگەڕێن بزانن چەندت لە داهاتەکەت پاشەکەوت کردووە، بۆ ئەوەی لێت بدزن .. ئەگەر موچە خۆریشیت، دوای دوو مانگ کە موچەیەکیان بۆ فڕێدایت وەک چۆن ئێسقانێک بۆ سەگ فڕێ دەدرێت، بۆت نییە هەموو ئێسقانەکە ڕاکێشیت، ئەبێ تەنها نیوەی ئێسقانەکە ژەهری مار بکەیت ..
بێدەنگیت؟ بەردەوامیت لە باج و سەرانەی سەرشۆڕیی ؟ بێدەگبە و بەردەوامبە ..ئافەرین ..
زۆرباشە ، دوای ئەوە باج و سەرانەی تریش بەڕێوەیە کە وات لێ دەکەن لەو شەوە پەشیمان بیتەوە کە باوکت لە سجلی ژیاندا قەیدی کردیت.
کۆیلەیی و سەرشۆڕیتان باش ..

             

( 2)
ــ ئێوە خاسی ئەکەن یان خەراو ؟ ــ

ئەرێ جەماعەتێک بە ناو ئۆپۆزیسیۆن و داکۆکیکار لە مافی هاووڵاتیانی هەرێم لە بەغدا و هەرێم پەیدا بوون، لە گووتار و ڕووکەشدا، هەوڵ و کار و ووتەی جوان و پڕ سۆز و خرۆش دەدەن بە گوێی میللەت و ڕاگەیاندنەکاندا، هیوا و ئاوات و خەونی شاعیریی لە ناخی میللەتدا ئەچێنن، ئەمانە تا ئێرە جێگای دەستخۆشین و یەک دنیا زانیاری دزینی نیشتمان و دەسخستنە بینە قاقای میللەت ئاشکرا دەکەن و یەک دنیا دەستخۆشیی لەلایەن خەڵکەکە و دوو دنیا جنێو و جڕت و نەفرەتیش لالایەن مامان و دایەنەکانی دەسەڵات لە خۆیان کۆ دەکەنەوە .

بەڵام بە دیوە کرداریی و واقیعییەکەدا، ئەم پاڵەوانە قسە زانە بەجەرگ و ئازا و قسەکەر و ڕەخنەگرانە، بەردەوام قوڕ دەکەن بەسەر میللەتەکەدا، چونکە بە بێ ئەوەی هیچ دەسەڵاتێکیان هەبێ و بە بێ ئەوەی هیچ کەسێ پشقل بە کڵاویان بپێوێت، دەسەڵاتە نەرجسییە لە خۆڕازییە بۆ بیانووگەڕەکەی کوردیی ئەوروژێنن، ئەویش بە وان ناوێرێ و بۆ میللەت شێرە، شەلم کوێرم بەردەبێتە گیانی میللەتە ملکەچە نەزانە داماوە بێغیرەتە خەسیوەکە و ..ڕیسواتری دەکات .
بۆ نمونە کاتێک موچەی مانگانە دەدرا و هیچ کێشەیەک نەبوو، جەماعەتی سەرگردەکە دروشمی بڕینەوەی موچە بۆ کابانی ماڵیان وروژاند، ئەم دروشمە، بیانوی بڕین و پاشەکەوتکردنی موچەی پیاوانی ماڵی دا بە دەسەڵاتە نەرجسییەکە، بەو جۆرە ئەو سزا به کۆمەڵە لەو ساوە هەتا ئەمڕۆیش بەردەوامە و موچەی کابانی ماڵیش ، سفر یەک به دەستەوە.

پێش چەند هەفتەیەک کۆمەڵێک قسەکەری تووڕەی ڕەوتێک لە بەغدا، باسی ئەوەیان ئەکرد کە حوکمەتی ناوەندیان لە گرانیی نرخی سووتەمەنییەکان له هەرێم ئاگادار کردۆتەوە، وا لیژنە پێک دێنن و .. نرخی بەنزین و نەوت و غاز وەکو بەغدا لێ دەکەن ..
ئەم قسەیە، دەسەڵاتدارانی هەرێمیان تووڕە کرد، سەرەتا بەنزینیان لە هەرێمدا نەهێڵا ..دوای ئەوە خراپترین جۆری بەنزینیان به دوو ئەوەندەی پێش قسەکەرەکان، خستە بازاڕەوە .. ئیتر بەنزین بوو بە کێشەیەکی گەورە و ..سەرەی بەنزین و ڕاوەستانی فیول پەمپ و شکانی پستۆن و جۆرەها کێشەی تر هاتە ئاراوە و یەخەی هاووڵاتیانی گرت .
لێرەدا بە ئاشکرا و بێ چەند و چوون، بە عەلی حەمەساڵح و دکتۆر غالب و ئەحمەدی حاجی ڕەشید و هاوئاوازەکانیان ئەڵێم :
ئایا ئێوە لەگەڵ دەسەڵاتی هەرێمدا شەریکن و ئەو کەیسانە ئەوروژێنن بۆ ئەوەی بیانوو بدەنە دەسەڵاتداران، تاکو گرانیی و قات و قڕیی زیاتر بەسەر هاووڵاتیانی هەرێمدا بسەپێنێ؟
ئەگەر شەریک بن، خوا لێتان قبوڵ ناکات و ..ڕیسواتان ئەکات، چونکە میللەت نوزەی تیا نەماوە و ناتوانێ هیچتان لێ بکات.
یان ئایا ئێوە کاڵفامن و .. کێشەی تایبەتیی و کەسیتان لەگەڵ دەسەڵاتدارانی هەرێمدا هەیە و بۆ تێرکردنی غروری خۆتان، فیلەکانی دەسەڵات ئەجوڵێنن و دەفع ئەکەن بۆ ئەوەی زیاتر میللەت بشێلن ؟
ئایا ئێوە خەڵکێکی هەلپەرست و خۆپەرستن و .. لە پێناوی ناوبانگی خۆتان و ..دەستخستنی لایک و سەبسکرایبی پەیجەکانتان و .. زامنکردنی دەنگدەرەکانتان بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو، ئەم یارییە ئەکەن و سەری میللەت ئەکەن بەو هەموو کێشە و گرانیی و قات و قڕییەدا ؟
هەر کامێکیان بێ،پێتان دەڵێم ئێوە بوونەتە بەڵای سەر بۆ هاووڵاتیانی هەرێم و .. بێدەنگبوونتان زۆر باشترە لەو قسە و هەوڵە دۆنکیشۆتیانەتان .. هیچ دەسەڵاتێکی کرداریتان نییە، ئیشتان تەنها وروژاندنی دەسەڵاتدارانی هەرێمە بۆ ئەوەی زیاتر بەربێتە گیان و ماڵ و سامان و ژیانی ئەو میللەتە سەرشۆڕە ملکەچە مردووە.
عەلی کوڕی ئەبو تاڵب، ئەڵێ : ڕەحمەت لەو کەسەی کە تواناکانی خۆی ئەزانێت و لە سنوری خۆی دەرناچێت.
ئێوە بێ توانا و بودەڵە و دەست سپین و .. لەسەر زەوی هیچ شتێکتان پێ ناکرێت، هەر بۆیە تکاتان لێ دەکەم، وەک پەلەمانتارانی تر بێدەنگ موچە چەورەکانتان وەربگرن و دەست لە یەخەی ئەو خەڵکە بکەنەوە ..
شێرە کارتۆنییەکان، وەزعەکە خاس مەکەن با خەراوتر نەوێ ..




وتەیەک بە بیانووی کاغەزە هەزاران ساڵەکەی تیڤییەکی پرۆفیشناڵ.. شوان عەباس بەدری

بیست دەقیقەیەک لەمەوبەر بە ڕێکەوت پارچە ڤیدیۆیەکم لە فەیس بووک بینی کە کابرا دەیگوت؛کاخەزی ئەم قورئانە دەگەڕێتەوە بۆ 2000 سال تا 3000 ساڵ و کابرای مایک بەدەستیش لە خۆیەوە ماشاڵا ماشاڵای بۆ دەکرد و هیچ زانیارییەکی نە لەبارەی بابەتەکەوە هەبوو و نە لەبارەی مێژووی ئیسلام و کۆکردنەوەی قورئان و نە لەبارەی مێژووی کاغەز !
با من لێرە چەند زانیارییەکی مێژوویی کورت لەبارەی کاغەز و ئیسلام و قورئان بخەمە بەردەمتان.
کاغەز بە مانا سەردەمییەکەی هەمووی 1900 ساڵە لە چین دروستکراوە و لە ساڵی 751زایینی و دوای جەنگی تالاس گەیشتە سەرزەمینی ئیسلام، هەروەها لە سەدەکانی یانزە و دوانزەی زایینی لەلایەن موسڵمانانەوە گەیەنرایە ئەوروپا، میسرییەکان نزیکەی 3000ساڵ لەمەوبەر گیای پاپیرۆسیان وەک کاغەز بەکار دەهێنا کە لە راستیدا کاغەز نەبوو و تەنها گیایەک بوو و دوای ماوەیەک شی ئەبووەوە، سۆمەری و بابلییەکانیش دیارە چیان بەکارهێناوە، ئا لێرەدا دەردەکەوێت کە باکگراوندی رۆشنبیری و زانیاری و زانیاری گشتی بۆ میدیاکار چەند گرنگە بۆ ڕاستکردنەوە و گەیاندنی زانیاری دروست بە بینەر و خوێنەر !
مێژووی ئیسلام خۆی 1448 ساڵە و مێژووی کۆکردنەوە و نووسینەوە و پێداچوونەوە و یەکخستنەوە و بڵاوکردنەوەی قورئان بە شارە سەرەکی و گەورەکانی جیهانی ئیسلامیش دەگەرێتەوە بۆ ساڵی 651 زایینی، ئیتر نازانم ئەم 3000 ساڵە لە کوێوە هاتووە !!؟
لەلایەکی ترەوە گریمان ئەمە وا کابرای قورئان بەدەست بە هەڵە ساڵەکەی وتووە و پەیامنێرەکەش زانیارییەکانی سفری دوای فائیزەیە ئاخۆ لەو کەناڵە کە خۆی بە بێ ڕکابەر ئەزانێت و شەو و ڕۆژ بە شان و باڵی خۆیدا هەڵئەدات شارەزایەکیان تێدا نەبوو بڵێ؛ بۆ خاتری خوا و قورئان کوا شتی وا هەیە و بڵاوکردنەوەی ئەم بابەتە ناڕاستە کاریگەری لەسەر ڕاستگۆیی کەناڵەکە ئەبێت!؟
ئەم بابەتە نموونەیەکی زۆر بچووکی ئەو شێواوی و بێ سەروبەرەییەی ناو میدیای کوردیمان بۆ ئاشکرا دەکات و ئەو بەناو پەیامنێرە مایک بەدەستەش کە لە ئێستادا کار بۆ میدیایەکی حزبی دەکات نموونەیەکی زەقە بۆ ئەو کەسانەی کە لەخۆیانەوە و لەبەر نەزانی کەسە یەکەمەکانی ناو میدیا یان بە دەستی ئەنقەست هێنراون و خوا ئەزانێ رۆژانە خۆی و هاوشێوەکانی چەند زانیاری هەڵە و نادرووست دەدەن بە گوێی بیسەر و بینەرەکانیان.
رەنگە هۆکارێکی سەرەکی زەق کردنەوەی کەسە نەزانە بەناو ڕاگەیاندکارانە ئەوە بێت کە زۆربەی هەرە زۆری ئەوانەی کە لە ئێستا لێپرسراو و بەرپرسی یەکەمی تەلەفزیۆن و رادیۆ و دەزگا و میدیاکانن خۆیان فڕیان بە هیچەوە نییە و لەبەر خاتری خاتران و لە بارودۆخێکی تایبەت یان بە ماستاوچێتی و هاوڕێتی و پلەی حزبی و خزم خزمێنە گەیشتوونەتە ئەو پلەیە و هەر بۆیە بۆ داپۆشینی نەزانیان هەوڵ ئەدەن کەسانی نەزانتر لە خۆیان بێنن و لەو میدیا و دەزگایانە کۆیان بکەنەوە کە لێپرسراویانن و ئەوانەی لە خۆیان بەرزترن لە ڕووی کار و ئەزموون و زانیاری و زانستی میدیا و کاری ڕۆژنامەنووسییەوە دەمکووت بکەن و دەریان پەڕێننە دەرەوە.

شوان عەباس بەدری




پێناسەیەکی زانستیانە بۆ شکستیەکانی دەسەڵاتی جووت حیزب.. گۆران هەڵەبجەیی

بەو پرسیارە دەست پێدەکەم کە دەڵێت[ئایا دەسەڵاتی کوردی شکستخواردوە؟] بێ ڕامان هەموومان دەڵێین بەڵێ شکستخواردوە.
گەر بێین دادوبێدادی خەڵک،گلەییی و ڕەخنە وناڕەزایی،تادەگاتە ئاستی زمانی زبری هاوڵاتیان ،گەر هەموو ئەمانە بکەینە پێوەر ئەوە بەدڵنیاییەوە ئاماژەن بۆ شکستی دەسەڵاتی یەکێتی و پارتی.
بەڵام ئایا ئەم پێناسەیە بەسە بۆ ئەوەی بڵێین دەسەڵاتی کوردی لەگێژداوی شکستیدا دەخوڵێتەوە؟ جا بۆ ئەوەی پێناسەو خەسڵەتی دەسەڵاتی شکستخواردوو کە مەبەستمان دەسەڵاتی هەرێمی کوردستانە،وەک خۆی پێناسە بکەین ، پێویستمان بە تەعریفە نیودووڵەتیەکان هەیە،کە دەکرێ وەک چواچێوەیەکی ستانداری جیهانی وەریان بگرین.
ئەو چوارچێوەی کە ئێمڕۆ لە جیهاندا باوە و وەک پێوەری جیهانی زانستی بۆ پێناسەی دەسەڵاتە شکستخواردوەکان تەعامولی پێدەکرێت، دێین دەیبڕین بەباڵای دەسەڵاتی چوووت حیزبدا، تا بزانین ئەو چوارچێوە دەیانگرێتەوە یا نا. جا من هەوڵدەدەم لەچەند خاڵێکدا کۆیان بکەمەوە.

١.لە زانستی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا حکوومەتی شکستخواردوو (یان دەوڵەتی شکستخواردوو) بەو دەسەڵاتە ناوەندیە دەگوترێت کە سەروەری و کۆنتڕۆڵی خۆی بەسەر خاکەکەیدا لەدەستداوە، و ناتوانێت ئەرکە سەرەتاییەکانی حوکمڕانی و پارێزگاری لە هاووڵاتیانی خۆی بکات.

٢.لەدەستدانی شەرعی ومتمانەی خەڵک، بێتوانایی دەوڵەت لە سەپاندنی ئاسایشی ناوخۆ و پاراستنی سنوورەکانی، سەرهەڵدانی میلیشیا[هێزی چەکدارەی دەرەوەی هێزە فەرمیەکان]، زیادبوونی تۆڕەکانی تاوانی ڕێکخراو کە ڕکابەری دەسەڵاتی ناوەندی دەکەن.

٣.لاوازی یا نەمانی کاریگەری شەرعیەتی دامودەزگاکان، نەبوونی سەروەری یاسا، بەربڵاوی گەندەڵی لە هەموو سەکتەرو بوارەکاندا بێنرخبوونی دەسەڵاتی دادوەری ، بێتوانایی ئیداری لە بڕیاردان یان جێبەجێکردنی بڕیاری سیاسی .

٤.بێ توانایی لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، شکستی تەواو لە دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکان بۆ دانیشتووان، وەک کارەبا، ئاوی خواردنەوە، چاودێری تەندروستی، پەروەردە و ژێرخانی سەکتەرەکانی تر.

٥.تێکچوونی ئابووری گشتگیر، کەمبوونەوەی بەرهەمی ناوخۆیی بەهۆی نەبوونی پشتگیری لەلایەن داموودەزگا فەرمیەکانەوە، داڕمانی کارەساتبارانەی دراوی نیشتمانی، هەڵاوسانی زۆر و باڵادەستی ئابووری نافەرمی و چالاکییە نایاساییەکان.

٦.تێکچوونی شیرازەی کۆمەڵگا و ئاوارەبوونی هێزی ئایندە {گەنجان}، توندبوونەوەی ململانێی نەتەوەیی یان تائیفی، زیادبوونی ڕێژەی کۆچی زۆرەملێ لە ناوخۆدا، لاوازبوونی هەستی نیشتمانی بەهۆی سەرقاڵی بە کێشە زۆرەکانی ڕۆژانەوە. [حییزب،خێڵ،ناوچە، کەسانی خاوەن نفوز و هێزی چەکدار]، ئەمانە دەبنە جێگرەوەی ناسنامەو دامەزراوە فەرمیەکان.
چوارچێوەی ستاندارد:
دامەزراوە و توێژینەوە نێودەوڵەتییەکان وەک ( سندوقی ئاشتی)، لە ڕێگەی پێوەرەکانی دەوڵەتە شکستخواردوەکانەوە، بۆ پێوانەکردنی تایبەتمەندییەکانی شکستخواردوو و پتر پشت بە سەکتەرەکانی، ئابووری و سیاسی دەبەستن .لەڕێگەی ئەم پێوەرانەوە ڕیزبەندی وڵاتان دەکەن لە بواری شکستیدا کە تا ڕادەیەکی گونجاو دەیسەلمێنن کە هەندێک لە حکومەتەکان چەندە نزیکن لە لەدەستدانی کۆنترۆڵ و سەقامگیری.
پشتبەستن بەم پێناسە باوەڕپێکراوە، دەتوانین بڵێین دەسەڵاتی یەکێتی و پارتی لە پتر لە[٣٠] ساڵەی تەمەنی حکومڕانیاندا، بەشی شێریان بەردەکەوێت ومەزنترین شکستخواردوون، سەیر لەوەدایە لەبری هەوڵدان بۆ چارەسەر یا کەمکردنەوەیان ،بەپێچەوانەوە هەمووساڵێک شکستیەکانیان کەڵەکەترو زیاتربووە.




لە نێوان پەیامی درۆن و ئاشتەواییدا.. جوتیار مەلاڕەئوف

.

هێرشی درۆنی بۆ سەر نووسینگەی مەسرور بارزانی نابێت تەنها وەک ڕووداوێکی ئەمنی بخوێندرێتەوە، لە ناوچەیەکدا کە درۆن و مووشەک بوونەتە زمانێکی تازەی پەیام ناردن، زۆرجار گرنگتر لەوەی (بە چی لێدرا؟) ئەوەیە بپرسین بۆچی ئەو شوێنە لێدرا و پەیامەکە بۆ کێ بوو؟.
ئەگەر هێرشەکە لە بازنەی ململاێی ئێران و ئەمریکادا بخوێنینەوە، ئەوا هەڵبژاردنی نووسینگەی سەرۆکی حکومەت و دامەزراوەیەکی هەستیار لە بواری ئاسایشدا بە ڕێکەوت نایەتە بەرچاو، ئەوە زیاتر لە هێرشێک کە بۆ سەر باڵەخانەیەکە، هێرشێکە بۆ سەر ناوەندی بڕیار و دەستەڵاتی سیاسی.
پەیامەکە دەتوانێت ئەوە بێت، کە هەرێمی کوردستان ناتوانێت خۆی لە گۆڕانکارییە گەورەکانی ناوچە بە تەواوی دوور بگرێت، نزیکی هەولێر لە واشنتن، بوونی ئەمریکا لە هەرێم، پەیوەندییە ئەمنییەکان و بوونی گرووپە ئۆپۆزسیۆنە کوردیەکانی ڕۆژهەوڵات، هەمووی وای کردووە کوردستان لە چاوی تاران تەنها دراوسێیەکی ئارام نەبێت، بەڵکو شوێنێک بێت کە لە کاتی قەیراندا دەتوانێت بەشێک لە هاوکێشەو فاکتۆری فشار لەسەر ئێران بێت.
بەڵام لێرەدا پێویستە جیاوازییەکی بنەڕەتی هەست پێ بکەین، هاوبەشیبوونی ئەمریکا شتێکە، بەشداربوون لە جەنگی دژ بە ئێران شتێکی ترە، تا ئێستا هیچ بەڵگەیەکی ڕوون نییە کە هەرێمی کوردستان بڕیاری دابێت خاکی کوردستان بکاتە پلاتفۆرمی هێرشی ئەمریکا یان ئیسرائیل بۆ ناو ئێران، بە پێچەوانەوە، هەرێمی کوردستان لە ساڵانی ڕابردوودا هەمیشە هەوڵی داوە هاوسەنگییەک لەنێوان پەیوەندیی ستراتیژی لەگەڵ ئەمریکا و پەیوەندیی ناچارکراوی جوگرافی لەگەڵ ئێراندا بپارێزێت.
ئەو هاوسەنگییە لە دەرەوە ڕەنگە وەک دوودڵیەک دیاربێت، بەڵام لە ڕاستیدا لۆژیکی مانەوەی قەوارەیەکی بچووکە لەنێوان هێزە گەورەکاندا، کوردستان ناتوانێت ئەمریکا پشتگوێ بخات؛ چونکە واشنتن هێشتا بۆ ئاسایش، پێشمەرگە، هاوکاریی نێودەوڵەتی و هاوسەنگیی ناوخۆی عێراق گرنگە، بە هەمان شێوە، ناتوانێت ئێران وەک دراوسێیەکی ئاسایی مامەڵەی لەگەڵ بکات؛ چونکە تاران توانای مووشەکی و درۆنی، کاریگەریی سیاسی لە بەغدا و پەیوەندی و کاریگەری زۆری لەسەر هێزە میلیشیانکانی ناو عێراق هەیە.
بۆیە کێشەی سەرەکیی کوردستان ئەوە نییە کە (لەگەڵ ئەمریکا بێت یان لەگەڵ ئێران)، ئەو پرسیارە لە بنەڕەتدا هەڵەیە، پرسیارە دروستەکە ئەوەیە، چۆن کوردستان دەتوانێت لەگەڵ ئەمریکا بمێنێتەوە، بەبێ ئەوەی ببێتە بەرەی پێشەوەی جەنگ دژ بە ئێران؟
بە بۆچوونی من دواهەمین هێرشی درۆنیی، بەرپرسیارەتیەکەی هەر لایەن و گروپێک بێت، یەک ئاگادارکردنەوەی سیاسیی زۆر ڕوونی هەیە، کە ئەویش کوردستان بە خێرایی لە( دەرەوەی بازنەی قەیرانی جەنگەوە دەخاتە ناو بازنەی قەیرانی جەنگ)، کە ئەوەش بۆهەرێمی کوردستان زۆر مەترسیدارە، چونکە کاتێک هەرێم دەبێتە شوێنی ناردنی پەیام لەنێوان تاران و واشنتن، ئەوا بڕیارەکانی سەرکردایەتی سیاسی کوردستان چیتر تەنها لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی ناوخۆیی ناخوێندرێنەوە؛ هەر هەنگاوێک دەتوانێت لەلایەن یەکێک لە هێزە گەورەکانەوە بە نیشانەی نزیکبوونەوە لە لایەنی بەرامبەر تەفسیر بکرێت.
ئەوە هەمان شتە کە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا بە (هەڵەی هەژمارکردن) دەناسرێت، زۆرجار جەنگەکان لەوەوە دەست پێ ناکەن کە هەموو لایەنێک جەنگیان دەوێت؛ بەڵکو لەوەوە دەست پێ دەکەن کە هەر لایەنێک جوڵەی ئەوی تر بە هەڵە دەخوێنێتەوە، لەبەر ئەوە هەرێمی کوردستان پێویستی بە سیاسەتێکی زۆر ڕوونتر هەیە، خاکی هەرێم نابێت بۆ هێرشی هیچ لایەنێک دژ بە دراوسێکان بەکاربهێنرێت، هەروەها هیچ دراوسێیەکیش نابێت مافی ئەوە بە خۆی بدات کە هەرێم بە ناوچەی نفوز یان مەیدانی هەڕەشەی خۆی بزانێت.
کوردستان لەو قۆناغەدا پێویستی بە دلێری وداستان و جەنگ نییە؛ پێویستی بە دلێری و داستانی دیپلۆماسی و عەقڵی سارد هەیە، بەرژەوەندیی خەڵکی کوردستان لەوەدایە ئەو هێزی هاوسەنگیە بپارێزێت لە نێوان ئەمریکاو ئێراندا.
ئەگەر پەیامی هێرشەکە ئەوە بووبێت کە (ئێمە دەتوانین بگەینە هەولێر)، وەڵامی سیاسیی هەرێمی کوردستان نابێت تەنها داواکردنی زیادکردنی چەک و پێداویستیەکانی خۆپارێزی بێت، بەڵکوو وەڵامی ڕاستەقینە ئەوەیە کە کوردستان نە بنکەی هێرشە بۆ سەر دراوسێکانی، نە حەوشەی پشتەوەی هەر هێزێکی ناوچەیی؛ بەڵکو قەوارەیەکی سیاسییە کە بەرژەوەندیی خۆی لە ئارامی، هاوسەنگی و دوورمانەوە لە جەنگی بە وەکالەتدا دەبینێت، چونکە هەندیک جار لەو ناوچەی ئێمەدا، مانەوە خۆی لە خۆیدا گەورەترین دەسکەوتوو سەرکەوتنی سیاسییە.

جوتیار مەلارەئوف




ئایا گوفتارە ساسیەکانی ئۆج ئالان لەم قۆناغەدا دروستن؟.. یاسین لەتیف

‏کێشەی سیاسی کوردستانی باکوورو بە دەست هێنانی مافی نەتەوایەتی و مافە دیمۆکراتیەکانیان پەیوەستە بە ژیانی خەڵکی ئەو وڵاتەوەو ئەوان بەرپرسیارن لە بە دەست هێنانیدا ،دواجار ڕاگەیاندنی پرۆسەی ئاشتی تایبەتە بە خۆیان چونکە ئەوان هێزی چەکدارو ڕێخراوی سیاسی تایبەت بە خۆیان هەیە ، هەروەها کارەکتەری سیاسی و تیۆرسێنی سیاسیانیش هەیە شرۆڤەی ئەو بابەتە بکەن و بەرچاو ڕوونی بۆ گەلەکەیان بخەنە ڕوو .
ئەوان خۆیان بەر پرسیارن لە شێوازی مامەڵە کردن و هەڵبژاردنی پێکەوە ژیان لە نێو چ سیستەمێکی سیاسیدا گونجاوە بۆیان و لە بەرژەوەندیاندایە لە کۆتایدا خۆیان بڕیاری لە سەر دەدەن . بەڵام من وەکو هاوڵاتیەکی باشوور پێموایە ئەوەی عەبدڵا ئۆج ئالان هەنگاوی بۆ دەنێت و دەستی داوەتێ جۆرێکە لە سیاسەتی ڕیفۆرمیستانە ، جۆرێکە لە هەڵەی سیاسی وەکو چۆن لە زیندان لەبۆچوونەکانی خۆی پاشگەز بویەوە ، ئەگەر تەمەن بواری بدات هەمدیسان بۆی ڕوون دەبێتەوەو ئەو کات دان بە هەڵەکانی خۆیدا دەنێتەوە ، ئەم سیاسەتەی سیاسیەتێکە بەهای نەهێشتۆتەوە بۆ ئەو قوربانیدانەی کە بە هەزاران مرۆڤی شۆڕشگێڕ گیانی خۆیان لەو پێناوەدا بەخت کرد ، من پێموایە ئەم سازش کردنە سیاسیەی سفر کردنەوەی تێکۆشان و ڕۆحی بەرەنگاریە، هەروەها تەرێز کردنەوەو خاو کردنەوەی خەڵکە لە ڕۆحی شۆڕشگێڕانە ، وەکو ئەوە وایە ئەم کارەکتەرە سیاسیە سەرکردایەتی ئەو شۆڕشەی نەکرد بێت کە ٤٠ هەزار شەهیدی داوە لە پێناو وەر گردنەوەی خاکدا ، بەڵکو گوزارشت کردنە لە سیاسەتی ڕێخراوێکی ڕیفۆرمیست کە کێشەی خاکی نەبێت تەنها کێشەی مافی مەدەنی و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی هەبێت ، دواجار کاتو مێژوو هەڵە سیاسیەکانمان بۆ دەسەلمێنێت . ئەوەی ئەو دەیکات شوێن پێهەڵگردنەوەو لاسایکردنەوەی ئەنارشیزمەکانە لە سەردەمی مارکسدا وەکو باکۆنیین و بلانکی دژ بە کایەی دەوڵت و هەر جۆرە دەسەڵاتێکی سیاسی بوون ، هەرچەندە ئۆج ئالان لە نوسینەکانی لە زیندان بە زەنجیرە پەرتوکگەلێک کە بە ناوی بەرگیرینامەو مانیۆڤیستۆی دیمۆکراتیک لە شوێنێک خۆی ئاماژەی پێدەکات و دەڵێت دوو هەنگاو لە ئەنارشیزمەکان نزیک بوومەتەوە .
ڕاستە هەڵکەوتەی جیوپۆلۆتیکی کوردستان لە دۆخی سەربەخۆیی ئاڵۆزەو بە فاشیزم دەورە دراوە بۆ کۆنداکت کردن بە دونیای دەرەوە ، بەڵام شۆڕشگێڕان دەتوانن و دەکرێت لە ڕووی سیاسەوە سود لە کۆمەڵێک فاکت وەر بکرن بۆ خۆ گونجاندنی سیاسی بۆ نموونە لە ناکۆکی و دوژمنایەتی مێژووی نێوان تورکو فارس و هەروەها فارس و عەرەب و عەرەبو تورک وەر بکرێت و درێژە بە شۆڕش بدەن و ئاسایشی سیاسی خۆیانی پێ بپارێزن تا وەر گردنەوەی خاک ، ئەوەی عەبدڵا ئۆج ئالان دەیکات بۆ سیستەمێکو کۆمەڵگایەک دەشێت و دەست دەدات لە ڕووی دیمۆکراتیەوە پێرفێکت بێت ، بەو مانایەی هێزە سیاسیەکانی نێو ئەو سیستەمە لانیکەم بۆنی دیمۆکراسیان لێوە بێت و نەتەوە پەرەست نەبن ،ئێستا لەم قۆناغەدا لە جیهان سیستەمی دیمۆکراسی و لیبرالیزم لە قەیرانێکی قۆڵدایە ، هەروەها دیمۆکراتی نەک لە تورکیا تەنانەت لە قڵای سەرمایەداری ئەمریکاو ئۆرپا لە پاشەکشەیەکی گەورەو ئابڕووبەرانە دایە ، بە پێی ئەو جەنکو کاولکاریەی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵات و جیهان بە ڕێوە دەچێت و ئەو قوتب بەندیە ساسیەی لە نێوان دەوڵەتان خۆی مانڤیستۆ کردووە جیهانی سیاسی ژان دەیگرێت بە هاتنە کایەی سیستەمێکی سیاسەوە ئیتر نازاام ئەو سیستەمە سیاسیە چ جۆرە سێستەمێک دەبێت و چ جۆرە ناوێکی لێ دەنرێت ، تەنانەت لە ئۆرپاو ئەمریکا کە لانکەی دیمۆکراتیە کۆمەڵێک یاسا هەن لەو وڵاتانە پارێزگاری لە ژیانی ئینسان و ڕەفاهیەتی ژیان دەکەن لێی پاشگەز بوونەتەوە و ، لە گەڵ ئەوەشدا بە ئاشکرا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تیرۆریزم دەژێنن نمونەش هێنانە سەر دەسەڵاتی ئەحمەد شەرع . بە هەر حاڵ زەمەن و مێژوو لە پێشماندایە بۆمان ئاشکرا دەبێت ئایا ئەم هەنگاوانەی ئۆج ئالان هەڵەی سیاسێن ؟ یان هەنگاوی سیاسی دروست و حەکیمانەن ؟ .

یاسین لەتیف




بە تەباشیرێک لەسەر دیواری تاریکیی ناخمان.. .. پاڤێڵ ساڵح

ئێمە لە ساتەوەختێکدا دەژین کە دونیا بەر لەوەی بەهۆی تەقینەوەیەکی گەورەوە کۆتایی بێت، بەهۆی داڕمانی هێواش و بێدەنگی ناوەوەی مرۆڤەوە تەواو بووە. سیستمی ئەمڕۆ ئەم مەکینە دڵڕەقەی لەسەر زبڵدانی ڕۆحی ئێمە کار دەکات تەنیا زەوی داگیر نەکردووە، بەڵکو تەواوی ئەو هەوا و فەزایەشی مژیوە کە مرۆڤ دەیتوانی تێیدا هەناسەی ئازادی بدات.

کەپیتاڵیزم و لۆژیکی بێبەزەییانەی سەردەم، مرۆڤیان لە بوونێکی ئۆنتۆلۆژی و پرسیارکەرەوە گۆڕیوە بۆ ئۆبجێکتێکی بێگیان لەناو ڕەفەی فرۆشگاکاندا،ئێمە چیتر لەناو جیهاندا ناژین،ئێمە لەسەر تەرم و خەڵووزی جیهانێک ڕێ دەکەین کە سیستمەکە پێشوەختە سووتاندوویەتی.

ئەو ئاوابوونەی ژان بۆدریار قسەی لێوە دەکات، چیتر تەنیا ئاوابوونی زمان یان هێمایەکی ئەدەبی نییە،ئاوابوونی ڕاستەقینەی ئینسانە لەناو پووچییەکی سەرتاسەریدا. لای هایدگەر نیگەرانی و دەستبەربوونی مردن هۆکاری ڕاسپاردنی مرۆڤ بوون بەرەو ڕەسەنایەتی، بەڵام ماشێنی سەردەم تەنانەت هۆشیاریی مردنیشی لێ سەندووینەتەوە. سیستمەکە ڕێگەمان پێنادات بە مەزنی بمرین،بەڵکو بەکارهێنانمان دەکاتە بەدیلێک بۆ ژیان و لە پەراوێزی بێدەنگیدا، بێ ئەوەی کەس بە ئاوابوونمان بزانێت خەفەمان دەکات.

داڕمانی ئەخلاقیی سەردەمەکە ڕێک لەوەدا بەدەر دەکەوێت کە بەناوی ئازادییەوە، گەورەترین زیندانیان بۆ ڕۆحمان دروست کردووە،هان ڕاستی دەکرد ئەمە سەردەمی پان ئۆپتیکە بێسنوورەکانە، بەڵام ترسناکییەکە لەوەدایە کە چیتر پێویست بە چاودێرێک ناکات لە سۆنگەی سەربازگەکانەوە سەیرمان بکات ئێمە خۆمان بووینەتە پاسەوانی زیندانی خۆمان،ئێمە بەدەستی خۆمان زنجیرەکان دەبەستین و ناوی دەنێین سەربەستی. لەم مەسخخانەیەدا، ئازادی لە یارییەکی مار و پەیژەی مەترسیدار زیاتر هیچی تر نییە،لەو ساتەی وا هەست دەکەیت فڕیویت، دەستێک لەسەرەوە دێت و بە زەویدا دەتداتەوە.

ماڵ ئەو ئۆبجێکتەی کاتێک هێمای دڵنیایی بوو ئێستا تەنیا ڕەمزێکە بۆ ئاوارەیی، ئێمە هەموومان پەنابەری ناو جەستە و ناو کەمپە بێدیوارەکانی سیستمین. ئاوابوونی ئینسان واتە کۆتاییهاتنی توانای هاوڕێیەتی، کۆتاییهاتنی ئەوینێک کە بۆ بەرژەوەندی نەنوسرابێت، و ئاوابوونی ئەو دراوسێیەی کە دەیوت تۆ “تەنیانیت”.

سەردەمی ئێمە سەردەمی شەممە و یەکشەممەی ناکۆتایە،خولانەوەیەکی بێزارکەر لەناو ئەندازیارییەکی سارد کە کەس تێیدا ڕزگاری نابێت،
وەک جەستن لە فیلمەکەی لارس ڤۆن تریەردا، ئێمەش دەزانین ئەستێرەی پووچی بەر جیهانەکەمان کەوتووە و هەموو شتێک هەپڕوون بووە، بەڵام جیاوازییەکە لەوەدایە خەڵکی ئەم عەسرە هێشتا بە درۆی باڵدارەوە، بە زەردەخەنەی درۆزنانەی تەکنەلۆژیا و بە ئومێدی وەهمی، ئازاری ئەم کارەساتە هێور دەکەنەوە.

سیستمەکە لەڕێگەی لۆژیکی پەلەکردنەوە کاتی لێ زەوت کردووین و ژیانی کردووەتە خولانەوەیەکی بێزارکەر لەناو بازنەیەکی بەتاڵدا. لەم سەردەمەدا بێدەنگی چیتر ئارامی نییە، بەڵکو وەک خەتەرناکترین تاوان سەیر دەکرێت،سیستمەکە ناهێڵێت بێدەنگ بیت چونکە بێدەنگی ئەو سەکۆیەیە کە ئینسان تێیدا لە کارەساتی ئاوابوونی خۆی دەگات. لەبری ئەوە، ئێمەی غەرقی ژاوەژاوێکی بەردەوام کردووە تا تەنانەت دەرفەتی ئەوەشمان نەبێت بەدیار برینەکانی ناوەوەمانەوە بگرین.
کات چیتر زەمەنێکی وجوودی و ئەزموونکراو نییە لای مرۆڤ، بەڵکو بووەتە ئیقاعی ساردی مەکینەیەک کە بەردەوام بەسەر جەستە و ڕۆحماندا تێدەپەڕێت. ئێمە چیتر ناژین، بەڵکو تەنیا پەلەمانە بۆ ئەوەی لە کاتی کۆنترۆڵکراوی سیستمەکە دوا نەکەوین.

لە بازاڕی گەورەی نیولیبرالیزمدا، تەنانەت پیرۆزترین هەستەکانیش بوونەتە کاڵا. ئەوین و هاوڕێیەتی کە سەردەمانێک دوایین سەنگەری پاراستنی مرۆڤ بوون بەرامبەر دڵڕەقیی جیهان، ئێستا خراونەتە خزمەتی نمایشکردنەوە. ئێمە لە جیهانێکدا دەژین کە پەیوەندییەکان بەر لەوەی ببنە ڕابوونێکی ڕۆحی، دەبنە هەژمارێکی بانکی و کەرەستەیەکی مەسرەحەیی،ئەوینێک کە نەکرێتە نمایشی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و نەکەوێتە ژێر چاودێریی لۆژیکی بەکارهێنان، لای مرۆڤی ئەمڕۆ بوونی نییە. سەردەمی ئێمە سەردەمی داڕمانی هێواشی سۆزە،ئەو جۆرە لە دڵشکانەی پێشتر بەرامبەر لەدەستدانی مرۆڤێک تووشمان دەبوو، ئێستا جێگەی خۆی داوە بە بێباکییەکی پەروەردەکراو. ئێمە فێرکراوین مرۆڤەکانی دەوروبەرمان وەک ئۆبجێکت و ئامێری کاتی سەیر بڕوانین شتێک کاتێک بەکاری دەهێنیت و کاتێک بە کەڵک نەهات فڕێی دەدەیتە ناخۆشترین زبڵدانی فەرامۆشییەوە.

ئایا ڕاکردن لەم مەکینە گەورەیە مومکینە؟ کاتێک دۆلوز باس لە هێڵەکانی هەڵهاتن و جووڵەی مۆلیکۆلار دەکات، ئاماژەیە بۆ دوایین هەوڵەکانی مرۆڤ بۆ دروستکردنی درز لە دیواری سیستمەکەدا. بەڵام کارەساتەکە لەوەدایە کە سیستمەکە تەنانەت بیرۆکەی شۆڕش و ڕاکردنیشی کردووەتە بەشێک لە کاڵاکانی خۆی. ئێمە کاتێک پێمانوایە لەڕێگەی هونەر، شیعر، یان پەنابردن بۆ گۆشەگیری ڕزگارمان بووە، دەبینین ڕێک لەناو جەرگەی دەستبەسەرداگرتنی سیستمەکەداین. دیواری کۆنکرێتیی سەردەمەکە بەجۆرێک بەیەکەوە بەستراوەتەوە کە ڕاکردن بەرەو دەرەوە تەنیا دەتباتەوە بۆ کەمپێکی دیکەی ژێر چاودێری. گەڕانەوە بۆ ماڵ، بۆ ئەو ئاسودەیییە دێرینەی ساڵانێکە ونمان کردووە، بووەتە خەونێکی مەحاڵ.

سیستمەکە وا هەستمان پێدەکات کە ئازادین لە هەڵفڕیندا، بەڵام قەفەسەکەی ئەوەندە گەورە کردووەتەوە کە دیوارەکانی نەبینین. ئێمە لەبەردەم ئاوابوونێکی یەکجارەکیداین،ئاوابوونێک کە نە پێغەمبەرێک دەتوانێت ڕایبگرێت و نە شۆڕشێک دەتوانێت دیوارەکانی بڕوخێنێت. تەنیا ئەوەندەمان لەدەست دێت، لە بێدەنگیی شەوانی تەنیاییماندا، سەیرێکی ئەو بۆشاییە قووڵەی ناخمان بڕوانین و بە دەباشیرێک لەسەر دیواری تاریکی ناخمان بنووسین:
ئینسان ئاوا بوو،کەسیش نەیویست تێبگات.




پێکەوەگرێدانی هورمز و بابلمەندەب!.. عوسمانی حاجی مارف

مەترسی ڕاستەقینەی رۆڵی حوسییەکانی یەمەن، لەوەدایە کە هەر هەوڵێک ئەیدەن بۆ داخستنی گەرووی بابلمەندەب یان تێکدانی کەشتیوانی بە قەبارەیەکی گەورە، لە بنەڕەتدا سروشتی خودی ململانێ و شەڕی ئەمریکا و ئێران دەگۆڕێت، واتا دەبێتە ڕوبەڕوبونەوەیەک کە کاریگەری لەسەر بەڕەنگاربونەوەی نێوان واشنتۆن و تاران هەیە، لەهەمانکاتدا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی خۆی لەبەردەم قەیرانێکدا دەبینێتەوە، کە هەڕەشە لە سەر یەکێک لە گرنگترین خوێنبەرەکانی بازرگانی جیهانی دەکات.
هەوڵی هەریەک لە حوسییەکان و کۆماری ئیسلامی ئێران، تەنها بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی مەترسی ئەمنی و بە ئامانجگرتنی چەند کەشتیەک، یان تەنانەت هەڕەشەکردن لە کەشتیوانی دەتوانێت بەس بێت بۆ بەرزکردنەوەی تێچووی کەشتیوانی و تێکدانی بازاڕە جیهانیەکان، بەبێ ئەوەی پەرەبستێنێت بۆ ڕوبەڕوبونەوەی دەریایی تەواو، کە کاردانەوەکانی ئەستەمە کۆنتڕۆڵ بکرێت.
گروپی حوسییەکان نەک هەر لە هەوڵی هەڕەشەکردنن لە کەشتیوانی لە دەریای سووردا، بەڵکو بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی ڕێساکانی بەڕێوەبردنەکەی، بەرەو هەنگاوی سەپاندنی ڕسوماتن بەسەر ئەو کەشتیانەی کە لە گەرووی بابلمەندەبدا تێدەپەڕن، ئەمەش ڕەنگدانەوەی گۆڕانکاریە لە ستراتیژی تێکدانی کەشتیوانیەوە وە هەوڵدان بۆ گۆڕینی یەکێک لە گرنگترین خاڵە خنکێنەرە دەریاییەکان لە جیهاندا، بۆ سەرچاوەیەکی کاریگەری سیاسی و ئابووری، ئەم هەنگاوە ئاوێنەی ئەو مۆدێلەیە کە ئێران لە گەرووی هورمز دەستی بە پەرەپێدانی کردووە و قۆناغێکی نوێ لەبەرامبەر ئازادی کەشتیوانی نێودەوڵەتی دەکاتەوە.
دیارە ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێران، تەنیا لە کەنداوی عەرەبی و گەرووی هورمزدا قەتیس نەماوە، بەڵکو دەستی کردووە بە درێژبوونەوە بەرەو دەریای سوور، کە گەرووی بابلمەندەب وردە وردە دەبێتە یەکێک لە مەترسیدارترین شێوە لە شانۆکانی ڕوبەڕوبونەوە، ئەم گەرووە کە خوێنبەرێکی گرنگە بۆ بازرگانی جیهانی، ئێستا لە ڕێگەی حوسییەکانەوە، چەقۆیەکی موزایەدەی زیاد بۆ تاران دابین دەکات، کە کەمتر نییە لە توانا تەقلیدیەکەی بۆ هەڕەشەکردنی کەشتیوانی لە کەنداو، بەمەش هەڕەشەی فراوانکردنی بازنەی ململانێکان لە کەنداوەوە تا دەریای سوور دەکات.
لەگەڵ پەرەسەندنی گرژیەکان لە نێوان گروپی حوسییەکان، لە لایەک و حکومەتی دانپێدانراوی نێودەوڵەتی یەمەن و سعودیە لە لایەکی دیکەوە، ئاماژەکان زیاتر دەبن بۆ ئەوەی یەمەن ببێتە گۆڕەپانی شەڕی داهاتوو لە ململانێی ئەمریکا و ئێراندا، کە کاردانەوەکانیش لە دەرەوەی ناوچەکە درێژدەبێتەوە و کاریگەری لەسەر ئابووری جیهانی و ئاسایشی بازرگانیە نێودەوڵەتیەکان هەیە.
لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ڕوبەڕوبونەوەی واشنتۆن و تاران، حوسییەکان ئاستێکی سنوورداریان لە تێوەگلانی سەربازیدا پاراست، خۆیان لە ئەنجامدانی هێرشەکان لە دژی ئیسرائیل قەتیس کرد، لە هەمان کاتدا چاوەڕێی پەرەسەندنی ململانێکان بون، بەڵام پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ناو یەمەن، لەگەڵ نوێبونەوەی گرژیەکانیان لەگەڵ سعودیە، وایکردووە ئەو گروپە ڕوبەڕوبونەوەیەکی توندتر بگرێتە بەر، بەمەش گەرووی بابلمەندەب بگەڕێتەوە پێشەنگی حیساباتی ناوچەیی و نێودەوڵەتی.
ئەم هەڵکشانە گوزارشت لە تێگەیشتنی حوسییەکان دەکات، کە جوگرافیا بۆتە یەکێک لە گرنگترین ئامڕازە ستراتیژیەکانیان، لە کاتێکدا کە گەرووی هورمز نوێنەرایەتی هێڵی تەقلیدی ئێران دەکات بەسەر بازاڕەکانی وزەدا، بابلمەندەب توانای کاریگەری لەسەر ئەو کۆریدۆرە دەریاییە دەدات کە دەریای سوور، بە کەنداوی عەدەن و زەریای هیندیەوە دەبەستێتەوە، کە ڕێژەیەکی بەرچاو لە بازرگانی و دابینکردنی وزەی جیهانی کە بۆ ئەوروپا و ئاسیا تەرخانکراوە، بەو ڕێڕەویەدا تێدەپەڕێت، ئەمەش وا دەکات بتوانرێت لە یەک کاتدا لە دوو ئاراستەی باکووری کەنداو و باشووری دەریای سوورەوە فشار بخرێتە سەر ئابووری جیهانی.!
ئەم گۆڕانکاریە نوێنەرایەتی بازدانێکی چۆنایەتی دەکات لە سروشتی ململانێکەدا، ڕوبەڕوبونەوەکە چیتر تەنیا لە ئۆپەراسیۆنە سەربازیە ئاساییەکاندا سنووردار نییە، بەڵکو ئێستا بە ئامانجگرتنی خوێنبەرەکانی ئابووری جیهانیش دەگرێتەوە، کە تێچووی هەر پەرەسەندنێک بۆ هەموو لایەنەکان بەرز دەبێتەوە، نەک تەنیا ئەو وڵاتانەی کە ڕاستەوخۆ بەشدارن لە ململانێکاندا.
پێدەچێت هەڕەشەکانی ترەمپ بۆ “سزادانی سەربازی گەورە” لە دژی حوسییەکان و ئێران، هەوڵێک بێت بۆ ڕێگریکردن لە هەر کارێک کە دەیانەوێت هاتوچۆی کەشتیوانی لە گەرووی بابلمەندەب تێکبدات، واشنتۆن ئەوە دەزانێت کە هەر پچڕانێک لەم ڕێڕەوی ئاوەدا کاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر بازرگانی جیهانی و بازاڕەکانی وزە.
لەم چوارچێوەیەدا بابلمەندەب وردە وردە دەبێتە خاڵێکی فشار، هاوتەریب لەگەڵ گەرووی هورمز، لە کاتێکدا ئێران توانای ئەوەی هەیە هەڕەشە لە هەناردەکردنی وزە لە کەنداوەوە بکات، حوسییەکان توانایەکی زیادەیان پێدەبەخشن بۆ ئەوەی لە دیوی باشووری دەریای سوورەوە کاریگەری لەسەر بازرگانی جیهانی هەبێت، بەمەش بژاردەکانی ڕێگریکردن فراوانتر دەکات و حیساباتی ئەمریکا زیاتر ئاڵۆزتر دەکات، هەروەها کاریگەری باڵای دەبێت لە زیاتر پاشەکشەکردن بە دەوری سیاسەتەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا.
گەر بەم شێوەیە دۆخەکە پەرەبستێنێت، بابلمەندەب چیتر تەنیا ڕێڕەوێکی ئاوی ستراتیژی یان درێژکراوەی ململانێی یەمەن نییە، بەڵکو دەبێتە یەکێک لە گرنگترین موزایەدەی ڕوبەڕوبونەوەی ناوچەیی نێوان ئەمریکا و ئێران، ئەگەر گەرووی هورمز دەروازەیەک بۆ فشارخستنە سەر بازاڕەکانی وزە نوێنەرایەتی دەکات، ئەوا بابلمەندەب دەبێتە دەروازەیەکی کاریگەر لەسەر بازرگانی جیهانی لە باشوورەوە، بۆیە چیتر هەر جۆرە هەڵکشانێکی حوسییەکان وەک پەرەسەندنێکی ناوخۆیی یەمەن لێکنادرێتەوە، بەڵکو وەک بەشێک لە شەڕێکی فراوانتر بۆ ئاسایشی ڕێگا دەریاییەکان و داڕشتنەوەی هاوسەنگی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە ئاکامدا بە بەرژەوەندی ئێران لێکدەدرێتەوە.
دەستپێشخەری حوسییەکان تەنیا لاسایکردنەوەی هاوپەیمانی ناوچەیی خۆیان نیە، بەڵکو درێژکراوەی کردەی ستراتیژیەکی ئێرانیە کە لەسەر بنەمای دابەشکردنی هێڵی دەریایی لە نێوان گەرووی هورمز و بابلمەندەب دامەزراوە، ئەمەش ڕێگە بە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دەدات نەک تەنها ڕوبەڕوی یەک تەحەددا، بەڵکو رڕوبەڕوی دوو بەرەی دەریایی بەیەکەوە گرێدراو ببنەوە.
مەترسیەکانی پڕۆژەی حوسیەکان لە هەوڵداندایە بۆ دامەزراندنی پێشینەیەکی نوێ لە بەڕێوەبردنی ڕێڕەوی دەریایی نێودەوڵەتیدا، ئەگەر ئێران سەرکەوتوو بێت لە گۆڕینی گەرووی هورمز بۆ کەرەستەیەکی گوشاری سیاسی، حوسییەکان سەرکەوتوو بن لە دووبارەکردنەوەی هەمان مۆدێل لە بابلمەندەب، ئەوا ململانێکان تەنها لە ئازادی کەشتیوانیدا سنووردار نابێت، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ دووبارە کێشانەوەی یاساکانی کۆنترۆڵکردنی بازرگانی جیهانی و گۆڕینی ڕێگا دەریاییەکان لە فەزای نێودەوڵەتیەوە بۆ موزایەدە لە ململانێکانی ناوچەکەدا.
ئێران تەنیا پشت بە دەسەڵاتی سەربازی نەبەستووە، هەوڵدەدات ئەو جوگرافیایەی کە کۆنترۆڵی یەکێک لە گرنگترین خاڵە خنکێنەرە دەریاییەکانی جیهان پێی بەخشیوە، بگۆڕدرێت بۆ سەرچاوەیەکی کاریگەری سیاسی درێژخایەن.
ڕەنگە لەم نێوەدا گرنگترین وانە و ئەزمون بۆ ئێران ئەوە بێت، کە ئاسایشی گەرووی هورمز و بابلمەندەب چیتر تەنیا خەمی ئێران یان کەنداو و ناوچەکە نەبێت، بەڵکو بووەتە پرسێک کە کاریگەری لەسەر سەقامگیری تەواوی سیستەمی ئابووری نێودەوڵەتی هەیە. ئەمەش ئاسایشی بابلمندەب دەکاتە پرسێک کە حیساباتی سەربازی تێدەپەڕێنێت بۆ شەڕێکی پەیوەست بە سروشتی دەوڵەت و ناسنامەی دەسەڵات لە کەناراوەکانی دەریای سووردا، لە هەمانکاتدا ئاستی ململانێ جیهانیەکانی وڵاتانی زلهێزی دنیا بە ئاقارێکی تردا بە ڕێدەکات.
ڕێگا دەریاییەکان چیتر بارمتەی ململانێی نێوان دوو دەوڵەت نین، بەڵکو بوونەتە جێگەی ڕەشبگیری گروپە نێودەوڵەتیەکان و گۆڕینی ئاستی هاوسەنگی لایەنەکان بەدەوڵەتەکان و گروپە میلیشیاکانەوە، ئیتر ئەمە ساتێکە لەئاستی جیهاندا کە تەنیا هەڵسەنگاندنی هەڵوێستەکان لێکناداتەوە، چونکە پێویستی بە پێناسەکردنەوەی چەمکی ئاسایشی ناوچەیی و نێودەوڵەتی و دەرچون لە قەیران و بارگرژی و جەنجاڵی هەیە!؟.

عوسمانی حاجی مارف




داهاتوی گرووپە میلیشیاکان بەرەو کوێ؟.. ئەحمەد کامەران

سەرەتای درووستبونی ئەم میلیشیانەی عێراق دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ڕابردوو لەگەڵ سەرهەڵدانی گروپی تیرۆرستی داعش . دواجار بە فەتوای سیستانی، عێراق پڕ بوو لە هێزی چەکدار بەناوی حەشدی شەعبی ، سەرەتا خۆیان وا نیشان دا هاوشانی سوپای عێراق ، وەکو هێزێکی نیشتیمانی لەپێناو بەرژەوەندییەکانی خەڵکی عێراق ڕووبەڕوی تیرۆر دەبنەوە.بەهەمان شێوەش لەنێو شەقامی عێراقیش بە هێزی گەل ناسران. بەڵام لەپاش کۆتایی هاتنی داعش لەناوچەکەدا، دواجار ڕووی ڕاستەقینەیی ئەم میلیشیانە بەدیارکەوت . لەهێزی بەرگری گەلەوە بوون بە خزمەتکاری ئەجێندا سیاسیەکانی ئێران . بەڵام شتێک لەیاد نەکەین ، لەسەرەتاوە ئەم گرووپانە بە بڕیاری ڕاستەوخۆی ئێران هاتنە درووستبوون، ئەمەش بۆ دووئامانجی سەرەکی ، یەکەمیان مەبەست لە لاوازکردنی پێگەی تەواوەتی عێراق لەناوەندەکانی بڕیارداندا، دووەمیان بۆ چاودێری تەواوی جموجۆڵەکانی ئەمریکا لەعێراق و ناوچەکەدا .
ئەم هێزە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بوونە ڤایرۆسێکی نەگریس بۆ عێراق ، تەنانەت هەرێمی کوردستانیش قوربانی ڕاستەوخۆی دەستی ئەم میلیشیا بێ سەروبەرانەیە. بینیمان لەکۆتایی مانگی شوبات، لەگەڵ دەستپێکی هێرشەکانی ئەمریکا بۆسەر ئێران ، گرووپە میلیشیا تیرۆرستییەکانی عێراق بەبێ ڕەچاوکردنی قەوارەی هەرێم و خاکی عێراق، ژەهری ڕق و کینەی خۆیان بەسەرماندا ڕژانن،هەرزوو دەستیان بە درۆن بارانکردنی هەولێر و سلێمانی و ناوچەکانی دیکەی هەرێمیان کرد ، لەگەڵ ئەوەشدا شەهید و بریندارمان دا .
لە ئێستادا دوبارە هەمان سیناریۆی ساڵانی ڕابردوو باس و خواستی چەکدانانی ئەم گرووپانە لە ئارادایە ، تەنانەت ئەمجارەیان دوا مۆڵەتیان ۳۰ی ئەیلول، دەبێت تاوەکو پێش ئەو بەروارە کۆتایی بە کار و چالاکی ئەم گرووپە میلیشیا نایاسایانە بهێنرێت لەتەواوی خاکی عێراق . بە کۆتایی هاتنی ئەم گرووپانە ، دەتوانین بڵێین ئیتر سەروەری خاکی عێراق بەهێزتر دەکات و دەستی دەرەکی لەنێو خاکی عێراقدا کۆتایی پێدەهێنرێت. میلیشیاکان لە پاڵ ئەوەی تا سەر ئێسقانیان تاوانبارن و دەبێت لەگەڵ چەکدانانیان ڕاستەوخۆ لێپرسینەوەی یاسایی لەبەرامبەریان بگرنە بەر وسزا بدرێن ، کەچی مەرجی پێشوەختەیان خستۆتە بەر کابینەکەی زەیدی بۆ خۆهەڵوەشاندنەوەیان . لەهەرە مەرجەکانیان کە زۆر بە ئاشکرا دژایەتی خۆیان بۆ گەلی کورد و قەوارەی هەرێم نیشاندا ، داوا دەکەن بەهەمان شێوە پێشمەرگەش وەکو میلشیاکان هەڵبوەشێنرێنەوە . بەڵام لەوە بێ ئاگان پێشمەرگەی قارەمان هێزێکی خۆرسکیە لەنێو دڵی گەلی کوردەوە هەڵقوڵاوە، هیچ کاتێک بەدەستی دوژمنان کۆتایی نایەت .

بەڵام پرسیارەکە لێرەدا ئەوە ئایا کابینەکەی زەیدی تاچەند توانای بەڕەنگاربونەوەی ئەم گرووپانەی هەیە ؟
بۆ بەرچاو ڕوونی ئەم پرسیارە ، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ کابینەکانی پێشوی عێراق ،دەبینین بەهەمان شێوە هەوڵێکی زۆر دراوە بۆ کۆتایی هێنان بە کارەکانی ئەم گرووپانە، بەتایبەتیش لەسەردەمی سودانی هەوڵی تەواوەتی درا بە داماڵینی چەک لەدەستی میلیشیاکان. کەچی دواجار بینیمان میلیشیاکان بەهێزتر دەرکەوتن لەگۆڕەپانی سیاسی عێراق، تەنیا کابینەی حکومەتەکان هاتنە گۆڕان وە هیچ دەستکەوتێکی دڵخۆشکەرمان نەبینی. بەڵام کلیلی نەمانی ڕاستەوخۆی ئەم گرووپانە لە ئێستایە تەنیا پەیوەستە بە مان و نەمانی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە. زۆر بە ئەستەم دەبینرێت ئەم گرووپانە بەئاسانی دەستبەرداری چەکەکانیان بن لەخاکی عێراق ، یانیش لە ئەگەری بەزۆر چەکدانانیان ،دەبێت عێراق بکەوێتە جەنگێکی ناوخۆیی درێژخایەنەوە ، تاوەکو بتوانێت بەتەواوی ئەم چەکدار و گرووپانە بەیەکجاری لەسەر خاکەکەی داماڵێت. من دەڵێم هیوادارم لەڕێگای زمانی دیپلۆماسیەتەوە کێشەکان چارەسەر بکرێت ، بەرلەوەی کارەکە بگاتە زمانی جەنگ . چونکە لەیادمان نەچێت جەنگەکە تەنیا شەقامی عێراقی بەخۆیەوە ناگرێتەوە ، بەڵکو خاکی هەرێمی کوردستانیش دەخرێتە نێو گۆڕەپانی جەنگەکەوە .

لە ئێستایە تەواوی چاوەکان لەسەر سەرۆک وەزیرانە گەنجەکەی عێراق عەلی زەیدی دایە ، ئاخۆ تاچەند دەتوانێت بە ڕوحێکی گەنجانەوە زاڵ بێت بەسەر تەواوی قەیرانە پیربووەکەی عێراق؟




هەر پەیوەندییەک بە سێکس دەست پێ بکات بە بۆشایی کۆتایی دێت.. زکریا نمر.. ‏و. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف

‏لە زۆرێک لە پەیوەندییە سۆزدارییەکاندا، سێکس چیتر بابەتێکی تایبەت نییە لە نێوان دوو کەسدا، بەڵکو بووەتە پێوەرێک کە هێزی پەیوەندییەکە و ڕاستگۆیی هەستەکانی پێ دەپێورێت. بەهۆی بڵاوبوونەوەی ناوەڕۆکی بازرگانی و ڕیکلامی و کلتووری بەکاربردن، سەرنجڕاکێشیی سێکسی وەک بەشێکی سەرەکی لە بەهای مرۆڤ نیشان دەدرێت، تا ئەو ڕادەیەی جەستە زۆرجار ئامادەیی زیاترە لە کەسایەتی، و ئارەزوو کاریگەرترە لە گفتوگۆ، و چێژ خێراترە لە بنیادنانی متمانە.کێشەکە لە دانپێدانان بەوەدا نییە کە سێکس بەشێکە لە سروشتی مرۆڤ، چونکە ئەمەبابەتێکە پێویستی بە نکۆڵیکردن یان گەورەکردن نییە. کێشەکە لەوێوە دەست پێ دەکات کەپەیوەندییە سۆزدارییەکە کورت دەکرێتەوە تەنها لە ئارەزووی سێکسیدا، و کاتێک جەستە دەبێتە تاقە زمانێک کە هەردوولا بتوانن لە ڕێگەیەوە گوزارشت لە خۆشەویستی بکەن.ئەوکات پەیوەندییەکە وردە وردە لە فەزایەک بۆ تێگەیشتن و ڕێزگرتنەوە دەگۆڕێت بۆ پەیوەندییەک کە لەسەر بنەمای بەکاربردنی یەکتر (ئیستهلاکی متبادل)وەستاوە.هەروەها تێگەیشتنێکی هەڵەی باویش هەیە بۆ مانای پەیوەندیی گەرموگوڕ (حەمیمی).هەندێک کەس وا لە سێکس دەڕوانن کە بەڵگەی کۆتایی بێت بۆ خۆشەویستی؛ ئەگەرلایەنێکیان ڕەتی کردەوە، مانای وایە خۆشی ناوێت، و ئەگەر ڕازی بوو، مانای وایە دڵسۆزە.
ئەم هاوکێشەیە مەترسیدارە چونکە ئارەزوو دەکاتە ئامرازێکی گوشاری دەروونی، و لایەنێکیان ناچار دەکات شتێک پێشکەش بکات کە نایەوێت، تەنها لەبەر ترسی لە دەستدانی ئەوی تر.لە پەیوەندییە پێگەیشتووەکاندا، نابێت جەستە ببێتە باجی خۆشەویستی، و نابێت ئارەزووئامرازێک بێت بۆ سەلماندنی وەفا. ئەو خۆشەویستییەی هەمیشە پێویستی بە سەلماندنی جەستەیی هەبێت بۆ ئەوەی بەردەوام بێت، زیاتر دەری دەخات کە بنەمای پەیوەندییەکەلەرزۆکە، نەک ئەوەی هەستەکان بەهێزن. کێشەیەکی تر ئەوەیە کە کلتووری “خێرایی” چۆتەناو پەیوەندییە سۆزدارییەکانیشەوە. وەک چۆن مرۆڤی ئەمڕۆ هەموو شتێکی بە خێرایی دەوێت، هەندێک کەس پەیوەندیی خێرا، متمانەی خێرا و حەمیمییەتی خێرایان دەوێت، پاشان دواتر درک بەوە دەکەن کە بنیادنانی پەیوەندییەکی مرۆیی بەو خێراییە نابێت.
جەستە دەتوانێت لە ساتێکدا مەوداکان کورت بکاتەوە، بەڵام ناتوانێت بە تەنها متمانەیەک بنیاد بنێت کە بنیادنانی مانگ یان ساڵانی خایاندووە. پڕکێشەتر ئەوەیە کە هەندێک پەیوەندی لە ڕاکێشانی جەستەییەوە دەست پێ دەکەن و هەرلەوێشدا کۆتاییان دێت. پرسیارەکە دەبێتە ئەوەی: ئایا هێشتا خوازراوم؟ ئایا هێشتاسەرنجڕاکێشم؟ ئایا هێشتا لایەنی بەرامبەر منی دەوێت؟ لەگەڵ کاتدا، پەیوەندییەکە دەگۆڕێت بۆ تاقیکردنەوەیەکی بەردەوامی سەرنجڕاکێشی، و ترسی لەدەستدانی ئارەزوو بەهێزتر دەبێت لە ئارەزووی تێگەیشتن لە خودی مرۆڤەکە.ئەمە بەو مانایە نییە کە سێکس دوژمنی خۆشەویستییە یان پەیوەندیی حەمیمی بێبایەخە.سێکس لە ناو پەیوەندی هاوسەریدا دەکرێت گوزارشت بێت لە میهرەبانی و نزیکی و متمانە،بەڵام بەشێکی زۆری ماناکەی لەدەست دەدات کاتێک دەبێتە کاڵایەک یان ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردن یان تاکە پێوەر بۆ خۆشەویستی. هەروەها جیاوازیی هەڵوێست بەرامبەر سێکس پێش هاوسەرگیری، دەبێت بە هۆشیارییەکی ئایینی، کلتووری و ئەخلاقییەوە باس بکرێت، نەک تەنها لە ڕێگەی ترساندن یان وێناکردنی ئازادیی سێکسی وەک ڕزگارییەکی تەواو لە هەموو بەرپرسیارێتییەک.کێشە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە کە مرۆڤ خاوەنی ئارەزووی سێکسییە، بەڵکو ئەوەیە کە ئارەزوو ببێتە هێزێک کە بە تەنها بڕیار لەسەر شێوازی پەیوەندییەکە و چارەنووسی بدات. ئەو پەیوەندییەی نەتوانێت بێ سێکس بژی، کەموکوڕی لە تێگەیشتنی بۆ خۆشەویستی دەردەخات، هەروەها ئەو پەیوەندییەی کە لایەنی جەستەیی بە تەواوی نکۆڵی لێ دەکات،
‏دەکەوێتە ناو نکۆڵیکردن لە لایەنێکی سروشتیی مرۆڤ.ئەوەی مرۆڤ لە پەیوەندییەکی سۆزداریدا پێویستییەتی، جەستەیەکی بەردەست نییە بەقەد
‏ئەوەی پێویستی بە کەسێکە کە هەستی ئارامی و ڕێز و توانای گفتوگۆکردنی لەگەڵدا هەبێت بەبێ ترس. سێکس دەکرێت بەشێک بێت لە پەیوەندییەکە، بەڵام ناتوانێت ببێتە جێگرەوەی دۆستایەتی، متمانە، پابەندبوون و گفتوگۆ.بۆیە گرنگترین پرسیار ئەوە نییە کە ئایا پەیوەندییەکی سێکسی هەیە یان نا؟ بەڵکو ئەوەیە کە: چی لە پەیوەندییەکە دەمێنێتەوە کاتێک سێکس نامێنێت؟ ئەگەر ڕێز، گفتوگۆ، متمانە و ئارەزووی بەردەوامبوون نەما، ئەوا ڕەنگە پەیوەندییەکە هەر لە سەرەتاوە لەسەر بنەمای خۆشەویستی نەبووبێت، بەڵکو لەسەر بنەمای پێویستی و ئارەزوو و ترسی تەنیایی بووبێت.کاتێک سێکس دەبێتە تاقە زمانی پەیوەندییەکە، خۆشەویستی زمانەکانی تری خۆی لەدەست دەدات.
‏
‏




لە مەنارەی هۆشیارییەوە تا لوتکەی قەڵەم؛ کاتێک مامۆستا دەبێتە پاڵەوانی نەمر و ئەندازیاری ناسنامەی نەوەیەک-2-.. نووسینی: کارزان عزیز عەبدولرەحمان

بەشی دووەم :

۱. لە بەردەرگای تاریکی و سەرەتای چرۆکانی هۆشیاری

ئەگەر لە بەشی یەکەمدا بە گەرمی، سۆز و وەفایەکی قووڵەوە باس لەو سەرەتایە کردبێت کە چۆن تیشکی ڕووناکی لە پۆلێکی نۆی بنەڕەتیدا درەوشایەوە، ئەوا لەم بەشەدا دەبێت بە فەرشی سووری ڕێزلێنان، بە ڕستەی لۆژیکی و بە قەڵەمێکی زێڕین لە ئاست ئەو حەقیقەتە مەزنەدا ڕابوەستین کە دەبێت مامۆستا بەختیار فاروق نەک تەنها وەک مامۆستایەک، بەڵکو وەک پاڵەوانێکی ڕەسەن، جەنگاوەری بێدەنگی هۆشیاری و ئەندازیاری ناسنامەی نەوەیەک بناسێنرێت. لەو سەردەمە ئاڵۆز و پڕ لە قەیرانانەی کە کۆمەڵگە لە گێژاوی کاڵبوونەوەی بەهاکان، لاوازیی زمان و دابڕان لە ڕەسەنایەتیدا دەناڵاند، ئەو پیاوە بە تەنها جەنگاوەرێک بوو کە لە ناو سەنگەری پۆلدا، شمشێری زانیاری، قەڵخانی ڕەوشت و مەشخەڵی فیکری هەڵگرتببوو تاوەکو نەوەیەک لە ژێردەستەیی فکری، بێئاگایی و تاریکی ڕزگار بکات.
ئەو پاڵەوانە ڕاستەقینانەی کە مێژووی نەتەوەیەک و ڕەوتی هزریی کۆمەڵگەیەک دەگۆڕن، پێویست ناکات هەمیشە لە مەیدانی جەنگ یان لە پشت کورسیی دەسەڵات و ناوبانگی ڕوکەشەوە بن؛ هەندێک جار مەزنترین پاڵەوانی ژیان، ئەو مرۆڤە مەزنەیە کە لە پشت مێزێکی دارینی پۆلێکی سادەدا، لە نێوان دێڕەکانی دەقە ئەدەبییەکاندا، مێشک و ڕۆحی نەوەیەک دەڕفێنێت و نەخشەی داهاتوویان بۆ دێڕ بە دێڕ، وشە بە وشە دەکێشێت. کاتێک مامۆستا بەختیار فاروق دەقە ئەدەبییەکانی شیدەکردەوە، ئەوە تەنها خستنەڕووی وانەیەکی خوێندن یان تێپەڕاندنی خشتەی پۆل نەبوو؛ ئەوە ساتێکی داستانی، مێژوویی و وەستانێکی پیرۆز بوو لە کاتدا. ئەو بەو دەنگە جدی، حەساس و پڕ لە گەرموگوڕییە ڕۆحییەی کە هەیبوو، پۆلی دەکرد بە کەنارێکی ئارامی مەعریفە و قەڵایەکی پۆڵایین بۆ پاراستنی زمان. لەو بێدەنگییە قوڵەدا، ئەو نەخۆشیی نەزانین، کورتبینی و تاریکی لە ناخی ئێمەدا دەپشکنین و بە دەرزیی حیکمەت، ڕۆشنبیری و خۆشەویستی بۆ زمان و نیشتمان، دەرمانی بۆ ئەو برینە فکرییانە دەکرد کە کۆمەڵگە بەدەستیانەوە گیرۆدە بوو.

۲. فەلسەفەی زمان و قەڵای بەرگریی ڕۆحی

پاڵەوانبوونی مامۆستا بەختیار لەوەدا بە تەواوی دەرکەوت کە ئەو تەنها فێری وشەی نەدەکردین، بەڵکو فێری “بوێریی بیرکردنەوەی سەربەخۆ”ی دەکرد. لە جیهانێکدا کە زۆر جار سیستمی پەروەردەی کلاسیک و باو هەوڵ دەدات مێشکەکان لە قاڵب بدات و بیانکاتە کۆیلەی دەقە ئامادەکرکراوەکان، ئەو فێری کردین چۆن لە پشت دێڕەکانەوە بخوێنینەوە، چۆن بە چاوی ڕەخنە، تێڕامان و هەڵسەنگاندن لە واقیعی دەورووبەرمان بڕوانین، و چۆن لە بەرامبەر ناشرینکاری، شێواندنی ناسنامە و داڕمانی بنەماکانی کۆمەڵگیدا سەری خۆمان نەنوێنین و بێدەنگ نەبین. ئەو فێری کردین کە پیتەکان تەنها هێمایەکی ڕووتاوەی سەر کاغەز نیین، بەڵکو هەڵگری هەست، ئازار، ناسنامە، مێژوو و شکۆی مرۆڤن.
ئەو فێری کردین کە زمان قەڵایە، و پاراستنی زمان واتە پاراستنی بوون و کەسایەتیی خۆمان. لەو سەردەمەدا، کە گەورەترین مەترسی لەسەر هەر کۆمەڵگەیەک لەدەستدانی ناسنامە و بچووکبوونەوەی ڕووبەری بیرکردنەوەیە، مامۆستا بەختیار وەک پارێزەری ئەو قەڵایە ڕاوەستا. ئەو تەنها وانەی کوردی نەدەوتەوە، بەڵکو گیانی دەکرە بەر فێربوون و وای دەکرد کڵپەی خۆشەویستی بۆ مەعریفە لە دڵماندا داگیرسێت.

۳. لە بێدەنگیی پۆلەوە تا تیشکی هۆشیاریی گشتی

کاتێک مرۆڤ ئاوڕ لەو ساتانە دەداتەوە، دەبینێت هەندێک کات هەن کە کات تێیاندا ڕادەوەستێت. لەو ساتانەدا کە مامۆستا بەختیار دەقە ئەدەبییەکانی شیدەکردەوە، پۆل دەبوو بە جیهانێکی تر. ئەو بێدەنگییەی لە پۆلدا دروست دەبوو، نیشانەی ترس نەبوو، بەڵکو بێدەنگییەکی پیرۆز بوو لەبەردەم گەورەیی مانادا. ئەو بەو حەساسیەتە بێوێنەیەی کە لە دەنگیدا هەبوو، وای دەکرد هیچ قوتابییەک نەتوانێت بێئاگابێت یان گوێ نەگریت.
ئەگەر ئەمڕۆ ئێمە لە پانتایی زانکۆکاندا، لە سەردەمی نووسین، توێژینەوەی ئەکادیمی، ڕۆژنامەگەری و هەڵگرتنی قەڵەمدا دەتوانین بە بوێرییەوە قسە بکەین و لە خەمی پرسە گەورەکانی کۆمەڵگە و نیشتماندا بین، بێگومان ئەمە هیچ نییە جگە لە بەرهەمی سەرکەوتنی ئەو جەنگە بێدەنگە مەزنەی کە مامۆستا بەختیار لەو ساڵە زووانەدا لە پێناوی هۆشیارکردنەوەی ئێمەدا بەرپای کردبوو.

٤. لوتکەی ئەکادیمی و گەڕانەوە بۆ خاڵی سەرەتا

هەر بۆیە، کاتێک مرۆڤ لە کاروانی ژیانیدا قۆناغ بە قۆناغ بەرز دەبێتەوە، بڕوانامە مەزنەکان بەدەست دەهێنێت، و لە لوتکەی ئەکادیمیدا پایەی بەرز دەبێتەوە، لەوێدا تازە بە قووڵی تێدەگات کە هەموو نازناوەکان و پلە زانستییەکان پێکەوە ناتوانن قەبارەی ئەو شانازییە پڕ پرنسپە پڕبکەنەوە کە مرۆڤ دەتوانێت بە شانازییەوە بڵێت:
“من قوتابی بەردەستی ئەو پاڵەوانە مەزنە بووم کە ناو و ڕێبازی مامۆستا بەختیار فاروقـە.”
دکتۆرا و پلە بەرزەکان کۆتاییهاتنە بە پرۆسەیەکی زانستی و توێژینەوەی ئەکادیمی، بەڵام “قوتابی مامۆستا بوون” تاجێکی زێڕین و ناسنامەیەکی مەعنەوییە کە هەمیشە لەسەر شان و لە ناو ڕۆحی مرۆڤدا دەدرەوشێتەوە و ڕێگاکەی بۆ ڕووناک دەکاتەوە.

۵. کۆتاییەکی شایستە بۆ پاڵەوانی نەمری هۆشیاری

بۆیە لەم ساتی ڕێزلێنانەدا، نەک وەک شاعیرێک یان نووسەرێکی سادە، بەڵکو وەک مرۆڤێک کە شاهیدی زیندوی دروستبوونی عەقڵی خۆیەتی لەسەر دەستی ئەو پیاوە، سەری ڕێز، حورمەت و نەوازش بۆ ئەو پاڵەوانە نەوی دەکەم کە ژیانی خۆی، پشوودرێژی و ماندووبوونی بەخشیوە بە ڕووناککردنەوەی ڕێگەی ئێمە. مامۆستا بەختیار فاروق؛ ئەو پاڵەوانە نەمرەی کە لە سەرەتای ڕێگاوە، نەک تەنها دەقەکانی شیتەڵ کرد، بەڵکو ناسنامە، ڕووح و پاشخانی فکریی ئێمەی بونیاد نا، و تا هەتایە لە لوتکەی بەرزی مێشک، دڵ و یادەوەریی ئێمەدا بە نەمری، بە شکۆوە و بە ڕێزلێنانێکی بێپایانەوە دەمێنێتەوە.

نووسینئ : کارزان عزیز عەبدولرەحمان




ئایا لەم وڵاتەدا کەمی سامان کێشەی نادادیە یان سیاسیەکان و سیستەم گەندەڵن ؟.. ‏ن. یاسین لەتیف

‏هیچ نیشتمانێک لەسەر ئەم زەوییە بێ سەروەت و سامان نییە، هیچ خاکێکیش بە نەزۆکی و بێ ڕزق و بێ سامان دروست نەکراوە. لە هەموو سوچێکی ئەم هەسارەیەدا سەرچاوەو داهات و تواناکان و دەرفەتی ژیان هەن. بەڵام کارەساتەکە هەمیشە لە خاکەکەدا نییە، بەڵکو لەوەدایە کێ بەڕێوەی دەبات، کێ جڵەوی دەسەڵاتی بە دەستەوەیە . کاتێک کەمینەیەک دەسەڵات و سەروەت و سامان قۆرخ دەکەن، و سەرچاوەکان لە جیاتی تەرخان کردنی بۆخزمەتی مرۆڤ
‏بۆ خزمەتی هەژموون و دەسەڵات و ستەمکاری و تۆقاندنی خەڵک بەکاردێنن، ئەو کاتە نەک تەنها هەژارەکان تەنانەت دەوڵەمەندیش لە نیشتمانی خۆیدا دەبێتە هەژار، و هاووڵاتی لەسەر خاکی خۆی دەبێتە نامۆ. مرۆڤ دەبێتە بوونەوەرێکی بێئیرادەو زەلیل و کۆیلە ، لەمێژوودا جیهان وەک پارچە کێکێک دەرکەوتووە کە هێزە ڕکابەرەکان دابەشیان کردووە سنوورەکان کێشران، ناوچەکانی نفوز دابەش کران، و ئیمپراتۆریەت و دەوڵەت و نوخبە سیاسی و ئابوورییەکان یەک لە دوای یەک بەسەریدا هاتن.
لە ناو هەر پارچەیەکدا، سیستەم و حاکم هەبوون کە ناوەکانیان جیاواز بوو، بەڵام هەمان پرسیار وەک خۆی مایەوە: کێ خاوەنی سامان و داهات وسەروەتەکەیە؟ و کێ سوودی لێ دەبینێت؟ کاتێک سەروەتی نیشتمانەکان دەبێتە قۆرخی کەمینەیەک و مۆنۆپۆڵی دەکەن بۆ خۆیان و نەوەکانیان و بنەماڵەکانیان ، لە کاتێکدا تەواوی خەڵک لەناو هەژاری و بێکاری و تەنگوچەڵەمەی ژیاندا دەناڵێنن، کێشەکە لە خاکەکەدا نییە، بەڵکو لە شێوازی بەڕێوەبردنی خێروبێرەکانیدایە، لە شێوازی ناڕێکیە لە دابەشکردنیدا و لە غیابی دادپەروەری و لێپرسینەوە و هەلی یەکساندایە لە چەوتیو ناڕێکی سیستەمە سیاسیەکەدایە .

نیشتمان هێندەی پێویستی بە حوکمڕانییەک هەیە کە سەروەت و سامان بکاتە مافی هەموو ڕۆڵەکانی (نەک ئیمتیاز بۆ تاقمێکی کەم)، هێندە کێشەی کەمیی سەرچاوەی نییە. لە کاتێکدا سامان و داهاتی وڵات هێندە زۆرە ئەگەر لە ژێر هەژمونی نوخبەی سیاسی درۆزن و گەندەڵ و فاسد و سۆزانی سیاسی نەبوایە و بە دەستی کەسانێکی دڵسۆزو عاقڵمەند بوایە هیچ کەسێک لەم وڵاتە بێ کارو هەژارو کرێنشین نەئەبوو ، هیچ کەسێک بێبەش نەئەبوو لە چاودێری تەندروستی لە دۆخی نەخۆشکەوتندا ، هیچ کەسێک بێ بەش نەئەبوو لە خوێندنی خۆڕایی ، هیچ کەسێک دوچاری ستەمکاری و چەوساندنەوە نەئەبوو ، هیچ کەسێک کرامەتی نەئەڕوشا بە دەستی کۆمەڵێک مافیاو ستەمکار ، هیچ کەسێک لە وڵاتەکەی خۆی هەڵنەئەهات بۆ وڵاتانی ڕۆژئاواو ونەفرەتی لەو ژیانە نەئەکرد کە لەلایەن کۆمەڵێک چەتە کراوەتە دۆزەخ ، چونکە لەم وڵاتادا مرۆڤ خەونەکانی لە گۆڕ نراوە ، هیواو ئاواتەکاتی سپێراوەتە نادیار ، هەموو ماف و ئازادیەکانی لێ زەود کراوە ، ئومێدو پڕۆژەی بوون و ژیانی لە گۆڕ نراوە بۆیە ڕادەکات بەرەو بە دیهێنانی خەونەکانی ، لای ئەو بە دیهێنانی خەونەکانی لە ئۆرپایە ، لەم ڕۆژانەدا تەنها بە سرنجدان و بینینی ئەو مەشهەدە تراژیدیا کۆچڕەوەیەی لە تیڤیەکانەوە شاهیدی بووین کە لە مەغریبەوە بەرەو ئەسپانیا هەڵدەهاتن دیمەنێکی تراژیدی ئنسانیمان نیشان دەدات ، سینارۆیەکی سیاسی ئابڕوبەرانەمان بۆ دەردەخات لەم سەردەمەدا کە هەموو ئینسانەکان لە دونیای ڕۆژهەڵاتدا خەونەکانیان لە گۆڕنراوە ئەگەر دەرفەت هەبێت هیچ کەسێک لەم دۆزەخانە نامێننەوە ، وەکو کوردستانەکەی لە مەڕ خۆیشمان کە هەزاران گەنجی دڵ پڕ لە هیوا کۆچیان کردو بۆ بە دیهێنانی خەونەکانیان ڕویان کردە ئۆرپا ، بەڵام بە داخەوە چەندین کەسیان لە دەریای ئیجە خنکان ، ئەوان پێیانوابوو خەونی ئەوان لە ئێستادا لە ئۆرپایە ، چونکە مرۆڤەکان لێرە دەبێت نیوەی ژیانی لە ڕیزی بێهودەییدا بوەستێت ڕیزی پووچی بۆ سرەی بەنزین و غازو نەوت و تەنانەت ئەو مووچە کەمەی کە بەشی ژیانی ناکات ، ژیانی مرۆڤ لێرەدا لە لایەن کۆمەڵێک چەتەی سیاسیەوە کراوەتە سەراب و بێمانایی .
کوردستانێک کە لەسەر دەریای نەوت و غازدایە کە چی بۆ بتڵێک غاز چەندین ڕۆژ چاوەڕێ بکەیت و سرەی بۆ بگریت ، لەم وڵاتەی ئێمەدا ٣٣ملیار دۆلار بە ناوی وەهمی قەرزەوە دزراوە بۆ کۆمپانیای سیاسیەکان هەمووی براوەتە ئۆرپا بۆ کۆمەڵێک بنەماڵەی دزو چەتە ، کە چی گەنجەکانی ئەم وڵاتەش بێکارو بێماڵو حاڵن و لە سەر شۆستەکان دەسوڕێنەوە . کەواتە داهاتو سامانی ئەم وڵاتە هاونیشمانیانی ئەم وڵاتە لێی سودمەند نابن تەنها نوخبەیەکی سیاسی دەیدزن .

‏

‏ن. یاسین لەتیف




نامۆبوونی دیجیتاڵی؛ لێکدابڕانی جەستە و هۆشیاری لە سەردەمی شاشەکاندا.. وریا مەعروف

لەنێوان ئەو شوێنەی جەستەمانی لێیە و ئەو شوێنەی هۆشیاریمانی تێدا دەژی، دابڕانێکی قووڵ و بێدەنگ دروست بووە. مرۆڤی سەردەم لە یەک کاتدا لە هەموو شوێنێک هەیە و لە هیچ شوێنێکیش نییە؛ لە ڕووی جەستەیییەوە لە ناو واقعی بەردەستدا ئامادەیە، بەڵام ڕۆح، خەیاڵ و هزری لە ناو جیهانی شاشە درەوشاوەکاندا نوقم بووە. ئەم ئامادەیییە ڕووکەشە و دابڕانە قووڵە دەروونییە، مەترسیدارترین جۆری نامۆبوونی فکری لە سەردەمی نوێدا بەرهەمهێناوە کە بەرەبەرە مانای ڕاستەقینەی ژیان و پەیوەندییەکان دەشێوێنێت.
مرۆڤ بەدرێژایی مێژووی شارستانییەت، ئامراز و تەکنەلۆژیای جۆراوجۆری داهێناوە تاوەکو دوورییە جوگرافییەکان کەم بکاتەوە، ئاسانکاری بۆ ژیانی بكات و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەهێزتر بکات. بەڵام کاتێک تەکنەلۆژیای پەیوەندیکردن گەیشتە لوتکەی گەشەکردنی خۆی، هاوکێشەکە ڕێڕەوێکی نادیاری گرتەبەر، جیهانی مەجازی لەبری ئەوەی بێتە پردێک بۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤەکان، بووە دیوارێکی بەرز لەنێوان مرۆڤ و واقیعی دەوروبەریدا.
ئەمڕۆ ئێمە ڕووبەڕووی دیاردەیەک بووینەتەوە کە دەکرێت ناوی بنێین “بوونێکی جەستەیی و نەبوونی هۆشیاری”. لە کۆبوونەوە خێزانییەکاندا، لە کافێ و شوێنە گشتییەکاندا، کۆمەڵە جەستەیەک دەبینین کە لە تەنیشت یەکتر دانیشتوون، بەڵام هیچ پەیوەندییەکی هۆشیارانە و ڕۆحی لەنێوانیاندا نییە. هەر کەسێک لە ناو جیهانە بچووک و گۆشەگیرەکەی سەر شاشەکەی خۆیدا غەرق بووە. ئەم حاڵەتە زیانێکی گەورە لە چەمکی “ئامادەبوون لە کاتدا” دەدات، چونکە ژیان لە کاتی ئێستادا ئەزموون ناکرێت، بەڵکو لە ناو ڕەوتی بێپچڕانی وێنە، هەواڵ و ئاگادارکردنەوە خێراکاندا پەرت دەبێت و وەنەبێت تەنها کات بڕوات، بەڵکو تەمەن بێئاگا تێپەڕ دەبێت.
پەیوەندیی ڕاستەقینەی مرۆڤ پێویستی بە هەستپێکردنی ڕاستەوخۆ، چاو لە چاو بڕین، گوێگرتنی چالاکانە و تێڕامانی قووڵ هەیە. بەڵام شاشەکان پەیوەندییە ڕەسەنەکانیان کەمکردۆتەوە بۆ ئاستی لێدان لەسەر دوگمەیەک، داگرتنی بەدڵبوونێک (لایکێک) یان تەماشاکردنی ڕووکەشیی وێنەیەک. کاتێک واقیعی بەرجەستە جێگەی خۆی بۆ واقیعی نەرم و کریستاڵی دەبەخشێت، مانا قووڵەکانی ژیانیش بەها و سەنگینیی خۆیان لەدەست دەدەن. کاتێک ئەزموونکردنی شتەکان ڕاستەوخۆ نەمێنێت و لە ڕێگەی نێوانگری شاشەکانەوە بێت، هەموو شتێک لە ژیاندا دەبێتە لاساییکردنەوەیەکی کەمبایەخ.
مەترسیی گەورەی ئەم نامۆبوونە نوێیە تەنها لەوەدا کورت نابێتەوە کە کاتمان لێ دەبات، بەڵکو لەوەدایە کە توانای “تێڕامان، هۆشیاری و قووڵبوونەوە” لە مرۆڤ دەستێنێتەوە. کاتێک مێشک ڕادەهێنرێت بەردەوام وریاکەرەوەی خێرا و ڕەنگاوڕەنگ وەربگرێت، ئیتر توانای ڕامان لە تەنهایی، بیرکردنەوە لە ئازارەکانی مرۆڤایەتی، جوانیی سروشت، یان ئاڵۆزییەکانی دەوروبەری لەدەست دەدات. ئێمە لە جیهانێکدا دەژین کە جەنجاڵیی ژمارەیی، دەرفەتی بێدەنگیی بەخشندەیی لێ سەندووینەتەوە، کەچی بێدەنگی تاقە ژینگەیەکی فکری و ڕۆحییە کە بیرکردنەوەی سەربەخۆ و قووڵی تێدا گەشەدەکات.
گەڕانەوە بۆ واقیع و ڕزگاربوون لەم دابڕانە دەروونییە، بە مانای ڕەتکردنەوەی تەکنەلۆژیا و گەڕانەوە بۆ سەردەمانی کۆن نایەت، بەڵکو بە مانای داهێنانی سنوورێکی عەقڵانییە لەنێوان ئامراز و مرۆڤدا. پێویستە مرۆڤ جارێکی تر بڕیار بدات کە خۆی خاوەنی هۆشیاریی خۆیەتی، نە هۆشیارییەکەی کۆنترۆڵکراو بێت لەلایەن ئەو شەپۆلە بێکۆتایی و بەردەوامەی کە شاشەکان ڕۆژانە دەرخواردی دەدەن.
سەنگینی و جوانیی ژیان لەوەدایە کاتێک لە شوێنێکدا بوویت، تەواوی وجودت لەوێ بێت بینینت، گوێگرتنت، هەستپێکردنت و بیرکردنەوەت بۆ ئەو ساتە بێت کە تێیدایت. بەم شێوازە مرۆڤ دەتوانێت لە نامۆبوونی دیجیتاڵی رزگاری بێت و خاوەندارێتی لە واقیعی ژیان و جیهانی ناوەوەی خۆی بكاتەوە.




مافی ئینسانیی و مافی حەیوانیی.. نەوزاد بەندی

ئەنتۆنی ڕابینز لە کتێبی ( Unlimited power) واتە هێزە بێ سنوورەکەدا ئەڵێت : ( لە ژیاندا شتێک نییە بە ناوی ڕاوەستان و جێگیر بوون )
واتا هەموو دیاردە و چالاکییە تاک و کۆمەڵەکان، لە ئاستێکدا ناوەستن، یان بەرەو باشتر ئەڕۆن یان بەرەو خراپتر ئەڕۆن .. تەندروستیت ئەگەر گرنگیی پێ نەدەیت، بەرەو نەمان و نەخۆشیی ئەتبات، بەڵام ئەگەر گرنگی بە وەرزش و جۆری خواردنەکانت بدەیت، تەندروستیت باشتر ئەبێ.. هەروەها باری ئابوری و ڕۆشنبیریی و هەموو دیاردە و تێرمەکانی تر، لە ئاستێکدا ڕاناوەستن، یان پێشدەکەون یان دوا دەکەون، بێگومان ئەوەیش پابەندە بە مرۆڤەکانەوە، ئەگەر هەوڵ نەدەن، ئەوا لە هەموو بوارەکاندا بەرەو نوشوستی و پوکانەوە ئەڕۆن، هەر بۆیە خوا داوا لە مرۆڤ ئەکات هەوڵ بدات، پێی ئەڵێ مرۆڤ تەنها هەوڵدانی لەسەرە ( و ان لیس علی الانسان الا ما سعی )
لەو بارەیەوە ئەگەر تەماشایەکی مافەکانی مرۆڤی کورد بکەین، بۆمان دەردەکەوێت، تاکی کورد هیچ هەوڵێکی نەداوە بۆ بە دەستهێنانی مافەکانی وەک مرۆڤ، بە تایبەت لەم 35 ساڵەی دواییدا، به تەواوەتیی پشتی لێ هەڵکردووە و وازی لە داواکردن و هەوڵدان بۆ مافەکانی مرۆڤ هێناوە.. کاتێ وەک مرۆڤێک، داهاتەکەی بەشی گەشت و گوزار ناکات، لە بەرامبەردا بەرپرسان و مناڵ و تواڵەکانیان لە گەشت و گەڕانی بەردەوامدان بە ئەوروپا و ئەمەریکادا، کەچی ئەو کوردە لەو مافەی خۆی بێدەنگە و ناپرسێت بۆچی من مافی گەشتم لێ یاساغ کراوە و ئەوانی تر هەموو مافێکی گەشت و گوزاریان هەیە ؟
مافی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان، کاتێک تۆ نەخۆش ئەکەویت، هیچ بیمە و چارەسەرێکی گشتی و پارەیەکی دانراوت نییە و ئەبێ کەل وپەل و خانووەکەت بفرۆشیت بۆ ئەوەی تەندروستی پێ بکڕیتەوە، نایەیتە دەنگ و داوای مافی چارەسەرکردن ناکەیت، لە کاتێکدا بەرپرسەکانت و خانەوادەکانیان، لە ئەوروپا و ئەمەریکا چارەسەری خۆیان و ماڵ و منداڵەکانیان ئەکەن، تۆیش بێدەنگیت، ئیتر چۆن بیمەی تەندروستیت بۆ دابین دەکات؟.. تۆ بەوە ڕازیت و بێدەنگیت و بە بێ دەنگیی ئازار ئەچێژیت و ئەمریت.
کاتێ تۆ مافی خوێندن و خوێندنی باڵات لێ زەوت ئەکرێ، ئەو مافه تایبەت ئەکرێ بە لایەنگرانی حیزب، وەک وەرەقەیەک بە کاردێت بۆ پاشگەزبوونەوەت له بێ لایەنیی و بیرو باوەڕی خۆت، ئەگینا بۆت نییە ببیتە خاوەنی بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرا .. کەچی تۆ بێدەنگیت و .. لە دبلۆم و بەکالۆریسدا پەنچەر ئەبیت ..مافی خوێندنی باڵات لێ زەوت ئەکەن، کەچی تۆ وورتەت لێوە نایەت و ناڕەزاییەک دەرنابڕیت ..مافی نیشتەجێوون و شوقەیەک یان خانوویەک لەو نیشتمانەدا ژێرپێ دەخرێت کە نیشتمانی خۆتە و خوێن و عەرەقت بۆ ڕشتووە، چۆن ڕازی ئەبیت بەرپرس و کوڕەکانیان ببنە خاوەنی هەزاران دۆنم زەوی و تاوەر و ڤێلا و مۆڵ و بازاڕ و جۆرەها کۆشک و پڕۆژە، کەچی تۆ بستێ زەویت پێ ڕەوا نەبینراوە و بێ دەنگیشیت؟ ..چۆن لەو مافەت بێدەنگبویت؟ چۆن لە پاوانخوازیی و هەڕاجکردن و تاپۆکردنی خاک و ئاوی نیشتمان بێدەنگ بوویت لەلایەن چەند کەسێکەوە کە هیچیان وەک تۆ برای لە ڕێی کوردا شەهید نەبووە ..هیچیان وەک تۆ مام و خاڵەکانی لە ئەمنە سوورەکە و هەیئەی کەرکوک لە ژێر ئەشکەنجە و ئوتو کردن و نینۆک دەرهێناندا گیانیان لە دەست نەداوە.. هیچیان وەک تۆ لە پێناوی کوردا ئاوارە و دوور خراوە و باوک کوژراو نەبوون..ئەی بۆچی ناپرسن و ڕێپێوان ناکەن و دنیا ناسوتێنن کە ئەوان ئاوا شاهانە ئەژین و تۆیش گەدا و هەناسە ساردیت؟
کە لەسەر پارە و پولی خۆیان، شەڕی براکوژییان دامەزراند، چۆن دەستت نەکرد بە چاویاندا؟ چۆن توانیت چەکیان بۆ لەشان بکەیت چۆن نەتپرسی ئەی کوا کوڕەکانی خۆتان بۆی بەشداری ئەم شەڕە و هیچ شەڕێک ناکەن؟ چۆن ئەهێڵیت ئەو زوڵمە گەورانەت بەسەردا تێپەڕێ و بێدەنگ بیت؟ .. چۆن هێشتت لە وڵاتێکی پڕ لە نەوت و گازی سروشتی و داهاتی بازرگانی و نیشتمانییدا، بێ کار و سەرلێشێواوت بکەن و تەنانەت ڕازیش نەبن وەک خۆبەخش لە فەرمانگا و دامەزراوەکانیاندا به خۆڕایی کار بکەیت؟ چۆن بێ دەنگ بوویت و ڕازی بوویت و دنیات نەسوتاند، کاتێ مناڵ و تواڵی بەرپرسەکان کۆنکەن بە ملیۆنەها دۆلار بکەن و .. بتڵێ واینی فەڕەنسی بە سێ چوار هەزار دۆلار بخۆنەوە و ..لامبەرگینی و ڕۆسڕایس لێ بخوڕن و ..کچی لەشفرۆشیان بە دێلیڤەری لە شام و شیرازەوە بۆ بێت ؟؟..ملیۆنەها دۆلار بدەنە سەعات و جل و بەرگ و عەتر، کەچی تۆ هەزار دیناری تەبع لە گیرفانتا نەبێ، چۆن وا لەو مافه مرۆڤایەتییەی خۆت کە کارکردنە، بێدەنگ بوویت و شۆڕشت هەڵنەگیرساند ؟ چۆن بە هاوار و ڕێپێوان خەوت لە چاوی ئەوانەی وار و وێخی نیشتمانیان خوارد، نەزڕاند ؟
چۆن له ڕووت هات دەست لە دایک و باوکت پان بکەیتەوە و.. غیرەتت نەدایه بەر خۆت بەو دەستانەت یەخەی دەسەڵاتداران بگریت و داوای مافی کارکردنی لێ بکەیت دوای ئەوەی شانزە ساڵی تەمەنی خۆت لە خوێندن بۆ خزمەتی نیشتمان، فەوتاند ؟ بۆچی دیسان ئەو مافەیان پێشێل کردیت و بێدەنگ بوویت؟
دەیان مافی تری مرۆییت، کە زەوت کراوە و لێت یاساغ کراوە و .. تۆیش بێدەنگ و کپ و مات، نەتتوانیوە تەنانەت بە خەویش بیریان لێ بکەیتەوە .. ئیدی بە تەمای چیت؟ زاڵمەکان بەزەییان پێتا بێتەوە؟ خوا فریشتەکانت بۆ بنێرێ مافەکانت وەربگرنەوە؟ چاوەڕێی چیت؟
بێگومان ئەم دۆخە بە پێی یاساکەی ئەنتۆنی ڕابینز، لە ئاستێکدا بە جێگیریی نامێنێتەوە .. لە لایەک زوڵم و چاوچنۆکیی دەسەڵاتداران پەرەدەسێنێ و پەلاماری زیاتری تۆی بێ دەنگ و ڕازی و ملکەچ دەدەن .. لە لایەکی ترەوە، ئەو نەهامەتیی و هەژاریی و چاڵەی تۆی تێدایت، لەو ئاستەدا ناوەستێت و ..قورستر و قوڵتر ئەبێت و زیاتر بە ناخی زەویدا ئەچیت.. چونکە لەو ژیانەدا هیچ شتێک و هیچ دیاردەیەک لە ئاستێکدا نامێنێتەوە..
ئیتر بەو جۆره، دوای ئەوەی ئەژدیهاکانی دەسەڵات مافە مرۆییەکانیان لێ زەوت کردیت، ئینجا بیر لە زەوتکردنی مافە حەیوانییەکانت ئەکەنەوە، ئەو مافانەی کە مریشک و مەڕ و بزن و مانگاکان هەیانە وەکو بڕینی موچە و بڕینی ئاو و بڕینی کارەبا ..بڕینی ئازادی و پیسکردنی هەوای هەڵمژینت بە دوکەڵی کارگەکانیان ..بڕینی بەنزین و نەوت و غاز و هۆکارەکانی نان ئامادەکردن و خەوتن و حەوانەوەت ..دانانی سەرانەی ڕۆیشتن و خێرایی .. شکاندنی عەرەبانەکانی کرێکاری ڕۆژانەتان..حیساب کردنی دەنگە دەنگ و ژاوەژاوەتان بە وەڕەی سەگ و گوێنەگرتن لە نوزە نوز و کڕوزانەوە و گریانتان ..دواجار گرتن و کوشتن و فەوتاندنتان لەسەر بچوکترین جوڵە و قسه و باری سەرنجتان ..
بەو جۆرە ئەو گۆڕانکارییانە بەردەوام دەبن چونکە ژیان بەردەوامە و لە هیج ئاستێکدا ڕاناوەستێت .. هەتا ڕەزامەندیی و بێ دەنگیی و ملکچەیی میللەتان بەردەوام بێت، زوڵم و زۆری دەسەڵاتداران زیاتر و قورستر ئەبن..هەر بۆیە هەموو نادادییەکان له مێژووی مرۆڤایەتیدا بە شۆڕشێک چارەسەرکراون .. شۆڕش بریتییە لە وازهێنان له بێدەنگیی و .. وازهێنان لە ڕازیبوون بە زوڵم و زۆری دەسەڵاتدارە زاڵمەکان..
لە دوای ئەوەی هێواش هێواش مافە حەیوانییەکانیشتان لێ دەسەننەوە، ئیتر بە کۆمەڵ ئەمرن ..ئەگەر خۆیشتان بە موسوڵمان دادەنێن، پێغەمبەرەکەتان ئەڵێت : ( مرۆڤی سەرشۆڕ و کۆیلە لە ئێمە نییە ) واتا بەهەشتەکەیشتان فت، باژۆن بۆ دۆزەخ.

نەوزاد بەندی




گۆڕستانی دەسەڵات؛ کاتێک میدیا و یاسا تاوانەکان دەشۆنەوە.. نووسینی : کارزان عزیز عەبدولرەحمان

ئەم سەردەمەی کە ئێمە تێیدا دەژین، نیشتمانی گۆڕانی شێوەی ستەمە؛ ستەمێک کە جاران بە زۆرەملێ، بە شمشێر و بە کۆیلایەتیی ڕووت لە بازارەکانی مێژوودا دەبینرا، ئەمڕۆ بە کراوەت، بە تەکنەلۆجیا، بە یاسا کاغەزییە چەوتەکان و بە دەزگا زەبەلاحەکانی میدیا بەرگێکی پیرۆز، مەدەنی و فریادڕەسانە لەبەر دەکات. چیرۆکی مێژوویی «ئانوکیس» تەنها داستانێکی کۆنی سادە نییە کە لە پەڕتووکی مێژوودا تۆمار کرابێت، بەڵکو ئاوێنەیەکی زۆر ڕوون و بێگەردە بۆ سیستەمی حوکمڕانی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی ئەمڕۆی ئێمە. لەو کۆمەڵگایانەی کە تێیدا یاسا بۆ پاراستنی کورسییە نەک بۆ دادپەروەری، دەسەڵاتداران بەردەوام خەریکی پاککردنەوەی ناوبانگی ڕەشی خۆیانن؛ ئەوان یاسا و مێژوو وەک ئامرازێک بەکار دەهەن تاوەکو کۆمەڵگە باوەڕ بەوە بکات کە ستەمکار، لەبنەڕەتدا، پیاوێکی خێرخواز و فریادڕەس بووە.
کاتێک سەرنجی خوندنەوەیەکی قووڵ دەخەینە سەر ڕەوتی گەشەسەندنی کۆمەڵگە مرۆڤایەتییەکان، دەبینین ستەم هەمیشە قاڵب، ناو و ڕووخسار دەگۆڕێت، بەڵام ناوەرۆکەکەی – کە هەڵمژینی خوێن و سستکردنی هۆشیاریی تاکەکانە – وەکو خۆی دەمێنێتەوە. لەم وتارەدا، بە شێوازێکی زانستی، ڕەخنەیی و ئەدەبی، وردەکاریی ئەو میکانیزمە فیکری و سیاسی و میدیاییانە شی دەکەینەوە کە چۆن ستەمکاران لە دوای مردنیشیانەوە وەک «پیاوچاک» دەهێڵنەوە و کۆمەڵگە لە هۆشیاریی ڕاستەقینە بێبەش دەکەن.
لە جیاتی کێڵگە کۆنەکانی نیل و کۆیلەکردنی جەستەیی ڕووت، ئەمڕۆ ئانوکیسە نوێکان بوونەتە خاوەن کۆمپانیا زەبەلاحەکان، پڕۆژە ڕووکەش و بێبنەماکان، قۆرخکاریی ئابووری و کورسییەکانی بڕیاری سیاسی. ئەوان سامانی گشتی، داهاتی نیشتمان و بژێوی خەڵک دەدزن، سامانی وڵات بۆ بەرژەوەندیی تەنگی خێزانی و حزبی بەکار دەهەن، و گەنج ناچار دەکەن ببێتە قوربانیی بێکاری و کۆچکردن بۆ ئەوروپا (هەروەک چۆن لە داستانەکەدا کچەکەی لە دەستبرد و فرووشتی). لە سەردەمی ئێمەدا، یاسا تەنها قەڵغانێکە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی چینێکی بچووکی دەسەڵاتدار، نەک بۆ دادپەروەری. کاتێک هاوڵاتییەک مافی خۆی دەوێت، یان داوای ژیانێکی شایستە دەکات، بە تۆمەتی تێکدانی ئاسایشی نیشتمانی سزادەدرێت، لەکاتێکدا دزی ڕاستەقینە و گەندەڵکارە گەورەکان لە پشت دیوارە ئەستوورەکانی دەسەڵاتەوە خەریکی کۆکردنەوەی سەروەت و سامانن. ئەم هاوکێشەیە نیشانەی ئەوەیە کە سیستەمی سەرمایەداریی چەتەگەری، ڕاکێشانی داهاتی نیشتمانی بۆ لای خۆی دەکاتە ئامانجی سەرەکی و هیچ بەزەیییەکی بە حالى خەڵکدا نایەتەوە.
کاتێک ئانوکیسەکان دەمرن، یان دەسەڵاتیان دەگۆڕێت و پێگەیان کاڵ دەبێتەوە، سیستەمەکە دەست دەکات بە پڕۆسەیەکی گەورەی سپیکردنەوەی ڕووی ڕەشیان. کەناڵە میدیاییەکان، پەیجە سێبەروەکان، پیاوە دەستەمۆکان و مێژوونووسە درۆزنەکان دەبنە «پیاوە لووت‌بڕاوەکەی ناو چیرۆکەکە»؛ واتە ئەو کەسانەی کە دەقە درۆینەکان بۆ خەڵک بخوێننەوە و بڵێن: «ئەو پیاوێکی چاک بوو، سەیری ئەم دەستکەوتانە بکەن! ئەو پارێزگاری لە ئارامی و سەقامگیری کردووە!» ئەمە هەمان ئەو فێڵە میدیاییەیە کە حزبە دەسەڵاتدارەکان ئەمڕۆ بەکاری دەهەن؛ دروستکردنی مێژوویەکی خەیاڵی، فابریکەی دروستکردنی قارەمانی و پاکانەکردن بۆ تاوانەکانی ڕابردوو، تاوەکو کۆمەڵگە باوەڕ بەوە بکات کە هەموو ئەو ستەمە، گوایە بۆ خێری گشتی و پاراستنی قەوارەکە بووە. دەسەڵات زۆر باش دەزانێت کە چۆن مێژوو لە بەرژەوەندیی خۆیدا دەستکاری بکات، چونکە بەبێ کۆنترۆڵکردنی یادەوەریی گشتی و بەبێ دروستکردنی کەسایەتیی درۆینە، ناتوانێت دەسەڵاتی خۆی درێژە پێ بدات.
ڕووداوی تاڵانکردنەکەی گۆڕستان لە داستانەکەدا، وێنەی ڕاستەقینەی ئەو هاوڵاتییە ستەملێکراوەیە کە لە نەبوونی داهاتوو و نائومێدییەکی قوڵدا، پەنا بۆ هەمان ڕێگەی دەسەڵات دەبات بۆ دزینی مافی خۆی، بەڵام لە کۆتاییدا هێزە ئەمنییەکان تەنها سزای چینی خوارەوە دەدەن (سەدان غوڵام هەڵواسران یان سزادراون). لە حوکمڕانیی ئەمڕۆشدا، دزە گەورەکان و گەندەڵکارەکان پارێزراون، لەکاتێکدا بچووکترین سەرپێچی یان ناڕەزایەتیی هاوڵاتییەکی هەژار یان کاسبکار بە توندترین شێوە سەرکوت دەکرێت. ئەم دووانەیە، واتە پاراستنی گەندەڵی گەورە و سزادانی توندی بچووک، بنەمای بەردەوامبوونی چینە دەسەڵاتدارەکانە کە نایەڵن دادپەروەریی ڕاستەقینە بێتە ئاراوە و هەمیشە ترس لە دڵی کۆمەڵگەدا دەچێنن.
کاتێک کەسایەتیی ناو چیرۆکەکە لە کاتی خوێندنەوەی ڕستەکاندا دەگوت: «ڕەفتاری مرۆڤ وەکو بەردێکە دەخرێتە ناو دەریاوە… پاش کاتژمێرێک ئاوەکە هێور دەبێتەوە و مرۆڤ هەموو شتێک لەبیر دەکات،» ئەمە باسی ئەو فێڵە دەروونی و سایکۆلۆجییە گەورەیە دەکات کە دەسەڵات لە کۆمەڵگەی دەکات. ئەوان چاوەڕێ دەکەن بە تێپەڕبوونی کات، کارەساتی کۆچ، فەوتانی سامان، دزی، قەیرانە ئابوورییەکان و گەندەڵی ببنە بەشێک لە فەرامۆشیی گشتی، تاوەکو خەڵک سەرلەنوێ بگەڕێنەوە ژێر هەمان سیستەم و باوەڕ بهێننەوە. دەسەڵات لەسەر کورتبینیی یادەوەریی کۆمەڵگە قەڵای خۆی بناغە دەنێت و پێی وایە کات هەموو برینەکان و ستەمەکان دەسڕێتەوە.
لە دیمەنی کۆتایی داستانەکەدا، دەبینین غوڵامە ئازادکراوەکان دوای تێپەڕبوونی کات دیسانەوە دەگەڕێنەوە ناو هەمان سووڕی قەرزداری، ترس و ملکەچییەوە. ئەمە نیشاندەری ڕاستییەکی تاڵ و فەلسەفییە: کۆیلایەتی تەنها بە بڕینی زنجیر و ئازادکردنی جەستەیی کۆتایی نایێت، بەڵکو کاتێک کۆتایی دێت کە عەقڵ، هۆشیاری و دەروونی مرۆڤەکەش لە ترس و وابەستەیی ڕزگاری ببێت. لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆشماندا، زۆرجار مرۆڤەکان دوای ڕزگاربوون لە دەست دەسەڵاتێکی ستەمکار، بەهۆی نەبوونی زەمینەیەکی ئابووریی سەربخۆ، نەبوونی سیستەمێکی پەروەردەیی دروست و کەمتەرخەمیی فیکری، ناچار دەبن سەرلەنوێ بگەڕێنەوە بۆ هەمان ژینگەی چەوساندنەوە و خۆیان بخەنەوە ژێر باڵی تانوکیسە نوێکان.
مێژوو تەنها دووپاتبوونەوەی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو دووپاتبوونەوەی بێدەنگیی کۆمەڵگەیە لەبەرامبەر درۆیەکی ڕێکخراودا. بۆ ئەوەی لەم بازنە داخراوە ڕزگارمان ببێت، چەند خاڵێکی گرنگ و پراکتیکی وەک ڕێنیشاندەر لەبەر چاو دەگرین: یەکەم، دەبێت کۆمەڵگە و نەوەی نوێ فێر ببن کە مێژووی دەسەڵاتداران و کێلە پڕ لە درۆکانیان ڕەت بکەنەوە، و ڕاستییەکان بەبێ ترس بخەنە ڕوو بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو بە هەمان هەڵەدا نەچن. دووەم، تاوەکو تاکەکان لە ڕووی ئابوورییەوە وابەستەی مووچە، بەزەیی و خێرخوازیی دەسەڵاتداران بن، ناتوانن ئازادانە بڕیار بدەن؛ بۆیە دروستکردنی سەربەخۆیی ئابووری و بازاڕی ئازاد کلیلی ڕزگاربوونە. سێیەم، نابێت ڕێگە بدەین کەناڵە میدیاییەکان و پەیجە سێبەروەکان تاوانباران و ستەمکاران بکەنە پاڵەوان لە پاش مردن یان گۆڕانی پۆستەکانیان؛ دەبێت یادەوەریی نیشتمانی پارێزراو بێت. چوارەم، دەبێت هۆشیاریی گشتی لە ئاستێکدا بێت کە هیچ کات جیاکاری لە نێوان سزادانی چینی هەژار و پاراستنی گەندەڵە گەورەکاندا قبوڵ نەکات و هەمیشە داوای سەروەریی یاسا بکات.

سەرچاوەکان
کتێنی بەرگی یەکەمی سینۆها
لەپەری
(١٣٩/١٤٠/١٤١/١٤٢/١٤٣/١٤٤/١٤٥/١٤٦/١٤٧/١٤٨/١٤٩)




ئەزموونی پێشمەرگە شیوعییەکانی عێراق (ئەنسار)… خەباتێکی شەرەفمەندانە لە مێژووی چەپدا.. ڕزگار ئاکرێی

ئەزموونی پێشمەرگە شیوعییەکان (ئەنساڕ)[1] لە عێراق بە یەکێک لە دیارترین و ڕاستگۆترین ئەزموونەکانی خەباتی شیوعی لە مێژووی عێراقی هاوچەرخ و هەرێمی کوردستاندا دەمێنێتەوە. هەموو خەباتێک لایەنی ئەرێنی و نەرێنی لەخۆدەگرێت، هیچ هەوڵێکی مرۆیی یان سیاسی لەم ڕاستییە بەدەر نییە، چەندە دەستپاکی و ئامانجەکانی بڵندیش بن. بەڵام ئەم ئەزموونە، سەرەڕای ئەو گەنگەشە و جیاوازیی بۆچوونانەی دەوروپشتی بڕێک لە لایەنەکانی دەدەن، وەک شایەتحاڵێکی زیندوو ڕادەوەستێت کە هزری چەپ توانا و شایستەیی ئەوەی هەیە بەرزترین و ڕاستەقینەترین نموونەکانی خەبات بهێنێتە ئاراوە، حەتتا لەژێر سەختترین و تاریکترین بارودۆخەکانیشدا. نموونەیەکی بەشکۆ بوو لە قوربانیدان، خۆنەویستی و سووربوون لەسەر بڕینی ڕێگای ئازادی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، سەرەڕای ئەو گۆشەگیری، ڕاوەدوونان و سەرکوتکارییەی لەلایەن ڕژێمی فاشیستی بەعسەوە ڕووبەڕووی دەبووەوە[2].

بزووتنەوەی پێشمەرگە شیوعی بە پێکهاتەی جیاوازی نەتەوەیی و ئایینییەوە جیا دەکرایەوە: عەرەب، کورد، کلدان، ئاشووری، سریانی، تورکمان، کوردانی فەیلی، لەگەڵ ئەرمەنییەکان؛ موسڵمانی سوننە و شیعە، مەسیحی، صابئەی مەندائی، ئێزدی و شەبەک؛ پیاوان و ژنان وەک یەک، هەموویان لە هەناو و دەوری یەکدا تواونەتەوە کە ڕۆحێکی قووڵی نێودەوڵەتییانە (ئینتەرناسیۆنالیستی) بەسەریاندا زاڵ بوو. نەتەوە و ئایین قورساییەکی ئەوتۆیان لە هۆشیاری ئەو شیوعییانەدا نەبوو، چونکە ناسنامەی چینایەتی و ئینتیمایان بە هزر و ئامانجە جیهانییەکان و هاوڕێیەتی ، ئەو پەیوەندییە ڕاستەقینەیە بوو کە لە نێوانیاندا دروست ببوو. بەم شێوەیە، بزووتنەوەکە نموونەیەکی زیندووی هاوبه شي لە نێوان پێکهاتەکانی گەلی عێراقدا بەرجەستە کرد.

ئەم خەسڵەتە نێودەوڵەتییەی جوولانەوەکە، شوێنپەنجەیەکی بەردەوامی لەسەر هۆشیاری و بیرکردنەوەی دانیشتووانی گوندە کوردییەکان جێهێشت، کە تێگەیشتن دوژمنی ڕاستەقینەیان ڕژێمی بەعس و سیاسەتە سەرکوتکەرەکانیەتی، نەک عەرەب وەک نەتەوە، بەپێچەوانەی ئەو گێڕانەوەیەی کە هەندێک هێزی نەتەوەیی توندڕەو لە هەردوو لادا هەوڵیان دەدا پەرەی پێبدەن، کە ململانێکەیان کورت دەکردەوە بۆ ڕەهەندێکی نەتەوەیی تەسک. هەروەها بزووتنەوەکە پێشەنگییەکی مێژوویی بەرچاویشی تۆمار کرد؛ بەو پێیەی “نەسیرات” (کچە پێشمەرگە و شەڕڤانانی شیوعی – نصيرات)، بۆ یەکەمجار لە مێژووی خەباتی چەکداری لە کوردستاندا چەکیان هەڵگرت، و شانبەشانی هەڤاڵانیان بەشدارییان لە هەموو نەبەردی و ئەرکەکانی بەرگریدا کرد. ئامادەیی ژنان لە گۆڕەپانی جەنگدا کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر هۆشیاریی گوندە کوردییەکانی پەناگەی ئەنساڕ جێهێشت، کە یارمەتیدەر بوو بۆ چەسپاندنی ڕوانگەیەکی یەکسانیخوازانەتر بەرامبەر بە ڕۆڵی ژن لە کۆمەڵگەدا و ئاسۆیەکی نوێی بۆ ژنانی ئەو گوندانە کردەوە تا وەک کارئەکتەری چالاک لە ژیانی گشتیدا لە خۆیان بڕوانن.

لە تاڵترین بەشەکانی ئەم ڕێڕەوەدا، کارەساتی بشتاشانە[3]، کە لەلایەن هێزەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە دژ بە پێشمەرگەکانی حزبی شیوعیی عێراق لە یەکەمی ئایاری ١٩٨٣دا ئەنجامدرا، و بووە هۆی شەهیدبوونی زیاتر لە سەد هەڤاڵ. ئەم تاوانە وەک برینێکی قووڵ لە یادەوەریی بزووتنەوەی ئەنساڕدا دەمێنێتەوە، و دەفتەری ئەم مێژووە هێشتا داوای بەڵگەدارکردن و سزادانی تاوانباران دەکات، بۆ دادپەروەری و ڕێزگرتن لە یادەوەریی قوربانییان.
لە ساڵی ١٩٨٨دا، پێشمەرگە شیوعییەکان ڕاستەوخۆ شاهیدی یەکێک لە قێزەونترین تاوانەکانی جێنۆساید لە مێژووی هاوچەرخدا بوون: شاڵاوەکانی ئەنفال[4]، کە لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە دژی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان بەڕێوەچوو. ئەم شاڵاوە بووە هۆی شەهیدبوونی زیاتر لە سەد و هەشتا هەزار کەس و وێرانکردنی هەزاران گوند و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتی. لەناو ئەو بارودۆخە دڕندانەیەدا، بزووتنەوەی پێشمەرگە شیوعی تووشی پاشەکشەیەکی سەخت بوو، دوای ئەوەی بنکە و جەماوەری خۆی لەو گوندانەدا لەدەستدا کە کەمپینەکە وێرانی کردبوو و دانیشتووانەکەی ئاوارە کردبوو، ئەمەش زۆربەی شەڕڤانانی نەچار کرد بکشێنەوە بەرەو ناوچە ئارامترەکان یان پەنا ببەنە بەر خاکەکانی دراوسێ لە ئێران و تورکیا.

پێش ئەوەی ئەزموونی پێشمەرگە شیوعی ئەو شێوازە وەربگرێت کە ئەمڕۆ دەیناسین، مێژووی چەپی عێراق پێشتر هەوڵێکی زووتر لە خەباتی چەکداری بەخۆیەوە بینیبوو. ئەوەش بە سەرکردایەتی شەهید خالید ئەحمەد زەکی[5] بوو لە زۆنگاوەکانی باشوور (ئەهوار) لە ساڵی ١٩٦٨دا، کە پشتی بە ئەزموونی گێڤاریستی و بیرۆکەکانی شۆڕشی چەکداری دەبەست کە لە ڕێگەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانیەوە وەریگرتبوون. خالید ئەحمەد زەکی لەگەڵ هەڤاڵانیدا لە نەبەردیی – هۆڕی ئەلغەمۆقە – دا شەهید بوو، و ئەزموونەکەی لە یادەوەریی چەپی عێراقدا بڕدرا، و دواتر ئیلهامبەخش بوو بۆ بەرهەمی ئەدەبی و هونەری کە ئەو ساتە دەگمەنەی لە مێژووی چەپی عێراقدا تۆمار کرد.
هەر هەڵسەنگاندنێک بۆ ئەزموونی ئەنساڕ و خەباتی چەکداری، لەگەڵ تەواوی ئەزموون و شێوازە جیاوازەکانی خەباتی چەپدا، دەبێت لەسەر بنەمای سیاقی مێژوویی خۆی بێت. ئەگەرچی ئەمڕۆ من تێبینی و سەرنجی خۆمم هەیە لەسەر خەباتی چەکداری وەک شێوازێک بۆ بەرگری، بەڵام بارودۆخی ئەو سەردەمە، لەژێر پەلاماری دڕندانەی ڕژێمی فاشیستی بەعس بۆ سەر چەپ و هێزە پێشکەوتنخوازەکانی تر، بە بڕوای من، هیچ بژاردەیەکی تری نەهێشتبووەوە جگە لە چەک هەڵگرتن، ئەگەر تەنها بۆ بەرگریکردن لە خۆ بێت لە بەرامبەر سەرکوتکردن و سڕینەوە، و بۆ هاوکاریکردن لە ڕوخاندنی دیکتاتۆریەتی ئەو سەردەمەدا.
لێرەدا دەگەڕێمەوە سەر ئەزموونی کەسیی خۆم لەگەڵ ئەم بزووتنەوەیەدا. شانازی دەکەم کە لەنێو ئەو کەسانەدا بووم کە بەشدارییان تێدا کردووە، لە ڕێگەی چالاکییەکانم لەناو ڕێکخستنە نهێنییەکانی حزبی شیوعیی عێراقدا[6] لە ناوەوەی عێراق لە نێوان ساڵانی ١٩٨٣ بۆ ١٩٩٠، وەک ئەندامێک لە ڕێکخستنی ٣١ی ئادار[7]، کە یەکێک بوو لە گەورەترین ڕێکخستنە نهێنییەکانی حزب، کە شانازی ئەوەم هەبوو لە سەرکردایەتیەکەیدا بەشدار بم. دەیان هەڤاڵی لە سەرانسەری عێراقدا کۆکردبووەوە. ڕێکخراوەکە لە سەرەتادا پەیوەست بوو بە بزووتنەوەی ئەنساڕەوە لە ڕێگەی سەریەی پێنجەمی سەربەخۆ، و هەندێک جار لە ڕێگەی فەوجی سێیەم یان ڕاستەوخۆ لەگەڵ کەرتی بەهدینان[8].

ئێمە، تا ڕادەیەکی زۆر، “ئەنساڕی – پێشمەرگە نهێنی” بووین، پشتگیری بەردەواممان بۆ بزووتنەوەی ئەنساڕ دابین دەکرد لە ڕێگەی زانیاریی هەواڵگری لەسەر جووڵەی هێزە سەربازی و ئەمنییەکان، دابینکردنی چەک، کەلوپەل، دەرمان، بەڵگەنامە، ئاسانکاریی جووڵە لەناو شارەکاندا، و هاوکاریکردنی ڕزگارکردن و ڕەوانەکردنی هەڤاڵانی بکەوتووە ژێر مەترسی بۆ ناوچە ئازادکراوەکان، سەرباری کارەکانی هۆشیارکردنەوە و کارە سیاسی و ڕێکخستنییەکان لەناو شارەکاندا. هەروەها سەردانی نهێنیی بەردەواممان بۆ بنکە سەربازییەکانی ئەنساڕ دەکرد بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ ئەو هەڤاڵانەی بەرپرس بوون لە سەرپەرشتیکردنی ڕێکخستنەکانی حزب.
ئەمڕۆ هەر هەڵوێستێکمان هەبێت بەرامبەر بەم یان ئەو قۆناغەی ڕێڕەوی پێشمەرگە شیوعی، و ڕێکەوتن یان جیاوازیی بۆچوونمان لەسەر شایستەیی خەباتی چەکداری وەک ڕێگەیەکی بەرگری، ئەم ئەزموونە وەک یەکێک لە قۆناغە گرنگەکانی مێژووی خەباتی سۆشیالیستی لە جیهاندا دەمێنێتەوە، لەگەڵ ئەزموونەکانی تردا کە لە سیاقی جیاوازدا هەمان ڕێگایان بڕیوە: لە شۆڕشگێڕانی سیێرا مایسترا لە کۆبا، کە لە ساڵی ١٩٥٩دا دیکتاتۆریەتی باتیستایان ڕووخاند، تا بەرەی ساندینێستا لە نیکاراگوا، کە لە ساڵی ١٩٧٩دا دەسەڵاتی بنەماڵەی سۆمۆزایان هێنایە خوارەوە؛ تێپەڕین بە سوپای ڕزگاریی گەلی یۆنانی، کە بەرگری لە داگیرکاریی نازی کرد پێش ئەوەی تووشی جەنگێکی ناوخۆیی تاڵ بێت لەگەڵ ڕاستڕەوەکانی ژێر پشتیوانیی ڕۆژئاوا، و شۆڕشگێڕانی زۆفار لە عومان، کە لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ و ١٩٧٦دا، یەکێک لە درێژترین شۆڕشە چەکدارییە چەپەکانیان لە نیمچە دوورگەی عەرەبیدا بەرپا کرد بۆ بەرگریکردن لە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و دژی ئامادەیی کۆلۆنیالیزمی بریتانی؛ تا دەگاتە بزووتنەوەکانی بەرگریی چەپ لە سەرانسەری ئەوروپادا لە سەردەمی جەنگی جیهانیی دووەمدا، لە بەرگریی فەرەنسی، ئیتالی، و دانیمارکییەوە تا پێشمەرگە و پارتیزانەکانی تیتۆ لە یوگۆسلاڤیا، کە شیوعییەکان و چەپەکان بڕبڕەی پشتی خەباتی چەکدارییان پێکهێنا دژی داگیرکاریی نازی و فاشیزم.
ئەم ئەزموونانە لە بارودۆخ و دەرئەنجامەکانیاندا جیاوازن، و هەر یەکەیان وانەی گرنگ لەخۆدەگرێت کە شایستەی سوودلێوەرگرتنن، لەگەڵ هەڵەی وا کە شایستەی ڕەخنەی هەڤاڵانەی ئاشکران. بەڵام هەموویان لە ڕاستییەکی هاوبەشدا بەیەک دەگەن: کە چەپ، کاتێک ڕووبەڕووی جێنۆساید و سەرکوتکاریی دڕندانە و داخرانی هەر ئاسۆیەکی سیاسیی کراوە دەبێتەوە، سەلماندوویەتی کە توانا و شایستەیی ئەوەی هەیە شێوازی دەگمەنی بەرگری بەرهەم بەهێنێت کە وەک بەشێک لە یادەوەریی هاوبەشی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە لە خەباتیدا بۆ ئازادی، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، و بەدیهێنانی بەدیلی سۆشیالیستی.
لە کۆتاییدا، ڕۆحی قوربانیدان و خۆنەویستی کە لە ئەزموونی پێشمەرگە شیوعی و لە قۆناغەکانی تری خەباتی چەپ لە عێراقدا بەرجەستە بوو[9]، دەبێت ئاڕاستە بکرێت بۆ ناو وزەیەکی یەکگرتوو و چالاک کە بخرێتە خزمەت ژنان و پیاوانی کرێکار و زەحمەتکێش، جا بە دەست کار بکەن یان بە هزر. من بانگەوازی خۆم نوێ دەکەمەوە بۆ پێویستیی نوێکردنەوە و یەکخستنی هێزە چەپ و پێشکەوتنخوازەکان، لە تەواوی باڵ و ڕەوتە جیاوازەکانیاندا، و بەهێزکردنی کاری هاوبەش لە نێوانیاندا.
سەروەری و نەمری بۆ شەهیدانی بزووتنەوەی چەپی عێراقی و کوردستانی لە تەواوی باڵەکانیدا، و لە پێشەنگیاندا شەهیدانی، ژنان و پیاوانی، پێشمەرگە شیوعی. چەپ، لە تەواوی باڵەکانیدا، وەک هیوای درەوشاوەی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە لە بەرامبەر گەندەڵی و خۆسەپێنیی باڵادەست لە عێراقدا، کە هەردووکیان بەردەوامییان پێدەدرێت لە ڕێگەی سیستەمی بەدناوی پشکپشکێنەی نەتەوەیی و مەزهەبی لە بەغدا، و دەسەڵاتی بنەماڵەیی-عەشایەری لە هەرێمی کوردستاندا.
ئەم دەقە بە شێوەیەکی کورت و بەرایی نووسراوە و لە ڕۆژنامەی “ئەلنەسیر ئەلشیوعی”[10] دا بە بۆنەی پێنجەمین ساڵیادی دامەزراندنیەوە بڵاوکراوەتەوە، کە هیوای سەرکەوتنی بەردەوامی بۆ دەخوازم لە بەڵگەدارکردنی ئەم کەلەپوورەی خەبات و گواستنەوەی بۆ نەوە نوێیەکان، بە پێزانینی گەورەم بۆ ڕۆڵی وەک یەکێک لە سەکۆ گرنگەکانی چەپ لە عێراقدا.

ئەم دەقە بە تەواوی بە زمانی ئینگلیزی بڵاوکراوەتەوە، و بە دەیان زمانی تر لەبەردەستدایە لەسەر ماڵپەڕی چەپی نێودەوڵەتی ZNetwork: https://znetwork.org/znetarticle/the-experience-of-the-iraqi-communist-partisans-ansar-an-honorable-struggle-in-the-history-of-the-left/

  1. پەراوێزە ڕوونکردنەوەییەکان
    [1] بزووتنەوەی ئەنساڕی شیوعی (پێشمەرگە شیوعییەکان): پێکهاتەیەکی خەباتکار و چەکدار بوو کە لەلایەن حزبی شیوعیی عێراقەوە لە شاخەکانی کوردستانی عێراق دامەزرا. لە قۆناغەکانی پێشتردا چالاکیی سەربازیی سنوورداری هەبوو، بەڵام شێوازە ڕێکخراو و بەرفراوانەکەی لە کۆتایی هەفتاکاندا دەستی پێکرد، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەرکوتکاریی بەعس لە ڕێگەی خەباتی چەکدارییەوە دوای ئەوەی چالاکیی سیاسیی ئاشکرا لەناو شارەکاندا مەحاڵ بوو. هەزاران خەباتکار لە ژنان و پیاوانی کۆکردەوە کە ناچار بوون شارەکانیان جێبهێڵن بەرەو ناوچە ڕزگارکراوەکانی شاخ.
    [2] ڕژێمی بەعس: ئەو ڕژێمەی فەرمانڕەوایی عێراقی کرد لەژێر سەرکردایەتی حزبی بەعسی سۆشیالیستی عەرەبی لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ٢٠٠٣، کە لە سەردەمەکەیدا سەرکوتکاری دژی چەپەکان، شیوعییەکان و ئۆپۆزسیۆنی سیاسی گەیشتە لووتکە، بەتایبەتی لە سەردەمی سەدام حسێندا. سەرەڕای خەسڵەتە سەرکوتکەرەکەی بەرامبەر بە شیوعییەکان و ئۆپۆزسیۆن لە ناوخۆدا، ڕژێم لە یەک کاتدا بەهرەمەند بوو لە پشتیوانیی هەردوو جەمسەرە نەیارەکەی جەنگی سارد. یەکێتیی سۆڤیەت زۆربەی کەلوپەلی سەربازیی لە حەفتاکاندا لەژێر پەیماننامەی هاوڕێیەتی و هاوکاریی ساڵی ١٩٧٢ بۆ دابین دەکرد، و بەردەوام بوو لە چەکدارکردنی لە ڕەوتی جەنگی ئێران و عێراقدا (١٩٨٠-١٩٨٨)، لە کاتێکدا دەوڵەتە سەرمایەدارییە ڕۆژئاواییەکان، بەتایبەتی فەرەنسا و ئەڵمانیای ڕۆژئاوا، چەکی پێشکەوتوو و تەکنەلۆجیایان بۆ دابین دەکرد کە دواتر بڕێکی بەکارهێنرا بۆ دروستکردنی چەکی کیمیایی و بیۆلۆجی، سەرباری پشتیوانیی ناڕاستەوخۆی ئابووری و هەواڵگریی ئەمریکا لە سەردەمی هەمان جەنگدا.
    [3] کارەساتی بشتاشان: هێرشێکی چەکداری بوو لەلایەن هێزەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە، بە سەرکردایەتی جەلال تاڵەبانی و نەوشیروان مستەفا، لە یەکی ئایاری ١٩٨٣دا، بە پشتیوانیی ڕژێمی بەعس، بۆ سەر بنکەکانی حزبی شیوعیی عێراق لە گوندی بشتاشانی سەر بە زنجیرە شاخی قەندیل. بووە هۆی شەهیدبوونی زیاتر لە سەد ئەندامی حزب و پێشمەرگەی ئەنساڕ، ئەمەش بووە یەکێک لە خوێناویترین و تاوانکاریترین قۆناغەکانی مێژووی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە عێراقدا.
    [4] شاڵاوەکانی ئەنفال: زنجیرەیەک عملیاتی سەربازی بوو لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە لەژێر سەرکردایەتی سەدام حسێن لە نێوان شوبات و ئەیلولی ساڵی ١٩٨٨دا دژی دانیشتووانی کورد لە هەرێمی کوردستانی عێراق ئەنجامدرا. لە هەشت قۆناغ پێکهاتبوو کە تێیاندا چەکی کیمیایی بەکارهێنرا، و بووە هۆی شەهیدبوون یان بێسەروشوێنبوونی نزیکەی سەد و هەشتا هەزار کەس، وێرانکردنی هەزاران گوند، و ئاوارەبوونی سەدان هەزار دانیشتوو. دواتر لەلایەن ژمارەیەک دەستەی دادوەرییەوە وەک تاوانی جێنۆساید دژی گەلی کورد ناسێنرا.
    [5] خالید ئەحمەد زەکی: خەباتکارێکی شیوعیی عێراقی بوو، لە ساڵی ١٩٣٥ لە بەغدا لەدایکبووە، کە دەستبەرداری پێگەی خۆی بوو وەک سکرتێری دامەزراوەی بێرتراند ڕەسڵ بۆ ئاشتی لە لەندەن تا سەرکردایەتی ئەزموونێکی خەباتی چەکداری بکات کە ئیلهامی لە ئەزموونی گێڤاریستی وەرگرتبوو لە زۆنگاوەکانی باشووری عێراق لە ساڵی ١٩٦٨دا. لە جەنگدا لەگەڵ ژمارەیەک لە هەڤاڵانیدا لە هۆڕی ئەلغەمۆقە لە حوزەیرانی هەمان ساڵدا شەهید بوو، و دواتر بە نازناوی “گێڤارای عێراق” ناسرا. چیرۆکەکەی ئیلهامبەخش بوو بۆ ڕۆمانی “چەپکێک بۆ گژوگیای دەریایی” (وليمة لأعشاب البحر) لە نووسینی ڕۆماننووس حەیدەر حەیدەر.
    [6] حزبی شیوعیی عێراق: لە ساڵی ١٩٣٤ دامەزراوە، و یەکێکە لە کۆنترین حزبە شیوعییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و ڕۆڵێکی ناوەندیی گێڕاوە لە ژیانی سیاسی و سەندیکایی عێراقدا لە سەدەی بیستەمدا. کەوتووەتە بەر شەپۆلی دووبارەبووەوەی سەرکوتکاری لەژێر دەسەڵاتی ڕژێمە یەکبەدوایەکەکانی عێراقدا.
    [7] ڕێکخستنی ٣١ی ئادار: یەکێک بوو لە گەورەترین ڕێکخستنە نهێنییەکانی سەر بە حزبی شیوعیی عێراق لەناو شارەکانی عێراقدا لە هەشتاکاندا. لەژێر بارودۆخێکی زۆر سەختی نهێنیکاری و چاودێریی ئەمنیی بەردەوامی ڕژێمی بەعسدا کاری دەکرد.
    [8] کەرتی بەهدینان (قاطع بادینان): ناوچەیەکی جوگرافییە لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا کە یەکێک بوو لە گرنگترین گۆڕەپانەکانی چالاکیی بزووتنەوەی چەکداریی پێشمەرگە شیوعی. سەریەی پێنجەمی سەربەخۆ و فەوجەکانی یەکەم و دووەمی پێشمەرگە شیوعی لەم کەرتەدا چالاک بوون.
    [9] حزبە چەپەکانی عێراق: لەگەڵ حزبی شیوعی عێراق، دیمەنی چەپی عێراقی ڕێکخراوی ترەکانیشی لەخۆدەگرێت، لەوانە حزبی شیوعی کوردستان، حزبی شیوعی عێراق (سەرکردایەتی ناوەندی)، حزبی شیوعی کرێکاری عێراق و کوردستان، ڕێکخراوی ئالتارناتیفی شیوعی، حزبی چەپی شیوعی، و هی تریش. ئەم ڕێکخراوانە لە مێژوو و ئاراستە بیرۆکەییەکانیاندا جیاوازن، بەڵام هەموویان هاوبەشن لە پەیوەندییان بە بواری چەپ و کۆمۆنیزمی عێراقییەوە.
    [10] ڕۆژنامەی ئەلنەسیر ئەلشیوعی (پێشمەرگەی شیوعی): بڵاوکراوەیەکی خولییە کە لەلایەن ڕابیتەی پێشمەرگە شیوعیی عێراقەوە بڵاو دەکرێتەوە. ژمارەی دەستپێکی (ژمارە سفر) لە تەممووزی ساڵی ٢٠٢١دا دەرچوو، بە ئامانجی بەڵگەدارکردنی مێژووی بزووتنەوەی پێشمەرگە شیوعی و گواستنەوەی کەلەپووری خەباتی بۆ نەوە نوێیەکان، بەتایبەتی گەنجانی ڕاپەڕینی تشرینی ٢٠١٩. شایەتحاڵی، وتار، و بابەتە ئەرشیفییەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن خودی پێشمەرگە و ئەنساڕەکانەوە نووسراون دەربارەی ئەزموونیان هەم لە شاخەکان و هەم لە شارەکاندا.

ڕزگار ئاکرێی




سەردانی زەیدی بۆ واشنتن و تاران.. عوسمانی حاجی مارف

کاتێ ئەرکی پێکهێنانی حکومەتی عێراق سپێردرا بە عەلی زەیدی، ئیدارەی ترەمپ کە پێشتر ناڕەزاییان دەردەبڕی بەرامبەر بە کاندیدکردنی مالیکی و کەسایەتیە نزیکەکانی ئێران و کوتلەکانی حەشدی شەعبی، پەلەیان کرد لە ڕاگەیاندنی پشتیوانی خۆیان بۆ زەیدی، ترەمپ یەکەم کەس بوو پیرۆزبایی لێکرد، لە پەیوەندیەکی تەلەفۆنی نێوان ترەمپ و زەیدی لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦، لەو ماوەیەدا ترەمپ بانگهێشتی زەیدی کرد بۆ سەردانی واشنتن دوای پێکهێنانی حکومەت.
پاڵپشتیکردنی ئەمریکا لە حکومەتەکەی زەیدی، ڕێگەی گەیشتنە بە چەند ئامانجێک، لەوانە: پاڵنانی بۆ هەڵوەشاندنەوەی میلیشیاکانی پەیوەست بە سوپای پاسدارانی ئێران، ڕاگرتنی قاچاخی دراوی قورس لە عێراقەوە بۆ ئێران، دروستکردنی دەرفەتی وەبەرهێنان بۆ کۆمپانیا ئەمریکیەکان لە عێراق، پتەوکردنی پەیوەندیە ئابوریەکانی لەگەڵ سوریا، بە پلەی یەکەم ئەوەی گرنگە بۆ ئەمریکا، بەغدا خۆی لە نفوزی ئێران دوور بخاتەوە و لەگەڵ باقی هاوپەیمانە ئەمریکیەکانی ناوچەکە (تورکیا و دەوڵەتە عەرەبیەکانی کەنداو) تێکەڵ ببێت.
لەو چوارچێوەیەشدا ئیدارەی ترەمپ لەڕێگەی تۆم باراکی نوێنەریەوە هەوڵیدا پرۆژەی بۆری نەوتی کەرکوک- بانیاس زیندوو بکاتەوە، کە لەژێر چاودێری ئەمریکادا لەنێوان عێراق و سوریادا ڕێکەوتنی لەسەر کرا، ئەم پڕۆژەیە ئەگەر تەواو بێت ئامانجی گواستنەوەی نزیکەی دوو ملیۆن بەرمیل نەوتی عێراقە لە ڕۆژێکدا لە ڕێگەی خاکی سوریاوە، پێشبینی دەکرێت لەلایەن کۆمەڵە کۆمپانیایەکەوە جێبەجێ بکرێت، لەوانە TI Capital ، UCC Holding، و Chevron پڕۆژەکە بەشێکی چارەسەری ئەو قەیرانە دەکات کە ڕوبەڕوی عێراق بۆتەوە لە ئەنجامی داخستنی گەرووی هورمز، کە بۆتە هۆی دابەزینی ٪٨٠ هەناردەکردنی نەوتی عێراق.
لەمیانی سەردانەکەی زەیدی بۆ واشنتن لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزدا، عێراق ٤٨ یاداشتی لێکتێگەیشتن و ڕێککەوتنی بە بەهای نزیکەی ٦٠ ملیار دۆلار واژۆکرد، دیارترینیان ئەو مۆڵەتە بوو کە بە ستارلینک* درا بۆ کارکردن لە عێراق. سیاسەتی زەیدی بە ڕوونی لەسەر بنەمای بەدەستهێنانی پاڵپشتی ترەمپە لەڕێگەی پێشکەشکردنی ئاسانکاری و ئیمتیازات بۆ کۆمپانیا ئەمریکیەکان، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی فشارە ئابووریەکانی لەسەر عێراق، بەتایبەتی سەبارەت بە ڕۆیشتنی دۆلار بۆ ناو بازاڕی عێراق، دەوڵەتی ئەمریکا ناردنی دۆلاری (بەستبوو) وەک ئامڕازێک بۆ گوشار خستنە سەر عێراق بۆ پابەندبوون بە هەڵمەتی زۆرترین فشاری دژ بە ئێران، ئەمەش دوای تۆمەتەکانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا کە چەند بانکێکی عێراقی ئاسانکاری بۆ گواستنەوەی دۆلار بۆ ئێران دەکەن، دوای سەردانەکەی زەیدی( بەستن) هەڵگیرا و واشنتنیش پرۆسەی هەڵگرتنی سزاکانی سەر حەوت بانکی عێراقی دەستپێکرد، لەنێویاندا بانکی باشوور کە لەلایەن زەیدی و بنەماڵەکەیەوە بەڕێوەدەبرێت.
ئەمەریکا لەڕێگەی پاڵپشتیکردنی حکومەتەکەی زەیدیەوە، هەوڵی کەمکردنەوەی نفوزی چین و ڕووسیا لە کەرتی نەوتی عێراقیش دەدات، ئەمەش لە بەدەستهێنانی کێڵگەی نەوتی قوڕنە-2 دەستپێدەکات دوای کشانەوەی کۆمپانیای “لوک ئۆیل”ی ڕووسی بەهۆی سزاکانی واشنتن لە سەردەمی حکومەتی سودانیدا. هەروەها لە سەردانەکەی ئەم دواییەی زەیدیدا، عێراق یاداشتنامەی رێکەوتنی لەگەڵ کۆمپانیا نەوتیە ئەمریکیەکانی وەک “Shell”، “GE Vernova”، و KBRواژۆ کرد. ئەمەش پەیوەستە بە هەنگاوی عێراق بۆ داواکردنی پشکێکی گەورەتر لەناو ڕێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت (ئۆپێک) و نیازی دەربڕینی بۆ زیادکردنی بەرهەمهێنانی نەوت.
لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لەگەڵ ترەمپ، زەیدی ئاماژەی بەوەدا کە ٣٠ ی ئەیلولی ٢٠٢٦ دوا وادە دەبێت بۆ سنوردارکردنی کوتلە چەکدارەکان و “ڕادەستکردنی چەکەکانیان”، هەمان ئەو وادەیە کە بڕیارە هێزەکانی ئەمریکاش کشانەوەی خۆیان لە عێراق تەواو بکەن.
بەگشتی هەوڵەکانی حکومەتی زەیدی بۆ سنوردارکردنی هێزی چەکداری، بووەتە هۆی دابەشبوونی کوتلە و گروپە چەکدارەکانی عێراق بۆ دوو کەمپ، یەکەمیان: وێڕای ئەوەی نیگەرانن لەوەی تەسلیمکردنی چەکەکانیان دەبێتە هۆی لاوازکردنی پێگەیان و کەمکردنەوەی ئیمتیازەکانیان لەناو دەوڵەتدا، لە کاتێکدا خۆیان وەک بەشێک لە پرۆسەی سیاسی عێراق دەبینن و دەوریان هەیە لە سازدانی حکومەتی عێراقدا. کەمپی دووەم: خۆی وەک بەشێک لە “میحوەری بەرگری” دەبینێت کە ئێران سەرکردایەتی دەکات.
ئەوەی پێویستە ئاماژەی پێبدەین تائێستا هیچ پێناسەیەکی ڕوون یان چوارچێوەیەکی ڕێکارەکان بۆ پرۆسەی ڕادەستکردنی چەک، یان بۆ دیاریکردنی جۆرەکانی ئەو چەکانەی کە دەبێت تەسلیم بکرێن، نییە و قسەی لەسەر نەکراوە، ئەمەش ڕێگە دەدات بە دەربازبوون لە پرۆسەکە، چونکە هەندێک لە لایەنەکان دان بەوەدا نانێن کە هیچ چەکێکیان هەڵگرتبێت جگە لەو چەکانەی کە لە کاتی شەڕی دژی داعش لە دەوڵەت وەریانگرتووە.
لە لایەکی دیکەوە، ئەو کوتلە چەکدارانەی تر ڕەتدەکەنەوە چەکەکانیان ڕادەست دەکەن، هەوڵدەدەن بوونی خۆیان جێگیر بکەن و هەوڵەکانی حکومەت لەم بوارەدا تەحەدا بکەن. نموونەی ئەمەش هێرشە دووبارەبووەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانە بۆ سەر کوردستانی عێراق، کە تەنها چەند کاتژمێرێک دوای کۆبوونەوەی زەیدی لەگەڵ ترەمپ بو لە واشنتن و دوا وادەی تەسلیمبونی چەکەکانیان ڕاگەیاند.
گرنگترین پرسیار ئەوەیە کە دەوڵەت لە دوای ٣٠ی ئەیلولەوە چ ڕێوشوێنێک دەگرێتەبەر بەرامبەر بەو کوتلانەی کە ڕەتیدەکەنەوە چەکەکانیان ڕادەست بکەن، ئەمەش زیاتر لەبەر ڕۆشنایی زیادبوونی فشارەکانی ئەمریکایە بۆ داخستنی ئەم مەلەفە.
عەلی ئەکبەر ویلایەتی، ڕاوێژکاری ڕێبەری باڵای ئێران، سەردانەکەی زەیدی بۆ واشنتن بە “مایەی پەشیمانی و خەم بۆ گەلی دڵسۆزی عێراق” وەسف کرد. سەردانەکە تەنها چەند ڕۆژێک دوای کاروانەکانی پرسەی عەلی خامنەیی لە شارەکانی نەجەف و کەربەلا هات، ئێران و هاوپەیمانەکانی لە ڕێگەی ئەم کاروانانەوە هەوڵیاندا نیشان بدەن کە زۆرینەی شیعەکانی عێراق پشتیوانی لە سیاسەتی ئێران دەکەن، لە کاتێکدا زەیدی هەوڵیدا هەر زیانێکی ئەگەری کەم بکاتەوە کە کاروانەکانی پرسە لە عێراق دەتوانێت زیان بە سەردانەکەی خۆی بۆ واشنتن بگەیەنێت، بەڵام لە هەمانکاتدا سەرۆک ئەرکانی خۆی ڕاسپارد کە سەرۆکایەتی ئەو لیژنەیە بکات کە بەرپرسیارە لە ڕێکخستنی مەراسیمەکان، هێزەکانی حەشدی شەعبی و دەزگاکانی دیکەی حکومەتی عێراق ئامادەکاریەکی بەرفراوانیان کرد، لەوانە ئاڕاستەکردنی فەرمانبەران بۆ بەشداریکردن و چالاکیەکە لە میدیای دەوڵەتی و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی نزیک لە ئێرانەوە ڕۆماڵی بەرفراوانیان بۆ مەراسیمەکە کرد.
پێدەچێت لایەنە سیاسیەکانی شیعە بە تامەزرۆییەوە بیانەوێت بە کەمترین زیان ئەم قۆناغە تێپەڕێنن، بۆیە خۆیان لە هاوئاهەنگی ڕاستەوخۆ و ڕاشکاوانە لەگەڵ ئێران لە جەنگدا دەپارێزن، هەروەها هەوڵەکانی زەیدی بۆ کەمکردنەوەی گوشارەکانی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە بەرامبەر بەڵێنی ناڕووندایە بۆ سنووردارکردنی چەکداری و دابینکردنی سوودی ئابووری بۆ کۆمپانیا ئەمریکیەکان، هەروەها پەیڕەوکردنی نزیکبونەوە لەگەڵ حکومەتی ئەحمەد شەرعی سەرۆکی سوریا، بێدەنگیان لێکردووە.
سەبارەت بە بەئامانجکردنی دەوڵەتانی کەنداو لەلایەن کوتلە عێراقیەکانەوە لەماوەی شەڕی ئەم دواییەدا، حکومەتەکەی زەیدی تەنها بەیاننامەیەکی ئیدانەکردنی دەرکرد و داوای کرد دەوڵەتانی کەنداو بەڵگەی ئەو هێرشانە بخەنەڕوو!.
ڕۆشنە کە حکومەتی زەیدی و زۆربەی لایەنەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی پێیان باشە بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەکان لە قۆناغی ئێستادا ئیمتیازاتێک پێشکەش بە ئەمریکا بکەن و پەیوەندیان بە ئێرانیشەوە ڕاگرن. لە ئاستی سیاسیشدا، بە لەبەرچاوگرتنی سەرقاڵبونی ئێران بە ململانێ لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل و هەروەها هەڵوێستی توندوتۆڵی ئیدارەی ترەمپ بەرامبەر بە سەرکردە کوتلە عێراقیەکان، ئاماژەیە بە هەوڵی دابەزینی ڕێژەیی کاریگەری ئێران لە عێراقدا. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە نفوزی ئێران کە بە قوڵی لە ناو دەوڵەت و کۆمەڵگای عێراقدا رەگی داکوتاوە بە تەواوی لە دابەزیندایە. شایانی باسە کە زەیدی لە ٢٣ی تەمموزەوە سەردانەکەی بۆ تاران دەستیپێکرد، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ ئەوەی نیشان بدات کە عێراق پابەندە بە پاراستنی پەیوەندییە بەهێزەکانی لەگەڵ ئێراندا.
وا دیارە حکوومەتی زەیدی، هاوکات لەگەڵ زۆربەی لایەنەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی، پێیان باشە لە قۆناغی ئێستادا بە ستراتیژی بەڕێوەبردنی قەیرانەکان نزیک ببنەوە، ئیمتیازاتێک پێشکەش بە ئەمەریکا دەکەن بۆ کەمکردنەوەی فشارەکان بۆ سەر عێراق لە کاتی تێکچونی دۆخێکی ئابووری کە بەهۆی دابەزینی هەناردەکردنی نەوتی عێراق، بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە خراپتر بووە، بەڵام مەرج نییە ئەمە بەو مانایە بێت کە حکومەتەکەی زەیدی خەریکە ڕێوشوێنی توند لە دژی کوتلە چەکدارەکانی نزیک لە ئێران بگرێتەبەر، ئەمەش لەبەر چەند هۆکارێکە. یەکەم: ئەم کوتلانە بەشێکن لە چوارچێوەی هەماهەنگی و هێڵێکی بنەڕەتی بەرگری بۆ دەسەڵاتدار و داینامیکی دەسەڵاتی ناوخۆیی پێکدەهێنن. دووەم: دەرئەنجامەکانی شەڕ و ململانێی ئەگەری ئەمریکا و ئێران تا ئێستا ناڕوونە و کۆتاییەکەی دیار نیە. سێیەم: هەر ڕوبەڕوبوونەوەیەکی چەکداری لەگەڵ ئەم کوتلانەدا دەتوانێت ململانێی ناوخۆیی لەنێوان هێزە شیعەکاندا بخاتەگەڕ.

لە کۆتاییدا پێدەچێت سیاسەتی ئێستای حکومەتی عێراق لەسەر بنەمای هەوڵدان بۆ تێپەڕاندنی سەردەمی ترەمپ بە کەمترین زیانەوە بێت، ئەمەش ڕێبازێکە کە زەیدی دەیەوێت بەرجەستەی کاتەوە، بەڵام تاچەند دەتونێت لەم گێژاوەدا سەرکەوتن بەدەست بهێنێت، بەتایبەتی کە بنکەیەکی سیاسی سەربەخۆی نییە و ناتوانێت سەنگەر لە هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی بگرێت، لەئەنجامدا کردەوەکانی سنووردار دەکرێن کاتێک لەگەڵ بەرژەوەندیە سەرەکیەکانی هێزە باڵادەستەکانی شیعەدا بەریەکدەکەون، بۆیە تەنها سیاسەتێکی خۆپاراستن دەگرێتە بەر، بۆ سەقامگیر بونی پێکهاتەی ڕژێمی تائیفی و دەوری چوارچێوەی هەماهەنگی، کە لە نێوان پەرەسەندنی شەڕو ململانێی ئەمریکا و ئێران و قەیرانی سیاسی و ئابووریدا ڕاوەستاوە.

———–

*ستارلینک، خزمەتگوزاریەکی پێشکەوتوی ئینتەرنێتی مانگی دەستکردە، کە لەلایەن کۆمپانیای سپەیس ئێکسی ئیلۆن ماسکەوە بەڕێوەدەبرێت. پشت بە تۆڕێکی فراوانی مانگە دەستکردەکان دەبەستێت کە لە خولگەی زەوی نزمدان بۆ دابینکردنی ئینتەرنێتی خێرا و کەم شاراوە بۆ ناوچەی دوور و ناوشارەکان وەک یەک. کارپێکردن و هاتنە ناو بازاڕی عێراق لەم دواییانەدا بە فەرمی ڕاگەیەندرا.




ئیلاهیاتی ڕامیاری و سەرمایەداری.. ئەکرەم سەعید

پێشەکی
با لە سەرەتاوە ئەو پرنسیپە دووپات بکەینەوە کە سۆسیالیستەکان دژی بیروباوەڕی ئایینی خەڵکی نین، بەڵکە دژی سەرمایەدارین، دژی تێکەڵکردنی ئایین و سیاسەتن، دژی بازرگانیکردنن بە بیروباوەڕی ئایینی خەڵکییەوە؛ واتە دژی بەکارهێنانی ئایینن وەک ئایدۆلۆژیاێک بۆ مەرامی سیاسی و فریودانی خەڵکی. لەم سۆنگەیەوە وەڵامەکەی حیزبی شیوعی ئەمەریکا بە ترەمپ دروستە:(دوژمنی ئێمە خودا نییە، بەڵکو سەرمایەدارییە.).

خەڵکی ئەمڕۆ ئەگەر بەراورد بکەن لە نێوان دۆخی ساڵانی ۱۹٦۰و ساڵانی دووهەزار، بە ڕۆشنی پاشەکشەی هزری و سیاسی دونیا دەبینن بەرەو ڕاستڕەوی؛ واتە جیاوازی نێوان دۆخی ساڵی ١٩٥٥ هاوپەیمانی بەغداد و دۆخی ڕێککەوتننامەی مەککە ۲۰۲٦.(هاوپەیمانی بەغداد) بە بەشداری”عێراق، تورکیا، بەریتانیا، پاکستان و ئێران”- بوو(دواتر عێراق لێی چووە دەرەوەو ناوی گۆڕا بۆ هاوپەیمانی سەنتو). ئامانجی ئەو هاوپەیمانییە ڕێگریکردن بوو لە فراوانبوونی نفوزی یەکێتیی سۆفێت و بڵاوبوونەوەی بیری شیوعی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەما(ڕێککەوتننامەی مەککە) لە ئێستادا بە هاوبەشی”عەرەبستانی سعوودی، تورکیا و پاکستان”ە. ئامانجی ئەم ڕێککەوتننامەیە بەرگریی ئەو وڵاتانەیە لە مەترسییەکانی دوای لاوازبوونی ئەمەریکا لە ناوچەکەدا، و دورستبوونی بۆشایێک کە ئێران و ئیسرائیل پڕی دەکەنەوە. ئەوەی لێرەدا بۆ ئەم وتارە گرنگە بەراوردی دۆخی هزرو سیاسی نێوان ئەو دوو ڕێککەوتننامەیەیە. لەیەکەمدا بەشێکی جیهانی سەرمایەداری کۆنەپەرست و تانجی وڵاتانی ئیمپریالیزم بوون دژی بەشێکی پێشکەتووخواز و سیکولار. لەو خولەدا ناوی وەک:(عەبدول کەریم قاسم، جەمال عەبدول ناسر، جۆسیپ تیتۆ ، جەواهرلال نهرو، گیڤارا و هۆشی منە) لە جیهاندا باوی بوو، بەڵام لە ساتەکانی(ڕێککەوتننامەی مەککە) لە ڕۆژئاواوە بۆ ڕۆژهەڵات، بە شێوەیەکی گشتی ناوی سەرکردەو ڕابەری پارتە کۆنەپارێزی بۆرژوازی دڕندە باویەتی، کە ئایین تێکەڵ بە سیاسەت دەکەن.

بۆچی جیهان هێندە لە ڕوی هزرو سیاسەتەوە پاشەکشەی کردووە؟ هۆکاری چییە لە سەردەمی مۆدێرن و لە نێو کۆمەڵگەی مەدەنی بۆرژوازیدا، دوای بزووتنەوەی ڕۆشنگەری و بڵاوبوونەوەی ئەقڵانیەت و بیروباوەڕی ئازادی تاکەکەس و دەوڵەتی سیکولار، جارێکی دی《ئیلاهیاتی سیاسی》هێندە لە جیهاندا پێگەی بەهێزە و ڕۆڵی هەیە؟. بێگومان گەلێ هۆکار هەیە بۆ پاشەکشەی کۆمەڵ، بەڵام دەتوانین لە شرۆڤەی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری، ڕۆشنتر بنەمای هۆکارەکان بناسینەوە. بۆ وەبیرهێنانەوەی خوێنەری هێژا، من لە چەند وتاری پێشوومدا دەربارەی”تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری” بە کورتی باسم لە【* قەیرانی سەرمایەداری. * دڕندەیی/بەربەریسم. * سەرمایەی وەهمی. * تۆتالیتاریسم/ سەرکوتگەری】کردووە، بێگومان بەبێ باسکردنی ڕۆڵی《ئیلاهیاتی سیاسی》لە سەردەمی مۆدێرندا، باسەکانمان دەربارەی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری کەموکورت دەبێ.

ئیلاهیاتی ڕامیاری و سەرمایەداری

«ئیلاهیاتی ڕامیاری و سەرمایەداری» یەکێکە لە ئاڵۆزترین بابەتە تیۆرییەکانی سەردەمی نوێ. ئەم بابەتە باس لە کاریگەری ئیلاهیاتی سیاسی لەسەر سیستەمی سەرمایەداری «پێکهاتە ئابوورییەکەی/ ژێرخانی سەرمایەداری» و پێکهاتە هزری و سیاسییەکەی/ سەرخانی سەرمایەداری» دەکات، و تیشک دەخاتە سەر ڕۆڵی گەورەی ڕێکخراوە مەدەنی و سیاسییەکانی ئایینی، لە ململانێی کۆمەڵی نوێدا.
لە سەردەمی کۆندا ئیلاهیاتی سیاسی پایەێکی سەرەکی دەسەڵات بووە؛ لە میسری کۆندا سیستەم بریتی بوو لە تێکەڵکردنی ئایین و دەوڵەت، کە پادشا بە کوڕی خوداوەندەکان یان خۆی بە خوداوەندێک لەسەر زەوی دادەنا، بەم شێوەیە دەسەڵاتی ڕەها و ئیلاهی بە دەسەڵاتەکەی خۆی دەبەخشی. بەم جۆرە سیستەمی حوکمڕانی لەسەر بنەمای “پاشایەتی ڕەها” کە لە ڕووی ئیلاهیاتەوە پشتیوانی لێدەکرا خۆی دامەزراند بوو، پاشا وەک سەرۆک کاهینێک کە بەرپرسیار بوو لە دەستەبەرکردنی دادپەروەری گەردوونی (مەعات) و سەقامگیری وڵات، پشتی بە ئامێرێکی ئیداریی ئاڵۆز دەبەست بۆ جێبەجێکردنی فەرمانەکانی. وە ئیلاهیاتی سیاسی لە وڵاتی چین لە کۆندا: تێکەڵەیەکی ناوازەیە لە بنەما فەلسەفی/ئاینییە نەریتییەکانی(کۆنفۆشیۆسیزم، تائۆیزم)و دەسەڵاتی سیاسی، کە تیشک دەخاتە سەر”ویستی خودایی” وەک سەرچاوەی شەرعیەت، ئەمەش وا دەکات فەرمانڕەوا ببێتە نێوەندگرێک لە نێوان ئاسمان و زەویدا. بەم پێیە لەڕووی مێژووییەوە دەسەڵات بەرئەنجامی تێکەڵاوبوونی ئایین و سیاسەت بووە.
ئەنگلس دەربارەی کۆمەڵگەی نەرێتی نووسیبووی:( لەسەردەمی چەرخی ناوەڕاستدا، مرۆڤایەتی یەک جۆرە ئایدۆلۆژیای زانییوە ئەویش (ئایین و لاهوت) بوو. بەڵام، لەسەدی هەژدەهەمدا، کاتێ بۆرژوازی گەیشتە پلەێک لە هێز کە بەس بێت بۆ ئەوەی ئایدۆلۆژیاێکی تایبەت بەخۆی هەبێت، و گونجاو بێت لەتەکە دۆخی چینایەتی خۆی، بە پشتبەستن تەنها بە هزری یاسای و سیاسی، هەڵستا بە هەڵگیرسانی شۆڕشە مەزن و ڕەساکەی(شۆڕشی فەرەنسا)بێ ئاوڕدانەوە لە ئایین، تەنها مەگەر کاتێ ڕێگری بۆ دروستکردبێ. بەڵام ئەوەی بە مێشکیدا نەهاتووە کە لەبری ئایینی کۆن ئایینێکی نوێ بخاتە جێگەی.) – ئەنگلس/ فیۆرباخ و کۆتایی فەلسەفەی کلاسیکی ئەڵەمانی/ لاپەڕە ٥۱.
ساڵانێکە (لاهووتگەرایی سیاسی)ی هەموو ئایینەکان، وەک ئەنجامێکی قوڵبوونەوەی ناکۆکیەکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری مۆدێرن، لە بوژانەوەدایە، و ڕۆڵی لە سیاسەت و کۆمەڵگەدا زیاد دەکات و جێگا بۆ خۆی داگیر دەکات، لێرەوە شەپۆلی ڕەشی بیروباوەڕی ڕاستڕەوی، هێرش بۆ سەر لیبڕالیزم(ئازادی تاکەکەس و یەکسانی یاسایی هاوڵاتیان )و لایەنگرانی سۆسیالیزم دەبات. ئەگەر بپرسین هۆکاری چییە لە سەردەمی مۆدێرندا، دوای بڵاوبوونەوەی بیروباوەڕی ئەقڵانی و سیکولاری ڕۆشنگەری و فەلسەفەی ماتریالیسمی، جارێکی دی فەلسەفەی ئایدیالیست و بیروباوەڕی نائەقڵانی و کۆنەپارێز دەبووژێتەوە؟ یان بۆچی لەژێر سێبەری مەدەنیەتی بۆرژوازیدا(لاهووتگەرایی سیاسی)ی هەموو ئایینەکان سەوز دەبنەوە؟. بلیخانۆف بەم جۆرە وەسفی کێشەکە دەکات:
“ماتریالیسمه‌کانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م پێیان وابوو که ‌بۆ یه‌کجاری کۆتاییان به‌ ئایدیالیسم هێناوه‌و میتافیزیکی کۆن له‌نێوچووه‌و نراوه‌ته‌ گۆڕه‌وه‌، ئیدی ئه‌قڵ هیچ حه‌زی نییه‌ گوێ بیستی بێت، به‌ڵام هه‌ر زوو ئاقاری حاڵه‌کان‌ ڕه‌وتێکی تری وه‌رگرت، ئه‌وه‌ چه‌ند ڕۆژێکه‌ فه‌یله‌سوفه‌کان له ‌ئه‌ڵه‌مانیادا فه‌لسه‌فه‌ی ئادیالیسمیان بووژاندۆته‌وه‌، وه‌ له ‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا گوێکان خنران له ‌ئاست وتاری ماتریالیسمیداو به‌ مردوو ده‌ژمێرا، و له‌لای جیهانی فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌ده‌ب بیروباوه‌ڕی ماتریالیسمی وه‌ک “خه‌مۆکی و چەقبەستو” چاوی لێده‌کرا، وه‌ک “گۆته‌” وای ده‌بینی که‌ “ماتریالیسم وه‌ک تارماییێک مووچڕکه‌ به‌له‌شی خه‌ڵکیدا ده‌هێنێ”. به‌م جۆڕه‌ ئایدیالیسمیش به‌ بڕوای خۆی لای وابوو که‌ دوژمنه‌که‌ی بۆ هه‌تاهه‌تایی شکستی پێ هێنراوه‌.” – بلیخانۆف/ به‌رهه‌مه‌ فه‌لسه‌فیه‌کانی – ماتریالیسمی مارکس / لاپه‌ڕه‌ ۱۲۵.
وردبینی‌ بلیخانۆف لەو چەند دێرەی سەرەوەدا بۆ سەردەمەکەمان تابڵێیت بلیمەتانەیە؛ دروست لە نێو بڕێک لە چەپ و سۆسیالیستەکان هه‌مان وه‌همی سه‌رکه‌وتن و بڕوابوون به‌ له‌ نێوبردن و بنبڕکردنی دوژمنه‌کانی فه‌لسه‌فه‌ی ماتریالیسمی مارکس بره‌وی هه‌بوو. که‌س دوای ماتریالیسمی مارکس بڕوای نه‌بوو بیروباوه‌ڕی ئایینی (لاهوتی ڕامیاری) هێنده‌ به‌هێز ببێته‌وه‌. لەڕاستیدا لەژێر سێبەری سەرمایەداریدا (واتە لە سەردەمی مۆدێرن: سەردەمی ڕۆشنگەری و دەوڵەتی سیکولار و کۆمەڵی مەدەنی بۆرژوازیدا)، ئیلاهیاتی سیاسی بە گووتەی مارکس(ئامادەیێکی بەهێزی هەیە). بیرمەندانی وەک: ”سپینۆزا، مارکس، ماکس وێبەر و کارل شمیت” ڕایان وا بوو (کە چوارچێوە تیۆلۆژییەکان بەشدارییان لە سەرهەڵدانی هزر و سیاسەت و دەوڵەتی سەرمایەداریدا کردووە). مارکس لە بەشێک لە بەرهەمەکانیدا لێکچوونەکان لەنێوان مەسیحیەت(وەک ئایین)و (تایبەتمەندییەکانی) سەرمایەداریدا دەکێشێت. ئەم لێکچوونانە بەتاببەتی بەشێوەێکی سەرنجڕاکێش لە کتێبی “سەبارەت بە پرسی جوولەکەکان” دەست نیشانکراوە. مارکس ڕای وا بوو کە ئایین لەژێر سایەی ئەو دەوڵەتە بۆرژوازییە کە سیکولارە ئامادەیێکی بەهێزی هەیە لە کۆمەڵدا، و کارل شمیت دەستەواژەی “ئیلاهیاتی سیاسی”ی بەکارهێنا بۆ ئەوەی نیشان بدات کە هەموو چەمکە مۆدێرنەکانی دەوڵەت چەمکی ئایینی سیکولارن.
بەڕای سپینۆزا ئیلاهیاتی سیاسی ئامانجی کۆنترۆڵکردنی جومگە گشتییەکانی کۆمەڵە، لە ڕێگەی ئایینەوە بۆ مەبەستی سیاسی. ئەمە ناوەڕۆکی کتێبەکەی سپینۆزایە بە ناوی «نامەیەک لەبارەی ئایینزانی و سیاسەت» کە لە ساڵی ١٦٧٠ بڵاوکرایەوە. سپینۆزا ڕای وایە کە بە(سیکولاریزم – جیای ئایین لە دەوڵەت) ناتوانرێ ئیلاهیاتی سیاسی لە کۆمەڵدا کەم بکرێتەوە، بەڵکە دەبێ دەوڵەت زیاتر هەنگاو بنێ بەرەو (جیای سیاسەت لە ئایین)، و دەوڵەت تاکە دەسەڵات بێ بەسەر ئاییندا، ئامانجی ڕاستەقینەی سپینۆزا ئەوە بوو کە دەوڵەت کۆنترۆڵی ئایین بکات، نەک تەنها جیایان بکاتەوە، واتە دەبێ ئایین بخرێتە ژێر سەروەری سیاسی دەوڵەتەوە. مارکس لەم ڕاونگەیەوە نزیگ بووە. لێرەدا مانایەکی تری سیکولاریزم دەبینین، کە جیاوازە لە تێگەیشتنی باو، ئەم ڕوانگەیەی سپینۆزا و مارکس، بەتایبەتی لەلایەن چەپەکانەوە، ساڵانێکە پشتگوێ خراوە.

لیو شتراوس و لاهوتی سیاسی

ئه‌گەر لە‌ زەمه‌نی کۆمە‌ڵگەی یۆنانی کۆندا سۆکرات فه‌لسە‌فه‌ی له ‌ئاسمانەوە‌ دابە‌زاندە سە‌ر زە‌وی، و پێشنیاری بۆ مرۆڤەکان کرد کە ‌بۆ گە‌ڕان بە ‌دوای ڕاستیدا “سه‌یری زەوی بکە‌ن”، ئەوا مارکس لە‌ سەردەمی کۆمە‌ڵگەی سەرمایە‌داریدا، داوای کرد‌ بۆ دۆزینەوە‌ی ڕاستی نامۆی مرۆڤ و چەوسانەوەی مرۆڤەکان، لەبری تەنها پشکنین لە ‌نێو فە‌لسە‌فە و سیاسە‌تدا، دە‌بێ بچینە‌ ڕه‌خنە‌ی ئابووری سیاسی، و ‌شۆڕش بەسه‌ر پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا، واتە شۆڕش به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ی مەدە‌نی و مۆدێرنی سە‌رمایە‌داریدا، بکە‌ین. بەڵام‌ فه‌لسه‌فه‌ی بۆرژوازی کۆنزەرفاتیزم، به‌پێی ڕێنماییەکانی لیو شتراوس، داوا ده‌کات که‌ جارێکی دی بۆ دۆزینه‌وه‌ی حه‌قیقه‌ت و ڕەوشتبەرزی، ده‌بێ مرۆڤه‌کان ڕووبکه‌نه‌وه‌ ئاسمان و سه‌یری ئاسمان بکه‌ن. لە نووسینی “پێشەکی بۆ کتێبەکەی هۆبز” لیو شتراوس ناوەڕۆکی باسەکانی خۆی ئاشکرا دەکات:( زیندووکردنەوەی لاهووت منی لەگەڵ “کارل بارت و فرانز ڕۆزنزڤایگ”دا دەبەستەوە ،، لەوکاتەوە پرسی”لاهوتی سیاسی” جێی سەرنجی لێکۆڵینەوەکانم بووە.).
سێ سوچکه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی شتراوس بریتییه‌ له‌: ۱/ ڕه‌وشت. ۲/ سیاسه‌ت. ۳/ ڕه‌خنه‌ له‌ مۆدێرنێته‌ و ڕۆشنگه‌ری، و داوای له‌یه‌ک هه‌ڵپێکانی جارێکی دی سیاسه‌ت و ئایین. لیو شتراوس وەک دامەزرێنەری فەلسەفەی سیاسی ڕەوتی «نیوکۆنزەرفاتیزم» لە ئەمریکا تەماشا دەکرێت. یەکێک لەگرنگترین باسەکانی فەلسەفە سیاسییەکەی دەربارەی پەیوەندی «قودس و ئیتینا – »یە، کە تێیدا پێکداچوون و ململانێی نێوان ئایین (ڕۆح) و فەلسەفە (عەقڵ) شیدەکاتەوە. بەڕای لیو شتراوس ئەم دوو شارە تەنها دوو شوێنی جوگرافی نین، بەڵکو دوو کۆڵەکەی سەرەکین کە شارستانیەتی ڕۆژاوایان دروست کردووە: قودس- هێمای تەورات، ئایین – ڕۆح و باوەڕە؛ نوێنەرایەتی ژیانێک دەکات کە لەسەر بنەمای ملکەچی و خۆشەویستی بۆ یاسای خودایی دامەزراوە. ئیتینا: هێمای فەلسەفەی یۆنانی- عەقڵ و لێکۆڵینەوەی ئازادە؛ نوێنەرایەتی ژیانێک دەکات کە لەسەر بنەمای گەڕان بەدوای حیکمەت و تێگەیشتنی سەربەخۆدا دامەزراوە. «نیوکۆنزەرفاتیزمەکان» یەکیەتی ئەم دوو شارەیان لە سەردەمی ئێمەدا کردە پایەی هزر و سیاسەتی( یەهودی زایۆنی و مەسیحی زایۆنی )، چونکە بەڕای لیو شتراوس یەکیە‌تی ئه‌و دوو شارە‌ بۆ خۆرئاوا به‌ درێژای مێژوو پایە‌ و هێزی ڕۆژئاوا بووە‌، لەم ڕوانگەیەوە دە‌بێ بۆ چارە‌سە‌ری قه‌یرانی وڵاتانی ڕۆژئاوا، کە سەرچاوەکەی قه‌یرانی‌‌ مۆدێرنێتەیە، بە یه‌کگرتنه‌وه‌ی” ئه‌تینا و قودس ” چاره‌سه‌ر بکرێ. سەیر نییە دەبینین ترامپ به‌ گه‌شته‌که‌ی خۆی له‌ سعویه‌وه‌ بۆ ئیسرائیل و له‌وێوه‌ بۆ ڤاتیکان، بازنه‌که‌ی “لیوشتراوس”ی فراوانکردو یه‌کیه‌تی”مه‌که‌ و قودس و ڤاتیکان”ی له‌بری دانا، واته‌ یه‌کیه‌تی “ئیسلام و یه‌هودیه‌ت و مه‌سیحیه‌ت” یان (ڕێککەوتنامەی ئیبراهیمی)، کە زنجیرەیەک ڕێککەوتنی ئاشتییە کە لە ساڵی ٢٠٢٠ لەژێر چاودێریی دۆناڵد ترەمپ لەنێوان ئیسرائیل و چەند وڵاتێکی عەرەبیدا واژۆ کرا.
ئایا دوای ئاوابوونی خۆری ئیمپراتۆریەتی ئەمەریکا و لاوازبوونی( یەهودی زایۆنی و مەسیحی زایۆنی )، ئێمە هزر و سیاسەتی( چەپ یان ڕاست )ی نوێ، کە یەکبگرێ لەتەک ئیسلامی سیاسی، لە ئەمەریکا و ئەوروپادا دەبینین؟!. چونکە هەم لە دەوڵەتی چین و ڕوسیا، و هەم لە دەوڵەتەکانی ڕۆژئاوا، ڕەوتێکییان تێدایە کە خۆی نزیک دەکاتەوە لە ئیسلامی سیاسی. لێرەوە ئێمە و نەوەی نوێش، لەژیر سایەی سیستەمی سەرمایەداریدا، بۆ چەند ساڵێکی تریش دەرگیری کێشەی ڕۆڵی ئیلاهیاتی ڕامیاری لە هزر و سیاسەتی کۆمەڵدا دەبین.
سەرکەوتنی( ممدانی و عەبدول ) وەک دوو نوێنەری بزووتنەوەی چەپ( سۆسیال- دیمموکرات ) کە بێگومان هەواڵێکی پۆزەتیڤە، هێمای لاوازبوونی هەژموونی مەسیحی زایۆنیزمە لە ئەمەریکادا، بەڵام لەهەمان کاتدا دەشێ تۆوی سەوزبوونی چەپێک بێ کە خۆی نزیک دەکاتەوە لە ئیسلامی سیاسی، ئەمەش دیاردەێکە ساڵانێکە لە وڵاتانی ئەوروپادا نموونەیمان بینیوە، بەتایبەتی دوای ھێرش بۆ سەر غەززە. ئەمە یانی ئەگەر لە ئێستاو چەند ساڵی داهاتوودا، (مەسیحی و یەهودی زایۆنی) لاواز ببێ، بەڵام (ئیسلامی سیاسی) و هاوپەیمانانی لە مەسیحی سیاسی و چەپ لە زیاد بووندایە؛ کەواتە ئیلاهیاتی ڕامیاری تا چەند ساڵی تریش هەر ئامادیی بەهێزی دەبێ لە جیهاندا.

خوێندەنەوەێکی ڕەخنەگرانە بۆ ڕای چەپەکان دەربارەی هۆکاری باڵاکردنی ئیسلامی سیاسی

ساڵانێکە ئیلاهیاتی سیاسی دیسانەوە لە خۆڵەمێشی خۆیەوە هەڵساوەتەوەو ڕۆڵی گەورە دەبینێ لە جیهاندا. ئیسلامی سیاسی توخێمکه‌ ده‌یه‌وێ کۆمه‌ڵگه‌ ڕاکێشێ به‌ره‌و ڕابووردوو، بزووتنه‌وه‌یه‌که‌ وه‌ڵامێکی کۆنه‌په‌رستانه‌ به‌ کێشه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌داته‌وه‌. باڵاکردنی ئیسلامی سیاسی جێگای گه‌لێ باس و لێکۆلینه‌وه‌ بووه‌، ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێ تیشکی بخه‌مه‌ سه‌ر:
۱/ بینینی ئه‌م دیارده‌یه‌ وه‌ک توخمێک، وه‌ک بزووتنه‌وه‌ێکی کۆمه‌ڵایه‌تی سیاسی له ‌کۆمه‌ڵگه‌دا، واته‌ ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ وا ته‌ماشای نه‌کرێ که ‌دروستکراوی ده‌ستی وڵاتان یان ده‌زگای جاسوسی به‌ریتانی یان ئه‌مه‌ریکیه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌وه‌ فاکتێکی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ که ده‌ستی یارمه‌تی ئه‌و ده‌زگایانه‌ هه‌بووه‌ له‌ پێکهێنانی ئه‌حزاب و که‌سه‌کانی سه‌ر به‌م بزووتنه‌وه‌یه‌، به‌ڵام خودی بزووتنه‌وه‌که‌ ڕه‌گوڕیشه‌ی واقیعی‌‌ خۆی هه‌یه‌ له ‌نێو کۆمه‌ڵه‌گه‌دا، ئه‌مه‌ له‌لاێک وه‌ له ‌لاێکی دی په‌یوه‌ندی باڵاکردنی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ به‌ هه‌لومه‌رجی گشتی جیهانی سه‌رمایه‌داریه‌وه‌. سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی سیاسی هاوسات و هاوشانی سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ کۆنه‌په‌رسته‌کانی ئایینی سیاسی تر بووه‌ له ‌جیهاندا، بۆیه هه‌ڵه‌یه‌ بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی سیاسی وه‌ک تاقانه‌ چاو لێ بکه‌ین، و ده‌سته‌ خوشکه‌کانی هاوشێوه‌ی خۆی له مه‌سیحی سیاسی، یه‌هودی سیاسی، هیندۆسی و بودی سیاسی نه‌بینین.

۲/ باری فکری و سیاسی سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داری دڕنده‌ قۆناخێکی کۆنه‌په‌رستییه‌، ئه‌مه‌ش زه‌مینه‌ێکی گونجاوه‌ بۆ گه‌شه‌ و باڵاکردنی بزووتنه‌وه‌ ئایینیه‌کان، ئه‌م بزووتنه‌وه‌ ئاینییه‌ سیاسیانه‌ له‌م‌ سه‌رچاوه هاوبه‌شه‌وه‌ ئاو ده‌خۆنه‌وه‌، و بیروباوه‌ڕی ئایینی خه‌ڵکیان کردۆته‌ ئاڵای بزووتنه‌وه‌کانیان بۆ پا‌سه‌وانکردنی سه‌رمایه‌داری.

له ‌کتێبی( ئایینیه‌ گشتیه‌کان له‌ جیهانی ئه‌مڕۆدا) خۆزیه‌ کازانوڤا ده‌نووسێ:” ئه‌و گفتوگۆیانه‌ی له‌مه‌ڕ حیجاب هه‌یه‌ له‌ جیهانی عه‌ره‌ب و تورکیا و ئه‌وروپادا هاوشێوه‌ی ئه‌و باسانه‌ن له‌مه‌ڕ له ‌باربردن ( إجهاض – abortion ) که ‌له‌ ئه‌مه‌ریکادا هه‌ن، مشتومڕێکی گه‌رمی ئایینی سیاسین. باوه‌ڕێک باوبوو له‌ دوای سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ری و زاڵ بوونی ڕوانگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی سه‌ده‌ی بیست که ‌ڕۆڵی ئایین له ‌سیاسه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌دا پاشه‌کشه‌ ده‌کات و ده‌بێته‌ لاوه‌کی، به‌ڵام له‌ته‌ک شۆڕشی ئیران و جه‌نگی ئه‌فگانستان و ڕوداوه‌کانی دواتر بینیمان ڕۆڵی ئایین له‌ کۆمه‌ڵگه‌ و سیاسه‌تدا ڕوو له‌ زیادبوونه‌ “.
بڕواناکه‌م که‌سێ هه‌بێ له‌گه‌ڵ ئه‌م بینینه‌ی خۆزێ کازانوڤا ڕاێکی پێچه‌وانه‌ی هه‌بێ، به‌ تاییبه‌تی له‌ نێو به‌هاری عه‌ره‌بیدا( ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین به‌هاری ئیسلامی سیاسی )و هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئه‌مه‌ریکا، زیادبوونی ڕۆڵی ئاینی سیاسی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌. کێشه‌که‌ له‌مه‌دا نییه‌ به ‌قه‌د ئه‌وه‌ی له‌وه‌دایه‌ کاتێ هۆکاره‌کان و فاکته‌ره‌کانی زیادبوونی ڕۆڵ و باڵاکردنی ئایینی سیاسی ده‌ست نیشان ده‌کرێ. زۆرێک له ‌نووسه‌ران هۆکاری باڵاکردنی ئیسلامی سیاسی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ شکستی بۆرژوازی له پڕۆسه‌ی ‌به‌ مۆدێرنیز‌کردنی ووڵاتانی عه‌ره‌ب:( گه‌شه‌ی ئیسلامی سیاسی میلیتانت له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا به‌رئه‌نجامی شکستی ناسۆنالیسم و سکولاریزم و مۆدێرنیزمی بۆرژوازییه‌ له‌م وڵاتانه‌دا.( – بڕوانه‌: مەنسوور حیکمەت “باڵاکردن و ئاوابوونی ئیسلامی سیاسی” )، و سه‌میر ئه‌مین له‌ نووسراوی ” ئیسلامی سیاسی، ڕوویه‌کی تری سه‌رمایه‌داری مته‌وه‌حش ” ده‌نووسێ:( سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندیان به ‌ئیسلامه‌وه‌ هه‌یه‌، بریتین له ‌یاخی بوونێکی تندوتیژ دژی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری مه‌وجود و ئه‌و مۆدێرنێته‌ ناکامڵ و شێوێندراو گومڕاکه‌ره‌ی که‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناوه‌ ).

به‌ ڕای من ئه‌م جۆره‌ لێکدانه‌وانه‌ تێگه‌شتنێکی کەموکورتی له‌خۆی هه‌ڵگرتووه‌ بۆ مۆدێرنێته‌، وه ‌چاوه‌ڕێی شتێکی گه‌وره‌ له ‌مۆدێرنێته‌ ده‌کات که‌ ئاسته‌مه‌ له‌سایه‌ی سیسته‌می سه‌رمایه‌داریدا مۆدێرنێته‌ بتوانێ ئه‌وه‌ به‌رئه‌نجامی بێ. پرسیارێک که‌ ده‌کڕێ بیکه‌ین ئه‌وه‌یه‌: باشه‌ ئه‌گه‌ر هۆکاری سه‌رهه‌ڵدان و بەهێزبوونی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی سیاسی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ شکستی بۆرژوازی له‌ پڕۆسه‌ی ‌به‌ مۆدێرنیز‌کردنی( عصرنة أو تحديث ) وڵاتانی عه‌ره‌بی، ئه‌ی هۆکاری سه‌رهه‌ڵدان و بەهێزبوونی بزووتنه‌وه‌ی مه‌سیحی سیاسی له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکادا چییه؟ چونکه‌ لۆژێک نییه‌ بڵێین له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکادا پیشه‌سازی گه‌شه‌ی نه‌کردووه‌ یان ‌بڵێین بزووتنه‌وه‌ی مه‌سیحی سیاسی به‌رئه‌نجامی شکستی ناسۆنالیسم و سکولاریزم و مۆدێرنێته‌ له‌و وڵاتانه‌دا. به‌ شێوه‌ێکی گشتی مۆدێرنێته‌ له‌ ژێر سایه‌ی سیسته‌می سه‌رمایه‌داریدا پرۆسه‌ێکی ناکامڵ و شێواوی بڕیوە. مارکس ڕای وابوو کە ( مۆدێرنێنته‌ له‌ هه‌ناوی خۆیدا ناکۆکی هه‌ڵگرتووه‌ )، ئه‌مه‌ به ‌جیا له‌وه‌ی باسی چ جوگرافیاێک ده‌که‌ین، وه‌ڵامێکی گشتییه‌ بۆ دیاریکردنی هۆکارێکی سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ ڕاستڕه‌وه‌کان، به‌ڵام ئه‌مه‌ نه‌ هۆکاری سه‌ره‌کییه، ‌و نه‌ وه‌ڵامێکی تایبه‌تیمان پێ ده‌داته‌وه‌ که‌ بۆچی ئیسلامی سیاسی وه‌ک بزووتنه‌وه‌ێکی سیاسی و جه‌ماوه‌ری ڕۆڵی ڕوو له‌سه‌ره،‌ وه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌گرێته‌ ده‌ست. به‌ڵکه‌ گرنگ ئه‌و فاکته‌ره‌یه‌ که‌ سه‌رمایه‌داری له سه‌رده‌می دڕنده‌یی و قه‌یرانی ئابووریدا، ‌پێویستی به ‌بزووتنه‌وه‌ کۆنه‌په‌رسته‌کانه‌ بۆ ڕاگرتنی جڵه‌وی مێژوو تا نه‌چێته‌ پێش، واته‌ به‌کارهێنانی ئایین وه‌ک پاسه‌وانێکی دڵسۆزی سه‌رمایه‌داری‌، وه‌ له‌لایه‌که‌ی تره‌وه‌‌ سوود وه‌رگرتنی وڵاتانی ڕۆژئاوا و هاوپه‌یمانه‌کانی له ‌بزووتنه‌وه‌ ئایینه‌کان به‌تایبه‌تی ئیسلامی سیاسی میلیتانت دژی روسیا و چین، و بەکارهێنانی له ‌گه‌مه‌ی ئاژاوەو بێسەروبەری هه‌تا له‌ نێو خودی وڵاتانی ڕۆژئاوادا بۆ سه‌رنج ڕاکێشانی کرێکاران بۆ کێشه‌ی لاوه‌کی و خولقاندنی دۆخێکی کۆنەپەرستی پڕ لە تیرۆرو تۆقان. ئه‌مانه‌ ئه‌و مەبەستانەن ‌له‌ پشت خه‌رجکردنی ملیاره‌ها دۆلار بۆ گه‌شه‌ و به ‌هێزبوونی ئیلاهیاتی ڕامیارییەوەیە‌ له‌ جیهانی ئێمه‌دا.

  • سەردەمی مۆدێرن – “کوردستانێکى ئازاد و مۆدێرن”
    بەڕای هەندێک لەڕوناکبیران دەبێ ستراتیژى چەپەکانی کوردستان “کوردستانێکى ئازاد و مۆدێرن” بێت: (دەبێت کۆنگرەیەکى بەرەنگاری لە لایەن چەپەکانەوە ببەسترێت تیایدا بە وەلانانى جیاوازیی فیکرى و سیاسی، و ئەولەویەتەکە “وەڵامدانەوە بە واقیعى هەرێمى کوردستان” بێت و کارنامەى نوێ و گشتگیر سەرپێ بخەن کە بنەڕەت و ستراتیژى کۆنگرەکە “کوردستانێکى ئازاد و مۆدێرن” بێت.) – (هاورێ‌ عبداڵە و شاهۆ عەلی )/ خوێندنەوەیەك بۆ ئەركی نوێی چەپی كوردی لەسەردەمی مۆدێرنەدا – هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان .
    لە وەڵامی پرسیاری بەگشتی مانگێک چەند شەو و ڕۆژە؟. زۆرینەی خەڵک دەڵێن:(مانگێک سی ڕۆژە). لەڕاستیدا (مانگێک بە گشتی ٣٠ یان ٣١ شەو و ڕۆژە). لێرەدا دەبینین کە خەڵکی بۆ کورتکردنەوە، شەوەکانی لە مانگەکەدا نەژماردوە، وەک شاردنەوەو باس نەکردنی دیوی تاریکی مانگەکە. هاوشێوەی ئەوە، زۆرینەی سەردیاتەکان دەربارەی(سەردەمی مۆدێرن)، باسی دیوی تاریکی سەردەمەکەی تێدا نییە و شاردراوەتەوە. لە ڕاستیدا (سەردەمی مۆدێرن) دەڕبڕینێکی مەکتەبی لیبڕاڵییە بۆ سیستەمی سەرمایەداری؛ یانی ئەگەر بڕوامان وایە کە بۆ ڕزگارکردنی کوردستان لە ئەحزابی میلیشیای و بنەماڵەی و ئیلاهیاتی سیاسی، پێویستە “کوردستان ئازاد و مۆدێرن” بکەین، ئەمە یانی کوردستان بە سەرمایەداری بکەین. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا هۆکاری قەیرانی سیاسی و ئابووری کوردستان ناسەرمایەداری/ نا مۆدێرن بوونیەتی؟!. کەواتە هۆکاری دیاردەکانی ئیلاهیاتی سیاسی و تۆتالیتاریسم، ڕاسیزم و فاشیزم لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمەریکا چییە؟. لۆژیک نییە بڵێین نامۆدێرن و لەوێکانە سەرمایەداری و پیشەسازی بەرهەمهێنانی کاڵاکان گەشەی نەکردووە.
    پوختەی ڕای من ئەوەیە کە به‌هۆی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری بەتایبەتی له‌م سه‌رده‌مه‌دا‌، ئیدی سه‌رمایه‌داری وه‌ک ( پاڵتۆ شڕه‌که‌ی گۆگۆل )ی لێهاتوه‌و به‌ پارچه‌ شڕه‌ی کۆنی وەک( مۆدێرنێته‌ و سیکولاریزم ) پینه‌ و پەڕۆ ناکرێ.

پەراوێز:

  • سۆسیالسیتەکان ئازادی بیروباوەڕی ئایینی بۆ خەڵکی لە بەرنامەکەیاندایە، و لە کۆمەڵگەی سۆسیالیستدا ماف و ئازادی بیروباوەڕی ئایینی بۆ خەڵکی بە یاسا دابین دەکرێ.
  • لە ئێستادا لە جیهاندا دوو دەوڵەت بە تەواوی سیستەمێکی تیۆکراسی (سایۆکراسی) ڕەهایان هەیە، بە شێوەیەک کە پیاوانی ئایینی ڕاستەوخۆ سەرۆکایەتی دەوڵەت و سەرکردایەتی باڵای سیاسی دەکەن: یەکەم فاتیکان: پاپا (ڕێبەری باڵای کەنیسەی کاسۆلیکی جیهانە)، لە هەمان کاتدا پاشای ڕەها و سەرۆکی دەسەڵاتی جێبەجێکردن، یاسادانان و دادوەرییە لەم دەوڵەتەدا. سەرجەم وەزیر و بەرپرسە باڵاکانیش پیاوانی ئایینی مەسیحین. دووەم ئێران: لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩وە سیستەمی “ویلایەتی فەقێ” پەیڕەو دەکرێت. ڕێبەری باڵای کۆماری ئیسلامی کە پیاوێکی ئایینی شیعەیە(مەرجەع)، بەپێی دەستوور خاوەنی دەسەڵاتی ڕەهایە بەسەر سوپا، دادگا و سەرجەم جومگە سەرەکییەکانی دەسەڵاتدا. بەڵام بەپێی ڕاپۆرتەکانی(سەنتەری توێژینەوەی پیو)، نزیکەی ٤٣ بۆ ٤٨ دەوڵەت لە جیهاندا بە فەرمیی خاوەنی دەوڵەتی ئایینین، و زیاتر لە ٨٠ وڵاتیش بە فەرمی یان ناڕەسمی پشتگیری یەک ئایین دەکەن. ئیسلام، مەسیحیەت و بودایی باوترینن لەم دەوڵەتانەدا. دابەشبوونی دەوڵەتە ئایینییەکان بەپێی جۆری ئایین: ئیسلام لە ٢٧ وڵاتدا وەک عەرەبستانی سعوودیە، ئێران، و میسر ئایینی فەرمییە. مەسیحیەت: لە ١٣ بۆ ١٥ وڵاتدا وەک ڤاتیکان، یۆنان، و دەنیمارک ناسراوە. ئایینەکانی تر: وەک بودایی لە کامبۆدیا و بۆتان، و ئایینی یەهوودی لە ئیسرائیل. دەتوانین بڵێین کە نزیکەی ٤٠ بۆ ٥٠ وڵات لە جیهاندا هەن، کە ئایین و ئیلاهیاتی سیاسی تێیاندا، ڕۆڵێکی گەورە و فەرمی لە دەسەڵات و یاسادانان و کۆمەڵدا، دەگێڕێ.
    *بەڕای سۆسیالیستەکان سکولاریزم بۆرژوازی (Bourgeois Secularism) چەمکێکە بۆ پێناسەکردنی جۆرێک لە جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندییەکانی چینی بۆرژوازی و بازاڕی سەرمایەداری داڕژاوە.
  • ماکس وێبەر دەڵێ، ئەخلاقی پرۆتستانت (وەک زاهید و كاركردن و ماندووبوون) ئەو چوارچێوە تیۆلۆژییەیان پێکهێنا کە بەشدا



ڕاڤەیتر5: گوتنی نا(نەخێر)…. گوتنێ پێویستە!.. ئازاد حەمە

5..

“نا”(نەخێر)، کە نکوڵیکردن دەخاتە گەروومانەوە بۆ هاتووەتە کایەوە؟بۆئەوەی لە کاتی پێویستدا بگوترێت. لێ گوتنی”نا” فێربوونی دەوێت؛فێربوونی چۆنیەتی گوتنی. ئەوەش پەروەردە داوادەکات. بەمجۆرە چاندنی”نا”ی پێویست کارکردنێکی پەروەردەییانە دەخوازێت تا بزانرێت لە کوێ و بە کێ دەگوترێت “نا”.
شرۆڤەی”نا”، شرۆڤەی”بەڵێ”ش لەخۆدەگرێت. ئەمە بەو مانا بەرتەسکە نایەت، کە”نا”دەکەوێتە ژێر سێبەری “بەڵێ”وە. هاوکێشەی نێوان “نا” و “بەڵێ” وەک هاوکێشەی نێوان ڕووناکیی و تاریکیی نییە. چونکە گوتنی “نا” و “بەڵێ” چاوەڕێی یەکناکەن و پاشکۆی یەکیش نیین، مەگەر بۆ ئەوانەی بێ بیرکردنەوە دەڵێن “نا” و بێ بیرکردنەوە دەڵێن”بەڵێ”.ڕاستە لە ڕووکەشدا “نا”خۆی وەک وابەستەی”بەڵێ” نیشاندەدا، لێ لەڕووی لۆجیکییەوە بەو جۆرە نییە. تەنانەت گوتنی “نا” ئەو هەستەش لە ئەویتردا دروستدەکات، کە جۆرە یاخیبوونێک لەگەڵ خۆی دێنێت. ئەمە وادەکات”نا” بەسەمەرەییەوە لێبڕوانرێت.
تێکشکاندنی تێگەیشتن بۆ”نا” هەڵوەشانەوەی ئەو تەماشاکردنە ڕەهایەیە،کە بۆ گوتنی”بەڵێ” هەیە. ئەمەش لەسەر ئەو بناغەیەی هیوا هەڵچنیین لەسەر گوتنی بەردەوامی”بەڵێ”هۆکارە، کە گوتنی”نا” قێزەوەنکرێت. لێرەدا دەبێت بیرکردنەوە ئیشی خۆی لەسەر گوتنی “نا”بکا، تا “نا”ش بەدەردی “بەڵێ” نەبرێت. ئەمە بەو تەماشاکردنەش دێت، کە گوتنی “نا” با وەک گوتنی “بەڵێ” بێحورمەت نەکرێت.
گوتنی”نا” بەردەوام ئاسان نییە. چونکە ئەم گوتنە لەسەر ئەوە وەستاوە بە کێ و کەی دەگوترێت؟ گومانیناوێت، “نا”فۆڕمی ڕەتکردنەوە وەردەگرێت؛ بەو مانایەی پەسەندکردن دەبێت بە”نا”یەک. ئەڵبەتە ئەم”نا”یە بۆیە جێگای خۆی دەکاتەوە چونکە پێویستە. بەمجۆرە بێت”نا” تابوو(قەدەغە) نییە. بەهەق گوتنی”نا”، کە لە پێویستییەوە بێ شایانی ئەوەیە هەبێت. کەواتە، گوتنی “نا”یەکی پێویست بۆ بەگژاچوونەوەی “بەڵێ” پرۆسەیەکە لە بیرکردنەوە.
ناشێت نە گوتنی “نا” و نە گوتنی “بەڵێ” لەناو مەغزی کروزانەوە و لاوازیی لە گوتندا جێکرێتەوە. گوتنی چ “نا” و ج “بەڵێ” جۆرە جوامێرییەکی دەوێت، کە هەموو ئەوەش لە پەیوەندیدایە بە خودی بیرکردنەوەوە. ڕاستە زۆرێکجار بەسەختی دەڵێین”نا”؛ بەڵام ئەو “نا”یە گەر لە پێویستییەکی لۆجیکییەوە هاتبێت گوتنی ئەرکە. جابێتو، بەم جۆرە “نا”بکەین هەست بە تاوانباری ناکەین بەرامبەر بەو کەسەی “نا”یەکەی لە ئێمەوە وەرگرتووە.
گوزارەی”نا”سڵکردنەوەش دروستدەکات، چونکە پەیپێبردنە بە شتێک، کە دێت، کە ڕوودەدات. بۆ ئەوانەی ڕانەهاتوون لەسەر گوتنی”نا”، ئەو”نا”یە ناخهەژێن و نێگەتیڤە. ئەمە ئەوەشمان پێدەڵێت، کە دەبێت شێواز هەبێت، لە گوتنی”نا”. چونکە “نا” تاڵە، ناپەسەندە و زۆرێک حەز بە بیستنی ناکەن.
بیانووی درێژخایەن بۆ گوتنی “نا” پێویست نییە، گەر بیرکردنەوە پێش گوتنەکە هەبووبێت. بۆ ئەوەی پێویست نەکات لە سەرەتاوە بڵێیت “بەڵێ”؛ بۆ ئەمەشیان کاتت پێویستە بۆ بیرکردنەوە. کەوابێت گوتنی “بەڵێ” یان “نەخێر” بەرهەمی بیرکردنەوەیە. ئەوەتا بیرمەندی فەڕەنسی ژاک دێریدا پێماندەڵێت بیرکردنەوە ئەوەیە بڵێین “نەخێر”. ئەمە بۆ (ئەو) ئەوە دەخاتەڕوو، کە”” “نەخێر” ڕەتکردنەوەی پێویستی ڕواڵەت و باوەڕی دەستبەجێیە””. لە هەمان کاتدا لە “بەڵێ”ێکی بێ بنەما جیایە کە ڕووکەش بێت.
“نا”، کە بەڵگەی حاشا هەڵنەگری لەگەڵ خۆی هێنا توخمەکانی”نا” دەپارێزێت. لەوێڕا “نا” دەرخەری ئەوەیە شایانی گۆکردنە. ئەمە لەسەر شێوازی گوتنەکەی”نا” وەستاوە. لەبەرئەوەی بۆ زۆرێک دەستڕاگەیشتن بە “نا”سانا نییە. ئەمەش بەپێی ئەوەی هەندێک لە گۆکردنی”نا” دەترسێت.
سەرباریئەوە، بۆ بەشێک لە ئێمە “نا” بیناکراوە لەسەر ڕەتکردنەوەی کردارێک، گومانێک،بەڵام خودی ئەو کردار و گومانە پرۆسەیەکیشە لە شیکردنەوە و پرسیارکردن و لۆژیک. گەر وابێت لە بەرامبەر ڕاستییە نوێیەکان ناتوانین بە ئاسانی”نا” گۆبکەین.
وێڕای ئەوەی لای سەرەوە گوترا، گوتنی”نا” ئەو هەستەش لە ئەویتردا دروستدەکات، کە گۆکردنی”نا”جۆرە یاخیبوونێک لەگەڵ خۆی دێنێت. ئەمە وادەکات “نا” خۆشەویستنەبێت و تێگەیشتن بۆ “نا” بەرەو هەڵدێربچێت. لێ “نا” گەواهی دەدات لەسەر شتێک متمانەی تیا نییە، کە هێشتا پەیپێنەبراوە. بۆیە گشت”نا”کان یەک مانا و تامیان نییە، هەمان ناواخن و تایبەتمەندیی دروستینەکردوون.
ڕاستە گوتنی “نا “دیدێکی ڕەخنەگرانەیە بەڵام زۆرجار دیلی فشارەکانە. ئەمە بێمانایی و سەرکۆنەکردنیش لەگەڵ خۆیدا دێنێت. هاوکات ئەمە ئەوەمان پێدەڵێت،کە هەردەم “نا”کان لەکاتی خۆیاندا نەگوتراون. بۆ؟زۆرێک “نا” فریودەر و چەواشاکارانەن، گوتنیان شکستیهێنەرە بۆئەوەی پێیدەڵێن”نا”. لێرە دەتوانین ئەوەش بڵێین، کە “گەلێکجار بیرۆکەیەک بە ڕاست دەزانین بەبێ ئەوەی پێویستمان بە بەڵگەی فەرمی هەبێت. دەتوانین بیر لەو شتانە بکەینەوە،کە باوەڕمان پێی نییە، لە کاتێکدا زۆرجار بیروباوەڕەکانمان شێوازی بیرکردنەوەمان فلتەر دەکەن”.
سەرئەنجام ئەوەش دەڵێین، ئەی کە گوتنی “نا” نەیتوانیبوو ڕەگێکی قووڵ لە کولتوور، یان نەریت داکوتێ چۆن؟ لێرە ناخوازین گفتوگۆکە بەرەو ئەوە بەرین کولتوورەکانی”نا” خەمناکیمان بۆ دێنێ و ناچارماندەکات بە “بەڵێ”ی پێشوەخت.بەڵام بەپێی جوگرافیای بیرکردنەوەکان بێت لە هەندێک کولتوور یان نەریت”نا” شەقڵێکی دیکە وەردەگرێت و ناواخنێکی دی هەیە.
لە کۆتایدا، گرنگە هێما بۆ ئەوە بکەین”بەڵێ”سەرقافڵەی”نا” نییە. خودی “نا”ش روداوه‌ تاڵ و خه‌مبارانه‌کەی ناو “بەڵێ”نییە. چونکە گوتنی”نا” توانایە، درکە، بەواتەیەکیتر بیرکردنەوەیە. کاتێک لەسەرەتاوە ناخوازین بڵین”بەڵێ” لەبەرئەوەیە پێویستمان بە کاتە بۆ بیرکردنەوە بۆ گوتنی شتێکی تر. ئەمە بەو تێگەیشتنە نایەت کە نەگوتنی”بەڵێ” گفتگۆی بەدوادێت.هاوکات گوتنی”نا” لەبەرناواخنە نەرینییەکەی وزە و خواستی دەوێت. واتە گوتنی “نا” دەشێت بەر هەندێک شیاویتر خرێت: نا بۆمناگونجێت لە ئیستادا، نا لەو بارەوە زانیارییم نییە، نا ناخوازم چونکە….. .

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




قەیرانی سووتەمەنی حكومەتی خستۆتە نێو تەڵەی سەرمایەدارانەوە.. سەلام عومەر

یەكێك لە قورسترین سەرئێشە گەورەكانی ئەمڕۆی هاووڵاتییان لە هەرێمی كوردستان، قەیرانی بەردەوامی بەنزین و بەرزیی نرخەكەیەتی لە كاتێكدا سووتەمەنی بووەتە بڕبڕەی پشت و بنەمای سەرەكیی بەڕێوەچوونی كاروبارە رۆژانەكان، بەڵام هاووڵاتییان ناچارن جگە لە دەستكەوتنی بە نرخێكی گران، كاتێكی زۆر لە نۆبە درێژەكاندا لەو گەرما و سەختییەدا بەفیڕۆ بدەن.
ئەوە پێمان دەڵێ‌ بێباكی دەسەڵات گەیشتۆتە ئاستێكی باڵاو كەوتۆتە نێو تەڵەی سەرمایەداران و ئەوەی لە رابردوودا بۆخۆی درووستی كردووە ئێستا وەك گەورەترین كۆسپ لەبەردەمی قوتبۆتەوە و هەر بڕیارێك دەدات ناتوانێ‌ پلانەكانی سەرمایەداران تێپەڕێنێ‌ و زوو پاشەكشەدەكات، ناكرێ‌ لەنێو وڵاتێكی پڕ لە نەوت و غاز بین و كەچی خەڵك بەدەست قەیرانی سوتەمەنیەوە بناڵێنێ‌ و خەڵ بدرێتە دەست قەدەری ئەو كەمە سەرمایەدارانەی سەر بەدەسەڵاتن و لەبەرچاوی وڵاتە هەرێمایەتیەكان و دۆستان و دوژمن هاوڵاتی خۆت بچەوسێنیەوە و لەبەرامبەر قەیرانەكانی موچە و سوتەمەنی و پێكنەهێنانی حكومەت و دەیان كێشەی دی دەستەوەستان بی.
ئەوەی قبوڵنەكراو و جێگەی سەرسوڕمانە، سروشتی ئەم هەرێمەیە، ئاخر هەرێمی كوردستان سەرچاوەی دەوڵەمەندی نەوتی خاوە و خاوەنی پاڵاوگەی جۆراوجۆرە، كەچی هاووڵاتییەكەی لە دۆخێكی خراپدایە، خراپ بەقەت ئەو خراپیانەی لە سەرەتای ڕاپەڕین هەیبوو، هەر لەمبارودۆخەشدا ئەوەتا موچە دوادەكەوێ‌ و كەچی قەرزی كۆنی كارەبای هاوڵاتیانی دەوێتەوە و خۆشی كە قەرزێكی زۆری هەمان ئەو هاوڵاتیانەی لەسەرە نایداتەوە.
ئەم دۆخە نەگونجاوە كە بەردەوام دووبارەبوونەوەی هەیە كاریگەریی نەرێنیی ڕاستەوخۆی كردووەتەسەر تەواوی كەرتی ژیان و ئیفلیجبوونی ژیان و گوزەران گرانی بەنزین راستەوخۆ نرخی گواستنەوە، كرێی ئۆتۆمبێل و كاڵا و پێداویستییە سەرەتاییەكانی ژیانی بەرزكردووەتەوە، شەقامەكانی وەك سەردەمی كەرەنتینە نیمچە چۆڵ كردوە.
ماندووبوونی دەروونی و جەستەیی نۆبە درێژەكان لەو گەرمایەدا بووەتە ئەشكەنجەیەكی رۆژانە بۆ شۆفێران و كرێكارا، ئەوە بەدووری مەزانن گرژیی كۆمەڵایەتی لێبكەوێتەوە و بارودۆخ بەجۆرێك بشڵەژێ‌ چارەسەری ئەستەم بێ‌، هەروا بەردەوامیی ئەم فەرامۆشكردنە دوور نییە ببێتە هۆی تەقینەوەی ناڕەزایی بەرفراوانی جەماوەری، چونكە توانای بەرگەگرتنی هاووڵاتییان گەیشتووەتە لوتكە.
بۆ ڕێگریكردن لە پەككەوتنی تەواوی ژیان و رەوینەوەی ناڕەزاییەكان، پێویستە دەسەڵات و لایەنە پەیوەندیدارەكان بە زووترین كات هەنگاو بەرەو چارەسەری قەیرانەكان بنێن، ئەویش بە دابینكردنی بەنزین بە نرخێكی گونجاو هاوشێوەی ناوچەكانی تری عێراق و وڵاتانی دراوسێ، پێویستە نرخەكان دابەزێنرێن و لەگەڵ داهاتی تاكدا بگونجێنرێن.
كۆنتڕۆڵكردنی كوالێتی و نرخ، پێویستە چاودێریی توند بەسەر بەنزینخانەكاندا هەبێت و رێگری لە قۆرخكاری و بەرزكردنەوەی نایاسایی نرخ بكرێت.
كارپێكردنی پاڵاوگە خۆماڵییەكان بۆ خزمەتی خەڵك، نەك داهاتی نەوت و پاڵاوگەكان دەبێت لە پێناو دابینكردنی پێداویستییە سەرەتاییەكانی ناوخۆدا بەكاربهێنرێت، نەك قوربانیدان بە ژیانی هاووڵاتییان و تەواوی داهاتەكان بڕژێتە باخەڵی ئەو سەرمایەدارانەی خۆتان درووستان كردوون و ئێستاش بەداوی ئەوانەوە گیر بوون.
قەیرانی سوتەمەنی و موچە و بەنزین بەتایبەتی،َ تەنها كێشەیەكی ئابووریی سادە نییە، بەڵكو تاقیكردنەوەیەكی گەورەیە بۆ بەرپرسیارێتیی دەسەڵات بەرامبەر هاووڵاتییانی خۆی، ئەگەر بە زووترین كات چارەسەری ڕیشەیی بۆ نەدۆزرێتەوە، ئەوا بێدەنگیی خەڵك دەگۆڕێت بۆ شەپۆلێكی بەهێزی ناڕەزایی كە كۆنتڕۆڵكردنی ئاسان نابێت.




ئەگەر ئەمە سەر بگرێت، پەکەکە بە دەستی خۆی خۆی وەک تیرۆریست دەناسێنێت!.. شێرکۆ کرمانج

ئەمن نازانم لە داهاتوو چی ڕوو دەدات، دەکرێت ئەم پڕۆژەیاسایەی کە بەناوی “بەهێزکردنی هاوپشتی نیشتمانیی و ئامێزانی کۆمەڵایەتی” ڕاپێش کراوە، لە داهاتوودا دەرگایەک بە ڕووی کورد دا بکاتەوە و لەوێدا لە مەیدانی سیاسی و پەرلەمانی ئەسپی خۆی تاودا، بەڵام ئەوەی لەو دەقە بە چاوخشانێکی خێرا هەڵدەهێنجرێ، زۆر بە کورتی چونکە قسەی زیاتر هەڵدەگرێت، ئەمانەن:
یەکەم، پەکەکەییەکان یان ماندوو و شەکەت بوون و تاقەتی شەڕیان نەماوە و توانای بەرەنگاری و درێژەدان بە خەباتی چەکداریان گەیشتۆتە سفر، یان بۆ ئازادکردنی ئۆجەلان، یان هەردووکیان بەسەریەکەوە، ئەوا ئامادەن خۆیان و مێژووی خۆیان بەدەستی خۆیان لەکەدار بکەن و نازناوی “تیرۆر” بەناوچەوانی خۆیان و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی لە باکوور وەنێن. چونکە وەک لە دەقی پڕۆژەیاساکە بە ڕاشکاوی لە ماددەی پێناسەکان، دەڵێت: “”Organization” means the PKK/KCK terrorist organization and all affiliated formations thereof “، واتە، مەبەست لە “ڕێکخراو” ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە و کەجەکە و هەموو ئەو ڕێکخراوانەشە کە پەیوەنددارن بە پەکەکە و کەجەکە. لەوانەیە کەسانێک هەبن بڵێن جا خۆ تورکیا هەر بە پەکەکە و کەجەکەی گوتووە تیرۆریست. وەڵام بەڵێیە، ئەمە ڕاستە، بەڵام: یەک، ئەمە دەقێکی فەرمیی و یاساییە و کاریگەریی زۆر زیاتر و جیاوازترە لە بەیانات و قسە و پڕوپاگەندەی دەوڵەت. دوو، دەیان ئەندامی دەم پارتی نزیک لە پەکەکە واژۆیان کردووە، کە نوێنەرایەتی کورد دەکەن لە باکوور. ئەمەش واتە نەک هەر تورک و دەوڵەتی تورکیا پەکەکە و کەجەکە و پەیوەندارەکانیان بە تیرۆریست لە قەڵەم داوە و ناوزەد کردووە، بەڵکوو مانای ئەوەیە کە کورد خۆشی ئەم ڕێکخراوانەی وەک تیرۆریست ناساندووە. لە کوێش؟ لە دۆکیومێنتێکی فەرمیی-دەوڵەتیی‌ـدا، کە تا دەیان ساڵیدا یاساناسان و سیاسەتوانان و توێژەران دەگەڕێنەوە سەری.
دووەم لەوەش ترسناکتر، ئەم پڕۆژەیاسایە پێ داگری لەسەر ئەستۆپاکی دەوڵەتی تورکیا لە سەد ساڵ جینۆساید، زمانکوژی، کولتوورکوژی، ژینگەکوژی و تواندنەوەی لانی کەم دە (١٠) ملیۆن کورد لە تورکیا، دەکات چونکە لە دەقەکە نەک هەر پەکەکە و چەکدارەکانی وەک تاوانبار نیشان دەدات، بە یەک وشەش ئاماژەی بە کردەوە و ڕەفتارە شۆڤینی و دژە-کوردییەکانی دەوڵەتی تورکیا نەکردووە. بەکورتی، ئەمە کارنامەی خۆتاوانبارکردنی کورد و بەرائەتی تورکە.
سێیەم، ئەم دەقە تەسلیمبوونەوەی پەکەکە و هەموو ڕێکخراو و دامەزراوەکانی پەکەکەیە بەبێ هیچ گەرانتییەک و داواکردنی هیچ مافێک. لەوانەیە کەسانێک بڵێن ئاخر ئەوە تەنیا یاسای لێخۆشبوونی ئەندامانی پەکەکەیە. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە ئەدی بۆ هەر لە هەمان دەق چەندین گەرانتی بۆ لایەنەکەی دیکە فەراهەم کردووە. لە ڕاستیدا، هەر لەو دەقە دەوڵەتی تورکیا دوو گەرانتی زۆر گرنگی مسۆگەر کردووە. یەک، دەبێت پەکەکە هەموو چەکەکانی تەسلیم بکات، خۆی بەتەواوی هەڵوەشێنێتەوە لەگەڵ هەموو دامودەزگاکانی و ڕێکخراوە پەیوەندارەکانی (کە دەکرێت پەیەدە و هەسەدەش بگرێتەوە) ئینجا، ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانیی تورکیا بە بڕیارێک ئەوە پشتڕاست بکاتەوە، ئەوسا ئەم لێخۆشبوونە دەخرێتە مەیدانی جێبەجێ کردن، کە وابزانم شەش مانگی بۆ دانراوە. واتە، ئەگەر عەوەل پەکەکە مەرجە سەپێنراوەکانی سەری جێبەجێ نەکات، ئەوە دەوڵەتی تورکان هیچ هەنگاوێک ناهاوێت. دوو، دەوڵەتی تورکیا لە دادگاییکردنی هیچ کەسێک خۆش نابێت بەڵکوو ئەوانەی کە داواکراون و مەحکەمەیان لەسەرە، کە هەموو ئەندامانی پەکەکە داواکراون لەلایەن دادگاوە (مەگەر کەسێک پەیوەندی بە پەکەکەوە کردبێت کەس نەیزانیبێت)، تەنیا دادگاییکردنیان دوا دەخرێت بەپێی تاوانەکانیان. بۆ هەندێکیان پێنج ساڵ دوا دەخرێت و بۆ هەندێکی دیکە دە ساڵ. ئەمەش مانای ئەوەیە کە دەوڵەت حەز بکات دەتوانێت بە ئاسانی تەشقەڵە بە گەڕاوە و تەسلیمبووەکان بکات.
بەکورتی، ئەمە ڕەشنووسە و هیوادارم نەچێتە بواری جێبەجێکردن و دەرفەت مابێت بۆ ئەندامانی کورد لە پەرلەمانی تورکیا و لیژنەکان کە بەبنەما لەسەر ڕەخنەکانی ئێمەمانان پێداچوونەوە و هەمواری بکەن. ئەگەر ئەمە نەکرێت، ترسناکترین خاڵ لەم پڕۆژەیە خۆتاوانبارکردنی پەکەکەیە بەدەستی خۆی، ئەمەش لێکەوتەی ئێجگار قورسی بۆ خەبات و تێکۆشانی کوردانی باکوور دەبێت. بەپێی ئەم پڕۆژەیەیاسایە، پەکەکە دەڵێت، من هەڵە بووم، من تیرۆر بووم، من جودایخواز بووم، ئێوەش لەسەر حەق بوون.




ڕەهەندە فەلسەفەیی و هونەرییەکانی ئیستاتیکا؛ لە جوانییە سروشتییەکانەوە تا ئەزموونی ئەدەبی.. کارزان عزیز عەبدولرەحمان

ئیستاتیکا یان جوانیناسی وەک لقێکی بنەڕەتی لە فەلسەفە، دەپەرژێتە سەر لێکۆڵینەوە لە سروشتی جوانی، هونەر، تام، هەروەھا ئافراندن و چێژوەرگرتن لە جوانی، و پرسیار لەوە دەکات کە مرۆڤ حەز بە دیتن یان گوێگرتن لە چی دەکات و هۆکاری ئەو حەزە چییە. لە زمانی یۆنانیدا ئەم چەمکە بە ناوی ئیستاتیکا ناسراوە کە بە مانای هەستبوون دێت و وەک بەشێک یان لقێک لە فەلسەفە گرنگی بە دەرککردنە هەستییەکان دەدات و بە شێوەیەکی نەریتی خۆی بە جوانی و بابەتی جوان لە سروشت و هونەردا خەریک دەکات. ئەم چەمکە بە گشتی ڕاهێنانکردن بووە لەسەر ناسینی جوانی، چونکە سەرنج دەخاتە سەر وردەکاری و فۆرمی جوان و هارمۆنی و زیادکردنی شادمانی و نەرم و نیانی، و بە چەندین جۆری جیاواز پەیوەندی هەیە لەگەڵ ئەو زەمینەیەی کە لێی دەکۆڵێتەوە.
مێژووی سەرهەڵدانی لێکۆڵینەوە ئیستاتیکییەکان لە ڕۆژئاوادا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فەیلەسووفە مەزنەکان، بە جۆرێک کە یەکەم لێکۆڵینەوەی سیستماتیک لەم بوارەدا لەلایەن ئەفلاتوونەوە ئەنجام درا، پێش ئەوەش فیساگۆرس پێی وابوو کە هارمۆنی یاسای بنەڕەتی جوانییە. جوانیناسی یەکێکە لە پێنج لقە سەرەکییەکەی فەلسەفە لە پاڵ مەعریفە، لۆژیک، ئەخلاق و میتافیزیک، و بە مانا گشتییەکەی بریتییە لە تیۆری جوانی لە دوو سۆنگەوە، واتە جوانیی سروشتی و جوانیی هونەری، و بە واتە دیاریکراوەکەشی بریتییە لە تیۆری هونەر. لەم ڕوانگەیەوە جوانی وەک دیاردەیەکی سەرانسەر پەیوەندیدار بە هەستەوە ڕەچاو دەکرێت کە خاوەن بایەخێکی ڕۆحی و دەروونییە، و لە سەدەی نۆزدەهەمدا هێگڵ جوانیی بە وێنەی ڕەنگدانەوەی هەستئامێزی هزر لە قەڵەم دەدا و گرنگیی زۆری دەدا بە باسە تیۆرییەکانی کانت، تا لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم بەملاوەش جوانیناسی بە شێوەیەکی بەربڵاو هاتە ناو جیهانی ئەدەبەوە.
پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و جوانی مێژوویەکی کۆنی هەیە کە هاوتەمەنی بوونی مرۆڤخۆیەتی لەسەر زەوی، چونکە مرۆڤ لە ڕێگەی هەستەوەرەکانیەوە هەمیشە هەوڵی داوە کە لە دەوروبەرەکەی تێبگات و واتای بۆ ژیان پەیدا بکات. کاتێک باس لە ئیستاتیکا دەکرێت، تەنها مەبەست لە جوانکاریی ڕووکەش نییە، بەڵکو قووڵبوونەوەیە لەو پەیوەندییە نەپچڕاوەیەی کە لە نێوان مرۆڤ و جیهانی دەرەوەدا بوونی هەیە. هەستکردن بە جوانی پرۆسەیەکی ئاڵۆزی دەروونی و مێشکە کە تێیدا مرۆڤ تەنها وەک بینەرێک سەیر ناکات، بەڵکو بەشدارییەکی ڕاستەوخۆی ڕۆحی لەگەڵ ئەو دیمەن یان بەرهەمە هونەرییەدا دەکات کە دەیبینێت یان گوێی لێیە.
لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، لێکۆڵینەوە لە جوانی و هونەر یارمەتی مرۆڤ دەدات کە لە سنوورە ماددییەکانی ژیانی ڕۆژانە تێپەڕێت و ڕوو لە جیهانێکی باڵاتەر بکات. فیساگۆرس بە جەختکردنەوە لەسەر هارمۆنی وەک یاسای بنەڕەتی جوانی، دەرگای بۆ تێگەیشتن لە ڕێسا گەردوونییەکان کردەوە، چونکە پێی وابوو کە هەموو گەردوون لەسەر بنەمای رێكخستن و هاوسەنگییەکی ماتماتیکی و فیزیکی بونیاد نراوە کە کاتێک لەگەڵ هەستی مرۆڤدا دەگونجێت، مانای جوانی بەرهەم دەهێنێت. ئەم تێڕوانینە بنەمایەکی بەهێزی دا بە هونەر و تەلارسازی و مۆسیقای کۆن تا لەسەر بنەمای پێوەرە وردەکان گەشە بکەن.
ئەفلاتوون و پاشان ئەرەستۆ ئەم ڕووبەرەیان فراوانتر کرد و جوانییان بەستەوە بە دادپەروەری، راستی و جیهانی نموونەییەوە. لە لای ئەفلاتوون جوانیی جیهانی ماددی تەنها سێبەرێکە لە جوانییە ڕەها و ئاسمانییەکان، لە کاتێکدا ئەرەستۆ زیاتر ڕووی لە واقیع کرد و لە ڕێگەی چەمکی پاکبوونەوە یان کاتارسیسەوە لە تراژیدیادا، گرنگیی بەو کاردانەوە دەروونی و هەستییە دا کە بەرهەمی هونەری لە دەروونی بینەر یان خوێنەردا درustی دەکات. ئەمە پیشان دەدات کە ئیستاتیکا هەمیشە پردێک بووە لە نێوان واقیعی بەرجەستە و جیهانی ناخەوە.
لە سەردەمی نوێ و لەگەڵ هاتنی شۆڕشی فیکری و فەلسەفی لە ئەوروپا، فەیلەسووفەکان بە شێوازێکی جیاواز چاویان لە جوانیناسی کرد. ئیمانوێل کانت لە لێکۆڵینەوەکانیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەزموونی ئیستاتیکی بریتییە لە چێژوەرگرتنێکی بێمبەست و بێبەرژەوەندی، واتە مرۆڤ کاتێک سەیری تابلۆیەک یان دیمەنێکی سروشتی دەکات و بە جوان وەسفی دەکات، هیچ مەبەستێکی ماددی یان بەرژەوەندییەکی شخصی لە پشت ئەو پەسندکردنەوە نییە، بەڵکو تەنها هارمۆنی نێوان هێزەکانی تێگەیشتن و خەیاڵە لە دەروونیدا. ئەمەش ئیستاتیکای کردە زانستێکی سەربەخۆ کە جیاوازە لە زانستەکانی تر و پەیوەندی بە ئازادیی ڕه‌های ئەزموونی مرۆڤەوە هەیە.
هێگڵیش لە لای خۆیەوە لە سەدەی نۆزدەهەمدا جوانیی بە باڵاترین شێوەی دەرخستنی حەقیقەت زانی لە ڕێگەی هەستەوە، و پێی وابوو کە هونەر و جوانی ڕەنگدانەوەی هزرن کە لە چوارچێوەی ماددەدا خۆی دەردەخات. لە ڕوانگەی هێگڵەوە، هونەر قۆناغێکە کە تێیدا ڕۆح هەوڵ دەدات خۆی بناسێت و لە ڕێگەی هێما و نیشانەکانەوە لە دەرەوەی خۆی تێبگات. ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە زەمینەیەکی زێڕینی بۆ هونەرمەندان و نووسەران ڕەخسا تا لە بەرهەمەکانیانچدا تەنها بەدوای جوانیی ڕووکەشدا نەگەڕێن، بەڵکو ڕەهەندە فیکری و فەلسەفییەکانیش تێکەڵ بە بەرهەمەکانیان بکەن.
لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم بەملاوە، کاتێک جوانیناسی بە شێوەیەکی بەربڵاو هاتە ناو جیهانی ئەدەبەوە، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە شێوازی نووسین و خوێندنەوەدا ڕوویدا. ئەدەب ئیتر تەنها کێبڕکێی وشە و ڕستەسازی نەبوو، بەڵکو بوو بە گەورەترین شانۆ بۆ نیشاندانی تێکشکاون و سەرکەوتنەکانی مرۆڤ، خەمۆکییەکان، هیواکان، و قووڵاییەکانی دەروونی مرۆڤ. نووسەر و شاعیران بوون بەو فیگەرە ئیستاتیکیانەی که توانایان هەبوو دیاردە سادەکانی ژیان بگۆڕن بۆ شاهکاری ئەدەبی و لە ڕێگەی زمانێکی پڕ لە وێنە و هەستەوە، خوێنەر بگوازنەوە بۆ جیهانێکی تر.
لەم چوارچێوەیەدا، دەقە ئەدەبییەکان بوونە هەڵگری بەهایەکی گورەی ئیستاتیکی کە لە ڕێگەیەوە مرۆڤ نەک هەر چێژ وەردەگرێت، بەڵکو فێری ئەوە دەبێت کە چۆن جیهان لە ڕوانگەیەکی مرۆڤدۆستانە و قووڵترەوە ببینێت. زمانی ئەدەبی زمانێکی تایبەتە کە سنووری ئاسایی تێدەپەڕێنێت و لە ڕێگەی مەجاز، کینایە و وێنەی هونەرییەوە، واقیعێکی نوێ دروست دەکات کە تێیدا زمان خۆی لە خۆیدا دەبێتە ئامانجێکی جوانیناسی.
کۆتاییهاتنی ئەم ڕوانگە فەلسەفی و ئەدەبییانە پێمان دەڵێت که ئیستاتیکا تەنها وانەیەکی تیۆری نیست، بەڵکو چاویلکەیەکە که مرۆڤ لە ڕێگەیەوە سەیری جوانییەکانی ژیان، سروشت و هونەر دەکات. لە جیهانی پڕ لە بشێوی و خێرایی ئەمڕۆشدا، گەڕانەوە بۆ ئیستاتیکا و بەها جوانیناسییەکان تاکە ڕێگەیە بۆ پاراستنی ڕۆحی مرۆڤایەتی و جوانکردنی ژینگەی دەروونی و کۆمەڵایەتی، چونکە مرۆڤ بە بێ جوانی و هونەر و چێژوەرگرتن لە داهێنانی ڕۆحی، وەک بوونەوەرێکی وشک و بێ گیان دەمێنێتەوە کە تەنها لە پێناو بەقاوی ماددیدا دەژی، لە کاتێکدا جوانی و ئیستاتیکا ئەو ڕوشناییەن که ماناییەکی قووڵ و بێسنوور بە بوونی مرۆڤ دەبەخشن.




یەکێتیی نەتەوەیی بەپێی یاسا، ئەزموونی چین.. هەڵۆ حەسەن

لە ١ی تەممووزی ٢٠٢٦دا،”یاسای پێشخستنی یەکێتی و پێشکەوتنی نەتەوەیی لە کۆماری میللی چین” بە فەرمی چووە بواری جێبەجێکردنەوە، ئەمەش بۆ یەکەمجارە چین چوارچێوەیەکی یاسایی نیشتمانیی گشتگیر تایبەت بە بەهێزکردنی یەکێتیی نەتەوەیی دابمەزرێنێت. یاساکە لە ١٢ی ئاداری ٢٠٢٦ لە چوارەمین کۆبوونەوەی ١٤یەمین کۆنگرەی نیشتمانیی نوێنەرانی گەل پەسەند کرا، و گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە سیستەمی حوکمرانیی چین نیشان دەدات، بەوپێیەی یەکێتیی نەتەوەیی لە ئامانجێکی سیاسیی درێژخایەنەوە دەکاتە چوارچێوەیەکی نیشتمانیی بەپێی یاسا پابەندکەر. بە داپۆشینی بواری پەروەردە، کلتور، حوکمرانی، گەشەپێدانی ئابووری، فەزای ئەلیکترۆنی (سایبەر)، ئیدارەی گشتی و بەشداریی کۆمەڵایەتی، یاساکە ڕەنگدانەوەی هەوڵەکانی پەکینە بۆ دامەزراوەییکردنی تەبایی نیشتمانی لە ڕێگەی یاسادانانەوە، لەبری ئەوەی تەنها پاشکۆی ڕێنماییە ئیدارییەکان بێت. چین بە فەرمی دان بە ٥٦ گرووپی نەتەوەیی (ئەتنیکی) جیاوازدا دەنێت، کە تێکەڵاوییان لەگەڵ یەکتردا لە سەدەکاندا شێوەی بە گەشەسەندنی مێژوویی و کلتوریی وڵاتەکە بەخشیوە. پێشەکیی یاسا نوێیەکە، نەتەوەی چین وەک کۆمەڵگەیەکی یەکگرتوو دەخاتە ڕوو کە لە ڕێگەی ئاڵوگۆڕ، هاوکاری و تێکەڵاوبوونی بەردەوامی نێوان ئەم گرووپە نەتەوەییانە دروست بووە. لە پاشخانی ئەم مێژووەوە، یاسادانانەکە بەهێزکردنی ناسنامەی نیشتمانیی هاوبەشی چینیی وەک ئامانجی سەرەکیی کاروباری نەتەوەیی دیاری دەکات، هاوکات جەخت لەسەر یەکسانیی نێوان هەموو نەتەوەکان و گەشەپێدانی هاوبەشیان دەکاتەوە. بنەمای یاسایی ئەم یاسایە، بە قووڵی لە دەستووری کۆماری میللی چین و چەمکی دروستکردنی هەستێکی بەهێزی کۆمەڵایەتی بۆ نەتەوەی چین ڕەگی داکوتاوە. یاساکە جەخت دەکاتەوە کە هەموو هاووڵاتییان و هەموو گرووپە نەتەوەییەکان لە بەرامبەر یاسادا یەکسانن و جیاکاری و چەوساندنەوەی نەتەوەیی قەدەغە دەکات. لە هەمان کاتدا، دەقەکە دەڵێت کە پاراستنی یەکێتیی نیشتمانی و پێشخستنی تەبایی نەتەوەیی، بەرپرسیارێتییەکی هاوبەشە لە ئەرکی دامەزراوە دەوڵەتییەکان، ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان، کۆمپانیاکان، دامەزراوە پەروەردەیییەکان و تاکە هاووڵاتییاندا. هەروەها ڕەوایەتی بە سەرکردایەتی گشتیی حزبی کۆمۆنیستی چین لە کاروباری نەتەوەییدا دەدات و ئەرکی هەماهەنگیکردن دەسپێرێت بە فەرمانگەی کاری بەرەی یەکگرتوو و دەسەڵاتدارانی کاروباری نەتەوەیی لە ئەنجومەنی دەوڵەتدا. بواری پەروەردە پێگەیەکی ناوەندی لە تەواوی یاساکەدا دەگرێت. قوتابخانەکان لە هەموو ئاستەکاندا پابەند کراون بە تێکەڵکردنی پەروەردەی کۆمەڵگەی هاوبەشی نەتەوەی چین لەناو وانەکانی پۆل، ڕاهێنانی کۆمەڵایەتی و فێربوونی ئۆنلاین. یاساکە هەروەها هانی بەکارهێنانی پەرتووکی خوێندنی ئامادەکراوی نیشتمانی و پەرەپێدانی زمانی هاوبەشی نیشتمانی (مانیفێستی نیشتمانی) لە سەرانسەری وڵاتدا دەدات، هاوکات دان بە مافی یاسایی فێربوون و بەکارهێنانی زمان و ڕێنووسی کەمینە نەتەوەییەکاندا دەنێت و دەپارێزێت. لە ڕێگەی چاندنی یەکێتیی نەتەوەیی لە پرۆسەی پەروەردەدا، یاسادانەران هەوڵ دەدەن ناسنامەی هاووڵاتیبوون لەلای نەوەی نوێ بەهێز بکەن، هاوکات کلتور و کەلەپووری کۆمەڵگە ئەتنییە جیاوازەکانی چین بپارێزن.
لەسەر ئاستی جیاواز لە پەروەردە، یاسادانانەکە یەکێتیی نەتەوەیی بە قووڵی دەبەستێتەوە بە گەشەپێدانی هەرێمەکان و بەمۆدێرنکردنی ئابووری. حکومەتە خۆجێییەکان ئاڕاستە کراون کە ئاوێتەی تەبایی نەتەوەیی بکەن لە ناو پلانسازیی شار، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، سیاسەتی نیشتەجێبوون، دامەزراندن و حوکمرانی کۆمەڵایەتیدا. یاساکە هانی ئاڵوگۆڕی نێوان هەرێمەکان دەدات لە نێوان خوێندکاران، مامۆستایان، پسپۆڕان و خۆبەخشاندا، هاوکات پشتگیری لە بەستنەوەی ژێرخانی گواستنەوە، لۆجستیک، سەرچاوەکانی ئاو، وزە و تۆڕەکانی زانیاری دەکات. گرنگییەکی تایبەت دراوە بە ناوچەکانی کەمینە نەتەوەییەکان لە ڕێگەی سیاسەتێکەوە کە بۆ باشترکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، خێراکردنی بوژاندنەوەی گوندەکان، بەهێزکردنی گەشەپێدان و ئاوێتەبوونی قووڵتر لە ئاستی ستراتیژییەکانی گەشەپێدانی نیشتمانیدا داڕێژراوە، لەوانەش دەستپێشخەریی (پشتێن و ڕێگا)، لەم چوارچێوەیەدا، گەشەپێدانی ئابووری تەنها وەک ئامانجێکی گەشەکردن سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک میکانیزمێکی گرنگ بۆ بەهێزکردنی تەبایی نیشتمانی و ڕەخساندنی خۆشگوزەرانی هاوبەش دادەنرێت. کلتور تەوەرێکی دیکەی گرنگی ئەم چوارچێوە یاساییە نوێیەیە. یاساکە هانی حکومەتەکان لە هەموو ئاستەکاندا دەدات بۆ پاراستنی شوێنە مێژووییەکان، کەلەپووری کلتوری، موزەخانەکان، پەرتووکخانەکان، جەژنە نەریتییەکان و ئاڵوگۆڕی هونەری کە ڕەنگدانەوەی دروستبوون و گەشەکردنی نەتەوەی چینن. یاساکە پشتگیری لە ڕێزگرتنی یەکتر لە نێوان گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکاندا دەکات و هاوکات کار بۆ بڵاوکردنەوەی ئەوە دەکات کە بە “هێما هاوبەشەکانی شارستانیەتی چین” ناو زەد دەکرێن. گەشتیاری، پێشانگە کلتورییەکان، بەرنامەکانی ئاڵوگۆڕی گەنجان و چالاکییە خۆبەخشییەکان گشتیان هاندەدرێن وەک کەناڵی کرداری بۆ زیادکردنی کارلێک و لێکتێگەیشتنی نێوان کۆمەڵگەکان لە سەرانسەری وڵاتدا. یاسادانانەکە هەروەها بایەخێکی بەرچاو بە حوکمرانی لە سەردەمی دیجیتاڵدا دەدات. بە درککردن بە کاریگەرییە گەشەسەندوەکانی پلاتفۆرمە ئۆنلاینەکان، یاساکە دروستکردن یان بڵاوکردنەوەی هەر زانیارییەک کە رق و کینەی نەتەوەیی، جیاکاری ئەتنیکی، یان ناوەرۆکێک کە زیانبەخش بێت بۆ یەکێتی نیشتمانی تێدابێت قەدەغە دەکات.
بەڕێوەبەرانی تۆڕەکان (سۆشیال میدیا و ئینتەرنێت) پابەند کراون بە لادانی ناوەرۆکی قەدەغەکراو، پاراستنی تۆمارە پەیوەندیدارەکان و ڕاپۆرتکردنی سەرپێچییەکان بە دەسەڵاتدارە تایبەتمەندەکان. ئەم بڕگانە حوکمرانی فەزای ئەلیکترۆنی دەکەنە بەشێک لە چوارچێوە یاساییە فراوانەکەی چین بۆ پاراستنی تەبایی کۆمەڵایەتی و ڕەنگدانەوەی زیادبوونی جەختی حکومەتە لەسەر حوکمرانی دیجیتاڵی وەک بەشێک لە ئاسایشی نیشتمانی و ئیدارەی گشتی. جێبەجێکردنی دامەزراوەیی زۆر لەوانە دوورتر دەڕوات کە تەنها ئاژانسەکانی حکومەتی ناوەندی بگرێتەوە. یاساکە بەرپرسیارێتی دەسپێرێت بە حکومەتە خۆجێییەکان، کۆمپانیاکان، سەندیکاکان، قوتابخانەکان، ڕێکخراوە ئاینییەکان، کۆمەڵگە مەدەنییەکان، لیژنەکانی گەڕەک و لیژنەی گوندەکان بۆ ئەوەی یەکێتیی نەتەوەیی تەواو بکەن لەناو کارەکانی ڕۆژانەیاندا. هەروەها هەفتەی چوارەمی مانگی ئەیلوولی هەر ساڵێک دیاری دەکات وەک “هەفتەی ڕاگەیاندنی پێشکەوتن و یەکێتیی نەتەوەیی”، بەمەش میکانیزمێکی نیشتمانی بۆ پەروەردەی گشتی و هەڵمەتی هۆشیاری دروست دەکات. لە هەمان کاتدا، ماف بە هاووڵاتییان دراوە کە زانیاری بدەن لەسەر پێشێلکارییەکانی یاساکە، و دەسەڵاتدارانی گشتی ڕووبەڕووی ڕێکاری سزادان یان یاسایی دەبنەوە ئەگەر ئەرکە یاساییەکانی خۆیان ئەنجام نەدەن. لەبەر ئەوە، یاسادانانەکە بەشداریی گشتی لەگەڵ لێپرسینەوەی دامەزراوەییدا وەک دوو میکانیزمی تەواوکار بۆ جێبەجێکردن تێکەڵ دەکات. لە ڕوانگەی حوکمرانییەوە، یاسای پێشخستنی یەکێتی و پێشکەوتنی نەتەوەیی وەک وەستانگەیەکی دامەزراوەیی گرنگ لە گەشەسەندنی یاسایی چیندا هەژمار دەکرێت. لەبری مامەڵەکردن لەگەڵ کاروباری نەتەوەییدا تەنها وەک سیاسەتێکی ئیداری، یاساکە پێکهاتەیەکی یاسایی گشتگیر دادەمەزرێنێت کە پەروەردە، گەشەپێدانی ئابووری، پاراستنی کلتوری، حوکمرانی دیجیتاڵی، ئیدارەی گشتی و ئاسایشی نیشتمانی لەژێر چوارچێوەیەکی یاسایی یەکگرتوودا بەیەکەوە دەبەستێتەوە. چ بە سەنگاندنی لە ڕوانگەی گەشەسەندنی دەستوورییەوە، چ ئیدارەی گشتی، یان بەراوردکاری حوکمرانیی نەتەوەیی، یاساکە هەوڵدەدات لەسەر ئەوەی چۆن چینی هاوچەرخ ئیدارەی فرە نەتەوەیی بدات لە ڕێگەی دامەزراوە یاساییەکانەوە لەکاتێکدا بەدوای ئامانجە فراوانەکانی مۆدێرنکردنی نیشتمانی، سەقامگیری کۆمەڵایەتی و گەشەپێدانی درێژخایەندایە.

هەڵۆ حەسەن

سەرچاوە:
Ethnic Unity and Progress Law
https://www.chinalawtranslate.com/en/ethnic-unity-and-progress-law/




نەخوێندنەوە یان تێنەگەیشتن.. وەڵام بۆ هۆمەر محەممەد.. ئەحمەد ڕەسوڵ

بەڕێز هۆمەر محەممەد نووسینێکی بە ناونیشانی “پشیلەی مردوو یان ئەژدیهای زیندوو؟” وەکو وەڵامێک بۆ وتارێکی پێشتری من بە ناونیشانی “تەعریب، ستراتیجی پشیلەی مردوو” بڵاوکردووەتەوە.
من کاک هۆمەر ناناسم و هیچ لەبارەی پاشخانی سیاسیی ئەو بەڕێزە نازانم و گرنگیش نییە بۆم، بەڵکو من مامەڵە لەگەڵ دەقی نووسینەکەی دەکەم. هەڵبەت ئەوە دەزانم کە نووسەرێکی بواری پڕۆسەی ئەنفالە.
لە دوو ڕۆژی ڕابردووەوە تا ئێستا کۆمەڵێک هاوڕێی فەیسبووک لە مەسنجەرەوە لینکی وتارەکەیان بۆ ناردووم و پرسیاریان کردووە ئایا هیچ وەڵامێکم دەبێت لە کاتێکدا پێش ئەو هاوڕێیانە، خۆم بینیم. دوای ئەوەی بە وردیی وتارەکەم خوێندەوە تێنەگەیشتم ئایا کاک هۆمەر وتارەکەی منی بەو شێوەیەی کە هەیە نەخوێندووەتەوە یان تێینەگەیشتووە لە کاتێکدا ڕوون و سادە بە خوێندنەوەیەکی ورد لە مانا و مەبەستە دروستەکانی وتارەکە تێدەگەیت. سەرەتا نەمویست وەڵامی بدەمەوە لەبەرئەوەی پێم وابوو کاک هۆمەر وتارێکی نووسیوە کەمترین وەڵامدانەوەی تێدایە بۆ وتارەکەی من سەرباری ئەوەش کە هەڵەی لۆژیکی زۆری تێدایە، بەڵام دوای سەرنجی چەند هاوڕێیەکم کە وتارەکەشیان بۆ ناردبووم، ئەوەم بە باشتر زانی کە وەڵامی بدەمەوە.

هەڵە لۆژیکییەکان

ڕاستە نووسینەکەی کاک هۆمەر، هەندێ کۆتەیشنی “کۆتەیشن واتا وەرگرتنی واژەیەک، دەستەواژەیەک، ڕستەیەک، دێڕێک یان چەند دێڕێک یان بەشێک لە نووسینێک و لە نێو کەوانەدا دایدەنێین بۆ پشتگیریکردن یان وەڵامدانەوە یان ڕەخنەکردنی نووسینێک” وتارەکەی منی تێدایە، بەڵام لە پەیوەند بە کۆتەیشنەکانەوە چەندین جۆر هەڵەی لۆژیکی تێدایە کە ئەمانەن:

یەکەم: لە هەندێکیاندا مانای پێچەوانەی پێداون “misrepresenting” و لەسەر ئەو مانا پێچەوانانە بینای گوایا ئارگیومێنتەکانی خۆی کردووە، ئەمەش پێی دەگوترێ “Straw man” واتا داهۆڵ کە یەکێک لە هەڵە لۆژیکییەکانە “Logical Fallacies” واتا بیناکردنی ئەرگیومێنت لەسەر مانا و تێگەیشتنی هەڵە، کە دەرئەنجام ئارگیومێنتێکی نادروستی لێدەکەوێتەوە.
نموونە: کاتێک دەڵێت: “پرسیاری جەوهەری ئەوەیە: تۆ بۆ لۆژیکی پشیلەی مردوو دەکەیتە ئارگیومێنت لەکاتێکدا ئەوەی مەترسییە ئەژدیهای زیندووە. “
هەر لە بنەماوە کاک هۆمەر کێشەی تێگەیشتنی هەیە لە کڕۆکیترین بەشی وتارەکەی من و لە ستراتیجی پشیلەی مردوو. من لە وتارەکەمدا بە وردیی و ڕوونیی هەم ستراتیجی پشیلەی مردووم باسکردووە و هەم هۆکار و ئامانجی بەکارهێنانی ئەو ستراتیجەم باسکردووە و هەم ئەوەشم ئاماژە پێداوە کە ئەوانە کێن کە ئەم ستراتیجە وەکو تاکتیک بەکاردەهێنن و هەروەها لە چ کاتێکدا و کەی بەکاریدەهێنن. هەر کەسێک بگەڕێتەوە بۆ وتارەکەی من و بە سادەیی بیخوێنیتەوە لێی تێدەگات.
ستراتیجی پشیلەی مردوو، چەمکێکە یان ناوێکە بۆ هەر پرس و بابەتێک بەکاردەهێنرێت لە نێو چێوەی سەرقاڵکردنە سیاسییەکان و بە ئامانجی دابەشکردنی کۆمەڵگای سیاسیی بەکاردەهێنرێت کە وەکو تاکتیک لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە پەنای دەبرێتە بەر بە ئامانجی لابردنی سەرنجی دەستەبژێری کۆمەڵگا و ڕووبەری میدیایی و هاونیشتمانیان بە گشتی لەسەر ئەو پرس و بابەتانەی کە دەسەڵاتداران لاواز و دۆڕاون تێیاندا و نیگەرانن بە باسکردنیان. لینتن کڕۆسبی ئەو ستراتیجەی ناوناوە پشیلەی مردوو کە مەبەست لە وروژاندنی هەستی خەڵکە و ڕاکێشانی سەرنج و بیرکردنەوەی ئەوانە بۆ ئەو بابەتێکی سیاریکراو و لابردنی سەرنجیان لەسەر بابەتێک یان بابەتگەلی دیاریکراوی دیکە.
بە کورتیی، ئەگەر ئەم کێشەیەی کە ئێستا بە تەعریب لەلایەن کاک هۆمەر و ئەوانیدیکەوە باسی لێوە دەکرێت و دەیانەوێت هاونیشتمانیان و میدیا و ڕووبەری گشتی کۆمەڵگای ئێمەی پێوە سەرقاڵ ببێت و دابەشکاریی سیاسیی بهێنێتە ئاراوە، تەنانەت ئەگەر بە ئەژدیهای زیندووش ناویبەرین هیچ لە بابەتەکە ناگۆڕێت و لەو کاتەدا ئەوە ئەژدیهای زیندووە کە دەسەڵاتداران لە ژێرەوە و ناڕاستەوخۆ هەڵیانداوەتە سەر مێزی گفتوگۆی دەستەبژێران و میدیا و کۆمەڵگا بەگشتیی و هەمووانیان پێوە سەرقاڵکردووە لە کاتێکدا بابەت و پرسی سەرەکیی و گرنگی خەڵک پشیلەی مردوو یان ئەژدیهای زیندوو نەبووە بەڵکو پرس و بابەتگەلی دیکە بوون کە مایەی گفتوگۆ و پێوەسەرقاڵبوونی خەڵک بوون بەڵام ئەوان بەو پرس و بابەتانە نیگەران بوون و تێیاندا لاواز و دۆڕاو بوون و بابەتەکان لە دژی ئەوان بوون کە واقعییەتیان هەبووە. لە وتارەکەمدا باسی ئەو پرسە گرنگ و کاریگەرە واقعیی و ڕاستەقینانەم کردووە کە بابەتی ئێستایی خەڵکن و لە دژی دەسەڵاتدارانن و بەڵام بەهۆی پشیلەی مردوو یان تۆ بڵێ ئەژدیهای زیندووەوە هەوڵدەدرێت کە خەڵک بابەتە گرنگ و ڕۆژانەیی و واقعییەکانی خۆی لە بیرببرێتەوە و بە بابەتێکی ترەوە سەرقاڵ بکرێت. ئەمە سەرباری ئەوەی کە کاک هۆمەر دەستەواژەی ئەژدیهای زیندووی لە شوێنی ترەوە وەرگرتووە بەبێ ئەوەی ئاماژەی پێبکات.
واتا کاک هۆمەر ئەوەی فەرامۆش کردووە یان تێینەگەیشتووە کە ستراتیجی پشیلەی مردوو، تاکتیکی دەسەڵاتدارانە بۆ سەقاڵکردنی کۆمەڵگا بە بابەتێکەوە و لابردنی سەرنج و بیرکردنەوەی گشتی لەسەر بابەتێکی تر. واتا ئەوە دەسەڵاتدارانن کە گەمەکەیان دیاریکردووە و کاک هۆمەر و ئەو بەڕێزانەی دیکەش کە وەکو کاک هۆمەر هەموو وزەی خۆیان خۆیان خسووەتە گەڕ لەو پێناوەدا و لە بەرئەنجامدا منیش و زۆری دیکەشی پێوە سەرقاڵ کراوە. ناوی ستراتیجەکە هەرچییەک بێت هیچ لەو ڕاستییە ناگۆڕێت کە ئەمە تاکتیکی سەرقاڵکردنی نوخبە و فەزای میدیایی و ڕووبەری گشتی کۆمەڵگایە بەو پرس و بابەتانەوە کە دەسەڵاتداران لە پشتییانەوەن، کە من لە وتارەکەمدا بە دروستکراو یان بەرهەمهێنراوە سیاسییەکان “مانیفاکتۆرکراوە سیاسییەکان” ناومهێناون.
واتا ئەگەر تەعریب وەکو ئەوەی کاک هۆمەر و ئەو بەڕێزانەی دیکەش کە باسی لێوە دەکەن ڕاستییەک و ڕەوایەتییەکی لە نێو خۆیدا هەڵگرتبێت، هێشتا هەر وەکو تاکتیک یان ستراتیجی پشیلەی مردوو یان بەو شێوەیەی کە کاک هۆمەر دەیخوازێت ئەژدیهای زیندوو، بەکارهێنراوە و مامەڵەی لەگەڵ کراوە کە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و لە ڕێگەی بریکارە بەر سێبەرەکانیانەوە توڕهەڵدراوەتە سەر مێزەکە و هەمووانی پێوە سەرقاڵکراوە و لێرەوە دەستەبژێڕ و میدیا و کۆمەڵگا دوورخراوەتەوە لە بابەتە ڕۆژانەیی، واقعیی و ڕاستەقینەکان.
کاتێکیش کۆمەڵگا بەو بابەتەوە سەرقاڵکراوە، خۆ ئەمە بۆ چارەسەری ئەو کێشەیە نییە، یان ڕێگە گرتن لە زیاتر گەورەبوونی کێشەکە، لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە. تەنها سەرقاڵکردنە و هیچی تر. لە وتارەکەشمدا ئاماژەم بەوە کردووە کە دەشێت دەرئەنجام دەسەڵاتدارێتییە خێڵەکییەکەی بزووتنەوەی کوردایەتیی، بیکاتە دەستمایەی خۆی بۆ ساتوسەودا لەگەڵ بەغدا بۆ خۆ دەربازکردن لە هەندێ کێشەی شەخصیی و حزبیی و بنەماڵەیی خۆیان و بەدەستهێنانی هەندێ دەستکەوتی شەخصیی، سیاسیی و بنەماڵەیی.
نموونەیەکی دیکە: کاتێک کاک هۆمەر دەنووسێت: “ئەوەی دێت بۆ بازرگانی و سپیکردنەوەی پارە دەیفرۆشێتەوە” کە مەبەستی خەڵکی هاتووی عەرەبە بۆ کوردستان، کە گوایا ئەمەی لە وتارەکەی منەوە وەرگرتووە و دەرئەنجامگیریی کردووە و گوایا بەڵگەیەکە لە دژی خۆم. بەڵام ئەمە پێچەوانەی مانا و مەبەستی ڕوونی نێو نووسینەکەی منە لەبارەی سپیکردنەوەی پارە کە من لە وتارەکەمدا باس لە بەڵێندەران و وەبەرهێنەرانی کورد دەکەم کە بەشێکیان “ڕەنگە ئەگەر بڵێم زۆرینە هەڵە نەبێت” بە هاوبەشیی لەگەڵ دەسەڵاتداران یان وەکو بریکارێکی ئەوان، پڕۆژەی یەکەکانی نیشتەجێبوون بونیاد دەنێن و ئەمەش لە بەشێکی زۆریدا سپیکردنەوەی پارەی دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستانە.
ئەمە لە وتارەکەی مندا کە ماناکەی سادە و ڕوونە، بەڵام کاک هۆمەر مانایەکی پێچەوانەی دەداتە پاڵ، کە هەڵەیەکی لۆژیکییە.
ئەم دوو نموونەی سەرەوە، هەڵەی لۆژیکی نێو وتارەکەی ئەو بەڕێزەن کە مانای پێچەوانە “misrepresenting” دەداتە پاڵ دەستەواژە یان دەربرێنەکانی نێو وتارەکەی من. جا هەڵە لۆژیکییەکە بە مەبەستەوە بێت یان بەبێ مەبەست و لە تێنەگەیشتنەوە بێت هیچ جیاوازی نییە. لەنێو هەڵە لۆژیکییەکاندا ئەم هەڵە لۆژیکییە پێی دەگوترێ داهۆڵ “Straw man” و تۆ دێیت لە دەستەواژە و ڕستەکانی نووسینی ئەو کەسەی کە بە ئامانجت گرتووە، مانای پێچەوانە دەسازێنیت و ڕەخنەیان دەکەیت. واتا داهۆڵێک دروست دەکەیت و دەیکوتی لە جێگای مانا دروست و ئارگیومێنتە ڕاستەقینەکان. ئەمەش لەبەرئەوەی ئاسانترە و ناتوانیت مانا دروست و ئارگیومێنتە ڕاستەقینەکانی نووسینەکە ڕەخنە بکەیت و پووچەڵیان بکەیتەوە.

دووەم: لەهەندێک کۆتەیشنی دیکەدا، هەندێ واژە یان دەستەواژەی بەکارهێناوە کە وایدادەنێت “assuming” و وەها پیشاندەدرێت کە من وام نووسیوە یان مەبەستم ئەوە بووە لە کاتێکدا وتارەکەی من هیچ واژەیەک و دەستەواژەیەکی وەهای تێدا نییە و بە تێگەیشتنێکی سادە و خوێندنەوەیەکی سادەش ناگەیت بە وەها مەبەستێک ، کە دیسانەوە ئەمەش هەڵەیەکی تری لۆژیکییە.
نموونە: کاتێک دەڵێت: “من نە حزبییم نە شۆڤێنیی” یان لە شوێنێکی تردا دەڵێت: “لە کاتی دەنگ بەرزکردنەوەم لە دژی ئەم نادادییە بکرێم بە شۆڤێنیی” لە چەند شوێنێکی تریشدا واژەی شۆڤێنی یان شۆڤێنیستی بەکارهێناوە کە لە کۆنتێکستی نووسینەکەیدا ئەوە پیشان دەدات و ئەو مانایە دەدات کە گوایا وەکو ئەوەی من لە وتارەکەمدا وەهام نووسیوە یان مەبەستێکی وەهام هەبووە و ئەویش هاتووە وەڵامی داوەتەوە.
لە کاتێکدا لە وتارەکەی مندا، بەهیچ جۆرێک ووشەی شۆڤێنی یان شۆڤێنیست نەهاتووە و لە هیچ شوێنێکی وتارەکەشمدا ئەو مانایە یان ئەو مەبەستە نادۆزیتەوە لە ئاست ئەو کەسانەی باسی تەعریب دەکەن.
واتا کاک هۆمەر، هەر بە خەیاڵی خۆی واژەیەک دەداتە پاڵ نووسینەکەی من، چ ئەوەی وەهام نووسیبێت یان مەبەستم ئەوە بێت، و دواتر دێت وەڵامی دەداتەوە. لێرەدا دەردەکەوێت، کاک هۆمەر وەڵامی خەیاڵ و لێکدانەوەی خۆی دەداتەوە نەوەکو نووسینەکەی من و مانا و مەبەستەکانی. کاک هۆمەر هێندە ترس و خەیاڵی لای ئەوە بووە بە شۆڤێنی لە قەڵەم بدرێت، هاتووە ئەمەی بەسەر نووسینەکەی من و مانا و مەبەستەکەیدا شکاندووەتەوە و ئینجا وەڵامی داوەتەوە و بەرگری لە خۆی کردووە، گوایا شۆڤێنی نییە. ئەمە هەڵەیەکی لۆژیکییە کە پێی دەگوترێت: وەها دانان “assuming”

سێیەم: لە هەندێک شوێنی تردا هەمان ئارگیومێنتی نێو وتارەکەی من دەهێنێت و دەیکاتەوە بە گژ مندا. لە کاتێکدا من ئەو ئارگیومێنتەم بونیاد ناوە و دەرئەنجامی وتارەکەی منی لەسەر بینا کراوە، چۆن دەکرێت لە بەرانبەر مندا بەکاربهێنرێتەوە، کە ئەمەش هەڵەیەکی تری لۆژیکییە.
نموونە: کاک هۆمەر باسی ئەوە دەکات کە منیش هەر وەکو ئەو هیچ ئامارێکی ورد و ڕاستەقینەم لەبەردەست نییە. واتا وەکو ئەوەیە کە چۆن من داوای ئامار لە ئەوان دەکەم؟ ئەوانیش داوای ئامار لە من دەکەن؟
بەڵام ئەمە چ بێمانایییەکە! ئەوانەی بانگەشەی مەترسیی گەورەی! تەعریب! لە نێو هەرێمی کوردستان دەکەن، داوای ئامار لەو کەسانە بکەن کە ئەو بانگەشەیە لەم کاتەدا و بەو قەبارەیە و لەلایەن گروپێک لە دەستەبژێرانەوە، بە سیناریۆیەکی تاکتیکیی سیاسیی و حزبیی بزانن.
ئەوە کاک هۆمەر و هاوبانگەشەکارانی کاک هۆمەرن کە باسی تەعریب دەکەن، دەبێت ئامارێکی ورد و ڕاستەقینە و باوەڕپێکراویان لەبەردەست بێت و بیخەنە پێش چاوی ئێمە و خەڵکی کوردستان و بەمەش بەڵگەی بەهێز بۆ ئارگیومێنتی خۆیان دەستەبەر بکەن و قەناعەت بە خەڵک بهێنن.
بەڵام سەیرەکە لەوەدایە، من لە وتارەکەدا باسی ئەوەم کردووە کە هیچ ئامارێکی وورد و ڕاستەقینە لەبەردەست ئەو بەڕێزانەدا نییە، بەڵام کاک هۆمەر هەمان ئارگیومێنتەکەی خۆم دەکاتەوە بە گژ مندا. ئەمەش هەڵەیەکی تری لۆژیکییە.

هەندێک هەڵەی لۆژیکی دیکە

کاک هۆمەر هەندێک بابەت باس دەکات کە لە وتارەکەی مندا باس نەکراون لەسەر ئەمەش حوکم دەدات. ئایا دەبێت وتارێک بخرێتە ژێر لێپرسینەوە لەسەر ئەوەی کە باسی بابەتێک یان کۆمەڵە بابەتێکی نەکردووە؟ لە دوای ئەوەش بڕیار بدەین کە ئەو کەسە دیارە ئاگاداری ئەو بابەتە یان بابەتانە نییە. چۆن ئەزانی و چۆن بڕیارتدا کە دیارە ئاگاداری ئەو بابەتە یان بابەتانە نییە؟ هیچ و هەر لە خۆڕا بەبێ هیچ بەڵگەیەک و تەنها لەبەر ئەوەی لە وتارەکەیدا باسی نەکردوون؟ ئاخر ئەمە چ لۆژیکێکە بەبێ بنەما وایدابنێی کەسێک ئاگاداری بابەتێک یان بابەتگەلێک نییە، تەنها لەبەرئەوەی باسی نەکردوون؟ ئەمە هەڵەیەکی گەورەی لۆژیکییە کاتێک لە ڕەخنەکردن، گفتوگۆکردن و وەڵامدانەوەی وتارێکدا، بابەت یان بابەتگەلێک بکەیتە بنەمای بڕیاردان و حوکمدان لەبەر ئەوەی باسیان لێوە نەکراوە.
نموونە: دەنووسێت: “دیارە ئاگادار نییە کە تەعریب وەک دیاردە لە سەردەمی فتوحاتەوە نەک تەنها دژی کورد، بەڵکو دژی هەموو نەتەوەکانی ژێر دەستی سوپای ئیسلام دەستیپێکردووە. بەڵام ئەگەر باس لە تەعریبی چڕی دەوڵەتی عێراق بکەین، ئەوا بە پراکتیکی لە ساڵی ١٩٢٤ ەوە دەستیپێکردووە، نەک تەنها لە ٢٠٠٣ بۆ ٢٠١٤ کە ئەو ئاماژەی پێداوە. تەنانەت مێژووی نزیکیشی لە دەرکردنی کوردە فەیلییەکانەوە دەستپێدەکات کە تەواوی شارەکانی کوت و عەلی غەربی و عەلی شەرقی و بەشێکی گرنگی بازاڕەکانی بەسرەو بەغدا و دیالەیان بەدەستەوە بووە. تۆبڵێی کاک ئەحمەد لە سێدارەدانی (٤٠٠) بازرگانی فەیلی لەساڵی ١٩٨٠دا نەبیستبێ ؟!”
ئاخر ئەو بەشە لە نووسینەکەی ئەم نووسەرە، کوا پەیوەندی بە تەوەری سەرەکیی بابەتەکەی منەوە هەیە کە برێتییە لە بانگەشەی ئەو بەڕێزانە لە مەترسیی گەورەی تەعریبکردنی شار و ناوچەکانی هەرێمی کوردستان و منیش باسی ئەوەم کردووە. هەروەها لە وتارەکەمدا ئاماژەم بەوە کردووە کە بە ئامانجگیراوی من بۆ قسەلێکردن چوار پارێزگاکە و چوار ئیدارە سەربەخۆکەی هەرێمی کوردستانە “چوار پارێزگاکە: هەولێر، سلێمانی، دهۆک و هەڵەبجە و هەروەها چوار ئیدارە سەربەخۆکەش: گەرمیان، ڕاپەڕین، سۆران و زاخۆ” و تەنانەت ناوچە دابڕێنراوەکان یان ناوچە کێشە لەسەرەکان یان ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان “کەرکوک، خانەقین، جەلەولا … هتد” ناگرێتەوە، ئەمەش لەبەر هۆیەکی سادە و ڕوون، ئەویش ئەوەیە لەبەر ئەوەی هەموو ئەوانەی باس لەو مەترسییە گەورەیەی تەعریب دەکەن، ئاماژە بە چوار پارێزگاکە و چوار ئیدارە سەربەخۆکەی هەرێمی کوردستان دەکەن و منیش وەڵامی ئەوانم داوەتەوە.
بۆیە ئەوە هەڵەیەکی گەورەی لۆژیکییە کە کاک هۆمەر ئەو بابەتانەی لە چەند دێڕێکدا ڕیز کردووە و دواتر بڕیاریداوە دیارە من ئاگاداریان نیم. کاک هۆمەر هەر بەو لۆژیکە هەڵەیەی خۆی دەیتوانی چەندین بابەتی دیکە ڕیز بکات جا تەنها بە ناونیشان بێت، یان چەند دەستەواژە و ڕستەیەک لەبارەیانەوە بنووسێت و بڕیاریبدایە کە ئاگاداری ئەوانەش نیم، بە کورتییەکەی لە کۆتاییدا بڵێت کە من ئاگاداری هیچ نیم.

تەنها ڕاستییەک و ڕەوایەتییەکی سادە

ڕەنگە تەنها ڕاستییەک و ڕەوایەتییەک لە نێو وتارەکەی کاک هۆمەردا ئەوە بێت کە باس لەوە دەکات کە ئەو نە حزبییە و نە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ سەر بە دەسەڵاتدارێتییە خێڵەکییەکەی کوردستانە و بگرە لە دژیشیان وەستاوەتەوە. ئەو مافی ڕەوای خۆیەتی بەرگری لە خۆی بکات لە بەرانبەر ئەو پەرەگرافەی مندا کە وتومە ئەوانەی بانگەشەی تەعریب دەکەن لە پەرلەمانتار و وەزیری خانەنشینکراوی کوردستان و عێراق، نووسەر و شیکەرەوەی سیاسیی و میدیاکارانە و … هتد، پێکڕا ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ سەر بە دوو حزبخێڵەکەی کوردایەتیین یان بە ناڕاستەوخۆ و بە دەستی دوو و سێ و لە سێبەردا سەر بە ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی دوو حزبخێڵەکەی کوردایەتیین.
لە ڕاستییدا، ڕەنگە زێدەڕۆیی نەبێت، ئەگەر بڵێم بەبڕی هەرە گەورە وتارەکەی کاک هۆمەر لەبەر ئەم خاڵە نووسراوە و ئەمە هەرە گرنگ و لەپێشینە بووە بۆ ئەو بۆ وەڵامدانەوە. لەمەشدا مافی خۆیەتیی و ڕەنگە ڕەوایەتیی و ڕاستییەکی تێدا بێت. هەروەها ڕەنگە کەسانی دیکەش هەبن وەکو کاک هۆمەر، کە ئەو گروپە لە دەستەبژێری کۆمەڵگای ئێمە کە من ئاماژەم پێکردوون، نەیانگرێتەوە. بەڵام ئەوەش ئاشکرایە کە زۆرینەی ئەوانەی باس لە تەعریب دەکەن لەو تایپە لە دەستەبژێرن کە من باسم کردوون.
بەڵام ئەم تەوەرەیەش هێشتا خاڵی نییە لە کێشە. کاتێک کۆتەیشنی لە وتارەکەی منەوە وەرگرتووە ئەو دەستەواژەیەی فەرامۆش کردووە کە ووتوومە سەر بە ئایدیۆلۆژیای دوو خێڵەکەی کوردایەتیین. واتا مەرج نییە ئەو کەسانەی ئەم بانگەشەیە دەکەن ڕاستەوخۆ سەر بە دوو حزبخێڵە دەسەڵاتدارەکەی کورایەتیی بن بەڵکو دەکریت سەر بە ئایۆلۆژیای کوردایەتیی دوو حزبخێڵە دەسەڵاتدارەکە بن. لێرەدا مەبەست ئەوەیە نووسەرێک یان چالاکوانێک ڕەنگە لە ئاستە ڕاستەوخۆ و ڕواڵەتییەکەدا دژ و ناکۆک بێت بە سیاسەت و کار و کردەوەی دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان و ئەکتی بەرەنگاریشی هەبێت لەبەرانبەریاندا. بەڵام لە ئاستێکی قووڵی فیکریی سیاسییدا سەر بە هەمان دەزگا گوتارییەکەی ئەوان بێت و بۆ ئەمەش لە نێو هەمان چێوەی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی ئەواندا چالاک بێت و ڕۆڵ بگێڕێت. واتا ڕەنگە کەسێک دژ بە سیاسەتی ڕاستەوخۆ و ڕواڵەتییانەی دەسەڵاتداران بێت بەڵام لەسەر ئاستە قووڵە فیکرییەکەیدا هەر لە هەمان فەلەکی ئایدیۆلۆژیای دەسەڵاتداراندا خول بخوات. ئەمەش وا دەکات بەبێ ئەوەی هەستی پێ بکات و دەرکی بکات، بەشێکی گەورەی وزە و چالاکیی و هەڵوێستوەرگرتنی ئەو کەسە بڕژێتەوە نێو جۆگەی بەرژەوەندی دەسەڵاتدارانەوە و دەچێتەوە خزمەتی ئەجێنداکانی ئەوانەوە.
هەڵبەت لە نێو ئەو گروپەی دەستەبژێری کۆمەڵگای ئێمەدا ئەوانەش هەن، کە خۆیان وەکو نەتەوەپەروەر نمایشدەکەن و لەسەر شاشەکان خۆیان توڕە دەکەن بەڵام لە ژێرەوە بە ئاغاکانی دەسەڵاتدارانی کوردایەتییەوە گرێدراون.

تێکەڵکردن یان دیسانەوە هەڵەتێگەیشتن

کاک هۆمەر پرسیار لەبارەی ئیسلامیی ساسییەوە دەکات لە پەیوەند بە مەەسەلەی تەعریبەوە.

من لە بارەی تەعریبەوە لە وتارەکەمدا بە وردیی قسەم کردووە و شەش خاڵم لەو بارەیەوە ڕیز کردووە و هەروەها ئەوەی لە کەیەوە دەستپێدەکات و هەروەها بۆچی پرسی تەعریب لەم کاتەدا کراوە بە ڕۆژەڤ و هەمووانی پێوە سەرقاڵکراوە و هۆکار و ئامانجی ئەم ماجەرایە چییە و بە پێویستی نازانم لێرەدا و لەم وتارەشدا دووبارەیان بکەمەوە و خوێنەر بۆ خوێندنەوەی دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ وتاری “تەعریب، ستراتیجی پشیلەی مردوو”
ئێستا با بێمە سەر ئەو تەوەرەیەی کە کاک هۆمەر باسیدەکات، ئەویش پەیوەندیی نێوان ئیسلامی سیاسیی و پرسی تەعریبە.
لەمەشدا کاک هۆمەر کەتووەتە هەڵەوە و هەردوو پرسی تەعریب و داگیکاریی کولتوریی تێکەڵ کردووە لە کاتێکدا ئەو دوو پرسە جیاوازیی گەورە لە نێوانیاندایە.

داگیرکاریی کولتوریی “Cultural Conquest”

ئیسلامیزم ئادیلۆژیایەکە وەکو هەر یەک لە ئایدیۆلۆژیاکانی لەدایکبووی مۆدێرنیتی وەکو ئایدیۆلۆژیای نازیزم و فاشیزم. ئیسلامیزم سەرەتای سەرهەڵدانی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم. ئیسلامیزم واتا ئایدیۆلۆژیزەکردنی ئیسلام کە هەردوو ئیخوانیزم و سەلەفیزم دەگرێتەوە.
ئیخوانیزم لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لە میصر سەریهەڵدا وەکو بە ڕووداوەستانەوەی خۆرئاوا و داگیرکارییەکانی پیاوی سپی “White Man” بۆ دنیا. سەلەفیزمیش بە مەبەستی بەڕووداوەستانەوەی ئیخوانیزم و بەرگرتن لە هەژموونی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی ئیخوانیزم لەسەر ئاستی دەوڵەتانی عەرەبیی و ئیسلامییدا، لە سعودییە سەریهەڵدا.
ئیخوانیزم و سەلەفیزم سەرباری ناکۆکیی و دژبەرییەکی قووڵ لەنێوانیاندا بەڵام لەوەدا هاوبەشن کە ئیسلام لە دینێکی ترانسدێنتاڵەوە دەگۆڕن بۆ ئایدیۆلۆژیایەکی مێژوویی و زەمینی. ئیسلامیزم واتا مامەڵەکردنێکی ئایدیۆلۆژیی لەتەک دینی ئیسلام. ئیسلامیزم، لە دین خستنی ئیسلامە و کردنییەتی بە ئایدیۆلۆژیا. ئیسلامیزم لە ئاستە دەسەڵاتدارێتیی و سیاسییەکەیدا هەوڵدانە بۆ هەژموونکردنێکی ستوونیی “ڤێرتیکاڵ” کە بریتییە لە ئیخوانیزم. ئیسلامیزم لە ئاستە میللیە کۆمەڵایەتییە جڤاکییەکەیدا کە هەوڵدانە بۆ هەژمووونکردنێکی ئاسۆیی “هۆریزۆنتاڵ” بریتییە لە سەلەفیزم.
لێرە لە هەرێمی کوردستان، دوای هاتنی ئیسلامیزم وەکو ئایدیۆلۆژیایەک “ئیخوانیزم بە تەمەنی پەنجا ساڵە و سەلەفیزم بە تەمەنی سی و شتێک ساڵەی خۆیەوە لە هەرێمی کوردستان” بکەرانی پلە یەک و پلە دوو و سێی ئایدیۆلۆژیای ئیسلامیزم “ئیخوانیزم و سەلەفیزم” خەڵکی کوردن و بە کڵاو و جامانە و جلوبەرگی کوردییەوە هەوڵ بۆ ئیسلامیزەکردنی کۆمەڵگای کوردستان دەدەن.
بەڵام ئەوەی ئیسلامیستەکان “ئیسلامیست واتا بکەر و چالاکوان و قسەکەرانی ئایدیۆلۆژیای ئیسلامیزم” دەیکەن و ئەنجامی دەدەن بەرانبەر بە کۆمەڵگای کوردستان، پێی ناگوترێ تەعریب، بەڵکو پێی دەگوترێ داگیرکاری کولتوریی “Cultural Conquest”
ئایدیۆلۆژیای ئیسلامیزم، لە نێو خۆیدا هەڵگری کۆمەڵێک بەها و نۆڕمە. شێوە ژیانێکی دیاریکراو و فەرهەنگ و کولتورێکی تایبەت بە خۆی هەیە و سیستمێک لە بونیادی کۆمەڵایەتیی و هیرارکییەتی هەیە، کە هەڵگران و باوەڕداارانی ئەو ئایدیۆلۆژیایە لەگەڵ بکەران و ئایکۆنەکانیدا، هەوڵ بۆ بڵاوکردنەوەی ئەو کولتورە و ئەو بەها و نۆڕمانە دەدەن لە کۆمەڵگای ئێمەدا و دەیانەوێت بە کەڵکئاوەژوو وەرگرتن لە مێژووی دێرینی دینی ئیسلام لە کۆمەڵگای ئێمەدا، ڕێگە خۆشبکەن و زەمینەسازیی بکەن بۆ ئەو هەژموونە ئایدیۆلۆژییەی ئیسلامیزم بەسەر کۆمەڵگای ئێمەوە.
بۆیە گرنگە لە ناونان و ناسینەوەی دیاردەکاندا ووریا و هۆشیار بین و چەمکەکان تێکەڵ نەکەین.
واتا ئەوەی ئیسلامیزم دەیکات، داگیرکارییەکی کولتورییە و هەڕەشەیە لەسەر کولتور و شوناسی کولتوریی و فەرهەنگیی کۆمەڵگای ئێمە و بەها و نۆڕمەکانی کە هەر ئێستا مەترسییەکەی لە هەموو شوێنێکی کۆمەڵگای ئێمەدا و لەسەر هەموو توێژە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای ئێمە دەرکەوتووە. بەڵێ هاوڕام لەگەڵ کاک هۆمەر کە ئەمە مەترسییەکی گەورەیە، بەڵام ئەمە جیاوازە لە تەعریب وەکو ئەوەی کاک هۆمەر دەیڵێت و ناوی دەنێت.
واتا داگیرکاریی کولتوریی لەلایەن ئیسلامیزمەوە بۆ سەر کۆمەڵگای ئێمە هەژموونی بەسەر هەموو توێژ و پنتە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای ئێمەوە دەرکەوتووە کە جیاوازە لە تەعریب و هەموو ئەوانەی ژێر ئەم هەژموونکاریی یان داگیرکارییە کولتورییە کەوتوون هەموویان کوردن و قسە لە ڕەسەنێتیی کوردبوونی خۆیان دەکەن. لەبەرئەوە ناونانی دەرکەوتە و دیاردەکان و بەکارهێنانی دروستی چەمکەکان بۆ مەبەستی دیاریکراوی خۆیان بەشێکی گرنگە لە توانای تێگەیشتنمان وشیکردنەوەی ئەو دیاردە و دەرکەوتانە.

پرسی هەنووکەیی خەڵکی کوردستان

قسەکردنی کاک هۆمەر بە ناوی خەڵکی کوردستانەوە کە هاتوونەتە دەنگ لە دژی تەعریبی شار و ناوچەکانی هەرێمی کوردستان، زێدەڕۆییکردنە ” Exaggeration” و کە ئەمەش هەڵەیەکی لۆژیکییە، بەڵام بەڕاستی با بپرسین، خەڵکی کوردستان لە تەعریب هاتوونەتە دەنگ یان لە کەمئاویی ماڵان، قەیرانی مووچە، قەیرانی سووتەمەنی “بەنزین، گاز و نەوت” و نرخ بەرزیی لە ڕاددەبەدەری کارەبا و … هتد.
بەڕاستی خەڵکی کوردستان داد و بێدادیانە لە دەست تەعریب یان لە دەست قەیرانە دروستکراوەکانی دەسەڵاتدارانی خێڵی کوردایەتی و گەندەڵیی بێسەروبن و تاڵانکردنی سەر لەبەری سەرزەویی و ژێرزەویی کوردستان؟!
بەڕاستی بابەتی گرنگ، ڕۆژانەیی و واقعیی بۆ خەڵکی کوردستان بابەتە هێما بۆکراوەکانی پێشترن یان تەعریب؟
کاتێک بابەتی هەرە گرنگ و لەپێش بۆ خەڵکی کوردستان بابەتە واقعیی و ڕۆژانەییەکانی قەیرانگەلی دروستکراوی دەسەڵاتدارانی دوو حزبخێڵەکەی بزووتنەوەی کوردایەتین، خێرە گروپێک لە دەستەبژێران لە نووسەر، ئەکادێمیست، چالاکوان، میدیاکار و شیکەرەوە سیاسییەکان و وەزیر و پەرلەمانتارە خانەنشینکراوەکانی کوردستان و عێراق، قسەیەکیان لەسەر بابەتە ژیانییەکانی خەڵکی کوردستان نییە و بەڵام نووسین و شرۆڤە لەسەر تەعریب بە ڕیز بڵاودەکەنەوە؟
بەڕاست، ئەوە چ جۆرێک بەرپرسیارێتیی، گروپێک لە دەستەبژێر “ئێلیت” ە لە ئاست خەڵکی کوردستان و هاونیشتمانییەکانی خۆیاندا، کاتێک قسەیەک لە وێرانبوونی ژیانی خەڵک ناکەن بە دەست دەسەڵاتدارانی خێڵی کوردایەتیی؟ قسەیەک لە هەڵلوشینی داهاتی گشتی هەرێمی کوردستان ناکەن لەلایەن بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانەوە و ئەم هەموو ستەم و فەقر و فەلاکەتەی بەسەر خەڵکی کوردستاندا سەپاندوویانە؟

ئەحمەد ڕەسوڵ




وێنەی مرۆڤ لە “خودێکی مانابەخشەوە” بۆ “کاڵایەکی دیجیتاڵی”-3-.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

(3)
سوبێکتی مۆدێرن
(لە کارگەوە بۆ سەر شاشە)

کاتێک تەماشای دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ دەكەین، ئێمە تەنیا لەبەردەم فۆتۆگرافێکدا نەوەستاوین، بەڵكە لەبەردەم کایەیەکی ئاڵۆزی بینراوداین؛ پرسیارەكە ئەوەیە: جیاوازیی نێوان «دەسەڵاتی دیمەن» و «دەرکەوتنی وێنە» چییە؟! چۆن دیمەن و وێنە چەمكی «جیاوازی» و «ئاڕاستەکردن» لە ناو هۆشیاریی مرۆڤی هاوچەرخدا بەڕێوە دەبەن؛ بە مانایایەكی دیكە چۆن دیمەنە گشتییەكەی تەكنەلۆژیا (ئاراستەكردن) و وێنەی نا-میكانیكی مرۆڤ (جیاوازی) لە كاتی هەستپێكردن… لێكجیا دەبێتەوە؟!
هەڵبەتە ئەو پرسیارە لە نەشتەری توێکاری (ئەندریاس ڤیسالیوس) و نەشتەری گومانەكانی (دێکارت)ییەوەوە دەست پێدەكات و لەوێوە چرکەساتی لەدایکبوونی «سوبێکتی مۆدێرن» ڕادەگەیەنن و دواتر گۆڕانكارییە ڕیشەییەكانی بۆ مرۆڤ، بۆ جەستە، ڕوخسار و لەوێشەوە بە ئاڕاستەكردن و جیاوازی دەگەین… هەڵبەتە سەرەتایی هەموو ئەوانە لە باڵادەستیی (بینین) و گومانەكانی «من بیر دەکەمەوە، کەواتە هەم» دێتە بەرهەم!
بەمجۆرە نەشتەری توێكاری، جەستە لە تەمومژی میتافیزیایی دادەماڵرێت و وەك واقیعێکی فیزیکی و جێگەی تاقیکردنەوە و کایەیەکی ئەزموونگەری (جیاواز) مامەڵەی لەگەڵدا دەكات؛ بەڵام دیسپلینی دێکارتی، جەستە و ڕوخسار لە پیرۆزی (ئاراستەكردن) دادەماڵێت و دەیانکاتە ئامێرێکی میکانیکی کە لە دەرەوەی «من»ی بیرکەرەوەدا شیاوی کۆنترۆڵکردن، بەئەندازەکردن و پشکنین بێت.
كەواتە سوبێکتی نوێ لەڕێگای نەشتەرگەریی جوانکاری، فلتەرەکان، و ئەندازیاریی جەستەوە، بە تەواوی لە ناو ڕەوتی «جەستە وەک ئامێر»ی دێکارتی و «توێکاریی» ڤیسالیوسیدا دەژی؛ لێرەوە ڕوخسار و جەستە بۆ کەرەستەیەکی پلاستیکی یان دیجیتاڵی دەگۆڕێت، کە قابیلی دەستکاری كردن بێت، چاک بکرێتەوە و لە نوێوە دابڕێژرێتەوە.

(دیمەن/ وێنە)
لە دەستپێكی کتێبی “کۆمەڵگەی نمایش” لە نووسینی (گی دیبۆر 1994–1931) تیۆریستی مارکسی، فەیلەسوف، دەرهێنەر و بیرمەندی ڕادیکاڵی فەرەنساییدا هاتووە: “لەو کۆمەڵگایانەی کە مەرجە مۆدێرنەکانی بەرهەمهێنان تیایاندا باڵادەستە، تەواوی ژیان وەک کۆبوونەوەیەکی گەورە لە نمایشەکان خۆی پیشان دەدات” لێرەدا چەمکی «نمایش- دیمەن»، تەنیا کۆمەڵێک وێنەی ڕیزکراو نییە، بەڵكە پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتییە لەنێوان مرۆڤەکاندا کە لەڕێگای وێنەکانەوە بە ئامانج دەگیرێن؛ كەواتە دیمەن یان نمایش دەبێتە دەسەڵاتێکی تۆتالیتار کە جیهان کۆنترۆڵ دەکات و لەوێشەوە وێنەكان جیاوازی بیركردنەوە دەنوێنن! بەو مانایەش “دیمەن” مرۆڤ لە واقیعی ڕاستەقینە، لە جەستەی خۆی و لە ئەزموونی ڕەسەنی ژیان جیا دەکاتەوە؛ بەڵام هەمیشە “وێنە” بیركردنەوەی جیاواز دەخاتەوە! دیمەن هەڵگری دەسەڵاتێكی تۆتالیتارییە، بۆیە کاتێک واقیع بۆ دیمەنێک یان بۆ نمایشكردنێكـ دەگۆڕێت، ئیتر مرۆڤی بەکاربەر دەبێتە تەماشاکەرێکی ناچالاک و واقیعیش دەبێتە چرکەساتێکی درۆیینە؛ بەو مانایە دیمەنی ژیان پێش خودی وێنەی ژیان دەكەوێت! بە مانایەكی ڕوونتر تۆتالیتارییەت، جیاوازییەكان دەخنكێنێت.
گی دیبۆر پێیوایە: ئەگەرچی سوبێکتی مۆدێرن لە «بوون»ـەوە بەرەو «خاوەندارێتی» و بەرەو (ئەوەی هەتە) هەنگاوە بەراییەكانی ناوە، بەڵام لەمڕۆی کۆمەڵگەی نمایشدا، خاوەندارێتیش گۆڕاوە بۆ «دەرکەوتن» ئەوەی نیشانی دەدەیت؛ بەو مانایەش لە سایەی شۆڕشی تەکنەلۆژیادا مرۆڤ چیتر لە ناو کۆڵانەکان و لە ناو دیمەن و نمایشەكاندا بە هەستپێكردنەكانییەوە، بە جیاوازییەوە ناژی، بەڵكە تەنها تەماشاكەرە، سەیری دیمەنی کۆڵانەکان، دیمەنەكان، نمایشەكان لەسەر شاشەدا دەکات؛ لێرەدا (دیمەن، نمایش) هێزێکی دابڕێنەرە، دیوارێکی ئەستورە لە نێوان “من” و “جیهان”، بە شێوەیەک کە تەنها ئەو شتە بوونی هەیە کە “پیشان دەدرێت” بەو مانایە ژیان دەبێتە ئەزموونێکی ناڕاستەوخۆ و ناچالاک.
ئەگەر دیمەن چوارچێوەیەکی گشتی و دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی بێت، هەڵبەتە «وێنە» ئەو یەکەیە یان ئەو کەرەستەیەیە کە جیاوازی دیمەنەکەی پێكهێناوە؛ دەمەوێ بڵێم دەردەکەوتنی وێنە تەنیا ڕووداوێکی بینراو نییە، بەڵكە ستراتیژیەتی ئاڕاستەکردنی جیاواز و گومانەكانی دێكارتی هەڵگرتووە! بەڵام لە سەردەمی نوێدا دەرکەوتنی دیمەن، هۆشیاریی ئێمە ئاڕاستەی مانا و دەلالەتێکی دیاریکراوی درۆیینە دەکات؛ ئەمڕۆ دیمەنەكان پێمان دەڵێن چۆن بیر بکەینەوە، حەز لە چی بکەین، و لە چی بترسین… بە مانایەكی دیكە لەمڕۆی تەكنەلۆژیادا دەرکەوتنی دیمەنی جیاوازی ساختە هەیە، كە پرۆسەی ئاڕاستەکردن و مۆنۆپۆڵی مانامان نیشان دەدات؛ بەڵام لە بەرانبەر وێنەی ساختەی تەكنەلۆژیادا وێنەی بینراو “هەستپێكراوی مرۆیی” مانایەکی سەربەخۆ و گوتارێکی شاراوەی لەخۆدا هەڵگرتووە؛ لەو هەسپێكردنەوە دەتوانین واقیع لەڕێگای ئاڕاستەکردنی وێنەوە بخوێنینەوە، چونكە دیمەن دەسەڵاتێکی سیستمییە کە مرۆڤ لە چالاکی دادەبڕێت و جیهان دەکاتە سەکۆیەکی گەورەی نمایشكردن؛ بەڵام لەبەرانبەردا وێنە هێزی جیاوازی خۆی و بەرپرسیارێتی ئەخلاقیی هەیە!
کاتێک دەسەڵاتی تەکنەلۆژی هێزی (دیمەن و وێنە) یەکدەخات، ئیتر چیدی جیهان وەكـ شوێنێکی فیزیکی نامێننەوە کە تێیدا پیاسە بکەین یان بەرپرسیارێتی ئەخلاقیی ڕوخسارەکان تاقی بکەینەوە؛ بەڵكە ئەو یەكخستنە دەبێتە (فۆرمێکی جوانکاریی چۆڵکراو) لە خود، لە مانا ڕەسەنەکەی… ئیتر دیمەن جەستەمان لە کۆڵانە چۆلەکە جیا دەکاتەوە، و دەرکەوتنی ئەو وێنەیەی دەسەڵاتی تەکنەلۆژی دەیكێشێ، زەینمان ئاڕاستەی ناو فەزایەکی وەهمی و مەجازی دەکات! دەمەوێ بڵێم مەترسییە گەورەکەی سوبێكتی مۆدێرن لە نێوان چەکوشەکانی « دیمەنی گشتی» و «ئاڕاستەکردنی وێنەی ساختە»دا، لەنێوان نەشتەری توێکاری و نەشتەری گومانەكاندا ئەوەیە کە فەزای وەهمی بەرەو فەزای مەجازی دەكاتەوە (لە ئێستادا فەزای مەجازی ” Virtual” تەنیا چەمکێکی تەکنەلۆژیی ڕووت نییە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ ژینگەیەکی فرەڕەهەند کە کاریگەریی قووڵی لەسەر تەواوی جومگەکانی ژیانی مرۆڤ، کۆمەڵناسی، و بگرە فەلسەفەی بوونیش داناوە.)

لە فەزای وەهمییەوە بۆ فەزای مەجازی
لە سوبێكتی مۆدێرندا پرسیارکردن لە جەستە، ڕوخسار پرسیارکردن نییە لە پێکهاتەیەکی بایۆلۆژیی جێگیر، بەڵكە گەڕانە بەدوای تاقیگەیەکی مێژووییدا کە تێیدا گوتارەکانی دەسەڵات، تەکنەلۆژیا و فەلسەفە خۆیان دەنووسنەوە؛ بەو مانایە پەڕینەوە لە جەستەیەک کە بەهۆی قورسیی مادی و دیسپلینی فیزیکییەوە دەیناڵاند، بۆ جەستەیەک کە لە نێو شلۆقیی کۆد، ئاڤاتار و نیشانە دیجیتاڵییەکاندایە، جۆرێکە لە کاڵبوونەوە و نەمانی جەستە، ئەوەش لە تێڕوانینی گومانەكانەوە بۆ جەستە وەک «ئامێرێکی میکانیکی» و جەستە وەكـ “واقیعێکی فیزیکی” شەرعییەتی تەواوی وەرگرت، بەو مانایەش جەستە وەكـ درێژکراوەی مەکینە گەورەکانی واقیعی فیزیكی چیتر خاوەن کات و جووڵەی سەربەخۆی خۆی نییە، بەڵكە لەخۆی نامۆیە!
(کارڵ مارکس) لەبارەی چەمکی «نامۆبوون»ەوە دەڵێت: کرێکار لە پڕۆسەی کاردا لە خۆی نامۆ دەبێت؛ چونکە کارەکە ناچێتە ناو سروشتی مرۆڤەوە، بەڵكە بە فیڕۆدانی هێزی جەستەیە و ڕۆحی لەڕێگای دیسپلینی دەرەکی، دیوارەکانی کارگە، کاتژمێری كاری هیلاككەر و چاودێریی فیزیکیی جەستەوە بریندار دەکات… بە دیوەكەی دیكە لە فەزای مەجازییدا چیتر ڕوخسار ئەو سیمایە نییە کە ماندوێتی، چینایەتی و پێگەی کۆمەڵایەتیی مرۆڤەکەی بە ڕوونی دەربخات، بەڵكە دەکەوێتە ناو تەڵەیەکی نوێوە: تەڵەی بوون بە «داتا»؛ ئیتر سوبێكتی نوێ چیتر پێویستی بە هێزی بازوو بۆ بەرهەمهێنان نییە، بەڵكە کارەکەی بۆ لێدانی کلیکێک یان چاوتروکانێک لە پشت شاشەکانەوە کورت بووەتەوە… هەڵبەتە گی دیبۆر پێش نیو سەدە ئەم کورتە تیۆرییەی نووسی، کاتێک نە ئینتەرنێت هەبوو نە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان! هەروەها دەربارەی نامۆبوونی مرۆڤی نوێ دەڵێت: مرۆڤ لە بکەرێکی ڕاستەقینەی ژیانەوە دەبێتە تەماشاچییەکی (بێدەنگ و ناچالاک)؛ ئەمڕۆ خەڵک ژیانی ڕاستەقینەی خۆیان فەرامۆش دەکەن بۆ ئەوەی “نمایش” بکەن، بۆ ئەوەی دیمەنێكی گشتی بنوێنن — لێرەوە ئەوە دەبینین تیۆرییەکەی دیبۆر ئێستا لە هەموو کاتێک ڕاستتر و زیندووترە.
(داڤید لۆ برۆتۆن) لە كتێبی ئەنثرۆپۆلۆژیای جەستەدا ئاماژە بەوە دەکات کە لەم سەردەمەدا جەستە وەک «کۆسپێک» لەبەردەم خێرایی گواستنەوەی زانیارییەکاندا دەبینرێت؛ بۆیە مرۆڤی دیجیتاڵی دەیەوێت جەستەی ڕاستەقینەی خۆی فەرامۆش بکات و لەڕێگای ئاڤاتار و ناسنامە مەجازییەکانەوە پانتاییەکی نوێ تاقی بکاتەوە… هەڵبەتە مەترسیدارترین وەرچەرخان لەم گۆڕانکارییە مێژووییەدا لە چەمکی «ڕوخسار»دا دەردەكەوێت، ئیتر ڕوخسار لە ڕوخساری ئەخلاقییەوە بۆ ڕوخساری شل (فلتەربوو)، بۆ «وێنەیەکی سێڵفی» یان کۆمەڵێک داتا لەسەر تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەگۆڕێت؛ ڕوخساری دیجیتاڵی ڕوخسارێکی «شل» و گۆڕاوە، ئیتر ڕوخساری گۆشت و خوێنی بەرانبەرەکەمان نابینین، بەڵكە تەماشای دەمامکێکی دیجیتاڵی دەکەین کە بە ویستی خود دەستکاری کراوە؛ لێرەوە (بیۆنگ- چوول هان) دەڵێت: مرۆڤ خۆی، خۆی دیسپلین دەکات… واتە ئێمە خۆبەخشانە جەستە و ڕوخسارمان بۆ کاڵایەکی میدیایی دەگۆڕین، بۆ ئەوەی لە بازاڕی “لایک” و “فۆڵۆو”دا جێگەمان ببێتەوە.

جەستە (وەك ئەزموون)، ڕوخسار (وەك ئەزموونگەری)
کاتێک لە دیدێکی فەلسەفی و دیاردەناسییەوە قسە لە پێوەندی نێوان «جەستە وەک ئەزموون» و «ڕوخسار وەک ئەزموونگەری» دەكەین، دەمانەوێ بچینە قووڵایی ئەو کایانەی کە تێیدا جەستە و دەق، یان خود و ئەویتر لە زماندا خۆیان دەبینەوە؛ ئەو تێكەڵبوونە لە كتێبی ئەنترۆپۆلۆژیای جەستە (داڤید لۆ برۆتۆن) و فەلسەفەی هاوچەرخدا قسەی زۆری لێكراوە.
بێگومان زمان تەنیا ئامرازێکی میکانیکی بۆ گواستنەوەی زانیارییەكان نییە، بەڵكە ڕووداوێکی بوونناسیی، جەستەناسی و دەقناسییە؛ بەو مانایەش کاتێک زمان دەبێتە «ئەزموون»، واتە ئێمە لەڕێگای زمانەوە جیهان تاقی دەکەینەوە، لەڕێگای زمانەوە مانا بە برین، عەشق، نامۆیی و مەرگ دەدەین؛ لێرەوە (مارتن هایدیگەر) دەڵێت: زمان ماڵی بوونە، ئێمە لە ناو زماندا نیشتەجێین؛ کاتێک شاعیرێک یان شانۆکارێک زمان بەکار دەهێنێت، ئەو تەنیا وشە ڕیز ناکات، بەڵكە ئەزموونێکی ناوەکی و فیکریی قووڵ دەخوڵقێنێت کە پێشتر بوونی نەبووە؛ بەمجۆرە لە زماندا سنوورەکانی بوونی (ئەزموون- جەستە) دەدۆزینەوە و لە داهێناندا ناسنامەی (ئەزموونگەری- ڕوخسار) بەرجەستە دەكەین.
كەواتە ڕوخسار وەكـ ناسنامە، جێگەی دەرکەوتنی گوتار و یەکەمین سەکۆی ڕووبەڕووبوونەوەیە لەگەڵ جیهاندا؛ بەڵام کاتێک دەڵێین ڕوخسار وەک “ئەزموونگەری”، مەبەستمان گۆڕانی ڕوخسارە بۆ تاقیگەیەک لە مانا، نواندن و یاخیبوون… هەر بەمجۆرەش ڕوخسار لای (ئیمانۆیل لیڤیناس) ڕەهەندێکی ئەخلاقی وەردەگرێت، كە ناتوانرێت بە تەواوی کۆنترۆڵ یان “مۆنۆپۆڵ” بکرێت؛ هەمیشە ڕوخسار وەك (داهێنان- ئەزموونگەری) لە حاڵەتی تاقیکردنەوە و خۆنوێکردنەوەدایە؛ كەواتە کاتێک زمان دەبێتە جەستە و داهێنان دەبێتە ڕوخسار، ئیتر ئەزموون دەبێتە ئەزموونگەریی و جارێكی دیكە ئەزموونگەریش دەبێتەوە ئەزموون! وەكـ چۆن جارێكی دیكە ڕوخسار خۆی دەبێتەوە زمان؛ بەو مانایەش هەر چرچولۆچێک، تێڕامانێک یان بێدەنگییەک لەسەر سیمای مرۆڤ، دێڕێکی دەقییە کە پێویستی بە خوێندنەوەیەكی بەردەوام جیاواز هەیە.
زمان بۆ ئەوەی لە تەنیا فۆرمێکی مۆدێرنیستی یان پێکهاتەخوازی وشک ڕزگاری بێت، پێویستە لە كێشەی داهێنانەوە ڕەنگبداتەوە، پێویستی بەوەیە لەسەر “ڕوخسار” و جەستەی ئەکتەر یان سوبێکتدا بەردەوام نوێ ببێتەوە؛ لێرەوە زمان کاتێک دەبێتە ئەزموونێکی ڕاستەقینە کە لە كێشەی داهێنانی بەردەوامدا خۆی تاقی دەكاتەوە، بەردەوام لەسەر سیمای مرۆڤ وەک کێشە، حەز یان ئازار ڕەنگ دەداتەوە.
دواجار (جەستە/ئەزموون) و (ڕوخسار/ئەزموونگەری) پێکەوە بەردەوام بازنەیەکی نوێی داینامیکی دروست دەکەن، بازنەیەكـ كە خودی جەستە مانا بە ئەزموونەکان دەبەخشێت، و ڕوخساریش وەک کایەیەکی ئەزموونگەری، سنووری ئەزموونەکان تاقی دەکاتەوە و بەردەوام فراوانتری دەکاتەوە.

هەولێر 3/7/2026
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا




فاشیزم، مۆدێرنە، لیبراڵیزم، ئیمپریالیزم و پرۆلیتاریا.. کارزان عەزیز عەبدولرەحمان

  • سایەی سێبەرە تۆتالیتارەکان: لە ئایدۆلۆژیای فاشیزمی کلاسیکەوە تا لێوارەکانی فاشیزمی سەدەی بیست و یەک

پێشەکییەکی فیکری

مرۆڤایەتی لە مێژووی درێژخۆیدا، بە چەندین وێستگەی خوێناویی و کارەساتی گەورەدا تێپەڕیوە، بەڵام هیچ یەک لەو وێستگانە هێندەی سەدەی بیستەم نەیانتوانی ناسنامە، ئازادی و شکۆی تاك و کۆمەڵگە بخەنە ژێر پرسیار و هەڕەشەی ڕژدەوە. لەناو دڵی ئەم دێوەزمە مێژووییانەدا، فاشیزم وەک دڕندەترین شێواز و سیستمێکی سیاسی و دەروونی سەری هەڵدا کە ئامانجی سەرەکی بڕینی رەگی ئازادی و قوربانیکردنی هۆشیاریی مرۆڤ بوو لە پێناو بەرژەوەندیی دەوڵەتێک یان ئایدۆلۆژیایەکی ڕەگەزپەرستدا. کاتێک باس لە فاشیزم دەکرێت، زۆر جار هۆشمان ڕاستەوخۆ دەچێتەسەر پێڵاوە قورسترەکانی سەربازە نازییەکان، گۆڕەپانەکانی جەنگ، و وێنەی سەرکردە دیکتاتۆرەکان کە بە وتارە ئاگرینەکانیان ملیۆنان کەسیان خستە ژێر کاریگەرییەوە. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا فاشیزم تەنها قۆناغێکی مێژوویی تێپەڕیو بوو کە لەگەڵ ڕووخانی ڕێژیمەکەی موسولینی و هیتلەردا کۆتایی هات، یان مۆدێلێکی زیندووە کە هەمیشە توانای خۆنوێکردنەوەی هەیە؟

۱. مێژووی سەرهەڵدانی وشەکە

وشەی “فاشیزم” (Fascism) لە بنەڕەتدا لە دەستەواژەی لاتینی (Fasces – دەسکەدار) وە سەرچاوە دەگرێت. لە ڕۆمای دێریندا، ئەم دەسکە دارە کە تەورێکیشی تێدا دەبەسترا، هێمایەک بوو بۆ یەکێتی، ڕێکخستن، هێز، و پاراستنی دەستوور و ئارامی. بەڵام ئەم هێمایە لە سەدەی بیستەمدا لەلایەن بزووتنەوە ڕاستڕەوە توندڕەوەکانەوە دزرا و گۆڕدرا بۆ هێمای سەرکوتکردن، سزادان و پێشێلکردنی مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ.
وەک بزووتنەوەیەکی سیاسیی هاوچەرخ، فاشیزم لە دوای کۆتایی هاتنی شەڕی جیهانیی یەکەم لە ئیتالیا بە ڕێبەرایەتیی بینیتۆ موسولینی (Benito Mussolini) سەری هەڵدا. ئیتالیا کە بەشدار بوو لە جەنگدا و سەرەڕای سەرکەوتنی، بەڵام تووشی داڕمانی ئابووری، شەکەتیی کۆمەڵایەتی و قەیرانی دەروونی بووبووەوە، بووە ژینگەیەکی لەبار بۆ گەشەکردنی هزری فاشیستی. موسولینی توانی سوود لەم بێهیواییە عمومییە وەربگرێت و بزووتنەوەیەک دروست بکات کە بانگەشەی بۆ گەڕانەوەی شکۆی نەتەوەیی و دامەزراندنی دەوڵەتێکی بەهێز دەکرد کە هەموو جومگەکانی کۆمەڵگەی قۆرخ کردبێت.
پاش ئەم سەرهەڵدانە لە ئیتالیا، ئەم ڕێبازە بە شێوازێکی زۆر ترسناکتر و بە فراوانتر لە تێکڕای ئەورووپادا تەشەنەی سەرد. ئەوەی لە هەموویان گەورەتر، خوێناوییتر و هەژێنتر بوو، ڕێبازە ئەڵمانییەکەی بوو کە بە (سۆسیالیزمی میللی – National Socialism) یان کورتکراوەکەی (نازیزم – Nazism) دەناسرا. ئەڵمانیا لەژێر کاریگەریی شکستەکەی لە شەڕی جیهانیی یەکەم و سزاکانی پەیماننامەی ڤێرسای، کەوتە ژێر کاریگەریی ئایدۆلۆژیایەکی ڕەگەزپەرستانەی کوێرەوەر کە هەموو جیهانی کردە گۆڕەپانی ململانێی نێوان ڕەگەزەکان.

۲. فەلسەفەی دەوڵەتی تۆتالیتار و بۆچوونەکانی ئەلفرێدۆ ڕۆکۆ
بۆ تێگەیشتن لە ناخ و ناوەرۆکی فاشیزم، پێویستە سەیری بنەما فیکرییەکانی بکەین کە لەلایەن فەیلەسوف و بیرمەندە فاشیستەکانەوە داکۆکییان لێ دەکرا. یەکێک لە دیارترین ئەو کەسایەتییانە ئەلفرێدۆ ڕۆکۆ (Alfredo Rocco) بوو کە وەک بیریار و وەزیری دادی سەردەمی موسولینی، بناغەی یاسایی و فیکری بۆ دەوڵەتی تۆتالیتار دابین کرد.
بە بۆچوونی ڕۆکۆ، دەوڵەت تەنها کۆمەڵێک مرۆڤ نییە کە لە شوێنێکدا کۆبووبنەوە، بەڵکو ئۆرگانیزمێکی کۆگەرایە؛ واتە دەوڵەت گیان و بوونێکی سەربەخۆی هەەیە کە لە سەرووی تاکەکانی ناوخۆیەوە دەژی و، بەرانبەر دەوڵەتانی دیکە، لە خەباتێکی بێبەزەییانەدایە بۆ مانەوەی خۆی. لەم دیدگایەدا:
• بچووککردنەوەی تاک: تاک هیچ بەهایەکی ڕەها یان سەربەخۆی نییە. مرۆڤ لە دەرەوەی دەوڵەتدا هیچ مانایەکی نییە و تەنها وەک خانەیەک یان بەشێک لە جەستەی دەوڵەت سەیر دەکرێت کە ئەرکەکەی تەنها خزمەتکردن و قوربانیدانە لە پێناو مانەوەی ئەو ئۆرگانیزمە گەورەیەدا.
• ڕەتکردنەوەی تاکگەرایی و لیبراڵیزم: فاشیزم بە توندی دژایەتی ئازادییە تاکەکەسییەکان و بیرۆکەی ماف سروشتییەکانی مرۆڤ دەکات. هەر جۆرە جیاوازییەک لە بیرکردنەوە، ڕەخنەگرتن لە سیاسەتی گشتی، یان جیاوازیی فیکری، وەک خیانەتێکی نیشتمانی و هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ئۆرگانیزمی دەوڵەت سەیر دەکرێت.
۳. پێکهاتە و جومگەکانی حوکمڕانیی فاشیستی
ئایدۆلۆژیای فاشیزم تەنها چەمکێکی تیۆری نییە، بەڵکو شێوازێکی توندی حوکمڕانییە کە لەسەر چەند پایەیەکی نەگۆڕ بنیاد نراوە:

  1. تاکڕەوی و قۆرخکاریی ڕەها: پارتێکی سیاسیی دیاریکراو (کە هەمیشە تاکە پارتە و سەرکردەکەی هێمایە بۆ خودا) دەست دەگرێت بەسەر هەموو جومگەکانی وڵاتدا. هیچ دامەزراوەیەکی تایبەت، سەربەخۆ یان ڕێکخراوێکی کۆمەڵگەی مەدەنی نابینرێت کە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئەو پارتە و دەوڵەتدا کار بکات.
  2. داگیرکردنی میدیا و ئاراستەکردنی هۆشیاری: هەموو دەزگاکانی ڕاگەیاندن، بڵاوکراوەکان، ناوەندە پەروەردەییەکان و هونەر دەگۆڕدرێن بۆ ئامرازی مێشکشووشتن و بڵاوکردنەوەی پرۆپاگاندا. ڕاستی بونی نییە، تەنها ئەو ڕاستییە هەیە کە پارت و سەرکردە دەیپەیڤن.
  3. سەربازگەیی کردن و تۆقاندن: کۆمەڵگە دەگۆڕدرێت بۆ کەمپێکی گەورەی سەربازی. پۆلیسی سیاسی، دەزگای هەواڵگریی نهێنی، و گروپە چەکدارە سەرکوتکەرەکان دەبنە چەترێک کە ترس لەسەر دڵی هەموو هاووڵاتییەک دروست دەکەن.
    ٤. شەڕی جیهانیی دووەم و وێرانکارییە مەزنەکە
    کۆتایی هاتنی شەڕی جیهانیی دووەم لە ساڵی ١٩٤٥، بووە گەورەترین شکان و تێکشکانی مێژوویی بۆ فاشیزم و نازیزم. ئەم جەنگە خانووبەرە، شار، و ئابووریی ئەورووپای وێران کرد و ملیۆنان قوربانیی بەدوای خۆیدا هێنا، لەوانەش کارەساتی هۆلۆکۆست کە لوتکەی دڕنددەیی ئایدۆلۆژیای ڕەگەزپەرستیی نازی بوو.
    شکانی سەربازیی فاشیزم وای کرد کە جیهان باوەڕ بهێنێت کە ئەم دێوەزمەیە بۆ هەمیشە لەناوچوو و لاپەڕەی مێژووی داخرا. دادگاکانی نیورنبێرگ و دادگاییکردنی تاوانکارانی جەنگ، سزای ڕەمزی و یاساییان بەسەر ئەو سیستمەدا سەپاند تا ببنە پەند بۆ داهاتوو.
    ٥. فاشیزمی نوێ؛ خۆپاراستن لە ژێر بەرگی نوێدا
    بەڵام مێژوو و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی پیشانیان دا کە ئایدۆلۆژیاکان بە ئاسانی لەناو ناچن؛ ئەوان تەنها پێستی خۆیان دەگۆڕن. لەم چەند دەیەی دواییدا دەرکەوت کە بیروڕای فاشیستانە بە هیچ جۆرێک بنەبڕ نەکراوە، بەڵکوو هەردەم ڕێبازی نوێ و قاڵبی گونجاوتر لەگەڵ سەردەمدا دەگرێتە بەر.
    لە سەدەی بیست و یەکەمدا، فاشیزمی نوێ (Neo-Fascism) خۆی لە شێوەی ڕاستڕەوی توندڕەو، پۆپۆلیزمی کوێرەوە، نەتەوەپەرستیی توند، و دروستکردنی ترس لە بێگانە و کۆچبەران نیشان دەدات. ئەوان لەڕێگەی تەکنەلۆژیای سەردەم، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و دروستکردنی قەیرانی دەستکردەوە، هەمان هزری کۆن لە چوارچێوەیەکی نوێدا زیندوو دەکەنەوە. ئەوان هەمیشە پێویستیان بە “دژمنێکی خەیاڵی” هەەیە (جا کۆچبەر بێت، کەمینەیەک بێت، یان هزری جیاواز بێت) بۆ ئەوەی ترس لە کۆمەڵگەدا بڵاو بکەنەوە و لە ڕێگەی ئەو ترسەوە دەسەڵاتی خۆیان بچەسپێنن.
    ئەنجامگیری
    فاشیزم تەنها پەڕەیەک نەبوو لە کتێبی مێژووی سەدەی بیستەم، بەڵکو نەخۆشییەکی دەروونی و فیکریی بەردەوامە کە لە کاتی قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا سەرهەڵدەداتەوە. تێگەیشتن لە فاشیزم و ڕەهەندە فیکرییەکانی، تەنها بۆ زانینی ڕابردوو نییە، بەڵکو قەڵغانێکی هۆشیارە بۆ پاراستنی ئازادیی تاك و شکۆی مرۆڤ لە بەرانبەر هەموو ئەو هێز و پارتە سیاسییانەی کە دەیانەوێت لە ژێر ناوی نەتەوە، دەوڵەت، یان ئایدیۆلۆژیادا، تاکەکان بکەنە قوربانیی بەرژەوەندیی تەنگڕێژی خۆیان. پاراستنی کۆمەڵگە لە گەڕانەوەی ئەم تاریکییە، تەنها لە ڕێگەی هۆشیاریی مەدەنی، قبووڵکردنی ئەوی تر، و پاراستنی بەهای دیموکراسی و ئازادیی ڕادەربڕینەوە دابین دەبێت.

  • لیبڕالیزم؛ فەلسەفەی ئازادی و سنوورەکانی دەسەڵات

لیبڕالیزم یەکێکە لە دیارترین ئایدۆلۆژیا سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی کە لەسەر بنەمای باوەڕی قووڵ بە ئازادیی تاک و مافە سروشتییەکان دامەزراوە. وشەی لیبڕالیزم لە ڕیشەی لاتینی (Liber)ـەوە سەرچاوە گرتووە کە بە مانای «ئازاد» یان «سەربەخۆ» دێت. لە سەرەتاییترین پێناسەیدا، ئەم ئایدۆلۆژیایە وەک بەرگرییەک لە مافەکانی تاک لە بەرامبەر دەسەڵاتی ڕەهای دەوڵەت و پاشایەتییە ستەمکارەکاندا سەری هەڵدا، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان، پەرەی سەند و بوو بە بزوێنەرێکی سەرەکی بۆ پێشکەوتنی دیموکراسیی هاوچەرخ.
سەرهەڵدانی لیبڕالیزم وەک بزووتنەوەیەکی فیکری، بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڕۆشنگەری لە ئەوروپا، بەتایبەت لە سەدەکانی حەڤدەهەم و هەژدەهەمدا. لەو سەردەمەدا کۆمەڵگە لەژێر هەژمونی سیستمی فیوداڵی و دەسەڵاتی ڕەهای کەنیسە و پاشایەتیدا دەناڵاند، کە تێیدا تاکەکان هیچ سەربەخۆیەکیان نەبوو. فەیلەسوفی بەریتانی جۆن لۆک بە باوکی ڕاستەقینەی لیبڕالیزم دادەنرێت؛ ئەو پێی وابوو مرۆڤەکان لە سروشتدا ئازاد و یەکسانن و خاوەنی سێ مافی بنەڕەتین کە بریتیین لە ژیان، ئازادی و موڵکداری. لۆک جەختیکردەوە کە حکومەت تەنها لە ڕێگەی ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتییەوە دروست دەبێت و ئامانجی سەرەکیی تەنها پاراستنی ئەم مافە سروشتییانەیە. ئەم بیرۆکانە زۆر بە خێرایی بوونە بنەمای شۆڕشە مەزنەکانی جیهان، لەوانە شۆڕشی بەریتانی، شۆڕشی ئەمریکی و شۆڕشی فەرەنسی.
فەلسەفەی لیبڕاڵی لەسەر چەند کۆڵەکەیەکی سەرەکی ڕوەوەستاوە. یەکەمین و گرنگترین کۆڵەکە، سەروەریی تاکە (Individualism)، کە تێیدا تاک گرنگترین یەکەی کۆمەڵگەیە و دەوڵەت بۆ خزمەتکردنی تاک بوونی هەیە، نەک بە پێچەوانەوە. دووەم، ئازادیی تاکەکەسییە لە ڕووی بیرکردنەوە، باوەڕ، ڕادەربڕین و هەڵبژاردنی شێوازی ژیانەوە، بەو مەرجەی سنووری ئازادیی کەسانی تر پێشێل نەکات. سێیەم، سەروەریی یاسایە (Rule of Law)، کە تێیدا یاسا دەبێت لە سەرووی هەموو دەسەڵاتێکەوە بێت و بە یەکسانی بەسەر هەموواندا جێبەجێ بکرێت. چوارەم، فرەڕەنگی و لێبوردەیی (Pluralism) کە ڕێگە بە بوونی بۆچوون و باوەڕی جیاواز دەدات لە کۆمەڵگەدا.
بە تێپەڕبوونی کات و سەرهەڵدانی پێویستییە نوێیەکان، لیبڕالیزم دابەش بوو بەسەر دوو ئاراستەی سەرەکیدا: لیبڕالیزمی کلاسیک کە جەخت لەسەر کەمترین دەستوەردانی دەوڵەت و بازاڕی ئازاد دەکاتەوە، و لیبڕالیزمی هاوچەرخ کە پێی وایە هەندێک جار دەوڵەت دەبێت دەستوەردان بکات بۆ دابینکردنی هەلومەرجی یەکسان و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بۆ چینە لاوازەکان، بە جۆرێک کە ئازادیی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان مسۆگەر بێت.
لە سەدەی بیستەمەوە، تێکەڵبوونی لیبڕالیزم و دیموکراسی بووە هۆی دروستبوونی سیستمی دیموکراسیی لیبڕاڵی، کە تێیدا سەروەریی گەل و هەڵبژاردن لەگەڵ پاراستنی مافی کەمینەکان و ئازادییە تاکەکەسییەکان کۆ دەبنەوە. سەرەڕای ئەوەی ئەم ئایدۆلۆژیایە ڕووبەڕووی ڕەخنەی جۆراوجۆر بووەتەوە لەلایەن ئاراستەکانی وەک مارکسیزم و نەریتخوازەکانەوە، بەڵام هێشتاش وەک فەلسەفەیەکی زیندوو و کاریگەر دەمێنێتەوە. بە کورتی، تەنانەت لەگەڵ گۆڕانی فۆرم و کاتە جیاوازەکاندا، ناوکی سەرەکیی لیبڕالیزم هەمیشە پاراستنی ئازادیی تاک و دەستوەردانەدان لە ژیانیدا بووە و دەمێنێتەوە.

  • فەلسەفە و مێژووی مۆدێرنە؛ تێڕامانێک لە تێکشکاندنی کلاسیزم و داینەمۆکانی سەردەمی نوێ


مۆدێرنە وەک چەمکێکی مێژوویی و فیکری، دوای سەرهەڵدانی سەردەمی ڕۆشنگەری وەک فاکتەرێکی بێوێنە بۆ تێکشکاندنی قاڵبە کلاسیكییەکان دەرکەوت و تا گەیشتنی بە سەردەمی ئێستامان هەمیشە وەک پرسیسێکی زیندوو و بەردەوام خۆی نمایش کردووە. لە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە، مۆدێرنە چەمکێکی شۆڕشگێڕانەیە چونکە لە بەرامبەر هەموو کلتوورێکی چەقبەستوودا ڕادەوەستێت و لە ڕێگەی پرۆسەیەکی هەمەگیرەوە هەڵیدەلوشێت و دیسانەوە دەیڕێژێتەوە. مەبەستی سەرەکی لەم شۆڕشە فیکری و کۆمەڵایەتییە لە ڕووی فۆرمەوە بۆ نوێکردنەوەی هەمەلایەنەی کلتوور، سیاسەت، تەلارسازی، ئەدەب، مۆسیق و تەکنیكی نوێ بوو، تا ئەو کاتەی لە قۆناغە دواڕۆژییەکاندا ڕەتکرایەوە و تیۆریزاسیۆنی جیاوازی بۆ کرا کە کەسانی وەک ژان بۆردیار سەرمەشقی ئەو ڕەخنە گەورانە بوون. جیاوازیی بنەڕەتی لەوەدایە کە مۆدێرنە لە سەرەتادا ئامانجێکی تری هەبوو بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤ، پاشان بوو بە چەمکێکی جیهانی بۆ هەموو کایەکانی ژیان و توانی ئامانجەکەی بپێکێت، هەرچەندە ئەمەش وایکرد کە لە قۆناغەکانی دواتریشدا دژ و بەرنگاربوونەی توند سەرهەڵبدەن.
لە ڕوانگەیەکی فراوانترەوە، مۆدێرنیتە وەک پڕۆسەیەکی نەراوەستا و بەردەوام دەردەکەوێت کە نەخودی پڕۆسەکە و نە کاردانەوەکانی ڕاناوەستن و هەمیشە لە گۆڕانکاری و نوێگەریداین. لەم چوارچێوەیەدا، فەیلەسووف و بیرمەندانی وەکو جۆن ستیوارت میل، کە بە یەکێک لە دانەرە سەرەکییەکانی چەمکی لیبراڵیزم لە سیاسەتدا دادەنرێت، ڕەخنەی تووندی لە سیستمی کۆنی بەڕێوەبردنی دەوڵەت گرت و تەکانێکی مێژوویی و نوێی دا بە دەوڵەتی نوێخواز و پێشکەوتوو لە ڕووی سیاسییەوە. ئەم گۆڕانکارییە فیکرییە بوو بە مۆدێلێکی سیاسی کە ئیدی لە مێژووی ژیاری انسانیدا جێگەی خۆی کردەوە و شێوازێکی نوێی لەگەڵ خۆیدا بارهێنا کە تێیدا چەمکەکانی ئازادی، تاکگەرایی و عەقڵانییەت لە بەرامبەر توندڕەوی ئایینی و سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا بەرتەسکەکاندا فراوانتر بوونەوە. ئایندەگەرایی لە فکردا بوو بە یەکێک لەو داهێنانە گەورانەی کە لۆژیکی رۆمانسیانەی کۆنی پەراوێز خست و بەکردەوە سەلماندی کە دیاردە نوێیەکان هەمیشە دیاردە کۆنەکان و ئەوەی دیکە وەلادەن و شوێنیان دەگرنەوە.
بۆ تێگەیشتن لەوەی کە بۆچی مۆدێرنە سەریهەڵدا و لە کوێدا خزمەتی بە مرۆڤایەتی کرد لەگەڵ هەموو گرفتە ئاڵۆزەکانیدا، پێویستە بگەرێینەوە بۆ ئەو قۆناغە مێژووییەی کە سیستمی سیاسی تێیدا نەگۆڕ و پاوانخواز بوو، و ژیان لە چەقبەستووییەکی توندی دۆگماتیزمیدا نقووم بوبوو. لەو سەردەمەدا، ئایین و شێوازە جیاوازەکانی خوداپەرستی لەوپەڕی توندڕەویدا کەنیسە و پەرستاگاكانیان داگیر کردبوو بۆ خزمەتکردن بە بەرژەوەندییەکانی دەسەڵاتی سیاسی و سەرکوتکردنی هزری ئازاد، بە جۆرێک کە لە بواری ئەدەب و فیکردا هیچ جێگەیەک بۆ ئازادی نەماوە جگە لە چوارچێوە بەرتەسکەکانی ئایدیۆلۆژیا سەپێنراوەکان. لەو دۆخە تاریکەدا، مۆدێرنە لە ڕێگەی ڕەخنەگرتن لە ژیار، کلاسیكیزم، سیستمی کۆنی تەلارسازی و تەواوی فۆرمە کۆنەکانەوە، هەموو دەقە پیرۆز و نەگۆڕەکانی تێکشکاند و ئەلتەرناتیڤی پێشکەوتوو و مرۆڤدۆستانەی خستە ڕوو.
مۆدێرنە تەنها گۆڕانکارییێکی ڕووکەش نەبوو، بەڵکو شۆڕشێکی قووڵی هزری بوو کە توانی تێڕوانینی مرۆڤ بۆ گەردوون، دەسەڵات، و خۆی بگۆڕێت. لە جیهانی کۆندا، مرۆڤ وەک بەشێکی بچووک و بێدەسەڵات لە زیرەکەی پیرۆز و نەمری دەسەڵاتداران و کەنیسە سەیر دەکرا، کە تەنها ئەرکی گوێڕایەڵبوون و جێبەجێکردنی ڕێساکانی هەبوو بێئەوەی مافی پرسیارکردن یان بەرهەمهێنانی هزری سەربەخۆی هەبێت. بە هاتنی ڕۆشنگەری و پاشان مۆدێرنە، عەقڵی مرۆڤ وەک سەنتەری بڕیاردان و ناسین ناسێنرا. فەیلەسووفەکان جەختیان لەوە کردەوە کە هۆشی مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە لە ڕێگەی لۆژیک و زانستەوە نهێنییەکانی گەردوون بکاتەوە و پێویستی بەوە نییە پشت بە دەسەڵاتی سەروو سروشتی یان مۆدۆلاتی کۆنی توندڕەو ببەستێت بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی خۆی.
لە بواری کۆمەڵایەتی و سیاسیدا، مۆدێرنە بوو بەو بزوێنەرەی کە سیستمی چینایەتیی فیوداڵی و کۆیلەداری هەڵوەشاندەوە و بنەمای هاووڵاتيبوون و مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤی هێنایە کایەوە. لە ڕابردوودا، سامان و دەسەڵات تەنها بۆ چینێکی دیاریکراو بوو کە بە ناوی ئایین یان خوێنەوە حوکمیان دەکرد، بەڵام مۆدێرنە بە هێنانەپێشەوەی چەمکەکانی دیموکრاسی، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، و سەروەریی یاسا، دەرفەتی بۆ تاکەکان ڕەخسا تا بەشدار بن لە بڕیاردانی سیاسی و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا. ئەم گۆڕانکارییە گەورەیە وایکرد کە دەوڵەتی مۆدێرن لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی گشتی و مافی هاووڵاتێبوون بنیاد بنرێت، نەک لەسەر بنەمای ویستی تاکەکسیی پاشاکان و پیاوانی ئایینی.
لە ئاستی ڕۆشنبیری و هونەریشدا، مۆدێرنە فۆرمە کۆنەکانی هونەر و ئەدەبی تێکشکاند و دەرگای بۆ داهێنانی نەبینراو واڵا کرد. هونەرمەندان و نووسەران ئیتر ناچار نەبوون شوێن ڕێسا کلاسیك و توندەکان بکەون کە تەنها جوانیی ڕووکەش و دەربڕینی ڕستەیی باویان دەسەپاند، بەڵکو دەرفەتیان بۆ ڕەخسا تا قوڵاییەکانی دەروونی مرۆڤ، شێواوی و ئاڵۆزییەکانی جیهانی سەرمایەداری، و دڵەڕاوکێ و هیواکانی تاکی مۆدێرن لە بەرهەمەکانیاندا ڕەنگدانەوەی هەبێت. ئەدەب و هونەر بوونە کەرەستەیەک بۆ هۆشیارکردنەوە و ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات، نەک تەنها ئامرازێک بۆ کاتبەسەربردنی چینی دەسەڵاتدار.
لە کۆتاییدا، هەرچەندە مۆدێرنە لە ڕێگەی زانست و تەکنۆلۆژیاوە ژیانی مرۆڤی ئاسانتر کرد و پێشکەوتنی مەزنی بەدەستهێنا، بەڵام هاوکات کێشە و قەیرانی نوێشی دروست کرد، چونکە سیستمی سەرمایەداری کە هاوکات لەگەڵ مۆدێرنەدا گەشەی کرد، هەندێکجار مرۆڤی کردە کەرەستەیەکی بەکاربردن و زلهێزەکانی خستە خزمەت بەرژەوەندیی ماتریاڵی خۆیانەوە. سەرەڕای ئەم ڕەخنە قوڵانەی کە لەلایەن بیرمەندانی وەکو بۆردیار و ئەوانی ترەوە ئاراستەی مۆدێرنە کراون، هێشتا ئەم چەمکە وەک بزوێنەر و داینەمۆی سەرەکیی هزری مرۆڤایەتی ماوەتەوە کە ڕێگە نادات جیهان بگاتەوە بە چەقبەستوویی و تاریکی سەردەمە کۆنەکان.

  • ڕەهەندەکانی ئیمپریالیزم لە جیهانی مۆدێرندا

ئیمپریالیزم زاراوەیەکی سیاسی و مێژووییە کە لە وشەی لاتینی ئیمپریۆمەوە وەرگیراوە و بە مانای هەژموون و دەسەڵاتی باڵا بەسەر ناوچە فراوانەکاندا دێت. لە سەرەتای دەرکەوتنی مێژووییدا، ئەم چەمکە ڕاستەوخۆ بەستراوەبوو بە دروستکردنی ئیمپراتۆریەتە گەورەکانەوە، بەڵام لە سەردەمی مۆدێرندا واتاکەی گۆڕانکاری بەسەردا هات و بووە هێمایەک بۆ پرۆسەی بەدەستهێنانی کۆنترۆڵ و کاریگەری بەسەر دەوڵەتە لاوازەکاندا. لە ڕوانگەی زانستییەوە، ئیمپریالیزم بریتییە لەو سیاسەت و سیستمە فرەچەشنەی کە دەوڵەتێکی زلهێز یان خاوەن باڵادەستی هەوڵدەدات لە ڕێگەی ئامرازی جیاجیاوە، لەوانە سەربازی، سیاسی، ئابووری، و ڕۆشنبیری، نفوز و سەروەری خۆی بەسەر وڵات یان گەلانێکی تردا بسەپێنێت.
لە ڕابردوودا پرۆسەی داگیرکاری و سەپاندنی دەسەڵات زیاتر ڕووکەش و فیزیکی بوو و لە ڕێگەی لەشکری سەربازی و توندوتیژی ڕاستەوخۆوە ئەنجام دەدرا، بەڵام ئیمپریالیزمی مۆدێرن شێواز و ڕێگەی زۆر پێشکەوتووتر و ئاڵۆزتری گرتووەتەبەر. لەم سەردەمەدا هەژموونی سەربازی بە شێوەی هێشتنەوەی بنکەی سەربازی و هەڕەشەی بەردەوام بۆ سەر سەروەریی وڵاتان دەردەکەوێت، لە کاتێکدا هەژموونی سیاسی لەسەر دەستوەردان لە ناوخۆی وڵاتان و دانانی دەسەڵاتدار و حکومەتی گوێڕایەڵ بنیاد دراوە کە بەرژەوەندییەکانی زلهێزەکان بپارێزن. هاوکات هەژموونی فەرهەنگی و ڕۆشنبیری لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی بەهای بیانی لە دەرگای میدیا، پەروەردە و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە دەبێتە هۆی کاڵکردنەوەی ناسنامەی نەتەوەیی، بەڵام گرنگترین و مەترسیدارترین ڕەهەند لە سەردەمی ئێستادا هەژموونی ئابوورییە کە دڵی لێدانەوەی ئیمپریالیزم پێکهێناوە.
ئەمڕۆ سیستمی سەرمایەداریی جیهانی بووەتە ڕێچکە و بزوێنەری سەرەکی کە ئیمپریالیزمی لەسەر بنیاد نراوە و وایکردووە زلهێزەکان پێویستیان بەوە نەبێت سەرباز ڕوانن و وڵاتەکان وێران بکەن، بەڵکو سیستمی بازرگانیی ئازاد و کۆمپانیا فرە ڕەگەزەکان وەک چەکی سەرەکی بەکاردەهێنن. لە بەرامبەر داگیرکاریی فیزیکی و دەستبەسەرداگرتنی ئاشکرای سامانە سروشتییەکان لە رابردوودا، ئیمپریالیزمی سەرمایەداریی مۆدێرن پشت بە کۆنترۆڵکردنی بازاڕ و داهات و سەرچاوەکان دەبەستێت و لە ڕێگەی قەرز، بانکی نێودەوڵەتی و بازرگانییەوە قۆستنەوەی هەرزانیی دەستی کار لە وڵاتە هەژارەکاندا ئەنجام دەدات. لەم ڕێگەیەوە، دەستەی باڵای سەرمایەداری دەستی کار لە وڵاتە هەژارەکان دەخاتە خزمەت بەرژەوەندی خۆیەوە بە کرێیەکی زۆر کەم و بێئەوەی مافە سەرەتاییەکان دابین بکات، بە جۆرێک کە سەرەنجام دەست بەسەر ژیان و ئابووریی تاەکەکاندا دەگرێت.
یەکێک لە خاڵە هەرە جێی سەرنجەکان لە جیهانی ئێستادا ئەوەیە کە ئەم ئیمپریالیزمە جیهانییە ببووە دیاردەیەکی هەمەگیر، کەچی زۆر لە ئاڕاستە فیکری و سیاسییەکان چاویان لە ئاستیدا داخستووە. لیبراڵ و دیموکراتەکان لەژێر دروشمی گلوبالیزم و پەرەپێدانی ئابووریی جیهانیدا ڕەوایەتی بەم هەژموونە دەدەن، لە کاتێکدا بەرەی ئیشتراکی و شۆڕشگێڕیش بەشێکی زۆریان لەم سەردەمەدا تووشی پەککەوتنی فیکری بوون و ناتوانن شیکارییەکی وردی نوێ بۆ شێوازە نوێیەکانی ئیمپریالیزم پێشکەش بکەن. ئەم تێنەگەیشتنە گشتگیرە لە مەترسییەکانی ئیمپریالیزم، ڕێگەخۆشکەرە بۆ ئەوەی جیهان زیاتر بەرەو قوڵبوونەوەی چینایەتی و هەژاری بچێت.
لە کۆتاییدا، داننەنان بەوەی کە جیهانی ئابووریی ئەمڕۆ دونیایەکی ئیمپریالییە، خۆدزینەوەیەکی مەترسیدارە چونکە لە پشت پەردەی دروشمە جوانەکانی دیموکراسییەوە، زلهێزەکان پشتگیری لە دیکتاتۆرە دەوڵەمەندەکان دەکەن. هەرچەندە ڕێگریكردن لەم هەژموونە لە ئێستادا کارێکی ئاسان نییە، بەڵام قەبووڵنەکردنی راستییەکان و تێنەگەیشتن لێی ڕێگەخۆشکەرە بۆ بەهێزتربوونی ئەو سیستمه نادادپەروەرەی کە لەژێر ناوی دیموکراسییەتدا مرۆڤایەتی کۆت و بەند دەکات.

  • لە سێبەری پرۆلیتاریادا: لەدایکبوونی کەرامەتێکی چەوساوە


لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، کاتێک سەیری لاپەڕەکانی شارستانییەت دەکەین، زۆر جار تەنها ناو و شانۆی پاشاکان، سوپاسالاران و خاوەن سامانە مەزنەکان دەبینین. بەڵام ئەگەر وردتر بڕوانین، مێژووی ڕاستەقینەی مرۆڤایەتی لەسەر شانی ئەو دەستە زبر و ماندووانە هەڵگیراوە کە لە تاریکی کانەکاندا، لە گەرمای کارگەکەکاندا، و لەسەر زەوییە بەپیتەکاندا خەریکی بەرهەمهێنانی ژیانن. ئەمە ئەو چینەیە کە کارل مارکس و تیۆرییە کۆمەڵایەتییەکان ناویان لێناوە: پرۆلیتاریا.
وەک مامۆستایەک کە ڕۆژانە لە هۆڵەکانی خوێندنەوە سەیری چاوی گەنجان دەکەم، پێموایە تێگەیشتن لە چەمکی «پرۆلیتاریا» تەنها خوێندنەوەیەکی مێژوویی یان ئابووری نییە، بەڵکو تێگەیشتنە لە ڕۆحی مرۆڤبوون لە بەرامبەر بێبەشبووندا.
پرۆلیتاریا کێیە؟
بە پێچەوانەی بورژوازی کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە (وەک کارگە، زەوی و سەرمایە)، پرۆلیتاریا ئەو چینەیە کە تەنها یەک شتی هەیە بۆ فرۆشتن لە بازاڕدا: توانای کارکردنی خۆی. ئەوان ڕۆژانە کات، وزە و تەنانەت بەشێک لە گیانی خۆیان دەفرۆشن بۆ ئەوەی تەنها بژێوییەکی سادە بۆ خۆیان و خێزانەکانیان دابین بکەن.
بەڵام پرۆلیتاریا تەنها ژمارە یان هێزێکی کار نییە؛ پرۆلیتاریا بزوێنەری ڕاستەقینەی مێژووە. هەر بەردێک کە لەسەر بەردێکی تر دانراوە بۆ بونیاتنانی شارەکان، هەر شەمەندەفەرێک کە سنوورەکانی بڕیوە، و هەر ئاسنێک کە توانراوەتەوە بۆ دروستکردن، بەرهەمی ماندووبوونی ئەم چینەیە.
کەرامەتی کار و نامۆبوون
یەکێک لە قووڵترین کێشەکان کە پرۆلیتاریا لە جیهانی سەرمایەداریتدا رووبەڕووی دەبێتەوە، دیاردەی نامۆبوون (Alienation)ـە. کاتێک کرێکارێک کاتژمێرێکی درێژ کار دەکات بۆ دروستکردن یان بەرهەمهێنانی شتێک، لە کۆتایی ڕۆژدا ئەو بەرهەمە نەک هەر هی ئەو نییە، بەڵکو زۆر جار نرخەکەی ئەوەندە بەرزە کە ئەو خۆیشی ناتوانێت بکڕێت. لێرەدا مرۆڤ لە کارەکەی خۆی نامۆ دەبێت؛ کار دەبێتە بێزارکەر و قورس، نەک ئامرازێک بۆ گەشەکردنی خود.
بەڵام لەگەڵ هەموو ئەم زۆردارییەدا، جوانترین خاڵ لە ژیانی پرۆلیتاریا ئەوەیە کە کەرامەت لە خەباتدایە. کاتێک مرۆڤێک سەڕەڕای هەموو سەختییەکان دەوەستێت، سەری بۆ نادادپەروەری نەوی ناکات و داوای مافی ڕەوای خۆی دەکات، لێرەدا پرۆلیتاریا لە چینێکی بێدەنگەوە دەگۆڕێت بۆ هێزێکی هۆشیار و گۆڕانکاریخواز.

پرۆلیتاریا لە جیهانی ئەمڕۆدا

لە جیهانی هاوچەرخدا، شێوازی چەوسانەوە گۆڕاوە. پرۆلیتاریا تەنها کرێکاری ناو کارگەکان نییە، بەڵکو هەموو ئەو مووچەخۆر، گەنجە دەرچووانە و کرێکارە دیجیتاڵییانەش دەگرێتەوە کە لەسەر کاغەز ئازادن، بەڵام لە ڕاستیدا لە بازنەی سیستەمێکی ئابووریی ناڕەشادا گیریان خواردووە و هەموو تەمەنیان لە پێناوی دابینکردنی کرێی خانوو و بژێوی ڕۆژانەدا دەفەوتێت.
بۆیە، خوێندنەوەی مێژووی پرۆلیتاریا و هۆشیاربوونەوە بەرامبەری، بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوەی دادپەروەری بۆ جیهان. بانگەوازێکە بۆ ئەوەی مرۆڤ نەکەینە قوربانی قازانج، و ڕێز لەو دەستە ماندووانە بگرین کە چرای ژیانی ئێمەیان هێشتووەتەوە ڕۆشن بێت.
لە کۆتاییدا، دەبێت بزانین کە هێزی ڕاستەقینەی هەر کۆمەڵگەیەک لە کەرامەتی ئەو کەسانەدایە کە ماندوو دەبن. پرۆلیتاریا تەنها قوربانیی ستەم نییە، بەڵکو هیوای هەمیشەیی مرۆڤایەتییە بۆ داهاتوویەکی دادپەروەرتر و مرۆڤدۆستانەتر.




گەندەڵی لەگەروی حوتەکاندا.. عوسمانی حاجی مارف

هەڵمەتی دژی گەندەڵی، وێنەی کۆشکی گرانبەها و ئەسپی بەنرخ و کیسەی دۆلار و دیناری شاردراوە لە کێڵگە و ماڵەکاندا، ڕوخساری ناشرینی سیستەمی گەندەڵی حکومەتی تائیفیان ئاشکرا کرد، چونکە گەندەڵی لە عێراق تەنها دزی تاکە کەسی نیە، بەڵکو بۆتە قەوارەیەکی ئۆرگانیک کە لە خوێنبەرەکانی دەوڵەتدا درێژدەبێتەوە، کە نیوەی دانیشتووانەکەی لەژێر هێڵی هەژاریدا دەژین، لە کاتێکدا تەنێک زێڕ و ئۆتۆمبێلی لوکس لە خەزنەکانی ئەو کەسانەی کە لە ڕووی سیاسیەوە پارێزراون، کەڵەکە بون.
تێڕوانینەکان لەسەر کەسایەتی عەلی زەیدی و پاڵنەرەکانی جیاوازن، لەکاتێکدا هەندێک وەک پاڵەوانێک دەیبینن، گوایە هەوڵی گەڕاندنەوەی شکۆمەندی دەوڵەت دەدات!، هەندێکی تر بە بێهەڵوێستی دەزانن و وەک کەسێکی دەخالەتگەری دەرەکی سەیری دەکەن، زەیدی بەرهەمی ئەم سەردەمەیە کە وەک بازرگانێک لەناو سیستمەکەدا بەرزبۆتەوە و لەچوارچێوەی تۆڕەکانیدا کاردەکات، یان کاری پێدەکەن، بۆیە دەشێ بۆ دەوری زەیدی چەند حاڵەتێک دەستنیشان بکرێت، دەکرێ وەک ڕوخسارێکی نوێ بێت بۆ دامرکاندنی رای گشتی بازاڕ و ناڕەزایەتی جەماوەری بەرامبەر گەندەڵی، یان لەڕێگەی ڕێکەوتنە ناوخۆیی و دەرەکیەکانەوە هەوڵئەدات قۆناغێکی راگوزەر بەڕێوەببات بۆ ڕێگریکردن لە داڕمانی ئابووری، هەروەها یان هاوبەشێکی پراگماتی ئەمریکایە، کە هەوڵدەدات کەرتی دارایی عێراق کۆنترۆڵ بکات و هەندێک سەرچاوەی کاریگەری ببڕێت. لەهەمانکاتدا گۆمانی تیا نیە کە دەیەوێت وەک سەرۆکەکانی پێشخۆی هاوسەنگیەک لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا بەڕێوەبەرێت، بۆیە دەتوانین بڵێین زەیدی لەناو گێژاوێکدا یاری بە چارەنوسی عێراق و خۆی دەکات.
لەناو ئەم گێژاوەدا و لە دنیای واقعدا ڕاستیەکی تاڵ دێتە ئاراوە کە گوزارشت لە ترسی گشتی دەکات بەرامبەر ئەم هەڵمەتی دژی گەندەڵیە، هەر لەسەرەتاوە ناوەڕۆکی هەڵمەتەکە پوچی خۆی دەسەلمێنێت، چونکە هەوڵدان بۆ وەستانەوە لەبەرامبەر ئەو زلهێز و کەسانەی چەندین ساڵە بنەمای نەخشە داڕێژی سیستمی تاڵانچێتی و گەندەڵین، ئاکامەکەی هەڵکەندنی گۆڕی خۆتە و دەبیتە ژەمی خواردنی داهاتووی نەهەنگەکان. ئەم هەڵمەتە هەر لەسەرەتای پرۆسەکەوە پەکی دەکەوێت و ئیفلیج دەبێت، لەکاتێکدا دەڵاڵی دەسەڵاتی ڕاستەقینە و ئەوانەی پاراستنی حزبیان هەیە دەست لێنەدراون و گەندەڵیش دەورانەکانی ڕاناوەستێت.
تەرکیزکردن تەنها لەسەر فەرمانبەرە بچوکەکان یان چەند ئەندام پەرلەمانێك، کێشەکە چارەسەر ناکات؛ بەڵکو بەرگریەکی زیاتر بە ماسیە گەورەکان دەبەخشێت بۆئەوەی لە داهاتوودا بەبێ سزا مامەڵە بکرێن.
ڕەنگە مەترسیدارترین دزەپێکردن لەم هەڵمەتەدا قسەکانی زەیدی بوبێت سەبارەت بە ئەگەری یەکلاکردنەوەی هەڵمەتەکە و ڕاگرتنی لێپێچینەوەکان بەرامبەر بە گێڕانەوەی پارەکان یان بەشێکی لەلایەن سەرە گەورەکانی دزی و گەندەڵەیەوە!، دەوڵەتێک کە دانوستان و ڕێکەوتن لەگەڵ دزەکان بکات، دەسەڵاتی خۆی لاواز دەکات و ئەو پەیامە دەنێرێت کە دزینی سامانی گشتی کارێکی بازرگانی قازانج بەخشی گەرەنتیە، ئەگەر دزەکە ئاشکرا بوو، بەشێک لە پارەکە دەگەڕێنێتەوە و ئەوەی دیکەش دەهێڵێتەوە، لەگەڵ ئازادیەکەی. لە ژینگەیەکدا کە متمانەی دامەزراوەیی نییە، یەکلاییکردنەوە چارەسەر نییە، بەڵکو دەرچوونێکی سەلامەتە بۆ پاراستنی گەورەکان و داخستنی کەیسە هەستیارەکان.
لەلایەکی ترەوە ڕەنگە ئەم هەڵمەتە هەوڵێک بێت بۆ بڕینی باڵی نەیاران، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی چڕبونەوەی دەستگیرکردنەکان لەسەر تۆڕەکانی سەر بە هێزە سیاسیە دیاریکراوەکان، جگە لەوەش فشاری ئەمریکا کە لە پێویستی ڕێکخستنی سیستەمی دارایی و ڕێگریکردن لە سپیکردنەوەی پارەدا دەردەکەوێت، سێبەرێک دەخاتە سەر کارەکانی زەیدی، ئەمریکا وەک هەندێک دەیبینن، وەبەرهێنان لەگەڵ تاکەکان ناکات بەڵکو لە دەرئەنجامەکاندا وەبەرهێنان دەکات کە گەرەنتی سەقامگیری وەبەرهێنان و بەرژەوەندیەکانی لە ناوچەکەدا دەکات.
لەکاتێکدا نەهەنگەکان و دزە گەورەکان لە لێدوانەکانیاندا پشتگیری لە هەڵمەتەکە دەکەن و دەستخۆشی لەزەیدی دەکەن، زەیدیش پێشوازی لێدەکات و سوپاسگوزاریان دەبێت، لە غەنیمەتە تائیفیەکاندا دەتوێتەوە و ستایشیان دەکات، ئەوە تەنها دەبێتە فێڵێک بۆ ئارامکردنەوەی ڕای گشتی.
ئەو هاووڵاتیەی کە بە دڵەڕاوکێوە چاوەڕێی مووچەکەی دەکات، چیتر بەرگەی بینینی ئەو دیمەنانە ناگرێت و نەفرەت لەو هەڵمەتە و لەو دادگایەش دەکات کە بەدواداچونی فایلی کەیسەکانی دەستی زەیدی دەکات، چونکە گەندەڵیەک گەر لە بنەڕەتدا بنبڕ نەکرێت ، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی هێندەی تر خراپتر و وێرانکەرتر گەشە بکات.
ئێستا پرسیارەکە ئەوە نییە ئاخۆ سبەی کێی تر دەستگیر دەکرێت؟ ئایا زەیدی و حکومەتەکەی بوێری ئەوەیان هەیە شەفافیەت لە داهات و دارایی دەوڵەت پەیرەوەی بکەن؟، یان ئازایەتی ئەوەی هەیە لە کۆشکەکەیدا ڕوبەڕوی نەهەنگەکان ببێتەوە؟ ڕۆژانی داهاتوو ئەوە دەردەخەن کە ئەمە هێرشێکی ڕاستەقینەی دژی گەندەڵی نییە و تەنها سەرابێکە.
چەکدارە لایەنگرەکانی ئێران نوێنەرایەتی ئاڵۆزترین و هەستیارترین لایەن دەکەن لە حکومەتی عێراقدا، ئەم فراکسیۆنانە وەک عەسائیب ئەهلی حەق و مقاوەمەی ئیسلامی و کەتائیبی ئیمام عەلی و گروپی تر، بەدرێژایی ساڵان دەستیان بەسەر سامانە ئابوریە بەرفراوانەکاندا گرتووە، سەرقاڵی قاچاخی ڕێکخراوی نەوت و سەرچاوەکانی دیکە بوون، دەروازە سنووریە گرنگەکانیان کۆنترۆڵکردووە، هەروەها بەشێکی بەرچاو لە سامانی عێراقیان لادا بۆ پشتیوانیکردن لە ئەجێندای دەرەکی.
حکومەتی زەیدی لەم گێژاوەدا ئەم هەڵمەتە دەبەستێتەوە بە بنیاتنانەوەی ناوبانگی ئابووری عێراق وەک دەرخستنی ژینگەیەکی بەئاسایشی ئومێدبەخش بۆ وەبەرهێنان، بەڵام ڕاپۆرتەکانی بانکی نێودەوڵەتی و شەفافیەتی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکەن کە گەندەڵی و بڵاوبونەوەی چەک دوو ڕێگری گەورەن بۆ کارکردنی کۆمپانیا بیانیەکان لە عێراقدا، زەیدی دەیەوێت ئەو پەیامە بدات بە کۆمپانیەکان کە دەوڵەت بەهێز بووە و توانای دەستوەردانی لە گرنگترین ساتەکاندا هەیە بۆ پاراستنی یاسا و وەبەرهێنان. بەڵام وەک سروشتی پێکهاتەی حکومەتی تائیفی و هێزەکانی حەشدی شەعبی نیشانی ئەدەن، پێکهاتەی حکومەتی ئێستای عێراق ناتوانێت لەو دوو ڕێگریە “گەندەڵی و هێزی میلیشا” بێتە دەرەوە، خودی زەیدیش هەڵبژاردەی هێزە تائیفی و میلیشیاکانە. ئەم هەڵمەتە هیچ گۆڕانکاریەک لە پێکهاتەی حکومەتی ئێستای بەغدا ناکات، تەنها کاری میدیاییە بۆ پاراستن و بەهێزکردنی پێگەی سیاسی “چوارچێوەی هەماهەنگی” و هاوپەیمانەکانی.




ڕۆمانی (زامه‌كانی ئەرمەنستان) وه‌رچه‌رخانه‌ گه‌وره‌كه‌ی ئه‌ده‌بی ئه‌رمه‌نی.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

خاچاتور ئەبۆڤیانی په‌روه‌ردكار و شاعیر و نووسه‌ر و توێژه‌ر كه‌ به‌یەکێك لە دیارترین ڕووناکبیر و نوێخوازه‌‌كانی مێژووی ئەرمەنی و قەوقاز و باوكی ئه‌ده‌بی نوێی ئه‌رمه‌نی داده‌نرێت. ساڵی 1841 رۆمانی (زامه‌كانی ئه‌رمینیا) ی نووسی و دوای ونبوونی خۆی، ساڵی 1858 بۆ یه‌كه‌مجار ئه‌و به‌رهه‌مه‌ بڵاوكراوه و ده‌نگدانه‌وه‌ی گه‌وره‌ی لێكه‌وته‌وه‌‌. له‌و رۆمانه‌دا كه‌ نووسه‌ر زۆر لێهاتووانه‌ توخمەکانی ڕۆمانسی و ڕیالیزمی ئاوێته‌ی یه‌كتری كردووه‌، ئازار و خۆڕاگری و ڕۆحی نەتەوەیی و خەباتی ڕزگاریخوازی ئەرمەنییەکانی لەکاتی جەنگ (له‌نێوان ڕووسیا و فارس 1826 تا 1828) نیشان داوه و به‌شێك له‌و ئازارانه‌شی به‌رجه‌سته‌كردووه‌ كه‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان له‌كاتی ژێر ده‌سته‌یی ده‌سه‌ڵاتی داگیرکاری فارسی ده‌یانچێژت. هاوكات جه‌ختیشی له‌ هاتنه‌ جۆشی هەستی نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری و ده‌ربڕینی ڕق و کینە لە ستەمکاران كردۆته‌وه‌‌.
ناوه‌رۆكی رۆمانه‌كه‌ لەسەر بنەمای ڕووداوێکە کە لە زێدی نووسه‌ر لە کاتی جه‌نگه‌كه‌ روویدا بوو. ئه‌ویش ڕفاندنی کچێکی ئەرمەنییه‌ بە ناوی (تاگوهی) لەلایەن کۆمەڵێک چەته‌یه‌ك كه‌ سەربازی (حوسێن خان سەردار) ی فارس بوون. ئه‌وسا وه‌ك كاردانه‌وه‌ (ئاغاسی) سەركردایه‌تی ڕاپەڕینی خه‌ڵكه‌ ئه‌رمه‌نییه‌كه‌ ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ و پیاوەکانی سەردار دەکوژێت و كچه‌كه‌ ڕزگار دەکات. ئه‌و كارێزمایه‌ کە خۆڕاگرانه‌ و قارەمانانە دژی ستەم دەجەنگێت له ‌شوێنێكدا ده‌ڵێت : “گیانی خۆت بدە، بەڵام هەرگیز خاکەكه‌ت مەدە”. دواتر حەسەنی برای سه‌ردار خان، پارێزگاری فارس، بۆ سزادانی ئاغاسی و خه‌ڵكه‌ راپه‌ڕیوه‌كه‌ هێرشی سه‌خت ده‌كات و ژمارەیەک شارۆچکەی ئەرمەنستان وێران دەکات.
ئەو ڕۆمانە لە زمانی ئەرمەنی بە یەکەم ڕۆمانی مۆدێرن دادەنرێت. واتا یەکەم ڕۆمان کە تێیدا لە بری زاراوەی ئەرمەنی کلاسیکی، بە زمانی ئەرمەنی نوێی (زاراوەی یەریڤانی – زاراوەی ئاراراتی) کە زمانی قسەکردنی خەڵک بوو، نووسراوه‌. ئه‌و شێوه‌ زاره‌ش (ئاشخارابار) بووە بنەمای زمانی ئەرمەنی ڕۆژهەڵاتی نوێ. ئەمەش یارمەتیدەر بوو لە یەکخستنی زمانی ئەدەبی ئەرمەنی و نزیککردنەوەی لە زمانی قسەکردنی خەڵک. هه‌روه‌ها یەکەمین بەرهەمی ئەدەبی ئه‌رمه‌نییه‌ کە لەسەر بنەمای عەلمانی نووسرا بێت، چونكه‌ تا ئه‌وسا ئەدەبیاتی ئایینی به‌سه‌ر گۆڕه‌پانی ئه‌ده‌بی ئه‌رمه‌نی باڵادەست بوو. دوای بڵاوكردنه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌‌ له‌ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی ئه‌رمه‌نستان ده‌نگدانه‌وه‌ی گه‌وره‌ی لێكه‌وته‌وه‌ و به‌خاڵی وەرچەرخان لە ئەدەبیاتی ئەرمەنیدا دانرا، جگه‌ له‌ ڕۆڵی لە یەکخستنی زمان، لە سەردەمی پڕ لە داگیرکاری و ئاڵۆزیدا بووه‌ هۆی وروژاندنی هەستی نەتەوەیی و کاریگەریی قووڵیشی لەسەر گەلی ئەرمەن جێهێشت.
خاچاتور ئەبۆڤیان ژیانی پڕ بووە لە ڕووداوی سەرنجڕاکێش و کۆتاییەکی نهێنی و تراژیدی. 15ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1809 لە گوندی کاناکەری نزیک شاری یەریڤان لەدایکبووە و رۆژی 14ی نیسانی 1848 بەشێوەیه‌كی نادیار ون ده‌بێت. تا ئێستاش نه‌زانراوه‌ كۆتاییه‌كه‌ی چۆن بووه‌. جگه‌ له‌و رۆمانه‌ كۆمه‌ڵێك كتێبی دیكه‌ی له‌شێوه‌ی چیرۆك و دیوانه‌ شیعر و بابه‌تی په‌روه‌رده‌یی به‌زمانه‌كانی ئه‌رمه‌نی و رووسی و ئه‌ڵمانی نووسیوه‌. هاوكات یەکێکیشه‌ لە پێشەنگەكانی زانستی کوردۆلۆجی لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیادا كه‌ بەهۆی دیدگای زانستی و مرۆڤدۆستانه‌ی، توانی بنەمای پتەو بۆ لێکۆڵینەوە لە مێژوو و زمان و فۆلکلۆری کوردی دابڕێژێت.

ئاكۆ عه‌بدوڵڵا




ئێستێتیکی فریدریش شیلەر.. کاوە جەلال (بەشی هەشتەم و کۆتایی)

7– کاریگەری و واتای سەردەمییانەی ئێستێتیکی شیلەر

“پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ” کە شیلەر لە ئیدیالێکی مرۆڤپەروەرانەوە دەینووسێت، وەرچەرخانە لە فەلسەفەدا (ئێستێتیکدا)، چونکە ئەو بۆ یەکەم جار هونەر وەک خۆمەبەست و هونەر وەک دەستوێژی گۆڕانی جڤاکی هەڵدەگرێت و بەوەش تێکهەڵکێش دەکات: جوانێتی کۆتایی بە نامۆبوونی مرۆڤ دەهێنێت و دەیخاتە ڕەوشی ئازادییەوە، بەو ڕێیەشەوە دەوڵەتی ناچارەکی وەردەگۆڕێت بۆ دەوڵەتی ئاکارییانەی ئاوەز.
بێگومان ئەوە سەرەتا هێگل بوو وەک یەکەم فەیلەسوف کە لەژێر کاریگەریی ڕوسۆ و شیلەردا واتایەکی تایبەتیی فەلسەفەیی بە تێگەی نامۆبوون دا. ئەو نامۆبوونی وەک دەر-دان، دەر-چوون (Entäußerung) پێناسە کرد: هۆش ناچارە لە پێناوی خۆناسیندا لەنێو خۆیەوە بچێتە دەرەوە و ببێت بە ئۆبژێکت، یان شێوەی دەرەکی وەربگرێت: ببێت بە سروشت، مێژوو، کاری هونەری، یان کردار و هتد. کەواتە هۆش دادەبەشێت و هاوکات خۆی لێ گوم دەبێت. وەلێ ئەمە تەنیا قۆناغێکی ڕاگوزەرە، چونکە هۆش لەم ڕەوتەدا فێردەبێت لەتەک ئۆبژێکتی نامۆدا ئاشبێتەوە، ئەویش کاتێک وەک خۆیی دەیناسێت(ەوە). بۆ نموونە سەبژێکت (بکەر) لە پرۆسەی کاردا شتێک (ئیدێیەک، هێزی خۆی) دەردەدات و لە بەرهەمێکدا بەرجەستەی دەکات، وەلێ ئێستا ئەم بەرهەمە لە دەرەوە سەربەخۆیی لە ئەوی بکەری وەردەگرێت. دوایئەوەی بکەر بە کارکردن لە ئۆبژێکتدا، واتا لە پرۆسەی بەهیخۆکردنی (Aneignung) ئەودا، ئارەزووەکانی دادەمرکێنێتەوە، ئیدی فێردەبێت جڵەویان بگرێت، بەدووی ئەوەشدا دەبینێت کە ئۆبژێکتی کارتێداکراو بەرهەمی خۆیەتی. ئیدی ئەو خۆی دەفۆرمێنێت و دەگەڕێتەوە بۆ لای خۆی.
ئێمە پەیوەند بە پرسی نامۆبوونی مرۆڤەوە زۆرتر ئامانجی هاوشێوە لە نێوان شیلەر و مارکسدا دەبینین، هاوکات هەردووکیان لە کەتواری جڤاکییەوە دەردەچن. ئاشکرایە ئیدیالیزمی ئەڵمانی کاریگەریی گەورەی لەسەر مارکس نواند، هەروەها پەیوەند بە مارکسەوە ئاماژە بۆ ئەوە دراوە کە ئەو هێگل دەهێنێتە نێو جیهانەوە. ئێمە دەتوانین لەم پەیوەندییەدا شیلەر لەبریی هێگل دابنێین. جگەلەوە توێژینەوە نوێکان جەخت لەوە دەکەن کە مارکس زۆرتر لەژێر کاریگەریی شیلەردا گۆڕان بە تێگەی نامۆبوون دەدات (54).
شیلەر مرۆڤ لە ستاتۆیەکی سروشتیدا وەک بوونەوەرێک وەردەگرێت کە لە دوو ڕەمەکی دەرکی و فۆرم پێکدێت، وەلێ هەردووکیان لەم ستاتۆیەدا تەبان بە یەکدی، چونکە مرۆڤ ڕەمەکییانە (ئینستینکتیڤ) سازاو بە سروشت دەژی، کەواتە جارێ زەبری فیزیکی و ئەخلاقی ناناسێت. ئەو جارێ هەمەکییە (مارکسیزم بەگشتی ئەم ستاتۆیە ناودەنێت کۆمونەی سەرەتایی). وەلێ مرۆڤ بە کاری دابەش و بەپسپۆرکردن لە خۆی نامۆ دەبێت، واتا هەمەکێتیی خۆی لەدەستدەدات، چونکە مرۆڤ لە جڤاکی مۆدێرندا تاکلایەنە بە هێزی ئاوەز هەوڵ دەدات ببێت بە پسپۆر، بەوەش هەست و سۆزەکانی دەچەوسێنێتەوە. شیلەر دەبێژێت: «چێژ لە کار، دەستوێژ لە مەبەست، ڕەنج لە پاداشت جیاکرانەوە. مرۆڤ کە تاهەتا بە تاکە کەرتێکی بچووکی سەرجەمەوە گرێدراوە، خۆی تەنیا وەک کەرت پێدەگەیەنێت؛ ئەو هەرگیز هارمۆنیی کرۆکی خۆی گەشەپێنادات، بەڵکو تاهەتا تەنیا ژاوەژاوی مۆنۆتۆنی (جاڕسکەری) ئەو چەرخەی لە گوێدایە کە ئەو خۆی دەیخولێنێتەوە، هەروەها لەبریی ئەوەی مرۆڤایەتی لەنێو سروشتی خۆیدا پێبگەنێت، تەنیا دەبێت بە کۆیلەی کارەکەی، زانستەکەی». (55)
مارکس لەتەک ئەم تێروانینەی شیلەردا یەکدەگرێتەوە، وەلێ کێشەی مرۆڤییانەی نامۆبوون وەک نامۆبوونی کار لە سەرمایەگەریدا دەخاتە ژێر ڕەخنەوە، بە شێوەیەکی دی ببێژین، ئەو کێشەی نامۆبوون دەگەڕێنێتەوە بۆ پەیوەندییە ماتەریەل (بەرجەستە) و ئابوورییەکانی سەرمایەگەری. ئەو لە نامەیەکدا بۆ فێردیناند لاسال (19 ئەپریلی 1859) ڕەخنەییانە دەبێژێت کە شیلەر لە دراماکانیدا کارەکتەرەکانی وەک «زمانحاڵی هۆشی سەردەم» داناوە(56)، واتا سەربەخۆیی کۆنکرێتی پێنەداون، بەڵکو تا ڕادەیەکی زۆر خستوونیەتە ژێر ڕکێفی ئیدێی ئەبستراکتەوە. مارکس بە پێچەوانەوە وایدادەنێت کە بەرهەمهێنانی ئیدێ، پێشبینی و ئاگایی، ڕاستەوخۆ ئاڵاوە بە چالاکیی بەرجەستە و پەیوەندییەکانی مرۆڤانەوە: «هەرگیز ناشێت ئاگایی شتێکی دیکەی جیاواز بێت لە بوونی بەئاگا، بوونی مرۆڤانیش پرۆسەی کردەکییانەی ژیانیانە» (57).
سەرباری ئەوە شیلەر و مارکس ئامانجی هاوشێوەیان هەیە: هەردووکیان ڕێگەیەک بۆ کۆتاییهێنان بە نامۆبوونی مرۆڤ، بۆ بەدیهێنانەوەی کرۆکی هەمەکییانەی ئەو، بە پێویست دادەنێن. شیلەر داوا دەکات کە دەوڵەتی ئێستێتیکی (گەمە) جێی دەوڵەتی ناچارەکیی چەوسێنەر بگرێتەوە، بە تێروانینی ئەو گەمە (کردار و بەدیهێنانی ئازادی بێمەبەست) باڵاترین فۆرمی مرۆڤبوونە، چونکە تەنیا لەم ستاتۆیەدا توانستی دەرکگیری و ئاوەز لە هارمۆنیدان. وەلێ مارکس بەدیهێنانی ئەو ئامانجە دەخاتە ئەستۆی کۆمونیزم کە لە لایەنی خۆیەوە بەم شێوەیە ڕوونی دەکاتەوە: «کۆمونیزم بۆ ئێمە ڕەوشێک نییە کە گەرەک بێت بهێنرێتەگۆڕێ، یان ئیدیالێک بێت کە کردەکێتی پێوەی بەند بێت. کۆمونیزم بۆ ئێمە بزووتنی کردەکییە کە ڕەوشی هەنووکە هەڵدەگرێت (ناهێڵێت – ن). مەرجەکانی ئەم بزووتنە لەو پێشمەرجانەوە دەکەونەوە کە هەنووکە لەگۆڕێن» (58).
ئەوجا مارکس جیاوازیی نێوان جڤاکی کاری نامۆبوو و کۆمونیستی بەرجەستانە دەردەخات: لە جڤاکێکدا کە بەرژەوەندیی گشتی و تایبەتی دابەشیون، لەو جڤاکەدا «هەریەکێک بەگوێرەی دابەشکردنی کار بازنەیەکی دیاریکراو و دابڕاوی چالاکیی هەیە کە بەسەریدا دەسەپێنرێت و ئەویش ناتوانێت لێی دەربچێت؛ ئەو ڕاوچییە، ماسیگرە یان شوانە یاخود ڕەخنەگری ڕەخنەییە و دەبێت ئەوها بمێنێتەوە گەر نەیەوێت دەستوێژی بژێوی لەکیس بچێت»، وەلێ بە پێچەوانەوە لە جڤاکی کۆمونیستیدا هەرکەس دەتوانێت خۆی لە هەر بوارێکی خوازراودا پێبگەیەنێت، «هەروەها جڤاک بەرهەمهێنانی گشتی ڕێکدەخات و هەر بەو ڕێیەشەوە دەشێنێت»، کە «ئیدی من ئەمڕۆ ئەمە و سبیەنێ ئەوە دەکەم، بەیانیان ڕاودەکەم، پاشنیوەڕوان ماسی دەگرم، ئێواران خەریکی بەخێوکردنی ئاژەڵ دەبم و دوای خواردن بە حەزی خۆم ڕەخنە دەگرم، بەبێ ئەوەی هەرگیز ببم بە ڕاوچی، ماسیگر، شوان یان ڕەخنەگر» (59).
کەواتە ئازادی ئامانجی شیلەر و مارکسە: جڤاکێک کە تێیدا چیدی مرۆڤ ناچەوسێنرێتەوە یان وەک بەکرەیەکی بچووکی نێو ئامێری ئابووری نەچەسپێنراوە. وەلێ ئەوە هاوکات لای هەردووکیان مەرگی دەوڵەتە: لای شیلەر هارمۆنیی نێوەکییانەی مرۆڤ وا دەکات کە یاسا دەرەکییەکان زیادە بن؛ لای مارکس دەوڵەت نامێنێت دوای ئەوەی جڤاکی فرەچین و ئامرازەکانی سەروەری نامێنن. ئێمە لای هەردووکیان „یوتۆپیا“ی نەهێشتنی نامۆبوون و ستاتۆی ئازادیی مرۆڤیمان هەیە.
„پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ“ هەروەها کاریگەریی لەسەر „تیۆریی ڕەخنەیی“ (ناسراو بە „فێرگەی فرانکفورت“)، بەتایبەتی لەسەر هێربەرت مارکوزە نواند. ئەو لە نووسینەکەیدا بە ناونیشانی „بونیادی ڕەمەک و جڤاک“ (بە ئینگلیزی: „ئێرۆس و سیڤیلیزەیشن“) خۆی بە تێگەی ڕەمەکی گەمەوە لای شیلەر خەریک دەکات. ڕەمەکی گەمە، کە تێکهەڵکێشی هارمۆنیانەی هەردوو ڕەمەکی دەرکی و فۆرمە، مارکوزە وەک کلیلێک بۆ نەهێشتنی کاری نامۆبوو و بناغەیەک بۆ بنیاتنانی جڤاکی ئازادکراوی یوتۆپیانە دەیبینێت. ئەو لێرەدا هاوکات لەتەک مارکسدا ئەرگومێنت دەهێنێتەوە.
واتایەکی کرۆکیانەی شیلەر بۆ مارکوزە لەوەدایە کە شیلەر „هێزی پێشبینیکردن“ بە توانستێکی کرۆکیانەی هۆشەکی، هەروەها جوانی بە مەرجێکی زەرووریی مرۆڤایەتی دادەنێت، بەو ڕێیەشەوە کارایی ئێستێتیک وەردەگۆڕێت: «ئێستێتیک دەتوانێت رۆڵێک لە بنیاتنانەوەی نوێی کولتووردا بگێڕێت» (60). ئاخر، وەک شیلەر دەبێژێت، ئەوە کولتوورە کە مرۆڤی مۆدێرنی بریندار کردووە (نامەی 6)، بۆیە تەنیا فۆرمێکی نوێی کولتوور دەتوانێت مرۆڤ چاکبکاتەوە: هەردوو ڕەمەکە بنەڕەتییەکەی ئەو: توانستی دەرکگیری و ئاوەز یەکبخاتەوە. شیلەر گونجاندنەوەی هەردوو ڕەمەکی ناوبراو دەخاتە ئەستۆی ڕەمەکی گەمە کە بابەتەکەی جوانییە و دوا ئامانجیشی ئازادییە. کەواتە، وەک مارکوزە دەبێژێت، „سیاسەت“ کێشەی شیلەرە: «ئازادکردنی مرۆڤ لە مەرجە نامرۆڤییەکانی لێرەبوون»(61)، لێرەشدا شیلەر بە پێویستی دەزانێت کە مرۆڤ بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشە سیاسییە ڕێگەی ئێستێتیکێتی، ڕێگەی ڕووەو هەستی جوانی، بگرێتە بەر تا بەو ڕێیەوە بە ئازادی بگات. ئەوجا مارکوزە بەردەوام دەبێت: «ڕەمەکی گەمە ئامرازی ئەم ئازادکردنەیە»، وەلێ ئەوە گەمەکردن نییە «بە» هەرشتێک، «بەڵکو ئەوە گەمەی خودی ژیانە لەوبەر پێداویستی و زەبری دەرەکییەوە – بەدیهێنانی لێرەبوونێکە بەبێ (…) ترس، بەمەش بەدیهێنانی ئازادییە» (62). ئاخر تەنیا کاتێک مرۆڤ ئازادە، گەر ئەو ئازاد بێت لە زەبری فیزیکی و ئەخلاقی – گەر ئەو بەناچاری بەند نەبێت بە پێداویستی یان بە یاساوە. تەنیا «لە کولتوورێکی ڕاستینەی مرۆڤیدا لێرەبوون بەزۆری گەمەیە نەک ڕەنج، مرۆڤیش لە ئاوەڵابوونی گەمەییدا دەژی نەک لە کێماسدا» (63).

گەمە لای شیلەر لەنێو کولتووری زەبر و پێداویستییەوە کارا دەبێت: «لەنێو جەرگەی جیهانی ترسناکی هێزەکان و جەرگەی جیهانی پیرۆزی یاساکانەوە ڕەمەکی ئێستێتیکییانەی سازاندن هەستپێنەکراو کار لە بنیاتنانی جیهانێکی سێیەمی شادمان-ی گەمە و دەرکەوتەدا دەکات کە تێیدا مرۆڤ لە کۆتگەلی سەرجەم پەیوەندییەکان دەکاتەوە و بەریدەدات لە هەر شتێک کە ناوی زەبر بێت، جا زەبری فیزیکی یان ئەخلاقی بێت»(64). مارکوزە ئەم تێڕوانینە بنەڕەتییەی شیلەر ناودەنێت «ئەدگارە ئێکسپلۆزیڤەکانی (موتەفەجیرەکانی) پرۆژەکەی شیلەر» (65)، چونکە دژبەریی حەز (ئێرۆس) و کار ناهێڵێت، دەسەڵات لە پرنسیپی بەرهەمخستنەوەی سەروەر دەسەنێتەوە و ستاتۆی ئازادی لەوبەر زەبرەوە پێشان دەدات. بێگومان کۆنسێپتی مارکوزەش ئەوەیە کە جڤاکی چەوسێنەر (ڕێپرێسیڤ) مرۆڤ لە خۆی نامۆدەکات، ڕەمەکەکانی دەچەوسێنێتەوە و „پێداویستیی هەڵە“ بەرهەمدەهێنێت، ئەمەش کێشەیەکی دژواری کولتووری مۆدێرنە کە لە نائازادیی سۆسیالدا خویا دەبێت، چونکە مۆرکە کرۆکییەکانی بریتین لە زەبر، نەمانی هزرینی ڕەخنەیی و نامۆبوون. ئەمە لای مارکوزە نەخۆشیی کولتوورە کە بە جیابوونەوەی هەردوو ڕەمەکی دەرکی (کەرەسە) و فۆرم (ئاوەز) هاتۆتەئاراوە، وەلێ ئەو هۆی نەخۆشییەکە زۆرتر لە „چارەسەر“ی زەبرمەندی ئەو ناکۆکییەدا دەبینێت کە لە نێوان هەردوو ڕەمەکی ناوبراودا لەگۆڕێیە: چارەسەرەکە «بنیاتنانی ستەمی ئاوەزە بەسەر توانستی دەرکگیریدا»(66). بە تێڕوانینی مارکوزە تەنیا بە نەهێشتنی ئەم ستەمەی ئاوەز بەسەر کایەی دەرکیی مرۆڤەوە (ڕەمەک و هەست و سۆزەکانەوە)، هەروەها قبووڵکردنی کایەکە لە هەقیقەتی خۆیدا، دەشێت هەردوو توانستە مرۆڤییەکە پێکەوە بگونجێنرێنەوە و بەو ڕێیەشەوە ئازادی بەدیبهێنرێت. کەواتە گەر مرۆڤ بییەوێت بە ئازادی بگات، ئەوا بە تێروانینی مارکوزە پێویستە پێشتری بە «ڕزگارکردنی توانستی دەرکگیری» بدرێت: «فریاکەوتنی کولتوور نەهێشتنی کۆنترۆلە چەوسێنەرەکان لە خۆ دەگرێت کە کولتوور بەسەر توانستی دەرکگیریدا سەپاندوونی … هەر ئەمەشە بەڕاستی ئەو بیرۆکەیە کە خۆی لە پشتی „پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ“ەوە دەبینێتەوە: ئامانجەکەی ئەوەیە کە ئاکار لەسەر بناغەی توانستی دەرکگیری بنیاتبنێت. دەبێت یاساکانی ئاوەز لەتەک بەرژەوەندییەکانی دەرکەوەرەکاندا ئاشتبکرێنەوە (شیلەر) (…). گومانی تێدا نییە کە نەک تەنیا ئاوەز، بەڵکو هەروەها „ڕەمەکی دەرکی“ش پێویستی بە وەرگۆڕینی سنووردانەر هەیە („کەواتە هەردوو ڕەمەک پێویستیان بە سنووربۆدانانە، ئەوجا لەبەرئەوەی هەردووکیان بە وزە دادەنرێن، ئەوا پێویستیان بە خاوکردنەوەیە)“، ئەوە گەر هاتوو گەرەک بێت ئازادی بە پرنسیپی ڕێبەرییانەی کولتوور» دابنرێت(67). مارکوزە لێرەدا ئێستێتیکی شیلەر و پسیکۆئانالیزی زیگموند فرۆید پێکەوە گرێ دەدات بۆئەوەی پێشانی بدات کە چۆن وزەی مرۆڤیانەی ژیان لە نێوان ئێرۆس و ئاوەز و چەوساندنەوەی جڤاکیدا دادەبەشێنرێت، لێرەشەوە شیمانەی جڤاکێکی ئازاد بەدەر لە چەوسانەوە، ئاشتکردنەوەی ئاوەز و توانستی دەرکگیری و هەروەها وەرگۆڕینی کار بۆ گەمەی ئازاد ڕووندەکاتەوە.
ئازادکردن لە کەتوار کە شیلەر ڕایدەگەیەنێت، مارکوزە بە یەکێک لە پێشڤەرووترینی هەڵوێستە هزرییەکانی دادەنێت، چونکە لای شیلەر ئازادکردنەکە «لە کەتوار ترانسسێندێنتال نییە، ناخەکی یان تەنیا ئینتەلەکتوێل نییە (…)، بەڵکو ئازادییە لەنێو کەتواردا»(68)، بەمەش ئیدی کردەکێتیی نامرۆڤدۆستی کێماس و ناچاری، بە واتایەکی دی: ستاتۆی خەباتی فیزیکی و سۆسیالی خۆهێشتنەوە، «جددییەتی نامێنێت» (شیلەر)، وەلێ بە تێڕوانینی مارکوزە تەنیا کاتێک ئەمە ڕوودەدات «گەر بشێت کێماس و ناچاری بەبێ کاری نامۆبوو ساتاربکرێن. ئەوسا ئیدی مرۆڤ ئازادە کە بە توانست و شیمانەکانی و هەروەها بە ئەوانەی (توانست و شیمانەکانی – ن) سروشتیش گەمە بکات (…)، ئیدی ئەو ئازادە، ئیدی جیهانی ئەو ‘دەرکەوتە’یە و ڕێکخراوەکەشی جوانییە. بەهۆی ئەم بەدیهاتنەی ئازادییەوە گەمە زۆرترە لە کردەکێتیی ئاستەنگدانەر و ئەخلاقی» (69).
ئێمە گەرەکە لەم جێیەدا جیاوازیی شیلەر و مارکوزە ڕوونتر دەربخەین. شیلەر شۆڕشی (ڕێڤۆلوسیۆنی) تەواوەتیی „مەئریفە و شێوازی هزرین“ وەک پێشمەرجی کولتووری ئێستێتیکی دادەنێت. مارکوزە ئەم شۆڕشەی مەئریفە و شێوازی هزرین بە شیاو دادەنێت، وەلێ پەیوەندی دەکات بە گۆڕانی پێشڤەچووی سیستەمی سەرمایەگەرییەوە. کەواتە ئەو لە سیستەمی “سەرمایەگەریی درەنگ”دا کە ناوی دەنێت “جڤاکی پێشڤەچووی ئیندوستری” (بەرهەمهێنان بە کۆ-فابریکە)، یان هەروەها جڤاکی ڕەفاهی (Überflussgesellschaft) لەبارترین زەمینەی گۆڕان ڕووەو جیهانی ئازادی دەبینێت. بێگومان جڤاکی ئیندوستریی پێشڤەچوو جڤاکێکی ئەوتۆیە کە مرۆڤان بەڕێی ڕەفاهیەت و بەرخۆری و ئازادیی رواڵەتییەوە لەتوانادەخات، بەوەش مرۆڤانی تاکڕەهەند دەهێنێتەگۆڕێ، سەرباری ئەوە لە ڕەوتی گۆڕانی پێشڤەچووی سەرمایەگەریدا «… کولتوور دەگات بە باڵاترین شکۆفەی فیزیکی و هۆشەکیانەی خۆی»، لێرەشەوە ئیدی دەشێت بە تەکنۆلۆژیی مۆدێرن کۆتایی بهێنرێت بە خەباتی فیزیکی و سۆسیال کە مرۆڤان لە پێناوی خۆهێشتنەوەدا ئەنجامی دەدەن، بەڵێ ئێستا ئیدی دەرفەت دەڕەخسێت بۆئەوەی لێرەبوونی مرۆڤ بەربخرێت بەرەو „بزووتنی ئازاد کە بۆ خودی خۆی مەبەست و دەستوێژە“ نەک دەستوێژ بێت بۆ مەبەستی دەرەکی، وەک چۆن شیلەر جەختی لێدەکات(70). ئاخر «دەشێت لە جڤاکێکدا کە لە ئاستی باڵادا ئیندوستریالیزە کراوە، کاری قورسی لەشەکی بەئۆتۆماتیکی بکرێت. ئەوسا ئیدی کار پێچەوانەی گەمە نابێت. ئەوسا ئیدی ناشێت تەنیا کاری هونەری چۆنێتیی هونەرییانە وەربگرێت، (یان) خەریکبوونێکی ئەوتۆی حەزمەند بێت بە بابەتەکەوە کە خۆی ڕێسا و ئامانج بە خۆی بدات» (71)، بەڵکو ئەم بەئۆتۆماتیکیکردنەی ئیندوستری توانستێکی ئەوتۆ لە خۆ دەگرێت کە بەڕێیەوە دەرفەت دەڕەخسێت بۆئەوەی کاری ماندووکەر بۆ سەر ئاستێكی نزم داببەزێنرێت و پەرە بە ئازادیی مرۆڤ بدرێت. ئاخر تا چەند تەکنۆلۆژی، بەئۆتۆماتیکیکردن و زانست پێشڤەبچن، تا چەند پتر سیڤیلیزاسیۆن بگۆڕرێت، هێندەش زۆر „دەشێت“ کاری نامۆبووی پابەندی کێماس „لەدەسەڵاتبخرێت“، هاوکات جڤاکێکی ئەوتۆی ڕەفاهی بنیاتبنرێت کە پرنسیپی حەز (ئێرۆس) لە خۆ بگرێت و تێیدا هەژاری و زەبری کار چیدی پێویست نەبن. لەم جڤاکەدا کە ئێرۆس بنەڕەتێکی پێویستی ژیانە، شادی و پێکڤەیی ئافرێنەرانە مەغزا و مەبەستی لێرەبوونی مرۆڤن.
تێگەی گەمەی شیلەر کلیلی ئەم گۆڕانەیە کە مارکوزە دەیخوازێت، ئەویش چونکە لە گەمەدا ژیان و شێوە لەنێو یەکدیدا تێكهەڵکێش دەبن، یان بە زمانی مارکوزە: چونکە «لە گەمەدا دژبەریی نێوان کەتوار و ئێرۆس، کار و حەز، ناهێڵرێت. (…) گەر پرنسیپی حەز لە گەمەدا لەنێو خودی خۆیەوە بە کەتوار بگونجێت، ئیدی کار وەک پرنسیپی سەروەرینوێنی کەتوار لەدەسەڵاتدەخرێت»؛ وەلێ بە نەمانی زەبری دەرەکی، بۆ نموونە زەبری ئاوەز کە پارێزەری کەتوارە و تەنیا بەگوێرەی خواست و ڕادەی بەرگەگریی جڤاک دەرفەت بە حەز دەدات، «بە هیچ شێوەیەک (…) زیادەڕەویی (ئێکسسێسی) بەڕبەڕیانە سەرهەڵنادات. بە پێچەوانەوە لە گەمەدا شتێکی هاوشێوەی یاسابەخۆدانی حەز خویا دەبێت. ئاخر گەمە بێڕێسا نییە، وەلێ ڕێساکان لە دەرەوە نایەن، بەڵکو لە میانەی گەمەکەدا و بە شێوازی گەمەیی گۆڕان پێدەدرێن. گەمە لە واتایەکی تایبەتیدا حەزە کە لە نێوەوە خودی خۆی ڕێکدەخات، کەواتە پڕحەزانە و گەمەڤانانە بۆ ڕێسا و یاسای ئەوتۆ دەگەڕێت و دەیانبینێتەوە کە بە خۆی دەگونجێن»(72). بەم ڕێیەوە ئیدی کەتوار سەرلەنوێ دەسازێنێتەوە، بە چەشنێک کە چیدی سروشت وەک سەروەر بەسەر مرۆڤدا ئەزموون ناکرێت (وەک لە جڤاکی پریمیتیڤدا) یان وەک شتێک کە مرۆڤ بەسەریدا سەروەری دەنوێنێت (وەک لە جیهانی مۆدێرندا)، بەڵکو بەزۆری وەک ئەو بابەتەی „لێڕوانین“ یان „لێهزرینی پەرچاوە“ ئەزموون دەکرێت کە شیلەر لە پەروەردەی ئێستێتیکیدا لێی دەدوێت(73). بە تێڕوانینی شیلەر لێڕوانین یان لێهزرینی پەرچاوە یەکەم پەیوەندیی ئازادی مرۆڤە بە جیهانەوە، کە وەک ئارەزوو هەڵپەی ژێرخەری بۆ بابەت نییە، بە پێچەوانەوە مرۆڤ لە لێڕوانیندا، لێهزریندا، واز لە نواندنی زەبر بەسەر سروشتدا دەهێنێت و هەڵوێستی میانەگیر بەرانبەری وەردەگرێت، کەواتە بابەتەکەی لە خۆی دوور دەخاتەوە، بەوەش دەرکەوەرەکانی ئارام دەبنەوە و لە نێویاندا ئاشتی بەرپا دەبێت (74).
لەم ڕوانگەیەوە گەمە لە دوو ڕووەوە کاریگەری دەنوێنێت: چە لە مامەڵەکردن لەتەک ئۆبژێکت و چە لە جیهانی سەبژێکتیڤیدا: ئەدگاری کرۆکیانەی گەمە ئەوەیە کە هەرگیز هەڵوێستی زەبرمەند و داڕوتاندنەوە بەرانبەر ئۆبژێکتی ئەزموون وەرناگرێت، بە پێچەوانەوە ئەو خۆی ئۆبژێکت دەسازێنێت، بەو ڕێیەشەوە سروشت ئازاد دەبێت بۆ داڕشتنی گەمەییانەی بڕی فۆرمە بێمەبەستەکانی خۆی کە تێکڕا دەرهاویشتەی „ژیانی نێوەکییانە“ی بابەتەکەین؛ ئەوجا هەڵوێستی گەمەیی هەروەها جیهانی سەبژێکتیڤی دەخاتە ڕەوشی گۆڕانەوە، چونکە ئێستا ئەزموونی ئێستێتیکی کۆتایی دەهێنێت بە توانستی بەرهەمخستنەوە (پرۆدوکتیڤێتی)ی زەبرمەند و ڕووتێنەرەوە کە مرۆڤ دادەزنێنێت بۆ سەر ئاستی ئامرازی کار. مارکوزە لەم گۆڕانە سەبژێکتیڤییەدا هیچ مەترسییەک نابینێت، چونکە بە تێڕوانینی ئەو ئێستا لەم ڕەوشەدا گەمە چالاکیی ئازاد و حەزی دەرکی و ئۆتۆنۆمی پێکەوە گرێ دەدات نەک مرۆڤ خۆی لەو ستاتۆیەی ناچالاکیدا ببینێتەوە کە ژیانی ڕۆژانەی سەرمایەگەری بەسەریدا دەیسەپێنێت، بە پێچەوانەوە مرۆڤ چالاکانە لێرەبوونی خۆی لەوبەر کێماس و ترسەوە بەردەخات، ئەویش چونکە ئێستا „داڕشتن“، یان بەدیهێنانی ئازادی شیمانەکان، بەرهەمی چالاکییەکەی ئەوە(75).
„پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ“ هەروەها لەو ڕوانگەیەوە کاریگەرترین نووسینی کلاسیک-ی ئەڵمانییە، کە نووسینەکە دەبێت بە بناغە بۆ ئیدیالی کلاسیکییانەی (واتا نموونەیی) پەروەردە بە کاریگەرییەوە لەسەر پێداگۆگیکی (پەروەردەناسیی) مۆدێرن و هاتنەئارای تێگەی “دەوڵەتی کولتووری”.
بە تێڕوانینی شیلەر مرۆڤ تەنیا لە گەمەکردندا بەڕاستی ئازادە، چونکە لە گەمەدا توانستە هۆشەکی و دەرکییەکانی ئەو چوونەتە ڕەوشی هارمۆنییەوە. شیلەر لێرەدا وەک پەروەردکارێکی فەلسەفەیی هەوڵ بۆ پەروەردەیەکی ئێستێتیکی دەدات کە تا ئەمڕۆ هەنووکەییە، چونکە پەروەردەی ئێستێتیکی کە گەمەییانە بەردەخرێت، تەنیا زانینی پسپۆریانە بە مرۆڤ ناگەیەنێت، بەڵکو هاوکات توانای پێدەدات خۆی لە زەبرە دەرەکییەکان بەربدات و وەک تاکەکەسێکی ئۆتۆنۆم کردار بنوێنێت. ئەم ئیدیالە مرۆڤخوازییەی شیلەر ئەمڕۆ وەک دژەپرۆژە بەرانبەر فشاری بەرهەمخستنەوە و بەپسپۆرکردن خۆی دەنوێنێت، چونکە بە پێچەوانەی ئەو فشارەوە توانا بە مرۆڤ دەدات بڕیاری خۆیی بدات سەربەخۆ لە هزری سوودمەندی. ئاخر لەم پەروەردە ئێستێتیکییەدا ڕاومێکی (فەزایەکی) ئازاد دەسازێنرێت و تێیدا دەرفەت بۆ ئۆتۆنۆمی و نوێکاریی خۆیی دەڕەخسێت، بۆ نموونە کۆرسێکی شێوەسازی بۆ زارۆکان یان گەنجان کە خۆیان شادمان و گونجاو بە کارەکەیان ڕیالیزە دەکەن. ئەوجا، هەر لەم پەیوەندییەدا، بەهەندوەرگرتنی فێرکاریانەی لایەنی هەستەکی و سۆزەکی، ئەندێشە و ئافرێنەریی مرۆڤ، دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ پێگەیاندنی کەسێتییەکی شوناسمەند و چێبوونی هەڵوێستی ڕەخنەیی بەرانبەر سەرجەمی ئەو هەوڵانە کە (بۆ نموونە لە ڕۆژهەڵات) بە دەرخپێکردن و خۆشەکردن بۆ جوینەوەی نووسراوەکان بەگەڕدەخرێن، ئەوە بە سەرئەنجامێکەوە کە سستبوونی پسیکۆی (ژیانی ناخيکیی) مرۆڤە، یان داخستنی هەر دەروویەکە کە بشێت لێوەی تاکەکەس گۆڕان بە هزرین و هەڵوێستی ڕەخنەیی بدات چە بەرانبەر جڤاک و چە بەرانبەر جیهانێک کە تێیدا ئەمڕۆ میدیاکان بە گەیاندنی تاکلایەنەی وێنە هۆش و دیتەنێتیی تاکەکەس دەشێوێنن.
شیلەر هەروەها جەخت دەکات کە هونەر وەک بەرهەمی گەمە دەتوانێت بە سازاندنی دەروونی جوان جڤاک لەنێو خودی خۆیەوە بگۆڕێت. هەر لەم بنەڕەتەوە تێگەی „دەوڵەتی کولتووری“ هاتۆتە ئاراوە کە تێیدا کولتوور و هونەر وەک هێزمەند بۆ شکۆفەی دێمۆکراتی کارادەکرێن: پەروەردەی کولتووری گەرەکە مرۆڤان ببزوێنێت هۆشی ئازاد و ئافرێنەری خۆیان ئاشکرا بکەن. ئاخر ئەو ڕاومە ئازادە کە شیلەر بە پێویستی دادەنێت، لە دەرەوەی بەرژەوەندییەکانی سەروەری و دەسەڵاتی سیاسیدایە، ئەوە ڕاومێکە کە تێیدا تاکەکەس بە گەمەی ئێستێتیکیانە ئەزموونی ئازادی و هەمەکێتیی خۆی دەکات، بەم ڕێیەشەوە، وەک شیلەر دەبێژێت، دەتوانێت ئەزموونی „ئیدێی مرۆڤایەتی“ بکات.
لە کۆتاییدا گەرەکە هەروەها ئاماژە بدەین بۆ واتای تێگەی گەمە لە پسیکۆلۆژیدا، بەتایبەتی لەو پراکسیسەی زانستەکەدا کە ناودەنرێت “تێڕاپیی هونەری”. ئەم ئاڕاستەیەی چارەسەرکردنی کێشە پسیکۆییەکان (ژیانی ناخەکی) بەندە بەو مەئریفەیەوە کە وایدادەنێت سازاندنی وێنە و نیگار کاریگەریی چاککەرەوەی لەسەر مرۆڤانی کێشاوی یان نەخۆش هەیە، چونکە مرۆڤ لەم ڕەوشەدا بە سازاندنی گەمەڤانانەی هونەری ڕوو لە جیهانی نێوەکیی خۆی دەکات، بەو ڕێیەشەوە دەشێت هەست و بیرۆکەی شارراوە ببینێتەوە و هونەریانە دەریان ببڕێت – کە بێگومان مەرج نییە ئەوە هونەری مەزن بێت. ئاخر مرۆڤ دەتوانێت بە وێنە ئاسانتر هەستی خۆیی دەرببڕێت وەک بە وشە.

پەراوێز
(54) بڕوانە:

  • Marcel H. Van Herpen: MARX WERDEN. Wie der junge Karl Marx zum Marxisten wurde (BECOMING MARX. How the Young Karl Marx Became a Marxist.) Maastricht 2016.
    فان هێرپن لە تەوەری „کاریگەریی تیۆریی نامۆبوونی شیلەر لەسەر مارکسی گەنج“دا دەنووسێت: کاتێک توێژەران لە تیۆریی نامۆبوون لای مارکس دەدوێن، لەو لێدوانانەدا تیۆرییەکەی ئەو لەبارەی کاری نامۆبوو کرۆکییە، ئەمە لەو شێوەیەدا کە مارکس لە “مانوسکریپتە ئابووری-فەلسەفەییەکانی ساڵی 1844″دا گۆڕانی پێداوە. مرۆڤ هەروەها هەندێک جار لە تیۆرییەکانی سەرەتای ئەو لەبارەی نامۆبوونی ئایینی و سیاسی دەدوێت. وەلێ بە تێڕوانینی فان هێرپن هەرگیز ئاماژە بۆ ئەوە نەدراوە کە ئێمە دەتوانین دەستپێکە هەرەسەرەتاییەکانی مارکس سەبارەت بە بیرۆکەی نامۆبوون لەو سەردەمەدا ببینینەوە کە جارێ ئەو گۆڕانی نەدابوو بە تیۆرییەکی کامڵی نامۆبوون: لە دەمی خوێندنی فێرگەییدا. لەم سەردەمەدا مارکس لەژێر کاریگەریی شیلەردا بوو. بۆ بەدواداچوونی ئەم کاریگەرییە دەبێت ئاوەڕ لە نووسینە هەرە سەرەتاییەکانی ئەو بدەینەوە، بەتایبەتی وتاری تەواوکردنی خوێندنەکەی لە وانەی ئەڵمانیدا بە ناونیشانی “تێڕوانینی گەنجێک لە هەڵبژاردنی پیشەیەکدا” کە لە تەمەنی حەڤدە ساڵاندا نووسیوێتی. ئەم نووسینە دیدێکی گونجاومان بۆ نێو جیهانی هزری مارکسی گەنج بۆ دەڕەخسێنێت. نووسینەکە بەم شێوەیە دەستپێدەکات:
    “خودی سروشت بازنەی ئەو کاراییەی دیاری کردووە کە گەرەکە ئاژەڵ تێیدا ببزوێت، ئەویش بەئاشتەوایی لەنێو ئەم بازنەیەدا دەبزوێت بەبێ ئەوەی هەوڵ بدات لەو سنوورە دەربچێت، بەڵێ تەنانەت بەبێ ئەوەی لەبارەی بازنەیەکی دی هەر بزانێت. خودایەتی هەروەها بە مرۆڤیش ئامانجێکی گشتیی داوە – چاککردنی مرۆڤایەتی و خودی خۆی-، وەلێ ئەو خۆی سەرپشک کردووە بەدووی دەستوێژەکاندا بگەڕێت تا بەڕێیانەوە بەو ئامانجە بگات؛ (خودایەتی) ئەو خۆیی سەرپشک کرد ئەو پێگە جڤاکییە هەڵببژێرێت کە بە باشترین شێوە بەو دەگونجێت و لێوەی دەتوانێت خودی خۆی و جڤاک بە باشترین شێوە هەڵبزنێنێت”. (لا 93).
  • هەروەها بڕوانە:
    Harald Lemke: Michel Foucault in Konstellationen. (بەشی) : Die schwierige Lebenskunst. Foucault‚ Schiller und Marcuse. Maastricht 1995.
    هارالد لێمکە دەنووسێت: شیلەر ئەزموونکردنەکانی نامۆبوون و تاکڕەهەندبوونی هەمەجۆرێتیی مرۆڤ لە جڤاکی بۆرژوازیدا وەک „ستاتۆیەکی سروشتی“ ئەزموون دەکات. ئەو ستاتۆیەکی یوتۆپیانە بەرانبەر نامۆبوونی مۆدێرنی جڤاک، هینی سروشت و خودی خۆ دادەنێت کە تێیدا مرۆڤان پەیوەندییەکانی ژیانیان ئازادانە دەسازێنن. لەم ڕوانگەیەوە وەرگۆڕینی جڤاکی لای شیلەر جێگرتنەوەی دەوڵەتی ناچارەکییە بە دەوڵەتی ئازادی کە شیلەر ناوی دەنێت کولتووری ئێستێتیکی. بەمەش شیلەر یوتۆپیایەکی ئێستێتیکێتی دەهێنێتە نێوانەوە کە بۆ هێگل، مارکس و بەگشتی بۆ دابی هێگلی-مارکسیستی تا لوکاچ و مارکوزە شوێنگەیەکی ڕێنوێنی ماوەتەوە(119 بەدوواوە).
    (55) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 6. Brief. S. 20 f.
    (56) Marx, Karl. Engels, Friedrich. Briefe Januar 1856 – Dezember 1859. Werke. Band 29. Berlin 1978. S. 592.
    (57) Marx, Karl. Engels, Friedrich. Die Deutsche Ideologie. Werke. Band 3. Berlin 1978. S. 26.
    (58) Ebenda (هەمان سەرچاوە), S. 35.
    (59) Ebenda, S. 33.
    (60) Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. Frankfurt am Main 1968. S. 184.
    (61) Ebenda, S. 185.
    (62) Ebenda, S. 185 F.
    (63) Ebenda, S. 186.
    (64) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 27. Brief. S. 85.
    (65) Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. S. 188.
    (66) Ebenda, S. 188 F.
    (67) Ebenda, S. 189.
    (68) Ebenda, S. 186.
    (69) Ebenda, S. 186 f.
    (70) Ebenda, S. 187.
    (71) Erne, Thomas: Eros und Spiel. In: Kunst-Religion. Herausgeber: Thomas Erne.
    (72) Ebenda (هەمان سەرچاوە).
    (73) Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. S. 187 f.
    (74) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 25. Brief. S. 106.
    (75) Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. S. 188.
    ئەم یوتۆپیایەی مارکوزە، هەروەها ئیدیالیزمی شیلەر، دەشێت پەیوەند بە ناوچەی کولتووریی ڕۆژهەڵاتەوە دانوستان بکرێن. بۆ نموونە لەوێ بە تێزی دێمۆکراتیکی برایەتیی گەلان هەوڵی ئیدیۆلۆژییانە بۆ گۆڕینی سەرجەم پەیوەندییەکانی ناوچەکە لەگۆڕێیە. جوانیی هزری شیلەر لەوەدایە کە گەرچی ئەو تیۆریی دەوڵەتێکی ئێستێتیکی دادەنێت، وەلێ هەر ئەو خۆی دەبێژێت کە ئەوە تەنیا ئیدێیە، یان ئەو کۆنسێپتە سەرناگرێت، چونکە مرۆڤ لە ناخەوە ئامادە نەبووە بۆ گۆڕانێکی بەو چەشنە. هەروەها ئەزموون پێشانی داین کە سەرهەڵدانی دێتەرمینیستیانەی کۆمونیزمەکەی مارکس بەدینەهات، بەڵکو لە هزری سیاسیانە ڕاڤەکراوی ئەوەوە چەندین دەوڵەتی تۆتالیتێر دامەزرێنران، بۆیە کۆمونیزیمەکەی ئەو لە کۆتاییدا هەر وەک یوتۆپیا خۆی نواند، جا چەند زۆر ئەو هەڵوێستی لەدژی یوتۆپیستەکان وەرگرت. ئەوجا هێربەرت مارکوزە لە شەستەکاندا پەیوەند بە شۆڕشی بگۆڕی پەیوەندییە بەرجەستەکانەوە دەبێژێت، کە ئەو شۆڕشە تەنیا لە جیهانی سێ شیاوە، وەلێ ئیمپریالیزم دەتوانێت بیخنکێنێت. هەر لەم ڕوانگەیەوە تەنیا بە گۆڕینی پەیوەندییە سیاسی-جڤاکییەکانی ڕۆژئاوا (کە زەحمەتە ئەوە بە شۆڕش ڕوو بدات) دەروویەک بۆ گۆڕان لە وڵاتانی دیکە (بۆ نموونە ڕۆژهەڵات) دەکرێتەوە. ئەمە بێگومان ئەو واتایە ناگەیەنێت کە لەو دەڤەرە ناوبراوەدا مرۆڤان دەستەوستان بن و چاوەڕوانی ڕەحمەتی ڕۆژئاوا بکەن. ئێمە لەم پەیوەندییەدا و دەرنەچوو لە بابەتەکە تەنیا بە یەک ئاماژە وەڵامی ئەم پرسە دەدەینەوە: گۆڕانی شۆڕشگێڕی لە ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی تەنیا خەیاڵی خاوە، یان “ڕەنگە” ئەوە تەنیا لەنێو دەوڵەت-نەتەوەدا بشێت کە بێگومان زەمینەی زانستی و تەکنۆلۆژی و سوپایی زۆر بەهێزی پێویستە (کەواتە لێرەدا دێینەوە سەر زەمینەی کەتوار و لێرەشەوە بۆ لای شیمانە یان ناشیمانەی شۆڕشێکی بەو چەشنە)، ئەوجا، لە لایەکی دیکەوە، „گەر شیاو بێت“، دەبێت „بەتایبەتی و سەرەتا“ لەنێو گەلانی سەروەردا ئیدێ و پلان و کۆشش بۆ گۆڕانی دێمۆکراتیخواز و برایەتیی گەلان دەسپێبکەن، “ڕەنگە” پێکەوە یان بە ڕاکێشان و هاوکاریی گەلانی ژێردەستە.

سەرچاوەکان
سەرچاوەی سەرەکی

  • Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen (Reclam). Stuttgart 1965
    سەرچاوەی لاوەکی
  • Erne, Thomas: Eros und Spiel. In: Kunst-Religion. Herausgeber: Thomas Erne. https://kunst-religion.de.
  • Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. Frankfurt am Main 1968.
  • Marx, Karl. Engels, Friedrich. Die Deutsche Ideologie. Werke. Band 3. Berlin 1978.
  • Marx, Karl. Engels, Friedrich. Briefe Januar 1856 – Dezember 1859. Werke. Band 29.



وێنەی مرۆڤ لە “خودێکی مانابەخشەوە” بۆ “کاڵایەکی دیجیتاڵی”- بەشی دووەم-.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

(2)
مرۆڤی دابەشبوو
(نا-میکانیکی بوون)

لە کایەی فەلسەفەی هاوچەرخدا، پرسی تێگەیشتن چیتر بابەتێکی پەراوێزی یان تەنها ئامرازێکی سەرەکیی ناسین نییە؛ تێگەیشتن، بەر لەوەی مێتۆدێکی مەعریفی بێت، شێوازێكی ئۆنتۆلۆژیانەی (بوونناسانەی) مرۆڤە لە جیهاندا؛ لە ڕوانگەی فینۆمینۆلۆژیای مارتن هایدیگەرەوە، مرۆڤ “بینەرێکی نامۆ” نییە کە بێلایەنانە لە بوون بڕوانێت، بەڵكە بوونەوەرێکە کە تێگەیشتن پێکهاتەی بنەڕەتیی بوونی پێکدەهێنێت؛ هەرگیز تێگەیشتن نابێتە خەسڵەتێکی دەرەکی مرۆڤ، چونکە لە جەوهەری خۆیدا پڕۆسەیەکی بەردەوامی تێگەیشتن و ماناڕێژی و خۆشیکردنەوەیە لە گشتێتی ئەو واقیعەی تێیدا ئامادەیە.
کەواتە مرۆڤ پێش هەموو شتێ مانا دروست دەکات؛ بەمجۆرە، جیهان تەنها کاتێک دەبێتە جیهانێکی مرۆیی کە دەبێتە تۆڕێک لە واتاکان و هێماکان؛ زمان، ئەدەب، هونەر، ئایین، سیاسەت، و تەنانەت وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانەش، هەموویان هەوڵی بەردەوامن بۆ بەرهەمهێنان و دووبارە لێکدانەوەی مانا مرۆییەكان! هەرگیز مانا شتێکی جێگیر نییە، بەڵكە پڕۆسەیەکە لەگەڵ هەر ئەزموون و ئەزموونگەرییەکدا، مرۆڤێكی جیاواز دەخاتەوە؛ بەمجۆرە مرۆڤ تەنها بە شتەکان ناژی، بەڵكە بەو واتایانەش دەژی کە بە شتەكانی دەبەخشێت؛ لێرەوە کاتێک مرۆڤ توانای بەرهەمهێنانی مانا لەدەست دەدات، توانای تێگەیشتن لە مرۆڤ، مرۆڤایەتی و جیهانی دەوروبەریش لەدەست دەدات.
مارتن هایدیگەر نووسەری فەیلەسوف و بیرمەندی ئەڵمانی لە کتێبی ناوداری خۆیدا (بوون و کات)- د. محەمەد كەمال لە ئینگلیزییەوە كردوویەتی بە كوردی و دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمی چاپ و بڵاویكردۆتەوە، ئەو تێزە دەخاتە ڕوو کە تێگەیشتن، جولەی “دەرکەوتن” یان “ئاشکرابوون”ی بوون بەرجەستە دەكات! شتەکانی نێو جیهان بەهۆی ڕۆتین و بەکارهێنانی ڕۆژانەوە داپۆشراون و لەبەرچاو ونن، تێگەیشتن دێت بۆ ئەوەی ئەم پەردەیە لابدات و ڕێگا بدات شتەکان بە ڕاستی خۆیان دەربخەن… دەكرێ ئەو دەرکەوتنە تەرجەمەی “دیمەن” و “وێنە” بكەین؛ بەو مانایەی كە دیمەن نەک وەک ئاڕاستەکردنی واقیع، بەڵكە وەک مەیدانێک دەبینرێت کە تێیدا گرژییەکی بەردەوام لە نێوان تۆڕی ماناکان و کرانەوەی جیاوازییدا هەیە؛ بە مانایەكی دیكە، لەنێوان دیمەن- ئامادە بۆ ئاڕاستەکردن، کە بەشێک لە نادیارێتی دەپارێزێت، و وێنە- ئامادە بۆ جیاوازی کە دەركەوتنی تایبەتی هەیە.
بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم تێگەیشتنە، کاتێک تەماشای دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ دەكەین، لە بەردەم پاشماوەی ئاراستەكردنی مێژووییەك وەستاوین؛ بەڵام لێرەدا تێگەیشتن، کۆکردنەوەی زانیاریی ئاسەوارناسی یان مێژوویی نییە، بەڵكە تێگەیشتن ئاراستەیەكی بوونناسی وەردەگرێ! ئەو دیمەنە چۆڵە، لای ڤالتەر بنیامین، وێنەیەکی دیالەکتیکییە؛ شوێنێکە کە تێیدا «ڕابردوو» و «ئێستا» لە چرکەساتی بەریەککەوتندا دەبنە یەک کات و خەرمانە! بێدەنگیی کۆڵانەکە، جۆرێکە لە وەستانی مێژوو (مێژووی فەرمی)، کە ڕێگا بە بینەر دەدات لە مێژوویەکی هێڵی ڕزگاری بێت و بچێتە ناو کاتی ئێستا! لەو ساتەوەختەدا، دەركەوتنی وێنە، بە هەموو سه‌رسوڕمان و خەرمانەی خۆیەوە، تایبەتمەندی، جیاوازی و ڕاستیی کات و دەسەڵاتی مرۆڤ بۆ بینەر ئاشکرا دەكات؛ جیهانێکی فرەوان دەکاتەوە کە تێیدا بینەر تەنیا تەماشاکەر نییە، بەڵكە شاهیدی هەڵوەشاندنەوە و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی مانا مێژووییەکانی دیمەنە یان ئاراستەكردنە لەڕێگای وێنەی جیاواز و تایبەتەوە، ئەگەرچی هەمیشە دیمەن بەشێک لە نادیارێتییەکەی خۆی دەپارێزێت، بەڵام وێنە مانای جیاوازی و تایبەتی خۆی وەک دواین هێڵی بەرگریی دەگەیەنێت.
كەواتە ڕابردوو لەڕێگای کۆکردنەوەی داتای مێژووییەوە نادۆزرێتەوە، بەڵكە لە چرکەساتێکی چاوەڕواننەکراودا وەک “وێنەیەک” دەدرەوشێتەوە کە تێیدا جیاوازی نێوان ڕابردوو و ئێستا دەنوێنن؛ دیمەنی کۆڵانە بێدەنگەکە مێژووی هێڵی ڕادەگرێت و دەرگای پچڕانێکی کاتی دەکاتەوە کە تێیدا وێنە دەسەڵاتی خۆی بەسەر کاتدا دەبینێتەو؛ ئەگەرچی شوێنە چۆڵەکان باشترین شوێنن بۆ دەرکەوتنی ئاراستەكردنی ڕاستی… بەو مانایە کۆڵانە چۆڵەکە گرژی نێوان “نادیارێتی” و “ئاشکرابوون” دیاری دەكەن، کۆڵانە چۆڵەکە جەوهەری تێگەیشتنی بوونناسییە کە ناکرێت لە هاوکێشەیەکی جێگیردا کورت بکرێتەوە… پرسیارە جەوهەرییەکەی ئەمڕۆ ئەوەیە: چەمكی مرۆڤبوون دەكەوێتە كوێی ئەو كۆڵانە چۆلەوە؟ لەم نێوەندەدا مرۆڤ چی لێ دێت کاتێک خودی دیمەنەكان، ئامێرەکان “مرۆییانە” بیر دەکەنەوە؟!
وەک دەزانین، ڤاڵتەر بنیامین لە قسەكردن لەو بارەوە پێیوابوو کاتێک تەکنەلۆژیا وێنە و هونەر کۆپی دەکاتەوە، ئیتر مرۆڤ لە پەیوەندییە حسی و مێژووییەکەی لەگەڵ دیمەن یان واقیع دادبڕێت و لەبەردەم شاشەکان و ئامێرەکاندا دەبێتە وەرگرێکی پاسیڤ (بێدەسەڵات) کە تەنها سەیری لێشاوی دیمەنەكان دەکات؛ بە مانایەكی دیكە مرۆڤی ئەمڕۆ لە دیمەنی واقیعەكاندا ناتوانێ تایبەتمەندی خۆی بنوێنێ، تەنها تەماشاكەرێكی بێدەسەڵاتە… لێرەدا مەترسییە گەورەکە ئەوەیە کاتێک تەکنەلۆژیا وێنەی مرۆڤ لە جەوهەرەکەی دادەماڵێت، کاڵا و تەکنەلۆژیا خۆیان دەبنە خاوەن سیفەتی مرۆیی، مرۆڤبوون لە بوونەوەرێكەوە كە تێگەیشتن پێکهاتەی بنەڕەتیی بوونی پێکدەهێنێت، دەکەوێتە ژێر هەڕەشەی فاشیزمی تەکنەلۆژیا و مرۆڤی بێدەسەڵات چێژ لە لەناوچوونی خۆی لە کۆڵانە چۆڵەکان دەبینێت، تەنها لەبەر ئەوەی بە شێوازێکی تەکنەلۆژیی جوان نیشان دەدرێت… مرۆڤ وەك تێگەیشتن، وەك بكەری مەعریفی چی لێدێت؟
لێرەدا مرۆڤ لەژێر هەڕەشەی فاشیزمی تەکنەلۆژیاوە چیتر “بکەر” یان داهێنەری جیهان نییە، بەڵكە گۆڕاوە بۆ جێگرەوەیەکی ئامێری و ناوەندێكی پاسیڤ (ناچالاک) بۆ گواستنەوەی کۆدە ژمارەیی و زانیارییەکان لەناو تۆڕە گەورەکاندا؛ ئەو دۆخە گوزارشت لە مەرگی بکەری مەعریفی دەكات؛ مرۆڤ کە پێشتر لەڕێگای “تێڕامان” و “ئەزموونی زیندووەوە” جیهانی بەرهەم دەهێنا، ئەمڕۆ چیتر خاوەنی بیرکردنەوە و سۆزی سەربەخۆی خۆی نییە؛ بەڵكە تەکنەلۆژیا چووەتە ناو قووڵایی مێشک و دەروونییەوە، و گۆڕیویەتی بۆ تەنیا بۆرییەک یان تێپەڕگەیەک کە داتا و زانیارییەکانی پێدا تێپەڕ دەبێت… بەو مانایەش تەکنەلۆژیا تەنیا ئامرازێکی دەرەکی نییە لە دەستماندا بێت، بەڵكە هاتووەتە ناو قووڵایی ژیانی تایبەتی کات، بیرکردنەوە، و سۆزەوە و ناوەوەی مرۆڤی لە جیاوازی و تێگەیشتن، لەو تایبەتمەندییە ڕۆحی و سەربەخۆییەی کە هەیبوو بەتاڵ کردووەتەوە؛ ئەمڕۆ كاری مرۆڤ ئەوەیە كە داتا لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بگوازێتەوە، بەبێ ئەوەی بیربکاتەوە! لێرەوە ئێمە ڕۆژانە تەنها كلیك دەكەین، تەنها پۆست، نامە، و زانیاری دەبینین و دەیاننێرینەوە (شێر و ڵایک دەکەین)، بەبێ ئەوەی کاتمان هەبێت قووڵ ببینەوە یان شتێکی نوێ لە تێگەیشتن دابهێنین.
ئیتر کاتێک تەكنەلۆژیا دەتوانێت خێراتر و بەرفرەوانتر بیر بکاتەوە، باشتر وێنە بکێشێت، و تەنانەت ڕوخسار و سۆزی مرۆڤیش کۆپی بکاتەوە، ئێمە دەچینە ناو قۆناغی “سیمۆلاکرا- کۆپییەک کە ئەسڵەکەی نەماوە یان هەر نەبووە”ی تەواوەتییەوە؛ دەچینە ئەو شوێنەی کە کۆپییەکە (وێنە دەستکردەکە) پێش واقیع دەکەوێت و وێنەی واقیعی هەڵدەلووشێ؛ کاتێک سۆز و ڕوخسار (کە دوا پێگەی پیرۆزی خەرمانە و ڕەسەنایەتی مرۆڤ بوون) دەبنە داتای شیاوی کۆپیکردن، ئیتر نەک هەر “مرۆڤبوون” مانا بوونناسییەکەی لەدەست دەدات، بەڵكە خودی “واقیع”یش دەگۆڕێت بۆ “هایپەر-واقیع”؛ لێرەدا نە واقیع هەیە نە مرۆڤ؛ لێرەدا واقیع و مرۆڤبوون بەیەکەوە ناچنە ناو نەبوونەوە، بەڵكە لە ناو زۆربوونی بێمانای کۆپییەکاندا، بەیەکەوە دەمرن! هەر بەو مانایەش لای (ژان بۆدریار)، مرۆڤبوون لەم سەردەمەدا، یان بە مانایەكی دیكە مەرگی مرۆڤ لە “هایپەر-واقیعدا”، وەك جۆرێک لە “شۆکی مەعریفی” دەبینرێت؛ چونكە ئەو پێیوایە مرۆڤ بووەتە زیندانیی ئەو وێنە ساختەیەی کە خۆی بۆ خۆی دروستی کردووە، و هیچ ڕاستییەكی لەپشتەوە نییە؛ لەو حاڵەتەدا مرۆڤ چیتر ناتوانێت بگەڕێتەوە بۆ “سروشتی ڕەسەنی خۆی”، بۆ وێنەی تایبەت و جیاوازی خۆی، چونکە تەکنەلۆژیا بە تەواوی پێناسەی سروشت و ڕەسەنایەتیشی گۆڕیوە!

بەمجۆرە مرۆڤی کۆنترۆڵکراو لە “تاک”ەوە بۆ “دابەشبوو” گۆڕدراوە.
چیتر مرۆڤ ناسنامەیەکی جێگیری نییە، بەڵكە بریتییە لە کۆمەڵێک کۆد، داتا، کارتی بانکی، و ژمارەی دیجیتاڵی لەناو سیستمدا… ئەو گۆڕانكارییانە، (ژیل دۆلۆز) بە مەرگێکی نائومێدانە وەسفی دەكات، یان بە گواستنەوە بۆ سەردەمی “پۆست-هیومانیزم” (پاش-مرۆڤگەرایی) ناوی دەبات؛ بەمجۆرە تەکنەلۆژیا مرۆڤ ناچار دەکات کە سنوورە ئەندامی و بایۆلۆژییەکانی خۆی تێپەڕێنێت! چیتر مرۆڤبوون لە جیاکردنەوەی خۆمان لە ئامێردا کورت نابێتەوە، بەڵكە لەوەدا چڕ دەبێتەوە کە چۆن دەتوانین وەک “ئامێری ئارەزوومەند” لەگەڵ تەکنەلۆژیادا تێکەڵ بین، بەبێ ئەوەی ببینە کۆیلەی دەسەڵاتی سیستمی سەرمایەداری؟! هەڵبەتە ئەمڕۆ جەوهەری جیاوازی مرۆڤبوون لەو خاڵەدا چڕبۆتەوە…
بەڵام ژیل دۆلۆز دەیەوێ بڵێ چیتر مرۆڤبوون چەمکێکی جێگیر و جەوهەری نییە، بەڵكە «پرۆسەیەکی بەردەوامی بوون و گۆڕانە»؛ چونكە لەناو فیکری تەکنەلۆژیدا، پێوەرە کۆنەکانی وەک تێگەیشتن، خەرمانە، “عەقڵی لۆژیکی” یان “توانای داهێنانی حیسابی” چیتر ناسنامەی مرۆڤ دیاری ناکەن (چونکە ئامێریش ئەوانەی لە ئاستێکی باڵاتردا هەیە)؛ لێرەدا، ئەوەی لە جەوهەردا مرۆڤبوون لای دۆلۆز دیاری دەكات، ئەوەیە كە مرۆڤبوون دەچێتە ناو کایەی «نا-میکانیکی بوون»ەوە؛ واتە کایەی «هەستپێکراوەکان»: هەڵەکردن، حەپەسان، سەرسامبوون، و ئازار چەشتن… لێرەدا دۆلۆز جیاوازی لە نێوان “سۆز” (کە دەکرێت وەک داتا کۆد بکرێتەوە) و “هەستپێکراوەکان” كە نا-میکانیکی بوونی هەڵگرتووە، دەكات؛ پێیوایە هەستپێکراوەكان بریتین لە توانای جەستە بۆ کار تێکردن و کار لێکردن (تەڕبوون بە باران، ژان و ئازاری کتوپڕ، حەپەسان لەبەردەم نەزانراودا)… نا-میکانیکی بوونن و جیاوازە لەوەی کە دەکرێت سۆز وەک داتا کۆد بکرێتەوە!! واتە ئەگەرچی ئامێر مێشکی هەیە (پرۆسێسەر)، بەڵام جەستەی نییە! هەڵبەتە ڕاستیی مەعریفیی تێکستەکە لەوەدایە کە دەڵێت: ڕاستی لە ناو مێشکی حیسابکاردا نییە، بەڵكە لە ناو پێستی تەڕبوو و جەستەی ئازارچەشتوودایە!
نا-میکانیکی بوون تەنها لادانی لۆژیکی و دەروونی نین، تەنها کەمکوڕی نین، بەڵكە هێزی بەرگریی بوونناسیی مرۆڤن لە بەرامبەر گشتگیریی ئامێردا؛ ڕاستە ئامێر دەتوانێت بە وردترین کۆد وێنەی باران بکێشێت، بەڵام توانای ئەزموونکردنی “تەڕبوونی بارانەکە”ی نییە، چونکە ئامێر خاوەنی جەستەیەکی زیندوو نییە تاوەکو بەر لێشاوی بوون بکەوێت! مرۆڤبوون گەڕانی مرۆڤە بەدوای مانادا، بەڵام لە سەردەمی تەکنەلۆژیادا، ئەم گەڕانە گۆڕاوە بۆ «دوا خاڵی بەرگریی مۆدێرن»؛ جۆرێک لە خەباتی ڕۆحی بۆ پاراستنی “هەستپێکراوەکان” ئەو بەشە بچووك، تەمومژاوی و سێبەرەی ناوەوەی مرۆڤ کە هێشتا ئەلگۆریتمەکان نەیانخستۆتە ناو کۆدی سیفر و یەک.
بەمجۆرە مرۆڤ “جەوهەرێک”ی نەگۆڕ نییە کە کانت یان دیکارت پێناسەیان کردبێت (بۆ نموونە: مرۆڤ ئاژەڵێکی عاقڵە)؛ بەڵكە مرۆڤبوون هەمیشە لە ناو پرۆسەی گۆڕان و پێکهاتندایە! بەو مانایەش کاتێک تەکنەلۆژیا دەست بەسەر عەقڵدا دەگرێت، مرۆڤ ناچار دەبێت “ببێتە شتێکی تر، ئەو گۆڕانە بەرەو کایەی “نا-میکانیکی بوون”، ڕزگارکردنی مرۆڤە لەو پێناسە دۆگمایانەی کە ئامێر بە ئاسانی دەتوانێت کۆپییان بکاتەوە، دەكات…
تەکنەلۆژیا لەسەر بنەمای پێشبینیکردن و نەزم کار دەکات؛ بەڵام هەڵەی مرۆڤ، ئازا، حەپەسانی، و… گەڕانە بێهودەکەی مرۆڤ بەدوای مانادا، تەواوی سیستەمە ئەلگۆریتمەیەکە تێکدەدات! نەك لەبەر ئەوەی مانا حەقیقەتێكی دۆزراوەیە، بەڵكە لەبەر ئەوەی مانا چیتر حەقیقەتێکی دۆزراوە نییە، بەڵكە مانا هێڵی هەڵاتن و دەربازبوونە… مانا دوا سەنگەرە کە مرۆڤ بتوانێ لە داتایەکی ڕوون و شیاوی خوێندنەوە خۆی دەرباز بكات.

هەولێر 7/7/2026
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا




شکاندی مامۆستا و کارەساتە ڕیشەییەکانی پەروەردە.. نووسینی: کارزان عەزیز عەبدولرەحمان

پێشەکی: شکاندنی مامۆستا، هەڕەشەیەکی ڕیشەیی لەسەر ئایندەی پەروەردە
لە مێژووی شارستانییەتی مرۆڤایەتیدا، هیچ پیشەیەک وەکو پەیامی مامۆستایی پیرۆز, بلند و کاریگەر نەبووە. مامۆستا تەنها ئەو کەسە نییە کە لە پشت سەدەیەک لە تەختەی ڕەش و سپی و لە ناو ژوورێکی داخراوی پۆلدا چەند زانیارییەکی بیرکاری یان زمانەوانی بە قوتابی دەسپێرێت، بەکو ئەو «ئەندازیاری ڕۆح»، «بونیاتنەری کەسایەتی»، و «چرای ڕووناککەرەوەی ڕێگەی نەوەکان»ە. لە کۆمەڵگە ڕەسەن و هۆشیارەکاندا، مامۆستا هەمیشە وەک ڕێنیشاندەر، باوکی ڕۆحی، و گەورەی کۆمەڵگە سەیر کراوە. ئەگەر سەیری مێژووی خۆمان بکەین، دەبینین کۆمەڵگەی کوردی هەمیشە ڕێزێکی بێوێنەی بۆ مامۆستا هەبووە، چونکە زانیویەتی هەر شارستانییەتێک لەسەر شانی مامۆستا ڕاوەستاوە.
بەڵام، کاتێک واقیعی ئێستای پەروەردە و بارودۆخی دەروونی و کۆمەڵایەتیی مامۆستایان لە وڵاتەکەماندا دەخەینە ژێر وردبینییەوە، ڕووبەڕووی دیمەنێکی تراژیدی و نیگەرانکەر دەبینەوە. دیاردەی «شکاندی مامۆستا» ئیتر تەنها کێشەیەکی سادەی کارگێڕی یان ناکۆکییەکی کاتی نێوان دوو کەس نییە، بەڵکو بووەتە برینێکی قووڵ لە جەستەی سیستەمی پەروەردەدا کە هەڕەشەیەکی ڕژد لە داهاتووی نەوەکانمان دەکات. کاتێک شکۆی مامۆستا دەشکێت، لە ڕاستیدا بناغەی فیکری و ئەخلاقیی تەواوی کۆمەڵگە بەرەو داڕمان دەچێت.

یەکەم: هۆکارە ڕیشەییەکانی شکاندی مامۆستا لە کۆمەڵگەی هاوچەرخدا
شکاندی مامۆستا بۆشاییەکی کاتی نییە، بەڵکو دەرئەنجامی چەندین قەیرانی کەڵەکەبووی ئابووری، یاسایی و فەرهەنگییە. بۆ ئەوەی لەم دیاردەیە تێبگەین، دەبێت هۆکارە بنەڕەتییەکانی بە دڵسۆزییەوە هەڵسەنگێنین:
• قەیرانی قورسی بژێوی و ئابووری: یەکێک لە ستەمە گەورەکانی کە لە مامۆستا دەکرێت، پشتگوێخستنی باری ئابووری و مافە داراییەکانیەتی. کاتێک مامۆستا ناچار دەبێت سەرنجی خۆی لەسەر دابینکردنی پاروی نان و پێداویستییە سەرەتاییەکانی خێزانەکەی بێت، و لەبری ئەوەی خەریکی توێژینەوە و خۆئامادەکردن بێت بۆ پۆل، سەرقاڵی کاری لاوەکی یان نیگەرانیی مووچە بێت، لە بنەڕەتدا ئەمە شکاندنی شکۆی ئەو کەسەیە کە دەبێت ئارامترین مێشکی هەبێت.
• لاوازیی پارێزبەندیی یاسایی: لە زۆرینەی کۆمەڵگە پێشکەوتووەکاندا، مامۆستا لە ناو پۆل و دەرەوەیدا خاوەنی پارێزبەندییەکی توندی یاساییە. کەچی لێرەدا، زۆر جار مامۆستا لە کاتی بەجێگەیاندنی ئەركەکەیدا ڕووبەڕووی بێڕێزی و دەستدرێژی دەبێتەوە، بەبێ ئەوەی یاسایەکی کارا هەبێت کە بە توندی سزای ئەو کەسە بدات کە شکۆی پەروەردە دەشکێنێت.
• داشکانی بەهای کەلتووری و لادانی ئاراستەی کۆمەڵایەتی: لە هەندێک قۆناغدا، بەهۆی لاوازبوونی هۆشیاریی گشتییەوە، بەهای زانست و مامۆستا دابەزیوە. کاتێک دایک و باوک بێ ئەوەی لێکۆڵینەوە لە ڕاستییەکان بکەن، لەسەر هەڵەیەکی بچووک یان ڕێنماییەکی پەروەردەیی دەجەنگن لەگەڵ مامۆستادا، یان لەبەردەم منداڵەکانیان خۆیان سووکایەتی بە مامۆستا دەگەیەنن، لە ڕاستیدا ئەوان نەک هەر مامۆستا، بەڵکو مانا پیرۆزەکانی فێرکردنیش دەشکێنن.

دووەم: کاریگەرییە کارەساتبارەکانی شکاندی مامۆستا لەسەر ڕەوتی پەروەردە

کاریگەرییەکانی شکاندنی مامۆستا تەنها لە سنووری کەسایەتیی ئەو مامۆستایەدا ناوەستێت، بەڵکو وەک تەوژمێکی وێرانکەر بەناو دەمارەکانی سیستەمی پەروەردەدا تێپەڕ دەبێت و ئەم دەرئەنجامە مەترسیدارانەی لێ دەکەوێتەوە:

  1. لەدەستچوونی متمانە بە پرۆسەی فێرکردن: قوتابی لە ماوەی ژیانی منداڵی و مێردمنداڵیدا چاوی لەسەر مامۆستاکەیەتی و وەک نموونەیەکی باڵا سەیری دەکات. کاتێک قوتابی دەبینێت مامۆستاکەی لە لای کۆمەڵگە، بەڕێوەبەرایەتی یان خێزانەکەیدا بێڕێزیی پێ دەکرێت و پێگەی ناشکێنرێت، ئیتر متمانەی بەو پرۆسەیە نامێنێت. قوتابی بە چاوی سووک سەیری زانست و کتێب دەکات، چونکە دەبینێت ئەو کەسەی نوێنەرایەتی زانست دەکات، هیچ پێگە و ڕێزێکی نییە.
  2. ساردبوونەوەی پەیامی پەروەردەیی و گۆڕانی بۆ ئەرکێکی بێڕۆح: مامۆستایەک کە دەروونی بشکێنرێت، ورەی بڕوێنرێت و بەردەوام لە خەمی بژێوی و ناڕەحەتیدا بێت، توانای دروستکردنی گڕکانێکی زانستی لە دەروونی قوتابیدا نابێت. پرۆسەی خوێندن دەبێتە کارێکی میکانیکیی سارد؛ مامۆستا تەنها بۆ تەواوکردنی کات و گەیەندنی چەند وشەیەکی ڕووت دەچێتە پۆلەوە، بەبێ ئەوەی گیانی داهێنان، بیرکردنەوەی رەخنەگرانە و بەهای جوانکاری لە نەفسی قوتابیدا بچێنێت.
  3. داڕمانی ئەخلاقی و بڵاوبوونەوەی توندوتیژی لە ناوەندەکانی خوێندن: شکاندی مامۆستا دەرگاکە بە ڕووی دەیان دیاردەی نەخوازراودا دەكاتەوە. کاتێک سنوورەکانی ڕێزگرتن تێک دەشکێن، ڕەوشتی قوتابخانەکان بەرەو تێکچوون دەچێت. توندوتیژی، بێگوێپێدان بە ڕێساکان، سەرپێچی و بێڕێزی بەرانبەر بە هاوڕێکان و دەستەی کارگێڕی زیاد دەکات. کۆمەڵگەیەک کە نەتوانێت ڕێز لە مامۆستای خۆی بگرێت، چۆن دەتوانێت چاوەڕوانی نەوەیەکی خاوەن ئەخلاق و بەرپرسیار بێت؟
  4. بێهیوابوونی نەوەی نوێ و کۆچی مێشکەکان: کاتێک لاوانی بەتوانا، دەرچووان و ئەوانەی خاوەن توانا و بەهرەن دەبینن مامۆستایان و نوخبەی فیکری وڵات لە چ بارودۆخێکی نائومێدکەردان و چۆن شکۆیان دەشکێنرێت، بڕیاری بێهیوایی دەدەن. بەشێکیان پشت لەو پیشە پیرۆزە دەکەن و هەندێکی تریش ڕێگەی بێگەڕانەوەی کۆچ دەگرنە بەر. ئەمەش بۆشاییەکی کوشندە لە کادری زانستی و پەروەردەیی وڵاتدا دروست دەکات کە قەرەبووکردنەوەی ساڵانێکی زۆری دەوێت.

    سێیەم: ڕێگەچارە کردارییەکان بۆ گەڕاندنەوەی شکۆ بۆ پەیامی مامۆستایەتی
    بۆ ئەوەی بتوانین لەم دۆخە مەترسیدارە دەرباز بن و کۆمەڵگە لە داڕمانی پەروەردەیی بپارێزین، پێویستە هەنگاوی بوێر، خێرا و هەمەلایەن بنرێت کە لە چەند خاڵێکدا خۆیان دەبیننەوە:
    • دابینکردنی سەربەخۆیی ئابووری و مووچەی شایستە: دەبێت حکوومەت و دەسەڵاتی پەیوەندیدار مامۆستا لە سەرووی هەموو خەرجییە گرنگەکانەوە دابنێن. دابینکردنی مووچەی شایستە و چەندین ئیمتیازاتی تایبەت بە نیشتەجێبوون و دابینکردنی بژێوی، تاکە زامنە بۆ ئەوەی مامۆستا بگەڕێتەوە سەر ئەرکە ڕەسەنەکەی و خەمی نانی نەبێت.
    • دەرکردنی یاسای توند و کاریگەر بۆ پاراستنی مامۆستا: پێویستە یاسایەکی تایبەت و بێگەرد هەبێت کە سزای توند بۆ هەر کەسێک دیاری بکات کە لە ناو پۆل یان دەرەوەیدا بێڕێزی بە مامۆستا دەکات. دەبێت مامۆستا هەست بەوە بکات کە دەوڵەت و قانون پشت و پەناین لە کاتی بەجێگەیاندنی ئەركە پیرۆزەکەیدا.
    • بەرزکردنەوەی هۆشیاریی خێزان و چاککردنەوەی پەیوەندیی خێزان و قوتابخانە: دەبێت دامودەزگاکانی راگەیاندن و پەروەردە کار لەسەر هۆشیارکردنەوەی دایک و باوکان بکەن. پێویستە خێزانەکان لەو ڕاستییە تێبگەن کە شکاندنی مامۆستا لە پێش چاوی منداڵ، وێرانی بنەمای دەروونیی خودی منداڵەکەیە پێش ئەوەی زیان بە مامۆستا بگەیەنێت.
    • گرنگیدان بە گەشەپێدانی پیشەیی و ڕێزلێنانی ئەدەبی: پێویستە مەراسیمی ساڵانە و ڕێزلێنانی شایستە بۆ مامۆستایانی دڵسۆز ڕێک بخورێت، و دەرفەتی بەشداریکردن لە خول و کۆنفرانسی نێودەوڵەتییان بۆ بڕەخسێت تاوەکو هەست بە گرنگیی خۆیان بکەن لە کۆمەڵگەدا.

    کۆتایی: پاراستنی مامۆستا، پاراستنی داهاتووی نیشتمانە

    مامۆستا وەک ئەو چرایەیە کە لە تاریکییەکاندا دەسووتێت بۆ ئەوەی ژیان بۆ دەوروبەرەکەی فەراهەم بکات. بەڵام ئەگەر ئەم چرایە بە باهۆزی پشتگوێخستن، بریندارکردن و شکاندن بشکێنرێت، تاریکییەکی هەمیشەیی هەموو کۆمەڵگە داگیر دەکات. پەروەردەی ڕاستەقینە، نەوەی هۆشیار، و نیشتمانی پێشکەوتوو تەنها لە سایەی مامۆستایەکی خاوەن شکۆ، ئازاد و ئاسوودەدا دەڕوێت و گەشە دەکات.
    پاراستنی شکۆی مامۆستا تەنها داکۆکیکردن لە توێژێکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو پاراستنی ڕیشەی داهاتووی نیشتمان و ئارامیی ئایندەی نەوەکانمانە. با هەموومان پێکەوە دەست لە ناو دەست کار بکەین بۆ ئەوەی جارێکی تر ڕێز لەو دەستە پاکانە بنێین کە پیت بە پیت زانست و مرۆڤایەتیمان فێر دەکەن، چونکە ڕادەی پێشکەوتن و گەورەیی هەر نەتەوەیەک لە ڕێزگرتن و پاراستنی مامۆستاکانیدا دەردەکەوێت.




کوردستان بیابانێکی تاریک و کۆمەڵگایەکی وێڵکراو.. یاسین لەتیف

‏
‏تەنها وەکو نموونەیەک ، ئەڵمانیا کاتێک لە جەنگی جیهانیی دووەم هاتە دەرەوە، وڵاتێکی وێرانە بوو! ڕواندا لە ناو جەرگەی کۆمەڵکوژیی ناوخۆیی و فیتنەی کوشندەوە هاتە دەرێ! سەنگافورەش خاوەنی ئەو سەرچاوە و سامانانە نەبوو کە بیکاتە دەوڵەتێکی کاریگەر! بەڵام ئەم وڵاتانە لەسەر یەک شت کۆک بوون؛ ئەویش ئەوەیە کە ململانێ لەسەر دەسەڵات دەوڵەت بنیاد نانێت! و ناکۆکیی سیاسی نە کارگەیەک دەخاتە گەڕ، نە زانکۆیەک پێش دەخات، و نە ڕێگاوبانێکیش چاک دەکات. لە کوردستان هێزە سیاسیەکان پێچەوانەی ئەم بۆچوونە تا بینەقاقایان لە ململانێیەکی خەستوخۆڵدان لە پێناو مۆنۆپۆڵ کردنی دەسەڵات و زیاتر تاڵان کردن و دزینی سەروەتو سامانی کوردستان ، مێژوو ئەوەی سەلماندووە دەوڵەتە سەرکەوتووەکان پرسیاری ئەوەیان نەکرد “کێ سەردەکەوێت؟” بەڵکو پرسییان “چۆن دەوڵەت سەردەکەوێت؟” کاتێک ئەزموونی نەتەوەکان دەخوێنینەوە، دەبینین هەرەسهێنان لە کەمیی پارەوە دەست پێ ناکات! بەڵکو ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە بەرژەوەندییە تەسکەکان دەخرێنە پێش بەرژەوەندییە گشتییەکان! و کاتێک سۆز و دڵسۆزی بۆ( حزب و کەس و بنەماڵە) لە لێهاتوویی گرنگتر دەبێت، دروشم لە دەستکەوت گرنگتر دەبێت، و کاردانەوە لە پلاندانان گرنگتر دەبێت! هەر بۆیە دەبینین وڵاتانێک هەن هەموو شتێکیان هەیە بەڵام بە دەست دواکەوتنەوە دەناڵێنن! وەکوکوردستانی خۆمان ، وڵاتانیش هەن کە کەمترین شتیان هەیە بەڵام ساڵانە بەرەو پێش دەچن وەکو سەنگافورە! ئەو ڕاستییەی مێژوو سەلماندوویەتی ئەوەیە کە نیشتمانەکان هێندەی پێویستییان بە ئیدارەدانێکی باشتر و ، دیدگایەکی ڕوونتر و بوێرییەکی گەورەتر هەیە لە سوودوەرگرتن لە پسپۆڕان و کەسانی لێهاتوو و تکنۆکرات ، هێندە پێویستییان بە سەرچاوەی داهاتی زۆر نییە. بۆیە هەر دەوڵەتێک بەدوای سەقامگیریی ڕاستەقینەدا بگەڕێت، دەبێت پەروەردە بکاتە پڕۆژەیەکی نیشتمانی، هەروەها ئابووری بکاتە پڕۆژەیەکی نیشتمانی، و لێهاتوویی بکاتە پڕۆژەیەکی نیشتمانی. پێویستە لەوەش تێبگات کە داهاتووی نەوەکان بە وتارەکانی دوێنێ بنیاد نانرێت، بە شانازیکردن بە خەباتی شاخ و عەقڵی شاخ بەرەو پێشەوە ناڕوات، بەڵکو بە پلانەکانی سبەی دروست دەبێت. لە کۆتاییدا، نیشتمانەکان بە جیاوازیی ڕاوبۆچوون ناڕووخێن، بە دەستەبەر کردنی ئازادی و چەسپاندنی مافی ئینسان ناڕوخێن بگرە پتەوتر و خۆڕاگرتر دەبێت بەڵکو ئەو کاتە دەڕووخێن کە نوخبەکان (دەستەبژێرەکان) لەسەر پشتگوێخستنی ڕاستییەکان ڕێک دەکەون. دەوڵەتەکانیش بە گۆڕینی کەسەکان هەڵناستنەوە، بەڵکو ئەو کاتە هەڵدەستنەوە کە شێوازی بیرکردنەوە و بەڕێوەبردنی دەوڵەت و حوکمڕانی و سیستەم دەگۆڕێت . ئەگەر کوردستان وەکو نموونەیەک تەماشا بکەین و براوردێکی بکەین لە گەڵ ئەو وڵاتانەی پێشکەوتنی تێدا بەرجەسە بووە بە پێی ئەو ماوە زەمەنیەی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی حوکمی تێدا دەکەن کە زیاد لە ٣٣ ساڵە هیچ خەسڵەتێکی پێشکەوتنی پۆزەتیف و بەڕێوەبردنی تەندروستی سەردەمیانەی تێدا بە دیناکرێت ، ئەگریش هەبێت تەنها بۆ سیاسیەکان و سەرمایەدارەکانە بۆ نموونە ئەگەر هاوڵاتیەکی ئاسایی پێویستی بە نەشتەرگەریەکی بچوک بێت پێویستە خانوەکەی بفرۆشێت یان سەیارەکەی بفرۆشێت ئەو کات ڕەنگە بتوانێت نەشتەرگەریەکەی بۆ ئەنجام بدەن ،هیچ پرۆژەیەکی ستراتیژی گەورەیان دروست نەکردووە کە جێگای باس و بەرچاو بێت و پایەی ژێرخانی کوردستان بتەو بکات، سەرەڕای ئەوەش باس لەوە دەکرێت هەرێم ٣٣ ملیار دۆلار قەرزارە، بە کورتیەکەی هێزە سیاسیەکانی کوردستان لە سەر پشتگوێ خستنی ژیانی خەڵک ڕێککەوتوون ئەوەی پەیوەندی بە ژیانی خەڵکەوە هەیە توخنی ناکەون کوردستانیان تەحویل کردووە بۆ بیابانێکی بێ خاوەن و بێسەروبەر کۆمەڵگاکەشی بۆ کۆمەڵگایەکی وێڵکراو ، ئەگەر ئەم فۆرمە لە حکومڕانی چەتەکان بەردەوام بێت ڕەنگە تراژیدیایەکی سیاسی ترسناک چاوەڕێمان بکات .




دەسەڵاتدارانی هەرێم و دڵخۆشکردنی خەڵک.. نەوزاد بەندی

بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتیی، هیچ دەسەڵاتێک لەم سەرزەمینەدا، ئەوەندەی دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان دڵی میللەتەکەیان خۆش نەکردووە .. ئەوەندەی دەسەڵاتدارانی کورد ، کوردیان نەگەیاندۆتە لوتکەی کەیف و ئارامیی و هێوربوونەوەی دڵ و ڕۆح.
دوێنێ شەو موبەڕیدەکە ئینزاری بێ ئاویی دا، چومە سەربان، تەماشا ئەکەم تەنکێکە دوو بست ئاوی تێدایه، هەر بۆیه بە پەللە موبەڕیدەکەی خۆمانم کوژاندەوە، بەڵام دڵم نەهات موبەڕیدەی مناڵەکان بکوژێنمەوە، ووتم بەڵکو بەرەکەتی تێ بکەوێ و ئەو شەوە لەناو گەرمادا نەتلێنەوە.
ئیتر دڵەڕاوکێ و بێزارییەکەم دەستی پێکرد، لەگەڵ ئەوەیشدا کارێزی عەرەق لە پشت ملمەوە تەقی و .. بە گازەرای پشتما هاتە خوارەوە، بۆنی عەرەقی بن باڵم بێزاری کردم، چونکە بە تەما بووم دوشێک بکەم کاتێ موبەڕیدە بۆر ئەو زەنگە دڵتەزێنەی دا بە گوێمانا، زەنگی کەمبوونەوەی ئاو..
ئیتر تاقەتی نوسین و خوێندنەوەم نەما، شەوێکی زۆر گەرم و قورس و پڕ لە خەمۆکییم بەسەر برد، تەنانەت حەوسەڵەی وەڵامدانەوەی مۆبایل و کۆمێنتی هاوڕێکانم نەبوو.. لە دوای نیوە شەو هەتا بەیانی چەند جارێک چومە لای بۆری ئاوی ڕەئیسی و گوێم لێگرت، بێدەنگ و بێ وورتە، لە خەوێکی قوڵدا بوو..بەلوعەم ئەکردەوە قڕقێنەیەکی ئەدا و پێی ئەووتم: ئیشێکت هەبوو ؟
ماڵێکی لە کوڵهاتوو، قاپ و کەوچک لەسەر سنکەکە کەڵەکە بووبوون، پیاو نەیدەوێرا تەنانەت دەستێکیش بە ئاو بگەیەنێت، نەک بە تەواوەتیی وشک بکات، ئەوسا مناڵ لە کوێ دەست و دەم و چاوێک بشۆن؟
دڵەڕاوکێکەم سات بە سات زیادی ئەکرد، بە تایبەت دوێنێ شەو تەلەفۆنیشم بۆ غاز فرۆشەکە کردبوو بتڵێ غازم فریا بخات، ئەویش ووتبووی فۆرمی بایعییەکەت حازر کە، مقەدەر نەبێ سەعات نۆ ئەگەمە لات ..ئەوا سەعات نۆ لای دا و نە غاز و نە ئاو ..تەلەفۆنم بۆ هاوڕێیەکم کرد لە چەند کۆڵانێکی ئەو دیو ماڵی خۆمانە، ووتی : لای ئێمە پێرێ ئاو هاتۆتەوە ..
ئەوەیش دڵەڕاوکێکەی زیاد کردم، چونکە ئێمە پێرێ مزەخەی ئاومان کوژاندبۆوە، حەز ناکەم بەردەوام مزەخەی ئاو ئیش پێبکەم، تەنها یەک سەعات، وا دیارە ئاو هاتۆتەوە و مزەخەی حەرەسی دراوسێکان دوا قومی هەڵکێشاوە و من بێ بەش بووم.
برادەرێکی تر لەو نزیکانە ووتی : لای ئێمە هاتۆتەوە بەڵام تۆزێ کزە ..
ئەمە وای لێکردم پڕ بکەم بە ئیسپانەدا و بڕۆمە لای مزەخەی ئاوەکە، برغوم کردەوە و هەوام دەرکرد و .. ڕەباتەکەم کردەوە، سەیر ئەکەم ئاو نییە، تەنها ئەو ئاوەی کە بە حیساب هەوای مزەخەکەم پێ دەرکرد، بە تەوژم لە دەرچەی تەنفیسەکەوە، کێشای بە دەم و چاوما وەک نیمچە تف تێکردنێک وا بوو.
بە ئیسپانە و سەر و پۆتەڵاکی تەڕەوە، هاتمەوە.. ووتم بە هیچ جۆرێ لای ئێمە ئاو نییە.
ژمارەی تەنکەرە ئاوێکم لەلایه، خێزانم ووتی تەلەفۆنی بۆ مەکە، ئەو تەنکەرانە پیسن ..تازە پەنجەم بەر ژمارەکەی کەوتبوو، دامخستەوە، ئەمجارە ئەو تەلەفۆنی کرد .. ووتی تەنکەرێکی هەژدە بەرمیلیی بە بیست و پێنج هەزارە .. ووتم ئەی وەکو بزانیت بۆچی ئاو نییە ؟ .بۆری و شت نەشکاوە وەک چۆن هەموو ساڵێ له مانگی حەوت و هەشتا ئەشکێن؟ .. ووتی : نەوەڵڵا ..هەر بۆ پڕۆژەکانی خۆیان زیاتر بەری ئەدەنەوە، ئەگینا ئاو ئەوەنە زۆرە خەریکە سەدەکەی دوکان ئەتەقێ ..
ووتم : یەک سەعاتی تر ئاوەکە سەر و سۆراخی نەبوو، تەلەفۆنت بۆ ئەکەم تەنکەرێکم بۆبێنە.
ئاو بڕا و .. موبەڕیدەی مناڵەکانیشم کوژاندەوە و پانکەکانم بۆ هەڵکردن.
سەعاتەکە لای دا، ئاو نەبوو .. بەڵام کابرای غاز پەیدا بوو، مەعمیلەکەم نەبوو، غازێکی بۆ داگرتم و فۆڕمی بایعێکە و نۆ هەزارێ لێ وەرگرتم، ووتی : سێ شەممە فۆڕمەکەت بۆ دێنمەوە..
دوایی خەمێکی ترم بۆ دروست بوو، چونکە ژمارەی تەلەفۆنم لێ وەرنەگرت، ئەی چۆن بیدۆزمەوە و ..فۆڕمی بایعێکەی لێ وەربگرمەوە؟
لەو کاتەدا لە پڕ خۆشترین ئاوازی مۆزارت و بتهۆڤن و باخم هاتە بەر گوێ .. دەنگی مزەخەی ئاوەکەمان .. یەکسەر موبەڕیدەکانم هەڵکرد، ماڵ بڕ بوو لە بۆنساردی مقەبا وشەکەوەبووەکانی موبەڕیدەکان .. گرنگ نییە.. گرنگ ئەوەیە ئیتر ئەڕۆم دوش ئەکەم و لە بۆنی عەرەق ڕزگارم ئەبێ .. قاپ و کەوچکەکانی دوێنێ شەو ئەشۆین و چێشت لێ دەنێین .. ئەیهاوار لەو خۆشیی و شادییە…
ئاخر چ دەسەڵاتێک لە دنیادا ئەتوانێت ئاوا دڵی هاووڵاتییەکانی لە پڕێکدا خۆش بکات و بیانگەیەنێتە ترۆپکی شادیی ؟ .. بۆ نمونە لە کوردستانی ئێراندا تانکی ئاو بە سەربانەکانەوە نابینیت، کەواتە تا ئێستا کوردێکی ڕۆژهەڵات ئاویان لێ نەبڕیوە و لە پڕێکا ئاوەکەی بۆ بەربدەنەوە و دڵی خۆش بکەن، ئاو بیست و چوار کاتژمێر هەیە .. کەواتە هیچ ئێرانییەک تا ئێستا لە ڕێی ئاوەوە دڵی خۆش نەبووە و نەگەیشتۆتە لوتکەی شادی و کەیف و سەفا ..سیمفۆنیای مزەخە، ئۆرکسترای ئاوی ڕەئیسی، کۆنسێرت و هەڵپەڕکێی بۆ ساز نەکردوون.. بێ بەش بوون لەو مژدە خۆشانە، لەو هەواڵە پڕ لە هیوا و ووزە بەخشانە.
هەروەها بۆری غاز گەیتشتۆتە دوورترین لادێی ئێران، بەو جۆره لە سیمفۆنیای تەقەی بتڵە غاز و مارشی شڵپەی بتڵە غاز بێ بەشن کاتێ لە عەنتەرەکەوە هەڵی ئەدەنە خوارەوە و .. لچ و لێوی بتڵەکان ئەقوپێن بە جۆرێ هیچ بۆتۆکس و فیلەرێ چاکیان ناکاتەوە .. میللەتانی تر وەک ئێمە لە هیچ و خۆڕایی دڵخۆش نین، چ میللەتێک شمشاڵەکەی قاڵە مەڕە مژدەی پێداون و هێناونیەتە هەلەکە سەما؟ نەخێر.. چ میللەتێک گەورە و بچوک، ژن و مناڵ و پیر و پەککەوتە بە دڵخۆشییەوە غاز دەنێنە سەر شانیان و لە کەرنەڤاڵێکی نەتەوایەتیدا، بە دوای عەنتەرە پڕ لە بتڵەکاندا، بە ئاوازی شمشاڵەکەی قالە مەڕەوە ، ڕا دەکەن و غازە بۆشەکان بە پڕیی دێننەوە؟ بێ ئەوەی ئاگادار بن، هەموویان لە جیمدان و ماسولکەکانیان هەڵئاوساون، ئاخر چ دەسەڵاتێک لە مێژووی مرۆڤایەتییدا توانیوێتی بتڵە غاز به هەموو میللەت هەڵبگرێ، بەوەیش بەخۆڕایی یاری ئاسن و جیم بۆ هەموو هاووڵاتییەکانی دابین بکات؟ ..
لەوەیش سەیرتر، قالە مەڕە ئارامگاکەی لە ناڵەشکێنەیە، کەچی شمشاڵەکەی لێرە دڵی شەش حەوت ملیۆن کورد خۆش ئەکات بە مژدەی غاز دوای غاز بڕان، بە زیندوو بوونەوەی غاز دوای غاز قڕان ؟ ئاخر ئەوە کەی ڕەوای حەقە، لەوان بێ و تەنها گۆڕەکەی بۆ ئەوان بێ، کەچی شمشاڵ و مژدانە و دڵخۆشکردنەکەی بۆ ئێمە بێ ؟
کێ هەیە شمشاڵەکەی قالە مەڕەی سەر عەنتەری غازەکان، یەک دنیا دڵخۆشیی و خولیا و عەشق و هیوای بۆ دروست نەکردبێ؟ کێ هەیە بە دوای ئەو ئاوازەدا بە بتڵێ غازەوە ڕاینەکردبێ؟
کێ هەیە بە گیزەی مزەخەی ئاو، نەچوبێتە حەوت تەبەقەی ئاسمانی دڵشادیی و ئیلهام و بەختەوەرییەوە؟ ئەم هەموو مژدە و دڵخۆشکردنە، چ دەسەڵاتێک توانیوێتی بۆ هاووڵاتییەکانی فەراهەمی بکات بێجگە لە دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستانی باشوور ؟

( بە سەد بتهۆڤنی نادەم، زیکەزیکی مزەخەی ماڵ ..
چی ئۆرکسترای دنیا هەیە نایگۆڕمەوە بە یەک شمشاڵ ..
شمشاڵەکەی قالە مەڕە، لای ئێمە بەربوونی غازە..
ئازادییەکە ناوازە، بۆی هەڵئەپەڕن ماڵ بە ماڵ ..)

پاشان هەڵگیرساندنی شەڕی براکوژیی چەند ساڵ و لە پڕێکا بڕیاری ئاگر بەست و هەڵپەڕینی تەواوی دوو دەڤەری کەسک و زەرد، حەوت شەو و حەوت ڕۆژ ..دابەشکردنی شیرینیی و دەیان و سەدان سرود بە قەد و باڵای ئەو دوو سەرۆکە کاریزمایەی کە شەڕی براکوژییان ڕاگەیاند و دواییش کوژاندیانەوە، بەوەیش‌ گەورەترین مژدەیان دا بە گوێی تاک بە تاکی ئەم هەرێمەدا .. له بیرمە لە گەرمەی ئەو ئاهەنگە شەوانانەدا کە لەسەر شەقامەکانی شار سازدەکران، گەنجێکی باڵا بەرز و جوانخاس و دەنگخۆش، هەڵدەپەڕی و به دەوری خۆیدا ئەخولایەوە و به دەنگی بەرز‌ ئەم سردووە نیشتمانییەی ئەووتەوە :
(( هەی داد هەی بێداد گیانە ..
گیانی شیرینم ..
هەی مامە گیان کاکە گیان ..
وەی کاکە گیان
مامە گیان ..
وەی مامە گیان .
کاکە گیان ..
مامە.. کاکە ..
ماکە .. کامە ..))
بڕوا ناکەم لە تەواوی دانیشتوانی‌گۆی زەمیندا کە وا بزانم گەیشتۆتە هەشت ملیار کەس، کەسێکی ئەوەندەی ئەو کوڕە جوانخاسە دڵی خۆش بووبێ.. دەی ئەوە دەسکەوت نییە ؟ دەی ئەگەر شەڕی براکوژیی نەکرایه، چۆن ئەتونرا گەنجی وا جوانخاس و دڵخۆش لە کۆمەڵگادا بەرهەم بهێنن ؟
پاشان دواخستنی موچە و ڕیسوا کردن و قەرزار کردنی فەرمانبەران، لە پڕێکا دوای دوو مانگ و زیاتر، بڵاوکردنەوەی خشتەی موچە .. ئای لەو دڵخۆشییە .. ئەزانن هیچ میللەتێک لەسەر گۆی زەوی مژدەی موچەی پێ نەدراوە و بەو هۆیەوە نەگەیشتۆتە لوتکەی چڵەپۆپەی کەیف وسەفا، بێجگە لە میللەتەکەمان ؟؟ چ میللەتێک هەیە بە بینینی خشتەی دابەشکردنی موچە، دڵی لەسەر سەد و بیست لێی دابێ و چاوی گەشابێتەوە و .. وەک نامەی دڵداریی بۆ یەکتریان ناردبێ؟؟ برادەرم هەیە لە ئەوروپاوە خشتەکەی بۆ ناردووم، وتویەتی لای ئێمە ئەنتەرنێت خێرایه، وتوومە با زوو مژدەی پێ بدەم ..! دەی لەچ ئومەت و نەتەوەیەکدا مژدەی وا خۆش و بەلەزەت هەیە دوای وەرزێک لە پڕ موچەیەک دابەش بکرێ ؟
نییە .. هەر بۆیه ڕۆژ بە ڕۆژ لە ووڵاتان خەمۆکیی و شیزۆفرینیا و خۆکوشتن لە پەرەسەندندان بەڵام لای ئێمە و لە سایەی ئەم دەسەڵاتدارە مژدە بەخشانەدا، شتێک نییە بە ناوی نەخۆشیی دەروونیی و جەستەیی .. ئێ لە زانستی دەرووندا هاتووە، ئەو کەسانەی بەردەوام مژدەیان پێ دەردێ، خەڵکێکی دوورن لە نەخۆشییە دەروونییەکانەوە.
لە بیرمە شەوێکی دەیجور، عەلی بانیبنۆکیی تەلەفۆنی بۆ کردم، لەناو دەنگە دەنگ و هات و هاوار و عیو عیودا، بە حاڵ گوێم لە دەنگی عەلی بانیبنۆکیی بوو، بەهات و هاوار پێی ووتم : مامۆستا خانۆکانی شێخانیان لەسەر تاپۆ کردین، حەزم کرد پێت بڵێم چونکە تۆ زۆر مەراقت بوو ..
ووتم: ئەی ئەو هۆسە و ژاوە ژاوە چییە؟
ووتی : وەڵڵا لە خۆشیی ئەو هەواڵە هەموو ئەهلی گەڕەک کردوومانە بە شایلۆغان، ئەوە سەرچۆپێکە بە منە ئەگینا مەجال نەبوو ئەم هەواڵەت پێ بدەم .. جارێ بە دۆعا !
دوای چەند ساڵ عەلی بانیبنۆکییم بینی، ووتی ئەزانی هێشتا خانۆکانیان بۆ تاپۆ نەکردووین ..
ووتم : ئەی شایلۆغانەکەی ئەو شەوە چی بوو؟
ووتی : درۆ بوو..ڕاست نەبوو.

ئینجا تۆ سەیری ئەو دەسەڵاتدارانەی ئێمە بکەن، تەنانەت بە درۆیش لە هەوڵی دڵخۆشکردنی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستاندان، ئاخر دەسەڵاتداری وا لە کوێی دنیادا هەبووە واز لە هەموو داب و نەریتێکی مرۆڤایەتیی بێنێت و لە پێناوی دڵخۆشکردنی خەڵکەکەیدا درۆی شاخدار بکات؟ تۆ وەرە ئەوەندە دڵسۆز و خەمخۆر و عاشقی میللەتەکەت بیت، هەستیت درۆی شاخداریان بۆ بکەیت تەنها و تەنها لەبەر ئەوەی ئەگەر بۆ سەعاتێکیش بێ دڵیان خۆش بێ و بکەونە هەڵپەڕکێ و شایلۆغان و سەرچۆپییەکە بدەنە دەستی عەلی بانیبنۆکیی ..
بەڕاستی هەتا ئەم دەسەڵاتدارانەتان لە دەست نەچێت، هەست بەو هەموو خزمەت و دڵخۆشکردن و خەمخۆریی و پیاوەتییانەیان ناکەن .. هەزاران هەزار جار، توشی قات و قڕیی و شەڕ و نائارامییان کردوون، دوایی بە نوکە قەڵەمێک، هەمووانیان هێناوەتە هەلەکە سەما .. ئەمەیش خۆی لە خۆیدا، هونەرە، دڵسۆزییە، داهێنانە، پێزانینە، باوکایەتییە و دایکایەتییشە ..
داهێنەری ئەم جۆرە دڵخۆشکردنە بە کۆمەڵە، سەدام حسێن بوو.. بۆ نمونە کاتێ بۆ ماوەی هەشت ساڵ، شەڕێکی گەورەی لەگەڵ ئێراندا ڕاگەیاند، ملیۆنان خەڵکی کوشت و ئاوارە و هەتیو و بێوەژن و کەمئەندام کرد، دوای ئەوە یەکسەر بڕیاری ڕاگرتنی شەڕی دا و ..خەڵکەکەی هێنایە هەلەکە سەما و ..حەوت شەو و حەوت ڕۆژ، لە زاخۆوە هەتا فاو هەڵپەڕکێ و ئاهەنگ بوو، کاکە ڕەش خۆیشی بە میللەتەکەی ووت :
( کل من یحتفل بطریقته الخاصة )
واتە هەر کەسەی بە چ ڕێگایەک پێی خۆشە، ئاهەنگ بگێڕێت ..
ئەمانە هونەرمەندی زۆرگەورەن پێش ئەوەی سیاسەتمەداری باڵا بن، ئەتوانن سەر بەقوڕ بهێننە هەلەکە سەما، ئەتوانن باوک مردوو بخەنە هەڵپەڕکێ .. ئەتوانن مێرد مردوو بهێننە هەلهەلەلێدان.. ئەمانە ئەندازیاری وێرانکاریی و مژدە و دڵحۆشیین .. ئەتوانن لە فرمێسک پێکەنین و .. لە برسێتیی، بۆفیەی کراوە و.. لە گۆڕستان، سێپێیی دامەزرێنن..




بۆچی شۆڕشی رۆژئاڤا شکستی هێنا؟ – چاوپێکەوتنی گۆڤاری بەرگری لە مارکسیزم لەگەڵ فرێد وێستۆن

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: گۆران عەبدوڵڵا

بۆ ماوەی چەندین ساڵ، شۆڕشی رۆژئاڤا وەک نموونەیەکی شۆڕشگێڕانە سەیردەکرا. ئەمڕۆ خیانەتی لێ کراوە. بۆ فێربوون لە وانەکانی ئەم بزووتنەوە قارەمانە و شکستە تراژیدییەکەی، گفتووگۆیەکمان ئەنجامدا لەگەڵ فرێد وێستۆن، نووسەری ( رۆژئاڤا: بۆچی شۆڕشەکەی شکستیهێنا؟) لە ژمارەی تازەی گۆڤاری بەرگری لە مارکسیزم بڵاوبۆتەوە.
هەروەها فرێد لە مانگی داهاتوودا لە قوتابخانەی جیهانیی کۆمۆنیزم لەسەر ئەزموونی شۆڕشی رۆژئاڤا قسە دەکات ، گەورەترین قوتابخانەی ئۆنلاین بۆ بیرۆکە کۆمۆنیستییەکان لەسەر گۆی زەوی.

لە سەرەتای وتارەکەتدا، بەکورتە مێژوویەک دەستپيدەکەیت لەسەر چەندین خیانەت کە لەگەلی کورد کراوە، بە تایبەتی لەلایەن ئیمپریالیزمی بەریتانییەوە. بە وردی چۆن پێتوایە ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا خیانەتی لە کورد کردووە؟

پاش شکستهيێنان و رووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە شەڕی یەکەمی جیهانییدا ، ئیمپریالیزمی بەریتانیا بەهۆکاری بەرژەوەنديەکانی هەستا بە دابەشکردنی ناوچەکە. کورد وەک ئیتنیکێکی نەتەوەیی لە ناوچەکە بەشێک بوون لە کێشمەکێشەکان وە بەریتانییەکان بەکاریانیانهێنا وەک چۆن هەموو گەلێک بەکاردەهێنن کاتێک پێویستیان پێیانە و کاتێک پێویستیان پێیان نییە پشتیان لێدەکەن.
لە بنەڕەتدا بەڵێنیان بە کوردەکان دا کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دەتوانن سەربەخۆیی خۆیان بەدەستبهێنن. مەبەست لەوە ئەوە بوو کە کوردەکان بەکاربهێنن دژی عوسمانییەکان. کاتێک جەنگ کۆتایی هات و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ڕووخا و تورکیا پێکهات، بەریتانییەکان پەشیمان بوونەوە و خیانەتیان لە بەڵێنەکانی خۆیانکرد و لەگەڵ تورکیا رێککەوتن کە کوردستان سەربەخۆ نەبێت.
لە ڕاستیدا، خاکی کوردەکان پارچەپارچە کرا: بەشێکی خرایە سەر تورکیا و بەشەکانی تریش خرانە ناو چوارچێوەی ئەو وڵاتە نوێیانەی کە لەلایەن ئیمپریالیستەکانەوە دروست کران وەک سوریا، عێراق و هتد. عێراق بوو بە بەشێک لە ئینتیدابی ئیمپریالیزمی بەریتانی کە خواستی سەرەکییان دەستکەوتنی نەوت بوو. کاتێک کوردەکان لە قۆناغێکی دیاریکراودا بوونە هۆی کێشە بۆیان بێسڵەمینەوە بۆمب بارانیان کردن. ئەمە شێوازی هەڵسوکەوتی ئیمپریالیزمی بەریتانیا بوو. ئەمە شێوەی ئاسایی ئیمپریالیزمە. ئەوان وەک پارێزەری گەلێک دەردەکەون کاتێک لە بەرژەوەندییاندا بێت، هەر کە بەرژەوەندییەکانیان بەدەست هێنا، وازیان لێ دەهێنن.

 وەسفکردنەکەت بۆ ڕووداوەکانی شۆڕشی رۆژئاڤا زۆر هاندەرانەیە، بە تایبەتی کۆبوونەوەی بەرفراوانی ژنان و دروستکردنی ئەنجومەنەکان، کە زۆر دەچنەوە سەر سۆڤییەتاتەکان، بە ڕاستی دەتوانیت دۆخێکی شۆڕشگێڕانە ببینیت. ئەمە چۆن ڕوویدا؟

ئەو باسە دەبێت لە سیاقی خۆیدا شیکردنەوەی بۆبکرێت. ڕوونکردنەوەیەکی مادی، ڕاستەقینە و کۆنکریتی هەیە بۆ ئەوەی ڕوویدا. قەیرانی دارایی ٢٠٠٨ کە هەموو ئابووریی جیهانی گرتەوە، کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو لەسەر سەرانسەری جیهان و زۆر وڵاتیش راستەوخۆ کەوتە ژێر ئەو کاریگەرییانەوە. جیهانی عەرەبی لە ٢٠١١ خرۆشا. لە تونس دەستی پێ کرد و بڵاو بووەوە بۆ میسر و ڕووخانی موبارەکی بەدواداهات. جووڵانەوەکان سەراسەری بوونەوە وهەموو دونیای عەرەبی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتەوە: کوردەکان عەرەب نین – ئەوان گەلێکی هیندوئەورووپین.
خۆپیشاندانەکان سوریاشیان گرتەوە. لە ٢٠١١ خۆپیشاندانە بەرفراوانەکان دەستیپێکرد و ڕژێمی ئەسەد ڕووبەڕووی ئەگەری ڕووخاندن بووەوە لەلایەن ئەم جووڵانەوەیەوە. لەو چوارچێوەیەدا کوردەکانی سوریا توانیان بە شێوەیەکی کاریگەر خۆبەڕێوەبەری بەدەست بهێنن لەو ناوچەیەی کە دواتر بە ناوی رۆژئاڤا ناسرا.
ڕژێمی ئەسەد، بەهۆی سەرهەڵدانەکانەوە نەیتوانی کوردەکان ڕابگرێت لەو ناوچەیە، بە شێوەیەکی دەستکاریکراو و وەک شتێکی کەمتر خراپ بۆ خۆی قبووڵی کرد. بۆیە لە سوریا، دەرفەتێک بۆ کوردەکان هاتە پێش بۆ دەستگرتن بەسەر دەسەڵاتدا لە ناوچەکانی خۆیان. درێژکراوەیەکی PKKی تورکیا لە سوریا دروست بوو. ئەوان دەسەڵاتیان گرت، هێزی چەکداری خۆیان دروست کرد و کۆنترۆڵی ئەو ناوچانەیان کرد کە بە ناوی رۆژئاڤا ناسرا- بەشی کوردستانی سوریا.
ئەمە بەشێک بوو لە شۆڕشەکە کە بە سەرانسەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بڵاو بووەوە. بە ئەگەری زۆر پێشکەوتووترین دەربڕینی ئەو شۆڕشە بوو، چونکە لەوێ خەڵک بە ڕاستی دەسەڵاتیان لە دەستدا بوو. خۆبەڕێوەبەرییان هەبوو. کۆنترۆڵی ژیانی خۆیان لە بەشی کوردیی سوریادا هەبوو.

 پرسیارێکی سەرەکی کە لە وتارەکەدا دەردەکەوێت پەیوەندی نێوان کاروباری سەربازی و هێڵی سیاسیی شۆڕشەکەیە. وادیارە زۆر بڕیار لەسەر بنەمای «پراگماتیزم» دراون، وەک هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەمریکا. ئایا شۆڕشەکە ئەم هاوسەنگییەی بە دروستی بەدەست هێنا؟ ئایا کوردەکان هەڵە بوون لە وەرگرتنی پشتیوانییەکانی ئیمپریالیزمی ئەمریکی؟

ئەمە پرسیارێکی هەستیارە، لە هیچ شۆڕشێکدا ناتوانیت بڵێیت «چەک وەرمەگرن»، چوونکە شۆڕش پێویستی بە چەک هەیە. پرسیارەکە ئەوەیە بە چ نرخێک و بە چ مەبەستێک. ئایا بە ڕاستی دەتوانین خەیاڵ بکەین ئیمپریالیزمی ئەمریکا بە تەواوی سەربازییانە پشتگیری ناوچەیەک بکات کە تێیدا سەرمایەداری لەناو دەبرێت و دەسەڵاتی ڕاستەقینەی کرێکاران دروست دەکرێت؟ زەحمەتە خەیاڵی ئەمریکا بکەین کە ئەم کارە بکات.
ئەوەی ئەمریکا کردی ئەوە بوو کە لەوە تێگەیشت کوردەکان باشترین شەڕکەر بوون، بۆچی؟ چونکە بۆ بەرگری لە نیشتمانەکەیان شەڕیان دەکرد، بە ڕاستی بۆ خاکی خۆیان شەڕیان دەکرد. کاتێک دیاردەی داعش هاتە پێش، ئەم گرووپە ئیسلامییە توندڕەوە ئەمریکا وەک هەڕەشەیەک لەسەر بەرژەوەندییەکانی خۆی لە ناوچەکە دەیبینی. بەهەمان شێوە ڕژێمی ئەسەدیشی هەروا دەبینی.
ئەمریکێکان کوردیان وەک هيزێکی زەمینی کاریگەر دەبینی کە خۆیان ئەوەیان پێنەدەکرا. چەکیان پێدان بەڵام بە شێوەیەکی سنووردار، هەروەها لە هەندێک شوێن یارمەتییاندان لە رێگای هێرشە ئاسمانییەکانەوە.
بەڵام پرسیارەکە ئەمەیە: کاتێک هێزی سەربازی دەبێتە پێشینەی کارەکانت و کارە کۆمەڵایەتییەکان پشتگوێ دەخرێن وەک: دەستگرتن بەسەر زەوی دەرەبەگەکاندا و دابەشکردنی بەسەر جوتیاراندا، دەستگرتن بەسەر ئامێرە پیشەسازییە سنووردارەکانی ئەم ناوچە ناپێشکەوتووە و کۆنترۆڵکردنی لەلایەن کرێکارانەوە، هەروەها دەستپێکردنی پرۆسەی دروستکردنی ئابووریی پلاندار، بەبێ ئەنجامدانی ئەم هەنگاوانە ئەوا شتێکی بنەڕەتی لە دەست دەدەیت.
ئەگەر تۆ پێشکەوتنی سەربازییانەت بەم ناوەڕۆکە کۆمەڵایەتییەوە تێکەڵ بکردایە، ئەوا هێزی سەربازیی پێشکەوتووی کوردی بە عەرەبەکانی سوریا و جوتیارەکانی دەوت: ئێمە تەنها بۆ کوردستان شەڕ ناکەین، بەڵکوو بۆ مافی ئێوەش لە کۆنترۆڵکردنی زەوی و ئابوورییەکانتان شەڕ دەکەین.
ئەگەر ئەوان ئەمەیان بکردایە بە شۆڕشێکی کۆمەڵایەتیی ڕاستەقینە و ناوەڕۆکە کۆمەڵایەتییەکەیان بڵاو بکردایتەوە لە دەرەوەی سنوورەکانی ڕۆژئاڤا، بەدڵنیاییەوە کاریگەرییەکی گەورەیان دەبوو لەسەر سەرانسەری سوریا، تەنانەت لە دەرەوەی سوریاش. هاوسۆزییەکی بەرفراوان بۆ کوردەکانی ڕۆژئاڤا لە نێو کوردەکانی عێراق، کوردەکانی تورکیا و تەنانەت لە ئێران هەبوو.
بۆچی هاوسۆزی هەبوو, چونکە ئەوان لە کوردەکانی رۆژئاڤا شۆڕشێکی ڕاستەقینەی خەڵکیان دەبینی. لە کاتێکدا لە عێراق، ناوچەی کوردی بە شێوەیەکی کاریگەر لەلایەن خێزانە بۆرژوازییەکانەوە بەڕێوە دەبرێت کە هیچ بەرژەوەندییەکیان نەبوو لە پشتگیری شۆڕشی کوردی لە سوریا.

بەشيوەیەکی گشتی لە لایەن خەڵک و گەنجانەوە هاوسۆزییەکی زۆر بۆ رۆژئاڤا هەبوو. ئەگەر ئەوان شۆڕشێکی کۆمەڵایەتیی ڕاستەقینەیان لێ دروست بکردایە و بانگەوازێکیان لە دەرەوەی سنوورەکانی رۆژئاڤا کردبایە – زەوی و سەرچاوە ئابوورییەکانتان بگرنە دەست، ئەوە مانای وابوو کە دەکەوتنە ململانێیەکی ڕاستەوخۆوە لەگەڵ سیاسەتمەدارە بۆرژوازییەکانی کە بەشی کوردیی عێراق بەڕێوە دەبەن هەروەها ململانێی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەردۆغان لەسەر پرسی کۆمەڵایەتی و ئابووری.
ئەوان پاشەکشێیان کرد لەبنەما بنەڕەتێکانی شۆڕش بەهۆکاری ترس لە بەڕێوەبەرانی ناوچەکانی تر، چونکە بۆ ئەوان پرسی سەربازی لە پيشینەی کارەکانیان بوو. بۆ نموونە، تەنها هاوپەیمانێتییان لەگەڵ ئەمریکا نەکرد، بەڵکوو هاوپەیمانێتییان لەگەڵ سەرکردە عەشیرەتییە عەرەبەکانی سوریاش کرد. هەندێک لەم کەسانە زۆر کۆنەپەرست و خاوەنی داب و نەریتێکی زۆر کۆنەپەرستانەیان هەیە بەرانبەر بەژنان.
چۆن دەکريت پرسێکی پێشکەوتووخوازانەی وەک ژنان لە شۆڕشی رۆژئاڤا تێکەڵ بکرێت، ژنان رۆڵێکی زۆر گەورەتریان لە شۆڕشەکەدا هەبوو، تەنانەت ژنان خاوەنی هێزی چەکداری سەربەخۆبوون، مافەکانی ژنان دامەزراوەیببون – ئەم دیاردەیە لەگەڵ هاوپەیمانێتی لەگەڵ سەرکردە خێڵەکییەکان بەتەواوی پێچەوانەن! زۆر کۆنەپەرست و پیاوسالارانەن و هیچ جێگاو شوێنێک بەڕەوا نابیینن بۆ ڕۆڵی ژنان لە کۆمەڵگەد!
هەرکاتێک تۆ هاوپەیمانێتییەکی سەربازی لەگەڵ ئەم جۆرە کەسانە دابمەزرێنیت، ناوەڕۆکە کۆمەڵایەتییەکەی خۆت لە دەست دەدەیت و شۆڕشەکە لاواز دەبێت. ئەوەی بینیمان ئەوە بوو کاتێک ئیمپریالیزمی ئەمریکا بەرژەوەندیی نەما لە پشتگیری کوردەکانی سوریا و ترەمپ بەرژەوەندی هەبوو لە پشتگیری ڕژێمی ئیسلامیی نوێ [بە سەرکردایەتیی ئەحمەد شەرع] کە لەلایەن تورکیاوە پشتگیری دەکرا و لە دیمەشق دەسەڵاتی گرتبووەدەست، ئەمریکاییەکان رووی خۆیان وەرگێڕا.
ئەوان چیتر پێویستیان بە کوردەکان نەما و پشتیان بە ڕژێمی دیمەشق دەبەست. ئەوەی ڕوویدا ئەوە بوو کە بە وردی ئەو سەرکردە عەشیرەتییانەی کە هاوپەیمانێتی سەربازییان لەگەڵ کردبوون وەلائیان گۆڕی، چوونکە بەرژەوەندیی ئابوورییان لەئێستادا کەوتۆتە دەستی ڕژێمی نوێی دیمەشق چوونکە پارێزراوترە لەوەی لەگەڵ ئەم کوردە ڕادیکاڵانەبن. هەر بۆیە لەو کاتەی ڕژێمی دیمەشق پێشڕەوی دەکرد بۆ رۆژئاڤا و ناوچەکانی کە سەربازییانە کۆنترۆڵیان دەکرد، کوردەکانی رۆژئاڤا هەشتا لە سەدی خاکەکەیان لە دەستدا.
ئەوەی روویدا پاشەکشەو شکست بوو. لە ئێستاشدا لە رووی سەربازی و ئابوورییەوە تێکەڵ بە دەوڵەتی نوێی سوریا دەکرێن. لەگەڵ ئەوەشدا رۆژگارێک وەک جۆرێک لە نموونەی شۆڕش و چۆن دەتوانیت شۆڕشێک ئەنجام بدەیت، سەیری دەکرا.

 جێگای سەرنج بوو کاتێک شیکردنەوە بۆ شکستەکە دەکەیت سەرنجت دەخەیتە سەر پرسی هەڵەی تیۆری، نەک هەڵەی سەربازیی و مەیدانی. بۆچی؟

لە نووسینی وتارەکەدا، دەقەکانی ئۆجالانم خوێندەوە. نەمویست تەنها یەک یان دوو وتار بخوێنمەوە؛ تەواوی کتێبەکەم خوێندەوە – کۆکراوەی چوار وتاری ئۆجالان. ئەوەی سەرنجی ڕاکێشام ئەوە بوو کە لە کرداردا پراکتیزەکردنی ئەنارکیزمە بەرامبەر دەوڵەت.
ئۆجالان بۆ نزیکەی سێ دەیەیە لە تورکیا زیندانی کراوە. رووی لە خوێندنەوەی بەرهەمەکانی بیرمەندێکی ئەمریکی نەک ئەنارکیستی کراوە، بەڵکوو نیمچە ئەنارکیست (ماری بووکچین) کرد. کە بیرۆکەی ( کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی) و ئەنجومەنە ناوخۆییەکانی پەرەپێدا. لە بنەڕەتدا ناوەڕۆکەکە ئەنارکیستییە لە ڕەتکردنەوەی ئەوەی کە لە شۆڕشی کرێکاراندا پێویستە دەوڵەتی کرێکاران دروست بکەیت، چونکە بە شێوەیەکی گشتی دەوڵەت بە خراپ یان نەگونجاو دەبینن.
لاوازیی ئەو باوەڕە ئەمەیە: ئەگەر دەوڵەتی کرێکاری دروست نەکەیت، ئەگەر ئەوە رەتبکەیتەوە کە دەوڵەتێکی جێگرەوە بنیاتبنێیت، ئەوا دەکەویتە دۆخێکەوە کە ناتوانیت دەوڵەتی بۆرژوازی بڕووخێنیت. دەوڵەتی کرێکاری چییە؟ ئەوە هێزە چەکدارەکەتە. ئەوە گرووپە چەکدارەکانی کرێکارانن بۆ بەرگری لە بەرژەوەندییەکانیان، کاتێک کۆمەڵگەیان گۆڕیوە. کتێبی دەوڵەت و شۆڕشی لینین بخوێنەوە لەو بارەوە تێگەیشتنی تەواوت دەبێت.

ئەوەی لە ڕۆژئاڤا ڕوویدا ئەوەیە کە دەوڵەتی بۆرژوازی گەڕایەوە و خۆی دووبارە دامەزراندەوە. ئەگەر دەقەکانی ئۆجالان بخوێنیتەوە، رەخنە لە مارکسیزم دەگرێت لە پرسی دەوڵەت. تەنانەت دەڵێت خۆبەڕێوەبەری ناتوانرێت لە رێگەی شۆڕشەوە بەدەست بهێنرێت. قسە لەسەر دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت دەکات و ئاماژە بە هەموو ئەو دەوڵەتانە دەکات کە کورد تێیدا دەژین – تورکیا، سوریا، ئێران و عێراق – و قسە لەسەر بەدیموکراتیزەکردنیان دەکات و زیاتر بە دیموکراتی بکرێنەوە.
ئەو قسە لەسەر دەوڵەتی بۆرژوازی دەکات. باش، بینیمان چۆن دەوڵەتی بۆرژوازیی تورکیا هەڵسوکەوتی کرد. دەوڵەتی بۆرژوازیی تورکیا هیچ بەرژەوەندییەکی نەبوو لە بەدیموکراتیزەکردن لەلایەن ئۆجالان و PKK، وە بە ڕاستی شەڕی لە دژی PKK کرد. لە رێی سەربازییەوە دەستیان وەردایە ناوخۆی سوریا. مەبەستیان لەناوبردنی رۆژئاڤا بوو. لە ڕێگەی ڕژێمەکەی [شەرعە]وە کە پشتیان پێ دەبەست بۆ ئەجنداکانیان ئەوەیان بەدەست هێنا.
بۆیە ئەمانە دەوڵەتە بۆرژوازییەکانن. لاوازیی تیۆریی ئەنارکیزم، کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی بیرۆکەکانی ئۆجالانەوە دەربڕاوە، بە ڕاستی بوون بەهۆکاری شکستی شۆڕشی ئێستا، زۆر کەس دەڵێن: تۆ قسە لەسەر تیۆری دەکەیت، ئێمە پێویستمان بە سیاسەتی کردارییە. جا، لێرە دەبینین کە ئەگەر هەڵەیەکی بنەڕەتی لە تیۆری بکەیت، هەڵەی گەورە لە کرداردا روودەدات، رێک وەک ئەوەی کە لێرە ڕوویدا.
سەرباری ئەوەی کە چەکداریان هەبوو، بە شێوەی دیفاکتۆ دەوڵەتی خۆیان هەبوو، بیرۆکەی بنیاتنانی دەوڵەتێکی بەدیل و ڕووخاندنی دەوڵەتە هەبووەکانیان ڕەتکردەوە. بیرۆکەکەیان ئەوە بوو لە رێی بە دیموکراتیزەکردنەوە دەچنە پێشەوە. کاتێک دەقەکانی ئۆجالانم دەخوێندەوە، بیرم کردەوە: ئەمە سەرکردەی سوپایەکی گەریلایە یان ڕێکخراوێک کە لە شەڕدایەو ٤٠ هەزار قوربانیداوە؟ کاتێک قسە لەسەر دەوڵەت دەکات زۆرتر وەک ریفۆرمخوازێک قسە دەکات!
لێرە لاوازیی شۆڕشی ڕۆژئاڤا دەردەکەوێت: لاوازیی تیۆری و ئەمەش بووە هۆی شکست. وەک مارکسیستەکان، پێویستە لەم وانەیە هەموومان فێر بین و ڕوونی بکەینەوە کە ئەگەر هەڵەیەکی بنەڕەتی لە تیۆری بکەیت – وەک لە پرسی دەوڵەت – ناتوانیت شۆڕش ئەنجام بدەیت و تەواوی بکەیت.

 ئایا شۆڕشەکە دەیتوانی سەرکەوتوو بێت؟

بەڵێ، پێم وایە دەیتوانی. دەزانیت، ئەو مەرجانەی لەلایەن جووڵانەوەی ٢٠١١ەوە دروست بوون، لەسەر بنەمای قەیرانی دارایی ٢٠٠٨، نشانیان دا کە توانای شۆڕشگێڕانە لە سەرانسەری باکووری ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبوو. جووڵانەوە لە تونس هەبوو، جووڵانەوە لە میسر هەبوو، سودانیش پێی گرتبوو و شۆڕشێک سەرو سیمای بە خۆیدەدا.
جووڵانەوەکان لە سوریا، لوبنان و وڵاتە عەرەبییەکانی تر هەبوون. وڵات دوای وڵات پەیوەست دەبوون. لە ٢٠١٣ جووڵانەوەیەکی گەورە لە تورکیا هەبوو. جووڵانەوە گەورەکان لە ئێران هەبوون. توانای شۆڕشێک کە بە سەرانسەری ئەم وڵاتانە بڵاو ببووەوە هەبوو.
کوردانی رۆژئاڤا دەیانتوانی چ رۆڵێک بگێڕن؟ ئەگەر شۆڕشەکەیان تەواو بکردبایە، ئەوە بەشێوەیەکی بنەڕەتی مانای وادەبوو: دەستکۆتاکردنی خاوەن زەوییەکان و سەرمایەداران. خۆت وەک دەوڵەتی کرێکاران ڕابگەیەنبایە. بانگەوازی جەماوەری سەرانسەری سوریات بکردبایەو راتبگەینبایە: ئێمە تەنها بۆ خۆبەڕێوەبەریی کوردی شەڕ ناکەین، بەڵکوو بۆ ئازادی کرێکاران و جوتیارانیش شەڕ دەکەین.
بانگەوازی کرێکاران و جوتیارانی سوریات بکردبایە ئەوان وەڵامیان دەدایتەوە. ئەوان لەشەڕدابوون لەگەڵ خاوەن زەوی و سەرمایەداران. ئەمە بە ڕاستی پرسی سەربازیشی چارەسەر دەکرد و دەسەڵاتی ئەسەدی دەڕووخاند پێش ئەوەی ئەم ئیسلامییانە بێن.
ئەم ئەزموونە دەیتوانی ببێتە نمونەیەک بۆ کوردەکانی عێراق، کە دەبووە سەرەتای شۆڕشی عێراقی. دەیتوانی پەلبهاوێت بۆ کوردەکانی تورکیا، کە سەرەتای شۆڕشی تورکی دەبوو. نموونەیەک دەبوو بۆ شوێنکەوتنی لە سەرانسەری ناوچەکە.
هاوسۆزییەکی زۆر گەورەیان لە دەرەوەی ناوچەکە هەبوو، لەسەرانسەری ئەوروپا و زیاتر. شۆڕشی رۆژئاڤا زۆر بەناوبانگ بوو. لەلایەن زۆرێک لە گەنجانەوە شوێنی دەکەوتن. هەندێکیان چوونە ئەوێ و شەڕیان کرد بۆ یارمەتیدان لە بەرگریکردن لێیان. دەیتوانی ببێتە بزوێنەری شۆڕشێک لانیکەم لە ئاستی ناوچەیی. تراژیدییەکە ئەوەیە کە ئەمە ڕووی نەدا.
بەڵام هۆکاری ئەوەی ڕووی نەدا ئەوە بوو کە سەرکردایەتی بە ئاگایی باوەڕی وابوو کە ئەمە مەحاڵە. باوەڕیان وابوو کە خەبات بۆ سۆسیالیزم و شۆڕشی سۆسیالیستی مەحاڵە. ڕێگەیان بۆ ئەنجومەنە دیموکراتییەکانی ئاستی خۆماڵی بوو، خۆبەڕێوەبەری و بە شێوەیەکی هەنگاو بە هەنگاو دیموکراتیزەکردنی ئەم دەوڵەتانە – جۆرێک لە لەناوچوونی هەنگاو بە هەنگاوی دەوڵەتی بۆرژوازی. ئەمە لەگەڵ جیهانی راستەقینەدا ناگونجێت.

١٧ی تەمموزی ٢٠٢٦

—————————-
سەرچاوە:
https://marxist.com/why-was-the-rojava-revolution-defeated-exclusive-interview-with-fred-weston.htm




چ رۆژگارێکە تێی کەوتووین!.. د.حیکمەت نامیق

ئامانجی ئەم وتارە کورتە بەم تایتڵە مەبەست لێی ئەوەیە کە ڕۆژگارێکی یەکجار ناخۆشە مرۆڤ لەم سەردەمەی سەرمایەداریدا تێی کەوتووە تێیدا مرۆڤ ڕۆژانە لەنێو قەیراندا گوزەر دەکات، بۆیە کارکردن لەسەر ڕۆڵی کایەی سیاسی و دەسەڵات لەسەر گۆڕانە کۆمەڵایەتی وئابوورییەکانی تاک یەک جار گرنگە، چونکە دەسەڵات بەرپرسی یەکەم و کۆتای کۆمەڵگەیە. قسەیەک هەیە دەڵێ{ دەسەڵات هێزی ئەوەی هەیە ژیان لەیەککاتدا هەم بکاتە دۆزەخ هەم بکاتە بەهەشت} ڕەنگە ئەم گوتەیە تائەندازەیەکی تەواو دروست بێت، چونکە ئەوە دەسەڵاتە خاوەن ئابوریی و بازرگانی و بڕیاری سیاسی و دامەزراوە فەرمییەکانە. هەروەها هەر خودی دەسەڵاتی سیاسیش جڵەوی کۆمەڵگە دەکات هەرکات بیەوێ هەڵیدەسوڕێنێت وبەکارێ دێنێت بۆ ئەوەی هەمیشە لەژێر کۆنتڕۆڵی خۆیدا بمینێتەوە. لێرەوە ژیانی مرۆڤەکان بەشێوەی سەرەکی لەژێر هەژموونی دەسەڵاتە جیاوازەکانە، هەرچەند ئەم بۆچوونە ڕەنگبێ پێچەوانەی ئەو سۆسیۆلۆژست و توێژەرانە بێت کەوا نوێنەرایەتی قوتابخانەی سترەکتوری کۆمەڵایەتی و پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی دەکەن، بەڵام بەواقیعی دەرکەوت لەکوردساندا خۆشی و ناخۆشییەکانی مرۆڤ لەژێژ هەژموونی دەسەڵاتداران وسیاسییەکانە هەرکاتێ بیانەوێ ئەوا بەیەک بڕیارو گوتار ژیانی کۆمەڵگە دەکەنە بەهەشت تێیدا مرۆڤ لەژێر سێبەری ئەم حکومە ئاسودە دەبێت. هەرکاتێکیش ئارەزوویان لێبێت دەیکەنە دۆزەخ دۆخێک دروستدەکەن تێیدا مرۆڤ بێز لەمرۆڤبوونی خۆی بکاتەوە هەمیشە وەک کەسێکی تووڕە و هەڵچوو دەرکەوێت. ئەگەرچی پەروەردەو سترەکتۆری کۆمەڵایەتی و پێگەیاندنی مرۆڤەکان بەشێکی گەورەی ئازارو خۆشییەکانی کۆمەڵگا پێدەهێنێت نکۆڵی ئەم کایە گرنگەی کۆمەڵگا ناکرێ. بەڵام ئەوەی هەیە پێچەوانەکەی بەرجەستەیە فاکتەری دەسەڵات بە چەمکە کلاسیکی و نوێگەریی مارکسییەکان دەیسەلمێنێ کەوا تەنیا دەسەڵاتی سیاسی ڕەنگدانەوەی ئەرێنێ و نەرێنی هەیە لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی مرۆڤەکان. لەمێژە ئەم بۆچوونە گرەو لەسەر گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانیش دەکاتەوە بۆنموونە دەسەڵاتی سیاسی بە چاکسازییە ئابوریی و داراییەکانی دەتوانێ فۆکسی تەواویش بخاتە سەر گەشە پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەکان بەرەنجامەکەشی ئەگەر ئەنجامی بدات هەم گەشەی ئابووری تاکەکەس و هەم گەشەی مێنتالیتی وعەقڵیەتی مرۆڤەکانی لێدەکەوێتەوە. ئەفسوس هەموو کردەوەو هەڵسوکەوتەکانی دەسەڵات دژە لەگەڵ خواست و ئارەزووەکانی مرۆڤ. وای لێهاتووە مرۆڤ هەمیشە بەنیگەرانی قەلەقییەوە ژیان بگوزەرێنێ وەک ئەوەی کە ئێستا هەیە. دەسەڵات لەبری ئەوەی خۆشگوزەرانی و خۆشی نیشانی هاوڵاتییانی بدات، کەچی هەر ڕۆژەو بارگرانی و قەیرانێکی دیکە دەخاتە سەر هەموو ئەو ناخۆشی و ناعەدالەتییانەی کەوا دەمێکە بوونی هەیە لەکوردستاندا. بەبۆچوونی من دەسەڵات ئەگەر خواستی لەسەر بێت هەم دەتوانێ ژیانی کۆمەڵگە بکاتە بەهەشت هەم بیکاتە دۆزەخ بەمانایەکی دیکە دەسەڵات میللەت دڵخۆش دەکات بە بەرزکردنەوەی ئاستی ئابوریی و دەستکەوتی تاک بەپێچەوانەوەش هەر ڕاستە توڕەو بێتاقەتی دەکات بە دروستکردنی قەیران و ناعەدالەتی زیاتر.

د.حیکمەت نامیق




دۆزی فەلسەفە5: کارەساتبارە کاتێک گەمژەکان دەکەونە داوی ژیرەزۆڵەکانەوە.. ئازاد حەمە

5

گوتنی زۆڵ bastard بە کەسێک سووکایەتیپێکردن و قێزەوەنکردنی ئەو کەسەیە، بگرە ناشرینترین ئاوەڵناویشە. هەرچی گەمژەیە(گەوجە) Stupid ئاوەڵناوێکە بۆ کەسێک بەکاردەبرێت کە هەڵبژاردنی خراپ دەکات، خاوەنی عەقڵێکی کەمترخەمە؛ ئاستی درککردن و هۆشمەندیشی زۆر لەخوارە. بۆیە کاتێک ژیرەزۆڵ و گەمژە(زۆڵیی و گەمژەیی)یەکدەگرنەوە کارەساتباریی دەستپێدەکات؛ لەو بەینەدا تەنها گەمژەکان (گەوجەکان) زەرەرمەندی یەکەمدەبن.
بەدڵنیاییەوە ئەو جۆرە ژیرەزۆڵەیbastard intelligence لەم نووسینە کورتە باسدەکرێت ئەو کەسەیە،کە گەمژەکان(گەوجەکان) بۆ مەبەستی خۆی بەکاردەبات. ژیرەزۆڵەکان،کە لە هەموو کۆمەڵگەیەکدا هەن زۆرجار پێشیان دەگوترێت شەیتان، کەسانی بێ ئەسڵ و فەسڵ، بێ ڕەوشت، نامرۆیی و حەرامزادە. لە ئیستاشا،کە تەنراوینەتەوە بە تەکنەلۆژیای زانیاریی و ئەویش بەرەو کۆمەڵگەی ژیریی دەستکردی بردووین کارەساتبارییە کاتێک گەمژەکان(گەوجەکان)دەکەونە داوی ژیرەزۆڵەکانەوە.
دیاردەی ئەوەی کاتێک گەمژەکان دەکەونە داوی ژیرەزۆڵەکانەوە لە کۆمەڵگەی ئێمە زێدە زۆرە و بواری ئامادەبوونیشی جۆراوجۆرە. لەنێو میدیکارەکانەوە بگرە ئەم دیاردەیە لە نەشونمادایە بەرەو بواری سیاسیی، نێوەندی ئەکادێمی، ناو بازاڕ و عەوام و تادەگاتە خێزان(کاتێک پیاوێکی گەمژە دووچاری ژنێکی زۆڵ و فێڵباز دەبێت یان بەپێچەوانەوە کاتێک ژنێکی دەبەنگی داماو توشی پیاوێکی یان مێردێکی زۆڵ و زۆرزان دەبێت).
ئەوەی لەم پوختە نوسینە باسیدەکەین ئەو زۆڵە نییە، کە بە زۆڵیی لە دەرەوەی پەیوەندییەکی نایاسایی لەدایکدەبێت، بەڵکو مەبەستی ئێمە لە زۆڵ ئەو زۆڵەیە،کە لە ئامێزی خێزانێکی یاسای(شەرعی) لەدایکدەبێت و کەچی کەسێکی زۆڵەشەیتانی قۆڵبڕ، بێوەفا، هەلپەرست، بێباک و دژە بەهایە. کارەساتباریەکە ئەوکاتەیە، کە ئەم کەسە ڕێکەوتی گەمژەکان(گەوجەکان) دەکات.
پێشتر لە نووسینێکماندا ئەوەمان پرسیووە کە، ئایا زۆڵیی جۆرێکە لە ژیریی؟ یان جۆرێک لە ژیریی لە زۆڵییدا اپەنهانە؟ دەکرێت زۆڵ بیت و لە زانکۆیەک پرۆفیسۆر بیت؟ لەناو حیزبێ وەزیر یان ئەندامی سەرکردایەتی بیت؟ یەکێک بیت لە ڕوناکبیرەکانی شار(شێوەکار، شاعیر، نووسەر، ڕۆماننوس، شانۆکار، موزیسیان، و…)؟ پزیشکێکی ناسراوی بواری تەندروستیی؟ یاخود پەروەردەکارێکی دیار؟ لێرەوە دەتوانین بڵێین، مەترسیەکە ئەوەیە، کە زۆڵەکان لە کۆمەڵگە دروستکەری پاشاگەردانین، دوژمنی سەرسەختی بەهاکانن و هیچ گرنگیەکیش بە ڕەوشت نادەن. بەم پاشخانەوە دەتوانن گەمژەکانی کۆمەڵگە بخەنەژێر ڕکێفی خۆیانەوە. ژیرەزۆڵەکانی سەردەمی تەکنەلۆژیای زانیاریی، کۆمەڵگەی ئێلکترۆنی، جۆرێکی ترن لە زۆڵ، جۆرە غەم و پەژارەییەکی تر بۆ کۆمەڵگەی ئێمە دێنن، جیاوازتر کاری دزێوی خۆیان ئەنجامدەدەن و ترسناکانە گەوجەکانی کۆمەڵگە بەکاردەبەن.
ژیرەزۆڵەکان هەردەم مەرامدارن، هەمیشە نیازی پیسی شاراوە تیایاندا بەرجەستەیە، بۆیە کاتێک گەمژەکان(گەوجەکان)دەکەونە داویانەوە نەهامەتی نوێ ذووچاری گەمژەکان دەبێتەوە. زۆڵەکان ژیرییەکی خۆیانیان هەیە و ژیریەکەشیان تەنیا خزمەت بە خۆیان دەکات. ئەمانە ئامادەن گشت ڕێگایەک بگرنەبەر بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان. کاتێکیش گەوجەکانی کۆمەڵگە دەکەونە داوی ئەم چەشنە مرۆڤەوە ڕووبەری تەنگوچەڵەمەکانی کۆمەڵگە زیاددەکات.
ژیرەزۆڵەکان هەردەم و لە گشت بوارەکان(نێوەندی پەروەردە و ئەکادێمیی، نێوەندی رۆشنبیریی، بواری مێدیاکاریی، بواری سیاسەتکاریی، بازرگانیی، و..) کار بۆ مەرامی خۆیان دەکەن و ئەمەش پیشەی بەردەوامیانە. گشت ئەوەی ئەندێشەی ژیرەزۆڵی داگیرکردووە مەرامەکانیەتی. ژیرەزۆڵی بێ مەرام بوونی نییە. ئەمە کێشەکە نییە، کێشەکە ئەوەیە،کە مەرامی زۆڵەکان کۆتایی نایەت. زۆڵ واتە مەرام. زۆڵیی بێ مەرام بوونی نییە. کاتێک کەسێک دەستدەداتە زۆڵێتی واتە باشترین پەیوەندی لەگەڵ مەرامدا هەیە. مەرامی زۆڵەکان بوونیشیانە؛ واتە بوونی زۆڵەکان بە مەرامەکانیانەوە گرێدراوە. ئەوەی لە دەرەوەی ئەم هاوکێشەیەیە گەوجەکانە. گەوجەکان لە جەوهەری مەرام حاڵینیین. چونکە لای گەوج دونیا بەبێ مەرام بەڕێوەدەچێت.
گومانی ناوێت زۆڵبوون لەگەڵ ڕەوشتدا یەکناگرێتەوە. باشە چۆن؟لەبەرئەوەی زۆڵیی، کە لە خودیخۆیدا پەتایەکی زیانبەخش و ئاکار مەترسیدارە، لەگەڵ زۆڵیی زۆڵدا نەبێت لەگەڵ هیچ شتێکی تردا یەکناگرێتەوە. زۆڵ دەروەسی ئەوە نییە زانکۆ پێویستە شوێنی زانین و ڕوناکبیری بێت، سیاسەت بوارێکی هزریی و بەرپرسیاریەتییە، خێزان کانگای پەروەردەیە، ژن بدەری خۆشەویستییە و….. بۆ زۆڵ باشترین شوێن ئەو شوێنەیە، کە پاشاگەردانی تیایدا سەروەرە. لەناو ئەو پاشاگەردانییە هەمیشە گەمژەکان قووربانی یەکەمی ژیرەزۆڵەکانن.
ژیرەزۆڵەکانی دەمی ئیستامان لە فێڵبازی و تەڵەکەبازیدا سەرسامکەرن. ئەوە دەکەن بیریلێنەکراوەتەوە. دەیانەوێت وێنەیەکی ئەوتۆ لەسەر خۆیان دروستکەن، کە ئەمانە مرۆڤگەلێکی مرۆیی و تێگەیشتووی بە هۆشن. هەر لەبەرئەوە ژیریی کەسی زۆڵ جێیسەرنجە. کارەساتەکە ئەوەیە، کە زۆرجار زۆڵەکان ژیرەکانیان پێدەوترێت. یەکەم نێچری ئەم ژیرەزۆڵانەش هەردەم گەمژەکانە. ژیرەزۆڵەکان، کە فێڵ لە سێبەری خۆشیان دەکەن، کۆمەڵگە بۆ مەبەستی خۆیان بەکاردەبەن. گەوجەکان درک بە ترسناکی ئەم جۆرە لە مرۆڤەکانی کۆمەڵگە ناکەن. نەک هەر ئەوە گەوجە دەبەنگەکان لە یاریی و تەڵەکەبازیی ژیرەزۆڵەکان بەئاگانیین و توانای ئەوەشیان نییە لێکدانەوە بۆ هەلپەرستی و چاوچنۆکیەکانیان بکەن.
لە کۆتاییدا ئەوەش هەر پرسیارێکی دەستکارینەکراوە، کە کێ دەکارێت بۆ لەمەودوا ئارکیۆلۆژیای (هەڵکۆڵینناسی) زۆڵگەرایی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا بنوسێتەوە؟ گرنگە نوسینی ئەو بەشە، چونکە زۆڵەکان گاڵتە بە کوردایەتی، مرۆڤدۆستی، ئەڤینداری و گشت بەهاکان دەکەن. کەواتە سەرئەنجام ئەوە دەڵێیم، کۆمەڵگەی ئێمە بەدەست ئەم زۆڵانەوە دەناڵێنێت. زۆڵەکان کۆمەڵگەی ئێمەیان کردووەتە كەلاوە و بێباکیشن بەرامبەر بە ئاییندەمان. زۆڵەکان ڕۆژانە نەمامی ناشرینی و دزێوی دەچێنن و لەوسەرەوە بە کوێستان بە ئیمەی دەفرۆشنەوە. ئێمە لەوەش حاڵیین، کە قسە لە ژیرە زۆڵەکانی نێوەندی سیاسی، ڕوناکبیری و ئەکادێمی ئێمە و گەوجە قوربانیەکانی ئەو سێ نێوەندە قسەوباسی زۆری لێدەکەوێتەوە، کە لەم نوسینەدا کەمترینی ئاوڕی لێدراوەتەوە.

ئەم باتە درێژەی هەیە…………

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




ئایا چەپ دەتوانێت قەڵای دیجیتاڵی سەرمایەداری بشکێنێت؟.. ڕزگار ئاکرێی

پێشەکی: قەیرانی ڕێبازە تەقلیدییەکان لە سەردەمی ئەلگۆریتمەکاندا

شەڕی ئازادی سۆسیالیستی لە سەدەی بیست و یەکدا بە ئامرازەکانی سەدەی پێشوو سەختە. لە سەردەمێکدا کە ئەلگۆریتمەکان زاڵ دەبن، کاریگەری دیجیتاڵیزەکردن و زیرەکی دەستکرد لەسەر میدیا، کەلتوور، پەروەردە، کار و ژیانی ڕۆژانە بەربڵاوە و سیاسەت و ستراتیجی ئابووری لە ڕێگەی شیکردنەوەی داتای گەورە و بڕیاردانی سیاسی و ئابوورییەوە شێوە دەدرێت، چەپ خۆی لە بەردەم پرسیارێکی وجودی دەبینێتەوە: چۆن ئەو بزووتنەوانەی کە هێشتا کار دەکەن و خۆیان بە لۆژیکی تەقلیدی رێکدەخەن دەتوانن بەرگەی سەرمایەداری دیجیتاڵی بگرن کە گەیشتووەتە ئاستێکی بێ وێنە لە پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا؟
بەردەوامی پشت بەستنی ڕێکخراوە چەپەکان بە شێوازە تەقلیدییەکانی گوتاری و ڕێکخستن و کردار، تەحەدایەکی گەورە بۆ ئەوان دروست دەکات لە ڕووبەڕووبوونەوەیان لەگەڵ سەرمایەداری. ئێمە ڕووبەڕووی دوژمنێک دەبینەوە کە خاوەنی جبەخانەیەکی پێشکەوتووی ئامرازی دیجیتاڵی و ئابووری و سیاسی و سەربازی و میدیاییە و لە هەموو بوارەکاندا بە درێژایی خولەکێک لە گەشەسەندندایە و سەرەڕای قووڵایی قەیرانەکانی خۆی دەگونجێنێت و سەرەڕای ململانێی نێوان بلۆکەکانیدا بە شێوەیەکی چینایەتی یەکدەگرن لە کاتێکدا بەشێکی بەرچاوی چەپ هێشتا پشت بە میتۆد و ئامرازی بەسەرچوو دەبەستێت کە چیتر لەگەڵ پێداویستییەکانی ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە نوێیەدا ناگونجێت. ئەمە ئەو شتەیە کە ئەمڕۆ لەسەر زەوی دەیبینین و پێویستی پەرەپێدان و نوێکردنەوەیان لە هەموو کاتێک زیاتر پێویستە.
لە وتارەکانی پێشوودا، ئەم دابەشبوونە گەورەیەم بە لێکچوونی فیل و مێروولە دەربڕیوە. هەرچەندە، پاش گەشەسەندنی خێرا و گەورەی سەرمایەداری دیجیتاڵی، لەگەڵ کاریگەری چەپی سنووردار و پێشکەوتووخوازی دیجیتاڵی و بەهۆی کارە پیشەییەکانم لە بوارەکانی ئەلگۆریتمی و حوکمڕانی دیجیتاڵی، لەو باوەڕەدام کە ئەم بۆشاییە ئێستا فراوانتر بووە و بووە بە مێروولە و دایناسۆرێک. ئەمە ڕاستییەکی سەخت و تاڵە کە دەبێت بە ڕاشکاوانە دانی پێدا بنێین، بۆ ئەوەی لەم دانپێدانانەوەیە دەست پێبکەین بە لێکۆڵینەوەی جددی لە بەدیلی گونجاو.

مارکس و ئەنگلس: زانست و تەکنەلۆژیا وەک شمشێرێکی دوو دەمی

زانست و تەکنەلۆژیا ناوەندی بیری کارل مارکس و فریدریش ئەنگلس بوون کە وەک ئامرازێک دەیانزانی کە دەتوانرێت بۆ ئازادی یان پەرەپێدانی هەژموونی چینایەتی بەکار بهێنرێن. لە ژێر دەسەڵاتی سەرمایەداریدا، پێشکەوتنی زانستی و تەکنەلۆژیا بۆ زیادکردنی قازانجی بۆرژوازی و چەوساندنەوەی کاری دەستی و ڕۆشنبیری بەکاردەهێنرێت و نامۆبوون و نایەکسانی چینایەتی زیاتر دەکات. بەڵام مارکس و ئەنگلس درکیان بەوە کرد کە ئەم دژایەتیانە توانای شۆڕشگێڕی هەیە کە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ بنیاتنانی سیستەمێکی سۆسیالیستی دادپەروەرانەتر. ئەمڕۆ، تێڕوانینی ئەوان لە سەردەمی سەرمایەداری دیجیتاڵیدا زۆر پێویستە، کە تەکنەلۆژیا بۆتە ئامرازێکی نوێی کۆنتڕۆڵکردن، لە هەمان کاتدا دەرفەتی ئازادی مرۆڤایەتی دەڕەخسێنێت.
هۆشیارییەکی قووڵیان لە سروشتی دیالێکتیکی مێژوو و کۆمەڵگا وای لێکردن کە پێشکەوتنی زانستی وەک هێزێکی ماددی و کۆمەڵایەتی ببینن کە ڕەنگدانەوەی پەیوەندییەکانی دەسەڵاتی چینایەتی و شمشێرێکی دوو دەمی خاوەن توانای ئازادیخوازی گەورە و لە هەمان کاتدا بۆ قوڵکردنەوەی چەوساندنەوە و پتەوکردنی هەژموونی سەرمایەداری بەکار دەهێنرێت. بیرکردنەوەیان بەڵگەی توانای شیکاری ماددی بوو بۆ تێکەڵکردنی زانست لەگەڵ ململانێی چینایەتی، کە تێیدا زانین دەبێتە هێزێکی پاڵنەر بۆ گۆڕینی جیهان، نەک تەنها ئامرازێک بۆ تێگەیشتن. پڕۆژەی ڕۆشنبیری ئەوان بە ڕوونی داوای تێپەڕاندنی سنووری سیستەمی سەرمایەداری دەکات بەرەو داهاتوویەکی مرۆڤانەتر، لەسەر بنەمای ئەو ئەگەرە ئازادیخوازانەی کە پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا پێشکەشی دەکات.
لە شیکردنەوەی مارکس بۆ سەرمایەداری، تەکنەلۆژیا پێگەیەکی سەرەکی هەبوو لە ئاشکراکردنی دژایەتییە بنچینەییەکانی سیستەم. ئەو باوەڕی وابوو کە ئامێرەکان کە نوێنەرایەتی لوتکەی پێشکەوتنی زانستی دەکەن لە سەردەمی ئەودا ئامرازێک نین بۆ باشترکردنی ژیانی مرۆڤ یان ئازادکردنیان لە بارگرانی کاری سەخت، بەڵکو بوونە ئامرازێکی کاریگەر بۆ کەڵەکەکردنی قازانجی سەرمایەداران و زیادکردنی چەوساندنەوەی کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیر. ئەم بەکارهێنانە لە تەکنەلۆژیا بووەتە هۆی بەرهەمهێنانی بەهای زیادە بە کەمکردنەوەی پێویستی بە کاری مرۆڤ و پرۆلیتاریا لە دۆخێکی نامۆدا جێدەهێڵێت کە کرێکار لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و دەرئەنجامی کارەکەی دابڕاوە. بۆ مارکس، ئەم دژایەتییە بەڕێکەوت نەبوو، بەڵکو بەشێکی گرنگی میکانیزمەکانی سەرمایەداری بوو کە زانست و تەکنەلۆژیا دەکاتە ئامرازی زاڵبوونی چینایەتی.
ئەنگلس زانستی وەک ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە ململانێی کۆمەڵایەتی بە قووڵتر دەبینی. کاریگەری ئەو لەسەر دۆزینەوە زانستییەکان وای لێکردووە ببینێت کە ململانێ تەنها بە کۆمەڵگای مرۆڤایەتیەوە نییە، بەڵکو سروشتیش دەگرێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو دیترمینیزمی بایۆلۆجی ڕەتکردەوە و جەختی لەوە کردەوە کە یاساکانی فەرمانڕەوایی سروشت جیاوازن لەو یاسا کۆمەڵایەتیانەی کە کاریگەری کرداری مرۆڤی هۆشیاریان لەسەرە. ئەنگلس ڕەهەندێکی زانستی بۆ ماتریالیزمی دیالێکتیکی زیاد کرد، نیشانی دا کە یاساکانی دیالێکتیک بەسەر سروشت و کۆمەڵگادا جێبەجێ دەکرێن، تێگەیشتن لە گۆڕانە مێژووییەکان وەک بەشێک لە بزووتنەوەیەکی پەرەسەندنی سەرتاسەری بەهێز دەکات.
ئەم بۆچوونە بۆ پێداچوونەوە بە تیۆری لە ژێر ڕۆشنایی گۆڕانە مێژووییەکاندا بۆ خودی مارکس نامۆ نەبوو، وەک خۆی و ئەنگلس بە ئاشکرا دانیان پێدا ناوە: لە پێشەکیی هاوبەشیان بۆ چاپی ئەڵمانی مانیفێستی کۆمۆنیستی کە لە لەندەن لە ساڵی 1872 دەرچووبیست و چوار ساڵ پاش دەرچوونی مانیفێستی سەرەتایی، پرەنسیپە گشتییەکانی هێشتا بە تەواوی ڕاستن، بەڵام هەندێک لە وردەکارییە پراکتیکییەکانی، واتە بەرنامەی شۆڕشگێڕانەی کە لە کۆتایی بەشی دووەمدا پێشکەش کرا، کۆن بوون و پێویستیان بە فۆرمولەیەکی تەواو جیاواز هەیە، لەبەر ڕۆشنایی ئەو گەشەسەندنە پیشەسازییە گەورەیەی کە جیهان لە ساڵی 1848 ەوە بەخۆیەوە بینیوە، فراوانبوونی ڕێکخراوی سیاسی چینی کرێکار و ئەو دەرسانەی کە لە کۆمونەی پاریس لە ساڵی 1871 وەرگیراون. ئەگەر مارکس ئەمڕۆ ئامادە بوایە، بە هەمان لۆژیکەوە ئاماژەی بەوە دەکرد کە سەرمایەداری دیجیتاڵی قۆناغێکی پێشکەوتووی هەمان دینامیکی چەوسێنەرانە دەنوێنێت کە لە سەدەی نۆزدەهەمدا باسی کرد، هەرچەندە بە شێوازێکی زیرەکتر، وردتر، کۆنتڕۆڵکەر و قووڵتر. کۆنتڕۆڵکردنی چیتر تەنها بە خاوەندارێتی کارگە و کەرەستە خاوەکانەوە نییە، بەڵکو بۆ کۆنتڕۆڵکردنی لێشاوی داتا و ئاراستەکردن و کۆنتڕۆڵکردنی هەڵسوکەوت و هۆشیاری مرۆڤ فراوان بووە. بۆ توندوتیژی، سەرکوتی دیجیتاڵی، و سەربازیکردن لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەکانەوەتا ئەو کاتەی کە لە زۆر حاڵەتدا بوو بەهۆی هاوپەیمانێتی لەگەڵ ڕاستڕەوی توندڕەو، فاشیزمێکی دیجیتاڵی نایاب. ئەو گۆڕانکاریانەی سەردەمی دیجیتاڵ هێناویەتی لەوانەیە ڕێگە بۆ دەرفەتی نوێ بۆ خەبات و ڕێکخستنی سۆسیالیستی بکاتەوە بە مەرجێک سوودیان لێوەربگرین و بە شێوەیەکی زانستی ورد مامەڵەیان لەگەڵدا بکەین.
ئەمە مافێکی ڕاستەوخۆیە کە لەلایەن واقیعی کاری ژنان و ڕۆشنبیران لە بەشە جیاجیاکانی جیهاندا سەپێنراوە. سەرمایەداری دیجیتاڵی سەرەڕای سروشتی چەوسێنەری تەقلیدی، هێزی خۆی لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەکانەوە بەکاردەهێنێت کە ئەمڕۆ نەک تەنها لێشاوی زانیاری ڕێکدەخات بەڵکو زۆربەی جومگەکانی ژیانی ڕۆژانە کۆنتڕۆڵ دەکات، هەروەها بڕیار دەدات کام بیرۆکە بگاتە هۆشیاری خەڵک و کام بیرۆکەکان لەناودەچن یان پەراوێز دەخرێن. ئەم گۆڕانە قووڵە لە پێکهاتەی دەسەڵاتی چینایەتیدا چەپ ناچار دەکات بە شێوەیەکی بنەڕەتی چاو بە ئامرازەکانی شیکاری و شێوەکانی ڕێکخستنی لەسەر زەوی بخشێنێتەوە.

تەکنەلۆژیا ئامرازی سەرمایەدارییە بۆ زاڵبوون بەسەر قەیرانەکانیدا و خۆڕاگریی زانستی وەک خەباتێکی چینایەتی مۆدێرن

ململانێ لەسەر تەکنەلۆژیا دژی خودی زانست نییە، بەڵکو دژی قۆرخکاری ئەو هێزانەیە کە کۆنتڕۆڵی دەکەن. زیرەکی دەستکرد و تەکنەلۆژیا بە گشتی نابێت وەک هەڕەشە سەیر بکرێت، بەڵکو وەک گۆڕەپانێک تەماشا بکرێت کە تایبەتمەندییەکانی بە هاوسەنگی هێز کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری دیاری دەکرێت. لەم ساڵانەی دواییدا خێراییەکی بێ وێنە لە چڕبوونەوەی هێزی دیجیتاڵی لە نێو ژمارەیەکی دیاریکراو لە وڵاتانی گەورەی سەرمایەداری و قۆرخکارە زەبەلاحەکان بەخۆوە بینیوە کە ژێرخانی زیرەکی دەستکرد، هەور، و داتای جیهانی کۆنتڕۆڵ دەکەن. ئەمەش کاریگەرییەکی گەورەی ئابووری و سیاسی و کەلتووری پێبەخشی لە دیاریکردنی داهاتووی مرۆڤایەتی.
لە کاتی قەیراندا، سەرمایەداری هەمیشە پەنا دەباتە بەر بەرهەمهێنانەوەی خۆی لە ڕێگەی ئامرازی زانستی پێشکەوتووەوە کە توانای زاڵبوون بەسەر تەحەددیاتەکاندا دەدات بەبێ سازش کردن لەسەر جەوهەری چەوساندنەوەی، ئەمەش لە چەند قۆناغێکدا دەردەکەوێت: لە قەیرانی 2008 دا تەکنەلۆژیا و میتۆدی زانستی بۆ ڕزگارکردنی سیستەمی دارایی بەکارهێنرا لە کاتێکدا چینی کرێکار باجی زیانەکانیان لە ئەستۆ گرت و لە کاتی پەتای کۆرۆنادا سەرمایەداری بە برەودان بە ئۆتۆماتیک، زیرەکی دەستکرد و کار لە دوورەوە بەسەر قەیرانەکەدا زاڵ بوو گەشەی بەرفراوانی زیرەکی دەستکرد لە ساڵی 2023 ەوە قۆناغێکی نوێی دووبارە ڕێکخستنەوەی کرێکارانی کردەوە، چونکە پشت بەستن بە ئۆتۆماتیک و سیستەمی زیرەک لە زۆربەی کەرتەکاندا فراوان بوو، و نیگەرانییەکان سەبارەت بە داهاتووی ملیۆنەها هەلی کار زیادیکرد.
ئەم خاڵانە پێکەوە نیشانی دەدەن کە چۆن سەرمایەداری زانست وەک ئامرازێک بۆ پێکهاتن و بەردەوامی سیستەم بەکار دەهێنێت و چۆن هەندێک جار هەندێک بیرۆکەی سۆسیالیستی وەک دەستێوەردانی دەوڵەت وەک ڕێوشوێنی کاتی بۆ مسۆگەرکردنی سەقامگیری وەردەگرێت.
لەبەر ڕۆشنایی ئەم تەحەدایانە، چەپ دەبێت سوود لە پێشکەوتنی زانستی وەربگرێت لە ڕێگەی داڕشتنەوەی سیستماتیکی گوتاری و ئامرازەکانی. ئەمەش پێویستی بە بەکارهێنانی ئامرازی مۆدێرن هەیە بۆ شیکردنەوەی کێشە کۆمەڵایەتیەکان، پەرەپێدانی گوتاری زانستی واقیعی بەپێی ئەوەی کە دەکرێت نەک ئەوەی پێویستە، و میکانیزمی ڕێکخراوی و سەرکردایەتی نەرم کە سەرنجی ئەو گەنجانە ڕادەکێشێت کە لە جیهانێکدا گەورە بوون کە تەکنەلۆژیا بەسەریدا زاڵ بووە. وەبەرهێنان لە ئامرازە زانستییەکان مانای ناساندن بە بەهاکانی سەرمایەداری نییە، بەڵکو ستراتیژێکە بۆ سوودوەرگرتنیان لە خزمەتی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و کەمکردنەوەی نایەکسانی چینایەتی وەک هەنگاوێک بەرەو ئەلتەرناتیڤێکی سۆسیالیستی.
ئەگەر شۆڕشی پیشەسازی پێشوو هاوکێشەکانی بەرهەمهێنان لە ڕێگەی ئامێر، هەڵم، کارەبا و کۆمپیوتەرەوە گۆڕیبێت، سەردەمی ئێستای زیرەکی دەستکرد، گەورە داتا و پلاتفۆرمی دیجیتاڵی بەرهەمهێنان و کار و زانیاری و پەیوەندی مرۆڤ بە شێوەیەکی قووڵتر و فراوانتر دەگۆڕێت. لەم سەردەمەدا، داتا، ئەلگۆریتم، و سیستەمەکانی AI بوونەتە ئامرازی سەرەکی بۆ بەرهەمهێنانەوەی زاڵبوون بە شێوەیەکی تاڕادەیەک نادیار، لە ڕێگەی کاریگەری لەسەر ڕای گشتی، ڕێنمایی کردنی هەڵسوکەوتی تاک و کۆمەڵ، و کۆنتڕۆڵکردنی دەستگەیشتن بە زانیاری و زانیاری.

هاککردنی قەڵا و دەستکاریکردنی ئامرازەکان: بەرەو بەدیلی چەپی دیجیتاڵی

لە کاتێکدا بوونی چەپ لە یەکێک لە شەڕەکانی ئێستادا لە کەمبوونەوەدایە لە ئەنجامی مامەڵەکردنیان لەگەڵ تەکنەلۆژیا وەک ئامرازێکی دووەم، بەڵام هێشتا شەڕەکە یەکلایی نەبووەتەوە. سەرکەوتن پێویستی بە گۆڕینی دیدگاکە هەیە بۆ پرۆگرامێکی کرداری کۆنکرێتی لەسەر بنەمای بەکارهێنانی هۆشیارانەی تەکنەلۆژیا. چەپ ناتوانێت لە بەرگریدا بمێنێتەوە چونکە دەبێت ئەکتەرێک بێت لە داڕشتنەوەی داهاتووی تەکنەلۆژیا و تێکەڵکردنی لە پڕۆژەی ڕزگاریخوازی.
لەگەڵ ئەوەشدا، تەکنەلۆژیا جێگرەوەی ڕێکخستنی هۆشیارانەی مرۆڤ نییە. هێزی ڕاستەقینە لە مرۆڤی ڕێکخراودایە کە دەتوانێت ئەم ئامرازانە بەکار بهێنێت بۆ خزمەتکردنی ئامانجەکانی خۆی. زیرەکی دەستکرد و تەکنەلۆژیا بەگشتی ئامرازێکی کاریگەرن بۆ بەگەڕخستن، ڕێکخستن و شیکردنەوە، بەڵام جێگەی هاوپشتی و کاری مەیدانی ناگرێتەوە کە وەک پاڵنەری سەرەکی گۆڕانکاری دەمێننەوە.
قەیسەر، ئێمە لە مێژوودا سەرکەوتوو بووین لە پێشکەشکردنی بەدیل لە بوارەکانی ئابووری، دادپەروەری، سیاسەت، ماف و ئەوانی تردا، و هەمیشە پێشنیاری سەربەخۆیی ڕۆشنبیری و سیاسی و ڕێکخراوەیی و میدیامان کردووە. بەڵام ئەمڕۆ، ئێمە ڕووبەڕووی تەحەدایەکی چارەنووسساز دەبینەوە بۆ هەر ئەم بنەمایە: هێشتا بینینێکی دیجیتاڵی گشتگیر، سەربەخۆ و جێگرەوەمان کەمە کە بتوانێت کۆت و زنجیرە تەکنەلۆژیای سەرمایەداری بشکێنێت، کە چەپ و جەماوەرەکەی لاواز دەکات بۆ سنووردارکردن، پەراوێزخستن، سەرکوتکردن و چوونە ناوەوە. وەک لەسەرەوە باسمان کرد، گرنگترین وانەی دیالێکتیکی کە دەبێت فێری ببین ئەوەیە کە تەکنەلۆژیا بێلایەن نییە، بەڵکو گۆڕەپانێکی خەباتی چینایەتییە و کێشەی بنەڕەتی لە جەوهەری زیرەکی دەستکرد یان ئۆتۆماتیکدا نییە، بەڵکو لە پەیوەندییەکانی خاوەندارێتی دایە کە بەڕێوەی دەبات، واتە لە قۆرخکردنی لەلایەن چەند کۆمپانیایەکی زەبەلاح و وڵاتانی گەورەی سەرمایەداری، بەشێوەیەک کە بۆشایی چینایەتی قوڵتر دەکاتەوە، چاودێری جەماوەر فراوان دەکات و هۆشیاری مرۆڤ لە خزمەتی قازانج و هەژموونی فکری و سیاسیدا کڵێشە دەکات.
بەم پێیە، چیتر بەس نییە کە چەپ ڕازی بێت بە هەڵوێستی ڕەخنەگر یان تەماشاکەرێک کە لەسەر دیوارەکانی ئەم تەکنەلۆژیایە بوەستێت و تەنیا لە دەرەوە ڕەخنە لە چەوساندنەوەی بگرێت، چونکە ئەمە بەتەنها گۆڕانکاری خوازراو ناهێنێت و لەوانەیە لە بازنەی تەسکی ڕۆشنبیری و گشتیدا دوور لە ڕەوتی ڕاستەقینەی ململانێکە بهێڵێتەوە. ئەوەی پێویستە ئەوەیە کە بگەینە دڵی پرۆسەی تەکنیکی و لە لۆژیکی ئەلگۆریتمەکان تێبگەین بۆ هەڵوەشاندنەوە و بنیاتنانەوەیان بە شێوازێکی ئازادیخوازانە لە ڕێگەی پێشنیارکردنی میکانیزمی نوێ و بوێرانە بۆ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا بەپێی سیستەمە دیموکراتییە بەشداربووەکان و شەفافەکان.
ئێمە پێویستمان بە “زیرەکی دەستکرد و ئەلگۆریتمی جەماوەری” هەیە کە لەگەڵ کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی و یاسا و یاسا و یاساکانی جیهانی و ناوخۆیی کار بکات و لە ڕێگەی دیجیتاڵی هاوکاری سۆسیالیستییەوە گەشە پێبدات کە شەفاف بێت و لەلایەن هەمووانەوە چاودێری بکرێت و ئامانجیان دابەشکردنی سامان، ڕێکخستنی بەرهەمهێنان، چارەسەری نەخۆشی و هەژاری و بەدەستهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی بێت، بەشێوەیەک کە خزمەت بە پێداویستییە ڕاستەقینەکانی مرۆڤ بکات، نەک ئارەزووی بازاڕ و پەرەپێدانی هەژموونی و میلیتاریزم. هەروەها پێویستمان بە مۆدێلی سەرچاوە کراوە، پلاتفۆرمی دیجیتاڵی سەرچاوەی کراوەی پێشکەوتوو، چ پلاتفۆرمی پەیوەندی، بزوێنەری گەڕان، یان ئەوانی تر، و دەستپێشخەری تەکنەلۆژیای هاوبەش کە لەژێر لۆژیکی قۆرخکاری بازرگانیدا نەبێت، و ڕێگە بە کۆمەڵگاکان و بینەران بدات بەشداری بکەن لە بەڕێوەبردنی زانیاری و داتا و پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای نوێ.
هەروەک چۆن مارکس و ئەنگلس زانستە ئابووری و فەلسەفییەکان و پەرەسەندنی زانستی و مەعریفی سەردەمی خۆیان گۆڕی بۆ چەکێکی تیۆری و پراکتیکی لە دەستی کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیر، ئەمڕۆ چەپ پێویستە ئەکتەرێک بێت لەم گۆڕەپانەدا و لە پۆلێنی “بەکارهێنەری وەرگر” ملکەچی هەلومەرجەکانی پلاتفۆرمی سەرمایەداری بجوڵێت بۆ ڕۆڵی “بەرهەمی ئەلتەرناتیڤ” کە ئەڵتەرناتیڤی تەکنەلۆژیای کۆمەڵایەتی کراوە و ئازاد پێشنیار دەکات.
ململانێ لەسەر هێزی ئەلگۆریتمەکان چیتر تەنها داهاتووی تەکنەلۆژیا نییە، بەڵکو داهاتووی کار، دیموکراسی، کەلتوور و دادپەروەری کۆمەڵایەتییە.

دەرئەنجام
ئەم لێدوانە ڕەخنەییانە بۆ کەمکردنەوەی چەپ و مێژووی ناسراوی لە وڵاتەکانماندا نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ پەرەپێدانی مشتومڕێکی بێدەنگ لە بازنەی ئێمەدا سەبارەت بە بەدیلی دیجیتاڵی خوازراو. ئاسان نییە، بۆشاییەکە گەورەیە و سەرمایەداری دیجیتاڵی تا ڕادەیەکی زۆر زاڵە بەڵام مێژوو فێرمان دەکات کە هیچ شتێک مەحاڵ نییە لە بەرامبەر خەباتی بێوچان: هەروەک چۆن لە ڕابردوودا کاتژمێرەکانی کارکردن لە هەفتەیەکدا 70 کاتژمێر تێپەڕاندووە، ئەمڕۆ لە هەندێک وڵات تەنها 37 کاتژمێر یان کەمترە بەهۆی خەباتی کەڵەکەبووەوە کە پێشتر خەونێکی دوور بوو. هەروەک چۆن سەدەیەک لەمەوبەر ژنان مافی دەنگدان و خوێندن و کارکردنیان لە دەرەوەی ماڵ نەبوو، ئەمڕۆ لە زۆربەی وڵاتان لە پێشەنگی حکومەتەکان، پەرلەمان و زانکۆکانن، ئەمەش بەهۆی خەباتی بەردەوامی فێمینیستی و چەپ کە سەرەڕای ناهاوسەنگی هێز لە سەرەتای دامەزراندنیدا، هەرگیز هێور نەبووەتەوە.
بەگوێرەی ئەم گۆڕانکارییە زەبەلاحانە و ئەو قۆناغە زۆر پێشکەوتووەی کە سەرمایەداری پێی گەیشتووە، دەبێت بە چەکی کوشندەی خۆی ڕووبەڕووی ببینەوە، بە سوود وەرگرتن لە زانستی مۆدێرن و شۆڕشی دیجیتاڵی و داهێنانی بەردەوام لە هەموو بوارەکاندا، بۆ ئەوەی بەسەریاندا تێپەڕین. لەم چوارچێوەیەدا، ئاراستەی بەرەو چەپی ئەلیکترۆنی -دیجیتاڵ وەک تەوژمێکی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی کە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی ئەم وەرچەرخانە گەورەیە و گەشەکردنی هۆشیاری مافەکانی مرۆڤ و مەعریفە و هەوڵدان بۆ ئاراستەکردنی ئەم هۆشیارییە بەرەو گۆڕانێکی سۆسیالیستی ڕادیکاڵ و گشتگیر لە پێکهاتە کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوورییەکاندا و لە هەمان کاتدا پاراستنی ئەو بەها بنچینەییانەی کە بە درێژایی مێژوو کرۆکی بیری مارکسیستی و چەپگەرایی پێکهێناوە.
واقیع سەلماندی کە ڕێکخراوە چەپەکان کە بەردەوام گوتار و ئامراز و کار و ڕێکخراوەکانیان نوێ دەکەنەوە و پەرە پێدەدەن و لەگەڵ تەحەداییە نوێکان و پێشکەوتنی زانستی و مەعریفی یەکدەگرن و لەگەڵ پێشکەوتنە نوێیەکان و پێشکەوتنی زانستی و مەعریفی زیاتر توانای پاراستنی ڕۆڵ و کاریگەری خۆیان هەیە، لە کاتێکدا ئەو تەوژمانەی کە پەیوەست دەبن بە میتۆدۆلۆژیای کۆنی خۆیانەوە وەک لە سەرەتای ئەم وتارەدا باسمان کرد وردە وردە ئەندام و پشتیوانی جەماوەری خۆیان لە دەست دەدەن و ڕۆڵەکانیان بەشێوەیەکی بەرچاو کەم دەبنەوە. ئەمە واقیعێکی قورسە بۆ چاودێریکردن لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا، بەڵام نکۆڵی لە بوونی ئەزموونی چەپ و پێشکەوتووخواز ناکات کە ئیلهام بەخش بێت و مۆدێلی دابین بکات کە بتوانرێت لەسەری بنیات بنرێت.
بەبێ بوونی چەپی چالاک و کاری هاوبەش کە نەتەوە یەکگرتووەکان لەم بوارەدا هەماهەنگی بکات، سەرمایەداری دیجیتاڵی بەردەوام دەبێت لە دیاریکردنی ئاراستەی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا لە بەرژەوەندی خۆی و کۆنتڕۆڵکردنی داهاتووی مرۆڤایەتی. لە کۆتاییدا، هێزی ڕاستەقینەی چەپ لە توانایدا لە یەکخستنی ڕێکخراوی مرۆیی لەسەر زەوی لەگەڵ سەروەری دیجیتاڵی، بەشێوەیەک کە بۆشایی دیجیتاڵی ببێتە گۆڕەپانێکی پاڵپشتی و کاریگەر، نەک جێگرەوەی خەبات، بەڵکو باڵێک بێت بۆ فڕین بەرەو ئایندەیەکی مرۆڤانەتر و دادپەروەرانەی سۆسیالیستی.
ئەم ڕەهەندە ئینتەرناسیۆنالیستییە لە ڕووبەڕووبوونەوەدا بابەتی وتارێکی داهاتوو دەبێت لەباری: دیجیتاڵی چەپی نێونەتەوەیی. ئەم وتارە تەنها سەرەتای دیالۆگێکی کراوەیە کە تێیدا داوا لە هەڤاڵان دەکەم لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهانی وۆرکشۆپی دیجیتاڵی هاوبەش پێکبهێنن کە ئەگەرەکانی بنیاتنانی بەدیلی تەکنەلۆژیای چەپ و پێشکەوتووخواز تاقی بکەنەوە و بناغەی پراکتیکی بۆ ئەنتەرناسیۆنالیزمی دیجیتاڵی دابنێن کە شەڕی داهاتوومان پێویستی پێیەتی.

ڕزگار ئاکرێی

————————————————

تێبینی: چاپی یەکەمی ئەم وتارە بە زمانی ئینگلیزی بڵاوکرایەوە، پاشان بۆ چەند زمانێک وەرگێڕدرا و لە دەیان ماڵپەڕدا بڵاوکرایەوە، گرنگترینیان بریتین لە: Globetrotter (ئینگلیزی، ئیسپانی، پورتوگالی، جیهانی)، Znetwork (دەیان زمان، جیهانی)، CounterPunch (ئینگلیزی، جیهانی)، MROnline (ئینگلیزی، جیهانی)، Countercurrents (ئینگلیزی، هیندستان)، NewsClick (ئینگلیزی، هیندستان)، Aliran (ئینگلیزی، مالیزیا). The Left Chapter (ئینگلیزی، کەنەدا)، Sinistra in Rete (ئیتاڵی، ئیتاڵیا)، Contropiano (ئیتاڵی، ئیتاڵیا)، Jornal GGN (پورتوگالی، بەرازیل)، Diário Carioca (پورتوگالی، بەرازیل)، Revue Supernova (فەڕەنسی، فەڕەنسا)، elviejotopo (ئیسپانی، ئیسپانیا)، El Maipo (ئیسپانی، چیلی)، Insurgencia Magisterial (ئیسپانی، مەکسیک))، Amiidonk (هەنگاریا، هەنگاریا)، Perjamuan Buku (ئیندۆنیزیا، ئەندۆنیزیا)، Slguardian (ئینگلیزی، سریلانکا).




بەعەرەبکردنی کورد یان بەعەرەبستانکردنی کوردستان: وەڵامێک بۆ ڕێبوار سیوەیلی.. شێرکۆ کرمانج

لە بابەتێکی ڕەخنەئامێز و ورد و پڕزانیاری و قووڵ و فیکری لەمەڕ بەکارهێنانی چەمک و چەمکسازیی، نووسەر و ڕووناکبیر، ڕێبوار سیوەیلی، ڕەخنەیەکی ئێجگار زۆری لە بابەتێکی من گرتووە کە بە ناونیشانی “تەعریب و تەرحیل، ئامرازەکانی دەوڵەتی عێراق بۆ لەناوبردنی کورد” لە ماڵپەڕی سەکۆ بۆ نیشتمانسازی بڵاو بۆتەوە. بەشێکی ڕەخنەکانی بەڕاستی نەک هەر جێگەی دەستخۆشییە بەڵکوو شایستەی هەڵوەستەکردنە چونکە چوارچێوەی فکری و تیوری تێگەیشتن و توێژینەوە لەپەیوەند بە پڕۆسەکانی تەعریب و تەرحیل و جینۆسایدی کورد لە عێراق فراوانتر و قووڵتر دەکاتەوە و دەیبات بۆ ئاستێکی باڵای ئەکادیمی و زانستی، بۆیە خوێنەران هاندەدەم بۆ خوێندنەوەی، کە هەمدیسان لە ماڵپەڕی سەکۆ بەناونیشانی “لە «تەعریب»ەوە بۆ «بەئەویدیکردن»: لە وەڵامنامەیەکدا بۆ شێرکۆ کرمانج” بڵاو بۆتەوە.
لە هەمووی گرنگتر، بابەتەکەی سیوەیلی بۆ من وەئاگاهاتنەوەش بوو لەوەی کە نەک هەر ئەو خۆی بە هەڵە لە هەندێک چەمکەکانی کە من بەکارم هێناون گەیشتووە، بەڵکوو بۆ خۆشم لە پلەبەندی و گرنگی و چەمکەکان بەئاگاهاتمەوە. لە هەمووی زەقتر، وەک لە ناونیشانی بابەتەکەی پێشووتری من دەردەکەوێت، من تەعریب‌ـم وەک ئامرازێک بۆ لەناوبردنی کورد بەکارهێناوە، کەچی لەڕاستیدا، وەک لەم بابەتەش هەوڵدەدەم بیسەلمێنم، تەرحیل و جینۆساید وەک ئامراز بۆ تەعریبی کوردستان بەکارهاتوون. ئەوە بەو مانایەیە، ئەگەر ئەمڕۆ بابەتەکە بڵاو بکەمەوە ئەوە بەو ناونیشانە بڵاوی دەکەمەوە: “تەرحیل و جینۆساید، ئامرازەکانی دەوڵەتی عێراق بۆ تەعریبکردنی/بەعەرەبستانکردنی کوردستان.” لە خوارەوە هەوڵدراوە گفتۆگۆ و شرۆڤەی ئەو چەمک و زاراوانە بکرێن و وەڵامێکیش بۆ ڕەخنەکانی سیوەیلی بخەمە ڕوو کە دواجار ببێتە مایەی فراوانتربوونی تێگەیشتنەکانمان بۆ پڕۆسەکانی تەعریب و ئەنفال و جینۆسایدی کورد لە باشووری وڵات و بەشدارییەکیش بێت لە ئەدبیاتی کوردی لە پەیوەند بەو پرسانە.
سەرەتا دەمەوێت ئەوە ڕوون بکەمەوە کە سەکۆ بۆ نیشتمانسازی لە نووسیندا پلەی ئەکادیمی (وەک دکتۆر) یان پێشگری وەک بەڕێز و کاک بەکارناهێنێت، بۆیە سەرەڕای ئەوەی کە ڕێبوار سیوەیلی ئەم جۆرە پلە و پێشگرانەی لە نووسینەکەی خۆیدا بەکارهێنابوو بەڵام سەکۆ لایداون. منیش لێرە پابەند دەبم بە ستایلی سەکۆ و پێشگر و پلەی ئەکادیمی بەکارناهێنم، ئەگەرنا ڕێبوار سیوەیلی چ وەک ئەکادیمی چ وەک هاوڕێ ڕێزی تایبەتی هەیە لای من. با بگەڕێینەوە سەر کڕۆکی پرسەکە، لەم بڕگانەی خوارەوە هەوڵدەدەم هەڵوەستەی زیاتر لەسەر ئەو خاڵانە بکەم کە هاوڕانیم لەگەڵ سیوەیلی، ئەوانەشی کە هاوڕام لێرە و لەوێ ئاماژەیەکی خێرایان پێ دەکەم.
بەکورتی، دەتوانم ڕەخنەکانی سیوەیلی لە دوو خاڵدا کورت بکەمەوە، یەکەمیان هەڵەتێگەیشتنێک لە پێناسە و تێگەیشتنی من بۆ هەندێک چەمک، بەتایبەتی چەمکی “تەعریب”؛ دووەمیان، تێگەیشتنی جیای ئەو بۆ هەندێک چەمک و دەستنیشانکردنی هەندێک ڕەهەند و لێکەوتە و دەرئەنجامی پڕۆسەکانی تەعریب و تەرحیل و جینۆساید کورد لە عێراق، کە بەشێکیان من یان پەیم پێ نەبردبوون یان لە شوێنی دیکە نەک لەو بابەتەی کە جەنابی خستبوویە ژێر زەڕەبین باس و شرۆڤەم کردوون. لە خوارەوە گفتوگۆی ڕەخنە و سەرنجەکانی سیوەیلی دەکەم، لەپاڵ ئەویش قووڵتر و وردتر شەنوکەوی پڕۆسە و چەمکی تەعریب دەکەم.

یەکەم، “تەعریب” لای سیوەیلی و لای من
سیوەیلی کێشەی سەرەکی لە توێژینەوەکەی مندا لەوەدا دەبینێت کە گوایە من زاراوەی “تەعریب” بۆ “گونجان” و “خۆگونجاندن”ی کورد لە عێراق دا دەبینم و بەکاردێنم. ئەو دەڵێت: “کاتێک دەگوترێت تەعریب، وا دەگەیەندرێت کە دەسەڵات هەوڵی داوە کورد وەک هێزێک بەشدارى پێ بکات لە ناو جەستەی نەتەوەی عەرەب یان شارستانیەتی ئیسلامیدا، واتە کورد ڕابهێنێت تا شانازیى بە عەرەببوونەوە بکات. لە ڕاستیدا، من هیچ کاتێک “تەعریب”م نە بەو شێوەیە بینیوە، نە وا پێناسەم کردووە، نە پێم وابووە دەوڵەتی عێراق مەبەستی لە تەعریب “گونجان” یان “خۆگونجاندنی” کورد بووبێت.
تا ئەو ڕادەی من ئاگادار بم، وەک لە کتێبێکی عارف قوربانی دەردەکەوێت، یەکەم کەس کە زاراوەی تەعریبی لە ئەدەبیاتی فەرمی دەوڵەتی عێراقی‌دا بەکار هێنابێت، قائید فرقەی کەرکووک لە سوپای عێراق‌‌دا بووە. ئەو لە نامەیەکدا کە لە ١٩٢٩ بۆ سەرۆکی ئەڕکانی سوپا نووسیویەتی، دەڵێت: ئەو عەرەبانەی ئێستا لە کەرکووک‌ـن ژمارەیان زۆر کەمە ناتوانرێت پشتیان پێ ببەسترێت بۆ تەعریبکردنی کەرکووک، بۆیە داوا دەکەم کە عەرەب بنێرن بۆ پارێزگاکە. ئەم دەربڕینەی قائید فرقەی کەرکووک دوو ڕاستیی گرنگ دەردەخەن، یەکەم، کە پەیوەندی بە پێناسەی تەعریبەوە هەیە و خاڵی ناکۆکی سیوەیلی و منیشە، ئەویش ئەوەیە کە مەبەست لە تەعریب هێندەی ‌هێنانی عەرەبە بۆ کوردستان هێندە بەعەرەبکردنی کوردەکانی کەرکووک و کوردستان نییە. ئەگەر مەبەست لە تەعریب “گونجاندن” یان “خۆگونجاندن” بوایە، قائید فرقە دەکرا لەبری ناردنی عەرەب داوا بکات کە هاوکاری ماددی بکرێت، یان یاسای نوێ دەربکرێت، تاوەکوو کوردەکانی کەرکووک بەعەرەب بکەن. بەڵام، لەبەر ئەوەی مەبەست زەوتکردن و داگیرکردنی خاک بووە بۆ هەتاهەتایە، بۆیە داوای ناردنی عەرەب دەکات تاوەکوو لە پڕۆسەیەکی درێژخایەن و سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریدا، ژمارەی عەرەب لە کەرکووک زیاد بکرێت. دیارە دواتر دەرپەڕاندنی کوردیشی لەو پارێزگایە هاتە سەر، هاوشانی هێنانی عەرەب. دووەم، بە بنەما لەسەر ئەوەی کە ئەم نامەیە لە فەرمانبەرێکی دەوڵەتییەوە، لە خوارەوە بۆ سەرەوە نێردراوە، هاوکات، لەبەر ئەوەی نامەکە بەبێ پێچوپەنا، بەئاشکرا ئاماژە بە زاراوەیەکی ئاوەها لە دەقێکی فەرمیدا دەکات، ئەوە نیشانەی ئەوەیە کە هەر لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، نیاز و کردەی تەعریب لە ئاستی باڵا لە دەوڵەت و حکومەتدا گفتوگۆی لەسەر کراوە و پلانی بۆ داڕێژراوە.
تێگەیشتن و پێناسەی من بۆ “تەعریب”، دەتوانم بڵێم مەبەستی دەوڵەتی عێراقیش لە تەعریب، وەک لە کورتە-توێژینەوەکەی چەند ڕۆژ پێشووتر ئاماژەم پێ کردووە، ئەوەیە کە تەعریب “ستراتیجیەتێکی سیاسیی حکوومەتەکانی عێراق بوو… کە بەشێوەیەکی سیستەماتیک داڕێژرا بوو بۆ گۆڕینی دیموگرافیا و ناسنامەی ناوچە پلان بۆ دانراوەکان، ئەویش بە دەرکردنی کوردەکان ‌و نیشتەجێکردنی عەرەبی هاوردەکراو… لە جێگەی کورد.” ڕوونتر بڵێم:
• دەوڵەتی عێراقی لە “تەعریب” پێش ئەوەی مەبەستی تاکی کورد، وەک کەس، بێت تاوەکوو بیکات بە عەرەب، وەک ئەوەی سیوەیلی باسی لێوە دەکات، ئامانجی ئەندامانی کۆمەڵگەی/نەتەوەی کورد بووە لە شوێنی جیا جیا لە باشووری کوردستان (بۆ زانیاری زیاتر، تەماشای کتێبی “شوناسی عێراق”، ل.ل. ٣٦٢-٣٧٦ بکەن).
• لە تەعریبدا/بەعەرەبکردندا، کورد لە ناوچە کوردستانییەکان دەرپەڕێندراوە، ماڵوحاڵی دەستی بەسەردا گیراوە، خانووبەرەی سووتێنرا یان داڕمێنراوە، واتە کورد سڕێنراوەتەوە (cleansed) لەو ناوچانە. ئینجا عەرەبی هاوردە هێنراوەتە جێگەیان، پارەیان پێدراوە، خانوویان بۆ دروستکراوە، قەردیان بۆ تەرخان کراوە، پڕۆژەیان بۆ فەراهەم کراوە، هتد. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کورد وەک تاک بە ئامانج نەگیراوە بەڵکوو وەک نەتەوە، هاوکات وەک خاک و زێد و نیشتمان، واتە کوردستان بە ئامانج کراوە.
• مەبەستی پشت تەعریب “گونجاندنی” کورد نەبووە لە عێراق‌دا، بەڵکوو ئامانج داگیرکردنی خاکەکەی بووە، واتە مەبەست بەعەرەبکردنی کورد نەبووە بەڵکوو بەعەرەبستانکردنی کوردستان بووە، ڕێک وەک ئەوەی کە نیشتیمان عەبدولقادر، شاعیر، لە سەرنجێکی لەسەر بابەتەکەی سیوەیلی دەری بڕیوە.
• بۆ سیاسەتوانە عێراقیییەکان بەگشتی و بەعسییەکان بەتایبەتی، کورد “میوانە” لەسەر “خاکی عەرەب” (تەماشای دەستووری ١٩٤٧ی حیزبی بەعسی عەرەبی ئیشتراکی بکە، کە ئێستاش لەم لینکە وەک خۆی دەستکاری نەکراوە)، بۆیە یان دەبێت خاکەکە بەجێبێڵێت یان دەبێت بتاوێنرێتەوە و لە کوردبوون داماڵدرێت. بەڵام وەک لە پڕۆسەی تەعریب دەردەکەوێت، دەوڵەتی عێراقی بەگشتی ئەوەی یەکەمی هەڵبژاردووە، هەربۆیەشە، لەسەر خاکی خۆی دەری دەکات و عەرەب دێنێتە جێگەی. ئەمە نە “گونجاندنە” نە “خۆگونجاندن”، وەک ئەوەی سیوەیلی پێناسەی دەکات.
• بە سەرنجدانێکی خێرا لە پڕۆسەی تەعریب بۆت دەردەکەوێت کە دەوڵەتی عێراقی هەر لە دوای دامەزراندنییەوە درێژەپێدەر و هەمان ئەو پڕۆسانەی تەعریبی جێبەجێ کردووە کە بەدرێژایی مێژوو لە دژی کورد و کوردستان پەیڕەوکراوە، کە خۆی لە بەخشکەیی هاتنی عەرەب بۆ باکوور و ناچاکردنی کورد بۆ هەڵکشان بۆ شاخەکان، دەبینێتەوە. ئەمە لە نەمانی (یان ئێجگار کەم بوونی) کورد لە بەدرە و جەسان و مەندەلی و جەلەولا و حەویجە و قەراج و دەشتی نەینەوا و سیمێڵ و زومار و شنگال دەردەکەوێت. لەم ناوچانە بەگشتی کوردێک بوونی نییە کە کاتی خۆی خۆی گونجاندبێت یان دەوڵەتی عێراق ئەوی گونجاندبێت. تەعریب بە واتەی بەعەرەبکردنی کورد نایەت، بەڵکوو بە مانای سڕینەوەی کورد لە زێد و نیشتمان و زەوتکردنی خاک و وڵاتەکەی دێت. من هەر ئاوای تێگەیشتووم و پێشم وایە دەوڵەتی عێراقی هەر ئەوە مەبەستی بووە لە تەعریبدا.
• هەر کاتێک گوندێک تەعریب کراوە، خەڵکەکەی یان لەناوبراون وەک لە حالەتی ئەنفال، یان تەرحیل و تەهیجیر کراون وەک لە حالەتی گوندەکانی کەندێناوە. ئێمە لە گابەرەکە دوو جار گوندەکەمان بەر هەڵمەتی تەعریب کەوتووە، لە ١٩٦٣ و ١٩٨٧، هیچ جارێک دەوڵەتی عێراقی داوای لە خەڵکی گابەرەکە نەکردووە وەرن ببن بە عەرەب و لێتان خۆش دەبین، بەڵکوو هەر دوو جارەکە ئێمە دەرپەڕێنراوین، گوندەکەمان خاپوور کراوە، ئینجا عەرەبیان هێناوەتە سەر خاکی ئێمە. ئەمە “گونجاندن” و “خۆگۆنجاندن” نییە بەڵکوو ئەمە زەوتکردن و داگیرکردنی خاک و وڵاتە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە تەعریب پێش لەناوبردنی کورد مەبەست لێی سڕینەوەی کوردستان بووە، وەک خاک و نیشتمانی کوردستانیان. کەسەکان چیان بەسەر دێت بۆ عێراق کێشە نەبووە، چونکە بۆ ئەوان خاک گرنگ بووە، ڕێک وەک ئەوەی ئیبراهیم مەلازادە، ئەکادیمی، لە کۆمێنێکدا بۆ ڕێبوار سیوەیلی لەسەر بابەتەکەیدا نووسیویەتی.
• لە درێژەی ڕەخنەکانی، ڕێبوار سیوەیلی دەڵێت: ئێمەمانان بۆیە زاراوەی تەعریب بەکاردێنین چونکە «دەوڵەت خۆی لە بەڵگەنامە فەرمییەکانیدا (وەک بڕیارەکانی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش) زاراوەی تەعریبی بەکارهێناوە، بۆیە بەکارهێنانی لە ئەکادیمیادا بەڵگەیەکی کۆنکرێتیی مێژوویی و کارگێڕییە.» من دەڵێم نەخێر لەبەر ئەوە نییە بەڵکوو لەبەر هۆکاری دووەمە کە بەڕێزی هەر لەوێدا ئاماژەی پێ دەکات و دەڵێت «تەعریب ئامانجە سیاسییەکە بوو و ئەنفال و تەرحیل ئامرازی توندوتیژ بوون بۆ گەیشتن بەو ئامانجە.». بەڵێ، ئەنفال و تەرحیل و تەهجیر و جینۆساید هەموویان ئامراز و میتۆدی گەیشتن بە تەعریب بوون کە دوا ئامانج بەعەرەبستانکردنی کوردستان بوو، چونکە مەبەست لە تەعریب “گونجاندن” و “خۆگونجاندن” نەبوو بەڵکوو ڕیشەکێشکردنی بوونی کورد بوو لەسەر خاک و نیشتمانەکەی و جێگریکردنی عەرەب لە شوێنیان.

دووەم، ئەنفال و تەعریب، تەواوکەری یەکدین نەک ڕەتکەرەوەی یەکدی
خاڵێکی دیکەی ناکۆکی لەنێوان ڕێبوار سیوەیلی و من لە بابەتەکە لەسەر پەیوەندی نێوان پڕۆسەی ئەنفال و پڕۆسەی تەعریبە. پێش هەموو شتێک دەبێت ئەوە بڵێم کە بەبێ خوێندنەوەی ئەو توێژینەوە هاوبەشەی کە ئارام ڕەفعەت و من ئەنجامان داوە و لە گۆڤاری (National Identities) بە ئینگلیزی بڵاوبۆتەوە لەگەڵ ئەو بڕگەیەی کە لەژێر ناونیشانی “ئەنفال: سڕینەوەی کورد لە پارێزگای کەرکووک” لە کتێبی “شوناسی عێراق”دا هاتووە و لە نووسینی خۆمە، هەندێک زەحمەتە لە دروستکردنی ئەو پەیوەندییە بگەین. سەرەڕای ئەوە لێرە هەوڵدەدەم بەکورتی بە خستنەڕووی چەند ڕاستییەک ئەو پەیوەندییە نیشان بدەم.
بەڵام پێش ئەوە، دەمەوێت بڵێم لێرەش سیوەیلی بە هەڵە لە من تێگەیشتووە. ئەو دەڵێت: “کەسێک یان سیستەمێک، کە بیەوێت نەتەوەیەک «بەعەرەب بکات» یان شوناسەکەى بگۆڕێت، پاکتاوی جەستەیی و بایۆلۆجی ناکات. بەکارهێنانی چەکی کیمیایی و زیندەبەچاڵکردنی هەزاران منداڵ و ژن لە بیابانەکانی نۆگرە سەلمان، ئامرازی پرۆسەی «تەعریب» نین، بەڵکوو ئامرازی کۆمەڵکوژی و ژینۆسایدن.” هەڵە تێگەیشتنەکە لەوەدایە کە میکانیزمەکانی لەناوبردنی کورد لە عێراق لەیەکدی جودا بکرێنەوە، کە پێ دەچێت سیوەیلی ئەوە بکات. من پێم وایە، هەموو میکانیزمەکانی لەناوبردنی کورد لە عێراق، چ تەرحیل (ڕاگواستن) بێت، چ تەهجیر (چۆڵکردن) بێت، چ تەعریب بێت، چ کۆمەڵکوژی (جینۆساید) بێت، چ بەبەعسیکردن بێت، چ کوشتنی تاکە کەس بێت، تەواوکەری یەکدین و مەبەست و ئامانج لێیان کۆکردنەوە و بەرزەفتکردن و کۆنتڕۆڵکردن و لەناوبردن و سڕینەوەی نەک هەر کورد بووە بەڵکوو لە هەمان کاتیشدا داگیرکردنی خاکی کوردستان بووە. دەوڵەتی عێراق هەرچی کردبێت و چ میکانیزمێکی بەکارهێنابێت، دوا ئامانج و دوا مەبەست زەوتکردن و بێخەڵکردن و بێخاوەنکردنی خاکی کوردستان بووە، ئەویش بۆ درێژەدان بە داگیرکاریی و مسۆگەرکردن و بردنی سەروەت و سامانی سەر عەرد و بن عەردی کوردستان.
هەر چۆنێک بێت، چەند خاڵێک گرنگە کە هەڵوەستەی لەسەر بکەین لەمەڕ پەیوەندی نێوان ئەنفال و تەعریب، بەڵام تەعریب وەک ئەوەی من لێی تێگەیشتووم و لەسەرەوە ڕوونم کردەوە نەک وەک ئەوەی سیوەیلی لە بابەتەکەیدا خستوویەتیە ڕوو.
• من لە لە کورتە-توێژینەوەکە و لە کتێبی “شوناسی عێراق” و توێژینەوە و سیمینارەکانم بە وردی لەسەر پەیوەندی نێوان ئەنفال و تەعریب قسەم کردووە. هۆکاری پشت هەستکردنم بەو پەیوەندییە دەگەڕێتەوە بۆ ڕێژەی ئەو کەسانەی کە لە پارێزگای کەرکووک ئەنفالکراون بە بەراورد بە پارێزگاکانی دیکە، کە من لە توێژینەوەکانم بە “حەوز” ناوم بردوون. بەپێی توێژینەوەکانی من ٨٨٪ی هەموو ئەوانەی لە کوردستان ئەنفالکراون لە حەوزی کەرکووک بوون. لە توێژینەوەکان بە ژمارە و داتا و خشتە و نەخشە ئەوەم سەلماندووە، کە خوێنەر دەتوانێت بگەڕێتەوە سەریان. بەڵام لێرە ئاماژە بە دوو موفارەقە دەکەم. یەکەم، لە کاتی ئەنفالەکاندا ئەو کەسانەی کە لە ناوچەکانی ئەنفالی دوو (حەوزی سلێمانی) بەرە و عەربەت‌ و سلێمانی ڕۆیشتوون، بەگشتی بە سەلامەتی ڕزگاریان بووە. کەچی ئەو خەڵکانەی هەر لە قۆناغی دووەمی ئەنفالکان بەرەو خوار بۆ ناوچەی گەرمیان، واتە حەوزی کەرکووک هەڵاتان، هەموویان وەک ئەوانەی قۆناغەکانی سێ و چوار لە ئەنفالەکان گیراون و شونبزر کراون. دووەم، لە قۆناغی چواری ئەنفالەکان کە ناوچەی خاڵخاڵانی لە حەوزی کەرکووک و دەشتی کۆیەی لە حەوزی هەولێر کردبووە ئامانج، ئەوە خەڵکە مەدەنییەکەی خاڵخاڵان زۆربەیان گیران و بێسەروشوێن کران، بەڵام هەمان مامەڵە لەگەڵ ئەوانەی دەشتی کۆیە، حەوزی هەولێر، نەکراوە. بەپێی داتا پشتڕاستکراوەکان لەو ٧٢٠١ کەسەی کە لە ئەنفالی سێ لەناوبردراون تەنیا ٨٥٤ کەسی لە دەشتی کۆیەی حەوزی هەولێر بووە، کەچی ٦١٦٧ لە ناوچەی خاڵخاڵانی پارێزگای کەرکووک بوون. ئەمانە و ئەو بەڵگە و داتایانەی دیکە کە لێرە ئاماژەم پێ نەکردوون، هەموو دەیسەلمێنن کە مامەڵەی دەوڵەتی عێراق لەگەڵ خەڵکی حەوزی/پارێزگای کەرکووک جیا بووە لەگەڵ خەڵکی پارێزگاکانی دیکە چونکە یەکێک لە ئامانجەکانی ئەنفال لە پارێزگای کەرکووک سڕینەوەی بوونی کورد بووە لەو پارێزگا دەوڵەمەند بە نەوتە تاوەکوو کارئاسانی بۆ پڕۆسەی تەعریبی پارێزگاکە بکات. بەمەش زەمانەتی پچڕاندنی ئەو بەشەی خاکی کوردستان بکات، کە عێراقییەکان، بەعسی و نابەعسییەکان، پێیان وابووە کە تەنیا بە سڕینەوەی کورد لە کوردستان ناتوانن زەمانەتی زەوتکردنی یەکجارەکی خاکی کوردستان بکەن بەڵکوو بە هاوردەکردنی عەرەب و نیشتەجێکردنیان لە زێدی ئەوان لەسەر خاکی کوردستان ئەم هەوڵە بە ئامانج دەگات. هەر بۆیەشە من پێم وایە ئەنفال ئامراز بووە بۆ تەعریب، واتە تەعریب ئامانجە سەرەکییەکەیە و ئەنفال چەک و میتۆدی جێبەجێکردن بووە. بەڵام، وەک پێشتر پێداگری لەسەر کرا، تەعریب بەواتای بەعەرەبستانکردنی کوردستان نەک بەعەرەبکردنی تاک و ئینسانی کورد.
• ئەو سنوورەی کە لە ١٩٩١ دەوڵەتی عێراق بۆ هەرێمی کوردستانی کێشا، دوای ئەوەی دامودەزگا و دامەزراوە ئەمنی و ئیدارییەکانی لە بەشێک لە کوردستان کێشایەوە، هەمان ئەو ڕاستییەمان بۆ دەسەلمێنن کە هێندەی دەوڵەتی عێراق چاوی لە کەرکووک و ناوچە دەوڵەمەند بە نەوتەکان بووە هێندە نە کورد، نە بوونی کورد، نە ئەو بەشانەی دیکەی باشووری کوردستان گرنگی بۆی هەبووە. ئەم ئەنجامگیرییەش لە کتێبی “شوناسی عێراق” بەدرێژیی و بەوردی هەڵوێستەی لەسەر کراوە و شرۆڤە کراوە. سەرەتا دەبێت بزانین کە ئەو سنوورە سنووری ئەو ناوچە ئۆتۆنۆمییە نییە کە دەوڵەتی عێراق لە ١٩٧٤ تاکلایەنە دانی پێدانا، بەڵکوو سنوورێکی نوێیە بۆ ئەو بەشەی کوردستان. ئەمەش قسەی زۆر هەڵدەگرێت بەڵام لە کتێبەکدا گوتوومە: ڕژێمی عێراقی نیاز و پلانێکی ستراتیجی هەبوو لەپشت کشانەوەی لەو ناوچە کوردستانییانەی ئێستا بە هەرێم ناسراوە. حکومەتی عێراقی بە کێشانەوەی هێز و دامودەزگاکانی سنوورێکی نوێی بۆ ناوچە کوردستانییەکان کێشا، “ئەویش بە بڕینی ئەو ناوچانەی کە لەو دواییانە نەوتیان تێدا دۆزرابۆوە وەک مەخموور و دیبەگە لەگەڵ چاڵەنەوتەکانی خورماڵە، کە درێژکراوەی چاڵەنەوتەکانی ‘ئاڤانە’یە، وەک بابەگوڕگوڕ لە گەورە-چاڵەنەوتەکانی ناوچەکەن. خورماڵە و دیبەگە و مەخموور پێشتر بەشێک بوون لەو ناوچە ئۆتۆنۆمییەی کە حکومەتی عێراقی تاکلایەنانە لە ١٩٧٤دا ڕایگەیاندبوو، کەچی لە تخوبکێشانەکەی ١٩٩١دا لە ناوچە ئۆتۆنۆمەکە دابڕێنران. چەند ناوچەیەکی دیکەش کە پێشتر بەشێک نەبوون لە ناوچە ئۆتۆنۆمییەکەی ١٩٧٤، وەک ئاکرێ ‌و کفری‌ و کەلار، لەگەڵ سنوورکێشانەوەکەی ئەمجارە خرانە سەر ئەو ناوچانەی کە ئێستا وەک هەرێمی کوردستان ناسراوە” (تەماشای نەخشەی ژمارە ٧-١ بکە لە کتێبی شوناسی عێراق). ئەو ناوچانەی کە عێراق دایبڕین کڕۆکی ئەو ناوچانە پێک دەهێنن کە لە پڕۆسەکانی تەعریب تەرکیزیان خرابووە سەر، کەندێناوە و قەراج و تەواوی پارێزگای کەرکووک. لێرە دەمەوێت بڵێم کە دابڕینی ئەو ناوچانە و سڕینەوەی کورد لەو دەڤەرانە بەشێواز و میکانیزمی جیاجیا ئەنجام دەدران، بە ئەنفال و جینۆسایدیشەوە. واتە، ئامانج دزین و زەوتکردنی خاک بووە، بەڵام میکانیزم، تەرحیل و تەهجیر و ئەنفال و جینۆساید بووە. کێشەی سەرەکی لە ئارگیومێنتەکانی سیوەیلی ئەوەیە کە پاڵنەری ئابووری سیاسی (جیۆئیکۆنۆمیک) لە پشت پڕۆسەکان نابینێت، ئەوەش لەوانەیە بگەڕێتەوە بۆ پسپۆڕی ئەو کە فەلسەفە و سۆسیۆلۆجییە. هەر بۆیەش ئەو چەمکانەی کە ئەو خستویەتی ڕوو و من کەڵکم لێ وەرگرتن و دنیابینی منیان لەو بوارەدا فراوانتر کرد ئەوانەن کە پەیوەندیان بە ڕەهەندە مرۆیی و سۆسیۆلۆجییەکانەوە هەیە. بەگشتی پاڵنەری ئابووری لە پشت زۆربەی جینۆسایدەکان لە جیهاندا خۆی حەشار داوە. نازییە ئەڵمانەکان جووەکانیان بەس لەبەر ئەوە جینۆساید نەکرد کە دینیان یان گرووپی ئیتنیان لە ئەڵمانەکان جیاواز بوو، بەڵکوو هۆکارێکی سەرەکی لە پشت هۆلۆکۆست دەوڵەمەندی و توانای دارایی و بازرگانی جووەکان بوو. ئەمە بۆ کوردە-فەیلییەکانیش ڕاستە چونکە کوردبوون و شیعەبوونی کوردە-فەیلییەکان تاکە هۆکاری جینۆسایدییان نەبوو، بەڵکوو هۆکاری هەرە سەرەکی ئەوە بوو کە کوردە-فەیلییەکان دەوڵەمەندبوون و کۆنتڕۆڵی بانکەکان و بازاڕی شۆرجە و بازرگانی هەناردە و هاوردەی عێراق‌ـیان کردبوو. من توێژینەوەیەکم لەسەر ئەو پرسە لە ماڵپەڕی سەکۆ بڵاو کردۆتەوە بەناونیشانی “بۆ کوردە-فەیلییەکان لە عێراق دەرپەڕێنران؟”، کە خوێنەر دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆی. هەر چۆنێک بێت، دەتوانم بڵێم سەرەڕای هاوڕانەبوونم لە هەندێک پرس و ڕەهەند، ئەوا تێگەیشتنەکانی سیوەیلی و من دەکرێت وەک تەواوکەری یەکدی تەماشا بکرێن، کە خزمەت بە ئەدەبیاتی کوردی دەکەن لەم کایە ئەکادیمییەدا.
• ڕێبوار سیوەیلی گفتوگۆی قسەکانی عەلی حەسەن مەجیدی کردووە و ڕەخنەی لەو ئەنجامگیرییە گرتووە کە من پێی گەیشتووم لە پەیوەندی لە نێوان قسەکان و پڕۆسەی تەعریب. من لەوێدا قسەی خۆم کردووە بۆیە ناگەڕێمەوە سەری، خوێنەر دەتوانێت بابەتەکەی من بخوێنێتەوە، بەڵام هەوڵدەدەم کە ئاماژە بە بەڵگەیەکی دیکە بکەم لەو پەیوەندەدا. وەفیق سامەڕائی، بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی گشتی ئیستیخباراتی عەسکەریی عێراق، دوای ئەوەی لە بەغدا ڕایکرد و ڕووی لە هەرێم کرد، لە ناوەڕاستی نەوەتەکان کۆڕێک لە سلێمانی ساز دەکات. لەوێدا، سامەڕائی گوتویەتی، من جارێک لە سەدام حوسێن، سەرۆکی عێراق (١٩٧٩-٢٠٠٣)‌ـم پرسیوە، هەڵمەتەکانی ئەنفال کاتێکی زۆری ویست، نزیکەی هەشت مانگ، بەشێکی زۆر لە سوپای عێراق تەرخان کرابوون بۆ ئەو هەڵمەتانە، لانی کەم دوو فەیلەق، کەچی ژمارەی ئەو کەسانەی لەو هەڵمەتانە دەستگیرکران (بە دەربڕینی ئەو) زۆر نەبوون؛ باشە سەیدی (مەبەستی سەدام بووە)، مەگەر نەدەکرا لەبری ئەمە ئێمە لە شارێکمان دابا، خۆ ژمارەی کوژراوە کوردەکان زۆر لەوە زیاتر دەبوو. گوایە (وەک عارف قوربانی کە ئامادەی کۆڕەکە بووە و چەند جارێک ئەم چیرۆکەی بۆ گێڕاومەتەوە) وەڵامی سەدام ئەوە بووە: بەڵێ، من دەمتوانی بە نیو سەعات، بە چەکی کیمیایی لە هەولێر یان لە سلێمانی بدەم بە سەدان هەزار کورد بکوژم، بەڵام ئامانجی من کوشتنی خەڵک نەبوو، بەڵکوو مەبەستم بووە ئەو ناوچانەی کە بەر هەڵمەتەکان کەوتوون (کە وەک لێرە سەلماندمان ٨٨٪ لە پارێزگای کەرکووک بوون) عەرەبی لێ نیشتەجێ بکەم. ئەم چیرۆکە پشتڕاستی ئەو ئارگیومێنتەی من دەکاتەوە کە دەڵێت: “پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەنێوان ئەنفال و تەعریبدا هەیە”. هاوکات، ئەوە دەسەلمێنێت کە لە توێژینەوەکانم دووبارەم کردۆتەوە، کە “ڕاستە مەبەست لە ئەنفال قڕکردنی بەشێک لە خەڵکی کوردستان بوو، بەڵام ئامانجێکی سەرەکی و ستراتیجی لە پشت پڕۆسەی ئەنفال سڕینەوەی کورد بوو لە پارێزگای کەرکووک،” واتە تەعریبی کوردستان، نەک بەعەرەبکردنی تاکی کورد.
• سیوەیلی لە ڕەخنەکانی لە چەمکە بەکارهاتووەکانی من، چەند چەمکێک پەرە پێ دەدات، کە وەک خۆی ئاماژەی پێ دەکات لە ٢٠٠٣وە لە کتێبی “قەفەسی ئاسنین” گفتوگۆی کردوون، کە بەڕاستی پڕبایەخن. ئەو دەڵێت: ئەو لێدوانانەی عەلی حەسەن مەجید، کە من ئاماژەم پێ کردوون بۆ سەلماندنی پەیوەندی نێوان تەعریب و ئەنفال، “دانپێدانانە بە پڕۆسەى «بەدوژمنکردن» نەک بەعەرەبکردن، لە شوێنێکی دیکە چەمکی “بەئەویدیکردن”یش پەرە پێ دەدات”. لێرە هاوڕام کە بەردەوام، حکوومەت و ڕژێمە عێراقییەکان، کوردیان وەک دوژمن و ئەویدیکە وێنا کردووە، ئەمە بەشێکە لە پڕۆسەی بەئاساییشکردنی پرسی کورد کە من لە کتێبی “سەد ساڵ دوای سیڤەر” لە بەشی دووەمدا شرۆڤەم کردووە. بەڵام من پێم وایە بەئەویدیکەکردن (othering) و بەدوژمنکردنی کورد بۆ پاساودان و زەمینەخۆشکردنی جینۆسایدی کورد بووە، کە پێم وایە لێرە سیوەیلی هاوڕامە. بەڵام وەک پێشتر جەختم لەسەر کردەوە من جینۆساید بە کۆتائامانجی دەوڵەت و حکومەتەکانی عێراق نازانم، بەڵکوو وەک گوتم، جینۆساید (بە هەموو فۆرمەکانی) میکانیزم و میتۆد بوون بۆ تەعەریبکردنی کوردستان. دەشکرێت بڵێین، کە تەعریب و بەدوژمنکردن و بەئەویدیکەکردن و جینۆساید هەموویان چەندین پڕۆسەن کە تەواوکەری یەکدین نەک ڕەتکەرەوەی یەکدی. بەڵام لەوەدا هاوڕای سیوەیلی‌ـم کە دبێژت: کاتێک عەلی حەسەن مەجید دەڵێت وایان لێ دەکەم هەموویان عەگالی عەرەبی لەسەر بکەن یان شەڕواڵ لەپێ دەکەم، “ئەمە گوزارشت لە پرۆسەیەکی فەرهەنگیی بەعەرەبکردن ناکات، بەڵکوو گوزارشت لە سووکایەتیپێکردن و زۆرداری و داماڵینی کەرامەت دەکات.” بەڵێ، لە ڕاستیدا گرنگی بابەتە ڕەخنەییەکەی سیوەیلی لە هێنانە پێشی چەمکگەلی وەک ئەوانەی لێرە گفتۆگۆ کران لەگەڵ چەمکگەلی وەک “سووکایەتیپێکردن” و “زۆرداری” و “داماڵینی کەرامەت”ـن. ئەم چەمکانە گوزارشت لە داگیرکەربوونی عێراق دەکەن، بەڵام هاوکات گوزارشت لە هەوڵی بەعەرەبکردنی، تەعریبی، کوردیش دەکات، وەک ئەوەی کە سیوەیلی پێناسە بۆ بەعەرەبکردن دەکات.

سێیەم، تەرحیل و تەعریب: هاوڕایی و ڕەخنە لە یەکدی
لە درێژەی بابەتە ڕەخنەئامێزەکەی، ڕێبوار سیوەیلی دیدێکی دیکەی من ڕەخنە دەکات. ئەو دبێژت “ئەگەر ستراتیجیەتی دەوڵەت «تەعریب» بووایە، دەبوو ئەم گوندە سنوورییانەش [ئەوانەی بە قووڵایی ٢٠ کم لەسەر سنوورەکانی تورکیا و ئێران ڕاگوێزران بۆ ئۆردوگا زۆرە ملێکان] پڕ بکرێنەوە لە عەرەب. بەڵام کاتێک ناوچەکە دەکرێتە «زۆنی قەدەغەکراو»، ئەمە دەیسەلمێنێت کە ئایدیۆلۆجیای دەوڵەت لەسەر بنەمای بەئەویدیکەکردن کار دەکات، واتە پاککردنەوەی خاکەکە لە بوونی کورد وەک ئامانجێکی سەرەکی.
بەڵێ، تەرحیل و تەعریب لێک جیاوازن، بەڵام من هەردووکیان وەک دوو پڕۆسەی هاوتەریب و تەواوکەری یەکدی دەبینم بۆ لەناوبردنی کورد، واتە ئەگەر تەرحیل بووبیتە مایەی تەعریب یان نا، ئەوە هەر مەبەست لێی سڕینەوەی کورد بووە، کە دواجار مەبەست لێی بە عێراقییکردن و بەعەرەبکردنی کوردستانە، جا لێرە کوردەکان وەک جەستە دەمێینن یان نا گرنگ نییە، ئەوەی گرنگە کە تێی بگەین تەرحیل و تەعریب و جینۆسایدی کورد پڕۆسەگەلی هاوشانی یەکدی بوون. پڕۆسەشن نەک کردەیەکی یەکجارەکی، پڕۆسەیەک کە سەدان ساڵە دەستی پێ کردووە. دەوڵەتی عێراقی بە بوونی بەعس و بەبێ بوونی بەعس، واتە پێش بەعس و دوای بەعس لەسەری بەردەوام بوون و لەسەری بەردەوامن. پێشم وایە شەڕی کوێت نەبا، ڕاپەڕین و کۆڕەو نەبا، دەوڵەتی عێراقی بەخەستی لەسەر پڕۆسەکانی تەعریب و جینۆسایدی کورد بەردەوام دەبوو تاوەکوو، نەک کوردی بەعەرەب دەکرد، بەڵکوو تاوەکوو کوردستانی خاڵی دەکرد لە کورد و خاکەکەی وەک بەشێک لە نیشتمانی عەرەب/عێراق لەقەڵەم دەدا.
هاوکات من لەم کورتە-توێژینەوە نا، کە بنەماکەی دەگەڕێتەوە بۆ توێژینەوەکانی تێزی دکتۆراکەم و کارەکانم لە کتێبی “شوناسی عێراق”، بەڵکوو لە کارە سەرەکییەکانی دیکەم، باسی ئەوەم کردووە کە بۆچی عێراق ناوچە سنوورییە شاخاوییەکانی لە نزیک سنووری ئێران و تورکیا سەرەڕای ڕاگواستن، تەعریب نەکرد. لەوێدا گوتوومە: “یەکێک لە هۆکارە هەرە سەرەکییەکانی تەعریبنەکردنی گوندە سنوورەییەکان ئەوەبوو کە پارێزگاریکردن لە عەرەبە هاوردەکان زۆر زەحمەت دەبوو بۆ حکومەت چونکە ئەو ناوچانە بەدەگمەن لەلایەن حکومەتەکانی عێراق کۆنتڕۆڵکراون، ئەوە ئەگەر نەڵێین هیچ کاتێک دەستیان پێڕانەگەیشتووە، چونکە پێشمەرگە کەم تا زۆر بەردەوام لەو ناوچانە بوونیان هەبووە” (تەماشای کتێبی شوناسی عێراق بکە).
بەڵێ، لەوەش لەگەڵ سیوەیلی هاوڕام کە دەڵێت: “قەدەغەکردنی کارکردنی کورد لە گوندەکان و کەرکووک، هەوڵدان نەبوو بۆ ئەوەی کوردەکە ببێتە عەرەب، بەڵکوو هەوڵێک بوو بۆ برسییکردن، خنکاندنی ئابووری و دەرپەڕاندنی فیزیکیی کورد لە سەر ماڵ و زەویی خۆی. بەعس باش دەیزانی کە بە بەستنی عەگالێک کوردێک نابێتە عەرەب، بەڵکوو ئەمە «نمایشێکی سەربازییانەی دەسەڵات» بوو بۆ سڕینەوەی ئیرادەی ڕەگەزێک.” وایە، بەڵام ناکرێت ئەوە لەبیر بکەین کە دەرپەڕاندنەکە بۆ جێگرتنەوەی ناوچەکان بە عەرەبی هاوردە بووە، ئەمەش جەوهەری تەعریبە.
هاوکات، ئەوەش ڕاستە کە “ڕاگواستنى لادێنشینەکان بۆ ئۆردوگای زۆرەملێ لەژێر چاودێریی ڕاستەوخۆی سەربازیدا، پڕۆسەیەک بوو بۆ: یەکەم، داڕماندنى بونیادی ئابووریی خۆبژێوی کورد تاوەکوو کورد نەکرێتە «عەرەب»، بەڵکوو ببرێتە ئاستی بوونەوەرێکی بەکاربەری بێ ئیرادە و سەرشۆڕ کە بەتەواوی پشتی بە کۆپۆنی خۆراکی دەوڵەت ببەستێت. دووەم، کۆنتڕۆڵی ئەمنی و پۆلیسی؛ کۆکردنەوەی سەدان هەزار مرۆڤ لە شێوەی زیندانی کراوەدا (ghettoization) بۆ ئەوەی ڕێگە لە هەر جووڵەیەکی ڕزگاریخوازی بگیرێت.” هاوڕای سیوەیلی‌ـم، بەڵام ئەمە فرەڕەهەندی و فرەدەرکەوتە و فرەلێکەوتەی تەرحیل و تەهیجیر نیشان دەدات. هاوکات، منیش لە کتێبی شوناسی عێراق گوتوومە: “ڕاگواستن‌ و چۆڵکردنی دێهاتەکان دیمەنەکانی داگیرکاریی ناوخۆیی (internal colonization) لەخۆنیشان دەدا.” هەر لەو کتێبەشدا نووسیوەمە کە “مەبەستی سەرەکی ڕژێم لە ڕاگواستن ‌و چۆڵکردنی گوندە سنوورییەکان، یەکەم، کۆکردنەوەی هەرچی زیاتری خەڵکی کوردی ناوچە دوورەدەستەکان بوو لە ئۆردوگا زۆرەملێکان لە نزیک شارە گەورەکان تاوەکوو [حکوومەت] بتوانێت لەنزیکەوە چاودێری‌ و کۆنتڕۆڵیان بکات. دووەم، حکومەت دەیویست ناوچە کوردییەکان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ داببڕێت بۆئەوەی ئەگەرەکانی پەیوەندی‌ و وەرگرتنی یارمەتی لە وڵاتە جیرانەکان ‌و کوردانی نیشتەجێ لەو وڵاتانە کەم بکاتەوە.”

ئەنجام
لە کۆتاییدا، پێویستە جارێکی دیکە جەخت لەسەر ئەوە بکەینەوە کە بابەتەکەی ڕێبوار سیوەیلی یەکێکە لەو وەڵامە ڕەخنەییانەی کە بە وردبینی و زانستیبوون و ئاشنابوون بە چەمک و تیۆری، گفتوگۆکان لە پەیوەند بە چەمکگەلی وەک تەعریب و تەرحیل (ڕاگواستن) و تەهجیر (چۆڵکردن) و جینۆساید لە ئاستی دەربڕینێکی ڕۆژنامەوانی بۆ ئاستی گفتوگۆیەکی ئەکادیمی و زانستی بەرز دەکاتەوە. بە تایبەت، پەرەپێدانی چەمکگەلێک وەک «بەئەویدیکردن»، «بەدوژمنکردن»، «سووکایەتیپێکردن» و «داماڵینی کەرامەت»، کە هەنگاوی گرنگن بۆ تێگەیشتنی فراوانتر لە شێوازی مامەڵەی دەوڵەتی عێراق لەگەڵ کورد. هەرچەندە لە هەندێک خاڵدا جیاوازیی تێگەیشتنمان هەیە، بەڵام زۆربەی ئەو ڕەخنانە هەم جێگەی سوپاسن و هەم دەبنە هۆی قووڵبوونەوەی گفتوگۆ و تێگەیشتنەکان.
ئەوەی من لەم وەڵامەدا هەوڵم دا ڕوونی بکەمەوە ئەوەیە کە «تەعریب» لە تێگەیشتنی مندا پێش هەر شتێک ستراتیجییەکی سیاسی دەوڵەتی عێراق بوو بۆ گۆڕینی دیمۆگرافی و زەوتکردنی خاکی کوردستان، نەک پڕۆژەیەک بۆ بەعەرەبکردنی تاکی کورد. بۆیە تەرحیل و تەهجیر و ئەنفال و جینۆساید و تەعریب لە تێڕوانینی مندا نە پڕۆسەی دژبەیەکن، بەڵکوو ئامراز و میکانیزمی جیاوازن بۆ گەیشتن بە هەمان ئامانجی ستراتیجی؛ واتە سڕینەوەی بوونی کورد لە خاکی کوردستان بۆ درێژەدان بە داگیرکاریی.
لەو ڕوانگەیەوە، جیاوازیی سەرەکی نێوان من و سیوەیلی زیاتر لەسەر پێناسە و چوارچێوەی تیوریی چەمکی «تەعریب»ە، نەک لەسەر خودی تاوانەکان یان سروشتی سیاسەتەکانی دەوڵەتی عێراق. هیوام وایە ئەم گفتوگۆیە ببێتە دەستپێکی گفتوگۆیەکی زانستیی فراوانتر کە تێیدا هەموومان بە هاوکاری یەکدی چەمک و تێگەیشتنەکانمان قووڵتر بکەین و مێژووی ئەو تاوانانە بە وردی و زانستی بخەینە بەردەم خوێنەر.




بۆچی ڕۆڵی فەلسەفە لە دروستکردنی داهاتوودا پاشەکشەی کردووە؟.. 
ن: زکریا نمر.. 
و. لە عەرەبیەوە(یاسین لەتیف)


پاشەکشەی ڕۆڵی فەلسەفە لە سەردەمی نوێدا تەنها گۆڕانکارییەک نەبوو لە پڕۆگرامەکانی خوێندن یان گۆڕانی بایەخی کۆمەڵگاکان، بەڵکو ڕەنگدانەوەی قەیرانێکی قووڵترە کە پەیوەندی بە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و مەعریفە و ماناوە هەیە. جیهان کەمتر پێویستی بە فەلسەفە نەبووە، بەڵکو زیاتر لە جاران پێویستی پێیەتی، بەڵام لە هەمان کاتدا زیاتر لێی دوور کەوتووەتەوە؛ چونکە فەلسەفە سروشتەکەی وایە کە گومان لە چەسپاوەکان دەکات، ناڕێکییەکان ئاشکرا دەکات و ئەو پرسیارانە دەورووژێنێت کە کۆمەڵگاکان هەندێک جارهەوڵدەدەن هڵبێن لێیان .لە قۆناغە مێژووییە درێژخایەنەکاندا، فەلسەفە تەنها تێڕامانێکی تیۆریی دوور لە واقیع نەبوو، بەڵکو هێزێکی بنەڕەتی بوو لە داڕشتنی هۆشیاریی مرۆیی. لە ڕێگەی فەلسەفەوە، مرۆڤ گفتوگۆی لەسەر مانای دادپەروەری، سنوورەکانی دەسەڵات، سروشتی ئازادی و چەمکی ڕاستی دەکرد. فەلسەفە ئەو بزوێنەرە بوو کە کۆمەڵگاکانی پاڵ دەنا بۆپێداچوونەوە بە بیرۆکە و سیستمەکانیاندا، چونکە تەنها بە وەسفکردنی جیهان نەوەستا، بەڵکو هەوڵیدا لەو یاسا فیکری وئەخلاقییانە تێبگات کە حوکمی جیهان دەکەن.بەڵام سەردەمی نوێ گۆڕانکارییەکی گەورەی لە سروشتی مەعریفەدا بەخۆیەوە بینی. کۆمەڵگاکان بوون بەوەی نرخی بیرۆکەکان بەپێی توانایان بۆ بەرهەمهێنانی خێرا و بەدیهێنانی سوودی ئابووری ڕاستەوخۆ بپێون. پرسیارە بنەڕەتییەکە چیتر ئەوە نییە:”ئەم بیرۆکەیە تا چەند قووڵە و کاریگەری لەسەر مرۆڤ هەیە؟” بەڵکو بووە بە: “سوودی کردەیی چییە و تا چەند دەتوانێت قازانج بەدەستبهێنێت؟” لێرەوە فەلسەفە پێگەی خۆی لەدەستدا لە بەرامبەر زانستە تەکنیکییەکان کە زیاتر بە پێداویستییەکانی بازاڕەوە بەستراونەتەوە. بەڵام کورتکردنەوەی پێشکەوتن لە تەکنەلۆژیا و بەرهەمهێناندا،تێگەیشتنێکی ناتەواو بۆ مانای شارستانییەت نیشان دەدات. پێشکەوتن تەنها بە توانای مرۆڤ بۆ داهێنانی ئامێری نوێ ناپێورێت، بەڵکو بە توانای دیاریکردنی چۆنیەتی بەکارهێنانیان و ئامانج لێیان دەپێورێت. تەکنەلۆژیا هێزێکی مەزن بە مرۆڤ دەبەخشێت، بەڵام بە تەنها ئەو حیکمەتەی پێ نابەخشێت کە بۆ ئاڕاستەکردنی ئەو هێزە پێویستە.لێرەدا ڕۆڵی ڕاستەقینەی فەلسەفە دەردەکەوێت؛ ئەو ئامێر دروست ناکات، بەڵام پرسیار
لەبارەی کاریگەرییەکانیان لەسەر مرۆڤ و داهاتووی کۆمەڵگا دەکات.جیهانی مۆدێرن بووەتە دیلی لۆژیکی خێرایی و کارایی، کە تێیدا مرۆڤ بەپێی ئەوەی بەرهەمی دەهێنێت هەڵدەسەنگێنرێت، نەک بەپێی ئەوەی بیری لێ دەکاتەوە. مرۆڤ بەرە بەرە بووە بە بەشێک لە سیستمێکی ئابووری زەبەلاح، و پرسیارەکانی پەیوەست بە مانا و
ئامانج لەبەردەم زمانی ژمارە و بەرژەوەندییەکاندا بایەخیان کەم بووەوە. مرۆڤ لەکۆنترۆڵکردنی سروشت و پەرەپێدانی هۆکارە سەرسوڕهێنەرەکانی پەیوەندی و بەرهەمهێنانداسەرکەوتوو بوو، بەڵام لە هەمان ئاستدا لە تێگەیشتنی خۆی و بەڕێوەبردنی ناڕێکییەکانی خۆیدا سەرکەوتوو نەبوو. مرۆڤایەتی هێشتا ڕووبەڕووی جەنگ، دەمارگیری،جەمسەرگیری ودابەشبوون دەبێتەوە، سەرەڕای هەبوونی زانستێکی پێشکەوتوو. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کەقەیرانی مرۆڤ هەمیشە قەیرانی مەعریفە نییە، بەڵکو قەیرانی حیکمەت و توانای بەکارهێنانی مەعریفەیە بە شێوەیەکی بەرپرسانە.کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆ لە قەیرانێکی پەیوەست بە پاشەکشەی بەهای “پرسیار”دا دەژین. سەردەمی دیجیتاڵی بڕێکی زەبەلاح لە زانیاری بە مرۆڤ بەخشیوە، بەڵام مەرج نییە توانای شیکردنەوە یان ڕەخنەگرتنی پێ بەخشیبێت. کولتووری باو مەیلی بۆ وەڵامە
خێراکان و هەڵوێستە ئامادەکراوەکان هەیە، لە کاتێکدا فەلسەفە پێویستی بە کات، و تێڕامان و ئارامگرتن هەیە. ئەو کۆمەڵگایەی توانای پرسیارکردنی لەدەست دەدات،
ئاسانتر دەکەوێتە ژێر کاریگەری و ئاراستەکردن؛ چونکە نەبوونی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی وا لە تاک دەکات ببێتە بەکاربەری ئەو بیرۆکانەی کە دامەزراوە سیاسی، میدیایی وکولتوورییەکان بەرهەمی دەهێنن، بێ ئەوەی توانای پشکنین یان ڕەخنەگرتنیان هەبێت.هەرچەندە بارودۆخە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بەشداربوون لە پاشەکشەی ئامادەیی فەلسەفە، بەڵام فەلسەفە خۆشی بەشێک لە بەرپرسیارێتییەکەی دەکەوێتە ئەستۆ. زۆر کات بووەتە دیلی زمانی ئەکادیمی ئاڵۆز و لە کێشە ڕۆژانەکانی مرۆڤ دوور کەوتووەتەوە، ئەمەش وایکردووە وەک بوارێکی تایبەت بە نوخبەکان (بژاردەکان) دەربکەوێت. فەلسەفەی ڕاستەقینە کۆمەڵێک زاراوەی داخراو نییە، بەڵکو ڕێگەیەکە بۆ تێگەیشتن لە ژیان. دەبێت لە گفتوگۆکانی کۆمەڵگادا سەبارەت بە دەسەڵات، دادپەروەری، پەروەردە، ئابووری،ناسنامە و تەکنەلۆژیا ئامادەیی هەبێت. کاتێک فەلسەفە لە واقیع دادەبڕێت، توانای کاریگەرییەکەی لەدەست دەدات، بەڵام کاتێک بە پرسیارەکانی مرۆڤەوە دەبەسترێتەوە،ڕۆڵە سروشتییەکەی خۆی وەردەگرێتەوە.یەکێکی دیکە لە دیاردەکانی قەیرانی ئەم سەردەمە، پاشەکشەی ڕۆڵی ڕۆشنبیری خاوەن
دیدگای گشتگیر و سەرکەوتنی مۆدێلی “پسپۆڕ”ە لە بوارێکی تەسکدا. گومان لەوەدا نییەکە پسپۆڕی زانستی زۆر پێویستە، بەڵام کۆمەڵگاکان ناتوانن تەنها پشت بەمەعریفەی
تەکنیکی ببەستن. پسپۆڕ زۆربەی کات وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە: “چۆن جێبەجێ بکەین؟”، بەڵام فەیلەسوف دەپرسێت: “بۆچی جێبەجێ دەکەین؟ ئامانج لێی چییە؟ ودەرئەنجامە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەم کارە چی دەبن؟”. بۆیە شارستانییەتەکان پێویستیان بە کۆکردنەوەی نێوان مەعریفەی پسپۆڕی و دیدگای فیکری فراوان هەیە.پاشەکشەی فەلسەفە ڕێک لەو ساتەدا ڕوو دەدات کە مرۆڤایەتی ڕووبەڕووی پرسیارە فەلسەفییە گەورەکان دەبێتەوە. ژیریی دەستکرد پرسیار دەربارەی هۆشیاری و مرۆڤ دەورووژێنێت، گۆڕانی کەشوهەوا پرسیار دەربارەی بەرپرسیارێتی مرۆڤ بەرامبەر سروشت دەخاتە ڕوو، و پەرەسەندنە زانستییەکان دەرگای گفتوگۆ لەسەر سنوورەکانی دەستوەردان لە ژیاندا دەکەنەوە. ئەم کێشانە تەنها بە ئامرازە تەکنیکییەکان چارەسەر ناکرێن،
چونکە پەیوەستن بە بەها و هەڵبژاردنە مرۆییەکانەوە. کێشەکە تەنها ئەوە نییە چۆن تەکنەلۆژیا پەرە پێ بدەین، بەڵکو ئەوەیە چۆن زامن بکەین کە ئەم تەکنەلۆژیایە نەبێتەهۆکارێک بۆ زیادبوونی هەژموونی مرۆڤ بەسەر مرۆڤەوە.نەتەوەکان تەنها بەهۆی لاوازی سەرچاوەکانەوە شکست ناهێنن، بەڵکو بەهۆی لاوازی بیرۆکەکانیشەوە تووشی شکست دەبن. ئەو کۆمەڵگایەی لە بەرهەمهێنانی پرسیار دەوەستێت،دەبێتە کۆمەڵگایەک کە بیرۆکەی ئەوانی تر بەکاردێنێت و لەناو ئەو تێڕوانینانەدادەژیت کە خۆی دروستی نەکردوون. هەر پڕۆژەیەکی شارستانی لە جەوهەری خۆیدا لەسەر دیدگایەکی فەلسەفی بۆ مرۆڤ و کۆمەڵگا و داهاتوو بونیاد نراوە. بۆیە نەبوونی فەلسەفە
بە مانای نەبوونی بیرۆکە نایەت، بەڵکو بەو مانایەیە کە بیرۆکەکان لە سەرچاوەی ترەوە دێن، بێ ئەوەی توانایەکی پێویست هەبێت بۆ ڕەخنەکردن یان ئاڕاستەکردنیان. پاشەکشەی ڕۆڵی فەلسەفە تەنها قەیرانێک نییە کە پەیوەندی بە فەیلەسوفەکانەوە هەبێت،بەڵکو قەیرانێکی شارستانییە و پەیوەندی بە شێوازی تێگەیشتنی مرۆڤ لە خۆی و داهاتووی هەیە. لۆژیکی خێرایی بەسەر تێڕاماندا سەرکەوت، و بەرهەمهێنان بەسەر مانادا سەرکەوت، و توانای دروستکردنی شتەکان گرنگتر بوو لە توانای تێگەیشتن لە کاریگەرییەکانیان.بەڵام مێژوو دەیسەلمێنێت کە هێز بەبێ حیکمەت ڕەنگە بەرەو پەشێویمان ببات، و مەعریفە بەبێ ئەخلاق ڕەنگە ببێتە مەترسی. زانست پێویستی بە فەلسەفەیەکە ئاڕاستەی بکات، سیاسەت پێویستی بە فیکرێکی ڕەخنەیی هەیە کە ڕێگری لێ بکات نەبێتە ململانێی بەرژەوەندییەکان، و ئابووریش پێویستی بە دیدگایەکی مرۆیی هەیە کە لە لۆژیکی تەنها
قازانج تێپەڕێت.گەڕاندنەوەی فەلسەفە بۆ پێگەی خۆی هەوڵێک نییە بۆ گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، بەڵکوپێویستییەکە بۆ دروستکردنی داهاتوویەکی بەئاگاتر. داهاتوو تەنها پێویستی بە مێشکێک نییە کە توانای داهێنانی هەبێت، بەڵکو پێویستی بە مێشکێکە کە توانای پرسیارکردن،
ڕەخنەگرتن و دیاریکردنی مانای پێشکەوتنی هەبێت. قەیرانی ئەم سەردەمە کەمیی زانیاری نییە، بەڵکو نەبوونی ئەو حیکمەتەیە کە زانیاری دەگۆڕێت بۆ مەعریفەیەکی سوودبەخش.ئەو نەتەوانەی خاوەن توانای بیرکردنەوەی قووڵن، دەتوانن داهاتووی خۆیان دروست بکەن،بەڵام ئەو نەتەوانەی دەستبەرداری بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دەبن، خۆیان لەناوداهاتوویەکدا دەبیننەوە کە کەسانی تر بۆیانی کێشاوە.


ن (زکریا نمر)




شەڕی نادیار دژی جیاوازەکان.. فەریق مەحموود

لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا، یەکێک لە بەڵا لەناوبەرەکان ئەوەیە کە مرۆڤی جیاواز زۆرجار بە ئاسانی قبوڵ ناکرێت. کەسێک کە لە هزروبیریدا، کار، خوێندن، هونەر، زانست یان بەرهەمهێناندا هەنگاوێکی نوێ و سەرکەوتوو و جیاواز دەنێت، لەبری ئەوەی ببێتە سەرچاوەی شانازی هەمووان، دەبێتە ئامانجی هێرش و گومان، ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەخنەی کوێرانە و هەوڵی لێدان و کەمکردنەوەی کەسایەتی.
ئەمە یەکێک لە نیشانەکانی ئەو کۆمەڵگایانەی کە هێشتا لەگەڵ بیرۆکەی جیاوازی و سەرکەوتنی تاکدا پەنجەی نەرم نەکردووەو ڕانەهاتووە.
ئەو کاتانەی کەسێک سنووری توانا باوەکان تێدەپەڕێنێت، هەندێک کەس لەجیاتی ئەوەی بپرسن: «چی فێربین لێی؟»، دەپرسن: «چۆن بیخەینە خوار؟»
لە ڕاستیدا، حەسادەت زۆرجار لە نەزانین و ناتەوانایی مرۆڤەوە پەیدا دەبێت، کە دەبێتە ڕێگر لە داننان بە بەهای کەسانی تردا. کەسی حەسود سەیری سەرکەوتنی کەسی تر ناکات وەک بەڵگەی سروشتی لە بوونی توانای مرۆڤدا، بەڵکو وەک هەڕەشەیەک لەسەر خۆی دەیبینێت. بۆیە لەبری ئەوەی خەریکی دروستکردنی خۆی بێت، هەوڵ دەدات وێنەی ئەوی تر تێکبدات.
لەوێدا ئەخلاق زۆرجار دەکرێتە ئامرازێکی شەڕەنگێزیی. هەندێک کەس کە ناتوانن بەرهەم و توانای کەسێک ڕەت بکەنەوەو ببنە ڕێگر لە بەرەوپێشچوونیدا، پەنا دەبەنە بەر دروستکردنی تۆمەت و قسەی ناڕاست. چونکە لای ئەوانە ئاسانترە کە کەسێک کەم ‌نرخ بکرێت، وەك لەوەی دان بەوەدا بنێیت کە لە خۆی باشتر بووە لە بوارێکدا، بێ ئەوەی بیر لەوە بکاتەوە هیچ کەسێک بێ کێشەو دەرد نییە لەم ڕۆژگارەدا، ئەوەی شتێکی هەیە لەبەرانبەردا شتانێکی تری نییە.
بەڵام ئەوەی زۆر مەترسیدارە، تەنیا حەسادەتی تاک نییە؛ بەڵکو ئەو کولتوورەیە کە حەسادەتی تیا قبوڵ دەکرێت و بگرە هەندێك جار هانیش دەدرێت. کاتێک کۆمەڵگەیەک لەبری ئەوەی دەست لەسەر شانی مرۆڤی بەرهەمهێنەر دابنێت و شانازی پێوە بکات، هەوڵی کەمکردنەوەو سوکایەتی پێکردنی دەدەن، بێ ئەوەی بزانن بەوە زیان لە کۆمەڵگاو بەرەو پێشچوونی گشتی دەدەن، جگە لەوەی ئەو کەسانەی بەم نەخۆشییەوە دەناڵێنن خۆیان لە داهێنان و گەشەکردن بێ‌بەش دەکەن، بەوەی خۆیان بە مالایەعنییەوە سەرقاڵ و سەغڵەت دەکەن.
نەتەوەکان بەو کەسانە پێش دەکەون کە جیاوازن، نەک بەو کەسانەی کە هەمووان دەخوازن یەکسان و بێ‌جیاوازی بن و بگرە هەمیشە لە خۆیان کەمتر بن. دەبێت ئەوانە بزانن کە جیاوازی هەڕەشە نییە؛ بەڵکو جیاوازی سەرچاوەی گەشەپێدان و کێبڕكێی ئیجابی بەرەو پێشچوونە.
پێویستە بزانین کە شکاندنی مرۆڤی سەرکەوتوو، نیشانەی بەهێزیی نییە؛ زۆرجار نیشانەی ئەوەیە کە مرۆڤ ناتوانێت لەگەڵ تواناو گەشەو لێهاتوویی کەسانی تردا بژی و پێی قەبوڵ ناکرێ، لە کاتێکدا بەهەوڵ و شەونخوونی و مافی خۆیان پێی گەیشتوون. کەسی بەهێز ئەوە نییە کە ڕووناکیی ئەوانی تر بکوژێنێتەوە؛ کەسی بەهێز ئەوەیە کە بتوانێت لەگەڵ ڕووناکیی ئەوانی تردا ببێتە ڕووناکییەکی ترو گەشاوە بێت.
کۆمەڵگەیەک کەسانی هەڵکەوتووانی خۆی بشکێنێت، لە ڕاستیدا خۆی دەشکێنێت. چونکە دوژمنی پێشکەوتن هەمیشە ئەو کەسە نییە کە ئاواتەخوازی نەبوونی توانای داهێنانە؛ بەڵکو تەنانەت زۆرجار ترسە لە بینینی تواناکان.
لە کۆتاییدا دەبێت بگوترێت؛ ڕێزگرتن لە تواناو جیاوازییەکان، تەنیا پێداویستییەکی ئاکاریی نییە؛ بەڵکو پێویستییەکی ژیانی کۆمەڵگەیە لە پێناوی بەدیهێنانی گۆڕانکاری ئەرێنیدا. چونکە هیچ گەشەیەک لە هیچ شوێنێکدا ڕوونادات کە مرۆڤی بیرکەرەوە و داهێنەر بکەوێتە بەر هێرشی حەسادەت و ئاکام خامۆش بکرێت، کە هەندێكجار ڕەنگە تاوانی هەر ئەوە بێت سەر بە گروپ و حیزبێکی دیاری کراو نییە، ئەوا ئەو کەسانەی بەم کارە قێزەونە هەڵدەستن پێ بزانن یان نا، دادەنرێن بە یەکەم دوژمنی نەتەوەو میللەتەکەی خۆیان.
فریدریك نیتشە لەسەر ئەم جۆرە لە کینەی مرۆڤ دەنووسێت:
«ئەوەی ناتوانێت بگات بە بەرزیی کەسێک، زۆرجار هەوڵ دەدات ئەو بەرزییە نەوی بکات»
هەروەها بیرتراند رەسڵ دەڵێت:
«ئیرەیی یەکێکە لە هۆکارە گەورەکانی نەخۆشی مرۆڤ، چونکە مرۆڤ لەبری ئەوەی چێژ لە ژیان و تواناکانی خۆی وەربگرێت، سەرقاڵی بەراوردکردنی خۆیەتی بەوانی تر و خەمبار دەبێت بە پێشکەوتنیان.»
ئارسەر شۆپنهاوەریش زیرەکی مرۆڤ دەگێڕێتەوە بۆ ئەوەی کە خۆی بە خۆی بەراورد بکات، نەك بە کەسانی تر چونکە ئا لەوێوە دڕكی ئیرەیی چەکەرە دەکات».

فەریق مەحموود




دوای پەیماننامەی لۆزان, ساختەکردنی ناسنامە، زمانی ساختە.. فەرەیدوون سامان

١٠٣ ساڵ تێپەڕی، ئێستاش دەرەنجامە شوومەکانی پەیماننامەی لۆزان کاریگەرییان بەسەر دابەشکردن و لێکترازانی بەشەکانی کوردستان هەیە، وێڕای نیشتمانەکەمان، نەتەوەکەش بەردەوام پرۆژەیەک بووە بۆ جینۆساید، بە هۆکار و بیانووی جیاواز، ناسنامەی نەتەوەیی و زمانی کوردیش ڕووبەڕووی شاڵاوێکی بێبەزییانەی حاشالێکردن و ساختەکردنی ناسنامەکەی بۆتەوە، بەتایبەتتر لەو چەند ساڵانەی دوای دەسەڵاتی خۆڕێبەری لە هەرێمی کوردستاندا، بە پلان و بەرنامەی قووڵی ستراتیژی برادژمنەکانمان لە وڵاتانی ئیقلیمی هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدا بوون تەگەرە بخەنە بەردەم یەکێتی نەتەوەییمان، لە ڕێگەی دژایەتی زمانی کوردی و قەدەغەکردنی، یان ناساندنی شێوەزارەکان وەک زمانی جیاواز لە زمانی کوردی، یان ناساندنی بە کۆمەڵە زمانە کوردییەکان، بەڵام زمان دەفری یادەوەری بەکۆمەڵە و یەکێکە لە گرنگترین توخمەکانی داڕشتنی ناسنامەی نەتەوەیی، لێرەو لەوێش هەن گرووپ و پێکهاتە هەن خەریکن خۆیان لە کوردبوون جودا دەکەنەوە، و هەوڵدەدەن ناسنامەیەکی ساختە بۆ نەتەوەو بۆ زارەکانیان هەڵدەگرن، لە پلاتفۆرمە میدیاییەکان حاشا لەڕەسەنایەتی مێژوو و کەلتووری خۆیان دەکەن، دیارە هەرکەسێک، گرووپێک بانگەشەی بوونی نەتەوەیەکی سەربەخۆ بکات، بەرایی دەبێت بزانێت ئەو بناخە بابەتییانەی کە ئەم نەتەوەیەی لەسەری وەستاون ڕوون بکاتەوە، کە بەر لە هەر شتێک زمان و ناسنامەی نەتەوەکەیە، نەک ئایین یان ئایینزاکەی بکاتە کۆڵەگەی بنەڕەتی ناسنامە و تاکە بنەمای شوناسی نەتەوەیی خۆی.
زمان هەڵگری مێژوو و کەلتوور و هۆشیاری بە کۆمەڵی گەلانە، زمان ئەو پردەیە کە نەوەکان بەیەکترەوە دەبەستێتەوە، بۆیە هەر تاکێک باس لە ناسنامەی خۆی بکات، ناتوانێ ئەم توخمە بنەڕەتییە پشتگوێ بخات، کە بە درێژایی سەدەکان کوردبوونی بەنەمری پاراستووە، لێرەدا ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی ئایینی یان کولتووری بە واتای گۆڕینی بۆ ئامرازێک بۆ حوکمدان لەسەر بەهای مرۆڤ یان ڕەسەنایەتی ناسنامەی نەتەوەیی نییە، شکۆو و ناسنامەی مرۆڤ زۆر فراوانترە بۆ ئەوەی لە یەک پێوەردا کورت بکرێتەوە، دابەشبوونێکی لەم شێوەیە دەرگا بەڕووی کێشەیەکی قووڵتر دەکاتەوە، چونکە گەلان لەسەر پلەکانی ڕەسەنایەتی لە نێوان ئەندامەکانیاندا بنیات نراون، لەسەر ئەو دانپێدانانەی یەکترن کە مێژووی هاوبەش بەهۆی بیروباوەڕی جیاوازەوە ناسڕدرێتەوە، فرەچەشنی لەناو یەک کۆمەڵگەدا دەتوانێت سەرچاوەی هێز بێت، نەک هۆکارێک بۆ دابەشبوون، جا گەر بیەوێت ڕەسەنایەتی واقیعێکی بابەتیی بێت، دەبێت لەسەر بنەمای پێوەرێکی دادپەروەرانە بێت کە مافی هەمووان دابین بکات، نەک لەسەر ئینتمای ئایینی، کە بە سروشتی خۆی قەناعەتێکی ڕۆحی و هزرییە. ڕەنگە مرۆڤ لە ماوەی ژیانیدا ئایین یان ئایینزای خۆی بگۆڕێت، بەڵام ناتوانێت ئەو بنەچەی کە تێیدا لەدایک بووە بیگۆڕێت.
ڕاستە لە سەردەمێکی جیاوازی مێژووی ئێمەدا بە فبیتی داگیرکەران لەلایەن میرانی سۆران و بابان و بۆتان بە ناوی ئیسلامەوە کۆمەڵکوژی ئێزیدییەکان کراوە، بەڵام بەدرێژایی ڕۆژگاریش بە گشتی لە کۆمەڵگەی کوردستاندا ئایین و ئایینزاکان شایەنی ڕێز و پێزانین بوون وەک هەڵبژاردنی ڕۆحی و هزری مرۆڤەکان، پێکەوەژیان و ئاشتەوایی لە نێوان ئایین و ئایینزایەکان هەبووە، لە کاتێکدا ناسنامەی نەتەوەیی بەرهەمی کەڵەکەبوونی مێژوویی، کولتووری، زمانەوانی و کۆمەڵایەتییە، کە چەندان نەوە لە دوای نەوە پێکهاتووە، بۆیە هەڵەیە ئەم دوو کایە لە دژایەتی یەکتردا دابنێین، یان یەکێکیان بکرێتە پێوەر بۆ نکۆڵیکردنی لە ئەوی دیکە.
مخابن مێژووی ئێمە پڕە لە ستەم و چەوسانەوە و کۆمەڵکوژی و ڕاگواستن و گۆڕانکاری دیمۆگرافی، بەڵگە مێژوویەکانیش ئەوە دەسەلمێنن کە چەوساندنەوە تەنیا لە هیچ گرووپێکی ئایینی یان تائیفیدا قەتیس نەبووە، بەڵکو کارەساتەکان بێ جیاوازی بەسەر هەموو پێکهاتەکانی گەلی کوردستاندا هاتووە، بەتایبەت خوشک و برا ئێزیدییەکان، کریستانەکان، فەیلییەکان، بارزانییەکان…تد، ئەم کارەساتانە پێویستییان بە خوێندنەوەیەکی مێژوویی بێلایەنی هەیە، ئەگەر نادادپەروەرییە مێژووییەکان پاساو بۆ وازهێنان لە ناسنامەی نەتەوەیی مرۆڤ دەهێننەوە، بۆچی کوردی موسڵمان سەرەڕای بەرگەگرتنی هەڵمەتەکانی ئەنفال و کیمیاباران و ئاوارەیی، دەستبەرداری ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان نەبوون؟ بۆچی بەرخودانی کۆبانی دوای زاڵبوونی بەسەر تیرۆریستانی داعشدا وەک سیمبولی ناسنامەی نەتەوەیی کورد مایەوە، هەروەک چۆن شەنگال وەک سیمبولی خۆڕاگری ئێزیدییەکان ماوەیەوە.
ئەو قوربانیدانانەی کە گەلی کوردستان داویەتی، ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە ئازاری هاوبەش هۆکاری یەکگرتنمان بووە، هەروەها ئەو خوێنەی کە بۆ بەرگری کردن لە خاک و شکۆی مرۆڤی کورد ڕژاوە، پێش پێشکەشکردنی، پرسیاری لەبارەی ئایین و ئایینزای کەس نەکردووە، بەڵکو لە هەستێکی قووڵی سەربەخۆیی و بەرپرسیارێتی بەرامبەر مرۆڤایەتی و خاکەوە سەرچاوەی گرتووە، داعش لە دوژمنایەتی کوردی موسڵمان و ئێزیدی هیچ جیاوازییەکی نەکرد؛ بەپێی بارودۆخی شەڕەکە هەمووانی کردە ئامانج. لە کاتێکدا کە کۆمەڵکوژی شنگال بە هۆی سروشتی ئەو تاوانانەی بەرامبەر ئێزیدییەکان ئەنجام دران، سیمایەکی تایبەتی وەرگرت، ئەو پرسیارەی کە دێتە ئاراوە ئەوەیە: ئایا دەکرێت تاوانەکانی ڕێکخراوێکی توندڕەوی تیرۆریست بگەڕێندرێتەوە بۆ تەواوی نەتەوەیەک، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە زۆرینەی ڕەهای ئەندامەکانی بە هیچ شێوەیەک کورد نەبوون، بەڵکو زۆربەیان عەرەبی سوننە بوون. ئایا تەنها بۆ هەموو گەلی کورد بەرپرسیارێتی کارەکانی گروپێکی توندڕەو هەڵبگرێت کە نوێنەرایەتیان ناکەن، پێویستە بگوترێ ئەوانەی بەرگرییان لە ئێزیدییەکان کرد و داعشیان لە شنگال بەرپەرچ دایەوە و ئازادیان کردن و شەهیدی بێژماریان پێشکەش کردن لە بەرگری و ڕزگارکردنیدا، هەموویان ئەندامی نەتەوەی کورد بوون.
دادپەروەری لە حوکمدانی گەلاندا پێویستی بە جیاکردنەوەی کردەوەی گروپە توندڕەوەکانە لە ناسنامەی خودی خەڵک، کە ڕەنگە لە ڕیزی ئەو کەسانە بن کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە لەلایەن ئەو گروپانەوە. گەلێک بە کردەوەی ئەو کەسانە ناپێورێت، کە دژایەتی دەکەن یان زیانی پێدەگەیەنن، بەڵکو بە مێژووەکەی و هەڵوێستی گەلەکەی و بەشداری کردنیان لە بەرگری کردن لە مرۆڤایەتیدا دەپێورێت، جگە لەوەش، ئایا دادپەروەرانە نییە باس لەوە بکەین کە هەزاران چەکداری کورد، لە پێشمەرگە و گەریلا و شەڕڤان لە بەرگریکردن لە شەنگال و گەلەکەی، گیانی خۆیان بەخت کرد، تەنانەت هەندێکیان لە خەباتی ڕزگارکردنی خاک و ڕزگارکردنی خەڵکی سیڤیلی ئێزیدیدا شەهید بوون، ئەگەر تاوانەکە ناتوانرێت بگەڕێندرێتەوە بۆ تەواوی نەتەوەیەک، ئایا دروستە چاوپۆشی لەو کەسانە بکرێت کە خۆیان کردە قوربانی بەرگری کردن لە ئێزیدییەکانیان؟
دداننان بە قوربانیدانی ئەوانی تر لە کارەساتی هیچ گروپێک کەم ناکاتەوە؛ بەڵکو بەشێکە لە بەدەستهێنانی دادپەروەری مێژوویی. ڕاستی تەواو لەسەر یەک یادەوەری بنیات نراوە، بەڵکو لەسەر کۆکردنەوەی هەموو ڕاستییەکان و داننان بە هەموو ئەوانەی دژی نادادپەروەری وەستاونەتەوە، لێرەدا پرسیارێکی تر دێتە پێشەوە: ڕەسەنایەتی ڕاستەقینە لە کوێدایە؟
ئایا لەو کەسەدا نیشتەجێیە کە سەرەڕای ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە بەرگەی دەگرن، بە ناسنامەی نەتەوەیی خۆیەوە دەلکێت، یان لەو کەسەدا نیشتەجێیە کە لە یەکەم تاقیکردنەوەدا واز لە نەتەوەی خۆی دەهێنێت؟ ئایا ڕەسەنایەتی بە چەسپاوی پەیوەندی نەتەوەیی کەسێک دەپێورێت، یان تەنها بە پابەندبوونیان بە باوەڕی ئێزیدییەوە؟ ئەمە بە هەموو ڕێزێکەوە بۆ شوێنکەوتووانی دەگوترێت.
ڕەسەنایەتی ڕاستەقینە بەو شێوەیە ناپێورێت کە مرۆڤ چەندە بانگەشەی دەکات، نە بە قۆرخکارییەکەی لەلایەن گروپێکەوە بەسەر گروپێکی تردا. بەڵکو بە ڕاستگۆیی مرۆڤ بە مێژوو و کولتوور و زمان و پەیوەندی بە کۆمەڵگەکەیەوە دەپێورێت و بە توانای ڕێزگرتن لە جیاوازیی ئەوانی دیکە بەبێ ئەوەی نکۆڵی لە بوونیان بکات، پرسیاری هەرە بەرچاو لێرەدا ئەوەیە: ئەگەر لایەنگرانی هەر یەکێک لەو ئایین و باوەڕانەی کە لە نێو کورددا باو بوون، تووشی نادادپەروەری و دەستدرێژی و کۆمەڵکوژی ببن و دواتر لە ئەنجامدا ئینکاری ناسنامەی کوردبوونی خۆیان بکەن، ئایا هیچ کوردێک دەمێنێتەوە؟
ئەم پرسیارە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە کارەساتەکان هەرچەندە مەزن بن، نابێت ببنە هۆکارێک بۆ لەناوبردنی پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان ئەندامانی یەک کۆمەڵگە، بەڵکو پاڵنەرێک بن بۆ پێداچوونەوە بە هەڵەکانی ڕابردوو و بەهێزکردنی بەهاکانی دادپەروەری و پێکەوەژیان، ناسنامەی نەتەوەیی بەرگێک نییە کە مرۆڤ بە ئارەزووی خۆی دایبکەنێت و لەبەری بکات، هەروەها نازناوێکیش نییە کە لەلایەن کەسانی دیکەوە ببەخشرێت یان بکێشرێت، بەڵکو لوتکەی مێژوویەکی دوور و درێژی زمان و کولتوور و یادەوەری و سەربەخۆییە، ناسنامە تەنها هەڵبژاردنێکی زوو تێپەڕ نییە، بەڵکو درێژکراوەی ئەو ڕەگانەیە کە لە ماوەی درێژخایەندا پێکهاتوون و ئەزموونی باوباپیران و یادەوەرییەکانی نەوەکانی پێشوو لەناو خۆیاندا هەڵدەگرن، بۆیە مامەڵەکردن لەگەڵیدا پەند و هۆشیاریی دەوێت نەک بچووککردنەوە یان دوورخستنەوە.
ئایا مرۆڤ مافی ئەوەی هەیە نەتەوەی خۆی هەڵبژێرێت، هەروەک چۆن بیروباوەڕەکەی هەڵدەبژێرێت. ئەمەش پرسیارێکی لۆژیکی دەوروژێنێت: ئایا نەتەوەبوون کردەوەیەکی ڕەهای هەڵبژاردنە، یان پەیوەندییەکی مێژوویی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییە کە مرۆڤ تێیدا لەدایک دەبێت، مەرج نییە ڕێزگرتن لە ئازادی خۆدەربڕینی مرۆڤ بە مانای سڕینەوەی ئەو واقیعە مێژوویی و کۆمەڵایەتییانە بێت کە شوناسەکان لە قاڵب دەدەن، جیاوازییەک هەیە لە نێوان ڕێزگرتن لە هەڵبژاردنی کەسی و پێناسەکردنەوەی چەمکە سەرەکییەکان بەبێ پشتبەستن بە پێوەرە ڕوون و بابەتییەکان، ئەگەر کەسێک ڕایبگەیەنێت کە بووەتە تورک، فارس، عەرەب، یان هەر نەتەوەیەکی دیکە، ئایا ئەم ڕاگەیاندنە بەسە بۆ ئەوەی ببێتە بەشێک لەو مێژوو و زمان و کولتوورەی کە بەدرێژایی چەندان سەدە بۆ ئەو نەتەوەیە دروست بووە، کە ئێستا خۆیان لەگەڵیدا دەناسێنن؟
ئایا شوناس تەنیا لە ڕێگەی ئارەزووی کەسییەوە دەگۆڕێت، یان توخمگەلێکی بابەتیی هەن کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێن، ئازادی هزر و دەربڕین لەسەر بنەمای بانگەشە نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای کۆمەڵێک پەیوەندی مێژوویی و کولتووری و کۆمەڵایەتییە کە بە تێپەڕبوونی کات کەڵەکە دەبن، لە هەمانکاتدا جەخت لەسەر ڕێزگرتن لە تاک و مافی دەربڕینی ناسنامەی خۆیان دەکەنەوە کە خۆیان دەیبینن. ڕێزگرتن لە مافی تاکەکان بۆ پێناسەکردنی خۆیان، ڕێگری ناکات لە باسکردنی خودی چەمکی ناسیۆنالیزم، هەروەها ڕێگری ناکات لە پرسیارکردن لە سنوورەکانی نێوان سەربەخۆیی کەسی و مێژوویی. دیالۆگ سەبارەت بە شوناس نابێت بچێتە ناو ململانێ لە نێوان ئەندامانی یەک نەتەوەدا، بەڵکو دەبێت ئامرازێک بێت بۆ گەیشتن بە تێگەیشتنێکی قووڵتر لە خودی دەستەجەمعی و دۆزینەوەی فۆرمولێک کە جیاوازیی هەمووان لە چوارچێوەی ڕێزگرتنی یەکتردا بپارێزێت.
لە کۆتاییدا بە ڕای من ئەم جۆرە کێشانەی وەک هەڵگەڕانەوەو حاشاکردن لە زمان و ناسنامەی نەتەوە وەک گرووپێک لە ئێزیدی و شەبەک دەیکەن، دەبێت ئیحتوا بکرێت نەک بە توندوتیژی وەڵام بدرێتەوە، بێ ئەوەی دەست بەسەر مافی هیچ کەسێکدا بگرین بۆ دەربڕینی ناسنامەی خۆی، بەڵکو داوای گفتوگۆیەکی عەقڵانی بکەین کە خۆی لەو پۆلێنکردنانە بە دوور بگرێت کە ئایین دەکاتە پێوەر بۆ ڕەسەنایەتی نەتەوەیی خۆی، چونکە ئەمە نادادپەروەرییە بەرامبەر بە خەڵکی دیکە و دەستوەردانی ئایین بۆ بابەتێک کە لە بنەڕەتدا جیاوازە لە ئیمان.
دواجار ڕێزگرتن لە هزرین و هەڵوێستی بەشێک لە ئێزیدییەکان و گرووپەکانی دیکە بە کەمکردنەوەی پێگەی ئەوان یان پرسیارکردن لە ناسنامەکەیان نیشان نادرێت، بەڵکو بە یەکترناسینی ئەوەی کە فرەچەشنی ئایینی و کولتووری لەناو یەک کۆمەڵگەدا دەتوانێت سەرچاوەی دەوڵەمەندی و بەهێزی بێت، نەک هۆکارێک بۆ دووبەرەکی و ناتەبایی. ئەگەر هەموو ئەندامانی گەلێک خاک و زمان و مێژوو و ئازار و قوربانیدانیان هاوبەش بووبێت، ئەوا ئەم مێژووە هاوبەشە دەبێت سەرچاوەی یەکڕیزی بێت نەک دابەشبوون و دیالۆگ لەسەر بنەمای ئارگیومێنتی عەقڵانی نەک تۆمەتبارکردن و لەسەر لۆژیک بێت نەک هەست و سۆز.
ئەو گەلانەی ڕێز لە مێژووی خۆیان دەگرن، ئەو گەلانەن کە دەتوانن ڕووبەڕووی ئێستای خۆیان ببنەوە و داهاتوویان لە قاڵب بدەن، گۆڕینی جیاوازییە ناوخۆییەکان بۆ ئامرازی دابەشبوون تەنیا خزمەت بە دوژمنانی پێکەوەژیان و سەقامگیری دەکات، ئەو پەیوەندییانەش لاواز دەکات کە کۆمەڵگەکەیان لە سەرانسەری نەوەکاندا بەردەوام کردووە.




نەریت بۆ ژن، ژانە.. ڕەنگین مەلا سەمەد

بۆ منێکی ژن دژی نەریتێک نەوەستم کە چەندین مافی لێ داگیرکردووم؟

نابێت کوێرانە نەریت پەیڕەو بکرێت بێ پرسیارکردن لە کۆت و بەندەکانی، نابێت دوای تەڵەیەک بکەوین کە لەڕووە مەعریفییەکەوە قەتیسمان ئەکات، نەریت بۆ منێکی ژن داتاشراوە؟ یان ڕەگەزی بەرامبەریش دەگرێتەوە؟
نەریت پاساوه بۆ پەیڕەوکردنی ڕابردوویەکی تاڵ ؟ یان کوشتنی داهێنان و نوێگەرییە؟

ژن هەمووکات قوبانیی نەریت و عورف و عاداتەکان بووە، بەبیانووی وشەی (عەیبە) هەموو زانست و جوانییەکیان لە باڵای داماڵیوەو نووقمی حەسرەتێکی بێکۆتایان کردووە، نەیانهێشتووە چاوی ببڕێتە ئاسۆیەکی ڕوون، هەمیشە چاویان بۆ دواوە ڕاهێناوە، نادادپەروەری و پێشێلکردنی مافەکانیان کردووەتە ئامانجێکی بەردەوام بۆ سەرکوتکردن و گرێیەکی ئاڵۆزی دەروونیی، بەو جۆرەی، ژن هەمیشە خۆی پێ کەمبێ و چاو لەدەست و چاوەڕوانبێ بۆ پێدانی میهرێکی پڕ لە بەرژەوەندیی.

ئەم جۆرە ڕادەستبوونەی تاک بە عورف و عاداتەوە گەمژەییە، نابێت مرۆڤ کوێرانە ڕێگا بگرێتە بەر، تەوێڵی پڕ لە هیوای بە نەزانیی، بپۆشێ پێویستمان بە هۆشیاریی و بوێرییە بۆ ڕاماڵینی تۆزی سەر نەریتە لەقاڵبدراوەکان، عەقڵ و لۆژیک پێویستیان بە خستنەکارە بۆ بەرپاکردنی شۆڕش دژی نەریتە کوێرو کەڕەکان.

مرۆڤی ژیر هەم ڕێز لە عورفێک دەگرێت کە لەڕابردوودا باو و باپیرانی پەیڕەویانکردووە، هەم بەهاو پێوانە بۆ هەڵسەنگاندنی عورفە لەقاڵدراوەکان دادەنێت و، ناهێڵێت عەقڵ تووشی پەککەوتن بێ و پاشکۆیی هەڵبژێرێ.

بۆ دەربازبوون لە نەریت و پەیڕەوکردنی لە کۆمەڵگا، پێویستمان بەم دەستەواژانە دەبێت، من هەم، تۆ هەیت، ئەو هەیە، ئێمە هەین، بیردەکەینەوە، بڕیاردەدەین، جیاواز دەڵێن و جیاواز بیر دەکەینەوە، یەکدی بە جیاوازییەکانەوە قبووڵ دەکەین، ئەمەیە فریادڕەسی ئەو دەردە کوشندەیەی کە دەمێکە زۆربەمانی گەمژە کردووەو، ناشتوانین لێی دەربازبین.

ـــــــــــــــــــــــ
ڕەنگین مەلا سەمەد
نووسەر و ڕۆژنامەنووس




بەردەوامی شەڕی ئەمریکا و ئێران!.. عوسمانی حاجی مارف

ململانێ و ڕوبەڕوبونەوەی واشنتۆن و تاران بەدوای ماوەیەکی زۆر لە ڕاگرتنی شەڕەکەیان، لەم ماوەیەدا بۆ جارێکی تر وەها دەردەکەوێت کە بچێتە قۆناغێکی مەترسیدارەوە، بەدوای بنبەستبونی دانیشتن و دانوسانەکانیان خەریکە تێدەپەڕێت بۆ ئەگەری ڕوبەڕوبونەوەی ڕاستەوخۆی سەربازی، کە هەڕەشەی گڕگرتنی تەواوی ناوچەکە دەکات، لەگەڵ هەر هەڕەشەو کردارێک لەبەرامبەر یەکتردا، هەر لایەنێکیان هەوڵی زیاتریان بۆ ئەوەیە لە دانوسانەکاندا ئیمتیاز لە بەرامبەر یەکتردا بەدەست بهێنن.!
ئێستا ئەمریکا لەبەردەم دوڕیانێکی ئاڵۆزدا دەرگیر بووە، هەرچەشنە هەڵکشانێکی زیاتر، دەتوانێت پاڵ بە ئێرانەوە بنێت بۆ جێبەجێکردنی تەواوی هەڕەشەکانی بۆ بەردەوامبونی لە داخستنی گەرووی هورمز بەشێوەی کاریگەر و بەردەوام، ئەمەش کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئابووری ئەمریکا و جیهان دەبێت، بە لەبەرچاوگرتنی بەرزبونەوەی پێشبینیکراوی نرخی وزە. هاوکات پاشەکشەکردن لە دۆخەکەدا دەشێ بە بەرژەوەندی تاران لێکبدرێتەوە، لەکاتێکدا واشنتۆن خەریکی شەڕی سیاسی ئاڵۆزی ناوخۆیی و ململانێی جیهانیە.
بەردەوامی داخستنی گەرووی هورمز، دەتوانێت شۆکێکی ڕاستەقینە لە بازاڕەکانی وزەی جیهاندا دروست بکات، کە ئەگەری هەیە هەندێک لە زلهێزەکان فشارێکی دیپلۆماسی توند بخەنە سەر هەردوو تاران و واشنتۆن بۆ کۆنتڕۆڵکردنی قەیرانەکە پێش ئەوەی لەژێر کۆنتڕۆڵ دەربچێت، هەر هەوڵێکی ئەمریکا یان هاوپەیمانەکانی بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز بە زۆر، دەتوانێت بەمانایەک تێوەگلان بێت بۆ شەڕێکی ناوچەیی کراوە، لەگەڵ مەترسیە گەورەکانی بۆ سەر کەشتیوانی نێودەوڵەتی و ئاسایشی ناوچەکە.
لەناو ئەم دیمەنی ئەگەری تەقینەوەیەدا، گرنگترین پرسیار کە ماوەتەوە ئایا واشنتۆن و تاران بواریان هەیە بۆ بەرگرتن بە توندبونەوەی ڕوبەڕوبونەوەکەیان، کە دۆخەکە لە دەست هەردوولایان دەرنەچێت؟. یان لەڕاستیدا ناوچەکە بەرەو ڕوبەڕوبونەوەیەکی هەمەلایەنە دەڕوات کە دۆخەکە بەرەو کارەساتی گەورە کێشبکات،؟ ڕۆژانی داهاتوو ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەبێت کە ئایا داخستنی هورمز تەنها تاکتیکێکی فشاری کاتیە، لە نێوان ئەمریکاو ئێراندا، یان سەرەتای لاپەڕەیەکی نوێ و مەترسیدارترە لە ململانێی نێوان زلهێزەکانی دنیادا.
تائێستا پەرەسەندنی سەربازی لە سنووری قبوڵکراودا ماوەتەوە، بەپلەی یەکەم ئامانجی هەوڵی لایەنی ئێران بۆ ئەوەیە ئیمتیازات لەسەر مێزی دانوستانەکان بەدەستبهێنێ، بەڵام بە دڵنیاییەوە بەم خێراییە ناتوانێت و بەردەوام نابێت، ئەگەر ڕژێم هەڵوێستی ئێستای خۆی بپارێزێت، بەتایبەت کە ئەم هەڵکشانەی کە لە بەشی توندڕەوەکانی ناو سوپای پاسدارانی ئێرانیدا هەر دانوستانێک لەگەڵ ئیدارەی ترەمپ بە ناپاکی دەزانن.!
ئابووری جیهانی لە چەقی قەیراندایە، کاریگەری داخستنی گەرووی هورمز تەنها لە بازاڕەکانی نەوتی ناوچەکەدا سنوردار نییە، بەڵکوو تەواوی زنجیرەی دابینکردنی نەوتی جیهان دەگرێتەوە، گەرووەکە تەنها ڕێگایەکی ترانزێت نییە بۆ نەوتی خاو، بەڵکو ڕێگایەکی سەرەکیە بۆ تانکەرەکانی غازی سروشتی شل (LNG) کە بەرەو بازاڕەکانی ئاسیا دەڕۆن، بە پلەی یەکەم ژاپۆن، کۆریای باشوور و چین، ئەو وڵاتانەی زۆر پشتیان بە هاوردەکردنی وزە بە وڵاتانی کەنداوەوە بەستووە، هەر پچڕانێکی درێژخایەن لەم ڕێڕەوی ئاویەدا دەتوانێت ببێتە قەیرانێکی ڕاستەقینەی وزە لەم بازاڕانەدا، کە لە بەرامبەردا کاریگەری لەسەر نرخی کاڵا و خزمەتگوزاریەکان دەبێت لەسەر ئاستی جیهانی.
سەرەڕای هێرشە ئاسمانیە چڕوپڕەکان، کە لەلایەن ئەمریکاوە بۆ سەر ئێران دەستیپێکردۆتەوە، ئێرانیش بەردەوام وەڵام ئەداتەوە بە هێرش بۆسەر بەرژەوەندیەکان و بنکەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا، بەڵام گومانی تیا نیە کە واشنتۆن بە قوڵی نیگەرانە لەوەی کە ئەم هێرشانە بکێشرێتە ناو ناچاری شەڕێکی زەمینی تەواو لە ئێراندا، هەر ئەم دوودڵیەی ئەمریکا ڕێگەی بە تاران داوە وەک جۆرێک لە ناردنی نامەیەکی سیاسی درێژە بە هێرشەکانی خۆی بدات.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم بارودۆخە، داهاتوی ململانێ و ڕوبەڕوبونەوەکان لە ئەگەری چەندین سیناریۆدا پێشبینی دەکرێت، سەرەتا هەوڵێکە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی و گەڕانەوەی زۆرەملێ بۆ دانوستانەکان بەبێ بەزاندنی هێڵە سوورەکان تا نەبێتە شەڕێکی درێژخایان.
ئێران پێداگری لەسەر بەکارهێنانی جبەخانەی بالستیکی و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی دەکات بۆ نیشاندانی ئیرادەی نەگۆڕی خۆی بۆ مسۆگەرکردنی خواستەکانی لە دانوسانەکاندا، لەبەرامبەردا ئەمریکا بەردەوامە لە لێدانی دامەزراوەکانی ڕاداری کەنار دەریاکان و شوێنە مووشەکیەکان و قەڵاکانی سوپای پاسداران بۆ لاوازکردنی ڕژێمەکە، هەوڵی دەستەبەرکردنی کەشتیوانی دەریایی و پاراستنی سەقامگیری نرخی نەوت دەدات بەبێ ئەوەی پەنا بۆ لەشکرکێشی زەمینی ببات، وە لە هەوڵی ئەوەدایە ئیران ناچار بە ملکەچی نێو دانوسانەکان بکات.
لەناو ئەم کەشوهەوایەدا، ناوبژیوانانی ناوچەیی و نێودەوڵەتی فشار دەخەنە سەر کەناڵەکانی پشتەوەی پەیوەندیکردن، بە ئەگەرێکی زۆرەوە فۆرمۆڵێک بۆ گەڕانەوەی دانوستانەکان دەبێت، فۆرمۆڵێک کە ڕەنگە سەرکردایەتی ئێستای ئێران ناچار بکات کە ئیمتیازات سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمیەکەی و مووشەکەکانی بالیستیکی بدات لە بەرامبەر ڕێکخستنە ئیداریەکانی تایبەت بە پاراستنی داخستنی گەرووی هورمزەوە.
سیناریۆیەکی تر، ئەگەری “داڕمانی نێوخۆیی”ه لە ئێران، لەلایەک بەهۆی قۆستنەوەی ئەو لاوازیەی لەدوای لێدانەکانی ئەم دواییەی ئێرانی توشی زیانی گەورە کردووه، لەلایەکی ترەوە دەرکەوتنی ناڕەزایەتیەکان و قوڵبونەوەی زیاتری قەیرانەکانی. ئەمەش بە مانای چاوەڕوانی هەردوو واشنتۆن و تەلئەبیبە بۆ پەکخستنی توانای فەرماندەیی ناوەندی کۆماری ئیسلامی لە کۆنترۆڵکردنی توڕەیی و ناڕەزایی خەڵکی ئێران، کە دەبێتە هۆی ئەوەی ئەمریکا لە تاڵاوی لەشکرکێشی ڕاستەوخۆی سەربازی بۆ سەر زەویەکانی ئێران ڕزگار بکات!؟.
بەڵام ئاشکرایە مەترسیەکانی ئەم سیناریۆیە بریتین لە نوقمکردنی ئێران لە گێژاو و ئیفلیجی نزیک بە تەواوی ناوەندەکانی بڕیاردان، ئەمەش لەڕادەبەدەر دۆخی ئێران ئاڵۆز دەکات، چونکە دەتوانێت ببێتە هۆی شەڕێکی ناوخۆ، یان دەبێتە ململانێی دەسەڵاتی ناوخۆیی لەناو سوپای پاسداراندا بۆ کۆنترۆڵکردنی چەکی ئەتۆمی ئەو جبەخانە مووشەکیانەی کە ماونەتەوە. هەروەها نیگەرانی ئەوە هەیە کە دۆخەکە بە شێوەیەک لە ژێر کۆنتڕۆڵ دەربچێت کە لایەنگرانی سەربە سەرۆکایەتی موجتەبا خامنەیی، هەست بکات کە ڕووخانی ڕژێم بە هۆی فشاری ناوخۆیی یان هێرشی ئەمریکا حەتمیە، لەوانەیە لەو کاتەدا پەنا بۆ کردەوەی خۆکوژی ببەن وەک داخستنی تەواوەتی گەرووی هورمز بە مووشەک و مینە دەریاییەکان، ئەنجامدانی هێرشی مووشەکی بالیستیکی بەرفراوان و هاوئاهەنگ کە ژێرخانی نەوت و گاز لە سەرتاسەری کەنداو دەکاتە ئامانج، لە هەمان کاتدا گەرووی باب ئەلمەندەبیش لە ڕێگەی حوسیەکانەوە دابخەن و تەنانەت ڕەنگە ئاوەکانی کەنداو بە نەوت پیس بکەن، ئەم سیناریۆ کارەساتبارە کاردانەوەی بێوێنەی ژینگەیی و مرۆیی و ئابووری دەبێت.
لەڕاستیدا گەرووی هورمز ئیتر تەنیا موزایەدەیەک نییە بۆ دەرهێنانی ئیمتیازات لە دانوسانەکاندا، بەڵکو خەریکە دەبێتە یەکێک لە گرنگترین هێڵە ستراتیژیەکانی بەرگری بۆ مانەوەی خودی ڕژێمی ئێران و لاوزای ئەمریکا.
کۆماری ئیسلامی بە هۆی لەدەستدانی زۆرێک لە سەرکردەکانی، تووشی گێژاوی سیاسی و ئەمنی و بەڕێوەبردن بووە، سوپای پاسداران هەوڵدەدات یەکگرتوویی خۆی بە چڕکردنەوەی هێرشی موشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و دەستگرتن بەداخستنی گەروی هورمزەوە، یەکگرتوویی خۆی نیشان بدات.
سوپای پاسدارانی ئێران ڕایگەیاندووە، کە هێرشی کردۆتە سەر بنکە سەربازیەکانی ئەمریکا لە ئوردن، بەحرەین و کوەیت وە پەیامێکی ڕوونیان ناردووە کە تاران خۆی لە بەرگریکردن لە سنوورەکانی خۆیدا قەتیس ناکات، بەڵکو ڕوبەڕوبونەوەکە بۆ هاوپەیمانە ناوچەییەکانی واشنتۆن درێژدەکاتەوە، لە پەرەسەندنێکی زیاتردا، هێزی دەریایی سوپای پاسداران داخستنی گەرووی هورمزی ڕاگەیاند، کە کردنەوەی گەرووەکەی کردۆەتە مەرجی کشانەوەی دەستی ئەمریکا لە ناوچەکەدا.
دەیان ساڵە زلهێزەکان بەشێکی بەرچاو لە ململانێ و کێبڕکێ لەڕێگەی گۆڕەپانە ناوچەییەکان و بەڕێگەی ناڕاستەوخۆ بەڕێوەدەبەن، وەک ئەم بارگرژییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داگرتووە، ئێستاش مەیدانی شەڕەکە ئێرانە، بەڵام دیارترین گۆڕانکاری کە سەرهەڵدەدات گۆڕانی وردەوردەی ناوەندی کێشکردنە بەرەو ڕوبەڕوبونەوەیەکی ئاشکراتر لە نێوان ئەمریکا و چیندا، ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە، سنووردار نیە و درێژدەبێتەوە بۆ کێبڕکێی ڕاستەوخۆ لەسەر شێوەی نەزمی نێودەوڵەتی داهاتوو.
لەداهاتودا قۆناغێکی نوێ لە ڕکابەری نێوان واشنتۆن و پەکین زیاتر دەردەکەوێت و کەمتر توانای خۆدزینەوە لە پشت قەیرانەکانی ناوچەکەدا دەبێت. ئەم گۆڕانکاریە بەرهەمی ساتێکی سیاسی زوو تێپەڕ نییە، بەڵکو دەرئەنجامێکی سروشتیە لە سەرهەڵدانی وردەوردەی چین کە چیتر بە پێگەی خۆی وەک هێزێکی گەورەی ئابووری ڕازی نییە، بەڵکو وەک زلهێزێک هەوڵدەدات ئامادەییەکی سیاسی و ستراتیژی هاوتا لەگەڵ قورسایی ئابووری و تەماحە نێودەوڵەتیەکانیدا بنیات بنێت، وردە وردە لە قۆناغێکی سەرکەوتنی بێدەنگەوە دەچێتە قۆناغێکی پیداگرتن لەسەر پێگەی خۆی وەک یاریزانێکی سەرەکی لە داڕشتنی یاساکانی یاریە جیهانیەکەدا، ئەم دۆخەی ئێستای جیهانی زلهێزەکان، ڕوبەڕوی یەک سیناریۆ و پێشوەختەی دیاریکراو نابێتەوە، بەڵکو تۆڕێکی ئاڵۆزی ئەگەرەکان و ڕێڕەوی یەکتربڕینی پر لە ململانێ و کێبڕکێیە.
لەکۆتایدا دەتوانین بڵێین شەڕی نێوان ئەمریکا و ئێران، کۆتایی نەهاتووە و نازانرێت کەی کۆتایی دێت، بەتایبەتی ئەوە شاراوە نیە کە ئەمریکا و ترامپ و ئیسرائیل بەجۆرێک لە گێژاوێکدا بەرەورون،نازانن چۆن لەم گێژاوە دەرباز ببن. دیاردەی شەرەکە وێنەیەک لە ئەمریکا ئیسرائیل و ئێران نیشان ئەدات، بەڵام ناوەرۆکی شەرەکە ئاست و رەهەندێکی جیهانیە.
لەهەمانکاتدا ناتوانین دەست بکەین بە پرسیارکردن، لە کاتەکانی وەستانی و کاتەکانی دەستپێکردنەوەی، هێوربونەوەی ئەم شەرە بە مانای کۆتاییهاتنی شەڕ نیە، بەڵکو ڕەنگە بە مانای بەردەوامبونی بێت لە ڕێگەی دیکەوە، ناوچەکە لە لێواری چەقۆیەکدا دەمێنێتەوە، لەنێوان ئاگربەستی کورت و هەڵکشانی لەناکاودا دەگۆڕێت و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش وەک پێشتر دەکاتە تەقینەوەترین ناوچەی جیهان.

عوسمانی حاجی مارف




نە موسەقەف نە عەشایر !.. سەدیق سەعید ڕواندزی

                  

لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، مرۆڤەكان بۆ خۆیان ناژین، بەڵكو بۆ ئەوانیتر دەژین، بۆیە تاكەكان ئەوەندەی لە هەوڵی ئەوەدان، سازش بۆ بەرانبەرەكەیان بكەن و ڕازیان بكەن و لە چاوی ئەوان نۆرماڵ و جیاوازا دەربكەون، ئەوەندە بەلایانەوە گرنگ نییە چۆن دەژین، وەك ئەوەی لە خۆرئاوا هەیە. كەسێك لە بنەڕەتدا لووتی هیچ كێشەیەكی بۆ خۆی نییە، بەڵام ئەوانیتر پێیان جوان نییە، ئیدی جوانكاری لووتی دەكات، تا لە چاوی ئەوان جوانتر دەربكەوێت، نەك خۆی ! لەو ڕۆژانەدا، بە هۆی دەرچوونیان بە پلەی یەكەم لە ئەزموونە گشتییەكانی پۆلی دوانزە، دوو كچ بوونە ( ترێند _ باو) لە سۆنگەی قسەكردن و پۆشاك و چۆنیەتی دەركەوتیان لە شاشەكانی تیڤییەكانەوە، كە یەكێكیان بە عەشایر، ئەویتریشیان بە موسەقەف، بە زمانی كۆمەڵگە وێناكران و لەو پەراوێزەشەوە، سەدان كۆمێنت و پۆست و دەڕبرینی شیاو و نەشیاو، ئاراستەی ئەو دوو كچە خنجیلانەیە كرا و پەسن و ڕەخنە باران كران. بێگومان ئەمە وایكرد، فۆكسی ئێمە لە سەر تواناو لێهاتووی ئەوان و پێشەنگبووینیان لە خوێندن و دەرچوونیان بەو ئاستە بەرزە لا بچێت و بیر لە پۆشاك و چۆنیەتی دەركەوتیان بكەینەوە كە یەكجار هەڵەیە. مرۆڤ ئازادە لەوەی چی دەپۆشیت، چۆن خۆی دەنوێنێت و قسە دەكات، تا ئەو ئاستەی ماف و ئازادی بەرانبەرەكەی پێشێل ناكات و غرورێكی كەسی نایگرێت، ئیدی چی لە بەر كردووە، لەگەڵ دایكی خۆشی دەردەبڕێت، چەپڵە لێ دەدات، دایكی چۆنە، دەبێ ئێمە تێبگەین ئەمانە لە تایبەتمەندی كەسەكانە بۆ ئێمە نییە بچینە ناوی . ڕەگەزی مێ بەگشتی و لە نێویشیاندا كچان بە تایبەتی، هەمیشە ڕۆمانسیتر، ناسكتر و نەرم و نیانتر دەردەكەون و خۆیان دەنوێنن لە میانەی قسەكردن و زمانی دەربڕین و ئاماژەدا. ئەمە پەیوەندی بەو جیاوازییە بایۆلۆژیی و سایكۆلۆژییەوە هەیە، كە هەردوو ڕەگەزەكە لە یەكتری جیا دەكاتەوە، كاتێ كچێك بەناسكی و نازەوە قسە دەكات، ڕەنگە خۆپەسندان و خۆگەورەیی نمایش نەكات و خۆی وەك موسەقەف پیشان نەدات، وەك ئەوەی ئەوانیتر تێی گەیشتوون، بە هەمان شێوە كاتێ كچێكیش بە هێمنی و جۆرێك لە میللی و كۆمەڵایەتییەوە قسە دەكات، عەشابیر نییە، ئەوەی گرنگە عەشایر و موسەقەفبوون نییە، بەڵكو ئەتەكێتی قسەكردن و خۆنواندنە وەك ئەوەی كە هەیە، نەك وەك ئەوەی ئەوانیتر دەیانەوێت، چونكە ئێمە دەبێ تێبگەین بۆ خۆمان دەژین، ئازادی كەسەكان هی خۆیانە، نابێ لەو پەراوێزە بریندار بكرێن و پۆلێن بكرێن ! كێ ئەو مافەی بۆ تۆ داوە، ناسنامەی ڕۆشنبیریی و عەشاییربوون ببەخشییەوە؟ ئەوە گرنگە مرۆڤ ماف و ئازادی ئەوانیتر پێشێل نەكات، ئیدی چۆن دەردەكەوێت، شانێكی ڕووتە، یان لاری كردۆتەوە كەی گرفتی تۆیە؟ گەر ئارەزوو دەكەی تۆ دەتوانی شانت لار نەكەیتەوە، یان چۆنت بوێت وەها دەربكەویت.

سەدیق سەعید ڕواندزی




بەکوردستانیکردنی هەرتاکێکی عێراقی کە بیەوێت لە هەرێمی کوردستان نیشتەجێبێت!.. کاوە حەسەن

ئەگەری گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستان لە ڕێگەی هاتنی هاوڵاتییانی عەرەب یاخوود هەرتاکێکی تر لە ناوەڕاست و خوارووی عێراقەوە بۆ شارەکانی کوردستان باسێکی داخی ڕۆژە و گشت فۆرمەکانی میدیای کوردی بەخۆیەوە سەرقاڵکردووە. ئەم سەرقاڵییەی میدیای کوردی و پلاتفۆرمە جیاکانی سۆشیال میدیا پرسی ئەگەری گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستانی بەسەر دوو بەرەدا دابەشکردووە.
بەرەیەک نیگەرانە و دەنگی نارەزایی بەرزکردووەتەوە پێی وایە گۆڕینی دیمۆگرافی کوردستان لە ئایندەیەکی نزیکدا ڕوو دەدات. لەبەرامبەر ئەم بەرەیەدا بۆچوونێکی تر هەوڵدەدات لەڕێگەی پاساوی پێداویستی ئابووری و سەرمایەگوزاریی و وەبەرهێنان بە تایبەت لە بواری درووستکردنی یەکەی نیشتەجێبوون و فرۆشتنیان بە خەڵکانی عەرەب نیگەرانییەکانی بەرەی یەکەم بڕەوێنێتەوە. هەر لە نێو ئەم بەرەیەی دووەمدا، جار جارە باسەکان دەکێشێت بۆ بەرچاوتەسکی ناسیۆنالیزمی کوردی و هەڵنەهاتنی چاویان بە پێکەوە ژیانی نەتەوەکان لە شارەکانی کوردستاندا.
لەم کورتە نووسینەدا ئەگەر بمانەوێ لەم دوو بەرەیە حاڵی بین، پێویستە لە نیگەرانیی و پاساوەکانی هەردوو بەرەکە وورد ببینەوە. نیگەرانییەکانی بەرەی یەکەم ناکرێت بەهەند وەرنەگیرێت چونکو ئەگەر ئاوڕێک لە میژووی ئەو ناوچانە بدەینەوە کە سیاسەتی گۆڕینی دیمۆگرافی تێیدا ئەنجامدراوە، دەبینین نیگەرانییەکانی ئەم بەرەیە لەجێی خۆییدایە. کەم نیین ئەو ناوچانەی کە دانیشتوانەکەی بەگشتی کورد زمان بوون، بەڵام ئەمڕۆ ڕەنگە تاکوتەرا خەڵکی کوردزمانیان تێدا مابێت. بۆ نمونە، ئەگەر چەند ساڵێک بگەڕێینە دواوە و تەماشای شاری کەرکوک بکەین، دەزانین گەرەکەکانی قادسیە و حەی واستی و ڕێی بەغدا و چەندین گەڕەکی تر بوونە مایەی گۆڕینی دیمۆگرافیای شارەکە، وەئەتوانین چەندین نمونەی ترلێرەدا ڕیز بکەین.
لەهەمان کاتدا، کارێکی زیرەکانەیە کە ئەرگویمەنتی سەرمایەگوزاری و پێکەوە ژیان فەرامۆش نەکرێت. ئەم باسە گرنگە چونکو لە کوێی دنیادا بووە تۆ چاو بپۆشی لە پەیداکردنی بژێوی ڕۆژانەت لە ڕێگای هەڵبژاردنی شوناسی نەتەوەیی کڕیارەکانتەوە. ناکرێت تۆ بتەوێت سەرمایەگوزاری بکەیت، بەڵام مەرجەکەت و کاڵاکەت تەنها بۆ هاوزمانەکانی خۆت بێت. بازاڕ وکار وەک بنەمایەکی سەرەکی بۆ گەشەکردنی هەر ناوچەیەک دەبێت زۆر ئازادانە بچەرخێت بە لەبەرچاوگرتنی هەندێ تایبەتمەنی شوێنەکان کە کوردستانی باشوور نمونەیەکی زیندووە.
ڕیزکردنی ئەم دوو لایەنە و بەهەند وەرگرتنی هەردوو بۆچوونەکانیان کارێکە کە پێویستە وامان لێ بکەن بەدوای چارەسەری بنەڕەتی و بەردەستدا بگەڕێین. گرنگە چاو لەو ئەزموونانە بکەین کە ڕووبەڕووی ئەم جۆرە کێشانە بوونەتەوە یاخوود تاکو ئێستاش مامەڵەیان لەگەڵدا دەکەن.
هەموو دەزانین لە ئاکامی ڕێکەوتنەکانی دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس، لایەنەکانی نێودووبارە بنیاتنانەوەی عێراق، مۆدێلی حکومڕانیان لە عێراقدا لەسەر بنەماکانی مۆدێلی فیدرال دیموکراسی سەریەک خستەوە. ڕاستە لە پرۆسەی بنیاتنانەوەی حکومڕانی لەعێراقدا، چەندین ساڵ بگرە تاکو ئەمڕۆش لانی کەمی پایە سەرەکیەکانی مۆدێلی فیدرال دیمۆکراسی تێدا جێکەوتە نەبووە، بەڵام دەستگرتن بەهەندی چەمکی ئەم مۆدێلەوە، ڕەنگە ڕێگایەک بێت بۆ بەرگرتن بە سیاسەت، یاخوود ترسی دیمۆگرافی گۆڕینی کوردستان و شارەکانی.
تایبەتمەندیەکانی ئەم مۆدێلە زۆرن کە ڕەنگە نەتوانین لێرەدا هەموویان باس بکەین، وەلی بەئاسانی دەتوانین ئاماژە بەهەندی بوار بکەین کە لەسایەی ئەم مۆدێلەدا کەڵکی لێ وەرگیراوە بۆ پاراستن و ڕێزگرتنی دیمۆگرافی نەتەوەکان و هەڵکردنیان لەگەڵ یەکتریدا بەبێ هیچ پاوانخوازی نەتەوەیەکی تایبەت. لە ئەمڕۆدا کەنەدا، ئەمریکا، ئەڵمانیا، سویسرا، نەمسا، بەلجیکا، بەرازیل، مەکسیک و ئەرجەنتین بە ووڵاتانی فیدرال دیمۆکراسی دەناسرێنەوە. بەڵام ئەوەی زیاتر لە م باسەوە نزیکەو ئەکرێت کەڵکی لێ وەربگیرێت، کەنەدا، ئەڵمان ، سویسرا و ئوسترالیایە، هەرچەندە ئەم ووڵاتانەش هەریەک بۆخۆی تایبەتمەندی جیاوازی هەیە، ئێمە لێرەدا هەوڵ دەدەین باس لەو چەمکانە بکەین کە کۆمەکمان دەکەن لە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ پرس و ئەگەری گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستان. دیارە ئەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین کە ئەم نموونانە ووڵاتی سەربەخۆن و خاوەنی دەستورو سنووری دیاریکراوی خۆیان هەیە. بەڵام ئەم خشتەیەی خوارەوە ڕەنگە ڕێ خۆشکەربێت بۆ هەندێ بەرچاو ڕۆشنی هەردوو لایەنی خەمخۆر ، چی بۆ ئەوانەی بانگێشەی پاراستنی دیمۆگرافی کوردستان دەکەن ، وە چی ئەوانەی کە بەرگری لە هاتنی هاوڵاتیانی عەرەب دەکەن بۆ گەشەی ئابووری زیاتر و سەرمایەگوزاری لە کوردستاندا.

ئەم چوار وڵاتە هاوبەشەن لەسەر ئەم بنەمایانەن کەئەکرێت کەڵکیان لێ وەربگیرێت بۆ مامەڵەکردن لە گەڵ هاتنی خەڵکی غەیرە کورد بۆ ناوچە کوردستانییەکان:
• تێکەڵبوون (Integration) لە جێی بنەمای نەتەوەیی
• ئەو کەسانەی دەیانەوێت وەکو هەر دانیشتوویەکی بەردەوامی ئەو ووڵاتە یاخوود هەرێمە بن کە بۆی چوون دەبێت:
• زمانی فەرمی ئەو هەرێمە یاخوود ئەو ووڵاتە فێربن،
• یاسا و دەستور ی ئەو هەڕێمە قبووڵ بکەن بە باشی ووردەکاریەکانی بناسن،
• وەکو هەرتاکێکی ئەو هەرێمە یاخوود ئەو ووڵاتە بەشداری ژیانی مەدەنی بکەن.
• پاراستنی دەستور، ( کە دیارە کوردستان تاکو ئێستا نەیتوانییوە لە ماوەی ٢٣ ساڵی ڕابردوودا دەستوڕێک بۆ خۆی پەسەند بکات، وە ئەمە یەکێکە لە گرفتە سەرەکیەکان) و سیستمی دیموکراسی ( کە ئەمیشیان بووەتە قوربانی و لەبری لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندی نیشتیمانی ، بەرژەوەندی حزب و شایستەبوونی شۆرشگێری بوونی هێزی چەکداری حزب تاکو ئێستا بەردەوامە)
• هاووڵاتیبوون تەنها بەڕەسمی ناسینی ماف نییە؛ بەڵکو بەرپرسیاریەت و پابەندبوونیشە بە یاسا و بنەما دیموکراسییەکانی ئەو هەرێمەی یاخوود ووڵاتەی تێیدا دەژیت.
• فیدرالیزم و دەستبردن بۆ مۆدێلێکی لەم بابەتە تەنها هەڵبژرانێکی هەڕەمەکی نییە، ئەم سیستەمە وەک مۆدێلێکی شیاو بۆ ئەو ووڵاتانە بە گونجاو بینراوە کە خاوەنی چەند نەتەوەی جیاوازن لە یەک ووڵاتدا کە مافی هەریەک لەو نەتەوانە پارێزراوە لە ڕێگەی ئەمخاڵانەی خوارەوە:
• هەرێمەکان مافی پاراستنی زمان، کولتوور و ناسنامەی خۆیان هەیە.
• بۆ نموونە:
• کیبێک زمانی فەڕەنسی دەپارێزێت، هاوکات کۆمەڵێک شایستەی دارای و خزمەتگوزاری تایبەتی فەراهەم کردووە بۆ فێربوونی زمانی فەڕەنسی، لەهەمان کاتیشدا بەربەستی یاسای و دارای زۆریش درووستکردووە کە ڕێگە نەدات زمانی فەڕەنسی لاواز ببێت. ئەگەر کەسێک بییەوێت زمانی ێنگلیزی فێر ببێت دەبێت خەرجی خۆێندن بدات و هیچ کۆمەکێکی دارای پێنادرێت.
• کانتۆنەکانی سویسرا زمانە جیاوازەکان دەپارێزن.
• هەرێمەکانی ئەڵمانیا بەرپرسیاری پەروەردە و کولتوورن.
ئەم جۆرە سیاسەتانە زۆرجار بە “مۆدێلی تێکەڵبوونی مەدەنی” (Civic Integration Model) ناو دەبرێن، واتە تێکەڵبوونێکی مەدنیانە دەبێتە ڕێگایەک بۆ بەهێزکردنی نەتەوەو شوناسی هەڕێمەکە یاخوود ووڵاتەکە لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون. ڕێساو یاساکەنی ئەم پرۆسەیەش چی لەو ووڵاتانەی کە باسمان لێوە کردن بریتین لە پابەندبوون بە یاساکان، زمان و بەشداریکردن لە ژیانی گشتی ئەو شوێنەی کە تێەدا تاک ژیان دەکات.
ئاشکرایە کوردستان ووڵاتێکی سەربەخۆ نییە، وە تاکو ئێستا بە هەزار و یەک شێوە پەیوەستە بە دەوڵەتی عێراقەوە. ئاشکراشە کوردستان چەندین گرفتی گەورەی تری هەیە کە بەدەستیانەوە دەناڵێت. بەڵام ئێمە بۆ هەر باسێک یاخوود گرفتێک، کە لەم بابەتەدا باسی مەترسی گۆڕینی دیمۆگرافی کوردستان دەکەین، گرنگە کەڵک لەدەرس و ڕابردووی چۆنێتی ئالوگۆرکردن لە دیمۆگرافیای ئەو شوێنانەی کە بەشێک بوون لە کوردستان وەربگرین. ئەگەر تاکو چەند ساڵێک پێش ئێستا لەڕێگەی سیاسەتی شۆڤێنیستانەوە دەوڵەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراقەوە ووردە ووردە ناوچە کوردستانیەکان لەدەست چوون، لە ئەمڕۆدا بە هۆی نەبوونی بەرچاو ڕۆشنی و بێ دەستوری و نەبوونی سیاسەتی ڕۆشن، ئەم ئاڵوگۆرە بەخێرایەکی بەربڵاو لە لەگەشەسەندندایە. بۆیە زۆر گرنگە دوور لە پەنابردن بۆ نەژادپەرستی ، یاخوود بەتەنها لەبەرچاوکردنی بەرژەوەندی ئابووری و گەشەی بازاڕو ساغکردنەوەی یەکەی نیشتەجێ بوون و کۆشک و باخچەی نیشتەجێبوون ، کەڵک لەو ڕێگاچارانە وەربگرین کە لەو ووڵاتانەدا دەستیان بۆ براوە بۆ پاراستنی دیمۆگرافیا و کەلتورو زمانی دانیشتوانە ڕەسەنەکانیان. پێویستە هەرتاکێک کە ڕوو لە شارەکانی هەرێم دەکات و دەیەوێت وەک مافێکی خۆی ژیان بکات لە کوردستاندا، پێویستە ببێت بە کەسێکی کوردستانی ڕێز لە زمان، داب و نەریت خەڵکی کوردستان و کوردستانیان بگرێت، نەک پێچەوانەکەی.

کاوە حەسەن

—————————————————
سەرچاوەکان:
Constitution Acts, 1867–1982 (Department of Justice Canada). The constitutional foundation of Canada’s federal system, including the distribution of powers between
Bakvis, H., & Skogstad, G. (Eds.). (2020). Canadian Federalism: Performance, Effectiveness, and Legitimacy (4th ed.). Oxford University Press.
Constitution Acts, 1867–1982 (Department of Justice Canada). The constitutional foundation of Canada’s federal system, including the distribution of powers between
Conradt, D. P. (2013). The German Polity (10th ed.). Rowman & Littlefield.
Hueglin, T. O., & Fenna, A. (2015). Comparative Federalism: A Systematic Inquiry (2nd ed.). University of Toronto Press.
Gunlicks, A. B. (2003). The Länder and German Federalism. Manchester University Press. Galligan, B. (1995). A Federal Republic: Australia’s Constitutional System of Governmenت. Cambridge University Press.
Government of Canada – Federalism in Canada. Explains the principles of Canadian federalism, the division of powers, and the roles of the federal and provincial governments.
Linder, W., & Mueller, S. (2021). Swiss Democracy: Possible Solutions to Conflict in Multicultural Societies (4th ed.). Palgrave Macmillan.
Saunders, C. (2021). The Constitution of Australia: A Contextual Analysis (2nd ed.). Hart Publishing.
von Beyme, K. (2010). The Political System of Germany. Palgrave Macmillan.
Vatter, A. (2018). Swiss Federalism: The Transformation of a Federal Model. Routledge.
Watts, R. L. (2008). Comparing Federal Systems (3rd ed.). McGill–Queen’s University




دۆزی فەلسەفە4 : گەمژە(دەبەنگ) ناتوانێت فەلسەفییانە بیربکاتەوە.. ئازاد حەمە

فەلسەفەسازیی کردەیەکی ئاوەزداری قووڵە. ئەمەوادەکات فەلسەفەکردن بریتیبێت لە وردەکاریی ڕاڤەکاریی، پرسیارسازیی کراوە و فرەبیرکردنەوە. کەواتە بەڵێ گەوجاندن (دەبەنگاندن)و فەلسەفاندن یەکناگرنەوە، هیچ نەبێت لەبەرئەوەی گەمژەکان ناتوانن فەلسەفییانە بیربکەنەوە. لەم بارەیەوە تێگەیشتن زۆرە و لەم باسە کورتدا بەشێکیان دەخەینەبەرباس.
سەرەتا دەبێت بزانین بیرکردنەوەی فەلسەفیی چییە؟ئەڵبەتە کە ئەوەمان زانی ئەوکاتە لەوە حاڵیدەبین بۆ گەمژە (دەبەنگ) ناتوانێت فەلسەفییانە بیربکاتەوە. بیركردنەوەی فەلسەفیی كردەیەكی خودیە و خودی فەلسەفەكردنیش ئەزموونێكە لە بیركردنەوە. بیركردنەوە، كە فەلسەفیی دەبێت بەهۆیەوە فەلسەفەكردن چەكەرەدەكات. كەواتە، فەلسەفەكردن لەناو بیركردنەوەدا دێتەدونیاوە و هەنگاوەكانی خۆی دەنێت. گرنگیی ئاوەزی مرۆڤیش لەوەدایە، کە سازێنەری بیركردنەوەیە؛ واتە دروستکەری فەلسەفەیە.
بەواتایەکی فراوانتر، دەڵێین: فەلسەفەكردن بەگشتی چێژێكە بۆ تێگەیشتن لە خودی چێژی ژیان، لە بەختەوەریی و ئازادیی تاك. دیدگای هزرەڤانە گەورەكانی مێژووی هزریش گەواهیی ئەوە دەدەن، کە فەلسەفە هەمیشە پرسیارە گەورەكانی ناو ژیانی مرۆڤی جووڵاندووەتەوە. بەدڵنیاییەوە کاتێک بیری ڕەخنەیی لەسەر بنەمای فەلسەفیی قووڵ بێت، هەڕەمەكیی و بێبناغە نابێت و دیرۆكی هزریی ڕۆژئاوایش لەو بارەیەوە وانەیەكی زۆری پێگوتوینەتەوە.
بیركردنەوە فەلسەفییەكان لە هیچەوە دروستنابن و ئامانج و پەیامی خۆیان هەیە. ئەوەتا بیرکردنەوەیەک لەگەڵ بیرکردنەوەیەکی تر یان دژە Anti، یان كۆكەPro . لەم ڕێگایەیشەوە بۆچوونەكان یەكتر پەسەنددەكەن، یان ڕەتدەكەنەوە. ئەمەیش كاری هەمیشەیی فەلسەفە بووە و مێژووی هزری فەلسەفییش بەڵگەیە لەسەر ئەم لایەنە. بۆیە چێژی بیركردنەوە چێژە بۆ ژیان، ویستە بۆ تێگەیشتن لە ئازار و ڕاڕایی و لە پەرۆشیی مرۆڤ بۆ مانەوە و خۆکامڵکردن. گشت ئەم گووتنانەش بۆ کەسی گەمژە(دەبەنگ) هیچ مانا و بەهایەکی نییە. لای خوارەوە ڕوونیدەکەینەوە بۆ:
گەمژە(گەوج و دەبەنگ) بێتوانا و ناکارزانە لە ئاست بیرکردنەوەی فەلسەفیی. ئەمە دەرئەنجامە، هۆکارەکەش ئەوەیە،کە گەمژە ئاشنانییە بە ئامرازەکانی بیرکردنەوەی فەلسەفیی(شیکارکاریی، ئارگومێنتهێنانەوە، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و…..). هەروەها کەسی گەمژە (گێل) توانای گومانکردن و لێکدانەوەی بێئەندازە لاوازە و چیپێبڵێیت خۆشباوەڕانە پەسەندیدەکات.ئەمە وادەکات پرسیارسازی ئەو مانایەی بۆ گەمژە نەبێت؛ بۆ گەمژە ئاسانە بێچەندوچۆن شت وەک خۆی قبوڵبکات.
گەمژە کەسێکی جدی و ووردکار نییە و بەسەر شتەکاندا بازدەدات و خێرا خێرا لەبیریاندەکات. تەنانەت توانای وەستانی هەستیارئاسایانە و تێڕاماناویانەی لەسەر پرسەکانیش نییە. گشت ئەمانەش دژە فەلسەفەن. لەوە ترسناکتر ئەوەیە گەمژە(گێل) لە گومان دەترسێ و لەبەردەم پرسیارسازیشا لاوازە. سروشتی فەلسەفە وایە،کە هیچ یەک لەو خەسڵەتانەی کەسی گەمژەی لا پەسەند نییە.
کەواتە لێرە دەپرسین: گەمژەکان پێویستیان بە فەلسەفە هەیە؟ ئەڵبەتە نەخێر. بۆ گەمژە فەلسەفە نەک بەس پێویست نییە؛ بوونیشی نییە. فەلسەفە چ پێویستدەکات هەبێت،کە هەموو شتێ سادە و ڕوونبێت. بۆیە بەبێ گوماناوە دەڵێین: ئەرکی فەلسەفە بە پلەی یەک بەرەنگاربوونەوەی گەمژەییە(دەبەنگییە). لەبەرئەوەی لەناو گەمژەییدا بیرکردنەوە بەرهەمهێنەر نییە و سادە و ڕواڵەتییشە. بۆیە گۆکردنی (نەخێر) بۆ گەمژە ئاسان نییە. لەبەرئەوەی گەمژە لە دیدگا و بۆچوونی نوێ دەترسێت و ناتوانێت شتێ بخاتەسەر خەرمانەی ئەوەی سەبارەت بە دیاردە یان ڕووداوێک دەگووترێت. لێرەوە دەکرێت ئەوەش بڵێین، کە بۆ گەمژە(دەبەنگ، گێل) سەختە بپرسێت بۆ؟
سەرنجدەخەینەسەر ئەو لایەنەی، کە گەمژەیی بۆئەم زنجیرە باسە گەورەترین تەگەرەیە لەبەردەم فێربوون و پەروەردە. یان گەمژەیی تەقەلایەکە بۆ خۆدزینەوە لە بیرکردنەوە و تێگەیشتن. فەلسەفە،کە دروستکەری بیرکردنەوە و تێگەیشتنە بەرەو فێربوونی ڕاڤە و گومان و ڕەخنەمان دەبات. ئەمە وادەکات بێژین بڵاوبوونەوەی فەلسەفە، یان گرنگیدان بە فەلسەفە لەناو دامەزراوەی پەروەردە و خوێندنی باڵا ئاستی زانین جۆراوجۆر و قووڵدەکات.
کەسی گەمژە لەبەرئەوەی خاوەنی پاشخانێکی فەلسەفیی یان هزرێکی ئاوەزیی قوڵ نییە ڕێک پێچەوانەی دڵخوازانی (شارەزایانی) فەلسەفە لە قسەکردن و گفتوگۆدا ڕەفتاردەکات. چۆن؟ کەسی گەمژە دەخوازێ بە سادەیی و سەرپێی چارەسەری گشت پرسە سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و ئابووریی و دەروونیەکان بکات و خاوەنی هیچ بیرۆکە و ئایدیایەکی ئاییندەیی نییە. ئەمە وایلێدەکات نەزانێ هەڵەی لۆجیکی چییە و ڕاستی چۆن لەدایکدەبێت و بۆ خەڵک خەمی ئەوەیەتی بگات بە دەرهاویشتە و ئاکام .
بەپێیئەوەی گەمژە بیرچەقبەستوو و بیرکورتە، توانەی ڕەتکردنەوەی بۆچوون و ڕاڤەی بۆچوونی نییە و لێبوردەییەکەشی سادە و کاتییە. هێندە بیرگۆشەگیر و کۆنخوازە کە بەئاسانی ناتوانێت پێمانبڵێت بۆ ئەمە بکەین و بۆ ئەوی دی نەکەین. باشە بۆ گەمژە ئەوەندە نافەلسەفییە؟ لەبەرئەوەی گەمژە هیچ لەسەر ئارگومێنت(بەڵگە)، بەڵگەھێنانەوەی لۆجیکی، هەڵهێنجان، پاساوهێناوەی لۆجیکی و..چی و چی نازانێت. ئەم لایەنانە کە پایەکانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و بیرکردنەوەی لۆجییکیانە دروستدەکەن لە زەینی گەمژەدا مانا و بەهای نییە.
هاوکات گەمژە نافەلسەفییە نەک دژە فەلسەفە. گەمژە نازانێت بە فەلسەفە چی ئەنجامدەدرێت بۆیە ناتوانێت دژایەتی بکات و بۆ ئەو چەنوچون و پرسیارکردن و سڵکردنەوە لە قسە و گفتووگۆ پێویستناکات، ئیدی ئەو لێرەوە بە فەلسەفە قەڵسە بێئەوەی بزانێت ناواخنی فەلسەفە چییە. کەچی لای ئەهلی فەلسەفە مشتومڕی ئاوەزەیی، مەشقێکی هزرییە، کە بنەما لۆجییکیەکان دەیبەنەڕێوە. بۆیە بیری ئازاد و بیرکردنەوەی سەربەخۆ بۆ گەمژەکان ئەو گرنگییەی نییە.
ئاسۆی بیری فراوان و بەرین لە کەسی گەمژەدا بەدیناکرێت. ئەوەی بەدیدەکرێت زۆر قسەکردن و چەنابازییە و هیچیتر. سەربارئ ئەوە، دیدگای جیاواز بۆ گەمژە بەهای نییە. بۆ گەمژە تەنها ئەوە گرنگە کە ئێمە قسەبکەین و بەس، کە قسەشمانکرد بڵێین: (بەڵێ). بەڵێ تاکە شتە، کە گەمژە لە گووتنیدا زیرەکە. بەواتایەکی دیکە، بیرۆکە و بۆچوون بۆ گەمژە بوونی نییە. ڕاستی هەر ئەوەیە،کە گوتراوە، گووتنی تر بۆ گەمژە سەرئێشەیە و پێویستناکات.
فەلسەفە سەرقاڵی ڕاڤەکردنی جیهانە، گەمژەیەتی سەرقاڵی خۆیەتی. یان بابڵێین فەلسەفە باشترین ئامرازە بۆ گۆڕینی جیهان، گەمژە خۆشی پێناگۆڕدرێت. بۆیە فەلسەفە هەردەم بە داهێنانی ئایدیای نوێ و سەردەمییەوە سەرقاڵە. فەلسەفە لە خەمی مرۆڤایەتییە، لە خەمی ئازادی و هاوڕێیەتی و مافە. گەمژەکان(دەبەنگەکان، گەوجەکان) تەنها لە خەمیخۆیانن و بەس. هەرچی فەلسەفەیە کار لەسەر ئاستبەرزکردنەوەی فێربوون و پەروەردە دەکات تا ڕووبەری زانین و فێربوون بەرین و بێسنووربکات؛ بەوەش فەلسەفە لەکۆتاییدا ئاست بۆ گەمژەیی(دەبەنگیی) دادەنێت.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

ئەم بابەتە درێژەی هەیە……………




تەعریب، ستراتیجی پشیلەی مردوو.. ئەحمەد ڕەسوڵ

                      

ئەم ماوەیە بابەتی بەعەرەبکردنی کوردستان، کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و سۆشیاڵ میدیای کوردیی تەنیوە.
بە پارلەمانتاری خانەنشینکراوی کوردستان و عێراقەوە، بە وەزیری خانەنشینکراوی کوردستان و عێراقەوە، بە نووسەر و شیکەرەوەی سیاسییەوە، بە ئەکادیمیی و مامۆستایانی زانکۆوە، بە سەرمایەدار و بەڵێندەرەوە، بە کادێری حزبیی و تەنانەت بە میدیاکارەکانیشەوە، پێکڕا کە ڕاستەوخۆ سەر بە دوو حزبخێڵەکەی کوردایەتیین یان بە ناڕاستەوخۆ و بە دەستی دوو و سێ و لە سێبەردا سەر بە ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی دوو حزبخێڵەکەی کوردایەتیین، باسی تەعریبکردنی کوردستان دەکەن.
ئایا تەعریبی شارەکانی کوردستان، وەکو شۆڕشگێڕەکانی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی بانگەشەی بۆ دەکەن، ئەمڕۆ و ئەم ماوەیە دەستیپێکردووە یان ئێستا گەیشتبێتە بەرزترین ئاستی خۆی؟
واتا ئەگەر پرسێک بە ناونیشانی “بەعەرەبکردنی کوردستان” هەبێت! و کەمترین بڕی ڕەوایەتی! هەبێت، یەکەم پرسیاری هەرە سادە کە لەبەردەم پرسەکەدایە، ئەوەیە، ئایا بەعەرەبکردنی کوردستان، لە کەیەوە دەستپێدەکات، ئەم چەند ڕۆژ و مانگەی ڕابردوو ڕوویداوە و لە پڕ وەکو پرسێکی گرنگ! و چارەنوسساز! هاتووەتە بەردەممان؟
وەڵامەکەی ئاشکرایە، نەخێر. ئەو دیاردەیەی کە تیۆریسیۆنەکانی! ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی باسی دەکەن و بە تەعریب ناوی دەبەن و هاواریان لێبەرز بووەتەوە لەبارەیەوە، لە چەند ڕۆژ و مانگی ڕابردووەوە نییە و لەپڕ نەبووە.
ئەی کەواتە بۆچی ئەو بەڕێزانە لە پڕ بیریان کەوتەوە؟!
ئایا ئەوەی ناودەبرێت بە تەعریب، چۆن و لە کەیەوە دەستیپێکردووە؟
پڕۆسەی هاتنی بە لێشاوی خەڵکی عەرەبی ناوچەکانی ناوەڕاست و هەندێک لە ڕۆژئاوای عێراق و هەندێکیش لە خەڵکی شارەکانی موسڵ و سەلاحەدین و دیالە لە دوای کەوتنی ڕژێمی دەسەڵاتداری بەعسەوە لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ وە سەرەتاکەی دەستپێدەکات و لە دوای شەپۆلە توندوتیژییەکان و نائارامییەکانی ناوەڕاستی عێراق و ناوچە سووننەنشینەکان لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧ ەوە زۆر زیاتری کرد، بەهۆی ئەوەی کە هەڕەشە لەسەر گیان و کار و ژیانیان هەبوو. هەروەها لە دوای سەرهەڵدانی داعش “دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام” و کەوتنی موسڵ و ڕاگەیاندنی خەلافەتی ئیسلامی لەلایەن ئەبوبەکر بەغدادییەوە لە ساڵی ٢٠١٤ گەیشتە بەرزترین ئاستی خۆی و تا نزیکەی سێ ساڵێک دواتر، ئەو کۆچە بەلێشاوەی خەڵکی عەرەب هەر بەردەوام بوو.
لە دوای ساڵی ٢٠٠٩ وە و ئەو جێگیریی و ئارامییەی گەڕایەوە بۆ بۆ شارەکانی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای عێراق، بەشی زۆری ئەو عەرەبانەی پەنایان هێنابووە بەر شارەکانی کوردستان، گەڕانەوە بۆ شار و ناوچەکانی خۆیان.
هەروەها بەشی زۆری ئەوانەش کە لە دوای کەوتنی موسڵ و بە دەسەڵات گەیشتنی داعشەوە هاتبوون بۆ شارەکانی کوردستان، لە دوای ڕووخانی خەلافەتە ئیسلامییەکەی داعش و ئەبوبەکر بەغدادییەوە بە پڕۆسەیەکی درێژخایەن گەڕانەوە بۆ شار و ناوچەکانی خۆیان.
بە کورتی هەموو ئەو عەرەبانەی کە بە کۆچی بەلێشاو بە هۆکاری نائارامیی هاتنە کوردستان، گەڕانەوە بۆ شار و ناوچەکانی خۆیان تەنیا بەشێکی زۆر کەمیان بە هۆکارێک یان پتر، لە کوردستان مانەوە.

ئەوەی ئێستا باسدەکرێت، ئەوەیە کە گوایا پڕۆسەی بەعەرەبکردن لە ڕێگەی کڕینی یەکەکانی نیشتەجێبوونەوە بەڕێوەدەچێت، لە پڕۆژەکانی نیشتەجێبوونی بەڵێندەرەکان و سەرمایەدارانەوە کە دەگمەنیان تێدایە لە نێو سەرمایەداران و بەڵێندەران، هاوبەشی دەسەڵاتدارێک نەبێت و پڕۆژەی نیشتەجێبوونەکەی وەکو ڕێگایەک بۆ سپیکردنەوەی سامانی گوماناویی و سەرچاوەنەزانراو بەکارنەهێنابێت.
واتا کاتێک سەرمایەدارانی کوردستان لەپێناوی قازانج و بەدەستهێنانی دارایی تایبەتی خۆیاندا، هەموو کوردستان نقوم دەکەن لە پڕۆژەی یەکەکانی نیشتەجێبووندا کە بەشێکیان پارە سپیکردنەوەی تاڵانچێتیی دەسەڵاتدارانن کە داهاتی گشتی کوردستانیان هەڵلوشیوە و بەردەوامیشن “ڕەنگە ئەگەر بڵێم بەشێکی زۆر لە پڕۆژەکانی نیشتەجێبوون لەو جۆرەی سپیکردنەوەی پارەن، هەڵە نەبێت”، دێن لە پێناوی ساغکردنەوەی یەکەکانی نیشتەجێبوونی خۆیاندا بە بڕیاری دەستەی وەبەرهێنان کە دیسانەوە بڕیاری هاوبەشی دەسەڵاتداران و سەرمایەداران خۆیانە، بڕیار دەدرێت ئەو یەکەی نیشتەجێبوونانە بفرۆشرێن بە خەڵکی عەرەب، ئایا ئەم پڕۆسەی نیشتەجێکردنەی خەڵکی عەرەب لە کوردستان جگە لە کاری دەسەڵاتداران و سەرمایەداران کێیە؟ هەڵبەت کە ئەوە دەسەڵاتداران و سەمایەدارانی هاوبەشیانن کە یەکەی نیشتەجێبوونیان بۆ خەڵکی عەرەب دروستکردووە و پێیان فرۆشتوون و دەفرۆشن.
ئێستا با بپرسین تەعریب چییە؟
تەعریب، بریتییە لە پڕۆسەیەکی بەرنامەڕێژکراو و پلان بۆ دانراوی تەنگپێهەڵچنین و ناچارکردنی خەڵکی سەر بە نەتەوە و ئیتنیک و کەمینە زمانیی و ئاینییەکانی دیکەی عێراق جگە لە خەڵکی سەر بە نەتەوەی عەرەب، بۆ کۆچکردن و بەجێهێشتنی شوێنی ژیان و زێدی باب و باپیرانیان و لە جێگایاندا نیشتەجێکردنی خەڵکی عەرەبی شار و ناوچەکانی دیکە بە ئامانجی گۆڕینی دیمۆگرافیای شار یان ناوچەکە. ئەم پڕۆسەیە بە سەرپەرشتیی دامەزراوە دەوڵەتییەکان و سوپا و دەزگا ئەمنیی و هەواڵگرییەکان بەڕێوەدەچوو هەروەکو لە سەردەمی ڕژێمی بەعسی دەسەڵاتداری پێشوو بۆ ماوەی چەندین دەیە ئەنجامدرا.
جا لێرەدا باسەکەی ئێمە لەبارەی کوردەوەیە. واتا پڕۆسەی بەرنامەڕێژکراو و پلان بۆ دانراوی تەنگپێهەڵچنین و ناچارکردنی خەڵکی سەر بە نەتەوەی کورد و کورد زمان، بە جێهێشتنی شوێنی ژیان و زێدی باب و باپیرانیان لە ناوچەکانی ئەوەی ناودەبرێن بە “ناوچە کێشە لەسەرەکان – جاران، هەروەها بە زمانی عەرەبیش “مناطق متنازع علیها” کە لەو دەستوورەی عێراقدا هاتووە کە هەموو هێزە سیاسییەکانی کوردستان لە کاتی خۆیدا خەڵکی کوردستانیان ئاڕاستەکرد و هاندا لە ڕاپرسییەکی گشتییدا دەنگی پێبدەن و هەر ئەوەش ڕوویدا” و “ناوچەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم – ئێستا و لە چەند ساڵێک پێشترەوە” وەکو کەرکوک، خانەقین، جەلەولا، … هتد و لە بەرانبەردا نیشتەجێکردنی خەڵکی سەر بە نەتەوەی عەرەب لە جێگایاندا کە لە شارەکانی دیکەی عێراقەوە دەهێنران بە شێوەیەکی دەزگایی و سیستماتیک بە سەرپەرشتی دەوڵەت.
واتا پڕۆسەی تەعریب ناچاریی و لە ژێر فشاردا بووە و لەو ناوچانە بووە کە دەسەڵاتدارانی هەرێم بە ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا و بە گوێرەی دەستوور ناویان لێناون ناوچە کێشە لەسەرەکان.
بەڵام ئاشکرایە ئەوەی ئەو بەڕێزانەی بانگەشەکارانی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی باسی دەکەن، ئەو ناوچانە نیین، بەڵکو مەبەستیان لە چوار پارێزگا و چوار ئیدارە سەربەخۆکەی هەرێمی کوردستانە. ئایا دەکرێت و ڕاستە، پڕۆسەی هاتنی خەڵکی عەرەب و کڕینی یەکەی نیشتەجێبوون لە شارەکانی کوردستان بە تەعریب، یان بە عەرەبکردن ناوببرێت.
هەڵبەت کە ناوبردنی پڕۆسەی هاتنی خەڵکی عەرەب بۆ کوردستان و کڕینی یەکەی نیشتەجێبوون، بە تەعریب هەڵەیە و هێندەی مەبەستێکی ئایدیۆلۆژییە، هێندە ناونانێکی دروست نییە.
بۆچی ناوبردنی ئەم پڕۆسەیە بە تەعریب، هەڵەیە؟ لەبەر ئەم هۆکارانەی خوارەوە:
یەکەم: ئەمە پڕۆسەیەک نییە لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتێکی داگیرکەری بێگانەدا ڕووبدات، بەڵکو لە ژێر دەسەڵاتی دەسەڵاتدارێییەکی کوردیی خۆماڵییدا، ڕوودەدات. ئایا هیچ دەسەڵاتدارێتییەک هەیە لە قەڵەمڕەوییەکەیدا دژ بە میللەت و نەتەوەکەی خۆی، پڕۆسەی گۆڕینی دیمۆگرافیی بەڕێوەبچێت؟ ئەگەر وەڵامی ئەم پرسیارە نەخێرە، کەواتە هەر لە بنەماوە پڕۆسەیەک بە ناوی تەعریب لە گۆڕێ نییە و ئەگەریش وەڵامەکەی بەڵێیە، ئەوا لایەنی تاوانبار، دەسەڵاتدارێتییەکەی کوردایەتییە نەوەکو عەرەب یان عێراق.
دووەم: ئەمە پڕۆسەیەک نییە بەسەرپەرشتی دەوڵەت و دەزگاکانی، بەشێوەیەکی بەرنامەڕێژکراو و پلان بۆ دانراو بەڕێوەبچێت، بەڵکو هەڕەمەکییە و هەندێکیان دوای ماوەیەک یەکەی نیشتەجێبوونەکەیان دەفرۆشنەوە.
سێیەم: لەم پڕۆسەیەدا هیچ کەسێکی کورد ناچار نەکراوە بە هەرزانفرۆش یان چۆڵکردنی خانوو و ماڵەکەی یان لێی زەوت و داگیرکرابێت و ناچار بە جێهێشتنی شار و ناوچەکەی خۆی کرابێت.
چوارەم: دەوڵەتی عێراق پارەی نەداوە و پاڵپشتیی دارایی هیچ کەسێکی عەرەبی نەکردووە و هانی نەداون لە ناوچە و شارەکانی ناوەڕاست و باشوورەوە بێن و لە شار و ناوچەکانی هەرێم نیشتەجێ ببن، هەروەکو لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕژێمی بەعسی دەسەڵاتدار دەیکرد.
بەپێچەوانەوە، ئەوەی ئەو بەڕێزانە بە تەعریب ناوی دەبەن، دەسەڵاتدارێتییەکەی بزووتنەوەی کوردایەتییە کە هەموو ئاسانکارییەکی یاسایی کردووە و هاندانی زۆری هەیە هاوشانی بەڵێندەران، کۆمپانیاکان و ژوورەکانی بازرگانیی و پیشەسازیی و یەکێتی بەڵێندەران، لەژێر ناوی بووژانەوەی کەرتی گەشتیاریی و جووڵەی ئابووریی و بازاڕ.
پێنجەم: ئایا ژمارەی هاتنی عەرەب و کڕینی یەکەی نیشتەجێبوون و جێگیربوونیان لە شارەکانی هەرێم، هێندە زۆرە، کە کاریگەرییەکی گەورەی هەبێت و ڕێژەیەکی هێندە بەرز بێت کە مەترسی گۆڕینی دیموگرافیی شارەکانی هەرێمی لە نێو خۆیدا هەڵگرتبێت. من هیچ ئامارێکی ورد و ڕاستەقینە شک نابەم. وا دەزانم ئەو بەڕێزانەش کە هاواریان لێبەرز بووەتەوە، ئامارێکی ورد و ڕاستەقینەیان لەبەردەست نەبێت.
ئەگەر ئامارێکیش لەبەردەست نییە، ئایا لە بازاڕەکانی شارەکانی هەرێم، پرسیاریان کردووە و گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە لە هەر خاوەن ١٠٠ دوکان و مۆڵ و باڵەخانەی بازرگانیی و تەنانەت خانوو و شووقەیەکیش، یەکێکیان کەسێکی عەرەب بێت و ئەمەش ترسی گۆڕینی دیمۆگرافیی دروستکردبێت لەلای ئەو بەڕێزە نەتەوەپەروەرانە!
شەشەم: تەعریب چۆن دەکرێت، لە کاتێکدا ئەوانە سوڕەت قەید و کارتی نیشتمانیی و هەموو بەڵگەنامە فەرمییەکانی دیکەیان لە شارەکانی دیکەی عێراقە نەوەکو شارەکانی هەرێم. لە کاتێکدا، نە مافی دەنگدان و ڕاپرسییەکی گشتییان لێرە لە هەرێم و شارەکانی هەیە و دەبێت. نە دەتوانن نوێنەرایەتیی و ڕێژەی نوێنەرایەتیی لە پەرلەمان و دەزگاکان بەدەستبهێنن.
ئایا ئەم خاڵانەی سەرەوە و چەندین خاڵی دیکەش کە دەکرێت ڕیز بکرێن، بەس نیین بۆ ئەوەی کە بانگەشە و هاواری بەعەرەبکردنی شارەکانی هەرێمی کوردستان، پووچەڵ بکەنەوە و بە بانگەشەیەکی ئایدیۆلۆژیی و سیناریۆیەک لە کاتێکی دیاریکراودا و بۆ هەندێک ئامانجی تایبەتی سیاسیی و حزبیی، دایبنێین و لێکیبدەینەوە!
خاڵێکی تریش کە لێرەدا پێویستە بەبیر ئەو بەڕێزانەیدا بهێنینەوە، ئەوەیە کە یاساکان و بڕیار و ڕێنماییەکانی وەزارەتەکانی هەرێم “لەوانە ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێکردن، ناوخۆ و دەستەی وەبەرهێنان” ن کە ڕێگەیان بە وەها کارێک داوە و یاسایی و بێگرفتە. هەروەها یاساکانی عێراق و دەستوورەکەشی ئەو مافەی بە هەموو عێراقییەکان داوە کە ئازادن و دەتوانن لە هەر شوێنێک، ناوچەیەک و شارێکی عێراق نیشتەجێ ببن و مافی کڕین و خاوەندارێتییکردنی خانوو و زەوی و دوکان و باڵەخانەیان هەیە. ئەمە بۆ هەموو عێراقییەکان مافی هاونیشتمانییبوونە، بەبێ جیاوازی نەتەوە و دین و زمان و ئیتنیک، مافێکی بنەڕەتییە.
ئایا ئێوە ئەگەر ئەمە بە تەعریب دادەنێن، دەتوانن یاساکانی هەرێم و عێراق بگۆڕن و ئەو مافەی هاونیشتمانییان نەهێڵن! ئایا کە ناتوانن ئەوە بکەن، دەتانەوێت لەم هەڵڵا و هەنگامەیە چی سەوز ببێت! دەتانەوێت بە ئاڕاستەکردنی ڕای گشتیی خەڵکی کوردستان، دژایەتی عەرەب و بەغدا بکەن و دواتریش لە عێراق جیاببنەوە و دەوڵەتی سەربەخۆ پێک بهێنن؟! ئایا ئەمە دەکرێت؟!
من نازانم ئایا بەڕاستی ئەمەتان دەوێت و کاری بۆ دەکەن یان نا! بەڵام تا ڕاددەیەکی زۆر لەوە دڵنیام کە هەموو ئەو کۆڕاڵە گەورەیە، پێکڕا و لەم کاتەدا، جگە لە تاکتیکێکی دیکەی دەسەڵاتدارانی خێڵی کوردایەتیی و ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی چیتر نییە کە توانیویەتی لە ڕێگەی دەستی یەک و دوو و سێوە لە ڕێگەی کەسایەتییە هێما بۆ کراوەکانی پێشترەوە و بە وەگەڕخستنی ئیمپراتۆرێتییە میدیاییەکەیان مۆبەڵایزی بەشێکی گەورەی دەستەبژێر “ئیلیت” ی سیاسیی، ڕووناکبیریی، ئەکادیمیی و میدیایی کۆمەڵگای ئێمە بکەن و بیانخەنە خزمەت ئەجێنداکانی خۆیانەوە.
ئێستا با باسی “ستراتیجی پشیلەی مردوو” بکەین و دواتر دێینەوە سەر باسەکە بە تێکهەڵکێش لەگەڵ ئەم ستراتیجەدا.

ستراتیجی پشیلەی مردوو (Dead Cat Strategy)*

(با وەهای دابنێین کە تۆ لە گفتوگۆیەکدا خەریکە دەدۆڕێیت، ڕاستییەکان بە شێوەیەکی سەرسەختانە دژی تۆن و تا خەڵک زیاتر سەرنجیان لەسەر واقیع بێت، بۆ تۆ و کەیسەکەت خراپترە. باشترین گرەو لەم بارودۆخانەدا ئەوەیە کە مانۆڕێک ئەنجام بدەیت، کە ستراتیجیستێکی سیاسیی و کەمپەینکارێکی گەورەی ئوستوڕالیی بە ناوی “لینتن کڕۆسبی”، چارەی دۆخەکە بەم شێوەیە باس دەکات: “فڕێدانی پشیلەیەکی مردوو بۆ سەر مێزەکە” چارەسەرەکەیە.
ئەم کارە لەبەر ئەوەیە کە شتێک هەیە کە بە تەواوی لێی دڵنیایە، لە فڕێدانی پشیلەیەکی مردوو بۆ سەر مێزی ژووری نان خواردن، مەبەست ئەوە نییە کە خەڵک تووڕە ببن، زەنگ لێبدەن و بێزار ببن. ئەوانە ڕاستن و دەرئەنجامن، بەڵام مەبەستەکە ئەوە نییە. بەڵکو خاڵە سەرەکییەکە ئەوەیە کە هەمووان ڕاستەوخۆ و دەمودەست هاوار دەکەن “پشیلەیەکی مردوو لەسەر مێزەکەیە!”؛ بە واتایەکی تر باسی پشیلە مردووەکە دەکەن، ئەو شتەی کە تۆ دەتەوێت باسی بکەن و باسی ئەو بابەتە یان بابەتانە ناکەن کە لە دژی تۆن و پێیان نیگەرانیت.)**
واتا ئیتر باسی ئەو بابەتە یان بابەتانە ناکەن کە تێیاندا لاواز و دۆڕاویت و نیگەرانیت بە باسکردنیان. کەواتە هەمووان پێکڕا، هەم لایەنگرەکانت و هەم ڕکابەرەکانت و نەیارەکانت، باسی ئەو بابەتە دەکەن کە تۆ پێشنیارت کردووە و خستووتەتە بەردەمیان و بەمەش باری لاری خۆت ڕاست دەکەیتەوە.
ستراتیجی پشیلەی مردوو، لە نێو چێوەی سەرقاڵکردنە سیاسییەکان و دابەشکردنی کۆمەڵگای سیاسیی و گۆڕینی ئاڕاستەی بابەتە سیاسییە بەرهەمهێنراوەکان یان دروستکراوەکان “مانیفاکتۆرکراوە سیاسییەکان” وەکو تاکتیک “Tactic” هەژمار دەکرێت.
دەسەڵاتدارانی سیاسیی و کارگێڕیی لە پلەی باڵادا پەنا دەبەنە بەر ستراتیجی پشیلەی مردوو وەکو تاکتیک لە کاتێکدا کە گەندەڵییەکانیان، سەروەت و سامانی سەرچاوە نەزانراو و گوماناوییان، ناپاکیی نەتەوەییان، خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتیان، یان شکستی بەڕێوەبردن، یان قەیرانی ئابووریی و سیاسیی و کارگێڕیی یان سەرکوت و ستەمکارییەکەیان دەبێتە گفتوگۆی گشتی کۆمەڵگا یان بابەتی گەرمی ڕاگەیاندن و بابەتی چالاکییەکانی توێژی چالاکوانان “ئەکتیڤیست” ی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و شیکەرەوە سیاسییەکان و تەنانەت بابەتی گفتوگۆی ڕۆژانەی هاونیشتمانیان لە ڕووبەری گشتی کۆمەڵگادا.
لێرەدا ئەم دەسەڵاتدارانە بە ئامانجی گۆڕینی ئاڕاستەی باری سەرنجی فەزای گشتیی و دەستەبژێری سیاسیی و ڕۆشنبیریی و دواتریش تاکە تاکەی هاونیشتمانیییان، پشیلەی مردوو، وەکو بابەتێکی هەستیار و سەرنجڕاکێش، فڕێدەدەنە نێو فەزای گشتییەوە لە ڕێی ڕاگەیاندنەوە کە بۆ ئەمەش کۆمەڵێک لە بکەرە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆکانی خۆیان ڕادەسپێرن و بابەتەکە لە ڕوانگەی جیاوازەوە و لە ڕێگەی کەسایەتییە جیاوازەکانەوە دەخەنە سەر مێزەکە و بەردەمی ڕای گشتیی و کۆمەڵگا. لێرەوە ئەم بابەتە سەرنجڕاکێش و هەستەوەر و ناسکە لە کاتێکدا دەوروژێنن کە ڕکابەر و نەیارەکانیان نەتوانن کەمترین پێشگیری لێبکەن و تەنانەت تا ئەو ئاستەی کە ڕکابەر و نەیارەکانیشیان هەستی پێناکەن و دەبنە بەشێک لە یارییەکە و مشتومڕەکە.
واتا پشیلەی مردوو، تاکتیکی لابردنی تەرکیز و سەرنجی خەڵک و دەستەبژێری سیاسیی، فەرهەنگیی و مێدیایی و تەنانەت هاونیشتمانییانە بە ڕکابەر و نەیارەکانیشەوە لەسەر ئەو ڕاستییانە و ئەو بابەتە واقعییانەی کە دەسەڵاتداران نیگەرانن لە باسکردنیان و لاواز و دۆڕاون تێیاندا، هەروەها ڕاکێشانی تەرکیز و سەرنجی هەموو ئەو گشتەیە بۆ بابەتێک کە دەسەڵاتداران تێیدا سەلامەتن و تەنانەت نەوەکو تەنها سەلامەت بەڵکو هەژموونگەرن تێیدا، واتا بابەتەکە و کاریگەرییەکانی لە ژێر هەژموونی دەسەڵاتداراندایە و بۆ ئەمەش هەمووان ناچار دەکەن، ناچارکردنێکی تاکتیکی و ناراستەوخۆ، لەسەر ئەو بابەتە قسە و گفتوگۆ بکەن کە لە بەرهەمهێنراو و دروستکراوی سیاسیی ئەوانە.
ئێستا ئەگەر وردببینەوە لە هەڵڵا و هەنگامەی مێدیا و سۆشیاڵ مێدیا لەبارەی بەعەرەبکردنی شارەکانی کوردستانەوە، تێدەگەین دەسەڵاتدارانی خێڵی کوردایەتیی چۆن لە ڕێگەی وەکیلەکانیانەوە، لە نێو نێوەندی ڕوناکبیریی و نێوەندیی سیاسیی کوردستاندا چۆن هەموو ئەو کەسانەی بەکارهێناوە کە لە نێو چێوەی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتییەکەی دوو حزبخێڵەکەی کوردایەتییدا جێگا دەگرن.
سەرنجبدە، چۆن پشیلەی مردووی بەعەرەبکردنی شارەکانی کوردستان، بەشێکی زۆر لە چالاکوانانی مەدەنیی، نووسەران و شیکەرەوە سیاسییەکان، نێوەندی ڕوناکبیریی، ئەکادیمیی، فەرهەنگیی و کەناڵە جۆراوجۆرە مێدیاییەکان و سۆشیاڵ میدیاشی بەخۆیەوە سەرقاڵکردووە و سەرنجی هەموو ئەو گشتەی لەسەر گەندەڵییە گەورە و خەیاڵییەکەی دەسەڵاتدارانی دوو حزبخێڵی کوردایەتیی لابردووە، سەرنجی هەمووانی لەسەر قەیرانی دروستکراوی کەمئاویی لەم ساڵەی باران و ئاو زۆرییەدا کە هەموو پۆند و بەنداوەکان پڕ بوون لابردووە، سەرنجی هەمووانی لەسەر قەیرانی گەورەی کەمیی و نرخ گرانیی بەنزین و غاز و نەوت و مووچە و دروستکردنی ئاستەنگییەکانی بەردەم مووچەی خەڵکی کوردستان لەلایەن دەسەڵاتدارانی هەرێمەوە لابردووە.
لابردنی سەرنج لەسەر جیاکاریی ناوچەیی لە هەرێم. لابردنی سەرنج لەسەر زیندانییکردنی ڕۆژنامەنووسان. لابردنی سەرنج لەسەر بێکارەبایی و بەڵام لە هەمان کاتدا نرخێکی خەیاڵیی بۆ کارەبا.
لابردنی سەرنج لەسەر پەکخستنی پەرلەمان و نەمانی بودجە و دیاریکردنی بڕە پارەی تەرخانکراو بۆ شار و ناوچەکان هەر بە میزاج. لابردنی سەرنج لەسەر تەقدیسکردنی بنەماڵە و سیمبول و مێژووی خۆیان. لابردنی سەرنج لەسەر ئەوەی هەر منداڵێکی بنەماڵەی دەسەڵاتدار خاوەنی کۆشکی شاهانە لە وڵاتانی خۆرئاوا، خاوەنی زانکۆ، دەزگای فەرهەنگیی، دەزگای خێرخوازیی، کەناڵ و دامەزراوەی زەبەلاحی مێدیایی، پاڵاوگەی نەوت، بانک و گروپی کۆمپانیاکانن. لابردنی سەرنج لەسەر شکستی سیاسیی و کارگێڕیی سەراپاگیر.
بۆچی پشیلەی مردووی بەعەرەبکردن لەم کاتەدا!
ڕاستە قەیرانگەلی پێشتر هێما بۆکراو لەمێژە هەن و بەردەوامن بەڵام بەڕێخستنی دیبەیت، کۆڕ و کۆنفڕانس بۆ پشیلەی مردووی بە عەرەبکردنی شارەکانی کوردستان و فەرمانپێدان بە هەموو کەناڵە جۆراوجۆرەکانی میدیا و پەیج و ماڵپەڕە بێشومارەکانیان بە سێبەر و بەرتاوەوە کە بیکەن بە بابەتی هەرە گرنگ و لەپێش، بۆچی لەم کاتەدا؟!
بەهۆی شکستهێنان لە بەغدا و نەمانی هەژموونیان، هەروەها لەم ماوەیەدا کە هەڵمەتی ئەوەی کە ناودەبرێت بە پاکتاوکردنی گەندەڵیی و دەستگیرکردنی گەندەڵکاران و دەستەبەسەرداگرتنی سامانەکانیان، بەڕێوەدەچێت لەلایەن کابینە نوێیەکەی حکومەتی عێراقەوە و بە پاڵپشتییکردنی زۆرینەی هاوپەیمانێتیی و هێزە سیاسییەکانی عێراق و هەروەها پشتیوانیی ئەمریکا و خودی ترەمپ لە عەلی زەیدی سەرۆکی حکومەتی عێراق، ترسی لە دڵی دەسەڵاتدارانی بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی کوردستاندا دروستکردووە.
ترسی کەمبوونەوەی هێز و هەژموونیان، ترسی لەدەستچوونی بەشێکی زۆر لە دەسەڵاتیان، ترسی قۆناغ بە قۆناغ دەرخستنی گەندەڵییەکانیان و بەرەو لێژبوونەوەی ڕەوڕەوەی دەسەڵات و ملنەدانیان بە بڕیارەکانی بەغدا، هەروەکو لە ڕابردوو کردوویانە. ترسی نەمانی پاڵپشتیی نێو دەوڵەتیی و لە سەروو هەموویانەوە ئەمریکا. ترسی بە دادگا گەیاندنی هەندێک لە نزیکەکانیان کە ئەمەش خۆ بەخۆ یەکسانە بە شکانی شکۆ و جەبەڕووتیان کە لە درێژایی سی و ئەوەندە ساڵەی ڕابردوودا لەسەر شکاندنی شکۆی ئینسانی کورد و شکستپێهێنانی سایکۆلۆژیای گشتی کۆمەڵگای کوردیی و ئیرادەی ئینسانی کورد، بونیادیان ناوە.
ترس لە چارەنووسی دەسەڵات و داهاتووی سامانی بێشوماریان کە لەسەر تاڵانکردنی داهاتی گشتیی و وێرانکردنی کوردستان کەڵەکەیان کردووە.
ئێستا لە ڕێگەی پشیلە مردووی بە عەرەبکردنی شارەکانی کوردستانەوە، دەیانەوێت ئەگەری شکانی شکۆی خۆیان یەکسان بکەن بە ئەگەری شکانی شکۆی میللەت و نەتەوەی کورد.
هەر لە ماوەی ڕابردوو، خاوەنی کۆمپانیایەکی گەیاندنی سەر بە یەکێک لە دوو خێڵە دەسەڵاتدارەکە، سزادانی کۆمپانیاکەی لەلایەن وەزارەتی گەیاندنی عێراقەوە بە سزادان لەسەر کوردایەتیی و کورد و کوردستان، ناوبرد.
ئەوان “دەسەڵاتداران و سەرمایەدارە هاوبەشەکانیان” لە ڕێگەی پڕۆژەکانی نیشتەجێبوونەوە بۆ سپیکردنەوەی سەروەت و سامانە گوماناویی و سەرچاوە نەزانراوەکانیان و قازانجی خەیاڵیی خۆیان و تێکدانی عیمرانی شارەکان، پشیلەی مردووی بە عەرەبکردنی شارەکانی کوردستانیان وەکو پڕۆسەیەک جێبەجێکردووە، ئێستا دەبێت خەڵکی قوربانیی و ستەملێکراوی کوردستان، شەڕ لە دژی بە عەرەبکردن! بەرپا بکات و ببێتە سەربازی خۆبەختکەری ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی!. دەیانەوێت لە ڕێگەی پشیلەی مردووی بەعەرەبکردنەوە، مۆبەڵایزی ڕای گشتیی سیاسیی و خەڵکی کوردستان بکەن بە ئاڕاستەی دژایەتییکردنی حکومەتی عێراق و سیناریۆی پووچ و بێناوەڕۆکی هەڕەشەی خۆجیاکردنەوە لە عێراق و دەوڵەتی سەربەخۆ!
دەیانەوێت نمایشەکە وەها بکەن، کە ئەوە خەڵکی کوردستانە کە ئەمجارەیان دژی عێراقە و خواستی جیابوونەوە و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی هەیە نەوەکو پلان و ئەکتی سەرکردە سیاسییەکان و هێز و لایەنە سیاسییەکان.
دواتریش ئەم کارتە بەکاربهێنن وەکو ڕێگەیەک بۆ ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا بۆ خۆ دەربازکردن لە ئەگەری دەرخستنی گەندەڵییەکانیان و ئەگەری دەستگیرکردن و دادگاییکردنی هەندێک لە نزیک و دەستوپێوەندەکانیان.
لێرەوەیە، تێدەگەین خێڵە دەسەڵاتدارەکانی بزووتنەوەی کوردایەتیی و ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی، دەتوانن تا چەند کاریگەر بن لە ئاڕاستەکردنی بیرکردنەوەی گشتییدا و هەردەم لەڕێگەی بابەتە هەستیار و وروژێنەرەوەکانەوە، دەست بەسەر عەقڵی نەوەکو ئاپۆڕای جەماوەرییدا بگرن، بەڵکو دەستەبژێرەکانی نێو کایە جیاوازەکانیشدا بگرن لە مەنگەنەی سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی خۆیاندا لە قاڵبی بدەن.
پشیلە مردووەکانی سەرانی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی، هێندە زۆرن هەرگیز دواییان نایەت و کۆمەڵگاش هەزار جاری دیکە لە هەمان کونەوە، هەمان مار پێوەی دەداتەوە.

ئەحمەد ڕەسوڵ
………………
تێبینی١: * ستراتیجی پشیلەی مردوو دەگەڕێتەوە بۆ ستراتیجیستی سیاسیی ئوستوڕالیی، لینتن کڕۆسبی.
تێبینی٢: ** ئەو دوو پەرەگرافەی نێوان دوو کەوانەکان، دەقی دوو کورتە پەرەگرافی نێو ستوونێکی بۆریس جۆنسنی سەرۆک وەزیرانی پێشووتری بەریتانیایە کە لە هەندێک بەشی وتارەکەدا لەبارەی ستراتیجی پشیلەی مردوو دەدوێت، کە لە ڕۆژنامە و ماڵپەڕی زە تەلەگرافی بەریتانییدا لە ساڵی ٢٠١٣ بڵاوکراوەتەوە، کە لە کاتی نووسین و بڵاوکردنەوەی ستوونەکەدا لە ساڵی ٢٠١٣ ،بۆریس جۆنسن، پارێزگار “مایەر” ی شاری لەندەن بوو. ئەمەی خوارەوەش لینکی وتارەکەیە:
This cap on bankers’ bonuses is like a dead cat – pure distraction




فێمینیزم لە بازنەی پێکهاتە کۆمەڵایەتی و چینایەتییەکاندا.. كارزان عزيز عەبدولرەحمان

چەمکی فێمینیزم یەکڕەهەند و چەقبەستوونییە، بەڵکو وەک هەر ڕێبازێکی تیۆری و فیکری تر، بە چەندین ئاراستەی جیاوازدا گەشەی کردووە و لە ڕێگەی ئەم ئاراستە هەمەجۆرانەوەیە کە پرسەکانی وەک هێز، دەسەڵات، ژێردەستەیی، چەوساندنەوە و نایەکسانی شیکار دەکرێن. بۆیە کاتێک شیکاری بۆ ئەم چەمکە دەکرێت، پێویستە پرسیاری ئەوە بکرێت کە بابەتەکە بە چ چاویلکەیەکی فیکرییەوە سەیری واقیع دەکات، چونکە تەنیا تێگەیشتن لە چەمکی گشتیی فێمینیزم بەسنییە، بەڵکو دەبێت کۆنتێکست و پاشخانە مێژووییەکانیش هەڵبسەنگێندرێن. مێژووی بزووتنەوەکانی ژنان پیشان دەدات کە ئەم ڕەوتە بە چەندین قۆناغی جیاوازدا تێپەڕیوە کە هەر قۆناغێکیش بەپێی ئەو بارودۆخە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەی تێیدا سەری هەڵداوە، دەرککردن و لێکدانەوەی تایبەتی خۆی هەبووە. لەگەڵ گۆڕانکارییە مێژوویی و سیاسییەکاندا، چەمکەکە بەرگی نوێی بە بەردا کراوە، ئەمەش دیاردەیەکی جیهانییە و زۆربەی چەمک و تیۆرییە سیاسییەکان لەدوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە پاشگری تایبەتیان وەرگرتووە بۆ ئەوەی وەک ڕێبازێکی زانستی و سیاسی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت، ئەگەرچی زاراوەی فێمینیزم خۆی بۆ یەکەمجار لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا وەک ئایدیایەکی سیاسی دژی نێرایەتیی باڵادەست بەکارهێنرا. لە کڕۆکدا، خەباتی ژنان و فێمینیزم یەک ئامانجی هاوبەشیان هەیە کە ئەویش ڕەخساندنی هەلومەرجێکی دادپەروەرانە و دابینکردنی مافە سەرەکییەکانی ژنانە لە هەموو کایەکانی ژیاندا، لە دەوڵەت و حوکمڕانییەوە تا کۆمەڵگا، کولتوور و سنووری خێزان، کە ئامانجی سەرەکی تێیدا دابەشکردنی یەکسان و دادپەروەرانەی ماف، ئازادی و دەرفەتەکانە. خەباتی ژنان پێویستە وەک کارێکی پێکەوەیی و چالاکییەکی کۆمەڵایەتی ببێندرێت کە دەیەوێت کۆتایی بە نادادپەروەری و نایەکسانییە ڕەگەزیی و جێندەرییەکان بهێنێت و وەک تیۆرییەکی سیاسیی گشتگیر، تەواوی پەیوەندییە پێکهاتەییەکانی کۆمەڵگا شیکار بکات.
بزووتنەوە سەرەتاییەکانی ڕزگاریخوازیی ژنان، وەک لە مێژوودا تۆمار کراوە، زیاتر لە ناو ژنانی چینی بۆرژوازیدا ڕەنگی دایەوە و داواکارییەکانی ئەوان لەو ئیمتیازانەدا کورت ببووەوە کە پیاوانی چینی باڵا هەیانبوو بەڵام ژنانی هەمان چین بەهۆی نۆرمە باوەکانەوە لێی بێبەش بوون، وەک مافی دەنگدان، خوێندن، خاوەندارێتی سەروەت و میرات. نووسەرانی وەک ڤیرجینیا وۆڵف، ئاماژەیان بەوە دەکرد کە چەوساندنەوەی ژنان لە پێکهاتەی نایەکسانی دابەشکردنی کار و ڕێگریگرتن لە گەیشتنیان بە سەربەخۆیی دارایی و خوێندندایە، و پێی وابوو کە پێویستە ژنان زمانی تایبەت بە خۆیان و پەروەردەی سەربەخۆیان هەبێت، نەک تەنیا خۆیان بە پێوەرە پیاوانەکان یەکسان بکەنەوە. سەرەڕای گرنگیی ئەم بزووتنەوە سەرەتاییانە، بەڵام نەیتوانی نوێنەرایەتی تەواوی ژنان بکات چونکە داواکارییەکانی تەنیا لە چوارچێوەی چینی دەسەڵاتداردا مابووەوە، هەر بۆیە لەلایەن بیرمەندە سۆسیالیستەکانی وەک ڕۆزا لوکسمبورگ و کلارا تسەتکینـەوە ڕەخنەی توندی لێگیرا، بەو پێیەی ئەوان باوەڕیان وابوو مافی سیاسی دەبێت لەلایەن تاکە چالاک و بەرهەمهێنەرەکانی کۆمەڵگاوە کە چینی کرێکارە داوا بکرێت و سەرکەوتنی پرسی ژن بە خەباتی چینایەتییەوە گرێدراوە، بەمەش دۆزی ژنیان لە بازنەی نوخبەی بۆرژوازی دەرهێنا و کردیان بە بزووتنەوەیەکی جیهانی کە سەرنجی دەخستە سەر ژنانی هەژار، جوتیار و چەوساوەکانی سەرانسەری جیهان. مێژوو شایەتی دوو قۆناغی پەرچەکردار و هێرشی پێچەوانە بووە بەرامبەر بەم هۆشیارییە، کە قۆناغی یەکەم تێیدا دروستبوونی جووڵانەوەی کۆنزێرڤاتیڤ و ڕاستڕەو بوو کە وایان نیشان دەدا مافی ژنان واتە لێسەندنەوەی مافی پیاوان و زەمینەی بۆ بیرۆکە فاشیستەکان خۆش کرد، و قۆناغی دووەمیش پەرەسەندنی سیاسەتی نیولیبڕاڵ بوو لە جیهاندا کە هەوڵ دەدات پرسی ژن تەنیا لە چوارچێوەی دەستکەوتی تاکەکەسی و بازاڕدا کورت بکاتەوە و ڕەهەندە پێکهاتەیی و ئابوورییەکانی لێداماڵێت.
بۆ تێگەیشتنێکی گشتگیر لە کێشەکانی جێندەر، پێویستە ئاماژە بە چەند ئاراستەیەکی تیۆریی سەرەکی بکرێت کە یەکەمینیان فێمینیزمی فێمینۆلۆژییە و تێیدا سیمۆن دو بۆڤوار لە کتێبی ڕەگەزی دووەمدا ئاماژە بەوە دەکات کە بوونی ژن لە کۆمەڵگادا لە بەرامبەر پیاودا پێناسە دەکرێت، بە جۆرێک پیاو وەک سوبیێکت واتە بکەری سەرەکی وێنا دەکرێت، لە کاتێکدا ژن دەکرێت بە ئۆبیێکت یان ئەوی دیکە، و دواتریش تیۆرییەکانی بەهێزبوون لێرەوە دابەش بوون بەسەر فێمینیستە لیبڕاڵەکان کە پێیان وایە بەکارهێنانی سەرنجڕاکێشی دەکرێت ببێتە ئامرازێکی هێز و ڕەوتە ڕادیکاڵەکان کە ئەمە بە کاڵابوونی زیاتری ژن دەبینن. ئاراستەی دووەم فێمینیزمی لیبڕالە کە هێز و پێگە وەک سەرچاوەیەکی کۆمەڵایەتی دەبینێت کە بە نایەکسانی دابەش کراوە و داواکاری سەرەکییان ئەوەیە کە ژنانیش هاوشێوەی پیاوان بگەنە بەڕێوەبردن، سەرکردایەتی و لوتکەی دەسەڵات، بێ ئەوەی مەرج بێت خودی پێکهاتە گشتییەکە بگۆڕن. لە کاتێکدا فێمینیزمی ڕادیکاڵ وەک ئاراستەی سێیەم پێی وایە جیاوازییە جێندەرییەکان بەرهەمی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتین کە لەسەر دوالیزمی باڵادەستی و ژێردەستەیی بونیاد نراوە و بیرمەندانی وەک شولامیت فایەرستۆن پشت بە دیالێکتیکی ئاغا و کۆیلە دەبەستن بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم باڵادەستییە. لە پاڵ ئەمانەشدا، فێمینیزمی مارکسیستی و سۆسیالیستی پێی وایە کێشەی ژن لە دابڕاندا نییە لە کێشە ئابوورییەکان، بەڵکو هەوڵ دەدات کاتێگۆرییە جێندەرییەکان لە پەیوەندیدا لەگەڵ مەسەلەکانی چینایەتی و سەرمایەداریدا بخوێنێتەوە، چونکە نایەکسانی ڕەگەزی ئامرازێکە لە خزمەت سیستەمی ئابووریدا. دواجار فێمینیزمی ئینتەرسێکشنالیتی یان خاڵی یەکتربڕ کە لەلایەن کیمبەرلی کرێنشاو و فێمینیستە ڕەشپێستەکانەوە پەرەی پێدرا، پێی وایە چەوساندنەوەی ژن تەنیا لە ڕەگەزەکەیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو دەرئەنجامی یەکتربڕینی سێ توخمی سەرەکییە کە بریتین لە جێندەر، ئابووری، و نەتەوە، بەپێی ئەم دیدەش ستەمی سەر ژنێکی هەژاری کەمینە، زۆر جیاوازە لە ستەمی سەر ژنێکی دەوڵەمەندی زۆرینە و دەبێت کێشەکان بە گشتگیری چارەسەر بکرێن.
لە تیۆرییە ڕەخنەییەکاندا، ژنان زۆرجار وەک هێزێکی کاری پاشەکەوتکراو یان ئامرازێکی بەرهەمهێنانەوە دەبینرێن، و بیرمەندانی وەک بێڵ هوکس ئاماژە بەوە دەکەن کە کێشە سەرەکییەکە تەنیا خودی پیاوان نین وەک تاک، بەڵکو پێکهاتەی سیستەمەکەیە، چونکە ئەگەر تەنیا پێگەی جێندەری بگۆڕدرێت و پێکهاتەی دەسەڵات وەک خۆی بمێنێتەوە، ژنانیش دەتوانن ببنە بەشێک لە سیستەمی چەوساندنەوەی چینایەتی. بۆ تێگەیشتن لە لایەنی مێژوویی ئەم بابەتە، سیلڤیا فێدیریچی لە کتێبی کالیبان و جادوگەرەکەدا چەمکی کەڵەکەکردنی سەرمایە دەبەستێتەوە بە ڕووداوەکانی سەدەکانی ناوڕاست و ڕوونی دەکاتەوە کە لە سەردەمی گواستنەوە بەرەو سەرمایەداری، دەوڵەت و کڵێسا لە ڕێگەی پرۆسەی ڕاوکردنی جادوگەرانەوە، هەوڵیان دا بەرگریی ژنان دژی بەتایبەتیکردنی زەوییەکان تێکبشکێنن، تا کاری ناوماڵ و توانای کۆمەڵایەتیی ژنان بێبەها بکەن و بیخەنە خزمەت بەرهەمهێنانی هێزی کارەوە بەبێ بەرامبەر. ئەم تێڕوانینە پێی وایە سیستەمی ئابووری هەمیشە پێویستی بە دەستی کارێکی هەرزان یان بێکرێ هەبووە بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکانی ناوماڵ و چاودێری کۆمەڵایەتی، و تەنانەت کاتێک ژنانیش دێنە ناو بازاڕی کاریشەوە، ئەو کارانەی پێیان دەسپێردرێت وەک پەرستاری، پەروەردە و چاودێری، لە ڕووی مادییەوە کەمتر بەهاکەیان دەستنیشان دەکرێت، لە کاتێکدا لە کاتی قەیرانە گەورەکاندا وەک پەتای کۆڕۆنا بە ڕوونی دەرکەوت کە مانەوەی کۆمەڵگا لەسەر شانی ئەم سێکتەرە گرنگانەیە. لێرەوە دەکرێت بپرسین ئایا هێنانەناوەوەی دروشمە لیبڕاڵییەکان بۆ بازاڕی ئازاد، دۆزی ژن بەرەو ڕزگاریی ڕاستەقینە دەبات، یان وەهمێکی ئازادی دروست دەکات کە تێیدا ژنان ناچار دەبن خۆیان لەگەڵ پڕەنسیپەکانی سەرمایەداری و پیاوسالاریدا بگونجێنن و جەستەی خۆیان بەکاڵا بکەن.
لە زۆرێک لە کۆمەڵگا نەریتی و گەشەسەندووەکاندا، ترسی کۆمەڵایەتی لە وشەی فێمینیزم هەیە کە ئەمەش بەهۆی ئەو پێشگریمانە نەرێنییانەی لە دەوروبەری دروست کراون و ئەم ترسە زۆرجار وای کردووە کە تەنانەت چالاکییەکانی داکۆکیکردن لە ژنانیش لە بازنەیەکی سنوورداردا بمێننەوە. بۆ نموونە، زۆرجار لە بۆنە فەرمییەکاندا وشەی ژن دەگۆڕدرێت بۆ چەمکی وەک خانم، یان لەبری خستنەڕووی داواکارییە ڕادیکاڵ و پێکهاتەییەکان، زیاتر جەخت لەسەر لایەنە کولتووری و فۆلکلۆرییەکان وەک جلوبەرگ و ئاهەنگگێڕان دەکرێتەوە. لە ڕوانگەی شیکاریی کۆمەڵایەتییەوە، ئەم گۆڕانکارییە زمانی و فۆرمەڵییە وا دەکات خەسڵەتە نەریتییەکانی ژن پیرۆز بکرێن و پەیوەندییە جێندەرییە باوەکان وەک خۆیان بمێننەوە، بەبێ ئەوەی کێشە ڕاستەقینەکان و ژێرخانە ئابووری و یاساییەکان چاکسازییان تێدا بکرێت. هاوکات، شیکارە فەلسەفییەکانی وەک تێڕوانینی جودیت بەتلەر پیشانمان دەدەن کە جێندەر پێگەیەکی سیمبۆلی و نەزمێکی کۆمەڵایەتییە کە لە ڕێگەی زمان و نۆرمە کولتوورییەکانی ڕۆژانەوە بەسەر تاکدا دەسەپێنرێت و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان زۆرجار پێکهاتە پیاوسالارییەکانی پێش خۆیان دەگۆڕن بۆ ئامرازێک لە خزمەت پاراستنی نەزمی باودا، و لە نێوان تیۆریستەکانیشدا دوو ڕوانگەی جیاواز هەیە، بە جۆرێک شولامیت فایەرستۆن ڕیشەی دوالیزمی جێندەری لە بایۆلۆژی و وەچەخستنەوەدا دەبینێت و پێی وایە پێشکوتنی تەکنەلۆژیا دەکرێت ژن لەم کۆتە بایۆلۆژییە ڕزگار بکات، لە کاتێکدا میشێل بارێت پێی وایە ئەرکەکە گۆڕینی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو گۆڕینی ئەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتیانەیە کە جیاوازییە سروشتییەکان دەگۆڕن بۆ باڵادەستی و ژێردەستەیی.
تەنانەت توێژینەوە هاوچەرخەکانی بواری جێندەر و پێشکوتنە پزیشکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە نێوان ئەناتۆمی فیزیکی جەستە و شوناسی جێندەریدا پەیوەندییەکی حەتمی و ئەبەدی نییە، بەڵکو جێندەر زیاتر بەرهەمێکی کولتووری و کۆمەڵایەتییە و لێرەوە هۆشیاریی جێندەری بابەتێک نییە کە تەنیا تایبەت بێت بە ژنان. تا ئەو کاتەی پیاوانیش لەو پێگەیەی کە سیستەمی نەریتی بۆی دیاری کردوون وەک پێگەی باڵادەستی یان ئەرکی توندوتیژی بەئاگا نەیەنەوە، گۆڕانکاری بنەڕەتی لە پێکهاتەی کۆمەڵگادا ڕوونادات. لە کۆمەڵگادا زۆرجار ئەرکی خۆپاراستن و هۆشیاری تەنیا دەخرێتە سەر شانی ژنان، لە کاتێکدا پێویستە پیاوانیش بەشدار بن لە پرۆسەی پێداچوونەوە و ڕەخنەکردنی پیاوێتیی باودا، چونکە سیستەمە کۆنەکان پیاوانیش نامۆ دەکەن و دەیانکەنە کارەکتەری توندوتیژ؛ بۆیە پەروەردەی هاوچەرخ پێویستی بەوەیە کە کچان و کوڕان بەبێ جیاکاریی نەرێنی و لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتیی هاوبەش گۆڕش بکرێن. وەک دەرئەنجام، کۆتاییهێنان بە قەیرانە کۆمەڵایەتی و جێندەرییەکان بەندە بە گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە دابەشکردنی کار، هێز و بەرپرسیارێتییەکاندا و تائەوکاتەی کارەکانی بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتی و ئابووری لە ژێر سایەی پێکهاتە هیرارکییەکاندا بمێننەوە، یەکسانیی ڕاستەقینە بەدینایەت، چونکە شیکاریی فێمینیستی پێویستی بە یەکگرتنی ڕەهەندەکانی ڕەگەز، چین و ئێتنیک هەیە بۆ تێگەیشتن لە تەواوی ئەو سیستەمانەی پێگەی مرۆڤ کورتدەکەنەوە بۆ ئاستی کاڵا.

كارزان عزيز عەبدولرەحمان




تەنگەژەی ئەمریکا لە جەنگی بۆسەر ئێران!.. نوری بەشیر

خولی سێیەمی هێرشەکانی ئەمریکا بۆسەر ئێران هاوکاتی دەورەی دانوسانەکانی نەشەڕ نەئاشتی نێوانیاندا بوو، کە ١٣هەمین شەوی خۆی تێدەپەڕێنێت کە لەم شەوەدا بەپێی سەرچاوەکانی ئەمریکا هێرشەکانی بۆسەر ئەم ناوچانە؛ ناوەندەکانی فەرماندەیی سەربازیی ئێران، کۆگاکانی درۆن، تۆڕەکانی پەیوەندی، بنکەکانی چاودێریی دەریایی و تواناکانی هێزی دەریایی ئێران، بووە.
ئەم خولەی هێرشەکان بەجیا لە دورگەکانی ئێران لە باشوری ئێرانەوە تا رۆژئاواو باکوری ئێرانی گرتۆتەوە، ئەمە دەورەیەکی گەورەی هێرشی دوای جەنگی ١٢ رۆژەو ٤٠ رۆژەی ئەمریکایە، کە کاریگەری زۆر گەورەی لە سەر ئێران داناوە. بە‌دوای هه‌ڕه‌شه‌كانی دۆناڵد تره‌مپ، ئەم هێرشانە ئەگەرچی ئەمجارە سەرانی جمهوری ئیسلامی نەکردۆتە ئامانج، بەجیا لە دورگەکانی ناوچە ئاویەکان، زیاتر لە ژێرخانی ئابوری وڵاتەکەی داوە لە: وێستگەکانی کارەبا، پرد، تونێل، و ژمارەیەک شوێنی سەربازی و تەقەمەنی، بەجۆرێک خزمەتگوزاریەکانی کارەبا، تونێل و پردی گرتۆتەوە کاریگەری گەورەی لەسەر ژیانی رۆژانەی خەڵكی ئێران داناوە، بۆ دابڕانی ناوچەکان لەیەکتری، کە کاریگەریەکانی لە دوو دەورەی پێشوو کەمتر نەبوون.
مارکۆڕۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا ڕایگەیاند، تاران لە دوای دروستکردنی ئاستەنگ لە گەرووی هورمز و تێکدانی ئاسایشی دەریاوانی، لە ناوخۆدا ڕووبەڕووی قەیرانێکی گەورەی ئابووری، هەڵئاوسان و بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی خۆراک بووەتەوە. لە درێژەدا دەڵێت: واشنتن بەرگری لە ئازادیی دەریاوانی دەکات و ئەو شوێنانە دەکاتە ئامانج کە هێرش دەکەنە سەر کەشتییەکان، هاوکات دەڵێت: وڵاتەکەی دەرفەتی بۆ چارەسەری دیپلۆماسی هێشتووەتەوە و دۆناڵد ترەمپ ڕێککەوتنی پێ باشترە وەک لە جەنگ، بەڵام تاران ڕێککەوتنەکانی پێشووی پێشێل کردووە. بەڵام لە راستیدا لەولاوە هەڕەشە توندەکانی ترەمپ و ‌هێرشە توندەکان بۆسەر ئێران بەردەوامە.
لەبەرامبەردا ئێران هێرشەکانی بۆسەر ناوچەکە فراوانکردۆتەوە لەوانە بۆسەر: ئەردەن، سوریا، عومان، قەتەر، سعودیە، ئیمارات، بەحرەین، ئەردەن، عێراق و کوردستان، هەرەها لە رێگای چەند گروپی میلیشیای عێراقەوە هێرش کراوەتەوە سەر وڵاتانی ناوچەکەو لەوانە ئەردەن، هەروەها هەوڵی ناردنی چەک و تەقەمەنی داوە لەرێگای سوریاوە بۆ حزبوڵای لوبنان، هەروەها حوسیەکانی یەمەن هێرشەکانیان بۆسەر دەریای سورو گەرووی باب ئەلمەندەب توند کردۆتەوە.
هەروەها بەدوای هەڕەشەکانی ترەمپ دا، حکومەتی ئێران و سەرانی لە: قه‌رارگای خاته‌مولئه‌نبیا و محه‌مه‌د باقر قالیباف، سه‌رۆكی په‌رله‌مانی ئێران، هەڕەشەی ئەوە دەکەن، کە ژێرخانی ناوچه‌كه‌ ده‌كه‌نه‌ ئامانج و بەوە وەڵامی ترەمپ و هەڕەشەکانی دەدەنەوەو دەڵێن، لە بەرامبەردا سەرجەم ژێرخان و دامەزراوەکانی وزە لە ناوچەکەدا دەبێتە ئامانجی سەربازی ئەوان، کە ئەمریکا بەرژەوەندیی تێیاندا هەیە. ژێرخانی هیچ وڵاتێكی ناوچه‌كه‌ پارێزراو نابێت و ده‌شڵێن، لە ناوچەیەکدا کە ئێمە نەوت نەفرۆشین، هیچکەسێک نەوت نافرۆشێت، هێزه‌كانیان ڕێگە بە هەناردەکردنی یەک دڵۆپە نەوت نادەن و ژێرخانی نەوت، غاز، کارەبا و ئابوریی ناوچەکە ده‌كه‌ینه‌ ئامانج.
واتە هەروەک چۆن ئەمریکا هەڕەشە دەکات و دەیەوێت لە رێگای زۆرەوە ئاشتی بکات بۆ سەپاندنی خواستەکانی، بەهەمانشێوە ئێرانیش بۆ ملنەدان بە ئەمریکاو تەسلیم نەبوون بە خواستە و مەرجەکانی رێگای وەڵامدانەوەی توندو فراوانکردنەوەی دامەنەی جەنگەکە بۆ ناوچەکە و هێرشکردنە سەر بەرژەوەندیە ئابوری و بنکە سەربازیەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا هەڵدەبژێرێت.
ئەم دۆخەی ململانێی نێوان ئێران و ئەمریکا و نە ئاشتی و نە جەنگ دۆخی ناوچەکەی بە تەموومژاوی و نائەمنی هێشتۆتەوە و کاریگەری لەسەر دۆخی ئابوری جیهانیش کردوە. ئێستا نە ئەمریکاو نە ئێران، لە حاڵەتی پێش دەستپێکردنی جەنگەکەدا نین، واتە نە ئەمریکا دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ پێش جەنگی ٤٠ رۆژە، نە ئەو هەیبەتەی ئەوسای ماوە لەئاستی دنیادا، نە ئێرانیش جێگاو رێگای دەسەڵاتێکی بەهێزی ولایەتی فەقێ کە هەیبوو، دەگەڕێتەوە بۆ پێش جەنگی ١٢ رۆژە، لە جێگاوڕێگاو قسەڕۆشتوویی و یەکدەستی لەناو ئێران و ناوچەکەدا.
راستی ئەم جەنگەی ئەمریکا بۆسەر ئێران نە چەکی ئەتۆمی و نە گەروی هورمزە، ئەمەریکا لەگەڵ هاوپەیمانەکانی بەتایبەت ئیسرائیل ئەم جەنگەی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ دەستیپێکرد دەورەی دنیای چەند جەمسەریە، واتە کێشەی ئەمریکا لەگەڵ جەمسەرەکانی چین و روسیا کە ئێران لە پاڵ ئەم جەمسەرانەدابوو، وە ئێران لە ناوچەکەدا رێگربوو لە نەخشەی ئەمریکا بۆ رۆژهەڵاتی نوێ، نەک تەنیا لە ئێران بەڵكو بە دەخالەتی لە زۆریک لە وڵاتانی ناوچەکەداو بە رێکخستنی رێزێکی زۆر لەبەرەی مقاومە.
بەڵام هاوکێشەو هەلومەرجەکە ئەوەی ئەمریکا دەیویست bوچاوەڕوانی دەکرد، هەروا بە ئاسانی نەچووە پێشەوەو وا دەرنەچوو، وە کێشەو تەنگەژەی زۆری بۆ دروستبوو. ئەمریکا لە حساباتی خۆیدا وایدانابوو کە لە جەنگەکەی لەگەڵ ئێراندا لەماوەیەکی کورتدا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت. بەپێی ئەزمونی جەنگەکانی لە عێراق و ئەفغانستان و هەروەها فڕاندنی سەرۆکی فەنزەیویلا خوێندنەوەی بۆ ئەم جەنگەی لەگەڵ ئێراندا کردبوو. بەڵام ڕاستیەکانی جەنگ دژی ئێران پێچەوانەی لێکدانەوەو حساباتەکانی ئەمریکای سەلماند و ئەمریکا دەرگیری جەنگێکی نەبڕاوە کرد کە ئاکامەکەی نادیارە.
ئەمریکا لە نەخشەکەیدا کە بەو چاوەڕوانیەوە رۆیشت، بەدوای جەنگی دوانزە رۆژە بەتەواوی تێڕوانینەکەی گۆڕا. ئەوەی بۆ دەرکەوت کە ئەو رژێمەی ئەم داینابوو بە لێدانی گورزی سەربازی و بە کوشتنی سەرانی پلە یەکی رژێمەکەی دەتوانێ تەسلیمی بکات و پرۆسەی گۆڕینی رژێم ئەنجام بدات بەپێی بەرژەوەندی و خواستی ئەمریکا، رووی نەدا و هیشتاش سەرباری ئەو زیانە مادی و ئابوریانەی لێی کەوتوەو سەرانی کوژروان، بەڵام رووبەڕووی ئەمریکا بوەتەوەو توانای زیان گەیاندنی بە ئەمریکاو دۆستەکانی هەیە لە ناوچەکەدا. ئێستا ئەمریکا بە کۆکردنەوەی هێزیكی زۆری سەربازی و هێنانی فڕۆکەی جەنگی وێرانکەرو هەڕەشەی گورزی کەمەرشكین لە توانای سەربازی و ئابوری و دامەرزاوە خزمەتگوزاریەکان دەیەوێت ئەو ئامانجەی بەدەست بهێنێت.
ئەمریکا کە هۆکاری هێرشەکانی بۆسەر ئێران بەوە پاساودەکرد کە بۆ رێگریکردنەوەی لەوەی ئێران دەستی بە چکی ئەتۆمی بگات و یۆرانیۆمە پیتێنراوەکەی رادەستی ئەمریکا بکات، ئێستا خواستی سەرەکی بووەتە کردنەوەی گەرووی هورمز. ئەگەرچی پرسی کردنەوەی گەروی هورمز هەروەکو مەسەلەی چەکی ئەتۆمی ئێران، ئەسڵی کێشەی نێوان ئەمریکاو ئێران نیە، بەڵکو ئەمریکا دەیەوێ ئێران بکێشێتە ژێر هەژمونی سیاسی و و ئابوری خۆیەوەو لە دژایەتی ئەمریکاو ئیسرائیل دەست هەڵگرێت و دوور بکەوێتەوە لە بەرەی چین و ڕوسیا، بەڵام بەکارهێنانی ئەو دوو پاساوە بۆ دانی شەرعیەتی سیاسیە بە پەلامارەکەی بۆ سەر ئێران بەناوی بەگریکردن لە جووڵەی ئازادی دەریایی و بازرگانی و دەست ڕاگەیشتنی تیرۆریستان بە چەکی ئەتۆمی!
نەخشەی رۆژهەڵاتی نوێ کە ئەمریکا دەیەوێ ئارایشی بداتەوە، بەبێ بوونی ئاسایش و ئیستقراری سیاسی ناتوانێت بچێتە پێشەوە، هەربۆیە ئەگەرچی ئێستا هەریەکە لە سعودیە، ئیمارات و کوێت و بەحرەین و قەتەر خەرێکی پڕۆژەکانیانن بەرەو سوریا و تورکیا و دەریای ناوەڕاست و بەستنەوەیان بە ئەوروپاوە، بەڵام بوونی ئەم جەنگە کاریگەری داناوەو رێگرە لە جێبەجێبوونی.
واتە ئەمریکا لەم جەنگەی بۆسەر ئێران توشی تەنگەژەیەکی چەند لایەنە بۆتەوە، کەکێشەی نەک لە ناوچەکەدا بۆ دروستبووە، بەڵكو لەناوخۆی ئەمریکا بەهەمانشێوە، وە لە ئاستی دنیادا لەگەڵ هاوپەیمانە ئەوروپیەکانی کە پێش جەنگی بۆسەر ئێران هەموویان و ناتۆشی خستبووە لاوەو فشاری بۆ دەهێنان، ئێستا بانگەوازیان دەکات بۆ هاوکاری دژی ئێران. هەربۆیە خەریکە سیاسەتەکانی دەگۆڕێت و لە ژێر ناو داواکاری ئەو وڵاتانەی بەرژەوەندیان لە گەروی هومرزدا هەیە بەشداری بکەن، کە ژمارەیەک وڵاتان ئامادەییان دەبڕیوە لەوانە فەرەنساو بەریتانیا..
ئەوەندەی بە ئێران و میلیشیاکانی ناوچەکە دەگەڕێتەوە شەڕی مانونەمان دەکەن، لەبەرئەوەی دەورەی ئێستای دەورەی لەدەستدانی دەسەڵاتی سیاسیە بەهەموو باڵەکانیەوە، بۆیە کێشەکەیان لەوەدا نیە کە بە ملیۆن خەڵكی ئێران بکوژرێت، ناوچەکەو ئابوریەکەی بەتەواوی دادەڕوخێت، گرنگ بۆیان ئەوەیە کە یەکدەستبن و ئەم جەنگەی ئەمریکا بەسەرکەوتویی تێپەڕێنن و بمێننەوە، کە ئەمەش سەختەو هاوکێشەکان لەبەرژەوەندیان ناچێتە پێشەوە.

نوری بەشیر




لە گۆڕی بەکۆمەڵی عێراقێکانەوە بۆ گۆڕی به کۆمەڵی ئاڵتونەکان.. نەوزاد بەندی

ڕەنگە عێراق بە کوردستانیشەوە، تاکە ووڵات بێ کە زۆرترین ئاهەنگی سەرکەوتن و سەرفرازیی تێدا ئەنجام درا بێ، کەچی سیستم لە دوای سیستم خراپتر و تاوانبارتر و گەندەڵتر بووە ..
وەک دەڵێن لە دەمی سەگ ڕایانکردووە، کەوتونەتە دەمی گورگەوە.. وەک خەیام ئەڵێ دەرمانی دەردیان بە دەرد بۆ کردوون.
بەردەوام لەم عێراقە سەیر و سەمەرەیەدا، کە وەک کۆمەڵگا و وەک دەسەڵات و تەنانەت وەک ئاو و هەوایش بۆ مانەوەی مرۆڤ گونجاو نەبووە ونییە، شتی سەیر و سەیرتر ڕوودەدات.
ئاخر لە چ ووڵات و گەل و نەتەوەیەکدا ڕووی داوە، کوڕێک بە بەرچاوی دایک و باوکییەوە گوللە باران بکرێ، ئینجا داوا لە دایک و باوکی بکرێت چەپڵە لێ بدەن و هەلهەلە لێ بدەن و نرخی تێچووی فیشەکەکانیش بدەنەوە بە حوکمەتەکە تاوانەکەیشی ئەوە بووە کوردایەتیی کردووە ؟!!.. ئێ ئاخر ئەمە تەنها لەسەردەمی بەعسدا ڕووی داوە و زۆر بە ئاساییش پڕۆسەکە بەڕێوە چووە، کە بڕوا ناکەم نیرۆنی ڕۆماسوتێن، شتی وایکردبێ ..بڕوا ناکەم جەنگیزخان کە قەسابێکی بێ وێنە بوو، هەرگیز بیری لەوە کردبێتەوە پارەی شمشێرەکەی له کەس و کاری کوژراوەکە وەربگرێتەوە یان پێی وتبن کاتێ کوڕەکەتان ئەکوژم چەپڵە و هەلهەلە لێبدەن، چونکە ئەم کارە لۆژیک و ئەخلاق قبوڵی ناکەن، واتا ئەگەر هەر جۆرێکی ئاژەڵ بێنیت، بێچووەکەی لە پێش چاویدا بکوژیت، نەک ناتوانیت وای لێ بکەیت خۆشحاڵیی دەرببڕێت، تەنانەت بە هەموو تواناکانییەوە هێرشت بۆ دێنێت و تۆڵەت لێدەکاتەوە، هەموومان ئەو مریشکەمان بینیوە کە بە گژی مارێکی کۆبرادا دێتەوە و ناهێڵێت توخنی جوجکەکانی بکەوێت.
ئەم دۆخە نالۆژیکییە نا ئەخلاقییە تایبەتە بە عێراقیی و عێراقییەکان و ..قبوڵیشیان کردووە و قبوڵیشی ئەکەن.
ئێ لە دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس له لایەن ئەمەریکاوە چی ڕووی دا ؟ ئاهەنگ و شایلۆغان .. چەندەها ڕۆژ هەتا ئێوارە، چەندەها ئێوارە هەتا بەیانی، ئاهەنگ بوو ..عێراقی نوێ گەیشت و ..دیکتاتۆرییەت کۆتایی هات..
بەڵام ئەو عێراقییەی کە لە دەست سەگە هارەکانی بەعس ڕزگار کرا، کەوتە سەر کەڵبەی گورگە نادیارەکان .. هەر زوو هەستی بە نەمانی نەخۆشخانەی خۆڕایی و خوێندنی خۆڕایی و گەیاندنی خۆڕایی کرد .. هەستی بە نەمانی ڕێز و شکۆ و ڕەوشت و بەها کۆمەڵایەتیی وئاینییەکان کرد .. لە ماوەیەکی کورتدا هەزاران زانا و دانای عێراقیی لەسەر شەقامەکان و ماڵەکاندا، بە دەستێکی نادیار تیرۆر کران ..تەقینەوە و شەڕی ناوخۆ و مەزهەبی دەستی پێکرد.. برسێتیی سەری هەڵدا.. کۆچی بە کۆمەڵ ڕووی دا.. کۆچی مەزهەبیی و برسێتیی ..
بەڵام عێراقییەکان قبوڵیان کرد، وەک چۆن پێشتریش قبوڵیان کردبوو.. عێراقییەکان ناپرسن ئەرێ ئەو هەموو ڕۆژ و شەوە ئاهەنگ و شایلۆغانمان بۆچی کرد؟
کوردستانی خۆیشمان پێش شایلۆغانی عێراقییەکان بە یەک دەرزەن ساڵ، ئازادیی و خودموختاریی هەرێمایەتیی خۆی ڕاگەیاندبوو، برسێتیی و شەڕی ناوخۆ و گۆڕبزربوونی دەهەزار ڕۆڵەی کوردی ڕاگەیاندبوو.. دوو ئیدارەیی و بڵاوکردنەوەی شەڕی ڕاگەیاندن یان جنیوی دژ بەیەکی وا، کە بڕوا ناکەم هیچ بێگانەیەک بەو شێوەیه ئیهانە و شکاندنی بۆ کورد کردبێت.. باشە لە چ مێژوو ، جوگرافیایەکدا، لە چ فەلسەفەیەکی هیتلەر و مۆسۆلینیی و ڕەزاشا و شاعەباسدا هاتووە، له شەڕی براکوژیدا، خێزانێکی نەناسراو لە ماڵی خێزانێکی دوژمنیدا نیشتەجێ بکرێت؟ یەکێتی و پارتی کردیان، لە سلێمانی ماڵە ئاوارەی هەولێریی یەکێتیی لە ماڵە پارتی مەشرەبەکاندا نیشتەجێ کران، لە هەولێریش بە هەمان شێوە ..ئاخر تۆ جوان لێکی بدەنەوە و تێی بڕوانن، دوو خێزانی دوژمن لە سەروەختی شەڕێکی خوێناویی نێوانیاندا، چۆن لە یەک ماڵدا ئەتوانن پێکەوە بژین؟ لەلای ئێمە پێکەوە ژیان و قبوڵیشیان کرد..و سوپاس بۆ خوا، تێیشمان پەڕاند.
ئینجا موچە نەدان بە هاووڵاتیان.. لەوەیش سەیرتر پاشەکەوتکردنی موچە، لە چ سیستم و کۆمەڵگایەکدا ڕووی داوە؟ موچە وەک ئۆکسجین وایە، وەک چۆن ئۆکسجین خوێنی مرۆڤ گەش دەکاتەوە و ووزە ئەگەیەنێتە خانەکانی لەش بۆ بەردەوامبوونی چالاکییە زیندەییەکان، بە هەمان شێوە موچە، خواردن دەگەیەنێتە خانەکانی لەش بۆ ئەوەی لە ڕێی ئۆکسجینەوە، شی بکرێنەوە و بگۆڕێن بۆ پێویستییە پڕۆتینیی و میناڕاڵییەکانی لەش .. تۆ بێیت و بێ خەم بڵێیت من موچەکەتان نادەمێ و بۆتان پاشەکەوت ئەکەم !! ئەم حاڵەتە لە هیچ کلتوور و سیستم و قۆناغێکی مێژوویی و جوگرافیی و جاهیلیی و تەنانەت لە ئەشکەوتیشدا ڕووی نەداوە.. هیچ جیاوازییەکی نییە لە قوقوڕاگە گرتن و خنکاندن و بێ بەشکردن لە ئۆکسجین ..ئینجا لەوەیش سەیرتر قبوڵکردنی ئەو کۆمەڵکوژییە داراییەیە لە لایەن خەڵکەوە .. لەوەیش سەیرترین و سەیرترین دووجا و زیاتریش، بەردەوامبوونی ئەم موچە نەدانە بۆ ماوەی زیاتر لە ١٠ ساڵ، هەر ساڵەی بە جۆرێک و بە بڕێک و بە چەند مانگێک، لە زۆر زۆر و لە کەم کەم، بە جۆرێک ساڵ هەبووە شەش موچە و زیاتری تیا نەدراوە.
بەڵام کە لایەکیان ویژدانی نەبێت و لایەکەی تریش قبوڵی بکات، ئێمە لێرەدا تەنها ئاماژەی پێدەکەین وەک ئەو شتە سەیر و سەمەرانەی لە عێراقدا ئەگوزەرێن و هەموو لایەکیش قبوڵییانە .
پاشان فرۆشتنی نەوت و قەرزار بوون..ئەم کارەساتە بیرکاریی و عەقڵیی و مۆڕاڵییە سەختە، کاتێ تۆ ملیۆنەها بەرمیل نەوت ئەفرۆشیت بۆ ئەوەی ملیارەها دۆلار قەرزار بیت !! لێرەدا ئیتر هەرچی هاوکێشەی بیرکاریی و فیزیا و کیمیا هەیە ڕائەوەستن.. هەرچی یاسای ئابووریی و سۆسۆلیۆژی و سیاسیی هەیە، توشی شۆک ئەبن.. بەڵام وەک ووتم نەوتفرۆشەکە زۆر بە ئاسایی ئەڵێ نەوتم فرۆشتووە و ملیارەها دۆلار قەرزم کردۆتە گەردنتانەوە ئەی میللەتی پاڵەوان .. لەوەیش سەیرتر میللەتە پاڵەوانەکە قبوڵی ئەکات، ئەمەیش یەکێکی ترە لە دیاردە سەرسوڕهێنەرە قبوڵکراوەکان، کە تایبەتن بە عێراق.
هێشتنەوەی سەدان هەزار دەرچووی کۆلێژ و پەیمانگاکان، بۆ ماوەی دەیان ساڵ، بێ دامەزراندن و بێ ئیش و بێ داهاتوو، ئەمە لە هەر ووڵاتێکدا بێ، دەسەڵات خەوی لێ ناکەوێ و لە نزیکترین فرسەتدا، مایەپوچبوون و دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕادەگەیەنێت، بەڵام لە عێراق نا .. چونکە لە عێراق هەموو لایەک قبوڵیانە، هەر بۆیە کە ئەم ڕازی و ئەو رازی بێ،حەتمەن قازی ئەبێ خەریکی قوتدانی لوقمەقازی بێ.
لەوەیش سەیرتر کە کۆیلەکانی ئەهرامەکان قبوڵی ناکەن و لە عێراقدا قبوڵ کراوە و ئەکرێ، لێدانەوەی قەوانی کورتهێنانی بودجەیە..لە هەمان کات سەرهەڵدانی سەدان و هەزاران ملیۆنێر و ملیاردێری سیاسییە.. لێسەندنەوەی فلس بە فلسی ئاو و کارەبا و خزمەتگوزارییەکانە لە هاووڵاتیان لە کاتێکدا حوکمەت پێنج شەش ملیار دۆلاری فەرمانبەران قەرزارە، ئەمەیش سەرسوڕهێنەرێکی جیهانییە کە هەردوو لا قبوڵیانە و وەزعەکەیش چ عەیبی نییە.
لەوەیش سەیرتر کە هەموو لایەک قبوڵیانە سەرۆکەکان دەیان و سەدان ملیۆن دۆلار دەدەنە کۆشک و فڕۆکەی تایبەت و قات و بۆینباخ و سەعاتی مارکە و کچی شۆخ و شەنگ، لە بەرامبەردا مامۆستایەک لەسەر شاشەی تیڤییەکان ئەگری و ئەڵێ سێ مانگە کرێ خانووم نەداوە و سێ ڕۆژە لە ماڵەکەمدا ئاگر نەکراوەتەوە، بەڵام هیچ ڕوونادات چونکە مامۆستا گریاوەکە و سەرۆکە خۆشبەختەکانیش قبوڵیانە و ڕازین، ئیتر با قازی بۆ خۆی هەر لوقمەقازی بخوات.
سەیرترین شتیش ئەوەیە کۆمەڵێ بەناو ئۆپۆزیسیۆن بە قات و بۆینباخ و لاندکرۆزەر و ڤێڵاوە، بەردەوام ئەوە دەدەن بە گوێی میللەتەکەدا کە ئەوەندە ملیاریان دزراوە و ئەوەندە نەوت و غازیان حەپەلوشکراوە و ئەوەندە هەزار دۆنم زەوییان پاوانکراوە، لە ڕاستیدا ئەم کۆمەڵە مەبەستیان ووریا کردنەوەی خەڵک و گۆڕانکاریی نییە، بەڵکو وەک ئەو یاریزانەی زۆرانبازیی گا وایە کە کاتێک گاکە خەریکە ئەمرێ و ئەکەوێ، دێتە لایەوە و کۆمەڵێ شمشێر ئەکات بە پشتیدا .. ئەم زانیاریی و داتا خەمگینانەی سەبارەت بە تاڵانکردنی ژێر خان و سەرخانی نیشتمان، تەقاندنی فیشەکی ڕەحمەتە لەناوچاوی میللەت، بۆ ئەوەیە خەڵکەکە ئەوەندەی تر نائومێد و کۆیلەتر و داماوتر بن، چونکە بیریارێک ئەڵێت ئەگەر ئازارێکی کەمی بەرامبەرەکەت بدەیت، بیر له تۆڵەکردنەوە ئەکاتەوە، بەڵام ئەگەر بەردەوام ئازاری بدەیت و لە هەموو ڕوویەکەوە برینداری بکەیت، ئیتر بیری تۆڵەکردنەوەی تێدا نامێنێ، هەرگیز بیر له تۆڵەکردنەوە ناکاتەوە و تۆ ئەباتە ئاستی سوپەرپاوەر و خواوە و خۆیشی ئەبێتە عەبدێکی بێ دەسەڵات و دەست سپی ..ئیتر هەردوو سێ لایان قبوڵیانە، هەم دەسەڵات و هەم ئۆپۆزیسیۆن و هەم میللەتی ڕەش و ڕووت، ئەوەیشی قسە ئەکات زیاد ئەڵێ هەروەک ئەفراسیاب لە تەمسیلی ژن بە ژندا عەرزی کردین.
یەکێک لە دیاردە نامەعقولەکانی ڕژێمی بەعس، گۆڕی بە کۆمەڵی هاووڵاتیان بوو .. ئاخر ڕەنگە لە ووڵاتان گۆڕی بە کۆمەڵ هەبێ، بەڵام هی بومەلەرزە و تسۆنامی و زریان و لافاو و تاعون و کارەساتە سروشتییەکانە .. یان هی دوژمنەکانیانە لە شەڕە گەورەکاندا، کەچی سەدام حسێنێک کە ملیۆنان هاووڵاتی خۆی لەسەر بیر کردنەوە و مەزهەب و نەتەوایەتیی و زۆرجاریش بە بێ هۆ، ئەکوژێت و ئەیانخاتە ناو گۆڕی بەکۆمەڵەوە، ئەمە شتێکە عەقڵ و لۆژیک قبوڵی ناکەن، بەڵام مادام گەلانی عێراق قبوڵیانە، ئەبێتە شتێکی ئاسایی و .. زۆر بە نۆرماڵییش بەسەر هەموواندا تێدەپەڕێت.
دوای شایلۆغانی ڕوخانی بەعس و بە پەتاکردنی سەدام و جەماعەتەکەی، خۆ عێراق نابێتە شامی شەریف .. عێراق هەر عێراقە و ..هەر عێراقیش ئەبێت، هەر خاڵیی نییە لە دیاردەی سەیر و سەمەرەی قبوڵکراو، لەلایەن هەموو لایەکەوە ..
عێراقێک لەسەر دەریایەک نەوت و گازی سروشتیی و کانزای گرانبەهای ترە، کەچی تەماشایەکی کۆمەڵگای عێراقیی دەکەیت وەکو ئەوە وایە کینیا و تەنزانیا بێت.. ڕۆژ بە ڕۆژ دیاردەی عەرەبانە و هەژاریی و سواڵکردن و .. نان پەیداکردن لەناو خۆڵ و خاشاکی قەراغ شارەکاندا زیاد ئەکات .. لەو لایشەوە لە پڕێکا سەرۆکێک پەیدا ئەبێ، حەزی لە چەپڵەیه، خۆی لێ ئەبێتە مەهاتیر محەمەد و ماندێلا، دەست ئەکات بە ڕاوەدونانی دز و گەندەڵکارانی ووڵات.. ئەمجارەیان گۆڕە بە کۆمەڵەکانی کیلۆ ئاڵتوونەکان و ملیارە دۆلارەکان ئاشکرا ئەبن .. جومەیلییەکی ملباریک ئەکەنە کەبشی فیدا، گوایا ملیارەها دۆلاری خستۆتە ناو دەبەی بەڕادی ئاو و لە ژێر زەویدا شاردوونیەتەوە .. سەدان و هەزاران کیلۆ ئاڵتونی خستۆتە ناو سپلیت و ژێر خان و ژێر زەوی بەغا و هەولێرەوە!! هههههه .. ..ژنێکی چاو زەق دەست بەسەر دەکەن، گوایا ئەوەندەی جومەیلی و زیاتریشی خستۆتە ناو گۆڕی بە کۆمەڵی زێڕ ودۆلارەوە .. ئیتر خەڵکەکە دڵیان خۆش ئەبێتەوە و چەپڵە لێدەدەن و دۆعای تەمەن درێژی بۆ سەرۆکی گەندەڵکوژ و دزتەقێن و جەردەفڕێن دەکەن.. نوسەرەکان پڕ ئەدەن بە قەڵەما و .. دەستدەکەن بە حیسابکردنی ئەو هەموو داهاتە دزراوەی کە سەرۆکی قوماندانی نوێ لە دزەکانی سەندۆتەوە و خستوویەتیە ناو خەزێنەی دەوڵەتەوە ..ئیتر ئاهەنگ و شایلۆغانی دەروونیی و ڕاگەیاندنەکان دەست پێدەکات و دۆلار له لەسەد و پەنجا و سێوە دێتە خوارەوە بۆ سەد و پەنجا و دوو و نیو ..!
بە بێ ئەوەی یەک سواڵکەر کەم بووبێتەوە ..بە بێ ئەوەی یەک کرێچی بووبێتە خاوەنی ماڵ ..بە بێ ئەوەی یەک بێکار دامەزرابێ..به بێ ئەوەی یەک نەفەر لەوانە کەم بوبێتەوە کە لەسەر مقەبا و خۆڵ و خاشاکی قەراغ شارەکان بژێوی ژیانیان دەستەبەر ئەکەن..
کەسیش ناپرسێ ئەرێ ئاغای قەشەنگ، ئەو ملیۆنەها و ملیارەها دۆلارە دۆزراوەیە لە گۆڕەبەکۆمەڵەکانی جەردەکاندا .. ئەو سەدەها و هەزارەها کیلۆ ئاڵتوونە دۆزراوەیە کە ئەکاتە بودجەی ووڵاتێکی ئەوروپیی، چییان لێ هات؟ بۆچی برسییەکیان تێر نەکرد ؟ کێ بردی و کێ دۆزییەوە و کێ دیسان بردییەوە و خواردی؟ بەڵێ، سەرۆکی قەشەنگ، گۆڕە بە کومەڵەکانی داهاتی نیشتمانێکی هەڵدایەوە و .. دوای چەپڵە لێدانێکی گەرم و دەستخۆشییەکی جەماوەریی، لە گۆڕەبەکۆمەڵەکانی تایبەت بە خۆیدا ئەسپاردەی کردنەوە.. بە ڕەزامەندی هەموو لایەک و .. و للمرحوم سورة الفاتحة ..
انا للە و انا الیە راجـعـــــــــــــــــــــــــــون..




بەپاشکۆکردنی مرۆڤ و خنکاندنی دەنگی سەربەخۆ.. ستار ئەحمەد

لە سێبەری دەسەڵات و حوکمڕانیی ڕامیاریی هاوچەرخدا، دياردەیەکی مەترسیدار ڕووبەری ئازادییەکانی سەراپا داگیر کردووە؛ هەوڵێکی ڕێکخراو، بەبەرنامە و نەپچڕاوی لایەنە جیاوازەکان بۆ گۆڕینی مرۆڤی ئازاد، هۆشیار و بیرکەرەوە بۆ بوونەوەرێکی بەستراوەی بێخواست؛ پاشکۆیەک کە تەنها لە پەراوێزی ویست، بەرژەوەندی و مەبەستە تایبەتەکانی ئەواندا مافی بوونی هەبێت. ئەم ڕەفتارە بەرنامەڕێژکراوە تەنها لە سنووری کایەی ڕامیاری یان کارگێڕیدا ناوەستێتەوە، بەڵکو پەلی کێشاوە بۆ تەواوی کون‌وکەلێنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی، دارایی، وێژەیی و بەتایبەتیش بواری ڕاگەیاندن.
کاتێک لایەنێک یان دەستەیەک دەست بەسەر دەسەڵات یان دارایی و جومگە بڕیاردەرەکاندا دەگرێت، یەکەم ئامانجی سەردەست و نەنووسراوی بریتییە لە ملکەچکردنی تەواوەتیی تاکەکان و سڕینەوەی جیاوازییە بیرو باوەڕییەکان. لە دیدی ئەواندا، مرۆڤی خاوەن هەڵوێست، ئازاد و سەربەخۆ مەترسییەکی گەورەیە، چونکە هۆشیاریی سەربەخۆ پرسیاری ڕاستی دروست دەکات، هەڵەکان دەخاتەڕوو و دەسەڵاتی بێ‌سەروبەر و نادادپەروەر دەخاتە ژێر گومان و لێپرسینەوەوە. لەبەر ئەوە، جۆرەها ئامرازو شێوازی نەرم و ڕەق بەکاردێنن تاوەکو مرۆڤ لە ناخەوە ڕووتبکەنەوە لە بڕوا بەخۆبوون، بەها مرۆییەکان و سەربەخۆیی بڕیار، تا لە کۆتاییدا ببێتە شوێنکەوتەیەکی کوێرانە و پاشکۆیەک کە تەنها ئەركی چەپڵەلێدان، پاساودانەوە و چڕینەوەی دروشم و خواستی ئەوانی لەسەر بێت.
ئەم پرۆسەی پاشکۆکردنە لەسەر بنەمای بەتاڵکردنەوەی ژیریی مرۆڤ لە توانای ڕەخنەگرتن بەڕێوەدەچێت. کاتێک ئامرازەکانی پەروەردە، ڕاگەیاندن و ئابووری دەخرێنە خزمەت جێبەجێکردنی خواستی لایەنەکان، مرۆڤ تووشی جۆرێک لە سڕبوون و بێباوەڕیی دەکرێت. تاکی پاشکۆکراو بە هۆی گوشاری بژێوی یان ترس لە پەراوێزخران، هێدی هێدی دەستبەرداری بڕوا و هەڵوێستە ڕەسەنەکانی خۆی دەبێت و دەبێتە دەنگدانەوەی بەتاڵی ئەو هاوارانەی کە لە سەرەوە بۆی دیاری دەکرێن.
مەترسیدارترین و زیانبەخشترین لێکەوتەی ئەم جۆرە ئاراستەیە لە شێوازی دابەشکردنی ماف و دەستکەوتە گشتییەکاندا بە ڕوونی دەردەکەوێت. لە کۆمەڵگەیەکدا کە ملکەچی بووەتە پێوەری سەرەکی و تاقانەی هەڵسەنگاندن، بەخشش، ڕێزلێنان، پلە و ئیمتیازاتە مادی و مەعنەوییەکان بە هیچ جۆرێک ناکرێنە خەڵات بۆ لێهاتوویی، زانست، توانا، یان خزمەتی ڕاستەقینە، بەڵکو دەکرێنە دیاری و پاداشت تەنها بۆ ڕێژەی دەستەمۆیی. لە هەموو بەخشینێکدا، تەنها دەرگاکان بۆ ئەوانە دەکرێنەوە کە سەریان نواندووە، ویژدانیان بەستۆتەوە بە بەرژەوەندیی لایەنەکانەوە و بوونەتە ئامرازی بێدەنگی جێبەجێکردنی نەخشەکان. لەم هاوکێشە ناڕەوا و وێرانکەرەدا، مرۆڤی خاوەن شکۆ، سەربەخۆ و خاوەن توانا بە مەبەست پەراوێز دەخرێت، پشتگوێ دەخرێت و لە مافە سادە و ڕەواکانیشی بێبەش دەکرێت، تەنها لەبەر ئەوەی ئامادە نییە خواست و سەربەخۆیی خۆی بفرۆشێت یان سەری ملکەچی بۆ خواستەکانی ئەوان بچەمێنێتەوە.
ئەم دەست بەسەرداگرتنە بە ڕەنگدانەوەیەکی بەئازار لە کایەی ڕۆژنامەگەری، بڵاوکردنەوە و وێژەدا دەردەکەوێت. ئەو ڕۆژنامە، گۆڤار و سەکۆ دەزگاییانەی کە دەبوو ناوەندی ئازادیی دەربڕین، بڵندگۆی دەنگی ڕاستی، هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە و شوێنی خستنەڕووی ڕوانگە جیاوازەکان بن، دەکرێنە مۆڵگەیەکی تەسک تەنها بۆ دەنگدانەوەی خواستی لایەنەکان و ڕەواییدان بە پاشکۆکان. لاپەڕەی بڵاوکراوەکان دەبنە دیوەخانی کوێخاکان، گەورەکردنی بێ‌بنچینە بۆ ئەو نووسەرانەی کە بەپێی خواست، بە بەژن وباهووی دەسەڵاتداران و دەستەکان هەڵدەدەن و وشەکانیان دەکەنە بەخششی کڕدراو.
کاتێک نووسەرێک، ڕووناکبیرێک، یان خاوەن پێنووسێکی سەربەخۆ ڕەتیدەکاتەوە ببێتە پاشکۆی هیچ لایەنێک و سوور دەبێت لەسەر پاراستنی ڕەسەنایەتی و ئازادیی وشەکانی، ڕاستەوخۆ بەرهەم و بابەتی لە لاپەڕەی ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارانەدا جێگەی نابێتەوە؛ بڕیاری بێدەنگ کردن و ڕەتکردنەوەی ناڕاستەوخۆی لەسەر دەدرێت، و بەرهەمە بەپێز و دانسقەکانی بە ئەنقەست بێبەش دەکرێن لە بڵاوبوونەوە و گەیشتن بە خوێنەران. بەم شێوەیە، خنکاندنی دەنگی سەربەخۆ ئەنجام دەدرێت؛ دەستەمۆکراوەکان دەکرێنە خاوەنی تاقانەی سەکۆ و لاپەڕەکان، و دەنگی ڕەسەن، ئازاد و خاوەن هەڵوێستی سەربەخۆکانیش ڕێگری لێدەکرێت و دەخرێتە پشت بەستۆکی بێدەنگییەوە.
ئەم خنکاندنە سیستماتیکەی دەنگی سەربەخۆ زیانێکی گەورە بە ڕەوتی داینامیکی کۆمەڵگە دەگەیەنێت. کاتێک ڕۆژنامەوانی و نووسین لە توانای ڕەخنەکاری بێبەش دەکرێن، دەسەڵاتداران لە هەڵەکانی خۆیان دابڕاو دەبن و تووشی لووتبەرزیەکی کوێرانە دەبن، چونکە چواردەوریان بەوانە تەنراوە کە تەنها چەپڵە دەکوتن و ڕاستییەکان دەشارنەوە. لە لایەکی ترەوە، خوێنەر بڕوای بە سەکۆکانی بڵاوکردنەوە نامێنێت و جۆرێک لە تەنگژەی متمانە لە نێوان جەماوەر و دەزگاکانی ڕاگەیاندندا دروست دەبێت.
دەرئەنجامەکانی ئەم ڕەفتار و سیاسەتە نادادپەروەرانەیە، کۆمەڵگە بەرەو داڕمانی ڕەوشتی و ڕۆشنبیریی مەترسیدار دەبات. کاتێک گەنجان، نووسەرانی نوێ و نەوەی تازەپێگەیشتوو دەبینن تەنها پاشکۆکان و دەستەمۆکراوەکان دەگەنە بەخشش، دەرفەت، ئیمتیازات و شوێنپێی دیار لە لاپەڕەی ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا، کلتووری هەوڵدان، ڕاستگۆیی، داهێنان و سەربەخۆیی ڕوو لە کزی و فەوتان دەکات. لە ئەنجامدا وێژە، هونەر و ڕۆژنامەگەری لە ناوەرۆکی ڕاستەقینە و پەیامی مرۆڤ دۆستانەی خۆیان بەتاڵ دەبنەوە و دەبنە کۆمەڵێک نووسینی دووبارە، بێ‌گیان و کاریگەری کە هیچ خزمەتێک بە بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی تەندروست ناکەن.
خەڵک پەروەردەکردن لەسەر بنەمای دەستەمۆبوون و جێبەجێکردنی کوێرانەی فەرمانەکان، توانای گەشەکردن و داهێنان لە جەستەی کۆمەڵگەدا دەکوژێت و داهاتوو ڕووبەڕووی تاریکی دەکاتەوە. بۆیە پاراستنی سەربەخۆیی خواست، سووربوون لەسەر ئازادیی خامە و وەستاندنەوە لە بەرامبەر هەموو هەوڵێک بۆ پاشکۆکردنی مرۆڤ و بازرگانیکردن بە وشەوە، ئەرکێکی بنەڕەتی، ڕەوشتی و مێژوویی تەواوی ئەو کەسانەیە کە پەرۆشی ئازادی، دادپەروەری، و داهاتوویەکی ڕۆشنترن بۆ مرۆڤایەتی.




وێنەی مرۆڤ لە “خودێکی مانابەخشەوە” بۆ “کاڵایەکی دیجیتاڵی”-1-..عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

(1)
وێنەی مرۆڤ
(دیموكراتیزەكردن/ كڕین و فرۆشتن)

فیکریی تەكنەلۆژی، مێژووی داماڵینی (وێنەی مرۆڤ)ە لە مرۆڤبوون، بە مانایەكی دیكە تەكنەلۆژیا، وێنەی مرۆڤ لە “خودێکی بەرهەمهێنەری مانا”وە، بۆ “کەرەستەیەکی بەکاربردن” دەگۆڕێت؛ لە ئەزموون و ئەزموونگەرییەوە بۆ “سیمای دیجیتاڵی”… هەر بەو مانایەش (جەستەی مرۆڤ) لە واقیعێکی کلتووری بۆ مەکینە و ئامرازێکی میکانیکیی ڕووت و (ڕوخساری مرۆڤ)یش لە ژێر زەبری پیشەسازیی جوانکاری و مۆدێلە ستانداردەکانی بازاڕدا لە ناسنامەوە بۆ کاڵا دەگۆڕێت.
ئەگەر وێنەی مرۆڤ شێوازی تێگەیشتن لە ناوەوە و مانای مرۆڤ دەستنیشان بكات، ئەوا وێنەی ڕوخسار لای (ڤالتەر بنیامین) لە سەرەتای سەردەمی فۆتۆگرافیدا، وەک دواین هێڵی بەرگریی تەماشا دەکرا… بەمجۆرە فەیلەسوفی ئەڵمانی (ڤالتەر بنیامین) جیاکاریی لەنێوان دوو جۆر بەهای بنەڕەتیی وێنەدا دەکات، “بەهای پەرستش” و “بەهای نمایش”.
بەهای پەرستش، لە هونەری کلاسیک و وێنەکێشانی کۆندا، ئەوەیە كە وێنە هەڵگری ڕەهەندێکی ئایینی و ئۆنتۆلۆژیی پیرۆزە و “خەرمانە”ی هەیە: (وەک ئایکۆنە پیرۆزەکان یان تابلۆی یادەوەریی مردووان کە لە شوێنە دابڕاو و تایبەتەکاندا دەپارێزران)؛ بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی تەکنەلۆژیای کۆپیکردن و بڵاوبوونەوەی بەکۆمەڵی وێنەکان، ئیتر بەهای نمایش پاشەکشێی بە بەهای پەرستش كرد و بەهای پەرستش جێگەی خۆی بۆ بەهای نمایش چۆڵ كرد! واتە وێنە لە کایەی پیرۆزییەوە بەرەو کایەی بەکاربردن و تەماشاکردنی جەماوەری وەرچەرخا! بنیامین پێیوایە، ڕوخساری مرۆڤ هێمای ئەو وەرچەرخانە مێژووییەیە کە تێیدا هونەر لە “پیرۆزی و تاکایەتی”یەوە بەرەو “گشتیبوون و تەکنەلۆژیا” هەنگاو دەنێت؛ بەو مانایە ڕوخسار دوا ڕایەڵی پێوەستبوونی مرۆڤی مۆدێرنەیە بە ڕابردووی خۆیەوە- هەڵبەتە پێش ئەوەی تەکنەلۆژیا بەتەواوی وێنەکە بکاتە کاڵایەکی جەماوەریی ڕووت.
بەڵام وێنەی ڕوخسار (وەكـ سیمای دیجیتاڵی) لای کۆمەڵناس و ئەنثرۆپۆلۆژیستی ناوداری فەرەنسی (دافید لۆ برتۆن)، نامۆبوونی خود و جەستە دەگەیەنێت؛ واتە کتێبی (ئەنثرۆپۆلۆژیای جەستە) لە (وەرگێڕانی عەرەبی: محمد عرب صاصیلا، چ٢، ١٩٩٧- بەیروت)، تەنها قسەكردن نییە لەسەر پیرۆزی جەستە، بەڵكە لەوێدا جەستە نوێنەرایەتیی خودی مرۆڤ و مرۆڤایەتی دەکات؛ لە بەشی (هەشتەم)ی كتێبەكەدا دەڵێت: لەگەڵ هاتنی مۆدێرنێتە و باڵادەستبوونی فەلسەفەی دێکارت و چەمکی “دووانەیی جەستە و ڕۆح” ئیتر لە جیهاندا، جەستە وەک ناسنامە لە خودی مرۆڤ جیاکرایەوە؛ جەستە نەک وەک خودی مرۆڤەکە، بەڵکە وەک “ئامرازێک” یان “خاوەندارێتییەک” دەبینرا کە مرۆڤ هەیەتی… ئەو جیاکارییە لە کلتووری هاوچەرخدا، جەستەی تووشی لەت لەتبوون و نامۆبوون کرد.
هەڵبەتە بنیامین پێیوایە پارچەپارچەبوونی مرۆڤ، تەنها گوزارشت لە کەوتنی خودی مرۆڤ ناکات، بەڵكە گوزارشت لە لێکترازانی ناسنامە کلتوورییەکەش دەكات… بنیامین لە نەریتیی هونەر (وەک تابلۆی زەیتی) بۆ سەرەتای سەردەمی تەکنەلۆژیای نوێ (وەک فۆتۆگرافی و سینەما) دەکۆڵێتەوە و پێیوایە ئەم کەنەفتبوونە تەنها گوزارشت لە کەوتنی بەهای ئەزموونی ڕەسەن ناکات، بەڵكە چییەتی ئەزموونی هونەریی نوێش ئاشكرا دەکات… (بڕوانە: كتێبی “واڵتەر بنیامین”، لەبارەی وێنەی ڕوخساری مرۆڤ لە تێکستە بەناوبانگەکەی”كاری هونەری لە سەردەمی دووبارە بەرهەمێنانەوەی میكانیكیدا” بڵاوکراوەکانی دەزگای ئایدیا، زنجیرە ٢٠٠-٢٠١٧، ل 159).
ئەگەر بەهای ئەزموونی هونەری بە (خودی مرۆڤ) دابنێین، ئەوا چییەتی ئەزموونگەری هونەری (ناسنامەی مرۆڤ)ی لێدەكەوێتەوە؛ بەم مانایەش ئەزموون و ئەزموونگەریی مرۆڤ بەردەوام لەگەڵ جێگیربوون و نەریتگەراییدا لە قەیراندایە! بۆیە ئەزموون و ئەزموونگەری هونەری لای بنیامین لە سەردەمی مۆدێرنەدا، چیتر هۆکارێک نییە بۆ گواستنەوەی نەریتیی هونەری، بەڵكە پانتاییەکی ڕەخنەیییە کە مرۆڤ تێیدا فێر دەبێت چۆن بەرگەی زەبر و شۆکەکانی (کات- زەمەن) بگرێت؟!.
بەڵام ڕوخسار وەك لوتكەی جەستە تەنها پێکهاتەیەکی بایۆلۆژی (پێست و ئێسک) نییە، بەڵكە سەکۆیەکی گەیاندنی سیمبۆلیی گەورەیە… بۆیە لۆ برتۆن شیکاری بۆ گرژییەکانی ماسولکەی ڕوخسار، چاوتروکان، زەردەخەنە و نیگاکان دەکات و پێیوایە پێش ئەوەی مرۆڤەکان زمان (وەك ئەزموون) بەکاربهێنن، ڕوخسار (وەك ئەزموونگەری) دەست دەکات بە ئاخاوتن و دەربڕینی هەستە بنەڕەتییەکانی وەک (ترس، خۆشی، تووڕەیی، خەمۆکی…)؛ لۆ برتۆن جەخت دەکاتەوە کە ئەم دەربڕینانە، ئەگەرچی ڕەهەندی فیسیۆلۆژییان هەیە، بەڵام لەڕێگای کلتوورەوە ڕێک دەخرێنەوە (بۆ نموونە: دۆخی کلتووریی زەردەخەنە، یان سووربوونەوەی ڕوخسار لە کاتی شەرمدا) ئەو تەنها قسە لە کۆمەڵناسیی پێست و گۆشت ناکات، بەڵكە مێژووی سەرهەڵدانی “تاکگەرایی پێشکەوتوو” لەڕێگای مێژووی وەرچەرخانی جەستەوە دەخوێنێتەوە! جەستەی گۆڕاو (ناسنامەی فرەڕەهەند) لە هاوسەنگیی گەردونییەوە بۆ مەکینەی توێکاری لە كتێبی “ئەنثرۆپۆلۆژیای جەستە”ەوە قسەی لێكراوە، لەوێدا (دافید لۆ برتۆن) پێناسەی جەستە وەک دەستکەوتێکی کلتووری و کۆمەڵایەتی دەکات، نەک وەک پێکهاتەیەکی بایۆلۆژیی ڕووت.
لە (بەشی دووەم)ی كتێبەكەدا گەشتێکی (مێژوویی-مەعریفی) بۆ تێگەیشتن لە سۆسیۆلۆژیای جەستە دەکات و پێیوایە لە کۆمەڵگا نەریتی و سەرەتاییەکاندا: جەستەی مرۆڤ سنوورێکی دابڕاو و سەربەخۆی نییە؛ بەڵكە بەستراوەتەوە بە تۆڕی سروشت، گەردوون و جەستەی کۆمەڵگاوە: كاتێک جەستە نەخۆش دەکەوێت، وەک تێکچوونی هاوسەنگیی گشتیی گەردوون تەماشا دەکرێت؛ لێرەدا جەستە “دوورگەیەکی دابڕاو” نییە.
لە (بەشی سێیەم: جەستە، مەکینە و ناسنامە)دا وێنەیەکی نوێ لەڕێگای توێکاریی پزیشکییەوە بۆ جەستە دەكێشێ، وەک چۆن بۆ یەکەمجار لە نەشتەرگەری (ئەندریاس ڤیسالیوس) و گومانەكانی دێکارتیدا قسەی لێكراوە؛ لەو بەشەدا جەستە وەک “ئامادەییەکی میکانیکیی سەربەخۆ” لە کۆمەڵگا و گەردوون دادەبڕێ و دەیخاتە سەر مێزی گومان و توێکارییەوە… لۆ برتۆن پێیوایە لە دوای ئەم وەرچەرخانە، جەستە بوو بە “پاشکۆ”؛ چیتر مرۆڤ خۆی جەستە نییە، بەڵكە بوو بە “خاوەنی جەستە”، و جەستەش بوو بە یەکەمین کەرەستەی خاوەندارێتیی تایبەت.
ئەگەر بەراوردێك لەنێوان (بنیامین و لۆ برتۆن)دا بكەین، دەبینین ئەم دوو بیرمەندە لە دوو گۆشەنیگای جیاوازەوە قسە لەسەر دەستکاریکردنی جەستە و ڕوخسار دەكەن؛ (ڤالتەر بنیامین) لە (سەرەتای سەردەمی پیشەسازی) و (دافید لۆ برتۆن ) لە (لوتکەی سەردەمی دیجیتاڵی)ەوە لە هەندێ تێڕوانیندا بەیەك دەگەنەوە! (ڤالتەر بنیامین) قسە لە سروشتی (جەستە/ وێنەفۆتۆگرافی) و پرۆسەی دووبارەبوونەوەی تەکنیکیی ڕوخسار دەكات و (دافید لۆ برتۆن ) قسە لە جەستە وەک پێکهاتەیەکی (تەواونەکراو) دەكات، کە بەردەوام دەستکاری دەکرێت!
لای بنیامین ئەنجامی دوورکەوتنەوە لە ڕەسەنێتی ئەو کاتە بەدەردەكەوێت كە فۆتۆگرافی لە ڕوخسار دووردەکەوێتەوە، بۆ نموونە (دیمەنی کۆڵانە چۆڵەکان- وەك دەسەڵاتی دیمەن)، لەو حاڵەتە وێنە دەبێتە کەرەستەیەکی سیاسیی ڕزگاریخواز، کاتێک ڕوخساری مرۆڤی ئاسایی (نەک دەسەڵاتداران) دەردەکەوێت، ئیتر مانا و بەهایەکی مێژوویی نوێ دەبەخشێت؟! بەو مانایەش ئەگەرچی دیمەن هەڵگری دەسەڵاتە، بەڵام لەگەڵ دەركەوتنی وێنەدا دەتوانین دەسەڵات لە دوو ڕوودا بخوێنینەوە.
بەڵام کاتێک دەسەڵات و دەسەڵاتی تەکنەلۆژیا و سەرمایەداری هێرش دەکەنە سەر ڕوخسار و دەیکەنە بابەتێکی بازرگانی و دەستکاریکراو، یان بابەتێكی ساختە، لە ڕاستیدا هێرش دەکەنە سەر دوا مۆڵگەی مرۆڤایەتی و تاکێتیی ئێمە؛ واتە هێزی ئاڕاستەکەر دەستکاریی نمایشەکان (دیمەنەكان) دەکەن بۆ هۆشیارکردنەوەی (درۆیینە) و ئاڕاستەكردنی جەماوەر، بازرگانی و بازاڕ…
بە بڕوای (ڤالتەر بنیامین) دەسەڵاتی تەكنەلۆژی لەلایەك دەلالەت لە لەناوچوونی خەرمانەی “هالە”ی ڕوخسار دەكات؛ لەلایەكی دیكە لەناوچوونی هالەی ڕوخسار دەرگا بۆ دیموکراتیزەکردنی هونەری دەکاتەوە و هونەر لە قۆرخکاریی چینە باڵاکان ڕزگار دەکات! بەگوێرەی بیركردنەوەی بنیامین لە توانای بەرهەمهێنانەوەی هونەری هاوچەرخدا هێزێکی شاراوە هەیە، ئەو هێزە شاراوەیە بەدژی نەریتگەرایی و جێگیربوون كار دەكات! بەڵام ئایا هێزێكی ساختەكارانەش نییە؟.
(دافید لۆ برتۆن ) دەسەڵاتی تەكنەلۆژی و بازرگانیکردن وەک نامۆبوونی خود دەبینێ؛ بەو مانایەش پیشەسازیی جوانکاری و فلتەرە دیجیتاڵییەکان، ڕوخسارەکان دەکەنە یەک مۆدێلی ستانداردی بازرگانی و یەك مۆدیلی ستانداردی سیاسی و بە تەواوی لە بوونی مرۆیی و جیاوازییەكان دای دەبڕن!.
لە (بەشی نۆیەم)ی کتێبەکەدا بەناوی (ئێش و ئازار)، بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ درێژە بە بیركردنەوەكانی لەبارەی بازرگانیكردن وەك نامۆبوونی خود دەدات و پێیوایە شاشە و سنوورەکانی جەستەی دیجیتاڵی دەچێتە ناو ئەنثرۆپۆلۆژیای ئازارەوە و لەوێوە دەڵێ: ئەگەرچی لە کاتی تەندروستیدا، جەستە “بێدەنگە” و ئێمە هەست بە کارکردنی ئەندامەکانمان ناکەین؛ بەڵام لە کاتی ئازاری فیزیکیی توونددا، جەستە فەرمانی خۆی بەسەر خوددا دەسەپێنێتەوە و دەبێتە زیندان؛ لەو بەشەدا دەیەوێ بڵێ مۆدێرنێتە لەڕێگای پزیشکی و تەکنەلۆژیاوە (بێهۆشکردن و سڕکردنی بەردەوام) هەوڵی لەناوبردنی تەواوەتیی ئازار دەدات، ئەوەش وایکردووە مرۆڤی هاوچەرخ توانای بەرگەگرتنی مانایی و دەروونی بۆ ڕووداوە سەختەکانی ژیان کەم ببێتەوە، چونکە ئازار چیتر بەشێک نییە لە “مەشقی ڕۆحی” یان تاقیکردنەوەی بوونیی مرۆڤ، بەڵكە تەنها وەک “کێشەیەکی تەکنیکی لە مەکینەکەدا” سەیر دەکرێت.
بە كورتی لە سەردەمی دیجیتاڵیدا، ڕوخسار لە بوونی ڕاستەقینەی خۆی دابڕاوە؛ لە کۆمەڵگای شاشەکاندا، ڕوخسار پێویستی بە ئامادەیی فیزیکی نییە؛ بەڵكە لەڕێگای وێنەی پرۆفایل و فلتەرەکانەوە، ڕوخسارێکی “ئایدیاڵ” و دەستکرد بەرهەم دەهێنێتەوە کە ماسکێکە بۆ ڕازیکردنی نیگای ئەوانی دی؛ ئەوەش دەبێتە هۆی کاڵبوونەوەی ئەو پەیوەندییە ئەخلاقییەی کە فەیلەسوف (ئیمانوێل لێڤیناس) پێی دەگوت “بەهای ئەخلاقیی ڕوخسار”، چونکە تەماشاکردنی ڕوخسارێکی فلتەرکراوی سەر شاشە، تەماشاکردنی “کاڵایەکی بازرگانییە” نەک مرۆڤێکی خاوەن ئێش و ئازار، مێژوو و یادەوەری…
کتێبی “ئەنثرۆپۆلۆژیای جەستە” هاوارێکی ڕەخنەیییە دژ “بە مەکینەکردنی مرۆڤ”… (دافید لۆ برتۆن) بانگەواز بۆ گەڕانەوە بۆ جەستەیەک دەکات، بۆ ئەوەی جەستە خۆی مانا بەرهەم بهێنێت؛ جەستەیەک کە پیر دەبێت، کاتی بەسەردا تێدەپەڕێت، هەست بە ئازاری ئەوی دی دەکات، و خاوەن ڕوخسارێکە کە ناکرێت لە ناوەندە بازرگانی و دیجیتاڵییەکاندا کۆپی بکرێتەوە؛ لای ئەو جەستە تەنها تێکەڵەیەکی ئۆرگانی نییە، بەڵكە “نووسراوێکی کلتووری و مێژووییە” کە دەبێت بە وریاییەوە بخوێنرێتەوە.
دواجار ئەو دوو بیرمەندە جیاوازییەکی قووڵی چەمکسازیمان پێدەبەخشن؛ ئەگەرچی هەردوولا هاوڕان لەسەر ئەوەی کە وێنەی مرۆڤی هاوچەرخ لە بەها و ڕەسەنێتییەکەی خۆی داماڵدراوە، بەڵام جیاوازیی ڕادیکالی نێوانیان لە تێڕوانینیاندایە، بۆ: “ئامانجی” ئەم گۆڕانکارییە و “ئەنجامە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی” کە بەسەر مرۆڤایەتیدا دەسەپێت؟!.
لەو نووسینەدا دەمەوێ لەو خاڵە ورد ببمەوە کە (ڤالتەر بنیامین) و (دافید لۆ برتۆن) تێیدا یەکدەگرنەوە، واتە کاتێک فۆتۆگرافی لە ڕوخسار دوور دەکەوێتەوە (بۆ نموونە لە دیمەنی شەقامێكی چۆڵ)، هالەی ئەویدیكەی جیاواز بەتەواوی دەشکێت؛ ئیتر مەترسییەکە ئەوەیە كە وێنەی جیاوازی (وەک دوا مۆڵگەی ناسنامە و گەرمیی مرۆیی) لە دیمەنەكەدا نامێنێت، بۆشاییەك دروست دەبێت، ئەو بۆشاییە لەلایەن سیستەمی دەسەڵاتی بازاڕ و سەرمایەدارییەوە بە خێرایی پڕ دەکرێتەوە؟! لێرەدا بۆشاییەكی هاوبەشی ترسناک لەنێوان هەردوو بیرمەنددا دەبینین: لای بنیامین فۆتۆگرافی لە ڕوخساری مرۆیی دوور دەکەوێتەوە، لەو كاتەدا ئیتر ئەو “پانتاییە مرۆیی و ئۆنتۆلۆژییە” نامێنێت کە وێنەکەی بە ڕەسەنێتییەوە دەبەستەوە! لەم چرکەساتە مێژووییەدایە جەستە و ناسنامەی مرۆڤ تووشی لەت لەتبوون و پارچەپارچەبوون دەبێت؛ لێرەوە بە بڕوای بنیامین بازاڕی سەرمایەداری (وەک هێزێکی شاراوە) ڕێک دەچێتە ناو بۆشاییەكەوە! بەڵام ئەو بۆشاییەی بۆ بنیامین هێزێکی شاراوەیە بۆ دیموكراتیزەكردن! كەچی لۆ برتۆن لە لوتکەی مۆدێرنێتەدا وەک “کارەساتێکی بازرگانی” دەیناسێنێت؛ چونكە پێیوایە سیستەمی بازاڕ لەوێوە مامەڵە لەگەڵ ئەم پارچە و لەتانەی جەستە و ڕوخساردا دەکات و دەیانکاتە کاڵای ڕووت بۆ بەکاربردن و قازانجکردن! بەو مانایەش مرۆڤ لە گشتێکی یەکگرتووەوە، دەبێتە کۆمەڵێک “سیمای دیجیتاڵی” (ماسک، فلتەر، گۆشت، پێست) کە لە بۆرسەی جوانکاری و شاشەکاندا کڕین و فرۆشتنیان پێوە دەکرێت!
بە كورتی (دیموكراتیزەكردن) و (شکاندنی مۆنۆپۆلی مەعریفە و دەسەڵات)ی بنیامین، لای لۆ برتۆن وەكـ (کاڵایەکی بینراو) بۆ (كڕین و فرۆشتن) دەبینرێت! لۆ برتۆن دەیەوێ بڵێ دیموکراتیزەکردنی مرۆڤ لە سیستمی تەکنەلۆژییدا پرۆسەیەکی تەواونەکراوە و پڕە لە گرژی… كەواتە ئەگەرچی تەکنۆلۆژیا مرۆڤی لە دەسەڵاتی ستونیی ڕزگار کردووە، بەڵام هاوکات خستوویەتییە ناو تۆڕێکی ئاسۆیی لە چاودێری و نامۆبوون؛ بۆیە ئەمڕۆ مرۆڤی هاوچەرخ لە نێوان “سەروەریی دیجیتاڵی” و “بەکاڵابوونی تەواوەتی”دا دەژیت.

عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
هەولێر 25/6/2026




دۆزی فەلسەفە3: گەمژەکان نەزانەکانن یان ئەوانەن،کە خۆیان گێژ(گێل) نیشاندەدەن؟.. ئازاد حەمە

زۆرێک لە ئێمە دەزانێت گەمژە داماوە و هزری نییە، دەوروبەریشمان، کە تەنراوەتەوە بە قسە و کردارە پڕگەمژەکان بۆیە پێویستمان بەوەیە لەوە حاڵیبیین، گەمژەکان نەزانەکانن یان ئەوانەن،کە خۆیان گێژ(گێل) نیشاندەدەن؟گومانمان نییە، کەسانێک بە فیعلی هەن، کە گەمژەن، بەڵام هەشن گەمژە نیین، بگرە یاری گەمژەیانەمان لەگەڵدا دەکەن، واتە دەمانخەڵەتێنن و فریوماندەدەن. ئەمە خۆگێلکردن و خۆگەوجکردنیشی پێدەگووترێت. واتە کەسانێک هەن، دەخوازن خۆیان وانیشاندەن، بێمێشکن(بێعەقڵن، بێئاوەزن)، گەر ئەمە یارییەک بێت و مرۆڤەکان بەمەبەستەوە لەگەڵ یەکتردا دەیکەن ئەوا بەدڵنیاییەوە ئەم یارییە لە پێویستییەکەوە سەرچاوەدەگرێت. پەیڤی گەمژە ئاوەڵناوی تریش بەدوای خۆیدا ڕادەکێشێت، وەک: بوونەدەبەنگ، بوونەگێژ، بوونەگەلحۆ؛ گشت ئەوانەش بەکاربردنی جوداوازی خۆیانیان هەیە.
لەم بەشە زنجیرە نووسینە،کە بە((فەلسەفە و گەمژەیی))یەوە تایبەتە بە چەند پرسیارێکی بنەڕەتی دەستپێدەکەین، کە گفتوگۆی بابەتی((گەمژەیی و نەزانیی)) دەخاتەڕوو: چۆن ڕێگری لە خۆمانبکەین کاری گەمژانە نەکەین؟ باشە گەمژەبوون جۆرێک نییە لە نەزانی؟ ئەی لەناو نەزانییدا زیرەکییەکی شاراوە بوونی هەیە؟ ئایا گەمژە کەسێکی ڕاستەقینەیە یان تەنها ناوێکی ترە بۆ کەسێکی نەزان؟ نەزانەکان ئەو کەسانە نیین پێویستیان بەوەیە خۆیان نەزان و گێل نیشاندەن؟ واتە گەمژەیی کەمییە لە زانین، یان چۆن؟
پێناسەکان بۆ گەمژە یان گەمژەیی Stupidityلە جۆراوجۆرییدایە. هەریەکەو بە شێوازێک پێناسەی دەکات. بۆ هەندێک گەمژەیی بابەتییە و بۆ هەندێکی دیکە خودییە، ئەمەش بەندە بەوەوەی، کە چۆن تەماشای گەمژەیی دەکرێت.ئەوەتا بەپێی فەیلەسوفی ئەڵمانی(کانت) گەمژەیی شکستییە لە دادوەریکردن. کێشەکە هەر ئەوە نییە، چونکە زۆرجار گەمژەیی بە پاشخانی کولتوورییەوە گرێدەدرێتەوە؛ هەندێکجار لەڕوانگەی کولتوورییەوە کەسانێک بە گەمژە و ئەویتر بە بزان دەزانیین. بەڵام ئەمەش بڕیارێکی گەمژانەیە، کە لەڕوانگەی باوەڕی کولتووریمانەوە(بینینمان بۆ بەهاکان) کەسانێک بە گەمژە و کەسانێک بە نەزان بزانیین.
سەرباریئەوە، زۆرجار گەمژەیی دەبەسترێتەوە بە کەمیی ژیرییەوە Smart نەک بە کەمیی زانینەوە. کەمیی لە زانین بە پەروەردە و فێربوونی باڵا چارەسەر دەبێت هەرچی ژیرییە نا. دەتوانین بڵێین، کە بلیمەتی(بلیمەت)دژە جەمسەری گەمژەییە(گەمژە). گەمژەیی کەمیی یان نەبوونی ژیریی و تێگەیشتنە، نەبوونی ئاوەز و هەستە. بۆیە گەمژە Stupid ناتوانێت فەلسەفییانە بیربکاتەوە.
لێرە پێویستمان بەوەیە بزانیین، نەزان کێیە؟ کەسێکی فێلبازە یان گێلە؟ چی گەمژە لە نەزان جیادەکاتەوە؟ دەکرێت بڵێین کە گەمژەیی نەبوونی بیرکردنەوەی لۆجیکییە، هەرچی نەزانییە نەبوونی زانیارییە. بۆنموونە گەر گەڕان بەدوای ئەنجامێکی دروست لە زانینەوە بێت، ئایا بۆ گەمژە ئەم هاوکێشەیە چۆنە؟ ڕاستییەکەی نەزان ئەو کەسەیە زانینی نییە. کاتێک زانینی لەڕێگای پەروەردە و فێربوونەوە بەدەستهێنا ئیتر نەزان نییە، بزانە. کێشەکە هێشتا چارەسەر نەبووە. چونکە زۆرێک بزان دەتوانن یاری گێلیەتیمان لەگەڵدا بکەن؛خۆیان گێلدەکەن تا کارەکانی خۆیان بەو خۆگێلکردنە مەیسەرکەن.کەواتە لەمحاڵەتە دەپرسین:بۆچی تاکەکان هەندێکجار بە شێوەیەکی نەزانانە ڕەفتار دەکەن؟کە وایانکرد نەزانن یان گەمژە؟ ڕوونە، گەمژە ئەوانەن مێشک بەکارنابەن؛ جا بەهۆکاری ئەوەبێت کێشەیان لە مێشک(تێکچوونی مێشکیان) هەیە یان کێشەی بۆماوەیی(فسیۆلۆجی).
هەندێک توێژینەوە جەغتلەوەدەکەن، کە کەسێک شتێکی نەزانی کەواتە ئەو کەسە نەزانە. بۆنموونە کەسێک، کە نازانێ خواردنی(پاستە)چییە ئەم کەسە نەزانە، دوایئەوەی زانی (پاستە)چییە بەوە دەبیتە بزان. لێرە دەگەینە ئەو دەرهاویشتەیە، کە گەلێکجار مرۆڤەکان بە هۆی نەزانی و خراپی بیرکردنەوەوە وەک گەمژە دەبینرێن، جاریواشە بەهۆی نەزانیەوە.
ئەو شتەی نایزانی یان کەمیلێدەزانی دەتوانیت دواتر بیزانیت و فێریبیت؛ کەواتە نەزان جیایە لە گەمژە یان گێل. دەکرێت شتێک نەزانی لەئاکامی تەمبەڵی، ئەمە دەرئەنجامی بێباکیی و کەمترخەمیە نەک گەمژەیی. بەمجۆرە، نەزانی کەمییە لە زانیین و لە فێربوون. گەمژەیی دەرئەنجامی نەبوونی زانینە و فێربوونیش بۆ گەمژە هیچ گرنگیەکی نییە. گەمژە ناخوازێ دەستیبگات بە ئامرازەکانی زانیین؛ بۆ گەمژە زانیین هیچ ناگۆڕێت.
زۆرێک دەپرسن: ئایا بەڕاستی گەمژەیی بوونی هەیە؟یان تەنها بەرهەمی بڕیارێکی خراپی ئێمەیە وایاندەبینین؟هەندێک پێیانوایە گەمژەیی پەیڤێکی دروستکراوە، ئەی ئەوەیان چۆن؟؟واتە ئەوە ئێمەین خەڵکانێ وەک گەمژە دەبینین یان ئەوانن وامانلێدەکەن وەک گەمژە بیانبینین؟زۆرجار ئێمە رەفتاری خەڵک و دەوروبەرمان بە ناکامڵ و گەمژانە دەبینین(لێکدەدەینەوە). باشە لەم حاڵەتەدا هەڵەکە لە ئێمەدایە،کە وایدەبینین یان ئەوانن،کە گەمژە و نالۆجیکیانە مامەڵەی دەوروبەردەکەن؟ڕوونتر بێینەگۆ دەڵێن: ئێمەی مرۆڤ پێمان چاکە شێوازەکانی بیرکردنەوەی نالۆجیکی لەگەڵ کات بەرەو کەمی بڕوات. بەس ئایا وایە، یان کۆمەڵگە ڕۆژانە زۆرتر بەرەو گەمژەیی یان نەزانیەکی بەئەنقەست و مەبەستدار دەڕوات؟ توێژەران وایبۆدەچن، کە کەسێک بەمەبەستەوە خۆی نەزان نیشاندا نەزانەفێڵبازە نەک گەمژە.
زۆرجار مرۆڤ وایلێدێت ئاوا لەگەڵ خۆی بێتەگۆ: ئەوە منم نالۆجیکیم یان رەفتار و قسە نالۆجیکییەکانی ئەوانی ترە دادوەرییەکانم نالۆجیکیدەکەن؟زۆرێک نازانن لۆجیک چییە و ژیانیانیش زۆر نالۆجیکی گوزەردەکات، کردە و رەفتاری لە ڕادەبەدەر نالۆجیکییش ئەنجامدەدەن: نالۆجیکیین لە هاوسەرگیرییکردن، لە سیاسەتکردن، لە هاوڕێیەتی و….. . باشە ئەمانە بە فیعلی نەزانن یان گەمژە؟ سەبارەت بەم لایەنە ئەوە دەڵێێن: سەیرەکە لەوەدایە،کە هەندێک کەس گەمژەیەتییان کردوەتە ئامانج؛ پێویستیان بەوەیە گەمژەبن.
بابەتی گەمژەیی ئەم پرسیارەشمان لا دروستدەکات: چۆن ڕزگارمان بێت لەو هەموو گەمژانەی لە دەوروبەرمانن؟ دورخستنەوەی گەمژەکان لە دەوروبەرمان کارێ ئاسان نییە. چونکە گەمژەکان و جۆرەکانیان زۆرن و جاریواشە لە نزیکەکانمانن (هاوسێن، خوێدندکارن،هاوڕێن، کارمەندمان، ….).
ئارگومێنتی سەرەکی لەم شیکارییە پوختە ئەوەبوو، کە بەپێی ئەوەبێت باسکرا،کەسی گەمژە هێندەی کێشەی هزریی هەیە کێشەی جەستەیی نییە. هەندێک لە توێژینەوەکانیش بۆئەوە دەچن،کە گەمژە کێشەی دەروونی نییە. بەڵام ئاستی تێگەیشتن و هۆشەنگیەکەی لە ئاستی خوارەوەی نۆرماڵە. ئەمەو لێکۆڵینەوە لە چەمکی گەمژەییStupidnessبەرەو بۆچونگەلێکمان دەبات ،کە پەچەپۆشینی گەمژەیی بۆهەندێک چارەسەرە بۆبازدان بەسەر تێگەیشتن و بەرپرسیاریی. ئەمەش بەزۆری دەچێتەخانەی خۆگەمژەکردنەوە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




ئەو پەروەردەیەی عەقڵ دەکوژێت.. زەکەریا نەمر.. و. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف

قوتابخانەکان چۆن نەتەوەیەکی دەستەوستان دروست دەکەن؟
دەوڵەتەکان ئەو کاتە ناڕووخێن کە دراوەکانیان بەهاکەی لەدەست دەدات، نە ئەو کاتەشی نرخی نەوت دادەبەزێت، و نە تەنانەت کاتێک لە جەنگەکاندا دەدۆڕێن. دەوڵەتەکان ڕۆژی ڕووخانیان لەوێوە دەست پێدەکات کە قوتابخانە لە کارگەیەک بۆ دروستکردنی عەقڵەوە دەگۆڕێت بۆ کارگەیەک بۆ بەرهەمهێنانی “گوێڕایەڵی”، و لە فەزایەکدا لە پرسیارکردنەوە دەبێتە زیندانێک بۆ بیرۆکەکان.

هەر ڕووخانێکی سیاسی، ئابووری یان ئەخلاقی، هەمیشە
ڕووخانێکی بێدەنگ لە ناو پۆلەکانی خوێندندا پێش دەکەوێت؛ لەو شوێنەی کە خولیای زانین دەکوژرێت، پاداشتی تەنها “لەبەرکردن” دەدرێتەوە و سزای “بیرکردنەوە” دەدرێت. لەبەر ئەوە، قەیرانی پەروەردە قەیرانی پڕۆگرام، باڵەخانە یان تاقیکردنەوە نییە، بەڵکو قەیرانی پڕۆژەیەکی نیشتمانییە. ئەو دەوڵەتەی هاووڵاتییەکی ئازادی دەوێت، قوتابخانەیەک بونیاد دەنێت کە فێری بکات “چۆن” بیر بکاتەوە، بەڵام ئەو دەوڵەتەی لە گەلەکەی دەترسێت، قوتابخانەیەک بونیاد دەنێت کە فێری بکات “لە چی” بیر بکاتەوە. جیاوازی نێوان ئەم دوو پڕۆژەیەش، جیاوازی نێوان نەتەوەیەکە کە شارستانیەت دروست دەکات، لەگەڵ نەتەوەیەکی تر کە تەنها ئەوە بەکار دەهێنێت کە ئەوانی تر دروستی دەکەن. قوتابخانە وەک ئەوەی زۆرکەس بڕوایان پێیەتی دامەزراوەیەکی بێلایەن نییە، بەڵکو کاریگەرترین دامەزراوەی دەوڵەتە لە داڕشتنی داهاتوودا. لە ناو پۆلەکانەوە کەسایەتی هاووڵاتی دروست دەبێت، پەیوەندییەکانی بە دەسەڵات و، یاسا و نیشتمان و جیاوازی و ڕاستییەوە دیاری دەکرێت. هەر بۆیە ڕژێمە تاکڕەوەکان لە زانکۆکان ناترسن بەهۆی باڵەخانەکانیانەوە، بەڵکو لەو عەقڵانە دەترسن کە ئەگەر سەربەخۆ بن لێیانەوە دەردەچن. هەموو پڕۆژەیەکی ستەمکاری بە کۆنتڕۆڵکردنی پەروەردە دەست پێدەکات. بە خاڵیکردنەوەی پڕۆگرامەکان لە “بیری ڕەخنەگرانە” دەست پێدەکات، مێژوو دەگۆڕێت بۆ پڕوپاگەندە، نیشتمانپەروەری بۆ پیاهەڵدان بەسەر فەرمانڕەوادا، و گوێڕایەڵیش بۆ فەزیڵەتێکی ڕەها. کاتێک منداڵ لە ساڵە سەرەتاییەکانیدا ڕادێت لەسەر ئەوەی وەڵامی ڕاست تەنها ئەوەیە کە مامۆستا دەیڵێت، نەک ئەوەی عەقڵ دەیسەلمێنێت، ئەوا دواتر ئاسان دەبێت هەر وتارێکی سیاسی بە بێ لێپرسینەوە و گومان لێکردن قبوڵ بکات. بەم شێوەیە پەروەردە چیتر نابێتە هۆکاری ئازادی، بەڵکو دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی ژێردەستەیی نەوە لە دوای نەوە. لە زۆرێک لە وڵاتە هەژارەکاندا، بەرپرسان شانازی بە ژمارەی ئەو قوتابخانە و زانکۆیانەوە دەکەن کە کردوویانەتەوە، بەڵام لە گرنگترین پرسیار خۆیان لادەدەن: ئەم دامەزراوانە چی بەرهەم دەهێنن؟ ئایا زانا بەرهەم دەهێنن یان بێکار؟ توێژەر یان لەبەرکەر؟ خاوەنکار یان فەرمانبەرێک کە چاوەڕێی دامەزراندن دەکات؟ زۆربوونی ژمارەی زانکۆکان هیچ واتایەکی نییە ئەگەر دەستەوستان بن لە بەرهەمهێنانی زانیاری یان چارەسەرکردنی کێشەکانی کۆمەڵگا. بەدەستهێنانی بڕوانامە بووەتە ئامانجێکی جێگرەوە بۆ بەدەستهێنانی زانیاری. زانکۆ لەفەزایەک بۆ توێژینەوە و دۆزینەوە گۆڕاوە بۆ وێستگەیەک بۆ وەرگرتنی پارچە کاغەزێک کە دەرگای وەزیفەی بۆ بکاتەوە، تەنانەت ئەگەر خاوەنەکەشی کەمترین لێهاتوویی پێویستی نەبێت. بەم شێوەیە بڕوانامەکان کەڵەکە دەبن، لە کاتێکدا بەرهەمهێنان پاشەکشە دەکات و پشت بەستن بە شارەزای بیانی زیاد دەکات، چونکە سیستەمی پەروەردە ئەو کارامەییەی بەرهەم نەهێناوە کە ئابووری پێویستی پێیەتی. پەروەردەی کلاسیک مرۆڤ لەسەر “ترس” پەروەردە دەکات.
دەترسێت لە هەڵەکردن، دەترسێت لە پرسیارکردن، دەترسێت لە جیاوازی و دەترسێت لە تاقیکردنەوە. لە کاتێکدا هەموو شارستانیەتی مرۆڤایەتی لەسەر دەستی ئەو کەسانە بونیاد نراوە کە وێراویانە گومان لە چەسپاوەکان بکەن، وەڵامە ئامادەکراوەکانیان ڕەتکردووەتەوە و پێداچوونەوەیان بۆ ئەو شتانە کردووە کە خەڵک بە ڕاستی کۆتاییان دادەنا. ئەو کۆمەڵگایانەی ڕێگری لە ڕۆڵەکانیان دەکەن بیر بکەنەوە، ڕێگرییان لێ ناکەن لە هەڵەکردن، بەڵکو ڕێگرییان لێ دەکەن لە دۆزینەوەی ڕاستی. هەروەها دەتوانرێت پەیوەندی نێوان پەروەردە و گەندەڵی تێبگەین؛ ئەو فەرمانبەرەی فێری بەهای دەسپاکی نەبووە و مەشقی لەسەر بیرکردنەوەی سەربەخۆ نەکردووە، زیاترئامادەیە بۆ جێبەجێکردنی فەرمانی نایاسایی. ئەو سیاسییەی فێری کلتووری لێپرسینەوە نەبووە، دەسەڵات وەک ئیمتیازێکی کەسی دەبینێت نەک بەرپرسیارێتییەکی گشتی. ئەو دادوەرەی لەسەر سەربەخۆیی عەقڵ پەروەردە نەکراوە، بۆی قورس دەبێت بەرگەی فشارەسیاسییەکان بگرێت. بۆیە گەندەڵی لە وەزارەتەوە دەست پێناکات، بەڵکو لە قوتابخانەوە دەست پێدەکات.لەو وڵاتانەی بەدەست دابەشبوونی خێڵەکییەوە دەناڵێنن، قوتابخانە دەبێتە یەکەم هێڵی بەرگری لە ناسنامەی نیشتمانی. ئەگەر قوتابخانە شکستی هێنا لە بونیادنانی چەمکی هاووڵاتیبوون، ئەوا بۆشاییەک دروست دەبێت کە خێڵ و مەزهەب و ناوچەگەرێتی پڕی دەکەنەوە. کاتێک قوتابیەک دەردەچێت و خێڵەکەی خۆی باشتر دەناسێت وەک لەنیشتمان، ئەوا دەوڵەت گرنگترین جەنگی خۆی دۆڕاندووە پێش ئەوەی دەست پێبکات. هەر بۆیە گەشەپێدان پێویستی بە وتاری سیاسی زیاتر نییە، بەڵکو پێویستی بە شۆڕشێکی ڕاستەقینەی پەروەردەیی هەیە. شۆڕشێک کە شکۆ بۆ مامۆستا بگەڕێنێتەوە، پەروەردە بە بازاڕی کارەوە ببەستێتەوە، توێژینەوەی زانستی بکاتە ئەولەویەتی نیشتمانی، سەربەخۆیی بداتە زانکۆکان، کلتووری “تەڵقین” (لەبەرکردن) بگۆڕێت بە کلتووری گفتوگۆ، لەبەرکردن بە تێگەیشتن، و ترس بە ئازادی. وەبەرهێنانی ڕاستەقینە لە دەرهێنانی نەوتدا نییە، بەڵکو لە دەرهێنانی ئەو وزە شاراوانەدایە کە لە ناو مرۆڤدان. سامانە سروشتییەکان ڕەنگە ببڕێن، بەڵام عەقڵە داهێنەرەکان تاکە سامانن کە هەتا دەوڵەت وەبەرهێنانیان تێدا بکات، پتر زیاد دەبن. ئەو وڵاتانەی ئەمڕۆ جیهان بەڕێوە دەبەن، بەوە نەگەیشتوونەتە ئەو شوێنە چونکە خاوەنی گەورەترین سەرچاوەن، بەڵکو چونکە خاوەنی باشترین قوتابخانە، بەهێزترین زانکۆ و ئازادترین توێژەرن. لە کاتێکدا ئەو وڵاتانەی دەوڵەمەندن بە سەرچاوە و هەژارن بە عەقڵ، لە شوێنی خۆیان ماونەتەوە، چونکە سەیری پەروەردەیان کردووە وەک خزمەتگوزارییەکی کۆمەڵایەتی نەک پڕۆژەیەکی شارستانی. نەتەوەیەک هەڵناسێتەوە کە مامۆستاکەی بترسێت لە گفتوگۆ، قوتابییەکەی بترسێت لەپرسیار، و زانکۆکانی ژێردەستەی “سۆز و مەیلی سیاسی” بن نەک “لێهاتوویی”.
ئابوورییەکی مۆدێرن بە عەقڵێک بونیاد نانرێت کە مەشقی لەسەر “دووبارەکردنەوە” کردبێت زیاتر لەوەی مەشقی لەسەر “داهێنان” کردبێت. پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە: چەند قوتابخانەمان بونیاد ناوە؟ بەڵکو ئەوەیە: چەند عەقڵمان ئازاد کردووە؟ ئەوە نییە: چەند زانکۆمان کردووەتەوە؟ بەڵکو ئەوەیە: چەند بیرۆکەی نوێمان بەرهەم هێناوە؟ نەتەوەکان بە ژمارەی باڵەخانە پەروەردەییەکان ناپێورێن، بەڵکو بە ژمارەی ئەو عەقڵانەی دەتوانن واقیع بگۆڕن.لەبەر ئەوە، جەنگی پەروەردە تەنها جەنگی مامۆستاکان یان تەنها قوتابییەکان نییە،بەڵکو جەنگی هەموو کۆمەڵگایە. ئەوەی ئەمڕۆ لە قوتابخانەدا سەردەکەوێت، سبەی ئابووری و سیاسەت و کلتووری بەدەستەوە دەبێت. هەرکەسێکیش قوتابخانە بە دیلی “تەڵقین” و بیرۆکراسی و پڕوپاگەندە جێبهێڵێت، تەنها هەژاری، گەندەڵی و ستەمکاری زیاتر دەچنێتەوە، گرنگ نییە چەندە نەوت، زێڕ یان دروشمی نیشتمانی هەبێت. قوتابخانە تەنها ئەو شوێنە نییە کە لێی فێر دەبین، بەڵکو ئەو شوێنەیە کە چارەنووسی دەوڵەتی تێدا دیاری دەکرێت. ئەگەر عەقڵ لە ناو پۆلدا مرد، هیچ حکومەتێک ناتوانێت دوای ئەوە نیشتمان زیندوو بکاتەوە.

و. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف
زەکەریا نەمر




قسەکردن لەسەر بێدەنگی؛ کەی میدیا بووە هۆکاری کوشتنی بیرکردنەوە؟.. کارزان عزیز عبدالراحمن

هەموومان لەو ساتە تەنیاییانەی کە مێشکمان پڕە لە پرسیار، هەست بەوە دەکەین کە بیرکردنەوەی مرۆڤ و زمانەکەی چ پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان هەیە. بەڵام ئەمڕۆ، کاتێک سەیری میدیای کوردی و جیهانی دەکەم، پرسیارێکی گەورەتر دێتە پێشەوە: ئایا ئێمە هێشتا بە ڕاستی بیر دەکەینەوە، یان میدیا وشەکانی خستووەتە دەممانەوە و وا دەزانین ئەوە بیرکردنەوەی خۆمانە؟
١. کاتێک میدیا دەبێتە “مێشک” دووەم
مێژووی فەلسەفە، لە سۆقراتەوە تا ئەفلاتون، پێی دەوتین بیرکردنەوە “گفتوگۆی نهێنیی دەرون لەگەڵ خۆی”یە. سۆقرات دەیوت: بیرکردنەوە دادگایەکە لە ناوەوەی خۆت. بەڵام کەی میدیا هاتە ناو ئەم دادگایەوە؟ ئەمڕۆ میدیا تەنها ئامرازێکی گواستنەوەی هەواڵ نییە، بەڵکو بووەتە “مێشکێکی کرێ”.
ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە میدیا پێش ئەوەی بیر بکەینەوە، بۆمان دیاری دەکات چی بڵێین. کاتێک سۆشیالمیدیا و کەناڵەکان بە خێراییەک کە ئاگامان لێی نییە وشەکانمان بۆ دەڕێژن، بیرکردنەوە ڕاستەقینەکەمان “دەخنکێت”. ئێمە لە ڕاستیدا قسە ناکەین، تەنها وشەکانی میدیا دووبارە دەکەینەوە. ئەمە ئەوەیە کە ئەفلاتون پێی دەوت “دیالۆگی بێدەنگ”؛ بەڵام ئێستا میدیا ناهێڵێت ئەو بێدەنگییە هەبێت تا ئێمە لەگەڵ خۆمان قسە بکەین.
٢. ئۆگستین و ئەو هەستانەی میدیا ناتوانێت بیانبینێت
قەشە ئۆگستین باسی “کلامی ناوەکی” دەکرد؛ ئەو هەستە قووڵانەی کە وشە شک نابەن بۆ وەسفکردنیان. خۆشەویستی، ئازار، تێڕامان لە مانای ژیان. بەڵام میدیای ئەمڕۆ چی دەکات؟ هەموو شتێک بە “وشە” و “مانشێت” و “لایک” و “شەیر” دەپێوێت.
میدیا هەموو ئەو هەستە قووڵ و بێدەنگانەی مرۆڤ دەچەمێنێتەوە و دەیانخاتە قالبێکی بازرگانییەوە. کاتێک تۆ ئازارت هەیە، میدیا دەیەوێت بە وشەیەک بۆت کورت بکاتەوە تا “کلیک”ێک بۆ ئەو پەیجە بکەیت. میدیا نایەوێت تۆ بێدەنگ بیت، چونکە لە بێدەنگیدا، بیرکردنەوەی ڕاستەقینە دروست دەبێت. میدیا دەیەوێت تۆ بەردەوام قسە بکەیت، تەنانەت ئەگەر قسەکانیشت هیچ مانایەکیان نەبێت.
٣. زمان؛ عەینەکێک یان زیندانێک؟
هومبۆڵت دەیوت زمان عەینەکی جیهانبینیی ئێمەیە. بەڵام ئایا میدیا ئەمڕۆ ئەم عەینەکەی بۆ “ڕەش” نەکردوین؟ کاتێک میدیا بەردەوام وشەی “دڵەڕاوکێ”، “کێشە”، “سیاسەت” و “جەنگ” بەکاردێنێت، ئایا ئێمە دەتوانین بە شێوەیەکی تر بیر بکەینەوە؟
میدیا زمانی ئێمەی “هەژار” کردووە. کاتێک زمان هەژار بوو، بیرکردنەوەش هەژار دەبێت. ئێمە ئێستا لە زیندانێکی زمانییداین کە میدیا دروستی کردووە. وشەگەلێکی دیاریکراو بەردەوام دووبارە دەبنەوە، تا ئەو ڕادەیەی وا هەست دەکەین بیرکردنەوەکانمان لە چوارچێوەی ئەو پەیجانە دەرناچن. ئەمە ڕەخنەی سەرەکیی منە: میدیای ئەمڕۆ نەک تەنها زمانەکەی گۆڕیوین، بەڵکو بیرکردنەوەکانیشی تەم و مژاوی کردووە.
٤. ئایا مێشکی مرۆڤ بۆ میدیا دروست بووە؟
چۆمسکی باسی “ڕێزمانی گشتی” توانای سروشتیی مرۆڤ بۆ زمان دەکات. بەڵام سەیری ئەوە بکەن میدیا چۆن ئەم توانایە “سڕ” دەکات. مێشکی مرۆڤ پێویستی بە پشوو هەیە بۆ ئەوەی بیر بکاتەوە، بەڵام میدیا بە “ژاوەژاو” بۆشاییەکانی مێشکی پڕ کردووەتەوە.
لە کۆتاییدا، کاتێک دەپرسم بیرکردنەوە قسەکردنە یان قسەکردن بیرکردنەوەیە؟ وەڵامەکەم بۆ ئێوە ئەمەیە: ئەگەر میدیا ڕێگەت لێ دەگرێت کە بەبێ دەنگی بیر بکەیتەوە، ئەوا تۆ چیتر بیر ناکەیتەوە؛ تۆ تەنها “بەرهەمی میدیایی”. قسەکردن کاتێک بیرکردنەوەیە کە لە ناخی خۆتەوە بێت، نەک لە ستۆدیۆکانەوە.
بانگەوازێک بۆ خوێنەران: با جارێکیش بێت، بێدەنگ بین. با باوەڕ بەو مانشێتانە نەکەین کە دەیانەوێت مێشکمان کۆنتڕۆڵ بکەن. بیرکردنەوە پێویستی بە زمانە، بەڵام زمانێک کە خۆت دات ڕشتووە، نەک زمانێک کە بۆیان بۆت داتاشیوە. میدیا دەتوانێت هەواڵت پێ بدات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت لە جیاتی تۆ “مانای ژیان” دروست بکات. ئەگەر ڕێگەت نەدەین بیر بکەینەوە، ئەوا بێگومان دەبین بەو بوونەوەرانەی کە تەنها قسە دەکەن، بێ ئەوەی بزانن چی دەڵێن.

نووسینی: کارزان عزیز عبدالراحمن
قوتابی زانکۆ




ئافرەتانی وەک، یەنار محمد و بەهار علی، تەنیا نین.. سامی المالح

کە چالاکەوانی ناودارو ئازا و بوێر یەنار محمد لە سەرەتای مانگی ئاداری ئەم ساڵ تیرۆرکرا، لە نووسینێکدا بۆ ڕسواکردنی تیرۆرستان و ئەو بیرو فیکرەی لە پشتیانەوەیە، من ئەوم دووپاتکردەوە: ئەمە یەکەم تیرۆر نیەو دوا تیرۆریش نابێ.
ناوچەکە بەگشتی و عیراق بە تایبەتی، لە ناو گێژەنی ئیسلامی سیاسیدا گیری خواردوە. وڵات لە دەریایێکی بێ بنی گەندەڵی و دزی و داڕوخانی بەهاکان و وێرانکردنی سیستەمی پەروەردە و تەندروستی و خزمەتگوزاری بنەرەتیدا دەژی، چونکە هێزە ئیسلامیە تایفەگەرییەکان و هاوپەیمانانیان لە هێزە ناسیۆنالستیەکانی عەرەب و کورد، دەوڵەت و دامودەزگاکانیان کردۆتە مۆڵگەی دابەشکردن و تاڵانکردنی سامان و سەروەتی گشتی و، خۆیان بە بوونی چەک و میلیشیا و پارەوەی دزراو، خستۆتە سەرووی دەوڵەت و یاسا و، بنیاتنانی ژێرخان و خزمەتکردنی گەل و ئاوەدانی و ئاسودەیی خەلک وپێکەوەژیانیان لە لا گرنگ نیەو، تەنانەت لێشی دەترسێن و ڕێگری لێدەکەن.
نزیکەی سی ساڵە، ژینگەیێکی بۆگەن دروستدەکرێ بۆ خنکاندنی بیرکردنەوە و بڕاو بە مەعریفە و زانست و ئایندە. ئەو هێزانەی حوکمڕانن، دەخوازن فکری سەدەکانی ناوەڕاست وجەهل و نەخوێندەواری وموڕالی نزم تەشەنە بکات و، کۆمەڵگا ببێتە مێگەلێکی گوێڕایەل و بێتوانا و بێ ڕێکخستن و بێهێز. بۆ ئەوەش دەسەڵات دامەزراوە ئایینی و شێخ و سەیدو مەلاکان بەکار دێنێ و بەشداریشیان دەکات لە گەندەڵی و دزین و چەواشەکاری و هەلخەڵەتاندن و پەکخستنی هەموو جۆرە بیرکردنەوە و ڕەخنەگرتن و داهێنان و نوێخوازی.
ینار محمدیی شەهید و بەهار علی، ئەو ئافرەتە بوێرو ئازایانە تەنیا نیین. تەنیا نین بە دوو جۆر:
یەکەم – هەموو ئافرەتە چاڵاکەکان، بە شێوەیێک لە شێوەکان، دەکەونە بە هێرش و گرتن و ڕاونان و دادگایی کردن. ئافرەتانیش لێرەدا، لە قوربانیدان و بەخشیندا تەنها نین، چونکە پیاوانیش لە هەمان سەنگەردا، قوبانیێکی زۆریان بەخشیوەو دەبەخشن. سەدان گەنجی ئەکادیمی و میدیا کار و هونەر مەند و نووسەر و چالاکەوانی مەدنی، شان بە شانی ئافرەتان قوربانی دەبەخشن و، دەیسەڵمێنن کە ئازادی ئافرەت بنەمای هەموو ئازادیێکە و بەردی بناغەی پێشکەوتن و بنیاتنان و ئاوەدانی و ئاسوودەیی و ئاسایش و ئایندەیێکی گەشە.
دووەم – ئافرەتان، وەک یەنار و بەهارو سەدان و هەزارانی دیکە، لە بەردەوامی خەباتدا تەنیا نین و کۆمەڵێک دام و دەسگا و ڕێکخستن و سەنتەری چالاکی و میدیا و میدیاکاران و نووسەر و ڕۆشنبیری پیاویان لەگەڵدایە. ڕەنگە هێزو تواناکانی هەم ئافرەتان و هەم پیاوان تا ڕادەیێک پەتەوازەیە و، لە ئاستی هێرشەکاندا یەکیان نەگرتبێ و پێکەوە یەکدەست و یەک ئامانج چالاکیان نە نواندبێ، لێ هێشتا دەرفەتێکی زۆر لە پێشدایەو، ئاڵنگاری زیاتریش ماوە و، ئەستەمە کۆمەڵگا تا هەتایە بێ هەڵوێست و بێ قسەو بێ کردار و لە چاوەڕوانیدا بمێنێت.
دیارە، ئافرەتانی هوشیارو ئازاو بوێر، مەترسیێکی گەورەن لەسەر سەلەفیەت و فیکری کۆنەپەرستی و بەکارهێنانی ئاین و توندڕەوی ئاینی و نەتەوییدا، هەر بۆیە پیاوانی ئایینی خزمەتکاری دەسەڵات، زیاتر و زیاتر هێڕشیان دەکەنە سەر و، پێیان بکرێ تیرۆریان دەکەن و کۆمەلگا هەمووی دەخەنە نێو زیندانی بیرکردنە و ڕوانینیان و ئارەزووەکانیان و بەرژەوەندیەکانیان و بەهاکانیان و ژێر چەپۆکی دەسەڵاتی ڕەهایان.
لە عیراقدا بە هەرێمی کودستانیشەوە و لە دەورو بەریشدا، تەوژمی ئیسلامی سیاسی توندڕەو لە هەڵکشاندایە. بە داخەوە ئەو تەوژمە سوودێکی زۆ لە بێهێزی دەوڵەت و ژینگەی گەندەڵی و تووندڕەوی و تایفەگەری ودەسەڵاتی چەکدارەکانی دەرەوەی یاسا و پەرتەوازەیی هێزە مەدەنیەکان دەبینێ. داڕمانی پەروەردە و فێرکردن و سیستەمی تەندروستی و ژێرخانی وڵات و بێکاری و بێ هیوایی هاوڵاتیان پەکخستوە و کردۆتە پاشگەرێکی بێئیرادە و بێ توانا و بێ ئامانج. ئەمانە هەمووی ئەرکی مەدەنیەکان و هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتی وفەرهەنگیەکان ئالؤز و قورستر دەکات.
ئایندەی هەر وڵاتێک، هەر و گەلێک و نەتەویێک ، بەندە بە ئازادی و مافی بیرکردنەوە و ڕادەڕبڕین و ڕەخنەگرتن و هەستکردن بە لێپرسینەوە. لە پێش هەمووشیانەوە ئازادی ئافرەتان، بۆ ڕزگار کردنیان لە کۆیلایەتی و پاشکۆیی و، بۆ ئەوی دەست لەناو دەست بە یەکسانی لە گەڵ پیاواندا، ببنە بەشێکی چالاک و هێزێکی کۆمەڵایەتی و نموونەی ئەرێنی بۆ پەروەردەکردنی نەوەکان و بەخشینی هیوا و خۆشەویستی و ئارامی وئاشتی و ئاسایش.

سامی المالح




ئێرانی دوای جەنگ.. عوسمانی حاجی مارف

ڕژێمی ئێران هەوڵ دەدات سەردەمی موجتەبا خامەنەیی وەک درێژەپێدەرێکی سروشتی پێکهاتەی دەسەڵاتی پێشوو بخاتەڕوو، بەڵام ئێستا ڕوبەڕوی کێشەیەکی بنەڕەتین، ئەویش ئەوەیە کە گوێڕایەڵی لەناو پێکهاتەی دەسەڵاتدا کە لە مێژوودا لەژێر ڕێبەرایەتی خامەنەیی باوکدا بەڕێوەچووە، چۆن دەتوانن پەیڕەی لێبکەنەوە، کە هێشتا نەیانتوانیوە شەرعیەتی هاوشێوە یان دەسەڵاتی چارەنوسساز بە موجتەبا ببەخشن؟
ناوەڕۆکی پەیامەکەی موجتەبا بۆ پەرلەمان بەبۆنەی دەستپێکردنی ساڵی سێیەمی خولی ئێستای پەرلەمانەوە، لەسەر هەماهەنگی نێوان پەرلەمان و حکومەت و دوورکەوتنەوە لە ناکۆکی و گرنگیدان بە ئابووری و ئیدارەدان بوو. بە واتایەکی تر پەیامەکە بانگەوازێکی ئاشکرا بوو بۆ ڕێکخستنەوە، بەڵام لە ناوەڕۆکی خۆیدا، زیاتر وەک هەوڵێک دەرکەوت بۆ سەپاندنی “هاوئاهەنگی زۆرەملێ” بەسەر پەرلەمانێکدا کە خۆی ڕەنگدانەوەی دابەشبوون و دڵەڕاوکێکانی ڕژێمە بەدوای هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە.
ڕەنگه ئەمڕۆ ڕژێمی ئێران له بەردەم دابەشبوونێکی ئاشکرادا نەبێت، بەڵام چۆته قۆناغێکی مەترسیدارتر، قۆناغێکی گوماناوی لەنێو ڕیزەکانی خۆیدا، ئەم قۆناغە، لە دەسەڵاتێکدا کە زیاتر لە مشتومڕی ناوخۆیی لە شەقام و ناڕەزایەتی ڕێکخراو دەترسێت، دەکرێت سەرەتای درزێک بێت کە ناتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر بیشارێتەوە.
ئەم بانگەوازەی موجتەبا لەناو ڕژێمدا دەرگای لێکدانەوە و ململانێی کردەوە، وەک پشتیوانیەکی بێدەنگ بۆ محەمەد باقر قالیباف سەرۆکی پەرلەمان، قالیباف خۆی هەوڵیدا بەشێوەیەکی سەرنجڕاکێش سوود لەو ساتەوەختە وەربگرێت، دەیەوێت وەک یاریزانێکی ناوەندی لە دانوستانەکاندا بمێنێتەوە، بەڵام ئەوەش دەزانێت کە هەر زمانێکی سازان بەرامبەر واشنتۆن دەتوانێت ببێتە ئامانجێکی ئاسان بۆ لایەنە توندڕەوەکان، بۆیە ڕایگەیاند کە ئیمتیازەکان لەڕێگەی دیالۆگەوە بەدەست ناهێنرێن، بەڵکو لە ڕێگەی هێزەوە بەدەست دەهێنرێن، ئەمە تەنها پەیامێک نییە بۆ جیهانی دەرەوە، بەڵکو پەیامێکە بۆ ناوخۆی ئێران، قالیباف بە نەیارەکانی دەڵێت کە پیاوی سازان نییە، تەنانەت ئەگەر بەشێکیش بێت لە تیمی دانوستانکار.
هەروەها هێشتا موجتەبا ڕوبەڕوی بەرەیەکی ڕێکخراو نییە کە بە ئاشکرا ڕەتی بکاتەوە، بەڵام پێشبینی دەکرێت لە درێژخایاندا و لەدۆخی قەیراناوی ئێراندا، ڕوبەڕوی حاڵەتێکی زۆر جدیتر ببێتەوە، ئەویش واقعیەتی نەبوونی کۆدەنگی و یەکگرتنێکی سروشتیە لە ئایندەی ڕژێمی ئێراندا، ئەمەش بەو مانایەیە کە سەرکردایەتی نوێ هێشتا لە پرۆسەی سەپاندندایە نەک لە پرۆسەی قبوڵکردنی سەقامگیریدا.
تەحەدای ڕاستەقینەی ئەمڕۆی ڕژیمی ئێران، چۆنیەتی سەرکەوتنی شەڕ نییە، بەڵکو چۆنیەتی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەیە لەدوای زیان و کارەساتەکانی شەڕ. ئابوری ئێران بارگرانی قەیرانەکانی لەسەرە، متمانە و هیوای کۆمەڵگا زیاتر کەم بۆتەوە، دامەزراوەکان دووبارە بە ململانێ و دابەشکردنەوەی دەسەڵاتدا تێدەپەڕن، بۆیە قۆناغی داهاتوو یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانە لە دوای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامیەوە.
کاتێک شەڕەکان کۆتاییان دێت، بەشێوەیەکی گشتی ئاوەدانکردنەوە دەست پێدەکات، بەڵام لە ئێراندا وێنەکە جیاوازە، لەگەڵ کۆتایی هاتنی دوایین ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی، پێناچێت وڵات بەرەو قۆناغێکی سەقامگیری بڕوات، بەڵکو ڕووبەڕووی ئاستەنگی ناوخۆیی دەبێتەوە کە رەنگە لە خودی شەڕەکە ئاڵۆزتر و مەترسیدارتر بێت.
ئەگەر ڕژێمی ئێران سەرکەوتوو بووبێت لە تێپەڕاندنی ڕوبەڕوبونەوەی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و پاراستنی مانەوەی سیاسی خۆی بەدەست هێنابێت، بەڵام لە پرسیاری ئێستادا توانای بەڕێوەبردنی کاردانەوەکانی دوای شەڕە، بە لەبەرچاوگرتنی بونی ئابوریەکی پڕ لە قەیران، زیاتر بونی هەژاری، هەروەها پێکهاتەیەکی سیاسی کە گۆڕانکاریەکی بێوێنەی لە ناوەندەکانی دەسەڵات و بڕیارداندا لە ململانێکاندا بەخۆیەوە دەبینێت.
ئەتوانین بڵێین ئێستا ئێران لە سەرەتای دامەزرانی کۆماری ئیسلامیەوە لەگەڵ یەکێک لە توندترین قەیرانە ئابوریەکانی بەرەوڕوو بووەتەوە. بەپێی داتا و بەیاننامە فەرمیەکان، لە ماوەی چەند مانگی ڕابردوودا نزیکەی دوو ملیۆن کەس کارەکانیان لەدەستداوە، لەکاتێکدا لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕەوە پێنچ ملیۆن زیاتر کەوتبونە بەر حاڵەتی نەبونی و هەژاریەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕادەی ئەو فشارە کۆمەڵایەتیانەی کە لە ئەنجامی ئەو قەیرانەوە دروستبون.
هەرچەندە خودی جەنگەکە کاریگەری لەسەر قوڵبونەوەی قەیرانەکەدا کردووە، بەڵام بەشێک لە زیانە ئابوریەکان بەهۆی هۆکاری ناوخۆییەوە پێشهاتووە، بە پلەی یەکەم پچڕانی درێژخایەنی ئینتەرنێت، داخستنی تۆڕەکە بۆ چەند مانگێک کەرتە گەورەکانی ئابووری دیجیتاڵی و خزمەتگوزاریە ئەلکترۆنیەکانی ئیفلیج کرد، کە ملیۆنان ئێرانی وەک سەرچاوەی سەرەکی داهات پشتیان پێدەبەستن.
شانبەشانی قەیرانی ئابووری، شەڕ واقعێکی سیاسی نوێی خوڵقاندووە، کە پەرەسەندنی کاریگەری دامەزراوەی سەربازی و ئەمنیە لەناو دەوڵەتدا. لەکاتێکدا کە سیستمە سیاسیەکان لەکاتی شەڕدا بەهۆی پێویستیە ئەمنیەکانەوە، زیاتر دەسەڵاتەکانی ئامێری نیزامی فراوانتر دەکەن، بەڵام بەردەوامی ئەم فراوانبوونە دوای کۆتاییهاتنی ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکان، پرسیار لەبارەی هاوسەنگی هێزی داهاتووی ناو ڕێژیمی ئێران دەوروژێنێت. هەر بۆیە زۆرێک لە چاودێران پێشبینی ئەوەدەکەن، کە گواستنەوەی دەسەڵاتی زیاتر بۆ ئەو کەسایەتیانە دەبێت کە پێشینەی سەربازیان هەیە، لەهەمانکاتدا دەبێتە هۆی لاوازبونی دامەزراوە مەدەنی و یاسایی و سیاسیەکان.
بەڕێوەبردنی شەڕ جیاوازە لە بەڕێوەبردنی ئابووری و کۆمەڵگا و مەرج نییە سەرکەوتن لە بەرەکانی شەڕدا وەربگێڕێتە سەر ئەو شارەزاییەی کە پێویستە بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکانی وەک بێکاری، هەڵاوسان، هەژاری و خزمەتگوزاریە گشتیەکان و چۆنیەتی وەڵامدانەوە بە خواست و ناڕەزایەتیەکانی کرێکاران. ئەم فاکتەرە لەژێر ڕۆشنایی نەبوونی ئەو کەسایەتیەدا کە بۆ دەیان ساڵ ڕۆڵی ناوبژیوانی لە نێوان ناوەندە جیاوازەکانی دەسەڵات لەناو سیستەمەکەدا گێڕاوە، تادێت گرنگتر دەبێت. عەلی خامنەیی، خاڵی جەوهەری هاوسەنگی نێوان دامودەزگاکان و کێبڕکێکارەکان بوو.
ئایا موجتەبا خامنەیی، بەناوی ڕێبەری نوێی کۆماری ئیسلامی دەتوانێت هەمان ڕۆڵ بگێڕێت و یەکگرتوویی قەوارەی سیاسی هەنووکەیی بپارێزێت؟!.
سەرەڕای دیمەنەکانی خۆپیشاندانی جەماوەری بۆ لایەنگری بەرگریەکان کە لەکاتی شەڕدا لە ئێران شاهیدی بوین، مانای ئەوە نیە کە هەموو کۆمەڵگای ئێران لە پشت ڕژێمەوە کۆببێتەوە. چەندین دیاردە ئەوە پیشان دەدات کە بەشێکی زۆری دانیشتووانی ئێران، چاوەڕوانی و بینینی دەرئەنجامی ڕوبەڕوبونەوەکەیان هەڵبژاردووە، نەک بەشێوەیەکی چالاکانە پشتیوانی یان دژایەتی ڕژێم بکەن.
ئەزموونی ڕابردوو دەریخستووە کە ناڕەزایەتیەکان لە ئێران بە شێوەیەکی گشتی لە کاتی شەڕەکان یان قەیرانە ئەمنیە گەورەکاندا سەرهەڵنادەن، بەڵکو لەدوای کەمبونەوە و هێوەربونەوەی دۆخەکە دەست پێدەکاتەوە، کاتێک پرسی بژێوی ژیان دەبێتە مەبنا، کاریگەری لەسەر ناڕەزایەتیەکان و ڕێکخستنی دەبێت، بەردەوامی هەڵاوسان و بێکاری و هەژاری بەربڵاو دەتوانێت ببێتە هۆی دووبارەبونەوەی شەپۆلی ناڕەزایەتی، بەتایبەتی ئەگەر هاوڵاتیان و کرێکاران هەست بکەن قورسایی شەڕەکەیان لە ئەستۆ گرتووە و بەسەریاندا دەشکێتەوە. هەروەها لەکاتێکدا بەڵێنەکان بۆ باشترکردنی بارودۆخەکان یان چارەسەرکردنی قەیرانە کەڵەکەبووەکان بە بێ جێبەجێکردن بمێننەوە، ناڕەزایەتیەکان فروانتر دەبێتەوە.
لەلایەکی تریشەوە تەحەدیاتەکان تەنیا لە کۆمەڵگا و ئابووریدا قەتیس نین، بەڵکو درێژدەبنەوە بۆ خودی پێکهاتەی دەسەڵات. لەگەڵ کۆتاییهاتنی شەڕدا، ڕەنگە دامەزراوە سیاسیە نەریتیەکان دەست بکەن بە وروژاندنی پرسیار سەبارەت بە سنووری ڕۆڵی سەربازی بەدەخاڵەتی ڕاستەوخۆ لەدەسەڵاتدا و لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا، چونکە زۆرێک لە ناوەند و دامودەزگاکانی دەسەڵات کە لەکاتی شەڕدا فراوانبوونی کاریگەری دامەزراوەی سەربازیان قبوڵکرد، ڕەنگە خۆیان کەمتر ئامادەبن بۆ قبوڵکردنی بەردەوامبوونی ئەم دۆخە لە قۆناغی دوای جەنگدا.
بەگشتی قەیرانی کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری لە ئێراندا گەیشتووەتە قۆناغێکی هەستیار، کە تێیدا ڕژیمی مەلاکان چیتر ناتوانن ترسە ڕاستەقینەکانی خۆیان لە پشت جەنجاڵی شەڕی ناوچەیی، دانوستان، یان پڕوپاگەندەی هێز و خۆڕاگری بشارنەوە. نیگەرانیە سەرەتاییەکانی ناو داڵانەکانی دەسەڵات هێندە پەیوەندی بە ڕووداوەکانی دەرەوەی سنوورەکانی ئێرانەوە نییە، بەڵکو لە ئەگەری هەڵچوون و ئاڵۆزی ناوخۆیدایە. بەتایبەت دوای ئەو ڕاپەڕینە بەربڵاوانەی کە لەنێوان کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا تەواوی ئێرانی گرتەوە و مەترسیەکی بەردەوامە لەسەر مانەوەی کۆماری ئیسلامی.
زانکۆ لە ئێران هەرگیز تەنیا دامەزراوەیەکی خوێندن و پەروەردەیی نەبووە، فەزایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیە، تاقیگەی بیرکردنەوەی ئازادە، ناوەندێکی مێژوویی ناڕەزایەتییە، ئازادی بیرکردنەوە، مافی پرسیارکردن و توانای گۆڕینی تووڕەیی کۆمەڵایەتیە بۆ کاری ڕێکخراوەیی. دەسەڵاتداران شەپۆلێکی بەرفراوانی بانگهێشتکردن و ڕاگرتن و دەرکردنیان دەستپێکرد، لانیکەم ٣٥٢ خوێندکار لە چوار زانکۆی گەورەی تاران لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بانگهێشت کراون یان سزا دراون، ئەم هەڵمەتە تەنیا لە تاراندا قەتیس نییە، درێژبۆتەوە بۆ زانکۆکانی مەشهەد، شیراز، ئەسفەهان، گیلان، بیرجەند، و بابۆڵ، بەتایبەتی ئەو خوێندکارانەی کردۆتە ئامانج کە بەشداریان لە ڕاپەڕینەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا کردووە یان هاوسۆز بوون. بەم شێوەیە لیژنەکانی بەڕێوەبردن لە زانکۆکان، چیتر تەنها میکانیزمی کارگێڕی نین لەناو زانکۆکاندا، بەڵکو گۆڕاون بۆ قۆڵێکی ئەمنی کە هاوتەریب لەگەڵ دەزگای دادوەری و ئەمنی کاردەکات بۆ دیاریکردنی خوێندکارانی ناڕازی، لەوەش ترسناکتر ئەوەیە کە حکومەتی مەسعود پزێشکیان لە دەرەوەی ئەم هەڵمەتە نییە، بەڵکو هاوبەشە لەو هەڵمەتەدا.
بەڵام هەموو ئەم سەرکوتکردنە نەیتوانیوە زانکۆکان بێدەنگ بکات، ڕێکخراوەکانی خوێندکاران ڕەتکردنەوەی خۆیان لەم هەڵمەتە فرەلایەنە دەربڕیوە و کۆبوونەوەی خوێندکارانیش بەردەوامە لە ناڕەزایەتی دەربڕین بە سیاسەتەکانی ڕژێم. هەروەها داتاکان ترسێکی قووڵ لە ژنانی گەنجی ئێرانی ئاشکرا دەکەن کە لە پێشەنگی ڕاپەڕینەکانی ئەم دواییەدا بون. لە هەموش گرنگترە کۆماری ئیسلامی دوای ئەم شەرە، لە وەڵام بەرامبەر گەشە و رێکخرابونی بزوتنەوەی کرێکاری و ئامادەیی و یەکگرتویی کرێکاران بۆ نارەزایەتی بەرفراون و سەراسەری دەتوانێت چی بکات؟.




دامەزراوە ئیسلامییەکان لە ئەوروپا لە نێوان تێکەڵبوون و کاریگەری بیانی: کێ گوتاری ئایینی پێکدەهێنێت؟.. ڕزگار ئاکرێی

لە نێوان ڕێوڕەسمی عاشورا لە کۆپنهاگن و تۆڕە دەرەکییە بیانییەکان

لە ڕۆژی هەینی 26 ی حوزەیرانی 2026 شەقامەکانی ناوچەی نۆربرۆ لە کۆپنهاگن ڕێپێوانێکی گەورەی عاشورا بەخۆوە بینی بۆ یادکردنەوەی شەهیدبوونی ئیمام حوسێن بە بەشداری نزیکەی هەژدە هەزار کەس. ئەوەی جێگەی سەرنج بوو ئەوە بوو کە ڕێکخەرانی ئاهەنگەکە جیاکردنەوەی تەواویان لە نێوان ژن و پیاودا سەپاند، پیاوان، منداڵان و کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت لە پێشەوە دەڕۆیشتن و ژنان لە ڕیزێکی جیادا بەدوایدا دەڕۆیشتن.
ئەگەر لە ڕوانگەی بەهاکانی یەکسانی لە ڕۆژئاوای ئەوروپا تەماشا بکرێت، ئەم کردارە جۆرێک لە جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە بواری گشتیدا پێکدەهێنێت. ئەو شێوازە هاوشێوە لە سیستەمەکاندا بەبیر دەهێنێتەوە کە بە شێوەیەکی سووکایەتی مامەڵە لەگەڵ ژنان دەکەن و سنووردارکردنی توند دەخەنە سەر ئامادەبوونیان لە شوێنە گشتییەکان و مافە مەدەنییەکانیان، وەک رژێمی ئێران[4] کە یاسای جلوبەرگی زۆرەملێ دەسەپێنێت و مافی ژنان بۆ هاتوچۆ و کار و بەشداری گشتی سنووردار دەکات. و سیستەمی سعودیە، کە بەردەوامە لە پیرۆزکردنی سەرپەرشتیاری پیاوان بە شێوەی جۆراوجۆر سەرەڕای چاکسازییە بەشێکیەکان کە ڕاگەیەندراون. هەروەها ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنتڕۆڵی بزووتنەوە ئاینییە توندڕەوەکاندان کە مامەڵە لەگەڵ ژنان دەکەن وەک مێردمنداڵی هەمیشەیی، وەک بزووتنەوەی تاڵیبان لە ئەفغانستان کە ژنان لە خوێندن و کار و جوڵە بەبێ پاسەوانی پیاو قەدەغە کردووە. هەروەها گروپی حوسییەکان لە یەمەن، کە چەندین کۆتوبەندی هاوشێوە دەسەپێنێت.
لەوەش گرنگتر، ئەم جۆرە کردارانە لە بۆشایی گشتی ئەوروپا پرسیاری جددی دەربارەی ئاڕاستەی کۆمەڵگە تەریبەکان دروست دەکات کە لە دەرەوەی چوارچێوەی یاسایی و بەهای هاوبەشی وڵاتانی خانەخوێیان کار دەکەن. ئەم ڕووداوە کاردانەوەی بەرفراوانی لە دانیمارک لێکەوتەوە. پارتە ڕاستڕەوەکان ئەمەیان بەستەوە بەوەی کە پێی دەڵێن “بەها نەتەوەییەکان”، مشتومڕێکی کە لە زۆربەی پایتەختەکانی ئەوروپا سەرهەڵدەداتەوە هەر کاتێک کێشەیەکی هاوشێوە سەرهەڵدەدات، لە بەلجیکا، فەرەنسا، ئەڵمانیا و سوید وەک یەک.
لەگەڵ ئەوەشدا هەمان ئەو هێزە ڕاستڕەوانە بە دەگمەن خۆیان بە ڕەخنەگرتن لە کردارێکی جیاکاری دیاریکراو سنوردار دەکەن. ئەوان بەشێوەیەکی ڕۆتینی ئەم جۆرە دەرفەتانە دەقۆزنەوە بۆ داکۆکیکردن لە یاسایەک کە زۆر لە مەرجەکانی یەکسانی تێدەپەڕێت و ڕاستەوخۆ لەگەڵ پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ ناکۆک دەبێت، وەک سنووردارکردنی ئازادی پەرستن بە تەواوەتی، یان سەپاندنی کۆتوبەندی جیاکاری لەسەر کۆچبەران و پەنابەرێتی لەسەر بنەمای ئایین یان ڕەچەڵەک. ئەم جۆرە داواکاریانە پێشێلکردنی ئازادی بیروباوەڕ و مافی پەنابەرییە کە لە ڕێکەوتنە نێودەوڵەتییەکاندا مسۆگەر کراوە، وە هیچ جیاوازییەک ناکەن لە نێوان چارەسەرکردنی کردارێکی جیاکاری دیاریکراو و سزادانی تەواوی کۆمەڵگەیەکی ئایینی.
کێشەکە لێرەدا هاوڕابوون لەگەڵ ماف نییە، نە وەرگرتنی ڕەوانبێژی. ئەمە بابەتێکی تەواو سەربەخۆیە لە بنەماکاندا. جیاکردنەوەی جێندەر لە بواری گشتی دەوڵەتێکی دیموکراتی ئەوروپایی، کە تیایدا ژنان پلەیەکی بەرچاوی یەکسانییان بەدەست هێناوە، پێچەوانەی بەها چەپەکانە، بزووتنەوەکانی فێمینیستی، پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافەکانی مرۆڤ، و پرەنسیپی یەکسانی تەواو لە نێوان ژن و پیاودا، یەکسانییەکە کە بزووتنەوە پێشکەوتووەکان، چەپ و فێمینیستی لە ئەوروپا بە درێژایی نەوەکان بەدەستیان هێناوە.
بۆ ڕوونکردنەوەی مشتومڕەکە: ئەگەر بزووتنەوەیەکی ڕاستڕەو خۆپیشاندانێک ڕێکبخات و بەشداربووانی سپی پێست لە ڕەش و قاوەیی جیا بکاتەوە، ئایا ئەوە جیاکاری ڕەگەزی ئاشکرا نابێت کە شایەنی ئیدانەکردنی ئاشکرایە؟ هەمان لۆژیکا بۆ جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە بواری گشتیدا جێبەجێ دەکرێت. ئازادی ڕادەربڕین و ئەنجامدانی ڕێوڕەسمە ئایینییەکان پارێزراون، بەڵام کاتێک دەبنە جیاکاری رێکخراوی ئاشکرا لەسەر شەقامەکان دەگاتە سنوورەکانیان.
گاڵتەجاڕییەکە ئەوەیە کە ئەم جۆرە کردارانە لە کۆتاییدا خزمەت بە ئەجێندای سیاسی ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست لە ئەوروپا دەکەن کە ئەوان دەقۆزنەوە بۆ لادانی خەباتی کۆمەڵایەتی لە ململانێی چینایەتی لەسەر دابەشکردنی دادپەروەرانەی سامان و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و بەرەو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ناسنامە و بەها لە نێوان “شارستانیەتی ئەوروپی” و “ئیسلام”.
ئەم چوارچێوەیە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی ڕاستڕەوەکان دەکات زۆر زیاتر لەوەی خزمەت بە دانیشتوانی ئەو وڵاتانە بکات، لە هەر ئایینێک یان بیروباوەڕێک، یان کرێکاران، دەستی و ڕۆشنبیر، بە گشتی. سەرنج لە کێشەکانی چەپ و هێزە پێشکەوتووەکان لادەدات و ئاراستەی ململانێیەکی کەلتووری دەکات کە ڕاستڕەوەکان بە ئاسانی دەتوانن بە چەکی هەڵبژاردن بەکار بهێنن.
بەڵام ئەوەی زۆر مەترسیدارە ئەوەیە کە ئەم کردارانە سێبەرێکی درێژ دەخەنە سەر هەموو ئەو کۆمەڵگایانەی کە لە وڵاتانی زۆرینەی موسڵمانەوە سەرچاوەیان گرتووە، جا ئەو باوەڕدارانە بن کە بە بەردەوامی ڕێوڕەسمە ئاینییەکانیان پەیڕەو دەکەن، یان ئەوانەی باوەڕیان نییە، یان عەلمانییەکان کە بە تەواوی ئەم ئاراستە ئایینییە ڕەتدەکەنەوە. ملیۆنەها کۆچبەر کە تێکەڵ بە کۆمەڵگاکانی ئەوروپا بوون و بەشدارییان لە بنیاتنانی کۆمەڵگاکانیان کردووە خۆیان لە هەڵمەتی گومان و ئامانج دۆزیوەتەوە کە کەس ناپارێزێت.
لێرەدا ئەوە دەبینین کە دەتوانرێت وەسف بکرێت وەک هاوپەیمانییەکی بابەتی دیفاکتۆ لە نێوان مافە ئاینییەکانی ناو کۆمەڵگەی کۆچبەران و پەنابەران لە لایەک و ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست لە ئەوروپا لە لایەکی ترەوە. هەردوولا بەرژەوەندی هاوبەشیان لە ڕێگرتن لە تێکەڵاوبوون دەبینن: یەکەمیان دەیەوێت ناسنامەی ئایینی داخراو و پشت بەستن بە خاڵە دەرەکییەکان بپارێزێت، دووەمیان دەیەوێت کۆچبەران لە دەرەوەی چوارچێوەی مەدەنی بهێڵێتەوە بۆ ئەوەی بوونیان وەک کارتی هەڵبژاردن بقۆزنەوە. لە هەردوو حاڵەتەکەدا، قوربانی زۆرینەی بێدەنگی کۆچبەرانن کە دەیانەوێت تێکەڵاوبوون و بەشداری کردن و ژیانی مەدەنی تەواویان هەبێت.
هەرچەندە بەس نییە لەوێدا بوەستین. دەبێت قووڵتر بچینە ناو دیاردەکەوە و ئەو پرسیارە بنەڕەتییە بخەینە ڕوو: کێ گوتار و ئاراستەی ئایینی ئیسلامی لە ئەوروپا بنیات دەنێت؟ دانمارک لێرەدا نموونەیەکە بۆ دیاردەیەکی فراوانتر.
لەم ڕوانگەیەوە، ئەوەی پێویستە تەنها ڕەخنە نییە. ئەوەی پێویستە گرتنەبەری سیاسەتی کرداری کە بریتییە لە قەدەغەکردنی جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە بواری گشتی، دڵنیابوون لە شەفافییەت لە پارەی ئایینی، ڕاهێنانی ئیمامەکان لە ناوخۆدا، و بەستنەوەی هەر پشتگیرییەکی فەرمی یان دانپێدانانێک بە ڕێزگرتن لە یەکسانی و یاسا، ئەو سیاسەتانەی کە لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا جێبەجێ دەکرێن، نەک تەنها لە دانیمارک.

کێ گوتاری ئایینی ئیسلامی لە ئەوروپا پێکدەهێنێت؟
من لە هەڵوێستێکی چەپەوە پێم وایە دابڕانێکی تەواو لە نێوان ئایین و ناسیۆنالیزم لەلایەک و دەوڵەت لەلایەکی دیکەوە مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی دیموکراتی مۆدێرن لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوونی یەکسان کە تێیدا هەموو هاووڵاتییەک بێ گوێدانە ئایین و نەتەوە لە ماف و ئەرکدا یەکسان بێت ڕەگەز، یان باکگراوندی کۆمەڵایەتی. ئەم پرەنسیپە لەوانەیە بناغەی گرێبەستی کۆمەڵایەتی لە زۆربەی دیموکراسیەکانی ئەوروپا پێکبهێنێت، هەرچەندە بە دەربڕینی جیاواز.
چەندین وڵاتی ئەوروپا لە سەرووی هەموویانەوە دانمارک مۆدێلێک دەگرنەبەر کە ئایین لە دەوڵەت بێلایەن دەکات و ئایین وەک بابەتێکی تاک و کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەی یاسایی و مەدەنیدا رێکدەخرێت، بەبێ هیچ ڕۆڵێکی ڕاستەوخۆ لە داڕشتنی سیاسەتی گشتی یان دامەزراوەکانی حوکمڕانی. ئەمە مانای جیابوونەوەی تەواوی ئایین لە دەوڵەت ناگەیەنێت. هیچ وڵاتێکی ئەوروپایی نەگەیشتووەتە ئەو خاڵە. واتە ڕێکخستنی ئەو پەیوەندییە لە ڕێگەی چوارچێوەی مەدەنی و یاسایی ڕوونەوە.
لەم چوارچێوەیەدا، کڵێساکانی مەسیحی مێژووی، چ لوسەران لە وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا یان کاسۆلیکی و پرۆتستانت لە بەشەکانی تری ئەوروپا، لەژێر چوارچێوەی یاسایی فەرمی و رێکخستن و چاودێری دامەزراوەیی لەناو دەوڵەتدا، دڵنیابوون لە گونجاندنیان لەگەڵ یاسا گشتییەکان و سیستەمی مافە مەدەنییەکان، و دایاندەنێن وەک دامەزراوەیەکی ئایینی کە لە چوارچێوەی گشتی مەدەنی کار دەکەن نەک لەسەرووی ئەوەوە. دانمارک بە کڵێسای نەتەوەییەکەیەوە مۆدێلێکی ڕوونی ئەم پەیوەندییە رێکخراوەی نێوان ئایین و دەوڵەت نیشان دەدات.
بە پێچەوانەوە، بەشێکی بەرچاوی دامەزراوە ئاینییە ئیسلامییەکان لە چەندین وڵاتی ئەوروپا کەمتر لەم چوارچێوەیەدا تێکەڵ بوون، بە بەردەوامی پشت بەستن بە پارە و کاریگەری دەرەکی، بەتایبەتی لە وڵاتانی وەک تورکیا[5]، قەتەر[6]، سعودیە[7]، و ئێران[8]، لە ڕێگەی دامەزراوە و دامەزراوە ئایینییە جۆراوجۆرەکانی حکومەت یان نیمچە حکومی.
نمونەی بەرچاو لە دانیمارک مزگەوتی ئیمام عەلی لە کۆپنهاگن کە ڕۆژنامەی بەرلینگسکی دانیمارکی لە ڕێگەی بەڵگەنامەی نهێنییەوە ئاشکرای کرد کە ملیۆنەها کرۆن لە لایەن دامەزراوە ئێرانییەکانەوە لە ڕێگەی باڵیۆزخانەی ئێرانەوە گواستراوەتەوە، لە کاتێکدا توێژەرانی زانکۆی کۆپنهاگن پشتڕاستیان کردەوە کە رژێمی ئێران لە پشت دروستکردن و بەڕێوەبردنی مزگەوتەکەیە. و سەرۆکی کۆمەڵەکەی بە فەرمی لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێت. شایانی باسە ئەم شێوازە تەنها بە دانیمارکەوە نییە: ئەڵمانیا مزگەوتی ئیمام عەلی لە هامبورگ لە ساڵی 2024 بەهۆی پەیوەندییەکانی لەگەڵ سوپای پاسدارانی ئێراندا داخست. دەسەڵاتدارانی سوید لێکۆڵینەوە لەو مزگەوتانە دەکەن کە پەیوەندییان بە تۆڕە تورکییەکانەوەیە. فەڕەنسا و بەلجیکا بەڵگەنامەی پارەدانی سعودیە و قەتەریان بۆ ژمارەیەک دامەزراوە ئاینیەکانیان تۆمار کردووە.
هەموو ئەمانە پلەیەکی نایەکسانی بێلایەنی لە نێوان ئایینەکان و دامەزراوە ئایینییەکان لە پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتە خانەخوێکانیان بەرهەم دەهێنێت، کە لە ئەنجامدا ئاستی جیاوازی ئۆتۆنۆمی و تێکەڵاوبوون لە بواری گشتی ئایینی کیشوەرەکەدا دروست دەبێت.
ئەمە مانای ئەوە نییە کە هەموو دامەزراوە ئیسلامییەکان پارەی بیانی وەردەگرن. مەبەستەکە ئەوەیە کە ئەم دیاردەیە لە ژمارەیەک دامەزراوەدا هەیە و مشتومڕی سیاسی بەرفراوانی لە زیاتر لە یەک وڵاتی ئەوروپا دروستکردووە کە دانمارک یەکێکە لە دیارترین نمونەکان. هەروەها شایانی باسە کە سیاسەتەکانی ئەوروپا خۆیان وەک یاساکانی تێکەڵاوبوون، سیستەمی جیاکاری، وەبەرهێنان لە پەروەردەی مەدەنی و تەوژمی ڕەگەزپەرستی، هەروەها ڕۆڵیان هەیە لە داڕشتنی گوتاری ئایینی لەناو کیشوەرەکەدا، هەرچەندە بە شێوەیەکی کەمتر ڕاستەوخۆ.
لەم ساڵانەی دواییدا، مشتومڕ لەسەر کاریگەری پارەی دەرەکی لەسەر وتاری ئایینی لە پایتەختەکانی ئەوروپا چڕتر بووەتەوە. بەتایبەتی لە دانیمارک، پەرلەمان لە ساڵی 2021 یاسایەکی دەرکرد بە ئامانجی سنووردارکردنی هەندێک شێوەی پارەی بیانی بۆ دامەزراوە ئاینییەکان[10]، وەک بەشێک لە گفتوگۆیەکی فراوانتر لەسەر تێکەڵاوبوون، شەفافییەت و کاریگەری سیاسی بیانی. فەڕەنسا و نەمسا بە ئاراستەی یاسادانانی هاوشێوە هەنگاویان ناوە. لەگەڵ ئەوەشدا، جێبەجێکردنی کرداری ئەم یاسایانە لە زۆربەی وڵاتانی وەرگردا سنووردارە و ئەمەش مانای ئەوەیە کە کاریگەری پارەدانی سنوور و تۆڕە ڕێکخراوەییەکان بە پلەی جیاواز بەردەوامە.

بەشی یەکەم: کۆمەکی دەرەکی بابەتێکی بێلایەن نییە

هەر دامەزراوەیەکی ئایینی کە کاریگەری لەسەر هۆشیاری خەڵک هەبێت و سەرچاوە داراییەکان بەڕێوە ببات و بەشداری لە داڕشتنی ژیانی کۆمەڵایەتیدا بکات ناکرێت وەک بۆشاییەکی دابڕاو لە سیاسەت و کۆمەڵگا مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. کەواتە پارەدانی بیانی تەنها پرسیارێکی تەکنیکی یان کارگێڕی نییە. ئەمە پرسیارێکە کە پەیوەستە بە سروشتی ئەو گوتارەی کە لە کۆمەڵگاکانی ئەوروپا بەرهەم دەهێنرێت و ئەو هێزانەی کە بەشداری لە شێوەپێدانی دەکەن.
لە دەیان ساڵی ڕابردوودا، قەوارە و دامەزراوەکانی پەیوەندیدار بە وڵاتانی بیانییەوە بەشدارییان کردووە لە دابینکردنی پارە بۆ ژمارەیەک مزگەوت و دامەزراوە ئیسلامییەکان لە سەرانسەری کیشوەری ئەوروپا لە دانمارک و ئەڵمانیاوە تا فەڕەنسا و بەلجیکا و بەریتانیا. هەندێک لەم دەوڵەتانە ئەجێندای سیاسی و ئایینی ڕوونیان هەیە و هەوڵ دەدەن کاریگەری کەلتووری و کۆمەڵایەتی خۆیان لە ڕێگەی دامەزراوە ئایینییەکان و ڕێکخراوە پەیوەندیدارەکانیانەوە فراوان بکەن. لە زۆر حاڵەتدا، پارە لە ئاراستەی فکری و سیاسی جیانەکراوە.
ئەم واقیعە گرژی لەناو وڵاتانی خانەخوێ دروست دەکات. لە لایەکەوە، ئەم دەوڵەتانە لەسەر بنەمای مەدەنی و دیموکراسی دامەزراون و بنەماکانی یەکسانی تا ڕادەیەک ڕوونن. لەلایەکی ترەوە، بەشێک لە دامەزراوە ئاینییە ئیسلامییەکان بەردەوامن لە کارکردن لە ژێر کاریگەری ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی وڵاتانی تۆتالیتار، کۆنەپارێز و ژینگەی سیاسی جیاواز لەو بەهایانە.
ئەم کاریگەرییە لە پارەی دارایی ناوەستێت. ئاماژە بە خاڵە ئاینییەکان، تۆڕەکانی ڕاهێنانی ئیمام و پەیوەندییە ڕێکخراوەییە سنوورییەکان دەگرێتەوە کە مزگەوتەکانی دانمارک لەگەڵ مزگەوتەکانی تری ئەڵمانیا و فەڕەنسا لە چوارچێوەی هەمان تۆڕی رێکخراویدا دەبەستنەوە.
کێشەکە خودی ئایین و مافی موسڵمانان نییە بۆ ڕێکخستنی ئایینی. ئەمە لە نەبوونی چوارچێوەیەکی ناوخۆیی سەربەخۆ لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا کە پارە و شەفافییەت و سەربەخۆیی دامەزراوە ئاینییەکان لە کاریگەری سیاسی بیانی مسۆگەر بکات.
بەردەوامی ئەم دۆخە موسڵمانان دەخاتە دۆخێکەوە کە پشت بە خاڵە دەرەکییەکان دەبەستێت، نەک پەرەپێدانی دامەزراوە ئاینییەکان کە لە واقیعی خۆیانەوە لە کۆمەڵگە ئەوروپییەکانیاندا دەردەکەون. شایانی باسە لەناو ئەم کۆمەڵگایانەدا دەستپێشخەری و تاک و دامەزراوە هەن کە کار دەکەن بۆ پەرەپێدانی گوتارێکی ئایینی سەربەخۆ کە زیاتر لەگەڵ بەهاکانی دیموکراسی و یەکسانیدا بگونجێت، بەڵام ئامادەبوونیان لە بەرامبەر قورسایی دامەزراوە نەریتییە دەرەکییەکاندا سنووردارە و پشتگیریکردنیان دەکاتە پێویستییەک نەک بژاردە.
لەبەر ئەم هۆیە، زۆر گرنگە کە لەگەڵ دامەزراوە ئاینییەکان بەپێی ستانداردی مەدەنی یەکگرتوو و لەسەر بنەمای شەفافییەت و بەرپرسیارێتی و ڕێزگرتن لە یاسا و مافەکانی مرۆڤ تێکەڵ بکرێن.
بەشی دووەم: دانمارک وەک مۆدێلێک — چۆن دەوڵەت دەتوانێت پەیوەندی خۆی لەگەڵ ئایین ڕێکبخات؟
ئەزموونی دانمارکی سەرەڕای تایبەتمەندی چینایەتی دەوڵەت و پەیوەندییە مێژووییەکانی کڵێسای نەتەوەیی مەسیحی بە پێکهاتەی دەسەڵاتی سەرمایەداری، ئەوە دەردەخات کە دەوڵەت دەتوانێت پەیوەندی خۆی لەگەڵ دامەزراوە ئاینییەکان ڕێکبخات بەبێ پێشێلکردنی ئازادی ئایینی یان ئۆتۆنۆمی بیروباوەڕ. کڵێسای دانیمارکی یاسای ڕوونی هەیە. پارەی گشتی هەیە. و کارەکانی لە چوارچێوەیەکی مەدەنی لەگەڵ مافە بنچینەییەکاندا بەڕێوە دەچێت. هەروەها بە پرۆسەیەکی درێژخایەنی گەشەسەندندا تێپەڕیوە کە لە بەهاکانی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ و یەکسانی نزیک بووەتەوە.
ئەو پرسیارەی کە لەسەر ئاستی ئەوروپا خۆی دەسەپێنێت: بۆچی چوارچێوەیەکی بەراورد بۆ دامەزراوە ئیسلامییەکان لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا پەرەی پێنەدراوە؟
مەبەست کۆنتڕۆڵکردنی ئایین نییە. بنیاتنانی چوارچێوەیەکی مەدەنی شەفافە کە کاری دامەزراوە ئایینییەکان وەک بەشێک لە بواری گشتی ڕێکدەخات. هەر دامەزراوەیەک کە پارە بەڕێوە دەبات و کاریگەری لەسەر ژیانی خەڵک هەیە دەبێت ڕووبەڕووی شەفافییەت و لێپرسینەوە و قەدەغەکردنی هاندانی ڕق و جیاکاری بێت، بێ گوێدانە ئەوەی لە چ وڵاتێکدا کار دەکات. ئەم پێوانانە دەبێت بەسەر هەموو کەسێکدا جێبەجێ بکرێت، چونکە پرسیارەکە پەیوەندی بە سروشتی بواری گشتییەوە هەیە، نەک هیچ ئایینێکی دیاریکراو.
لێرەدا ناتوانرێت خاڵێکی بنەمایی فەرامۆش بکرێت: زۆربەی موسڵمانانی وڵاتانی ئەوروپا هاووڵاتی تەواون و باج دەدەن و بەشداری لە بنیاتنانی کۆمەڵگاکەیاندا دەکەن. بەم پێیە، دەوڵەت بە پێی بنەمای هاووڵاتیبوون و یەکسانی پابەندە بە دوور نەخرێنەوە لە دامەزراوە ئاینییەکانی لە پاڵپشتی گشتی ئەگەر پشتگیری لە دامەزراوەکانی ئایینەکانی تر بکات. پێوەرەکە ئایین نییە. پابەندبوونی تەواوە بە ستانداردەکانی شەفافیەت، یەکسانی و سەربەخۆیی لە هەر پارەدانێکی سیاسی بیانی.
دامەزراوەیەکی ئیسلامی ناوخۆیی کە ئەم مەرجانە جێبەجێ بکات شایەنی هەمان پشتیوانی کڵێسایە نەتەوەییەکانە، نەک لەبەر ئەوەی ئیسلامییە، بەڵکو لەبەر ئەوەی هاوڵاتیانی شایستەی دامەزراوە ئاینییە مۆدێرنەکانن کە لە کۆمەڵگاکەیاندا ڕەگ داکوتاوە و لە ڕێگەی باجەکانیانەوە پارەی بۆ دابین دەکرێت.
وڵاتانی ئەوروپا لە سەرووی دانمارکەوە، بەرپرسیارێتی پشتگیری کردن لە بنیاتنان و دابینکردنی دابینکردنی دامەزراوە ئاینییە ئیسلامییە ناوخۆییەکان و کەمکردنەوەی پشت بەستن بە پارەی دەرەکی و هاندانی دەستپێشخەری چاکسازی کە لەگەڵ بەهاکانی هاووڵاتیبوونی دیموکراتی و یەکسانیدا گونجاندووە. ئەمە چاکەیەک نییە لەلایەن دەوڵەتەوە. ئەوە پابەندبوونێکە کە بە پێی بنەمای یەکسانی لە نێوان هاوڵاتیاندا دەسەپێنرێت.

بەشی سێیەم: ڕاهێنانی ئیمام لە ئەوروپا پێویستییەکی کۆمەڵایەتییە

ڕۆڵی ئیمام بە نوێژ و وتاردان ناوەستێت. ئەمە بۆ کاروباری خێزان، بەخێوکردنی منداڵ، پەیوەندی گەنجان لەگەڵ کۆمەڵگا، هەڵوێست بەرامبەر ژنان، و تێکەڵبوون لەگەڵ کەسانی جیاواز درێژ دەبێتەوە. کەواتە ڕاهێنانی ئیمام لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا پرسێکی کۆمەڵایەتی و کەلتووری و سیاسییە کە پەیوەندی بە تێکەڵاوبوونەوە هەیە. ڕاستیەکە ئەوەیە کە زۆرێک لە دامەزراوە ئیسلامییەکان لە سەرانسەری کیشوەری ئەوروپا بە دانمارکیشەوە پشت بە ئیمامەکان دەبەستن کە لە دەرەوەی وڵاتەوە هاتوون یان لە چوارچێوەی ئایینی و سیاسی جیاواز لە ژینگەی ئەوروپا ڕاهێنراون.
ئەم ڕاهێنانە دەبێت لەسەر بنەمای تێگەیشتن لە کۆمەڵگای خانەخوێ و ڕێزگرتن لە یاسای ناوخۆیی و دەستوور و دانپێدانان بەوەی کە چوارچێوەی یاسایی بواری گشتی بەڕێوە دەبات و باوەڕ بابەتێکی تاکەکەسییە . هەروەها دەبێت لە کەلتووری مافەکانی مرۆڤ و یەکسانیدا ڕەگ دابڕێژرێت، کە یەکسانی نێوان ژن و پیاو بنەمایەکی بنچینەیی و بێ گفتوگۆیە و هەر گوتارێک کە جیاکاری پاساو بدات پێچەوانەی ئەم بەهایانەیە. دەبێت پلۆرالیزم بەرز بکرێتەوە و جیاکاری ئایینی یان نەتەوەیی ڕەت بکرێتەوە، چونکە کۆمەڵگاکانی ئەوروپا بە شێوەیەکی گشتی لەسەر پێکەوە ژیان لە چەندین باکگراوند بنیات نراون.
بەمەش جیاوازی لەنێوان ئیمامێک کە لە ئەوروپا لە ڕێگەی دامەزراوە پەروەردەییە باوەڕپێکراوەکانەوە ڕاهێنراوە و ئیمامێک کە لە چوارچێوەی سیاسی و ئایینی جیاوازدا ڕاهێنراوە، ڕوون دەبێتەوە. یەکەمیان تێکەڵ بە واقیعی یاسایی و کەلتووری ناوخۆیی کراوە. دوایینیان لەوانەیە ئەو بیرۆکەیە بگوازێتەوە کە لەگەڵ ئەو کۆمەڵگایەی کە تێیدا دەژی ناگونجێت.

بەشی چوارەم: چاکسازی ئایینی پرۆسەیەکی مێژوویی ئەوروپییە

چاکسازی ئایینی جیاوازییەکی مێژوویی نییە. ئەزموونی ئەوروپا گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا هاتووە کە پەیوەندی نێوان ئایین و دەوڵەتی لە زیاتر لە یەک وڵاتدا گۆڕیوە و وردە وردە بەهاکانی هاووڵاتیبوون و یەکسانی و مافەکانی مرۆڤ لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا پتەوتر دەکات.
هەروەها لە چوارچێوەی ئیسلامیدا، تەوژمی ڕیفۆرمیستی و ڕەخنەگرانە سەریان هەڵداوە کە هەوڵیان داوە دەقی ئایینی بخوێننەوە و بیبەستنەوە بە واقیعی هاوچەرخەوە[13]، بە ئەوروپا خۆیشەوە، لەگەڵ ئەوەشدا بەهۆی لاوازی پشتیوانی لە بەرامبەر بەهێزی دامەزراوە تەقلیدییەکان کە لە دەرەوە پارەیان بۆ تەرخان دەکرێت، سنووردار ماونەتەوە.
پرسیارەکە لێرەدا ناکۆکی لەگەڵ ئایین نییە. بەڵکو ڕەتکردنەوەی هەر قۆرخکارییە بەسەر لێکدانەوەکەیدا. کردنەوەی بوارەکە بۆ خوێندنەوەی جۆراوجۆر و پشتیوانیکردن لە دەستپێشخەریەکانی چاکسازی لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا یارمەتیدەرە بۆ بنیاتنانی گوتاری ئایینی کە زیاتر لەگەڵ کۆمەڵگای مۆدێرن گونجێت.
لەلایەکی ترەوە بەجێهێشتنی ئەم بوارە بە بێ چارەسەر مانای ئەوەیە کە کاریگەری هێزە دەرەکییەکان لە داڕشتنی بەشێک لە ژیانی کۆمەڵایەتی لەناو وڵاتانی خانەخوێ بەردەوامە، هەروەک لاوازی ئۆتۆنۆمی دامەزراوە ئاینییە ئیسلامییەکان لە دانمارکەوە بۆ فەرەنسا و ئەڵمانیا و بەریتانیا.
لەم چوارچێوەیەدا، جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت وەک پرۆسەیەکی وردە وردە دەمێنێتەوە کە پەیوەستە بە گەشەسەندنی هەر کۆمەڵگایەکی ئەوروپایی و هەڵبژاردنی خەڵکەکەی. تا ئەو کاتەی ئەو جیاکردنەوەیە بەدی دێت، پێوەرەکانی شەفافییەت و بەرپرسیارێتی و ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ وەک چوارچێوەیەکی پێویست دەمێنێتەوە کە هەموو دامەزراوە ئاینییەکان بەبێ جیاوازی لە هەموو وڵاتانی ئەوروپا کار بکەن.

بەشی پێنجەم: چەپی ئەوروپا و ئیسلام – پێویستیی هەڵوێستێکی عەلمانی

چەپی ئەوروپا بە هاوشانە دانیمارکییەکانیشەوە ڕووبەڕووی تەنگژەیەکی ڕاستەقینە دەبێتەوە کاتێک باس لە ئیسلامی سیاسی و دامەزراوە ئاینییەکان دەکرێت کە پارەی دەرەکی وەردەگرن. لە لایەکەوە، چەپ لە نەریتێکی ڕۆشنبیرییەوە سەرچاوە دەگرێت کە جیاکاری ڕەتدەکاتەوە و بەرگری لە مافەکانی کەمایەتیەکان دەکات.
لەلایەکی ترەوە، هەمان ئەو پرەنسیپانە داوای هەڵوێستێکی ڕوون دەکەن لەسەر هەر گوتارێک کە پلەبەندی نێوان ڕەگەزەکان بچەسپێنێت، پرۆگرامەکانی پەروەردەیی بەرز بکاتەوە کە دژ بە بەهاکانی هاووڵاتیبوون بێت، بە سووکایەتیەوە مامەڵە لەگەڵ جیاوازی سێکسیدا دەکات، داوای سزادانی ناگونجێت لەگەڵ مافەکانی مرۆڤدا، یان کۆمەڵگاکان لەژێر چاودێری خاڵە دەرەکییەکاندا دەهێڵێتەوە دوور لە بنەمای جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت.
ئەم گرژییە پاڵ بە بەشێک لە چەپەکان لە زیاتر لە یەک وڵاتی ئەوروپا دەنێت بۆ دواخستنی هەڵوێستی خۆیان یان ڕازیبوون بە ڕێبازێکی زۆر وریا، لە ترسی ئەوەی تۆمەتبار بکرێن بە وەرگرتنی گوتاری ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست. لەگەڵ ئەوەشدا هۆشیاری زۆر لێرەدا خزمەت بە بنەماکانی یەکسانی و عەلمانییەت ناکات کە چەپی ئەوروپا لە مێژوودا لەسەری بنیات نراوە. کاتێک جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە شەقامەکانی کۆپنهاگن یان هەر شارێکی تری ئەوروپا بە ناوی ڕێوڕەسمی ئایینییەوە ڕێکدەخرێت، ئەوە بەس نییە کە چەپەکان ئەم بابەتە بگێڕنەوە بۆ ئازادی پەرستن یان ئازادی ڕادەربڕین. کێشەکە قووڵترە و پەیوەندی بە کێ هەیە کە ئامرازەکانی بنیاتنانی هۆشیاری ئایینی و کۆمەڵایەتی لەناو کۆمەڵگە کۆچبەرەکان لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا هەیە.
هەڵوێستی چەپی جێگیر مانای ئەوە نییە کە ڕەوانبێژی ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست پەیڕەو بکەین. ئەوە مانای وەرگرتنی ڕەخنەیەکی عەلمانی ڕەگ داکوتاوە کە لە هەمان کاتدا جیاکاری لەسەر بنەمای ڕەگەز، ئایین و ڕەگەز ڕەت دەکاتەوە. پشتگیری سەربەخۆیی دامەزراوە ئاینییەکان دەکات لە دەستێوەردانی دەوڵەتە بیانییەکان. داوا لە وڵاتانی ئەوروپا دەکات کە دامەزراوە ئیسلامییەکان بە پێی بەها مەدەنییەکانی هاوچەرخ پشتگیری بکەن و بنیاتنانەوە. وە لە پاڵ ئەو موسڵمانانە دەوەستێت کە لەناو کۆمەڵگاکانی خۆیاندا داوای چاکسازی و یەکسانی دەکەن. ئەمانە هاوپەیمانی سروشتی چەپی ئەوروپان، نەک ئەو هێزانەی کە دەسەڵاتی ئایینی پیاوسالاری لە دڵی کیشوەرەکەدا بەرهەم دەهێننەوە، چ لە کۆپنهاگن بێت یان لە هەر پایتەختێکی تری ئەوروپا.

بەشی شەشەم: هەموو ئەمانە لە پراکتیکدا لەسەر ئاستی ئەوروپا مانای چییە؟
ئەوروپا ئەمڕۆ ڕووبەڕووی هەڵبژاردنێکی ڕوون دەبێتەوە و دانمارک نموونەی ئەوەیە: یان بەردەوام بێت لەسەر سیاسەتەکانی ئێستا و ئەو دژایەتیانەی کە دروستی دەکەن، یان بنیاتنانی مۆدێلێکی نوێ کە لەسەر بنەمای بێلایەنکردنی هەموو ئایینەکان لە دەوڵەت و بڕینی پشت بەستن بە دەوڵەتە ئاینییەکان بێت کە دامەزراوە ئایینییەکان وەک ئامرازێک بەکاردەهێنن بۆ فراوانکردنی کاریگەرییان لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا. ئەم مۆدێلە دروشمێکی گشتی نییە. ئەمە پاکێجێکی ڕێوشوێنی کرداری یە کە هەر وڵاتێکی ئەوروپا دەتوانێت پەیڕەوی بکات.
یەکەمیان قەدەغەکردنی یاسایی ئاشکرایە لەسەر جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە هەر بۆنەیەکی گشتی یان مۆڵەتپێدراودا، هاوتایە لەگەڵ قەدەغەکردنی جیاکردنەوەی ڕەگەزی. هیچ پاساوێک نییە بۆ لێخۆشبوون لە جیاکردنەوەی ڕەگەزی لەسەر بنەمای ڕێوڕەسمی ئایینی، چ لە کۆپنهاگن بێت یان پاریس یان بەرلین.
دووەمیان سنووردارکردنی پاڵپشتی دەرەکییە و داواکردنی هەر دامەزراوەیەکی ئایینی کە پارەی بیانی وەردەگرێت، حکومی یان نیمچە حکومی، بۆ ئاشکراکردنی سەرچاوە و بڕی پارەی خۆی. شەفافییەت لێرەدا مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ متمانەی کۆمەڵگا، نەک سنووردارکردنی ئازادی ئایینی.
سێیەمیان بەستنەوەی هەر پشتگیرییەک یان مۆڵەتێکی حکومەتە بۆ ڕوونکردنەوەی ستانداردە مەدەنییەکان: قبووڵکردنی ئاشکرای یەکسانی جێندەر، ڕەتکردنەوەی وتاری جیاکاری و سەربەخۆیی لە دامەزراندنی ئیمام لە هەر دەسەڵاتێکی بیانی.
چوارەمیان پاڵپشتیکردن و دابینکردنی پارە بۆ دامەزراوە ئاینییەکان لەسەر بنەمای یەکسانی و وەبەرهێنان لە پەیمانگا ناوخۆییەکان بۆ ڕاهێنانی ئیمام لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا نەک بەجێهێشتنی ئەم بۆشاییە بۆ تۆڕە بیانییەکان، وەک زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا لە مێژوودا لەگەڵ ڕاهێنانی پیاوانی ئاینی مەسیحیدا کردوویانە.
چەپی ئەوروپا ناتوانێت تەنها لەسەر هەڵوێستی پرەنسیپی پشوو بدات. دەبێت ئەم داخوازییانە لە هەموو وڵاتێکدا بە ئاشکرا پەسەند بکات و جیاوازی بکات لە نێوان بەرگریکردن لە مافی موسڵمانان بۆ پەیڕەوکردنی ئایین و بێدەنگ بوون لە بەرامبەر ئەو کردارانەی کە جیاکاری چەسپاند و کۆمەڵگاکان لەژێر چاودێری خاڵە بیانییەکاندا دەهێڵنەوە. بێدەنگی کەس ناپارێزێت. بە سادەیی زەوی بۆ ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست لە لایەک و بۆ دامەزراوە دەرەکییەکان لە لایەکی ترەوە، لە دانیمارکەوە تا ئەورووپا.

ڕزگار ئاکرێی

————————————————————
سەرچاوەکان..
ڕووماڵی ڕۆژنامەگەری

  1. ڕێوڕەسمی عاشورا لە کۆپنهاگن – TV2 Kosmopol
    https://www.tv2kosmopol.dk/koebenhavn/nu-gar-tusindvis-sorgemarch-pa-norrebro-i-kobenhavn-4ea23
  2. ئیمام حوسێن – ویکیپیدیا
    https://en.wikipedia.org/wiki/Husayn_ibn_Ali
  3. جیاکردنەوەی ڕەگەزەکان لە ڕێوڕەسمەکەدا – TV2 Kosmopol
    https://www.tv2kosmopol.dk/koebenhavn/konsopdelt-optog-gennem-kobenhavn-er-forkasteligt-mener-politiker-b7ead
  4. مزگەوتی ئیمام عەلی لە کۆپنهاگن و پەیوەندییەکانی بە ئێرانەوە – TV2 Kosmopol
    https://www.tv2kosmopol.dk/koebenhavn/forbindelse-mellem-koebenhavnsk-moske-og-iran-paavist
    ڕاپۆرتەکانی مافەکانی مرۆڤ
  5. لێبوردنی نێودەوڵەتی لەسەر سەرکوتکردنی مافەکانی ژنان لە ئێران
    https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/03/iran-authorities-target-womens-rights-activists-with-arbitrary-arrest-flogging-and-death-penalty/
    پشتگیری ئایینی و ڕووماڵکردنی میدیای پسپۆڕی
  6. کۆمەکی تورکیا بۆ مزگەوتەکان لە دانیمارک – پەیمانگای گەیتستۆن
    https://www.gatestoneinstitute.org/11400/turkey-denmark-mosques
  7. پارەدانی قەتەر بۆ مزگەوتی حەرام لە دانیمارک
    https://middle-east-online.com/en/danish-politicians-slam-qatar%E2%80%99s-control-grand-mosque
  8. ڕاپۆرتی پەرلەمانی ئەوروپا لەسەر کۆمەکی سعودیە
    https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/B-9-2020-0087_EN.html
  9. ئێران ئینتەرناسیۆنال لەسەر کۆمەکی ئایینی ئێران
    https://www.iranintl.com/en/202508161375
    یاسادانان و بەڵگەنامە فەرمییەکان
  10. یاسای دانمارک کە بەخشینی بیانی بە دامەزراوە ئاینییەکان قەدەغە دەکات
    https://www.lovguiden.dk/loven/lov-om-forbud-mod-modtagelse-af-donationer-fra-visse-fysiske-og-juridiske-personer/1
    سەرچاوە ئەکادیمیەکان
  11. توێژینەوەی ئەکادیمی لەسەر پەیوەندییەکانی ئایین و دەوڵەت لە ئەوروپا – MDPI
    https://www.mdpi.com/2077-1444/9/5/144
  12. نەریتی ڕیفۆرمیستی لە ئیسلامدا – پەیمانگای خوێندنی ئیسماعیلی
    https://www.iis.ac.uk/scholarly-contributions/islams-reformist-tradition
  13. تەوژمەکانی ڕیفۆرمیستی ئیسلامی – قەبارەی ئەکادیمی ئۆکسفۆرد
    https://academic.oup.com/edited-volume/43158/chapter-abstract/362193978?redirectedFrom=fulltext



شیهایگۆ: چیرۆکی بە بەهەشتکردنی بیابانی تینوو.. هەڵۆ حەسەن

بنبڕکردنی هەژاری و بووژاندنەوەی گوندەکان بوونەتە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەزموونی گەشەپێدانی چین لە چەند دەیەی ڕابردوودا. لە نێوان چەندین چیرۆکی گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا، ئەزموونی ناوچەی ئۆتۆنۆمی نینگشیا هوی،وەک یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین نموونەکان دەردەکەوێت، کە نیشانی دەدات چۆن پلاندانانی درێژخایەن، سیاسەتە ئاڕاستەکراوەکان و هاوکاری ناوچەیی دەتوانن داهاتووی ناوچەیەکی بێبەش لە ڕووی ئابوورییەوە سەرلەنوێ دابڕێژنەوە، نینگشیای دوێنێ کە بە وشکیی خاک و قورسیی ژیان دەناسرایەوە، نینگشیای ئەمڕۆ بە وەرچەرخانی ئابووری و کۆمەڵایەتیی خۆی، سەرنجی جیهانی ڕاکێشاوە. ئەم ڕاپۆرتە شی شی دەکاتەوە کە چۆن ڕووبەڕووی ئەو ڕابردووە پڕ لە تەحەددییە بوونەتەوە و چ ستراتیژێک بەکارهاتووە، هاوکات ئەو ڕێچکە سەرکەوتووە دەخاتە ڕوو کە دەبێتە ئیلهامبەخش بۆ وڵاتانی تر لە پێناو گەشەپێدانی بەردەوامدا.

شیهایگۆ

بۆ چەندین دەیە، شیهایگۆ هاوواتای هەژاری و سەختی ژینگە بوو. ئەم ناوچەیە بە شاخی سەخت، دۆڵی قووڵ و سروشتێكی بێبەر و وشك دەورەدراوە. بارانبارینی ساڵانە كەمترە لە 200 ملیمەترە، لە كاتێكدا ڕێژەی بەهەڵمبوون لە 1000 ملیمەتر زیاترە، ئەمەش كشتوكاڵی زۆر قورس كردبوو. ناوە خۆجێییەكانی وەك “هانجیاوشوی” و “هانتینلینگ” (تەپۆڵكەی وشكەساڵی) ڕەنگدانەوەی ململانێی چەندین نەوە بوون لە دژی وشكەساڵی و كەمیی ئاو،لە ساڵی 1972، ڕێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵی نەتەوە یەكگرتووەكان (فاو) و بەرنامەی جیهانی خۆراك ، شیهایگۆیان وەك یەكێك لەو شوێنانەی جیهان دەستنیشان كرد كە كەمترین شیاوی بۆ ژیانی مرۆڤ هەیە.

سەرەتای گۆڕانكارییەكی مێژوویی

وەرچەرخانێكی مێژوویی لە ساڵی 1996دا هاتە كایەوە لە ڕێگەی ستراتیژی هاوكاری هەرێمی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوای چین، كە هاوبەشییەكی درێژخایەنی لە نێوان پارێزگای فوجیان و نینگشیا لە مەودای زیاتر لە 2000 كیلۆمەترەوە دامەزراند،لە تەممووزی 1997دا، لە ژێر ڕێنمایی شی جینپینگ كە ئەو كاتە بەرپرسێكی باڵای فوجیان بوو، هەردوو ناوچەكە بە هاوبەشی گوندی میننینگ – لە قەزای یۆنگنینگ لە نزیك ینچوان دامەزراند. زیاتر لە 8000 دانیشتووی شیهایگۆ لە چیاكانەوە گوازرانەوە بۆ بیابانی گۆبی بەدوای دەرفەتی باشتردا.ساڵانی سەرەتایی زۆر قورس بوون. ناوچەكە بە لمی بیابان دەورەدرابوو، سەوزایی تێدا نەبوو، و تێكڕای داهاتی ساڵانەی خێزانە گواستراوەكان كەمتر بوو لە 500 یوان. بەڵام بە پشتیوانی بەردەوامی بەرپرسان، پسپۆڕانی تەكنیكی و بەرنامەكانی وەبەرهێنانی فوجیان، ئەم كۆمەڵگە نوێیە قۆناغ بە قۆناغ ژێرخان، كشتوكاڵ، نیشتەجێبوون و پیشەسازی خۆی گەشەپێدا.

لە یارمەتی دەرەكییەوە بۆ گەشەپێدانی بەردەوام

دوای نزیكەی سێ دەیە، هاوبەشیی نێوان فوجیان و نینگشیا لە یارمەتی دارایی سادەوە گۆڕاوە بۆ مۆدێلێكی گەشەپێدانی گشتگیر كە بوارەكانی هاوكاری پیشەسازی، پەروەردە، چاودێری تەندروستی، گەشەپێدانی بەهرەمەندان، ئابووری دیجیتاڵی و بەڕێوەبردنی گوندەكان دەگرێتەوە،ئەم مۆدێلە كە بە “مۆدێلی میننینگ” ناسراوە، بووەتە یەكێك لە دیارترین نموونەكانی چین لە هاوكاری دووقۆڵی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا و گەشەپێدانی هەرێمی هەماهەنگ،خودی شیهایگۆ تووشی گۆڕانكارییەكی سەرنجڕاكێش بووە. زیاتر لە پەنجا ساڵ دوای ئەوەی وەك ناوچەیەكی نەشیاو بۆ ژیان وەسفكرا، ئێستا ناوچەكە بەهۆی دەستكەوتەكانی لە كەمكردنەوەی هەژاری و گەشەپێدانی بەردەوامدا دانپێدانانی نێودەوڵەتی بەدەستهێناوە.

ئەزموونی چین لە كەمكردنەوەی هەژاریدا

كەمپەینی فراوانتری چین بۆ كەمكردنەوەی هەژاری، زەمینەی نیشتمانی بۆ سەركەوتنی شیهایگۆ دابین دەكات،لە ساڵی 2012دا، نزیكەی 99 ملیۆن هاووڵاتی گوندنشینی چین هێشتا لەژێر هێڵی هەژاریدا دەژیان. لە ڕێگەی سیاسەتە ئاڕاستەكراوەكانی كەمكردنەوەی هەژارییەوە — بە بەرنامەكانی گواستنەوەی نیشتەجێبوون، گەشەپێدانی پیشەسازی، پشتیوانی پەروەردەیی، پاراستنی تەندروستی وەبەرهێنانی ژێرخان — چین ڕایگەیاند كە تا كۆتایی ساڵی 2020 هەژاری ڕەهای لە گوندەكاندا بەپێی پێوەرە نیشتمانییەكانی خۆی بنبڕ كردووە.
بەپێی زانیارییەكانی بانكی جیهانی، لەم دەیان ساڵەی دواییدا نزیكەی 100 ملیۆن كەس لە هەژاریی ڕەها ڕزگاركراون، و چین پشكی زیاتر لە 70٪ی كەمكردنەوەی هەژاری لەسەر ئاستی جیهان لەم ماوەیەدا بەركەوتووە. هەروەها وڵاتەكە 10 ساڵ پێش وادەی دیاریكراو، گەیشتە ئامانجی كەمكردنەوەی هەژاری لە ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوامی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ساڵی 2030.

بووژاندنەوەی گوندەكان بنبڕكردنی هەژاریی

ئەمڕۆ، ستراتیژی چین لە بنبڕكردنی هەژاری تێپەڕیوە و بەرەو بووژاندنەوەی درێژخایەنی گوندەكان و خۆشگوزەرانی هاوبەش هەنگاو دەنێت،نموونەیەكی دیار لەم بوارەدا، دامەزراندنی گوندێكی شانۆیی ناوازەیە بۆ یادكردنەوەی 30 ساڵەی هاوكارییەكانی نێوان فوجیان و نینگشیا. ئەم پڕۆژەیە مێژووی ناوخۆیی دەگۆڕێت بۆ گەشتوگوزاری ڕۆشنبیری، ئەمەش ڕێگەی بە زیاتر لە 100 دانیشتووی ناوچەكە داوە ببنە ئەكتەر و نمایشكار، لە هەمان كاتدا دەرفەتی كاری نوێ لە ڕێگەی گەشتوگوزار، بەرهەمە خۆماڵییەكان و كەلەپووری كولتوورییەوە دەڕەخسێنێت،مەزندە دەكرێت نزیكەی 2500 دانیشتووی ناوچەكە لە ڕێگەی زیادبوونی داهاتیانەوە سوودمەند بن لەم دەستپێشخەرییە هاوبەشەی كولتوور و گەشتوگوزار.

چیرۆكی گەشەپێدان

گۆڕانكارییەكانی شیهایگۆ دەیسەلمێنن كە نەهێشتنی هەژاری پێویستی بە پلاندانانی درێژخایەن، گەشەپێدانی ژێرخان، سیاسەتی گشتیی ئاڕاستەكراو، هاوكاری ناوچەیی و وەبەرهێنانی بەردەوام هەیە لە سەرمایەی مرۆییدا،بۆ زۆرێك لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو كە هەوڵی مۆدێرنەكردن دەدەن لەگەڵ پاراستنی ڕێڕەوی سەربەخۆی گەشەپێدانی نیشتمانی خۆیان، ئەزموونی نینگشیا وانەی بەنرخ پێشكەش دەكات لەسەر چۆنیەتی تێكەڵكردنی پلاندانانی حكومی، هاوبەشیی هەرێمی، گەشەپێدانی پیشەسازی و بەشداری كۆمەڵگەی ناوخۆیی،چیرۆكی شیهایگۆ تەنها سەركەوتنێكی ناوچەیی نییە؛ بەڵكو نوێنەرایەتی یەكێك لە گرنگترین نموونەكانی كەمكردنەوەی هەژاری لەسەر ئاستی بەرفراوان و گۆڕینی گوندەكان دەكات لە سەدەی بیست و یەكەمدا.

هەڵۆ حەسەن




دۆزی فەلسەفە2: فەلسەفە دژبە گەوجاندن (گەمژاندن) دەجەنگێت.. ئازاد حەمە

فەلسەفە بە گەمژەکان لاوازدەبێت؟ ئەڵبەتە نا. (نا)، چونکە گەمژەکان نامۆن بە فەلسەفە. فەلسەفە، کە لێوانلێوە لە ئاوەز(عەقڵ) لەتەک گەمژەکان یەکناگرێتەوە. گەمژەکان شادن بە نەمانی فەلسەفە، لێ نەمانی فەلسەفە بە نەمانی گەمژەوە، بە نەمانی پرسیارەوە گرێدراوە. پەنجا ساڵ لەمەوبەر ژیل دولۆز Deleuzeی گەورە بیرمەندی فەڕەنسی،پێیوابوو،”فەلسەفەیەک کە زیان بە گەمژەیی نەگەیەنێت و شەرمەزاری نەکات، فەلسەفە نییە”. فەلسەفەی ڕاستەقینە لەوێوە دەستپێدەکات، کە دژ بە گەمژەیی(گەوجیی) Stupidityبجەنگێت.
سەرەتا با پێناسەی گەمژەیی بکەین. گەمژە(گەوج)Stupidکێێە؟ گەمژە تاکێکی کۆمەڵگەیە و مرۆڤایەتیش بەدەرنییە لە دیاردەی گەمژەیی.گەمژە یان گەوج کەسێکی ناهۆشیارە، بێهەستە، کێشەی زیرەکیی هەیە، توانای تێگەیشتنی خراپە و دەشێت ئەم گەمژەییەی(گەوجییەی)زگماکیی بێت. کەواتە گەمژە کردار و گووتنی دوورە لە ئاوەزەوە، لەبەرئەوە توانای ئارگیومێنتهێنانەوەی نییە بۆ کردارە نابەجێکانی دەرک بەوە ناکات سودی بۆ ئەویتر نییە و سودی خۆشی لامەبەست نییە. گەمژە توانای خۆکۆنتڕۆڵکردن و خۆکۆکردنەوەی نییە، زێدەڕۆییدەکات لە رەفتارەکانی و کێشەی سەرنجدانیشی هەیە.
ڕاستە سروشتی فەلسەفە دژ بە گەمژەییە، بەڵام خودی چییەتیی گەمژەبوون پرسیارێکی دێرینی فەلسەفییە. فەلسەفە هەردەم تێکۆشاوە لە گەمژەیی(گەوجیی) نزیکببێتەوە تا ناواخنەکەی بناسێنێت. لەناو فەلسەفەدا شتێک هەیە،کە خودی گەمژەیی هەرگیز نییەتی، ئەوەش داناییە(حیکمەت Wisdom). داناکان بلیمەتن،بەس گەمژەکان گەوجن(گێلن). کێشەکە لە گەمژەییدا هەرئەوە نییە، کە کەسی گەمژە دەبەنگ و گێلە و هەڵگری توخمی ژیریی نییە.کێشەکە ئەوەشە،کە گەمژەکان بیر و دۆگما ڕەقن.هەروەها فەیلەسوفەکان، کە نەیاری ڕاستەقینەی گەمژەکانن، لەبەرئەوەیە، کە گەمژەیی داهێنانی هزریی تیانییە و لەگەڵ بلیمەتییدا یەکناگرێتەوە.
گەمژە نە ئەرکی هەیە نە هەڵوێستوەردەگرێت، لەناو پەیوەندیە کۆمەڵایەتییەکانیشدا وادەردەکەوێت رەفتار ناهاوسەنگ و نالێهاتووە لە پرسیارکردن و وەڵامدانەوە، بێتوانایە لە شیکاریی و ڕەخنەکردن. کەوابێت، گەڕان بەدوای دانایی گەمژەکان هیچ ناخاتەسەر خەرمانەی خودی داناییەوە.هەندێک لە توێژەران بۆ ئەوەدەچن،گەمژەیی و نەزانی هەمان شت نیین. وێڕایئەوە، ئەو توێژینەوانەش،کە پێداگیرییدەکەن لەسەر ئەوەی گەمژە کێشەی پەروەردەیی هەیە بۆ ئەوەدەچن،کە گەمژەکان شایانی هاوکارین. تا پەروەردەش بێتەخوارەوە گەمژەیی پتر چرۆدەکات.
بەکاربردنی فەلسەفە وەک دژە ژەهری گەمژەیی چارەسەرە؛ چارەسەر بۆ ڕزگاربوون لە نەزانییەک کە دووچاریی گەوجاندنمان(گەمژاندنمان) دەکات. بەڵام بەکاربردنی زانینیی فەلسەفیی کاریگەریی لەسەر کەمکردنەوەی گەمژەیی دادەنێت. فەلسەفە وەک گەمژەیی نییە لە مامەڵەی لەگەڵ دڵنیایی و تێڕوانینە پێشوەختەکان. تێڕوانینە پێشوەختە و حوکمە ڕەهاکانمان بۆ گەمژەکان جێگای باس نییە. هەرچی فەلسەفەیە جوانییەکەی لەوەدایە ئەوە هەڵدەوەشێنێتەوە یەقین و دڵنیاییمان تیادروستدەکات. ئەم هەڵوەشاندنەوەیە پێویستە بۆ تێگەیشتن لەوەی دەیزانین یان فێریبووینە.
لەناو گەمژەیدا تاریکیەک هەیە و ناسنەمەی گەمژە تەمومژاوییە، ئاسمانی سەری گەمژە هەورە، بێ خۆرە. ئەوەی گەمژە گۆیدەکات بێمانا و ناڕوونە. کردار و گوتنی زمانەوانیی گەمژە، کە پڕکەند و کۆسپە هەڵقوڵاوی تێنەگەیشتن و نەزانیینە و کوانووی هیچ دید و تێڕوانینێکیش نییە.لەمسۆنگەیەوە دەڵێێن:گەمژە بێتوانایە لە دەرکپێکردن و بەکاربردنی زمان. هەربۆیە کێشەی گوزارەکردنی هەیە و توانای دەرئەنجامدان و گومانیشی نییە.زۆربەمان زۆرجار بەزییمان بە گەمژەکان دێتەوە،چونکە دڵنیایین، ئەوەی دەیکەن و دەیڵێن بێئاگاییانە ئەنجامدراوە. دەشزانیین گوتنی گەمژە ناواخن بێهەست و بێسۆزە. گەر وابێت گەمژەکان رەفتاری ناڕەوشتی ئەنجامنادەن. بەمجۆرە بۆمان نییە بە گەمژە بڵێین بێڕەوشت. سەرئەنجام،کێشەی ذهنی لە گەمژە نابێتەوە، ئەمەش وادەکات نە زانین تێبگات و نە زانین بخوڵقێنێت.
لە گەمژەییدا بیری باو و شێوازی بیرکردنەوەی کۆنەپەرستانە زاڵە. بنەماکانی هزریی فەلسەفییش لەگەڵ تێگەیشتنی گەوجانە(گەمژانە)دا یەکناگرێتەوە. ئەمەش بەهۆکاری ئەوەی شتگەلی گەمژانە شتگەلێکی ناعەقڵانی و دەبەنگانەیە.مەبەست،اتە گەمژە عەقڵ بەپێی پێویست ناخاتەگەڕ، هیچ پەیوەندیەکیشی بە لۆجیکەوە نییە. لۆجیک سەروی گەمژەییە. چونکە کەسی گەمژە(گەوج) ماتوانێت بۆچوون و دیدگای لۆجیکی هەبێت.
سەرباری ئەوەی لایسەرەوە گووترا،فەلسەفەکردن چرکەی هۆشیارییە، کەسی فەلسەفەکار وریا و بەئاگایە؛ کاری تێڕامان و ڕەخنەسازییە. گەمژە هیچشتێک گرێیناداتەوە بە تێڕامان و قوڵبیرکردنەوەوە. هاوکات گەمژە کەسێکی کەمترخەم و بێباکە. ئەوی دەیڵیت بەرهەمی بینین و ئەندێشەسازیی نییە. گەمژەکان(گەوجەکان)کە قسەدەکەن وایبۆدەچن ئەوەی ئەوان دەیڵێن سەنگی مەحەکە و سەرچاوەی فێربوونە. کێشەکە لێرە لەوەدایە، لەناو گووتنی گەمژەدا فێربوون و پەروردە بوونی نییە.
فەلسەفە تەقەلایە بۆ دەربازبوون لە وڕێنە و سادەیی لە بیرکردنەوە. گەمژەکان(گەوجەکان)نووقمی سادەیی و ڕووکەشیین؛ لە سەربەخۆیی عەقڵ تێناگەن و ناشتوانن ڕووبەڕووی بیرکردنەوە نەریتیی و کوێرانەکان ببنەوە. ئەوەی گەمژەکان دەیڵێن گووتنی سەرپێی و قسەی سواو و گووتنی باوی ناوخەڵکە. کەواتە گووتنی گەمژەکان هیچناخاتەسەر ئەندێشەمان و بۆنی دانایی بەهیچ جۆرێک لێنایەت.
فەلسەفە ڕێگا لەبەردەم بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دەکاتەوە. لەناو گەمژەییدا ئەمە بوونی نییە. شتێکی ڕوونە، کە فەلسەفە دژ بە زانیاریی و تێگەیشتنی ڕووکەش و ناقوڵە. واتە فەلسەفە، کە داناییە، ئەو داناییە پێکهاتەیەکی قوڵ و بەرینی هەیە. جگەلەوە، فەلسەفە گریمانەکان دەخاتە ژێرپرسیارەوە و گومانیشیانلێدەکات. بۆ فەلسەفە پرسیارسازیی و گومانکاریی گرنگیی خۆی هەیە، هەرچی گەمژەییە نە پەیوەندی بە پرسارسازییەوە هەیە، نە بە گومانکارییەوە.
سەرباری ئەوە، فەلسەفە زانیاریی بڵاوکردنەوە نییە، بەڵکو دانایی دانە؛ لەوەش بگەڕێتەوە فەلسەفە زانین دەدات نەک زانیاریی ڕووکەش و سەرپێی. ئەو سادەخوازیی و ڕووکەشییەی گەمژەکان کاریپێدەکەن دوژمنی پرۆسەی بەڕوناکبیرکردن و گەشەی ئەدەب و هونەریشە. لەژێرسایەی گەمژەیەتیی ئەدەب و هونەر نابن بە کردەیەک لە زانین و داهێنان.

ئەم بابەتە درێژەی هەیە……………

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




پۆپۆلیزمی قەیرانساز.. جوتیار مەلا ڕەئوف

ئەوجۆری گوتارەی لەو ماوەیەدا لەلایەن شاسوارعەبدولواحید و وتەبێژەکەیی و میدیا و نوسەرو رۆژنامەنوسەکانیان و هەندێک لایەنی تری بە ناو ئۆپۆزیسیۆن وهەتا بەشێک لە سەرکەردەکانی یەکیەتی و پاڤڵ تاڵەبانیش پێشکەش دەکرێت، زیاتر لەوەی هەڵگری بەرنامە و دیدگایەکی سیاسیی بەرپرسانە بێت، هەوڵێکە بۆ دروستکردنی ترس، دڵەڕاوکێ و گومان لەناو کۆمەڵگەی کوردستاندا، کاتێک ناکۆکییەکی حزبی یان گفتوگۆیەکی سیاسی بە «مەترسیی لەناوچوونی قەوارەی هەرێم» دەفرۆشرێتەوە بە خەڵک، ئەوە ناجێتە ناو چوارچێوەی هۆشدارییەکی نیشتمانی؛ بەڵکوو بازرگانی ‌کردنێکی ڕوونە بە نیگەرانی و هەستی خەڵک و کۆمەڵگا، قەوارەی هەرێمی کوردستان موڵکی هیچ حزب و سەرکردەیەک نییە، تا مانەوە یان لەناوچوونی بە جێبەجێکردنی داواکارییە حزبییەکانەوە بەستراو بێت، قەوارەی هەرێم بە خوێن، قوربانی، ڕاپەڕین و خەباتی چەندین نەوە لە خەڵکی کوردستان دروست بووە؛ نە بە میکرۆفۆنی حزبێک و نە بە شانۆی میدیاییی کەسێک، هیچ سەرکردەیەک مافی ئەوەی نییە ئەو مێژوو و قوربانییە بکاتە کارتێکی فشار و هەر جارێک کە داواکارییە سیاسییەکانی جێبەجێ نەکران، هەڕەشەی لەناوچوونی هەرێم بخاتەوە بەردەم خەڵک.
لە ئەدەبیاتی سیاسیی هاوچەرخدا، ئەو جۆرە ڕەفتارە بە وە ) کە Crisis-performing populism( «پۆپۆلیزمی قەیرانساز» ناسێنراوە، کە کاراکتەری سیاسی ناکۆکییەکی ئاسایی چارەسەرهەڵگر بە شێوەیەکی قەیراناوی، قوڵ و ریشەیی پیشانی خەڵکو کۆمەڵگا دەدات، مەترسییەکە بێ هیچ هۆکارێک گەورە دەکاتەوە، خەڵک دەترسێنێت و پاشان خۆی وەک تاکە ڕزگارکەر و چارەسەر دەخاتەڕوو.
ئەوەی لە هەندێک گوتاری سیاسیی ئێستای کوردستاندا دەبینرێت، تا ڕادەیەکی زۆر هەمان شێوازە، هەر ناکۆکییەکی حزبی بە قەیرانێکی نیشتمانی ناودەبرێت، هەر داواکارییەکی حزبی وەک مەرجی مانەوەی هەرێم پیشان دەدرێت و هەر ڕەتکردنەوەیەکیش بە هەڕەشەیەک بۆ چارەنووسی کۆمەڵگا هەژمار دەکرێت، ئەوە سیاسەتکردنێکی بەرپرسیارانە نییە؛ بەڵکو ئەدای بەرهەمهێنانی قەیرانە، هەوڵدانە بۆ ئەوەی خەڵک لە ژێر فشاری ترسدا مل بۆ داواکاریی سیاسی بدەن و بێ ‌بەرنامەیی و شکستی حزبی بە قەیرانێکی نیشتمانی دابپۆشرێت.
ئەگەر هەر بزوتنەوەیەک، حیزبێک، سیاسیەک، یاخود پەرلەمانتارێک بەڵگەی یاسایی، دەستوری یان نێودەوڵەتییان هەیە کە نیشان بدات قەوارەی هەرێم لە مەترسیدایە، دەبێت بەڵگەکانیان بە ڕوونی و بە شێوەیەکی فەرمی بخەنە بەردەم ڕای گشتی، بەڵام ئەگەر هیچ بەڵگەیەک لە ئارادا نییە و تەنها بانگەشەی بێکەڵک وبێ ناوەرۆکە، کە تەنها وەکوو هەڕەشەی ناڕوون و سیناریۆی ترسناک بەکار دەهێنرێت، ئەوا ئەم گوتارە هیچ ناوێک و هۆشداریەک هەڵناگرێت؛ بەڵکوو تەواو پۆپۆلیزمێکی قەیرانسازو و بێ‌ بەرپرسیارانەیە لە بەرامبەر ژیان و هەستی خەڵکدا.
خەڵکی کوردستان هیچیتر توانای ئەوەیان نەماوە هەر ڕۆژەو کەسێک بە ناوی ڕزگارکردنیانەوە بێتە بەردەم مایکەکان و بە ئارەزوی مەزاجی سیاسی خۆیەوە بیانترسێنێت، خەڵک بێزار بوون لەوەی بازرگانە سیاسیەکان بەجێی بەرنامە، هەڕەشە پێشکەش بکەن و بەجێی چارەسەر، قەیران دروست بکەن؛ بەجێی بەڵگە، بە هەست و نیگەرانیی خەڵک یاری بکەن.
خەڵک لە دروشمی بەتاڵ و شانۆی میدیایی بێزار بوون، ئەوان دەزانن پۆپۆلیزم هیچ نەخۆشخانەیەک دروست ناکات، هیچ قوتابخانەیەک چاک ناکات، مووچە دابین ناکات، بێکاری چارەسەر ناکات و هیچ گەنجێک لە کۆچکردن ناگەڕێنێتەوە.
پۆپۆلیزم تەنها دەنگ بەرز دەکاتەوە، بەڵام دەستی بە چارەسەر ناگات. تەنها قەیران دەفرۆشێت، بەڵام هیچ بەرنامەیەک بۆ دەرچوون لە قەیران پێشکەش ناکات. بەرهەمی ئەم جۆرە گوتارە زیاترکردنی ترس، دابەشبوون، بێهیوایی و لاوازکردنی متمانەی خەڵک بە دامەزراوەکانە.
خەڵکی کوردستان پێویستییان بە پۆپۆلیزمی بێکەڵک نییە، پێویستییان بە دادوەرییەکی سەربەخۆ، دەسەڵاتێکی دادخواز، حکومەتێکی بەرپرسیار، پەرلەمانێکی کارا و یاسایەکی یەکسان هەیە، خەڵک خزمەتگوزاری، مووچە، ئاسایش، دادپەروەری و ژیانێکی شایستەیان دەوێت؛ نە بازرگانێک یان سیاسیەک کە خۆی وەک تەنها ڕزگارکەر پیشان بدات و هەر شتێک کە دژی ئەو بوو بە هەڕەشە بۆ سەر نیشتمان و ئاسایشی نەتەوە ناوزەد بکات.
کەسێک کە هەموو ناکۆکییەکی حیزبی و دەستەڵات بە «کۆتایی قەوارەی هەرێم » دەفرۆشێتەوە بە کۆمەڵگا، ئەوا بە دڵنیایەوە ناتوانێت قەوارەی هەرێم بپارێزێت؛ بەڵکوو متمانەی خەڵک بە مەبەست بە قەوارە و دامەزراوەکانی لاواز دەکات.
ئەوەی بەڕاستی قەوارەی هەرێم دەخاتە مەترسییەوە، ڕەتکردنەوەی داواکاریی حزبێک نییە؛ بەڵکوو ناکارایی دامەزراوەکان، لاوازیی دادوەری، نەبوونی شەفافیەت، دواخستنی پڕۆسەی سیاسی، دەستێوەردانی حزبی و بەکارهێنانی دەزگا گشتی و ئەمنییەکانە بۆ ململانێی سیاسیی.
بە راستی پێویستە ئەوە ئەرکی داواکاریی گشتیی بێت ئەگەر هەبێت، دەبێت ئەرکی خەڵکی کوردستان بێت ئەگەر شتێک بەناوی هەڵوێست هەبێت ، دەبێت داوای دەستە و ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ، میدیای سەربەخۆ، ڕێکخراوە مەدەنییەکان و هەموو لایەنە بەرپرسیارەکان بێت کە بەبێ دواخستن لەو بانگەشانە بکۆڵنەوە و بیانکەن بە ڕای گشتی
ئازادیی ڕادەربڕین مافێکی بنەڕەتییە بۆ هەر ئینسان و گروپێک، بەڵام ئەو مافە شتێک نییە لە بەرپرسیاری جیا بێت، کاتێک سیاسەک، بازرگانێک، نوێنەرایەتیەک و قسەکەرێک بە ناوی قەوارە، نیشتمان و چارەنووسی خەڵک قسە دەکات، دەبێت بەڵگە، دەلایل و وەڵامی ڕوونی هەبێت.
نابێت ئازادیی ڕادەربڕین بکرێتە پەناگەیەک بۆ بڵاوکردنەوەی ترس و دڵەراوکێ لە ناو کۆمەڵگادا، بکرێتە دەنگۆ و هەڕەشە و قسەی بێ‌ بەڵگە، هەر کەسێک قەیران دەفرۆشێت، دەبێت لەبەردەم پرسیار و لێپرسینەوەشدا وەڵام بداتەوە.
میدیای بەرپرسیاریش نابێت بەبێ پرسیار و پشتڕاستکردنەوە، ببێتە بڵاوکەرەوەی هەر گوتار و بانگەشەیەکی حزبی، ئەرکی میدیا گواستنەوەی ترس نییە؛ ئەرکی میدیا پشکنینی بەڵگە، دروستکردنی لێپرسینەوە و پاراستنی مافی خەڵک بۆ زانینی ڕاستییە. ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ پۆپۆلیزمی قەیرانساز بە هەڕەشە یان توندوتیژی نابێت، وەڵامی ئەو جۆرە لە پۆپۆلیزم وەڵامێەکە بە یاسا، بەڵگە، لێپرسینەوە، میدیای پیشەیی و ڕووبەڕووبوونەوە بە هەڵوێستی سیاسیی بێ سازش.‌
ئەو پەیامە دەبێت زۆر ڕوون بێت، خەڵکی کوردستان چیتر بە ترساندن بەڕێوەناچن، خەڵک لە گوتاری بێ ‌بەرنامە، بێ کردار و شانۆی میدیایی و پۆپۆلیزمی بێکەڵک بێزار بوون، خەڵک پێویستییان بە سیاسی و بازرگان و نوسەرو ئەکادیمیستو پەرلەمانتاری قەیرانساز نییە؛ پێویستییان بە دادوەر، دامەزراوە و دەسەڵاتێکی دادخواز هەیە، پێویستییان بە سەرکردەیەک نییە کە بەردەوام خەڵک بترسێنێت و خۆی وەک تەنها ڕزگارکەر پیشان بدات؛ پێویستییان بە بەرنامە، بەرپرسیاری و یاسا هەیە، قەوارەی هەرێم بە هەڕەشە، دەنگۆ و ئەدای قەیران ناپارێزرێت؛ بە دادپەروەری، دامەزراوە، شەفافیەت و ئیرادەی ئازادی خەڵک دەپارێزرێت.




هەڵمەتی دژی چەکداری و گەندەڵی!.. عوسمانی حاجی مارف

بە ئامانجگرتنی دەوڵەتانی کەنداو لەلایەن کوتلەکانی سەر بە ئێران لەناو هێزەکانی حەشدی شەعبی عێراق شتێکی نوێ نییە، ئەم ڕێکخراوانە کە لەلایەن ئەمریکاوە وەک گروپی تیرۆریستی دەستنیشانکراون و داوای هەڵوەشانەوەیان دەکات، لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕ لەگەڵ ئێران، بەردەوامن لە هەڵدانی موشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بەرەو نیمچە دوورگەی عەرەبی. هەروەها هێرشەکانیان ساڵانێکە کارمەندانی سەربازی و دیپلۆماسی ئەمریکیان لە عێراق کردۆتە ئامانج.
هێرشەکانی حەشدی شەعبی بۆ سەر کەنداو، ئەزمونێکی گەورەی دەوری عەلی زەیدی دەبێت لە هەوڵدانی بۆ سنوردارکردنیان، وەڵامی پێشوەختەی بەغدا ئاشکرای دەکات، کە ئایا حکومەتەکەی زەیدی ئەتوانێ ڕێڕەوێکی نوێی بۆ حکومرانی لە بەغدا دابڕێژێت، یان درێژە بە سیاسەتی هێورکردنەوە و بێلایەنی خۆی ئەدات بەرامبەر بە کوتلە لایەنگرەکانی ئێران.
واشنتۆن وەها مامەڵە دەکات کە گەشبینە بە حکومەتی نوێی زەیدی، لەلایەکی ترەوە پێدەچێت تارانیش هەمان جۆش و خرۆشی هەبێت. مەسعوود پزێشکیان هیوای ئەوەی دەربڕی کە حکومەتی زەیدی “قۆناغێکی نوێی هاوکاری ستراتیژی” لەگەڵ کۆماری ئیسلامی دەستپێبکات. هەروەها زەیدی پشتیوانی یەکگرتووی لە “چوارچێوەی هەماهەنگی”وەرگرتووە، کە بلۆکی پەرلەمانی لایەنە شیعەکانە و نوێنەرانی ڕێکخراوە تیرۆریستیە دەستنیشانکراوەکانی ئەمریکا لەخۆدەگرێت و ئێران پشتیوانییان لێدەکات، وەک عەسائیب ئەهلی حەق، بزوتنەوەی حزبوڵڵای نوجەبا و کەتائیبی حزبوڵای عێراق.
ئیدارەی ترەمپ فشار دەخاتە سەر عێراق بۆئەوەی لە پێشینەی کارەکانی چەکداماڵینی میلیشیاکانی سەر بە ئێران بێت، لە هەمانکاتدا تاران چالاکانە بەرەنگاری دەبێتەوە، هەر لەوبارەیەوە سەبارەت بە پرسی چەکداماڵینی میلیشیاکان هۆشداریاندایە گروپەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی لەبەرامبەر پۆستە حکومییەکاندا ئاگاداری پێشنیارەکانی ئەمریکا بن، هەروەها ئەو دەزگایانەی لایەنە شیعەکان تیا باڵادەستن و دەسەڵاتی بە کوتلەکانی هێزەکانی حەشدی شەعبی داوە، داوایان لێکردون وەڵامی هێرشەکانی ئەمریکا بدەنەوە.
تاران جۆش و خرۆشێکی کەمتر لە واشنتۆن بۆ سەرۆکوەزیرانی ئێستای عێراق نیشان نادات، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی دۆخی ئێستای بەغدا کە میلیشیاکان بەسەریدا زاڵن، ئەستەمە و بواری گۆرین نادات.
لە کاتێکدا داماڵینی چەک پڕۆژەیەکی درێژخایەنە لەعێراقدا و ئەگەری جێبەجێبونی زەحمەتە، بۆیە کەمترین مەرج لەئێستادا بۆ زەیدی ئەوەیە کە داوا لەم گروپە میلیشیایانە بکات، هێرشیان بۆ سەر دەوڵەتانی کەندا و کارمەندانی ئەمریکی و لایەنە کوردیەکانی عێراق و ئیسرائیل ڕابگرن و ئەوکارانە دوبارە نەکەنەوە.!
وەستانی شەڕی ئەمریکا و ئێران، دەرچونی ئێران بەجۆرێک لە سەرکەوتن، ئەگەری ئەوەش هەیە ببێتە هۆی ئازادکردنی ملیارەها دۆلار لە سەروەت و سامانی بەستووی تاران، کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە گەشەیەکی زیاتر بەم میلیشیایانە دەدات و هەڵوەشاندنەوەیان قورستر دەکات. بەڵام ئەگەر زەیدی نەتوانێت کەمترین ڕێوشوێن بۆ سنووردارکردنی میلیشیان بگرێتەبەر، ئەوا بە ناچاری ئەم گروپانە زیانێکی گەورە بە پەیوەندیەکانی بەغدا لەگەڵ واشنتۆن و دەوڵەتەکانی گەنداو دەگەیەنن و ڕێگر دەبن لە گەشەسەندنی ئابوری عێراق. دەبنە هۆی لێدانی سەربازیی دەرەکی زیاتر لەسەر خاکی عێراق، لەهەمانکاتدا تاڵانچێتی و گەندەڵی پارێزراو دەبێت، گەر زەیدی چەندین هەوڵی هەلمەتی دژ گەندەڵی پەیرەوی بکات.
تا ئێستا زەیدی لە کۆی ٢٣ پۆستی وەزاری تەنها ١٤ پۆستی پڕکردۆتەوە و وەزارەتە گرنگ و هەستیارەکانی وەک بەرگری و ناوخۆ بە بەتاڵی ماوەتەوە. واشنتۆن و تاران بە وردی چاودێری ئەم دامەزراندنانە دەکەن بەهۆی ئەگەری کاریگەریە سیاسیەکانیانەوە. لەهەمانکاتدا بەدوای راگەیاندنی حکومەتی بەغدا بە ناتەواوی، زەیدی دوو کاری خستە بەردەم جێبەجێکردنەوە، یەکەم سنوردارکردنی هێزی چەکداری لەدەرەوەی دەزگاکانی دەوڵەتدا، واتە دەستکردن بە پرۆسەی هەڵوەشانەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی. دووەم بەرەنگاربونەوەو هێرش کردنە سەر گەندەڵکاران و دادگایی کردنیان.
هە ڵبەتە لەسەرەتا ئەوە نیشاندرا و کرایە ئەولەویەت، کە سنوردارکردنی ‌هێزی چەکدارانی سەربەخۆیە، بەڵام لەباری عەمەلیەوە بۆی دەرکەوت، کێشەو ناکۆکیەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران و فشار و کێشمەکێشی نێوان لایەنەکانی دەسەڵاتدارن لە عێراقدا، رێگەی پێنادات کارێکی لەوچەشنە ئەنجام بدات، بۆیە زەیدی بەخێرایی کەوتەبەر راگەیاندنی هەلمەتی دژی گەندەڵی.
ئەوەی لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦دا شاهیدی هەڵمەتەکە بوین، تەنیا ڕوداوێکی سەرپێیی نەبو، شەپۆلی دەستگیرکردنەکان کە سیاسەتمەداران و پەرلەمانتار وبەرپرسانی کردە ئامانج، لە چوارچێوەی ئەوەی حکومەتی عێراق هەڵمەتی دژە گەندەڵی ڕاگەیاندووە، پرسیارێکی لەناو و ژمارەی دەستگیرکراوەکان وروژاند، ئایا ئێمە شاهیدی دەستپێکی چاکسازیی دامەزراوەیی ڕاستەقینەین، یان ساتێکی سیاسیە کە دەسەڵات لەناو دەوڵەتدا لەژێر ئاڵای بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیدا دەیەوێت نمایشێک بکات.؟
کاتێک عێراق بە دەسەڵاتی تایفەگەری و بنەماڵەیی و گەندەڵی و میلیشیایی و تێکەڵبونی پارە بە پۆستی سیاسی حزبیەوە بەستراوە، گومانی تیا نیە کە پێویستی بە ڕوبەڕوبونەوەیەکی جددی و شۆرشێک هەیە لەبەرامبەر دەسەڵات و گەندەڵکاران و گونجاندنی لە سیستمی حوکمرانیەکی نوێدا، کە بتوانێت شەفافیەتی داهات و خەرجی بەرجەستە و جێگیرکات. ئەزمونەکانی ئەم دواییە ئەوە دەردەخەن کە جدیەتی بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی تەنها بە ژمارەی دەستگیرکردنەکان ناپێورێت، بەڵکو بە شێوازی بەڕێوەبردنی دۆسیەکە و پلەی شەفافیەت و سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و ئەو پایەیەی حکومەتی لەسەر راگیراوە، ئایا هەڵمەتەکە هەمان پێوەر بۆ هەمووان جێبەجێ دەکات یان دەبێتە ئامرازێک تەنها بۆ لاوازکردنی هەندێک لە نەیاران و بەهێزکردنی ئەوانی دیکە.!؟
گەندەڵی و تاڵانچێتی لە عێراق و کوردستاندا رەگی لە پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکاندا داکوتاوە و بۆتە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی بەرفراوان، کە چاندنی نەمامی گەندەڵی، چۆنیەتی پێکهاتەی دەسەڵاتی تائیفی و بنەماڵەیی و دەسەڵاتی حزبی میلیشیایە کە تۆوەکەی رشتووە. سادەترین بیرکردنەوە ئەوەیە کەهیچ کەس لەبەرامبەر ئەو پرسیارەدا دۆشدانەماوە، کە بپرسین ئایا گەندەڵی هەیە؟، چونکە گەندەڵی لە عێراق و کورستاندا ناسراوە و بۆتە دیاردەیەکی رۆشن و نەشاراوە، لەبەر چاو و هەستی هەموکەسێکدا مۆرانەیەکی رۆچووە لە قوڵایدا. بۆیە پرسیاری ڕاستەقینە ئەوەیە، کە بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی چۆن بەڕێوەدەچێت؟ ئایا بەڵگەکان ئاشکرا دەکرێن؟ ئایا لێکۆڵینەوە و دادگایکردنەکان ئاشکرا و کراوە دەبن بۆ ڕای گشتی؟ ئایا پرۆسەی یاسایی ئەم هەڵمەتە هەموو لایەنەکان دەگرێتەوە، یان سنووردار دەبێت بە نەیارانی سیاسی یان تۆڕە تایبەتەکان.؟
هەڵمەتی دژی گەندەڵی بە ژمارەی دەستگیرکردنەکان ناپێورێت، بەڵکو بە توانای دروستکردنی متمانەی نوێ لەنێوان دەوڵەت و کۆمەڵگادا دەپێورێت. خەڵکی تەنیا پێویستیان بە بینینی کەسانی گەندەڵ لە پشت مێزی دادگاوە نییە، بەڵکو پێویستیان بە بینینی دەسەڵاتی دادگاو دادوەری سەربەخۆیە، گرتنەبەری ڕێکارە ڕوونەکان و بەڵگەی بەردەست و ئاشکرا و دادگاییکردنی دادپەروەرانەی تاوانباران، شەفافیەت لێرەدا وردەکارییەکی یاسایی نییە، بەڵکو پێشمەرجێکی بنەڕەتیە بۆ گەڕاندنەوەی متمانە، ئەم متمانەیە حکومەتی بەغداو هەرێم ناتوانن پەیرەوی لێ بکەن، چونکە خۆیان سەری مارەکەن و وەستا و مامۆستای گەندەڵکارانن.
ئایا شەڕی گەندەڵی دەبێتە سەرەتای چاکسازی دەوڵەت، یان تەنها دەرفەتێکی دیکە بۆ دووبارە دابەشکردنەوەی دەسەڵات فەراهەم دەکات؟ وەڵامەکە لە ڕۆژی دەستگیرکردندا ئاشکرا نابێت، بەڵکو لە هۆڵەکانی دادگا، لە شێوازی خستنەڕووی بەڵگەکان و لە توانای حکومەت بۆئەوەی خەڵک قەناعەت پێبکات کە یاسا لە سەرووی هەموو کەسێکەوەیە نەک تەنها کەسانی لاواز لەبەرامبەر دەسەڵات و لایەنە بەهێزەکاندا.
لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەمریکا هەموو دامودەزگاکانی دەوڵەتی عێراقیان کردە ئامانج وێرانیان کرد، جگە لە وەزارەتی نەوت، کەس نەیدەتوانی خەیاڵی ئەوە بکات کە دواتر ببێتە گەورەترین و چەسپاوترین دامەزراوەی حکومی بۆ دزی و تاڵانی و گەندەڵی. ئەم گەندەڵیە لە بۆشاییدا ڕووی نەداوە، لەشەری کەنداوی یەکەمی ١٩٩١ و داگیرکردنی عێراق پێش٢٣ ساڵ، گەورەترین کردەوەی تاڵانکاریەکی بێوێنەیە کە لە مێژودا رویدابێت و دژی دانیشتوانەکەی ئەنجام درابێت.
گەر ئەم هەڵمەتەی زەیدی کە ئاڵای بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی بەرزکردەوە، گورزێکێش بوەشێنێت، بەڵام لەکۆتایدا رێکخسنەوەی هەمان ئەو دەسەڵاتدارانەیە کە رەگی بنەمای ئەو گەندەڵکاریەن.بۆیە هەڵمەتی دژی گەندەڵی و کۆتاییهێنان بە گەندەڵی لە عێراق و کوردستاندا، دەتوانی کۆتایی دەسەڵاتی تائیفی و بنەماڵەیی و هێزی میلیشیایی سەرەتاکەی بێت.

عوسمانی حاجی مارف




خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ چەمکی “خوا” لە نێوان پێویستیی بوون و وێناکردنی مرۆیی.. کارزان عەزیز عەبدولرەحمان

پێشەکی
پرسیاری “خوا چییە؟” و “بۆچی ئەم چەمکە لە ئەقڵی مرۆڤدا دروست بووە؟” بێگومان دێرینترین و ئاڵۆزترین پرسیارە کە مرۆڤ لە مێژووی هزری خۆیدا ڕووبەڕووی بووەتەوە. ئەمە تەنها پرسیارێکی ئایینی نییە، بەڵکو پرسیارێکی فەلسەفیی قوڵە کە دەیەوێت لە سنوورەکانی بوون و هۆشیاریی مرۆڤ تێبگات. مێژووی فەلسەفە، بە شێوەیەکی گشتی، بەردەوام لە نێوان “سەلماندنی خوا وەک هۆکارێک” و “ڕەخنەگرتن لێی وەک وێنایەکی مرۆیی”دا هاتوچۆ دەکات.
١. فەلسەفەی یۆنانی؛ دەستپێکی گەڕان بەدوای هۆکاردا یۆنانییەکان یەکەم کەسان بوون کە خواپەرستییان لە چوارچێوەی ئەفسانەوە گواستەوە بۆ ناو لۆژیک. ئەفلاتون لە فەلسەفەکەیدا، جیهانی مادی وەک سێبەرێک دەبینێت و “خێرە سەرەکییەکە” وەک مەرجەعی ڕەهای هەموو بوون و جوانییەک دەناسێنێت. لای ئەفلاتون، خوا ئەو سەرچاوە بێخەوشەیە کە ڕۆح پێش هاتنە ناو جەستە ئاشنای بووە.
لە بەرامبەردا، ئەرستۆ بە لۆژیکێکی میکانیکییەوە دەچێتە ناو بابەتەکەوە. ئەو دەڵێت هەر جوڵەیەک لەم گەردوونەدا پێویستی بە هۆکارێکە، و چونکە ناکرێت ئەم زنجیرەیە تا هەتاهەتایە بەردەوام بێت، دەبێت “جوڵێنەرێکی نەجوڵاو” هەبێت. ئەم جوڵێنەرە نەک وەک خودایەکی ئایینی، بەڵکو وەک ئامانجی کۆتایی و کێشکردنێک هەموو بوون بەرەو لای خۆی ڕادەکێشێت.
٢. سەردەمی ڕۆشنبیری و هەوڵەکانی سەلماندن لە سەردەمی مۆدێرندا، دیکارت لە ڕێگەی “کۆجیتۆ”وە (من بیردەکەمەوە، کەواتە من هەم) هەوڵی دا بوونی خوا بسەلمێنێت. ئەو بە لۆژیکێکی سەیر دەڵێت: مێشکی مرۆڤی ناتەواو ناتوانێت چەمکی “تەواوەتی و بێسنووری” دروست بکات، کەواتە دەبێت بوونێکی تەواو (خوا) ئەم بیرۆکەیەی لە مێشکمدا چاندبێت.
بەڵام کانت لە ڕەخنەی ئەقڵی پەتیدا، سنوورێکی بۆ ئەمە دانا. ئەو پێی وایە عەقڵی تیۆری ناتوانێت بوونی خوا بسەلمێنێت یان نکوڵی لێبکات، چونکە خوا لە دەرەوەی سنووری تاقیگەیی و ئەزموونی مرۆڤە. بەڵام کانت لە ڕەخنەی ئەقڵی کردەییدا ڕێگەیەکی تری دۆزییەوە: باوەڕ بە خوا پێویستییەکی ئەخلاقییە. ئەگەر دادپەروەریی کۆتایی نەبێت، ئەوا سیستەمی ئەخلاقی مانای نامێنێت. کەواتە خوا لای کانت، نەک بەڵگەیەکی لۆژیکی، بەڵکو گەرەنتییەکە بۆ مانای ئەخلاقی.
٣. ململانێی سەدەی نۆزدەیەم؛ لە هێگڵەوە تا نیچە هێگڵ خوای وەک “ڕۆحی ڕەها” بینی، کە لە ڕێگەی مێژوو و مێشکی مرۆڤەوە خۆی دەناسێتەوە. بەڵام کیرکەگارد دژ بەم ڕێڕەوە وەستایەوە. ئەو پێی وایە خوا بە لۆژیک نادۆزرێتەوە، بەڵکو پێویستی بە “پەڕینی باوەڕ”ە. واتە کاتێک مرۆڤ لەبەردەم دڵەڕاوکێی بوون و نامۆییدا دەمێنێتەوە، بڕیارێکی ئازایانە دەدات کە باوەڕ بهێنێت.
لە لایەکی ترەوە، نیچە بە وتەی “خوا مردووە”، ڕەخنەیەکی ڕادیکاڵی گرت. مەبەستی نیچە ئەوە نەبوو خوا بە واتای لیتراڵی (ڕاستەوخۆ) مردبێت، بەڵکو مەبەستی ئەوە بوو کە لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا، چیتر خوا وەک بنەمایەکی مێتافیزیکی بۆ واتا بەخشین بە ژیان پێویست نییە. نیچە پێی وایە مرۆڤ خوا وەک قەڵغانێک دروست دەکات بۆ ئەوەی بەرگەی لاوازی و ترسی خۆی بگرێت.
٤. سارتەر و ئازادی ڕەهای مرۆڤ سارتەر لە سەدەی بیستەمدا بە کورتی گوتی: “بوون پێش ماهییەت دێت”. ئەگەر خوا هەبوایە، ماهییەتی مرۆڤ پێشوەختە دیاری دەکرا. بەڵام مرۆڤ سەرەتا دێتە بوون و دواتر خۆی خۆی دروست دەکات. بۆیە ئازادی ئێمە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی خوایەک نییە بڕیارمان بۆ بدات. چەمکی خوا لای سارتەر تەنها پڕۆژەیەکی دەروونییە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە بەرپرسیارێتی و ئازادیی خۆی ڕابکات.
٥. دەرەنجام؛ خوا بۆچی مایەوە؟ لە کۆتاییدا، فەیلەسووفانی شیکاری وەک بێرتڕاند ڕاسڵ بە توندی ڕەخنەیان لە بەڵگەکان گرت و گوتیان باری بەڵگە لەسەر بانگەوازکەرە. بەڵام سەرەڕای ئەم ڕەخنانە، چەمکی خوا هێشتا وەک پێویستییەک ماوەتەوە:
• پێویستی لۆژیکی: وەک هۆکاری یەکەمی بوون.
• پێویستی مێتافیزیکی: وەک بنەمایەکی ڕەها بۆ تەواوەتی.
• پێویستی ئەپیستەمۆلۆژی: وەک ئاماژەیەک بۆ ئەوەی کە ژیان و بەهاکانمان مانایەکی قووڵتریان لە پشتەوەیە.
بە کورتی، خوا لە مێژووی فەلسەفەدا، یان وەک “سەرچاوەی بوون” سەیر کراوە، یان وەک “پڕۆژەیەکی خۆپارێزی” بۆ دابینکردنی مانا. ئەم گفتوگۆیە هێشتا بە کراوەیی ماوەتەوە و هەر مرۆڤێک لە دیدگای خۆیەوە ئەم پرسیارە گەورەیە شیدەکاتەوە.




مردن.. نەوزاد بەندی

دیارنەمانی کت و پڕی کەسێک .. وونبونی هەتاهەتایی و .. دروستبوونی بۆشاییەک لە چواردەورتا ..ڕۆیشتن بۆ جێگایەکی نادیار ..ماڵئاوایی کۆتایی و .. دەستهەڵگرتن لە هەموو دەستکەوتە مادی و ڕۆحییەکان، ڕۆیشتن بۆ جیهانی حەق و حیساب، ئەمانە بەشێکن لە پێناسەکانی مردن، کە لە ڕاستیدا تاکە دیاردەیە کە زۆرترین خۆپارێزیی و لێکۆڵینەوە و پێناسە و لێکدانەوەی بۆ کرابێ.. بە جۆرێک زۆرینەی کۆمەڵگا مۆدێرنەکان، گۆشەگیر کردن و لەیاد بردنەوە و خۆلێنەدان و وێڵکردنی تێرمی مردن پەیڕەو دەکەن .. پێویست ناکات بیر له مردن بکەیتەوە، مادام ژیان هەیە.. پێویستە بە هەموو جۆرێک باوەش بکەیت بە ژیاندا و .. بە قوڵیی ڕۆبچیتە ناو تام و چێژ و حەز و ئارەزووەکانییەوە بۆ ئەوەی بە تەواویی یان بە نیمچە تەواویی لە هەستکردن بە مردن، ڕزگارت بێ.. گوڵبارانکردن و عەتر پرژێنکردن و ڕازاندنەوەی لاشە و گۆڕ و هەڵبەستنی گۆڕ و دروستکردنی باڵەخانە تیایدا، بەشێکن لە سڕینەوەی مردن و داپۆشینی بە چالاکییەکانی ژیان .. هەمان کات، پێشوازیی کردن لە مردن بە جلی ڕەش و فرمێسک و گریانەوە، وەک ناڕەزایی و ڕەتکردنەوە و بەگژاچوونەوەی مردنە بە نمایشێکی تایبەت.. لە ڕاستیدا ڕازاندنەوەی مردن یان ڕەشپۆشکردنی، هیچ کەڵکێکی نییە، بەڵکو هەوڵدانە بۆ شکاندنی سنوورەکانی مردن و موتوربەکردنی بە ژیان، تا کار گەیشتۆتە ڕەتکردنەوەی ناشتن و مۆمیاکردنی پاشا و هەندێ کەسایەتیی و پاراستنیان لەناو مۆم و فۆرمالیندا .. ئەم کارانە دەسترێژیکردنە سەر مردنن، بە بێ ئەوەی تۆسقاڵێک لە حەقیقەتی مردن بگۆڕن .. هەر بۆیە پێغەمبەر داوا دەکات هەموو ئەو گۆڕانە بڕوخێنرێن کە هەڵبەستراون، چونکە لۆژیک وا ئەخوازێت مردن مردن بێت و ژیانیش ژیان بێت، لوتکەی گەمژەییە ئەو جێگایە کۆنکرێت بکرێت و بهێڵرێتەوە لە کاتێکدا کەسەکە شی بۆتەوە و نەماوە.. هێشتنەوە و نەمرکردنی گۆڕ و ڕازاندنەوەیان، بەشێکە لە نوشوستیی مرۆڤ بەرامبەر مردن، ئەوسا لە جیاتیی مردن لە خۆی بتەکێنێ و ژیان فراوانتر بکات، پاوانخوازیێ و فراوانخوازیی بە گۆڕستانەکان دەدات و ..چەندەها قەبارەی فراوان لە زەوی لە کاردەخات و دەیانکاتە شاری مردووەکان لە کاتێکدا بە پابەند بوون بە سنووری هەردووکیان، هەم شەپۆلی گوڕستانەکان بەو جۆرە ترسناکە فراوان نابێت، هەم ژیانیش ئەو هەموو پەڵە گۆڕستانە گەورانەی پێوە لەسەر دروست نابێت، وەک ئەمڕۆ ئەیبینین گۆڕستانەکان و کۆڵانی زیندووەکان تێکەڵ بوون و بوون بە دراوسێ .. هەربۆیە پێغەمبەر داوا ئەکات ئەوەی لەسەر مردووەکە دروستکراوە، بڕوخێنرێ، بۆ ئەوەی گۆڕ، تەنها گۆڕ بێ و نەبێتە ماڵ.. گۆڕ پێویستە دوای ساڵانێک نەمێنێ و بپوکێتەوە و لە جێگایدا کەسێکی تر بنێژرێت، نەک هەتا هەتایە بمێنێ و .. گیر بخۆین بە دەست شوێنگۆڕ و گۆڕستانەوە و گۆڕخانەکان هەتا بێ لە زیاد بووندا بن.
بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو خۆپارێزیی و ڕازاندنەوەی ژیان و فراوانکردنی خەیاڵ و خەونەکانی ژیان و گەڕان بۆ چارەسەریی لە نەخۆشییەکان و .. تەنانەت گەڕان بۆ گیای نەمریی لە ئەفسانەکاندا بە تایبەت لە ئەفسانەی گلگامێشدا، لەگەڵ هەموو ئەوانەیشدا، پەیکەری مردن، هەستکردن بە مردن، دەرکەوتنی مردن، دیاردەیەکی بەردەوامە لە ژیانماندا و ..هەمیشە ئەو هەستە لە ناخماندا، لە جم و جوڵماندا، لە بەرهەم و خولیا و خەونەکانماندا بە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، ڕەنگ ئەدەنەوە .. بۆ نمونە ئەو هەموو نەخۆشخانە و دەرمانخانە و پزیشک و کارمەندە تەندروستیی و ئەمبوڵانس و ڕاگەیاندنە تەندروستییانە، نیشانەی هەبوونی مردنن.. هەوڵدانن بۆ دەستگرتن بە ژیانەوە ..واتا هەتا زیاتر ژیان لە ئامێز بگیرێت، زیاتر کاراکتەری مردن لە شانۆکەدا دەردەکەوێت .. ئەو جل و بەرگە گەرم و ئاگردانانەی زستان، دەرگا و پەنجەرە و بنمیچی ژوورەکان، خواردن و خەو و حەوانەوە، هەموویان بۆ ئەوەیە نەمرین و خۆپارێزیی له مردن بکەین، واتا بەردەوام مردن خۆیمان نیشان ئەدات و ئێمە لە دەستی هەڵدێین و خۆمانی لە دژ چەکدار ئەکەین، هەر بۆیە نزیکەی هەموو هەڵس و کەوتەکانمان ڕاکردنن لە مردن.. خۆ حەشاردانن لە مردن. خۆگۆڕین و خۆ سواغدانن بە جۆرەها شتی ماددی و ڕۆحیی، بۆ ئەوەن بەڵکو مردن نەماندۆزێتەوە !
لە قورئاندا هاتووە کە هەموو کەسێ ئەبێ مردن بچێژێ و .. ئەو مردنەی کە خەڵک لە دەستی ڕادەکەن هەر پێیان دەگات ئەگەر لە تاوەرە توند و تۆڵ و بەرز و شاهانەکانیشدا بن..
بەڵام غەریزەی ژیان و مانەوە، هەتا دوا هەناسەی ژیان، لە ڕاکردن و خۆدزینەوە لە مردن بەردەوامە..
خوجوانکردن و خۆ گەنجکردنەوە و بۆیاخکردنی ڕوخسار و قژ و نینۆک و . خۆگۆڕین و پۆشاکی جۆرا و جۆر و عەتر و وەرزشەکان و جۆرەها پاککەرەوە و .. دەیان و سەددان چالاکیی ڕۆژانە، تێکڕایان ئەچنە قاڵبی خۆدزینەوە لە مردن و.. . هەڵکەندنی سەنگەر و تونێل و پەنا و پاسار لە ژیاندا بە مەبەستی خۆ شاردنەوەن لە مردن ..
لەوەیش کارەساتبارتر ئەوەیە کە دیاردەی چینایەتیی و زوڵمی کۆمەڵایەتیی و ڕەگەزپەرستیی و جەنگە گەورەکان و داگیرکاریی و دزیی و تاڵانیی و پاوانخوازیی و گەندەڵیی و تێکڕای تاوانەکان، ئەچنە قاڵبی ژیانپارێزیی و خۆلادان لە مردن لەسەر حیسابی ئەوانی تر … کابرا ئەڵێ من وەجاخزادەم و دەست بەسەر موڵک و ماڵی خەڵکیدا ئەگرێت، بە ئومێدی ئەوەی لەو ماڵ و موڵکە حەرامەدا، خۆی بشارێتەوە و تارمایی مردن نەیدۆزێتەوە.. دزیی و داگیرکاریی و کوشت و بڕ، لە ڕاستیدا بۆ ئەوەیە بە هەژارکەوتن و نەخۆشخستن و پەکخستن و کوشتنی کەسانێک، دەوڵەمەندیی و لەشساغیی و سەرکەوتن و ژیانی هەتاهەتایی !! بۆ کەسانێکی تر دابین بکرێت .. واتا ئەتوانین بڵێین زیادە ڕەویی لە خواردن و داڵدە و پۆشاک و کەرەستەکانی ڕۆژانەدا لای کەسانێک، دوور ونزیک، برسێتیی و ئاوارەیی و بێداڵدەیی و پەککەوتنی کەسانێکی ترە .. هەربۆیە لە قورئاندا خوا باس لەوە دەکات کە هەموو شتێک بە پێی پێویست دروستکراوە، واتا کاتێ تۆ دوو نانت پێیە و بە نانێک تێر ئەخۆیت، لە جێگایەکی دوور یان نزیک کەسێک هەیە یەک نانی دەست ناکەوێت، بەو جۆرە لێرە و لەوێ جۆرە مرۆڤێکی دەگمەن پەیدا ئەبن، سەروەت و سامانەکەیان بەسەر هەژارەکاندا دابەش ئەکەن و هەوڵ ئەدەن هەژارانە بژین، بۆ نمونە وەک لیڤ تۆڵستۆی لە ڕوسیا و عەلی کەمال لەم شاری سلێمانییەی خۆمان.. لەوانیش گرنگتر و دەگمەنتر ، کەسانێکن کە ژیانی خۆیان له پێناوی ئەوانی تردا بەخت ئەکەن و سەرجەم تەمەنیان لە زیندان و ئەشکەنجەدان و کوشتندا بەسەر ئەبەن، ئەمانە ئەبنە کەسانی باڵا و لە بیرەوەریی و مێژووی مرۆڤایەتیدا ئەمێننەوە.
بەو پێیە شەڕە گەورەکان و شەڕه بچووکەکانیش، بە مەبەستی بەردەوامیدان بە ژیانی نەتەوە و تیرەیەک، هەڵدەگیرسێنرێن، لە ڕێی کوشتن و تەفروتوناکردنی نەتەوە و تیرەکانی ترەوە، ژیان و مانەوە بۆ دەستە و تاقمێک زامن ئەکەن.. جینۆسایدکردنی نەتەوە و ئایدیۆلۆجیا و ئایینزایەک، لە بنچینەدا بۆ ئەوەیە نەتەوە و ئایدیۆلۆجیا و ئاینانزایەکی تر لەسەر زەوییەکی فراوانتر و لەناو داهات و سامانێکی زیاتردا بژیی و .. هەلی مانەوەی تەمەنێکی درێژتر بۆ خۆی دابین بکات..
بەلام سەیر لەوەدایە، لە شوێنە هەژارنشینەکاندا، لە گوێ شەقامەکاندا، پیرەمێردی به تەمەنی وا دەبینی لەناو تەپ و تۆز و برسێتیی و نەهامەتیدا، ئیشێکی قورس ئەکات، کەچی بەردەوامە لە ژیان، لە کاتێکدا هاوتەمەنە میر و وەزیر و گزیر و لە تەڕ خۆر و له وشک خەوتووەکانیان، لە مێژە مردوون !! ئەوەیش ئەو تیۆرەی چاڕڵس داروین بەتاڵ دەکاتەوە کە دەڵێت مانەوە بۆ بەهێزترینە.
کاتێ دزێک ماڵی کەسێک تاڵان ئەکات، لە ڕاستیدا بۆ ئەوەیە دزەکە بەردەوام بێ له ژیان و .. کەسەکەی تر ڕووبەڕووی ئەگەرەکانی مردن و لەناچوون ببێتەوە..
کاتێ ڕۆژانە ملیۆنەها پەلەوەر و ماڵات لەسەر زەمین ئەکوژرێن، مەبەست لێی قارسکردنی ژیانی ئەوانە و پینەکردنێتی بە ژیانی مرۆڤەکانەوە.. پڕۆتین و ڤیتامین و کانزای لەشی باڵندە و گیاندارەکان ئەدزین و ئەیانخەینە لەشی خۆمان بۆ ئەوەی زیاتر بژین.. بەو جۆرە زۆر بە لامانەوە ئاساییە بۆ نمونە مەڕێک لە کارژۆلەکەی داببڕین، مریشکیک لە جوجەڵەکانی جیاکەینەوە و بیانخۆین.. ئەم دیمەنە ترسناک و تراژیدییە وای لە بەشێک لە مرۆڤەکان کردووە واز لە گۆشتخواردن بێنن، بەو پێیەی هەموو گیانداران شایانی ژیانن..! وەک چۆن هەمووان مردن چاوەڕوانیانە، ئیتر ئەم یەکتر خواردنە بۆچی ؟
دیاردەی جەردەیی و مافیاگەرێتیی بێ سەروبەری تاکە کەسیی، هەتا ئەگاتە دیاردەی داگیرکردنی نێونەتەوەیی جیهانیی بەرنامە بۆ داڕێژراو، مەبەست لێی دابینکردنی هەلی ژیانێکی شاهانەیە بۆ هەندێ کۆمەڵگای داگیرکەر، لە هەمان کاتدا کوشتن و هەژارکردن و نەزانکردن و نوقومکردنی کۆمەڵگا داگیرکراوەکانە لە نەخوێندەواریی و نائومێدیی و تاوان و لە دەستدانی کولتوور و ئایین و هەموو نەهامەتییەکاندا، ئەوانە هەر یەکێکیان مردنێکن و تێکڕایش پاڵپێوەنانی ئەو کۆمەڵگایانەن بۆ مردنە تەقلیدییەکە .. چونکە هەتا هۆکارە دەروونیی و مادییەکانی ژیان کەمتر بنەوە، هۆکارە دەروونیی و مادییەکانی مردن زیاد دەکەن.
مردن پانتاییەکی فراوانی لە بیر و بەرهەمی دانا و بیریارەکاندا داگیرکردووە، زۆرترینی بەرهەمە هونەریی و ئەدەبیی و هزرییەکان، گەڕانن بۆ دۆزینەوەی ژیانی هەتاهەتایی یان هیچ نەبێ دابینکردنی نەمریی و هەتاهەتایی بۆ دانا و زانا و بیریارەکان بە شێوەیەکی زارەکیی، وەک ئەوەی ئەووترێت فڵان کەسی نەمر، لە کاتێکدا سەدان و هەزاران ساڵە مردووە و نەماوە.
کۆشکەکەی کافکا بۆ نمونە، گەڕانێکی بەردەوامە بۆ ژیان و ..خۆ حەشاردانە له مردن، کە دواجار مردن ئەیباتەوە.. مارسیل برۆست لەو هەموو لاپەڕەیەدا بە دوای کاتی وون بوودا ئەگەڕێ، لە هەزاران لاپەڕەدا بە دوای کاتە وونبووەکاندا وێڵە بۆ ئەوەی پانتایی نێوان ژیان و مردن فروانتر بکات.. هەزاران لاپەڕەی شەڕ و ئاشتی و ئاناکارنینای تۆڵستۆی گەڕانە بە دوای ژیاندا بە هەموو هۆکارەکان ..بە هەمان شێوە تەواوی ڕۆمانەکانی دیستۆیڤسکی و هێمنگوای و ستانداڵ و فۆکنەر و سارۆیان و ئەوانی تر، هەوڵدانن بۆ دۆزینەوەی دەرچەیەک لەناو بازنەکانی مردندا کە بەردەوام لە چواردەورمان ڕەنگڕێژ دەکرێن و تیرەکانیان بچوک و بچوکتر دەبنەوە، هەتا ئەوەی بەرکەوتەی دەبێت لەگەڵماندا و ئەمانسڕێتەوە..
لە زۆربەی چوارینەکانی خەییامدا، تارمایی مردن بە ئاشکرا و بە نیمچە ڕوونیی دەردەکەوێ، کاتێ ئەڵێ ناگەڕێتەوە کەسێ لەو دنیا تا لێی بپرسین ئەحواڵی مردوو .. واتا ئەم پیاوە ئەوەندە سەرقاڵبووە بە مردنەوە، هیوادارە یان تەنانەت چاوەڕوانە بەڵکو مردوویەک بگەڕێتەوە و باسێکی ئەودیومان بۆ بکات هەرچەندە ئەمرۆ لەناو تراژیدیای ڕاگەیاندنە جۆراو جۆرە بێ سانسۆر و بێ سنوورەکاندا کەسانی وا پەیدا بوون باس لەوە دەکەن گوایا مردوون و پیاسەیەکی ئەودیویان کردووە و جا بە کاوەخۆ گەڕاونەتەوە بۆ پیرە دنیاکەی خۆمان !!
مردن یان بیرکردنەوە لە مردن بەرپرسە لە تەواوی خەڵات و پلە و پایەکانی مرۆڤ و کۆمەڵگاکانی مرۆڤدا .. پلەی سوپاسالار ئەدرێتە کەسێک، چونکە زۆرترین هێرشی جەنگیی و نەخشەی جەنگیی داڕێژاوە بە مەبەستی کوشتنی زۆرترین ژمارەی دوژمنان، واتا دابینکردنی زۆرترین هەلی ژیان بۆ هاووڵاتیەکانی خۆیان، هەر بۆیە پلەی سەربازیی بەرز ئەخرێتە سەر شانەکانیی و مەدالیای ئازایەتیی بە سنگیدا هەڵدەواسرێت و ..پەیکەری بۆ دروست ئەکرێت .. و ئەکرێتە سەرۆک و ناوی ئەچێتە مێژوو ، سروودی نیشتمانیی و ..وێنەکەی ئەچێتە سەر دراوەکانی ووڵات .. ئەوانە هەمووی پاداشتی ڕاستەقینەن بەرامبەر بە دابینکردنی وەهمی ژیانکردنێکی درێژ و نەمریی، بۆ هەردوولا، هەم بۆ میللەتەکە و هەم بۆ سەرکردەکە..
پێدانی خەڵاتە جیهانییەکان بە داهێنەرانی دەرمانی نەخۆشییەکان و ئامێرەکان و خزمەتگوزارییەکان، تێکڕایان بۆ ئەوەیە ئەو داهێنەرانە لە هەموو بوارەکاندا پەرەیان بە ژیان داوە و دژی مردن جەنگاون، بۆیە شایانی خەڵاتن.
دزینی نەوت و زێڕ و ئەڵماس و خەزێنە کەلەپوورییەکانی ئاسیا و ئەفەریقا لەلایەن داگیرکارە ڕۆژئاواییەکانەوە، بەشێکن لەو کارەساتە گەوره مرۆییەی کە بە خەیاڵیی نەمریی و ژینکردنی هەتاهەتایی خۆیان ئەنجامدراون ..
پیرۆزکردنی دایکایەتیی و باوکایەتیی بۆ ئەوەیە ژیانی منداڵەکان بپارێزن و نەهێڵن ڕوو بە ڕووی مردن ببنەوە..
خێزان دروستکردن و وەچە خستنەوە و سێکس و خواردن، بۆ ئەوەن ژیان بەردەوام بێ و بتوانێت ڕوو بە ڕووی مردن بێتەوە یان هیچ نەبێ بتوانێ وەک هێڵێکی تەریب لەگەڵ مردندا بەردەوام بێ ..
بەو جۆرە عەشق و خەبات و شۆرش و پیشمەرگایەتیی و پارتیزانیی و تەواوی چالاکییە بە کۆمەڵەکانی مرۆڤ، مەبەست لێی دابینکردنی ژیانێکی ئارامتر و جوانتر و درێژترە بۆ کۆمەڵگاکان و .. دوور کەوتنەوەیە لە مردن و لەناو چوون و هەڵوەشان و هەرەسهێنان ..
پاشان کە ئەو شۆڕش و خەباتە جەماوەرییانە سەردەکەون و ئەگەنە ئامانج، کەسێک یان چەند کەسێک بەر و بوم و کاکڵەکەی ئەخۆن، چونکە دوای سەرکەوتنی شۆڕشەکان، کێبڕکێ ناوخۆییەکان سەرەڵدەدەن هەتا کەسانێکی تایبەت و خێزانەکانیان زۆرترین هەلی ژیانکردن دابین بکەن بۆ خۆیان لەسەر حیسابی هاووڵاتیەکانی هەمان کومەڵگا..یان ڕاستتر جەنگی ژیاندزینی ئەوانی تر، جەنگێکی ئەزەلییە و بۆ چرکەیەکیش ڕاناوەستێت، نەک هەر له نەتەوەیەکدا، تەنانەت لە خێزانێکیشدا، شەڕی ژیاندزین و مردنسەپاندن لە نێوان براکاندا هەیە .. کوڕەکانی پاشا.. وەچەی بازرگانەکان یەکتری ژەهرخوارد ئەکەن بۆ ئەوەی خۆیان بگەنە دەسەڵات وداهاتی زۆر، براکان خوشکەکانیان لە میراتیی بێ بەش ئەکەن، بە هیوای ژیانێکی دوور و درێژ یان ژیانێکی هەتاهەتایی بۆ خودی خۆیان و هەمان کاتیش تەمەنکورتیی و مردنی خوشکە لاواز و بێهێزەکانیان ..!
کاتێ ستالین هاتە سەر کورسی فەرمانڕەوایی سیستمی کۆمۆنیستی بە حیساب یەکسان بۆ هەمووان، زۆرینەی وەزیرەکانی لینین ی لە دەسەڵات لادا و کوشتنی، پاشا ملیۆنان کەسی ناوخۆ ،و دەرەوەی بە کوشت دا، کەچی هەمان کات زاناکانی بایۆلۆجی و بایۆکێمستری ڕادەسپێرێت هەوڵ بدەن خانەیەکی زیندوو لە تاقیگەدا دروست بکەن، بۆ ئەوەیش هەموو خەزێنەی دەوڵەت دەخاتە خزمەتیانەوە !! هەتا بەو داهێنانە ژیانی هەتا هەتایی بۆ خۆی و خێزانەکەی دابین بکات !! ..وەک چۆن سەدام حسێن دوای سەرکەوتنی کودەتای حیزبەکەی، وەزیر و هاوڕێکانی خۆی کوشت، بۆ ئەوەی ژیانی خۆی درێژتر بێتەوە و ڕکابەرە ڕاستی و وەهمییەکانی چواردەوری نەمێنن.
وەک عێراقی نوێ، دوای ساڵەهای ساڵ خەباتی جەماوەریی و قوربانیدانی چین و توێژەکانی گەلانی عێراق و کوردستان، کاتێ سیستمی بەعس ئەڕوخێت و سەدام حسێن لەسێدارە ئەدرێت، دەیان و سەدان سەدام حسێنی تر لەناو کورد و عەرەبدا سەرهەڵدەدەن، و ملیۆنان هاووڵاتیی عێراق ئەکوژن و زیندان و ڕاو ئەنێن بۆ تاراوگە، تەواوی سەروەت و سامانی ووڵات بۆ خۆیان و خێزانەکانیان ئەدزن، ئەوەیش له ڕاستیدا هەوڵی مانەوەی چەند خێزانێکە لەسەر حیسابی مردن و ڕاوەدونان و زیندانکردن و ئەشکەنجەدان و وێرانکردنی میللەتێک، بێگومان لە غیابی یاسا و دادگادا.
لێرەدا ئیتر بۆ فەراهەمکردنی کۆمەڵگای مۆدێرن بە جۆرێک ژیان بۆ هەمووان بێ و ..ڕاکردن لە مردن مافی هەمووان بێ، شتێک سەروەر کرا و لەسەروو هەمووانەوە دانرا، ناونرا یاسا .. کۆمەڵێ بینای گەورە دروستکران ناونران دادگا..
یاسا بۆ ئەوەیە هیچ کەسێ نەتوانێت ژیانی ئەوانی تر بۆ خۆی ببات ومردنی خۆی بەسەر ئەوانی تردا دابەش بکات ..
دادگا ئەو جێگایەیە هەوڵی تێدا دەدرێت بۆ ئەوەی ژیانی دزراوی خەڵکێک بگەڕێتەوە بۆ خاوەنەکانیان و .. مردنی سەپێنراوی سەر خەڵکێک، بگەڕێنرێتەوە بۆ سەپێنەرەکان ..
هەر بۆیە لە کۆمەڵگا هوشیارەکاندا، یاسا لەسەروو هەمووانەوەیە، تیایدا سەرۆک و گەدا پێکەوە لەبەردەم دادگادا ڕائەوەستن و .. ژیانێک دزرا بێ، وەرئەگیرێتەوە و ..مردنێک سەپێنرابێ، ئەخرێتەوە گەردنی خاوەنەکەی.
ئەم یاسا لەسەروو هەمووانەیش، شتێکی ڕێژەییە و لە هیچ کۆمەڵگایەکدا یاسا ناتوانێت لەسەروو هەمووانەوە بێت، بە تایبەت لە کۆمەڵگا گەندەڵەکاندا، یاسا لە ژێر پێی بەهێز و دڕندە و مافیاکاندایە، بەڵام بە سەرزارەکیی و لە نووسراو و ڕاگەیاندنەکانیاندا یاسا لەسەروو هەمووانەوەیە و بە درۆیەکی شاخدار، هەمووان هەمان هەلی ژیانکردن و لە مردن ڕاکردنیان بۆ ڕەخسێنراوە . تەنها لەو کۆمەڵگا ئاینییە ڕەسەنانەدا یاسا لەسەروو هەمووانەوە دانراوە، کە مژدەی ژیانێکی هەتاهەتاییان تێدا دراوە بەوانەی کە پابەندن بە یاساکانەوە..واتا لەوێیشدا لە پێناوی دابینکردنی ژیانێکی هەتاهەتایی بەهەشت، کەسانێکی سەرکردە و بەتوانای وەک عەلی کوڕی ئەبو تاڵب لەگەڵ جولەکەیەکی هەژاردا لەبەردەم دادوەردا ڕادەوەستێ و ڕازی نابێت دانیشێت هەرچەند دادوەر داوای لێ دەکات دانیشێت، ئەڵێت هەتا ئەو مافە نەدۆزرێتەوە بۆ ئەو پیاوە کە گوایا لەلای منە، من دانانیشم و وەکو ئەو بە پێوە ڕائەوەستم.. عەلی کوڕی ئەبوتاڵب کەسێکە بە ووتەی خۆی دنیای تەڵاقداوە و خۆی بۆ ژیانی هەتاهەتایی دوای مردن ئامادەکردووە، هەر بۆیە ئامادەیە لەبەردەم دادگادا ڕاوەستێت .. ئەو دادگایەی کە کافکا له چیرۆکێکیدا، دەرگاکەی لەبەردەم پیاوێکی دەشتەکیدا ناکرێتەوە هەتا کابرای دەشتەکی پیر ئەبێت و ئەمرێت، چونکە گەیشتن بە دادپەروەریی واتا دەستخستنی هەلی ژیانکردن و ڕاکردن لە مردن،مافی دەشتەکییەک نییە بەڵکو تایبەتکراوە بە کەسە دەست ڕۆیشتوو، وەجاخزادەکان، هەر بۆیە کابرای دەشتەکیی پێش ئەوەی ڕۆحی دەربچێت، به پۆلیسی بەردەرگاکە ئەڵێت : باشە لەو هەموو ساڵەدا، بێجگە لە من کەسێکی تر پێویستی بە دادگا نەبوو ؟ خۆ هیچ کەسێک بێجگە لە من نەهاتە بەر ئەم دەرگا داخراوەی دادگا ؟
پۆلیسەکە پێی ئەڵێ : خەڵکی تر زۆرن کە پێویستیان بە دادگا هەبووە و هاتوون و چوونەتە ژوورەوە و مافی خۆیان وەرگرتووە، بەلام من و ئەم دەرگا داخراوەی دادگا، تایبەت بە تۆ دانراوین.. بۆیە بێجگە لە تۆ هیچ کەسێکمان نەدی!!
خەییام ئەڵێ:
لە نزمیی زەوی تا بەرزیی زوحەل
چەند گرێ هەبوو یەک یەک کردم حەل
لە مەکر و حیلە دەرچووم پەلە پەل
وەک خۆی مایەوە موشکیلەی ئەجەل

نەوزاد بەندی




دۆزی فەلسەفە1: فەلسەفە دایکە نابایۆلۆجیەکەم بوو.. ئازاد حەمە

فەلسەفە دایکمە؛ پتر لە چوار (دەیە) زیاترە فەلسەفە وەک دایکێکی پەروەردەکاری شارەزاباڵا ڕێنوماییمدەکات، ئاگایلێمە و خەمی منیەتی. ئەم دایکە زۆرزۆر جیاوازترە لە دایکی بایۆلۆجی. مەبەستم، ئەو دایکە ڕاستەقینەیەی(بایۆلۆجییەی)هەر هەموو هەمانە بەجۆرێکی تر خەمی مناڵەکانیەتی؛خواردنلێنان و جلشتن و …. . ئەوانە ئەرکە دایکایەتیەکەی دایکی بایۆلۆجیین. کەچی فەلسەفە وەک دایکی نابایۆلۆجی دوورتر دەڕوات لەگەڵ مناڵەکانی. دایکایەتی فەلسەفە نەمرە، تا ئێمە هەبین فەلسەفە وەک دایک هەیە، کە ئێمە نەماین (ئەو) هەر هەیە و بۆ ئەوانی دیکە دایکایەتی دەکات.
فەلسەفە دایکم بوو. گەر بشخوازین ئەم دایکە نەک هەر بۆ (من) بۆ هەمووان دایکە(دایکبوو)؛ دایکی وا دەگمەن و ناوازە کەم کەس هەیەتی. فەلسەفە وەک دایک ئەو جۆرە دایکەیە، کە هەردەم و لە گشت جێگایەک پشتی پێدەبەسترێت. ئەوجار فەلسەفە، کە دەبێتە دایکمان چاوەڕوانیی زۆری لە ئێمە هەیە؛ لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتیش بۆ سەوزبوونی چاوەڕوانییەکان بژاردەیەکی زۆرمان دەخاتەبەردەست.
ئەوینی دایک بۆ ڕۆڵەکەی هیچکات جێگای لەقنابێت. بەس ئەو ئەوینەی فەلسەفە وەک دایک بۆ ئێمەی مرۆڤ هەیەتی ئەوینێکی جودایە، هیچ نەبێت لەبەرئەوەی لەناو پەیڤی فەلسەفەدا ئەوین خۆی مەڵاسداوە(فەلسەفە واتە ئەوین، یان فیلۆ بۆ دانایی، سۆفیا). کە فەلسەفە دەبێتە دایک، ئەوە سەرەتای بیرکردنەوەیەکی سەرنجڕاکێشە. چونکە مرۆڤەکان هەر هەموو پێیانوایە هەریەکەیان دایکێکی خۆیانیان هەیە؛ دایکێکی بایۆلۆژی دیار. قسەکە لێرە لەو جۆرە دایکە نییە، لەبەرئەوەی فەلسەفە جۆرێکی دیکەیە لە دایک؛ دایکێکی بێوەی، خۆنەویست و پتر لە دایکێکی ڕاستەقینە دایک ترە، فەلسەفە ئەو دایکە نییە تەنها خەمی مناڵەکانی خۆیبێت و بەس.
دایکایەتیەکەی فەلسەفە لەوێشەوە دەستپێدەکات،کە سەرساماندەکات بەخۆی؛دوای ئەو سەرسامییە کتوپڕ داگیرماندەکات. ئەڵبەتە لەناو دایکایەتی فەلسەفەدا دیلبوونێک بوونی هەیە. ئەمە تەنها بۆ ئەوانە دەرئەنجامە، کە لەو دایکایەتییە تێدەگەن. ئێمە لێرە قسەمان لەوانە نییە فەلسەفە وەک دایک نابیین و خۆشبەختیش نیین دایکێکی وەک فەلسەفەیان هەبێت.
ئازار، دڵەڕاوکێ و نائومێدی بەهۆی فەلسەفەوە، وەک دایک، دەگۆڕدرێن بەرەو شتی دیکە. دایکایەتیەکەی فەلسەفە لێرەوە دەستپێدەکات. هەوڵی ئەم دایکە بۆ ڕاهێنانمان لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەی، زاڵبوون بەسەر وڕێنە و شکستیی ئامانجە جوانەکەی فەلسەفەیە وەک دایک. بۆیە، کە دەپرسین: کۆتا ئامانجی فەلسەفە چییە؟ دەکرێت بێ دوو دڵی بڵێین: ئەوەیە، کە ئێمە بە دانایی بگەیێنێت. دایکێک، کە ئەوە بکات پتر لە دایکی بایۆلۆجی دایک ترە.
ئاشکرایە، کە فەلسەفەکردن بریتییە لە بیرکردنەوە. بەری ئەم بیرکردنەوەیە هەر بۆ خۆت نییە؛ هەر بۆ ئەو کەسە نییە لە فەلسەفەدا دایکێک دەبینێتەوە. وەکیتر بابڵێین، کە فەلسەفە ئەندێشەی کەسێکە، ئەم کەسە عەقڵ دەخاتەگەڕ تا بفەلسەفێنێت. بۆ فەلسەفە عەقڵ پێویستیە و پێشمەرجیشە. بەس ئەمە مانای ئەوە نییە، کە گشت عەقڵدارێک (مرۆڤێک کە عەقڵی هەیە) دەکارێت بفەلسەفێنێت؛ هەر لەڕێگای ئەم عەقڵەشەوە دەزانێت بەختەوەریی، باشە، نەگبەتیی چییە. گشت ئەوانەش،کە خاوەنی عەقڵن وەک فەیلەسوف لە چاکە و خراپە، داد و بێدادی، مرۆییبوون و نامرۆییبوون حاڵی نیین.
سەرباری ئەوەی گووترا، فەلسەفە دایکە، دایکێکی میهرەبان؛ دایکێک کە شتمان فێردەکات. ئەم دایکە عەقڵێک دەیجوڵێنێت. گشت جوڵەکانی دایکی وا سەرچاوە لە ئاگاییەوە وەردەگرێت؛ دایک، کە فەلسەفە بوو دەرگا لە گفتوگۆ، فێربووندەکاتەوە. دەسەڵاتی دایک لەم دۆخە دەسەڵاتێکی دایکسالاری نییە. فەلسەفە وەک دایک مێشک فراواندەکات. زۆربەی سوچەکانی مێشک بە گومان و پرسیار و ڕەخنەسازیی داگیردەکات. بۆیە دەنگی فەلسەفە لەناو مێشکا دەنگی دایکە.
فەلسەفە دایکم بوو، دایکە فرەباشەکەم. دایکێکبوو هەرگیز لە دایکایەتی شەکەتنەدەبوو. دایک لە جۆری فەلسەفە هەموو کەس پێویستییەتی، وەلی هەموو کەس نییەتی. ئەمە لەسەر ئەوەش وەستاوە چەند (ئەو) وەک دایکدەبینیت، چی لەو دایکایەتییە داوادەکەیت. کەواتە، فەلسەفە دایکێکە ئازادیی و بەختەوەریی ئێمەی دەوێت. هانماندەدات بەدوای ڕاستییدا وێڵبین، لە کۆنیشەوە ئەم دایکە هەوڵی ڕۆشنکردنەوەی پرسیارە گەورەکانی ژیانی مناڵەکانیداوە.
فەلسەفە کە دەبێتە دایک، پەیوەندیەکەی بە خاکەوە بەهێزدەبێت. لە گشت خاکێکیشدا فەیلەسوفەکان بە مەبەستی پێشخستنی بیری مرۆڤەکان هەنگاوی چاکیانناوە. ئەمە بەو مانایە نایەت ،کە””فەلسەفە تەنها مەشقێکی ئەکادیمی بێت. نەخێر وانییە، بەڵکو “هونەری ژیان”ێکی پراکتیکییە بە ئامانجی گەیشتن بە دانایی””. بۆیە نە چەپاندنی عەقڵ کاری فەلسەفەیە، نە پاشەکشەی هزریی خەونەکەیەتی. پڕۆژەی ڕێنێسانسیش، کە لەناو فەلسەفەدا بوونیادنراوە، ئەمە لە ڕێنێسانسی خودی تاکەوە دەستپێدەکات بەرەو دەرەوەی ئەم خودە.
هاوکات فەلسەفە وەک دایک سنوور بۆ فەشەلی هزریی دادەنێت، کە فەلسەفە سەروەربوو بانگەشەبۆ ریفۆرم کاری بەردەوامیەتی و شتی گەورەشی لێوەبەردێت. ئەمەش کاتێک دێتەدی، کە فەلسەفە دیدی ڕەخنەیی قوڵدەکات. بەواتایەکی دیکە، ڕێگای جیاواز بۆ بەدواداچوونەکانی فەلسەفە بوونی هەیە؛ بۆبەدواچوون بۆئەوەی فەلسەفە چیمان دەداتێ، چیمانبەسەردێنێت. هەر بەهۆی فەلسەفەشەوە دەتوانیین چێژ لە فێربوونی ئەو ئەگەرە بێکۆتایانە وەرگرین کە فەیلەسوفەکان بیریان لێکردۆتەوە .

سەرنج: فەلسەفە لە زۆربەی زمانەکانی بێگانە مێیە. مێبوونی وشەی فەلسەفە ئەوەمان پێدەبەخشێت نازناوی دایکیشی بدەینەپاڵ. بۆنموونە لە زمانی فەڕەنسیی دەگووترێت La philosophie، لە ڕووسی Философия، لە عەرەبی فلسفة، لە ئیتاڵی La filosofia، لە ئیسپانیla filosofía ، لە ئەڵمانیدا die Philosophie،لە پورتوگالی a filosofia، لەو زمانانە لا La ئامرازی ناساندنی ناوی مێیە. کەچی لە هەندێک زمانی دیکە فەلسەفە جێندەر(ڕەگەزی) نییە، بێ لایەنە، نە مێیە نە نێر ،وەک: فارسی کوردی سۆرانی، تورکی، ئینگلیزی…. .

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




گوزەرێك بە نێو دووتوێی كتێبی: (بەختی ڕەش یا كۆمەڵی چەوت)ی (نەژاد عزیز سورمێ).. پارێزه‌ر كرێكار عبدالله خۆشناو

ئەم كتێبە بە سەنگ سووك بە قەبارە بچووكه‌ی‌ نووسه‌ر رێك پێچەوانەی ناوەرۆكەكەیەتی چونكە بارتەقای شاخەكانی كوردستان مانای لەخۆ گرتووە و سەنگی لە سەنگی شاخ كەمتر نیە و قەبارەكەشی لە دیدی مندا گەلێك مەزنترە!، چونكە نووسەر لەجیاتی هەموو ئەوانەی رۆژگارێك بەشداربوونه‌‌ لە شۆڕشی رزگاری نەتەوەیی هه‌روه‌ها لەگەڵ هەموو ئەوانەی هیوایان بەم شۆڕشە هەڵچنی بوو لە شارەكانی كوردستان و دەرەوەی سنووریش زۆر به‌جوانی و ڕاستگۆیی وێنای كردوون.
ئه‌م كتێبه‌ پڕاوپڕه‌ لە هەستی ناسك و ڕەوانبێژی لە لایەك و په‌رده‌ هه‌ڵمالین و خستنەرووی راستیەكان وەك خۆی ئەگەر تاڵیش بن له‌لایه‌كه‌ی تر و ‌گێڕانه‌وه‌ی سه‌ربرده‌ی ‌ ‌به‌شێكی شاراوه‌یه‌ له‌مێژووی دانه‌بڕاوی نه‌ته‌وه‌كه‌مان.
سەرەتا، نووسەر لە هەڵبژاردنی ناونیشانی سه‌ره‌كی و ناونیشان لاوه‌كی زۆر سەركەوتوو بووە و لە دێڕی (بەختی ڕەش یا كۆمەڵی چەوت) لە لاپەڕە 161 ئاماژە بۆ ئەوە ده‌كات ناونیشانه‌كه‌، ناونیشانی یاداشتەكانی باوكی بەرێزیان بووە كە زیاتر لە 900 لاپەڕەی لەخۆگرتبوو بەڵام ئەفسوس نەكەوتە بەردیدەی خوێنەران و به‌هۆی بۆمبابارانی ماڵیان له‌گه‌ڵاڵه‌ تیاچووه،‌ كه‌ مێژوویه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێـته‌وه‌ بۆ ساڵی 1974 ، بێ ئەسەرنییه‌ نووسه‌ر له‌ دوای نزیكی پەنجا ساڵ هەمان ناونیشان بۆ ئه‌م كتێبه‌ی هەڵدەبژێرێت، ئەمەش گەواهی ئەو ڕاستیەیه‌ كە میللەتەكەمان یا ئەوەتا بەختی سیاهە، یان كۆمەڵگاكەمان راستەڕێ ناڕوات، هەڵبەتە ئەم ناونیشانە خۆی لە خۆیدا هەڵگری پەیامێكی هزری مێژوویی سایكۆلۆژی یە رووبەرووی هەموو تاكێكی كورد دەبێتەوە و ده‌رهاوێشته‌ی مێژووه‌، لێره‌دا پرسیارێك سه‌رهه‌ڵده‌دات ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌و ناونیشانه‌ی لێرەدا دووبارە بۆتەوە دوای (50) ساڵ ئایا هەمان ده‌رئه‌نجامی پێشوو و پێشووتری ده‌بێت؟ یان نا؟
له‌ وەڵامی ئەم پرسیارەدا، نووسەر زۆر بەڕاشكاوی و بەئەسپایی لە وێنه‌ی بەرگی پێشەوەدا وەڵامه‌كه‌ی به‌خوێنه‌ر ده‌گه‌یه‌نێت ئەویش له‌ڕێگای ئه‌و كۆلاژەیە كە بەرگی كتێبەكەی پێ ڕازاندۆتەوە!. چاوی نووسەر لە كۆلاژەكاندا هەمیشە ئامادەیی هه‌بووه‌، ئەوەش دەربڕی زادەی تێگەیشتنی نووسەر ده‌گه‌یه‌نێت چونكه‌ وەڵامی ناونیشانه‌ سەرەكییه‌كه‌ بە كۆلاژێك دەداتەوە ، به‌قسه‌ نا به‌ڵام به‌ئاماژه‌ پێمان ده‌ڵێت: بەختی كۆمه‌ڵگا لە سێ گۆشەیەكدا تەنراوە بە رەش و سپی، ئه‌مه‌شیان ئاماژەیە بۆ میلله‌تێك كە ساڵەهای ساڵە لە شاخەكاندا داكۆكی لە مافی سه‌ربه‌خۆبون ده‌كات به‌ڵام قه‌تیسماو له‌چوارچێوه‌ی شاخێكدا لە سەرووی ئه‌مانیشەوە دەستێك هەیە كە یاری بە شاخ و سومبلی تاكی كورد ده‌كات و نایه‌ڵێت له‌م سنوره‌ قه‌تیسماوه‌‌دا په‌ل بۆ ده‌ره‌وه‌ی ڕه‌هه‌نده‌كان بهاوێژێت و كێشه‌ی كورد له‌چه‌ق به‌ستوویی ڕزگار بكات.

ناونیشانی لاوەكی سێیەم بریتییە لە (رۆژگارەكانی دوای كۆربوونەوەی ئاگردانێكی دی)یە:
ئاگردان و كۆربوونه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ بە ژیانی ڕەوەندی نەوەك ژیانی ژیاری، ئەوەی شارەزا بێت لەم بوارەدا لەكاتی گواستنەوەیان لە شوێنێكەوە بۆ شوینێكی تر به‌مه‌به‌ستی گه‌ڕان بەدوای بژوێنێكی تر رەوەنده‌كان زۆر بەئاسانی و به‌ساده‌یی ئاگردان كۆردەكەنەوە و لەو شوێنە تازەیەی كه‌ خێڵه‌كان بۆی دەچن دوای رەشماڵ هەڵدان لە زۆم و هۆبە یەكسەر ئاگردانێكی تر دروست دەكەن. لێرەدا ئاگردان بە مانای (ژیان)یش دێت بۆ یەك خێزان له‌خێڵدا. چونكه‌ خێزان بێ ئاگردان نابێت. نووسەر لێرەدا مەبەستیەتی پەیامێك به‌خوێنه‌ر بدات: سه‌ڕه‌رای باڵه‌خانه‌ی به‌رزو ئۆتۆمبیلی گرانبه‌ها كه‌ ده‌ربڕی شارستانیه‌ته‌! به‌ڵام له‌ناوه‌ڕۆكدا، له‌هزردا، له‌چوار چێوه‌ی بونیاتی عه‌قڵی خێڵه‌كی ده‌رنه‌چووین و قه‌تیس ماوین!.
ئه‌وه‌تا ؛ تا ئێستاش به‌شێكی زۆر له‌ نووسەرە بیانییەكان لە زۆربەی كتێبەكانیان لەسەر كورد نووسیوویانە لەم ناوچەیەدا كه‌ مه‌به‌ستی كوردستانه‌ یەكێتی هۆزەكانی كورد دەژین نەوەك بڵێن نه‌ته‌وه‌ی كوردا!!! (Nation) بێگومان هه‌ڵبژاردنی ئه‌م چه‌مكه‌ له‌خۆڕانییه‌!.
ئا لێرەدا نووسەر بە دیوێكی تر ئەم بابەتە وەبیر هەموو كورد دەهێنێتەوەو پێمان ده‌ڵێت: كە ئاگردان و شاخ راستە لە قۆناغی گوزەری كۆمەڵایەتیدا بۆ كورد پێویست و په‌یوه‌ست بووە، بەڵام لە سه‌رده‌می ئێستاماندا ئاگردان لەگەڵ گۆڕانكاریه‌كانی جیهان و تەكنەلۆژیا و شارنشین بوون، ناگونجێت و ده‌بێت گۆڕانكاری به‌سه‌ردا بێت، بۆیه‌ پێویستە چیتر تاكی كورد، خێزانی كورد، ڕوویان له‌ئاگردان نه‌بێت به‌ڵكو پێویسته‌ ناندین بونیات بنێت به‌مانا فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی!. ، چونكه‌ تا كورد ناندینی نەبێت و واز لە ئاگردان نەهێنێت بزووتنەوەی ژیاری دەست پێناكات لەمەشیان چاوی نووسەر لە بەرگی كتێبەكەدا زۆر به‌دیقەت وه‌ك هه‌ڵۆ چۆن سه‌یری نێچیری ده‌كات پێمان ده‌ڵێت: ئەوانەی یاری (قومار) بە شاخ و جامانەی كورد دەكەن هەمیشە لە هەوڵدان بۆ زیندووكردنەوەی هزری (ئاگردان و خێڵ و هۆز و تەكیە و خانەقا) تەنانەت لە شارە هەرە پێشكەوتووەكانی هەرێمی كوردستاندا. كه‌ ئێستا به‌ڕوونی به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێت بەداخەوه‌ له‌مه‌ش زیاتر، بگره‌‌ بۆتە دیاردە. مخابن!، دەبووایە تا ئێستا ئێمە بۆ جیهان بمان سەلماندبووایە كە بنه‌ماكانی میلله‌تێكی سه‌ربه‌خۆمان هه‌یه‌ نه‌وه‌ك یەكێتی هۆزەكانی كورد!. به‌پێچه‌وانه‌ی بۆچوونی گه‌لێك له‌ نووسه‌ره‌ بیانیه‌كان كه‌ نووسیه‌كانیان له‌ناوه‌نده‌ كاریگه‌ره‌كانی سیاسه‌تی جیهان به‌هه‌ند وه‌رده‌گیرێن.
مێژوو پێمان دەڵێت تا كورد وه‌ك (نەتەوە) لە دیدی وڵاتانی زلهێزەوە خۆی نمایش نه‌كات ناتوانێت قه‌ناعه‌ت به‌ده‌وروبه‌ر بهێنێت كه‌ ئه‌و ناندینه‌ی هه‌یه‌تی ئاگردان نییه‌!.
له‌نێو سۆما چاوه‌كانی سەر بەرگی كتێبەكەدا نووسه‌ر زۆر بە تیژی دەڕوانێت و پێمان دەڵێت كورد دەمێكە دەبوایە (شاخ و دەوار هۆبه‌و زووم)ی هه‌ر به‌ته‌نها تاكه‌ هاوڕێی خۆی نەزانیبوایە! بەڵام دیاره‌ قەدەر وایە ئەوەتا زینەفون یان زەیزەفون لە دەوروبەری ساڵی 333ی پێش زایین له‌كاتێكدا ڕوو له‌ ناوچەكانی كوردنشین ده‌كات له‌نامه‌یه‌كدا بۆ ئەلكسەندەری مەكدۆنی دەنووسێت: قەومێك لێرە دەژین پێیان دەڵێن كارەكاس یان كاردۆس كە (مەبەست لێی كورد بووە هەروەك مێژوونووسان خوێندنەوەیان بۆ كردووە)، پێشنیار بۆ ئەلكەسەندەر دەكات كە لە شەڕەكاندا ئەگەر بەم ناوچانه‌دا گوزەر بكات بەكاریان بهێنێت چونكە (شەڕكەری ئازان).
داخەكەم چەند ساڵێك پێش ئێستا كاتێك (ترمپ) سەرۆكی ولایەتە یەكگرتووەكان ئەمریكا دوو سەركردەی كوردی بینی یەكسەر ووتی (Good Fighter) واتە شەڕكەری باشن (ئازان). دیاره‌ دیدگای بیانییەكان تا ئێستاش هه‌ر به‌چاوی زه‌یزه‌فون سه‌یری كورد ده‌كه‌ن!. و دیدو بۆچونیان نه‌گۆڕاوه‌! یان ئه‌وه‌تا له‌ به‌ختی ڕه‌شی ئێمه‌یه‌ نه‌مانتوانیوه‌ جگه‌ له‌م سیفه‌ته‌ جه‌سته‌یی یه‌، لێهاتوویی هزری تاكی كوردیان پیشان بده‌ین! بەداخەوە دەیڵێم نەمانتوانی لەبەر هەر هۆكارێك بێت وەك پێویست خۆمان به‌نه‌ته‌وه‌ نیشان بدەین زیاتر وەك له‌وه‌ی (یه‌كێتی هۆز و عەشیرەت و حزب و گروپ) ! ئا لێرەدا دەستە دیارەكە بە سەر مانەوە وەك یاری قومار یاری به‌چاره‌نووسمان ده‌كات و هه‌ر رۆژه‌ی بگره‌ ترسێك نیشانی ئه‌م هه‌رێمه‌ ده‌دات كه‌ هه‌ڵچێنیووی نه‌یارانی ئه‌م هه‌رێمه‌ن وناحه‌زانی ئه‌م میلله‌ته‌ن!.
لەسەر ناوەرۆكی ئەم (ڕۆمانه‌)! ناوازەیە كە دەتوانم بڵێم هەر لاپەڕەیەك چیرۆكێكی ناخ هەژێنە بۆ خۆی و دەتوانرێت گەر شی بكرێتەوە هەزاران لاپەڕە لەسەری بنووسرێت. بەڵام سوپاس بۆ نووسەر كە توانیوویەتی مێژوویەك لە دەردەسەری و نەهامەتی گەلەكەمان بەم شێوازە جوانە وه‌ك‌ عه‌ره‌ب ده‌ڵێت: (السهل الممتنع والسرد السلسل) تۆمار بكات.
لە راستی دا ئەم كتێبە لە هەر وڵاتێكی تر بووایە دەكرا بە سیناریۆ چەندین سیناریست دەورەیان لە نووسەر دەدا بۆ ئه‌وه‌ی رێگایان پێ بدات بیكه‌ن بە بابەتی فیلمێك یان زنجیرە درامایەك كە هیچی كەمتر نییە، له‌زنجیره‌ دراما باوه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ نموونە لە زنجیرە درامای عەرەبی (التغریبة الفلسطینیة)! دیسانەوە لێرەوە دەڵێم بەداخەوە كورد وه‌ك پێویست رێز لە مێژووی خۆی ناگرێت ئەگینا دەبوایە خەمخۆرانی مێژووی كورد ئەم دەرفەتەیان بە هەل زانیبووایە و بیان كردبووایە بەرهەمێكی هونەری گەورە هه‌م له‌‌ ئاست گەورەیی نه‌ته‌وه‌ی كورد و هه‌م لە ئاست چیرۆكی ناخ هه‌ژێنهی كارەساتی داڕمانی یه‌كێكی دیكه‌ له‌ شۆڕشه‌كانی دیكه‌ی نەتەوەكەمان، له‌كاتی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌دا خوێنەر دەچێتە ناو دونیایەكی تر، دونیایەك پڕ لە ئازار و مەینەتی كە پێویستە هەموو تاكێكی كورد هەڵوەستەی لەسەر بكات و لە بیری نەكات و واباشه‌ نەوە دوای نەوە وه‌بیر كوڕ و كچانی ئەم میللەتە خێر لە خۆ نەدیووە بهێنرێتەوە، ئه‌مه ‌له‌لایه‌ك و لەلایەكی تر خوێنەر دەچێتە بیركردنه‌وه‌ له‌ ژیانی پڕ لە ئێش و ئازار و خەفەت بۆ ئێستا و داهاتوومان به‌هۆكاری زیادبوونی ترس له‌سه‌ر داهاتووی میلله‌ته‌كه‌مان و وڵاته‌كه‌مان ترسی ئه‌وه‌مان هه‌یه‌ نەخوازیا رۆژێك دابێت ئەم ئازادیەی كە ئەمرۆ لە كوردستانی باشور بە دەست هاتووە لە دەستمان بچـێت و خوانه‌ خواسته‌ ئه‌م ئاگردانه‌شمان كۆرببێته‌وه‌!، چونكه‌ هه‌موومان ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانین: ئەم هەرێمە تەنها به‌شان و باڵی چەند كەس وحزب و لایەنێك دروست نه‌بووه‌!، بەڵكو ئەم هەرێمە زادەی خوێنی هەزاران شەهید و دەربەدەری هەزارانی دیكە و سەرگەردانی هەزارانی تر لە رێگای رزگاری خوازی نەتەوەییدا كه‌ خۆیان كردۆتە سەرە ڕم و له‌پێناو ئازادی وڵات خه‌باتی نه‌پساوه‌یان كردوه‌و بە ناخی پڕ كەسەرەوە سه‌ریان ناوه‌ته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ئەم ئازادیە ببینن!. له‌لایه‌كی دیكه‌‌، ئەم كتێبە لایەنێكی شاراوەشی تیایە ئەویش ئه‌وه‌یه‌ چەندە پەناهەندەیی لە خوارەوەی عێراق ئازار بەخش بووه‌ بۆ گوێزراوەكان له‌به‌رامبه‌ریشدا سەدان جار بارتەقای ئەوانیش ئازار بەخش و جەرگ بڕ بوون بۆ كەسوكاریان ئه‌وانه‌ی لە كوردستان مابوونەوە ئەمەشیان ئه‌گه‌ر له‌م دیدگایه‌وه‌ سەیر بكرێت چیرۆكێكی ناوازه‌ی لێ دروست دەكرێت كە لێوان لێو ده‌بێت لە ئازاری ئافرەت و مناڵی كورد بە دەست ئەو دەستە نادیارانه‌، كە یاریان بە چارەنووسی میللەتەكەمان كردوه‌و ده‌كه‌ن.! ئه‌و ده‌سته‌ی كه‌ له‌به‌رگی كتێبه‌كه‌دا ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌!.
كاتێك ئەم كتێبە دەخوێنیته‌وه‌ لەگەڵ یەكەم رستەدا ناتوانیت وازی لێ بهێنیت تا هەمووی تەواو نەكەیت! بەڵام لێرەدا نووسەر وەك نموونەی كەسی خۆڕاگر و قارەمان و رۆشنبیر ئەوە نیشان دەدات كە لە هەموو بارە سەختەكانی ژیان كە تەنگیان پێ هەڵچنیووه‌ وازی لە خوێندنەوە نەهێناوە. لە رووی كەسایەتەیەوە دیاره‌ زادەی پەروەردەی دروستی خێزانەكەشی بووه‌ لەكاتێكدا نووسه‌ر زۆر پێویستی به‌هاوكاری بۆ پەیداكردن بژێوی ژیانی هەبووە یارمەتی نووسەرێكی گەورەی كورد مامۆستا (مسعود محمد) رەتكردۆتەوە، ئەمەشیان نموونەی خۆڕاگری و جوامێری نووسەر نیشان دەدات، وەك خۆی دەڵێت بە نان و پیاز و هێلكەیەك هێزی داوەتە بەرخۆ بۆ ئه‌وه‌ی ئەم زاتەی لێ دەرچێت كە ئەمرۆ ئێمە لە خزمەت نووسنیەكانیدا بین جا چ بە كتێب، شیعریان، وەرگیران هتد بێت. بۆیە نووسه‌ر پێمان ده‌ڵێت: (بۆ ئەوەی كە لێشمان دەقەومێ هەمیشە كارەسات و نووشوشتیەكان بە جل ئاوێزی خەڵكی ترەوە هەڵنه‌واسین!) وە (نەخۆشی (دەردە كورد) و یەكتر تاوانبار كردن هەمیشە دووبارە و سه‌د بارە نه‌بێته‌وه‌) هیوادارم ئەم ده‌ربڕینه‌ ببێـه‌ پەند بۆ هه‌موومان و له‌به‌رچاومان بێت هەمیشە بە تایبەت سه‌ركردایه‌تی به‌رێزی میلله‌ته‌كه‌مان.
بۆیه‌ لێره‌دا به‌پێویستی ده‌زانم كه‌ بڵێین: تكایە تا كار لە كار نەترازاوە، تا دەرفەت نه‌ده‌ین به‌ده‌ست ناحه‌زو دوژمنانی میلله‌ته‌كه‌مان با هه‌موومان به‌یه‌كه‌وه‌ كار بكه‌ین واز له‌ دووبه‌ركی و ناحه‌زی نێوان خۆمان بهێنین و هه‌وڵ بده‌ین بۆ نه‌وه‌كانی ئاینده‌مان داهاتوویه‌ك فه‌راهه‌م بكه‌ین ، كه‌ دووره‌ په‌رێز بن له‌چاوچنۆكی دووژمنان وله‌لایه‌كی دیكه‌ ژیانێكی ‌ئاسووده‌ و خۆشگوزه‌رانییان بۆ مسۆگه‌ر بكه‌ین گومانی تیا نییه‌ ئه‌مه‌ش پێویستی به‌یه‌كگرتوویی و پلانسازی و به‌رنامه‌سازی هه‌مه‌لایه‌نه‌ هه‌یه‌ له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌كانی ئه‌م میلله‌ته‌ به‌بێ جیاوازی له‌ره‌نگ و بۆچون و ئایدیۆلۆژیه‌كان.

پارێزه‌ر كرێكار عبدالله خۆشناو




ئایا پارتە کۆمۆنیستەکان فەلسەفەی مارکسیان کوشت؟.. نووسینی: زەکەریا نمر.. و. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف

لەگەڵ تێپەڕبوونی ١٠٥ ساڵ بەسەر دامەزراندنیدا، چیتر پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە کە ئایا کۆمۆنیزم سەرکەوت یان شکستی هێنا؟ چونکە ئەمە پرسیارێکە زیاتر سەر بە لۆژیکی سەرکەوتن و شکستهێنانە نەک مەعریفە. بەڵکو ئەو پرسیارەی شایەنی وروژاندنە ئەوەیە کە چۆن چین توانی لە دەوڵەتێکی وێرانبوو بەهۆی جەنگ وهەژاری و برسیێتییەوە، بگۆڕێت بۆ یەکێک لە گەورەترین هێزە ئابوورییەکانی جیهان لەژێر سەرکردایەتی پارتێکدا کە ئاڵای کۆمۆنیزمی بەرز کردووەتەوە، لە کاتێکدا زۆرێک لە ئەزموونە کۆمۆنیستییەکانی تر کۆتاییان بە هەرەسهێنان هات، یان کاریگەرییە سیاسییەکانیان لەدەستدا، یان گۆڕان
بۆ پارتگەلێک کە زیاتر لەسەر شکۆمەندی ڕابردوو دەژین نەک دروستکردنی داهاتوو؟
ئەم پرسیارە نە بەدوای پیاهەڵدانی چیندا دەگەڕێت و نە بەدوای ئیدانەکردنی
کۆمۆنیزمدا، بەڵکو هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییە ئاڵۆزەکەی نێوان فیکر و واقیع، نێوان ئایدۆلۆژیا و دەوڵەت، و نێوان دەق و مێژوو. مێژوو پاداشتی بیرۆکەکان ناداتەوە لەبەر ئەوەی جوانن، و سزایان نادات لەبەر ئەوەی ناشیرینن، بەڵکو تاقیكردنەوەیان بۆ دەكات لەسەر توانای گونجانیان لەگەڵ واقیع و بەرهەمهێنانی دامەزراوەی کارامە.
دەوترێت چین سەرکەوت چونکە کۆمۆنیزمی بە شێوەیەکی دروست جێبەجێ کرد، لە کاتێکدا ئەوانی تر شکستیان هێنا چونکە خراپ جێبەجێیان کرد. بەڵام ئەم وەڵامە خۆی ڕەنگدانەوەی عەقڵییەتێکی ئایدۆلۆژییە؛ چونکە لە بنەڕەتەوە وای دادەنێت کە تیۆرییەکە بێ کەموکوڕییە و هەڵەکە تەنها لە مرۆڤەکاندایە. لێرەوە کێشەکە دەست پێدەکات، چونکە
ئەو فیکرەی عاجزە لە لێپرسینەوە لە خۆی، لە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە واقیعەوە
دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ پاساوهێنانەوە بۆ واقیع. فەلسەفە لە گومانەوە دەست پێدەکات، بەڵام ئایدۆلۆژیا لە دڵنیاییەوە. فەلسەفە دەپرسێت: بۆچی؟ چۆن؟ ئایا دەکرێت ئێمە هەڵە بین؟ بەڵام ئایدۆلۆژیا دەپرسێت: چۆن بیسەلمێنین ئەوەی باوەڕمان پێیەتی ڕاستە؟ بۆیە جیاوازی نێوان فەیلەسوف و تێکۆشەرێکی ئایدۆلۆژی لە زیرەکیدا نییە، بەڵکو لە هەڵوێستیاندایە بەرانبەر بە ڕاستی. فەیلەسوف بەدوایدا دەگەڕێت، بەڵام ئایدۆلۆژی وا دەزانێت خاوەنیەتی. هەموو ئایدۆلۆژیایەک دژبە یەکییەکی مەترسیداری تێدایە. سەرەتا وەک هەوڵێک بۆ ڕاڤەکردنی جیهان دەست پێدەکات، پاشان بە هەوڵدان بۆملکەچکردنی جیهان بۆ ڕاڤەکەی خۆی کۆتایی دێت.کاتێک ئەوە ڕوودەدات، واقیع دەبێتە تۆمەتبار نەک تیۆرییەکە. ئەگەر ئابووری شکستی هێنا، دەوترێت گەل لە پرەنسیپەکان تێنەگەیشتووە. ئەگەر دەوڵەت هەرەسی
هێنا، دەوترێت پیلانگێڕی دەرەکی هۆکارەکەیە. ئەگەر خەڵک ڕاپەڕین، دەوترێت قوربانی پڕوپاگەندەن. بەڵام پێداچوونەوە بە خودی بیرۆکەکە، وەک حەرامکراوێک دەمێنێتەوە. مارکس لە سەدەی نۆزدەهەمدا ڕەخنەیەکی ڕیشەیی لە سەرمایەداری گرت و ئامرازی شیکاریی وای پێشکەش کرد کە تا ئێستاش لە ئابووری و کۆمەڵناسی و سیاسەتدا کاریگەرن. بەڵام مارکس دەستوورێکی ئەبەدی بۆ دەوڵەتان نەنووسی، و بانگەشەی ئەوەی نەکرد کە دەقەکانی کۆتایی مێژوون. پڕۆژەکەی ئەو لە بنەڕەتدا ڕەخنەیی بوو، هەوڵی دەدا واقیع ڕاڤە بکات و شیکاری بکات. بەڵام زۆرێک لە پارتە کۆمۆنیستەکان ئەم پڕۆژەیەیان گۆڕی بۆ سیستەمێکی داخراو؛ مارکسیزم لەمیتۆدێکی ڕەخنەییەوە بوو بە عەقیدەیەکی سیاسی، و لە ئامرازێکی گۆڕانکارییەوە بوو بە دەقگەلێک کە هەموو شتێک ڕاڤە دەکەن و ڕێگە بە کەس نادەن ڕاڤەیان بکات.مارکس خۆی شۆڕشگێڕ بوو دژی بنەماچەسپاوەکان، لە کاتێکدا لای هەندێک لەشوێنکەوتووانی بوو بە بنەمایەکی چەسپاو کە بۆت نییە لێی نزیک بیتەوە. ئەو پیاوەی داوای ڕەخنەگرتنی لە کۆمەڵگا دەکرد، لای هەندێکیان بوو بە کەسێک کە لە سەرووی ڕەخنەوەیە. بەم شێوەیە فەلسەفە گۆڕا بۆ ئۆرسۆدۆکسییەکی سیاسی، بیرکردنەوە گۆڕا بۆدووبارەکردنەوە، و داهێنانیش گۆڕا بۆ لەبەرکردنی دەقەکان. پۆپەر ئاگاداری کردینەوە لە مەترسی ئەو تیۆریانەی بانگەشەی خاوەندارێتی یاساکانی
مێژوو دەکەن، چونکە ئەوەی پێی وایە داهاتوو دەزانێت، ڕەنگە هەر هۆکارێک بۆ گەیشتن پێی ڕەوا بکات. کاتێک پارتێک قەناعەتی وایە نوێنەرایەتی حەتمییەتی مێژوو دەکات، بۆی ئاسان دەبێت کە ئۆپۆزسیۆن پەراوێز بخات، چاکسازی دوابخات و ستەمکاری بەناوی ئامانجە
گەورەکەوە پاساو بدات. بەڵام هەڵەیەکی گەورە دەبێت ئەگەر ئەزموونی چین وەک بەڵگەی سەرکەوتنی کۆمۆنیزم وەک
تیۆری دابنێین. چین بە دیلی جێبەجێکردنی حەرفی مارکسیزمی کلاسیک نەمایەوە، بەڵکو جارێکی تر ڕاڤەی کردەوە بە شێوەیەک کە لەگەڵ مێژوو، کولتوور و پێکهاتە ئابوورییەکەیدا بگونجێت. ئابووری بازاڕی قبوڵ کرد، هانی وەبەرهێنانی تایبەتی دا، سوودی لە جیهانگیری وەرگرت، و گرەوی لەسەر پەروەردە و توێژینەوەی زانستی و
تەکنەلۆژیا کرد، و شەرعییەتی پارتەکەی بەستەوە بە توانای باشکردنی ئاستی بژێوی وبەدیهێنانی گەشەپێدان. لێرەدا پرسیارێکی ڕەوا سەرهەڵدەدات: ئایا کۆمۆنیزم لە چین
سەرکەوت، یان پراگماتیزم (کردارگەرایی) بەسەر چەقبەستوویی ئایدۆلۆژیدا سەرکەوت؟ ئەزموونی چین دەری دەخات کە دەوڵەت لەسەر دروشم ناژی، بەڵکو لەسەر توانای فێربوون دەژی. چین زۆرجار سیاسەتە ئابوورییەکانی گۆڕی کاتێک بۆی دەرکەوت هەندێک بژاردە چیتر گونجاو نین. پاشەکشە لە سیاسەتێکی دیاریکراوی بە خیانەت لە عەقیدە دانەنا، بەڵکو وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ پێداویستییەکانی واقیع سەیری کرد. ئەم نەرمییە ڕەنگە یەکێک
بێت لە گرنگترین هۆکارەکانی سەرکەوتنی.
زۆرێک لە پارتە کۆمۆنیستەکان پێداگرییان دەکرد لەسەر ئەوەی دڵسۆزی دەق بن زیاتر لە دڵسۆزییان بۆ کۆمەڵگا. خەریکی بەرگریکردن بوون لە پاکژیی بیرۆکەکە، لە کاتێکدا دەوڵەت دادەرزا، ئابووری لاواز دەبوو، پەروەردە پاشەکشەی دەکرد و گەنجە لێهاتووەکان کۆچیان دەکرد. کۆنگرە حزبییەکان گۆڕان بۆ گۆڕەپانی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەمان گوتار، نەک پێداچوونەوە بە سیاسەتەکان یان ڕەخنەگرتن لە هەڵەکان. لە زۆرێک لە ئەزموونە ئەفریقی و عەرەبییەکاندا، کێشەکە تەنها لە مارکسیزمدا نەبوو،
بەڵکو لەو ژینگەیەشدا بوو کە پارتەکان تێیدا کاریان دەکرد. لە ناو دەوڵەتە
لاوازەکاندا گەورە بوون، کە بەدەست دابەشبوونی خێڵەکی و تائیفی و لاوازی
دامەزراوەکان و قەیرانی ناسنامەوە دەیانناڵاند. لە ژینگەیەکی ئاوادا، زەحمەتە هەر پڕۆژەیەکی سیاسی سەرکەوتوو بێت ئەگەر پێش بونیادنانی ئایدۆلۆژیا، دەست بە
بونیادنانی دەوڵەت نەکات. بەڵام خستنە ئەستۆی بەرپرسیارێتی تەنها بۆ ژینگە، جۆرێکی ترە لە ڕاکردن لە ڕەخنە؛ چونکە ژینگەی سەخت قەدەرێک نییە ڕێگری لە سەرکەوتن بکات، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکە بۆ لێهاتوویی سەرکردایەتی. چین خۆشی لە بارودۆخێکی نموونەییدا دەستی پێ نەکرد، بەڵکو لە ناو جەنگی ناوخۆیی و داگیرکاری و هەژارییەکی فراوانەوە هاتە دەرێ. بۆیە جیاوازییەکە تەنها بە بارودۆخەکان ڕاڤە ناکرێت، بەڵکو بە شێوازی بەڕێوەبردنی ئەو بارودۆخانەشە. گرامشی درکی بەوە کردبوو کە دەسەڵات تەنها کۆنترۆڵکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت نییە، بەڵکو بونیادنانی کولتوور و مەعریفە وهۆشیارییە. بۆیە هەر پارتێک پشتگوێی پەروەردە، زانکۆ، توێژینەوەی زانستی و بەرهەمهێنانی کولتووری بدات، شەڕەکەی دەدۆڕێنێت تەنانەت ئەگەر دەسەڵاتی سیاسیشی بەدەستەوە بێت. هەروەک چۆن ڕوونی کردەوە کە دامەزراوە پەروەردەیی و میدیایی و کولتوورییەکان ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕن لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی بیرۆکەکاندا، ئەمەش وادەکات بونیادنانی مرۆڤ گرنگتر بێت لە
بونیادنانی تەنها ڕێکخستن. قەیرانی ڕاستەقینە تەنها قەیرانی چەپ نییە، نە قەیرانی ڕاستڕەو، نە لیبرالیزم یان
ناسیۆنالیزم یان ئیسلامی سیاسی. بەڵکو قەیرانی خودی “عەقڵی ئایدۆلۆژی”یە؛ ئەو
عەقڵەی وا دەزانێت یەک کتێب دەتوانێت ڕاڤەی کۆمەڵگایەکی گۆڕاو بکات، و تیۆرییەک کە لە چوارچێوەیەکی مێژوویی دیاریکراودا لەدایکبووە، بۆ هەموو کات و شوێنێک دەست دەدات بەبێ پێداچوونەوە. ئایدۆلۆژیا کاتێک دەبێتە عەقیدەیەکی داخراو، لە فێربوون پەککەوتە دەبێت. کاتێکیش لە فێربوون پەککەوتە بوو، ناتوانێت سەرکردایەتی دەوڵەت بکات، چونکە دەوڵەت بە “دڵنیایی” بەڕێوە ناچێت، بەڵکو بە پێداچوونەوەی بەردەوام، داننان بە
هەڵەکان، سوودوەرگرتن لە ئەزموون و توانای گۆڕینی سیاسەتەکان بەڕێوە دەچێت.
نەتەوەکان لەبەر ئەوە هەڵناستنەوە چونکە باشترین تیۆرییان هەیە، بەڵکو لەبەر ئەوەی
باشترین دامەزراوەیان هەیە.دامەزراوەکانیش بە دڵسۆزی فیکری بونیاد نانرێن، بەڵکو بە کارامەیی، سەروەری یاسا، لێپرسینەوە و بەڕێوەبردنی ژیرانە و وەبەرهێنان لە مرۆڤدا بونیاد دەنرێن. بەڵام ئەو پارتەی سەرکەوتنی خۆی بە ژمارەی ئەو دروشمانە دەپێوێت کە بەرزیان دەکاتەوە، نەک بە ژمارەی ئەو قوتابخانانەی دەیانبینێت، یان ئەو نەخۆشخانانەی پەرەیان پێ دەدات، یان ئەو هەلی کارانەی دەیڕەخسێنێت، ئەوا لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێت بۆ دامەزراوەیەکی پڕوپاگەندەیی زیاتر وەک لە دامەزراوەیەکی سیاسی. گرنگترین وانەیەک کە چین پێشکەشی دەکات، چ کۆک بین لەگەڵیدا یان نا، ئەوەیە کە بیرۆکەکان شەرعییەتی خۆیان لە جوانییە تیۆرییەکەیانەوە وەرناگرن، بەڵکو لە ئەنجامە کردەییەکانیانەوە وەری دەگرن. سیاسەت تاقیکردنەوەی لەبەرکردنی دەقەکان نییە، بەڵکو هونەری بەڕێوەبردنی واقیعە. واقیعیش دان بە ئایدۆلۆژیاکاندا نانێت، بەڵکو دان بەو کەسەدا دەنێت کە لە تێگەیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵیدا سەرکەوتوو دەبێت. گەورەترین هەڵە کە نوخبە سیاسییەکان تێی بکەون، ئەوەیە کە وا بزانن سەرکەوتنی چین ڕەچەتەیەکی ئامادەکراوە و دەکرێت بۆ هەر وڵاتێک بگوازرێتەوە. هەر کۆمەڵگایەک مێژوو،
کولتوور، پێکهاتەی ئابووری و دامەزراوەی تایبەت بە خۆی هەیە. بۆیە چاوپۆشی و
لاساییکردنەوەی حەرفی چین، ڕەنگە شکستی نوێ بێت، ڕێک وەک چۆن لاساییکردنەوەی یەکێتی سۆڤیەت لە زۆرێک لە ئەزموونەکاندا شکستی هێنا. ئەوەی داواکراوە کۆپیکردنی ئەزموونەکان نییە، بەڵکو تێگەیشتن لە مەرجەکانی سەرکەوتنیان و خستنە ژێر ڕەخنەوەیە.
ڕەنگە نهێنی چین ئەوە نەبووبێت کە تیۆرییەکی تەواوی دۆزیوەتەوە، بەڵکو ئەوە بووە کە تیۆرییەکەی نەکردووەتە زیندانێک کە ڕێگری لێ بکات لە فێربوون. ڕەنگە هۆکاری شکستی ئەزموونەکانی تریش ئەوە نەبووبێت کە تیۆری هەڵەیان هەبووە، بەڵکو ئەوە بووە کە وەک ڕاستییەکی کۆتایی و بێ پێداچوونەوە مامەڵەیان لەگەڵ تیۆرییەکەدا کردووە. شارستانیەتەکان بە عەقیدەی چەقبەستوو دروست نابن، بەڵکو بەو عەقڵانەی دەوێرن پێداچوونەوە بە خۆیاندا بکەن. نەتەوەکان لەبەر ئەوە ناڕووخێن چونکە هەڵەیان کردووە، بەڵکو لەبەر ئەوەی پێداگرییان کردووە لە گۆڕینی هەڵە بۆ عەقیدە، گۆڕینی عەقیدە بۆ قەدەر، و گۆڕینی قەدەر بۆ چارەنووسێک کە بۆت نییە بیر لە گۆڕینی بکەیتەوە. ڕاستی نە موڵکی پارتێکە، نە فەیلەسوفێک و نە دەوڵەتێک. ڕاستی پڕۆژەیەکی مرۆیی کراوەیە، بە ڕەخنە زیاتر بەرەو پێش دەچێت وەک لە دڵنیایی، و بە پرسیار زیاتر وەک لە دروشم. ئەمەش، ڕەنگە، گەورەترین دژبەیەک بێت کە مێژووی هەموو ئایدۆلۆژیاکان دەری دەخەن.

نووسینی: زەکەریا نمر




ترەمپ لە چ کۆمۆنیزمێک دەترسێ!.. ئاسۆ کەمال

ترەمپ لە کۆبونەوەیەکی لایەنگرەکانیدا ترسی خۆی لە جۆرێک لە کۆمۆنیزم لە ئەمریکادا نیشان دا کە داوای خانو و ژیانی باشتر بۆ خەڵک دەکەن. وتی ئەگەر من بمەوێ ئەم بەڵینانە بە خەڵک بفرۆشم گەورەترین کۆمۆنیست دەبم، بەڵام ئەمانە ئەمریکا وێران و هەژار دەکا.
ئەم ترسە لە بزوتنەوەی دیموکرات سۆشیالیستەکانی ئەمریکایە کە مەمدانیان کردە پارێزگاری نیۆرک و چەند ئەندام پەرلەمان و پارێزگاری تریان لە شارە گەورەکانی ئەمریکا بەدەست هێناوە. ئەوەی بورژوازیەکی وەک ترەمپ و حکومەتی کۆماریەکان لێی دەترسن ئەو بزوتنەوەیەیە کە لە چینی کرێکار و کەم دەرامەتی ئەمریکاوە دەستی پێکردوە و بەردەوام لە باری سیاسی و ڕێکخراوەیی و جەماوەریەوە گەشەدەکا و لە دەنگدانەکان و هەڵبژاردنەکانیشدا پشتی کۆماریەکان دەشکێنێ.
ترەمپ بەشێکی سەرکەوتنەکانی بە هەڵخەڵەتاندنی چینی کرێکار بەدەست هێناوە بەوەی کار و ئابوری لە ناوخۆی ئەمریکا بەهێزدەکا، بەڵام ئەمڕۆ بە پیچەوانەوە لەسایەی سیاسەت و شەڕەکانی ترەمپەوە گرانی و بێکاری زیاتری ڕوبەڕوی کرێکاران بوەتەوە. لە کاتێکدا تەنیا ترەمپ خۆی لە یەکەم ساڵی سەرۆکایەتیەکەیدا یەک ملیار دۆلار تەنیا لە بازاڕی پارەی دیجیتاڵ قازانجی کردوە و باقی هاوڕێ ملیاردێرەکانی تری خۆی کردۆتە خاوەن ترلیۆن دۆلار و سامانی ئەم ئۆلیگاریشیە پارەدارەی بە هیچ درۆیەک بۆ ناشاردرێتەوە. لەسایەی ئیدارەی ترەمپدا سامانی ١٪ سەرمایەدارەکان بوەتە ٣١.٧ وە ئەو بەشەی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی ئەمریکا کە لە شێوەی کرێ و قەرەبووکردنەوە بۆ کرێکاران تەرخانکراوە، بۆ نزمترین ئاست لە مێژووی ٧٥ ساڵیدا دابەزیوە.، کە سەرجەمی نیوەی خوارەوەی دانیشتووانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا خاوەنی ٢.٥٪ی سامانی ئەمریکان .*١ ئەمە بەشێوە ئابوری پیتی K ناسراوە، واتە فڕینی ئاستی دەوڵەمەندبونی سەرمایەدارەکان و کەوتنە نشێوی کرێی کرێکاران.
هەربۆیە کرێکاران و چینە کەمدەرامەتەکان بە بینینی ئەم ڕاستیانە لە ترەمپ و حزبەکەی دوور دەکەونەوە و ڕوو دەکەنە خەباتی ڕادیکاڵ دژی سیاسەتەکانی حزبە دەسەڵاتدارەکانی ئەمریکا.
ئەم خەباتەی کرێکاران دژی کەڵەکەی سەرمایەی بێ شوماری چینی سەرمایەدار و دژی هەژارترکردنی کرێکارانە. ترەمپ ترساوە کە داوای خاونوو و خۆراک و موچەی زیاتر ئەم بەهەشتەی ترەمپ و میلیاردێر و خاوەن ترلیۆن دۆلارەکان وێران دەکا و هەربۆیە تارمایی کۆمۆنیزمی تیا دەبینێ. کۆمۆنیزمێک کە لە خەباتی سەر جادە و کارگە و شوێنە گشتیەکانەوە دەستی پێکردوە و گیانی کردۆتەوە بەبەری یەکیتیە کرێکاریەکان و بزوتنەوەی سیاسی ناو جەماوەری کرێکاران، لە نمونەی دیموکرات سۆشیالیستەکانی ئەمریکا.
ئەمڕۆ ئەم بزوتنەوە جەماوەریە سیاسیە نوێ یەی لە ئەمریکا گەشەدەکا بۆ بەدەستهێنانی مافە سەرەیاییەکانی وەک خانو و کرێ و تەندروستی و پەنابەری لەمەیداندایە، بەڵام مەترسی کۆمۆنیزم بۆسەر دەسەڵاتی ڕەهای بورژوازی ئۆلیگارشی ئەمریکا لەم هێز نمایشکردنە ملیۆنیەیدا و لە هەر سەرکەوتنێکی بچوکدا نیشان دەدا. ئەمە کۆمۆنیزمێکی نوێی زیندوە کە لە خوارەوە بە شێوەیەکی جەماوەری گەشەدەکا و خاوەن پەیامێکی ڕۆشنە کە ئەم سیستەمە چەوسێنەرانەی سەرمایەداری قبوڵ ناکا.

ئاسۆ کەمال

*١

https://www.cnbc.com/2026/01/30/wealth-inequality-k-shaped-economy-united-states-consumer-spending-trump.html




چی بۆ ئێوە و چی بۆ ئێمە؟.. نەوزاد بەندی

فڕۆکەی تایبەت بە سەدان ملیۆن دۆلار بۆ ئێوەی خەباتگێڕ و ماندوو نەناس، کەناری و کۆتریش بۆ ئێمەی پێشمەرگەی سادە و ساکار و بێ ناوونیشان .. کۆشک و تەلاری بەرزایی و سەر گرد و شاخەکان بۆ ئێوەی کاریزما و بیریاری مەکیاڤیلیزم، خانووی بێ تاپۆ و زیادەڕەوی خوار و خێچی ناو چەم و دۆڵ و نشێوەکانیش بۆ ئێمە.. گوند و شاری ئیتاڵیی و ئەڵمانیی و هۆڵندیی بۆ ئێوە، گەڕەکی شەهیدان و کوژراوان و کەمئەندامانیش با بۆ ئێمە بێ.. لاندکرۆزەر و لەگزسی دوا مۆدێل و درع بۆ ئێوە، ئوتومبیلی دەعمکردوو، سوکان محەوەری بێ تابلۆ و علوجی ووڵاتانیش بۆ ئێمە.. کوپەڵەی پڕ لیرەی زێڕ و زیوی ناو ڕەحمی خاک و مێژوو بۆ ئێوە، کنگر و وشتراڵوک و چاوبازە و کەرتەشیش بۆ ئێمە .. نەوت و گازی ژێر زەوی بۆ ئێوە، مینی چێنراو بە هەموو جۆرەکانییەوە بۆ ئێمە با قاچ و دەستمان بپەڕێنن.. زانکۆی کامبردج و ئەمەریکی و ئۆکسفۆرد بۆ ئێوە، حوجرە و قوتابخانە داڕوخاوەکانی مەحوی و مەولاناخالیدیش بۆ ئێمە..کچە جوانە سێکسییەکانی ناوخۆ و ئێران و شام و ڕۆم بۆ ئێوە بە حەرامیی، کچە ناشیرینە نەخۆشە کەمئەندامەکانیش بۆ ئێمە بە حەڵاڵیی .. سەعاتە گرانبەهاکانی ڕۆلێکس و پاتیک فلیب بە دەیان ملیۆن دۆلار بۆ مەچەکی شۆڕشگێڕ و ماندوونەناسی ئێوە، ئێمەیش بە گاز سەعات لە مەچەکی مناڵەکانمانا دروست ئەکەین و ڕازییان ئەکەین و ئەیانکەینە خاوەن سەعات، کە گەورەیش بووین سەعاتمان ناوێت، چونکە کرێکار سەعات لە دەست بکا پڕ ئەبێ لە ئاو و عەرەق و لم و چیمەنتۆ و ئەڕزێت و ئەشکێت.
بتڵە ویسکی و گرانتس بە دەیان هەزار دۆلار بۆ سەرگەرمکردنی ئێوەی ماندووی کوردناسی ماندوو نەناس، ئێمەیش بە چای دیژلەمەی خەست سەرمان گەرم ئەکەین.. کەناڵی سەتەلایت بە سەدان بێژەری جوانکیلە بە ملیۆنەها دۆلاری خەرجیی مانگانەوە بۆ ئێوە و مناڵەکانتان، ئێمە تەلەفزیۆن و ڕاگەیاندنمان ناوێت، چونکە بێجگە له خوا بڕوامان بە هیچ هەواڵ و کەناڵ و فڕ و فیشاڵێک نەماوە.. چاکەت و پانتۆڵ و بۆینباخی بڕاندی ئیتاڵیی بە سەدان هەزار دۆلار بۆ قەد و باڵای ماندووی ئێوە، ئێمەیش لە بازاڕی لەنگەکە پانتۆڵێکی کاوبۆی کۆن بە دوو هەزار دیناری تەبعی بریمەر ئەکڕین، کە ڕەنگە هی سەردەمی چاڕڵس بڕۆنسن بێ، عەیبی چییە ؟ ..ئێوە پێڵاوی زیگنا و بۆگاتی و کامێڵ و کارتەر لە پێبکەن بە هەزاران دۆلار، قەیناکا ئێمە پاتەی ئێرانیی و چینیی بە چوار هەزار دیناری تەبعی بریمەریی لە جادەی شێخەڵا وکاک ئەحمەدی شێخ ئەکڕین، قەیناکا با لەگەڵ هەر هەنگاوێکا جڕتێک لێبدەن.. بۆ جەژنی سەری ساڵ و جەژنەکانی تر، ئێوەی سەرکردەی ماندوونەناس بە فڕۆکەی تایبەت، لەگەڵ ماڵ و مناڵەکانتاندا بفەرموون بۆ نەمسا و سویسرا و لەندەن و پاریس و دبلن ، ئێمەیش ئەو ڕۆژانە ناچین بۆ ئیش و تا نیوەڕۆ ئەخەوین و ئیسراحەت ئەفەرمووین، عەسرەکەیشی مەنجەڵێک یاپراخ ئەخەینە ناو چارۆکەیەک و لەگەڵ ماڵ و مناڵدا ئەیبەین لە پارکی ئازادی و شانێدەر لە ژێر درەختێکی خەمگیندا، ئەیخۆین .. ئێوە عەتری گرانبەهای وا بدەن لە خۆتان، کچە مۆدێل و مێینە جوانەکانی چواردەورتان بخەنە سەر کەڵکەڵەی موسارەعە حوڕەی ناو حەلەبەی ژووری نوستنەکانتان، حەقی خۆتانە دوای ئەو هەموو کوردایەتییە، مەلەوانیی لە ئەستێڵکی لەش و لارە گۆشتنەکانا، خەمی ئێمەتان نەبێ، چونکە عەتر و عەرەقی شین و مۆری ناوچاومان ناگونجێن، پارەی عەترەکە ئەدەین بە نیڤیا و ڤازالین بۆ دەست و قاچە شەقار شەقار بووەکانمان، تاکو ئازاری کزانەوە و برژاونەوەکانیان مات بن و بتوانین شەو بنووین تاکو سبحەینێ زوو هەستین و بڕۆین بۆ ژوانی پاچ و خاکەناز و لم و چیمەنتۆی پڕۆژە زەبەلاحەکانتان ..مناڵەکانی ئێوە با لە قوتابخانەکانی ئەوروپا بخوێنن، بۆ ئەوەی هەم زمانە زیندووەکانی دنیا فێر بن و هەم فێری ئەتەکێت و هەڵس و کەوتی نۆبڵمان و مۆدێرن بن، پاشان دێنەوە و ئەبنە سەرۆک و سەرکردە و شت بەدەست دوای ئەوەی کە خوای گەورە ڕۆحی گرانبەهاتان لێ وەرئەگرێتەوە، بەڵام مناڵەکانی ئێمە هەتا ئیعدادی لە مەکتەبە سارد و سڕ بە زستان و گەرم و گوڕ بە بەهار و هاوینەکانا ئەخوێنن، هەتا ئەوەی مەکتەب تەرک ئەکەن و لە هەژاریدا شێت ئەبن یان بە قاچاخ بە خەیاڵی ژیانێکی جوان و شەرەفمەندانە، ڕوو دەکەنە ئەوروپا، لە ڕێگا بەشێکیان لەناو دەریاکاندا ئەخنکێن و بەشەکەی تریشیان لە زیندان و دارستان و کەمپە بێ ڕەحمەکانی ئەوروپادا، کەڕووی چاوەڕوانیی و لەش تێیان ئەدات، قەیناکا، خۆ ئەمانە لە داهاتوودا نابنە سەرۆک و سەرکردەمان، بوون و نەبوونیان وەکو یەک وایە، وەک بڵێی تۆبە ئەستەغفیروڵڵا، بە هەڵە هاتبنە دنیاوە و غەڵەتی مەتبەعیی بووبن، ئەگینا توخوا مەعقولە کەسێک بێتە ژیانەوە و هیچ ڕزق و ڕۆزی و دامەزراندن و هەلی ژیان و کارکردنێکی نەبێ؟
با ئێوەی ئازا.. ئێوەی دەبابە و فڕۆکە خۆری بەعس و تۆمارکەری داستان و ئەفسانەکانی شەڕی براکوژیی، ببنە خاوەنی دەیان و سەدان و هەزاران مۆڵ و بەنزینخانە و بازاڕ و تاوەری پەنجا شەست نهۆمیی، بە قەبارەی بەرزیی و بڵندیی دەیان هەزار گەنجی شەهیدی وون و گۆڕ وون و بێ سەر و شوێن، ئێمەیش بۆ خۆمان دوای سەعات دووی نیوەڕۆ کە ئێوە چوون بۆ ڕابواردن، ڕێگا بە ئێمە دەدرێ عەرەبانەی سەوزە و میوە و نەعلفرۆشتن بهێنینە گۆڕەپانەکانی کاک ئەحمەدی شێخ و شێخەڵڵا لە ماوەی دوو سەعاتدا، هەتا خۆر ئاوا ئەبێ، ڕێپێدراوین دوو سێ هەزار دیناری تەبعی بریمەریی پەیدا بکەین، لەناو دەنگە دەنگو قەڵەباڵغیی و شەڕ و شەڕەجنێودا چونکە هەزاران کەس لە هەموو چین و توێژە فلیقاوەکانی میللەتەوە ئەڕژێنە ئەو شوێنانەی کە دوو کیلۆی بە هەزارێکه یان سیانی بە دوو ..
مۆڵ و کارگە و تاوەرەکانی ئێوە لە باج بەخشراون، چونکە ئێوە سەرکردە و بەخشندە و نیشتمانپەروەریی دێرینن، بەڵام عەرەبانەکانی ئێمە لە فەرمانگەی باج و سەرانەدا، هەموویان ژمارە و دۆسیەی تایبەتیان بۆ کراوە و ئەبێ ساڵانە باج بدەین، ئێ ناحەقیان نییە ئێمە کوا سەرکردە و ڕێکخەری شەڕە گەورەکانی ناوخۆ و براکوژیی بووین، هەتا بمانبەخشن ؟
بۆ ئێوە ئەسپی گرانبەها و مەیدانی ئەسپسواریی و کچۆڵەی مەیتەری ناسکۆڵەی ئۆکرانیی و ئێرانیی، بۆ ڕاهێنانی مناڵۆچکەکانتان کە پێویستە ئەو سەرکردانەی داهاتوومان، فێری ئەسپسواریی و شاسواریی ببن، بۆ ئەوەی لە بۆنە جیهانییەکاندا گەر بڕگەی ئەسپسوارییان تێدا بێ، بە خۆدا نەشکێنەوە و ئاوزنگی لێدەن و بیهێننە جونبوش و چوار ناڵە، بەڵام ئێمە ئەسپ و مایین و چارەوێمان ناوێ، زیادمەسرەفییە و بەخی نیعمەتە، با خواگیان دەرگای ڕزق و ڕۆزیمان لێ دانەخات .. دەیان و سەدان دۆنم زەوی تایبەت و دوورە دەست، بۆ مەزاری مردووەکانی ئێوە، لەناو باخ و گوڵ و گوڵزار و بینای بەرز و مەڕمەڕی شاهانەدا، با لاشەی پیرۆز و ماندوو نەناس و پڕ خەبات و بەرخۆدانتان، ئارام و حەواوە بێ و دوای ئەو هەموو خۆنەویستییە، لەگەڵ پەرییەکانی ڕەحمەتدا، بێ قەید و شەرت و حەق و حیساب، بەرەو بەهەشت بڕۆن.. قەبرەکانی ئێمەیش بە یاڵێکەوە یان لە نشێوێکا، لە تەنیشت یەکدا، هەر یەکەی مەترێک زەمینی لار و وێر ، سەرمان ئەدا لە پەراسووی مردوویەکی شەڕی ناخۆ و .. کەللەی ڕاکردوویەکی سوپای بەعس، ئەچەقێ لە سەر شانمان، قاچمان ئەچێ بە چاوی پارتیزانێکی ناوشاردا، کە لە کۆلێژ ئاشکرا بوو، پێش پەنجا ساڵ بە دەسڕێژی گوللە شەهید کرا، هەمان کات نینۆکی ژنێکی کوژراو ئەچێ به گوێچکەمانا، کە پێش 45 ساڵ به تاوانی ناندان بە پێشمەرگە، لە زینداندا بە ئەشکەنجە گیانی سپارد، کەللە سەر ساوایەک کە لە سکی دایکیدا بەر دەسڕێژ کەوتبوو، ئەچەقێتە چەپرغەمان، کێشە نییە، هەر چۆنێ بێ شوێنی خۆمان ئەکەینەوە، خۆ ڕۆحمان تیا نییە ئازار بکێشین، خۆ پێویستمان بە موچە و دامەزراندن و تەرفیع و عەلاوە نەوت و غاز و برنج و ڕۆن و فێنککەرەوە نییە، کۆمەڵێ ئێسک و ماسولکە و پێست و نینۆکی بێگیانین، بەرە بەرە بەکتریا و مێرووی خاک ئەمانخۆن و ئەبڕێینەوە، قەیچێکا با لە نیو مەترا بە لاو نیو لێی ڕاکشێین، بەدانیشتنانەوە، یان بە پێوە، لە گۆڕی بە کۆمەڵدا، یان بە هەر جۆرێک بێ، ئێمە وەک ئێوە زۆر کۆڵمان بەو دنیا بێ شەرەفەوە هەڵنەگرتووە، ئەویش لەبەر ئەوەیە بۆگەنی لاشەمان، هاوشارییەکان بێزار نەکەن ئەگینا پێویستی بەو زەحمەتە نەدەکرد و هەروەک پاکەتێکی بەتاڵی پیتزا، فڕێتان داینایە ناو زبڵدانەکانەوە، خۆ ئازارمان پێ ناگات، ئێمە کە هەموو تەمەنمان ئازار و زوڵم و ئەشکەنجە و بێبەشکردن و زیندان و دەرکردن و دوورخستنەوە و بێداریی و بێزاریی و نادادیی بوو .. ئێمەی تاوانبار بە تاوانی ئەوەی کە لە خاکێکا لە دایک بووین، هەمووی بەش کرا بوو، هەمووی لوشکرابوو.. تۆبە، ئەستەغفیروڵڵا، تۆ بڵێی خوای گەورە ملیۆنان کوردی بە بێ ڕزق و ڕۆزی و کار و موچە و داهاتوو دروستکردبێ؟
ئێوەی ماندوونەناس و سەرکردە و شەهیدی زیندوو، مافی خۆتانە بڕۆن بۆ تیاترۆخانە و قومارخانەکانی مۆنتیکارلۆ و لاس فیگاس و ڕۆما، بە ملیۆنان دۆلار بدۆڕێنن بە دیار سەمای شاکیرا و سەماکارە جیهانییەکانەوە، مافی شەرعیی و شۆڕشگێڕیی خۆتانە، ئێوە کە لاویتان لە ئەوروپا و شام و شیراز بۆ نیشتمان بە هەدەر دا، ئێمەیش لە چایخانەی کرێکاران و قەرداران و پینەدۆزان و مچکۆ و شەعب و کەوفرۆشان، تاوڵە و ئەزنیف ئەکەین بە دیار مەقامێکی تۆزلێنیشتوی عەلی مەردانەوە ..
مافی خۆتانە خاک و ئاوی ووڵات پاوان بکەن و .. مناڵەکانتان ببنە خاوەن کۆمپانیای گەیاندن و وەستاندن و کەل و پەل و کارەبا و گومرک و ئەنتەرنێت و هەموو بازرگانییەکانی تر و ببنە ملیاردێر، بەڵام ئێمە نانی ئەو ڕۆژەمان هەبێ، بەسە، ئەگەر نەیشبێ هەر شایەنمانە، چونکە ئێمە کوا سەرکردە و ئەندازیاری شەڕ و ئاشوب و دووبەرەکیی و حیزبخیزبێنە و باڵباڵێنە بووین ؟ دنیا پێنج و دوو ڕۆژێکە، ملیاردێر بیت یان قەردار، کە ئەجەلت هات ئەتدەن لە دار.
مافی خۆتانە درۆکردن و پەیمانی هەوایی و فرمێسکی تیمساحیی.. مافی خۆتانە پاشەکەوتکردنی موچەی فەرمانبەران و وەستاندنی دامەزراندنی گەنجان و ..ڕاگرتنی پلە بەندی دامەزراوان و .. گرانکردنی نەوت و غاز و بەنزین و کارەبا و ئاو، ئێ ئێوە خۆتان سەرۆکی کوڕی سەرۆکی کوڕەزای سەرۆکن و خۆتان باش ئەزانن ئەم میللەتە سپڵە پێنەزانە بۆره پیاوە حەسودە چاوپیسە، چۆن دەرمان ئەکرێ.. ئێوە شارەزان لە چارەسەرکردنی دەرد بە دەرد ..لە شکاندنی بەرد به بەرد .. لە ڕەواندنەوەی خەم بە خەم .. لە نەهێشتنی کێشه بە کێشە ..لە دورینەوەی برین بە زام .. ئێوە خۆتان ئەندازیاری هەموو نەهامەتییەکن، سوورەی بەر لەشکری هەموو گیروگرفتێکن .. ئێوە نەبێ کێ هەیە بتوانێ ڕۆڵی برسێتیی و سواڵکردن بدات بە دەوڵەمەندترین میللەت ؟ ئێوە یەکەم داهێنەرن لە بواری پێنەدانی موچە بە فەرمانبەرانی دوڵەت .. ئێوە لە حاتەمی تەی، نانبدەتر و سەخیتەبیعەتترن، کاتێ نەوتی پەنجا ساڵ بە قەرزی چل ملیار دۆلار ئەگۆڕنەوە .. ئێوە گەورەترین دەرهێنەری فیلمی ترسناکن، کاتێ میللەتێکی شاهانە، ئەکەن بە میللەتی سواڵکردن و عەرەبانە ..کاتێ ڕۆڵگۆڕکێ دەکەن لە نێوان دز و پۆلیس .. سەربەرز و بێ شەرەف .. زانا و گەمژە .. تاوانبار و دادوەردا ..
ئێمە ئەو شتانە چوزانین؟ ئێمەی کە تۆبە ئەستەغفیروڵڵا لەوە ئەچێ بە هەڵە لە دنیادا ناونوس کرابین .

نەوزاد بەندی




چەسپاندنی ناجێگیری سیاسی کوردستان.. عوسمانی حاجی مارف

پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا میراتێکی دوورودرێژی ناکۆکیان لەسەر داهات و نەوت و گاز و بودجە و هێزی چەکداری و بەرێوەبەرایەتی کارگێری و سیاسی و یاسایی و دەستوری هەڵگرتووە. زۆرجار بەئاشکرا دەبینین کە مووچە دەبێتە مایەی دڵەڕاوکێ بۆ دەیان هەزار خێزان، کە وەک ڕێبوارێک چاوەڕێی هاتنی بەسەلامەتی هەموو مانگێکی دەکرێت. هەرکاتێک تەواوی ناوچەکە رووبەرووی گۆڕانکاریە سیاسی و ئابوریە خێراکان دەبێتەوە، ناکۆکی و کێشەکانی نێوان بەغدا و هەولێر توندتر و ئاڵۆزتر دەبنەوە.
لە دۆخێکی ئەم جۆرە پەیوەندیە لەرزۆک و ناجێگیریەدا، حکومەتی هەرێمی کوردستان هیچ کات بەدوای ئەوەدا نەبووە چۆن دەتوانێت دەستکەوتی بەرچاو و سەقامگیر بەدەست بهێنرێت، بەڵکو چۆن خۆی دەپارێزێت و ڕێگری لە پەرەسەندنی قەیرانەکان بکرێت، بۆ ئەوەی بەتەواوی ئیفلیج نەکرێت، یان بێئاسۆیی لە جوڵەی ژیاندا لەناو زریانی پشێودا بە بێ وەڵام دەسورێننەوە. گرنگ ئەوەیە بەهەر رێگایەک بێت دەستکەوتێکی دارایی خێرا بەدەست بهێنن.
بۆ پۆستی سەرۆکایەتی وەزیران لەساڵی ٢٠١٩وە مەسرور بارزانی دامەزرێنرا، هەر لە سەرەتاوە لەبەرامبەر کۆمەڵێک کێشە روبەروو بوەوە، کە لە ماوەی سەرۆکایەتیەکەیدا دروست نەبوبون، بەڵکو بەسادەیی بە ئامادەیی لەسەر مێزەکەی دانرابون، ئەم پرسانە لە گرژیە سیاسی و ئابوریەکانی ساڵانێکەوەیە کە لە نێوان هەولێر و بەغدا سەرچاوەی گرتووە، هەروەها پرسەکانی دیکەی پەیوەست بە قەیران و نا جێگیری ئابوری و لاوازی خزمەتگوزاری و نالەباری ژێرخانی هەرێمی کوردستان و دوو ئیدارەیی و گەندەڵی فراوان، واقعیەتی پێکهاتەی خودی دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانە، مەسرور نەک نەیویست ئەوانە تێپەرێنێت، بەلکو بونی خۆشی بەسەرۆک وەزیران و مانەوەی وەک کاربەڕێکەر بۆتە کێشەیەک و جێگای بۆهیچ پرنسیپێکی حوکمداری شارستانی نەهێشتۆتەوە.تا ئێستاش وەک حکومەتێکی کاربەڕێکەر و لە دۆخی چەقبەستوی پەیوەندی پارتی و یەکێتیدا، بەبێگوێدانە دۆخی ژیان و گوزەرانی خەڵک، هەردوو حزب مامەڵە بە قەیرانە ناوخۆیی و پەیوەندیەکانی بەغداو هەولێرەوە دەکەن، لە دۆخێکی چاوەڕوانیادا خۆیان و خەڵکیان ڕاگرتووە.
قەوارەی سیاسی هەرێم هەمیشە لە ناکۆکی و تێڕوانینی جیاواز و بەردەوامی کێشەکان سەبارەت بە بەڕێوەبردنی پرسە هەستیارەکان، کەمی نەهێناوە، دابەشبونی هەرێم بە زۆنی زەرد و زۆنی سەوز لە ناچاریدا هەمیشە مامەڵەی ئاستی هاوسانگی هێز و نفوزی سیاسیان بووە، زۆرجار حکومەتەکانی هەرێم خۆیان وەها دەبینی کە ناچار بوو بە کردەوەکانی هاوسەنگی سیاسیدا بڕوات و رێکەوتنێک پێکبهێنن و گرژیەکانیان بۆ دەورانێک رابگرن، بەڵام لە قەیرانێکی تردا هەمان لۆژێکی گرژیەکان دەست پێدەکاتەوە. گەورەترین تاوانی عەقڵی سیاسی حزبەکانی کوردایەتی ئامادەنەبون و نەویستن و نەتوانینیانە بۆ ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی دوو حزبی و هێزی میلیشیا و پاشکۆ بونیان بۆ لایەنێکی دەرەکی و دانەمزراندنی حکومەتێکی سەراسەریە لە تەواوی هەرێمدا.
کاتێک دوای شەری کەنداوی یەکەم، هێزەکانی پارتی و یەکێتی هاتنە ناو شارەکان و ناوچەی ئارام جێگیرکرا، چەکەکان بێدەنگ بون و فرۆکە جەنگییەکان لە دوای بەهاری پڕ لە گێژاوی ساڵی ١٩٩١ لە کوردستانی عێراق قیژەی خۆیان وەستاند، خەڵکی کوردستان کە لە دۆزەخی کۆچێکی بەرفراوان بەرەو سنوورەکانی ئێران و تورکیا هەڵاتبون، پێیانوابوو کە لاپەڕەیەکی نوێی ژیان دەستی پێکردووە. هەمووان دڵخۆش بوون بە ئاسۆی دانیشتنی بەرەی هێزەکان، کە لەسەر مێز گفتوگۆیان لەگەڵ سەدام حسێندا کرد، زۆرینەی خەڵک کەوتنە وەهمی ئەوەی “خەباتی” ئەو هێزانە بەرهەمی هێناوە، دەسەڵاتی “خۆبەڕێوەبەری” فراوانکراوەکانی ئامانجەکانە و کۆتا لوتکەی هیوایە.
بەڵام لە جەنجاڵیی گەرمی سۆزداری و خۆشحاڵی خەڵک بۆ دەربازبوون لە کابوسی ترس و بۆمب و کیمیاوی بەعس و سەدام، ئەوە لەبیرکرا کە بەگفتوگۆی حزبە ناسیۆنالستەکان و هێزی میلیشیا و دواتر جێگیرکردنی دەسەڵاتی سیاسیان، شەڕەکان و بارگرژی و نائارامی و ناجێگیری سیاسی کۆتایی نایەت، بەڵكو تەنیا کاتێک کۆتاییان دێت کە دەور و دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا جێکەوتبێت.
دانوستانەکانی بەغدا لە ساڵی ١٩٩١ کە شاندی پارتی و یەکێتی بە ناوی “شۆڕش” و بەدواداچوون بۆ دانپێدانان بە ئۆتۆنۆمی مامەڵەیان دەکرد و لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە ئەنجام ئەدران، تیشکی دەخستە سەر بونی تەمومژێک لە ئایندەی کوردستان و نارۆشنی لە چارەنوسی خەڵکی کوردستاندا، کە ئاکامەکەی لە ماوەی ئەم ٣٥ ساڵەی دەسەڵاتداریاندا چەندین کارەسات و بارگرانی دۆخی ژیان کرانە دیاری بۆ خەڵک.
هەر لەسەرەتاوە پارتی و یەکێتی بەتەواوی تەرکیزیان لەسەر هێڵکاریی سنوورەکانی خۆبەڕێوەبەری خۆیان و دەستەبەرکردنی دانپێدانانی سیاسی و دیاریکردنی چۆنیەتی جیاکردنەوەی دەسەڵاتی ئیداریان بوو، کە زۆر بەسادەیی و بە پەلە رەسمیەتیاندا بە دابەشکردنی هەرێم بە دوو زۆن، باسێک و ئاراستەیەک لەسەر دەوڵەتداری بەهیچ جۆرێک لە بیر و کاریاندا نەبوو. ئەم شێوازەش گونجاوترین رێرەوێک بو بۆ تاڵانی و دەستبەسەراگرتنی سەرەوەت و سامانی کوردستان و دابەشکردنی لە نێوان خۆیاندا، هەر بۆیە لەسەرەتاوە کەوتنە گیانی یەکترو چوار ساڵ خەڵکی کوردستانیان بە شەری ناوخۆوە سەرقاڵ کرد، ڕەگی ئەبەدی قەیران و قۆرخکردنی دەسەڵات و دابەشکردنی هەرێم، ئەو ڕێچکە وێرانکەرەیە کە لە هەرێمی کوردستان جێبەجێ دەکرێت.
ئەم پێکهاتە کوشندەیەی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێم و لە ساڵی ١٩٩١وە تەنیا ڕووداوێکی تێپەڕ نەبوو کە بەهۆی بارودۆخی ئەو ساتەوەختە رێکخرابێت، بەڵکو بەردی بناغە و مۆدێلی دەسەڵاتی ناسیۆنالستی کوردە کە نە دەیەوێت و نەدەتوانێت لەوە زیاتر بەرهەم بهێنێت، هەرچەندە ماوەیەك لەژێر ناوی ئابوری سەربەخۆداو بەدیاریکراوی لەکاتی ریفراندۆمدا بارزانی بانگەوازی بۆ جۆرێك لە دوورکەوتنەوە لە عێراق دەکرد، بەڵام دوای شکستهێنانی ریفراندۆم و ئابوری سەربەخۆ، دوبارە گەرایەوە سەر ستراتیژی پاراستنی یەکگرتوویی عێراق.
لەلایەکی ترەوە وەک نەریتێكی سیاسیان، تەنها کەسانێک لە پۆستە سەرەکی و باڵاکاندا دادەمەزرێنن، کە ئەندامی بنەماڵەکەیان و دڵسۆزی حزبەکەو سەرۆکی حزبەکەیانە. لەوبارەیەوە کێشە لە نێوانیاندا دروست دەبێت، هەروەها ساڵانە ملیۆنان دۆلار دەچێتە سەر حسابەکانیان. چونکە دانانی کەسی ناکارامە و گوێڕایەڵ لە پۆستەکاندا کافیە بۆ ئەوەی دۆخەکە ڕاگرن و بەهیچ جۆرێک بیر لەدامەزراندنی دەوڵەت و خواستەکانی خەڵک نەکرێتەوە، تا سود لەو دۆخە ناجێگیرە وەرگرن، بۆ چەسپاندنی گەندەڵی و بازرگانی و قاجاخچێتی و دەستبەسەراگرتنی سەروەت و سامانی کوردستان.
کارەساتێکی گەورەی هەرێمی کوردستان لەسەرەتاوە ئەوەیە، لە ساڵی ١٩٩٢ەوە، ئەم “رێچکەی وێرانکەرە” جێبەجێکراوە. لەبری ئەوەی پێوەرەکانی لێهاتوویی و شارەزایی زانستی و کارگێڕی لە پڕکردنەوەی پۆستە هەستیارەکاندا بە بنەما وەرگیرێت بەڵکو بەپێی لایەنگری بنەماڵەیی و بەرژەوەندی تەسکی حزبی بەرەوپێشچون،
بەردەوامیشی تا ئەوڕادەیەی کە وەک نەخۆشییەکی ساری بەسەر تەواوی دامەزراوەکانی پێکهاتەی حکومەتدا بڵاوبۆتەوە، هیچ ئاسۆیەک لەخودی پێکهاتەی ئەو سیستمەدا نەک گۆڕانی تیا نابینرێت، بەڵکو ناتوانێت چاکسازیش لە خۆیدا قەبوڵ بکات.
ئێستا زیاتر لە جاران و هاوکاتی ئاڵوگۆری ناوچەکە بەتایبەتی لە دۆخی شەری ئەمریکا و ئیسرائیل لەبەرامبەر ئێراندا، دۆخی هەرێم و سیستمی حوکمرانیەکەی لێژتر و ململانێکانی قوڵتر بۆتەوە، رێکەوتنی پارتی و یەکێتی سەختر بووە، نا ئارامی فراوانترە، ئەم دۆخە بە نیەتی چاکی ئەکتەری حزبەکان و دەسەڵاتدارەکان و ئۆپۆزیسیۆنی بۆرجوازی نە پاک دەکرێتەوە و نە دەتوانن ئاڵوگۆربکەن. ئەوەی دەتوانێت ئەم دۆخە بە حاڵتێکی ئەرێنی بگەیەنێت، نارەزایەتی و راپەرین و شۆرشێکە تەواوی دامودەزگاکانی ئەم حکومەتە هەڵوەشێنێت، راپەرینێک دەست پێبکات کە دابینی دەور و دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک دابین بکات لە دەسەڵاتی سیاسیدا.

عوسمانی حاجی مارف




دژبەرەکانی زمانی کوردی-2- .. فەرەیدوون سامان

بەشی دووەم..

زمان بە یەکێک لە پایە گرنگەکانی ناسنامەی نەتەوەیی دادەنرێت. بۆیە بە هێرشکردنە سەر زمانی کوردی، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ هێرش کردنە سەر خودی شوناسی نەتەوەیی، ئەمەش لە ڕەچاوکردنی سیاسییەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەو سنوورە سیاسیانەی کە کوردستانیان دابەش کردووە بەسەر چوار وڵاتدا، ئەم سنوورانە بەهۆی هەلومەرجی مێژوویی و کۆلۆنیالیزمەوە سەپێندراون، پەیوەندی زمانەوانی و کارلێکی ڕاستەوخۆی نێوان کورد لە پارچە جیاجیاکانی کوردستان سنووردار کردووە، ئەمە هۆکارێکی بنەڕەتییە بۆ نەتوانینی کورد لە زاڵبوون بەسەر هەموو زارەکانیدا. هەر جۆرە هەوڵدانێک بۆ گۆڕینی پڕۆژەیەکی پەروەردەیی وەک ئامرازێک بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژوو و هەڵوەشاندنەوەی زمانی کوردی، کە لەسەر بنەمای ڕاستگۆیی لەگەڵ مێژووی نەتەوەکەماندا بنیات نراون، نەک لەسەر داهێنانی ناوی نوێ بۆ خزمەتکردنی ئەجێندا سیاسییە کاتییەکان، لە ئەنجامدا خزمەت بە ئەجیندای داگیرکەرانی کوردستان دەکەن، بۆ نموونە: ماوەیەکە باس لە زمانی ئێزیدی و خوێندن بە زمانی ئێزیدی دەکرێت، لە ڕاستیدا کەس ناڕەزایەتی نییە بەرامبەر بە کردنەوەی قوتابخانە یان دامەزراوەیەکی پەروەردەیی، بۆ خوشک و برا ئێزیدییەکانمان، بەڵکو ئەمە بە زەروورەتێکی کەلتوری و نەتەوەییشی دەزانم، بەڵام گوتنی ئەوەی کە “یەکەم قوتابخانەی زمانی ئێزیدی” کرایەوە، بە ڕای من ئەوەندەی دەستکەوت نییە، بەڵکو ساختەکردنی مێژووی نەتەوەکەمانە، چونکە ئێزیدی ئایینێکی دێرینی کوردستانە، زمانەکەشیان سەر بە زاری کرمانجییە، واتە زمانێکی سەربەخۆ نییە، بەپێی ئەوەی لە توێژینەوە زمانەوانیدا ناسراوە، سەبارەت بە زمانی زۆرینەی ئێزیدییەکان بە درێژایی مێژوو، هەر زمانی کوردی-زاری کرمانجی بووە، کە تێیدا میراتی ئایینی و کولتووری ئێزیدییەکان نەوە لە دوای نەوە پارێزراوە، جا ئەگەر زمانێکی سەربەخۆی ئێزیدی هەبووبێت، کەواتە کتێبە مێژووییەکانیان لە کوێن و کوا یاسا زمانەوانییەکانی؟ لە کوێ میراتی نووسراوەکەی کە بە درێژایی سەدەکان درێژ بووەتەوە، بۆچی دەقە ئایینی و میراتی زارەکی ئێزیدی بە زاری کرمانجی پارێزراون؟
لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، بە هاندانی پارتی ناسیۆنالیستی دەسەڵاتدار لە ئەرمەنستان، بەشێک لە کوردانی ئێزیدی لەناکاو ئەو بیرۆکەیەیان پەرەپێدا، کە گەلێکی سەربەخۆن و هیچ پەیوەندییەکیان بە کوردەوە نییە، تەنانەت کوردیان بە دوژمنی سەرسەختی ئێزیدییەکان دەزانی و کوردستانیان بە تابو دەزانی، باشووری کوردستانیان بە “باکوری عێراق” و باکووری کوردستانیان بە “ڕۆژئاوای ئەرمینیا” ناودەبرد، ئەم بیرۆکەیە لەلایەن ناسیۆنالیستە ئەرمەنییەکان و بەشێک لە ئەندامانی پەرلەمانی ئەرمەنستان و هەندێک نووسەر و ئەکادیمی ئەرمەنستانەوە پشتیوانی لێکرا. ڕۆژانە پەخشی ڕادیۆیی ٣٠ خولەکی تایبەت بە سووکایەتی کردن بە کورد و کوردستانیان پێدەدرا و جەختیان لەوە دەکردەوە کە ئێزیدییەکان گەلێکی سەربەخۆن و کوردنین، کورد دوژمنی هەردوو گەلی ئێزیدی و ئەرمەنە. تەنانەت ئەوەندەش ڕۆیشتن کە بانگەشەی ئەوە بکەن کە زمانی کوردی نییە، تەنیا زمانێکی ئێزیدییە.
لە ساڵی١٩٨٩ بەشی ئاماری ئەرمەنستان ڕایگەیاند کە ئێزیدییەکان گەلێکی جیاوازن لە کورد و هیچ پەیوەندییەکیان بە نەتەوەی کوردەوە نییە. پەرلەمانی ئەرمەنستانیش دانی بە زمانی ئێزیدیدا نا و دەستی کرد بە چاپکردنی کتێبی خوێندن بە زمانی ئێزیدی و بە شێوەیەکی موجیزە، زمانی کوردی بوو بە زمانی ئێزیدی. ئەو کوردە ئێزیدییانەی دژایەتی ئەو بێماناییانەیان دەکرد، کەوتنە بەر هێرشی جەستەیی. لەوانەش ئەکادیمیستەکان شاکر خدۆ و کارلین چاچان و ئەوانی تر لەلایەن ئەم گروپەوە لێیاندرا بەهۆی ئەوەی ڕایانگەیاند “ئێمە کوردی ئێزیدین “.تەنانەت هێرشیان کردە سەر کەسایەتییە ئایینییە ئێزیدییەکان و میر تەحسینیان بە خائین ناساند، بەهۆی پێداگری لەسەر کورد بوونی ئێزیدییەکان، ئەم ئێزیدییە نوێیانە پاڵپشتی سەرکردایەتی سیاسی ئەرمەنیان هەیە. بۆ نموونە کاتێک پترۆسیان سەرۆک کۆماری ئەرمینیا بۆ بەشداری کردن لە پرسەی تورگوت ئۆزال سەردانی تورکیای کرد، بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند، “لە ئەرمینیا کورد نییە؛ ئێزیدی هەیە، ئەوانیش کورد نین”.
ئەوەی گرنگە لە سەرەتاوە جەخت لەوە بکەینەوە کە ئەم جۆرە پرسە زمانەوانییانە پێویستیان بە خوێندنەوەیەکی بابەتییانە هەیە، نەک سۆزدارانە و دوور لە سادەکردنەوە یان حوکمدانی نادادپەروەرانە، چونکە زمان لە جەوهەرەکەیدا، دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی ئاڵۆزە، کە مێژوو و کولتوور و سیاسەت تێکەڵ دەکات و ئەمەش وای کردووە ئەم باسە لە ڕادەبەدەر گرنگ بێت، بەتایبەت کاتێک باس لە ناسنامەی پێکهاتەیەکی کۆمەڵگەی کوردستان و سیستەمی زمانەوانییان دەکرێت.
دیاردەی ناساندنی پرسی ئێزیدییەکان وەک نەتەوە و ناساندنی زارەکەیان وەک زمان(زمانی ئێزیکی)، جگەلە پیلانێکی قێزەونی ناحەزانی نەتەوەکەمان، پرسێکی تازەش نییە و ساڵانێکی زۆرە لەلایەت ناسیۆنالیستی تورک و عەرەب و ئەرمەنەوە کاری بۆ دەکرێت.
بەشێوەیەکی گشتی گەلان لە کاتی دامەزراندنی دەوڵەتەکانیاندا بەربڵاوترین زارەکانیان لەبەرچاو دەگرن، وەک زمانی ستاندارد وەریاندەگرن، کە دواتر بە زمانی فەرمی دەوڵەت دەناسرێن، بەڵام ئەم شێوەزارانە، لە جەوهەردا بەشێک لە سیستەمی فراوانتری زارە لەناو یەک زماندا دەمێننەوە، نەک بە تەواوی بوونێکی جیاواز، ئەم شێوازە لە زۆربەی ئەزموونە زمانەوانییەکان لە سەرانسەری دنیادا دووبارە دەبنەوە، ئەمەش پشتڕاستی دەکاتەوە کە ئەوەی لە دۆزی زمانی کوردیدا ڕوودەدات، هەڵاوێر نییە، بەڵکو یاسایەکی گشتییە کە بۆ هەموو گەلان کاری پێدەکرێت.
بێگومان ئەگەر کورد دەوڵەتی نەتەوەیی خۆی دامەزراندبا، لە نموونەی گەلانی دیکەی جیهان و بەرفراوانترین زاری خۆی هەڵدەبژارد، وەک زمانی ستاندارد، هەڵبەتە دوای پاککردنەوەی له وشەو زاراوە بیانییەکان، ئەمەش لەسەر بنەمای ئەو زەخیرە بەرفراوانەی وشەسازیی ڕەسەنی کوردی کە لە فەرهەنگە کوردییەکاندا دەبینرێن. پاشان ئەم زارە لە دامەزراوە دەوڵەتییەکان، قوتابخانەکان، زانکۆکان و لە بەڵگەنامەکردنی بەرهەمە هزرییەکانیاندا بەکاردەهێنرێن. دواتر پێیان دەڵێن زمانی فەرمی، هەروەک چۆن گەلانی دیکەی ناوچەکە و جیهان کردوویانە.
ئەمە ڕێڕەوی سروشتی و لۆژیکییە بۆ وەرگرتنی یەکێک لە زارەکانی وەک زمانی ستاندارد و فەرمی خۆی، گەلان بە زۆری لە کاتی بنیاتنانی دەوڵەتە مۆدێرنەکانیاندا دەیکەن، کە پێویستیان بە زمانێکی یەکگرتوو هەیە بۆ ئیدارە و پەروەردەو فێرکردن، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە کە ئەوان بە زمانێکی نوێ هاتوون کە ئەوانەی بە زاری دیکە قسەیان دەکرد نەیاندەتوانی لێی تێبگەن. ئەمەش بەو واتایەیە کە ئەگەر ئێمە مامەڵە لەگەڵ بەربڵاوترین شێوەزاری کوردی بکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە گەلی کورد خاوەنی هەموو توخمێکی پێویستە بۆ ئەوەی زمانێکی کوردی ستانداردی هەبێت، کە بتوانێت هەموو کورد یەکبخات و وەک زمانی هاوبەشی خۆی خزمەت بکات. ئەو بەربەستەی لە ئێستادا ڕێگری لە کورد دەکات بۆ گەیشتن بەم کارە سیاسییە، نەک زمانەوانی، زمانی کوردی زمانێکی بەهێز و دەوڵەمەندە و چەندان زار و شێوەزاری هەیە.
ئاشکرایە کە هێزی هەر زمانێک تەنیا بە ژمارەی ئاخێوەرەکانی ناپێورێت، بەڵکو بە توانای بەرهەمهێنانی مەعریفە و پانایی وشەسازییەکەی و هەمەجۆریی پێکهاتە ناوخۆییەکەی، جگە لە توانای گونجاندنی لەگەڵ زانستە مۆدێرنەکاندا، زمانی کوردی دەوڵەمەندە بە وشەسازی، نەرم و نیان و خاوەنی میکانیزمی دروستکردنی وشەی نوێ، کە لە خودی جەوهەر و ڕۆحی زمانەکەوە وەرگیراوە، وەک زمانێکی ئەگلۆتیناتیڤ پۆلێن دەکرێت، وەک زمانی ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی و ئەوانی تر، واتە زۆرجار دوو وشە کۆ دەکرێنەوە و وشەیەکی نوێ بە مانایەکی نوێ پێکدەهێنن. زمانی کوردی خاوەنی ئەم توانایەیە کە هاوسەنگ بێت لەگەڵ زاراوەی مۆدێرنی ڕۆژئاوایی کە بۆ وەسفکردنی داهێنان و دۆزینەوەکان بەکاردێت.
جیاوازی شێوەزارەکان دیاردەیەکی سروشتییە و کاریگەری لەسەر یەکگرتوویی زمان و یەکیتی نەتەوەیی نییە، ئەگەر جیاوازی زۆر لە وشەسازی لە نێوان ناوچەیەکی تردا بدۆزینەوە، ئەمە بەو مانایە نییە کە کورد لە ناوچەیەکدا بە زمانێکی جیاواز قسە دەکەن، جیاوازە لەو زمانەی کە کورد لە ناوچەیەکی دیکەدا قسەی پێدەکات، ئەم جۆرە ئارگیومێنتە یان دەرەنجامە لە ڕادەبەدەر بێمانایە و یان لە نەزانییەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەو کەسە لە جیاوازیی نێوان زمانێک و زارێک تێناگات، یان لە هەوڵێکی بە مەبەست بۆ تێکدانی خودی زمانی کوردی و گومان خستنە سەر بوونی زمانی کوردی. جیاوازییە بەرچاوەکانی بەکارهێنانی وشەسازیی دیارکراو لە ناوچەیەکی کوردییەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە، دەرخەری دەوڵەمەندی و فرەچەشنی زمانی کوردییە، هەر ناوچەیەک خاوەنی وشەسازی تایبەتی خۆیەتی، جیای دەکاتەوە لە دانیشتوانی ناوچە کوردنشینەکانی دیکە، لەگەڵ ئەوەشدا لە چوارچێوەی یەک زماندا دەمێنێتەوە و لە زمانی ڕەسەنی کوردییەوە لک و پۆپ دەکات. زمان سەرچاوەیە، زارەکانیش لک و پۆپن.
ئەم فرەچەشنییە لە شێوەزارەکاندا، لە واقیعدا، لاوازی نییە، بەڵکو هێزێکە بۆ زمانەکەمان، چونکە ڕەنگدانەوەی زیندوویی و دەوڵەمەندی و فرەچەشنی زمانە، توانای بەرگەگرتنی لە سەرانسەری جوگرافیایەکی فراوان و لە ژێر بارودۆخی سیاسیی جیاواز و ئاڵۆزدا. بۆیە بۆمان دەردەکەوێت کە وشەسازیی کوردی بەسەر هەموو ناوچەکانی کوردستاندا دابەش بووە، ئەگەر لە یەک ناوچەدا قەتیس بوایە، بەشێکی زۆری دەوڵەمەندی خۆی لەدەست دەدا و بەشێکی زۆری بە تێپەڕبوونی کات نەدەما. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە دانیشتوانی ئەو ناوچەیە نەیاندەتوانی هەموو وشەسازییەکانی ناو فەرهەنگی کوردی بەکاربهێنن؛ بەڵکو شێوازێکی تایبەتی وشەیان هەڵدەبژارد و ئەوانی دیکەیان بەجێدەهێشت، کە دواتر لەگەڵ بەسەرچوونی کاتدا کاڵ دەبووەوە و نەدەما.
دابەشبوونی جوگرافی و هەروەها دابەشبوونی کتێبخانەی زمانەوانی بەرفراوانی کوردی لە سەرانسەری هەموو ناوچەکانی کوردستاندا، بەشداری کردووە لە پاراستنی ئەم میراتە زمانەوانییە دەوڵەمەند و بەرفراوانە. سەرەڕای ئەو سیاسەت و شەڕە تایبەتانەی کە زمانی کوردییان کردە ئامانج، ئەو قۆناغانەی کە بەکارهێنانی قەدەغەکرابوو و سەرەڕای هەڵمەتەکانی شێواندن و ئینکاری، هەر وەک زمانێکی زیندوو و بەهێز دەمێنێتەوە، ئەمە خۆی لە خۆیدا بەڵگەیە لەسەر توانای مانەوە و بەرگەگرتن و ئەوەی کە زمانێکە بەرگەی لەناوچوون دەگرێ. تەنانەت ئەو کەسانەش بە شڵەژانی دەروونی و دوور لە میتۆدێکی زانستی ڕەخنە لە هەوڵی زمانناسانی کورد دەگرن، هەوڵەکانیان دەچێتە خانەی خزمەت بە ئەجیندای داگیرکەرانی نەتەوەکەمان.

فەرەیدوون سامان




ڕاڤەیتر4: پەیڤی سوپاس لە کۆمەڵگەی ئێمە لە پاشەکشەدایە!.. ئازاد حەمە

4-

گووتنی سوپاس ئەرکێکی ڕەوشتییە

سوپاس و ناسوپاس دیوی زۆریان هەیە. پەیڤی سوپاس کردەیەکە لە بیرکردنەوە. کاتێک دەڵێیت: سوپاستدەکەم کەواتە تۆ بیردەکەیتەوە. تەنانەت گووتنی سوپاس لە زۆر زماندا هاومانای نرخاندن و دانپێدانانە. بەواتایەکی دی، سوپاس کردەیەکە لە پێزانین و هەڵسەنگاندن؛ خودی سوپاسگوزارییش کۆتایهێنانە بە گازندە و گلەییکردن. هەرچی ناسوپاسە، ئەویش هەر بەرهەمی بیرکردنەوەیە، لێ بیرکردنەوەیەکی نێگەتیڤ.
سەرباری هەموو ئەو لێکۆڵینەوە و باس و خواسانەی لە زمانە جیاکاندا لەبارەی سوپاسگوزارییەوە کراون هێشتا سوپاسگوزارییGratefulness/Thankfulness کەمترینی لەسەر نوسراوە. هەرچیش لەمبارەیەوە بە کۆمەڵگەی نوێی کوردیەوە تایبەتە ئەوەیە، ھیچکات هێندەی ئەمڕۆ سوپاسگوزاریی لە کۆمەڵگەی ئێمە بێبەها و ئاوا بارخوار نەبووە. ئەمەش لەڕووی ئاکارییەوە ئاماژەیە لەسەر بەدبەختییەکی کۆمەڵایەتیی، کە گووتنی سوپاس لە کولتووری تازەی کورد ڕووی لەکزی بنێت!
کۆمەڵگەی تازەی کوردی پێویستە لەوە حاڵیبێت، کە گووتنی سوپاس قەرزێکە، دەکرێت بە گووتنی سوپاسێک بدرێتەوە؛دەربازبوونیشە لە شتێک، کە قەرزارییەکی ڕەوشتییە، تایبەتیشە بە باشەیەک، کە لەگەڵمانداکراوە. گووتنی سوپاس زۆرێک شت دەگۆڕێت، هەستێک لەویتردا دروستدەکات تا لەسەر باشەکردنەکانی بەردەوامبێت. سوپاس سوپاسی دی بەدوای خۆیدا دێنێت، لەگەڵکاتیشا سوپاسکردن وادەکات پەیڤی سوپاس ببێتە بەرپرسیاریەتیی.
باشە کەی دەڵێین سوپاس؟ سوپاس کات و شوێنی گووتنی هەیە؟ ئەی ڕەچەڵەکی وشەی سوپاس چیە؟ سودی گووتنی چییە؟ یان سوپاس بۆ چ شتێک دەگووترێت؟ کێ سوپاسی کێ دەکات یان کێ یەکەم کەس سوپاسەکە دەکات؟
بۆوەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە لەوێوەدەستپێدەکەین، کە مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە، زمانیش، کە بەشێکە لە کردە کۆمەڵایەتییەکان پێکهێنەری ئاخاوتن، گوزارە و دەربڕینەکانیەتی. سوپاسیش لەناو سێستەمی زمانەوانییدا لەو راستییەوە سەرچاوە دەگرێت، کە ئێمەی مرۆڤ پێزانینمان بۆ کردە و کارەکانی خۆمان و ئەویتر هەیە. واتە گووتنی سوپاس دەرئەنجامە.
بەپێی ئەوە بێت لای سەرەوە هێمایبۆکرا، لەمیانەی مرۆڤبوونەوە درک بە گووتنی سوپاسدەکەین. تەنانەت لەناو سوپاسگوزاریدا جوانیناسییەکیش بوونی هەیە. بەواتایەکی دی، سوپاسگوزاریی ھەستیشە. بۆنموونە سوپاسکردنی خودی خۆت. ئەم جۆرە لە سوپاس سوپاسێکی ناوەکیی خودییە. سوپاسکردنی خودی خۆت بەو مانایەدێت،کە هەیت، چالاکیت و خەمۆک نیت. ئەم جۆرە لە سوپاسگوزاریی وزە بەخشە، ناهێلێت پەرت و ماندوو بیت.
سوپاس، کە دەگووترێت دەبێت بەجۆرە گۆیەکەوە بگووترێت، کە هەست بە باشی گووتنەکەی بکرێت، واتە مەرجە سوپاس بە گۆکردنێکی دلێرانەوە،نەک بە غرورەوە، بگووترێت. هاوکات پێویستە سوپاسکردن بە جۆرێک بگووترێت، کە ئەویتر هەست بە نیەتپاکی گووتنەکەی بکات.
لە هەریەک لە زمانەکان گووتنی سوپاس مێژوویەکی خۆی هەیە، بۆ ئەوەی پێناسەی وشەی سوپاسیش بکەم دەڵێم: سوپاس وشەیەکی سۆزاوییە؛ کردەیەکی ئەقڵی مرۆڤە بەرامبەر بە باشەیەک، خودی باشەش لێرە وشەیەکی رەوشتییە. کەواتە بۆدەبێت گووتنی سوپاس هەبێت؟ گووتنی سوپاس گووتنی شتێکە، بەرامبەرێکە، گووتنە بەرامبەر بەوەی کراوە/دراوە/وەرگیراوە. گووتنی سوپاس گووتنە بۆ چاوەرێنەکراوێک، کە هاتووە/کراوە. کەوابێت سوپاس کردەیەکی بێ بەرامبەر نییە؛ بەرامبەر بە هیچ، بە بۆشایی بوونی نییە.
گووتنی سوپاس دیاردەیەکی کولتوورییە یان پەروەردەیی؟ بێگومان، سوپاسگوزاربوون جگەلە دیوی کولتووریی و ئاینیی دیوی پەروەردەییشی هەیە. پەروەردە لەناو کولتووردا سوپاس بەرجەستەدەکات.
گومانیناوێت، پەیوەندییەکی بەهێز و هەمیشەیی لەنێوان گووتنی سوپاس و پەروەردەدا هەیە. پەیوەندی گووتنی سوپاس بە پەروەردەوە پەیوەندیەکی کۆنە. لە پەروەردەدا ئاکاری باش جێگای باسە. پەروەردە ڕاقییەکان لەگەڵ سوپاسدا دەستلەملانن؛ واشیان لە گووتنی سوپاسکردووە ببێت بە بەشێک لە ئەتەکێت. هاوکات لە زۆر پەروەردەدا (کولتووردا) گووتنی سوپاس گەرم وگوڕی کۆمەڵایەتیی دروستدەکات.
گەر بچینە ناو زمانە جیاکانەوە(روسی،فەرەنسی،عەرەبی،ئینگلیزی، ئیتالی و فارسی…هتد) دەبینین لەڕووی زمانەوانیەوە وشەی سوپاس مێژوویەکی ئێتمۆلۆژی(ڕیشەی وشەسازی) خۆی هەیە، کە سوپاس لەوێڕا هەمیشە ئاماژە بووە، چووشەتە خانەی سەرسوڕمانەوە. بۆیە قسەی من لەسەر سوپاس قسە نییە لەسەر خودی سوپاس و بەس، یان سوپاس وەک ئەوەی یۆنسکۆ رۆژێکی بۆداناوە(چوارشەم،September 21). سوپاس ڕۆژی نییە، لە گشت کاتەکانا ئامادەیە، سوپاس بەردەوامە، چەند کەسیی و خودییە چەندین ئەوەندە دەستەجەمعییە. سوپاس سوپاسیشە لەکاتی خۆیدا. ئەڵبەتە سوپاسی درەنگوەختیش هەیە.
گوتنی سوپاس تەنھا لە ڕاستگۆیی و ئاکاربەرزییەوە سەرچاوە ناگرێت، لەو وزە خۆییە مرۆڤدۆستیەشەوە سەرچاوەدەگرێت لە هەندێک تاکدا دایە. بۆنموونە، ئەوەی، کە تەندروستیت، دەبێت ئەمە هەستی سوپاسگوزاریت لادروستکات؛ هەستی ئەوەت لادروستدەکات تۆ باشیت، لەوە گرنگتر کەسی سوپاسگوزار کەسێکی گەشبینە، گەشبینترە لەوانیتر، چونکە ناسوپاسگوزار هەردەم کەسێکی توڕە و ماندوو و ڕەشبینە، هەرچی کەسی سوپاسگوزارە هەست سادە و هێمنە، ئارام و نەرمتر رەفتاردەکات.
ڕاهاتن لەسەر گووتنی سوپاس لە شوێنی کار و لەناو خێزان زۆرجار فۆرمی زمانەوانی جۆراوجۆر وەردەگرێت(سوپاس، زۆر سوپاس، سوپاستدەکەم، سوپاسگوزارم، دەستخۆش، بژیت و …). هەر لەو بارەیەوە زۆرێک لە توێژەران پێیانوایە سوپاسگوزاریی دروستکەری هەستێکی پۆزەتیڤە لای تاکەکان؛ لای ئەوەی سوپاسدەدات و لای ئەوەش وەریدەگرێت، ئەم هەستە واشدەکات سوپاس ببێتە بەشێک لە چارەسەرکردنی کێشە خودییەکانی تاک.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




قەحبەخانە.. نەوزاد بەندی

ئەمڕۆ، لەگەڵ تێک و پێکدانی کۆمەڵگاکاندا، زاراوەکانیش گۆڕاون ..بۆ نمونە جاران بە کەسێکت بووتایه بلیمەت، جنێوێکی گەورەت پێدا بوو، نەیئەزانی چۆن حەقت لێبکاتەوە، ئەمڕۆ بەهەر کەسێک بڵێیت بلیمەت، زۆری پێخۆشە و نازانێ چۆن پاداشتت بداتەوە..
جاران کەسێک شەوێکی درەنگ لە دەرەوە بووایه پێیان ئەوت سەرخۆش یان شەوکوت، وەک بەدمەست و دز ئاماژەیان بۆ دەکرد، ئەمڕۆ خەڵک هەتا بەرەبەیان بە شەقامەکاندا دێن و ئەچن، لوتکەی ڕۆشنبیریی و شارستانییە، ئەگەر سەعات دووی شەو لە کافیتریایەک نێرگەلە بکێشیت ..جاران گەورەترین تاوان ئەوە بوو واز لە خوێندن بێنیت، ئەمڕۆ نەخوێندەواریی گەورەترین پلە وپایەیە و ..ئەگەر لێی بزانیت ئەتگەیەنێتە گەورەترین پلە وپۆستی ووڵات، بە جۆرێک سەد پڕۆفیسۆری زەمانە ساز ماستاوت بۆ دەکەن و بە قەد و باڵاتا هەڵدەدەن، جاران نیشتمانپەروەریی ئەوە بوو پێشمەرگە یان ڕێکخستنەکانی ناوشار بیت و ..ئەمن و تەواری ڕاو بکەیت و بۆ دۆزەخیان بنێریت، ئەمڕۆ نیشتمانپەروەریی ئەوەیە نیشتمان تاڵان و پاوان بکەیت و ملیاردێربیت و هەوڵ بدەیت بگەیتە تریلیۆن .. بێ کۆتا کۆمپانیا و مۆڵ و ڤێلات هەبێ و هەر کەسێ زیاترت پێ بدات، نیشتمان بەو بفرۆشیت .. جاران باوکایەتیی ئەوە بوو کتێب و فکر و ڕەوشتە بەرزەکانی و کولتور و ئاین بخەیتە مێشکی مناڵەکانتەوە، ئێستا باوکایەتیی ئەوەیە ئایفۆن و پیتزای بۆ دابین بکەیت..
قەحبەخانەیش وەک زاراوەکانی تر، گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەسەردا هاتووە..
ئەمڕۆ قەحبەخانە ئەوەیە لە خەستەخانە حوکومییەکاندا هیچ دەرمان و پێداویسییەکی پزیشکیی و فەحسێک نەبێ، کەچی لە نەخۆشخانە ئەهلییە حیزبییەکاندا هەموو جۆرە دەرمان و پێداویستییەکی پزیشکیی و هەموو جۆرە فەحسێک، بەردەست بێ ..
قەحبەخانە ئەوەیه لە نەخۆشخانەی میرییدا نەشتەرگەریی بۆ نەخۆش بکرێ بە پارەیەکی زۆر و ناوی لێ بنرێت، سیمی پریڤەیت، واتا نیمچە بازرگانیی .. بە بینا و خەستەخانەی حوکمەت، بە کەرەستە و ئاو و کارەبای حوکمەت، بە کارمەند و فەرمانبەرانی حوکمەت، نەشتەرگەریی بە نرخی بازرگانیی بۆ نەخۆش ئەنجام بدرێ و پارەکەی تەنها بۆ حیزبی باڵادەست و پزیشکەکان بێت.
قەحبەخانە ئەوەیە زانکۆی حکومیی، وەک بینا و جادە و بان و هۆڵ و خزمەتگوزاریی، وەک ئەشکەوت وابێت، هی سەردەمی حوکمی پاشایەتیی و ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر بن، بەڵام زانکۆ حیزبییە بەناو پریڤەیتەکان، تازەترین دیزاینی بینا و جادە و باخ و خزمەتگوزاریی تێدا بێ ..
قەحبەخانە خانە ئەوەیە لە زانکۆ حکومییەکاندا، نزیکەی پەنجا دۆلار لە هەر خوێندکارێک وەربگریت کاتێ دێتە زانکۆوە، لە کاتێکدا سەدام حسێن بە خەویش بیری لەم جۆرە سەرانەیە نەکردبۆوە، بە پێچەوانەوە، مانگانە بێ منەت بیست دیناری بۆ خوێندکار خەرج دەکرد کە بەرامبەر بە حەفتا دۆلاری ئەمڕۆ بوو.
قەحبەخانە ئەوەیە کاتێ خوێندکارێک ئەڕوات بۆ زانکۆکەی داوای فۆتۆکۆپییەکی بڕوانامە هەناسەساردەکەی دەکات، پێی بڵێن بێنە پەنجا هەزار دینار، بە بێ ئەوەی نە دامەزرابێت و نە دینارێک سودی لەو هەموو خوێندنە وەرگرتبێت.
قەحبەخانە ئەوەیە نمرە بە خوێندکار بفرۆشیتەوە و لە کولێژێکەوە بڕوات بۆ کۆلێژێکی بەرزتر به ناوی سیستمی پاڕالێل، لە بەرامبەر نرخێکی خەیاڵییدا، بۆ نمونە 0.2 ی نمرەیەک بە 42 ملیۆن دینار بۆ هەموو ساڵەکانی کۆلێژ ..
قەحبەخانە ئەوەیە باخ و شەقام و پرد و ئاو و هەوای پڕۆژە نیشەجێبوونە حیزبییەکان وەک شەقام و پرد و باخەکانی سویسرا وابن، بەڵام گەڕەکە هەژار نشینەکانی شار، بە دەردی بێ ئاویی و چاڵ و چۆڵیی شەقام و بێ خزمەتگوزارییەوە بناڵێنن ..
قەحبەخانە ئەوەیە پێشمەرگەیەکی دێرین لە برساندا و لە بێ گوزەرانییدا، خۆی بکوژێت..
قەحبەخانە ئەوەیە تاوانبارێکی جەنگ و خۆفرۆشێکی دێرین، لە پلە و پۆست و کۆشک و ڤێلایەکی شاهانەدا ڕابوێرێت.
قەحبەخانە ئەوەیە ئیشی تێدا ناڕوات، ئیمزای بەڕێوەبەرێک کە لە پیاسەیە، وەک کۆشکەکەی کافکا هەموو ژیانت خەسار بکات.. بچووکترین مامەڵەی فەرمانگەیەک، لە دین وەرتبگێڕێ و مێشکت بسوتێنێ.
قەحبەخانەی سەردەمێ نوێ، کتێب و خاوەن فکری سەربەخۆ، تێیدا بێکەس و بێ پاڵپشت و هەژارن، ئەبنە جێگای پێکەنین و قەشمەریی، هیچ کەسێ نایانخوێنێتەوە و جارجاریش وەک سەگی بەرەڵڵا چەند دانەیەکیان لێ ئەکوژن ..
قەحبەخانە ئەوەیە بە تەلەفۆنێک کورسییەکی ماستەر و دکتۆرا بدرێتە جەلادێک یان کوڕە جەلادێک .. بە تەلەفۆنێک، بڕوانامەیەک بە دێلیڤەریی بگەیەنرێتە دەستی نەخوێندەوارێک..کورسییەکانی خوێندنی باڵا، وەک لەعابە و پەشمەک بەسەر کوڕه بەرپرس و دۆستەکانیاندا دابەشبکرێ.
قەحبەخانە ئەوەیە لە پڕێکا چەند گەوادێکی تێدا ببنە ملیاردێر.. لە پڕێکا پڕ بێ لە کۆشک و تاوەری هەور بڕ .. لە چاوتروکانێکا، سواڵکەرێک، جامبازێک، ببێتە خاوەن پڕۆژەی ستراتیجیی و بە قات و بۆینباخێکەوە، بە دەم و قەپۆزێکی کە نەخوێندەواریی پڕ لە گەمژەیی و کاڵفامیی، نهێنییەکانی بزنسمانی سەرکەوتوو، دەرخواردی خەڵکەکەی بدات .
قەحبەخانە ئەوەیە هۆڵی جیم و مەلەوانگە و شوێنی نێرگەلەکێشانەکانی، فلات بن یان بە مەسعەد بۆی بچیت، کەچی فەرمانگەی خانەنشینیی، بە بیست سی قادرمەی تاقەتپڕوکێن بۆی بچیت، کە ئەبێ ئەو هەموو پیر و پەککەوتەیە سی چل پێپلیکانە ببڕن ..چۆن ئەیبڕن؟ نازانم، کێشەی خۆیانە.. نەیبڕن مامەڵەکانیان جێ به جێ ناکرێت و ئەبێ لە برساندا بمرن.
قەحبەخانە ئەوەیە قومارخانە و تیاترۆخانەکانی بە تازەترین دیزاین دروستکرابن، کەچی بانکی کەمئەندامەکانی لەناو چاڵێکدا بێ، بەناو گرد و کەندڕا بۆی شۆڕبیتەوە و ..بڕژێیتە ناو چەمێکی قوڕاویی، لەبەردەم پەنجەرەیەکی ژەنگاویدا ڕابوەستیت، لەبەر سەرمای زستان و گەرمای هاویندا، پەنجە مۆرت پێ بکەن و.. بتنێرن بۆ ژوورێکی تر، دیسان بچیتە سەرەوە، بۆ تەسدیق و تەدقیق و تەحدیق و کەشف، بزانن تۆیت ئەم سەد و پەنجا هەزارە وەردەگریت، یان هاوشێوەکەتە ..
قەحبەخانە ئەوەیە کۆمەڵگاکەی کراوە بە هەزار بەشەوە .. دەوڵەمەند و بازرگان و جەردەکان، هەر لە دایەنگاوە، بە پریڤەیت و بە پارە ئەخوێنن، بۆ ئەوەی پۆز بەسەر هەژاراندا لێ بدەن کە ناتوانن بچنە دایەنگاوە .. دوای ئەوە باخچە و هەموو قۆناغەکانی خوێندن، تایبەت و جیاوازە بۆ ئەوان ..زانکۆ و خوێندنگا بازرگانییەکانیان بەناوی وڵاتانی ئەوروپیی و ئەمەریکییەوەن، کە تێکڕایان تایبەتن بەوانەی ئەزانن چۆن نیشتمان بدۆشن و بیفرۆشن و پارەی خەیاڵیی لێ هەڵهێنجن.. لە قەحبەخانەدا هیچ زانکۆ و پڕۆژەیەکی نیشتەجێ و مۆڵێک فەرمانڕەوا قارەمانەکان بەناوی شەهیدەوە ناو نانرێن، لە قەحبەخانەدا ئەو پڕۆژە و تاوەر و زانکۆ و مۆڵانە بە ناوی ناسکی ئەوروپیی و ئەمەریکیی ناو دەنرێن.. لە قەحبەخانەدا، گەڕەک و کلینیکە میللییە هەژارنشینەکان بەناوی شەهیدەکانەوە ناودەنرێن، ئەو کلینیکانەی هەژارانی تێدا بە پارەیەکی مامناوەند دەستخەڕۆ دەکرێن.. بۆ ئەوەی شەرم لەناوی شەهیدەکان بکەن و بەڕەی ژێرخۆیان بفرۆشن بۆ کڕینی دەرمان و دەرزییە بێ سودەکان، چونکە لەو جۆرە شوێنانەدا پزیشکی زیرەک و بەتوانا نییە.. نەخۆشخانە گەورەکانی خۆیان و شارە پزیشکییەکانیان وەک موگناتیز هەرچی پزیشکی زیرەکە ڕایدەکێشێت، واتا نەخۆشی هەژار بۆی نییە پزیشکی شارەزا بیبینێت.
لە قەحبەخانەدا خەبات و شەهید بوون بۆ هەژارانە و .. بەر و بومی وڵاتیش بۆ ئەوانەیە کە لە دەرەوەی ووڵات چاوەڕێن شۆڕش سەربکەوێ و پۆل پۆل بێنەوە سەر حازریی..
لە قەحبەخانەدا قەت قەت بازرگانێکی زەمانە ساز و سیاسییەک لە سەرەی سەمونخانەدا نابینیت..چونکە ئەوان سەرەی سەمونیان وەک دەستکەوتێک بۆ میللەت فەراهەم کردووە و پێیان شەرمە لەو دەسکەوتەدا بەشدار بن..شۆڕش و خەباتەکەی ئەوان نەبوونایە چۆن تۆ ئەتتوانی ئەمڕۆ بەو پەڕی ئازادییەوە لەسەرەی سەموندا ڕابوەستیت؟؟
هەروەها لە بازاڕە میللییەکاندا، لە سەرەی پارەدانی کارەبا و ئاو و غاز و گاز و بەنزین و نەوتدا نایانبینیت، چونکە ئەوانە هەمووی دەسکەوتن بۆ میللەت، ئەوان خۆیان لە نیعمەتی پارەدانی کارەبا و ئاو و نەوت و بەنزین و غاز و گاز بێ بەش کردووە، ناچارن تەنها پارە وەربگرن، ئەویش دوای ئەوەی ئەکرێنە گونیه و بە ووردیی، بە ئاسۆیی و ستوونییش حیسابی کۆتاییان بۆ کراوە.
هەروەها ئەوان لە قەڵەباڵغیی ناو فەرمانگەکانی باج و خانوو بەرە و کارتی نیشتمانیی و پاسپۆرت و هات و چۆدا نابینرێن، چونکە ئەو جۆرە کەرنەڤاڵە جەماوەرییانە تایبەتن بە هاووڵاتیی سەربەرز و سەرکەش و . ئەمانی سەرکردەی لێ مەحروم کراوە..ئەو کۆبوونەوە جەماوەرییانەی فەرمانگەکانی هاتوچۆ و باج و گومرک و خانوو بەرە، تایبەتە بە هاووڵاتیان..ئەمان تەنها و تەنها ئەو گونییە پارانە وەردەگرن، کە میللەت بەو پەڕیی ئازادییەوە دەیداتە بەشی ژمێریارییەکان، ئەوانەی حیساباتی نیهائیی ئاسۆیی و ستوونییان بۆ کراوە.
قەحبەخانە ئەوەیە لە هەموو ڕوویەکەوە، ژیان لەو خەڵکە بکەیت بە دۆزەخ کەچی کاتی هەڵبژاردن، زۆرینەی ئەو خەڵکە دەنگت پێ بدەن..
قەحبەخانە لە فەرهەنگی ئەمڕۆدا، ئەوەیە مامۆستایەک بە 42 ساڵ خزمەت بەو حاڵە دوو هۆدە و هەیوانێکی خۆی پێکەوە نابێت، دیوارەکانی بە چاوەزار داپۆشیبێ، نەک چاوی پیس کاری لێ بکات و لە دەستی بچێ و بکەوێتە سەرجادە، کەچی مناڵ و تواڵ و گێڵفرێندی بەرپرسەکان بە ملیۆن و ملیار قسە بکەن و بە فەردە دۆلار لە ژێر پێڵاوەکانیاندا بێ.
قەحبەخانە ئەو ووڵاتەیە، کە سیاسییە عەلمانییەکانی لەسەر ڕەقەم و مۆدێل کیژۆڵەیان لە ناوەوە ودەرەوەی وڵات بۆ دابین بکرێ بۆ ڕازاندنەوەی مێز و پێخەف و شەوە سوورەکانیان، هەرچی ئوسوڵییە دەستڕۆیشتووەکانیشیانە، دووان و سیان و چوار ژن لە خۆیان مارە ببڕن، لەو لایشەوە سەدان هەزار گەنج، لە لوتکەی حەز و پیاوەتیدا، نەک پارەی ژنهێنانیان پێ نییە، بەڵکو تەنانەت پارەی شاورمە و چایەکیان لە بەڕکدا نییە .
قەحبەخانەی مۆدێرن ئەوەیە خۆت و کەس و کار و خزم و دۆست و ئەحبابەکانت، ـVIPبن و وەک دەڵێن شەق لە پارە هەڵبدەن، ئیتر بۆت گرنگ نییە کۆمەڵگا نیوەی بووە بە سواڵکەر و نیوەکەی تری توشی هەزار نەخۆشیی دەروونیی بوون.
قەحبەخانە ئەوەیە دار و بەردت پڕ کردبێ لە ووشەی دیموکراسیی و سۆسیال دیموکراسی و شورا و سوێند بە خوا و گەل بخۆیت، کەچی بە حوکمی پشتا و پشت کار بکەیت.
قەحبەخانەی نوێ ئەوەیە دانیشتووانەکەی تەنها خواردن و زاوزێ ئەنجام بدەن، کەس حەقی نەبێ بەسەر کەسەوە و ..لە گەدە بەرەو خواریان مافی چالاکیی هەبێ.. زانست و هونەر و ئەدەب و داهێنان و بەرهەمهێنان بە ناخی زەویدا چووبن..هیوا و ئاواتی تێدا نەبێ، داهاتووی نەبێ، ژیان تیایدا تەنها ئەو چرکەیە بێ، هەموویشیان بەئەتایست و کۆمۆنیستەکانیشیانەوە، بڵێن ئیشەڵا خوا چاکی ئەکا، لە دەستی عەبدا نەماوە..
قەحبەخانەی سەدەی بیست و یەک، ئەوەیە تۆ ڕۆشنبیر و بیرمەندی سەربەخۆ و دژە دەسەڵات و ڕیفۆرمخواز و ڕادیکاڵ بیت، کەچی لە ژێرەوە بە پلەی ڕائید و عەقید و موقەدەم لەلایەن دەسەڵاتەوە خانەنشین کرابیت، موچەیەکی چەوری حەرام وەربگریت بە بێ ئەوەی لە ژیانتا کاسکێت یان بێریی سەربازیت کردبێتە سەر..
قەحبەخانە ئەوەیە نوێنەرانی گەل بە ملیۆنەها دۆلار و بە سەدان کیلۆ ئاڵتون بدزن و لە ژێر زەمین و شوێنی هەزەلیدا بیشارنەوە، کەچی بەشێکی زۆر لەو گەلەی دەنگیان پێداون، سواڵکەری ترافیکلایت بن و هەندێکیان لە خۆڵە عەمەلەکاندا بۆ بژێوی ڕۆژانەیان بگەڕێن.
لە قەحبەخانەی نوێدا، باج لە عەرەبانچی و دەستگێڕ وەردەگیرێت، کەچی ملیاردێرەکان باج نادەن.. چونکە ملیاردێرەکان باج وەرئەگرن، چۆن ئەبێ باج بدەن؟ چونکە لەیاساکانی فیزیادا هاتووە، تەنەکان یان ئەبێ وەرگر بن یان ئەبێ بدەن، ئێ ئەو مێگاــ بازرگانە سیاسییانە تەنە وەرگرەکانن، چۆن ئەبێ بدەن؟ خاک و خەڵک تەنە بدەرەکانن ..ئەوان ئەدەن و ئەمان وەرئەگرن.
لە قەحبەخانەی مۆدێرندا، هیچ جۆرە مافێک دەست ناکەوێ، بەڵام هەموو جۆرە ساختە و داتاشینی یاسا و داگیرکردن و زوڵم و زۆرێک دەست ئەکەوێت، هەموو ئەوانەیش بە درۆ و فێڵ داپۆشراون، بەو جۆرە دزترین کەس، وەک مەردترین کەس دەردەکەوێت .. پیاوکوژترین بێ شەرەفترین شەڕواڵپیسترین کەس، ئیداریی و یاسا دانەر و پەروەردەکارە..واتا قەحبەخانەی نوێ گەورەترین شانۆیە و شارەزاترین ئەکتەرەکان ڕۆڵی تیدا ئەگێڕن، بە جۆرێک ملیاردێرەکانی ڕۆڵی سواڵکەر ئەبینن، شەو و ڕۆژ سواڵە سەنت و فلس ئەکەن و بێزارت ئەکەن، وات لێدەکەن نانێکت پێ بێ، بیاندەیتێ..ئیتر تەماشا ئەکەیت گەورەترین بیریار، نەخوێندەوارە و ڕێنوس نازانێ، گەورەترین سەرکردەی دڕ و چاونەترس، لە حەوزی شیردا خۆی ئەشوا و ..لە کاتی شەڕەکاندا، لە نێوان دوو کیلو گۆشتی سپی و پڕ لە سلیکۆن و بۆتۆکسدا، ئەگەوزێت و ئەتلێتەوە و خەبات ئەکات.
ئیتر بەو جۆرە هاوڕێیان، قەحبەخانەی سەردەمی جیهانگیریی، ئەوەندە پێناس و ڕوونکردنەوە هەڵدەگرێت، کە بە چەندەها کتێب ناتوانیت حەقی خۆی بدەیتێ و بە تێر و تەسەلیی لەسەری بدوێیت..
ئەوەندە هەیە لە قەحبەخانەی نوێدا، پاک و خاوێنیی نییە و ..شەقامەکان یەکپارچە خۆڵ و خاشاک و پاشماوەی جگەرە و شتی ترە، چونکە خەڵکەکەی بە دوای چێژدا ئەگەڕێن و عەقڵیان ئیش ناکا هەتا پارێزگاریی لە پاک و خاوێنیی بکەن..ئەوانەیشی کە کرێکاری شارەوانین، موچەیەکی ئەوەنده کەم وەرئەگرن، تاقەت و توانای پاککردنەوە و هەڵگرتنەوەی پاشماوەی ملێگەلێکی ملیۆنەها کەسییان نییە ..ئیتر بەو جۆرە بۆگەن لە هەموو کونج و گۆشەیەکی هەڵدەستێ ..ڕوو لە هەر شوێنێکی بکەیت، پەشیمان ئەبیتەوە، چونکە توشی شەڕ یان سوکایەتیی و جنێو و پاڵپاڵێن و ژاوە ژاو ئەبیت..
لە قەحبەخانەدا، خواردن و دەرمان و پێداویستییەکانی ڕۆژانەی دەنگدەر ئێکسپایەر و بێ کوالێتین، بەڵام خواردن و دەرمان و پێداویستییەکانی ڕۆژانەی دەنگپێدراو، هەمووی هاوردەی تایبەتیین یان ئیستیراد خاسی ئەوروپا و ووڵاتانی ترن تەنانەت مەشروب و جگەرەکانیان تایبەت و سپێشەڵن.
لە قەحبەخانەدا درۆ عەیب نییە
لە قەحبەخانەدا خیانەت شانازییە
لە قەحبەخانەدا فێڵ و فڕ زیرەکییە
لە قەحبەخانەدا هەموو شتە چارەنوسساز و نیشتمانییەکان ئەفرۆشرێن و بە نرخێکی گونجاو دەست دەکەون وەکو پرسیاری تاقیکردنەوەکانی بەکلۆریی و کۆدی شکاندنی هاردوێرەکان و کتێبەکان و .. نوشتەی ڕێکخستن و تێکدان و ملشکاندن و ..موچەخۆری بندیوار و هەر شتێک کە شەیتانیش پەی پێ نەبردووە.
لە قەحبەخانەدا دین هۆکارێکە بۆ گەیشتن بە کورسی و پارە و ژن و لە تەڕ خواردن و لە وشک نوستن.
ئەوانەی لە قەحبەخانەدا ئەژین، لوتبەرز و گەمژە و بێ هونەرن
لە قەحبەخانەدا خەڵکەکە زۆربڵێن، لە پڕۆفیسۆرێکەوە هەتا دەرگاوانێک، لە قسەکردن تێر ناخۆن، هەر بۆیە هەزاران جار گوێمان لە شەڕی نێوان دوو پڕۆفیسۆر بووە لە کەناڵێکی ڕاگەیاندندا، بە هۆی ئەوەی یەکێکیان مافی ئەوەی تریانی خواردووە لە کاتی قسە کردندا، چونکە کورت و کرمانجیی پێتان بڵێم لە قەحبەخانەدا زۆرینەیان بە عەرەقی زمانیان ئەژین، هەتا درێژ دادڕتر و بێ شەرمتر و بێ شەرەفتر و ڕووقایمتر و درۆزنتر بیت، دەوڵەمەندتر و ناسراوتر و بەڕێزتر و پڕۆفیشناڵتریت و کەناڵە بەناوبانگەکانی قەحبەحانەکە شەڕت لەسەر دەکەن و ملیۆنان دۆلار ئەخەنە ئاخوڕەکەتەوە بۆ ئەوەی عەزێت بفەرموون لەو کەناڵەدا ئیش بکەیت، چونکە بینەرانی قەحبەخانە حەزیان لە قسەکەری بێ شەرم و بێ حەیایە کاتێک بێ پەردە باس لە کاری سێکسیی و لێدان و هەڵگرتن و داگرتن دەکات لە هەواڵەکاندا.. بەوجۆرە بینەر و هەوادارێکی زۆر لە دەوری ئەو کەناڵە و ئەو قسە قۆڕانە کۆدەبنەوە و هۆگر و ئاڵودەی دەبن و دەبێتە کەناڵێکی بێ ڕکابەر.
لە قەحبەخانەدا زۆر زەحمەتە حەقدەست و کرێ و موچەی خۆت وەربگریت، ئەبێ بیکەی بە شەڕ و مانگرتن و ڕێپێوان و فەرتەنە یان ئەبێ سەبرێکی گەورەت هەبێ و چاوەڕوان بکەیت، خۆ ئەگەر حەقدەست و کرێ و موچەیان خواردیت، ئەبێ بە لاتەوە ئاسایی بێ، چونکە پیاو لە قەحبەخانەدا بژی، هەرچی نەهامەتیی هەیە دێتە ڕێگای.
لە قەحبەخانەدا وەعد و بەڵێن نییە.
لە قەحبەخانەدا هیچ شتێ گەرەنتی نییە.
لە قەحبەخانەدا دادگا نییە، هەیشبێ بۆ شەرعیەتدانە بە نادادیی..
قەحبەخانەی مۆدێرن پڕ پڕە لە وێنە و پەیکەری گەورە ..پڕە لە مۆنۆمێنت و مەزاری گەورە و گرانی چۆڵ و هۆڵ، کە ملیۆنەها دۆلاریان بۆ تەخسیس کراوە ..
قەحبەخانە پڕپڕە لە سروود و دروشم و ئارم و لۆگۆ و ڕێکخراو و ئەو جۆرە چالاکییانەی کە هەموویان جۆرێکن لە بازرگانیی و پارووی چەور گلاندن.
قەحبەخانە پڕ پڕە لە سیخوڕ و خەت مایل و عەمیل و نهێنگر و دووزمان و بوختانچیی و ڕاپۆرتنووس و چاودێر و چاڵ و تەپکە و داو و فاقە.
قەحبەخانە پڕ پڕە لە زیندانی فەرمیی و نهێنیی.. پڕە لە زیندانی کەسیی و گشتی و تاکەکەسیی و بەکۆمەڵ.
قەحبەخانە جۆرەها هێزی چەکداریی تێدایه، هەر جۆرێکیان تایبەتن بە کەسێک..ئەم هێزانە بە هۆی ئەوەی کە نزیکن لە کەسە باڵاکانەوە، هەندێکیان زۆر گرنگ و دەستڕۆیشتوون، تەنانەت شا بە سەپان ناگرن.
لە قەحبەخانەی نوێدا، خەڵکەکە هەموویان لاساییکەرەوەن، چونکە هیچ داهێنانێکیان تێدا نییە، هەر بۆیە هەموویان سەیری یەکتری ئەکەن و لاسایی یەکتری ئەکەنەوە، قسە و ستایڵ و سمێڵ و ڕیش و شتی یەکتری ئەدزن و ئەیکەنە هی خۆیان .. نزیکەی هەموویان نەشتەرگەریی جونکاریی لوت و لێو و سمتیان کردووە، نزیکەی هەموویان قژیان چاندۆتەوە.. ددانیان کردووە بە برغو، حەزیان لە ئوتومبیلی درعە، شیعر و چیرۆک و ووتار و تابلۆی شێوەکاریی یەکتریی ئەدزن و بەناوی خۆیانەوە بڵاویان ئەکەنەوە..ئیتر یەکێکیان بایەکی لێ بێتەوە، ئەوانی تر هەموو ئەکەونە پاڵەپەستۆ و زەخت لە خۆکردن، هەتا ڕەفیق کەم نەبن.
قەحبەخانە ئەوەیە کە هەموو کاڵاکانت هاوردە بن.. ئەگەر سنوورەکان بگیرێن، هەموویان لە برساندا بمرن .. نان و ئاو و جل و دەرمان و مەسینە و تەڵەی مشکگرتن و سوژنی لێفەدروو و هەموو شتێک هاوردە بکەن.
یەکێک لە نیشانەکانی ئاخر زەمان و قەحبەخانەی نوێ ئەوەیە، ئەگەر لەسەر زەریایەک نەوت و گاز و ئاڵتون و سامانی سروشتیش بن، هێشتا هەر قەرزارن.. هێشتا هەر ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، برنج و ئارد و دۆشاو و زەیت و لەتکە نۆکیان بەسەردا دابەش بکات، ساڵانە سێ چوار مانگی ئەو شتانەیشیان نەدەنێ، بەسەر یەکەوە بیدەنە کوڕە بەرپرسێ بۆ ئەوەی بیکا بە پڕۆژەیەک بۆ خۆی یان بیداتە کۆمەڵێ ئوتومبیلی تایبەتی بڕاندی جیهانیی.
لە قەحبەخانەدا، برسیترین چین و توێژ، چین و توێژی بازرگانە زەبەلاحە سیاسیە ملیاردێرەکانن.. زۆر برسین، تەنانەت ئەگەر قەراغە نانی کەڕوو لێداویشیان بدەیتێ، لێت وەرئەگرن و ئەیهاڕن و ئەیکەنە ئارد و بۆ سبەینێ بە خۆتی ئەفرۆشنەوە.
لە قەحبەخانەدا خەڵک زۆر بێزار و خەمبار و خەمۆکیی و بێ حەوسەڵەن، چونکە نیوەی لەشیان لەکار خراوە، لە گەدەوە بەرەو سەریان ئیش ناکات.. بێ گومان مرۆڤی ئیفلیج بە هیچ شتێ دڵی خۆش نابێ، هەرچەندە زۆرینەیان لە لایەن بەشە ڕێپێدراوەکەی لەشیانەوە، کە لە گەدە بەرەو خوارە، بەردەوام لە کار و چالاکیی حەڵاڵخواردن و حەڵاڵکردن، یان حەرامخواردن و حەرامکردندان، بەڵام مادام گەدە و بەرەو ژووریان سڕ کراوە، هەست بە ئاسوودەیی ڕەها ناکەن و .. ئەو زیادە ڕەوییەیش لە کار و چالاکیی لە گەدە بەرەوخواردا، حەتمەن کێشەی سووربوونەوە و برینی گەدە و پڕۆستات و لە دەستدانی پیاوەتیی لێوە سەرچاوە ئەگرێ، هەر بۆیە گەر دیقەت بدەیت دەرمانخانەکانی قەحبەخانەکانی سەردەمی نوێ، ئەگەر بڕوخێن بەسەر دەرمانەکانی گەدە و پڕۆستات و هینەکانی ترا ئەڕوخێن.
لە قەحبەخانەی مۆدێرندا، نوکتە و قسەی خۆش گرنگییەکی زۆریان پێدراوە، یان ئەتوانین بڵێین یەکپارچە قسە و باسەکانیان، نوکتە و پێکەنینی تێکەڵاوە وەک چۆن سەرچاوە ئاوییەکانی خواردنەوەیان، زێرابیان تێکەڵاو بووە .. بەو جۆرە سیاسیی و دەستڕۆیشتووەکانیان بەردەوام پێدەکەنن و نوکتە ئەکەن، لە گەرمەی شەڕە ناوخۆییەکانیاندا، کە بۆ دانوستان دادەنیشن، یەکڕاست پێدەکەنن و قاقای وا لێدەدەن، وەک ئەوەی لە فیلمێکی کۆمیدیدا دانیشتبن وایە، بەو جۆرە خەڵکە سەر بە قوڕە کوڕ کوژراوە ماڵوێرانەکەیش، کە سەیری ئەو دەستڕۆیشتووانە دەکەن، ئەمانیش ناچارن پێبکەنن، چونکە ڕاست نییە گەر گەورەکان پێکەنین، بچووکەکان خەمبار و دڕدۆنگ بن .. داوای مافە زەوتکراوەکانت بکە، دەستڕۆیشتووەکان نوکتەیەکت بۆ ئەکەن و قاقا پێدەکەنن، ئیتر تۆیش ناچاریت پێ بکەنیت، بەو شێوەیە مافە زەوتکراوەکەت ئەبێ بە ژێر پێی پێکەنین و نوکتەکانیانەوە .. بەو جۆرە قەساب نوکتە ئەکات ..مامۆستای ئایینی ئەوانەی قورئانیان لەبەرە، نوکتە ئەکەن و قاقا پێ ئەکەنن ..شیوعیی، مولحید، سەلەفیی، سۆفیی، عەلمانیی، مناڵ، پیر ، شێت، نوکتە ئەکەن و پێدەکەنن.. تەنانەت لەسەر قەبران لەکاتی ناشتنی مردوودا، لە ڕیزەکانی پشتەوە، لە کاتی تەڵقیندا، جەماعەتێ نوکتە بۆ یەکتری ئەگێڕنەوە و پێدەکەنن ..
ئەمەیش حاڵەیش پەل بۆ بە دۆکیومێنتکردنی نوکتە و پێکەنین ئەکێشێ و ..هەندێک نوسەر ئەیکەنە نامیلکە ..تەنانەت هەندێ لە عەللامە ئاینییەکانیان بە سەرا خۆی ئەخاتە ناو گۆماوەکە و چەندین بەرگ یان موجەلەد نوکتە و قسەی قۆڕ ئەنووسن و .. دەیان جار چاپ دەکرێنەوە و بە خێرایی لە بازاڕدا نامێنن، ئیتر لە هەزار ساڵ پێش ئێستادا چ نوکتە و قسەیەکی قۆڕ کرابێ، نووسراوەتەوە، زۆرینەی نوکتە و قسەخۆشەکانی قەحبەخانە مۆدێرنەکان، ئەندامی زاوزێ و سەرجێگاکردن و ئەو شتانەیان تێدایە لەگەڵ توێژێک لە کەلەپور و نەتەوایەتیی وەک موقەبیلات، پێیدا ئەپرژێنرێن بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو بە شانازیی و سەربەرزییەوە ئەو جۆرە شتانە بخوێننەوە و ڕەوانی بکەن و بۆ یەکتری بیانگێڕنەوە.
عەبدوڵڵا پەشێو دەڵێت :

خوێڕین ئەوانەی پێم دەڵێن:
دان و مێروو برای یەکن
خوێڕین ئەوانەی پێم دەڵێن:
خوێن و زەروو برای یەکن
خوێڕین ئەوانەی پێم دەڵێن:
ماسی و چەنگاڵ
مشک و جەواڵ
دەست و چزوو برای یەکن
قەحبەن ئەوانەی پێم دەڵێن
پەت و گەردن
گوێزان و موو برای یەکن




پێویستە کۆتایی بە حکومەتی تائیفی بهێنرێت.. عوسمانی حاجی مارف

واقعی گۆڕەپانی سیاسی عێراق تادێت بێسەروبەر و شێواو سەرگەردانتر دەردەکەوێت، تا ئەو ئاستەی مرۆڤ هەست دەکات کە هەرجارێک ئەم وڵاتە لە هەوڵی بۆ دەربازبون لە هەر تەنگانەیەکی سەخت، کە بەرەوڕوی دەبێتەوە، دەکەوێتە ناو تەنگانەیەکی قووڵترەوە، بە چەواشەکاری و فریوکاری، بەناوی چارەسەرەوە لە بازنەیەکی بۆشدا دەسوڕێتەوە.
تەواوی هاوپەیمانی نێوان لایەنەکان، وەک هێزی میلیشیای تائفی و ئیسلامی و نەتەوەپەرستی بەهاوپەیمانی کۆن و نوێیانەوە، نەک کێشەکانی دۆخی سیاسی عێراقیان چارەسەر نەکردووە و نایکەن، بەڵکو هەمیشە دیمەنی سیاسیان زیاتر ئاڵۆزتر و لێڵتر کردووە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ دۆخی سیاسی عێراق بەدوای کۆتایی دەسەڵاتی سەدامدا کە بۆتە ناوەڕۆکی کێشەکانی وەک سەرگەردانی و نەبونی ئاسایش و ناسەقامگیری بەردەوام، لەهەمانکاتدا هۆکاری توندوتیژی و مەترسی لەسەر ژیانی هاووڵاتیان بووە.
دانیشتوانی عێراق پێویستیان بە هێزێکی جەماوەریە کە بتوانێت لە مەیدانی شەڕێکدا بێت بۆ کۆتایی بە دەور و دەسەڵاتی هێزی میلیشیای تائفی و ئیسلامی و نەتەوەپەرستی، لەهەمانکاتدا دامەزراندنی دەسەڵاتێک کە دابینی دەورو دەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵکدا بکات لەدەسەڵاتی سیاسیدا. لەهەمانکاتدا ئامانجی ڕەخساندنی زەمینەیەک بێت بۆ دامەزراندنی دەستور و دەوڵەتێک کە لەسەر بنەمای غەیرە قەومی و سیکولار وهاووڵاتیبون بەڕێوەببرێت، پرۆسەیەک بێت بەرەو بەرجەستەکردنی، ئازادی و یەکسانی بڕواتە پێشەوە. بەڵام پێش هەر شتێک لە ئێستادا، پێویستە کۆتایی بە تەواوی هێزە ملیشیاکان بە هەر ناوێکەوەن، لە عێراق و هەرێمدا، بهێنرێت.
ئەزمونی حکومرانی ئێستای عێراق بەهەر دروشمێک کە لە هەندێک لایەنەوە ڕادەگەیەنرێت، کە دەڵێن چەک تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت، نەک ئەو کارە لەسەر بنەمای پێکهێنانی حکومەتەکانی ئێستا ناکرێت، هێزە چەکدارە غەیرە دەوڵەتیەکانیش وەک خۆیان دەمێننەوە، لەهەمانکاتدا ئەو ژینگە سیاسی و فیکری و کۆمەڵایەتیەی لە حکومەتی ئێستای عێراق و کوردستاندا بەرجەستە بۆتەوە بە نوێنەرایەتی هێزی تائیفی و ئیسلامی و ناسیۆنالستی سەرمایە و سەرمایەداری دەپاریزن، بەردەوام ڕێگەیان پێدەدات دووبارە سەرهەڵبدەنەوە، واتە پێویستە ئەو ژینگەیە بنبەست بکرێت.
هەڵبەتە شانە سڕکراوەکانی داعش و هەر لایەنێکی توندڕەو و تیرۆرستی بەردەوامن بۆ ئامادەبونیان لە ئۆپەراسیۆنە پچڕپچڕەکان و لە ناو هێزە میلیشیاکان کە لە عێراق و سوریا کاری خۆیان دەکەن، ڕەنگە سڕبونی ئێستایان پرۆسەیەک بێت بۆ قۆناغێکی توندوتیژتری ئەو ڕێکخراوانەی تەنها باوەڕیان بە توندوتیژی و زاڵبون بەسەر کۆمەڵگەدا هەیە.
دانیشتوانی عێراق بەدوای کۆتایی زاڵبونی ئایدۆلۆژی بەعسی نەتەوەپەرستی و شۆفێنی، لە ماوە بیستوسێ ساڵی ڕابردودا، زیاتر بەدەست لە جۆرێک لە توندوتیژی ئایدیۆلۆژی تائیفی و ئیسلامی و نەتەوەپەرستیەوە دەناڵێنێت، دوای داگیرکاری عێراق لەلایەن ئەمریکاوە شایەتی شەڕێکی ناوخۆی خوێناوی و مەترسیدار بوین لەژێر دەنگی تائیفی سوننە و شیعە کە شیرازەی کۆمەڵگەی لەبەریەک هەڵوەشاند. تیرۆر لە بۆشایدا سەرهەڵنادات، بەڵکو بەزۆری خۆراک لە دابەشبون و ناسنامەی داخراو و هەستکردن بە جیاکاری و دوورخستنەوە وەردەگرێت. دەوڵەت تا زیاتر ببێتە لایەنێک لە ململانێی ناسنامە، وەک ناسنامەی شیعە یا سونە یا ئیسلامی و نەتەوەپەرستی، ئیتر لە دنیای واقعدا ناتوانێت ڕۆڵی ناوبژیوانێکی بێلایەن لەنێو لایەنە سیاسیەکان و هاووڵاتیانیدا بگێڕێت، ناتوانێت دۆخێک فەراهەم بکات مانای ئازادی بدات.
هەر بەو مانایەش دەوڵەتێک پێناسەکەی ئیسلامی بێت، چەند بانگەوازی پێکەوە ژیان بکات، هیچ کات پێکەوە ژیان مانایەکی عەمەلی نابەخشێت، بەهەمانشێوە بۆ دەوڵەتێكیش نەتەوەپەرستی پیرۆزکات، ئەو کۆمەڵگەیە ئاسودە نابێت. پیرۆزکردنی هەر ئایدۆلۆژیەک زەمینەی ڕاستەقینەی پەروەردەکردنی توندوتیژی و توندڕەویە و بەردەوام لە ژێر تەقینەوەی بورکانێکی مەترسیداردایە.
توندڕەوی، لە جەوهەری خۆیدا، بە شوناسی تائیفی یان ئایینی و هەر ئایدۆلۆژیەک ناپێورێت، بەڵکو دەبێتە بیرۆکە و سیستم و ڕەفتارێک لەسەر بنەمای نەهێشتنی بەرامبەرەکەی، بە پیرۆزکردن و سەپاندنی بیرۆکە و بۆچونەکانی بەسەر کۆمەڵگەدا، هەربۆیە توندوتیژی و زۆرداری و تیرۆر، نوێنەرایەتی دەربڕینی کردەیی ئەم سیستەمە دەکات.
جیاوازی نێوان توندوتیژی و توندڕەوی داعش و توندوتیژی و توندڕەوی کە لەلایەن گروپە تائیفیە چەکدارەکانەوە لە عێراقدا پراکتیزە دەکرێت، جیاوازیەکی تیۆری بەرچاویان نیە. هەردووکیان لە قەناعەتی خاوەندارێتی حەقیقەتی ڕەها سەرچاوە دەگرن، هەردووکیان هەوڵ دەدەن دیدگای خۆیان بەسەر کۆمەڵگادا بسەپێنن و هەردووکیان بۆ نەیارەکانیان وەک دوژمنێک دەڕوانن، کە دەبێت ژێردەستە بکرێن یان لەناوببرێن. هەردووکیان بە ناوی مەزهەب و ئایین توندوتیژی ئەنجام دەدەن.
دەوڵەتێک کە لە شوێنێکدا توندوتیژی و توندڕەوی سەرکۆنە بکات و بانگەوازی ئازادی بکات، بەڵام لە شوێنێکی دیکەدا ئایدۆلۆژیەکەی خۆی پیرۆزکات و بەرجەستەی کات و هەمان کرداری توندوتیژی بەکار بهێنێتەوە، بانگەوازی ئازادیەکەی پوچ و مامەڵە و بازرگانی دەردەچێت، لە هەمانکاتدا متمانە و کاریگەری خۆی لەدەست دەدات.
ئەگەر دەوڵەتێک دابەشبونە تائیفیەکان بەهێز بکات یان ناسنامەیەک بخاتە پێش هەر ناسنامەیەکی تر، ئەوا بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشدارن لە بەرێخستنی ئەو کەشوهەوایەی کە توندوتیژی و توندڕەوی بەرهەم دەهێنێت.
ئەمەش جەخت لەسەر گرنگی جیایی دین و تائیفی و نەتەوەپەرستی لە دەوڵەت دەکاتەوە، جیایی دین لەدەوڵەت بەمانای دوژمنایەتی بەرامبەر دینداران نیە یان سەرکوتکردنی تایبەتمەندیە کولتوریەکانی کۆمەڵگا نیە، بەڵکو بەو مانایەیە کە دامەزراوەکانی دەوڵەت دەبێ لە سەر بنەمای هاوڵاتیبونی یەکسان مامەڵە لەگەڵ هاووڵاتیان بکەن، نەک لەسەر بنەمای پەیوەندی تائیفی و ئاین و نەتەوە. کاتێک هاووڵاتیان هەست دەکەن مافەکانیان پەیوەستە بە پێگەی خۆیانەوە وەک هاووڵاتی نەک وەک ناسنامەکەی، یان نەک بە ئەندامبونی لە گروپێکی ئاینی یان تائیفیدا، پێویستی نابێت پەنابەرێت بۆ توندڕەوی و توندو تیژی. هەر دەوڵەتێک دیدگایەکی تائیفی و ناسنامەیەکی دیاریکراو لە یاسادانان و بەڕێوەبردن و دادوەریدا پەیرەوی بکات، ناتوانێت قەناعەت بە هیچ کەس بکات کە ئازادن و وەک یەک هاوبەش و یەکسانن لەو وڵاتەدا.
دادپەروەری لە بە فەرمی نەناسین و پیرۆزنەکردنی هەر ئایدۆلۆژیەک چەکی دژی جیاکاری و توندوتیژیە، ئەو جۆرە دادپەروەریە فەرشەکە لە ژێر پێی سەپاندنی تائفیەتی و ئیسلامی و عەشیرەتی و نەتەوەپەرستی دەردەکێشێتە دەرەوە، یەکسانی لە نێوان هاووڵاتیاندا زامن دەکات و دەرفەتی یەکسان بۆ هەمووان دەڕەخسێنێت، ئازادی تاکەکان دەپارێزێت و یاسا لەسەر هەمووان بەبێ جیاوازی جێبەجێ دەکات. لە ژینگەیەکی وادا تانە و تەشەرو قسەی زبر و کینە کەمتر سەرنجڕاکێش دەبێت، لە دواجاردا دین و تائیفی و نەتەوەپەرستی دەبێتە مەسەلەیەکی شەخسی.
عێراق و کوردستان، بەشێوەیەکی فراوانتر ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستیان بە شۆڕشێکی جەماوەریە، کە تەواوی ئەو لایەن مەیلانەی دین و هەر ئایۆلۆژیەک لە دەوڵەت جیاناکانەوە بە خۆیان و هێزە چەکدارەکانیان پاککرێنەوە.
پرسی سنووردارکردنی چەک، لە دەوڵەت و هەڵوەشاندنەوەی گروپە چەکدارەکان تا ئێستاش، وەک نیگەرانیەکی درێژخایەن بۆ هەمووان ماوەتەوە و دۆخی ناوچەکەی داگیرکردووە و کێشەیەکی گەورەیە، چاوەڕوان لەوەی ئەمریکا کۆتایی بەو دۆخە بهێنێت، حاڵەتێکی نادروست و نەرێنیە، چونکە رۆڵی ئەمریکا شاراوە نیە، کە چۆن لەگەڵ ئەو لایەنانەو مەیلەکان و هێزە میلیشیاکان، لەسەر بنەمای بەرژەوەندیەکانی چۆن سەوداومامەڵە دەکات. تاقیکردنەوەی ئەمریکا نیشانی داوە نەک بەهیچ جۆرێک بیر لە کۆتاییهێنان بەو دۆخە ناکاتەوە و کاری لەسەر ناکات، بەڵکو بۆ خۆشی بەشێکی سەرەکیە لە داڕشتن و بەردەوامیدان بەو دۆخە، لەهەمانکاتدا هەلومەرجی هەوڵدانی بزوتنەوەیەکی جەماوەری بۆ کۆتاییهێنان بەو دۆخە گرانتر و ئاڵۆزتر کردووە.
لەگەڵ هەموو ئەوانەدا پێویستە هەوڵ و دەنگمان بەرزڕاگرین، کەمپینی بەرفراوان دەست پێبکەین، بزوتنەوەیەکی بەرگریکار و هێرشبەری جەماوەری بەڕێبخەین، ئەرکی هەموو کەسێکی ئازادیخوازە، بکەوێتە سەر ئەو ڕێگایەی چۆن عێراق و کوردستان و ناوچەکە لەم دۆخە دەردەکێشێن، هێزێک برەو پێبدەین، کە ناسنامەی دین و تائیفە و نەتەوەپەرستی بەهیچ جۆرێک لە ئەجندا و بەرنامەیدا نەبێت، ئازادی و گۆرانکاری، کۆتایهێنان بەتەواوی هێزە میلیشیاکان بەرنامەی کاری بێت، بەرەو دابینکردنی دەورودەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا هەنگاو بنێین.




هەڵماڵینی دەمامکی جەردەکان.. ستار ئەحمەد

لە سایەی ڕژێمە ستەمکار و داپڵۆسێنەرەکاندا، دەسەڵات تەنیا لە قۆرخکردنی ماڵ و سامانی وڵاتدا ناوەستێتەوە، بەڵکو ڕێبازێکی بەربڵاوتر و مەترسیدارتر دەگرێتەبەر کە ئەویش برسیکردن و سەرشۆڕکردنی بەمەبەستی گەلە. ئەم جۆرە دەسەڵاتدارییە، کە دەکرێت بە دەسەڵاتی دەسپیس و جەردە ناوزەد بکرێت، دەمامکێکی فریودەر دەپۆشێت بۆ شاردنەوەی ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی، دەمامکێک کە لە دروشمی بریقەدار، بەڵێنی درۆینە، و پاساوی نیشتمانی چنراوە، لە کاتێکدا لە پشت ئەم دەمامکەوە پرۆسەیەکی ڕێکخراو بەڕێوەدەچێت بۆ تێکشکاندنی شکۆی مرۆڤی کۆمەڵگە.
بۆ تێگەیشتن لەم هاوکێشە ئاڵۆزە، دەبێت سەرەتا سەیری سروشتی ئەو دەمامکە بکەین کە دەسەڵاتی جەردە لەسەری دەکات. ئەوان هەمیشە خۆیان وەک پارێزەری نیشتمان و نەتەوە نیشان دەدەن. لە ڕێگەی ڕاگەیاندنە سێبەر و زمانحاڵەکانیانەوە، وا لە هاوڵاتی دەکەن بڕوا بەوە بهێنێت کە ئەگەر ئەم دەسەڵاتە نەبێت، وڵات بەرەو وێرانبوون دەچێت. ئەمە گەورەترین جادووی ڕەشە کە ستەمکاری بەکاریدەهێنێت؛ ترساندنی کۆمەڵگە لە پاشەڕۆژێکی نادیار بۆ ئەوەی ڕازی بن بە دۆخە تاڵ و پڕ لە چەوسانەوەکەی ئێستایان. لێرەوە، دەمامکەکە دەبێتە ئامرازێک نەک تەنیا بۆ شاردنەوەی دزییەکان، بەڵکو بۆ ڕەواییدان بە مانەوەی خۆیان لەسەر پشتی میللەت بەناوی پاراستنی سەقامگیری.
پرۆسەی ڕیسواکردنی گەل لەلایەن ئەم تاقمە دەسپیسانەوە، پرۆسەیەکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکوو نەخشە بۆکێشراوە. کاتێک دەسەڵاتێک مافە سەرەتاییەکانی وەک ئاو, کارەبا، تەندروستی، پەروەردە، و مووچە دەکاتە خەون و خەڵات، ئەو کاتە هاوڵاتی لە مرۆڤێکی خاوەن بیرکردنەوەی فراوان و ڕەخنەگرەوە دەگۆڕێت بۆ بوونەوەرێک کە تەنیا خەمی دابینکردنی بژێوی ڕۆژانەیەتی. ئەمە ڕێک کورتکردنەوەی شکۆی مرۆڤی کۆمەڵگەیە. کاتێک گەنجێک، دەرچوویەکی زانکۆ، یان باوکێکی بەتەمەن ناچار دەکرێت بۆ بەدەستهێنانی مافێکی سەرەتایی خۆی کڕنوش بۆ لێپرسراوێک ببات یان ببێتە پیاهەڵدەری حیزب و دەسەڵات، ئەمە لوتکەی ڕیسواکردنی مرۆڤە. دەسەڵاتی جەردە دەیەوێت کۆمەڵگەیەک دروستبکات کە تێیدا ملکەچیی ببێتە مەرجی مانەوە، و یاخیبوون و داواکردنی ماف ببێتە ناپاکی.
لێرەدا، لوتکەی ئەم دۆخە تاڵە لە هەرێمی کوردستاندا خۆی دەنوێنێت؛ لەو شوێنەی کە دەسەڵاتداران بە ئاشکرا تانە لە شکۆ و بژێوی خەڵک دەدەن. چۆن دەکرێت دەسەڵاتێک لافی بێپارەیی و تەنگژەی دارایی لێبدات، لە کاتێکدا ملیۆنان دۆلار و سەدان دەفتەر پارەی ئەم میللەتە هەڵدەڕێژێت بۆ پرۆژەی بێبایەخ ….؟
چ هۆشمەندییەک قبوڵی دەکات سەدان دەفتەر دۆلاری ئەم خاکە پێشکەشی ئەکتەر و گۆرانیبێژی بیانی بکرێت بۆ چەند کاتژمێرێک لە نمایش و خۆدەرخستن، بەڵام کاتێک نۆرەی مووچەخۆری ناوخۆ دەگات، گەنجینەکان بەتاڵ بن….؟
ئەم کەرنەڤاڵ و بەخشینە سەرشێتانانە لەسەر پشتی گەلێک دەکرێت کە ساڵانێکە لە ژێر ناوی پاشکەوت، لێبڕین و دواکەوتنی مووچەدا، مافەکانیان لووش دەکرێت. ئاخر کەی ڕەوایە و چ ویژدانێک دەیگرێتە خۆی کە هەر مووچەخۆرێکی ئەم هەرێمە، زیاتر لە دەفتەرێک دۆلاری شایستەی خۆی لەلایەن ئەم دەستەیەوە خورا بێت، کەچی دەسەڵات بە پارەی دزراوی ئەوان کڕیاری ناوبانگی ساختە بێت لە دەرەوە..؟
ئەمە نەک تەنیا گەندەڵی ئابوورییە، بەڵکو ڕیسواکردنی بەمەبەستی مرۆڤی کوردە، تا هەمیشە چاوی لە دەستی ستەمکار بێت بۆ قوتێکی کەم.
ئەم دەسەڵاتە جەردەیە تەنیا پارەی ناو بانکەکان نادزێت، بەڵکوو ئومێد، داهاتوو، و بەها ڕەوشتییەکانی کۆمەڵگەش تاڵان دەکات. کاتێک گەندەڵی دەبێتە کارێکی هەمیشەیی و بێدەنگی لێدەکرێت، بەهاکانی وەک دڵسۆزی، دەستپاکی، و زانست بایەخیان نامێنێت، و لە شوێنی ئەواندا ماستاوکردن، خزمخزمێنە، و زمانلووسی دەبنە پێوەری سەرکەوتن. ئەم گۆڕانکارییە کولتووری و ڕەوشتییە گەورەترین زیانە کە بەر جەستەی میللەت دەکەوێت، چونکە چاک کردنەوەی ژێرخانی ڕەوشتیی کۆمەڵگە سەدان ساڵی دەوێت، لە کاتێکدا ژێرخانی ئابووری بە چەند ساڵێک چاک دەبێتەوە.
لێرەوە پرسیارە بنەڕەتییەکە سەرهەڵدەدات: ڕۆڵی میللەت چییە لەبەرپەرچدانەوەی ئەم دۆخەدا..؟ ئایا پێویستە گەل هەمیشە قوربانییەکی بێدەنگ بێت..؟
مێژووی مرۆڤایەتی سەلماندوویەتی کە هیچ ستەمکارییەک هەتایی نییە و هێزی ڕاستەقینە هەمیشە لای میللەتە، بە مەرجێک لە هێزی خۆی تێبگات. یەکەم هەنگاو لە بەرهەڵستکارییەدا، داماڵینی دەمامکەکانە. پێویستە کۆمەڵگە چیتر بڕوا بە دروشمە بریقەدارەکان نەکات. کاتێک لێپرسراوێک باسی نیشتمانپەروەری دەکات بەڵام سامانی گشتی دەباتە دەرەوەی وڵات، ئەرکی هۆشیاریی گەلە کە پێی بڵێت: تۆ دزیت، نەک پارێزەر. پێویستە زمان و فەرهەنگی ڕەخنەگرتن لە ناو کۆمەڵگەدا زیندوو بکرێنەوە و هێڵی جیاکەرەوە لە نێوان نیشتمان و دەسەڵاتی گەندەڵدا بکێشرێت؛ نیشتمان هی هەمووانە، بەڵام دەسەڵاتێکی جەردە تەنیا نوێنەرایەتی گرووپێکی مافیا دەکات.
هەنگاوی دووەم لە بەرپەرچدانەوەدا، ڕەتکردنەوەی ئەو جۆرە ژیانەیە کە تێیدا شکۆ بریندار دەبێت. بێدەنگی لەبەرامبەر ستەمدا، جۆرێکە لە ڕەواییدان بەو تاوانە. میللەت دەبێت لە ڕێگەی خەباتی مەدەنی، خۆپیشاندانی هێمنانە، بایکۆت، و بەکارهێنانی پێنووس و وشەی ئازادەوە، بەردەوام بەربەست بۆ بڕیارە ستەمکارەکانی دەسەڵات دروستبکات. بێگومان دەسەڵاتی جەردە هەمیشە پەنا بۆ توندوتیژی و تۆقاندن دەبات بۆ کپکردنی دەنگەکان، بەڵام مێژوو نیشانی داوین کە سوپای تۆقێنەری دەسەڵاتدار کاتێک دەڕوخێت کە ترسی گەل دەگۆڕێت بۆ توڕەییەکی ڕێکخراو.
ڕۆڵی بژاردەی ڕۆشنبیر، مامۆستایان، نوسەران و ڕاگەیاندنی ئازاد لەم قۆناخەدا زۆر گرنگە. ئەوان دەبێت ڕێبەری هۆشیاریی کۆمەڵگە بن. دەسەڵات هەمیشە هەوڵدەدات کۆمەڵگە دابەش بكات بەسەر کەمینە و کوتلەی جیاوازدا بۆ ئەوەی پێکەوە سەرقاڵ بن و چاویان لەسەر دزییە گەورەکان نەبێت ستراتیژیەتی پەرتکە و زاڵبە بەکاردەهێنێ. لێرەدا ئەرکی گەلە کە یەکڕیزیی خۆی لە دەوری داواکارییە ڕەواکان بپارێزێت. یەکگرتوویی گەل، گەورەترین مۆتەکەی دەسەڵاتە دەسپیسەکانە. کاتێک کرێکار, فەرمانبەر، خوێندکار، و کاسبکار پێکەوە هاودەنگ دەبن، چۆکی دەسەڵات دەلەرزێت چونکە دەزانێت چەک و بەندیخانەکانی ناتوانن تان و پۆی کۆمەڵگەیەکی ڕاپەڕیو کۆنترۆڵ بکەن.
دەبێت هەموومان ئەو ڕاستییە بزانین کە ئازادی و شکۆ بە دیاری پێشکەش بە چەوساوەکان ناکرێت، بەڵکوو دەسەندرێت. دەسەڵاتی دەسپیس و جەردە تا ئەو شوێنە دەڕوات کە گەل پێی ڕازی دەبێت. ئەگەر میللەت ملکەچی هەژاری و سوکایەتی بێت، دەسەڵات زیاتر دەچێتە پێشەوە؛ بەڵام کاتێک میللەت بڕیاری بەرپەرچدانەوە دەدات و چیتر ڕێگا نادات ملیۆنان دۆلاری بخرێتە باخەڵی بێگانە و خۆی لە سەرەتاییترین ماف بێبەش بێت، ئەو کاتە دەمامکەکان بای بوێری دەیانبات، جەردەکان ڕیسوا دەبن، و شکۆ دەگەڕێتەوە بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکەی کە تەنیا و تەنیا گەلە. ئەمە یاسایەکی حاشاهەڵنەگری مێژووە و هیچ هێزێک ناتوانێت پێچەوانەی بکاتەوە.

ستار ئەحمەد




ئێستێتیکی فریدریش شیلەر.. 7- کاوە جەلال

بەشی حەوتەم

2-5 ستاتۆی ئێستێتیکی

سروشت وەک یەکەم ئافرێنەری مرۆڤ هەر لە سەرەتاوە ئاوەزی بەو داوە، کەواتە ئاوەزمەندە، وەلێ ئەو بە زمانی شیلەر جارێ مرۆڤی ئاوەز نییە. ئەو تەنیا بە پەروەردەی ئێستێتیکی بەم ڕەوشە دەگەیەنرێت و لە ناخیدا ئازادیی ئاکاری دێتەگۆڕێ. ئێمە دەبێت لێرەدا ڕەچاوی لایەنێکی کرۆکی بکەین: شیلەر وەک هزرڤانێکی مۆدێرن بناغەی پەروەردەی ئێستێتیکی دەڕێژێت، ئەمەش بەواتای، ئەو „دەرچەی سفر“ بۆ ئەو پەروەردەیە دەچەسپێنێت.
بێگومان دەرچەی سفر واتای „هیچ“ (نابوون) ناگەیەنێت، بەڵکو بێمەبەستی و ئازادیی تەواوەتیی مرۆڤە کە نە لە ڕووی دەرکی و نە لە ڕووی ئاوەزییەوە پابەندی ڕێنومای ئەمپیرییە، یان پابەندی ڕەمەک و رۆڵی جڤاکییە. دەرچەی سفر تەنیا ستاتۆی گەمەیە کە شیلەر ناوی دەنێت „میزاجی ئێستێتیکی“. لەم ستاتۆیەدا مرۆڤ سەرجەمیانە بە میزاجی ناوبراو دەتەنرێت، ئەو ئێستا تەنیا گەمەڤانێکی شادیبینە لە دەرکەوتەی ئێستێتیکی (نەک لۆژیکی)، بەوەش ئێستا لای ئەو جیهانێکی دیکەی گەمە و دەرکەوتە بەخامۆشی لەنێو جەرگەی جیهانی ترسناکی هێزەکان و جیهانی پیرۆزی یاساکانەوە ئاوەڵا دەبێت. ئێستا لەنێو مرۆڤی لێڵنەبوودا کە لە کۆتی سەرجەم زەبری فیزیکی و ئەخلاقی بەردراوە، مرۆڤایەتی دیاردەدات. ئاخر میزاج لە ڕووی مەئریفەوە نە گرنگیدانی هەیە و نە بەرهەم دەخاتەوە، چونکە جوانی هەرگیز سەرئەنجامێکی دیاریکراو بە زەین و ویست نادات، هەروەها هیچ مەبەستێکی هزری و ئەخلاقی بەجێناگەیەنێت.
گەرچی جوانی جیانەبۆوە پابەندی شعورە، وەلێ مرۆڤ ناتوانێت تەنیا بە شعور پێشبینیی جوانی بکات، بەڵکو ئەو دەبێت بۆ ئەو مەبەستە فێری هزرین ببێت تا لە هەستی پەتیی ژیانەوە بە هەستی جوانی بگات. کاتێک مرۆڤ وەک وەرگر (ڕێسیپیەنت) لە ستاتۆی ئێستێتیکیدا موئایەشەی جوانێتی دەکات، ئیدی بەو ڕێیەوە ئازادیی ناخەکییانەی خۆی دەناسێت، ئێستا سەربەخۆیی ئاوەز (یان کەس) لەنێو کایەی توانستی دەرکگیریی ئەوی گەمەڤاندا ئاوەڵا دەبێت و هاوکات سنوور بۆ شعورکردنی دادەنێت. ئێستا ئەوە „کەس“ە کە گەمەی دیاردەکان دیاری دەکات، ئەمەشی بۆ دەلوێت، چونکە کەس پرنسیپی ئازادە لە مرۆڤدا. مرۆڤ بەم ڕێیەوە دەسەڵات لە سروشت دەسەنێت. وەلێ ئێستا چیدی ئاوەزی نێوەکی ئەبستراکت نییە و فەرمان بەسەر توانستی دەرکگیریی دەرەکیدا بدات، بەڵکو بەرجەستانە (بەکۆنکرێت) ئەزموون دەکرێت، بۆیە ئاوەز و توانستی دەرکگیری چوونەتە ڕەوشی هارمۆنییەوە و مرۆڤ هاوکات ئازادییە ناخەکییەکەی دەردەخات: دەیکات بە دیاردە، ئەوجا شایەتمان دەهێنێت کە ئەو خۆی دەخاتە ژێر ڕکێفی ئەو یاسایەوە کە هەموو دیاردەکان دەگرێتەوە. کەواتە گەرچی ئێستا سروشت (دیاردە) پابەندی ئەوە، وەلێ لەو کاتەشدا کە سروشت لە خزمەتی ئەو خۆیدایە، هێشتا هەر وەک سروشت دەیهێڵێتەوە نەک ئەرکە بنەڕەتییەکەی بشێوێنێت، بە پێچەوانەوە تەنیا بەگوێرەی ئەو ئەرکەی مامەڵەی لەتەکدا دەکات. ئاخر لە ستاتۆی ئێستێتیکیدا هەردوو ڕەمەکی کەرەسە و فۆرمی ئەو یەکخراون، ئەوەش هەر خودی سروشتە کە لە سەرەتاوە ئازادیی پێداوە بۆ ئەوەی بتوانێت وەک یەکێتییەکی لەشەکی-دەروونی ئۆتۆنۆم بێت. لێرەوەیە کە شیلەر جوانی ناودەنێت دووەمین ئافرێنەری مرۆڤ و بۆ یەکەم جار لای ئەو مرۆڤایەتی دەشێنێت، ئەوجا سروشت هەر ئەو خۆی ڕادەسپێرێت کە ویستی ئازادی خۆی بکات بە کردەکی، کەواتە شیمانەی بێسنووری بۆ خودڕیالیزەکردن هەیە. بێگومان لێرەدا بۆ ئەو هەروەها پرسیاری ڕاستی وەڵام دراوەتەوە، چونکە ڕاستی لەنێو جوانیدایە.
بێگومان ئەو کارە بە هونەرێک ناکرێت کە لە ئەزموونی دەرکییەوە دەردەچێت. وەک لە سەرەوە بینیمان، شیلەر لە کاری هونەریی ڕاستینەدا هیچ رۆڵێک بە نێوەرۆک نادات، بەڵکو تەنیا بە فۆرم، چونکە نێوەرۆک کە ماتەریەلە، دەرکەوەرەکان دەهەنگێوێت و دەیانوروژێنێت، کەواتە بە یەک ئاڕاستەدا مرۆڤ دەبات، بەو ڕێیەشەوە ئەو پابەندی سروشت دەمێنێتەوە، وەلێ فۆرم، یان جوانیی کاری هونەری، بە پێچەوانەوە سەرجەمێتیی مرۆڤ دەگرێت، کەواتە جودا لەتەک توانستی دەرکگیری یان ئاوەزی ئەودا نائاخڤێت، بەڵکو هەردووکیان دەخاتە ڕەوشی هاوسەنگییەوە، بەوەش لە پابەندیی ماتەریەل بەریدەدات و پۆتێنسیالی ئەو دیاردەهێنێت، ئەوە بە شێوەیەک کە بەسەر سروشتی خۆیدا هەڵیدەزنێنێت و دەیفۆرمێنێت: دەیکات بە کەسێتییەکی سەرجەمییانەی ئازاد. بۆ نموونە نێوەرۆک لە درامایەکدا هێزە مرۆڤییەکانی وەرگر دەوروژێنێت: کوشتنی دەسەڵاتدارێکی زۆردار دەبێت بە وروژێنەری هەستی ئەخلاقیانەی ئەو بۆ چاکە و خراپە، یان دراماکە لە جێیەکدا شادیهێن و لە یەکێکی دیکەدا خەمبزوێنە، توڕەکەر یان دڵنەواییکەرە، وەلێ فۆرمی دراماکە (شەنگیی زمان، ڕیتم و هاوسەنگیی دراماتورژییانە) خودی ئەو درامایە دەکات بە ڕوداوێک کە سەرجەمێتیی مرۆڤ: ئاوەز و سۆزەکانی پێکڕا دەهەنگێوێت. گەرچی مەرگی مرۆڤ لە کەتواردا ڕاچڵەکین و پەژارە دەخاتەوە، وەلێ کاری هونەریی مەزن ئەو ڕوداوە وەک خۆی وەرناگرێت، بەڵکو کەرەسە خاوەکە بە فۆرمی تەواوکراو (پڕۆپۆڕسیۆن، سیممەتری / چوونیەکی، میانەی ئێستێتیکی) هەڵدەگرێت، یان بە زمانی شیلەر: نایهێڵێت، بۆیە وەرگر لە داڕشتنی مەرگدا تەنیا بە ڕوداوەکە ناهەنگێورێت، بەڵکو هاوکات هەست بە شادییەکی گشتگیری ئێستێتیکی و هەڵزنانی هۆشەکی دەکات. ئەمەیە ستاتۆی „سفر“ کە تێیدا شعوری وەرگر یەکانگیرە بە هزرینی. ڕوانین لە بەرهەمێکی بەو چەشنە (دراما، تابلۆ و پەیکەر و هتد) بۆ خۆی ڕەوشێکە کە تێیدا هیچ ڕەمەکێک وەرگر بەم یان بەو ئاڕاستەیەدا ڕاناکێشێت. ستاتۆکە تەواو بۆشە، مرۆڤیش بەردراوە لە ئاستەنگ و زەروورە و دەتوانێت خۆی بەوە بکات کە ئەو خۆی دەیەوێت. ئەو ئێستا لە دەستپێکی ئافراندنێکی دووەمیندایە (دوای یەکەمین ئافراندنەکەی سروشت). شیلەر بەجەختی دەبێژێت، کاتێک مرۆڤ هەست بە جوانیی کارێکی هونەری دەکات، ئیدی بەو ڕێیەوە لە ئیدیالی مرۆڤایەتی نزیکدەکەوێتەوە، چونکە ئێستا ویستی ئەو دەبێت بە تاکە دەسەڵات. ئێستا مرۆڤ هەرئەوەندەی پێویستە کە ئەو خۆی „بییەوێت ئەخلاقی بێت“، ئەوەشی بۆ دەلوێت، چونکە ئەو لە ستاتۆی سفردایە. کەواتە گەرچی ستاتۆی ئێستێتیکی لە ئەخلاقەوە نایەت، سەرەڕای ئەوە بەبەرهەمترین ستاتۆیە بۆ مەئریفە و ئەخلاق.
وەلێ شیلەر لەم پەیوەندییەدا مەرجێک دادەنێت: تەقەلادان بۆ دەرکەوتەی جوان پێویستی بە توانستی زۆرتری ئەبستراکسیۆنە، پتر ئازادیی دڵ، پتر وزەی ویست، تێکڕا پتر لەوە کە مرۆڤ لە ژیانی ڕۆژانەی کەتواریدا پێویستی پێیەتی. ئاخر مەئریفەی ئازادی کە بۆ شیلەر هاوواتایە بە تێگەی جوانی، پێشمەرجە بۆ چێبوونی تێڕوانینێکی تەواوەتیی مرۆڤیانە لەنێو ئێمەدا. بەدووی ئەم مەئریفە خۆییەی مرۆڤدا نامۆبوونی ئەو کۆتایی پێدێت. ئاخر کاتێک لە گەمەدا هەردوو ڕەمەکی کەرەسە و فۆرم تێکهەڵکێش دەبن، ئیدی بەو ڕێیەوە شێوەی ژیندار (زیندوو) دێتەگۆڕێ و مرۆڤ چە لە ڕووی ئەخلاقی و چە لە ڕووی لەشەکییەوە دەچێتە ڕەوشی ئازادییەوە. ئێستا هەردوو زەبری دەرکەوەرەکان و ئاوەز بزر بوون، مرۆڤیش بە ڕێز و ئارەزووی خۆییەوە لە ئازادیدا گەمە دەکات، واتا: هاومرۆڤانی خۆشدەوێت. لەم ڕوانگەیەوە ڕێزی مرۆڤ بۆ یەکەم جار لەنێو مرۆڤی دەرکی-ئاوەزکارادا سەرهەڵدەدات، ئەوە بێگومان وەک „مەبەست لە خۆدا“ („فەرمانی زەرووری“یەکەی کانت)، ئەویش کاتێک ئێمە بەڕێزەوە مرۆڤێکی دی وەک مەبەست نەک دەستوێژ بەهەند وەردەگرین.

6 – دەوڵەتی ئێستێتیکییانەی ئاوەز

شیلەر لە دیاریکردنی دەرکەوتەی جوانەوە گۆڕان بە دەوڵەتی ئێستێتیکی دەدات (نامەی 27). بێگومان دەرکەوتەی جوان هیچ کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر ئەخلاق نییە، بەڵکو مەئریفەی جوانی مرۆڤ دەبزوێنێت خۆی لە سروشت ئازاد بکات، بەو ڕێیەشەوە توانستی هزرین لە ئەودا دەبزوێت و دەبێت بە „کەس“ێکی بناس. ئێستا ئیدی، دوای ئەوەی خۆگەرایی سروشتییانەی لەکاردەکەوێت، ئاسوودەیی هەمووان دەناسێنێت. لەم ڕوانگەیەوە مرۆڤ لە ژیانی سروشتییەوە بەسەر ستاتۆی ئێستێتیکیدا دەبێت بە مرۆڤی ئاوەزکارا، کە ئیدی دەتوانێت ژیانێکی ئەخلاقی بژێنێت. ئەمە بۆ شیلەر تاکە پێشمەرجە بۆ سەرهەڵدانی جڤاکی مەدەنی (سیڤیل).

ئێمە گەرەکە بۆ پتر نزیکبوونەوە لەم گۆڕانە لە سێ جۆری دەوڵەت لای شیلەر بڕوانین: دەوڵەتی دینامیکییانەی ماف، دەوڵەتی ئەخلاقییانەی فرمان (واجب)، ئەوجا دەوڵەتی ئێستێتیکی.
مرۆڤان لە ستاتۆی سروشتیدا وەک هێز بە یەکدی دەگەن و سنوور بۆ کاریگەریی یەکدی دادەنێن. ئاخر تەنیا زەبری فیزیکی، یاسا سروشتییەکان و ئاسایشی خۆیی دەستوێژن بۆ پاراستنی لێرەبوونی خۆیان. لەنێو ئەم ڕەوشەی خۆگەرایی و خۆسەپاندنەوە، کەواتە لەسەر زەمینەی زەبری فیزیکی و ماف و فرمان، دەوڵەتی دینامیکییانەی ماف بەناچاری دادەمەزرێنرێت بەو مەبەستە کە جڵەوی سروشت (هەوەس و ئارەزووە دەرکییەکان) بگرێت و بەو ڕێیەوە هێشتنەوەی جڤاک مسۆگەر بکات. لێرەدا یاساکان نەک نێوەکییانە، بەڵکو تەنیا دەرەکییانە کرداری هەوەسمەندی مرۆڤ و مەترسییەکان لە سنووردا ڕادەگرن تا ئاشتی و ئاسایش لە جڤاکدا بچەسپێنن. لەم ڕوانگەیەوە ناکۆکیی نێوان ڕەمەک و ئاوەز هێشتا هەر لەنێو هەر تاکە مرۆڤێکدا بەردەوامە. وەلێ مرۆڤ لای شیلەر لە کرۆکییەوە ئەخلاقییانە جۆردراوە جا گەرچی ئەو جارێ مرۆڤی ئەخلاقی نییە. لەبەر ئەم هۆیە دەوڵەتی دینامیکییانەی ماف بەس نییە بۆ ئەو. گەرچی ئەو لەنێو ئەو دەوڵەتەدا دێتە ژیانەوە، سەرباری ئەوە خواستی بۆ شتی باڵاتر هەیە.
لە دەوڵەتی ئەخلاقییانەی فرمانەکاندا مرۆڤان بەرەو ڕووی سەروەریی یاسا دەکرێنەوە کە ویستیان لەژێر ڕکێفی ویستی سەرجەمدا ڕادەگرێت تا بەو ڕێیەوە ئەخلاقییانە جڤاک بسەپێنێت. ئاوەزی نێوەکی و فرمان (واجب) پرنسیپی ئەم دەوڵەتەن. وەلێ ئێستا مرۆڤ سروشتی دەرکی و ئارەزووەکانی بۆ خاتری فرمانی توندوتۆڵ دەچەپێنێت. ئەو بێگومان هێندە ئاسان ئەم ڕەوشە قبووڵ ناکات. ئاخر سەرەتا ئەوە جیهانی هەوەس و ئارەزووەکانە (سروشتە) کە تێیدا یاسای ئاکار سەرهەڵدەدات و ڕێساکانی کردار دەسەپێنێت، لێرەشدا ئاشکرایە یاساکان یەکسەر بەر فیزداریی دەرکیانەی مرۆڤ دەکەون، تەنانەت خاتری دەشکێنن و ئێشی پێدەگەیەنن، چونکە ئەوی دەرکی ڕێساکان بە زەبری دەرەکی دادەنێت و دەچێتە بەرەنگارییەوە لەدژیان. بۆ ئەوەی مرۆڤ دەنگی ئاوەز ببیستێت و لە ڕاستینەی خۆیدا بیناسێتەوە، ماوەیەکی درێژخایەن پێویست دەبێت. ئێستا ئیدی مرۆڤی دەرکی دەگات بەو مەئریفەیە کە یاسای ئاکار لە ڕاستیدا ڕزگارکەرێتی، چونکە سنوور بۆ حەز و ئارەزووە دەرکییەکانی دادەنێت، هاوکات ئێستا بۆی ڕووندەبێتەوە کە سەرجەمی ماف و یاساکان تەنیا ماف و یاسای پۆزەتیڤن، واتا دانراوی مرۆڤیین، وەلێ ئەو جارێ نازانێت کە یاسای ئەبەدی و بەگشتی چواندوو هەیە.
بە پێچەوانەی هەردوو جۆری دەوڵەتی ناوبراوەوە بنەڕەتەکانی دەوڵەتی ئێستێتیکی بریتین لە ئازادی، هارمۆنی و هونەر. شیلەر بۆ ئەم گۆڕانە ستاتۆی ئێستێتیکی وەک بنەڕەت وەردەگرێت، ئەمەش هێندە ئاڵۆز و پڕئەرک نییە وەک هەنگاونانی مرۆڤ لە ستاتۆی سروشتییەوە (ژیانی پەتییەوە) ڕووەو ستاتۆی ئێستێتیکی (فۆرم)، چونکە ئێستا لە ستاتۆی ئێستێتیکیدا تەنیا ئازادی هەیە و دەرفەت بۆ مرۆڤ دەڕەخسێنێت بە گەمە، بە کرداری هاوئاهەنگی ئاوەز و توانستی دەرکگیری، ڕووەو ستاتۆی دەوڵەتی ڕاستینەی ئاوەز هەنگاو بنێت. کاتێک سەرەتا لە ستاتۆی سروشتیدا پێداویستییەکان مرۆڤ بۆ بنیاتنانی جڤاک ناچار دەکەن، هەروەها کاتێک لە ستاتۆی دەوڵەتی ئەخلاقیانەی فرمانەکاندا ئاوەز بنەمای پێکڤەیی بۆ مرۆڤان دەچەسپێنێت، ئەوا جوانی بە پێچەوانەوە کارەکتەرێکی خۆشهاوەڵ بەوان دەدات. ئێستا ئیدی چە بڕیاردان و چە کردارەکانی مرۆڤی ئێستێتیکییانە میزاجپێدراو چواندنی گشتییان دەبێت، ئەویش چونکە ئێستا چیدی شعور رۆڵی دیاریکەر لە کایەی ڕاستی و ئەخلاقدا وەرناگرێت، بە پێچەوانەوە لەم دۆخەدا تەنیا „فۆرم“ هەیە و تەنیا „ڕەمەکی گەمە“ کارایە. شیلەر ئەم ڕەوشە ناو دەنێت بەختیاری. بە تێروانینی ئەو لە هەر گەلێکدا هۆش و چێژ هەبن، لەوێ دەرکەوتەی سەرڕاست و ئۆتۆنۆم لەگۆڕێن، ئێستا بۆ یەکەم جار لەنێو گەلێکی بەو چەشنەدا ژیانی ڕاستینەی ئیدیال بەرکەماڵە، لەوێ ئابڕوو لە سەرووی سامانەوەیە، هزر لە سەرووی چێژەوەیە، خەونی نەمری بەسەر لێرەبووندا باڵادەستە. لەنێو ئەم گەلەدا تەنیا „دەنگی گشتی“ ترسێنەرە.
لە ستاتۆی دەوڵەتی ئێستێتیکیدا چێژ هارمۆنی دەهێنێتە نێو جڤاکەوە، ئەویش چونکە سەرەتا هارمۆنیی لەنێو مرۆڤدا سازاندووە: لای ئەو توانستی دەرکگیری و ئاوەز سازاو بە یەک کاران، کەواتە مرۆڤ هەمەکییە (تۆتالە). ئێستا هاووڵاتییان لەم جۆرەی دەوڵەتدا تەنیا وەک „شێوە“ بۆ یەکدی دیاردەدەن، بۆیە ئەوان بۆ یەکدی هیچی دیکە نین جگە لە ئۆبژێکتی گەمەی ئازاد. لەوێ هیچ هاو-گەمەڤانێک لەم گەمە جڤاکییەدا دەستوێژی هیچ مەبەستێکی ئەوانیدی نییە، بەڵکو تەنیا „لە ڕاستینەی خۆیدا“ مەبەستە. لەم دەوڵەتە ئێستێتیکییەدا نا-پابەندی، سەربەخۆیی، کردەکییانە لەگۆڕێیە، بەدیهاتنیشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەقیقەتە کە ئێستا کرداری مرۆڤ لە مامەڵە جڤاکییەکاندا ئازادە لە هەر بەرژەوەندییەکی خۆویستانە. کەواتە ئاوەڵابوونی جوان جڤاک یەکدەخات، چونکە لایەنی هاوبەشی هەمووانە. دەوڵەتی ئێستێتیکی جڤاک دەکات بە کردەکی، چونکە ویستی سەرجەم بەڕێی سروشتی تاکەکەسەوە کارا دەکات. بۆیە شیلەر جەخت دەکات: گەر چێژ سەروەر بێت و جیهانی دەرکەوتەی جوان تەشەنە بسێنێت، ئیدی هیچ سەروەرییەکی تاکەکەسی، هیچ زوڵمێک، قبووڵ ناکرێت. لێرە تەنیا ئازادی پێشمەرجی ئازادییە. ئەم پێشمەرجە بۆ شیلەر دەستوورە بنەڕەتییەکەی دەوڵەتی ئێستێتیکییە. بێگومان دەبێت دەوڵەت هەمان پەیوەندیی بە تاکە مرۆڤانەوە هەبێت وەک چۆن ئەوان لەنێو خۆیاندا هەیانە، دەوڵەت دەبێت لەنێو دڵی هاووڵاتیدا نوێنەری „مرۆڤی ئیدیال“ بێت، دەبێت ڕێزی تاکەکەس بگرێت، بەمەش ئیدی دەوڵەت دەبێت بە فۆرمی ئۆبژێکتیڤییانەی یاسادانانێکی ناخەکی. ئێستا ئەخلاق کاریگەری لەسەر چواندنی گشتیی یاسا ئاکارییەکان دەنوێنێت، وەلێ بەبێ ئەوەی سروشتی تاکەکەس بشێوێنێت یان نەخوازە لەکاربخات.
بێگومان شیلەر بەئاگایە لەوە کە لە جڤاکی سەردەمدا کۆسپی گەورە لە بەردەم ئەو ئیدیالەیدا زیتدەبنەوە. بە تێڕوانینی ئەو کێشەیەکی کرۆکیانەی مرۆڤانی مۆدێرن ئەوەیە کە ئەوان بەدەرن لە „سێنسیبیلیتێ“ (دەرککردنی ورد و ڕۆشنی هەر ڕەوشێکی نێوەکی و دەرەکی)، کەواتە ئەوان درشتن، بۆیە ناتوانن هێندە ئاسان هەنگاو بنێنە نێو ئازادیی ئاکاری و دەوڵەتی ئاوەزەوە. لەم ڕوانگەیەوە دەستووری دەوڵەتی ئێستێتیکی کە فەرمان دەدات „بەڕێی ئازادییەوە ئازادی“ بە مرۆڤان بدرێت، هێندە ئاسان و خێرا ناهێنرێتە دی، بەڵکو، وەک شیلەر دەبێژێت، پێدەچێت پرۆسەی سەرهەڵدانی ئەو دەوڵەتە پتر لە سەد ساڵ بخایەنێت، بۆ ئەو مەبەستەش دەبێت سەرەتا „شۆڕشێکی هەمەکی لەنێو سەرجەم شێوازی شعورکردنی مرۆڤدا هەڵبگیرسێنرێت“ تاکو ببێت بە ئێستێتیکی. ئەوە نامۆبوونی مرۆڤە لە خۆی و ئەرکە جڤاکییەکانی کە وا دەکات پەروەردەی ئیستێکی پێویست بێت. تەنیا دوای ئەوەی مرۆڤ فێردەبێت بە چاوان بچێژێت، ئەوجا بینین بۆ ئەو بەهایەکی سەربەخۆ وەربگرێت، ئیدی ئەو ئێستێتیکییانە ئازادە و ڕەمەکی گەمەش ئاوەڵابووە، کە ئیدی ئەو پەسنی دەرکەوتە دەکات.
بێگومان هەڵگیرساندنی شۆڕشی هەمەکی لەنێو سەرجەم شێوازی شعورکردنی مرۆڤدا هاوکات ئەو واتایە دەگەیەنێت کە شیلەر نواندنی زەبری شۆڕشگێڕانە بۆ نەهێشتنی دەوڵەتی ناچارەکی ڕەتدەکاتەوە. بۆ ئەوەی لە دەوڵەتی ناچارەکییەوە دەوڵەتی ئێستێتیکی دابمەزرێنرێت، هەنگاوێکی نێوانی، یان ستاتۆیەکی ڕاگوزەر، پێویستە: بەئاگاهاتنی گەل لەو هەقیقەتە کە ئەو خۆی لەکەرامەتخراوە. لەم ڕوانگەیەوە دەبێت دەوڵەت بەردەوامی بە کارایی خۆی بدات و هەر لەو ڕەوتەدا دۆخگۆڕییەکان لەسەرخۆ ڕووبدەن، ئەوەش سەردەگرێت گەر دەوڵەت ئەرکی پێگەیاندنی هارمۆنی لە نێوان ڕەمەکەکاندا وەربگرێت. وەلێ گەرەکە هەر لەم پەیوەندییەدا ئاماژە بۆ هەڵوێستێکی بنەڕەتییانەی شیلەر بدەین: بە تێڕوانینی ئەو ناشێت وەرگۆڕینی هەڵوێستی هۆشەکی ببێت بە بنەڕەت بۆ وەرگۆڕینی پەیوەندییە سیاسییەکان، بەڵکو شۆڕشی هەمەکی کە لە شێوازی شعورکردنی مرۆڤدا هەڵدەگیرسێنرێت، ئامانجێکی بنەڕەتیی هەیە: „چاکسازیی کارەکتەری مرۆڤ“. گەرەکە لێرەوە هەوڵ بۆ چاکسازیی ژیانی سیاسی و دەوڵەتی بدرێت. ئەوە هونەری جوانە وەک بەرهەمی گەمە کە ئەو ئەرکە لەئەستۆدەگرێت. بێگومان گەمە وەک توانست لە هەموو مرۆڤێکدا لەگۆڕێیە، وەلێ تەنیا پەروەردەی ئێستێتیکی ئەم توانستە لە مرۆڤدا پێدەگەیەنێت بەو ئامانجە کە „بە واتای وشە بیکات بە مرۆڤ“ – لە وەحشییەتی بخات، یان لە گوێرایەڵیی کوێرانەی ئاوەز (ی ئەبستراکت) و یاسای پۆزەتیڤ. دوای ئەوەی مرۆڤ لە ستاتۆی ئێستێتیکیدا بەڕێی گەمەوە ئازاد دەبێت، ئیدی هەنگاودەنێتە نێو ستاتۆی ئاکارەوە و تێیدا بەتەواوی لە یاسای دەرەکیانەی دەوڵەت و ڕەمەکی کوێر ئازاد دەبێت. ئێستا دەوڵەتی ڕاستینە و هومانی ئاوەز هاتۆتە گۆڕێ، ئێستا مرۆڤان لە هارمۆنیی ناخەکیدان و بە ویستی ئازادی خۆیان ئەخلاقیانە کردار دەنوێنن.
وەلێ شیلەر گومانی هەیە کە هەرگیز ئیدیالی دەوڵەتی ئێستێتیکی لە کەتواردا شیاوی ڕیالیزەکردن بێت. ئاخر هەرگیز لە هیچکوێی جیهانی کردەکیدا دەوڵەتی دەرکەوتەی جوان لەگۆڕێ نەبووە، تەنانەت خودی کاری هونەری تەنیا تا ڕادەی شیان لە ئیدیالی پەتیی ئێستێتیکی نزیک دەکەوێتەوە، کە بێگومان نزیکبوونەوەی هەمیشە و تەنیا بەندە بە میزاجی هونەرمەندەوە. سەرباری ئەوە دەوڵەتی ئێستێتیکی بەگوێرەی پێداویستی لە هەموو دەروونێکی ناسکدا هەیە، یان لە „کۆماری ئیدیال“دا هەیە، وەلێ ئەم دەوڵەتە لە جڤاکی سەردەمدا دەشێت لەنێو هەندێک نێوەندی دەستەبژێردا (ئێلیتدا) لەگۆڕێ بێت، چونکە لەم جۆرە نێوەندانەدا هیچ کەس بێهۆشانە لاسایی ئاکارە نامۆکان ناکاتەوە، بەڵکو لەوێ تەنیا سروشتی جوانی خۆیی ڕەفتار دەئاژوێت، هەروەها لەو نێوەندانەدا مرۆڤ بە سادەیەتییەکی دلێر و بێزیانییەکی ئارام بەنێو ئاڵۆزترین پەیوەندیدا ڕەت دەبێت بەبێ ئەوەی ئازادیی کەسانی دی بچەوسێنێتەوە تەنیا بۆ خاتری ئەوەی ئازادیی خۆی بسەپێنێت.

7- واتای شیلەر لە سەردەمدا

    

ماویەتی..




شەر و دبلۆماسی لە سیاسەتی ئەمریکادا.. عوسمانی حاجی مارف

شەری چل رۆژەی واشنتۆن و تەلئەبیب، لە بەرامبەر تاراندا، کەمبونەوەی کاریگەری نەخشەی بەکارهێنانی ئەو ئامرازە سەربازیانە بوو کە ئەمریکا و ئیسرائیل دەیانویست بە کورتماوە و دەستبەجێ بگەنە ئامانجە سیاسی و سەربازیەکانیان، ئەمەش بەکارهێنانی خاڵە گوشارە گرنگەکان لەلایەن ئێرانەوە بۆ نموونە داخستنی گەرووی هورمز و هەڕەشەکانی بۆ پەکخستنی کەشتیوانی لە گەرووی بابولەمەندەب هاوکێشەکەی تەواو گۆری، دۆخەکەی زیاتر ئاڵۆزتر کرد و زیانی ئابوری زیاتری لێکەوتەوە، تا ئەو ئاستەی توانی دۆخی شەرەکە بە بەرەژەوەندی ئێران بشکێتەوە.
شەڕەکە هاوکێشەی خۆپارێزی لایەنەکانی نیشاندا، دیمان لایەنەکان پشتیان بە ئاڵوگۆڕی لێدانێکی حیسابکراو بەست بۆ ئەوەی نەکەونە ناو شەڕێکی تەواوەوە. ئەم شێوازە ڕەنگدانەوەی گۆڕانکاریە لە نێوان لایەنی شەڕکەرەکاندا، کە بەڕێوەبردنی پەرەسەندنیان هەڵبژاردووە نەک سەرکەوتنێکی سەربازی یەکلاکەرەوە. لە شەڕی ناهاوسەنگدا، ئامانجی ستراتیژی، بە تایبەت بۆ ئەو لایەنەی توانای سەربازی و ئابووری کەمتری هەیە، لە سەرکەوتنەوە دەگۆڕێت بۆ ڕێگریکردن لە شکست، لە تەسلیمبوونەوە بۆ بەرگری.
ئێران پشتی بە تۆڕی هاوپەیمانە ناوچەیەکانی خۆی بەستبو بۆ بەئامانجگرتنی بەرژەوەندیە ئابوریەکان، جا چ لە ڕێگەی هێرشی مووشەکی یان فڕۆکەی بێفڕۆکەوان یان بە هەڕەشەکردن لە ڕێڕەوی ئاو. ئەم تاکتیکە ڕوبەڕووبونەوەکەی گۆڕیوە بۆ شەڕێکی درێژخایەن کە کۆتاییکەی نادیارە وهێڵەکانی نێوان ئامانجە سەربازی و ئابوری و سیاسییەکانی کاڵ کردبووەوە و هەر ڕێگایەک بۆ دەرئەنجامێکی یەکلاکەرەوە مەحاڵ کردووە.
ئەو یاداشتنامەیەی کە لەم دواییانەدا ڕاگەیەندرا و نزیکبونەوەی لایەنەکانی لە رێکەوتن خستەروو، نیشانەی کۆتاییهاتنی ململانێکان نییە، بەڵکو نوێنەرایەتی گواستنەوەیەک دەکات بۆ قۆناغێکی نوێ، کە ئامانج لێی کەمکردنەوەی بارگژیەکانی هاتوچۆی دەریایی و ئابووری و سەربازییە لەسەر هەموو لایەنەکان بە دابینکردنی بوار بۆ مانۆڕی دیپلۆماسی. جگە لەوەش، لەلایەکی ترەوە شەڕەکە دەریخستووە کە یەکگرتنی بەرژەوەندیەکان لە نێوان زلهێزەکاندا وەک پارێزبەندیەک دەمێنێتەوە لە بەرامبەر ئاگرێکی تەواو لە ناوچەیەکی گرنگی ستراتیژی جیهانیدا، کە رۆژهەڵاتی ناوەراستە و زلهێزەکان رکابەری تێدادەکەن.
ئەتوانین بڵێین سەرکەوتن و شکست بە مانای ئاسایی لەم شەڕەدا پێناسە ناکرێت. لایەنەکان دەستکەوتی تاکتیکی سنورداریان بەدەستهێناوە، بەگوێرەی ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی شەڕەکە، لەکاتێکدا ئامانجە ستراتیژیە سەرەکیەکان بە چارەسەرنەکراوی ماونەتەوە. بۆ نموونە ئەمریکا و ئیسرائیل سەرکەوتوو نەبون لە سنووردارکردنی یەکلاکەرەوەی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران و ئێرانیش نەیتوانیوە بە زۆر دیدگای باڵادەستی ناوچەیی خۆی بسەپێنێت.
ئەم شەڕە ئەو وانەیەی نیشاندا، کە شەڕەکانی ئەم سەردەمە چیتر بە واقیعی مەیدانی سەربازی پێوانە ناکرێن، بەڵکو بە توانای بەڕێوەبردنی ململانێکان و کەمکردنەوەی زیانەکان دەپێورێت، ئەمەش ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە، دەسەڵاتی سەربازی بە تەنها بەس نییە بۆ داڕشتنی چارەسەری سیاسی لە ناوچەیەکدا کە بەرژەوەندی و مەترسیی بەیەکەوە گرێدراو بێت.
لەکاتێکدا ململانێی ئەمریکا و ئێران چووە قۆناغێکی زۆر هەستیارەوە، هەردوولا بە ئامانجی کۆنتڕۆڵکردنی ڕوبەڕوبونەوەیەکی گەورە بون و چەند هەفتەیەک بەردەوام بون، دوای شەڕێکی دڕندانەی ئاسمانی و دەریایی و سەربازیی، داخستنی گەرووی هورمز و سەپاندنی گەمارۆی بەرامبەری لەخۆگرتبوو، واقیعێکی سیاسی نوێی خستەروو، کە کێ قسەی کۆتایی و سەپاندنی مەرجە ستراتیژییەکانی لە دەستدایە.؟
لەپشت پەردەی ئەم دۆخەوە، کەلێنێکی قووڵ لەنێوان هەردوولادا ئەگەری هەیە. ئەمریکا پێداگری لەسەر ڕێکەوتنێکی توند دەکات، کە هەوڵ دەدات بە راگرتنی پیتاندنی یۆرانیۆم بۆ ماوەیەکی درێژخایەن کە ئەگەری هەیە بگاتە بیست ساڵ بۆ لابردنی کۆگا پیتێنراوەکانی لە وڵاتەکەدا، وەک پێشمەرجێک بۆ هەڵگرتنی گەمارۆکە، تا خواستی ئەتۆمی ئێران سنووردار بکات. بەڵام تاران ماوەیەکی کاتی دیار دەکات و کۆنترۆڵکردنی ئاسان نیە، ئێران تواناکانی دابینکردنی پیتاندن و پەرەپێدانی تەکنەلۆژیی خۆی بەو سەروەت و سامانە دەزانێت کە لە ڕێگەی خۆڕاگری خۆیەوە لەسەر زەوی دەستەبەری کردووە و لە بەرامبەر بەڵێنی زارەکی یان هەڵگرتنی بەشێکی گەمارۆی دەریایی دەستبەرداریان نابێت.
دیپلۆماسی ئەمریکی بەهۆی خواستی سەرکردایەتی لە واشنتۆن بۆ پڕۆژەکردنی وێنەیەکی دەسەڵاتی سەرسەخت و بەدەستهێنانی سەرکەوتنێکی سیاسی تایبەت، تا لە دەستکەوتەکانی ئیدارەکانی پێشوو زیاتر تێدەپەڕێت، ئەم سەرکەوتنە بە نیشاندانی ئەوەی کە فشاری ئابووری و سەربازی توندی تارانی ناچار کرد ئیمتیاز بدات و بەشێکی گەرووی هورمز بەڕووی کەشتیوانی نێودەوڵەتی و هاتوچۆی دەریاییدا بکاتەوە.
لەبەرامبەردا هەڵوێستی ئێران لەسەر لێکدانەوەیەکی جیاواز دامەزراوە، دەڵێت کەناڵە کراوەکانی پەیوەندی و هەوڵە بەردەوامەکانی نێوەندگیری ناوچەیی بەرهەمدار نەدەبوو، یان بەقازانجی ئێران نەدەبو ئەگەر لایەنی بەرامبەر سەرکەوتنێکی سەربازی یەکلاکەرەوەی بەدەستبهێنایە، جگە لەوەش ئێران ڕووبەڕووی ئەو واقیعە بووەتەوە کە ئابووری جیهانی چیتر ناتوانێت بەرگەی تێچووی لەڕادەبەدەری گیرانی ڕێڕەوی هورمز و بەرزبونەوەی نرخی وزە بگرێت. ئەمەش داخستنی گەرووەکەی گۆڕیوە بۆ کارتێکی فشاری زۆر کاریگەر، کەخەرجی واشنتۆن و هاوپەیمانە ناوچەیەکانی بەشێوەیەکی بەرچاو زیاد کردووە.
لەکاتێکدا یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی ئەمریکا و ئێران هەنگاوێکی گرنگە بۆ پێشگرتن لە چوونەناو شەڕێکی ناوچەیی، بەڵام هێشتا وەک ڕێکەوتنێکی کاتیی و ئاڵۆز دەمێنێتەوە. ڕوبەڕوبونەوەی ئەم دواییەی نێوان ئێران لە لایەک و ئەمریکا و ئیسرائیل لە لایەکی دیکەوە، نوێنەرایەتی ساتێکی سەرەکی دەکات کە تەعبیرە لەو گۆڕانکاریانەی سروشتی ململانێی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا هێناویەتییە ئاراوە. ئەم ڕوبەڕوبونەوەیە تەنیا پێکدادانێکی سەربازی ئاسایی نەبوو، بەڵکو بەرجەستەکردنی واقیعێکی ستراتیژی نوێ بوو کە ڕەهەندە ئەمنی و ئابووری و جیۆپۆلیتیکییەکان تێیدا تێکەڵ دەبن.
ئەم شەڕە دەریخست کە تێچووی شەڕ لە ژینگەیەکی ناوچەیی زۆر ئاڵۆزدا زۆر زیاترە لە دەستکەوتە ئەگەریەکانی هەر لایەنێکیان، بۆیە ئێران هەوڵیدا پیادەی ئەوەبکات، هاوکێشەی هاوسەنگی خۆی لەو روبەروبونەوەیەدا فراوانتر و بەربڵاوتر بکات، مەودای خۆی دابەشکرد بە کەڵک وەرگرتن لە دەوڵەتە عەرەبیەکانی کەنداو وەک گۆڕەپانێکی جیۆپۆلەتیکی و ئابووری پەیوەست بە تێوەگلانیان بە جەنگەوەکەوە، ئەمەش سیمایەکی ناوچەیی و نێودەوڵەتیی بە ململانێکان بەخشی، وایکرد کە چارەسەری سەربازی ڕاستەوخۆ ببێتە بژاردەیەکی مەترسیدار و دەرئەنجامەکانی نادیار بێت.
ئەوەی رۆشنە ئەمریکا وەک سەرمایەیەکی ستراتیژیی گرنگ لە ناوچەکەدا سەیری ئیسرائیلی کردووە. بەڵام ئەمڕۆ ئەم گریمانەیە لەبەردەم لێکۆڵینەوەیەکی تری سەربازی و سیاسیدایە! نەزمی نێودەوڵەتی ئێستا لە گۆڕانکاری خێرادایە، دەیان ساڵە هاوبەشی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل، باری ئەمنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان لە قاڵب داوە، ئەوەی کاتی خۆی وەک هەڵمەتێک بۆ هەژموونی سەربازیی ڕەها دەستیان پێکرد، بە تێپەڕبوونی کات گۆڕاوە بۆ بەرگری سیاسی و مانەوە.
ڕاگەیاندنە سەرەتاییەکانی واشنتۆن و تەلئەبیب بەڵێنی گۆڕینی تەواوەتی هاوسەنگی هێزی ناوچەیییان دابو، بەڵام واقیع پاشەکشەی تیژی لەو مەبەستانەیان نیشاندا. ئێستا چوارچێوەی ئاشتی سەریهەڵداوە، کە لە ڕێگەی کەناڵە دیپلۆماسییەکانەوە لە ئیسلام ئاباد دەکرێت، واقیعێکی جیۆپۆلەتیکی وەهای ئاشکرا کرد کە زلهێزەکان ناتوانن واقیعە سەختەکانی ئابووری جیهانی پشتگوێ بخەن. ئەم ڕێکخستی ستراتیژییە کاریگەری قووڵی لەسەر ناوچەکە هەیە، بەدواداچوونی بێوچانی دۆناڵد ترەمپە بۆ دەرچوونێکی دیپلۆماسی ڕاستەوخۆ، هەموو ئەو کاریگەرییە سیاسییە دەکاتە قوربانی کە بنیامین ناتانیاهۆ دروستی کردووە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ دابەزینی ئاستی هاوسەنگی ململانێی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ناوچەکەدا.
لەسەرەتای ململانێکاندا، قسەکانی کۆشکی سپی یەکلاکەرەوە و ڕەها بوو، داڕێژەرانی سیاسەتی ئەمریکا داوای تەسلیمبوونی تەواوەتی تارانیان کرد، بە ئاشکرا باسیان لە سەپاندنی گۆڕانی سیاسی و هەڵوەشاندنەوەی تەواوی تۆڕەکانی بەرگری ناوچەیی دەکرد، ئەمەش هەڵەی وەهمی ئاسۆیەکی بەخشی بە بەشێکی زۆری ئۆپۆزیسیۆنی کۆماری ئیسلامی و خۆیان ئامادەدەکرد بۆ دۆرانی ئێران و روخانی کۆماری ئیسلامی لەم شەرەدا.
بەڵام ئامێری دەوڵەتی ئێران نەڕووخا، لەبری ئەوە، ئیدارەی واشنتۆن خۆی لە نقوم بونی شەڕێکدا تێوەگلانووە، کە کۆتایەکی ڕوونی لە بەرچاودا نەبوو، ئەمەش لەگەڵ نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنی ناوەڕاستی خولی کۆنگرێسدا فشارێکی زۆری ناوخۆیی بو لەسەر سەرۆکایەتی ئەمریکا، خەڵکی ئەمریکا ئیتر تاقەتی ئەوەیان نەمابوو کە بودجەی هەڵمەتێکی سەربازی دیکەی درێژخایەن لە ڕۆژئاوای ئاسیادا دابین بکەن. لە ئەنجامدا کۆشکی سپی بە شێوەیەکی سیستماتیکی داواکارییەکانی دابەزاند، پێداگری پێشوو لەسەر گۆڕینی ڕژێم بە دانوستانی پراگماتیک جێگەی گرتەوە، واشنتۆن ئامادە بوو گەرەنتی تایبەت سەبارەت بە کۆگاکردنی یۆرانیۆم و ئاسایشی دەریایی قبوڵ بکات، ئەمەش پاشەکشەیەکی بەرچاوە لە ئاواتەکانی جیۆپۆلەتیکی ئەمریکا، لە هەمانکاتدا گورزێکی گەورەبو بۆ ئەو ئومیدەی ئۆپۆزیسیونی کۆماری ئیسلامی چاوەروانی دەکرد.
بزوێنەری سەرەکی ئەم پاشەکشە دیپلۆماسییە گۆڕانکاری لە ئایدۆلۆژیای سیاسیدا نییە، بەڵکو واقیعی توندی جوگرافیای دەریاییە. داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە چەکێکی ئابووری بوو کە هێزە سەربازییە تەکنەلۆژییە بەرزەکان نەیانتوانی بێلایەنی بکەن، ئەم گەمارۆیە بە شێوەیەکی کاریگەر لەسەدا ٢٠ی دابینکردنی نەوتی خاو لە جیهانی ڕاگرت و لەسەدا ٣٠ی بازرگانی نێودەوڵەتی بە پێوانەی کیمیایی پەکخست.
کاردانەوەی ئابووری دەستبەجێ و توند بوو، نرخی بەنزینی ناوخۆیی لە ئەمریکا بەرزبووەوە و فشارەکانی هەڵاوسانیش دەستی کرد بە هەڕەشەکردن لە سەقامگیری دارایی ڕۆژئاوا، هەڵمەتی ئاسمانی ئەمریکا ملیارەها دۆلاری خەرج کرد لە هەوڵی پاراستنی ڕێڕەوی ئاوەکە، بەڵام سیستەمی بەرگری دەریایی پێشکەوتوو نەیتوانی بەسەر تۆپۆگرافیای بنەڕەتی کەنداودا زاڵ بێت، کەناراوەکانی باکووری شاخاوی ئێران پاراستنی پێکهاتەیی بۆ جبەخانەی مووشەکی ناهاوسەنگەکەی دابین کرد، سوپای ئەمریکا درکی بەوە کرد کە کردنەوەی ڕێڕەوی کەشتیوانی بە زۆر پێویستی بە شەڕێکی زەمینی بەرفراوان دەبێت، لە بەرامبەر هەڵبژاردنی نێوان داڕمانی ئابووری لە ناوخۆ و لەشکرکێشییەکی زەمینی درێژخایەن لە دەرەوەی وڵات، واشنتۆن دیپلۆماسی هەڵبژارد، ئەولەویەتەکان لە بەدەستهێنانی سەرکەوتنێکی سەربازی یەکلاکەرەوە گۆڕا بۆ سەقامگیرکردنی بازاڕەکانی وزەی جیهانی. ئەم بڕیارە تیشک دەخاتە سەر وانەیەکی چارەنووسساز، کە جوگرافیا وەک تەکنەلۆژیای باڵادەست لە شەڕی ئەم سەردەمەدا دەمێنێتەوە و پلاندانەرانی سەربازی ئێستا دەبێ پشتبەستنیان تەنها بە هێزی ئاسمانی هەڵسەنگێننەوە.
ئەولەویەتەکانی جیهانی ئەمریکا بە ناچاری و لە دنیای واقعدا لە گۆڕاندان، واشنتۆن دەبێت هەڵاوسانی ناوخۆیی بەڕێوەببات و دابینکردنی وزە مسۆگەر بکات و سەرنجی ستراتیژی درێژخایەنی خۆی لەسەر بەرزبوونەوەی چین چڕبکاتەوە. ململانێ درێژخایەنەکەی ڕۆژئاوای ئاسیا خەریکە سەرچاوە بەنرخەکانی ئەمریکا دەڕژێنێت و واشنتۆن لە هاوپەیمانە ئەوروپیەکانی دابڕێت.
لەکاتێکدا واشنتۆن کەمکردنەوەی پەرەسەندنی ناوچەیی بە شتێکی بنەڕەتی بۆ سەقامگیری ئابووری جیهانی دەزانێت، تەلئەبیب هەر چوارچێوەیەکی ئاشتی پێشوەختە وەک شکستێکی لە بونی خۆیدا دەیبینێت.
کاتێک ترامپ وەک دۆڕاوێک بەڵگەنامەی سەرکەوتن واژۆ دەکات، چوارچێوەى ئێستا “شەرعیەتى نێودەوڵەتى و هەرێمى” بە تاران دەبەخشێت وەک یاریزانێکى سەرەکى لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

عوسمانی حاجی مارف




دژبەرەکانی زمانی کوردی.. فەرەیدوون سامان

تێبینی: ئەم توێژینەوەیە ڕاستەوخۆ لە سەنتەری کۆمەڵایەتی کۆییانی شاری سلێمانی لە ڕۆژی سێشەممە، ڕێکەوتی ١٦/٦/٢٠٢٦ پێشکەشکرا.
دەتوانین ئاماژە بە دوو هۆکاری سەرەکی دژبەرەکانی زمانی کوردی بکەین، یەکەمیان هۆکارەکانی دەرەوە کە بریتین لە هۆکاری سرووستی- جوگرافی، هۆکاری سیاسی و ئایدۆلۆلۆژی، هەروەها هۆکارە یاسایی و دەستوورییەکان، کە کاریگەرییان لەسەر گۆڕانکاری دیمۆگرافی و جینۆسایدی کەلتووری ناسنامەو زمانی کوردیدا هەبووە.
هۆکارە ناوخۆییەکانیش بریتین لە نەبوونی یەکێتی نەتەوەیی و هەبوونی فرە زار و فرە پێکهاتەی کۆمەڵگەی کوردستان و هەروەها دژەگوتاری ئایینی و مەزهەبی، خەمساردی دەزگە کولتوورییەکانی حکومەت و نزمی ئاستی زانستی بەشە کوردییەکانی زانکۆیەکانی هەرێمی کوردستان.
بە ڕای زمانناسی کوردی سۆڤیەتی جاران (زارا یوسوبۆڤ ئەلینۆڤا) زمانی کوردی لەسەر بنەمای ئیتنیکی لە دوو زاری سەرەکی(کورمانجی و گۆران) پێکهاتووە، واتە کرمانجی ژوورو و کرمانجی ژێری بە بنزارەکانیانەوە، زاری گۆران(زازاکی- ھەورامی، بە بنزارەکانی شەبەک و باجەلان و زەنگنە..تد)، بەڵام بە ڕای زانایەکی کوردی فەیلی وەک د.ئیسماعیل قەمەندار کە ئەندامی ئەکادیمیای زانستی فرەنسایە، نووسەری کتێبی(زارە کوردییەکانی خوارین- اللهجات الکوردیە الجنوبیە)ە، ئەو زارەکانی(لەک و لوڕ و کەڵھور و گەرووسی..تد)، بە کۆمەڵەی سێیەمی زارە کوردییەکان دەناسێنێت، مخابن ئەو زارە ڕەسەنە کوردییانە لە بەشەکانی کوردستاندا، سەبارەت بە زۆر ھۆکاری ئایدۆلۆژی و سیاسی کە پێشتر ئاماژەم پێکردوون، دووچاری نکۆڵی لێکردن و هەڵمەتی جینۆسایدی کەلتووری ھاتوون، ئەویش لە ڕێی قەدەغەکردنی قسەپێکردن و نەخوێندنی لە بوارەیلی پەروەردە و فێرکردندا، لەو وڵاتانەی کە کوردستانیان بەسەردا بەشکراوە، ساڵانەش بوودجەیەکی قەبەیان بە پلان و بەرنامەڕێژی کردنی ئاسمیلەکردنی ئەو زارە کوردییانە تەرخان کردووە، تەنانەت چەندان نووسەر و زمانناسی ئەکادیمی لە خودی ئەو خەڵکانەیان ھانداوە بۆ ئەوەی توێژینەوەو کتیبەکانیان لەسەر جیاوازی و سەربەخۆیی ئەو زارانە بە چاپ بگەیەنن و بانگەشەی ئەوەش بکەن کە زارەکانیان زمانی سەربەخۆن و کوردی نین.
کاتێک کۆمەڵگەیەک پێدەزانێ ‌زمانەکەی لە مەترسی لەناوچووندایە، دەتوانێ تێکۆشانەکانی بەدەر لە ئایدۆژیای سیاسی و حیزبایەتی و ناوچەگەرێنی بکاتە یەک و ھەنگاوی ئەوتۆ ھەڵبێنێت کە بە ڕاستی بکرێ زمانەکەی ببۆژێنێتەوە، بۆ سەرکەوتن لەو کارەشدا ھەڵبەت ھەموو خەباتێک دەبێ بە ئاوایەکی نەتەوەپەروەرانە دروست بکرێ، واتە تاک و کۆی کۆمەڵگەکە خۆی دەبێت ویستی ڕزگارکردنی زمانەکەی ھەبێت، واتە ئەو کولتوورەی کە پارچەیەک پێویستی بەوە ھەیە کە ڕێزی زمانەکەی خۆی بگرێت، ئەو کارەش دەرفەت و دەرەتانی مادی و مەعنەوی و میدیایی پێویستە، دیارە پێویستی بە ھەبوونی زمانناسانیش ھەیە، کە بە ئەرکی سەرەتایی گردەوەکۆیی و بە بەڵگەیی کردنی زمانانەوە خەریک بن.
د.فوئاد حەمە خورشید لە پێشەکی کتێبی(زمان و زارە کوردییەکان)یدا دەڵێت: لەم سەردەمەدا زمانی کوردی لە نێو باھۆزی بە جیھانیبوون و سەدەی مردنی زمانەکان و باڵادەستی زمانی ئینگلیزیدا، بە ڕێرەوێکی سەخت و پڕ لە کەند و ھەڵەت تێدەپەڕێت. ئەم زمانە بە درێژایی مێژوو ھەر بە زیندوویی ماوەتەوە، ئەمە ھەر چەندە لە ماوەی سەد ساڵی ڕابردوودا لە لایەن دەوڵەتە ناسیۆنالیستەکانی تورکیا و ئێران و عیراق و سووریاوە زۆر بە توندی نکۆلی لێ کراوە و بە زۆر شێواز ھەوڵی لەناوبردنی دراوە، مەگەر تەنھا لە بەشێکی کوردستاندا کە باشووری کوردستانە، دوای خەباتێکی بێوچان و قوربانییەکی زۆر، ئازادیی بەکارھێنانی بۆ ڕەخساو ھەتا ڕادەیەکی بەرچاویش گەشەی کردووە.
لە کوردستاندا کە پتر لە سی و چوار ساڵە خاوەنی حکومەت و دەیان دەزگەی توێژنەوەو ناوەندی کەلتوورین، تا ئێستا وەکو پێویست بە شێوەیەکی زانستی توێژینەوە لەسەر ئەم زارە کوردییانە نەکراوە، کە گەنجینەیەکی دەوڵەمەندی ئەدەبی زارەکییش لە نێو زارەکاندا ھەیە و بە میتۆدێکی زانستی کۆنەکراوەتەوە، ئەمڕۆ ئەم گەنجینە ئەدەبییە لەبەردەم مەترسی لەناوچووندایە، ئەمە لە کاتێکدا ئێمە لە سەردەمی کۆکردنەوەی زانیاریداین و تەکنەلۆجیایەکی پێشکەوتووی تۆمارکردن و نەخشەسازیمان لەبەردەستدایە، کەچی تا ئێستا ئەتڵەسی زارەکانمان نییەو ناشزانین ژمارەی ئاخێوەری زارەکانیشمان چەندن، نەک ھەر زارەکان، بەڵکو ھەتا ئێستا نازانین لەسەر نەخشە جوگرافیای زمانی کوردی لە کوێوە ھەتا کوێ درێژ دەبێتەوە، ھەندێک توێژەری کورد بە کاریگەری ھەندێک لە ڕۆژھەڵاتناس و کوردناسە ئەوروپییەکان گومان لە ناسنامەی کوردبوونی زمان و ناسنامەی لوڕ و لەک و زازا و ھەورامییەکان دەکەن، چاوەڕێ دەکەن ئەوان بە ئێمە بڵێن ئەم زارە کوردییە و ئەو شێوەزارە کوردی نییە، ئەوان بە ئێمە بڵێن کە زمانی کوردی چەندان زاری ھەیە، ئەوسا ئێمەش بە خۆشحاڵییەوە بڵێین ئەدی ئەوە نییە ئەوروپییەکان دەڵێن ئەوانە کوردن، کەواتە ئەوانە زاری کوردیین، ئیدی کاتی ئەوە ھاتووە کە ئێمە بە خۆمان لە زارەکانی کوردی بکۆڵینەوە و لەسەر بنەڕەتی مێژووی گەشەکردنی زمانی کوردی و بنەماکانی زمانەوانی نوێ ناسنامەیان دیار بکەین، ھەروەھا دابەشکردنێکی سەردەمییانە بۆ زارەکان بکەین و نەخشەی ورد و زانستییانەیان بۆ بکێشین.
ئایا زمانی کوردی ھێشتا لە سنووری مان و نەمان ‌دایە؟
ئەمڕۆ زمانی کوردی ئەو سنوورەی بەرەو پانتاییەکانی ژیانی ھەمیشەیی بەزاندووە و مەترسییە سەرەکییەکانی سەر ئەم زمانە لە سەردەمی گلۆباڵ و تەکنەلۆژیای زانیاریدا کامانەن، چۆن دەتوانین زمانی کوردی لەم مەترسییانە دوور بخەینەوە و ھاوکاتیش بەرە و گەشەکردن و بەخشینی توانای ڕووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ تایبەتمەندییە نوێیەکانی سەردەمی ببەین و لە باری فورم و ناوەڕۆکەوە دەوڵەمەندتری بکەین، چۆن دەتوانین بارودۆخ و توانستەکانی ئەم زمانە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ زانست و دیاردە مودێرنەکاندا فراوانتر بکەین، بێ گومان چ زمان بە خانەی ھەستیی بزانین یان بە ئامرازی پێوەندیی نێوان مرۆڤەکان، چ بە دیاردەیەکی مێژوویی دابنێین یان وەکوو سیستەمێک لە نیشانەکان بیبینین و بە شێوەیەکی ھەنووکەیی سەیری بکەین، ناتوانین خۆمان لەم ڕاستییە بشارینەوە کە زمان و هزری مرۆڤ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ گرێدراوی یەکترن، بە واتایەکی‌ دیکە زمان ئامرازی هزرکردنە و هزریش بنەمای زمانە.

زمانی کوردی و گوتاری ناسیۆنالیزم
هزری نەتەوەیی، کۆڵەکەی سەرەکی ڕزگارکردنی ئەم زمانەیە، کە لە ژێر پەنجە نەگریسەکانی سڕینەوەی کولتووریی ئەو دەسەڵاتە پاوانخوازانەی کە سەردەمانێک خەونیان بە درووستکردنی یەک نەتەوە و یەکزمان دەبینی. بەڵام ئێستاکە بە ئاشکرا و بە تەواوی پەیکەری ئەم ئاواتە نامرۆڤانەیان ڕووخاوە، ئەم حکومەتانە بە ناچاری ئاراستەی سیاسەتەکەیان گۆڕیوە بۆ سیاسەتی برایەتی ڕواڵەتیی و ڕازی کردنی ڕووکەشییانە، پێیان خۆش بێت یان نا، ئێستە زمانی کوردی یەکێکە لەو زمانە زیندووانەی کە تەنانەت لە غیابی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردیشدا ڕووبەرێکی سیاسی و کولتووریی بەرین و بەرفراوانی ھەیە.
ئەوەی لێرەدا جێگەی نیگەرانییە ئەوەیە کە دەرکەوتە ئایدیۆلۆژیکەکەی گوتاری ناسیۆنالیزمی کوردی، ھێشتا قەناعەتی بەم وەرچەرخانە مێژووییە نەھێناوە و ھەر لە ڕەھەندی دووانەی مەرگ و ژیانەوە مێزەی زمانی کوردی دەکات، بەم پێیەش تا ڕادەیەکی زۆر ئەگەر و دۆخەکانی گەشەی زانستیی لێوەر‌گرتۆتەوە و ڕێگەی بۆ ھەر چەشنە دەستێوەردانێکی نازانستیی خۆش کردووە؛ ئەو دەستێوەردانانەی کە بە دروشمی ڕەسەنایەتی و پاراستن و دەوڵەمەندکردنی زمان و کتێبخانەی کوردی پاساو دەدرێن، بە گشتیی دوو گرووپ خاوەندارێتی ئەم دەستیێوەردانە ئایدیۆلۆژیک و نازانستییە دەکەن:
یەکەم- ئەوانەی تا ئێستەش ئاگاداری ئەم ڕاستییە نین و بە شێوازەکانی ڕابردوو ھێشتا ھەر پاراستنی زمان بە ئەرکی خۆیان دەزانن.
دووەم- ئەوانەی بە تەواوی ئاگادارن، بەڵام ئەم دۆخەیان پێخۆشترە و شکۆی دەستکرد و نانی خۆ ھەڵواسین بەم زمانەدا بە ئاسانی ڕادەستی پرۆسەی بە پسپۆڕیی بوون و زانستیی کردنەوەی زمانی کوردی ناکەن، بە داخەوە نموونەیان کەم نییە ئەوانەی کە هەرچەند توانستی وەزیفی و داراییان قۆرخکردووە، ھێشتا گرفتی سەرەکییان لە نووسینی کوردیدا ھەیە، کتێبی فێرکاریی زمانی کوردی بڵاودەکەنەوە.
بە ئایدیۆلۆژیی کردن یەکێکە لەو مەترسییانەی دەتوانێت پێوەندیی ڕاستەوخۆی نێوان زمان و هزر تووشی دابڕان بکات، ئایدیۆلۆژی وەکوو دەزگەیەکی هزریی سیاسیی پێشتر داڕێژراو و بە پیرۆزکراو، ئاراستەی گەشەی زانستیی زمان دەگۆڕێت و سیستەمێکی چەقبەستوو لە نیشانەکان بەرھەم دەھێنێت، کە دەروازەکانی زمان لەسەر گەشەکردن و نوێبوونەوە دادەخات، لە ساتەوەختێکدا بە دووپات بوونەوەی دروشمگەلی وەکوو “ھەرچی بێت ھەر کوردی بێت” زمان دەبێتە بەستێنی تەراتێنی ناشارەزایی و لە ئەنجامدا دەقی لاواز و نەزۆک بەرھەم دەھێنێت. بۆ نموونە دوای ڕاپەڕین و لە ژێر کاریگەریی ململانێی سیاسیی و ئابووریی و فەرھەنگیی نێوان حیزبەکانی باشووری کوردستاندا کە بوو بە ھۆی ھەڵتۆقانی دەیان زانکۆی ئەهلی و بەخشینی سەدان بڕوانامەی باڵاو دامەزراندنی دەیان مامۆستای زانکۆی بێ بەهرە و بوونی چەندان دەزگە و ڕێکخراو بۆ زمان و کەلتووری کوردی، دیاردەی وەرگێڕانێکی بە لێشاو ھەموو ڕووبەری زمان و هزری داگیر کرد، کە بە داخەوە لە غیابی میکانیزمی زانستیی و چاودێریی پێویستدا تا ئێستەش بەردەوامە و خراپترین شێوە تەنیوەتەوە. ڕاستییەکی تاڵ کە بووەتە ھۆی زمان‌بێزیی بەشێکی بەرچاو لە خوێنەران و ھۆگرانی زمانی کوردی.

                                    (بەشی دووەم)

هەر جۆرە هەوڵدانێک بۆ گۆڕینی پڕۆژەیەکی پەروەردەیی وەک ئامرازێک بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژوو و هەڵوەشاندنەوەی زمانی کوردی، کە لەسەر ڕاستگۆیی لەگەڵ مێژووی نەتەوەکەماندا بنیات نراون، نەک لەسەر داهێنانی ناوی نوێ بۆ خزمەتکردنی ئەجێندا سیاسییە کاتییەکان، کە خزمەت بە ئەجیندای داگیرکەرانی کوردستان دەکەن، بۆ نموونە ماوەیەکە باس لە زمانی ئیزیدی و خوێندن بە زمانی ئیزیدی دەکرێت، لە ڕاستیدا کەس ناڕەزایەتی نییە بەرامبەر بە کردنەوەی قوتابخانە یان دامەزراوەیەکی پەروەردەیی، بۆ خوشک و برا ئێزیدییەکانمان، بەڵکو ئەمە بە زەروورەتێکی کەلتوری و نەتەوەییشی دەزانم، بەڵام گوتنی ئەوەی کە “یەکەم قوتابخانەی زمانی ئێزیدی” کرایەوە، بە ڕای من ئەوەندەی دەستکەوت نییە، بەڵکو ساختەکردنی مێژووی نەتەوەکەمانە، چونکە ئێزیدی ئایینێکی کۆنی کوردستانە، زمانەکەشیان سەر بە زاری کورمانجییە، واتە زمانێکی سەربەخۆ نییە، بەپێی ئەوەی لە توێژینەوە زمانەوانیدا ناسراوە، سەبارەت بە زمانی زۆرینەی ئێزیدییەکان بە درێژایی مێژوو، هەر زمانی کوردی-زاری کرمانجی بووە، کە تێیدا میراتی ئایینی و کولتووری ئێزیدی نەوە لە دوای نەوە پارێزراوە، جا ئەگەر زمانێکی سەربەخۆی ئێزیدی هەبووبێت، کەواتە کتێبە مێژووییەکانیان لە کوێن؟ کوا یاسا زمانەوانییەکانی؟ لە کوێ میراتی نووسراوەکەی کە بە درێژایی سەدەکان درێژ بووەتەوە، بۆچی دەقە ئایینی و میراتی زارەکی ئێزیدی بە زاری کرمانجی پارێزراو بوون؟ ئێزیدییە نوێیەکان، لە کۆتایی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، لە ئەرمەنستان، بەشێک لە کوردانی ئێزیدی لەناکاو و موجیزەیی ئەو بیرۆکەیەیان پەرەپێدا، کە گەلێکی سەربەخۆن و هیچ پەیوەندییەکیان بە کوردەوە نییە، تەنانەت کوردیان بە دوژمنی سەرسەختی ئێزیدییەکان دەزانی و کوردستانیان بە تابو دەزانی. باشووری کوردستانیان بە “باکوری عێراق” و بەشی باکووری کوردستانیان بە “ڕۆژئاوای ئەرمینیا” ناوبرد، ئەم بیرۆکەیە لەلایەن ناسیۆنالیستە ئەرمەنییەکان و بەشێک لە ئەندامانی پەرلەمانی ئەرمەنستان و هەندێک نووسەر و ئەکادیمی ئەرمەنستانەوە پشتیوانی لێکرا. ڕۆژانە پەخشی ڕادیۆیی ٣٠ خولەکی تایبەت بە سووکایەتی کردن بە کورد و کوردستانیان پێدەدرا و جەختیان لەوە دەکردەوە کە ئێزیدییەکان گەلێکی سەربەخۆن و کوردنین و کورد دوژمنی هەردوو گەلی ئێزیدی و ئەرمەنستانە. تەنانەت ئەوەندەش ڕۆیشتن کە بانگەشەی ئەوە بکەن کە زمانی کوردی نییە، تەنیا زمانێکی ئێزیدییە.

  • لە ساڵی١٩٨٩ بەشی ئاماری ئەرمەنستان ڕایگەیاند کە ئێزیدییەکان گەلێکی جیاوازن لە کورد و هیچ پەیوەندییەکیان بە کوردەوە نییە. پەرلەمانی ئەرمەنستانیش دانی بە زمانی ئێزیدیدا نا و دەستی کرد بە چاپکردنی کتێبی خوێندن بە زمانی ئێزیدی و بە شێوەیەکی موجیزە، زمانی کوردی بوو بە زمانی ئێزیدی. ئەو ئێزیدییانەی دژایەتی ئەو بێماناییانەیان دەکرد، کەوتنە بەر هێرشی جەستەیی. ئەکادیمیستەکان شاکر خدۆ و کارلین چاچان و ئەوانی تر لەلایەن ئەم گروپەوە لێیاندرا بەهۆی ئەوەی ڕایانگەیاند “ئێمەی کوردی ئێزیدین “.تەنانەت هێرشیان کردە سەر کەسایەتییە ئایینییە ئێزیدییەکان و میر تەحسینیان بە خائین ناوزەدکرد، بەهۆی پێداگری لەسەر کورد بوونی ئێزیدییەکان دەکرد، ئەم ئێزیدییە نوێیانە پاڵپشتی سەرکردایەتی سیاسی ئەرمەنیان هەیە. بۆ نموونە کاتێک پترۆسیان سەرۆک کۆماری ئەرمینیا بۆ بەشداری کردن لە پرسەی تورگوت ئۆزال سەردانی تورکیای کرد، بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند، “لە ئەرمینیا کورد نییە؛ ئێزیدی هەیە، ئەوانیش کورد نین”.
    ئەوەی گرنگە لە سەرەتاوە جەخت لەوە بکەینەوە کە ئەم جۆرە پرسە زمانەوانییانە پێویستیان بە خوێندنەوەیەکی بابەتییانە هەیە، نەک سۆزدارانە و دوور لە سادەکردنەوە یان حوکمدانی نادادپەروەرانە، چونکە زمان لە جەوهەرەکەیدا، دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی ئاڵۆزە، کە مێژوو و کولتوور و سیاسەت تێکەڵ دەکات و ئەمەش وای کردووە ئەم باسە لە ڕادەبەدەر گرنگ بێت، بە تایبەت کاتێک باس لە ناسنامەی پێکهاتەیەکی کۆمەڵگەی کوردستان و سیستەمی زمانەوانییان دەکرێت.
    بۆیە دیاردەی ناساندنی پرسی ئێزیدییەکان وەک نەتەوە و ناساندنی زارەکەیان وەک زمان(زمانی ئێزیکی)، جگەلە پیلانێکی قێزەونی ناحەزانی نەتەوەکەمان، پرسێکی تازەش نییە و ساڵانێکی زۆرە لەلایەت ناسیۆنالیستی ئەرمەن و تورک و عەرەبەوە کاری بۆ دەکرێت.
    بەشێوەیەکی گشتی گەلان لە کاتی دامەزراندنی دەوڵەتەکانیاندا بەربڵاوترین زارەکانیان لەبەرچاو دەگرن، وەک زمانی ستاندارد وەریاندەگرن، کە دواتر بە زمانی فەرمی دەوڵەت دەناسرێن، بەڵام ئەم شێوەزارانە، لە جەوهەردا، بەشێک لە سیستەمی فراوانتری زارە لەناو یەک زماندا دەمێننەوە، نەک بە تەواوی بوونێکی جیاواز، ئەم شێوازە لە زۆربەی ئەزموونە زمانەوانییەکان لە سەرانسەری جیهاندا دووبارە دەبنەوە، ئەمەش پشتڕاستی دەکاتەوە کە ئەوەی لە دۆزی زمانی کوردیدا ڕوودەدات، هەڵاوێر نییە، بەڵکو یاسایەکی گشتییە کە بۆ هەموو گەلان کاری پێدەکرێت.
    ئەگەر ئەمڕۆ گەلی کوردیش دەوڵەتی نەتەوەیی خۆی دامەزراندبا، لە نموونەی گەلانی دیکەی جیهان و بەرفراوانترین زاری خۆی هەڵدەبژارد، وەک زمانی ستاندارد، هەڵبەتە دوای پاککردنەوەی له وشهو زاراوە بیانییەکان، ئەمەش لەسەر بنەمای ئەو زەخیرە بەرفراوانەی وشەسازیی ڕەسەنی کوردی کە لە فەرهەنگە کوردییەکاندا دەبینرێن. پاشان ئەم زارە لە دامەزراوە دەوڵەتییەکان، قوتابخانەکان، زانکۆکان و لە بەڵگەنامەکردنی بەرهەمە هزرییەکانیاندا بەکاردەهێنرێن. دواتر پێیان دەڵێن زمانی فەرمی کوردی، هەروەک چۆن گەلانی دیکەی ناوچەکە و جیهان کردوویانە.
    ئەمە ڕێڕەوی سروشتی و لۆژیکییە بۆ وەرگرتنی یەکێک لە زارەکانی وەک زمانی ستاندارد و فەرمی خۆی، گەلان بە زۆری لە کاتی بنیاتنانی دەوڵەتە مۆدێرنەکانیاندا دەیکەن، کە پێویستیان بە زمانێکی ستانداردی یەکگرتوو هەیە بۆ ئیدارە و پەروەردەو فێرکردن، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە کە ئەوان بە زمانێکی نوێ هاتوون کە ئەوانەی بە زاری دیکە قسەیان دەکرد نەیاندەتوانی لێی تێبگەن. ئەمەش بەو واتایەیە کە ئەگەر ئێمە مامەڵە لەگەڵ بەربڵاوترین شێوەزاری کوردی بکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە گەلی کورد خاوەنی هەموو توخمێکی پێویستە بۆ ئەوەی زمانێکی کوردی ستانداردی هەبێت، کە بتوانێت هەموو کورد یەکبخات و وەک زمانی هاوبەشی خۆی خزمەت بکات. ئەو بەربەستەی لە ئێستادا ڕێگری لە کورد دەکات بۆ گەیشتن بەم کارە سیاسییە نەک زمانەوانی، زمانی کوردی زمانێکی بەهێز و دەوڵەمەندە و چەندان زار و شێوەزار و وشەسازی هەیە.
    ئاشکرایە کە هێزی هەر زمانێک تەنیا بە ژمارەی ئاخێوەرەکانی ناپێورێت، بەڵکو بە توانای بەرهەمهێنانی مەعریفە و پانایی وشەسازییەکەی و هەمەجۆریی پێکهاتە ناوخۆییەکەی، جگە لە توانای گونجاندنی لەگەڵ زانستە مۆدێرنەکاندا، زمانی کوردی دەوڵەمەندە بە وشەسازی، نەرم و نیان و خاوەنی میکانیزمی دروستکردنی وشەی نوێ، کە لە خودی جەوهەر و ڕۆحی زمانەکەوە وەرگیراوە، وەک زمانێکی ئەگلۆتیناتیڤ پۆلێن دەکرێت، وەک زمانی ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی و ئەوانی تر، واتە زۆرجار دوو وشە کۆدەکرێنەوە و وشەیەکی نوێ بە مانایەکی نوێ پێکدەهێنن. زمانی کوردی خاوەنی ئەم توانایەیە کە هاوسەنگ بێت لەگەڵ زاراوەی مۆدێرنی ڕۆژئاوایی کە بۆ وەسفکردنی داهێنان و دۆزینەوەکان بەکاردێت.
    زمان بە یەکێک لە پایە گرنگەکانی ناسنامەی نەتەوەیی دادەنرێت. بۆیە بە هێرشکردنە سەر زمانی کوردی، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ هێرش دەکەنە سەر خودی شوناسی نەتەوەیی و ئەمەش لە ڕەچاوکردنی سیاسییەوە سەرچاوە دەگرێت. بەربەستی بابەتیی تریش هەن کە ڕێگرن لەوەی کورد شارەزا بێت لە هەموو ئەو وشە زمانەوانییانەی کە لە سەرانسەری کوردستاندا قسەی پێدەکرێن. گرنگترینیان ئەو سنوورە سیاسیانەیە کە کوردستانیان دابەش کردووە بەسەر چوار وڵاتدا، ئەم سنوورانە بەهۆی هەلومەرجی مێژوویی و کۆلۆنیالیزمەوە سەپێندراون، پەیوەندی زمانەوانی و کارلێکی ڕاستەوخۆی نێوان کورد لە پارچە جیاجیاکانی کوردستان سنووردار کردووە، ئەمە فاکتەرێکی بنەڕەتییە بۆ نەتوانینی کورد لە زاڵبوون بەسەر هەموو زارە کوردییەکاندا، جیاوازی شێوەزاری دیاردەیەکی سروشتییە و کاریگەری لەسەر یەکگرتوویی زمان و یەکیتی نەتەوەیی نییە.
    ئەگەر جیاوازی زۆر لە وشەسازی لە نێوان ناوچەیەکی تردا بدۆزینەوە، ئەمە بەو مانایە نییە کە کورد لە ناوچەیەکدا بە زمانێکی جیاواز قسە دەکەن، جیاوازە لەو زمانەی کە کورد لە ناوچەیەکی دیکەدا قسەی پێدەکات، ئەم جۆرە ئارگیومێنتە یان دەرەنجامە لە ڕادەبەدەر بێمانایە و یان لە نەزانییەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەو کەسە لە جیاوازیی نێوان زمانێک و زارێک تێناگات یان لە هەوڵێکی بە مەبەست بۆ تێکدانی خودی زمانی کوردی و گومان خستنە سەر بوونی زمانی کوردی. بەڵام جیاوازییە بەرچاوەکانی بەکارهێنانی وشەسازیی دیارکراو لە ناوچەیەکی کوردییەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە، دەرخەری دەوڵەمەندی و فرەچەشنی زمانی کوردییە، هەر ناوچەیەک خاوەنی وشەسازی تایبەتی خۆیەتی، جیای دەکاتەوە لە دانیشتوانی ناوچە کوردنشینەکانی دیکە، لەگەڵ ئەوەشدا لە چوارچێوەی یەک زماندا دەمێنێتەوە و لە زمانی ڕەسەنی کوردییەوە لک و پۆپ دەکات. زمان سەرچاوەیە، زاراوەش لک و پۆپن. ئەم فرەچەشنییە لە شێوەزارەکاندا، لە واقیعدا، لاوازی نییە، بەڵکو هێزێکە بۆ زمانەکەمان، چونکە ڕەنگدانەوەی زیندوویی و دەوڵەمەندی و فرەچەشنی زمانە، توانای بەرگەگرتنی لە سەرانسەری جوگرافیایەکی فراوان و لە ژێر بارودۆخی سیاسیی جیاواز و ئاڵۆزدا. بۆیە بۆمان دەردەکەوێت کە وشەسازیی کوردی بەسەر هەموو ناوچەکانی کوردستاندا دابەش بووە، ئەگەر لە یەک ناوچەدا قەتیس بوایە، بەشێکی زۆری دەوڵەمەندی خۆی لەدەست دەدا و بەشێکی زۆری بە تێپەڕبوونی کات نەدەما. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە دانیشتوانی ئەو ناوچەیە نەیاندەتوانی هەموو وشەسازییەکانی ناو فەرهەنگی کوردی بەکاربهێنن؛ بەڵکو شێوازێکی تایبەتی وشەیان هەڵدەبژارد و ئەوانی دیکەیان بەجێدەهێشت، کە دواتر لەگەڵ کاتدا کاڵ دەبووەوە و نەدەما، دابەشبوونی جوگرافی و هەروەها دابەشبوونی کتێبخانەی زمانەوانی بەرفراوانی کوردی لە سەرانسەری هەموو ناوچەکانی کوردستاندا، بەشداری کردووە لە پاراستنی ئەم میراتە زمانەوانییە دەوڵەمەند و بەرفراوانە. سەرەڕای ئەو شەڕ و سیاسەتانەی کە زمانی کوردییان کردە ئامانج، و ئەو قۆناغانەی کە بەکارهێنانی قەدەغەکرابوو و سەرەڕای هەڵمەتەکانی شێواندن و ئینکاری، هەر وەک زمانێکی زیندوو و بەهێز دەمێنێتەوە، ئەمە خۆی لە خۆیدا بەڵگەیە لەسەر توانای مانەوە و بەرگەگرتن و ئەوەی کە زمانێکە بەرگەی لەناوچوون دەگرێ.
    زمانی کوردی خاوەنی دەوڵەمەندی و فرەچەشنییەکە کە وای لێدەکات بتوانێت زمانێکی یەکگرتوو پێکبهێنێت، بە مەرجێک مەرجە مێژوویی و سیاسییە گونجاوەکان جێبەجێ بکرێت، هەروەک چۆن لەگەڵ زمانەکانی دیکەی جیهاندا ڕوویداوە، جگە لەوەش جیاوازییە شیوەزارییەکانی ناو خۆی، یەکێتییەکەی نکۆڵی ناکات، بەڵکو زیندوویی و وشەسازی دەوڵەمەند و قووڵی مێژووییەکەی دووپات دەکەنەوە.



شەڕی ئەمریکاو ئیسرائیل لە گەڵ ئێران!.. حەسەن ڕازانی

ئەمریکاو ئیسرائیل ئەو شەڕەیان لەسەرچی لەگەڵ ئێران دەست پێکرد؟
شەڕ ئامانجی هەیە. کەواتە ئایا ئامانجەکانی ئەو شەرە هاتوونەتەدی؟
ئایا شەڕەکە بە تەواوی کۆتایی هاتووە؟

ململانێی سیاسیی و سەربازیی لە نێوان ئەمریکاو ئێراندا شتێکی تازە نیەو مێژوویەکی هەیە. کاتێکیش کە ڕێبازی سیاسیی و دیبلۆماسیی شکەست دەهێنێت و ئامانجەکانی بە تەواویی بەدەست ناهێنێت، ئیتر ڕێبازی شەڕو توندو تیژیی دەگیرێتەبەر!
لەو ململانێیەدا ئیسرائیل وەک بەرەی پێشەوەی ئەمریکا لە ناوچەکەدا دەردەکەوێت نەک تەنها وەکو پرۆکسیەکی ئەمریکاو بەس! مێژووی سیاسی و سەربازیی ئەمریکا بریتییە لە هەوڵی مانەوەی وەکو تاکەجەمسەری جیهان و تا ڕاددەیەکیش تاکو ئەم دواییانەش ئەمریکا توانیویەتی لەو هەوڵەیدا سەرکەوتوو بێ!
ئەمریکا زۆر دەمێکە وەک تاکە جەمسەری بەهێزی جیهان مامەڵە لە گەڵ دەوڵەتاندا دەکات بە تایبەتی لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە!
ئێستا جیهان لە ڕووی سیاسیی و سەربازییەوە گۆرانی بەسەردا هاتووە. لە بەرامبەر ئەمریکادا هێزی زۆر کاریگەری تر سەری هەڵداوە بۆ نموونە چین کە بۆتە مۆتەکە بەسەر دڵی کۆمپانیا زەبەلاحە سەرمایەدارییەکانی ئەمریکاوە! چین لە ڕووی ئابووری وسەربازیی و تەکنەلۆژیاوە توانیویەتی بە ئاشکرایی ترس بخاتە ناو هەناوی سیاسەتمەدارە تاک جەمسەر ویستەکانی ئەمەریکاوە!
ئێستا کێشەی سەرەکی نێوان ئەمریکاو ئیسرائیل لە گەڵ ئێران، لە بنەڕەتدا ململانێیەکی جیۆپۆلەتیکیی و ئایدۆلۆژیی قووڵە کە بە زەقی لە دوای ١٩٧٩وە کە کۆماری ئیسلامی دامەزرا سەریهەڵداوە. ئەمریکا دەیەوێت بەرژەوەندییەکانی خۆی و بەرژەوەندی و سەقامگیریی هاوپەیمانەکانیشی، کە ئیسرائیل بە پلەی یەکەم دێت، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بپارێزێت.
ئێران لەو نێوەدا ڕێگرێکی گەورەیە لەبەردەم ئەمریکاو ئیسرائیلدا. چونکە ئێستا چین و ڕووسیا بە تایبەتی چین لە ڕووی ئابووریی و سەرمایەو بازارو تەکنەلۆژیاوە خەریکە تەنگ بە ئەمریکا هەڵبچنێت.
ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە پڕە لە سەرچاوەی سرووشتیی بەتابەتی نەوت و گازی شل، کە چین زۆری پێویستن و ئەمریکاش ئاگای لەمە هەیە و دەیەوێت ڕێگریی بۆ چین درووست بکات، بەڵام لەو نێوەدا ئێران ڕێگرە. ئێرانیش لەبەرامبەردا زۆر بە ئاشکرایی دژی هەژموونی ئەمریکایە و هەوڵدەدات نفوزی خۆی لە ناوچەکەدا فراوان بکاتو وەک تاکە جەمسەریش لە ناوچەکەدا دەربکەوێت!
بەهانە سەرەکیەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل کە شەڕیان لەگەڵ ئێراندا دەستپێکردووە هەندێکیان کە بە ئاشکرا باسیان لێوە دەکەن بریتین لە:
ئێران بەرنامەی ئەتۆمی هەیەو چەکی ئەتۆمیی درووست دەکاو لە دژی بەرژەوەندیی و دۆستەکانی ئەمریکا، کە مەبەستی بە پلەی یەکەم لە ئیسرائیلە، بە کار دێنێت!
ئێران بەرنامەی مووشەکی بالیستیکی هەیەو پەرەی پێدەدات و مووشەکی بالیستیکی درووستکردوون و ئەمەش هەڕەشەیە بۆ سەر ئەمریکاو ئیسرائیل و بەرژەوەندیەکانیان لە ناوچەکەدا! بە تایبەتی ئیسرائیل ترسی زۆری لە ئێران هەیە.
ئیران بە ئاشکرایی شیعاری مەرگ بۆ ئەمریکای بەرزکردۆتەوە.
ئێران ئەمریکا بە شەیتانی گەورە ناودەبات و هەر بەوپێەش مامەڵە لەگەڵ ئەمریکاو بەرژەوەندیەکانی ئەمریکاو دۆستەکانی ئەمریکا بە تایبەتی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا دەکات!
ئەمریکا دەڵێت کە ئێران دەست وەردەداتە نێو کاروباری دەوڵەتەکانی ناوچەکەو لە دژی بەرژەوەندیەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل لە ڕووی سەربازیی و سیاسیی و ئابووریەوە هەنگاوی کرداریی ناوە!
ئێران، بە قسەی ئەمریکاو ئیسرائیل، پاڵپشتیی لە تیرۆرو پشگیریی لە گرروپە تیرۆریستەکان دەکات و گرووپی تیرۆریستیش لە دژی دۆستەکانی ئەمریکا بە تایبەتی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا درووست دەکات کە ئیسرائیل دەمێکە بەدەست ئەو گرووپانەوە گیری خواردووە!
ئێران نیازی سڕینەوەی ئیسرائیلی هەیە بە تەواوی دیارە لە ڕیگەی ئەو گرووپ و تاقمانەوە کە ئەمریکاو ئیسرائیل بە تیرۆریستیان ناودەبەن.
بۆیە کێشەی ئەمریکاو ئیسرائیل لە گەڵ ئێران نابێت تەنها وەک کێشەیەکی ئابووری یان سیاسیی ئاسایی چاوی لێبکرێت، بەڵکو ئەو کێشەیە ململانێیە لەسەر دەسەڵات و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان لە ناوچەیەکی هەستیاری وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا!

ئەمریکاو ئیسڕائیل وا بۆدووجار دەچێت کە شەڕیان بەشێوەیەکی بەرفراوان لە ڕووی دەریایی و ئاسمانییەوە لە دژی ئێران دەست پێکردووە بە مەبەستی ڕووخاندن یان لابردنی ئەو هەڕەشانەی کە بە هۆی ئێرانەوە دەکرێنە سەر ئەمریکاو ئیسرائیل و بەرژەوەندیەکانیان لە ناوچەکەدا. کە لەو نێوەدا هەندێک لە دەوڵەتەکانی کەنداویش وەک دۆست و پرۆکسی ئەمریکاو ئیسرائیل ناویان دەهینرێت کە ترسیان لە ئێران هەیە!
ئەمریکاو ئیسرائیل لەو شەڕەدا توانییان لە ڕووی سەربازیی و ئابووریەوە زەرەرو زیانێکی زۆر بە ئێران بگەێنن. بۆ نموونە :
هێزی ئاسمانیی و دەریایی ئێرانیان بە تەواوی لە کارخستووە،
توانییان ڕیزی یەکەم و دووەم و سێهەم و تەنانەت چوارەمی فەرماندە هەرێ باڵاکانی هێزی سەربازیی ئێران بکوژن،
توانییان زووربەی هەرێ زۆری زانا ئەتۆمیەکانی ئێران بکوژن،
توانییان بەرنامە ئەتۆمیی و مووشەکیەکەی ئێران لە کاربخەن یان وێران بکەن، توانییان ژێرخانی سەرربازیی و تەکنیکی و تەکنەلۆژیای ئێران لە ناوبەرن یان لەکاری بخەن،
توانییان سەرکردەکانی حەماس و حیزباللە و هەندێکیش لە فەرماندەکانی حوسییەکان بکوژن.
توانییان حەماس لە ناوبەرن و حیزب اللەش بەتەواویی لاواز بکەن.
توانییان گەمارۆی ئابووریی لەسەر ئێران زیاتر بکەن و نەوت و بەرهەمەکانی نەوتیش هەم هاوردەو هەم بردنەدەرەوە لە ئێران ببرن،
توانییان زەرەرو زیانی داخستنی گەرووی هۆرمز، کە ئیران دەڵێت لە ژێر دەسەڵاستی خۆیدایە، بەسەر ئێراندا زیاتر بشکێننەوەو داخستنی ئەو گەرووە لە لایەن ئیرانەوە چەندە زیانی بۆ ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی هەیە ئەوەندەش داخستنەکەی بۆ ئێران خودی خۆی زەرەری هەیە،
توانییان بەشار ئەسەد لابەرن و جۆلانی کە داردەستی خۆیانە بهێننە شوێنی.
زۆر شتی تریش کە ئەمریکاو ئیسرائیل لەدژی ئێران کردیان و هێشتاش بەردەوامن بە تایبەتی ئیسرائیل وەستانی نیە .

بەڵام ئێران هێشتا وەک سیستەم و وەک حکومەت و وەک دەوڵەت و وەک هێزی سەربازیی لە ناوخۆ بۆ ڕاگرتنی بارودۆخی ناوەوەی ئیران نەڕووخاوەو هەروا خۆی قایم دەکاتەوە!
ئیران هێشتا وەک ئەمریکا مەرج دادەنێت و لە مەرجە سەرەکیەکانی خۆی واز ناهێنێت! بۆ نموونە گەرووی هوۆرمز دەبێ لە ژێر دەستی ئێراندا بێت،
بەرنامەی ئەتۆمی و بالیستیکی هەر درێژە پێدەدات،
هاوکاری پرۆکسیەکانی لە ناوچەکەدا بە تایبەتی حیزباللەی لوبنان درێژە پێدەدات و هاوکارییان دەکات.
هێشتا ئێران هەڕەشە دەکاتو زیرەکانە دانووستانەکان بەڕێوەدەبات و ڕیکەوتن لە پێناوی ڕیکەوتندا ئەنجامدەدات و مەبەستی سەرەکیشی ڕیکەوتن نیە بەڵک و کات بەدەست هێنانە! کە ئەمەیان ئەمریکا بە قازانجی نیە!
ئێران تاکو ئێستاش هیچ بەڵێنێکی بە ڕاستی نەداوە کە بەرنامە ئەتۆمیەکەی لە ناودەبات و مووشەکی بالیستیکی ناوێت و هاوکاری پرۆکسیەکانی ناکات و گەرووی هۆرمز وازلێدێنێت.
ئێران زۆر بە ناڕوونیی دەچێتە ناو دانووستانەکان و ئاشکرا نیە چی دەکات و چی دەبن سەریەوەیە!
ئێستا ئێران ئامانجی سەرەکی ئەوەیە کە داواکەی خومەینی جێبەجی بکات کە دەیگوت “پاراستنی کۆماری ئیسلامی ئێران لە نوێژو رۆژوو فەرزترە!”

بۆیە شەڕ کۆتایی پێنەهاتووە چونکە ئەو ئامانجانەی کە شەریان لە پیناویدا هەڵگیرساندووە هێشتا بە تەواوی بۆ هەردووک لایەنی شەڕەکە نەهاتوونەتەدی، بە تایبەتی بۆ ئەمریکاو ئیسرائیل و بە تایبەتیتریش بۆ حکومەتە ڕاستڕەوەکەی ئیسرائیل .

ئیسرائیل پێی وایە ئەو لە دەرەوەی ئەو رێکەوتنەدایە!
ناتانیاهۆ،سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل،لە ٢٢ی حوزەیران لە کۆبوونەوەیەکی گشتی دا بە ئاشکرا گوتی: ئەگەر ئەمریکا لە شوێنی ئیمە بایە هەمان کاری ئێمەی دەکرد لە دژی حیزب اللە. بۆیە ئیمە بەردەوام دەبین لە پاراستنی ئاساییشی ئیسڕائیل و خەڵکی خۆمان و ریگە نادەین لە هیج شوێنێکەوە هەڕەشە بکرێتە سەر ئاسایشی ئیسرائیل و خەڵکی ئێمە.
ڕۆژی ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ ڕۆژنامەی ئیندیپێندەنتی بەریتانیا سووربوونی ئیسرائیلی لە بەردەوامیدان بە شەڕ لە گەڵ حیزباللەدا دووبارەکردەوەو هەروەها بۆ پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل، سوپاو هێزی سەربازیی ئیسرائیل لە شوینەکانی خۆی لە ناو لوبنان و فەلەستیندا ناکشێتەوە!.
بۆیە بە بڕوای من چاوەکان لە سەر ئەوەن کە شەڕەکە کۆتایی نەهاتووە . من پێم وایە شەڕەکە کاتێک کۆتایی دێت کە ئێران بەتەواوی ملکەچی داخوازیەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل ببیت.. ئەگەر ئێران وا نەکات ئەوا بێ سێودوو دەبێ یان چاوەڕیی شەڕ بکات لەگەڵ ئەمریکاو ئیسرائیل، جا پێی بکرێت یان پێی نەکرێت ئەوە شتێکی ترە، یاخود دەبێ ئێران چاوەڕێی ڕێگایەکی تر بکات کە ئەمریکاو ئیسرائیل دەیگرنە بەر بۆ ڕوخاندنی یەکجارەکی دەسەڵای کۆماری ئیسلامیی لە ئێران!

ئەوەتە ئەمڕۆ ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦سەرۆکی تازەی موسادی ئیسرائیل دەلێت:” دەبێ لە ڕێگەیەکی تر بگەڕێین بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران” واتە شەڕ کۆتایی نەهاتووەو نەهێشتنی کۆماری ئیسلامیی ئێران هەر لە سەر مێزی شەڕانگێزیی سیاسەتمەدارانی سەربازیی و سیاسیی ئیسرائیل و و ئەمریکادایە.
ئەوەی کە جێی تێڕامانیشە ئەوەیە کە هێشتا خەڵکی ئێران زۆر باوەڕیان بە ئەمریکاو ئیسرائیل نیەو دەزانن کە هەر ئەمریکاو ڕۆژئاوابوون کە ئەو سیستەمیان بەسەر خەڵکی ئێراندا سەپاند!
هەروەها خەڵکی ئێران دەزانن کە ئەمریکاو ئیسرائیل لەبەر خاتری خەڵکی ئێران نیە کە شەڕ بە دژی کۆماری ئاخوندەکان دەکەن، بەڵکو لەبەر بەرژەوەندی خۆیانەو بەرژەوەندی ئەوان و خەڵکی ئێرانیش دوو شتی زۆر لیک جیان.

مێژووی ناوچەکەش ئەوە نیشان دەدات و هەر ئەوەش دووپات دەکاتەوە کە ئەگەر هەر هێزو دەوڵەت و گرووپێک لەگەڵ ئیسرائیل ناکۆکی درووست بکات و ناتەبا بێت، دەبێ باش بزانێت کە جێگەی خۆی لێژدەکات و ناتوانێت دەوام بکات! جا درەنگ بێت یان زوو!.




هەموو ڕۆژێك لە ژووانی كتێبدا.. سەدیق سەعید ڕواندزی

                                      
                                                                                  

هەفت ساڵ زیاترە، سەیری هیچ كام لە تیڤی و كەناڵە ئاسمانییەكان ناكەم و گەیشتوومەتە ئەو بڕوایەی، مەعریفە تەنێ لە نێو كتێب و دنیای خوێنەوەدایە، بۆیە سێ لە سەر چواری ژیانی ڕۆژانەم، بە كتێب و خوێندنەوە بە سەر دەبەم و هیچ كات ئامادەنیم گوێ لە گفتوگۆی بە ناو ڕووناكبیرێك لە كەناڵێكی ئاسمانی بگرم، كە ڕۆژێك گۆڕانە، ڕۆژی دواتر نەوەی نوێ، ڕۆژی سێیەم پەسنی ئیبسلامییەكان دەدا یاخود بە دەنگی بەرز ڕەخنە لە حكومەت دەگرێت و بڕوای وایە گەندەڵە، كەچی خۆی بە پلەی عەقید مووچەی حانەنشینی سەربازیی لە حكومەتە گەندەڵە وەردەگرێت ! ئامادە نیم كاتەكەم بۆ هونەرمەندێكی نەناسراوی كورد، كە لە دە كەس نۆ كەس نایناسن تەرخان بكەم، كە لە ترسی ژنەكەی وازی لە گۆرانی گوتن هێناوە، یان گوێ بدەمە گفتوگۆی بە ناو بیرمەندێك، كە بڕوای وایە ژنەكەی دەست و پێیەتی و هەموو شتێكیەتی لە ژیان، ئەی ئەوانەی بە نموونە وەك من ژنیان نییە؟ دەبێ ناتەواو بن و مرۆڤ نەبن؟ ئەم جۆرە بەرنامە و گفتوگۆ بێ مانایانەی كەناڵەكان، شایەنی ئەوە نین ڕۆشنبیر كاتی خۆیانی پێ بە هەدەر بدات. من بە سرووشت شەوان زۆر زوو دەنووم، هەندێكجار كاتژمێر هەشت بە تایبەتیش زستانان، ئەمە دەستووری خەوی ژیانی منە لە هەر چوار وەرزەكەدا، كە هیچ كام لە تۆڕە كۆمەڵایەتی و چات و فەیسبووك و ئەم جۆرە پەیوەندییانەشم نییە تاكو تا بەرەبەیان لە سەر هێڵ بم، بۆیە زوو دەنووم بە یانیانیش كاتژمێر پێنچ لە خەو هەڵدەستم. دوای هەستانم، دەچمە ژوورەكەم و یەك بە یەك تۆزی سەر كتێبەكانی نێو كتێبخانەكەم دەتەكێنم و پاشان دەست بە خوێندنەوە دەكەم، تا ئەو كاتەی برسی دەبم و ئینجا چایەك ئامادە دەكەم و نان دەخۆم، بێ ئەوەی دایكم و خوشكەكەم لە خەو بكەم . تەنانەت گەر دەوامی قوتابخانەشم هەبێت و دەڵێم بۆچی ئەوان لە خەو بكەم لە كاتێكدا خۆم بە ئاگام؟ مەگەر ژن خزمەتكاری پیاوە؟ ئیدی ئەمە بەرنامەی ڕۆژانەی ژیانی منە و هەر كتێبێك نۆرەی هاتبێت دەیخوێنمەوە و هەندێ جاریش لە سەر داخوازی نووسەران و هاوڕێیان، ڕێزبەندییەكە دەگۆڕم چونكە لوتف دەنوێنن كە كتێبەكەیان زوو بخوێنمەوە و گەر سەرنجێكم هەبێت، بۆیانی بنووسم. لە ماوەی هەفتەی ڕابردوودا، دووكتێبی دكتۆر (كەمال میراودەلی)م خوێندنەوە بە ناوەكانی:( فەلسەفەی ئەز و ئەریكۆلۆژی فۆكۆ) ئەم دوو كتێبە، بە زمانێكی كوردییانەی یەكجار جوان و ڕەوان نووسراون و هەوڵێكی سەركەوتووانەی بە كوردیكردن و كورداندنی فەلسەفەن و ئاماژەیەكی گرنگن بەوەی كە زمانی كوردی لەو زمانانەیە، دەتوانێت لە فەلسەفە بدوێت . لە نێوەندی ئەدەبی كوردیا، گەلێك نووسەر و هەوڵی ناساندنی كاری فەلسەفیانە هەن و دەبینرێن، بەڵام بەدەگمەن ئەو كارانە، لە ڕووی بابەتی و زمانییەوە دەتوانن فەلسەفە لە خوێنەری كورد كە تەنها زمانی كوردی دەزانێت بگەیەنن، بۆیە ئەم دوو كتێبە، بە زمانێكی جوان و ڕەوان، بابەتەكانی خود و ڕەهەندە فەلسەفییەكانی فۆكۆ باس دەكات و دوای تەواوبوونیان، هەست دەكەی زانیارییەكی زۆرت لە بارەی بە نموونە فۆكۆ، دەست كەوتووە، پێچەوانەی ئەوانەی سەدان لاپەڕەی لە سەر دەنووسن، بێ ئەوەی دواجار تێمان بگەیەنن فۆكۆ كێیە و كارەكانی چین؟ بۆیە ئەوەی لە كتێبەوە دەست دەكەوێت، مەحاڵە لە بەرنامەی پێشكەشكارێكی نەخوێندەوار و دەستت بكەوێت، كە لە خولەكێكدا دەیان جار لە بێ مەعریفەی زمانی وشەی (باشە باشە) بەكار دێنێت! كەواتا تا كتێب هەبێت، من چۆن ئامادە گوێ لە بەرنامەی نێرێك بگرم، كە سنگی ژنان بە شووتی و لیمۆ دەچوێنێت ! چۆن گوێ لە پێشكەشكارێكی سەر ڕووتی هەواَلەكانی كەناڵێك دەگرم، كە مووچەكەی دە بارتەقای مووچەی منە، كە سی ساڵە مامۆستام. ئەو كەناڵ و تیڤییانەی بە پارەی نەوت و داهاتی ئەو میللەتە پەخش دەكرێن، نەك هەر نابێ سەیر بكرێن، بەڵكو دەبێ بایكۆتیش بكرێن. كۆمەڵگەی ئێمە، خراپ ئاڵوودەی شاشە بە هەموو جۆرەكانییەوە بووە، شاشەش جۆرە خوێنەرێكی ڕاگوزە ر و تێپەڕو بیرنەكەرەوە دروست دەكات، بۆیە هوشیار نابێتەوە. بە كولتوریكردنی خوێندنەوە، هەنگاوەكانی هوشیاربوونەوەی كۆمەڵگە، مەعریفەی ڕاستەقینە لە نێو كتێب دایە، نەك بەرنامە بێ ماناكانی تیڤییەكان، كە فۆكسیان هەر لە سەر كەباب و زەڵاتە و كوڵیچە و شیرینی و پرسیاری كەسی بێ مانایە !

ڕواندز




خەبـات لە پـێـناوی ئازادیـدا.. رەزا شـوان

لە سەرهـەڵـدانی مـرۆڤـەوە، بـە درێـژایی مێـژوو، ئـازادی گـرنگـتریـن و پێویـستـریـن پێویستی هەر مرۆڤێکە بەبێ جیاوازی. یەکێکە لە گەورەترین بەها مرۆییەکان. مرۆڤ بە ئازادی لەدایک دەبێـت. ئازادی مافـێکی زگـماکی و رەوایە. هەرگـیز ناکرێـت سازش لەسەر ئازادیـمان بکەیـن و دەستی لـێهەڵـبگرین. چونکە ژیان بەبێ ئازادی، هیچ چـێژ و خـۆشییەکی نییە. بێگـومان نهـێنی بەخـتەوەری ئـازادییە، نهـێنی ئـازادیـش ئـازاییە.
ئازادی بـریتییە لە توانای بڕیاردان بە ئـازادی یان هەڵـبژاردنی ئەو ئەو شێوە ژیـانەی کە خۆمان دەمانەوێـت بەبێ سانسۆر و بەبێ بەربەست. هـەر شتـێک لەوە کەمتربێت، شـێوەیەکە لە شـێوەکانی کۆیـلایەتی. بـەڵام ئـازادیی رەهـا و بێ سـنوور نیـیە، تا ئـەو سـنوورە ئازادیـن، کە پـێـشێـلی ئازادیی کەسانی تـر نەکەیـن.
(نێـلسۆن ماندێلا) دەڵـێت:”ئازادیت تەنها رزگاربـوونت نییە لە کۆت و پێوەنـد. بەڵکو بـە شـێوەیەک بـژیـت، کە رێـز لە ئـازادیی ئەوانی تر بگـرێـت و بـەرز رایـبگـریـت”.
ئازادی دیارییەک نییە کە بدرێت، بەڵکـو مافـێک دەبێـت وەربگـیرێـت. نرخی ئازادیش گـرانە. ئەوەی کە ئازادی بـوێت پێوێـستە باجی ئازادی بـدات. ئازادی کڵاورۆژنەیەکی کـراوەیە، کە لـە رێـگەیەوە تـیـشکی خـۆر دەڕژێـتە سـەر رۆح و شکـۆداری مـرۆڤ.
مـێژوو پـڕە لە کاتە سەختەکان و لە خەبات و گیانبەخـشین لە پێناوی ئازادی بەرامبەر بە ستەمکاری و سەرکوتکـردن و چەوسانەوە. هەرگـیز چاوەڕوانی ئەوە ناکرێـت، کە ستەمکار و سەرکوتکار ئازادیی بە ستەملێکـراون ببەخـش. دەبێت خۆیان وەریبگـرن.
ئـەوەی ئـێـمە لـەم نـووسیـنەمـانـدا مەبەسـتـمانە، خەبـاتە لـە پـێـناوی ئـازادی گـەل و نیشتـمان. ئازادیی گەلی قارەمانی کوردمان و کوردستانی نیشـتـمانی خۆشەویستـمانە.
خەبـاتـیش لە پێـناوی ئـازادی و رزگـاری و مـافی چـارەی خۆنـسیـن، مافـێکی رەوای هەموو گەلانی ماف زەوتکراو و نیشتمان داگیراوە. کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان، بە فـەرمی دانی بـەم مافـەدا نـاوە. بـۆ رزگاربـوون و بۆ بەدەستهـێنانی مـافـەکانیان.
بـزووتنەوەی رزگاریخواز و خەبات لە دژی سەرکوتکردن و چەوسانەوە، لە هەزاران ساڵاوە سەری هەڵداوە و تا ئەمڕۆش درێژەی هەیە. رەگی ستەمکاری بۆ شارستانییە کۆنەکان دەگەڕێـتەوە. بۆ نـموونە، لە سەردەمی ئیـمـپراتـۆرییەتی رۆمـانییدا، چەنـدین راپـەڕیـن لە دژی حـوکمـڕانی سـتەمکاری، لە لایـەن کـویـلەکـانـەوە بەرپـاکـران، بۆ رزگاربـوونیان لە کۆت و کۆیـلایەتی و لە چەوسانەوە و بۆ بەدەستهـێنانی ئازادییان.
گەلی کوردمان، زۆرتـرین سـتەم و چەوسانەوەی بە دەستی داگـیرکەرانی کوردستان چـێژتووە. بەڵام هەرگیز نەچەمیـوەتەوە و دەستی لە خەبات و لە راپەڕین و شۆڕش هەڵنەگرتووە. تا ئەمـڕۆش سەرسەختانە درێـژە بە خەبات دەدەین بـۆ بەدەستهـێنانی ئازادی و مافـە رەواکانـمان. لەم پێـناوەشـدا، گیانبەخـشـین و باجـێکی زۆرمـان داوە. بەڵام ئێمەی کورد گەلێکی قارەمان و نەبەردین، کوڵنەدەر و خۆڕاگرین. هـیچ کاتێک
لە گیانبازی نەترساوین و ناترسێين. هـيچ کاتێکیش شەڕانی و شەڕخواز نەبووینە و نین، هـەمیشە ئاشتیخواز بووینە و ئاشتیخـوازین. شۆڕشـە چەکـدارییەکانیشـمان بـۆ بەرگـری لە مانـەوەمـان و لە ناسـنامەی نەتـەوەیـیـمان و لە کوردستانی نیـشـتـمانی پیـرۆزمان بـووە. نەیـارانی کورد پێـش دۆسـتەکانـمـان، دان بەم راستییانەدا دەنـێن.
لە ئەمڕۆدا کە ژمارەی کورد لە کوردستان و لە دەروەی کوردستاندا، زیاتر لە (٧٥) مـلیـۆن کوردە. گەورەتـریـن گەلـین لە جیهـانـدا، کە تا ئـێـستا نەبـوویـنە بە خـاوەنی دەوڵەتی کوردستانی سەربەخـۆ. ئەمە خەون و خەیـاڵ نییە، بەڵکو هـیوا و خواستی هـەمـوو کوردێکی دڵـسۆز و کورد و کوردستان پەروەرێـكە. کە زووبێـت یا درەنگ، دەوڵەتی کوردستان ببینین. ئەمەش مەتـرسی نییە بۆ سەر ئاسایـشی هـیچ نەتەوە و دەوڵەتـێکی هـاوسێی کوردسـتان، کـە بـە نـاڕەوا کـوردفـۆبیـایان دروسـتکـردوون و کـردوویـانە بـە بیانـوویەکی بێ بنەمـا، بـۆ دژایەتیکـردنی گەلی کوردمان. دەوڵـەتی کوردسـتان، لەسـەر خـاکی کـوردسـتان دروسـت دەبـێـت. سـۆز و خـۆشـەویـستی و هـاوبەستەبـوونمان بۆ کوردستان، ئەو هەست و ئەوینـە پاک و بـێگەردەیە، کە لە ناخی دڵماندا روواوە. هـيچ هـێزێک ناتوانێـت لەدڵماندا دەریبکات. کوردستان بووە گروپی خوێـنمان. هـیچ بەختەوەرییەک، لە ئازادیی کوردستان بەلامانەوە گرنگتر و شـیرینتر نـییە. یان بـە سەربـەرزی دەژیـن، یان لە پـێـناوی کوردستانـدا دەمـریـن. دروشـمی کـرداریـشـمان “کـوردسـتان یان نەمـان”ە. دەڵـێـن، ئـازادی لـە لـوولەی تفەنگـدا هەڵـدێت. بەڵام پێنووس و تفـەنگ، یەک لوولە و یەک ئامانجـنیان هـەیە.
(ئەفـلاتـوون) دەڵێت:” هـيچ خۆشەویـستییەک، ناگاتە خۆشەویـستیی نیـشـتمان”.
لە ئەمڕۆدا شێوازەکانی خەبات و تێکۆشان و بەرگری زۆرن. خەبات تەنیا لە کایەی چەکداری و سیاسیدا سنووردار و قورخکراو نییە. جگە لە بزووتنەوەی چەکداری و سیاسی، خەباتی کولتووریش زۆر پێویستە. نووسەرانی پێنووس بەدەستی دڵسۆز و بوێـر، مامۆستایانی پەروەردەکاری کوردستان پەروەر، هـونەرمەنـدانی وێنەکـێش و موزیکـژەنان و سروودچـڕانی دلێر، لەگەڵ پێشمەرگەی گیانبەخشدا، شان بە شان و دەست لەناو دەسـت، لە سەنگەری کوردایەتی و کوردستان پەروەریـدا، بەرگری لە کوردستان دەکەن و درێژە بە خەبات دەدەن. دەکرێت هـۆنراویەک، سروودێک، یان تابلۆیەکی وێنە، چیرۆکێک، کاریکاتێرێکی تەنـزئامێزی سیاسی، لە فـیشەکـێک زیاتر، نەیارانی کورد و کوردستان بپێکـن و بیانهـەژینـن. مەبەستـم ئەوەیە کە هەریەکەمان، بە شێوەیەک لە شێوەکان و لە سەنگەرێک لە سەنگەرەکانی کوردایەتی و کوردستان پـەروەریـدا، دەتـوانـین درێـژە بـە خـەبـات بـدەیـن، لـە پـێـناوی رزگـاری و ئـازادی و سەربەخۆیی کوردستان دا. ئەمەش پیرۆزتـریـن و لەپێشتریـن، ئەرکی هەر کوردێکی دڵسۆز و کوردستان پەروەرە. راستە ژیان خۆشە و رۆح شیرینە، بەڵام کوردستان لە رۆح و ژیانمان بەنرخـتر و شیرینترە. بە هەزاران رۆڵەی ئـازا و دڵسۆزی و کورد و کوردستان پەروەرمان، گـیانی خۆیـان بە کوردستان بەخـشـین. چـونکە ئـازادی بەبێ گیانبەخـشـین نایەتەدی. سـۆز و خۆشەویستیمان بۆ کوردستان، لە سەرووی هەموو خۆشەویستییەکـمانەوەیە. خۆشەویستییەکی زگماکـییە و لەگـەڵ لە دایک بوونـمان بە سروشتی لە ناخی دەروونمانـدا دەڕوێـت.
کوردسـتان گـەر تـۆ نـەبی، تەیـرێـکـم بەبـێ ئاسـمان
بـە نـاوی تـۆی پــیـرۆز سـەربـڵــنـدم لەنـاو جـیــهـان
(بۆمارشە) دەڵـێت:”جـوانە کە مـرۆڤ لە پێـناوی نـیـشـتمانەکەیەیـدا بمـرێـت، بەڵام لـەوە جـوانـتر، ئـەوەیە کە لە پـێـناوی ئـەم نیـشـتـمانەدا بـژیـت”

کوردستان ناسنامەمانە، جـوگرافـیا و مێـژوومانە. رابـردوو و ئەمـڕۆ و داهاتـوومانە. کوردستان دایکی دلـۆڤـان و شیرینی هـەمـوومـانە. نیـشـتمانی شـیریـن و پیرۆزمـانە. هـەمـوومان پـێـشمەرگەی کوردستانین. ئەمەش تەنیا دروشـم نییە، بەڵکو بە کـردارە راستەقـینەکانمان، گوزارشـتمان لە خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوونمان بـۆ کوردستان کـردووە و دەکەیـن.
لە ئەمـڕۆدا، لە جیهانێکی جەنجاڵ و ئاڵـۆزی پـڕ لە ئاژاوە و توندوتیژی و شەڕ و لە سەردەمی جیهـانگیری و هـەژموونیـدا دەژیـن. بمانەوێ و نەمانەوێـت، پریشکی ئەم شەڕانە کوردستانی ئێمەشی گـرتـووەتەوە. بـۆ ئێـمەی کـورد باشتریـن چـەک، چەکی رۆحی خۆڕاگـری و درێـژەدانـمانە بە خەبـاتی نەتەوەیـیـمان لە پـێناوی سـەروەری و شکۆداری کوردستان. بە لوژيکێکی زانستی و هاوسەنگی، و بە سیاسەتێکی ژیرانە، مامەڵە لەگەڵ ئەم بارودۆخە زۆر هـەستیار و چارەنـووسازەدا بکەیـن. بەرژەوەنـدیی باڵای گەلەکەمان لە سەرووی هەمـوو بەرژەونـدییەکەوە بێت. لە ئەمـڕۆدا لە هەموو کاتێک زیاتـر، پێـویـستـیمان بە ئاشـتەوایی و یەکـریـزی و یەکـدەنگی و یەک وتـاری سـیاسی هـەیە. پێـویـستـییەکی زیاتـرمان بە داڕشـتـنی پلانـێکی تـۆکـمە و ستاتـیژیی نەتـەوەیی و بە نەخـشەڕێگایەکی بەرنامـەداڕێـژراوی دوورخـایەن هـەیە. پێـویـستە بەڵـەد بـین و بە وردبیـنیـیەوە ئەمـڕۆ بخـوێـنـینەوە و بە وردبیـنیـترەوە، پـێـشـبـینی گۆڕانکارییە خێراکان و گریمانە و ئەگرەکانی داهاتوو بکەین. دەبێت بە وردیش ناخ
لە نیـاز و لە پیـلانە گـڵاوەکانی نەیـارانی کورد و کوردستان تـێبگەیـن و ئاشکـرایان بکەین. کە بە گەلەکۆمەیی دژایەتیمان دەکەن بۆ ئەوەی مافەکانمان بەدەستنەهـێنین.
خەبـات لە پێناوی ئـازادی و دادپـەروەری و یەکـسانی و هـاومافـی دا، پـرۆسـەیەکی بەردەوامە و وەستانی نییە. بەپێی هەلـومەرجەکان و داخوازییەکان، چەنـدیـن شێوە وەردەگـرێـت. خەبـات قـوتابخـانەیەکە، کـە تێـیـدا تێکـۆشـەران فـێـری تـێکـۆشـان و بنەمـاکانی دیالـۆگ و گـوێگـرتـن و نیـشـتـمان پـەروەری و دڵسـۆزی و بەخـشـین و فـێری هـونەری دیپـلـۆمـاتی دەبـن.
دوبـەی: ٢٠٢٦




ڕاڤەیتر3: من خۆمم.. ئازاد حەمە

3

خۆبوون وەرچەرخانی چاوەڕواننەکراو دروستدەکات

لەساتەوەختی ئیستادا و لە کۆمەڵگە هاوچەرخەکاندا خۆبوون(بوون بە خۆ)کەوتووەتە ناو قەیرانێکی بووناویی دژوارەوە. ئاوا گوتنێک، بە واتای زەبوونکردن و بێهێزکردنی من، خودی خۆبوون، نایەت، بەقەد ئەوەی واتای خۆبوون تەقەلایەکە بۆ بینینی من(خۆبوون) لە زیاد لە گۆشەیەكەوە و، وەکیتر، ئاوڕدانەوەش لە گوزارەی “من تۆ نییم”، دروستکەری تێگەیشتنە لەسەر خۆبەدیهێنان و پەنجەخستنەسەر گرنگیی منایەتی گشت منێک.
گومانمان لەوە نییە، ڕوانگەگۆڕین سەبارەت بە منی گشت منێک، یان چۆنیەتی دروستبوونی پرۆسەی خۆبوون ئاسان نییە، بەڵام پێویستمان بەوەیە، ئەوەش بزانیین،کە (منبوون) و (تۆبوون) دوو جۆرن لە منایەتی؛ دوو جۆرن لە خۆبوون. ئەڵبەتە، هیچ خۆبوونێک بوونی نییە تا منێک ئەم خۆبوونە لەخۆیدا بەرجەستەنەکات. لێرەدا ئەوەش هەر جێگای باسە،کە (من خۆم نابم) تا منێک بوونی نەبێت. سەرباریئەوە، (من خۆمنابم) تا لە ووردەکارییەکانی فێرکارییە ڕەوشتییەکان حاڵینەبم، کە ئەوانەش””ئەرکەکانمن بەرامبەر بە خودی خۆم،بەرامبەر بە ئەویتر، بەرامبەر بە خودا””.
تەماشاکردنە کڵۆڵ و بێ پێگە هزرییەکان (خۆبوون) وەک بابەتێکی چڕوپڕی فەلسەفیی مامەڵەناکەن. لەبەرئەوە گۆشەنیگا لەسەر خۆبوون، ئەوەی، کە من خۆمم و ئەویتر نییم، یان تۆنییم، زۆرە، لێ پوخت و پاراوترین گۆشەنیگا لەوبارانەوە هەردەم فەلسەفییەکانە. (خۆبوون)،کە بابەتێکی قووڵی فەلسەفییە،ئەوەمان پێدەڵێت، کە دامان، بەبێ بیرکردنەوە، لەبەردەم (من)؛ مەبەست منی مرۆڤ، نامانگەیێنێتە هیچ کوێ. بۆیە، بۆئەوەی منێک هەبێت پێویستمان بە گومانە.
ڕاناوی (من)بۆ هەرکەسێک گوزارشتە لەوەی بیرکردنەوە لە(من)بیرکردنەوەیە لە کەسێک کە هەیە؛ ئەو بیرکردنەوەیە ئەو منە دەباتەناو دڵی خۆبوونەوە. واتە تا(من) بۆ خودیخۆ نەبێتە جێیباس هەرگیز گومان و ڕاچڵەکین لە منی کەسەکاندا سەوزنابێت. چونکە(بەخۆبوون) بوونە بە کەس، کەس وەک منێک، وەک مرۆڤێکی سەربەخۆ. لە هەمانکاتدا، قسەی مرۆڤەکان لەسەر منی خۆیان مژدەیە لەسەر دروستبوونی ناسنامەی کەسیی. لێ منێکی شکستخواردوو هەردەم منێکی بێ من و بێ ناسنامەیە. منی وا لەوەش حاڵی نییە، کە نییە.
سەراپای بابەتی(خۆبوون)ڕۆنیشتنە لەسەر چۆن منی خۆمان بدۆزینەوە؛ چۆن وابکەین بوونی خۆمان بەهەدەر نەدەین. لەو سۆنگەشەوە ئەوەش دەڵێین، کە(من خۆمم) واتە (منی من)لەناو خۆمدا ناسنامەی خۆی هەیە.
لەسەر بناغەی ئەوەی لای سەرەوە گووترا دەپرسین:باشە منی مرۆڤ تراویلکەیە(سەرابە)؟پێکۆڵیکردن (پێداگرییکردن )لەسەر من پاڵنەرە بۆ نزیکبوونەوە لە خود؟ بێگومان قسەکردن لەسەر (من)، یان گشت منێک، ناسنامە و هەبوونێکی خۆی هەیە و پرسێکی گرنگیی فەلسەفیشە.
زۆرجار پێویستمان بەوەیە دەرگیریی(گرفتاریی)خودی خۆمانبین.کە ئەمە ڕووبدا، کەواتە ئێمە منی خۆمان دۆزیوەتەوە. دۆزینەوەی (من) وەکیتر دۆزینەوەی خودی خۆیە. لێرەدا سەمەرە ئەوەیە، کە(من) ئامادە نەبێت دەرفەت بۆ هەبوونی ئەم منە برەخسێنێت. جاری وایە ئەوەندەی منەکان منی خۆیان پەراوێزدەکەن ئەویتر ئەوەناکات.
ئەو دەمەی (من خۆمنییم) ئیتر منێکی تر لە دەرەوەی منی خۆم بوونی نییە، کە دروستکەری ناسنامەی بوونی من بێت. زۆرجاریش فشارە کۆمەڵایەتییەکان مرۆڤەکان لە خۆبوون دەخات. بۆیە ڕۆچوونە نێو باسی(من خۆمم)دیوی دووەمی خۆبوون و خۆناسییە. خۆناسیی و منناسیی بەرەو ئەو شوێنەمان دەبات پێیدەڵێن سروشتی مرۆڤ.
سەرباریئەوە، خۆبوون واتە بوون بە خۆ(خودی خۆناسیی). کاتێک مرۆڤ دەگاتە ئەو ئاستەی خۆیبێت، پتر لە ڕابردوو،یان زۆرتر لەو کاتانەی خودیخۆی لا مەبەست نەبووە لە خودی خۆی نزیکدەبێتەوە. بەم جۆرە بێت خۆبوون وا لە منی هەر یەکێکمان دەکات ببینە هاوڕێی خۆمان.
بۆ بیریارێکی وەک نیتچە چەمکی (بوونبەخۆ) واتە بوون بەو کەسەی کە هەیت. گەر خۆبوون، یان منایەتی منێک لەسەر ئەم ئایدیایە کاربکات کەواتە کەسی ناوبراو پێویستە بەپێچەوانەی ڕێسا کۆمەڵایەتیەکان، یان نەرێتە باوەکان و ئاکاری سەپێنراو ڕەفتاربکات. خۆبوون بۆ بەختەوەرییش مانادارە. ئەوەتا ئێپکتیتۆس Epictetus،بیریاری دیاری رۆمانییەکان پێوابوو””سەرچاوەی بەختەوەری لەناوخۆی مرۆڤدادایە نەک لە شتە دەرەکییەکان””.
(خۆبوون)گەڕانەوەیە بۆ خودی خۆت. ئەمەش وادەکات منی خۆت ببینیت؛ جیاشیکەیتەوە لە منی ئەویتر. کاتێک خۆتدەبیت، خۆتت لا پەسەند دەبێت. ئەوەش هەر شایانی باسە، کە(خۆت بە)، ڕه‌گوڕیشاڵی خۆبوونە. ئەمە ئافراندنە، هیواشە لەبەردەم مندا تا هەبێت. هاوکات منبوون کۆڵەکەی کەسێتی تێروتەسەلە. ئەمە بەو واتایەش دێت، کە (خۆت بە) دەکارێت ببێتە کارکردەی زۆرێک دیوی ئەرێنی لە مندا.
ئەوەش با بگووترێت، کە چەند ئێستامان هاوکارمانە خۆمانبیین؟ژیانی تازەی مرۆڤەکان لەزۆر ڕووەوە لەبار نییە بۆ بوونە خۆمان. ئەم ژیانە تازەیە دابڕاوماندەکات لە ڕاستیی بوونی خۆمان. ئێستامان جۆرێکی تر لە نامۆبوون بەرهەمدێنێت، کە بەبەراوورد بە ژیانی پێشوو تایبەتمەندی خۆی هەیە.
لە کۆتاییدا هێما بۆ ئەو لایەنەش دەکەین، کە مخابن منەکانی کۆمەڵگەی ئێمە گرفتخوڵقێن و لێوڕێژن لە بێئاگایی لە خودی خۆیان. منی کۆمەڵگەی ئێمە منێکی پەژارە و پەرتە؛ منێکە هەردەم کۆچەر و ڕەوەندە. دەمێکە ئەم جۆرە منە لە نیگایدا حەسرەت و گەڕۆکی تیاپەنهانە. دەتوانین بڵێین منی ئێمە لە هەنووکەدا یەکانگیر و تۆکمە نییە و بەدگومانانەش لە بوونی خۆی دەڕوانێت. بەهەڵکەوت نەبێت، منەکانی ئێمە سەرقاڵی خودی خۆی نابێت. لەوە سەیروسەمەرەتر، منی ئێمە بە ئەویترەوە گرتوویەتی. واتە، بۆ منی ناوبراو(من)ی خۆی جێیباس نییە؛ ئەوە منی ئەوی دیکەیە کە چاویلکەکەی لەسەرە. بۆیە(منی ئێمەی کورد) لە هەمبەر خودی خۆیدا زۆر کرچوکاڵ و بۆشە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




دەسەڵات و دەوڵەت و چین: دوو بەرەی سەرەکی خەباتی ئەنارکییەکانە.. زاهیر باهیر

ئێمەی ئەنارکستی کوردزمان زۆر جار لەگەڵ مارکسیستەکاندا بەرکەوتنمان دەبێت. ئەوان ئەنارکستەکان تۆمەتبار دەکەن کە کێشەی سەرەکی ئەم سیستەمە بە پرسی سەرەکی دەوڵەتەوە دەبەستنەوە و بایاخیان بۆ پرسی ئابووری و ململانێی چینایەتی نییە.
ئەم تۆمەتە کە ئێمە ڕووبەرووی دەبینەوە نوێ نییە. ئەنارکستەکان هەر لە کۆنەوە لە لایەن زۆرێك لە مارکسیستەکانەوە ئەم تۆمەتەیان دراوەتە پاڵ. بێ گومان ئەمەش تاکە تۆمەتێك نەبووە بەڵکو تۆمەتی باوەڕنەبوون بە ڕێکخستن و گێرەشێوێنی و گرتنەبەری توندوو تیژی و زۆر تۆمەتی دیکە کە هیچ کام لەم تۆمەتانە دروست نین و تا ئێستاش بێ بەڵگە ماونەتەوە.
بۆ ئەوەی بچمە ناو باسەکەوە پێویستمان بەوەیە کە بنەماکانی ئەنارکیزم و مارکسیزم لەم بارەوە بپشکنین، ئەو کاتەش لە وەڵامی پرسیارەکاند یاخود ئەرگویمێنتەکاندا بە قووڵبوونەوە لەو مەسەلەیە دەکرێت تەواوی بنەمای هەردوو بیرۆکەکە بکەوێتە ڕوو، ئیدی خوێنەر خۆی دەتوانێت حوکم بدات و ڕەنگە پرسیارگەلێکی زۆریشی لا دروست ببێت.
مارکسیستەکان باوەڕیان بە بوونی دەوڵەت هەیە بە پاساوی بوونی چینەکان، ئەم پاساوەش بڕوای ئەوەیان پێدەدات کە ناتوانرێت پێش هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەی چینایەتی دەوڵەت هەڵبوەشێنرێتەوە. بەڵام بنەماکانی ئەنارکیزم پێداگری بە تەنها لەسەر پرسی دژایەتی دەسەڵات و دەوڵەت و ناوەندگەرایی و ڕێکخستنی هیرراشی ناکات، بەڵکو پرسی ئابووریی و ململانێی چینایەتی و ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتیش لە خۆی دەگرێت.

بەڕای من دەبێت قسەکردن لەسەر ئەم بابەتە زۆر بە وردی و بە بەڵگەوە بێت تاکو غەدرێك و بەکەمگرتنێك لە ئەنارکیزم و بنەماکانی و بزوتنەوەی ئەنارکستی، نەکرێت.
ئاشکرایە مارکسیستەکان بە گشتی پێداگریی لەسەر دەسەڵاتی سیاسی لە لایەن کرێکارانەوە دەکەن و بوونی دەوڵەتی کرێکاریی یاخود “دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا” بە شێوەیەکی کاتیی بۆ ئەوان زەروورە. لای ئەوان بوونی ئەو دەوڵەتە ڕێگایەکە یا ئامرازێکە بۆ تێپەڕکردنی قۆناخی سۆشیالیزم بەرەو کۆمۆنیزم . واتە داڕمانی سەرمایەداری و لابەلاکردنەوەی جیاوازی چینایەتی، بە تێپەڕینی ئەم قۆناخە ڕوودەدات کە وردە وردە دەوڵەت لەبەرچاو وندەبێت و کۆمەڵگە پێدەنێتە قۆناخی کۆمۆنیزمەوە.
پێداگرتنی ئەنارکستەکان لە دژایەتی دەوڵەت و دەسەڵاتدا ڕاستییەکی نکوڵی لێنەکراوە. ئەمەش هۆکاری بوونی بیانووە لای مارکسیستەکان تاکو ئەو تۆمەتە بخەنە پاڵ ئەنارکستەکان، گوایە ئەنارکستەکان ئایدیالستین نەك واقیعیی. ئەوان هەموو تێکۆشانی ئەنارکستەکان لە چوراچێوەی دژە دەسەڵات و دژ بە دەوڵەتدا دەبینن، نەك ململانێی چینایەتی و تەواوی پرنسپڵەکانی دیکەی ئەنارکیزم کە بزوتنەوەی ئەنارکستی بە درێژایی مێژوی، خەباتی بۆ کردووە.
خاڵێکی گرنگی تێڕوانینی مارکسیستەکان بۆ کێشەی چیانیەتی و کاتێك باس لەم ململانێیەش دەکەن قسەی ئەوان لەسەر بە تەنها ململانێی نێوانی کرێکاران و سەرمایەدارانە، یاخود کار و سەرمایە و ئەمەش زۆرجار لە بازنەی کرێکارانی پیشەسازیدا بەندکراوە. هاوکاتیش بناخەی هەموو ڕووداوەکانی مێژووش بۆ ئەو ململانێە دەگێڕنەوە. تەنانەت مێژوی ململانێی بەشەرییەت بە پلەی یەکەم بۆ مێژوی کێشەی نێوانی چینەکان دەگێڕنەوە، پرسی هیرراشی/ پلەبەندی کە بەردی بناخەی دروستبوونی چینەکانە فەرامۆش دەکەن وەکو ئەوەی مێژووی ململانێ لە مێژوی چینەکانەوە دەستی پێکردبێت. لای ئەوان بەلابەلاکردنەوەی پرسە چیانیەتییەکە، پرسی هیرراشی/ پلەبەندیش میکانیکیانە، ئۆتۆماتیکی نامێنێت و حەل دەبێت .

ئەو تێڕوانینەی ئەوان، نکوڵی کردنە لەو راستییە کە مێژوی ململانێی نێو کۆمەڵگەکان هەمو وەخت لە نێوانی چەوساوان و چەوسێنەراندا نەبووە، بەڵکو مێژوی بەیەکادان و شەڕە گەورەکان زیاتر لە نێوانی خودی چەوسێنەران و دەسەڵاتداران ودەوڵەتەکاندا بووە. هەموو جەنگەکانیش جەنگی دەسەڵات بوون نەك جەنگی چینایەتی، کێشەکانی نێو کۆمەڵگە، کێشە چینایەتییەکان وەکو تاکتیکێك بۆ ستراتیجییەتی بەدەستهێنانی جۆری جیاوازی دەسەڵات بەکارهێنراوە وەکو دەسەڵاتی ئابووری، سیاسی، کۆمەڵایەتیی … تد. بە واتایەکی دیکە مێژوی ململانێیکان هەر بە تەنها لە نێوانی کار و سەرمایەدا نەبووە، بەڵکو لە نێوانی خودی زاڵمان و دەسەڵاتداران و تیرە و هۆز و دەوڵەتاندا بووە. ئەم جەنگانەش بە هەزاران ساڵ پێش سەرهەڵدانی چینی کرێکاری پیشەسازی یاخود کرێکارانی هەندێك بەشی تر بوونیان هەبووە .
وەکو پێشتر وتم، مارکسیستەکان لە تۆمەتەکانیاندا کە دەیدەنە پاڵ ئەنارکستەکان نە کاتی خۆی بەڵگەیەکیان هەبووە و نە ئێستاش. زۆربەی ئاراستە یا نەریتە ئەناکستەکان نەك هەر بە قووڵی قسەیان لەسەر خەبات و ململانێی چینایەتی کردووە، بەڵکو زۆر چالاکانەش بەشدارییان کردووە وەکو ئەنارکۆ-سەندیکالیزم، ئەنارکیزمی کۆمەڵگەرایی، ئەنارکیست کۆمۆنیست. لەمەش زیاتر خودی بیرمەندانی ئەنارکستی وەك باکۆنین، کرۆپتیکن، مالاتێستا، گۆڵدمان و بێرکمان بەو پەڕی توانا و هێزی خۆیانەوە پشتیوانی بزوتنەوەی کرێکارانیان کردووە.
ئەنارکستەکان لە وەڵامی مارکسیستەکاندا سەبارەت بە دەسەڵات و دەوڵەت و دەوڵەتی کاتیی وتویانە و دەڵین ئەوەی لای ئەوان ناوی دەوڵەتی شۆڕشگێڕی لێنراوە لەناوناچێت، بەڵکو چینێکی نوێی حوکمڕانان دروست دەکاتەوە. دروستی ئەم قسەیەش بە عەمەلی و فیعلی لە دەوڵەتی بەلشەفی و هەموو دەوڵەتە کۆمۆنیست و بەناو سۆشیالیستەکاندا سەلمێنرا، هەر ئاواش سەبارەت بە خولقاندنی چینێك یا تۆێژاڵێکی نوێی دەوڵەتداران و لە پرسی ناوەندگەرایی و تێشکانی بزوتنەوەی کرێکارانیشەوە ئەوە سەلمێنرا. مێژوو سەلماندی کە دەوڵەتە سۆسیالیستییە ناوەندگەراییەکان بوونەتە دەسەلاتی بیرۆکراسی تاکڕەو لەبری دروستکەری کۆمەڵگەیەك کە کرێکاران تێیدا ئازاد بن.
ئەنارکیستەکان پێیان وایە خودی پلەبەندیی خۆی مەترسیدارە و دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی زاڵبوو بەرهەم دەهێنێتەوە. ڕزگاریی دەبێت لە ڕێگەی ڕێکخراوە جەماوەرییە ئاسۆییەکان و فیدراسیۆن و سەندیکا شۆڕشگێڕ و کۆموونە دیموکراسییە ڕاستەوخۆکانەوە ڕووبدات نەك لە ڕێگەی “دەوڵەتێکی شۆڕشگێڕی کاتییەوە.”
لێرەدا دوو خاڵی گرنگ هەیە :

یەك: ئەنارکستەکان دەزانن کە هیچ جۆرە گریمانێک نییە بۆ بوونی ئازادی تاك و کۆمۆنێتیەکان و کۆمەڵگەکان و یەکسانی ئابووری و دادوەری کۆمەڵایەتی لە هیچ قۆناخ و لە نێو هیچ جۆرە کۆمەڵیکدا ئەوەندەی دەسەڵات هەبێت ئیتر شێوەی دەسەڵات و ناوەرۆکەکەی هەرچی بێت. مێژو بە سەدان بەڵگەی لەم بارەوە نیشان داوە. کەواتە بوونی دەسەڵات ئەو پایەیە کە تەواوی نەبوونی ئازادیی و مەحرومی نایەکسانی ئابووری و نادادپەروەری کۆمەڵایەتی و زوڵم و زۆر لەسەری ڕاوەستاوە. لە بارێکی ئاوادا هەتا پایە سەرەکییەکە نەڕوخێت ئەوانی دیکە هەرەس ناهێنن .

دوو: ئەو گۆڕانکاریانەی کە دەکرێت و دەبێت بکرێن وەکو گۆرانکاری کۆمەڵایەتی، جەماوەریی، دەبێت ڕەگووڕیشەیی بێت لەم بارەدا دەبێت لە بنەوە و لە نێوەندی هەموو توێژاڵە کۆمەڵایەتییەکان دەستی بۆ ببرێت نەك لە سەرەوە. ئەم بابەتەش لای ئەنارکستەکان ڕوونە و دەزانن چۆن مامەڵەی دەکەن. هەرچی مارکسیستەکانە دەیانەوێت ئەو پرسانەی کە لە سەرەوە ناوم هێنان لە ڕێگەی دەوڵەتی وەك دیکتاتۆرێتی یاخود دەوڵەتی کرێکاری و پڕۆلیتارییەوە چارەسەر بکەن. بە حسابی ئەوان کرێکاران لە دابینکردنی دەوڵەتدا دەبێتە خاوەنی ئیدارە، خاوەنی هێز و یاسا ئەو کاتە سەراپای کێشەکان حەلکردنیان زۆر ئاسانە.
مێژوو نیشانی داوە لەوەتەی دەسەڵات دروست بووە کە دواتریش لە دەسەڵاتی دەوڵەتدا خۆی تۆکمە کردووە تا ئێستاش هیچ کاتێك دەسەڵاتێك، حکومەتێك نەبووە لە بری حەلکردنی کێشەکان زەقتر و تۆختری نەکردبێتەوە، لە سای ئەو دەوڵەتەدا هەمیشە خەڵکانێك هەبوون ئەگەر کەمایەتیش بووبن لەو مافانە بێ بەش و سەرکوت کراو بوون، زوڵمیان لێکراوە.
کەواتە بەرنامە و پلانی مارکسیستەکان و بنەماکانی مارکسیزم نەك هەر ناتوانێت پرسی ناکۆکی چینایەتی لابەلا بکاتەوە بەڵکو ئەو دەسەڵاتەشی کە دەیگرێتە دەست بەرەو توندوتیژی و دیکتاتۆرییەت دەبات، ئەمە چ جای ئەوەی بەرەو پوکانەوەی بەرێت و بگاتە دوا مەنزڵ کە کۆمۆنیزمە.

دوو پرسیار لێرەدا لەبارەی شێوازی ئابووری و شێوازی دەسەڵات دێنە پێشەوە کە کامیان چەقی کێشەی چینایەتین؟ ئایا دەسەڵاتگرتنە دەست بە پلەی یەکەم دێت و لەوێوە کێشە ئابوورییەکە و ململانێی چینایەتی لابەلا دەبێتەوە یاخود لە ڕێگەی نەهێڵانی دەسەڵات و دەوڵەت لە شانی ململانێی چیانیەتیەوە؟

بەڕای من ئەم دوو پرسییارە تەواکەری یەکدین، بێ کێشەی چینایەتی نایەکسانی ئابووری ڕوونادات. هەر ئاواش پرس و نایەکسانی ئابووریش لەسەر پایەی دەسەڵات وەستاوە، ئەوە نایەکسانییە کە دەسەڵاتی دروست کردووە ، ئەوەش دەسەڵاتە کە نایەکسانی دروست کردوە و دەیپارێزێت و بەردەوامیی پێدەدات. زۆر بە جوانی لە وێنەیەکی هەرەمیدا دەتوانین ئەمە ببینین. لەو وێنەیەدا دەتوانین بڵێین بنچینەی دەسەڵات لە بنی هەرەمەکەوەیە و ئابوری و پرسی ئابووری بە هەموو گرفتەکانییەوە لە لوتکەی هەرەمەکەدایە. ئا لەم بارەدا چەندێك لوتکەی هەرەمەکە بشکێنرێت، مادام بنچینە و دیوار و پایەکانی هەرەمەکە بە پێوەن هیچ درز و شکستێکی نەهێناوە ئەوە دواتر دەتوانرێت هەمان شتی لەسەر دروست بکرێتەوە بەڵام رەنگە لە شێوەیەکی دیکەدا بکرێت، چونکە پرسە چینایەتی و کێشە ئابوورییەکە هەر لەوێن و ئەوەی کە گۆرراوە جۆری دەسەڵاتەکەیە بۆ دیکتاتۆرییەت، دیمۆکراتییەت، لیراڵ، نیو-لیبراڵ، دەسەڵات و دەوڵەتی کرێکاری، پرولیتاریی .
وەکو وتم ئەم دوو پرسە تەواوکەری یەکترین بەهیچ شێوەیەك ناتوانرێت نەك هەر لە یەکیان دابڕیت بەڵکو چارەسەریشیان بێ یەك هەرگیز لابەلانابنەوە. ئەمەش خەباتی دوولایەنەی بەسەر ئەنارکستەکاندا سەپاندووە، واتە خەباتی دژە دەسەڵات و دەوڵەت و خەباتی چیانیەتی کە هەردووکیان لە شانی یەکدییەوە دەڕۆن بەڵام ئەوەش ڕاستییە کە هەتا دەسەڵات هەبێت پرسە ئابوورییەکە وەکو خۆی بە کێشەیی دەمێنیتەوە .
ئەم دوو لایەنەی خەبات لای ئەنارکستەکان هەردوکیان چەقی کێشەکانن. گەر کێشەی دەوڵەت و دەسەڵات چارەسەر نەکرێت ئەوە کێشەی ئابووری وەکو خۆی دەمێنێتەوە کە کێشەی ئابووریش وەکو خۆی مایەوە ئەوە کێشەی چینایەتیش وەکو خۆی دەمێنیتەوە، کە کێشەی چینایەتیش وەکو کێشە مایەوە، بە دڵنیاییەوە لەوێدا ڕاناوەستێت و کێشەکان گەورەتر دەبن و شەبەقی نێوانی چینەکان و کەلێنەکان فراونتر دەبن وەکو لەئێستادا بە باشی دەیانبینین.

دەسەڵات و دەوڵەت ئەو پایە گەورەیە کە سیستەمەکەی لەسەر ڕاگیراوە، سیستەمەکەش ئەو دامەزراوەیە کە لە ڕێگەی دەوڵەتەوە دەپارێزرێت و گەشە دەکات و زیاتر ڕیشەی خۆی لەناو کۆمەڵگەدا دادەکوتێت. سەرمایەداری بە بێ بوونی دەوڵەت نە هێزی هەیە و نە دەسەڵات، ئەوە دەوڵەتە کە ئەو هێزەی دەداتێ کە بەردەوام بەهێزتر بێت لە ڕێگەی یاسا و پۆلیس و سووپا و تۆڕی سیخوڕی و میدیا و دادگە و دامەزراوەکانی خوێندن و پەروەردەوە و پارێزگاری لێدەکات.
گەر دەوڵەت و هێز و یاساکانی نەبن هەرگیز هیچ کۆمپانیایەك، هیچ کارگە و دامەزاراوەیەکی سەرمایەداری ناتوانێت لە بەرانبەر مانگرتن و دەستبەسەراگرتن لە لایەن کرێکاران و بەکارهێنەرانییەوە بۆ ماوەیەکی زۆر کورتیش دەوام بکات. ئەوە یاسا و هێز و هەژموون و کۆنترۆڵی دەوڵەت و دەسەڵاتە کە ڕێگە نادات گۆڕانکاری ڕووبدات، سنور بۆ چالاکی و ئازادییەکان دادەنێت و دژ بە یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی دەوەستێتەوە .
لە کۆتاییدا دەبێت ئەوە بڵێم گەر چی ئەنارکستەکان و مارکسیستەکان لەگەڵ چەمکی کۆمەڵگەی ناچیانیەتی، سۆشیالیستی یەکدەگرنەوە بەڵام چەقی جیاوازی و ناکۆکییەکانیان لە هەنگاوی یەکەم بۆ بەدیهێنانی ئەو کۆمەڵگەیە دروست دەبێت. لێرەدا دەبینین جیاوازییەکی گەورەیان هەیە کە لای یەکێکیان کێشەکە بە بەردەوامی دەمێنێتەوە و گەورە دەبێت و لای ئەوی دیکەیان لە ڕیشەوە حەل دەبێت. لای مارکسیستەکان خەباتی چینایەتی پێویستی بە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی دەوڵەت هەیە، لای ئەنارکستەکانیش دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی دەوڵەت ستەمێکی نوێ دروست دەکات و خیانەت لە شۆڕش دەکات.

زاهیر باهیر
حوزەیرانی 2026




تاوانبارە بێدەنگەکان؛ کاتێک شاشەکان دەبنە چەکی توندوتیژی.. سارا ئازاد محمد

لە سەردەمی کلاسیکدا، تاوان دیاردەیەکی فیزیکی و ڕووبەڕوبوونەوەیەکی جەستەیی بوو، کە تێیدا تاوانبار بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی خۆی پێویستی بە ئامادەیی ماددی و هێزی بازوو هەبوو. بەڵام لە گواستنەوەی بەرەو سەردەمی مۆدێرنیتە و باڵادەستیی فەزای دیجیتاڵی، سروشتی توندوتیژی گۆڕانکارییەکی ڕیشەییی بەسەردا هاتووە؛ مرۆڤی لادەر چیتر پێویستی بە ماسک و چەکی ماددی نییە، بەڵکو لە پشت ڕووناکی شاشەکانەوە، جۆرێکی نوێ لە مەترسیی مۆدێرن بەرهەم دەهێنێت کە دەکرێت پێی بوترێت “تاوانی بێدەنگ”.
شاشە بچووکەکانی بەردەستمان، لە ئامرازێکی پەیوەندییەوە کە بڕیار بوو جیهان لێک نزیک بکەنەوە، گۆڕاون بۆ چەکێکی کوشندە و ترسناک کاتێک دەکەونە دەست کەسانی لادەر. ئەم تەکنەلۆژیایە لە یەک کاتدا دوو ئەرکی دژبەیەک و لێکدابڕاو دەبینێت؛ لە لایەکەوە دەبێتە قەڵغانێکی گریمانەیی بۆ شاردنەوەی ناسنامە و ڕوخساری ڕاستەقینەی تاوانبار، لە لایەکی تریشەوە دەبێتە سەکۆیەک بۆ ئاڕاستەکردنی توندوتیژیی دەروونی. ئەم گۆڕانە وای کردووە کە تاوانبار بە بێدەنگی و بەبێ بینینی ئازاری ڕاستەقینەی قوربانییەکە، قورسترین زیانی دەروونی، کۆمەڵایەتی و مرۆیی بە ژیانی ئەوانەی تر بگەیەنێت.
لە ناو جەرگەی ئەم گۆڕانکارییە تەکنەلۆژییەدا، دیاردەی هەڕەشەکردن و شێواندنی ناسنامەی ئافرەتان وەک یەکێک لە قێزەونترین جۆرەکانی توندوتیژیی نوێ سەریهەڵداوە. تاوانبار بە هێزی بەرنامە پێشکەوتووەکانی ژیریی دەستکرد، تەنیا لە ڕێگەی وێنەیەکی ئاسایی دەموچاوەوە، فۆرمێکی ساختەی ڕووت یان ڤیدیۆیی وا بەرهەم دەهێنێت کە جیاکردنەوەی لە ڕاستی ئەستەمە. ئامانجی سەرەکیی ئەم کردەوەیە ناوزڕاندن و تێکشکاندنی پێگەی دەروونی و کۆمەڵایەتیی ئافرەتە لە ناو فەزای خێزان و کاردا. تاوانبارانی ئەم سەردەمە بە چاکی لە دەروونناسیی کۆمەڵگە و پێکهاتە کەلتوورییەکان تێدەگەن؛ ئەوان دەزانن کە چەمکی “شەرەف” و “پێگەی کۆمەڵایەتی” چەندە هەستیارن، بۆیە ئەم بەرهەمە ساختانە وەک بارمتەیەک بۆ دەستکەوتی دارایی، شکاندنی کەڕامەت و سەپاندنی هەژموونی خۆیان بەکاردەهێنن.
مەترسیی ڕاستەقینەی ئەم دیاردەیە تەنیا لە خودی کردەوەی تاوانبارەکەدا کورت نابێتەوە، بەڵکو لە کاردانەوەی پاشکەوتووانەی کۆمەڵگەشدا ڕەنگدەداتەوە. کاتێک کۆمەڵگە لە جیاتی سزادانی هێرشبەرەکە و گرتنەبەری ڕێکاری یاسایی، پەنجەی لۆمە ئاڕاستەی قوربانییەکە دەکات، بە نائاگایی (یان ئاگادارانە) دەبێتە هاوکاری سەرەکیی تاوانبارەکە. ئەم جۆرە لە ڕەفتار و مامەڵە بەرانبەر قوربانی، دەبێتە هۆی ئەوەی کە زۆرێک لە ئافرەتان پەنا ببەنە بەر بێدەنگییەکی بکوژ؛ بێدەنگییەک کە نەک هەر کێشەکە چارەسەر ناکات، بەڵکو دەبێتە گونجاوترین ژینگە بۆ گەشەکردن و بەردەوامیی تاوانەکە.
بۆ ڕووبەڕوبوونەوەی ئەم توندوتیژییە سیستماتیکە، پێویستە یەکەم چەک کە “ترس و گۆشەگیرییە” لە دەستی تاوانبارەکە دابماڵرێت، چونکە هێزی تاوانباری پشت شاشە تەنیا لە بێدەنگیی قوربانییەکەوە سەرچاوە دەگرێت. کاتێک متمانەی خێزانی و هۆشیاریی تەکنەلۆژی دەبنە پاڵپشت و قوربانی دڵنیا دەبێتەوە کە خێزانەکەی لە سروشتی تەڵەکە و پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا تێدەگەن، قەڵغانی ساختەی تاوانبارەکە دادەڕمێت. لێرەوە، ڕۆڵی دامەزراوە فەرمییەکانی وەک “بەڕێوەبەرایەتییەکانی بەڕەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان” دێتە پێشەوە؛ ئەم دامەزراوانە پێویستە بە پەیڕەکردنی “نهێنیپارێزیی ڕەها” و دابینکردنی ژینگەیەکی ئارام بۆ سکاڵا، متمانەی قوربانییەکان بەدەستبهێننەوە و یاسا وەک ڕووناکییەک بەسەر تاریکیی ئەم تاوانەدا بڵاو بکەنەوە.
پاراستنی فەزای دیجیتاڵی چیتر دابڕاو نییە لە پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، بەڵکو بەشێکی بنەڕەتییە لێی. گۆڕینی ڕوانگەی کەلتووری بەرامبەر بە قوربانیانی تاوانی ئەلیکتڕۆنی، هۆشیارکردنەوەی خێزان و توندکردنی یاساکانی سزادانی دیجیتاڵی، تاکە ڕێگەن بۆ گۆڕینی شاشەکان لە ئامرازی توندوتیژییەوە بۆ هۆکاری پێشکەوتن. مرۆییبوونی ئێمە لە جیهانی هاوچەرخدا لەوەدا کورت دەبێتەوە کە نەهێڵین هیچ مرۆڤێک لە پشت شاشەکانەوە ببێتە نێچیر و ڕێگا نەدەین بێدەنگی ببێتە چەترێک بۆ پاراستنی کەسە زاڵم و بێ ویژدانەکان.

سارا ئازاد محمد
ماستەر لە كۆمەڵناسی تاوان




لە کۆمێنتی پڕ لە سۆزەوە بۆ داهاتی دارایی: پابلۆ کورد چۆن مۆدێلی بازرگانی گۆڕی؟.. کارزان عزیز عبدالراحمن

لە بەشی یەکەمدا باسمان لەوە کرد کە پابلۆ کورد چۆن وەک دیاردەیەک دەرکەوت، بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە: ئەم “سەرنجە” چۆن دەبێتە “سەرمایە”؟ لە ئابووریی دیجیتاڵیدا، سەرنجی بینەر (Attention Economy) دراوی سەرەکییە. پابلۆ کورد تەنها کات بەسەر نابات، بەڵکو ئەو خاوەنی مۆدێلێکی نوێی بازرگانییە کە لەسەر بنەمای بەشداریی ڕاستەوخۆ (Gift & Interaction) بنیات نراوە.
گۆڕینی سۆز بۆ داهات:
سیستەمی دیارییەکانی تیکتۆک (Gifts) لە ڵایڤەکاندا، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە لە پەیوەندیی نێوان هونەرمەند و هەوادار. لە ڕابردوودا بینەر تەنها کڕیاری بەرهەمێک بوو، بەڵام لێرەدا بینەر دەبێتە “بەشداربوو” لە دروستکردنی داهاتی کارەکتەرەکەدا. پابلۆ کورد بە فێربوونی وردەکارییەکانی ئەم سەکۆیە، توانیویەتی ئەم پەیوەندییە سۆزدارییە بکاتە سەرچاوەی داهات.

شکاندنی دیواری نێوان ژیانی تایبەت و گشتی:
ئەوەی پابلۆ کورد جیا دەکاتەوە، تێکەڵکردنی ژیانی ڕۆژانەیەتی لەگەڵ نمایشکردن. ئەو دەزانێت چۆن “تایبەتمەندی” خۆی وەک بەرهەمێک بەکاربهێنێت. ئەمە جۆرێکە لە “شفافیەتی دەستکرد”؛ بینەر هەست دەکات هەموو شتێک دەزانێت، لەکاتێکدا ئەوە تەنها ئەو بەشەیە کە کارەکتەرەکە دەیەوێت نیشانی بدات. ئەمەش فێڵێکی زیرەکانەی میدیاییە بۆ هێشتنەوەی جەماوەر بە پابەندبوو.
متمانەی دیجیتاڵی و کاریگەریی بازرگانی:

کاتێک کارەکتەرێک دەبێتە “ئینفلوێنسەر”، متمانەی هەوادارانی بۆ ئەو دەبێتە گرنگترین ئامرازی مارکێتینگ. براندەکان ئیتر نایانەوێت تەنها ڕیکلامی کلاسیکی بکەن، بەڵکو دەیانەوێت لە ڕێگەی کەسایەتییەکەوە قسە بۆ گەنجان بکەن کە وەک خۆیان بیر دەکاتەوە. پابلۆ کورد نموونەی ئەو کەسەیە کە بووەتە پردی پەیوەندی نێوان بەرهەمەکان و کۆمەڵگەی گەنجان، بەبێ ئەوەی هەست بە “بازرگانیبوونی” ڕیکلامەکە بکرێت.

داهاتووی دیاردەکە و کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەکان

(پاش پابلۆ کورد؛ بەرەو کام ئاڕاستە؟ لێکەوتە کۆمەڵایەتییەکانی ناوبانگی خێرا)

لە کۆتایی ئەم زنجیرەیەدا، پێویستە لەسەر لایەنە قوڵتر و بەردەوامەکانی ئەم دیاردەیە بوەستین. ئایا پابلۆ کورد تەنها سەرەتایەکی نوێیە بۆ نەوەیەک کە دەیانەوێت بە خێرایی ناوبانگ بەدەستبهێنن؟
ململانێی نەوەکان و گۆڕانی بەهاکان:
ئەم جۆرە ناوبانگە ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە لە بەها کلتورییەکانی کۆمەڵگەی کوردی. کاتێک گەنجان پابلۆ کورد وەک “پاڵەوان” یان “کەسایەتی کاریگەر” دەبینن، ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە پێوەرەکانی سەرکەوتن گۆڕاون. چیتر بڕوانامەی ئەکادیمی یان خزمەتی درێژخایەن مەرج نییە بۆ ناوبانگ، بەڵکو “دەرکەوتن و خێرایی” جێگەی گرتووەتەوە.
مەترسییەکانی “ناوبانگی خێرا”:
دیاردەیەک کە بە خێرایی دروست دەبێت، بە هەمان خێرایی دەتوانێت کاڵ ببێتەوە. پابلۆ کورد لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی گەورەدایە؛ چۆن دەتوانێت لە “تڕێندێکی کاتی” ببێتە “دیاردەیەکی بەردەوام”؟ مێژووی میدیا پڕە لەو کەسانەی کە بۆ ساتێک درەوشاونەتەوە و دواتر ون بوون. بەردەوامبوون پێویستی بە نوێگەریی بەردەوام هەیە
ئامۆژگارییەک بۆ نەوەی داهاتوو:
پابلۆ کورد دەبێتە وانەیەک بۆ گەنجانی داهاتوو کە دەیانەوێت هەمان ڕێگا بگرن. ئایا تەنها نمایش بەسە؟ یان دەبێت ناوەڕۆکێکیش هەبێت؟ داهاتووی میدیا لە کوردستاندا ڕوو لە دیجیتاڵبوونی تەواوەتییە. میدیای کلاسیکی (تەلەفزیۆن) ناچارە خۆی لەگەڵ ئەم جۆرە کارەکتەرانەدا بگونجێنێت، چونکە ئەوانن خاوەنی “ئامادەبوونی ڕاستەقینە” لە نێو شەقامی دیجیتاڵیدا.

کۆتایی گشتی:
پابلۆ کورد تەنها گەنجێک نییە لە تیکتۆک، بەڵکو ئاوێنەی گۆڕانکارییەکی قوڵی کۆمەڵایەتییە لە کوردستاندا. ئەو سەلماندی کە دەنگ و ڕەنگی گەنجان چیتر لەلایەن دەزگاکانەوە کۆنتڕۆڵ ناکرێت. بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە: دوای ئەوەی ئەم شەپۆلە تێپەڕی، چی لە دوای خۆی جێدەهێڵێت؟ ئایا پابلۆ کورد دەتوانێت وەک کەسایەتییەکی کاریگەر بمێنێتەوە، یان تەنها یادەوەرییەکی دیجیتاڵی دەبێت؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە کات وەڵامی دەداتەوە.

کێشەی “بازاڕی بچووک” و “کۆمپانیا کلاسیکییەکان”

کێشەی سەرەکی لێرەدا ئەوەیە کە کۆمپانیا گەورەکانی کوردستان هێشتا بە عەقڵییەتی کلاسیکی ڕیکلام دەکەن. ئەوان زیاتر متمانەیان بە ڕیکلامی تەلەفزیۆنی یان ڕیکلامی تەقلیدی هەیە.

بۆشایی متمانە:** کۆمپانیاکان دەترسن لەوەی ناوی براندەکەیان بەو کەسایەتییانەوە ببەستنەوە کە “تڕێندن”، چونکە ترسیان هەیە لە ناوبانگی خێرا و کاردانەوەی نەرێنی کۆمەڵایەتی.

نەبوونی “ئەجێنسی” (Agency) ی پسپۆڕ:
لە کوردستان ئەجێنسییەکی پڕۆفیشناڵ نییە کە توانای ئەم جۆرە کەسانە وەربگێڕێتە سەر “زمانی بازرگانی” بۆ ئەوەی کۆمپانیاکان قەناعەتیان پێ بێنن.

گۆڕینی “سیناریۆ” بۆ “بەرژەوەندی ئابووری”
ئەگەر ئەو کەسە توانای سیناریۆ و دەرهێنانی هەیە، نابێت چاوەڕێی سپۆنسەر بێت، بەڵکو دەبێت خۆی “مۆدێلی بازرگانی” بۆ دروست بکات:
بەرهەمهێنانی ناوەڕۆکی تایبەت (Branded Content):** لەبری ئەوەی چاوەڕێی سپۆنسەر بکات، دەتوانێت سیناریۆکانی خۆی بەجۆرێک دابڕێژێت کە یەکێک لە خزمەتگوزارییە ناوخۆییەکان (وەک خواردن، جلوبەرگ، یان تەکنەلۆژیا) بە ناڕاستەوخۆ تێیدا ڕەنگ بداتەوە.
سەربەخۆیی دارایی لە ڕێگەی “کۆمەڵگە”: لە جیاتی سپۆنسەری گەورە، دەتوانێت پشت بە سیستەمی (Subscription) یان فرۆشتنی بەرهەمی تایبەت بە براندی خۆی ببەستێت. کاتێک خاوەنی هەوادارێکی زۆریت، چیتر پێویستت بە کۆمپانیای دەرەکی نییە، بەڵکو دەتوانیت خۆت بیت بە کۆمپانیا.
پردی نێوان “هونەر” و “بازرگانی”
ئەو کەسەی سیناریۆ و دەرهێنانی دەزانێت، دەبێت ئەم هەنگاوانە بنێت بۆ ئەوەی سپۆنسەر بەلای خۆیدا ڕابکێشێت:

  1. داتاکان: پێشکەشکردنی داتای ڕاستەقینە بە کۆمپانیاکان (کێ سەیری دەکات؟ تەمەنیان چەندە؟ کوێ دەژین؟). کۆمپانیا بە ژمارە قەناعەت دەکات نەک بە بینینی ڤیدیۆ.
  2. خۆبەراوردکردن: دەبێت دیزاینی بازرگانیی خۆی بگۆڕێت. پێویستە نیشان بدات کە سیناریۆکانی دەتوانێت فرۆشتنی براندێک زیاد بکات.
  3. **تیم: ** ئەگەر خۆی دەرهێنەرە، پێویستی بە “بەڕێوەبەرێکی بازرگانی” (Manager) هەیە کە تەنها کاری ڕاکێشانی سپۆنسەر و بەبازاڕکردنی بێت.
    ئایا پێتوایە پابلۆ کورد یان هاوشێوەکانی، دەتوانن لە قۆناغی “کەسایەتی سۆشیاڵ میدیا” تێپەڕن و ببن بە “خاوەن کار” (Entrepreneur)؟

کێشەی “بۆشایی پیشەیی”: بۆچی بەهرەی سیناریۆ بەتەنیا بەس نییە؟

لە جیهانی ئەمڕۆدا، بەهرەی هونەری (Artistic Talent) تەنها ٥٠٪ی هاوکێشەکەیە، ٥٠٪ەکەی تری بەڕێوەبردن و بازاڕسازییە (Management & Marketing). پابلۆ کورد یان هەر کەسێکی تر کە سیناریۆی فیلمی هەیە، ڕووبەڕووی چەند بەربەستێک دەبێتەوە:
کەمیی کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی ناوەڕۆک (Production Houses):**
بەداخەوە، لە کوردستان کەمتر دەزگایەک هەیە کە کار بۆ “دۆزینەوەی بەهرە” بکات. زۆربەی سپۆنسەرەکان تەنها بەدوای “ناوبانگی ئامادە” دەگەڕێن (واتە ئەوانەی ناوبانگیان هەیە، نەک ئەوانەی بەهرەیان هەیە). ئەمە وادەکات ئەو کەسانەی سیناریۆی بەهێزیان هەیە، نەتوانن بچنە ناو سیستەمەکەوە.
نەبوونی “پردی پەیوەندی” (The Missing Link):
کێشەی پابلۆ کورد یان هاوشێوەکانی ئەوە نییە کە “کەس نییە دەستی بگرێت”، کێشەکە ئەوەیە “زمانی گفتوگۆ” لە نێوان خاوەن بەهرە و خاوەن سەرمایەدا جیاوازە.
خاوەن بەهرە** بە زمانی “دابێنین، سیناریۆ، هونەر” قسە دەکات.
خاوەن سەرمایە (سپۆنسەر)** بە زمانی “قازانج، ژمارەی بینەر، ڕیکلام، فرۆشتن” قسە دەکات.
تا ئەو کاتەی کەسێک نەبێت ئەم دوو زمانە یەک بخات، سپۆنسەر ناتوانێت بڕوا بەوە بکات کە خەرجکردنی پارە لەسەر سیناریۆیەک، داهات بۆ ئەو دەگەڕێنێتەوە.
متمانەکردن بە پڕۆژەی گەورە:
سپۆنسەرەکان لە کوردستان زۆر کات لە پڕۆژەی هونەری دەترسن، چونکە تێچووی فیلم یان زنجیرە بەرزە و قازانجی خێرای نییە. ئەوان پێیان باشە پارە لە “ڕیکلامی خێرا” خەرج بکەن نەک لە “بەرھەمی هونەری درێژخایەن”.

چۆن دەست بە گیرانی “پابلۆ کورد” دەکرێت؟ (چارەسەری پراکتیکی)

ئەگەر ئەو کەسە سیناریۆی فیلمی هەیە و بەتوانایە، نابێت چاوەڕێی ئەوە بێت کۆمپانیایەک وەک “خێرخوازی” دەستی بگرێت. دەبێت بەم شێوەیە کار بکات:
کورتە فیلمی وێب (Web Series):
لەجیاتی چاوەڕێی بودجەی زەبەلاح بۆ فیلم، با بە پارەیەکی کەم و کوالێتییەکی بەرز لەسەر تیکتۆک یان یوتیوب دەست بە بەرهەمهێنانی کورتە فیلم بکات. کاتێک بەرهەمەکە بینرا، سپۆنسەر خۆی دێتە پێش.
پێشکەشکردنی “پلانی بازرگانی” (Business Pitch):
کاتێک دەچێت بۆ لای سپۆنسەر، نەڵێت “سیناریۆم هەیە”، با بڵێت “ئەم سیناریۆیە وادەکات براندەکەت بگاتە ٥٠٠ هەزار گەنج”.
بەرهەمهێنانی هاوبەش (Co-Production):
ئەگەر سپۆنسەرێک نابینێت، دەتوانێت لەگەڵ کەسانی تر (وەک وێنەگر یان مۆنتاژکار) بەشداربن و پڕۆژەکە بە هاوبەشی دروست بکەن.
**ئایا پێتوایە لە کوردستاندا ژینگەیەک هەیە کە دەرهێنەر و سیناریۆنووسێکی لاو بتوانێت بەبێ بوونی “واستە” یان “ناسیاوی”، تەنها بە پشت بەستن بە بەهرەی خۆی بێتە پێشەوە؟

خاڵی کۆتایی: لە نێوان “سیمای دیجیتاڵی” و “بەهرەی ڕاستەقینە”
لەکۆتاییدا، پابلۆ کورد تەنها ناوی گەنجێک نییە لەسەر شاشەی مۆبایلەکان، بەڵکو سیمبوڵێکە بۆ گۆڕانکارییەکی گەورە لە جیهانی میدیا و بەهرە لە کوردستاندا. ئەو دەریخست کە “سەردەمی دەرفەتە چاوەڕوانکراوەکان” کۆتایی هاتووە و ئێستا “سەردەمی دەرکەوتنی تاکەکەسییە”.
سەبارەت بەو بەربەستەی کە باسی کرد، واتە
(بوونی بەهرەی سیناریۆ و دەرهێنان لە بەرامبەر نەبوونی سپۆنسەر و دەستگیرۆیی)، ئەوە وانەیەکی گەورەیە بۆ نەوەی نوێ:
دەستگیرۆیی لە دەرگای خەڵکەوە نایەت، بەڵکو لە دەرگای “ئەنجام”ەوە دێت: سپۆنسەرەکان لە کوێوە بێن؟ لەو شوێنەوە دێن کە بینەر هەیە. کاتێک بەهرەیەکت هەیە، مەرج نییە چاوەڕێی کۆمپانیای گەورە بکەیت؛ بەڵکو دەبێت بە دروستکردنی ناوەڕۆکی بەهێز، خۆت ببی بەو پردە بۆ ئەوەی بازرگانەکان ناچار بن بیر لە هاوکاریت بکەنەوە.
سیناریۆ بەبێ پلاتفۆرم تەنها نووسینە: بەهرەی پابلۆ کورد و هاوشێوەکانی لە سیناریۆدا، کاتێک دەبێتە “سەرمایە” کە لەگەڵ دیجیتاڵکردنی تەواوەتی یەکبگرێت. بازاڕی ئەمڕۆ چیتر چاوەڕێی پاڵەوانێکی بێدەنگ ناکات، بەڵکو بەدوای ئەو کەسەدا دەگەڕێت کە دەزانێت چۆن چیرۆکەکەی دەفرۆشێت.
دەرەنجامی کۆتایی:

پابلۆ کورد(paplo kurd) دەبێت بزانێت کە “ناوبانگی خێرا” خاڵی دەستپێکە، نەک خاڵی کۆتایی. ئەگەر بتوانێت ئەو توانایەی لە سیناریۆ و دەرهێناندا هەیەتی، لە ناو ئەو شێوازە نوێیەی میدیا تێکەڵ بکات، ئەوا لە “تڕێندێکی کاتی”ـیەوە دەبێت بە “دەرهێنەرێکی خاوەن براند”.
ئێمە لەبەردەم قۆناغێکداین کە بەهرە بەتەنیا بەس نییە، بەڵکو “بەهرەی بەبازاڕکراو” کلیلی سەرکەوتنە. کۆتایی ئەم چیرۆکە لای پابلۆ کوردە؛ ئایا ئەو وەک کارەکتەرێک دەمێنێتەوە، یان وەک بەرهەمهێنەرێکی داهێنەر خۆی دەسەلمێنێت؟ کات وەڵامی ئەمە دەداتەوە.

کارزان عزیز عبدالراحمن




ئێرانی دوای بۆردومانکردن و لەناوبردنی سەرانی بازنەی دەستەڵات.. کاوە حەسەن

دوای ماوەیەک لە گرژی و بۆردومانکردن، ئەمریکا و ئێران ڕێکەوتنێکی دوو مانگیان ڕاگەیاند و هەردوو سەرۆک، پزشکییان و ترامپ، لە میدیاکاندا واژووی خۆیان خستە سەر ڕێککەوتنەکە. ئەم ڕێکەوتنە کارێکی ئاسان نەبوو هەروەک ترامپ خۆی ئەم ڕستەیەی دەوتەوە لە کاتێی واژووکردنەکەدا. گەیشتن بەم ڕێککەوتنە ئاسان نەبوو لەبەر ئەوەی ئاراستەی جەنگەکە دەبوایە بچێتە قۆناخێکی ترەوە، لەلایەک ئەمریکیەکان نەیاندەویست بەردەوام بن و خۆیان دەرگیری شەڕێکی درێژخایەنی نمونەی عێراق و سووریا بکەن، وە لەلایەکی ترەوە چونە ناو قۆناخێکی نوێی جەنگەوە لەگەڵ ئێران بۆ ئەمریکا ئاسان نەبوو چونکو دیمۆکراتەکان لە ئەنجومەنی پیراندا خەریکبوون پاشەکشەی گەورە بەدەستەڵاتەکانی سەرۆک کۆمار بکەن لە ڕێگەی سنووردارکرنی دەستەڵاتەکانەوە سەبارەت بە بەرپاکردنی جەنگ. ناڕازیبوونی دیمۆکراتەکان لە بەرامبەر سیاسەتەکانی ترامپدا هەر لەسەرتای ئەم جەنگە بە ئاشکرا بەیان دەکرا و ئەمە کاریگەری خستبوو نێوان کۆمارێکان خۆیانەوە. شکۆڤەکاران و میدیا جیهانییەکانیش دابەش ببون بەسەر دوو بەرەدا سەبارەت بەوەی کە کێ براوەی سەرەکی دەبێت لە گشت گرژی و وێرانکاریەکاندا کە ئەنجامدرا لەلایەن هەردووبەرەی شەرکەرەوە. لە نێو کوردستانیانیشدا ئەو شەڕە شرۆڤەی زۆری بۆ کرا تاکو ئاستێک کە زۆرێکمان لەسەرەتای ئەم جەنگەدا لەو باوەڕەدا بووین کە دوای کوشتنی کەسە یەکەمەکانی ئێران، بەتایبەت خامەنەی و کەسە تووندڕەوەکانی دەوروبەری لەناوەدندی بازنەی دەستەڵاتدا، ئاکام و مەبەستەکانی ئەو جەنگە شێوەیەکی فیزیکی بە کۆتایی کۆماری ئیسلامی دێت. بە واتایەکی تر، روخانی دەزگاکانی دەوڵەتی کۆماری ئیسلامی و ئاواکردنی مۆدێلە سیاسیەکەی. ئەم چەند دێڕەی سەرەوە گوزەرێک بوو سەبارەت بە جەنگی ئەمریکا دژی ئێران و بەربەست و کاریەگەریە سەرەکیەکانی. بەڵام ئەوەی گرنگە لەم ڕۆژانە پرسیاری زۆرینە ئەوەیە کە ئایا چارەنووسی کۆماری ئیسلامی و جومگە گرنگەکانی نێو بازنەی حکومڕانییەکەی چۆن دەبێت؟. بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، دەکرێت ئاماژە بە چەند گریمانێک بکەین کە چانسی ڕوودانیان هەیە ببنە مایەی ئەوەی کە سیمای مۆدێلێکی نوێی حکومڕانی لە ئێراندا دەربکەوێت.

گریمانەی یەکەم:
لە ئێستادا کۆمەڵگای ئێرانی بەشێوەیەکی بەرچاو نەفەرەت لە دەستەڵاتدارێتی دینی و کۆماری ئیسلامی دەکات، وە بە لەناوچونی کەسە سەرەکیەکان و ڕابەری گشتی کۆماری ئیسلامی ئێران، ئەستەمە مۆدێلی حکومڕانی ئێران بتوانێ وەک پێشوو بمێنێتەوە و لەسەر سیاسەتە توندەکانی پێشووی بەردەوام بێت. ئەم ڕق بێزارییەی خەڵک مۆدێلی حکومڕانی ئێستا ناچاردەکات ئاڵوگۆر لە شێوەی دەستەڵاتدارێتی خۆیدابکات ئەگەر بێیەوێ بمێنێتەوە.

گریمانەی دووەم:
ئێرانێکی وابەستە بە دنیای دەرەوە و دووبارە کرانەوەوەو هەڵگرتنی شەرت وبەندە ئابووریەکان لەسەری لە لایەک، وە لەلایەکی ترەوە چوونە ناوەوەی کۆمپانیا جیهانییەکان و ڕەهاکردنیان لە کارو چالاکی سەرمایەگوزاری بازرگانیکردندا دەبنە مایەی کرانەوە و کەمڕەنگکردنەوەی ڕۆڵی ئەو نوخبەیەی کە باڵادەست و کاریگەر بوون لە زەمانی بوونی ڕەهبەر و بازنەی دەستەڵاتدارێتی توندڕەوەکانی کۆماری ئیسلامیدا. بەو پێیەی بازاری ئازاد و سەرمایەگوزاری بەبێ سنوردارکردنی دەستەڵاتەکانی دەوڵەت و سیاسەتمەدارن ناتوانێ کارا و سوودمەند بێت، دەستەڵات لە زۆرێک لە لایەنەکانی ژیانی خەڵکێس بێ نەخش دەبێت . لە هەمان کاتدا دەستەڵات زیاتر دەکەوێتە ژێر کاریگەریەکانی بازاڕەوە. ڕەهبەرانی سیاسی بازنەی دەستەڵاتدار توندڕەو ناچار دەکرێن لە جومگەی دەستەڵاتدا نەمێننەوە کە هەر ئێستا سەرتاکانی ئەو پاشەکشەیە باسی داخی ناوەندە سیاسی و هێزە نێو دەوڵەتییەکانە.

گریمانەی سێیەم:
ئالوگۆڕی مۆدێلی حکومڕانی لە ڕێگەی هاتنە مەیدانی خەڵکی ئێران بۆ ئاڵوگۆڕکردنی دەستەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە. پێش لێدانی ئەمریکا، تەواوی خەڵکی ئێران خوازیاری ئاڵوگۆڕ و باشترکردنی گوزەرانیان بوون. نهێنیەک کە تەواوی دەستەڵاتەکانی لەسەر وەستاوە موتمانە و گوێ ڕایەڵی خەڵکە لە بەرامبەر حکومڕانانیدا. ئەم پەیوەندیە بە تەواوی پچراوە لە ئێستادا لە ئێران تەنها شتێک کە دەستەڵاتەکەی هێشتووەتەوە زەبرو زەنگەکانێتی لەڕێگەی دەزگا سەرکوتگەرەکانیەوە ئەنجام دەدرێن. ئێرانێکی کەم برسی تر و بەستراو بە دنیای دەرەوە، پرۆسەی ئاواکردنی شێوازی حکومڕانی توندڕەوکانی نێو دەستەلاتی ئێستا خێرا تر دەکات.
بەدیهاتنی هەریەک لەم گریمانە بە بەرژەوەندی خەڵکی ئێران دەشکێتەوە، وەئەگەریش هیچ یەکێک لەم گریمانانە ڕوو نەدەن، دوای ئەم گرژیانە ئێران و مۆدێلی حکومڕانییەکەی دەچنە قۆناغێکی نوێوە کە کە زۆر لەوەی پێش کوشتنی خامەنەئی جیاواز تر و شلوشاو تر دەبێت.

کاوە حەسەن
21/6/2026




ئەرێ بە ڕاست نەخشەی ناوچەکە گۆڕرا یاخود دەگۆڕرێت؟.. زاهیر باهیر

دوای هێڕشە ترۆریستییەکەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل لە 07/10/2023 و وەڵامدانەوەی دەوڵەتی تیرۆریستی ئیسرائیلی بە جینۆسایدکردنی خەڵکانی غەزە خەیاڵێك لە مێشکی گەلێك لە ڕۆشبیران و سیاسییەکان و ئەکادیمییەکاندا ماخۆلانی بوو کە گوایە نەخشەی ناوچەکە دەگۆڕێت. ئەم بیر و بۆچونە لەناو هەندێکیاندا کە هەرە دیارەکەیان خانمی مامۆستای زانکۆ و بە ناو شارەزا لە سیاسەتی ئەمریکا ‘خاتوو شاڵی’ تا ئەو ڕادەیە دەڕۆیشت کە هیچ گومان و لێکدانەوەیەکی بۆ ڕای پێچەوانە نەدەهێڵایەوە .
لە ڕاستیدا خاتوو شاڵی ئەوەندە بە جوانی و ئاسانی و وردەکاری و بەڵگەی نادروستەوە باسەکەی دەکرد و ڤیدۆی لەسەر دەکرد ، کە ئەوانەمان باوەڕمان پێی نەبوو هەر زۆر زۆر کەمینە بوین . ئەو ڤیدۆیانەی ئەو و قسە و خیتابی سیاسییەکان و نوسین و وتاری ئەکادیمیەکان و ڕۆشنبیران بە ڕوودانی شەڕ ڕەحمەت بەسەر کورددا دەبارێت کارێکی زۆریان کرد لەسەر شۆردنەوەی مێشکی تاکی کورد و کۆمەڵگەی کوردی تا ئەو ڕادەیەی کە خەیاڵپڵاوی و کەلەپووتی جێگە بە هەموو ڕاستی دروستییەك لە مێشکیاندا لێژبکات و جێگایان بگرێتەوە .
پاش ئەم هەموو ماوەیە ئەوەی ئاشکرایە گۆرانکاراییەکی وا لە ناوچەکەدا ڕوی نەداوە جگە لە هێنانی بەشێکی داعش بۆ حوکمڕانی سوریا، ئەو نەخشەیەی کە لە خەیاڵی ئەو توێژاڵە کۆمەڵایەتییەی سەرەوە داڕێژرابوو نەك هەر ڕووی نەدا، بەڵکو ڕووش نادات چونکە بەرژەوەندی ئێستای ئەمریکا و ڵاتانی ڕۆژئاوا و ئەوانی دیکەیان ئەوە ناخوازێت . تورکیا و ئێران و عێراق و سعودییە و میرنشینەکانی کەنداو وەکو خۆیان مانەوە و ئەوەی زەرەرمەندی سەرەکی و هەمیشەیی بوو نەگبەتەکانی فەلەستین بوون . هەرچیش پەیوەندی بە بارودۆخی کوردەوە هەیە ئەوەندەی من مێژوی کوردم خوێندبێتەوە هەرگیز بارودۆخی کورد لە هەر چوار پارچەکەی کوردستاندا وەکو ئێستا خراپ و مەترسیدار نەبووە . بە خوێندنەوەیەکی خێرای بارودۆخی بەشەکانی کوردستان دەکرێت ئەوەی کە وتوومە ڕوون بکەمەوە.
باشووری کوردستان : لام وایە دەربارەی کوردانی باشوور زۆر ئاشکرایە کە ناکۆکی هەردوو پارتە سەرەکییەکەی کوردستان لەسەر پشکی پارە و پایە و پلە و دەسەڵات هەرگیز ئەوەندە خراپ نەبووە . ئەوە بیست مانگ بەسەر هەڵبژاردندا تێپەڕی هێشتا دیوەخانی چەلەحانییەی دەمهەراشان و چەنەبازان و مشەخۆرانی پەڕلەمانتاری دەنگپێدراو نەکراوەتەوە تاکو بەردەوام بن لە هەڵخەڵەتاندن و درۆ کردن لەگەڵ خەڵکی کوردستاندا. هاوکاتیش هەموان دەزانن کە هیچ کام لەو حیزبانە بە حیزبە موعارەزەکانیشەوە هیچ کامیان نە خاوەنی ڕاوبۆچوونی خۆیانن و نە خاوەنی بەرنامە و پلانیان. ئاشکرایە کە ئێران و تورکیا و ئەمریکا بۆیان دادەنێن و هەڵیاندەسوڕێنن.
ڕۆژئاوای کوردستان: بە داخەوە کە بە دەردێك چووە و دەچێت کە نەك هیچ بەهایەك بۆ ئەوانەی کە دروشـم بوون وەکو : خۆسەری و فێمێنزم و کۆنفیداراڵیزمی دیمۆکراتیك و ئیکۆلۆجی و ئابووری هەرەوەزییانە نییەو نەماوەتەوە، بەڵکو ئەمانە تا نەمانیان کاڵ بووەنەتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا حکومەتەکەی جۆلانی و ئەمریکا پێی رازی نین و دەیانەوێت هەسەدە و پەیەدە لەوە زیاتریش سازش بکەن. لەمەش خراپتر تا ئێستاش کەسمان نازانین چارەنوسی ڕۆژئاوا بەرەو کوێ دەڕوات.
باکوری کوردستان: تاکە هەنگاوێکی گەورە کە نرابێت بێ دەنگکردنی چەکەکانی پەکەکەیە کە گەورەترین خزمەتی بە کوردی سێ پارچەی کوردستان کردووە . جگە لەمە پرسی کورد لە باکوردا لە ماوەی ئەم 16 مانگەدا هەنگاوێك نەچۆتە پێشەوە.
ئۆجەلان چەند پێشنیارێکی تاکلایەنانەی بێ گەڕانەوە بۆ قەندیل بۆ دەوڵەتی تورکیا کرد بەڵام تا ئێستا هیچ ئەنجامێکی دیاری نیە و نەبووە. ئەم پێشنیارەی ئۆجەلان کە پەکەکە و هەرە زۆرینەی ڕۆشنبیران و ئەکادیمی و سیاسییەکان بە پرس و پرۆسەی ئاشتی دایانە قەڵەم زیانێكی گەورەی بە متمانە دا و تۆوی بێ هیوایی و بێ بڕوایی لە دڵی کوردانی هەموو پارچەکاندا چاند. لەوێش وەکو ڕۆژئاوا هەموو پرسی کورد لەو دروشمە بریقەدارانەی پەکەکەوە هاتۆتە سەر سێ خاڵی سەرەکی کە مورات قەریلان لەم ڕۆژانەدا بەیانی کرد : یەکەم: ئازادکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان و دیاریکردنی پێگەیەکی سیاسی و یاسایی بۆی وەک نوێنەری سەرەکیی کورد.
دووەم: داننان بە بوون و ناسنامەی گەلی کورد بە شێوەیەکی فەرمی لە ناو دەستوور و یاساکانی تورکیادا.
سێیەم: دەرکردنی یاسایەکی تایبەت بۆ گەڕانەوە و تێکەڵبوونی دیموکراسییانەی چەکدارەکان (گەریلا) بە ژیانی مەدەنی و سیاسییەوە.
ئەم سێ مەرجە یاخود داخوازیانە کە هیچ نین بۆ بزوتنەوەیەکی وەکو پەکەکە کە ئەو هەموو قوربانییەیان داوە ، لە ئێستادا لانی زۆری یا لانی باڵای داخوازی پەکەکەیە. کەچی دەوڵەتی تورکیا بەوەش ڕازی نییە و دەیەوێت کە پەکەکە بێ چەند و چوون ، بێ یەکدی بینین و وتووێژ خۆی لە چەك داماڵێت و خۆی ڕادەستی دەوڵەت بکات. دەوڵەتیش بە گوێرەی یاسای ” تاوان و تێوەگلانیان” لە کێشەی “تیرۆریزم و تیرۆریستیدا” مامەڵەیان بکات. هەرچیش سەرکردەکانیشیانە لەبەرخاتری خاترداران ڕێگایان پێبدرێت کە بچنە وڵاتێکی ئەوروپی یا وڵاتانی دیکە بەو مەرجەی کە دەستبەرداری سیاسەت ببن.
ڕۆژهەڵاتی کوردستان : نە ئێستا و نە ئایندەش کەس نازانێت حیزبە موعاریزەکانی ئەوێ چارەنوس و دواڕۆژیان چییە و چی دەبێت . سیاسەتی ئێستای ئیدارەی ئەمەریکا کە لە ڕێگەی تۆم باڕاك-ەوە جێبەجێ دەکرێت دوور نییە کە پێداگری و فشاری زۆر لەسەر حکومەتی هەرێم دابنێت کە سەران و بەرپرسانی ئەو حیزبانە ڕادەستی ئێران بکرێنەوە، یاخود ڕێگەیان پێبدرێت بەرەو ئەوروپا و وڵاتانی دیکە بڕۆن. ئەمە گومانێکی چاوەرواننەکراو نییە کاتێك سیاسەتی ئەمریکا لە ڕۆژئاوا و لە تورکیا و لە عێراق و ڕێکەوتنی لەگەڵ ئێراندا دەبینین .
هاوکاتیش مەترسی بوونەوەی شەڕی ئیسرائیل و ئەمریکا و ئێران کە کورد زەرەرمەندی زیاتر دەبێت گریمانی ڕوودانی زۆرە تا ئەو کاتەی حکومەتی ئێران ئاوا بمێنێتەوە کە زۆربەی گرفتەکانی کە لە ناوچەکەدا ڕوودەدەن لە ملی ئەودایە، هاوکاتیش هیچ ئاشتەواییەك لە نێوانی ئێران و ئیسرائیلدا نییە .
لەسەر بناخەی ئەوانەی سەرەوە ناکرێت لەسەر بۆش و بێ بەڵگە و لە کاتێکیشدا کە سیاسەتی ئەمریکا لە ناوچەکەدا دەبینین گەشبین بین بەرانبەر بە بارودۆخەکە. لەبەر ئەوە وا هەست دەکەم کە بارودۆخی کورد لە هەر چوار پارچەکەدا نادیارە و لەو پەڕی خراپیدایە. لێرەشدا تەنها سیاسییەکان و سەرانی پارتەکانی هەموو پارچەکانی کوردستان دەبێت بەرپرسیاری ئەم مەترسییە هەڵگرن و لۆمەی خۆیان بکەن نەك ئەمریکا و حکومەتەکانی دەر و دراوسێ و عێڕاقیش .

زاهیر باهیر
18/06/2026




دروستکردنی فۆبیا، بە ناوی ترس لەسەر قەوارەی هەرێم !.. جوتیار مەلا رەئوف

ماوەیەکە وەکوو هەموو ماوەکانی پێشوو، کۆمەڵگای کوردستان جارێکی تر خراوەتە ناو بازنەیەکی بێبنەمای هاشوهوشی سیاسی، ترساندن، گومان دروستکردن و دروستکردنی فۆبیا لە ژێرناوی “مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێم”. ئەو جۆرە گوتارانە زۆرجار لە جیاتی ئەوەی پشت بە زانیاری دروست، دەستوور، واقیعی سیاسی و ئەزموونی حوکمڕانی ببەستن، پشت بە سۆز، ترس و هەڵچوونی هەستی گشتی دەبەستن، لە دۆخێکدا کە هاووڵاتی کوردستان لە ژیانی ڕۆژانەدا پێویستی بە مووچە، خزمەتگوزاری، سەقامگیری، کار، کاروباری باشتر، یاساسازی و ڕێکخستنی دامەزراوەکان هەیە، هەوڵدان بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بەردەوام لە ژێر کاریگەریی ترس و شایعاتدا بهێڵدرێتەوە، نە خزمەتی هەرێم دەکات، نە خزمەتی یەکگرتوویی خەڵکی کوردستان و نە خزمەتی داهاتوویەکی ڕوونی سیاسیش دەکات.
پرسیارە بنەڕەتیەکە ئەوەیە، ئایا ئەو کەسانەی هەموو جارێک باس لە “مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێم” دەکەن، ئایا بە ڕاستی خەمی ئەو قەوارەیانە، یان ئەو گوتارە بەکاردێنن بۆ پاراستنی مۆدێلێکی شکستخواردووی حوکمڕانی کە چەندین ساڵە کۆمەڵگا لەناو ناکۆکی، دواکەوتنی هەڵبژاردن، دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت، قەیرانی سیاسی و ململانێی حزبی گیرۆدە کردووە؟، ئەگەر خەمیان قەوارەی هەرێمە، ئەوا پێویستە قەوارەی هەرێم لە ڕێگەی دامەزراوە، یاسا، ڕوونی لە بەڕێوەبردن و شەفافیەتوو حوکمڕانی تەندروست بپارێزن نەوەکوو لە ڕێگەی ترساندن و دروستکردنی هەستی گشتیی و نائارامی ناو کۆمەڵگا.
هەرێمی کوردستان لە ڕووی دەستوورییەوە قەوارەیەکی ناسراو و دانپێدانراوە لە چوارچێوەی عێراقی فیدراڵدا، ئەو قەوارەیە، بە قسەی ڕۆژانەی سەرشاشەکان و ناو سۆشیالمیدیا و و هەڵمەتی میدیایی دروست نەبووە و بە هەمان شێوەش بە هەڵبژاردنی شێوازی کارگێڕی و حوکمڕانی ناوخۆیی تێک ناچێت، قەوارەی هەرێم لە بنەڕەتدا پەیوەستە بە مافە دەستوورییەکان، سنووری کارگێڕی، دامەزراوەکان، هێزی سیاسی و توانای بەڕێوەبردن، بۆیە ئەو بانگەشەیەی هەر گۆڕانکارییەک لە شێوازی حوکمڕانی ناوخۆیی بە “مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێم” ناودەبات، زیاتر نزیکە لە فۆبیای سیاسییەوە تا شیکردنەوەیەکی جدی و یاسایی و لۆژیکی.
ڕاستییەکە ئەوەیە کە کوردستان لە مێژووی هاوچەرخیدا چەندین جار لەبەر ناکۆکیی نێوان هێزە سەرەکییەکان تووشی قەیران بووە، ئەو قەیرانانە تەنها باسێکی ئەمڕۆ نین؛ بەڵکو بنەمای مێژووییان هەیە، لە شەڕی ناوخۆی دەیەی نەوەدەکانەوە تا ڕێککەوتنی واشنتن، لە دوو ئیدارەییبوونی ڕابردووەوە تا هاوبەشییەکی ناسەقامگیر لە دامەزراوەکانی هەرێم، کەواتە ئەوەی ئەمڕۆ پێی دەگوترێت دووزۆن یان دوو ناوچەی نفوز، شتێکی نوێ و داهێنراو نییە؛ بەڵکو ئەو واقیعەیە کە ساڵانێکە لە ژێر ناوی حکومەتێکی یەکگرتوودا بە شێوەیەکی ناڕوون و نایاسایی کاری پێکراوە.
ئێمە نابێت لەوە بترسین کە لە واقیعێکدا پارتی لە هەولێر و دهۆکدا دەسەڵاتی کارگێڕی و سیاسیی فراوانی هەیە و یەکێتی نیشتیمانی کوردستانیش لە سلێمانی و ناوچەکانی ژێر کاریگەریی خۆیدا دەسەڵات و نفوزی جیاوازی هەیە، دروستکردنی وێنەیەکی ساختە لە “یەکگرتوویی تەواو” بە تەنها درۆیەکی سیاسییە و ئەوەی پێویستە، ئەوە نییە ڕاستییەکان بشارینەوە؛ بەڵکو پێویستە ڕاستییەکان ڕێکبخرێن، یاسایی بکرێن، سنووردار بکرێنو بخرێنە خزمەتی هاووڵاتی، نەوەکوو لە خزمەتی ململانێی حزبی و کەسییدا بمێنەوە.
لە چەند ساڵی ڕابردوودا دەرکەوتووە کە هاوبەشیی نێوان پارتی و یەکێتی زۆرجار لەسەر بنەمای بەرنامەی حوکمڕانی و پرۆژەی دامەزراوەیی نەبووە؛ بەڵکو زیاتر هاوبەشییەکی زۆرەملێی ناو هاوکێشەی دەسەڵات، داهات، پۆست و نفوز بووە، ئەنجامی ئەو جۆرە هاوبەشییەش بۆ هاووڵاتی چی بووە، دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت، قەیرانی مووچە، ناکۆکی لەسەر داهات، کێشە لەسەر هەڵبژاردن، شکستی پڕۆسەی یەکخستنی هێزی پێشمەرگە و بەردەوامبوونی گومان لە نێوان دامەزراوەکان، کاتێک دوو هێزی سەرەکی ناتوانن بەرنامەیەکی هاوبەشی حوکمڕانی دروست بکەن، ئەوا بەردەوامیپێدانی هەمان مۆدێل بە ناوی “یەکڕیزی” تەنها درێژکردنەوەی قەیرانە و دروستکردنی سەرئێشەیەکی سیاسیە بۆ خەڵکوو کۆمەڵگا.
لەوە گرنگتر، ئەو گوتارەی کە هەر جارێک باس لە ڕێکخستنی واقیعی دەسەڵات دەکرێت، دەستبەجێ دەگۆڕدرێت بۆ “مەترسی لەسەر قەوارە”، گوتارێکی بێ بنەما و ساختەکارانەیە، چونکە قەوارەی هەرێم بەوە لاواز نابێت کە پارتی لە ناوچەی نفوزی خۆی و یەکێتی لە ناوچەی نفوزی خۆی بەرپرسیارێتی حوکمڕانی بگرنە ئەستۆ؛ بە پێچەوانەوە، قەوارەی هەرێم بەوە لاواز دەبێت کە هیچ لایەنێک بەرپرسیارێتی ڕاستەقینەی شکستی خۆی نەگرێتە ئەستۆ و هەموو شتێک بە ناوی “هاوبەشی” و “هاوسەنگی” بشاردرێتەوە.
ئەگەر پارتی لە ناوچەی خۆیدا خزمەتگوزاری باشتر، ئابووری بەهێزتر، دامەزراوەی کاراتر و سەقامگیریی زیاترو ئابوریەکی بەهێز دابین بکات، با هاووڵاتی لەسەر ئەو ئەنجامانە حوکمی لێ بدات، هەروەها ئەگەر یەکێتی لە ناوچەی خۆیدا مۆدێلێکی باشتر لە حوکمڕانی، خزمەتگوزاری و ئازادیی سیاسی دابین بکات، با هاووڵاتی بە بەڵگە و ئەنجام بڕیار بدات، نە بە هەڵمەت و بانگەشە، ئەوە بنەمای ڕاستەقینەی بەرپرسیارێتییە، کاتێک دەسەڵات ڕوون دەبێتەوە، بەرپرسیارێتیش ڕوون دەبێتەوە، بەڵام کاتێک هەموو شتێک لە دەستەلاتێکی هاوبەشی ناڕووندا تێکەڵ دەکرێت، هیچ لایەنێک بەرپرسیار نابێت و هاووڵاتی ناتوانێت بزانێت کێ بەرپرسیارە لە سەرکەوتن یان شکست.
ئەوەش یەکێکە لەو خاڵانەی کۆمەڵێک نووسەر، توێژەر و مامۆستای زانکۆی نزیک لە سیاسەتی یەکێتی زۆرجار هەوڵ دەدەن بە گوتاری ترس ئەو فەزا سیاسیە دابپۆشن، ئەوان کاتێک باس لە دوو زۆن دەکرێت، دەیگۆڕن بۆ پرسی لە ناوبردن و دابەشکردنی قەوارەی هەرێم، لە کاتێکدا باسەکە لە بنەڕەتدا دابەشکردنی نیشتمان نییە، بەڵکو ڕێکخستنی بەرپرسیارێتیی سیاسی و کارگێڕییە، هیچ کەسێکی بەرپرسیار نابێت داوای لاوازکردنی قەوارەی هەرێم بکات؛ بەڵام هەر کەسێکی بەرپرسیار دەبێت داوای کۆتاییهێنان بە مۆدێلێکی ناکارای حوکمڕانی بکات کە ساڵانێکە هەرێمی خستووەتە ناو قەیرانی بەردەوام.
ئەو جۆرە بانگەشانە، کە گوایە ڕێکخستنی دوو ناوچەی نفوز واتە لەناوبردنی هەرێم، جگە لە قسەی بەتاڵ و بێ بنەما هیچی تر نین، قەوارەی هەرێم ئەگەر بخوازرێت پارێزراو بێت، دەبێت لە ڕێگەی ئەو خاڵانەوە پارێزراو بێت، یاساسازی، ڕوونیی دارایی، سنووردارکردنی دەسەڵات، بەڕێوەبردنی کارا، هێزی پێشمەرگەی ڕێکخراو، پەیوەندییەکی یاسایی لەگەڵ بەغدا و بەشداریی هاووڵاتی لە بڕیاردان، ئەمانە هیچ کامیان بە گوتاری فۆبیا دروست نابن، بەڵکو بە سیاسەتی ڕاستگۆیانە و بە بڕیاری بوێرانە دروست دەبن.
لە ڕوانگەی هەستکردن بەو بەرپرسیاریتیە، دەبێت بڵێین کۆمەڵگای کوردستان چیتر نابێت بە بابەتی لاوەکی و هاشوهوشی سیاسی بێ بنەما سەرقاڵ بکرێت، هاووڵاتی مافی ئەوەی هەیە بزانێت کێ دەسەڵات بەڕێوە دەبات، کێ بەرپرسیارە لە مووچە، کێ بەرپرسیارە لە ئەمنیەت، کێ بەرپرسیارە لە خزمەتگوزاری، کێ بەرپرسیارە لە داهات و کێ بەرپرسیارە لە شکستی حکومەت، مۆدێلی ئێستای هاوبەشیی ناڕوون ئەو پرسیارانە لێڵ دەکات، مۆدێلی دوو زۆنی، ئەگەر بە ڕوونی و بە ڕێککەوتنی سیاسی، بە چوارچێوەی یاسایی و بە پاراستنی یەکەی دەستووری هەرێم جێبەجێ بکرێت، دەتوانێت بەرپرسیارێتی و دەستەڵاتێکی زوڵالتر پێشکێشبکات.
ئەو مۆدێلە نابێت بە مانای شەڕ، دابەشبوون یان هەڵوەشاندنەوەی هەرێم لێک بدرێتەوە، بە پێچەوانەوە، دەتوانێت ببێتە مۆدێلێکی کارگێڕی بۆ کۆتاییهێنان بە قەیرانی بەردەوام، واتە، هەرێم وەک قەوارەیەکی دەستووری و سیاسی بمێنێتەوە؛ نوێنەرایەتی دەرەوە، پەیوەندی لەگەڵ بەغدا، پرسی دەستووری، پاراستنی سنووری هەرێم و بەرژەوەندییە گشتییەکان بە چوارچێوەیەکی هاوبەش بمێننەوە؛ بەڵام لە ئاستی بەڕێوەبردنی ڕۆژانەدا، هەر لایەنێک لە ناوچەی نفوزی خۆی بە ڕوونی بەرپرسیار بێت، ئەوە بەڵگەی لاوازی نییە؛ بەڵکو هەوڵێکە بۆ ڕێکخستنی واقیع و ڕزگارکردنی کۆمەڵگا لە درۆی سیاسی.
مێژوو نیشانی داوە کە پارتی و یەکێتی، وەک دوو هێزی سەرەکی، ناتوانن بە ئاسانی و بە شێوەیەکی تەندروست لە ناو حکومەتێکی هاوبەشی کارادا هەڵبکەن، هەر جارێک هاوبەشییان کردووە، قەیرانەکان بە شێوەیەکیتر سەریانهەلداوەتەوە، هەر جارێک ناکۆکیەکان قووڵتر بوونەتەوە، دامەزراوەکان و هاووڵاتیان باجیان داوە، بۆیە ئەوڕۆ پێویستە بیر لەوە بکرێتەوە، ئەگەر دوو هێز ناتوانن بە یەکەوە بە شێوەیەکی کاریگەرو تەندروست حوکم بکەن، باشتر نییە هەر یەکێکیان بە ڕوونی بەرپرسیارێتی ناوچەی خۆی بگرێتە ئەستۆ و لە ئەنجامدا کۆمەڵگا بزانێت کێ سەرکەوتووە و کێ شکستی هێناوە؟.
لە کۆتاییدا، ئەوەی پێویستە ڕوون بکرێتەوە ئەوەیە، پاراستنی قەوارەی هەرێم بە دروستکردنی فۆبیا لە زینهنی خەڵکدا نابێت، قەوارەی هەرێم بە ڕاستگۆیی، دامەزراوە، خزمەتگوزاری، بەرپرسیارێتی و ڕێکخستنی واقیع دەپارێزرێت، ئەو کەسانەی هەموو جارێک بە ناوی “مەترسی لەسەر هەرێم” خەڵک دەترسێنن، پێویستە وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە، ئەگەر مۆدێلی ئێستا ئەوەندە سەرکەوتووە، بۆچی حکومەت بەردەوام گیرۆدەی قەیرانە؟ بۆچی مووچە و خزمەتگوزاری دەبنە قوربانی؟ بۆچی هەڵبژاردن و پێکهێنانی کابینە دەبنە مەیدانی ململانێ؟ بۆچی دامەزراوەکان بە تەواوی یەکناخرێن؟
وەڵامی لۆژیکی ئەوەیە، چونکە مۆدێلی هاوبەشیی ناڕوونی ئێستا گەیشتووەتە سنووری خۆی، کاتێک مۆدێلێک کار ناکات، بەرپرسیارێتی ئەوە نییە بە درۆ بڵێین کار دەکات؛ بەرپرسیارێتی ئەوەیە چارەسەرێکی واقیعی پێشنیار بکەین. مۆدێلی دوو زۆنی، بە مەرجی ئەوەی لە چوارچێوەی پاراستنی قەوارەی دەستووری هەرێم، ڕێککەوتنی سیاسی، ڕوونی دارایی، سنووری کارگێڕی و مافی هاووڵاتی جێبەجێ بکرێت، دەتوانێت ببێتە چارەسەرێکی کرداری بۆ قەیرانێک کە ساڵانێکە هەرێمی کوردستانی لەناو بازنەی بێکۆتایی ناکۆکیدا گیرۆدە کردووە.
خەڵکی کوردستان پێویستی بە ترساندن نییە؛ پێویستی بە ڕاستگۆیی هەیە، پێویستی بە گوتاری فۆبیا نییە؛ پێویستی بە بڕیاری سیاسیی بوێرانە هەیە، پێویستی بە شاردنەوەی واقیع نییە؛ پێویستی بە ڕێکخستنی واقیع هەیە، ئەگەر قەوارەی هەرێم بە ڕاستی بۆ هەموومان گرنگە، ئەوا نابێت بیکەینە بارمتەی هاوبەشییەکی ناکارا و ملمێنێیەکی بێکۆتا، پێویستە قەوارەکە بپارێزرێت، بەڵام حوکمڕانییەکەش ڕوون، بەرپرسیارانە و کارا بکرێت، ئەوەیە جیاوازی نێوان سیاسەتی بەرپرسیار و بانگەشەی بەتاڵ.
لە بنەڕەتدا، ئەوەی ئەمڕۆ بە ناوی “مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێم” دەخرێتە ناو بازاڕی سیاسی، پێویستە بە وردی لێی بڕوانرێت، چونکە ئەو بانگەشەیە زیاتر لەوەی ئاگادارکردنەوەیەکی نیشتیمانی بێت، وەک ئامرازێکی فشار و باجگیریی سیاسی دەردەکەوێت، یەکێتی نیشتیمانی، کە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا لە زۆر قۆناغدا نەیتوانیوە بە ڕێگەی هەڵبژاردن و پێوەرەکانی حوکمڕانی و کاریگەری خۆی دەسەڵاتی هاوسەنگ بەدەست بهێنێت، ئەوڕۆ هەوڵ دەدات بە ڕێگەی ئەو جۆرە گوتارانەوە فشار بخاتە سەر ڕکابەرە سیاسیەکەی بۆ ئەوەی دەسەڵاتی پێ دابەش بکرێت.
ئەوە ئەو خاڵەیە کە پێویستە کۆمەڵگا بە ڕوونی تێیبگات، ئەو سیاسی و حیزبی و نووسەرو توێژەر و مامۆستای زانکۆیانەی بەردەوام باس لە “لەناوچوونی قەوارەی هەرێم” دەکەن، زۆرجار بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ خزمەت بەو هێڵە سیاسییە دەکەن کە یەکێتی دەیەوێت لە ڕێگەیەوە داوای بەشداریی زیاتر لە دەسەڵات بکات، ئەوان باسەکە وەک مەسەلەیەکی نیشتیمانی و چارەنووسساز پیشان دەدەن، بەڵام لە ناوەڕۆکدا مەسەلەکە پەیوەستە بە ململانێی دەسەڵات، پۆست، داهات و نفوز، واتە قەوارەی هەرێم دەکرێتە دروشم، بەڵام ئامانجی ڕاستەقینە فشارە بۆ سەر پارتی بۆ ئەوەی یەکێتی لە دەسەڵاتدا پێگەیەکی زیاتری پێ بدرێت.

جوتیار مەلا رەئوف




پەیوەندیی سێکسی نێوان مامۆستا و خوێندکار: پرسیارێک لەسەر دەسەڵات، ڕەزامەندی و ئەخلاق.. نووسینی هێمن عەلی

توڕەیی و هەستکردن بەرامبەر بە نادادپەروەری و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات، کاردانەوەیەکی سروشتی و ڕەوایە. قۆستنەوەی پێگەی دەسەڵات، بە تایبەتی لە دامەزراوە ئەکادیمییەکاندا، یەکێکە لە مەترسیدارترین و زیانبارترین جۆرەکانی پێشێلکاری. دەستەواژە فینلەندییەکە (Hän uhriutuu, hän haluaa pestä kätensä) ئاماژە بەو هەڵسوکەوتە دەکات کە کەسێک لەبری دانپێدانان بە هەڵە و بەرپرسیارێتیی کردارەکانی، خۆی وەک قوربانی نیشان دەدات و هەوڵ دەدات خۆی لە لێپرسینەوە و ئەنجامەکانی کردەوەکانی دوور بخاتەوە.

ناوەندە ئەکادیمییەکان، وەک زانکۆ و پەیمانگاکان، دەبێت ژینگەیەکی ئارام، پارێزراو و دادپەروەر بن کە تێیدا زانست، لێهاتوویی و شایستەیی تاکەکان تەنها پێوەری هەڵسەنگاندن بێت. بەڵام کاتێک ئەم دامەزراوانە دەبنە شوێنی خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات و قۆستنەوەی لاوازیی خوێندکاران بۆ مەرام و بەرژەوەندیی کەسی، زیانەکە تەنها بە قوربانییە ڕاستەقینەکان ناگات، بەڵکو شکۆ، باوەڕپێکراوی و کەرامەتی سیستەمی پەروەردەش دەخاتە مەترسییەوە. لەو بارودۆخەدا، متمانەی کۆمەڵگا بە دامەزراوە ئەکادیمییەکان لاواز دەبێت و بنەماکانی دادپەروەری، یەکسانی و شایستەسالاری زیانی پێ دەگات.

پەیوەندیی مامۆستا و قوتابی

پەیوەندیی نێوان مامۆستا و خوێندکار لە بنەڕەتدا پەیوەندییەکی نایەکسانە. مامۆستا خاوەنی دەسەڵاتی هەڵسەنگاندن، نمرە و بڕیاردانە لەسەر داهاتووی ئەکادیمیی خوێندکار. لەبەر ئەم هۆکارە، لە وڵاتە خاوەن سیستەمە دیموکراسی و پێشکەوتووەکاندا، هەر جۆرە نزیکبوونەوەیەکی سۆزداری یان سێکسی لەلایەن مامۆستاوە بەرامبەر خوێندکار بە توندی قەدەغەکراوە. پاساوی “ڕەزامەندیی هەردوولا” لەم جۆرە کەیسانەدا بەتاڵە و جێگەی قبوڵ نییە، چونکە بژاردەی خوێندکارەکە لەژێر پاڵەپەستۆی کاریگەریی دەسەڵات، ترس، شەرم، یان تەنانەت بەرژەوەندیی ئەکادیمیدایە. ئەم جۆرە هەڵسوکەوتە ڕاستەوخۆ دەچێتە خانەی قۆستنەوە (Exploitation) و پێشێلکارییەکی گەورەی ئەخلاقی و پیشەییە.

بەکارهێنانی پیرۆزییەکان بۆ داپۆشینی هەڵە و بەرپرسیارێتی

یەکێک لە مەترسیدارترین دیاردەکانی ناو کۆمەڵگا ئەوەیە کە کەسانی خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتی، سیاسی، یان ئایینی، پیرۆزییەکانی کۆمەڵگا وەک وەسیلەیەک بەکاربهێنن بۆ پەردەپۆشکردنی هەڵە و تاوانەکانیان. کاتێک کەسێک، بەتایبەتی ئەوانەی خۆیان وەک نوێنەری ئایین دەناسێنن، هەوڵ دەدات لە ڕێگەی گوتاری ئایینییەوە خۆی وەک “قوربانی” نیشان بدات یان دەستی خۆی لە تاوانێک بشوات، نەک تەنها ستەم لە قوربانییە ڕاستەقینەکە دەکات، بەڵکو گەمە بە هەستی باوەڕداران و بەها باڵاکانیش دەکات. ئەم کەسانە لەبری ئەوەی باجی هەڵەکانیان بدەن، هەوڵ دەدەن کۆمەڵگا بکەنە قەرزاری خۆیان و ڕاستییەکان چەواشە بکەن.

بەرەو ژینگەیەکی یاسایی و پارێزراوی ئەکادیمی
بۆ ڕیشەکێشکردنی ئەم دیاردەیە لە هەرێمی کوردستان، تەنها ئیدانەکردنی کۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتن بەس نییە. ئەم کێشەیە پێویستی بە چارەسەری دامەزراوەیی و یاسایی هەیە. کۆمەڵگا گەیشتووەتە قۆناغێک کە تێیدا پاراستنی خوێندکاران و سنووردارکردنی خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات دەبێتە پێویستییەکی ناگوزیر.
دانانی یاسایەکی ڕوون و کاریگەر:
پێویستە دەزگا یاسادانەرەکان و وەزارەتی خوێندنی باڵا یاسا و ڕێنمایییەکی ڕوون دابنێن کە سنووری پەیوەندییە پیشەییەکان دیاری بکات و سزای گونجاو بۆ هەر جۆرە خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات یان قۆستنەوەی خوێندکاران لەخۆ بگرێت.
پاراستن و پشتگیریی قوربانییان:
گرنگە ناوەند و میکانیزمی سەربەخۆ لە ناو زانکۆکاندا دامەزرێندرێت بۆ وەرگرتنی سکاڵاکان بە شێوەیەکی نهێنی و پاراستوو، تا خوێندکاران بتوانن بێ ترس لە ناوزڕاندن یان تۆڵەسەندنەوە، مافەکانیان داوا بکەن.
بەهێزکردنی سەروەریی یاسا:
هیچ کەسێک نابێت لە سەرووی یاساوە بێت. پێگەی ئەکادیمی، کۆمەڵایەتی یان ئایینی نابێت ببێتە هۆی دەربازبوون لە لێپرسینەوە. بە پێچەوانەوە، ئەوانەی پێگەیەکی کاریگەریان هەیە دەبێت زیاتر پابەند بن بە بنەماکانی ئەخلاق و بەرپرسیارێتی، چونکە ئەرکی پێگەیاندن و ڕێنماییکردنی نەوەکان لەسەر شانیانە.

کاتی چاکسازی هاتووە

لە کۆتاییدا کۆمەڵگایەکی تەندروست ئەو کۆمەڵگایەیە کە تێیدا یاسا سەروەرە و بێلایەنانە لاوازەکان دەپارێزێت. قبوڵکردنی فەزاحەتی ئەکادیمی و بێدەنگبوون لێی، هاندەرە بۆ دووبارەبوونەوەی تاوانەکان. کاتی ئەوە هاتووە کۆمەڵگا و دامەزراوەکان پێداگری لەسەر دروستکردنی قانونێکی وا بکەن کە کۆتایی بە بێسزایی بهێنێت، بۆ ئەوەی چیتر نە زانکۆ و نە مینبەرەکان نەبنە پەناگەیەک بۆ ئەوانەی دەسەڵاتەکانیان خراپ بەکاردەهێنن.




کوردبوون.. فواد سەعید

کوردبوون بونیاتە و شوناسە.لە ئەزلەوە کوردبوین و هەر کوردیش دەبین.کوردپەروەری وابەستەی شوێن و کەلتوری ناوچەیەکی دیاریکراو نیە.بەلکو هەر کەسێک بە زمانی نیشتیمان قسە بکە ،ئەوە کوردە. ئەوەی ئێستا دەبینین هەندێک لایەن، بابەتی کوردبوون و پرسی کوردبوون ،پەیوەندیدار دەکەن بە جوگرافیایەکی دیاریکراو .ئەمەش غەدرێکی مێژوییە بەرانبەر بە پرسی کورد بون دەکرێت.واتایەکی تر کوردێکی فەیلی ،یان کوردێکی زاخۆیی بە جل و بەرگی خۆیانەوە ،بەرجەستەی کوردبونی خۆیان دەکەن وە کوردنن .بەلام ناتوانن قۆرغی کوردایەتی بکەن.
.بۆیە دەمەوێت لە رووی زانستیەوە ،رەهەند و چەمکی کوردبوون ،بخەمە روو.

ناوی کورد لە ڕووی زانستییەوە هێمایە بۆ ئێثنیکە کوردێکی دانیشتوی مهاباد، هەولێر، ئامەد، عەفرین یان دانیشتوی بەغداد، تەهران، بەرلین و واشنتۆن لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی سەر بە چی نەتەوەیەکی، بێ جیاوازی شوێن و کات، دەڵێت من کوردم، مەبەستی لە کوردبوون چییە؟ گومانی تێدا نییە، کە لەوانەیە زۆربەیان هەر لە شێوەزمانی یەکتریش تێنەگەن، دوور نییە بەشێکی هیچ شێوەزمانێکی کوردیش نەزانێتستی (Etnihnicity) کوردی ، کە بە هۆی خەسڵەتێک لە خەسڵەتەکانی شوناسی ئێثنیستیی وەکو زمان، ئاین یان کەلتور هتد، لە ئێثنیستیەکی تر جیادەکرێتەوە. بەو مانایە بێت، کە دەڵێین، کوردبوون، واتە بەڕووی دەرەوە جیاوازبوون لە ئەوەی تری وەکو، فارسبوون، عەرەببوون یاخود تورکبوون و بەڕووی ناوەوەش هاوبەشیبوون یاخود لێکچونی بەلایەنی کەمی یەک لە خەسڵەتەکانی وەکو زمانێکی هاوبەش، ئاینێکی هاوبەش، کەلتورێکی هاوبەش یاخود خاکێکی هاوبەش. لە ڕاستیدا نە لە ئێستا و نە لە ڕابردوودا نەتەوەی کورد هەرگیز خاوەن یەک زمانی هاوبەش، یەک دەسەڵات، خاک، یان ئاینیێکی هاوبەشی تاکرەنگی سەرتاسەری نەبووە، لەبەر ئەوەش ناکرێت باس لە کەلتورێکی هاوبەشی یەکرەنگیش بکرێت، چونکە کە وتمان کەلتوری هاوبەش، ناکرێت تەنها ڕەنگدانەوەی بەشێکی واقیعی کۆمەڵگەی کوردەواری بێت و بەشەکانی تر نابینا بکات. جگە لەمەش ئاسان نییەکەلتوری کوردەواری بەهۆی هاوبەشی مێژویی و ئاینی و مەزهەبی لە کەلتوری گەلانی ناوچەکە جیابکرێتەوە. کۆمەڵگەی کوردەواری لە ڕابردوو و ئێستا نەک هەمیشە لە ڕووی ئاین و مەزهەب و شێوەزاری زمان و دەسەڵاتی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەناوخۆی فرەرەنگ و هەمەجۆر بووە و جیاوازییەکانی نێوانی چەند باری لێکچوەکانە بەڵکو هاوبەشییە مێژویی و ئاینیی و کەلتوریەکانی لەگەڵ نەتەوەکانی ناوچەکە گەر لەگەڵ هاوبەشیی یاخود لێکچووە ناوخۆیەکانی کوردبوون زیاتر و بەهێزتر نەبێت، ئەوا بەلایەنی کەم هاوتایە. کەواتە چ شتێک یان تایبەتمەندیەک کوردبوون لە عەرببوون و فارسبوون و تورکبوون جیادەکاتەوە و چ تایبەتمەندیەکیش خاڵی هاوبەش کوردبوونە؟ یاخود ئەم خەسڵەتە هاوبەشانە چین، کە تاکێکی کورد بە تاکێکی تری کورد دەبەستێتەوە، جگە لە ناوی کورد، زمانێکی هاوبەش، خاک و دەسەڵاتێکی هاوبەش، مێژووی هاوبەش، ئاینی هاوبەش و کەلتورێکی هاوبەش؟

کە کوردێکی هەولێر،مهاباد،ئامەد،کۆبانێ، عەفرین،سەرێ کانی،یان دانشتوی بغداد،دانشتوی تهران ،بەرلین،واشنتۆن، لە وەلامی ئەوەی سەر بە چی نەتەیەکی ،بەبێ جیاوازی شوێن و کات،دەلێت من کوردم.مەبەستی لە کوردبون چیە؟ گومانی تێدا نیە؟ کە لەوانەیە زۆربەیان لە شێوەزمانی یەکتر تێنەگەن، دوور نیە بەشێکی هیچ شێوە زمانی کوردی نەزانێت.
ئەگەر هەر یەکێک لەمانە بخرێتە ژێر میکرۆسکۆبی زانستیەوە، ئەوە ئەنجامەکەی ڕوونە، کە هاوبەشی یاخود لێکچویی ڕەهای هەر یەکێک لەم خەسڵەتانە، بە تەواوی، واتە بە شێوەیەکی ڕەها بەرجەستە نین، بەڵکو ڕێژەیین، چونکە نەتەوەی کورد خاوەنی زمانێکی هاوبەشی سەرتاسەری نییە، کە بە هۆیەوە هەموو کورد بتوانێت لە یەکتر تێبگەن. ئەوەی پێدەگوترێت زمانی کوردی، تەنها ئاماژەیە بۆ کۆکراوەی چەند شێوەزارێکی زمانی کوردی، نەک زمانێکی هاوبەشی سەرتاسەری، جگە لەمەش هەمو شێوەزارەکانیش لەژێر کاریگەری زمانی گەلانی تری ناوچەکە بوون و پێچەوانەکەشی هەر دروستە. نە لە ئێستا و لە مێژوی دوور و درێژی نەتەوەی کورد خاوەن جوگرافیایەکی هاوبەشی سەرتاسەری نەبووە، کە لە ڕووی ئیداری و سیاسیەکەیەوە دەسەڵاتی بەسەردا هەبووبێت. وەک ئاشکراشە کورد خاوەنی یەک ئاینی هاوبەش نییە، بەڵکو پێکهاتوە لە ئاین و مەزهەبی جیاواز. تا ئێستا هیچ بەڵگەیەکی مێژوویی باوەرپێکراویش دەربارەی بوونی ئاینێکی هاوبەشی سەرتاسەری لە قۆناغێک لە قۆناغەکانی مێژووی کورد بوونی نییە. ئەوەی هەیە تەنها بۆچون و خەیاڵە، نەک ڕاستی سەلمێندراو. ئەوەی پەیوەندیی بە هاوبەشی بایۆلۆژیش هەیە، کە کۆن پێدەوترا، نەژادی هاوبەش، بە زمانی ئاسایی هاوخوێن و هاوگۆشتی پێدەڵێن، ئەوا ئێستا باسکرن لێ بۆتە عەیبە، چونکە چەندان نموونەی مێژویی سەلمێنەری ئەوەن، کە لە زۆربەی ناوچەکانی جیهان و بە تایبەتیش ئەو خاکەی ئێمە پێی دەڵێن کوردستانی گەورە، لەوەتەی هەیە، مەڵبەندی تێکەڵابوونی نەتەوەو و کەلتوری جیاوازە.

کەواتە لە ئێستادا، کە کوردێکی دانیشتوی مهاباد، هەولێر، ئامەد، عەفرین یان دانیشتوی بەغداد، تەهران، بەرلین و واشنتۆن لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی سەر بە چی نەتەوەیەکی، بێ جیاوازی شوێن و کات، دەڵێت من کوردم، مەبەستی لە کوردبوون چییە؟ گومانی تێدا نییە، کە لەوانەیە زۆربەیان هەر لە شێوەزمانی یەکتریش تێنەگەن، دوور نییە بەشێکی هیچ شێوەزمانێکی کوردیش نەزانێت. باسی جیاوازی ئاینی و مەزەهەبی یاخود جیاوازی ناوچەی و خێڵەکی هەر ناکەم. کەواتە هاوبەشی یاخود لێکچویی کەسێکی خەڵکی دەرسیم لەگەڵ کەسێکی خەڵکی مەهاباد یان خانەقین زۆرترە یان جیاوازیەکان؟ ئەگەر شوناسێکی تری هاوبەش نەبێت، کە شوناسی نەتەوەیی کوردبوونە؟ شوناسی نەتەوەی کوردبوونیش وەکو هەر شوناسێکی تری نەتەوەیی، بیرێکی دروستکراو و خەیاڵکراوە لە ڕێگەی دروستکردن، یاخود وێناکردن و خەیاڵکردنی زمان و ڕەچەڵەک و مێژو و جۆگرافیا و هۆشیار و بیرەوەوری و چارەنوسی هاوبەش، هتد.

تێبینی:
هەردوو چەمکی (ethnicity)، (nation). بۆ ئێستا هەمان مانا دەکرێن .بەلام چەمکی (ethnicity)، بۆ نەتەوەیەک و زمان و کەلتورێکی دیاریکراو بەکاردێت .
چەمکی (Nation) چەمکێکی سیاسیەوە و بەواتای جەستەیەکی سیاسی ڕێکخراو لە چوارچێوەی دەوڵەت دێت. واتە بوونی دەوڵەت یەکێکە لە مەرجە یاسایی و سیاسیەکان. چەمکی نەتەوە (Nation) بووە بە شوناسی تێکرای هاوڵاتیانی وڵاتێکی دانپێدانراو.
بەسود وەرگرتنم لە وتاری کاک ئاراس.




ڕاڤەیتر2: نەگووتراو.. ئازاد حەمە

نەگووتراو ، یان ئەوەی جارێ نەبووە بە گووتن
نەگووتراو، ئەو چەمکە یان دەربڕینەیە جارێ نەبووە بە گووتن. بێگومان نەگووتراوەکان لە فەلسەفەدا جێگای گفتووگۆی قوڵن؛ گومانیشمان نییە گەر نەگووتراوی زۆرێک لە بیرمەندەکان ببوایە بە گووتن، ڕەنگە ئێستا فەلسەفە لە ئاستێکی تری هزری بوایە. گۆکردنی نەگووتراوەکانی(نەگووتراوە بیرلێکراوەکانی) بیریاران مانادارن بۆ ژیانی مرۆڤەکان؛ دەتوانن دەستکاری ژیانمانبکەن. بەڵام ئەوە قەد بێدەنگیی بێنرخناکات. ئەوەتا سپینوزا دەڵێت: جیهان بەختەوەرتر دەبوو گەر مرۆڤەکان ئەو دەمانەی دەبوو قسەبکەن، بیانتوانیایە بێدەنگ بن. لێرەدا بێدەنگی بۆ سپینوزا بە واتای نەگووتن دێت.
هەموو دەزانیین، کە گووتن هەیە، لێ زۆرجار لەناو گووتندا دیوێکی شاراوە، باسنەکراو هەیە، کە دەچێتە خانەی نەگووتراوەکانەوە. ئەوەش باسنەکراو و بەنهێنیکراوەکان لەخۆدەگرێت. وێڕایئەوە، شەڕی نێوان گووتراو و نەگووتراو کۆنە. ئاسانیش نییە دەستەمۆکردنی ئەم جۆرە شەڕە. نەگووتراو پڕ پڕە لە نادیاریی، تارمایی. ئەوەش لەبەرئەوەی نەگووتراوەکان نەدرکێنراوەکانن.
نەگووتراو وەکیتر گۆنەکراوە. گووتنێکە هێشتا نییە. تەنها زمان دەتوانێت گووتراوەکان لە نەگووتراوەکان جیابکاتەوە. ئەڵبەتە زۆرێک لە گووتراوەکان لەیەکدی دەکەن، لێ نەگووتراوەکان لە هیچ ڕووێکەوە هاوشێوەی یەکتر نیین. ئەوەش بەهۆکاریئەوەی نەگووتراوەکان بوونیان نییە بۆیە ناتوانیین هاوشێوەکانیان دیاریکەین. نەک هەر ئەوە، بگرە ناهاوشێوەکانیشیان هەر نیین.
گووتنی مردووەکان هەردەم لە هەلومەرجی نەگووتراودان. ئەوان ڕۆشتن و کۆتاییان بە گووتن هێنا. مامۆستا عەبدوڵا گۆران و سەیاب، یان گرامشی و تشیڤارا، یاخود پێکاسۆ و برێخت ئەوەی گووتیان کۆتا گووتنیان بوو. مردووەکان ناتوانن هیچ بخەنەسەر خەرمانەی گووتراوەکانیان.هەروەها گووتنی مردووەکان لەپاش مردنیان بریتیین لە گووتراوەکانی پێشوویان؛ لە کۆتاییدا ئەوەی ناسنامەی مردووەکان دیاریدەکات نەگووتراوەکانیانە کە بێئاگاینلێیان.
گووتن یان قسە ئەو دەمە هەیە، کە بیرکردنەوە هەیە. بیرکردنەوە نەما گووتن، قسە، نامێنێت. بەڵام خودی بیرکردنەوە دەشێت هەبێت و گووتنیش نەبێت. ئەمە ئەو بیرکردنەوەیەیە،کە نایەوێت گووتن بەرهەمبهێنێت. بیرکردنەوە کاتێک یاخیدەبێت گووتن، قسەکردن، دەوەستێت. بەمە هیچگووتن دروستدەبێت. مرۆڤیش ڕاهاتووە ئەمە ناوینێت هیچنەگووتن، یان قسەنەکردن.
دەکرێت ئاواش لە نەگووتراو تێبگەین: ئەوەی نەگووتراوە واتە گوزارەلێکراو نییە؛ دەرنەبڕدراوە و هێشتا ئاخاوتنی بەدوای خۆیدا نەهێناوە، کە گووتن هەبوو، واتە ناسنامە هەیە، شتێک بیریلێکراوەتەوە و پێکهاتەیەکی پەیڤینیشیی هەیە. سەرباری ئەوە، نەگووتراو ئەو شتەشە بێهەستە. لەبەرئەوەی شتەکە نەگووتراوە هیچ هەست و پەرچەکردارییەکی تیادروستنەکردووین؛ نە ئاگاییمان لەسەری هەیە و نە هەڵوێستمان لەبارەیەوە هەیە.
گرنگە لێرەدا و تایبەت بە نەگووتراو هێما بۆ چەمکێکی هاوشانی بکەین، کە بێدەنگییە. کاتێک مرۆڤەکان دەکەونە دۆخی نەگووتنەوە بێدەنگی هەڵدەبژێرن. ئەمە بەو مانایەش دێت، کە نەگووتراو و بێدەنگیی توخمی یەکتریانتێدایە، لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی هەندێک جیاوازی لەنێوان چەمکی نەگووتراو و چەمکی بێدەنگیی. ڕاستە ئەوەی نەگووتراوە بێدەنگیلێکراوە، بەڵام ئەوانەی نایانەوێ ئەوە بڵێن،کە دەبوو بگووترایە مانای ئەوە نییە بێدەنگن، مانای ئەوەیە نەگووتن بۆ ئەوان خۆشاردنەوەیە لەناو بێدەنگییەکی سەپێنراو، کە پێشناچێت تەمەنی درێژبێت.
قسەکانی لای سەرەوە ئەوەمان پێدەڵێت، کە نەگوتراو ئەو بەشەیە، کە لە گوتندا نەگوتراوە. بۆ قسەکەر نەگووتن لەوێ بەسوودترە لە گووتن. زۆرجاریش لەبەرئەوەی لە گووتندا ئاشکراکردن و پەردەهەڵماڵین لەسەر شتەکان دێتەئاراوە. کەوابێت نەگووتن سەلامەترە. لێرەوە دەگەینە ئەو شوێنەی بڵێن: نەگووتن لە پەیوەندیدایە بە مێژووی شاردنەوەوە. ئەمە بەو مەرجەی نەگووتراوەکان بریتیبن لە بیرلێکراوی نەگووتراو.
ئەڵبەتە پێویستیشە جیاوازی بکرێت لەنێوان دوو دەستەواژەی نەگووتراودا: دەستەواژەی نەگووتراوی بیرلێکراو و دەستەواژەی نەگووتراوی بیرلێنەکراو. ئەوەی بێدەنگی لەسەری مشەخۆرە نەگووتراوی بیرلێکراوە. ئەوەی لە گووتندا ترسناک و دروستکەری بێدەنگیی و نهێنییە هەر نەگووتراوی بیرلێکراوە. هێما بۆ ئەوەشدەکەین، قوتابخانە فەلسەفییەکانی بیرکردنەوە بۆچوونی فەلسەفیی و زمانەوانی زۆریان سەبارەت بە نەگووتراو و گووتراو خستووەتە ناو ئەندێشەی فەلسەفییەوە، کە ئێرە جێگای باسکردنیان نییە.
گومانیناوێت، نەگووتراوەکان لێوانلێون لە پشگوێخراو و پەراوێزخراوەکان. هاوکات لەبەرئەوەی بە پێکهاتەی نەگووتراوەکانی مرۆڤەکان ئاشنانیین هیچمان لەبارەی چییەتی ئەو گووتنانەوە لەبەردەستانییە، کە دواتر دێن. ئەمەو لەبەرئەوەی نەگووتراوەکان جارێ نەبوونە بە گووتن هیچ حاڵیبوونێکمان لەسەر سێستەمی زمانەوانیان نییە. بۆیە نەگووتراوەکان نە بەهادارن/ و نە بێبەها.
کەی دەگەینە ئەو ئاستەی نەگوتراو بڵێین؟ڕەنگە ئەوە بۆ زۆرێکمان بریتیبێت لە دۆزینەوەی ساتێکی گونجاو بۆ گوتنی نەگوتراوەکان. ئەمەش لەبەرئەوەی ڕەچاوی چوارچێوەی کۆمەڵایەتی/ سیاسیی و کولتووریی نەگووتراوەکان جێگای باسە. کەوابێت، بۆ گووتنی نەگووتراو، گووتن دوای بێدەنگییەکی درێژخایەن، پاش ئاشکراکردنی شتێک، یان گووتن دوای توڕەبونێک شتیتر لەگەڵ خۆیدا دێنێت. زۆرجاریش گووتراوە سواوەکان وامانلێدەکەن لە چاوەڕوانی ئەوەدابیین، کەی نەگووتراوەکان دەبنە گووتراو.
کۆتا دیتنمان لەبارەی نەگووتراوەوە، ئەوەیە، کە گەلێکجار مشتومڕکردن لەسەر مانای پشت دەرنەبڕاوەکان مەرج نییە بمانگەیێننە شوێنێک تێگەیشتنمان لەسەر چییەتی نەگووتراوەکان هەبێت. بۆنموونە، فاشیستەکان بەربەستبوون لەبەردەم گووتندا؛ لە دیرۆکی خۆیاندا دروستکەری نەگووتن بوون، ئەو نەختە گووتنەش لە دەمی نازی و فاشییەکاندا گووترا تائیستاش لە گووتراوە پڕبەهاکانن (گرامشی، یاسنینی شاعیر بەنموونە). شاری ئێمەش لە هەنووکەدا دابڕاو نییە لەو ژینگە فاشییەی کە ئاماژەمانپێکرد؛ کە دۆزێکی لە نەگووتراوی بۆدروستکردووین، سەرباری ئەو چەنەبازییەی شارەکانی ئێستامانی تەنیوەتەوە، هێشتا نەگووتراوەکان هەر لە زیادبووندان.

سەرنج: نەگووتراو unsaid/unspoken

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




بەرەو چەپێکی یەکگرتوو: نەخشەڕێگایەک و دیدێکی پراکتیکی.. ڕزگار ئاکرێی


دەرس و ئاستەنگەکانی بنیاتنانی چوارچێوەیەکی فراوانی چەپ

پێشەکی
هەرچەندە دەقەکە پشت بە ئەزموونی عێراقی دەبەستێت وەک خاڵی چوونە ژوورەوەی شیکاری، بەڵام ئەوەی باسی دەکات زۆر زیاترە لە کەیسی عێراق بەتەنها. زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری جیهان واقیعی هاوشێوەیان هەیە: بزووتنەوەی ناڕەزایی جەماوەری بەرفراوان کە هەوڵیان دا خۆیان بگۆڕن بۆ هێزێکی سیاسی ڕێکخراو، چەپێک کە ئامادەبوونێکی بەرچاوی لەسەر شەقامەکان نیشان دا بەڵام پەرتەوازە مایەوە، لە کاتێکدا تەحەداکانی ڕێکخراوەیی و هەڵبژاردن لەگەڵ چالاکی بەکۆمەڵی لاواز بەردەوامن و پێویستی بە گرنگیدانی جددی هەیە. عێراق لێرەدا وەک نموونەیەک بۆ بیرکردنەوە و فێربوون خزمەت دەکات و ئەو پرسیارانەی دەخرێنە ڕوو زۆر فراوانترن لە سنوورە جوگرافیەکانی.
لەم چوارچێوەیەدا، ئەزموونی مەغریبی شایەنی باسێکی تایبەتە. مۆدێلێکی زیندوو و پەرەسەندووی دیالۆگ و کاری هاوبەش لە نێوان هێزە چەپەکاندا پێشکەش دەکات. دامەزراندنی “هاوپەیمانی چەپ” لەنێو کۆمەڵێک هێزە چەپەکانی مەغریبدا وەک لوتکەی پرۆسەیەکی درێژخایەنی هەماهەنگی و کاری هاوبەش هات کە ئیرادەیەکی سیاسی ڕوونی دەربڕی بۆ زاڵبوون بەسەر پەرتەوازەیی کە لەم ساڵانەی دواییدا تایبەتمەندی چەپی هەبووە و پشتبەستن بە مێژووی هاوبەشی خەبات. لایەنە بەشداربووەکان جەختیان لەوە کردەوە کە سروشتی ئەم سەردەمە بە ئاستەنگی سیاسی و ماف و کۆمەڵایەتییەوە پێویستی بە بەهێزکردنی یەکڕیزی کردار، دەستپێشخەری هاوبەش و دروستکردنی ڕۆحی یەکگرتووی خەبات لە بەرگری لە ئازادی و کەرامەت و دیموکراسی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی هەیە. ئەو هێزانەی ئەم هاوپەیمانییە پێکدەهێنن دان بەوەدا دەنێن کە سەردەمی داهاتوو پێویستی بە نوێبوونەوەیەکی فکری و سیاسی هەیە هاوکات لەگەڵ پەرەپێدانی شێوەکانی خەبات و هەروەها داڕشتنی پرۆگرامێکی پراکتیکی یەکگرتوو کە وەڵامی پرسیارە گرنگەکانی دامەزراندن و تەندروستی و پەروەردە و خانووبەرە و دادپەروەری و پێداویستییە فراوانەکانی کرێکاران بداتەوە.
ئەم مۆدێلە مەغریبییە، سەرەڕای تایبەتمەندی دەقەکەی، گرنگییەکی سیمبولی و هاوڕێیەتی گرنگی هەیە بۆ هەموو هێزە چەپەکان لە سەرانسەری ناوچەکەدا: یەکێتی کاتێک دەگونجێت کە ئیرادەی سیاسی پێش حساباتی تەسکی حزبی بێت. شایانی باسە چەند ڕۆژێک لەمەوبەر هێز و کەسایەتییە چەپەکانی عێراق کۆبوونەوەیەکی بەرفراوانیان ئەنجامدا و هەنگاوێک بەهەمان ئاراستەدا هەنگاویان ناوە و دانپێدانانێکی زیاتریان دەربڕیوە بەوەی کە کاتی پێداچوونەوە و کاری هاوبەش و یەکڕیزی بۆتە پێویستییەکی بەپەلە کە ناکرێت دوابخرێت. دوو ئەزموونی مەغریبی و عێراقی هەرچەندە لە ناوەڕۆک و ئامرازدا جیاوازن، بەڵام لەسەر یەک ڕاستی کۆدەبنەوە: یەکێتی و ئیرادەی هاوبەشی هاوڕێیەتی تاکە هێزن کە دەتوانن تووڕەیی کۆمەڵایەتی و دادپەروەری هۆکارەکە بگۆڕن بۆ هێزێکی سیاسی ڕێکخراو و کاریگەر.
ئەم بەشدارییە ئەزموونی چەپی عێراقی و کوردستانی دەکۆڵێتەوە، وەک بەشدارییەک لە دیالۆگی هاوڕێیانەی بەردەوامی سەبارەت بە ئەگەرەکانی بنیاتنانی چوارچێوەیەکی چەپی یەکگرتوو کە بتوانێت ڕۆڵی مێژوویی خۆی بگەڕێنێتەوە و ئامادەیی چالاک خۆی نوێ بکاتەوە.

ناوەڕۆک و کێشەی ناوەند

ژمارەیەک خاڵ هەن کە شایەنی گفتوگۆی قووڵن و یارمەتیدەرن بۆ تێگەیشتن لە بۆشایی نێوان تەوژمی جەماوەری و ڕێکخراوە چەپەکان:
ئامادەبوون و کاریگەری: چەپ وەک تاک و کادیر بەشدارییەکی کاریگەر و بەرجەستەی لە مەیدانەکانی خۆپیشانداندا کرد، بەڵام پرسی پەرەپێدانی ئەم ئامادەبوونە بۆ هێزێکی سیاسی یەکگرتوو و ستراتیژێکی ڕاگەیەندراو هێشتا جێگەی لێکۆڵینەوە و گفتوگۆیە.
بەڕێوەبردنی ناکۆکی ناوخۆیی: ناکۆکی ناوخۆیی نێوان تەوژمە چەپەکان، کاتێک لە دەرەوەی چوارچێوەیەکی کۆمەلایەتی ڕوون و بنیاتنەر بەڕێوە دەبرێت، و کاتێک جەخت لەسەر ئەوان گەورە دەکرێت لەسەر حسابی زۆرێک لە خاڵەکانی لێکنزیکبوونەوە، وزە لە ساتەکاندا کە داوای یەکگرتن و هەماهەنگی دەکەن.
پەرەپێدانی گوتاری سیاسی و میتۆدی ڕێکخراوەیی: دەرفەتێکی ڕاستەقینە هەیە بۆ پەرەپێدانی میتۆدی ڕێکخراوەیی و گوتاری چەپ بۆ ئەوەی لە ئازاری ڕۆژانەی بەرجەستەی جەماوەرەوە سەرچاوە بگرن و زیاتر بە واقیعەوە گرێیان بدات و توانای قایلکردن و کاریگەرییان زیاتر بێت.
هەماهەنگی هەڵبژاردن: پەرتەوازەیی چەپ بەسەر چەند لیستێکدا کە بەرنامەی هاوشێوەیان هەیە، بە شێوەیەکی گشتی ئەو هەمەجۆرییەی بەرهەم نەهێناوە کە هیوای بۆ دەخوازرێت و بەهێزکردنی هەماهەنگی نێوان ئەم هێزانە هێشتا پێویستییەکی پراکتیکی بەپەلەیە.
بنیاتنانی ڕێکخراوە جەماوەریەکان: مۆدێلی زاڵ بۆ بنیاتنانی ڕێکخراوە جەماوەریەکان پێویستی بە پێداچوونەوەیەکی هێمنانە هەیە، چونکە پشتگیری کردن لە سەندیکاکان و فیدراسیۆنە سەربەخۆکان پێدەچێت بنچینەیەکی فراوانتر و بەردەوامتر لە مۆدێلی “ڕێکخراوە پێشەوە” حزبییەکان پێشکەش بکات.
بەهێزکردنی گەنجان و ژنان: ڕۆڵی سەرەکی گەنجان و ژنان لە بزووتنەوەکانی ناڕەزایی دەربڕیندا پێویستی بە بەهێزکردنی نوێنەرایەتییان هەیە لە دەستەی سەرکردایەتی چەپدا بە شێوەیەک کە ڕەنگدانەوەی ئەم ڕۆڵە ڕاستەقینەیە.
وەبەرهێنان لە بۆشایی دیجیتاڵی: ئەم ماوەیە دەرفەتێکی گونجاو دەڕەخسێنێت بۆ پەرەپێدانی ئامرازە دیجیتاڵییەکان و بەکارهێنانیان بە شێوەیەکی کاریگەر لە شەڕی هۆشیاری و پەیوەندی لەگەڵ نەوەکانی نوێ.

ئاسۆی کرداری پێشنیارکراو
دیالۆگ و کارکردن بۆ بنیاتنانی چوارچێوەیەکی چەپی یەکگرتووی فرە پلاتفۆرم، پشت بەستن بە پرۆگرامێکی هاوبەش کە بە زمانی ڕۆژانەیان ڕووبەڕووی جەماوەر ببێتەوە، پێکهاتەیەکی رێکخراوی نەرم و لامەرکەزی کە ڕێز لە تایبەتمەندی هەر پێکهاتەیەک بگرێت، نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی گەنجان و ژنان لە پۆستەکانی بڕیاردان، سیاسەتێکی دیجیتاڵی کاریگەر کە لەگەڵ سەردەمدا بگونجێت، و پەیوەندییەکی بەردەوام لەنێوان کاری ناڕەزایی دەربڕین. بەشداری هەڵبژاردن و یەکێتی ڕۆژانە و خەباتی جەماوەری. ئەمە دەبێت لە ئەزموونی جیهانی ئەمریکای لاتین و ئەوروپا سەرچاوەی بگیرێت، کە نیشانی دەدەن کە تێکەڵەی داهێنەرانەی یەکێتی، شەقام، رێکخراو و سندوقی دەنگدان وای لە هێزە چەپەکان کرد لە بارودۆخە سەختەکاندا توڕەیی کۆمەڵایەتی بگۆڕن بۆ گۆڕانکاری سیاسی کاریگەر.
یەکگرتن لە چوارچێوەی چەپی فراواندا کاریگەرترین ڕێگایە بۆ گەڕاندنەوەی ڕۆڵ و کاریگەری، بەو مەرجەی نوێبوونەوەیەکی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی قووڵ لەگەڵدا بێت کە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و تەکنەلۆژیاییەکان هەڵمژێت و وەڵامی ئاواتەکانی نەوەکانی نوێ بداتەوە و چەپ لە ڕووی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەییەوە لەسەر بنەمایەکی نوێ دابمەزرێنێ کە توانای چارەسەرکردنی پرسیارەکانی ئێستا و تەحەداکانی داهاتوو هەبێت.

پێشەکی:
بزووتنەوەکانی ناڕەزایی و داواکاری و بەرەنگاربوونەوەی گۆڕان، لە شەقامەوە بۆ ڕێکخراو
عێراق و هەرێمی کوردستان لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا چەندین شەپۆلی ناڕەزایی بەخۆوە بینیوە کە تووڕەیی جەماوەری قووڵی بەرامبەر گەندەڵی و دابەشکردنی دەسەڵات و خراپبوونی خزمەتگوزارییەکان دەردەبڕن. بەڵام ڕاپەڕینی تشرینی یەکەمی 2019 دیارترین و کاریگەرترین ساتی پێکهێنا. ئەوە تەنها شەپۆلێکی ناڕەزایی تێپەڕ نەبوو. بەڵکو گوزارشت لە گۆڕانێکی چۆنایەتی دەکات لە هۆشیاری بەشێکی فراوانی کۆمەڵگا، بەتایبەتی گەنجان، سەبارەت بە سروشتی دەسەڵات و ئەگەرەکانی گۆڕان. بۆ یەکەم جار لە ماوەی دەیان ساڵدا، شەقام و گۆڕەپانەکان ڕۆڵی خۆیان وەک بۆشایی سیاسی ڕاستەقینە و ناوەندێک بۆ بەرهەمهێنانی گفتوگۆ، رێکخستن و دەستپێشخەری بەدەستهێنایەوە.
جەماوەری ئەم خۆپیشاندانانە لە شوێنی وەرگری پاسیڤەوە گواستەوە بۆ شوێنی ئەکتەری راستەوخۆ. داواکارییەکان ڕوون و ئاشکرا بوون: نان، کەرامەت، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، دامەزراندن، خزمەتگوزاری، و کۆتاییهێنان بە سیستەمی دابەشکردنی دەسەڵات و گەندەڵی و دیکتاتۆرییەت ئەمانە داواکاری بوون لە ئەزموونی سەختی ڕۆژانەی جەماوەر کە باجی دەیان ساڵ جەنگ و گەمارۆدان و تاڵانکردنی ڕێکخراویان دا. لەجەرگەی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکاندا چەپی عێراقی بەهەموو تەوژمەکانییەوە ئامادە و چالاک بوو.
سەرەڕای هەموو ئەم ناڕەزایەتیانە و ڕەتکردنەوەی بەربڵاوی بەشێکی زۆری دانیشتوانی دەسەڵاتدارانی بەغدا و هەولێر و بە لەبەرچاوگرتنی ئەنجامەکانی هەڵبژاردنەکانی تشرینی دووەمی 2025 کە تێیدا لیستە چەپەکان نەیانتوانی یەک کورسی پەرلەمان بەدەست بهێنن، ئەو پرسیارە بنەڕەتییە وەک پێویستییەکی سیاسی دێتە ئاراوە کە ناتوانرێت دوابخرێت: بۆچی چەپ نەیتوانی سەرەڕای دادپەروەری گوتاری و قووڵایی ئامادەبوونی لەسەر شەقامەکانی، بۆ گۆڕینی ئەم تەوژمە جەماوەریە بۆ هێزێکی سیاسی ڕێکخراو؟ بۆچی لە بەرگری و دابەشکردندا گیریان خوارد نەک بەرەو شوێنی دەستپێشخەری و یەکڕیزی بڕۆن؟
وەڵامەکە ناتوانرێت تەنها بۆ فاکتەرە دەرەکییەکان کورت بکرێتەوە، هەرچەندە گرنگ بن. بەڵێ، سیستەمی سیاسی دژایەتی گۆڕانکاری دەکات، لەسەر بنەمای دابەشکردنی دەسەڵات و چەک و میلیشیا و پارەی سیاسی پارێزراوە و لەلایەن تۆڕە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانەوە پاڵپشتی دەکرێت. بەڵێ، سەرکوتکردن خوێناوی و سیستماتیک بوو، ڕاستەوخۆ چالاکوانان و هێزەکانی گۆڕان و بە تایبەتی چەپ دەکاتە ئامانج. لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە هەرچەندە ترسناک بێت، چەپ لە بەرپرسیارێتی پێداچوونەوە بە ئامرازەکانی، شێوەکانی کارکردن و میتۆدۆلۆژیای خوێندنەوە و تێکەڵبوون لەگەڵ واقیعدا بێبەش ناکات.
بزووتنەوەکانی ناڕەزایی و داواکاری توانایەکی جەماوەری گەورەیان بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی ئاشکرا کرد، لەگەڵ ئەوەشدا لاوازی پێکهاتەی ڕێکخراوەیی و بۆشایی نێوان گوتاری چەپ وەک لە ناو ڕێکخراوەکاندا بەرهەم دەهێنرێت و هۆشیاری جەماوەری لەسەر شەقام. ئەوان ئاشکرایان کرد کە دادپەروەری هۆکارەکە بەتەنیا بەس نییە ئەگەر ئامرازی رێکخراوی نەرم و هاوچەرخ، یەکخستنی وزەکان، وتاری تێگەیشتن، بەکارهێنانی کاریگەری ئامرازەکانی دیجیتاڵ و ستراتیژێکی ڕوون کە ناڕەزایی دەربڕین بە کاری سیاسی و خەباتی ڕۆژانەی ناو کۆمەڵگاوە دەبەستێتەوە.
ئەم بەشدارییە هەوڵی پێشکەشکردنی وەڵامی ئامادە یان هاوکێشەی جادوویی نادات. بەڵکو هەوڵ دەدات بەشداری لە دیالۆگی بەردەوامدا بکات سەبارەت بە ئەزموونی چەپی عێراق لە مامەڵەکردن لەگەڵ دوو میکانیزمی بنەڕەتی گۆڕان هەڵبژاردن و بزووتنەوەی ناڕەزایی و پێشنیارکردنی ئاسۆیەکی کارکردن کە بەشداری لە بنیاتنانی ستراتیژێکی چەپ بکات کە توانای نوێبوونەوە و یەکڕیزی و گەڕاندنەوەی متمانە و کاریگەری و گێڕانەوەی ڕۆڵی مێژوویی هەبێت.

یەکەم: بزووتنەوەی ناڕەزایی و چەپ، دەرفەتێکی مێژوویی و تەحەدای ڕێکخراوەیی

  1. چەپ لە دڵی بزووتنەوەکانی ناڕەزایی
    ئەو بزووتنەوە ناڕەزایی و داخوازییانەی کە لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا لەعیراق و هەرێمی کوردستان بەخۆوە بینیویانە ناتوانرێ بەجیا لەڕۆڵی چەپی عێراقی و کوردستانی لەناویاندا بخوێنرێتەوە بەبێ زیادەڕەوی و کەمکردنەوە، چەپ بەشێکی چالاک بوو لە پێکهاتەی ڕاستەقینەی ئەم خۆپیشاندانانە. هەر لە یەکەم ڕۆژەوە لە گۆڕەپانەکاندا بەشداری لە ڕێکخستن، بەڕێوەبردنی شوێنی خۆپیشاندان، بەرگریکردن لە کەسایەتی ئاشتیخوازانەی بزووتنەوەکە و ڕووبەڕووبوونەوەی هەوڵەکانی دزەکردن، چ لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە و چ لە لایەن ئەو هێزانەوە بوو کە دەیانەوێت ڕێڕەوی ڕووداوەکان بگۆڕن.
    لە گۆڕەپانەکانی بەغدا و ناسریە و بەسرە و نەجەف و دیوانیە و هەولێر و سلێمانی و شارەکانی دیکە، چەپ ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە بنیاتنانی فۆرمی رێکخراوی ئاسۆیی ناپلەبەندی کە پشت بە دەستپێشخەری تاکەکەسی و هەماهەنگی ڕۆژانە و کاری خۆبەخشانە دەبەستێت. ئەزموونی کەڵەکەبووی ساڵانێک لە خەباتی نهێنی و جەماوەری لە بەڕێوەبردنی خۆپیشاندانەکان، ڕێکخستنی ڕیزەکان، مامەڵەکردن لەگەڵ سەرکوتکردن و داڕشتنی دروشم دەرکەوت. چەپ هەروەها ئامادەییەکی ڕوونی هەبوو لە کۆمیتەکانی ڕاگەیاندن، لە گەیاندنی وێنەی ئەوەی کە ڕوودەدا، لە شکاندنی قۆرخکاری گێڕانەوەی فەرمی، و لە بەستنەوەی ڕووداوە ناوخۆییەکان بە چوارچێوەی ناوچەیی و نێودەوڵەتیی.
    لەگەڵ ئەوەشدا، سەرەڕای ئەم ئامادەبوونە چڕ و کاریگەرە لە شەپۆلە یەک لەدوای یەکەکانی ناڕەزایەتیدا، چەپ وەک تاک و کادر و چالاکوان ئامادە بوو، زیاتر لەوەی وەک هێزێکی سیاسی یەکگرتوو و ڕێکخراو بە سەرکردایەتی ڕوون و ستراتیژێکی ڕاگەیەندراو ئامادە بوو. ئەم دژایەتییە لە نێوان ئامادەبوونی ڕاستەقینە و لاوازی رێکخراوی یەکگرتوو وردەکاریەکی لاوەکی نەبوو. بەڵکو یەکێک بوو لە کلیلە بنچینەییەکانی تێگەیشتن. چەپ لە جەرگەی ڕووداوەکاندا بوو، بەڵام لە پێگەی سەرکردایەتی سیاسی گشتگیر نەبوو. نەیتوانی بوونی مەیدانی خۆی بگۆڕێت بۆ خاڵێکی سەرچاوەی ڕێکخراوەیی کە بتوانێت کۆرسەکە یەکبخات یان بەلایەنی کەمەوە ئاسۆیەکی پێشکەوتووخوازی ڕوون دابنێت.
    بە بۆچوونی من، ئەم بارودۆخە ڕێکەوت نەبوو. بەڵکو بەرهەمی کەڵەکەبوونێکی درێژخایەن بوو لە کێشەی ڕێکخراوەیی، دوودڵی لە مامەڵەکردن لەگەڵ شێوازە نوێکانی جوڵانەوە، و ترس لە تۆمەتبارکردنی زاڵبوون یان چاودێری بەسەر شەقامدا. زۆرێک لە هێزە چەپەکان پێیان باش بوو کە لە شوێنی پشتیوانی پاشبنەمادا بمێننەوە، یان بە تەواوی تێکەڵ بە چالاکی ناڕەزایی دەربڕین بکەن بەبێ ئەوەی ناسنامەیەکی سیاسی ڕوون نیشان بدەن، لەو باوەڕەدان کە ئەمە خۆپیشاندانەکان لە شێواندن دەپارێزێت یان کەسایەتی جەماوەرییان دەپارێزێت. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم هەڵبژاردنە سەرەڕای نیازپاکی، لە پراکتیکدا بۆشاییەکی سیاسی و ڕێکخراوەیی بەجێهێشت کە هێزەکانی تر بە خێرایی پڕیان کردبووەوە، یان گۆڕدرا بۆ حاڵەتی پەرتەوازەیی و دوودڵی.
  2. بۆچی تەوژمی بزووتنەوەی ناڕەزایی نەگۆڕا بۆ هێزێکی سیاسی چەپ؟
    پرسیاری سەرەکی کە لێرەدا خۆی دەسەپێنێت ئەوەیە: بۆچی چەپ نەیتوانی ئەم تەوژمە گەورە و قوربانییە گەورەیە لە شەپۆلە یەک لەدوای یەکەکانی ناڕەزایی بگۆڕێت بۆ هێزێکی سیاسی ڕێکخراو کە توانای بەردەوامی و کاریگەری هەبێت؟ بۆچی بزووتنەوەکانی ناڕەزایی لە ئاستی ئەنجامە سیاسییەکاندا لاواز بوون بەبێ ئەوەی چوارچێوەیەکی یەکگرتووی چەپ یان پێشکەوتووخواز بەرهەم بهێنن، یان تەنانەت هێزێکی هەڵبژاردنیش کە بتوانێت بتوانێت بێتە ناو گۆڕەپانی سیاسیەوە؟
    چەپی عێراقی و کوردستانی چووە ناو بزووتنەوە ناڕەزایەتیەکانەوە و ناکۆکی قووڵ و چارەسەرنەکراویان لەسەر سروشتی بزووتنەوەکە و میکانیزمەکانی هەڵگرتبوو ئەم دابەشکردنانە لەناکاو دەرنەکەوتن. بەڵکو بە ڕوونی لە چوارچێوەی ئەم خۆپیشاندانانەدا تەقینەوە. ناکۆکییەکە تەنها لەسەر تاکتیک نەبوو، بەڵکو لەسەر دیدگای ستراتیجی بزووتنەوەکە بوو. ئایا دەبێت خۆپیشاندانەکان بەردەوام بن تا ئەو کاتەی سیستەمەکە دەڕوخێنرێت؟ یان دەبێت وردە وردە گواستنەوە بەرەو فۆرمی ڕێکخراوەیی جێگیرتر بێت؟ پەیوەندی نێوان گۆڕەپانەکان و رێکخراوەکانی ئێستا چییە؟
    لە ڕێگەی چاودێرییەکانم، سێ تەوژمم لە لای چەپدا دیاری کرد. یەکێک لە تەوژمەکان پێویستی بە گۆڕینی تەوژمی ناڕەزایی بۆ پێکهاتەیەکی ڕێکخراوەیی بەردەوام کە توانای پاراستنی دەستکەوتەکان و بەردەوامی خەبات و بەشداری کردن لە هەڵبژاردنەکاندا بکات. تەوژمێکی تر داوای مانەوە لە شەقامەکان دەکات تا گۆڕانکاری ڕادیکاڵ بەدەست دەهێنێت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە هەر گواستنەوەیەکی زوو بەرەو ڕێکخستن لەوانەیە بزووتنەوەکە لە ناوەڕۆکی شۆڕشگێڕانەی بەتاڵ بکات. تەوژمی سێیەم لە نێوان دوو بژاردەدا دوودڵ بوو بەبێ چارەسەری ڕوون، کە بووە هۆی گفتوگۆی ناڕوون و گۆڕینی هەڵوێست و لەدەستدانی ئاراستە.
    ئەم دابەشبوونە وەک ناکۆکییەکی تەندروست لە چوارچێوەیەکی یەکگرتوودا بەڕێوە نەچوو. بەڵکو بوو بە ململانێیەکی گشتی کە وزەیەکی زۆری بەتاڵ کرد و دۆخێکی سەرلێشێواوی لەنێو جەماوەری ناڕازیدا دروستکرد.

    نەتوانینی بنیاتنانی هاوپەیمانی کۆمەڵایەتی فراوان
    یەکێک لە دیارترین خاڵە لاوازەکانی ئەزموونی چەپ لە کاتی بزووتنەوەی ناڕەزایی و ئۆکتۆبەر وەک نموونەیەکی گرنگ و زیندوو، نەتوانینی لە بنیاتنانی هاوپەیمانی کۆمەڵایەتی فراوان و جێگیر بوو. ڕاستە بزووتنەوەکە سروشتی هەمەجۆر بوو و بەشە جیاوازەکانی لەخۆ گرتبوو، بەڵام ئەم جیاوازییە نەگۆڕا بۆ هاوپەیمانێتییەکی ڕێکخراو. چەپ شکستی هێنا لە دروستکردنی پردی بەهێز و درێژخایەن لەگەڵ بزووتنەوە جەماوەری و مەدەنی سەربەخۆکان، لەگەڵ سەندیکاکانی پیشەیی و کرێکاری، یان لەگەڵ کەرتی کۆمەڵایەتی فراوانی وەک ژنان، بێکاران، دانیشتوانی گەڕەکە هەژارەکان و خوێندکاران.
    سروشتی بزووتنەوەکە ڕۆڵی هەبوو لەم کێشەیەدا. بۆچوونی “بێلایەنی” لە گۆڕەپانەکانی ناڕەزایی دەربڕیندا زاڵ بوو، کە زۆرێک لە خۆپیشاندەران، ژن و پیاو، ناڕەزاییان هەبوو لە کاری سیاسی پارتیزانی بە هەموو شێوەکانیەوە، ئەمەش بەهۆی ئەزموونی نەرێنی کەڵەکەبووەوە لەگەڵ پارتە تەقلیدییەکان. ئەم هەڵوێستە، هەرچەندە لە چوارچێوەی خۆیدا تێگەیشتووە، بەربەستێکی سایکۆلۆژی دروست کردووە لە بەرامبەر هەر هەوڵێک بۆ بنیاتنانی چوارچێوەی ڕێکخراوەیی، تەنانەت ئەگەر سەربەخۆ و نەرم بێت. چەپەکان نەیانتوانی مۆدێلێکی رێکخراوی جێگرەوە پێشکەش بکەن کە ئەم پارێزگارییە بشکێنێت و خۆپیشاندەران ڕازی بکات کە ڕێکخراو مەرج نییە هەژموونی حزبایەتی بێت، بەڵکو ئامرازێکی پێویستە بۆ پاراستنی بزووتنەوەکە و مسۆگەرکردنی بەردەوامی.
    بەشێکی ئەم ئەنجامانە لە سەرکوتکردن و قەدەغەکردنی سەپێنراوەوە سەرچاوە دەگرێت، بەشێکی دیکەش لە لاوازی کاری جەماوەری ئارام و ئارەزووی ڕازیبوون بە ئامادەبوون لە ساتی تەقینەوەدا بەبێ بنیاتنانی رێکخراوێکی بەردەوام پێش و پاش تەقینەوە. جیاواز لە ئەزموونە جیهانییە زۆرەکان کە یەکێتییەکان و بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان بڕبڕەی پشتی هاوپەیمانی چەپیان پێکهێناوە، ئەم هێزانە لە عێراق یان گەمارۆدراون، یان پەراوێزخراون و لاوازن، یان لە دەرەوەی حساباتی ڕاستەقینە بوون.
    ئەنجامەکە ئەوە بوو کە بزووتنەوەکانی ناڕەزایی و داواکاری، سەرەڕای گەورەیییان، تا ڕادەیەکی زۆر بەبێ بەردەوامی ڕێکخراوەیی یەکگرتوو لەسەر ئاستی نەتەوەیی ماونەتەوە، بەبێ باڵێک کە بتوانێت بیانپارێزێت، تەوژمی خۆیان وەبەربهێنێت و بەرگری لە دەستکەوتەکانیان بکات. ئەمە توانای دەسەڵاتدارانی ئاسان کرد بۆ هەڵوەشاندنەوەیان لە ڕێگەی سەرکوتکردن، کوشتن، دزەکردن، ماندووبوونی دەروونی و کۆمەڵایەتی و ڕێکخستنەوەی کارتەکانیان.

  3. ئایا بزووتنەوەی ناڕەزایی بەتەنیا دەتوانێت گۆڕانکاری بەدەست بهێنێت؟
    ئەزموونی مێژوویی ئەوە دەسەلمێنێت کە ناڕەزایی مەرجێکی پێویستە بۆ گۆڕان، بەڵام بەس نییە. ناڕەزایی پەنجەرەکە دەکاتەوە، بەڵام گرەنتی ئەوە ناکات کە ڕووناکی تێدەپەڕێت. بەبێ ڕێکخراوێکی سیاسی کە بتوانێت ئەو ساتە بقۆزێتەوە، خۆپیشاندانەکان یان دەگۆڕن بۆ تەقینەوەی دووبارەبوونەوە بەبێ ئەنجام، یان دەبنە بزووتنەوەیەک کە کۆنتڕۆڵ دەکرێن یان سەرکوت دەکرێن.
    لە بەهاری عەرەبیدا، ڕژێمەکان کەوتن و دیکتاتۆری چەسپاو لەرزێنرا، بەڵام نەبوونی ئەلتەرناتیڤێکی ڕێکخراو ساتی شەقامی گۆڕی بۆ بۆشاییەکی سیاسی و ڕێگە بۆ ئاژاوە یان گەڕانەوەی دیکتاتۆری بە شێوەیەکی نوێ کردەوە. کێشەکە لە جەماوەر نەبوو، بەڵکو لە بەجێهێشتنی ڕاپەڕینەکان بوو بەبێ ئاسۆیەکی چینایەتی و ڕێکخراوەیی.
    لە مەغریب، ڕاپەڕینی نەوەی Z لە ساڵی 2025 ئەم ناکۆکییەی ئاشکرا کرد. ئەم نەوەیە ناڕەزایی دەربڕی دژی تێچووی ژیان و پەراوێزخستن بە بەکارهێنانی ئامرازی دیجیتاڵی و گفتوگۆی کۆمەڵایەتی راستەوخۆ. لەگەڵ ئەوەشدا ڕووبەڕووی سنووری کرداری سیاسی بێ چوارچێوە بووەوە، کە توڕەیی وشک کرد بەبێ ئەوەی گۆڕانکاری پێکهاتەیی بەدەست بهێنێت.
    لە ئەمریکای لاتین، بزووتنەوەکان سەرکەوتوو بوون کاتێک شەقامیان لەگەڵ سندوقەکانی دەنگدان تێکەڵ کرد و فشاری جەماوەری و ڕێکخستنی جەماوەرییان هێشتەوە. لە ئەوروپا شێوازی نوێی ڕێکخستن لە سکی ناڕەزایەتیەکانەوە دەرکەوت و پەیوەندی نێوان شەقام و دامەزراوەکان پێناسەی کردەوە و هاوسەنگییەکی نوێی لەناو سیستەمی ئێستادا دروست کرد. ئەم ئەزموونانە ئەوە دووپات دەکەنەوە کە خۆپیشاندان بەتەنیا ساتەوەختێکی ناتەواوە مەگەر ببێتە هێزێکی ڕێکخراو لەگەڵ ئاسۆیەکی کۆمەڵایەتی ئازادیخواز.
    دەرسەکە لە ئەزموونی عێراق و ناوچەیی و جیهانییەوە ڕوون و ئاشکرایە: خۆپیشاندان دەرفەت دەخولقێنێت، بەڵام ڕێکخستنی سیاسی ئەو گۆڕانکارییە دەگۆڕێت بۆ گۆڕانکارییەکی کاریگەر و کاریگەر و ڕادیکاڵ.

    دووەم: هەڵبژاردن وەک میکانیزمێک بۆ گۆڕان، خوێندنەوەی ئەزموون

  4. خوێندنەوەیەکی رەخنەگرانە بۆ ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی 2025
    شکستی لیستە چەپ و پێشکەوتووەکان لە بردنەوەی یەک کورسی پەرلەمان لە هەڵبژاردنەکانی تشرینی دووەمی 2025 تەنها ئەنجامێکی نەرێنی هەڵبژاردن نەبوو. بەڵکو دەربڕینێکی چڕەوە بوو بۆ کێشە پێکهاتەییەکان کە پێویستی بە چارەسەر هەبوو لە پەیوەندی نێوان چەپ و کۆمەڵگا و لە ئامرازە سیاسییەکاندا کە بەکار دەهێنرێن. ئەم ئەنجامە ناتوانێ تەنها بە یاسای هەڵبژاردنی نادادپەروەرانە ڕوون بکرێتەوە، نە بە هەژموونی پارەی سیاسی، نە بە ساختەکاری و دەستکاریکردن، هەرچەندە هەموو ئەم فاکتەرانە ڕاستەقینەن و کاریگەرییەکی زۆریان هەیە. ئەوەی ڕوویدا ئەنجامی کارلێک کردنی ئەم فاکتەرانە بوو لەگەڵ کێشە ڕێکخراوەییە ناوخۆییەکان، کە چەپ نەیتوانی دادپەروەری پڕۆژەکەی بگۆڕێت بۆ هەڵبژاردنێکی جەماوەری قەناعەتپێکەر.

    کێشەکانی سەرچاوە

    گرنگترینیان بۆشایی گەورە بوو لە سەرچاوە و تواناکاندا. لە بەرامبەر توانا زۆر سنووردارەکانی چەپ، هێزە باڵادەستەکان خاوەنی سەرچاوەی دارایی زۆر، ئامێری هەڵبژاردنی ئاڵۆز و تۆڕی فراوانی چاودێری و قازانجیان هەبوو. لاوازی بودجەی چەپەکان و لاوازی ژێرخانی هەڵبژاردنی فەرمانگە خۆجێییەکان و نوێنەران و میدیا و هەڵمەتی مەیدانی رێکخراو، کێبڕکێکەی بە قووڵی نایەکسان کرد. لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو هێزانەی کە پارەی سیاسی، کاریگەری کارگێڕی و دەسەڵاتی میدیاییان هەیە، توانای چەپی مامناوەند نەیتوانی هاوسەنگییەکی ڕاستەقینە لە شەڕی هەڵبژاردندا دروست بکات.
    ئەم واقیعە یارمەتیدەر بوو بۆ بەردەوامی بوونی پەراوێزی چەپ بە بەراورد لەگەڵ هێزە دەسەڵاتدارەکان، پرۆسەی هەڵبژاردنی خۆی لاواز کرد، و هەستی بێدەسەڵاتی بەهێزتر کرد تەنانەت لە نێو لایەنگرانی خۆیاندا.

    ئاستەنگەکانی گفتوگۆ و پەیوەندی: لە تیۆرییەوە بۆ واقیع
    ئاستەنگەکانی گفتوگۆ و گفتوگۆ ڕوون و ئاشکرا بوون. گوتاری هەڵبژاردنی هێزە چەپەکان زۆرجار بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی زمانی تیۆری و نوخبەیەک کە لە واقیعی ڕۆژانەی جەماوەردا ڕەگ و ڕیشەی نەبوو. زۆرێک لە پرۆگرامەکانی هەڵبژاردن نزیکتر بوون لە لێدوانی ڕۆشنبیری درێژ وەک لە پلانی کاری سیاسی ڕوون. لەگەڵ ئەوەشدا کێشەی قووڵتر تەنها لە زماندا نەبوو، بەڵکو لە خودی میتۆدۆلۆژیاکەدایە: پێشکەوتن لە تیۆرەکانەوە بەرەو واقیع، نەک بەرەو واقیعی بەرجەستە بەرەو تێگەیشتن و گۆڕین. لەجیاتی گوێگرتن لە ئازاری ڕۆژانەی خەڵک و بنیاتنانی پرۆگرامەکە لەو خاڵەی سەرەتاوە، پرۆگرامەکان پڕ بوون لە بیرۆکەی ئامادە بۆ ئەوەی “دەبێ چی بێت”، بەبێ ڕەچاوکردنی پێویست بۆ ئەوەی چی دەکرێت بە لەبەرچاوگرتنی هاوسەنگی هێزە چینایەتی و سیاسیەکان.
    پەیامەکە ئاسان نەبوو و دروشمە مەزنەکان وەرنەگێڕدران بۆ وەڵامی ڕاستەوخۆی پرسیارەکانی ڕۆژانەی خەڵک سەبارەت بە دامەزراندن و مووچە و کارەبا و تەندروستی و پەروەردە و نیشتەجێبوون. لەوەش گرنگتر، چەپەکان بەردەوام بوون لە پێشنیارکردنی “چارەسەری خوازراو” بەبێ پێشکەشکردنی “چارەسەری گونجاو”، هەنگاوی کرداری و وردە وردە کە لە ماوەیەکی نزیکدا بەدەست دەهێنرێت. جەماوەر تەنها بەدوای دیدێکی نموونەیی بۆ داهاتوو ناگەڕێت. ئەوان بەدوای هەنگاوی ڕوون و کارپێکراو دەگەڕێن کە ئەمڕۆ ژیانیان باشتر بکات و هیوایان پێ ببەخشێت کە گۆڕانکاری بەڕاستی دەگونجێت. لە بازاڕێکی سیاسیدا کە پشت بە وێنە و پەیامی خێرا و پەیوەندی ڕاستەوخۆ دەبەستێت، چەپ وا دەردەکەوت کە خۆی دەخاتە ڕوو یان ئاراستەی تەوژمێکی تری چەپ دەکات کە هاوڕا نییە، زیاتر لەوەی کە بە زمانی سادە و چارەسەرەکان پەیوەندی بە واقیعی ژیانیانەوە بکات.

    پەرتەوازەیی و سەرلێشێواوی: دەرکەوتەکانی قەیرانی هەڵبژاردنەکانی 2025
    لە هەڵبژاردنەکانی 2025، شکستەکە تەنها بەهۆی لاوازی دەنگەکانەوە نەبوو، بەڵکو لە پەرتەوازەیی و دۆخی سەرلێشێواوی لەگەڵ دیمەنی چەپدا بوو. بەشێک لە چەپەکان بایکۆتی هەڵبژاردنەکانیان کرد، هەڵبژاردنێکی تێگەیشتوو بە لەبەرچاوگرتنی لەدەستدانی متمانە بە پرۆسەی سیاسی و سنوورەکانی. هەرچەندە لە پراکتیکدا یارمەتیدەر بوو بۆ زیادبوونی سەرلێشێواوی خەڵک لە جیاتی ئەوەی بگۆڕێت بۆ هەڵوێستێکی ڕێکخراو و وروژێنەر.
    لەگەڵ ئەوەشدا سەرلێشێواویەکە تەنها لە دەرەوە نەبوو. تەنانەت لەناو پارتە چەپە بەشداربووەکانیشدا ڕێژەیەکی بەرچاو لە ئەندامان بایکۆتی هەڵبژاردنەکانیان کرد، ئەمەش ڕەنگدانەوەی قووڵایی قەیرانی ڕێکخراوەیی و سیاسی و بۆشایی متمانە لە نێوان بنکە و سەرکردایەتیەکاندایە. لە هەمان کاتدا، هێزە چەپە بەشداربووەکان بەسەر چەند لیستێکدا دابەش بوون بە پرۆگرامی هاوشێوە و گوتاری هاوشێوە. ئەم بڵاوبوونەوەیە هەمەچەشنی داهێنەرانەی بەرهەم نەهێنا. بەڵکو سەرلێشێواوی خەڵکی دروستکرد. جەماوەر بەدوای چەند وەشانێکی هاوشێوەی پڕۆژەی چەپدا ناگەڕێت. ئەوان بەدوای بەدیلێکی ڕوون دەگەڕێن کە بتوانرێت متمانەی پێبکرێت، تێبگات و بەرگری لێبکرێت. کاتێک چەندین وەشانی هەمان پڕۆژە بەبێ چوارچێوەیەکی یەکگرتوو یان ئاسۆیەکی هاوبەش پێشکەش دەکرێن، دادپەروەری خۆی لە بەڵێنێکی ئازادیخوازییەوە دەگۆڕێت بۆ سەرچاوەی سەرلێشێواوی.

    بۆشایی متمانەی جەماوەری
    بۆشایی متمانەی خەڵک مەترسیدارترین توخمە. جەماوەر مەرج نەبوو دژی چەپ دەنگ بدەن، بەڵام بە گشتی ئەڵتەرناتیڤێکی ڕوون و یەکگرتوویان تێدا نەبینی. خەڵکێکی زۆر بەشداری خۆپیشاندانە جەماوەرییەکان بوون و قوربانی گەورەیان دا، بەڵام لە هەڵبژاردنەکاندا دەربڕینێکی سیاسی ئەو ئەزموونەیان نەدۆزیەوە. ئەوان کەسیان نەدۆزیەوە کە بە ڕوونی پێیان بڵێت: ئێمە بەردەوامی ئەوەین، ئەمە پلانی ئێمەیە، ئەمانە ئەولەویاتی ئێمەن، ئەمانە ئامرازەکانمانن.
    هەروەها بەشداری هەندێک لە هێزە چەپەکان لە حکومەتەکانی دوای 2003، سەرەڕای کاریگەری ڕاستەقینەی سنووردار لەسەر بڕیاردان، لە نێو بەشەکانی دانیشتواندا ئەو تێڕوانینەی دروست کرد کە بەشێک لە چەپەکان پەیوەستە بە سیستەمی سیاسی ئێستاوە. ئەم تێڕوانینەش تەنانەت ئەگەر ڕەنگدانەوەی ڕۆڵ و مەبەستی ڕاستەقینە نەبوو، یارمەتیدەر بوو بۆ لاوازکردنی وێنەی چەپ وەک ئەلتەرناتیڤێکی ئۆپۆزسیۆنی ڕادیکاڵ لە دەرەوەی دەسەڵات. جەماوەری ناڕازی کە دژی هەموو سیستەم هاتنە دەرەوە بەدوای هێزێکی سیاسی بێ هیچ ناڕوونییەک لە هەڵوێستی بەرامبەر دەسەڵاتدا دەگەڕان، هێزێک کە بە هیچ شێوەیەک بەشداری لە سیستەمی دابەشکردنی دەسەڵات و شکستی حکومەت کەڵەکەبوودا نەبێت. ئەم بۆشاییە لەلایەن کەسەوە پڕ نەکرایەوە و سندوقەکانی دەنگدان بە تەواوی بەتاڵ مابوونەوە لە دەنگی چەپەکان.

    تەحەدای دیجیتاڵی و لاوازی وەبەرهێنان لە شۆڕشی تەکنەلۆژیا
    ڕەنگە یەکێک لە مەترسیدارترین خاڵە لاوازەکانی ئەزموونی هەڵبژاردنی چەپەکان لە عێراق و هەرێمی کوردستان شکستهێنان بێت لە وەبەرهێنان لە شۆڕشی دیجیتاڵی و بەکارهێنانی کاریگەر. لە سەردەمێکدا کە بەشێکی زۆری شەڕە سیاسییەکان لە ڕێگەی بۆشاییە دیجیتاڵییەکانەوە بەڕێوە دەچن و ڕای گشتی لە ڕێگەی پلاتفۆرمە کۆمەڵایەتیەکانەوە شێوە دەکێشرێت، چەپەکان بەردەوام بوون لە کارکردن بە ئامرازە تەقلیدییەکان کە پێویستیان بە گەشەسەندن هەیە. ڕاستە هەندێک لە هێزە چەپەکان ماڵپەڕ و هەژماری تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیان هەبوو، بەڵام ئامادەبوونی دیجیتاڵی لە ئاستی پێویستدا کاریگەر نەبوو، ڕێکخراو نەبوو و توانای کێبڕکێی نەبوو. تیمی ناوەڕۆکی تایبەت دروست نەکرا، هەروەها ئامرازەکانی شیکردنەوەی کارلێک و پێوانەکردنی کاریگەری، هەروەها پلانی ڕووبەڕووبوونەوەی هەڵمەتی دژە یان ناوزڕاندنی سیستماتیک نەبوو.
    لە کاتێکدا هێزە ڕکابەرەکان بە شێوەیەکی کاریگەر وەبەرهێنانیان لە ڕیکلامەکان، داتای گەورە و تەکنیکەکانی کاریگەری سایکۆلۆژیدا دەکرد، چەپەکان ڕازی بوون بە پۆست و لێدوانی درێژ کە نەگەیشتە جەماوەری مەبەست. ئەم دواکەوتنە تەنها تەکنیکی نەبوو. ڕەنگدانەوەی کەلێنێک بوو لە تێگەیشتن لە سروشتی خەباتی هاوچەرخ، کە چیتر بوونی ڕاستی لە لایەن کەسێکەوە بەس نییە، بەڵکو دەبێت توانای گەیاندنی بە زمان و ئامرازەکانی سەردەم هەبێت.

    کێشەی نوێنەرایەتی ژنان لە سەرکردایەتییە چەپەکاندا
    لێرەدا کێشەیەکی قووڵ لە نوێنەرایەتی ژنان لە نێو دەستەی سەرکردایەتی چەپ لە هەموو ڕێکخراوەکاندا سەرهەڵدەدات، سەرەڕای ئەوەی ژنان زیاتر لە نیوەی کۆمەڵگا پێکدەهێنن، سەرەڕای بوونی چالاک و کاریگەریان لە بنکە ڕێکخراوەییەکان و کاری مەیدانی. ژنان بەشێکی سەرەکی پێکهاتەی خۆپیشاندانەکان بوون و باجێکی قورسیان دا بە قوربانیدان. لەناو ڕێکخراوە چەپەکان خۆیان، ژنان ڕێژەیەکی بەرچاو لە کادرە چالاکەکان و سەرکردایەتی ڕاستەقینە لەسەر ئاستی بنکە و پارێزگاکان پێکدەهێنن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم چڕی مەیدانە بە شێوەیەکی دادپەروەرانە لە ئاستی دەزگاکانی سەرکردایەتی باڵادا ڕەنگ نەداوەتەوە کە نوێنەرایەتی ژنان سنووردار دەمێنێتەوە و هەندێک جار سیمبولی نییە، بەبێ دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە بڕیاردانی گرنگ کە زۆربەیان لە دەستی پیاواندا دەمێننەوە.
    ئەم ناکۆکییە لە نێوان ڕۆڵی ڕاستەقینە و نوێنەرایەتی فەرمیدا چەپ لە ڕووی ڕێکخراوەییەوە لاواز دەکات و بەشێکی گەورەی متمانەی خۆی بێبەش دەکات کاتێک باسی دادپەروەری و یەکسانی دەکات. کێشەکە تەنها ئەخلاقی نییە. ئەوە سیاسی و ڕۆشنبیرییە: چۆن چەپ دەتوانێت داوای گۆڕانی کۆمەڵگا بکات کاتێک یەکسانی لە پێکهاتەکانی خۆیدا بەدەست نەهێناوە؟ چۆن دەتوانرێت متمانەی ژنان لە کۆمەڵگا بەدەست بهێنێت کاتێک خۆیان لە ناوەندەکانی بڕیاردانی ڕاستەقینە لەناو ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگادا پەراوێز خراون؟

    کێشەی نوێنەرایەتی گەنجان و نەبوونی سەرکردەی گەنج لە ناوەندەکانی بڕیاردان
    هێزە چەپەکان ڕووبەڕووی تەحەدایەکی گەورە دەبنەوە لە نوێنەرایەتیکردنی گەنجان لە پێکهاتەی سەرکردایەتییاندا. هەرچەندە زۆربەی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان لە جەوهەردا ڕاپەڕینی گەنجانن کە لەلایەن نەوەیەکی نوێوە بە ئامرازی نوێ و هۆشیاری جیاوازەوە سەرکردایەتی دەکرێن، بەڵام ئەم واقیعە لە پێکهاتەی سەرکردایەتی چەپ و بڕیاردانیاندا ڕەنگی نەداوەتەوە. تێکڕای تەمەنی سەرکردایەتی ڕاگەیەندراو لە زۆربەی ڕێکخراوە چەپەکاندا لە شەست ساڵ تێدەپەڕێت و تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە گەنجان بەشداری پۆستی ڕێکخراوەیی دەکەن، ئامادەبوونیان بەزۆری لە دەرەوەی بەرەی سیاسی دەمێنێتەوە و ڕۆڵێکی سەرەکی و یەکلاکەرەوەیان لە داڕشتنی ستراتیجی و بڕیاردان نییە.
    ئەم ناهاوسەنگییە تەنها پرسیاری تەمەن نەبوو، بەڵکو پچڕانی زمان و ئامرازەکان و تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییە قووڵەکان بوو. ئەو گەنجانەی کە بە جەستەی خۆیان بەشداری خۆپیشاندان و خۆپیشاندانیان دەکرد و بە دەنگی خۆیان گوتاری خۆیان داڕشت، زیاتر خۆیان لە ڕۆڵی جێبەجێکردن و کاری مەیدانیدا دەبیننەوە، بەبێ بەشداری ڕاستەقینە لە پلاندانان و دانانی ئاراستەی گشتی. ئەم پەراوێزخستنە پێکهاتەیە، تەنانەت ئەگەر مەبەستیش نەبووبێت، پاڵی بە زۆربەیان دا کە لە چوارچێوەی تەقلیدی دوور بکەونەوە و بەدوای شێوازی بەدیلی رێکخراودا بگەڕێن کە ئاسۆیی و نەرمتر بن. ئەنجامەکەش ئەوەیە کە چەپ بەشێکی گەورە و گرنگی وزەی نوێبوونەوەی خۆی تەرخان نەکرد و لە بازنەی دووبارەکردنەوەی هەمان شێوازەکانی سەرکردایەتیدا بەند کرابوو، لە کاتێکدا ئەو نەوەیەی کە دەبوایە لە ناوەنددا بێت لە پەراوێز یان لە دەرەوەی چوارچێوەی چەپ مایەوە.

  5. ئایا هەڵبژاردن میکانیزمێکی گونجاو نییە بۆ گۆڕان؟
    بەشێک لە چەپەکان هەڵبژاردن لە عێراق بە ئامرازێکی نەزۆک دادەنێن یان یارییەک کە ئەنجامەکانی پێشوەخت دیاری کراون. ئەم هەڵسەنگاندنە پشت بە ڕاستی دەبەستێت، بەڵام کاتێک دەگۆڕێت بۆ هەڵوێستێکی پرەنسیپی جێگیر کە بۆ گفتوگۆ و پێداچوونەوە ناکرێت، کێشە دروست دەبێت. هەڵبژاردن وەک میکانیزمێک خۆی لە خۆیدا نە پێشکەوتووخواز و نە پارێزگارە. ئەوان گۆڕەپانێکی ململانێن کە دەتوانرێت بەکار بهێنرێن بۆ بەهێزکردنی زاڵبوون، هەروەک چۆن دەتوانرێت بەکار بهێنرێن بۆ چوونە ژوورەوە، بە پلەی جیاواز.
    ئەزموونی جیهانی دەریدەخات کە چەپ سەرکەوتوو بووە لە چوونە ناو سیستەمی هەڵبژاردنی توندتر کاتێک ستراتیژێکی ڕوونی هەبوو. لە ئەمریکای لاتین و شوێنەکانی تری باشووری جیهان، سیستەمەکان کەمتر ئاڵۆز و زاڵ نەبوون، لەگەڵ ئەوەشدا چەپەکان توانیویانە هەڵبژاردن بگۆڕن بۆ ئامرازێک لە نێو ئەوانی تردا، نەک جێگرەوەی خەباتی کۆمەڵایەتی و نە پێچەوانەی ئەوە. کێشەکە لە عێراقدا تەنیا لە هەڵبژاردندا نەبوو، بەڵکو لە چۆنیەتی چوونە ژوورەوە و بە چ ئامرازێک و بە چ گوتارێک و بە چ هاوپەیمانێتییەک و کاتێک کورسی بەدەست دەهێنرێت میکانیزمی کارکردن لە ناو پەرلەمان دەبێت چی بێت.
    هەڵبژاردن خۆی لە خۆیدا گۆڕانکاری ڕیشەیی ناکات، بەڵام دەتوانێت ببێتە یەکێک لە گۆڕەپانەکانی. ڕەتکردنەوەی ڕەهای هەڵبژاردن لەوانەیە هەڵوێستێکی ئەخلاقی بێت، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە لەوانەیە ببێتە هۆی گۆشەگیری. بەشداری نەکراو لەوانەیە ببێتە هۆی بەشداریکردن. تەحەدای ڕاستەقینە بنیاتنانی توانای بەکارهێنانی ئەم میکانیزمەیە بەبێ ئەوەی بکەوێتە داوی ئەو، واتە بەستنەوەی بە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی جەماوەری زیندوو، پرۆگرامێکی ڕوون و رێکخراوێکی بەهێز کە هەموو دەستکەوتێکی بچووک دەگۆڕێت بۆ دەسکێکی گەورەتر.

    سێیەم : پەرتەوازەیی سەندیکاکانی کرێکاران و ڕێکخراوە جەماوەرییەکان و لاوازی سەربەخۆیی

    یەکێک لە گرنگترین کێشە پێکهاتەییە قووڵەکان کە کاریگەری لەسەر توانای چەپی عێراقی هەبوو بۆ بنیاتنانی بنکەیەکی کۆمەڵایەتی فراوان و سەقامگیر، پەرتەوازەیی لە نێو ڕێکخراوە جەماوەرییەکاندا، بەتایبەتی ڕێکخراوە فێمینیستەکان، خوێندکاران، سەندیکاکانی کرێکاران و سەندیکای پیشەیی. بەشێکی گرنگی ئەم پەرتەوازەبوونە ئەنجامی ڕاستەوخۆی میتۆدی کارکردنی زاڵ بوو لە نێو زۆربەی هێزە چەپەکاندا، کە لەسەر بنیاتنانی سەندیکاکان و ڕێکخراوە جەماوەریەکان وەک بەرەیەکی سیاسی ڕاستەوخۆ بۆ پارتەکە دامەزراوە، نەک وەک رێکخراوێکی سەربەخۆی ڕاستەقینە کە بەرژەوەندییەکانی کەرتە کۆمەڵایەتییەکانیان دەردەبڕن.
    هۆشیاری سەبارەت بەم بۆچوونە پێویست بوو، بەتایبەتی لە وڵاتێکدا کە ئەزموونێکی تاڵی لە یەکێتی سیاسی لە سەردەمی دیکتاتۆری پێشوودا هەبوو، کاتێک ئەوان بوون بە ئامرازی کۆنتڕۆڵ نەک نوێنەرایەتی بەرژەوەندییە جەماوەرییەکان. هەڵوێستی نێگەتیڤ بەرامبەر بە یەکێتییە سیاسیکراوەکان هێشتا لە یادەوەری خەڵکدا هەیە و دەسەڵاتدارانی بەغدا و هەرێم بەردەوامن لە گرتنەبەری هەمان ڕێباز. بەڵام چارەسەر ئەوە نەبوو کە چەپەکان هەمان کار بکەن. بەڵکو دەبێت ئەم شێوازە بشکێنێت و مۆدێلێکی جیاواز پێشکەش بکات لەسەر بنەمای سەربەخۆیی ڕاستەقینە و دیموکراسی و پلۆرالیزم.

    ڕێکخراوەکانی بەرە و ئەلتەرناتیڤی سەربەخۆ
    زۆربەی ڕێکخراوە چەپەکان جەختیان لەسەر دامەزراندنی سەندیکا، فیدراسیۆن و رێکخراوی خۆیان دەکردەوە و هەندێک جار تاکە پارتێک زیاتر لە یەک ڕێکخراو لە هەمان کەرتدا دامەزراند لەبەر هۆکاری پەیوەندیدار بە ناکۆکی ناوخۆیی. ئەنجامەکە دیمەنێکی پەرتەوازەیی دەیان ڕێکخراوی بچووک بوو کە هەریەکەیان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە نوێنەرایەتی هەمان کەرت دەکەن، بەڵام ڕۆڵیان سنووردار بوو و بەسترایەوە بە هێزی ئەو حزبەی کە لە پشتیانەوە وەستاوە. ئەم بۆچوونە ڕێکخراوەکان لە ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی خۆیان بەتاڵ دەکاتەوە: ئەو یەکێتییەی کە بۆ خزمەتکردنی پارتێکی دیاریکراو دروست کراوە توانای نوێنەرایەتی کرێکاران لە هەمەچەشنیدا لەدەست دەدات، ڕێکخراوی فێمینیستی توانای خۆی بۆ ڕاکێشانی ژنان لە دەرەوەی بازنەی حزبەکە لەدەست دەدات و یەکێتی خوێندکاران دەبێتە گۆڕەپانێک بۆ ململانێی حزبی.
    بنیاتنانی یەکێتیەکی بەهێز و سەربەخۆ بە دەیان هەزار ئەندام هەزار جار باشترە لە دروستکردنی کۆمەڵێک سەندیکای بچووک کە سەر بە پارتە چەپە جیاوازەکانن. یەکێتی سەربەخۆ بەشێوەیەکی کاریگەرتر بەرگری لە مافەکان دەکات، متمانەی فراوانتر بەدەست دەهێنێت، کەش و هەوایەکی پێشکەوتووتر دەخولقێنێت، ئەمەش خزمەت بە پڕۆژەی چەپ دەکات، تەنانەت ئەگەر چەپ کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی بەسەر سەرکردایەتی و کارەکەیدا نەکات.
    کۆنگرە نێودەوڵەتییەکان وەک بنەمایەکی پرکتیکی بۆ بنیاتنانی یەکێتی و فیدراسیۆنی دیموکراتی سەربەخۆ
    بەرهەمدارتر دەبوو ئەگەر هەوڵەکان ئاراستە بکرایە بۆ بنیاتنانی سەندیکای کرێکاری و پیشەیی سەربەخۆ و فیدراسیۆن، شانبەشانی ڕێکخراوە جەماوەری و فێمینیستی سەربەخۆکان، کە کارەکانیان لەسەر بنەمای مافە نێودەوڵەتییەکانی مرۆڤ و کار و پەیماننامەکانی مافەکانی ژنان بنیات بنێن. ئەمانە بریتین لە جاڕنامەی جیهانی مافەکانی مرۆڤ، پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کەلتوورییەکان، پەیماننامە بنچینەییەکانی ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی (ILO) سەبارەت بە ئازادی کۆبوونەوە و مافی رێکخستن، و پەیماننامەی نەهێشتنی هەموو شێوەکانی جیاکاری دژی ژنان (CEDAW) لەگەڵ پێوەرە پابەندەکانی بۆ پاراستنی مافەکانی ژنان و دەستەبەرکردنی یەکسانی تەواویان. ئەم پەیماننامانە سەرچاوەیەکی بنچینەیی بۆ کاری ڕێکخراوە سەربەخۆکانی فێمینیستی پێکدەهێنن، وەک چوارچێوەیەکی یاسایی نێودەوڵەتی کە مافە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتیەکانی ژنان دەناسێنن و شەرعیەتێک بە خەباتیان دەبەخشن کە لە چوارچێوەی تەسکی ناوخۆیی تێدەپەڕێت.
    ئەوەی لەم پەیماننامانە و ستانداردە نێودەوڵەتییەکاندا دەردەکەوێت زۆرجار لەوە زیاترە کە هێزە چەپەکان خۆیان وەک داواکاری پێشکەوتوو پێشکەشی دەکەن، چ لەسەر مافەکانی کرێکاران، چ مافەکانی خەڵک یان مافەکانی ژنان. سوود وەرگرتن لەم سەرچاوەیانە نەک تەنها چوارچێوەیەکی یاسایی و ئەخلاقی بەهێز بۆ خەباتی یەکێتی و فێمینیستی دابین دەکات، بەڵکو یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی هەستیاری و تۆمەتی سیاسی کردنی پارتیزانی لەناو یەکێتیەکان، فیدراسیۆن و ڕێکخراوە جەماوەرییەکاندا، چونکە داواکارییەکان لە دروشمی ئایدۆلۆژیای گشتییەوە دەگۆڕێت بۆ مافێکی دانپێدانراوی نێودەوڵەتی کە لەبەردەم کۆمەڵگا و دەسەڵاتداراندا بەرگری لێدەکرێت.

    هۆشیاری نوێ و پێویستی پێداچوونەوە

    نەبوونی سەندیکا، فیدراسیۆن و رێکخراوی بەهێز و سەربەخۆ چەپی زۆر لاواز کرد. کاتێک ساتە یەکلاکەرەوەکان هاتن، خۆی لە بۆشاییەکی ڕێکخراوەییدا دەبینیەوە: هیچ سەندیکایەک نەبوو بتوانێت خۆپیشاندان و خۆپیشاندانەکان بگۆڕێت بۆ مانگرتن کە ئابووری ئیفلیج بکات، هیچ بزووتنەوەیەکی یەکگرتووی خوێندکاران، هیچ ڕێکخراوێکی فێمینیستی کاریگەری فراوانی نەبوو. لە جێگەی ئەوان دەیان ڕێکخراوی بچووکی ڕکابەر وەستابوون.
    جەماوەر، بەتایبەتی گەنجان لە گۆڕەپانەکانی ناڕەزایی چیتر متمانەیان بە ڕێکخراوەکانی یەکێتی و “پێشەوە” نەماوە و شێوەی ئاسۆیی ڕێکخراو و دەستپێشخەری سەربەخۆیان پەسەند کردووە. لە ڕاستیدا، بەشێکی گەورە لە ڕێکخراوە حزبییەکان بە گشتی دوور کەوتوونەتەوە، دیاردەیەکی شایەنی لێکۆڵینەوەیە نەک ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ڕەتکردنەوە. کات گۆڕاوە و جەماوەر ئەمڕۆ بەرەو ڕێکخراوە سەربەخۆ و فرە پلاتفۆرمەکان دەڕوات کە ڕێز لە سەربەخۆیی خۆیان دەگرن و هێڵە حزبییەکانی ئامادە ناسەپێنن. ئەمە پێویستی بە پێداچوونەوەیەکی بنەڕەتی هەیە. هەڵبژاردن چیتر لەنێوان بنیاتنانی بەرەیەکی سەربەخۆ یان نەکردنی کاری جەماوەری نییە، بەڵکو لەنێوان بەردەوامی پەرتەوازەیی یان گواستنەوە بۆ پشتیوانیکردنی سەندیکای بەهێز و سەربەخۆ و فیدراسیۆنی کە چەپەکان وەک تاکێک پابەند بە کێشەکانی کەرتەکانیان کار دەکەن.
    پارادۆکسی ئازاربەخش ئەوەیە کە چەپ داوای یەکگرتنی جەماوەری کرێکار دەکات، بەڵام ئەم سیاسەتە بێ مەبەست بووە هۆی بڵاوبوونەوەی هەوڵەکان. ڕێگای یەکگرتن بە فرە ڕێکخراوە سەربەخۆکاندا تێناپەڕێت. بەڵکو بە بنیاتنانی یەکێتی، فیدراسیۆن و رێکخراوی بەهێز و سەربەخۆ تێدەپەڕێت کە هەمووان کۆدەکاتەوە، بێ گوێدانە ئینتیمای ڕۆشنبیری، نەتەوەیی یان ئایینی، لە دەوری بەرژەوەندییە هاوبەشەکانیان.

    چوارەم: بەرەو ستراتیژێکی یەکگرتوو و یەکخستنی ڕێگاکان و یەکخستنی چەپ

  6. تێپەڕاندنی کەمکردنەوە: ناڕەزایی دەربڕین، هەڵبژاردن و ڕێکخستنی یەکێتی
    یەکێک لە دیارترین ئاستەنگەکان کە چەپی عێراق ڕووبەڕووی بووەوە لە بزووتنەوە ناڕەزایەتیەکانی ئەم دواییەدا مامەڵەکردن بوو لەگەڵ ئەو پرسیارە: ئایا ئەولەویەتی هەڵبژاردنە یان خۆپیشاندان؟ ئەم پرسیارە، بەم شێوەیە داڕێژراوە، رەنگە ڕەنگدانەوەی کەموکورتی لە بیرکردنەوەی دیالێکتیکی، و تێگەیشتن لە گۆڕان وەک پرۆسەیەکی ئاڵۆز لەگەڵ چەندین ئاست و ئامراز. مێژوو هیچ نموونەیەکی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی قووڵ لە ڕێگەی میکانیزمی پاک و دابڕاوەوە پێشکەش ناکات. بەڵکو، لە ڕێگەی کارلێکردنی بەردەوامی نێوان شەقام، رێکخراو، دامەزراوەکان، و خەباتی ڕۆژانە.
    ناڕەزایی هەرچەندە گەورە بێت، پێویستی بە ئامرازی تر هەیە بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمێکی ئاڵۆز کە دەوڵەت و چەک و پارە و میدیای تێدایە. لە هەمان کاتدا، هەڵبژاردن، مەبەستی بەشداربووان هەرچییەک بێت، پێویستی بە فشاری کۆمەڵایەتی ڕێکخراو و بەردەوام هەیە بۆ ئەوەی ببێتە ئامرازێکی ڕاستەقینەی گۆڕان. گرنگترین پرسیار ئەوە نییە کە کامیان هەڵبژێرین، بەڵکو چۆن ستراتیژێک دابمەزرێنین کە هەر ئامرازێک لە شوێنی گونجاوی خۆیدا بەکار بهێنێت و لە یەک دیدگادا بەیەکیان ببەستێتەوە.
    ستراتیجی یەکخراو مانای هەبوونی بزووتنەوەیەکی ناڕەزایی بەردەوام و بەدرێژایی ساڵ و داواکاری ڕوون و توانای خۆڕێکخستن هەیە لە ڕێگەی سەندیکاکان و فیدراسیۆنە جەماوەرییە سەربەخۆکان (کە پێویستی بە تێپەڕاندنی ڕێبازی “ڕێکخراوی پێشەوە” و هەنگاونان بەرەو بنیاتنانی رێکخراوی یەکێتی دیموکراتی هەیە کە بەڕاستی نوێنەرایەتی بنکەکانیان بکات نەک ئەجێندای حزبی)، لە هەمان کاتدا پڕۆژەیەکی هەڵبژاردنی سیاسی چەپی یەکگرتوویان هەبێت. نەک وەک جێگرەوەی شەقام، بەڵکو وەک درێژکراوەی. هەروەها مانای کارکردن لە ناو کۆمەڵگادا، لە سەندیکاکان، فیدراسیۆنەکان، گەڕەکەکان، زانکۆکان و شوێنی کارەکان، وەک گۆڕەپانێکی خەباتی ڕۆژانە کە لە گۆڕەپانی گشتی یان پەرلەمان کەمتر گرنگ نییە. ئەم وانەیە پێویستی بە زیاتر وەرگرتن لە ئەزموونی عێراق هەیە لە شەپۆلی ناڕەزایی یەک لە دوای یەکدا، بۆ دوورکەوتنەوە لە دووبارەبوونەوەی هەمان کێشە لە هەر ساتێکی ناڕەزایی نوێدا.
  7. دەرسەکانی ئەزموونی جیهانی کاری هاوبەش
    ئەزموونی جیهانی لە دەیان ساڵی ڕابردوودا وانەی ڕوون دەربارەی بەهای تێکەڵکردنی ناڕەزایی و ڕێکخستن و کاری هەڵبژاردن پێشکەش دەکات، نەک وەک ڕێڕەوی دژ بەیەک، بەڵکو وەک ئەڵقەیەک لە یەک زنجیرەدا.
    لە ئەمریکای لاتین، هێزە چەپەکان تەنها دوای پرۆسەیەکی درێژخایەن لە ناڕەزایی کۆمەڵایەتی گەیشتنە دەسەڵات یان پێگەی کاریگەر کە هۆشیارییەکی نوێی بەرهەم هێنا، کە دواتر سیاسی رێکخرابوو.
    لە کۆڵۆمبیا، چەپەکان ڕووبەڕووی مێژوویەکی دوورودرێژ لە سەرکوت و توندوتیژی بوونەوە. پاشەکشەی نەکرد بۆ دابڕانی هەمیشەیی ناڕەزایی دەربڕین. بەڵکو کاری کرد بۆ بنیاتنانی هاوپەیمانییەکی فراوان کە هێزەکانی چەپ و فێمینیستی و ژینگەیی لەخۆ دەگرێت، لەگەڵ سەندیکاکانی کرێکاران و بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان. ئەم کارە هاوبەشە لەسەر بنەمای کەمترین پرۆگرامێکی ڕوون و ئاشکرا ڕێگەی دا توڕەیی کۆمەڵایەتی بگۆڕێت بۆ هێزی هەڵبژاردن و چەپی هێنایە سەر سەرۆکایەتی بۆ یەکەم جار لە مێژووی وڵاتدا. دەرسەکە لێرەدا ئەوەیە کە یەکگرتن، تەنانەت لە نێوان هێزە جیاوازەکانی ئایدۆلۆژیا، کاتێک دەگونجێت کە لەسەر ئەولەویاتی بەرجەستە بگاتە ژیانی جەماوەر.
    لە بەرازیل، ڕووخاندنی ڕاستڕەوی توندڕەو بەبێ هاوپەیمانییەکی فراوان کە سنوورە تەقلیدییەکانی چەپ تێدەپەڕێنێت، مەحاڵ نەبوو. پارتی کرێکاران سەرەڕای بەهێزی مێژوویی خۆی تێگەیشت کە گەڕانەوە بۆ دەسەڵات تەنیا لە ڕێگەی بنکەی تەقلیدی خۆیەوە نابێت بەڵکو لە ڕێگەی بنیاتنانی بەرەیەکی پێشکەوتووخوازی فراوان کە پشت بە سەندیکاکان و بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و کەرتەکانی چینی ناوەند دەبەستێت ئەم تێکەڵەی کاری جەماوەری و ڕێکخستنی هەڵبژاردن هاوسەنگی سیاسی گەڕاندەوە و نیشانی دا کە پراگماتیزم تاکتیکی مانای وازهێنان لە پرەنسیپەکان نییە، بەڵکو پاراستنی ناوەڕۆکی پڕۆژەکە.
    لە چیلی، لەگەڵ شکستی هەڵبژاردنەکانی ئەم دواییەی 2025، چەپەکان لە گۆڕەپانەکە ون نەبوون. بەڵکو ئامادەبوونێکی کۆمەڵایەتی بەرجەستە دەهێڵێتەوە، بە سوود وەرگرتن لە هاوپەیمانییە فراوانەکانی، ڕۆڵی سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکان، و تۆڕەکانی کاری کۆمەڵایەتی. ئەم ئامادەبوونە ڕەگ و ڕیشەی خۆی لە ڕاپەڕینی 2019 دژ بە نیولیبرالیزم دەدۆزێتەوە، کە ڕێگە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی دیمەنی سیاسی کردەوە. بەڵام ئەوەی ئەم ڕێگایەی چارەسەر کرد، تەنها شەقام نەبوو، بەڵکو توانای گۆڕینی ئەم تەوژمە کۆمەڵایەتییە بوو بۆ هاوپەیمانییەکی هەڵبژاردنی ڕێکخراو کە بووە هۆی سەرکەوتنی سەرۆکایەتی بۆریچ. سەرەڕای شکستەکانی دواتر و سنووردارکردنی ئەزموون لەناو دامەزراوەکانی دەوڵەتدا، هاوپەیمانێتییەکە وەک هێزێکی سیاسی مایەوە، چونکە شەقام لە رێکخستن دابڕاو نەبوو و ناڕەزایی بە ڕۆڵی سەندیکاکان و فیدراسیۆن و کاری کۆمەڵایەتی ڕێکخراوەوە بەسترابووەوە، کە ڕێگە بە بوونی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە دەدا تەنانەت لە کاتی پاشەکشەی هەڵبژاردنەکاندا.
    لە ئەوروپا ئەزموونی لیستی یەکێتی لە دانمارک وەک مۆدێلێکی ڕوون دەوەستێت. سێ پارتی چەپی بچووک کە نەیانتوانی بچنە ناو پەرلەمانەوە، بڕیاریان دا یەکبگرن لە یەک چوارچێوەدا. جیاوازییەکانیان نەهێشتەوە، بەڵام لە چوارچێوەی پێکهاتەیەکی نەرمدا بەڕێوەیان بردوون کە ڕێگە بە یەکخستنی هەوڵی هەڵبژاردن و بنیاتنانی ئامادەبوونێکی جەماوەری بەردەوام دەدات. ئەنجامەکە گواستنەوەی چەپ بوو لە پەراوێزەوە بۆ پێگەیەکی کاریگەر، بەبێ وازهێنان لە ڕادیکاڵیزمی کۆمەڵایەتی.
    ئەوەی ئەم ئەزموونانە یەکدەخات دانپێدانانیان بەوەی کە گۆڕانکاری لە یەک ئامرازەوە دەرناکەوێت، نە لە یەک ساتەوەخت، بەڵکو لە کاری کەڵەکەبوو، یەکگرتوو و ڕێکخراو کە تووڕەیی کۆمەڵایەتی، ڕێکخستنی سیاسی و کاری ڕۆژانە لەناو کۆمەڵگادا تێکەڵ دەکات. هەموویان ڕووبەڕووی کۆسپ و شکستیان بووەوە، بەڵام نەگەڕاونەتەوە بۆ سفر، چونکە چوارچێوەیەکی ڕێکخراوەییان دامەزراند کە توانای فێربوون و خۆگونجاندنیان هەیە.
  8. ئەمە بۆ چەپەکانی عێراق چی دەگەیەنێت؟ پێویستیی هەڵسەنگاندنی زانستی و نوێکردنەوەی گشتگیر
    چەپی عێراقی بەدەر نییە لە یاساکانی خەباتی کۆمەلایەتی ئەوەی لێرەدا سەرکەوتوو نەبوو لە شوێنێکی تر سەرکەوتوو بوو، نەک لەبەر ئەوەی ئەو کۆمەڵگایانە باشتر یان ئاسانترن، بەڵکو لەبەر ئەوەی هێزە چەپەکان لەوێ بوێری ئەوەیان هەبوو هەڵسەنگاندنێکی زانستی ڕەخنەگرانە بۆ ئەزموونەکانیان ئەنجام بدەن، وەبەرهێنان لە گەشەی مەعریفی و ئامرازی دیجیتاڵی مۆدێرن بکەن بۆ تێگەیشتن لە واقیع و پێوانەکردنی کاریگەری، وە نەرمی پێویستیان هەبوو بۆ نوێکردنەوەی ئامرازەکانیان و پەرەپێدانی گفتووگۆ و شێوە ڕێکخراوەییەکانیان لەگەڵ گۆڕانە کۆمەڵایەتییەکاندا. عێراق خاوەنی توانایەکی گەورە و هۆشیاری پێشکەوتوو و ئەزموونی قووڵی خۆپیشاندانەکانە. ئەوەی کەموکورتی هەیە تووڕەیی نییە، بەڵکو ڕێکخستنە. ئازایەتی نییە، بەڵکو میتۆدی زانستی لە هەڵسەنگاندن و ئامادەیی بۆ نوێبوونەوەی بنەڕەتی.
    ئەوەی ئەمڕۆ پێویستە هەڵسەنگاندنێکی زانستی گشتگیرە بۆ ئەزموونی چەپی عێراق، بە پشتبەستن بە شیکردنەوەی قووڵ بۆ داتا بەردەستەکان، ڕاپرسی ڕاستەقینە لەسەر ڕای گشتی و ئاراستەکان، و لێکۆڵینەوەی ورد لە هاوسەنگی هێز چینایەتی و سیاسی. هەڵسەنگاندنی زانستی مانای ڕازیبوون بە تێڕوانین یان لێکدانەوەی ئامادە نییە. بەڵکو پێویستی بە بەکارهێنانی ئامرازی شیکاری مۆدێرن هەیە، لە زانستی داتەوە بۆ توێژینەوەی کۆمەڵایەتی، بۆ تێگەیشتن لە کوێ شکستمان هێنا، لە کوێ سەرکەوتوو بووین، لە کوێ هەڵەمان کرد، و چی دەتوانرێت ڕاست بکرێتەوە. ئەم هەڵسەنگاندنە دەبێت ببێتە هۆی نوێبوونەوەیەکی فکری و سیاسی و ڕێکخراوەیی قووڵ کە لە پێداچوونەوە بە گریمانە کۆنەکان نەترسێت و دوودڵ نەبێت لە پێشنیارکردنی چارەسەری نوێ کە بە نەرمی و توانای خۆگونجاندن لەگەڵ واقیعی گۆڕاو تایبەتمەند بێت.
    ئەوەی پێویستە گواستنەوەی میکانیکی ئەزموونی کەسانی تر نییە، بەڵکو سوود لێوەرگرتنە بەشێوازێکی گونجاو لەگەڵ واقیعی خۆمان و هاوسەنگی چینایەتی و سیاسی هێزەکان لەعیراق و هەرێمی کوردستان و تایبەتمەندی پێکهاتەی کۆمەلایەتی و مێژووی ناوخۆیی خەبات هەر ئەزموونێک ناوەڕۆکی خۆی هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا یاسا گشتییەکانی خەباتی کۆمەڵایەتی بە دروستی دەمێننەوە: یەکگرتن، ڕێکخستن، تێکەڵکردنی ئامرازە جیاوازەکانی خەبات، و پەیوەندی ئۆرگانیکی لەگەڵ جەماوەر. لە هەمووی گرنگتر توانای فێربوونی بەردەوام، هەڵسەنگاندنی خولی و گەشەپێدانی خودی لەسەر بنەمای ئەزموونی کەڵەکەبووو داتای نوێ.
    تێکەڵکردنی ناڕەزایی لەگەڵ هەڵبژاردن، شەقام لەگەڵ دامەزراوەکان، پێویستییەکی پراکتیکی بەپەلەیە کە لە خوێندنەوەی واقیع و هاوسەنگی هێزەوە وەرگیراوە. بەبێ ئەم تێکەڵەیە، چەپ بەردەوام دەبێت لە جوڵە لە بازنەیەکی خراپدا: تەقینەوەی ناڕەزایی بەهێز لە شەقامەکان بەڵام کاریگەری سیاسی بەردەوامی سنووردارە و بەشداری لاوازی هەڵبژاردن چونکە لە بنکەیەکی کۆمەڵایەتی ڕێکخراوەوە دابڕاوە.

    پێنجەم: بنیاتنانی چوارچێوەیەکی چەپی یەکگرتوو و پێویستی و ئەگەرەکان
    پرسی بنیاتنانی چوارچێوەیەکی چەپی یەکگرتوو لە عێراقدا چیتر بابەتێکی تیۆری یان خۆشگوزەرانی سیاسی نوخبەی نییە. بەڵکو گۆڕاوە بۆ پێویستییەکی مێژوویی دەستبەجێ کە هاوسەنگی هێز و ئەنجامی ئەزموون و سنوورەکانی بەردەوامبوون بە هاوکێشەی ئێستا سەپاندووە. پەرتەوازەیی چیتر تەنها لاوازی نییە. بۆتە بەربەستێکی ڕاستەقینە لەبەردەم هەر ئەگەرێکی کاریگەری، و سەرچاوەیەکی هەمیشەیی بۆ لەدەستدانی متمانەی خەڵک. ئەزموون دەریخستووە کە چەپ کە وەک دوورگەیەکی ڕکابەری جیا کار دەکات، نەیتوانیوە ئامادەیی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری خۆی بگۆڕێت بۆ هێزێکی سیاسی ڕێکخراو، هەرچەندە تەنها گوتاری خۆی بێت یان قوربانییە قووڵەکانی.
    چوارچێوەی یەکگرتوو مانای نەهێشتنی جیاوازییە ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەییەکان و تواندنەوەی هەمووان نییە بۆ یەک پارتێکی داخراو. ئەزموونی جیهانی دەریدەخات کە چوارچێوە فراوانە سەرکەوتووەکان ئەوانەن کە فرەیی لەناویاندا بەڕێوە دەبەن، نەک ئەوانەی جیاوازییان سەرکوت کردووە. ئەوەی پێویستە چوارچێوەیەک بێت لەسەر بنەمای بەرنامەیەکی هاوبەش کە ئەولەویاتی بەپەلە دیاری بکات و بابەتە تیۆرییە مشتومڕەکان بۆ گفتوگۆی دیموکراتی بەجێبهێڵێت، بەبێ ئەوەی ڕێگە بدات ببنە هۆکاری ئیفلیج.
    ئەم چوارچێوەیە دەبێت بۆ پارت و ڕێکخراوەکان و هەروەها بۆ ئەو چالاکوانانەی کە سەر بە هیچ رێکخراوێک نین کراوەبێت. بەشێکی زۆری چەپەکانی ئەمڕۆ لە دەرەوەی چوارچێوەی حزبی تەقلیدی کار دەکەن، یان بەهۆی سیاسەتی ڕێکخراوەیی هەڵە، ڕەتکردنەوەی فۆرمی ڕێکخراوەیی بەردەست، یان هۆکاری تر.

    نەخشەڕێگا: بنەما پراکتیکییەکان بۆ چوارچێوەیەکی چەپی یەکگرتوو
    هاوپەیمانێتییەکە کێ لەخۆ دەگرێت؟ یەکڕیزی لەسەر بنەمای کاری کۆمەلایەتی نەک لەسەر بنەمای شوناسی ئایدیۆلۆژی
    چوارچێوەی یەکگرتووی خوازراو دەبێت کراوە و گشتگیر بێت و سەرجەم هێزە چەپ و پێشکەوتووەکانی عێراق و هەرێمی کوردستان بگرێتەوە بەبێ پەراوێزخستن و پەراوێزخستن واتە پارت و ڕێکخراوە چەپەکان لە هەموو تەوژمە جۆراوجۆرەکانیان، کۆمۆنیست، سۆسیالیست، پێشکەوتووخواز و مەدەنی. هەروەها ڕێکخراوە جەماوەریەکان، سەندیکاکانی کرێکاران و پیشەیی، فیدراسیۆنی خوێندکاران، رێکخراوەکانی فێمینیستی و ڕێکخراوەکانی ماف، ژینگەیی و مەدەنی دەگرێتەوە کە دیدێکی پێشکەوتووخواز و تێکۆشان بۆ زۆرترین ئاستی دادپەروەری و یەکسانی کۆمەڵایەتی هاوبەشن. لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە چوارچێوەکە دەبێت کراوەبێت بۆ چالاکوانانی سەربەخۆ، ئەوانەی سەر بە هیچ ڕێکخراوێکی حزبی نین، بەڵام بڕوایان بە پڕۆژەکە هەیە و کاری بۆ دەکەن.
    پێوەر لێرەدا ئینتیمای ئایدیۆلۆژی نییە، بەڵکو پراکتیکی ڕاستەقینەیە: هەموو کەسێک کە کار دەکات و بەشداری دەکات لە گۆڕینی ژیانی جەماوەر بۆ باشتر و تێکۆشان بۆ یەکسانی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، ماف و کەرامەتی مرۆڤ، بەشێکە لە کەمپی چەپ، بێ گوێدانە ئەو ناوەی هەڵیگرتووە یان باکگراوندی ڕۆشنبیری کە لێوەی دەڕۆن. چەپ ناسنامەیەکی ئایدیۆلۆژیای داخراو نییە. بەڵکو هەڵوێستێکی پراکتیکییە لەسەر واقیع، و هەڵبژاردنێکی ڕوونە بۆ لایەنگری جەماوەری کرێکار. ئەم هاوپەیمانییە فراوانە دەبێت لەچوارچێوەی پێکهاتەیەکی دێموکراسی ڕووندا بەڕێوە ببرێت کە ڕێز لەتایبەتمەندییەکان بگرێت و لەسەر بنەمای هاوبەش بنیات بنرێت و هەمووان بەرەو یەک ئامانج ئاراستە بکات ئەویش گۆڕینی هاوسەنگی هێز لەبەرژەوەندی کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیری لەسەرتاسەری عێراق و هەرێمی کوردستان
    ناوێکی سادە و ناسنامەیەکی یەکگرتوو.
    چوارچێوەی یەکگرتوو پێویستی بە ناوێکی سادە و تێگەیشتوو هەیە کە ناوەڕۆکی پڕۆژەکە دەرببڕێت بەبێ ئەوەی باری ناونیشانە تەقلیدییەکان هەڵبگرێت کە پڕ بووە لە مێژووی دابەشبوون و لێکدانەوەی ناکۆک. ناوێکی سادە و نزیک لە جەماوەر وەک “هاوپەیمانی نان و ئازادی” ڕاستەوخۆ مانای پڕۆژەکە دەگەیەنێت و بە زمانی ڕۆژانەیان ئاراستەی جەماوەر دەکات. ئامانج شاردنەوەی ناسنامەی چەپ نییە، بەڵکو پێشکەشکردنی لە ناوەرۆکی پراکتیکیدا نەک لە ڕێگەی ناونیشانە مێژووییەکانییەوە. ژمارەیەکی زۆر ئەزموونی جیهانی سەلماندویەتی کە ناوە سادەکان کە لە داواکاری بەرجەستەوە سەرچاوە دەگرن، سەرکەوتوو دەبن لە دروستکردنی پردێکی فراوانتر لەگەڵ کۆمەڵگادا و تێپەڕاندنی بەربەستە سایکۆلۆژییەکان کە دەیان ساڵ لە جەمسەرگیری سیستماتیک و ناوزڕاندنی هەموو شتێک کە ناوی چەپ، کۆمۆنیست، یان سۆسیالیست هەڵگرتووە.

    بەرنامەیەکی ڕوون و ڕاستەوخۆ
    پرۆگرامێک کە جەخت لەسەر ئەو شتانە دەکاتەوە کە لە ماوەیەکی نزیکدا بەدەست دەهێنرێت، بەبێ ئەوەی ئاسۆی ستراتیجی بەجێ بهێڵێت. خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، دامەزراندن، ئاسایشی کۆمەڵایەتی، مافەکانی تەواوی ژنان، جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت، پاراستنی ئازادییەکان و ئەوپەڕی دادپەروەری کۆمەڵایەتی. پرۆگرامێکی کورت و تێگەیشتوو، کە لە شەقامدا ڕوون دەکرێتەوە، نەک بەڵگەنامەیەکی تیۆری وردەکار. پرۆگرامێک کە لە واقیعەوە بنیات نراوە، بەردەوام پەرەی پێدراوە و پێداچوونەوەی بۆ دەکرێت لە ڕێگەی دیالۆگی کراوە لەگەڵ بنکە جەماوەریەکان و گوێگرتن لە ئەزموونی ڕۆژانەیان.

    پێکهاتەی ڕێکخراوی نەرم
    سەرکردایەتی خولانەوەی بەکۆمەڵ کە تێیدا دەسەڵات لە دەستی تاک یان رێکخراوێکی دیاریکراودا چڕنەبێتەوە. فۆرمی ئەندامێتی فرە کە ڕێگە بە ئەندامێتی تاک و ڕێکخراوەکان دەدات لە یەک کاتدا. لامەرکەزییەتی بەرفراوان ڕێگە بە هەر پارێزگایەک و هەر کەرتێکی کۆمەڵایەتی دەدات خەباتی ڕۆژانەی خۆی لە چوارچێوەی هێڵی گشتیدا بەڕێوە ببات. پێکهاتەیەکی کراوەیە بۆ تاقیکردنەوە، ڕێگە بە فۆرمی نوێی ڕێکخراوەیی دەدات کە وەڵامی تایبەتمەندییەکانی ناوچە و گروپە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان بداتەوە، بەبێ سەپاندنی یەک مۆدێلی ڕەق بەسەر هەمووان. هەر پارتێکی بەشداربوو سەربەخۆیی تەواوی ڕێکخراوەیی و پرۆگرامەکانی خۆی و کاری ڕێکخراوەیی خۆی لە دەرەوەی چوارچێوەکە دەپارێزێت، لە کاتێکدا چوارچێوەی یەکگرتوو وەک بۆشاییەک دەمێنێتەوە بۆ کاری هاوبەش لەسەر خاڵە ڕێککەوتووەکان و ئەولەویاتەکان.

    بەهێزکردنی ڕاستەقینەی گەنجان و ژنان
    نەک لە ڕێگەی گفتوگۆ، بەڵکو لە ڕێگەی یاسای ڕێکخراوەیی ناچاری. پشکی نوێنەرایەتی ڕوون لە دامەزراوەکانی سەرکردایەتی، و دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە بڕیاردان. نوێبوونەوە لەخۆوە ڕوو نادات. بەڵکو لە ڕووی رێکخراوییەوە فەرمان دراوە. گەنجان و ژنان هاوپۆلی یارمەتیدەر یان سیمبولی نین. بەڵکو هێزی ڕاستەقینەی گۆڕانن. ئەمە مانای گرتنەبەری میکانیزمەکانی پابەندبوون وەک خولانەوەی سەرکردایەتی نێوان ژن و پیاو و سیستەمی دوو پۆست لە دامەزراوەکانی سەرکردایەتی کە هەر پۆستێکی سەرکردایەتی لە یەک کاتدا پیاو و ژنێک بە دەسەڵاتێکی یەکسانەوە داگیر دەکەن. بەهەمان شێوە، پشکی زۆرەملێ بۆ نوێنەرایەتی گەنجانی خوار تەمەن چل ساڵ دەبێت لە هەموو ئاستەکانی سەرکردایەتیدا تەرخان بکرێت و دەسەڵاتی راستەقینەی هەبێت لە بڕیاردان. تواناسازی ڕاستەقینە مانای ئەوەیە کە گەنجان و ژنان ڕۆڵێکی ڕاستەقینەیان هەیە لە داڕشتنی سیاسەت و دیاریکردنی ئەولەویەتەکان، نەک تەنها ئامادەبوونی سیمبولی یان ڕۆڵێکی سنووردار.

    میدیای مۆدێرن و سیاسەتی دیجیتاڵ
    بۆشایی دیجیتاڵی ئەمڕۆ گۆڕەپانێکی سەرەکی خەباتی چینایەتییە. چوارچێوەی یەکگرتوو دەبێت پلاتفۆرم، تیمی ناوەڕۆک و توانای شیکردنەوەی کارلێکردن، پێوانەکردنی کاریگەری و بەکارهێنانی ئامرازی دیجیتاڵی و زیرەکی دەستکرد بۆ تێگەیشتن لە بینەران هەبێت. گفتوگۆ دەبێت سادە، ڕاستەوخۆ و پەیوەست بێت بە واقیعی ڕۆژانەوە، بەبێ ئەوەی واز لە قوڵایی سیاسی بهێنێت. وەبەرهێنانی کاریگەر لە پەرەپێدانی دیجیتاڵی ئێستا پێویستییەکی وجودییە و دواکەوتن مانای نەبوونی ڕاستەقینەیە لە گۆڕەپانی خەباتی سیاسی هاوچەرخ.

    بەستنەوەی ناڕەزایی بە کاری ڕۆژانەوە
    دروستکردنی کۆمیتەی جەماوەری لە گەڕەکەکان، و کارکردن لە نێو سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکان لەگەڵ ڕێزگرتن لە سەربەخۆیی و بەستنەوەی کێشە ناوخۆییەکان بە پڕۆژەی سیاسی گشتی. تەنها بەم شێوەیە چوارچێوەکە لە قەوارەیەکی هەڵبژاردنی وەرزییەوە دەگۆڕێت بۆ هێزێکی کۆمەڵایەتی هەمیشەیی. کاری ڕۆژانە بۆ چارەسەرکردنی کێشە بەرجەستەکانی خەڵک، لە بڕینی ئاو تا بێکاری و جیاکاری، متمانەی ڕاستەقینە دروست دەکات و دروشمەکان دەگۆڕێت بۆ ئەزموونی ژیان.
    میکانیزمی چاره سه رکردنی ناکۆکییه کان و به ڕێوه بردنی جیاوازی
    چوارچێوەیەکی یەکگرتوو بەتاڵ نابێت لەناکۆکی و ئەمەش سروشتی و تەندروستە کێشەکە لە بوونی ناکۆکیدا نییە، بەڵکو لە لاوازی میکانیزمی دیموکراسی ڕوونە بۆ بەڕێوەبردنی. دەبێت چوارچێوەکە یاسای دیموکراتی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییە ناوخۆییەکان لەخۆ بگرێت و ڕێگە لە گۆڕینیان بۆ ململانێی گشتی بگرێت کە یەکێتی لاواز دەکات و کاری سیاسی و جەماوەری تێک دەچێت.

    شەشەم : دەرئەنجام، یەکڕیزی و نوێبوونەوە، ڕێگای گێڕانەوەی ڕۆڵی مێژوویی
    بنیاتنانی چوارچێوەیەکی یەکگرتوو بۆ چەپ بە دڵنیاییەوە ڕێگایەکی ئاسان نابێت و ئەمە شتێکە کە هەموو ئەوانەی بەدوای مێژووی چەپدا کەوتوون و خەباتی درێژخایەنی دژ بە دیکتاتۆرییەت و چەوساندنەوە و هەروەها کێشە و خاڵە لاوازەکانی ئەو بزووتنەوەیە تێگەیشتوون. تەحەدایەکی بابەتی بە بەهێزی ئامادەیە: سەرکوتی سیاسی، پارەی زۆر، میدیای زاڵ و دابەشبوونی قووڵ لە کۆمەڵگا. لەپاڵ ئەمانەشدا تەحەدایەکی بابەتی هەن کە کەمتر گرنگ نین و لە سەختی نوێبوونەوە و گۆڕانکاری لەناو هەندێک ڕێکخراوی چەپدا دەردەکەون، هۆشیاری لە لەدەستدانی پۆستەکان، زیادەڕەوی لە ناکۆکییە لاوەکیەکان، و پەیوەست بوون بە فۆرمە کۆنەکان کە پێویستیان بە پەرەپێدان هەیە بۆ ئەوەی لەگەڵ واقیعی نوێدا بگونجێت.
    ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم تەحەدایانە پێویستی بە هۆشیارییەکی قووڵ هەیە سەبارەت بە سروشتی قەیرانەکە، ئیرادەی سیاسی ڕاستەقینە و ئامادەیی بۆ تاقیکردنەوە و گەشەسەندن. هیچ هاوکێشەیەکی ئامادە یان چارەسەری جادوویی نییە. ئەوەی هەیە ڕێگایەکی دوورودرێژە کە پێویستی بە ئارامگرتن، بوێری ڕێکخراوەیی، و توانای ڕاستەقینە بۆ ڕەخنەگرتن لە خۆیەتی، ئەو تایبەتمەندییانەی کە لەمێژە چەپیان لە ساتەکانی سەرهەڵدانی مێژوویدا جیا کردووەتەوە.
    پاش چەندین ساڵ لە خۆپیشاندان و داواکاری جەماوەری و ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی 2025 چەپی عێراق و کوردستان لە چوارڕیانێکی یەکلاکەرەوە وەستاوە یان بەردەوام بوون لەسەر هەمان ڕێگا بە ئەنجامە زانراوەکانەوە، یان ئەنجامدانی پڕۆژەی نوێبوونەوە و یەکگرتن لەگەڵ هەموو ئەو مەترسی و ئەگەرانەی کە هەڵیگرتووە. بزووتنەوە ناڕەزایەتیەکان ڕۆڵی مێژوویی چەپیان وەکوو ویژدانی کۆمەڵایەتی و هێزی پاڵنەر بۆ گۆڕان وەبیرهێنایەوە و نیشانیان دا کە جەماوەر ئامادەیە بۆ خەبات و ترس چارەنووس نییە. لە هەمان کاتدا، ئەوان ئاشکرایان کرد کە توڕەیی بەتەنیا بەس نییە، و دادپەروەری بەبێ رێکخستن وزەیەکی بەکارنەهێنراو دەمێنێتەوە.
    ئەوەی ئەمڕۆ پێویستە چەپێکی یەکگرتووە کە بوێری پێداچوونەوە بە خۆی هەبێت بەبێ ئەوەی واز لە کرۆکی چینایەتی و مرۆیی بهێنێت چەپێک کە دان بەوەدا دەنێت کە ئامرازەکانی خەبات گۆڕاون و سیاسەت چیتر تەنها لە گۆڕەپانە گشتییەکاندا بەڕێوە ناچێت، بەڵکو لە بۆشاییە دیجیتاڵییەکان و جەنگە جۆراوجۆرەکانی هۆشیاریدا بەڕێوە دەچێت. چەپێک کە ناڕەزایی و کاری هەڵبژاردن و ئەزموونی مێژوویی لەگەڵ پێداویستییەکانی نوێبوونەوە تێکەڵ دەکات.
    لەم چوارچێوەیەشدا دەبێت ڕێز لە خەبات و ڕۆڵی مێژوویی هێزە چەپەکانی عێراق و کوردستان بگیرێت کە دەیان ساڵە درێژە ئەم هێزانە کە شەرەف و ئیمتیازی تێکۆشانیان هەبوو لە ڕیزەکانیاندا بێ جیاوازی لە پرەنسیپترین هێزە سیاسییەکانی عێراق و هەرێمی کوردستانن قوربانی گەورەیان پێشکەش کرد و بەخوێنی کادر و سەرکردایەتییەکانیان بەهای گرانیان دا و هەمیشە لە پێگەی بەرگری لە کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیر لە دژی هەموو شێوەکانی دیکتاتۆرییەت و چەوساندنەوە و تایەفەگەری و گەندەڵی مابوونەوە جیاوازی تاکتیکی و تیۆری هەرچییەک بێت، ئەم مێژووی خەباتە وەک سەرمایەیەکی جەماوەری و مرۆیی دەمێنێتەوە کە نکۆڵی لێناکرێت یان کەم ناکرێتەوە.
    لەگەڵ ئەوەشدا دڵسۆزی بۆ ئەم مێژووە تەنها نۆستالژیا نییە. لەسەر بنیات دەنرێت. ئەو ڕەخنەیەی لەم بەشدارییەدا بەرز دەکرێتەوە کەمکردنەوەی ئەم هێزانە نییە، بەڵکو بانگهێشتێکی هاوڕێیانەیە بۆ گێڕانەوەی ڕۆڵی مێژوویی خۆیان لە فۆرمێکی هاوچەرخدا. چونکە پرسیاری ئەمڕۆ چیتر ئەوە نییە کە ئایا ئێمە خاوەنی بیرۆکەی ڕاست بووین یان نا، چونکە چەپ هەمیشە خاوەنی ئەو بیرۆکەیە بووە. بەڵکو چۆن بیگۆڕین بۆ ئامرازێکی کاریگەر کە بتوانێت کاریگەری لەسەر ژیانی جەماوەر دروست بکات و باشتر بکات. مێژوو پاداشتی ئەوانە دەدات کە توانیویانە تەنها بیرۆکەکان بگۆڕن بۆ هێزێکی ماددی ڕێکخراو.
    یەکێتی هەڵبژاردنێک نییە لە نێوان هەڵبژاردنەکاندا. بەڵکو ڕێگایەکی بنەڕەتییە بۆ گەڕاندنەوەی ڕۆڵ و کاریگەری. لەگەڵ ئەوەشدا یەکێتی بەتەنیا بەس نییە، ئەگەر نوێبوونەوەی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی قووڵ لەگەڵدا نەبێت. ئەوەی پێویستە تەنها کۆکردنەوەی هێزە پەرتەوازەکان نییە لە ژێر یەک سەقفدا. بەڵکو بنیاتنانەوەی چەپ لەسەر بناغەی نوێ کە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و تەکنەلۆژیاییەکان هەڵدەمژێت، وەڵامی هۆشیاری نەوەکانی نوێ دەداتەوە، و فۆرمی ڕێکخراوەیی تێدەپەڕێنێت کە پێویستی بە گەشەپێدان هەیە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی سەردەم. نوێبوونەوە واتە پێداچوونەوە بە وتار، مۆدێرنکردنی ئامرازەکان، و دووبارە بیرکردنەوە لە پەیوەندی نێوان ڕێکخراوە چەپەکان و کۆمەڵگا، شێوەکانی سەرکردایەتی، میکانیزمی بڕیاردان و شتی تر.
    ئەم پڕۆژەی یەکخستن و نوێکردنەوەیە تایبەتمەندییەکان ناهێڵێت و هەڵوەشاندنەوە ناسەپێنێت. بەڵکو لەسەر بنەمای هاوبەش بنیات دەنرێت و ڕێز لە فرەیی دەگرێت و وزە ئاراستە دەکات بۆ ئامانجی هاوبەشی بنەڕەتی ئێستا: بنیاتنانی عێراق بە هەرێمی کوردستانیشەوە لەسەر بنەمای دیموکراسی، حوکمی دامەزراوەکان، هاووڵاتیبوون و یەکسانی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، کەرامەتی مرۆڤ و ئازادی ڕاستەقینە بۆ هەموو ژنان و پیاوانی هاووڵاتی. لێرەدا تەحەدایەکی ڕاستەقینە لەبەردەم چەپی عێراقی و کوردستانی ئەمڕۆدایە و لێرەدا ئاسۆی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان مانای قووڵی خۆی دەردەخات ئەگەر ئێمە بوێری ئەوەمان هەبێت کە پێکەوە بڕۆین و یەکگرتوو و یەکگرتوو بین لە هەمەچەشنیدا و لە بیرکردنەوە و ڕێکخستندا نوێ ببینەوە و لە یەکڕیزیدا بەهێز بین.

ڕزگار ئاکرێی




ڕاڤەیتر1: لەدایکبوونی ڕاڤەی تر.. ئازاد حەمە

ئەم نووسینەی بەردەستمان،”لەدایکبوونی ڕاڤەی تر”،دەستپێکی، ئەو زنجیرە نووسینەیە، لەژێر ناوی””ڕاڤەیتر””نیازمەندین کاریلەسەربکەین. ئامانجی سەرەکی لە نووسینی ئەم زنجیرە باسە لەلایەک جەختکردنە لە شکۆی ڕاڤەInterpretation، لەلایەکیتر پێداگیرییە لە پێویستیی بۆ بوونی ڕاڤەی تر بۆ ڕاڤەکراوەکانی لەمەوبەر. لێرەوە دەڵێێن، ڕاڤە نەگۆڕ نییە و گرنگیشە خودی گشت ڕاڤەیەک ڕاڤەیتر بەرهەمبهێنێت. گەر ڕاڤە ببێتە دەرەتانێک و هۆکاری لەدایکبوونی ڕاڤەی تر لەو حاڵەتەدا لێکدانەوە و دیدگای جیاواز دێتەکایەوە. وەکیتر، ویست بۆ ڕاڤەکردن پێویستیشە بۆ دروستبوونی ڕاڤەی نوێ.
وێڕای ئەوە، ئەوەی ئامانجە بنەڕەتییەکەی ئێمەیە لەم کۆمەڵە نووسینە بەناوی””ڕاڤەیتر””ئەوەیە، کە سەرەتا بپرسین ڕاڤە چییە؟دواتر گرنگە ئەوەش بزانین ئەی ڕاڤەیتر چییە؟بۆ ئێمە گرنگە ئەوەش ڕوونکەینەوە،کە کاتێک تر Other دێتە سەر وشەی ڕاڤە، چی بەسەر چییەتی ڕاڤەدا دێت؟
زنجیرە نووسینی ناوبراو کۆششێکە بۆ بیرکردنەوە لە ڕاڤەی تر،کە مانای جیا و تێگەیشتنی نوێ لەتەک خۆیدادێنێت. گومانیشیناوێت، گەر دەرگا لە ڕاڤەیتر نەکرێتەوە ئەوا ڕاڤەکانی پێشوو پەژۆم و بێچارە دەمێننەوە، هاوکات لەدایکبوونی ڕاڤەیتر ڕاڤەکانی ڕابردوو(پێشوو) لە پەژمەرین و ژاکان دەپارێزێت.
ڕاڤە واتە ڕوونکردنەوە. ئەڵبەتە لەناو ڕاڤەدا لێکدانەوە، شرۆڤە، تەفسیرکردن، سەرنجخستنەسە، پاساوهێنانەوە و تەنانەت ڕەوایەتیدانیش بوونی هەیە. لەبەرئەوەی ڕاڤە ڕوونکردنەوەیە، لە ماهیەتی ڕاڤەدا دەربڕین، گووتە و عەقڵانیکردنیش هەیە. زۆر بەکورتی ڕاڤەکردن هێرمێنۆتیکە(تەئویلە) و هیچیتر.
هەرچی ڕاڤەیترە بەو واتایە دێت،کە هەردەم پاش گشت ڕاڤەیەک ڕاڤەیەکیتر(دیکە)بوونی هەیە. لەگەڵ سەرهەڵدانی جۆرێکی دی(دیکە) لە ڕاڤە تێگەیشتنی تر و شیکاریی تازە دێتەکایەوە. ئەو دەمەی کەسێک ڕاڤە بۆ کوردبوون، یان بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی کوردیی، یاخود هاوڕێیەتی یان هەر دیاردە و کێشە و گوتنێکیتر دەکات، بەبێگومانەوە بینینی ئێمە بۆ جۆرێک لە قسەکردن دەبا،کە لە پشت ئەو قسانەوە، قسەی دی(تر) هەن. بوونی ڕاڤەیتر دەرگاکردنەوەیە لە تێگەیشتن و شرۆڤە لە جۆری دیکە.
ئەمەش تەنیا لەبەرئەوەی خودی وشەی ڕاڤە لە زۆر ڕوەوە شیاوی هەڵوەستە لەسەركردنە. ڕاڤە کە بەدەر نییە لە ژیان خودی ژیان دەخاتە ژێرپرسیارەوە. مەحاڵە بتوانین لە ڕاڤەکان تێبگەین گەر ڕاڤەیتر سەبارەت بە ڕاڤەکانی پێشتر نەیەنەکایەوە. واتە ڕاڤەیتر نەبێت ڕاڤەکانی پێشتر ھیچی لێ دروستنابێت. ڕاڤەکانی پێشوو بە ڕاڤەیتر دەگەنە چڵەپۆپە لە ماناسازان و تێگەیشتن. بۆ ئەوەی ڕاڤەیتر لەدایکبێت ناکرێت بەهەمان میکانیزمی پێشوو کار لەسەر واتا و دیدگاکانی ڕاڤەکانی پێشوو بکرێن.
ئەو دەمە ڕاڤەیتر لەدایکدەبێت، کە ڕاڤەکانی لەوەوبەر پڕپڕ و سیخناخ نەبووبێتن بە تێگەیشتن و تەماشاکردنی نوێ. ڕاڤەنوێکان هەوڵێکنیین بۆ دەستەمۆکردنی ئەوی پێشتر گوتراوە، بەڵکو ڕاڤەیتر ئەو دەمە دێتەدونیاوە کە ڕاڤەکانی پێشتر لێکترازانیان لەگەڵ مانای ژیان دروستکردووە. وەکی دی، ڕاڤەیتر ئەو ڕاڤەیەیە، کە هێشتا نەکراوە. ئەوە ڕاڤەیەکی نوێیە، کە لە شادەماریدا لێكه‌وته‌ى جیاواز و پەیبردنی تر بە ئێستامانی تیابەدیبکرێت. ئەمەو ڕەگ و ڕیشەی ڕاڤەیتر تەقەلایەکە بۆ پرسیارسازیی لەسەر هەنووکە. بۆئەوەی بە ڕاڤەی تر بگوترێت نوێ، پێویستە ئەو ڕاڤەیە هەر لەسەرەتاوە دەمبەگازندەبێت و شرۆڤەی هەمەلایەن بۆ بەدبینی و خەمناکیەکانی ئێستا بکات.
سەرباری ئەوە، گرنگە گوتنی ئەوەش، کە لێرە، لەم دەڤەرەی ئێمە، نووسین؛ لەجۆری نووسینی ناکاریگەر و بێ ناواخن، زۆر زۆرە، هەرچی خودی ڕاڤە و ڕاڤەکارییە بەدەگمەن چرۆدەردەکەن، جا چ جای ڕاڤەیتر.
بۆپتر ڕوونکردنەوەی ئەوەی لای سەرەوە گوترا، ئەوەش دەڵێێن، کە لەناو جڤاکی کوردیدا تاکڕاڤەیی بەردەوام کاری خۆی کردووە؛ ئەمەش ئەزموونی شکست و نامۆبوونمانی قوڵترکردووە. تاکڕاڤەیی، کە بکوژی ڕاستەقینەی بەدواداچوون و پەیگیرییە، هەر ئەو شتەشە،کە دەمانبات بەناو پێچاوپێچیی و خواریی لە تێگەیشتن لە ڕاستییەکان.بەواتایەکی تر، تاکڕاڤەیی مەترسیە بۆسەر ئەندێشەمان؛ بۆسەر ئەو دیتنانەی سەبارەت بە خۆمان و دەوروبەرمان هەمانە.
بۆیە کرۆکی زنجیرە باسەکان ئەو پرسە دەجوڵێنێت، کە ڕاڤەکان سەبارەت بە ڕووداو و دیاردەکانی ڕۆژانە دەرفەت لەبەردەم ڕاڤەیتردا دەکەنەوە و زەمینەش بۆ دید و سەرنجی نوێ دەڕەخسێنن. ڕاڤەکان،کە ڕاڤەیتر بەدوایاندا دێت پتر ڕاچڵەکێنەر و کاریگەر دەبن. وەکیتر، ڕاڤەکان لەم سەردەمە تەنگژاوییەی ئێستادا پێویستیان بەسەرلەنوێ راڤەکاریی هەیە.
لەکۆتاییدا هێما بۆ ئەو سەیرکردنە فەلسەفییەش دەکەین، کە پێماندەڵێت ڕاڤەیتر نەبێت تاکڕاڤەیی داگیرماندەکات و زۆربەی بەزمەکانی تەفسیر و لێکدانەوەش لە بوونی ڕاڤەیترەوە دەستپێدەکات.ڕاڤەیتر بۆ بۆچوون و کێشەکان پێویستن، لێ تەحەمولکردنی ئەو جۆراوجۆرییەی بە هۆی (تر)بوونی ڕاڤەوە دێتەسازان، ئاسان نییە. ڕاڤەیتر شتی تر Othering لەتەک خۆیدا دێنێت. شتگەلێک کە لە ڕاڤەی پێشوودا نەبینراوە/درکیپێنەکراوە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




پرۆژەی سنوردارکردنی چەکداری!.. عوسمانی حاجی مارف

عەلی زەیدی جەخت لەسەر پابەندبونی خۆی بە پڕۆژەی بەرتەسکردنەوەی چەک لە دەرەوی پێکهاتەی حکومەتدا دەکات، بەو مانایەی دەیەوێت بڵێت هەنگاوێکە و ڕەنگدانەوەی ئیرادەی حکومەتە بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتی دامەزراوە ئەمنی و یاسایەکان، بەڵام ئاشکرایە لە دۆخی سیاسی ئێستای عێراق و دەخالەتی ئێران لە عێراقدا، ئەم ئاراستەیە بۆ سنوردارکردنی چەکداری ڕوبەڕوی ئاستەنگی و تەحەدای جدی و بەرچاو دەبێتەوە، هەرئەوەی کە دەبینین بەشێکی زۆری میلیشیاکانی لایەنگری ئێران ڕەتی دەکەنەوە دەستبەرداری چەکەکانیان بن، تەنانەت هەندێک لە فراکسیۆنەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی هەڕەشەیان کردووە کە ئەگەر ئەم ڕێبازە جێبەجێ بکرێت، لە هاوپەیمانی شیعە دەکشێنەوە.
گوتاری زەیدی لەبارەی چەکداماڵێنی هێزە میلیشیاکانەوە گوایە ئەولەییەتێکە ناتوانرێت دوابخرێت، بەمەش دەرگای بەڕووی شەڕێکدا کردۆتەوە، کە لە جێبەجێکردنیدا ئەگەری هەیە ببێتە دۆخێکی نالەبارتر. هەر دوای چەند ڕۆژێک، لەلایەن کەتایبی حزبوڵڵا وە لە عێراق وەڵام بەزەیدی درایەوە، کە دەڵێن ئەو چەکداریە ئەرکێکی بە کۆمەڵ و جیهادیە، ئەو کەسانەی هەڵیانبژاردوە و خۆیان رێکخستووە، وازی لێناهێنن. ئەمەش ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ ڕەتکردنەوەی هەوڵەکانی حکومەتی زەیدی لە هەوڵیدا بۆ کۆنترۆڵکردنی بڵاوبونەوەی چەک. لەکاتێکدا کەتایبی حزبوڵڵا دەوڵەتێکیان دەوێت هێزی چەکداری سەربەخۆ قەبوڵ بکات.
ئەو هێزانەی لە چوارچێوەی هەماهەنگیدا عەلی زەیدیان گەیاندە سەرۆکایەتی، هەندێک پشتیوانی بۆ پرۆژەکانی قەبوڵ دەکەن. بەڵام ئەم پشتگیریە مەرجدارە و پڕە لە ڕەخنەی نەوتراو، چونکە هەندێک لە گروپەکان خاوەنی باڵی چەکدارین کە سەرچاوەی دەسەڵاتی موزایەدەکردنیان پێکدەهێنێت، واتە لەگەڵ هەر راگەیاندنی پشتیوانیەکیان بۆ پرۆژەکە، تەنها لەبەر ئەوەیە نایانەوێت ببێتە ململانێ و کێشەیەک کە پێشوەختە دەزانن ئاکامەکەی دۆراندنە، بۆیە هەوڵئەدەن ژێربەژێر بەر بەخودی پرۆژەکە بگرن.
لەلایەکی دیکەوە لیواکانی سەید شوهەدا هەڵوێستێک دەپارێزن کە هەر جۆرە گفتوگۆیەک لەسەر ئەو پرسە ڕەتدەکەنەوە، ئەوان جەخت لەوە دەکەنەوە کە هەڵوێستیان سەبارەت بە تەسلیم نەکردنی چەکەکان پتەو و نەگۆڕە. کەتایبی حزبوڵڵا لەوە زیاتر دەڕوات و پرسی چەک بە نیگەرانیەکانی ئەمنی ناوچەکە دەبەستێتەوە، پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە تا ئەوکاتەی هێزە بیانیەکان لە هەرێمی کوردستان جێگیرکراون وەک بەشێک لە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا، ئامادەنین گفتوگۆ لەسەر چەکەکانیان بکەن.
هەرچەندە پڕۆژەی سنووردارکردنی چەک پاڵپشتیەکی سیاسیشی هەیە لەنێو خودی هێزە میلیشیاکانیشدا وەک موقتەدا سەدر، بەڵام جێبەجێکردنی کردەیی و ئاسان نیە و زیاتر بە سیناریۆ دەچێت تا جدی بون بێت لە جێبەجێکردنی پرۆژەکە، چونکە هێشتا بەربەستەکانی پەیوەست بە هەڵوێستی هەندێک کوتلە چەکدارەکان ڕەتی دەکەنەوە چەکەکانیان ڕادەست بکەن و نایانەوێت تێکەڵ بە دامەزراوە فەرمیەکانی حکومەت بکرێن.
لەنێو ئەو میلیشیایانەدا لیواکانی حزبوڵای عێراق و بزووتنەوەی نوجەبا لە بۆنە جیاوازەکاندا بەئاشکرا دووپاتی دەکەنەوە کە چەکەکانیان چەکی “بەرگریە” دەڵێن تا بونی سەربازی ئەمریکی لەسەر خاکی عێراق دەمێننەوە، چەکەکانیان رادەست ناکەن، هەڵبەتە ئاشکرایە کە دوای ئەوەش هەر رادەستی ناکەن!، ئەم هەڵوێستە جیاوازیەکی بنەڕەتی لەبەرامبەر هەوڵی عەلی زەیدیدا ئاشکرا دەکات، کە سنووردارکردنی چەک بە ئەرک و پێداویستیەک دەخاتەروو کە گوایە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتە، بەڵام دیدگا و ئاراستەی هەندێک لایەن، ئایندەی چەکەکانیان بە ڕەچاوکردنی ناوچەیی و ئەمنیەوە دەبەستنەوە کە سنوورەکانی عێراق تێدەپەڕێنن.
پێدەچێت پرسی کۆنتڕۆڵکردنی چەک بووبێتە تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی توانای حکومەت بۆ بەرجەستەکردنەوەی دەسەڵاتی خۆی، بەتایبەتی کە حکومەتە یەک لەدوای یەکەکان لەماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا دروشمی هاوشێوەیان بەرزکردۆتەوە، بەڵام ڕوبەڕوی ئاستەنگی سیاسی و ئەمنی بونەتەوە، کە ڕێگری لە جێبەجێکرنی ئەو ئاراستەیە کردوە. هەڵبەتە ئێستا تارادەیەک دۆخەکە بەجۆرێک جیاوارە، بەتایبەتی کە دۆخی دوای شەری چل رۆژەی ئەمریکا و ئێرانە، فرسەتی داوە بەزەیدی مراوەغەیەک لەوبارەیەوە بکات.
گومانی تیا نیە سەرنەکەوتنی پڕۆژەی کۆنتڕۆڵکردنی چەک پەیوەستە بە دۆخی سیاسی عێراق و پێکاهاتەی حکومەت لەسەرەتاوە بەتایبەتی باڵادەستی ئێران بەسەر عێراقدا و دەخالەتی بەردەوامی لە پێکهێنانی حکومەتەکاندا، لە هەمانکاتدا چۆنیەتی پەیوەندی نێوان دەوڵەت و کوتلە چەکدارەکان و هاوسەنگی سیاسی لەناو خودی گروپە شیعەکاندا.
لەکاتێکدا حکومەتەکان وەهایان نیشانداوە بەو رێگایەدا دەرۆن کۆنترۆڵی چەکداری دەکەن و نەیانتوانیوە جێبەجێی بکەن، کێشەکە ئەوەیە کە خودی ئەو هێزە میلیشیایانە هەمیشە بەشێک بون لە پێکهێنانی حکومەتەکان، لەلایەکی تریشەوە کۆماری ئیسلامی لەرێگەی هێزەکانی پاشکۆی خۆی وەک هێزی میلیشیا دەوری سەرەکیان دیوە لە رەواجدان بە بونی هێزی چەکداری لەدەرەوەی دەزگاکانی حکومەتی عێراقدا، بەتایبەتی لە پێکهێنانی هێزەکانی حەشدی شەعبیدا کە بۆتە وزەی دەسەڵاتی شیعە، ئیستاش جگە لە دۆخێ دوای راگرتنی شەری ئەمریکا و ئێران، چۆنیەتی پێکهێنانی حکومەتی عێراق ئاڵوگۆری بەسەردا نەهاتووە، بەو مانایەی هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگئ کە رۆڵی سەرەکی لە پێکهێنانی حکومەتی عێراقدا دەبینین و ئێران هاوپەیمان و پشتیوانیانە، دوای ئەو شەرەش لە شوێنی خۆیاندا ماون. حکومەتێک لە عێراقدا لەسەر بنەمای بەشبەشێنە و رێکەوتنی نێوان هێزە تائیفی و ئیسلامی و نەتەوەپەرستی پێکدەهێنرێت و جەختی لەسەرکراوەتەوە، ئاشکرایە کە حەشدی شەعبی پایەیەکە بۆ هێزە شیعەکان و ئێران، رۆشنە کە دەستبەرداری نابن، بۆیە عەلی زەیدەیش بە هەمان پرۆسەی بنبەستی حکومەتەکانی پێش خۆی هەنگاو دەنێت و لە هاوسەنگی نێوان پێداویستییەکانی ئاسایش و سەقامگیری و ئایندەی دەسەڵاتی سیاسی لە عێراقدا دەرگیردەبێت، لە هەمانکاتدا لە دۆخێکی ئاڵۆزتری ناوچەکە و عێراقدا مامەڵە دەکات.
پرسی کۆنترۆڵکردنی چەک تاقیکردنەوەی پێشوەختەیە بۆ حکومەتەکەی ئەلزەیدی، ئەمەش لەبەر ئەوە نیە کە تاکە پرس یان زەقترین پرسە لە کارنامەی عێراقدا، بەڵکو لەبەر ئەوەیە کە ئەو پرسەیە کە بە ڕوونی ئاشکرای دەکات کە ئایا دەوڵەت بە پرەنسیپی دامەزراوەیی و دەزگا فەرمیەکان بەڕێوەدەچێت یان بەپێی لۆژیکی بەردەوامی بەشبەشینە و هێزی میلیشیا و دابەشکردنی دەسەڵات بەردەوام دەبێت لە کارکردندا. پرۆسەی شکستهێنانی زەیدی لەسەر ئەم پرسە نەک هەر خەسارەیەکی سیاسیە بۆ حکومەتەکەی، بەڵکو بازنەی ئەو قەیرانانە بەرهەم دەهێنێتەوە کە عێراقی گرتۆتەوە، هەروەها ئەو هاوکێشەیە لاوازتر دەردەکەوێت کە بانگەشەی زاڵبونی یاسا و دەستور دەکات!.
ساڵانێکە عێراق لە ناوچەیەکی خۆڵەمێشیدا ماوەتەوە لەنێوان دوو وەڵامدا، هەر سەرۆکوەزیرانێک بەڵێنی ئەوە دەدات کە ئەم بوارە دیاری بکات و چارەسەری بکات بەڵام کە پۆستەکەی بەجێدەهێڵێت هێشتا ئەو پرسە لە شوێنی خۆیدایە. هاوکات ئەلزەیدی بەردەوامە لە هەوڵەکانی بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسە ئاڵۆزە بە ئامادەکاری بۆ کۆبونەوەیەکی فراوان لەگەڵ سەرکردە ئەمنیەکان و نوێنەرانی ئەو میلیشیایانە کە ئامادەیی خۆیان بۆ ڕادەستکردنی چەکەکانیان بە دەوڵەت ڕاگەیاندوو.
لەلایەکی تریشەوە ئەوەی سەرنجراکێشە، ئەو هێزانەی کە بڕیارە پشتگیری سیاسی لەم پرۆژەیەدا پێشکەش بە حکومەت بکەن، هەمان ئەو هێزانەن کە خاوەنی هێزی میلیشیان و حکومەت داوایان لێدەکات دەستبەرداری چەکەکانیان بن، ئەمەش ناکۆکی جێبەجێکردنی پرۆژەکە نیشان ئەدات، چونکە گەر لەباری عەملی و واقعیەوە کارێکی لەو چەشنە ئەنجام بدرێت، مانای کۆتایی دەسەڵاتی چوارچێوەی هەماهەنگی و دەخالەتی ئێرانە، بۆیە هەوڵەکانی چونە ناو پرۆسەی ئەم پرۆژەیە زیاتر بە سیناریۆ دەچێت، تا ئەوەی پێشبینی بکرێت لەسەرەوە ئاڵوگۆر لە حکومەتی عێراقدا بکرێت، یان هەوڵێکی بێهودەیە وناکرێت.
ئاڵوگر لە حکومەتی عێراقدا پێش هەموو شتی دەبێت راماڵین و پاکردنەوەی ئەو هێزانە بێت کەلەسەر بنەمای تائیفی و ئیسلامی و نەتەوە پەرستێ و حکومەتی بەشبەشێنە و هاوسەنگی هێزەکانیان و بە رێکەوتن حکومەت پێکدەهێنن، تاڵانی دەکەن و دەستکەوتەکان دابەش دەکەن.
گەر بگەرێینەوە بۆ ڕێڕەوی حکومەتەکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، هەموو سەرۆک وەزیرانێک نیازی خۆی ڕاگەیاندووە لەبەرمبەر ڕێکخستنی بڵاوبونەوەی چەک لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکاندا، لە کۆتاییدا بەناچاری خۆیان دیوەتەوە کە لە پەراوێزی پرسەکەدا دانوستان دەکەن. مالیکی وەک ئامرازێکی تایبەت دەزگای بەرەنگاربونەوەی تیرۆری دامەزراند، عەبادی دوای شکستی داعش هەوڵیدا هێزەکانی حەشدی شەعبی ڕێکبخاتەوە، کازمی بە ڕوونی پڕۆژەیەکی بۆ سنووردارکردنی چەک ڕاگەیاند، تەنها لەبەر ئەوەی ڕوبەڕوی هێرشی موشەکی دەبێتەوە.
داینامیکی دەسەڵات لەناو دامەزراوەی سیاسی شیعەدا، کە دەسەڵات و رکابەری لە بەرژەوەندیدا پێش عەلی زەیدی و دوای ئەلزەیدی بوونیان هەیە، جگە لەوەش پەیوەندی لەگەڵ ئێران کە پەیوەندیی دامەزراوەیی نزیک لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە گروپە چەکدارەکاندا دەپارێزێت، ڕەهەندێکی ناوچەییە کە بەردەوام دۆخی ناوخۆی عێراق ئاڵۆز دەکات.
ئەوەی شایانی باسە، لە ماددەی نۆی دەستووری عێراقدا بەڕاشکاوی باس لەوە دەکات کە پێکهێنانی میلیشیای چەکدار لە دەرەوەی چوارچێوەی دەزگا حکومیەکان قەدەغەیە. زەیدی دوای کاریگەری جەنگی ئەمریکا و ئێران لەسەر عێراق و ناوچەکە، دەیەوێت هاوسەنگیەک لە ململانێی ئەمریکا و ئێران لەسەر عێراق رابگرێت، بۆ ئەمەش هەوڵئەدات بەو مادە دەستوریە پرۆژەکەی جێبەجێ بکات، بەڵام واقیعی عێراق جیاوازە لە چوارچێوەیەکی تردا بەرێوەدەچێت و بە شێوەیەکی جیاواز کاردەکات، دەستور کاری پێناکرێت، بۆیە رێرەوەی زەیدی لەوانەی پێش خۆی باشتر نابێت.




ئازادی من ئازادی تۆ نییە!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

                             

یەكێك لە بنەڕەتیترین مافەكانی مرۆڤ ئازادی كەسییە، كە لەو سنوورە كۆتایی دێت، كە ئازادی بەرانبەرەكەی دەست پێ دەكات . بۆیە ئازادی كەسی، بەشێكە لەو ماف و بەخششەی تاك و پەیوەندی بە شوناس و بوونی كەسییانەی خۆیەوە هەیە و بۆ هیچ كەسێك نییە سنوورەكەی ببەزێنێت، یان تێڕوانینێكی تایبەتی و كەسییانەی خۆی بگشتێنی بەرانبەر بە هەمووان، چونكە مرۆڤەكان لە سەر بنەمای ئازادی و ناسنامەی تایبەتی جیان لە یەكتری، لە ڕووی بیروڕاو هەڵوێست و هەموو پرسێك. كەچی لە نێوەندی ڕۆشنبیریی كوردیدا و لە میانەی نووسین و دەربڕینی هەڵوێست و یان قسەكردن لە سەر دیاردە و ڕووداوێكی نێو كۆمەڵگە، بە داخەوە بە ئاسانی ئەو سنوورە ئازادییە كەسییە پێشێل دەكرێت و جۆرێك لە گشتاندنی كۆمەڵی بۆ هەموو كۆمەڵگە و نەتەوە دەكرێت، كە پێشێلكارییەكی زەقە و سەپاندنی بۆچوونی تایبەتییەو هەوڵدانە بۆ لە قاوغدانی كۆی كۆمەڵگە بەو دیدگا كەسییە. گەلێك جار، لە میانەی نووسین و قسەكردن لە سەر پرس و بابەتێكدا، ڕووبەڕووی ئەو دیدگا كەسییە دەبینەوە، وەك ئەوەی دەگوترێت:_( كورد ڕەفتاری كەوی هەیە ) یان ( كورد حەزی لە پاشكۆیەتی و جاشایەتییە) یان (كورد میللەتێكە بیر ناكاتەوە و سگی تێر بێت بەسە) یاخود باوەڕیان بە مافەكانی (ژن نییەو ژن كوژن) بەڵام ئایا هەموو كورد وان تۆ بڵێ هەموو تاكێكی كورد، وەك كەو ڕەفتار بكات و ناپاكی لە هاوڕێكانی بكات و بیانخاتە تەڵەوە؟ تۆ بڵێی هەموو پیاوی كورد، وەك یەك ژن ببینن و باوەڕیان بە مافەكانی نەبێت؟ بێگومان بەڕەهایی نەخێر ! مەگەر تۆ بە قووڵی و بەرمەبنای هەڵسانگاندنێكی وردی كۆمەڵناسییانەی كۆمەڵگە، گەیشتوویەتە ئەم بڕیارە؟ كەواتا كێ ئەو ماف و دەسەڵاتەی پێ داوی بە ناوی هەر هەموومان قسە بكەیت و كردەوەیەكی نەگونجاو ڕەفتارێكی لادارەنەی تاكێك بكەیتە هی هەموو كۆمەڵگە و بیگشتێنی بە سەر هەمووماندا ؟ لە ڕاستیدا، ئەم جۆرە بیركردنەوەیە هەڵەیە و نابێ ئازادی كەسی تاكەكان پێشێل بكەین، ئەوەی دەكرێت هەموو كورد نایكات، تا هەمووان بخەینە یەك تای تەرازووە و بەڵكو هەر هەندێكیانن! كەواتا باشتر وایە بە زمانی هەموو نەتەوە نەدوێین و بوارێك بۆ جیاوازكەوتنەوە بهیڵێنەوە و هەر تاكێك سەربەست بێت لەوەی كە بیرو ڕای كەسییانەی خۆی هەبێت و كەسمان لە بری كەس قسە نەكەین و ئازادی ئەو بە ئازادی خۆمان نەزانین تا سەربەست بین لەوەی چیمان مەبەست بێت بیڵێین !

*ئەم بابەتە لەڕۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە9667) لە 2/6/2026 بڵاوكراوەتەوە.




ئامرازە قێزەونەکانی دەسەڵات بۆ تیرۆرکردنی کەسایەتی ڕۆشنبیر.. فەریق مەحموود

ململانێی نێوان ڕۆشنبیری ڕۆشنگەر و دەسەڵاتی دیسپۆتی، پێکدادانێکی تەمەن درێژە لە نێوان “پڕۆژەی ڕۆشنگەری و بەهاکانی ئازادی” و “پڕۆژەکانی هەژموون و بەردەوامدانی ستەمکاری”. ئەم ململانێیە چەندین شێوەی هەیە و ڕەنگدانەوەی جیاوازییەکی بنەڕەتییە لە ئامانج و ئامرازەکانی هەردوولادا.
جەوهەری ململانێ:
ڕۆشنبیری ڕۆشنگەر: هەوڵدەدات عەقڵ بەکاربهێنێت، بە شێوەیەکی بابەتیانە ڕەخنە لە واقیع بگرێت و بەرگری لە ماف و ئازادییەکانی مرۆڤ بکات. ئەوان ڕۆڵی بنەڕەتی خۆیان وەک ویژدانی زیندوو و هێزی فشار دەبینن کە بەرەو دادپەروەری و پێشکەوتن ڕێنمایی خەڵك دەکەن.
دەسەڵاتی دیسپۆتی: ئامانجی مانەوە و کۆنترۆڵی ڕەهایە. هەر بیرێکی ڕەخنەگرانە یان دەنگێکی ئازاد بە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر بوونی خۆی دەزانێت و بەردەوام هەوڵی قۆرخکردنی حەقیقەت و کۆنترۆڵکردنی جەماوەر دەدات.
ئامرازەکانی ململانێ:
چەکی ڕۆشنبیر: وشە و فیکر و قەڵەم و فەلسەفەیە. پشت بە بڵاوکردنەوەی هۆشیاری و ئاشکراکردنی گەندەڵی و کۆکردنەوەی بیروڕای گشتی بە بەکارهێنانی پلاتفۆرمە کولتوورییەکان و میدیای سەربەخۆ دەبەستێت.
چەکی دەسەڵات: پشت بە سەرکوت و سانسۆر و دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە و قۆرخکاری میدیای فەرمی دەبەستێت. هەروەها دەسەڵاتداران پەنا بۆ سیاسەتی “کڕین” یان هەڵمەتی چەواشەکاری میدیایی دەبەن بۆ دابڕانی ڕۆشنبیران لە بنکە جەماوەرییەکانیان.
ستراتیژییەکانی دەسەڵات لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆشنبیران:
هەوڵدان بۆ ڕاکێشانی ڕۆشنبیران بە پۆست و ئیمتیازات بۆ گۆڕینی لە “ڕەخنەگرانەوە” بۆ “پۆزشکار” بۆ سیاسەتەکانی دەسەڵات.
دوورخستنەوە و پەراوێزخستن: لە ڕووی ئابووری و پیشەییەوە گەمارۆدانی ڕۆشنبیران و ڕێگریکردن لە بڵاوکردنەوە یان بەرچاوخستنتان.
تۆقاندن و توندوتیژی: پەنابردن بۆ هێزی زیادەڕۆیی و دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە (وەک تۆمەتی “سووکایەتیکردن بە کولتور و ڕەمزەکان” یان “هەڕەشەکردن لە ئاسایشی نیشتمانی”) بۆ بێدەنگکردنی دەنگە ناڕازییەکان.
تێچووی خەبات دژی ڕۆشنبیران: ڕۆشنبیرانی ڕاستەقینە باجی قورس دەدەن بۆ بەرگریکردن لە پرەنسیپەکانیان، لە زیندانیکردن و دەربەدەری زۆرەملێوە تا لەناوبردنی جەستەیی و لەکەدارکردنی کەسایەتی.
دەرئەنجامەکانی خەبات:
لە ڕووی مێژووییەوە ئەزموون سەلماندوویەتی کە دەسەڵاتە دیسپۆتیکەکان- سەرەڕای خاوەندارێتی ئامێرەکانی ستەم- هەمیشە شکست دەهێنن لە کوشتنی بیرۆکەکان.
دەرئەنجامەکە: ڕژێمە دیسپۆتییەکان دواجار لەناو دەچن، لە کاتێکدا بیرۆکەی ڕۆشنبیرانی ئازاد بە نەمری دەمێننەوە و دەبنە پریشکی شۆڕش و گۆڕانی ئەرێنی لە کۆمەڵگادا.
ڕێگا قێزەونەکانی تیرۆری کەسایەتی:
تیرۆرکردنی کارەکتەر و ناوزڕاندن لە دیارترین شێوازە ناڕاستەوخۆکانە کە دەسەڵاتە سەرکوتکەرەکان یان دەسەڵاتە سیاسییەکان بۆ بەدناو کردنی نووسەران و ڕۆشنبیران و لێسەندنەوەی کاریگەرییە کۆمەڵایەتیەکانیان بەکاریدەهێنن. دەسەڵاتداران پەنا بۆ ئەم بژاردەیە دەبەن کاتێک بۆیان دەردەکەوێت کە دەستگیرکردن یان سەرکوتکردنی ڕاستەوخۆ ڕەنگە نووسەر بگۆڕێت بۆ “پاڵەوانێکی کۆمەڵایەتی” یان “شەهیدی وشە”، بۆیە بە ئەنقەست متمانەی ئەخلاقی یان فیکرییان لە چاوی خەڵکدا لەناودەبەن.
ئەو میکانیزم و شێوازانەی کە دەسەڵاتداران بۆ ناشرینکردنی نووسەران و بیرمەندانی ناڕازی بەکاریان دەهێنن، جۆراوجۆرن و ئەمانەی خوارەوە لەخۆدەگرن:
شێوازەکانی دەسەڵات بۆ ناوزڕاندنی نووسەران:

  • تۆمەتی ئەخلاقی و ڕەفتاریی: دروستکردنی ئەو کەیسانەی کە ئیدعای شەرەف دەکەن، یان بڵاوکردنەوەی دەنگۆ لەسەر ژیانی کەسی نووسەر بۆ دوورخستنەوەی کۆمەڵگەی پارێزخواز لێیان.
  • تۆمەتی خیانەت و تەفسیری دەرەکی: ناونانی نووسەر وەک “سیخوڕ”ی قەوارە بیانییەکان، یان وەک کەسێک کە ئەجێندای دەرەکی جێبەجێ دەکات کە ئامانج لێی تێکدانی سەقامگیری میللەتە.
  • دادگاییکردنی فیکری و ئایینی: تۆمەتبارکردنی نووسەران بە تیرۆریست یان بە پێچەوانەوە بە کوفر، یان دوژمنایەتی بەرامبەر بە بەها دامەزراوەکانی کۆمەڵگا، بەمەش دەبنە ئامانجی توڕەیی گشتی.
  • ئاماژەدان بە نەخۆشی دەروونی یان عەقڵی: بەکارهێنانی نەخۆشخانەی دەروونی لەلایەن هەندێک ڕژێمی تۆتالیتاری (وەک سەردەمی سۆڤیەت) وەک ئامرازێک بۆ گۆشەگیرکردنی نووسەران و بانگەشەی ئەوەی کە بیرۆکە ناکۆکەکانیان لە تێکچوونی دەروونییەوە سەرچاوەی گرتووە.
  • ناوزڕاندنی پیشەیی و ئەدەبی: دەستپێکردنی هەڵمەتەکان لە ڕێگەی میدیای کۆنترۆڵکراوی دەوڵەتەوە بۆ کەمکردنەوەی بەهای بەرهەمی ئەدەبی نووسەران و وەسفکردنی بە کەم، ڕووکەشخواز، یان دزیکردن.
    نموونەی مێژوویی :
  • میلان کوندێرا (چیکۆسلۆڤاکیا): کەوتبووە بەر هەڵمەتی ناوزڕاندنی خراپ لەلایەن ڕژێمی دەسەڵاتدارەوە، پێش ئەوەی بە زۆر دەربەدەری بکات، بە سیخوڕی و هاوکاری دەرەکی تۆمەتباری دەکات.
  • بۆریس پاستێرناک (یەکێتی سۆڤیەت): دوای بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی بەناوبانگی “دکتۆر ژیڤاگۆ” و بەدەستهێنانی خەڵاتی نۆبڵ، ڕووبەڕووی هەڵمەتێکی بەرفراوانی ئیدانەکردن و ناوزڕاندن بووەوە لە لایەن سەرۆکایەتی دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت و چاپەمەنی فەرمییەوە، ئەمەش ناچاری کرد لە ژێر فشار و تۆقاندن خەڵاتەکە ڕەت بکاتەوە.
  • تەها حسێن (میسر): تووشی شەڕی توند بووە و هەڵمەتی چەواشەکاریی سیاسی و ئایینی بە سەرۆکایەتی کاربەدەستەکانی ناو حکومەت و دامەزراوە نەریتییەکان ، دوای بڵاوبوونەوەی کتێبی “لەبارەی شیعرەوە ” لە ساڵانی بیستەکاندا.
  • نەجیب مەحفوز (میسر): ڕووبەڕووی هەڵمەتی ڕێکخراوی ناوزڕاندن و تۆمەتی بیدعە، ئەم هەڵمەتانە دوای ئەو مشتومڕانەی لە دەوری ڕۆمانی “منداڵانی گەڕەکەکەمان”دا هاتە لوتکە و دواتر بووە هۆی هەوڵدان بۆ لەنێوبردنی جەستەیی دوای تیرۆرکردنی کارەکتەری.
  • ئەدۆنیس (سوریا): سەرەڕای قووڵایی کارەکانی، کەسایەتی و بیرۆکەکانی وەک بابەتی هەڵمەتی چەواشەکاری و تۆمەتی دژبوون و بە سیاسیکردنی توندی بەرهەمی فیکریی لەلایەن کوتلە جیاوازەکانی ناو حکومەت و ئۆپۆزسیۆنەوە ڕووبەڕووبووەوە.
    ئامانجی سەرەکی دەسەڵات لەم ستراتیژەدا ئەوەیە کە نووسەر لە پێگەی “قوربانی و بەرەنگاری”ەوە بگۆڕێت بۆ پێگەی “تۆمەتبار”، ناچاریان بکات وزەی داهێنەرانە و کاتەکانیان بۆ بەرگریکردن لە خۆیان و کارەکانیان ماندوو بکەن لەبری ئەوەی خۆیان تەرخان بکەن بۆ ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات و ئاشکراکردنی پراکتیکەکانیان.

    ناوزڕاندنی ئەخلاقی (یان لەناوبردنی ناوبانگی کەسی):
    یەکێکە لەو چەکە کوشندانەی کە دەسەڵاتە سیاسییەکان یان دەزگا ئەمنییەکان دژی نووسەران و ناڕازییان بەکاریدەهێنن. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە کۆمەڵگاکان بەتایبەتی ڕەنگە هاوسۆزی نووسەرێک بن کە بە هۆکاری سیاسی زیندانی کراوە، بەڵام ئەگەر هێرش بکرێتە سەر ئەخلاق یان شەرەفیان بە تەواوی وازی لێدەهێنن.
    لێرەدا چەند نموونەیەکی دیار و بەرچاوی مێژوویی و جیهانی ڕاستەقینە دەخەینەڕوو کە چۆن دەسەڵاتداران ناوزڕاندنی ئەخلاقی وەک ئامرازێک بۆ “تیرۆری کارەکتەر” بەکاردەهێنن:

  1. دروستکردنی تاوانی شەرەف و کردەوەی بێ ئەخلاقی:
    ڕژێمە تۆتالیتارییەکان پشت بە تاکتیکی چاندنی بەڵگەی هەڵبەستراو یان تەڵەدانان بۆ نووسەران دەبەستن بۆ ئەوەی لە دۆخە سازشکارەکاندا وێنە بگیرێن. نموونەکان بریتین لە:

  • صنع الله ئیبراهیم (میسر): لە بیرەوەرییەکانی و بەشێک لە نووسینەکانیدا، ڕۆماننووسی میسری ئاماژەی بەو شێوازانە کردووە کە دەزگا ئەمنییەکان لە سەردەمەکانی پێشوودا بەکاریان دەهێنن. ئەم شێوازانە بریتی بوون لە چاندنی ئامێری گوێگرتن و کامێرا لە شوقەی ڕۆشنبیران و ناڕازییان بۆ گرتنی هەر لاوازییەک لە ژیانی تایبەتی خۆیاندا و بەکاریبهێنن بۆ ڕەشبگیریکردنیان یان ئاشکراکردنی نهێنییە شەخسییەکانیان، بەمەش پێگەی ئەوان لە چاوی خەڵکدا لەناو چێت.
  • هەڵمەتە ئەمنییەکان لە سەردەمی سۆڤیەتدا (KGB): “داوی سونونو” تاکتیکێکی فەرمی بوو کە هەواڵگری سۆڤیەت بەکاریان دەهێنا. نووسەران و ڕۆشنبیران (هەم ناوخۆیی و چ بیانییەکان) لە ڕێگەی پەیوەندییە هەڵبەستراوەکانەوە لەگەڵ ژنان کەوتنە تەڵەوە، پاشان فیلمیان لێ گیرا و ڕەشبگیرییان بۆ کرا تاکو؛ یان هاوکاری لەگەڵ ڕژێم بکەن یان فەزیحە بۆ لەناوبردنی بنەماڵەکانیان و ناوبانگی ئەدەبییان بڵاوبکرێتەوە.

  1. تۆمەتی هاوڕەگەزبازی و ڕەفتاری لادان:
    ناونانی نووسەر بە لادان ئامرازێکی ئایدیاڵ بووە بۆ دەسەڵاتی سیاسی قۆرخکار، چ لە ڕابردوو و چ لە ئێستادا، بۆ لەناوبردنی ڕۆشنبیران بەبێ ئەوەی وا دەرکەوێت کە پاڵنەرێکی سیاسییان هەبێت:

  • ئۆسکار وایڵد (بریتانیا، ١٨٩٥): نووسەر و شاعیری بەناوبانگ لە ئایکۆنێکی کولتوورییەوە گۆڕدرا بۆ دەرکراوێکی کۆمەڵایەتی دوای ئەوەی دەسەڵاتداران و کۆمەڵگەی دەسەڵاتداری ئەو سەردەمە یاسا توندەکانیان قۆستەوە بۆ تۆمەتبارکردنی بە “لەشفرۆشی خیانەتکارانە” و پراکتیزەکردنی هاوڕەگەزبازی (کە ئەو کاتە بە یاسا و ئەخلاق تاوانبارکرابوون). ئەمەش بووە هۆی زیندانیکردن و لەناوچوونی تەواوەتی ناوبانگی ئەدەبی و مردنی بێ پارەیی و دەربەدەریی.
  • میخائیل بولگاکۆڤ (یەکێتی سۆڤیەت): ڕووبەڕووی هەڵمەتی ناڕاستەوخۆی چەواشەکاری بووەوە و بە بۆرژوازی و لە ڕووی ئەخلاقی و فیکرییەوە ناوزەد کرا و تۆمەتی شەرەفی بۆ دروستکرا. شانۆنامە و ڕۆمانەکانی (نموونەی مامۆستا و مارگریت) بە بیانووی ئەوەی کە بەرهەمە ئەدەبییەکەی ئەخلاقی هاوڵاتی نوێی گەندەڵ کردووە، قەدەغە کران.

  1. هێرشکردنە سەر شەرەفی ژنە نووسەران و چالاکوانان:
    کاتێک ژنێک دەچێتە گۆڕەپانی ئەدەبیاتی سیاسی یان ئۆپۆزسیۆن، زۆرجار دەسەڵات و میدیا سێبەرەکانیان سەرنجیان لەسەر هێرشکردنە سەر هەڵسوکەوتی کەسیی و ڕەفتاری دەبێت و ڕەنگە تۆمەتی لەشفرۆشیی بدەنە پاڵ.

  • نەوال ئەلسەعداوی (میسر): پزیشک و ڕۆماننووس لە کاتە جیاوازەکاندا ڕووبەڕووی هەڵمەتی ناشرین و تیرۆرکردنی کارەکتەری بەرفراوان بووەوە لەلایەن ئەندامانی لایەنگری حیزبی دەسەڵات وحکومەتەوە. بیرۆکەکانی ئەو بە شێوەیەکی بابەتیانە باس نەکراون؛ بەڵکو لە میدیای سەرەکیدا وەک “ژنێکی خراپ” وێنا کرا کە بانگەشە بۆ لەناوبردنی بەها خێزانییەکان و بڵاوبوونەوەی بێ ئەخلاقی دەکات، ئەمەش وایکردووە ببێتە ئامانجی بەردەوامی هەراسانکردن و گۆشەگیری یاسایی.
  • ژنانی ناڕازی و نووسەر لە فەزای دیجیتاڵی مۆدێرن: سوپای ئەلیکترۆنی ڕژێمە دەسەڵاتدارەکان تاکتیکی “فەیک” بەکاردەهێنن بۆ دروستکردنی وێنە و ڤیدیۆی سازشکارانەی ژنە نووسەر و چالاکوانەکان، بە ئامانجی ئەوەی لە ڕێگەی بنەماڵەکانیانەوە فشاری دەروونی لەسەریان دروست بکەن و ناچاریان بکەن لە ترسی فەزیحە کۆمەڵایەتییەکان بێدەنگ بن.

  1. ناوزڕاندنی دارایی و گەندەڵی ئەخلاقی:
    جگە لە هەڵسوکەوتی ئەخلاقی، دەسەڵات بە ئەنقەست لایەنی دارایی نووسەران دەکاتە ئامانج بۆ ئەوەی وەک هەلپەرست وێنایان بکات:

  • بەد ناوکردنی نووسەرانی تاراوگە: هەندێک لە ڕژێمەکان پەنا بۆ بڵاوکردنەوەی بەڵگەنامەی هەڵبەستراو دەبەن و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە نووسەرانی پەنابەر لە بەرامبەر نووسینەکەیاندا بڕێکی زۆر پارە و دیاریی زەبەلاح لە سەرچاوە گوماناویەکانەوە وەردەگرن. ئامانج لێرەدا ئەوەیە نووسەر لە چاوی خوێنەرەوە لە “مرۆڤێکی پرەنسیپ”ەوە بگۆڕێت بۆ “بەکرێگیراوێک” کە قەڵەمەکەیان بە کەمترین نرخ دەفرۆشن.
    بڕگەی هاوبەش لە هەموو ئەم نموونانەدا، لەکارخستن و لیدان و گۆشەگیرکردنی نووسەرە؛ کاتێک ناوزڕاندنی ئەخلاقی سەرکەوت، بیرمەند سەرقاڵی بەرگریکردن لە بێتاوانی شەخسی خۆی دەبێت و ئەو پشتیوانییە جەماوەرییەی کە پارێزگاری لێکردبوو، لەدەست دەدات، ئەمەش وادەکات دەسەڵات ئاسانتر ستەمکردنی بۆ بچێتەسەر و لەڕووی سیاسی یان جەپراکتیکییەوە، دواتر بەبێ هیچ کاردانەوەیەکی گشتی لەناوی ببات و پاکتاوی بکات.



ئەنتی- شانۆ (پێویستیی بوونی مێژوویەك بۆ ڕەتكردنەوە).. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

شانۆ هونەرێکی زیندوو و ڕووبەڕووە، بۆیە کاریگەرییەکی خێرای لەسەر بیرکردنەوەی مرۆڤەکان هەیە؛ لێرەوە کاتێک باسی شانۆی ئەزموونگەری لەبەرانبەر شانۆی تەقلیدیدا دەکەین، لەڕاستیدا باسی شۆڕشێکی جیاواز دەکەین، دژ بەو یاسا و ڕێسایانەی کە بۆ زیاتر لە دوو هەزار ساڵ بەسەر جیهانی درامادا باڵادەست بووە.
كەواتە پێش هەموو شتێ شانۆ پێویستی بە بنەمایەكی پتەوی فیکری و مەعریفی هەیە! ئەو بنەما فیكری و مەعریفییە لە (شانۆی ئەزموونگەری كوردی)دا سەرەتاكانی دەركەوتبوو… بەڵام بۆچوونە ڕەخنەییەكەی (شانۆ دژی شانۆ- شانۆی کوردی بە نموونە) کە لە لایەن دەرهێنەر و ڕەخنەگر (حەمەسوار عەزیز) لە کۆڕی ٢١ی مەی ٢٠٢٦ بارەگای لقی یەکێتیی نووسەرانی کورد- هەولێر پێشکەش کرا؛ ئەوەندەی هاوارێک بوو: بۆ شانۆی (نەتەوەیی-نەریتگەری) و (بینەر وەك سەپۆرتەر)، قسەكردن نەبوو لە بنەما هونەرییەكانی شانۆی ئەزموونگەری كوردی… پرسیارەكە ئەوەیە: ئەگەر شانۆی (نەریتگەریی) کوردی بنەمایەکی فیکری و مەعریفی پتەوی نەبێ، چۆن قسە لە (ئەنتی شانۆ) بکەین؟!.

بۆ ئەوەی شانۆیەکی ڕاستەقینەمان هەبێت، دەبێت ئەو شانۆ باوەی ئێستا هەیە تێکبشکێنین.
(ئەنتۆنین ئارتۆ)

(1)
لە شانۆی تەقلیدیدا، ئەکتەرەکان وا ڕەفتار دەکەن کە بینەر بوونی نییە (دیوارێکی خەیاڵی هەیە لە نێوانیاندا)؛ شانۆی کلاسیکی، نەتەوەیی یان بازرگانی ئاوێنەیەکە تەنها ئەوەت پێشان دەدات کە دەتەوێت بیبینیت؛ بەڵام لە شانۆی ئەزموونگەریدا ئەم دیوارە دەڕوخێنرێت؛ ئەکتەرەکان ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ بینەر دەکەن، دێنە نێو هۆڵەکە، و زۆرجار بینەریش دەکەنە بەشێک لە نمایشەکە… بە مانایەكی دیكە لە شانۆی تەقلیدیدا هەستی پاڵەوانەکان لەڕێگای چیرۆک و سۆزەوە دەردەبڕێت! بەڵام (شانۆی ئەزموونگەری لە دەرەوەی ڕێسا کلاسییەکانی نووسین و نمایشكردنەوە، تاقیکردنەوەیەکی بەردەوامە بۆ دۆزینەوەی شێوازی نوێی پەیوەندیكردن لەگەڵ بینەردا)… واتە بە ڕوخاندنی (دیواری چوارەم)ی شانۆی تەقڵیدی و ڕەتکردنەوەی گێڕانەوەی سۆزداری و هێلیی چیرۆکەکان، دەیەوێت لەڕێگای شۆککردن و تەکنیکی نوێوە، ڕاستی کۆمەڵایەتی و سیاسی بە ڕووتی نیشانی بینەر بدات تا ناچاری بکات بیر بکاتەوە و پرسیار و گومانی لا دروست بێت، نەک تەنها غەرقی گریان یان پێکەنین ببێت! بەو مانایە تێڕوانینە جیاوازەکانی (سامۆیل بێکێت، یۆنێسکۆ، برێشت، ئارتۆ… ) لەسەر جەستەی شانۆیەکی خاوەن دەسەڵات و مەعریفەی چەسپاو لەدایک دەبێت.
(2)
مرۆڤایەتی پێویستی بە گواستنەوەی واقیع نییە، كە لە ناویدا دەژی؛ دووبارە بەرهەمهێنانەوە داهێنان نییە، داهێنان کاتێک ڕوودەدات کە هونەرمەند دەڵێت: من واقیع دەبینم، بەڵام ڕازی نیم بەم شێوازەی کە هەیە؛ داهێنان هەنگاونانە بەرەو نادیار؛ داهێنەر واقیعێكی نوێ و شێوازێكی نوێ بەرهەم دەهێنێ؛ ئەگەر (بێکێت) بە جیاوازییەكانییەوە شانۆی گەیاندبێتە لووتکەی بێدەنگی و چاوەڕوانیی پووچگەریی، بەتەواوی نیگای نێرینە و چێژی بینینی كوشتبێ… (ئارتۆ) شانۆی بردبێتییە سەر لووتکەی هاوار و شۆککردنی دەمارەکان، یان بە مانایەكی دیكە هەوڵیدابێ بینەر لە کورسییەکەی دابماڵێت و ڕاستەوخۆ توشی شۆکی بکات… ئەوا دەرهێنەر و شانۆکارانی ئەزموونگەری و (ئەزموونگەری کوردی) لە دوای کارەساتە گەورەکانی وەک (کیمیاباران، ئەنفال و براكوژی)، شۆڕشێکی ڕاستەقینە و ئامانجێکی جیاوازی فیکرییان لە فۆرمی درامای کوردیدا بونیاد ناوە؛ ئەوان درکیان بەوە کرد کە زمانی باو و گێڕانەوەی ڕیالیزمی تەقڵیدی، پەکەکەوتەیە لەبەردەم قەبارەی ئەو شۆکە دەروونییەی بەسەر مرۆڤی کورددا هاتووە؛ بۆیە لەڕێگای شانۆی جەستە و شانۆی فەزا… دەیانویست کاتێک بینەر لە هۆڵەکە دێتە دەرەوە، وێنەی برینەکان وەک تاتۆ لەسەر جەستەی بمێنێتەوە، ئەمەش وەک هەوڵێکی فیکری و مەعریفی نوێخوازانە، شانۆی کوردی بەرز کردەوە.
شانۆی ئەزموونگەری کوردی، تەنها گۆڕینی نمایشکردنێكی جیاواز نەبوو، بەڵکە هەوڵێکی فیکری بوو، بۆ دەربازبوون لە (شانۆی نەتەوەیی-نەریتگەرا)؛ بەو مانایە شانۆی ئەزموونگەری بریتی بوو لە تێپەڕاندنی سنوورەکانی بینین و گێڕانەوەی باو… بەڵام ڕەنگە پرسیاری سەرەكی (حەمەسوار عەزیز) ئەوەبێ: ئایا شانۆی كوردی بە گشتی چی لێماوەتەوە؟! چونكە بە بڕوای ئەو کاتێک بەرەی ئەزموونگەری فۆرمە مۆدێرن و پۆست-مۆدێرنەکانی ئەورووپایان (کە لەسەر بنەمای پووچگەرایی، دابڕانی مرۆڤی ڕۆژئاوایی و شۆککردنی بینەر دروست ببوون) بۆ ناو کۆمەڵگای کوردی گواستەوە، هێشتا کوردی لە قۆناغی ڕزگاری نەتەوەیی و خێڵەکی و شانۆی ناتەواودا بوو؛ واتە ئەوان هاتن دابڕانێکی جیاوازی مەعریفییان لەگەڵ ڕەوتی (بیركردنەوە و شانۆی ناتەواوی كوردی) دروست كرد و لەوێوە بینەری کوردییان دووچاری سەرلێشێوان كرد! ئیتر بینەری كوردی كە بە چیڕۆكی ڕیالیزمی تەقڵیدی پەروەردەكرابوو، نەیدەتوانی لەو کۆد و هێما جەستەییە ئاڵۆزانە بگات، لە ئەنجامدا شانۆ- هۆڵەکانی چۆڵکرا و دیوارێک لە نێوان شانۆ و خەڵکدا دروستبوو.
(3)
بە بڕوای من (وەك بینەرێكی شانۆ) هەموو ئەو خوێندنەوە ڕەخنانەی كە لە دنیای (شانۆ بەگشتی) قسە لە ململانێی نێوان فۆرمە نەتەوەیی/ واقیعییەکان و ئەزموونگەراكان و شانۆی وێنەیی و شانۆی پاش دراما… دەكەن؛ پەرچەكردارن، بڕوایان بە داهێنان و جیاوازی نییە.
بە كورتی (شانۆی نەتەوەیی) لەسەر هاوسۆزیی ڕاستەوخۆی گشتی و بەرگری نەتەوەیی كار دەكات؛ بەڵام ئەگەر بیەوێت لە ئاستی جیهانیدا دەنگ بداتەوە و لە ئاستی ناوخۆشدا هۆشیارکەرەوە بێت، نابێت تەنها ببێتە نمایشێکی نەتەوەیی، بەڵكە دەبێت پرۆسەیەکی نەتەوەیی بەردەوام بێ: بۆ خۆدۆزینەوە! واتە كۆی ئەو نیگایانە تێبشکێنێت کە هەموو جارێک نەتەوە وەک ئۆبژەیەکی جوان دەخاتە بەرچاوی بینەر تاوەکو هەست بە خۆبەزلزانی یان خۆپارێزی بکات… (شانۆی واقیعی) وەک کاردانەوەیەک دژی ڕۆمانسیزم و کلاسیسیزمی باو، ئامانجی ئەوە بوو ژیانی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان و کێشە کۆمەڵایەتییەكان… بخاتەڕوو؛ هەمیشە بۆ ڕاستی ئەمەکداربووە… (شانۆی ئەزموونگەری) خۆی لە یاخیبوون و شکاندنی قاڵبە باوەکان دەبینێتەوە و دژ بە تەواوی ڕێسا و یاسا چەسپاوەکانی شانۆی کلاسیک و ڕیالیستییە…
دەمەوێ بڵێم ئەگەر قسە لە تێز و ئەنتی تێز بكەین، لە شانۆی كوردیدا هەموو ئەو كێشە و بەدحاڵیبوونانە و قسە و باسی ململانێ و دژەكان و زێتریش… وەک تێز و ئەنتی تێز دەرناكەوێت، وەك هونەری داهێنان و قبووڵكردنی جیاوازی نییە… هەڵبەتە شانۆی نەتەوەیی- نەریتگەریی كوردی لە داهێنان و جیاوازی لەدایك نەبووە، لەسەر بنەمایەكی قووڵی ڕەخنەی زانستیی و عەقڵانییەتێکی نووسراو بونیاد نەنراوە… ئایا بەبێ بنەمایەکی مەعریفی، دەتوانرێت چەمكی «دژ» بونیاد بنرێت، كە نازانێت دژی چی دەوەستێتەوە؟! كەواتە نەخۆشییەكە پەیوەندی بە چەمكی ئەنتی شانۆوە نییە، ئەنتی شانۆ لە بنەڕەتدا پڕۆسەیەکی ڕەخنەیی و دیالێکتیکی جیاوازە، بەرانبەر سیستمێکی چەسپاو و پتەو.
(4)
هەموو «دژایەتییەک» پێویستی بە «ناسینی بەرانبەر» هەیە؛ بێکێت بۆ تێکشکاندنی کات و زمانی تەقلیدی پێویستی بە مەعریفەیەكی جیاوازی هونەری و هەرسكردنی شانۆیی پێش خۆی هەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستی بە دنیابینی سەردەم هەبوو! دژە-شانۆ تەنها هەڵوەشانەوە نییە، بەڵکو دامەزراندنەوەیە؛ ئەگەر شانۆیەك لەسەر بنەمای فیکری دانەمەزرابێت، ناتوانێت «دژە-شانۆ» بەرهەم بهێنێت.
(5)
لە سەردەمی ئێستادا، پاشەكشەی هونەر و هونەری شانۆیی زیاتر لە هەر کاتێکی تر لەنێوان دوو هێزی دژبەیەکدا دەژی: هێزی داهێنان و هێزی بازاڕی (بینەر وەك سەپۆرتەر)، نەك ئەنتی شانۆ!! داهێنان لە بنەڕەتدا هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی شێوازێکی نوێی بینین و هەستکردن و جیاوازی و ژیاندۆستی، داهێنان هەنگاونانە بەرەو نادیار؛ بەڵام زۆرجار بازاڕ- بینەر وەك سەپۆرتەر- هەوڵدەدات ئەو تەماشاكردنە ئیبداعییە بۆ کاڵا بگۆڕێت، بۆ شتێک کە بتوانێت هەمووان كۆ بكاتەوە و قابیلی قبووڵی چێژی هەمووان بێت و بڵاوبکرێتەوە و بەخێرایی بخوێندرێتەوە؛ واتە (جەماوەر-بینەر) حەز بەو دەق و شێوازە نمایشکارییانە دەکات کە پێشتر دەیانناسێت.
ئەمڕۆ پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا دەتوانین ناخی مرۆڤ لە (ئارامیی) و (بێزاری) دابماڵیین؟ زۆرێک لە مرۆڤەکان لەبەر ئەوەی ناتوانن لە ئارامییدا بن، پەنا دەبەنە بەر “هەراوهوریای دەرەکی” واتە ناتوانن لەبەرانبەردا بێزاری ناوەخۆیان بکەنە پرسیار، بەو مانایەی كە خودی پرسیاركردن “بێزاری” بۆ “مەعریفە” دەگۆڕێت!
بەمجۆرە کاتێک دەق، شانۆ، فیلم، یان تابلۆیەک خەریکی تێکدانی ئارامیی هونەری بینین و بیستن و ڕامان… دەبێ، ئەوا (حەزی بازاڕ)ی دەكەوێتە سەر و هەوڵی كۆپیكردن و بە بازاڕكردن و دووبارە سەپۆرتكردنی دەدات، چونكە بازاڕ زیاتر حەزی لە (شپڕزەییە) تا بتوانێت بە شێوەی جیاواز و بە خێرایی پارە بەدەست بهێنێ، بڕوای بە تێز و ئەنتی تێز نییە، نایەوێت پرسیار دروست بکات! لێرەوە (نرخی كڕین) شوێنی (پرسیاركردن) دەگرێتەوە؛ بەڵام ئایا ئاستی داهێنانی هونەریی و فیکری و ئەدەبی لە مامەڵكردنی بازاڕدا كورت دەكرێتەوە؟!
كەواتە کێشەکە ئەنتی شانۆ نییە، بەڵكە ئەوەیە كە هونەر نابێتە پردی نێوان ئارامیی و بێزاری، هەر زوو بە بازاڕ دەكرێ، واتە مامەڵەكردنی بازاڕی هونەرە جیدییەکانیش هەڵدەلوشێنێت و دەیانکات بە مۆدێلێکی دووبارەکراوە، ئەوەی سەرەتا وەک شۆک، نوێکاری یان شکاندنی باو و دابڕانێکی مەعریفی تەماشا دەكرا، دواتر لە بازاڕدا دەبێتە ستایلێک بۆ بەرهەمهێنانەوە و كۆپیكردن و و زڕەوێنە… زۆرێک لە شۆڕشە ئەدەبی و هونەرییەکان، لە سوریالیزمەوە تا پۆستمۆدێرنە، دوای ماوەیەک لەلایەن بازاڕەوە هەرسکراون و بوونەتە بەشێک لە سیستەمی فرۆشتن! واتە بازاڕ توانایەکی گەورەی هەیە، لەوەی نەك ئەرێنییەكان تەنانەت نەرێنییەکانیش بخاتە ناو ئابووریی خۆیەوە.
(6)
ئایا دەتوانین دژ بە ویستی بازاڕ و سەپۆرتكردن، بیر بكەینەوە و بەردەوامیش بین؟! یان دەبێ ملكەچی بینەر و جەماوەر بین و ئاستی زمان و شێوازی داهێنەرانە لەگەڵ داواکارییەكانی خوێنەر و بینەر و بازاڕی دامەزراوەکاندا بگونجێنین؟! هەڵبەتە ڕەزامەندیی بازاڕی هەمیشە دیالۆگی بەرهەمهێنەرانەی نێوان ئارامیی و بێزاری بە كۆپیكردنەوە دەسپێرێ، لەسەر ئەو بنەمایەی كە پرسیاركردن ئارامیی تێکدەدات.
كەواتە لەبەر ئەوەی دیالۆگی نێوان ئارامیی و بێزاری پێویستی بە بیرکردنەوە و ڕامانە، ئەوە وایکردووە زۆرێک لە بەرهەمە بازرگانییەکان بەر لەوەی هونەری ڕاستەقینە بن و هۆشیاریی بینەر بریندار بكەن، وێنەی بێهۆشکەری كۆپیكراو بن و بە شێوەیەكی كاتی گرژییەکانی ناوەوە بەتاڵ بکەنەوە؛ بەو مانایەش مەترسییە گەورەكە ئەوەیە کە ئارامیی ببێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانی ڕەزامەندیی دەستبەجێ، نەك بێزاری و گومانكردن و بیركردنەوە.
وەك دەزانین کاری داهێنەرانە ئەو كاتە دەردەكەوێت کە بتوانێت ڕەزامەندیی كۆ و ئاشنایی تێپەڕێنێت؛ کاری داهێنەرانە پێویستی بە گواستنەوەی واقیع نییە، پێویستی بەوە نییە لەپێناو زەرورەتی كۆمەڵگا و سەپۆرتكردن، واقیع بۆ وێنەیەک بگۆڕێت کە تەنیا بۆ سەیرکردن و کڕین شیاوە؛ بەڵكە دەبێ شتێک بخاتە جیهانەوە کە پێشتر بوونی نەبووە؛ نەك بە گوێرەی یاسای فرۆشتن و بەکارهێنان کاربکات.
(7)
لە چەمکی ڕەزامەندیی بازاڕیدا زۆرجاران داهێنان پێش ئەوەی ببێتە ئەزموونێکی قووڵی هونەری، دەبێتە بابەتی ترێند و سەرنجڕاکێشان، لایک، بینین، هاوبەشیکردن و ئامار؛ هەموو ئەوانە بە هێواشی جێگای هەڵسەنگاندنی هونەری دەگرنەوە! ئەوەش وایکردووە هەندێک بەرهەم زیاتر لەوەی بۆ پرسیار و گومان و بیركردنەوە دروست بکرێن، بۆ خێراییی سەرنج دروست کرێن؛ بەڵام داهێنانی ڕاستەقینە لە دەرەوەی ویستی بازاڕ و سەپۆرتكردن سەرهەڵدەدات، چونکە داهێنان پێویستی بە بیركردنەوە و کات و ئارامیی و ئەزموونكارییە؛ لەکاتێکدا بازاڕ پێویستی بە خێرایی و بەردەوامیی بەرهەمهێنانەوە هەیە.
دواجار پەیوەندیی شانۆ و دژە شانۆ، وەك پەیوەندی داهێنانی هونەریی و بازاڕی سوودگەرایی، پەیوەندییەکی ئاڵۆز و دژبەیەکە؛ وەك چۆن بازاڕ دەتوانێت هۆکاری بڵاوکردنەوەی هونەر بێت، بەهەمان شێوە ئەنتی شانۆش دەتوانێت مامەڵەكردنی هونەریی و كۆپیكردنەوە بتەقێنێتەوە! دەشێ هونەری ڕاستەقینە لە ناو گەرمەی بازاڕیش دەستپێبکات و بینەر وەک هاوبەشی داهێنان، (هاوسەنگی نێوان ئارامیی و بێزاری) بپارێزێت.

هەولێر 22/5/2026




وشەی کوردی لە نێوان تێکۆشان و خنکاندا.. ستار ئەحمەد

مێژووی ڕۆژنامەگەریی کوردی، تەنها مێژووی تۆمارکردنی ڕووداوەکان یان گواستنەوەی هەواڵە سادەکان نییە، بەڵکو ئەم مێژووە لە بنەڕەتدا گەشتێکی پڕ لە کۆسپ و تەگەرە و ململانێی هزرییە کە تێیدا وشە وەک چەکێک بۆ پاراستنی ناسنامە و زیندووکردنەوەی هۆشیاریی نەتەوەیی بەکارهاتووە. کاتێک ئاوڕ لە لاپەڕەکانی یەکەمین ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکان دەدەینەوە، تێدەگەین کە لەپشت هەر دێڕێک و لەژێر هەر سەروتارێکدا، گیانێکی ماندوونەناس و بیرکەرەوە هەبووە کە هەموو ژیانی خۆی بۆ ئاراستەکردنی کۆمەڵگە بەخشیبوو. ڕۆژنامەگەریی کوردی لە سەرەتای سەرهەڵدانییەوە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا و دواتر لە گەشەسەندنی لە سەدەی بیستەمدا، نەیدەتوانی ببێتە ئەو بزوێنەرە گەورەیەی گۆڕانکاری، ئەگەر ئەو دەموچاوە دیار و پێشەنگانە نەبوونایە کە وەک ڕێنیشاندەر و خەمخۆر، بارگرانیی دەستپێکردن و بەردەوامییان گرتەئەستۆ. ئەم وتارە بە وردی دەچێتە ناو جیهانی ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارانە و تیشک دەخاتە سەر ئەو خەسڵەتە درەوشاوانەی کە مۆرکی تایبەتی خۆیان لەسەر ڕەوتی ڕۆژنامەگەری و ڕۆشنبیریی کوردی جێهێشتووە، بەبێئەوەی بابەتەکە دابەشی سەر چەند بەشێکی جیاواز بکەین، بەڵکو وەک یەک زنجیرەی هزریی یەکگرتوو گەشتەکەمان بەردەوام دەبێت.
لە سەرەتای ئەم ڕەوتەدا، ناتوانرێت باسی ڕۆژنامەگەریی کوردی بکرێت بەبێ ڕاوەستان لەسەر ناوی بنەماڵەی بەدرخانییەکان، بەتایبەتی میقداد مەدحەت بەدرخان کە بە دامەزرێنەری یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی دادەنرێت. کاتێک ئەو لە بیست و دووی نیسانی ساڵی هەزار و هەشت سەد و نەوەد و هەشتدا لە قاهیرە، یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستانی دەرکرد، لە ڕاستیدا تەنها بڵاوکراوەیەکی نەهێنایە کایەوە، بەڵکو شۆڕشێکی ڕۆشنبیری و نەتەوەیی بەرپاکرد. میقداد مەدحەت بەدرخان لە بارودۆخێکی یەکجار سەختدا، لە نامۆیی و دوور لە نیشتمان، بەهۆی ستەمی دەسەڵاتدارانەوە، کارێکی وایکرد کە نەتەوەیەک خاوەنی دەنگی خۆی بێت. ئەو دەموچاوە ماندوو نەناسە لە ڕێگەی کوردستانەوە پەیامی گرنگیدان بە زانست و خوێندن و یەکێتیی ڕیزەکانی گەلی بڵاودەکردەوە و بە زمانێکی سادە ڕووی دەکردە هاونیشتمانیانی بۆ ئەوەی لە خەوی بێئاگایی ئاگادار ببنەوە. دوای ئەو، براکەی عەبدولڕەحمان بەدرخان ئەرکی دەرکردنی ڕۆژنامەکەی گرتەئەستۆ و لە وڵاتانی جیاوازی ئەوروپا وەک جنێف و لەندەن بەردەوامیی پێدا، کە ئەمەش نیشانەی تێکۆشانی بێوچانی ئەو دەموچاوانە بوو کە نەیانهێشت چرای یەکەمین هەنگاو بکوژێتەوە و وایانکرد دەنگی کورد بگاتە ناوەندە جیهانییەکانی ئەو سەردەمە.
پاشان، لەگەڵ گۆڕانکارییە فەرمانڕواییەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمدا، سەردەمێکی نوێ لە ڕۆژنامەگەریی نووسراوی کوردی دەستیپێکرد کە تێیدا گۆڤارەکان ڕۆڵێکی گەورەیان لە داڕشتنەوەی وێژە و زمانی کوردیی باڵادا بینی. لەم نێوەندەدا، جەلادەت عالی بەدرخان وەک سیمایەکی گەورە و مێژوویی لە ڕۆژنامەگەریی ڕۆژئاوای کوردستان و تاراوگەدا دەردەکەوێت، کە لە ڕێگەی گۆڤاری هاوار لە ساڵی هەزار و نۆسەد و سی و دوو لە شام، خزمەتێکی بێوێنەی بە زمانی کوردی کرد. جەلادەت بەدرخان تەنها سەرنووسەر نەبوو، بەڵکو زانایەکی زمانەوانی بوو کە توانی ڕێنووسی کوردی بە پیتی لاتینی دابهێنێت و لە ڕێگەی لاپەڕەکانی هاوارەوە بڵاویبکاتەوە. ئەو بە هاوکاریی دەموچاوە دیارەکانی تری وەک ڕەوشەن بەدرخان و کامەران بەدرخان و گۆران، گۆڤارەکەی کردە قوتابخانەیەک بۆ پێگەیاندنی نەوەیەکی نوێ لە نووسەر و شاعیران کە تا ئێستاش ئەدەبی کوردی قەرزاری ئەو بازدانە گەورەیەیە کە هاوار هێنایە کایەوە.
ئەگەر سەیری ناوچەکانی تری کوردستان بکەین، بەتایبەتی لە باشووری کوردستان و لە شاری سلێمانی، ناتوانین باسی ڕۆژنامەگەریی کوردی بکەین بەبێ هێنانە پێشەوەی ناوی پیرەمێرد، حاجی تۆفیق بەگ. پیرەمێردی شاعیر، نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی گەورە بوو کە دوای گەڕانەوەی لە ئەستەمبوڵ، ژیانی خۆی بەتەواوی بەخشی بە ڕۆژنامەگەری و ڕووناکبیری. ئەو لە ڕێگەی ڕۆژنامەی ژیان و دواتریش ڕۆژنامەی ژین، توانی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و وێژەیی لە ناوچەکەدا دروستبکات. پیرەمێرد بە تەنها خۆی وەک دەزگایەک کاری دەکرد؛ نەک تەنها دەینووسی و چاپی دەکرد، بەڵکو خۆی دابەشی دەکرد و لە هەمان کاتدا چاپخانەکەی دەپاراست. ئەو لە ڕێگەی وتارە کۆمەڵایەتی و ڕەخنەییەکانیەوە، لە هەوڵی چاکسازیی کۆمەڵایەتی بوو ، و هانی خەڵکی دەدا بۆ خوێندەواری و پشت بەستن بەخۆ، کە ئەمەش وایکرد ناوی پیرەمێرد و ڕۆژنامەی ژین ببنە دوو چەمکی لێک دانەبڕاو لە مێژووی زیندووی ڕۆژنامەگەریی کوردیدا.
لەلایەکی ترەوە، لە ساڵانی چلەکانی سەدەی بیستەمدا و لە کۆماری کوردستان لە مەهاباد، ڕۆژنامەگەریی کوردی گەیشتە لوتکەی کارایی نیشتمانی و نەتەوەیی خۆی. لەم قۆناخەدا، ناوی پێشەوا قازی محەمەد وەک ڕابەرێکی نیشتمانی و پاڵپشتێکی گەورەی ڕۆژنامەگەری دەردەکەوێت، کە لەژێر سێبەری دەسەڵاتی ئەودا ڕۆژنامە و گۆڤاری کوردستان دەرچوون. لە تەنیشت ئەویشدا، شاعیرانی گەورەی وەک هەژار و هێمن دەبینرێت کە لاپەڕەکانی ئەو بڵاوکراوانەیان بە شیعر و وتاری نیشتمانی دەڕازاندەوە. ئەم دەمو چاوانە توانیان ڕۆژنامەگەری بکەنە ئامرازێکی فەرمی بۆ بنیاتنانی قەوارە و پەروەردەکردنی تاکی کورد بە بیرۆکەی ئازادی و سەربەخۆیی، و نیشانیاندا کە چۆن بڵاوکراوەکان دەتوانن ببنە بەشێکی سەرەکی لە کایەی فەرمانڕوایی و پێناسەی نەتەوەیی.
کاتێکیش باس لە گۆڤارە ئەدەبی و هزرییە قووڵەکان دەکەین، دەبێت ناوی مامۆستا عەلائەدین سەجادی بهێنین کە لە ڕێگەی گۆڤاری گەلاوێژەوە لە بەغدا لە نێوان ساڵانی هەزار و نۆسەد و سی و نۆ بۆ هەزار و نۆسەد و چل و نۆ، خزمەتێکی بێپایانی بە مێژوو، وێژە و ڕەخنەی کوردی کرد. عەلائەدین سەجادی لەگەڵ هاوڕێکانیدا وەک ئیبراهیم ئەحمەد، توانیان لە ڕێگەی گەلاوێژەوە سەکۆیەکی ئازاد بۆ بیرمەندان و نووسەرانی کورد لە هەموو پارچەکان دابین بکەن. سەجادی بە وردبینی و لێهاتوویی خۆی لە کۆکردنەوە و ساخکردنەوەی کەلەپووری کوردی، گۆڤارەکەی کردە سەرچاوەیەکی مێژوویی یەکجار گرنگ کە تا کۆتایی ڕۆژگار وەک بنەمایەکی سەرەکیی توێژینەوە زانستییەکان دەمێنێتەوە.
ئەم گەشتە درێژەی کێشا و لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا، دەموچاوی تری وەک حوسێن حوزنی موکریانی دەرکەوتن، کە بە تەنها خۆی پێشەنگی هێنانی چاپخانە بوو بۆ کوردستان. موکریانی بە دەرکردنی گۆڤارەکانی وەک زاری کرمانجی لە ڕەواندز، نیشانیدا کە ئامێری چاپ و بڵاوکردنەوە چەندە گرنگە بۆ مانەوەی زمان. ئەو بە ماندووبوونێکی زۆر و چوونە ناو مەترسییە گەورەکانەوە، پیتەکانی چاپی کۆکردەوە و پەرتووک و گۆڤاری پێ بەرهەمهێنا، تا بیسەلمێنێت کە ڕۆژنامەگەری بەبێ قوربانیدانی جەستەیی و دارایی ناتوانێت ڕێگەی خۆی ببڕێت.
کەچی لە ئێستادا، کاتێک سەیری دۆخی ناوخۆیی و ڕاستەقینەی ڕاگەیاندنی کوردی دەکەین، لاپەڕە گەش و مێژووییەکەی ڕابردوو تووشی پاشەکشە و داڕمانێکی گەورە بووە؛ ڕۆژنامە و گۆڤارەکان کە ڕۆژانێک ئاوێنەی بیری ئازاد بوون، ئێستا بەتەواوی کراون بە موڵکی تایبەتی چەند دەموچاوێکی دیاریکراوی سەر بە دوو لایەنە سەرەکییەکە و بە شێوازێکی ناڕەوا قۆرخکراون. ئەمڕۆ دەزگا ڕۆشنبیری و زانستییەکان، لەبری ئەوەی ناوەندی پاراستنی بەها باڵاکانی نەتەوە و زمان بن، گۆڕدراون بۆ بارەگای حیزبی و دیوەخانی باپیریان، کە تێیدا تەنها پیاهەڵدان و بەرژەوەندییە تەسکەکان بڕیار لەسەر مانەوەی دێڕەکان دەدەن. ئەم سفرەچن و بەرژەوەندیخوازانە، بەدرژایی زیاتر لە چارەکە سەدەیەکە، بە سیاسەتە چەوتەکانیان دەستیان ناوەتە بینەقای وشەی ڕەسەنی کوردی و ڕێگری دەکەن لەوەی کەسانی تری کوردپەروەر و خاوەن زانست، تەنانەت بە یەک وشەش بەشداری لە داڕشتنی هۆشیاریی کۆمەڵگەدا بکەن. نووسەران و ڕۆژنامەنووسە سەربەخۆ و بەهەڵوێستەکان کە ئامادە نین پێنووسەکانیان بفرۆشن، لەبەرانبەر ئەم قۆرخکارییە حیزبییەدا پەراوێز خراون و دەنگیان تاسێنراوە، چونکە دیوەخانی نوێی ڕاگەیاندن تەنها جێگەی ئەوانە دەبێتەوە کە لەسەر ئاوازی لایەنەکان دەنووسن.
کاتێک سەیری تەواوی ئەم کاروانە مێژووییە دەکەین، دەبینین کێشەی گەورەی ڕۆژنامەگەریی کوردی لە ئێستادا نەبوونی ئامراز یان چاپخانە نییە، بەڵکو دیلبوونی وشەیە لەژێر بەزەیی قۆرخکاریی حیزبیدا. میقداد مەدحەت بەدرخان، جەلادەت، پیرەمێرد، سەجادی، و موکریانی، خەباتیان بۆ ئەوە نەکرد کە ڕاگەیاندنی کوردی ببێتە پاشکۆی هێزە ڕامیارییەکان و بارەگای ناسیاوی ، بەڵکو ئامانجیان ئازادیی مرۆڤی کورد بوو. بۆیە بۆ گەڕانەوەی شکۆ بۆ خامەی کوردی، پێویستە وشە لەم داگیرکارییە چارەکە سەدەییەی هێزەکان ڕزگار بکرێت و جارێکی تر دەزگا ڕۆشنبیرییەکان بگەڕێنرێنەوە بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکانیان کە نووسەرە نیشتمانپەروەر و بەهەڵوێستەکانن،هەتا ڕێگە نەدرێت مێژووی پڕ لە سەروەریی ڕۆژنامەگەریی کوردی لە نێو دیوەخانی لایەنەکاندا وندابێت.

ستار ئەحمەد




گەشتی8 یان چاوخشاندنێکی خێرا .. نەوزاد بەندی

١-

جاران، دوور لە ئێستا، داب و نەریتی بەسەرکردنەوەی نوسەرە لاوەکان ئەبینرا لەلایەن نووسەرە خاوەن ئەزمونەکانەوە.. نوسین و بابەتەکانیان هەڵدەسەنگاندن، بۆ نمونە لە گۆڤاری بەیان و ڕۆشنبیری نوێ و کاروان دا، چیرۆکنوسێکی بە توانا، چیرۆکە بڵاوکراوەکانی ژمارەی پێشووی هەڵدەسەگاند و دەستی دەخستە سەر خاڵە بەهێز و لاوازەکانی چیرۆکەکان.. یان شاعیرێکی بەتوانا شیعرە بڵاوکراوەکانی ژمارەیەکی گۆڤارەکەی لە ووتارێکی دوور و درێژدا، تاوتوو دەکرد، لێرەدا ئیتر نوسەرە لاوەکان هەستیان دەکرد مامۆستا و خەمخۆریان هەیە، ڕێزیان لێ نراوە و بێکەس نین .. براگەورەی ئەدەبییان هەیە هەڵیاندەسەنگێنێ و دەستگرۆییان دەکات ..
بە داخەوە! ئەو نووسەرە گەورە میهرەبانانە هەموویان کۆچی دواییان کرد و .. نووسەرانێک جێگایان گرتنەوە کە بێجگە لە قەد و باڵای ئەدەبیی و ڕۆشنبیریی خۆیان، هیچی تر نابینن ..واتا من زۆر وورد دەبمەوە لە کۆمێنتی بابەتە ئەدەبیی و ڕۆشنبیرییەکانی تەواوی پێگە ئەدەبیی و هونەرییەکان، هێشتا کۆمێنتێکی بۆ نمونە بەختیار عەلییم نەبینیوە بۆ چیرۆکنوسێکی لاو کە هەندێ ڕەخنە و ڕێنمایی هونەری چیرۆکنوسینی تێدا بێ.. هێشتا کۆمێنتێکی عەبدوڵا پەشێوم نەبینیوە بۆ تازە شاعیرێکی قەڵاو منارە، بڕێک دەستخۆشیی و چاو سوورکردنەوەی ئەدەبیی تێدا بێ بۆی. . ئەڵێم کۆمێنت، ناڵێم ووتار ..چونکە ئەوەیان مەحاڵی مەحاڵەکانە، کەسانێکی بەرز و باڵای وەک ئەوان، ووتاری دوور و درێژ لەسەر بوێژێکی لاوی نەناسراو بنووسن، سوکایەتییە بۆ ئەوان دابەزن بۆ ئەو ئاستە نزمانە.. ئەوان تازە لە ئاسمانە بەرزەکاندان و نایشیانەوێ ڕێگای ئەو ئاسمانە بەرزانە نیشانی ئەوانەی خوارەوە بدەن.
تەنانەت لە پێشبڕکێ و ڤیستڤاڵە ئەدەبیی و ڕۆشنبیرییەکانی ناوخۆدا، ئەو نووسەر و شاعیرە زەبەلاحانە پێیان سوکیی و نەنگییە بە دەقێک بەشداریی بکەن، لە کاتێکدا شاعیرێکی مەزنی وەکو نزار ئەلقەبانیی، لە هەموو ڤیستڤاڵە شیعرییەکانی مەربەددا، ئامادەیی هەبوو .. لەولایشەوە ڕۆشنبیره باڵاکانمان، هەوڵی مەرگ دەدەن تا ڤێستڤاڵێکی ڕۆشنگەریی ئەوروپی قبوڵیان بکات و تیایدا جوانترین و تازەترین بەرهەمیان پێشکەش ئەکەن .. شانازیی بەوەوە دەکەن لەگەڵ فڵان ڕۆشنبیریی ڕۆژئاوایی وێنەیان چرکاندووە.. لە فڵان پێشبڕکێیی ئەوروپیدا، خەڵاتیان بردۆتەوە، ئیتر ڕەوتی ڕۆشنبیری ناوخۆی کوردستانیان داوەتە دەست خوا.
دوێنێ، هەشتی حوزەیران، لە تاقیگەی نەخۆشخانە، بۆ ماوەی 12 سەعات ئێشکگر بووم، لەو کاتە دوور و درێژە، بە تەنیا، بە ڕێکەوت له لاپتۆکەمدا، بەرنامەی گەشتی8 ی هەردی سەلامیم بینی، بەڕاستی سەرنجی ڕاکێشام، چونکە من زۆر بینەری تی ڤی نیم .. وای لێکردم بۆ سێ چوار بەرنامەی گوێ ڕادێرم، ئیتر کەوتبوومە نێوان فەحسی نەخۆش و گەڕانەوە بۆ لاپتۆکەم، ڕێک وەک هەردی کە لە نێوان خواردن ئامادە کردن و پرسیارکردن له میوانەکەی، لە جموجوڵدایە..
لێرەدا بۆ زیندووڕاگرتنی بەرنامەی گەشتی 8 و ..بە هەمان ڕێگای نووسەرە بەرزە کۆچکردووەکانمان کە لە ووتاریکدا تاوتووی کۆمەڵێ شیعر و چیرۆکیان دەکرد، هەوڵ ئەدەم کۆمەڵێک ڕا و سەرنجی خۆم لەسەر سێ چوار بەرنامەی گەشتی 8 دەربڕم، بە هیوای ئەوەی ئەم نەریتە زیندوو بێتەوە و ..نوسەرانی تریش چاوبخشێنن بە بەرنامە و بەرهەم و ماندوو بوونی ئەوانی تردا، بۆ ئەوەی لە گۆشەی پەنهاندا پەڕاوێز نەخرێن و لە یاد نەچنەوە، وەک دەستخۆشیی و ماندوو نەبوون و ووزە بەخشێکیش بۆ ئەو نووسەر و پێشکەشکارانە، هەتا لە هەوڵ و داهێنانی نوێ بەردەوام بن، یان ئەگەر هەڵەیەکیان توش بووبێ، بە خۆیاندا بچنەوە.
سەرەتا هەست ئەکەم ئەم دیاردەی بانکگردنی میوانە بۆ ناو ئوتومبیلێکی گرانبەها و پیاسە پێکردنی، بووەتە دیاردەیەکی بڵاو و چەندین بەرنامە بەم شێوەیەیە، میوانی بەرنامە بانگدەکرێتە ناو ئوتومبیلێک و پرسیارەکانی لەناو ئوتومبیلەکەدا لێدەکرێت، دوای ئەوە بۆچی خواردن لە بەرنامەکەدا هەبێت؟ ئاشکرایە خواردن و بیرکردنەوە پێچەوانەی یەکترن ، ئەپرسم ئایا ئەمەیش هەر درێژکراوەی بەرنامە ڕەنگاوڕنگەکانی ناو ستۆدیۆ نییە، کە زیاتر لە کەناڵە تورکییەکانەوە وەرگیراون، لە لایەک شێف خواردن ئامادە دەکات و لە لایەک میوانی بەرنامە بەر ڕێژنەی پرسیار دراوە ؟
بە ڕای من دیاردەیەک یان ستایڵێک دوو بارە بێتەوە، چێژ لە دەست دەدات.. گۆڕینی تەکنیکی بەرنامە، زۆر ئاسانە و تەنها هەندێک بەهرە و بیر لێکردنەوەی ئەوێت، قەیچێکا با ڕۆشنبیرێک لە کتێبخانەیەکدا گفت و گۆی لەگەڵدا ساز بکرێ.. هونەرمەندێک له شانۆیەکدا .. خاوەنکارێک لە فرۆشگاکەیدا.. سیاسییەک لە تەنیشت کاروانی تەنکەرە نەوتەکاندا ..
یەکێک لە بەرنامەکانی گەشتی8، لە لەندەن و میوانداریی لەکاک ئەمیرحەسەن کردبوو، بە ڕاستی هونەرمەندێکی بەڕێز و سەرکەوتوو، ڕۆح سوک و قسە خۆش .. چێژێکی تایبەتی به بینەر و گوێگرەکانی بەخشی، بەڵام لە بۆچوونێکیدا توشی سەرسوڕمان بووم، کاتێ ووتی: ( من بڕوام بە هاوڕێیەتیی کوڕ و کچ نییە ! ) .. ئەمە هونەرمەندێکی ناسراوی دەرچووی پەیمانگای هونەرە جوانەکان، کە ساڵانێکیشە لە لەندەن ئەژی .. ئایا ئەم بۆچوونەی نابێتە هۆی تێکدانی باری سەرنجی هەوادارانی لەسەر پەیوەندییەکانیان؟ وا ناکات کەسانێک لێپرسینەوەی توند لەگەڵ کوڕ و کچەکانیاندا بکەن، پشت ئەستوور بە بۆچوونی هونەرمەندێک کە لە ئەوروپا ئەژی ؟ ئایا هاوڕێیەتیی چییە؟من سەدان هاوڕێی کچم لەکۆلێژ و فەرمانگا و تۆڕه کۆمەڵایەتییەکاندا هەیه.. هاوڕێن، لە خۆشیی و ناخۆشیدا هاوخەمیی بۆ یەکتری نیشان دەدەین و یەکتری بەسەر دەکەینەوە، ئیتر بۆچی ئەبێت بڕوات بە هاوڕێیەتیی کوڕ و کچ نەبێت؟ ئەی بچینە فەرمانگا چی بکەین؟ سڵاو لە فەرمانبەره کچەکان نەکەین و ..مردوویان لێ بمرێ، سەرخۆشییان لێنەکەین؟ یان ژوورەکان جیا بکەینەوە، ژووری ئینفیرادیی بۆ کچێک درست بکەین کە لەگەڵ دوو کوڕدا فەرمانبەرە؟ یان له زانکۆ .. یان لە هەموو شوێنێک..بە ڕاستی نابێت زاراوەی هاوڕێ و عاشق تێکەڵاو بکەین، هەموومان بمانەوێ یان نەمانەوێ، بە مامۆستا ئاینییەکانیشەوە، هاوڕێ و هاوخەمێکی زۆری ڕەگەزی بەرامبەرمان هەیە، چونکە مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە.. ئێ خۆ کۆمەڵ تەنها لە نێرینە پێک نەهاتووە.
پاشان کاک ئەمیر ئەڵێ خێزانەکەم ڕاستی کرد کە پێویستە خۆم له گۆرانیی وئاهەنگ دوور بخەمەوە چونکە لەگەڵ ئاستی کەسایەتیمدا ناگونجێ ..بەو جۆرە دوا گۆرانیم لەسەر دایک تۆمار کرد و ئیتر تەواو واز لە گۆرانی ووتن دێنم..!
ئەمە لوتکەی تێنەگەیشتنە لە هونەر .. لە ئەدەب .. لە ڕۆشنبیریی .. تۆ هونەرمەندی میللەتێکیت، خێزانەکەت بۆی نییە لە گۆرانی دوورت بخاتەوە .. من کە شیعر ئەنووسم، ناهێڵم خێزانم بیخوێنێتەوە و ڕای خۆی لەسەر بدات، چونکە من بۆ میللەتێک ئەنوسم، دوای ئەوەی کە شیعرەکەم بڵاو کردەوە، خێزانیشم ئەگەر حەزی لە خوێندنەوەی شیعر بێت، با بۆ خۆی بیخوێنێتەوە ..
چۆن ئەبێ هونەرێک کە تۆی گەیاندۆتە ئەو ئاستە، ئەمرۆ بە هاوشانی کەسایەتیی خۆتی نەزانیت، ئەی ئیتر بۆچی ڕازی ئەبیت وەک گۆرانیبێژێک چاوپێکەوتنت لەگەڵدا بکرێت؟ مادام بۆچوونت بەو شێوەیەی لێهاتووە، هەر لە سەرەتادا بە هەردی سەلامیت بووتایە، ببوورە! من جاران هونەرمەند بووم ، ئێستا هونەرمەند نیم و بە بڕیاری خۆم و خێزانەکەم هونەرمان وازلێهێنا، چونکە لەگەڵ ژیانی مندا ناگونجێت و ڕەتم کردۆتەوە ..
ئەبوو هەردی سەلامیی بیپرسیایه ئایا ئەو ناوبانگ و جەماوەرەیشی کە هەتە، ڕەتیان دەکەیتەوە لە کاتێکدا ئەو دووانە بەشێکن لە دەسکەوتەکانی گۆرانی ووتن کە بە تۆی بەخشیوە؟
لێرەدا بێئاگایی پێشکەشکار دەردەکەوێت لە چۆنێتیی مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخێکی سەیردا، من گۆرانیبێژم بەڵام گۆرانیبێژیی لەگەڵ پلە و ئاستی مندا ناگونجێ و ..قسەی هاوسەرم ڕاست بوو، بۆیە دوا گۆرانی بۆ دایک ئەڵێم و ئیتر تەواو ..
کەواتە بینەر یەکسەر هەست ئەکا ئەمە ئەمیر حەسەنی گۆرانبیبێژ نییە، ئەمە کەسێکی ترە کە ئەمیر حەسەنی گۆرانیبێژی کوشتووە.. کۆتایی پێ هێناوە..
ئینجا دوا گۆرانیت بۆچی بۆ دایک بێت؟ نابێ بۆ عەشقێک بێت؟ نەخێر نابێ ..چونکە ئەم گۆرانیانە، ئاواز و شیعرەکانی بە سانسۆری خێزانییدا تێدەپەڕن، ئەبێ بە جۆرێک بێ کە بە خەیاڵیش عەشق و خۆشەویستیی تێدا نەبێ، چونکە عەشق لەگەڵ پلە ومەقامی ئێمەی خاوەن ماڵ و مناڵدا ناگونجێت یان عەشق بە واقیع و خەیاڵەوە، بە شیعر و ئاواز و وتنەوە، تایبەتکراوە بە هاوسەری هونەرمەند..
بە ڕاستی ئەمە کارەساتە.. گۆرانیبێژم بینیوە کاتێ مناڵەکانی گەورە ئەبن، گۆرانی بۆ هاوسەرەکەی ئەڵێت ..کەسێکی ئازا و ووریا نییە پێی بڵێ : براکەم! ئەم درۆ گەورەیە چییە ئەیکەیت؟ ئەسڵەن شیعر و گۆرانی بۆ ئەو شتانەیه کە دەستمان نەکەوتوون و لە خەیاڵدانماندا ئەخولێنەوە و شەونخوونمان ئەکەن .. تۆ هاوسەرەکەت پەنجا ساڵە پێکەوەن، ڕۆژی سێ ژەم پێکەوە ئەخۆن و ..شەڕ و ئاشتیی نەماوە لەگەڵ یەکتریدا نەیکەن، ئیتر ئەم شیعرە چییە؟ ئەم ئیلهامە لە کوێوە هات ؟؟ خۆ وەک حەلاوەخانی خێزانی فایق بێکەس کۆچی دوایی نەکردووە تا بۆی بنووسیت :
حەلاو گیان ڕۆیشتی منت بەجێهێشت
ئەزانی دوای تۆ چەندم جەفا چێشت ؟

هەر بۆیه پێوستە هونەرمەند و ڕۆشنبیرەکانمان ئاگاداری ئەوە بن کە ئەوان پێش ئەوەی هاوسەری ژنێک بن، موڵکی میللەتێکن، ڕێنیشاندەر و خەو و خولیای میللەتێکن..ناکرێت هیچ سانسۆر و بازگە و پۆلیسێک لە نێوان هونەرەکەیان و میللەتەکەیاندا ڕاوەستێت .. محەمەد جەزا عەلی گۆرانی بێژ، کوڕی حاجی عەلی، کە ڕازی نەبوو کوڕەکەی گۆرانی بڵێت، لە پێناوی هونەرەکەیدا لە قسەی باوکی دەرچوو، چونکە باوکی یەک کەسە بەڵام هونەرەکەی یەک میللەتە.. نزار قەبانی لەسەر شیعری عەشق بەردەوام بوو، باکی نەبوو بەوەی بنەماڵەکەی حاشایان لێکرد ..سوهەیبی ڕۆمی لە پێناوی عەشقی خوا و پێغەمبەردا، وازی لە ئایین و نەتەوە و کۆشک و تەلارەکانی باوکی هێنا و دوای موحەمەد کەوت..فایق بێکەس بە بێ گوێدانە خێزان و مامۆستای گەڕەک، داکۆکیی لە مەی کردووە.
ئەوانە فیداکاریین کە خاوەنەکانیان بەرز و نەمر هێشتۆتەوە ..
یەکێک لە گەشتەکانی 8 لەگەڵ کاک ڕێبین هەردی دا بوو، لە ڕاستیدا ڕێبین هەردی هەر چۆنێک بێ، کەسێکی ناسراوە، هەم وەک کوڕی ئەحمەد هەردی، هەم وەک هەوڵدان و خوێندنەوە و بیرکردنەوەی خۆی.. هەم وەک هاوڕێکانیی و ڕەهەندییەکان، زیرەک لە هونەری ئاخاوتندا و .. لە چۆنێتیی کاردانەوەی خۆش و ناخۆش لە کاتی خۆیدا، بە جۆرێک تەنانەت نەیارەکانیشی لە گولێگرتنی بێزار نابن..من وەک خۆم، بەدەر لەوەی کە ڕەخنەم لە هەندێک لە زەمانە سازیی و خۆگونجاندن و دیبلۆماسییەتی خۆپەڕینەوەکانی هەیە، بەڵام دڵنیام لەوەی کە لە دیالۆگ و دیپلۆماسییەت و ڕۆشنبیریدا، پلە و پێگەیەکی بەرزی هەیە.
لەو گەشتەدا، دوو سێ سەرنجم هەبوو لەسەر دیالۆگەکەی ڕێبین هەردی، یەکەمیان ئەوەیە چەندەها جار و تەنانەت لەکاتێکدا ئەحمەد هەردی باوکی له نەخۆشخانە کەوتووە، لێی دەپرسێت : ( ئەو ست فاتیمەیەی شیعرت بۆ نوسیوە، کێ بوو؟ ) باوکیشی وەڵامێکی کەمەر شکێنی ئەداتەوە، پێی ئەڵێ : ( ئەزانیت تۆ زۆر کەریت! )
لە ڕاستیدا وەڵامەکەی ئەحمەد هەردی کە دەیان جار ئەو پرسیارەی لێکراوە و وەڵامی نەداوەتەوە، دواجار لەسەر قەرەوێڵەی خەستەخانە چەند بارە هەمان پرسیاری لێدەکرێتەوە، وەڵامێکی زۆر نیشانە پێک بووە .. وەڵامێکی لە ڕووکەشدا کۆمیدییە، بەڵام لە ناوەرۆکدا تراژیدییە .. جنێوێکی بەکارهێناوە بۆ ئەوەی تۆزێک بیربکەنەوە، کە ئەم پیاوە کفری نەکردووە لەم کۆمەڵگا حەیا بەرەدا، یەک شیعری بۆ کچێک نوسیوە کە خێزانەکەی نەبووە ..ئەم کفرە گەورەیەی کە بە درێژایی ژیانی بە دوایەوە بوون و داوای کەفارەتی کفرەکەیان لێکردووە . تەنانەت له چەندین چاوپێکەتنی تیڤی و ڕادیۆدا، دیسان داوای ئەدرێس و ئیمەیڵ و ژمارەی خانوو و ناسنامەکانی !! ست فاتیمەیان لێکردووە، ئەویش ناچار وتوویەتی :
( قەت بە دڵ ڕەق باست ناکەم نایزڕێنم ناوەکەت)
ئێ خۆ ناتوانێ لەسەر تیڤیی پێیان بڵێ : ئەزانن ئێوە زۆر کەرن ؟..
بەڵام سوودی نییە .. لەگەڵ میللەتی قۆناغی ئەشکەوتا سوودی نییە .. لەگەڵ کۆمەڵگای مێگەلدا، سودی نییە ..کۆمەڵگای فزوڵیی، کۆمەڵگای بێ ئیش، کە عەقڵیان داچۆڕاوەتە ناو شەڕواڵەکانیانەوە ..کۆمەڵگایەک کە حەز ئەکات حەیای کچێک ببات و ئاشکرای بکات و تەپڵی بۆ لێبدات ..
وەک چۆن عەبدوڵا پەشێوێکی لوتکە!! ، تەهدیدی ئەو کچە ئەکا کە خۆشی ویستووە و ..چارەنووس وایکردوە ببێتە هاوسەری کەسێکی تر
، پێی ئەڵێ :
( لە دەستم دێ ئەڵقەی پەنجەت پێ فڕێ دەم
نامەی بەختت بسووتێنم،
لە دەستم دێ هەموو شتێک ئاشکرا کەم
کام شەوت گەش و ڕووناکە
ئەو شەوە فوو لە چرا کەم
لە دەستم دێ، بە دوو وشە دڵی زاوای ویستووت ڕەش کەم
لە خۆشاوی شەوی پەردەتان بێبەش کەم ) !!

واتا لە دەستی دێت پەیوەندییە تایبەتیی و سۆزدارییەکانی ئاشکرا بکات و ..شەو لە عەشقە کۆنەکەی بکات بە شەوی تار و دەیجور ..
ئەڵێ لە دەستم دێت، واتا ئەمە جۆرێکە لە نیشاندانی هێز و ماسولکە وتوانا.. لە دەستی دێت..شانازی بەوەوە ئەکات کە ئەتوانێت خێزانێک وێران بکات ئایا ئەمە نیشتنەوەی ئیلهامی شیعرییە یان درۆنی جەنگیی ؟
هەر بۆیە ڕێبین هەردی ئەکەوێتە هەڵەیەکی گەورەوە کاتێک ئەیەوێ دەستکاری داهێنان و سروش و شیعری باوکی بکات پێش ئەوەی بیەوێت بچێتە ژیانی سۆزداریی و تایبەتیی شاعیرێکی ناسک و ڕۆمانسیی میللەتێکی مێگەل و ڕەشۆکیی ..بۆیە ئەو شاعیرە ناچارە ڕەنگە بۆ یەکەمجار بە کەسێک بڵێ، ئەزانیت تۆ زۆر کەریت ..؟؟ .. هەڵەی گەورەی کردووە کاتێ شاعیرێکی گەورەی وەک باوکێک بینیوە و ویستوویەتی ئەدرێسی پەری شیعرەکانی لێ وەربگرێت..
کارەساتێکی گەورەیە بڕۆیت بە دوای ناوێکا بگەڕێیت کە لە شیعری شاعیرێکی گەورەدا هاتووە، بۆ ئەوەی ناوی ئافرەتێک بزڕێنیت، کە تاوانەکەی ئەوە بووە عەشقی باوکت بووە.. یان تەنانەت بە کوشتنی بدەیت لەلایەن کەس و کارە ڕەشۆکیی و تێڵا بە دەستەکانیەوە ..
ئەوەی جێی پێکەنینە، ڕۆشنبیرێکی وەک ڕێبین، لە سەرەتادا ئەڵێت ئێمە هەموومان ئەزانین ئەو ست فاتیمەیە کێیە ..ئەوان هەموویان .. واتا ئەوان هەموویان، بە بنەماڵە، کاتێکی زۆریان لە گەڕان بە دوای ئەو ست فاتیمە داماوە قوڕ بەسەرەدا بە هەدەر داوە و دۆزیویشیانەتەوە ..
ئەی ئافەرین .. هەموویان ئەزانن ست فاتیمە کێیە، ئەی باشە کاک ڕێبین کە زانیوتانە ست فاتیمە کێیە، بۆچی وازتان لە باوکتان نەهێناوە و تەنانەت لەسەر قەرەوێڵەی نەخۆشخانەیش دیسان پرسیارتان لێکردووە و ناچارتان کردووە پێتان بڵێ : ئەزانیت تۆ زۆر …… ؟
یان ویستووتانە به دەمی خۆی ددانی پیا بنێ؟ هەڵبەت زۆر ڕۆیشتنم لەسەر ئەم بابەتە، بە ڕەوا ئەزانم ، چونکە بە بەشێک لە داکوکیی ئازادیی ئەدەبیی ئەزانم ..
.. لە باسکردنی ژیانی کەسێکی ناسراودا نابێ بچوکترین هەڵە بکرێ، لەسەر فاریزەیەک لە نوسینێکی فریدریک نیچەدا، هەرایەکی گەورە دروست بوو، ئێستا چۆن لەسەر گەڕان بۆ دۆزینەوە و ئاشکرا کردن و ناوزڕاندنی ناسکترین چیرۆکی عەشقی شاعیرێکی ناو مێگەلستان، من چوار دێڕ نەنووسم ؟ چۆن داکۆکی لە شاعیرێک نەکەم کە خۆم ئینتیمام بۆ جیهانی شیعر هەیە؟

پاشان ڕێبین هەردی باس لە نەوشیروان موستەفا ئەکا .. وەسفێکی زۆری دەکات، خۆی بە لایەنگری گۆڕان و هاوڕێی نەوشیروان مستەفا ئەناسێنێ. دوای ئەوە وەسفێکی زۆری مام جەلالیش ئەکات ..
ئینجا ئەڵێت نەوشیروان موستەفا گەورەترین جەلالیی بووە، بە داخەوە کە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ مام جەلالدا گەیشتە ئەو ئاستە !!
بە ڕاستی ئەو قسانەی کاک ڕێبین، کارەساتی گەورەی پەتپەتێنی فیکرییان لێ ئەکەوێتەوە..ئێ ئەو دوو کەسایەتییە لێک ترازاون، تەنانەت بە بۆچوونی خۆت نەوشیروان مستەفا نەهاتەوە بۆ سلێمانی هەتا شەڕی نێوان یەکێتی و گۆڕان ڕوو نەدات..تۆیش هاوڕێ و هاوبیری گۆڕان و نەوشیروان مستەفا بوویت، ئێستا چۆن ڕێ بە خۆت ئەدەیت خەفەت بۆ ئەوە بخۆیت کە نەوشیروان مستەفایەک کە گەورەترین جەلالیی بووە، بە داخەوە کە لە مام جەلال جیا بۆتەوە و گۆڕانی دامەزراندووە؟
جارێ وشەی جەلالیی و مەلایی، نابێ لەسەر زاری ڕۆشنبیر بگەڕێت، وشەیەکن کە لە دووریی سەدان فرسەخ ڕێوە بۆنی ناتەبایی و براکوژی و ئاوکردن بە ئاشی کۆن و جەهالەتیان لێ دێت..نازانم چۆن ڕۆشنبیرێک ڕێگا بە خۆی ئەدات وشەی جەلالیی یان مەلایی بدرکێنێ؟؟ نازانم ..ڕەنگە بۆ خۆ شیرینکردن بێ، وەک ئەوەی هەندێ ڕۆشنبیری سلێمانی بە ( وانێ ) قسەئەکەن، هاتمەوانێ، ڕۆشتمەوانێ، .. بۆ ئەوەی بیسەلمێنن کە لە سلێمانییە ڕەسەنەکانن !!
لەوەیش سەیرتر کاتێ ڕێبین هەردی ئەڵێت کاک نەوشیروان گەورەترین جەلالیی بووە .. لێرەدا ( گەورەترین جەلالیی ) وەک باشترین پلە و پێگە و پێوەر وایە لەلای .. واتا ئەی نەوشیروان مستەفا تۆ کە لەو پلە و پێگە باڵایەدا بوویت، چۆن وازت لێهێناو چوویت گۆڕانت دروستکرد؟ خۆ گەر بیووتایە گەورەترین سەرکردەی یەکێتیی یان کۆمەڵە بووە، نەمانئەتوانی ڕەخنە بگرین، بەڵام بە کەسکردنی حیزبێک، زیندوو کردنەوەی بە کەسکردنی حیزبەکەی بەرامبەرێتیی و ..گەڕانەوەیە بۆ سەردەمی کۆن.. سڕینەوەی تەواوی پەیڕەوپڕۆگرامی کۆمەڵە و یەکێتیی و پارتیشە، ئەوەتا لێرە باشترین سەرکردەکان، گەورەترین جەلالین ..با ئەولایش گەورە مەلاییەکانیان باس بکەن..
ئەمە لە زاری پێشمەرگەیەکی نەخوێندەوارەوە بێت، ئاساییە، بەڵام ڕەهەندییەکی کە دەیان ووتاری لەسەر مۆدێرنیزم و
پۆست مۆدێرنیزم و سیکیولاریزم و دیموکراسیی نوسیوە، کار بە تێرمی جەلالیی و مەلایی بکات، ئەمە ماڵوێرانیی ئایدیۆلۆژیی ناودەنێم من، ئێوەیش ئارەزووی خۆتانە.
لە باسکردنی فاروق ڕەفیقدا، ئەڵێ: فاروق ڕەفیق هێرشی زۆری کردە سەرمان، ئێمە وەڵاممان نەدایەوە، هەتا کار گەیشتە ئەوەی ووتمان کاک بەختیار وەڵامێکی بدەرەوە ..!!ئیتر ئەویش بە کتێبێک وەڵامی دایەوە !
ئایا ڕەخنە، هێرشە ؟ ڕەنگە ڕەخنە لای کەسێکی نەخوێندەوار، هێرش بێ .. بەڵام ڕەخنە لای ڕەهەندییەکان کە خۆیان بە پۆست مۆدێرنیزمی ئەم میللەتە ئەزانن، ئەبێ وەک لێکچەرێکی زانستیی وەریبگرن، خۆی ڕەخنە لە بنچینەدا زانستێکە و لقێکە لە کۆلێژی ئەدەبیات ..هەر بۆیە ناوهێنانی ڕەخنە بە هێرش، وەک ئەوە وایە بە قەڵەم بڵێیت ئاڕپیجی ..
کاک بەختیار بە کتێبێک وەڵامی هێرشەکانی فاروق ڕەفیقی دایەوە، وەک ئەوەی بڵێی ئێمە بە فڕۆکەیەکی ئێف شانزه وەڵامی تیروکەوانەکانی فاروق ڕەفیقمان دایەوە ..
یان ئەوەی کە ئەڵێ من هەر وەڵامم نەدایەوە .. چۆن وەڵامی کەسێک نادەیتەوە باری سەرنجێکی هەیە لەسەرت یان لەسەر نوسینێکت؟ ئایا ئەمە لوتبەرزیی ڕۆشنبیرییە یان بێتاقەتیی ڕۆشنبیریی؟ من هەر تاقەتیشم نەبوو وەڵامی بدەمەوە، هەر نامەوێ وەڵامی بدەمەوە .. واتا وەک ئەوەی کەسێک پێت بڵێ کراسەکەت ڕیقنەیەکی پێوەیە..تۆ تاقەتت نەبێ وەڵامی بدەیتەوە، ئێ کابرا زەحمەتی کێشاوە، کە ئاگاداری کردوویتەتەوە، کراسەکەت پیس بووە، ئەبێ بە لایەنی کەمەوە بڵێی سوپاس . . یان پێی بڵێیت کاکە ئەوە ڕیقنە نییە، بڕاندی پۆڵۆیە یان لاکۆستە .. یان هەر وەڵامێک .. بەڵام هەر وەڵامی نەدەیتەوە، چی ئەگەیەنێت؟ زۆر شت ئەگەیەنێت کە ناتوانم لێرەدا باسی بکەم، پاشان کەسێک کە شایانی وەڵامدانەوە نەبووبێ و پشتگوێ خرابێت، بۆچی ئەچیتە پرسەکەی ؟ ئاخر کەسی بیریار وەک کەسی عەشایەر نییە، مردن چۆکی پێ دابدات و بەرەو مزگەوت و گۆڕستان هەڵیفڕێنێ.
گەشتێکی تری هەردی سەلامیی، لەگەڵ دکتۆر محەمەد خانیدا بوو، ئەو دکتۆرە کۆمەڵناسەی کە بە ووتە و لێکدانەوەکانی خەڵکێکی زۆری لێ کوبوونەتەوە و .. چێژێکی تایبەت لە هێمنیی و عەقڵ و لێکدانەوەکانی دەبینن، بە جۆرێک چارەسەری بۆ زۆربەی کێشە دەروونیی و کۆمەڵایەتییەکان پێیە، بە بێ زۆر لە خۆکردن و پەنا بردنە بەر زاراوەی لاتینیی و گریکیی، بە زمانێکی ڕەسەنیی کوردیی ئەدوێ..

٢-
لەم گەشتەی 8 دا، چەند سەرنجێکیشم لەسەر دکتۆر خانی هەبوو، ئەڵێ من زۆر داوای لێبوردن لە خەڵک ئەکەم ..بەڵام داوای لێبوردن کاردانەوەی هەڵەیەکە، وەک دەڵێن من کەمترین خەڵک بریندار ئەکەم، بۆ ئەوەی کەمترین داوای لێبوردن بکەم..کەواتە دکتۆر خانی تۆ لە ڕاستیدا ئەبێ زۆر تووڕە بیت، یان خەڵکێکی زۆر بریندار ئەکەیت وا زۆر داوای لێبوردن ئەکەیت، چونکە ناکرێت هەر لە خۆمانەوە داوای لێبوردن بکەین، هەتا هەڵەیەکمان بەرامبەر کەسێک نەکردبێت.
دکتۆر خانی ئەڵێت: من هاوسەرەکەم هەموو شتێکمە، نە باوکم ماوە نە دایک ، خوشک و برا هەموو دوور کەوتوونەتەوە، پێی دەڵێم گەر تۆ نەبوویتایە من چیم بکردایە ؟
لێرەدا ئەم کۆمەڵناس و دەروونناسە ئەکەوێتە دوو هەڵەی گەورەوە، هەڵەی یەکەمیان ئەوەیە، ئەوێکی زانا و دانا گەر هاوسەرێکی نەبووایە نەیدەزانی چی بکات، ئەی چەندەها گەنجی کوردی ئاوارەی کەمپەکان بێ دایک و باوک و خوشک و برا و هاوسەر چی بڵێن؟ کاتێ گوێ لە دکتۆر خانی دەگرن، ئەبێ توشی چ خەم و دەردێکی جودایی ببن، کاتێ دکتۆرێکی پایەبەرز بە بێ هاوسەر ماڵوێران ئەبێ، ئەی ئەوانی داماو چی بکەن؟ هەر لەناو گوێگرانی بەرنامەکەی گەشتی8 دا، چەندەها کەس هەن هاوسەریان مردووە، یان نەخۆشکەوتووە و لەناوجێدایه یان تەڵاقدان تەنیای خستوون، ئەبێ چ ئەشکەنجەیەکیان توش بێ کاتێ دکتۆرێکی بێ هاوسەر ڕایدەگەیەنێ کە بە بێ هاوسەر نازانێ چی بکات و نازانێ قوڕی کوێ بکا بە سەریدا ..
دووەمیش، ئەمەوێ بە کاک خانی بڵێم، هەرگیز مان و نەمان و هیوا و ئاواتەکانت مەبەستەرەوە بە کەسێکەوە، گەر وایش بێت، لەبەردەمیدا ئەو ڕاستییە ئاشکرا مەکە، بۆ ئەوەی شیرازەی خۆت لە دەستی خۆتا بێت و نەچێتە دەستی کەسێکی ترەوە، چونکە سروشتی مرۆڤ بە گشتی و مرۆڤی کورد بە تایبەتیی بەو جۆرەیە، کاتێ بزانێت بووەتە دوا چانس و دوا هیوا و دوا پشت و پەنای کەسێک، خۆی لەو کەسە دوور ئەخاتەوە، بە گشتی مرۆڤ حەز ئەکا هاوڕێی کەسێکی سەخت بێ نەک کەسێکی تەخت..کەس و کەژ پیتێکیان جیاوازە، بەڵام بەڕای من هەر یەک ووشە بوون و پیتێکیان کەوتۆتە خوارەوە و شکاوە..
دکتۆر خانی تەواوی قسەکانی ئامۆژگاریین، لە کاتێکدا ئاسانترین شت کە هەموو مرۆڤێک ئەتوانێت بیکات و هیچی تێ ناچێت، ئامۆژگاریکردنی ئەوانی ترە .. هەر زۆر خۆشە دانیشیت بەو خەڵکە بڵێیت بۆچی ئیشێک ناکەن؟ بۆچی زۆر ئەخەون ؟ ئەو خەڵکە چۆن دەوڵەمەند ئەبن، ئەی تۆ بۆ چوار مشقیی لێی دانیشتوویت؟
منیش ئامۆژگاریی خەڵکم زۆر کردووە، هەتا خۆم ئیشی دوای نیوەڕوانم لە دەست چوو، تەماشا ئەکەم زۆر زەحمەتە بچم ئیشی تر بکەم، یان ئیش هەر نییە بیکەم، ئەوسا سەرم کردە خەو، بە جۆرێ پەشیمان بووم لە هەموو ئەو ئامۆژگارییانەی کە جاران دەرخواردی گەنجە بێ ئیشەکانم ئەدا.. لەبەر ئەوە بە ڕاستی من حەزم ئەکرد گوێگرێکی زۆرتان نەبووایه، بەڵکو کۆمەڵێک گەنجم ببینیایە پڕۆژەیەک بەو شاخەوە بکەن بڵێن ئێمە تەلەبەی دکتۆر خانین ..کۆمەڵێ شۆڕشگێڕ بڵێن ئێمە خوێندکاری دکتۆر خانی بووین.. کۆمەڵێ لاو شەقامەکان پاک بکەنەوە و ڕێنمایی داب و نەریتی کوردیی بدەنە گەشتیارەکان و بڵێن ئێمە قوتابی دکتۆر خانین .. بەڵام کاتێ ئێمە تەنها قسە بۆ خەڵک بکەین و لە جیاتی خەباتگێڕ و خەڵکی تێکنۆکرات، خەڵکی گوێگر لە دەوری خۆمان کۆبکەینەوە، ئەوسا ئێمە میللەتێکی بێ زمان و بێ چاو و بێ دەسەلات دروست دەکەین، کە لە جیاتی ئەوان قسە ئەکەین، واتا میللەتێکی ئاڵودە بە قسەی خۆش و نەستەق و لێکدانەوەی ئاسان و چارەسەر بە ووشە.. میللەتێ کە چاوەڕوانە دکتۆر خانی و عەلی حەمە ساڵح و سۆران عومەر و دکتۆر غالب قسەی دڵیان بکا ..کە ئەوان قسەی دڵی میللەتیان کرد، ئیتر میللەت بە بێ دەنگیی ئەمێنێتەوە، چونکە ووتە بێژ و زمانحاڵی هەیە، پێویست ناکات میللەت قسە بکات و بیر بکاتەوە ..هەتا شەقام و باری ئابووریی و زانستی و سیاسیی بەرەو خراپتر بڕۆن، بزانن خەڵکێک هەن کە پێشرەوی میللەتن بە قسە و دروشم .. هەر بۆیە کاتێ دوو گەنج لە شوێنێکی گشتیدا میز ئەکەن بە دیوارێکدا، حەق نییە دوو گەنجەکە سزا بدرێن، حەقە مامۆستاکان لە سەرەتاییەوە هەتا زانکۆ سزا بدرێن، چۆن نەیانتوانیوە دوو گەنج وا لێبکەن وەک مرۆڤ میز بکەن نەک وەک گوێرەکە ..ئەبێ سیاسیی و تەواوی ڕەگەیاندنەکانیان سزا بدرێن، چۆن بەو ڕاگەیاندنە زەبەلاحانەوە نەیانتوانیوە ڕێگای ئاودەستخانە پیشانی دوو گەنج بدەن..لەبەر ئەوە بە لاتانەوە ئاسایی بێت کە ئەوروپییەک دێتە کوردستان سەیری هیچ کەسێک ناکات، چونکە هەست ناکات مرۆڤی تێدایە ، لەبەر ئەوەی جێگا دەست و شوێن پێ و بار و دۆخەکەی چوار دەوریی، هی مرۆڤ نین، یان لە باشترین حاڵەتدا هی مرۆڤی پێش شۆڕشی پیشەسازیی و ڕێنیسانسن..
لە ئەوروپا زانا و دانا و بیریارەکانیان، وەک تۆماس مۆر و دانتیی و ڤێرکیلی و بۆکاشیۆ و کۆپەرنیکوس و ..سەدانی تر، گەورەترین شوڕشی زانستی و ژیاریی و شارستانیی، بە خوێن و ژیانی خۆیان ئەنوسنەوە، ئەگینا تا ئەمڕۆیش شەقامەکانیان وەک شەقامەکانی ئێمه دەبوو .. ئەوان پێشڕەوی هەموو گۆڕانکاریی و شوڕشەکان بوون..خۆ تۆماس مۆر و سۆکرات ئەیانتوانی خۆشترین ژیان لەگەڵ پادشا نادادەکاندا بژین و خۆیان بە کوشتن نەگەیەنن، ئەی بۆچی خۆیان بە کوشتن گەیاند؟ لەبەر ئەوەی میللەتەکان تێ بگەن کە چیتر قبوڵی پادشای ناداد و یاسای دارستان نەکەن ..ئەوان نەبوونایه، سیستمی تێکنۆکرات چۆن لە ئەوروپا و ئەمەریکا پەیڕەو ئەکرا؟ چۆن ئۆبامایەکی بنەچە ئەفەریقیی ئەکرایە سەرۆکی وڵاتە یەکگرتووەکان؟ ئەی بۆچی لای خۆمان سەرۆک لە فڵان تیرە و خێزان نەبێ، ئەگەر ئەبراهانم لەنکۆڵنیش بێ، لچی لێ نادات؟
ئێ ئەوان خاوەنی سۆکرات و تۆماس مۆر و دانتین کە فەیلەسوفی پێشمەرگە بوون، ئێمەیش خاوەنی فەیلەسوف گەرێکین، کە لە قسەکردندا هیچ کێشەیەکیان نییە، بەلام ئەگەر نیشتمانەکە لە نادادیدا نوقوم بێ، بچوکترین چارەسەر و کاردانەوە و هەڵوێستیان نابێ و ..تێکڕایشیان بە دەردی خوا ئەمرن.. بەڵام گلەییەکم لە هەردی سەلامیی هەبوو، لە کاتی سوور بوونەوەی قیمە و پیازەکەدا، نەیهێشت دکتۆر بە ئیسراحەت دوو پارووی چاک بخوات، نانەکە بەشێکی بە دەستییەوە و بەشەکەی تریشی لەسەر ئەژنۆی، نائومێد بووبوون.
دواجار کاک هەردی چووە کەرکوک بۆ لای کاک ئاسۆ ئەڵمانیی.. ئەو پیاوەیش وەک پێشمەرگەی دێرین و .. وەک خەڵکی کەرکوک و.. وەک یەکێک لە قوربانییەکانی ئیپیدایمی براکوژیی، کۆمەڵێک داخ و خەمی هەڵڕشت، کە وای لە بینەرانی کرد خۆشیان بوێت، هەستی خۆبەشتزانین و قسەی باق و بریقی نەبوو .. سادە و ساکار و خاکیی بوو ..بەڵام دوو سەرنجم لە بەرامبەری دروست بوو،
یەکەمیان : کاتێ باری تەندروستیی تێک دەچێت و .. چەوری جگەر یان ترایگلیسراید و ڕێژەی شەکری بەرز ئەبێتەوە، گوێ نادات بە خۆی، هەتا ئەم پرسە ئەگاتەوە لای پاڤڵ تاڵەبانیی، پێی دەڵێت : بڕۆ بۆ ئەوروپا چارەسەری خۆت بکە..
ئەمیش ئەڕوات بۆ نەمسا، بۆ سەنتەرێکی تایبەت بە هەرس و جگەر و لە ماوەی دوو هەفتەدا دوانزە کیلۆ دادەنێت و ..کە دێتەوە پزیشکەکانی ئێرە سەریان سوڕدەمێنێت، لێی ئەپرسن چیت کردووە وا هیچ دەردێکت تیا نەماوە ؟
لێرەدا لە کاک ئاسۆ ئەپرسم، باشە بۆچی هەتا کاک پاڤڵ نەیووت بڕۆ بۆ ئەوروپا، نەچوویت؟ بۆچی گرنگی بەخۆت نادەیت ؟ خۆ نە لە شاخین و نە لە شەڕداین و نە سنوورەکانیشمان گیراوە .. ئیتر چۆن ئەتوانیت بە نەخۆشی جگەر و پەنکریاسەوە لێی دانیشیت، هەتا پرسەکە ئەگاتە سەروو خۆت و ..پێت ئەڵێ ئەبێ بە زووترین کات بچیتە ئەوروپا چارەسەری خۆت بکەیت ؟
باشە، وا تۆ چوویتە ئەوروپا و چارەسەری خۆت کرد، ئەی ئەو خەڵکەی کە گوێیان لێگرتوویت، چۆن چارەسەری خۆیان بکەن؟ من کەسێک ئەناسم، کە جگەری به تەواوەتیی توشی فایبرۆسس بووە و ئەبێ جگەری بۆ بچێنن، لە کوردستان سێ دەفتەر دۆلاری تێدەچێ و لە هیندستان حەوت دەفتەر، ئێستا و لەم کاتە ناسکەدا چووە بۆ تاران، چونکە نە سێ دەفتەر شک ئەبات و نە حەوت دەفتەر ..؟
بە سیفەتی ئەوەی پێشمەرگەی دێرینیت و خۆت بە بەرپرسیاری ئەو میللەتە ئەزانیت، بۆیە ئەو پرسیارەت لێ دەکەم .. ئایا ووڵاتی خۆمان چارەسەری تێدا نییە، وا ئێوە یەکسەر ئەڕۆن بۆ ئەوروپا ؟ ئەنوەر و فاتیحی هاوڕێم شێرپەنجەیان بوو، بەرکەوتەی چەکی کیمیایی بوون ، خانۆکانیان فرۆشت و چوونە ئەستانبوڵ بە هیوای ڤیزەیەکی ئەوروپا، دەستیان نەکەوت و هەر لەوێ مردن و بوونە هاوگۆڕی نالی و حاجی قادری کۆیی ..
تۆ بۆچی باسی ئەو گەشتەت بۆ کردین بۆ نەخۆشییەکی ئاسان کە چارەسەرت لای پزیشکێکی وەک محسن ابوبکر هەبوو، ئەی ئێمە نەخۆشییە گرانەکانمان ببەین بۆ کوێ ؟
بریا باسی ئەو گەشتە ئاسانەت نەکردایە، کە لای ئێمە زۆر گرانە و هەزاران لاومان لەو ڕێیەدا خنکان.
دووەم سەرنجیشم ئەوەیە کاک ئاسۆ ئەڵێ ئەبێ جارێکی تر بچمەوە بۆ نەمسا، چێکی خۆم بکەمەوە، بەڵام لەبەر بارودۆخی نائارامیی بەغداد و ناوچەکە، دوام خستووە، چاوەڕێ دەکەم وەزعەکە ئارام بێتەوە، جا ئەڕۆمەوە بۆ نەمسا ..
لێرەدا ئەپرسم جاری یەکەم کە چوویت بۆ نەمسا، بارودۆخەکە ئارام بوو ؟ بڕوا ناکەم ئارام بووبێت.. چونکە من پەنجا ساڵ پێش ئێستام لەبیرە، هەرگیز بارودۆخی ئەم ناوچەیە ئارام نەبووە، هەر بۆیە دەست لە دەست و قەوەت لە خوا، بە زووترین کات تکتی فڕۆکە ببڕە و لە نەمسا چێکی تەندروستی خۆت بکەرەوە، دڵیشت هیچ نەکات، چونکە هەر کاتێ بە قەڵەم و کاغەزێکەوە بچیتە بارەگای هەموو حیزبە کوردییەکانەوە و غیابات بنوسیت، زۆربەیان غایبین و لە گەشتی خەلیج و تورکیا و ئەوروپا و ئەمەریکان، ڕەنگە تەنها ئێشکگرێک لە بارەگاکاندا ببینیت، کە وەک من سەرە ئێشکگرتنێتی و چاوەڕوانە گەشتیارێک بێتەوە و بارەگاکەی تەسلیم بکات و ئەویش بڕوات بۆ نۆرە گەشتی خۆی.




وتار بە تامی عەریزە.. نەوزاد بەندی

سەردەمێک تێکەوتووین ئەوەی لە بوارێکدا شارەزا نەبێ و خۆی لێ بدا، زۆر خراپ حەیای ئەچێ، چونکە تۆڕەکانی پەیوەندیی ئەوەندە ووردی ئەکەنەوە و نزیکی ئەخەنەوە و فۆکەسی ئەکەن، ڕەنگە بڵێم بە ڕاستە و پڕگاڵیش هەڵوێست بنوێنیت، هێشتا هەر لە قافدا ئەگیرێ ..
مامۆستای ئاینیی، سەرکردەی کوردایەتیی، کۆمۆنیستی عیار بیست و چوار، ڕابەری پێشمەرگە، جۆرەها ڕەمزی کۆمەڵایەتیی تر کە جاران بەڵگەنەویست بوون و وەک خوێن ئەچوونە دڵی هەمووانەوە، ئەمڕۆ ئەوەندە ڕەزا قورسن، تەنانەت ناوێرن لە کەناڵەکانیشەوە دەربکەون چجای لە بازاڕ و ناو خەڵکدا یەکسەر کۆمێنتی گاڵتەجاڕیی و ڕەخنە و جنیوی وا دوایان ئەکەون، ڕێک ئەڵێی شەمەندەفەرەکەیە کە گوایا وێستگەی یەکەمی لە عەربەت ئەبێ.
ڕۆژنامەنووس یەکێکە لەو بازگانەی کە زۆر فەریکە نوسەر و ناکامە نوسەر تیایدا سەغڵەت بووە و .. هەرچی ئەکا نە ئەتوانێ درێژە بە ڕەوتی ڕۆژنامەوانیی خۆی بدا و نە بوێریی ئەوەیشی تێدایە وازبهێنێ ..چونکە لای ئێمە وازهێنان ئیهانە و سوکایەتییە،ئیتر هەر وازهێنانێ بێ، لە سیاسیی و حوکمڕانێکەوە هەتا ئەگاتە نوسەر و قەساب و فەرمانبەرێک.. کاتێک پێی دەڵێیت کەی خانەنشین دەبیت، تووڕە دەبێ ..هەر بۆیە ئەو سیاسییە حوکمڕانانەی کە بە هیچ جۆرێ وازناهێنن، هاتوون یاسەیەکیان داڕشتووە هەتاکو ئەندامەکانیان لە سوکایەتیی خانەنشن بوون بپارێزن و ..چوار پێنج ساڵیان بە ناوی بنەماڵەی شەهید و زیندانی سیاسیی بۆ تازە ئەکەنەوە، لە کاتێکدا نە خانەنشین بوون سوکایەتیی و نسکۆیە، نە بەردەوامبوون لە خزمەت بە پیریی، ئەچێتە خانەی ڕێزلێنان و دیارییەوە ..بەڵام وەک دەڵێن، قسە بۆ کێ دەکەیت؟ مەگەر وەک دەردەدڵیی ئەم دیمەنە سەیر و سەمەرانەی دەسەڵات و میللەت ڕیز بکەین، هیچ نەبێ بۆ ئەوەی خەڵکەکە بڕیار بدەن لە بەروارێکدا بیر بکەنەوە و بزانن کەی دەست بە ژیانێکی لۆژیکیی و دروست بکەن.
ووتار نوسین بەهرەیە، واتا داهێنانە، ئەگینا نەک هەر ناتخوێننەوە، تەنانەت وای لێ دێت خۆیشت ئەبیت بە ژێر ووشە و ڕستە دووبارە و ناقۆڵاکانتەوە.
خەڵک شارەزا بوون، ئەزانن کێ ووتاریان بۆ ئەنوسێ و کێیش هەڵیانئەخەڵەتێنێ .. کێ بە تایتڵی باق و بریق پەلکێشی تەویلە نووسینە بێ سەر و بەرەکانیان ئەکات، کێیش بێ منەتانە ووتاری بێ گرێ و گۆڵ و ..پڕ بەهرەیان بۆ دەنوسێت.
زۆربەی ووتارنووسەکانمان، ووتارنوسی بۆنەکانن .. تۆم باراک گەیشتە عێراق .ئێ خەڵکەکە هەموویان لە کەناڵە کوردیی و عەرەبیی و ئینگڵیزییەکاندا بە ئێچ دی و فۆڕکەی و تەنانەت هەشت کەی بینیویانە و شرۆڤەی دوور و درێژیان لەو بارەیەوە گوێ لێ بووە، چ پێویست ئەکات ڕیشۆڵەکانی ووتار هەموویان لەسەر دارتەلی تۆم باراک ڕیز بن و هەر بەکەی ووتاری خۆی بدات لە شیش: ئامانجی تۆم باراک ، نیازە شاراوەکانی تۆم باراک، تۆم باراک لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا …… ئیتر هەر مەپرسە، شتی وا لەسەر تۆم باراک ئەنووسن، هەرخەجاڵەتی ئەکەن .. یان هەموو جیهان کارەساتی دۆرگەی ئیپیستینیان بە دەنگ و ڕەنگ و دۆکیۆمێنت بینیوە، چ پێویست ئەکات دەیان ووتار بە پەلە پەل هەڵکوڵێنرێت، ئیپیستاین و ڕووی ڕۆژئاوا، ئیپیشتین و کۆتایی شارستانیی، ئیپستن .. ئینجا تەماشا ئەکەی هەر یەکەی بە جۆرێک ناوی ئەو دۆرگەیە دەردەبڕن، ئیسلامییەکان زیاتر پێی دەڵێن ئیپیشتاین .. عەلەمیانییەکان ئەڵێن ئیپیستین .. ڕادیکاڵە ئەتایستەکان پێیان باشە ئیپستن بێ .. وەک چۆن ئەندامی هەندێ حیزب پێی ئەوترێ هاوڕێ و .. هی هەندێکی تریان بە هەڤاڵ بانگی ئەکەن و .. برایان و برادەران و ..هاوخەبات و .. جۆرەها زاراوەی تر کە تایبەتن بە لایەنێکی سیاسیی .. ئینجا هەتا زاراوە و کەناڵ و تایبەتمەندیت زیاتر بێ، تۆ باڵادەستتریت… ئەمەیش پێی ئەوترێت بەرهەمهێنانی وەهم.. تۆ بە بێ ئەوەی هیچ بەرهەمێکت هەبێ، خەڵکێکی زۆر پێت سەرسامن و خۆزگە ئەخوازن وەک تۆ وا بن، یان هیچ نەبێ ببن بە هاوخەباتت و وێنەیەکی سێڵفیت لەگەڵدا بگرن.
ووتار نووس هەیە سەیری کەناڵەکان ئەکات، ئیتر بابەتی ئەو ڕۆژە هەر چییەک بێ،خوا نەیبڕێ، یەک دوو لاپەڕەی لەسەر ئەنوسێت، کە تەواو ئەبێ شڵپەی لێ هەڵئەسێنێ، هەڵیئەفڕێنێ بۆ حەوت هەشت میدیای قەڵەباڵغ.
ووتار نووس هەیە، ئەکتەرە .. هەر ڕۆژەی یان هەر ووتارەی ڕۆڵێک ئەبینێ، ئەمڕۆ پشتگیریی لە فڵان ئەکا، سبەینێ پشتگیریی لە دژەکەی ئەکا ..ئەمڕۆ بە نوسەرانی ڕەخنەگر ئەڵێ لوسکە و ڕەشبین و تێکدەری ئەزمونەکەمان، دوای هەفتەیەک ووتارێکی ڕەش و ڕەشبینی وا ئەنوسێ، پیاو ئەترسێ خۆی بکوژێ یان دوای ووتارەکە خۆی کوشتبێ ..ئەمانە ئەکتەرن، لە هەر شانۆیەکدا بێ ئەتوانن ڕۆڵ بگێڕن، زۆر بەو سروشتەی خۆیشیانەوە ئەنازن، بەوەی کە ئەتوانن هەموو جۆرە ڕۆڵێک بگێڕن، تا وای لێ دێت نرخیان گران ئەبێ، کەناڵەکانی دەسەڵات ئەیانکڕن ، پێیان ئەڵێن تۆ حەربایەکی زۆر بەهرەمەندیت.. وەک چۆن خولە چەخماخە بە مارفی ووت مارف تۆ سەگیت.. مارفیش زۆر ئەو وەسفەی پێ خۆش بوو.
ووتارنووسمان هەیە، تایبەتە بە ئامۆژگاریکردنی سەرۆک حیزبەکان و تەنانەت سەرۆکی دەوڵەت… سەرۆک فڵان تۆ بۆچی ئەم کارەت کرد؟ ئایا نازانیت ئەم کارەی تۆ ئەبێتە هۆی هەڵوەشانی ژێرخانی ئابووریی و سەرهەڵگرتنی لاوان و پەکخستنی پیشەسازیی و کشت و کاڵی ناۆخۆ ؟ ئایا ئەم زانکۆ و نەخۆشخانە ئەهلییانە، چ سودێکیان بۆ هەژاران و میللەتی ڕەش و ڕووت هەیە ؟؟ …..هتد ..
ئیتر ئەوەی ئەیڵێن نایڵێنەوە، ئەمانە بڕوایان بە خۆیان هێناوە کە سینۆهەن پزیشک و ڕاوێژکاری فیرعەونەکانن ..
بە بێ ئەوەی ئەم ئامۆژگاریی و خۆ ماندووکردنانەیان، بچوکترین کاردانەوەی میللیی و حکومییان بە دواوە بێ.. لەوەیش ناخۆشتر ئەوەیە، هەتا ئامۆژگارییەکانیان زیاتر پشتگوێ بخرێن، ئەوان ئامۆژگاریی زیاتر و ووردتر و قوڵتر ئەنوسن.
کار ئەگاتە ئەوەی باسی گەشتەکانیان و ..خەرجییەکانیان و . چی باشە بیکەن و .. چی باشە بیخۆن و .. پڕۆژەی شاخ بڕینەوە له بنەوە بێ باشە یان لە ناو قەدەوە یان ڕاستەوخۆ تەپڵە سەرەکەی ؟
ئیتر وای لێ دێت سەدان هەزار ڕاوێژ و ئامۆژگاریی و ڕەچەەی چارەسەری سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و نەتەوایەتیی ڕیز دەبن، سەدان سینۆهەیش هەر خەریکن، ڕێک وەک لافاوی نوسین یان وەک شێرکۆ عەبدوڵا ئەیوت ئیسهالی نوسین دێتە گۆڕێ، بە ڕۆژنامە و پەیج و پێگەکاندا دێنە خوارەوە… نەک دەسەڵات، تەنانەت خێزانەکەی خۆیشیان تاقەتی نییە دەنوکێکی لێ بدات و کۆمێنتێ لایکێکی پیا بکێشێت.
ووتار نوسمان هەیە، چیرۆک ئەنوسێ، نەک ووتار .. سەرەتایەکی تەم و مژاویی، گرێی تیایە ..ئەیەوێ وا لە خوێنەر بکات بە دوای گرێکەدا بگەڕێ … لە پڕێکدا ووتارەکە تەواو ئەبێ و .. تەم و مژ و گرێکەیش وەک خۆیانن .. ئەمانە دوو جۆر و دوو جار دەستدرێژییان کردووە، یەکەمیان بۆ سەر ووتار و دووەمیان بۆ سەر چیرۆک…
جۆرەها ووتار نوسی تریشمان هەیە، کە تێکڕایان ووتار نوس نین، بەڵکو ئاڵودەبوون بە ووتارەوە.. ئەمانە ئەبێ لە نەخۆشخانەی تایبەت بخەوێنرێن بۆ ئەوەی لەو ئاڵودەبوونە ڕزگاریان بێ.. ئەبێ ڕۆژانە جورعەیەکی کەم و کەمتر لە نوسینیان پێ بدرێت، هەتا بەرە بەرە لەو هەموو ستوونە درێژە بێ هونەر و بێ سوود و دووبارانە ڕزگاریان دەبێت..
ئەوسا هونەر و جوانیی بۆ ڕۆژنامە و ووتار دەگەڕێتەوە، وەک چۆن جارێکیان تیمێکی هونەریی ئەڕۆنە قوتابخانەیەک لە تاران، بە قوتابییەکان ئەڵێن چەند کەس حەز ئەکا ببێ بە ئەکتەر ؟ هەموو قوتابییەکان دەستیان بەرز ئەکەنەوە، تەنیا یەک دانەیان نەبێ.. بەو قوتابییە ئەڵێن: تۆ بۆچی دەستت بەرز ناکەیتەوە؟ بۆچی حەز ناکەیت ببیت بە ئەکتەر ؟
ئەڵێ : حەریش بکەم، نامەوێ ببم . هەڵبەت ئەو هەموو ئەکتەرە، پێویستیان بە یەکێکە تەماشایان بکات.. بۆیە من حەز ئەکەم ببم بە تەماشاکەر ..
ئێمە هیچمان تەماشاکەر نین .. هەموومان ئەکتەرین ..هەموومان نووسەرین .. هەموومان هەر خۆمانین .. هێشتا نەمدیوە نوسەرێک کۆمێنتی بۆ نوسەرێکی تر نوسیبێ، بێجگە لە ماڵوێرانکردن و جنێودان .. چونکە هەموومان بڕیارمان داوە تەنها و تەنها نووسەر بین و تەنها نوسینی خۆیشمان بخوێنینەوە، چونکە تەنها خۆمان بە نووسەر دەزانین و ..تەنها خۆمان بە شایەنی خوێندنەوە دەزانین..

هەر بۆیە لێرە و لەوێ کە خزمانی کەناڵێک، چاو پێکەوتن لەگەڵ هەڤاڵێ، برایەک، برادەرێک یان هنوڕێیەکی حیزبیان دەکەن، من لە جێی خۆمدا شەرمەزار ئەبم ..ئاخر چۆن من تا ئێستا ئەم نووسەرە حەفتا هەشتا ساڵەم نەناسیوە کە چل کتێبی ڕۆمان و شیعر و لێکۆڵینەوە و سیاسیی هەیە؟ .. بەس کە ئەبینم ئەمانە یەک و دووان نین، بەڵکو سەدان و ڕەنگە هەزارانیش بن، کە لە چاوپێکەوتنە تایبەتە خێزانیی و حیزبیی و بنەماڵەییەکاندا باس لە داهێنانە بێ سنوورەکانی خۆیان ئەکەن، لەوێدا مافی ئەوە ئەدەم بە خۆم کە ئاساییە ئەگەر ئەم هەموو نووسەرە پایە بەرزە نەناسراوانەم نەناسیوە، چونکە پەنجا شەست ساڵ تەمەن، بەشی ئەم هەموو ناسینە ناکا، کە زۆربەیان کاتی بەسەراخوێندنی یاسینیانە، ئیتر ناسینی چی ؟




ڕەخنەیەکی چەپ لە سەرکردەیەکی چەپ: ڕەخنەی خودی لە پراکتیکدا.. ڕزگار ئاکرێی


کاتێک وردەکارییەکانی ڕۆژانە بۆشایی نێوان بەهاکان و ڕەفتاری سیاسی دەردەخەن

چەند نموونەیەکی ناسراو لەبەرچاو بگرن: سەرکردەیەکی چەپ کە داکۆکی لە تەندروستی گشتی و دابینکردنی پارەی بەکۆمەڵ بۆ خزمەتگوزاری تەندروستی دەکات، بەڵام بەردەوام ڕێوشوێنە سەرەتاییەکانی خۆپارێزی پشتگوێ دەخات کە مەترسی برینداربوون و ڕووداوەکان کەم دەکاتەوە. یان سەرکردەیەک کە داوای پەرەپێدانی پەروەردەی گشتی دەکات وەک کۆڵەکەیەکی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، بەڵام دڵنیایی دەدات کە منداڵەکانی خۆی تەنها لە قوتابخانەی تایبەت و بیانی دەخوێنن. یان سەرکردەیەک کە بەرگری لە شەڕی دژی گەندەڵی و شەفافیەتی دارایی دەکات، پاشان خۆی لە ئاشکراکردنی سەروەت و سامانی خۆی دەدزێتەوە یان کاریگەری و پەیوەندییەکانی بۆ قازانجی شەخسی بەکاردەهێنێت.
لە هەموو ئەم حاڵەتانەدا، هەمان پرسیار دێتە پێشەوە: ئایا ئێمە ڕووبەڕووی هەڵبژاردنی تاکەکەسی و هەڵاواردنی کەسیی دەبینەوە کە دەتوانرێت پشتگوێ بخرێن؟ یان ڕووبەڕووی دژیەک دەبینەوە کە بۆشاییەکی ڕاستەقینە لە نێوان ڕەوانبێژی و پراکتیکدا دەردەخات و ئەو متمانەیە لاواز دەکات کە کاری سیاسی لەسەری بەندە؟
کێشەکە پەیوەندی بە هەڵەیەکی تاکەکەسی دابڕاو نییە، بەڵکو پەیوەندی بە ئەو ڕادەیەوە هەیە کە سەرکردەکان لەگەڵ ئەو بەهایانەدا دەگونجێن کە بە ئاشکرا بەرگری لێدەکەن. ئایا ئەم بەهایانە لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەیاندا ڕەنگ دەداتەوە کاتێک لە ژێر چاوی خەڵکدان؟ ئایا ئەو شتانە بەسەر خۆیاندا جێبەجێ دەکەن کە لە کەسانی تر داوا دەکەن؟
ئەم پرسیارانە تایبەت بە دانمارک نین و تەنها بە چەپی دانمارکی سنووردار نین. هەموو تەوژمێکی سیاسی لە هەر وڵاتێکدا دەگرێتەوە کە بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی و پابەندبوونی پرەنسیپی دەکاتە بەشێک لە وتاری گشتی.

لە 27 ی ئایاری 2026، ڕۆژنامەی چەپی دانیمارکی Information کورتەیەکی بڵاوکردەوە کە من نووسیومە لە ژێر ناونیشانی “پێلێ دراگستێد بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ ناگرێت کاتێک بەبێ کڵاو لێخوڕین.”¹
پێلێ دراگستێد (Pelle Dragsted) وتەبێژی سەرەکی سیاسی Enhedslisten کە یەکێکە لە دیارترین پارتە چەپەکان لە دانیمارک،² وتارەکە ڕەخنەیەک بوو لە پابەند نەبوون بە یاسا سەرەتاییەکانی سەلامەتی ڕێگاوبان، چونکە ئەو ڕاهاتووە بە لێخوڕینی پاسکیل بەبێ کڵاو، سەرەڕای ئەوەی حزبەکەی تەندروستی گشتی و سەلامەتی کۆمەڵگەی وەک کۆڵەکەیەکی سەرەکی بەرنامەی سیاسی خۆی داناوە. I لە گفتوگۆ و گفتوگۆ لەگەڵ ژمارەیەک چاودێر زانیم کە ئەم بابەتە پێشتر لە ناوەوە و دەرەوەی پارتەکە بەرز کرابووەوە پێش ئەوەی وتارەکەم بڵاو بکەمەوە.
بۆ تێگەیشتن لە بابەتەکە، پێویستە لە چوارچێوەی دانمارکی خۆیدا سەیری بکەین. پاسکیل بەشێکی سەرەکی ژیانی ڕۆژانەیە لە دانیمارک. داتا فەرمییەکان و توێژینەوە پسپۆڕییەکان دەریدەخەن کە نۆ لە هەر 10 دانمارکی پاسکیلیان هەیە و کۆپنهاگن بە یەکێک لە شارەکانی جیهان دادەنرێت کە زۆرترین پشت بە پاسکیل دەبەستن.³ لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە دانمارک بە یاسایی پێویستی بە بەستنی کڵاوەکە نییە، و خۆی سنوردار کردووە بە ڕاسپاردنی توند بەبێ هیچ پابەندبوونێکی یاسایی، لە کاتێکدا وڵاتانی وەک ئوسترالیا، نیوزلەندا، ئەرجەنتین، قوبرس و نامیبیا هەڵیانبژاردووە کە کڵاوەکە بە زۆرەملێ ببەستن و غەرامە بکەن بۆ پابەند نەبوون.⁴
سەبارەت بە خۆم، لەوەتەی گەیشتووم بۆ دانیمارک بۆ هۆکاری ژینگەیی و تەندروستی و کرداری پشت بە پاسکیل دەبەستم. من خۆم تووشی ڕووداوێک بووم کە کڵاوەکە فاکتەرێکی گرنگ بوو بۆ سنووردارکردنی دەرەنجامەکانی برین، کە وادەکات ئەم بابەتە نزیکتر بێت لە ئەزموونی ژیانی تاکەکەسی وەک لە ڕەخنەی ئەبستراکت.
بۆ خوێنەرانی دەرەوەی دانیمارک، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی باشووری جیهان کە کێشەی جەنگ، سەرکوتکردن، هەژاری و گەندەڵی زاڵ بوون، ئەم بابەتە لەوانەیە وەک وردەکاریەکی پەراوێز دەربکەوێت. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی کە پەراوێز دەکەوێت هەندێک جار پرسیاری سیاسی و پرەنسیپی قووڵتر دەردەخات. ئەم وتارە لە بنەڕەتدا دەربارەی کڵاوی پاسکیل نییە. ڕەخنەی گشتی و دیالۆگی کراوە لە نێو چەپدا، ڕۆڵی ڕۆژنامەگەری و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە سەردەمی شۆڕشی دیجیتاڵی، گونجانی نێوان بەها و پراکتیک لە نێوان سەرکردە سیاسیەکان، و توانایان بۆ تێکەڵبوون لەگەڵ ڕەخنە، داننان بە هەڵەکان و ڕاستکردنەوەیان.
ئەم وتارە پشتی بە ئەزموونی شەخسی دەبەستێت لە ڕاهێنانی ڕەخنەگرتن لە خودی چەپی دانیمارکی و چۆن وردەکاریەکی سادەی ڕۆژانە دەتوانێ مشتومڕێکی گشتی فراوانتر لەسەر ئەم بابەتانە بکاتەوە. دەق و بارودۆخ بە دڵنیاییەوە لە نێوان کۆمەڵگاکاندا جیاوازە، بەڵام ڕاوێژکردن بە ئەزموونی کەسانی تر و وەرگرتنی دەرس لێیان ئامرازێکی گرنگە بۆ گەشەپێدانی کەلتووری بەرپرسیارێتی و ڕەخنەی خودی لە هەر شوێنێک بێت. بەرپرسیارێتی تەنها بە کێشە گەورەکانەوە دەست پێناکات. هەروەها لە ڕێگەی وردەکارییە بچووکەکانەوە شێوە دەدرێت کە بە تێپەڕبوونی کات کەڵەکە دەبن.

ناکۆکی لە ناوەڕۆکی مەسەلەکەدا: بۆچی ڕەخنەی خودی پێویستییەکی چەپە؟
لە دانیمارک، متمانەی سیاسەتمەدار تەنها بەو قسانەی کە دەیڵێت ناپێورێت، بەڵکو بەو شتانەش دەپێورێت کە لە ژیانی ڕۆژانەیدا بەرجەستەی دەکات. کاتێک باس لە سەرکردایەتی چەپ دەکرێت، ئەم ستانداردە گرنگییەکی تایبەتی وەردەگرێت، چونکە گونجانی نێوان بەهاکان و پراکتیکەکان بەشێکی گرنگی گوتاری چەپ پێکدەهێنێت. لێرەوە ئەوەی کە وەک بابەتێکی سادە دەردەکەوێت، وەک لەبەرکردنی کڵاوی پاسکیل، دەبێتە مشتومڕێکی فراوانتر دەربارەی بەرپرسیارێتی گشتی و ڕۆڵی سیاسی.
هاوپەیمانی سوور و سەوز خۆی بە قسەکردن و کەمپین بۆ دادپەروەری کۆمەڵایەتی، مافەکانی کرێکاران و دژایەتیکردنی ڕەگەزپەرستی سنووردار ناکات. هەروەها بە یەکێک لە دیارترین پارتەکانی دانمارک دادەنرێت لە بابەتەکانی پاراستنی ژینگە و کەشوهەوا. پرۆگرامی سیاسی بریتییە لە پێداگری لەسەر سەلامەتی شوێنی کار، پاراستنی تەندروستی گشتی، خۆپاراستن لە کۆمەڵگە، و ڕۆڵی دەوڵەت لە بەهێزکردنی سەلامەتی هاوڵاتیان و پەرەپێدانی کەرتی تەندروستی. هەروەها سیاسەتی کۆمەڵایەتی بە سیاسەتی ژینگەیی دەبەستێتەوە لە ڕوانینێکی چەپدا کە ئەمە بە بەشێکی گرنگی دادپەروەری کۆمەڵایەتی دادەنێت.
شایانی باسە کە سەرکردایەتی پارتەکە ئەم بەها ژینگەییانە لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەیاندا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بەرجەستە دەکات. بینیمان چۆن شاندی پارتەکە کە پێلێ دراگستێد و هاوکارەکانی پێک دێن بە پاسکیل بەشداری کۆبوونەوەکانی پێکهێنانی حکومەتی داهاتوو دەکەن، لە دیمەنێکدا کە پابەندبوونێکی راستەقینە بە بەهاکانی ژینگە و تەندروستی دەردەخات.
لەم چوارچێوە تایبەتەدا، مەسەلەکە پەیوەندی بە وێنەیەکی تێپەڕین یان وێنەیەکی دابڕاو نییە. پێلێ دراگستێد چەندین جار بینراوە کە بە پاسکیلەکەی بەبێ کڵاوی دەگاتە ئەو کامێرایەی کە چەند جارێک لەلایەن کامێرای وێنەگرە ڕۆژنامەوانییەکانەوە گیراوە. ئەوەی ئێمە سەیری دەکەین هەڵەیەکی خێرا یان فەرامۆشکردنێکی نائاسایی نییە. ئەمە شێوازێکی هەڵسوکەوتی ڕۆژانەی دووبارەکراوەیە کە ناکۆکییەکی بەڵگەنامەیی دەردەخات لە نێوان ئەوەی پارتەکە بانگەشەی بۆ دەکات و ئەوەی سەرکردەکەی لە فەزای گشتیدا بەرجەستەی دەکات.
ڕەهەندێکی تر هەیە کە شایەنی بیرکردنەوەیە لەم چوارچێوەیەدا. دەوڵەتی خۆشگوزەرانی دانیمارک تێچووی چارەسەر، چاکسازی و تەنانەت مووچەی خانەنشینی کەمئەندامی لە حاڵەتی هەر ڕووداوێک دابین دەکات. ئەمە مانای ئەوەیە کە هەڵبژاردنی تاک بۆ نەبەستنی کڵاو لە چوارچێوەی کەسیدا نامێنێتەوە. کاریگەری لەسەر سیستەمی بەکۆمەڵ هەیە کە لەلایەن هەموو باجدەرەکانەوە پارەی بۆ تەرخان کراوە. لەم ڕوانگەیەوە مشتومڕ لەسەر کڵاوەکە دەبێتە مشتومڕ لەسەر بەرپرسیارێتی کۆمەلایەتی چەپ.
من ئەم وتارەم وەک نووسەرێکی چەپ نووسی کە لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی ڕابردوودا دەنگم بە هاوپەیمانی سەوز و سوور دا، چونکە لە ڕووی ئایدۆلۆژیاوە نزیکترین لیستە سەرەڕای ناکۆکیم لەگەڵ پارتەکە لەسەر کۆمەڵێک بابەت لەوانە پڕچەککردن، ناتۆ، جەنگی ئۆکرانیا، سیاسەتی ڕێکخراوەیی ناوخۆیی و بابەتەکانی تر. بارودۆخی ناوچەیی و جیهانی. ئامانجەکە زیان گەیاندن بە دراگستێد یان حیزبەکە نەبوو. ئامانجەکە ڕێک پێچەوانە بوو. ڕەخنەی ڕاستگۆ و بنیاتنەر یەکێکە لە بەرپرسیارێتییەکی ڕاستەقینە بەرامبەر پرۆژەیەکی چەپ، تەنانەت ئەگەر کەسێک لەسەر ئەم خاڵە یان ئەو خاڵە ناکۆک بێت. هەڵەکان بە فەرامۆشکردن چارەسەر ناکرێن. لە ڕێگەی دەستنیشانکردن، دانپێدانان و ڕاستکردنەوە چارەسەر دەکرێن. ئەوە ئەو شتەیە کە من ویستم بیکەم.

لە دەروازە سەرەکیەکانەوە بۆ بۆشایی دیجیتاڵی
لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دوای بڵاوبوونەوەی وتارەکە، مشتومڕەکە بۆ ژمارەیەک لە ڕۆژنامە و پلاتفۆرمەکانی میدیای دانیمارک بڵاوبووەوە. ڕۆژنامەنووس ئاندرس ڕێدەر لە ڕۆژنامەی Jyllands-Posten کە یەکێکە لە ڕۆژنامە هەرە خوێنەراوەکان و کاریگەرەکانی دانیمارک، لە وتارەکەی لە ڕۆژنامەی پەرلەمانی خۆیدا لە ژێر ناونیشانی “کڵاوەکەت ببەستە، پێلێ دراگستێد” لە وتارەکەی وەرگیراوە و باسی لە بیرۆکەی سیاسەتمەدارەکە وەک نموونەیەکی گشتی کردووە.⁵ بەهەمان شێوە، نووسەر و ڕۆژنامەنووس لینی مالاسینسکی لە هەواڵنامەی هەفتانەی خۆیدا بە ناوی “Ærligt talt” (ڕاستگۆیانە قسەکردن) لە ویکنداڤیسن باسی ئەم بابەتەی کرد و خوێندنەوەیەکی شیکارانەی بۆ دیبەیتەکە زیاد کرد.لە بارەی Altinget، پلاتفۆرمی سەرچاوەی سیاسی تایبەت بە بازنەی پەرلەمانی و حکومی، ڕۆژنامەنووس جێپ هۆیبێرگ سۆرێنسن ئەم وتارەی بە یەکێک لە دیارترین بابەتەکانی گفتوگۆی سیاسی ئەم هەفتەیە ناوبرد.⁷
گرنگی ئەم ڕووماڵکردنە تەنها لە قەبارەکەیدا نییە، بەڵکو لە چۆنیەتی گفتوگۆیەک کە لە ڕۆژنامەیەکی چەپەوە دەستی پێکرد و بەرەو دەزگاکانی ڕاگەیاندن بە ئاراستەی جیاواز ڕۆیشت و بایەخێکی کۆمەڵایەتی فراوانتری ئاشکرا کرد: بەرپرسیارێتی کەسایەتییە گشتییەکان و کاریگەرییان لەسەر هەڵسوکەوتی بەکۆمەڵ.
دەنگدانەوەی بۆ تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان درێژ بووەوە کاتێک Weekendavisen لە لاپەڕەی فەرمی خۆی لە فەیسبووک چەند بەشێکی وتارەکەی بڵاوکردەوە و پۆستەکە بوو بە شوێنێک بۆ گفتوگۆی فراوانی کۆمەڵگا کە زیاتر لە هەزار کەس بەشداری تێدا دەکەن.⁸ پزیشکان و پسپۆڕانی تەندروستی گشتی و سەلامەتی ڕێگاوبان بەشدارییان لە گفتوگۆکەدا کرد و جەختیان لەوە کردەوە کە بەڵگەی زانستی پشتگیری بەکارهێنانی ئاسایی کڵاو و کاریگەری راستەقینەی کەسایەتییە گشتییەکان لەسەر دروستکردنی کەلتووری سەلامەتی دەکات.
توێژینەوە پسپۆڕەکان دەریدەخەن کە کڵاوەکان مەترسی برینداربوونی سەر بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکەنەوە، لە کاتێکدا ئامارەکانی سەلامەتی ڕێگاوبان لە دانیمارک دەریدەخەن کە ساڵانە هەزاران پاسکیلسوار تووشی برینداری سەر و مل دەبن و دەرەنجامەکانی نەک تەنها کاریگەری لەسەر تاکەکان بەڵکو لەسەر خێزان و سیستەمی تەندروستی بەگشتی دەبێت.¹⁰

ڕەخنە نابێت لە ترسی چەوساندنەوە دوابخرێت
سەرنجم نەچوو کە هەندێک لەوانەی کە سەرقاڵی وتارەکە بوون ڕەخنەکانیان بەکارهێنا بۆ هێرشکردنە سەر هاوپەیمانی سوور و سەوز و چەپی دانیمارکی بەشێوەیەکی فراوانتر. ئەمە لایەنێکی چاوەڕوانکراو و تێگەیشتووی مشتومڕی سیاسی گشتییە، چونکە هیچ بۆشاییەکی ڕەخنەیی ئازاد نییە لەو دەنگانەی کە مشتومڕ بەکاردەهێنن بۆ خزمەتکردنی ئەجێندای سیاسی جیاواز لە نووسەری سەرەکی، چ لە ڕاستەوە بێت یان لە لایەنەکانی ترەوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە هۆکارێک نییە بۆ دواکەوتن یان پاشەکشە کردن لە ڕەخنە.
چەپێک کە لە ترسی ئەوەی ڕکابەرەکانی ئەو پێداچوونەوە بقۆزنەوە، دەکەوێتە ناو تەڵەیەکی زۆر مەترسیدارترەوە لەو هەڵەیە کە خۆی لە دانپێدانان لادەدات. ڕەخنەگرتن لە خود دیاری نییە بۆ ڕکابەران. ئەمە مەرجێکی بنچینەییە بۆ پاراستنی متمانە و توانای نوێبوونەوە و کاریگەری. دەستنیشانکردنی هەڵەکان و دانپێدانانیان لاوازی نییە. ئەمە یەکێکە لە شێوەکانی پێگەیشتنی سیاسی کە چەپێکی متمانە بە بەها و سیاسەتەکانی جیا دەکاتەوە.
ئەگەر ڕەخنەی خودی هەمیشە پێویستییەکی سیاسی بووبێت، ئەوا شۆڕشی دیجیتاڵی وای لێکردووە کە هیچ دەربازبوونێک لێی نییە. زانیاری ئێستا دەستبەجێ بڵاو دەبێتەوە و دەگاتە ڕای گشتی پێش ئەوەی هیچ لایەنێک دەرفەتی هەبێت گفتوگۆکە بگرێت یان ئاراستەی بکات. هەزاران کەس بە خێراییەکی بێ وێنە بەشداری هەر گفتوگۆیەک دەکەن و بیروڕاکان لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا لە پلاتفۆرمە جیاوازەکاندا زۆر دەبن. ئەم واقیعە وادەکات گونجانی نێوان بەهاکان و ڕەفتاری ڕۆژانە پێویستییەکی حەتمی بێت بۆ هەر کەسایەتیەکی گشتی کە دەیەوێت متمانە بپارێزێت.

دراگستێد بە وێنەیەک وەڵامی دەداتەوە کە کڵاوەکەی لەسەر کردووە
ئەوەی چاوەڕوان نەکراو بوو وەڵامێک بوو کە لە یەک کاتدا خێرا و ڕەوانبێژ بوو. دراگستێد لە ئەکاونتی ئینستاگرامی خۆیدا وێنەیەکی تایبەتی بڵاو کردەوە کە کڵاوی پاسکیل لەسەر بوو لە ڕێگادا بۆ کۆبوونەوەکانی پێکهێنانی حکومەت و دەستەواژەی دانمارکی سووکی لەگەڵدا نووسیبوو: “دەڕۆین بۆ مارینبۆرگ. 😉❤️ هەروەها وەک هەر بەشداربوویەکی ئاسایی بەشداری لە گفتوگۆی بەردەوامی پەیجی فەیسبووکی Weekendavisen کرد، بەبێ ئەوەی سەیری ئامادەبووان بکات یان گفتوگۆکە پشتگوێ بخات و وێنەیەکی تایبەتی بڵاو کردەوە لەگەڵ دەستەواژەیەکی ئینگلیزی کورت و زیرەکانە: “By Popular Demand ❤️” واتە “لە وەڵامی داواکاری خەڵک”.
وەڵامەکە نە بەرگریکارانە بوو و نە داوای لێبوردن بوو. بە سووکی و متمانە بەخۆبوونەوە هات، کە جێگەی متمانەیەتی. سیاسەتمەدارێکی مامناوەند دەردەخات کە توانای گوێگرتن و تێکەڵبوون لەگەڵ ڕەخنەی گشتی بە ڕۆحێکی کراوەوە هەیە نەک پاشەکشە یان پشتگوێ خستن. توانای قبووڵکردنی ڕەخنە بەم شێوەیە خۆی لە خۆیدا سیفەتێکی پێویستە بۆ سەرکردایەتی چەپ. پەیامەکە گەیشت و مشتومڕی گشتی کاریگەری هەبوو لەسەر هەڵسوکەوتی کەسایەتییەکی سیاسی دیار. ئەمە ڕێک ئەو شتەیە کە ڕەخنەی بنیاتنەری چەپ دەبێت بەدەستی بهێنێت.

تێبینیەکی کۆتایی بۆ خوێنەرانی
ئەو کۆمەڵگایانەی کە سەرکردەکانیان بەرپرسیار دەکەن بۆ هەڵە و وردەکارییە بچووکەکان پێش ئەوەی چاوەڕێی قەیرانی گەورە بکەن، ئەو کۆمەڵگایانەن کە دەیان ساڵە کلتورێکی ڕاستەقینەی بەرپرسیارێتییان بنیاتناوە. دیموکراسییەکی تەندروست تەنها لە خاڵی وەرچەرخانێکی گەورەوە دەست پێناکات. هەروەها لە پراکتیزەکردنی ڕۆژانەدا و لەو ساتانەدا شێوە وەردەگرێت کە سەرکردە، هەرکەسێک بێت، لە ژێر چاوی خەڵکدایە.
دەقەکان بە دڵنیاییەوە جیاوازن. ئەوەی لە دانیمارک گەورە دەکرێت مەرج نییە لە هه ولير وبەغدا و بەیروت و قاهیرە گەورە بێت. لەگەڵ ئەوەشدا پرسیاری بنەڕەتی لە هەموو شوێنێک هەمان پرسیارە: ئایا ئێمە داوا لە سەرکردەکانمان دەکەین، چ لە دەسەڵاتدان یان لە ئۆپۆزسیۆن، بە ڕێکخراوە چەپەکانیشەوە، کە ئەو بەهایانە بژین کە بەرگری لێدەکەن و لە ژیانی ڕۆژانەیاندا ڕەنگی دادەنەوە؟ ئایا ئێمە ئامراز و بۆشاییمان هەیە بۆ ئەوەی ئەم پرسیارە بە ئازادی بوێرین؟
لە هەمووی گرنگتر: چۆن دەتوانرێت کەلتوورێکی راستەقینەی بەرپرسیارێتی لە کۆمەڵگاکاندا بنیات بنرێت کە بنەما سەرەکییەکانی تێدا نییە، لە ئازادی ڕادەربڕین و میدیای سەربەخۆوە تا دەزگاکانی چاودێری کاریگەر؟ و چۆن دەتوانرێت کەلتووری ڕەخنەی خودی لەناو هێزە چەپ و پێشکەوتووەکاندا گەشە پێبدرێت و چەسپاو بێت وەک مەرجێکی پێویست بۆ متمانە و نوێبوونەوە و کاریگەری کۆمەڵایەتی، بە پشت بەستن بە ئەزموونی نێودەوڵەتی لەم بوارەدا؟

ڕزگار ئاکرێی
Rezgar Akrawi

——————————————————

تێبینیەکان و سەرچاوەکان
¹ بابەتی سەرەکی لە Dagbladet Information — Rezgar Akrawi، “Pelle Dragsted بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ ناگرێت کاتێک بەبێ کڵاو لێدەخوڕێت”، 27 ی ئایاری 2026
https://www.information.dk/debat/2026/05/pelle-dragsted-ansvar-bevidst-naar-cykler-uden-cykelhjelm
² دەربارەی Enhedslisten (هاوپەیمانی سوور-سەوز) — پارتەکە لە ساڵی 1989 لە تێکەڵبوونی سێ پارتی چەپ و مارکسیستی دانمارکی دامەزرا: پارتی کۆمۆنیستی دانیمارک، سۆسیالیستە چەپەکان و پارتی کرێکارانی سۆسیالیست. لە هەڵبژاردنەکانی ئاداری 2026، پارتەکە 11 کورسی بە نزیکەی 6.4٪ ی دەنگەکان لە پەرلەمانێکدا کە 179 کورسی هەبوو، بەدەستهێنا.
³ ئاماری پایسکلسواری لە دانمارک
https://denmark.dk/people-and-culture/biking/
⁴ یاساکانی کڵاوی پاسکیل لە سەرانسەری جیهان
https://worldpopulationreview.com/country-rankings/bicycle-helmet-laws-by-country
⁵ ڕۆژنامەی پەرلەمانی Jyllands-Posten — Anders Redder، “کڵاوەکەت ببەستە، Pelle Dragsted،” ئایاری 2026
https://jyllands-posten.dk/nyhedsbreve/brevfraborgen/ECE19334636/spaend-hjelmen-pelle-dragsted/
⁶ هەواڵنامەی هەفتانەی Weekendavisen — لێنی مالاسینسکی، “Pelle Dragsted وێنەگیراوە بەبێ کڵاو”، ئایاری 2026
https://www.weekendavisen.dk/samfund/pelle-dragsted-taget-uden-cykelhjelm
⁷ Altinget Weekly Review — Jeppe Højberg Sørensen, 30 May 2026
https://www.altinget.dk/artikel/saadan-skal-en-ny-regering-saettes-sammen-ifoelge-ugens-debattoerer
⁸ گفتوگۆی فەیسبووک — پەڕەی فەرمی Weekendavisen، ئایاری 2026
https://www.facebook.com/Weekendavisen/posts/1652549700204292
⁹ توێژینەوەی زانستی لەسەر کاریگەری کڵاوی پاسکیل
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7291179/
¹⁰ ئامارەکانی سەلامەتی ڕێگاوبانی دانمارک
https://www.sikkertrafik.dk/rad-og-viden/cykel/cykelhjelm/fakta-om-cykelhjelm




سەردانی ترامپ بۆ پەکین!.. عوسمانی حاجی مارف

سەردانەکەی ترامپ بۆ پەکین، زیاتر تیشکی خستە سەر بەرژەوەندی و سودێکی ئاشکرا بۆ چین، هەردوو وڵات چین و ئەمریکا، گەڕاونەتەوە بۆ دۆخی ڕوبەڕوبونەوەی بازرگانی و ئابوری و ستراتیژی نێوان خۆیان، بە دوای لوتکەی شەڕی بازرگانی ساڵی ڕابردویان.
دوو ڕۆژ لە وتووێژی ترامپ و شی جین پینگ، دووپاتیان کردەوە کە تەنانەت دوای ئەو باجانەی کە ترامپ دایسەپاندووە، واشنتۆن و پەکین هێشتا لەو ململانێیەدا گیرۆدە بون کە ئاگربەستی بازرگانی لە ساڵی ڕابردوودا گەیشتۆتە کۆتایی.
ئەم سەردانە، گرنگیەکی بەرچاوی بۆ بازاڕەکانی وزە و ئابووری جیهانی دروستکرد، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی پەرەسەندنی گرژیەکانی دەوروبەری گەرووی هورمز و بازرگانی نێودەوڵەتی، بازاڕەکان بە تامەزرۆییەوە چاوەڕوانی هەر ڕێکەوتنێکن کە ڕەنگە نیگەرانیەکان کەم بکاتەوە و نرخی نەوتی جیهانی دابەزێنێت. گرنگی سەردانەکە، نەک تەنها لە کۆبونەوەی نێوان سەرۆکایەتی ئەمریکا و چیندا نیە، بەڵکو لە پەیامە ئابوری و بازرگانیە فراوانەکانیشیدا دەردەکەوێت.
پێشتر ترامپ لە سەردانەکەیدا بۆ سعودیە شاندێکی گەورەی بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیا گەورەکانی جیهانی هێنابوو، ئەمەی ئێستاش نەخشێکە لەگەڵ چین دووبارە دەبێتەوە، ڕەنگدانەوەی بونی ئامانجی ئابوری و بازرگانیە، کە لە پرسە سیاسیە تەقلیدیەکان یان شەڕی بازرگانی تێدەپەڕێنن. ڕێگاکانی وزە، بازرگانی دەریایی، بابەتی دیار دەبن لە کۆبوونەوەکانی داهاتوودا، بەتایبەتی لەژێر ڕۆشنایی نیگەرانیەکاندا، سەبارەت بە گەرووی هورمز و ئەگەری پەککەوتنی پێداویستیە جیهانیەکان، هەروەها پرسی دەستپێکردنەوەی هاوردەکردنی نەوت و غازی ئەمریکا لەلایەن چینەوە.
گرنگی لوتکەی ئەمریکا و چین و بەرژەوەندیە جیهانیەکانی دەوروبەری، نەک تەنها لە کۆبونەوەی نێوان هەردوو سەرۆکی چین و ئەمریکاوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵکو لە سروشتی ئەو کەسایەتیە ئابوریانەی کە یاوەری ترامپن، کە سەرۆکی کۆمپانیا گەورەکان لەخۆدەگرێت، هەوڵدەدەن لێکتێگەیشتن و ڕێکەوتنی نوێ لەگەڵ لایەنی چینی ئەنجامبدەن. سەردانەکە ڕەهەندی ئابووری قووڵ لەخۆدەگرێت، کە پەیوەندی بە وزە و وەبەرهێنان و بازرگانی نێودەوڵەتیەوە هەیە، تەنیا باسێک نیە لەسەر ناکۆکیە سیاسیەکان یان گومرگی نێوان هەردوو وڵات.
پرسی هاوردەکردنی غازی سروشتی شل لەلایەن چین و نەوتی ئەمریکا لە دیارترین بابەتەکان بووە کە باسیان لێوەکراوە، بەتایبەتی دوای ئەوەی پەکین لەماوەی ڕابردوودا بەهۆی گرژیە بازرگانی و سیاسیەکانی نێوان هەردوولا کڕینی نەوتی ئەمریکای ڕاگرت. گەڕانەوەی چین بۆ هاوردەکردنی نەوت و غازی ئەمریکی، هێندە خواستێکی نوێ نییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ ئاستەکانی پێشوو، لەکاتێکدا ترامپ پێویستی بە دەستەبەرکردنی دەستکەوتی زیادە هەیە بۆئەوەی لە ماوەی داهاتوودا بیخاتە بەردەم ڕای گشتی و بازاڕەکانی ئەمریکا، کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ڕۆیشتنی وزە و نرخی نەوتی جیهانی دەبێت.
سەردانەکە چۆن نرخی نەوت دادەبەزێنێت؟، بەوشێوەیە دەبێت کە ترامپ دەتوانێت ڕاستەوخۆ نرخی نەوت دابەزێنێت ئەگەر سەرکەوتو بێت لە قەناعەتپێکردنی چین، کە هیچ هەڕەشەیەک بۆ داخستنی گەرووی مالاکا یان درێژکردنەوەی قەیرانی گەرووی هورمز نیە.
قەیرانی ئێستا تەنیا پەیوەندی بە قەبارەی دابینکردنی نەوتەوە نیە، بەڵکو پەیوەندی بەو دڵەڕاوکێ و ترسە باوەی لەناو بازاڕەکانەوە هەیە، نیگەرایە جیۆپۆلەتیکیەکان، وڵاتان پاڵدەنێت بۆ کۆکردنەوەی یەدەگەکان لەبری ئەوەی ئازادیان بکەن بۆ بازاڕی جیهانی. دوای دواخستنی سەردانەکەی ترامپ بۆ چەند هەفتەیەک، بەو هیوایەی بەڵگەنامەیەکی تەسلیمبونی ئێران لەگەڵ خۆیدا هەڵبگرێت کە بتوانێت دانوستان لەسەر ئیمتیازاتی گەورە لەگەڵ شی جین پینگ بکا،.بەڵام ئەمە ڕووی نەداو ناچاریش بوو بڕوات. سەردانەکەی ترامپ پێویست بوو، بەڵام جگە لە دیاری و یادگاری هیچی تری لەگەڵ خۆیدا نەهێنایەوە، لە هەمانکاتدا چینیەکان پێداگرن لەسەر دەربڕینی شێوازی خۆیان بۆ بەڕێوەبردنی ململانێکان، لەباری عەمەلیەوە، هیچ ئەنجامێکی ڕاستەقینە و سوودبەخش نەبوو بۆ ئەمریکا.
لەڕاستیدا بۆ ئەمریکا سەردانەکەی ترامب ئەو مانایەی لێدەکەوێتەوە کە جددیترین پرسە حەساسەکان چارەسەر نەکراون، بەتایبەتی ئەو پرسانەی کە واشنتۆن بە سیاسەتی پارێزگاریخوازانە و قۆرخکاریەکانی پەکین وەسفی دەکات، بەتایبەتی پێگەو دەور و دەخالەتی چین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کە ئەو دەخالەتە تائێستا بە ترامپ و ئەمریکا سنوردار ناکرێت.
یەکەم سەردانی سەرۆکایەتی ئەمریکا بۆ چین، لە ماوەی نزیکەی دە ساڵدا، کە بازرگانی، تەکنەلۆژیا و کۆمەڵێک پرسی تری گرتەوە، لەوانە گفتوگۆی ڕاشکاوانە لەسەر بابەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک پشتیوانی پەکین بۆ ئێران و کاریگەریە جیهانیە فراوانەکانی قەیرانی گەرووی هورمز.
لە کاتی جەنگدا پەکین لە دوو ڕێگەی سەرەکیەوە پشتیوانی خۆی بۆ تاران نیشانداوە، بە بەردەوامی لە کڕینی نەوتی ئێران و پێشکەشکردنی شێوەی جۆراوجۆری هاوکاری شاراوە بۆ هەوڵە سەربازیەکانی کۆماری ئیسلامی، هەروەها دابینکردنی پێکهاتەی دوو بەکارهێنان بۆ بەرنامەکانی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ تاران، پەکین پانتایی ئاسمانی بە درێژایی شەڕەکە بۆ ئێران دابینکردوە، ئەمەش وایکردووە هێزەکانی ئێران بتوانن زانیاری هەواڵگری خۆیان لەسەر ئامانجەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل باشتر بکەن. لەبەرامبەردا واشنتۆن هەنگاوی ناوە بۆ بەڕەنگاربونەوەی ئەم پاڵپشتیانەی پەکین، بە ڕێگری له کەشتیەکانی هەڵگری نەوتی ئێران، تا سەپاندنی سزا بەسەر کۆمپانیەکاندا.
هەڵبەتە ئەوە ئاشکرایە کەترامپ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خۆی لە دۆخێکی بنبەستدا دەبینێتەوە، کاتێ داوای هاوکاری لە سەرۆکی چین دەکات، چونکە چین زۆرترین کاریگەری لەسەر ئێران هەیە و بەرپرسانی ئەمریکا چەندین جار داوایان لە چین کردووە، ئەو کاریگەریانەی لەسەر ئێران هەیەتی بەکاربهێنێت لە کاتی ململانێی ئێستایاندا. بەڵام تا ئێستا پەکین وریا بووە لەو مامەڵەیەدا و پەرچەکردارێکی مەترسیداری بەرامبەر ئێران بە کار نەهێناوە، بەپێی زانیاریەکان، دیارترین دەستێوەردانی پەکین بریتی بووە لە فشارخستنە سەر تاران بۆ قبوڵکردنی مەرجەکانی ئاگربەستی مانگی نیسان، ئەمەش ئەوە دەردەخات کە سەرکردەکانی چین چاویان لەوەیە لە بەرامبەردا ئیمتیازاتێک لە ئەمریکا ڕابکێشن بەلای خۆیاندا.
سەردانی ترامب بۆ پەکین، لە دوای ڕاگەیاندنی توندترین سزاکانی واشنتۆن دێت لە دژی پەکین لەسەر ئێران، کە یەکێک لە گەورەترین پاڵاوگەکانی نەوتی چین و ٤٠ کۆمپانیای کەشتیوانی پەیوەست بەوەوە کردە ئامانج، بەڵام ئەم سزایانە باس لەو ڕاستیە دەکەن کە پەکین هێشتا کاریگەریەکی بەرچاوی بەسەر تاراندا هەیە وەک گەورەترین هاوردەکاری نەوتی ئێران، کە هیچ گەرەنتیەک نیە ئەم فشارە ئابووریەی ئەمریکا لەسەر چین، ببێتە فشار لەسەر ئێران.! هەروەها ترامپ نەیتوانی پابەندبونی گشتی لەلایەن چینەوە دەستەبەر بکات بۆ یارمەتیدانی ئەمریکا بە یەکلایی بونەوەی شەڕ لە بەرامبەر ئێراندا. بەڵام دەتوانین بڵێین کە ئەم سەردانە بەجۆرێک مانای سەقامگیری نیشانداوە و تاڕادەیەک دۆخی ئێستای ڕاگرتووە.
بە سەرنجدان بە نەبونی دەرئەنجامە ئەرێنیەکانی شەڕ لەگەڵ ئێران، دەکرا هەر دواخستنێک یان هەڵوەشاندنەوەی زیاتری سەردانەکە، وەک نیشانەی لاوازی ئەمریکا هەست پێبکرێت. لەهەمانکاتدا هیچ کام لە پرسە ئاڵۆزەکان لەم کۆبونەوانەدا چارەسەر نەکران، یان لانیکەم ئەو پرسانە بە بنەڕەتی نەزانران. چینیەکان هیچیان پێشکەش بە ترامپ نەکرد، پەکین هیچ ئەنجامێکی بەرجەستەی بۆ ترامپ نەدا بەدەستەوە کە بتوانێت کارنامەکەی بەهێزتر بکات یان ئەمریکا لە تاڵاوەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا دەربهێنێت.!
ئەوەی شایانی باسە، ئەم سەردانەی ترامب بۆ پەکین هیچ لایەنێکی نەرێنی بۆ مۆسکۆ نیشان نەداوە، چونکە ڕووسیا و چین و ئێران ئامانجێکی هاوبەشیان هەیە کە بریتیە لە کەمکردنەوەی ڕۆڵی جیهانی ئەمریکا و زیاتر بنبەستکردنی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە هەمانکاتدا بۆ روسیا ئەوە ڕۆشنە کە سەردانەکەی ترامب بۆ پەکین، ئاکامی ئەو قەیرانەیە کە ئەمریکا، لە شەڕی ئێران و گەروی هورمزدا دەرگیری بووە. وا دیارە ترامپیش، مەیلی دواخستنی کێشەکانی لەگەڵ چین هەیە، بەو هیوایەی خۆیان چارەسەری بکەن، یان بگوازرێنەوە بۆ سەرۆکی داهاتووی ئەمریکا.
لە بنەڕەتدا چین، ڕۆژئاوا لە داڕمانی دەستبەجێی ئابووری ڕزگار دەکات و لە بەرامبەردا دەرفەتێک بۆ گەشەکردن و فراوانبوونی ئابووری بەدەست دەهێنێت، وەک ڕکابەرێک لەبەرامبەر ئەمریکا و زلهێزەکانی تری جیهاندا، بە هەوڵی بەدەسەتهێنانی زۆرترین باڵادەستی بەسەر بازاری جیهاندا.
سەرەڕای هەر ڕاگەیاندنێکی گەشبینانە و ئاهەنگێڕانە کە بە پرۆتۆکۆڵەوە بەڕێوەدەچن و چاوەڕوانی ترامپە لە پەکین، بەڵام ئاشکرایە لە ململانێی زلهێزەکاندا ئەم پەیوەندیە بە دوور دەبێت لە بەرهەمهێنانی یەکلایکردنەوەیەکی گشتگیر. ململانێی ئێران هێشتا چارە نەکراوە، گرژیەکان لەسەر تایوان بەرەو هەڵکشان دەچن، شەڕی بازرگانی زۆر دوورە لە کۆتایی، وزە و کانزاکانی زەوی دەگمەن، لە شەڕی دووبارە داڕشتنەوەی هاوسەنگی هێز، لە سەدەی بیست و یەکدا دەبنە چەکی جیۆپۆلەتیکی.
ڕۆشنە کە ترامپ بە پێگەیەکی بەهێزەوە ماڵئاوایی لە چین نەکرد، لەئاکامدا ئەوە ڕۆشنە کە پێناچێ ترامپ بە پێگەیەکی بەهێزترەو بۆ جارێکی تر بگەڕێتەوە چین، ئەمەش نیشانیداین پێگەی ترامپ لە بەرامبەر شی جینپینگ لاوازەو لاوازتر دەبێت.!




دیمەنی کۆمەڵگە: هونەر، وەرزش، سێکس و میدیا.. فەردا چەتین.. وەرگێڕانی: گۆران عەبدوڵڵا

ئازادی؛ پایەی هۆشمەندی و هۆشیاری مرۆڤە بەرووی کۆیلەتی و دوورخستنەوە لە کۆمەڵگە و سروشت، هەروەها تەنگەبەرکردنەوەی ژیان. ئەم هۆشیاریەش دەکرێت بەدەستبێت لە رێی زانیارییەوە.
ئەنتۆنیۆ گرامشی،( زانیاری لە لایەن هیچ کەسێکەوە مۆنۆپۆڵ نەکراوە هەروەها هەموو کەسێک توانای بیرکردنەوەی هەیە. فەلسەفە دەستەیەکی تایبەتمەند نییە، یان خوێندنەوەیەکی زهنی نییە تایبەت بە فەیلەسوفەکان. هەموو بەشەرییەت فەیلەسوفن. هەروەها دەڵێ: لەو کاتەی مرۆڤەکان هۆشیار دەبنەوەو بە ناوی خۆیانەوە قسەدەکەن و هەڵسوکەوت دەکەن، نوێنەرایەتی میکانیزمی هێز بزردەبێت.)
پۆڵ میشێڵ فۆکۆ بەکەم سەیری ئەو باوەڕەی گرامشی دەکات سەبارەت بە رۆڵی تاک لەکۆمەڵگەدا. بەبڕوای ئەو، خەڵک پێویستی بەوەنییە کەسانێک فێریبکات بۆ ئەوەی راستییەکان بزانن. کۆمەڵگە هەموو شتێک بە روونی دەبینێت وە دەتوانێت ئاکامەکانی شیبکاتەوە. بەهەرحاڵ، دەسەڵاتێک هەیە رێگری دەکات و زانیارێکان بە قازانجی خۆی بەکار دێنێت.
گرامشی و فۆکۆ ئەوەمان پێدەڵێن، هەموو کەسێک توانای لێکجیاکردنەوەی چاکە و خراپە وبینینی راستێکانیان هەیە، ئەگەر چەواشەکارییەک نەخوڵقێنرێت بۆ رێگرتن لە بینینی راستێکان. ئۆجەلان رێبەری خەڵکی کورد ئەوەی روونکردۆتەوە کە هۆشمەندی گەشەناکات تاکو کۆمەڵگە گەشە نەکات، چونکە دەسەڵاتداران لە کۆنەوە بۆ ئێستا پیادەی ئایدیۆلۆژی بە کۆیلە بوونیان کردووە.
“ لە کۆمەڵگەی سۆمەری، نهۆمی سەرەوەی زیگۆرات (Ziggurat ( دانراوە بۆ خودای هۆشمەندی. نهۆمی ناوەڕاست بۆ ئەو ئایندارانەی کاروباری سیاسیان بەڕێوەدەبرد. نهۆمی خوارەوەش سازکرابوو بۆ پیشەوەران و جوتیاران کە لە هەموو بوارەکانی بەرهەمهێناندا کاریان دەکرد. ئەو مۆدێلە لە کۆنەوە بۆ ئێستا لە رووی ناوەرۆکەوە گۆڕانی بەسەردا نەهاتووە، تەنها ئاست و قەبارەکەی گەورەتر بووە.”
بیرمەندە چەپە سۆشیالیستەکان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە دەسەڵاتدارێتی رەهایی ئەمڕۆ لەلایەن “ خودا نهێنییەکانەوە” بەڕێوە دەبرێت. چونکە باوەڕی سەرمایەداری کە هەڵگری مۆرکی زانستی مۆدێرنە لە رێی ئازادکردنی بازارو جیهانگیرییەوە رەوایەتی بە باڵا دەستی خۆیداوە بەسەر کۆمەڵگە و سروشتدا بەشێوەیەکی جیهانی.
جیهانگیری وەک یەک سیستمی جیهانی یەکسان و دادپەروەر نمایشدەکرێت، قودسییەتێک بە دونیای مۆدێرنەو کاپیتالیزم دەدرێت کە خاڵییە لە هەموو نەرێنییەکی مێژوویی و ئایدیۆلۆژی و گوناهی سیاسی.
جیهانگیری و جیهان وەک لادێیەک گفتوگۆی پێش خەوتنە، وێنەیەکی خەیاڵی لە مێشکماندا درووست دەکات کە هەموان تیایدا یەکسانن، هەموان براوەن، هەموان دڵخۆشن. لەگەڵ ئەوەشدا جیهانگیری ناوی سیستمێکە دەوڵەمەندەکان و هەژارەکان ئارەزوویانە دەستیان بە هەمان شت بگات، بەڵام تەنها دەوڵەمەندەکان لە توانایاندایە دەستیان بەوە بگات کە دەیانەوێت.
لەسەرێکەوە دەڵێن جیهان بۆتە لادێیەک، لەسەرێکی ترەوە ملیارەها دۆلار خەرجی بۆمبی ئەتۆمی دەکەن بۆ پاراستنی سنورەکانی ناو ئەو لادێیە. لەسەرێکەوە بە ئامار باس لەوە دەکەن کە چۆن کیسە نایلۆنی بازاڕەکان بۆتە مایەی پیسبونی ژینگە و بۆتە مایەی هەڕەشە لەسەر جیهان، لەدەستەکەی ترەوە وێستگە ئەتۆمێکان دەکەنەوەو دارستانەکان لەناو دەبەن.
لەگەڵ هەموو ئەمانەی کە ڕوودەدا، ملیۆنەها لە خەڵکی هەژار لە وڵاتانی جۆراوجۆرەوە بە پەرۆشەوە گوێبیستی ئەو هەواڵە دەبن کە ناسا ئەستێرەیەکی تری دۆزیوەتە کە بۆ ژیان گونجاوە وەک ئەلتەرناتیڤێک دەتوانرێت لە داهاتوویەکی نزیکدا گەشتی بۆبکرێت.
لە ئاکامدا کەمینەیەک لە خەڵک کە مۆنۆپۆڵی سەروەت و سامانیان کردووە و وایانکردووە ئەم جیهانە بەکەڵکی ژیان نەیەت، هەوڵدەدەن خۆیان بدزنەوە لەو بەرپرسیارێتییەی شەڕو کوشتار و قەیرانی ئابوری و ڕوتاندنەوەی سروشت و بە شێوەیەکی گشتی لۆمەی کۆمەڵگە بکەن بە هەژاران و چەوساوەکانەوە.
ئەگەر خەڵک تێنەگەن لەوەی کە ڕوودەدات، ئەگەر رازیبون بەوەی کە دەسەڵات دەیانداتێ، پێویستیان بە گۆڕینی دەسەڵات نابێت. لەم کاتەدا تەنها ( ئازادی هەڵبژاردنیان) هەیە لەنێوان ئەو پێدانانەی دەسەڵات دەیخاتە پێشیان. گیدنس -Giddens- دەڵێ: ( هیچ هەڵبژاردەیەکمان نییە هەڵبژاردننەبێت) چونکە ئەوەی لەگەڵیدا بەرەو ڕووین ( کۆمەڵێک لە هەڵبژاردەی ئاڵۆزە).
سەرمایەداری پێویستی نوێ و جۆراوجۆری فەراهەم کردووە بۆ بەکارهێنان. داهێنانی پێویستی نوێ واتە دینامیکیەت و نوێبونەوەی سەرمایەداری. لێرەوە ئاوێزانی فیکرو پێویستییەکانی خەڵک دەبن. لەم خاڵەوە هەموو ئەم بوارانە تێکەڵاوی گەمەکە دەبن، تەلەفزیۆن، رۆژنامە، گۆڤار، ئیعلانات، سینەما، سێکس، بەشی مۆدە، کۆمەڵناس، دونیای خواردن، کەلتور و هونەر.
گرنگیدان بە پرۆسەی “ بەسەرمایەداریکردنی زانست، هێز و بەنامۆکردن لە کۆمەڵگەدا” ئۆجەلان رەگی ئەم لەبەریەکهەڵوەشانەوەیەی کۆمەڵگە و گەشەکردنی، بە مۆنۆپۆلکردنی زانست دەگەڕێنێتەوە بۆ هەمان پرۆسە.
“ئەوەی لە ئەمڕۆدا بۆتە جێگەی گفتوگۆ هەژمونی کۆمپانیا زەبەلاحە جیهانییە مۆنۆپۆلکەرەکانن کە توانیویانە گەورەترین هەڵکشان بە سەرمایەداری بدەن لە رووی مێژوییەوە، ئەمە پەیوەندییەکی راستەوخۆی بە لەبەریەک هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەوە هەیە. بەبێ پەرش و بڵاوکردنی کۆمەڵگە ناتوانرێت قازانجێکی بەمشێوەیە کەڵەکەبکرێت، بەبێ هیچ ئامرازێکی بەرهەمهێنان.” ناوەندی چارەسەری کێشە زانستێکان وەک مەزارگەیەک گۆڕاوە بۆ ناوەندی خوڵقێنەری کێشە، نامۆبون و هەژمونی ئایدیۆلۆژی.

کێشەو و قەیرانی زانکۆکان و ناوەندە ئەکادیمێکان رەگی لەناو ئەو دۆخەدایە. بۆیە دەسەڵاتداران، سەرکوتگەران، تەڵەکچێکان، ئەوانەی سەیری کۆمەڵگە دەکەن وەک سەرچاوەیەک بۆ چەوسانەوە، گرنگترین ئەرک و حیکمەتێک لە زهنیاندابێت وەک یەکمین کار بیرکردنەوەیانە لە کۆمەڵگە لەوەی چۆن بتوانن مۆنۆپۆڵی هۆشمەندی بکەن، ئەمە بەو مانایەی پەرستگە دەبێتە ئەرکی سەرەکی. پەرستگە دوو رۆڵ دەبینێت.
یەکەم، کۆنترۆڵی هۆشمەندی ئەرکێکی بنەڕەتییە بۆ زاڵبوون.
دووەم، زۆر گونجاو و لەبارە مامەڵەکردن لەگەڵ کۆمەڵگە و ئەو ڕوانگەیەی بەلایەوە بەهادارە.
هیچ کێشەیەک لە دووبارە بونەوە نییە: ئەگەر توانیت ئایکۆنەکانی نەتەوە، ئاین، سێکسیزم، وەرزش و هونەر بگۆڕی، ئەو کاتە دەتوانی کۆمەڵگە بەهەر ئاراستەیەکدا بتەوێت ببەی. دەستبەسەرداگرتنی هۆشمەندی بنەڕەتیترینە بۆ گەشەکردن، وادەکات کۆمەڵگە لەمڕۆدا کراوەتربێت بەڕووی سەرمایەی دراوی جهانیدا لەهەر سەردەمێکی تر.”
ئایا کۆمەڵگە و خەڵکانی سادە ئەم ناکۆکییە گەورەیە و ئەم زوڵمە زۆرە دەبینن؟
بەداخەوە، نا، چونکە رێپێدراونیین.
Arundhati Roy دەڵێ، خەڵک بە چاو بڕیار دەدەن.
خەڵک فێرکراوە هەژاری نەبینێت. چاویلکە لە چاو دەکەن بۆ رێگرتن لە بینینی چەوسانەوەو زوڵم و هەڵاواردنی جنسی و وێرانکردنی سروشت. بۆیە هەموو ناکۆکێکان وەلا دەنێن.
ئەوانەی مۆنۆپۆڵی زانیاری دەکەن لەڕێی بە دیلکردنی عەقڵمانەوە دێنە ناو ئەو زمانەی کە رۆژانە بەکاری دەهێنین؛ زمانێکی نوێ درووستدەکەن کە رێ بە تاڵانی و کوشتار و کوشتنی بە کۆمەڵ دەدات لە رێی هەڵاواردنی سێکسی و خاوەندارێتی تاکگەراییەوە.
سیستمی جیهانگیری وەک سیستمێک کە هەمووان تێیدا یەکسانین نیشان دەدرێت وە هەموو کەس تیایدا دەتوانێت براوەبێت. جیهانگیری و بەجیهانیکردن لە بری ئیمپریالیزم و ئیستعمار بەکار دەبرێت. لە جیاتی سەرمایەداری پێیان باشە بوترێت بازاڕی ئازاد. سەرمایەداری مانایەک دەبەخشێت واتە خاوەن سەرمایەو چەوسانەوە، بەڵام ئازادی وشەیەکی باشترە، بازاڕی ئازادیش ئازادی دێنێت.

ئەوانەی کۆمەڵ کوژی دەکەن و ئەوانەی بێدەنگی هەڵدەبژێرن لە بەرانبەر ئەم تاوانە و هەوڵدەدەن بە وشە پەردەپۆشی بکەن. لە جیاتی جەنۆساید وشەیەکی رەونەقدار بەکار دەهێنن (پاکتاوی رەگەزی).
پاساو بۆ داگیرکاری وڵاتانی تر دێننەوە بە درۆی ( شەڕ لە دژی تیرۆر).
ئەم کڵیشەیەیان وا ناساندووە ( پێویستی بێ کۆتایە، سامانیش دیاریکراو) وەریانگێڕا بۆسەر هەموو زمانەکانی دونیا،. بەهەر حاڵ پێچەوانەکەی راستە. پێویستی دیاریکراوە و سامانیش بەشی هەموو جیهان دەکات.
بەدەر لە زمان و بابەت هەمیشە و لە هەموو بۆنەیەکدا ئەم دەستەواژەیە بەکار دەهێنن ( ئەوە کێشەی خۆتە). ئەم دەستە واژەیە هەموو کەس لە دژی یەکتر بەکاری دێنێت. ئەمە دەربڕینێکی ئەبەدی سیستمی سەرمایەدارییە لە بەرانبەر هاوکاری کۆمەڵایەتیدا. بەڵام چی روودەدا کاتێک کەسانێک لەبەرانبەر ئەم بارو دۆخە نا مرۆڤانەیەی سیستمی سەرمایەداریدا دەوەستێتەوە؟
سەرەتا، رەوانە دەکرێن بۆ چارەسەر، خۆ چارەسەرکەریش باس لە چارەسەری شۆڕشگێڕانە ناکات. بەلای ئەوانەوە کێشەکە لە بارو دۆخەکەو گوزەرانیاندا نییە، بەڵام لەم سیستمەدا ئەو کەسەی نەیەوێت تێیدا بژێت و لەگەڵیدا بسازێت بە نەخۆش لەقەڵەم دەدرێت.
سەرەکیترین و بەرایترین کارێک کە دەکرێت ئەنجام بدرێت لە دایەنگە و قوتابخانە سەرەتایەکاندا فێرکردنی راهاتنە. مناڵان رادەهێنرێن بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ سەرکوت و چەوسانەوە لە سیستەمی سەرمایەداریدا. ئەو مناڵانەی جۆرێک پەیوەندیدارن بە سەربەخۆبوونەوەو پرسیار دەورژێنن لەبەرانبەر ئەو سیستمە، ئەوانە بە ناسەرکەوتوو لەقەڵەم دەدرێن، ئەو منداڵانەی تر کەدەبن بەکاڵای ئەو سیستمە بەسەرکەوتوو لەقەڵەم دەدرێن.
جۆرج ئۆروێڵ (George Orwell) لە کتێبەکەیدا بە ناونیشانی١٩٨٤ کە لە ١٩٤٩ نووسیویەتی: ئەوان لێمان دەگەڕێن بێئاگا و بێ زانیاریبین لەسەر ئەم بارودۆخە ترسناکە. ئەڵدۆس هۆکسڵی ( Aldous Huxley) لە ١٩٣٢ لە کتێبەکەیدا The Brave New World لەو کەسانە دەترسێ کە بایی ئەوە زانیارییان کەڵەکە کردبێت بۆ ئەوەی خەڵک بە ئاراستەی پاسفیست و خۆپەرستیدا بەرن.
لە رۆمانی١٩٨٤ ی جۆرج ئۆروێڵ ( خەڵک لە ژێر هەڕەشەی برسێتیدا کۆنترۆڵ کراوە. هەروەها لە رۆمانی (دونیایەکی نوێی ئازا ی ئەڵدۆس هۆکسڵی) لە فەوزادا رایاندەگرن، نوقمی خۆشییەکی بێلەزەت دەکرێن…
ئیدواردۆ گالیانۆ ( Eduardo Galeano) دەڵێ: ( بەفیرۆدان، خۆنمایشکردن و دڵڕەقی نابنە مایەی هەڵچونی ناوخۆیی، کارێکی سەیرە، هەموو شتێک تەنانەت رۆح دەکرێت کاری کڕین و فرۆشتنی پێوە بکرێت یان بەکرێ بدرێت و بەکار بهێنرێت… ئێمە هەموو بەشێکین لەم پرۆگرامە شوناس جۆراو جۆرە و سەتەلایتە جیهانیە. هەموو شتێکی ئەم گەردوونە تەفسیر کراوە بۆ ناوەندی هێز، تەفسیر کراوە بۆ سیستمێکی جیهانی لە درۆ). ئۆروێڵ و هۆکسڵی پشتڕاستی دەکەنەوە.
کەواتە، چیبکرێت لەبەرانبەر ئەم دۆخە رەشبینییە؟ چیدەکەیت؟
ئاوڕنەدانەوە لەوەی چ وانەیەک لە قوتابخانە و زانکۆکاندا دەخوێنرێت، هەواڵی رۆژنامەو بەرنامە تەلفزیۆنێکان و ئەندازیارە کۆمەڵایەتییەکان، لەوە تێبگەن کە ئەم سەرچاوە هەواڵیانە بێلایەن نین. پرسیارکردن و چالاککردنی هێزی خۆمان نیوەی چارەسەرەکەیە.
ناڕازیبوون ورەتکردنەوە، جوڵان بەشوێنخۆیدا دەهێنێت، چونکە کارکردن باشترین کارێکە بە ئاراستەی ئازادی خەڵکدا. ناڕەزایەتی، رەتکردنەوە و پرسیارکردن بەواتای ئەوە دێت تاک و کۆمەڵگە لە جیاتی ئەوان بیردەکەنەوەو خۆیان دەبنە سەرچاوەی زانیاری بۆ خۆیان. بەرهەمی زانیاری لە ڕێی ئەم هۆشیاریەوە دەبێتە مایەی تێکۆشان دژ بە دەسەڵات. ئەم هێزە لەم رێیەوە گەشەدەکات و سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت بەرانبەر ئەو هێزەی کە پێیوایە هێزێکە قابیلی تێکشکان نییە.

———————————

فەردا چەتین (Ferda Çetin)
دەرچووی کۆلێژی مافە لە زانکۆی ئیستانبوڵ. وەک رۆژنامەوان کاریکردووە لە هەتەنامەی Yeni Ülke هەروەها رۆژنامەی Özgür Gündem و Özgür Ülke ئەمانە هەموو لە تورکیا بڵاودەبنەوە، هەروەها Özgür Politika کەلە ئەوروپا بڵاودەبێتەوە. لەم کەناڵە تەلەفزیۆنانەش کاریکردووە، Med TV, Medya TV, Roj TV, Sterk TV and Med Nuçe TV. ئەندامی یەکێتی نووسەرانی فەرەنسا SNJو فیدراسیۆنی رۆژنامەوانی نێونەتەوەیی IFJ.

سەرچاوە:
Challenging Capitalist Modernity III
Documentation of the 2017 Conference
P55-59




كاریگه‌ریی ژینگه‌ له‌ سه‌ر زمانی دایك.. فێنک تەڵعەت

‌
له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ئابووری و ته‌كنه‌لۆجیا، كۆمه‌ڵگه‌كان به‌گشتی زیاتر به‌ڕووی یه‌كتردا كراونه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌ر له‌ كۆندا بازرگانی و دیپلۆماسیی هۆكاری سه‌ره‌كیی پێوه‌ندیی نێوان وڵاتان بوون و زیاتر چینه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان لێی سوودمه‌ند ده‌بوون، ئه‌وا له‌م سه‌رده‌مه‌دا گه‌شتوگوزار و تێكه‌ڵاوبوونی نه‌ته‌وه‌كان بووه‌ته‌ دیارده‌یه‌كی ئاسایی. ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆری خه‌ڵك، به‌تایبه‌تی گه‌نجان، وڵاتی خۆیان جێبهێڵن و ڕوو له‌ هه‌نده‌ران بكه‌ن.

چه‌ند هۆكارێك له‌ پشت ئه‌م كۆچكردنه‌وه‌ هه‌ن، وه‌ك: ناسه‌قامگیریی ئابووری و سیاسی، بێكاری، كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، گه‌ڕان به‌دوای ژیانێكی باشتر و هه‌لی خوێندن. بێگومان ژینگه‌ نوێیه‌كه‌ كۆمه‌ڵێك ئاسته‌نگ بۆ كۆچبه‌ران دروست ده‌كات، ناچاریان ده‌كات بۆ ڕاپه‌ڕاندنی كاروباری ڕۆژانه‌یان، زمانی دووه‌م (زمانی وڵاتی خانه‌خوێ) زیاتر به‌كار بهێنن.

به‌ تێپه‌ڕبوونی كات، منداڵانی كۆچبه‌ران زیاتر تووشی داخورانی زمانی دایك ده‌بنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆی به‌كارنه‌هێنانی به‌رده‌وامی زمانه‌كه‌ و هه‌ندێك جاریش به‌هۆی هاوسه‌رگیریكردن له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ی جیاواز. ورده‌ ورده‌ وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌ ڕه‌سه‌نه‌كان له‌ بیر ده‌چنه‌وه‌ و نه‌وه‌ له‌ دوای نه‌وه‌، زمانی دایك ده‌كه‌وێته‌ ژێر مه‌ترسییه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ڕێگریی له‌م دیارده‌یه‌ نه‌كرێت، ئه‌گه‌ری له‌ناوچوونی زمانه‌كه‌ كاره‌ساتێكی چاوه‌ڕوانكراو ده‌بێت.

ئه‌م پرسه‌ ته‌نیا تایبه‌ت نییه‌ به‌ كورد، به‌ڵكو كێشه‌یه‌كی جیهانییه‌ و به‌شێكی زۆری زمانه‌كانی دنیا ڕووبه‌ڕووی هه‌مان مه‌ترسی بوونه‌ته‌وه‌. زمانی كوردیش هه‌رچه‌نده‌ یه‌كێكه‌ له‌ زمانه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند و دێرینه‌كان، به‌ڵام چ له‌ ناوخۆ و چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات، له‌ هه‌ردوو ئاستی نووسین و قسه‌كردندا ڕووبه‌ڕووی داخوران بووه‌ته‌وه‌.

یه‌كێك له‌ هۆكاره‌ ناوخۆییه‌كان، سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ی په‌روه‌رده‌یی و گرنگیدانی زیاد له‌ پێویست به‌ زمانی بیانییه‌. هه‌ندێك خێزان و ناوه‌ندی په‌روه‌رده‌یی (به‌تایبه‌ت ناحكوومییه‌كان)، منداڵ له‌ ته‌مه‌نێكی زۆر بچووكه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ به‌ر خوێندنی زمانی بیانی، ته‌نانه‌ت پێش ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوی شاره‌زای زمانی دایكی خۆیان ببن.

ئه‌م كاره‌ وایكردووه‌ كه‌ خۆشه‌ویستیی منداڵان بۆ زمان و نیشتمانه‌كه‌یان كه‌م ببێته‌وه‌. ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كان سه‌لماندوویانه‌، باشترین ته‌مه‌ن بۆ فێربوونی زمانی دووه‌م، ته‌مه‌نی (٩-١٠) ساڵییه‌، واته‌ دوای ئه‌وه‌ی منداڵ به‌ته‌واوی له‌ زمانی دایكیدا قاڵ ده‌بێته‌وه‌. ده‌رئه‌نجامی ئه‌م سیاسه‌ته‌ په‌روه‌رده‌ییه‌ ناته‌ندروسته‌، به‌ڕوونی ده‌بینرێت، ئێسته‌ له‌ ناو منداڵاندا توانای ده‌ربڕینیان به‌ زمانی كوردی لاوازه‌. بێگومان خێزانه‌كانیش، به‌تایبه‌تی دایكان، پشكی شێریان له‌م به‌رپرسیارێتییه‌دا به‌رده‌كه‌وێت.

پێشنیاز بۆ چاره‌سه‌ر:
بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی داخورانی زمانی دایك، پێویسته‌ كار له‌سه‌ر ئه‌م خاڵانه‌ بكرێت:
١. چاكسازی له‌ سیستمی په‌روه‌رده‌: پێداچوونه‌وه‌ به‌ پرۆگرام و شێوازی وانه‌گوتنه‌وه‌ و ڕه‌چاوكردنی ته‌مه‌نی گونجاوی منداڵ بۆ فێربوونی زمانه‌كان.

٢. پێڕه‌وكردنی پرۆگرامی نیشتمانی: گرنگیدان به‌ وانه‌ی نیشتمانی و مێژوو و ئه‌ده‌بی كوردی له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی خوێندندا.

١. په‌ره‌پێدانی زمانی ستانداردی نه‌ته‌وه‌یی: كاركردن بۆ زمانێكی ستانداردی یه‌كگرتوو كه‌ له‌ سامان و وشه‌ی هه‌موو زاراوه‌كان (سۆرانی، كورمانجی، هه‌ورامی، كه‌ڵهوڕی، زازاكی و…) سوود وه‌ربگرێت و له‌ ناوه‌نده‌ فه‌رمی و په‌روه‌رده‌ییه‌كاندا به‌كار بهێنرێت.

٢. ڕۆڵی خێزان: پێویسته‌ گفتوگۆی ناو ماڵ، به‌تایبه‌ت له‌ خێزانه‌ كۆچبه‌ره‌كانی ده‌ره‌وه‌ی وڵات، به‌ زمانی كوردی بێت بۆ ئه‌وه‌ی منداڵان له‌ زمانه‌كه‌یان دانه‌بڕێن.

٣. ڕێكخستنی چالاكیی كولتووری: ئه‌نجامدانی كۆڕ، كۆبوونه‌وه‌ و چالاكیی نه‌ته‌وه‌یی و كولتووری به‌رده‌وام بۆ كوردانی ده‌ره‌وه‌ی وڵات.

٤. بووژاندنه‌وه‌ی ژیانی ئه‌ده‌بی: ناوه‌نده‌كانی خوێندن و ڕۆشنبیری ده‌توانن مانگانه‌ كۆڕی ئه‌ده‌بی و شیعری كوردی ساز بكه‌ن بۆ هاندانی خوێندكاران.

٧. پته‌وكردنی پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان: هاندانی تێكه‌ڵاوی و پێوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری له‌ نێوان ناوچه‌ جیاوازه‌كانی كوردستاندا، بۆ دروستكردنی نه‌وه‌یه‌كی یه‌كگرتوو و نیشتمانپه‌روه‌ر.

تێبینی:
وشه‌ی داخوران ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌و قۆناغه‌ی كه‌ زمان تێیدا به‌ره‌و لاوازی و پووكانه‌وه‌ ده‌چێت، ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ر نه‌كرێت، قۆناغی دواتر له‌ناوچوونی ته‌واوه‌تییه‌.

فێنک تەڵعەت




كورد لە نێوان مانەوەو خۆییبووندا.. سەدیق سەعید ڕواندزی

میكانیزمی بەرگریی و ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكان لە سەر بوون و ژیاندا، ویستێكی خۆرسكانە و فیزیكییانەی هەموو بوونەوەرێكە، بە ئامانجی بەرگریی لە خۆكردن و مانەوەی لە ژیاندا. ئەم ویستە، لە دۆخی مەترسیی و هەڕەشەدا لە هەموو كاتێك زیاتر كارایە، چونكە كاردانەوەی ئەو هەڕەشەیە، كە مەبەستیەتی كۆتایی بە بوون بێنێت. لەو سۆنگەیەوە كورد وەك نەتەوەیەك بە ئێستاشەوە، هەمیشە لە ژێر هەڕەشەی نەمان و سڕینەوە و توانەوە دایە، بۆیە بەرگریكردن تاكە بژاردەی داكۆكیكردن بووە لەو مانەوەیە و پارێزگاری لە ناسنامەی نەتەوەیی. ئەمە زۆرجار بە گوتاری مانەوە ناو دەبرێت، كە گوزارشت لە مانەوە وەك نەتەوە دەكات. ئەم گوتارە گەلێك جار لای نووسەران و بەشێكی سیاسییەكان، دەكرێتە ڕەخنەیەكی سیاسی و ئاراستەی كورد خۆی دەكرێتەوە، كە بۆچی ئەم نەتەوەیە هەر تەنها لە چوارچێوەی ئەم گوتارەدا ماوەتەوە و هەوڵی خۆییبوون و سەلماندنی خۆی نەداوە، وەك ئەوەی بەختیار عەلی لە كتێبی گوتاری مانەوە و مەسعود باباییش لە نووسینێكی دا، كە لە ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ بڵاویكردۆتەوە باسی دەكەن. بێگومان لە دۆخێكدا، كە نەتەوەیەك تەنها بواری ئەوەی هەیە، بەرگریی لە خۆی بكات و گەر ئەو بەرگرییە نەمێنێت، دەسڕدرێتە وە ولە نێو دەچێت، چۆن دەتوانێت خۆی بێت و بیسەلمێنێت كە خۆییانە بوونی هەیە؟ كاتێ نەتەوە دەكەوێتە بەردەم نەمان، بژاردەی سەرەكی تەنها لەو بەرگریەدایە كە نەتەوە دەپارێزێت، ئیدی هەموو بوارەكانی دیكەی ژیان لە پەراوێز دەبن. لەو سۆنگەیەوە كە كورد وەك نەتەوەیەك، هەمیشە لە نێو گوتاری مانەوەدایە، ئەوا زەبرە مێژوویی و سیاسی و جیۆپۆلەتیكیەكە، ئەو فاكتەیان سەپاندوو، نەك ئەوەی كورد هەر بۆ خۆی خەونی سیاسی گەورەتری لەوە نەبێت، كە بوونی خۆی بسەلمێنێت و خۆیی بێت. ئەم واقیعە، وەك ئەوە وایە، جەلادێك داوا لە زیندانییەك بكات لە نێو زینداندا، بوونی ئازادانەی خۆی و سەربەستییەكەی بسەلمێنێت، لە كاتێكدا هەموو پانتایی ژیانی ئەو لەو چوار دیوارە سەپێنراوەدایە كە زیندانییەكە تیایدایە. بۆیە ئەوانەی ڕەخنە لە كورد دەگرن كە هەر لە هەوڵی مانەوەدایە، ئەوا بڕوام وایە هێشتا ماویانە لە واقیعی كۆمەڵایەتی و سیاسی كۆمەڵگەكەی خۆیان بگەن، كە لە چ بارودۆخێكدایە. ئێمە لە جوگرافیایەك دەژین، تەنراو بە دوژمنان، وڵاتێكی دابەشكراوین و لە ڕۆژهەڵاتێك داین، كە هەمیشە شوێنی شەڕ و ئاژاوە و ململانێ بووە، بۆیە ئەوەی كورد توانیویەتی بیكات، تەنها پارێزگاریكردن بووە لە خۆی كە ئەمەش گەورەترین شانازیی مێژوویی و سیاسییە، چونكە هەر ئەو گوتارەیە كوردی وەك نەتەوەیەك هێشتۆتەوەو ئەوانەی ئەم گوتارە، بە گوتاری قەتیس بوون لە نێو خۆدا و خۆیینەبوون و خۆ نەسەلماندن لێك دەدەنەوە، پاساویی ئەو ڕەخنەیان زۆرجار بەراوردكردنی نەتەوەی ئێمەیە، بە نەتەوەكانی دیكەی دنیا، كە ئەمەش لێكدانەوەیەكی زۆر نالۆژیكی و نا سیاسیە، چونكە كاتێ ئەڵمانییەك خۆی سەلماندووە و توانیویەتی خۆی بێت، ئەوا هیچ مەترسییەكی نەمانی نەبووە، گریمان ئەگەر لە جەنگێكیشدا بەر هەڕەشەیەكی لەو شێوەیە كەوتبێت، ئەوا وەك مێژوو كۆتایی هاتووە، بەڵام كێ دەتوانێت گرەنتی ئەوە بكات، كورد بەیانی چی لێ نەیەت؟ ئێمە هەموومان چەند ساڵێك بوو، لە دۆخێكی ئاسایی و كۆمەڵایەتی و سیاسیی جێگیر و ئاشتەوایی دەژیاین، كەچی لە پڕ هێزێكی تاریك پەرست و دواكەوتووی ئیسلامی وەك داعش دەركەوت و شەڕێكی گەورەی بێ ئامانجی بە سەر ئێمەدا سەپاند و گەر بەرگرییەكانی پێشمەرگە و قوربانیدانەكانی نەبووایە، ئێستا كوردستان سەدەیەك دەگەڕایەوە دواوە، كەواتا چۆن نەتەوەیەك دەتوانێت خۆی بێت، یان بوونی سیاسییانەی خۆی بسەلمێنێت، گەر سەروەریی، دەوڵەتێكی بەهێز، ئاسایشێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری جێگیری نەبێت؟ لەم دۆخانەدا، كورد دەتوانێت هەر ئەوە بكات كە لە گوتاری مانەودا بەرجەستە دەبێت، ئەوانەشی ڕەخنە دەگرن كە كورد ناتوانێت خۆی بسەلمێنێت، دیارە لە تێڕوانینی خۆیانەوە واقیعەكە دەبینن، نەك ئەوەی كە هەیە!لە ڕاستیشدا، ڕۆشنبیری كورد كاتێ ناتوانێ هێزی گۆڕانكارییەكان بێت، ئەوا لە بەر ئەوەیە یان لە دوای كۆمەڵگەكەیەتی، یان سەد فرسەخ لە پێشەوەیەتی، لە كاتێكدا دەبێ لە نێو جەرگەی واقیعەكە و هاوتەریب لەگەڵ كۆمەڵگەكەی بڕوات، تا بە وردی درك بە خەوشە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان بكات و بزانێت كەمو كورتی و خەوشەكان لە كوێن، نەك بە ئەقڵێكی خۆرئاوایانە بڕوانێتە نەتەوەیەك كە ئێستا لە هەموو كات زیاتر، باجی ململانێ و شەڕێك دەدات، كە هیچ پەیوەندییەكی بە ئەوەوە نییە.

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە( 9659) لە 18/5/2026 بڵاوكراوەتەوە.




چەقەبەستوویی سیاسی و خێڵگەرایی.. سەلام عومەر

كاتێك بەرژەوەندیی حزبی خەونی هەموان دەخاتە مەترسیەوە، خێڵەكان زیندوو دەبنەوە و میلیشیاش چەكەكانی پاك دەكاتەوە، ئەوە چەقینی یاسایە لەنێو قوڕی دەسەڵاتێكدا كە بەنەقیزەش دەرچوونی ئەستەم دەبێت، لێرەدا رەشماڵەكانی دەسەڵات شەماڵێك دەتوانێ‌ لوولی دبدا.
هەرێمی كوردستان لەوەتەی هەیە هەر بەقۆناغێكی مێژوویی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت، كە كەمتر مێژووی هاوچەرخی كوردی بەقەت ئەمڕۆ تێبینی حەزی تاكەكان و فراوانی بنەماڵەكانی كردووە، ئەو دەستكەوتە نیشتمانی و دەستوورییانەی كە بە خوێنی هەزاران شەهید و قوربانیی بێشوماری گەلەكەمان هاتنەدی، دواجار نەك هەر نەیانتوانی ببنە سەكۆیەك بۆ ئارامی و خۆشگوزەرانی، بەڵكو ئەمڕۆ لە بەردەم مەترسییەكی ڕاستەقینەی ناوخۆیی و دەرەكیدان، پاڵنەری سەرەكی ئەم مەترسییەش، چەقینی پەرلەمان و پێداگریی خێڵەكیانەیە لەسەر دەسەڵات و پشتبەستنی دوو حزبی باڵادەستە بە ستراتیژی سڕكردنی دۆخەكە لەپێناوی بەرژەوەندییە كۆنەكانیاندا.
پەرلەمان كە دەبێت ڕەنگدانەوەی ئیرادەی گەل و جێگەی یەكلاكردنەوەی قەیرانە نیشتمانییەكان بێت، بەهۆی ململانێی دوو بنەماڵەی سەرەكییەوە تووشی ئیفلیجی و چەقین بووە. ئەم چەقینە تەنها كێشەیەكی یاسایی یان كارگێڕی نییە، بەڵكو ڕەنگدانەوەی عەقڵییەتێكی خێڵەكی و عەشایەریی سیاسییە كە تێیدا باڵادەستی و قۆرخكاریی هێز لەپێش هاوڵاتیبوون و دامەزراوەییەوە دادەنرێت.
ئەم دوو حزبە كاتێك ناتوانن لەسەر دابەشكردنی كورسی دەسەڵات ڕێكبكەون، پرۆسەی پێكهێنانی كابینەكانی حكومەت دوا دەخەن و دامەزراوە دەستوورییەكان پەكدەخەن، یان دەیكەنە منەت و بەبێبەرامبەر بە هاوڵاتیانی دەفرۆشنەوە، هاوكێشەكە ڕوونە: پشكی زیاتر لە هەرێمێكی پارچەكراو و لاوازدا، لای ئەوان هێشتا بەنرخترە لە هێشتنەوەی هەرێمێكی بەهێز و یەكگرتوو، ئاكامی ئەم جۆرە بیركردنەوەیەش، ڕیشەكێشكردنی هێواشی ئەو خەونە مەزنانەیە كە گەلەكەمان دەیان ساڵە چاوەڕوانی دەكات.
ئەوانەی ئەمڕۆ لەپێناوی دەسەڵاتی زیاتردا كۆسپ دەخەنە بەردەم یەكڕیزی، تێناگەن كە لە كاتی هەر داڕمانێكی قەوارەكەدا، خۆیان دەبنە نیشانە و یەكەم گوللەی هەرێمایەتی بەر جەستەی ئەوان دەكەوێت، چونكە هێزە ناوچەییەكان ڕێز لە لایەنی لاواز و پارچەبوو ناگرن و هەمیشە بەنێو درزەكاندا دێن و هەوڵی فراوانكردنی دەدەن، وەك ئەو پلانە ژەهراویانەی هەڵیدەدەنە سەر مێزەكانی هەردوولاو ئەوانیش دژی یەكتری نۆشی دەكەن.
ڕۆژانە لە میدیاكان و لێدوانی بەرپرسانی ئەم دوو لایەنەدا، شایەتی شەڕە دەنووك و قسە نەقیزە ئاساییەكانین، قسەگەلێك كە تەنها بۆ برینداركردنی یەكتری و ڕاكێشانی سۆزی كاتیی سەرشەقام بەكاردێن، پرسیارە جەوهەرییەكە لێرەدایە، ئەگەر ئەو وزە و كاتەی بەم جۆرە دژایەتییە بەفیڕۆ دەدرێت، بخرایەتە خزمەت گفتوگۆیەكی كراوە و نیشتمانی، ئایا دۆخەكە بەم ئاستە دەگەیشت؟
ئاخر تاكڕەوی لە بڕیاردا هەمیشە شكست دەهێنێت، پێویستە حزبە باڵادەستەكان گوێ لە هێزە سیاسییەكانی دەرەوەی خۆیان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و نوخبەی ڕۆشنبیر بگرن، پۆشاكی خێڵ و بنەماڵە لەخۆیان بكەنەوە و چاو لە رابردوو بكەن تا ئایندەیەكی گەش بۆ هاوڵاتیان بدۆزنەوە ئەوكات گفتوگۆی نەرم لەپێناوی هاوڵاتیاندا رێگەی دەرباز بوونیان دەبێت و دەبێت ئامانجی كۆتایی ڕێككەوتنەكان دابینكردنی بژێوی و خۆشگوزەرانی و پاراستنی كەرامەتی هاوڵاتیان بێت، ئەوكات زمانە زبر و تیژەكان دەگۆڕێن بۆ زمانی لێكتێگەیشتن.
كاتێك نیەتەكان بەرەو خزمەتی گشتی و نیشتمانی وەربچەرخێن، گەورەترین كێشە سیاسییەكان كە ئێستا وەك كێوی سەهۆڵین دەبینرێن، تائاستی بیرچوونەوە بچووك دەبنەوە، جیاوازیی بیروڕا لە سیستمی دیموكراسیدا دیاردەیەكی تەندروستە، بە مەرجێك نەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی ماڵی كوردی لەبەردەم باهۆزە دەرەكییەكاندا، ئەو باهۆزانەی لە سنوورەكانەوە دێن و خەریكە تاوڵی خێڵەكان و دیوەخانی بنەماڵەكان لوولدات.

كاتی ئەوە هاتووە پاشەكشە بە عەقڵییەتی خێڵگەرایی سیاسی بكرێت و بنەمای هاوڵاتیبوون و پاراستنی خوێنی شەهیدان بكرێتە پێوەری سەرەكی تەنها لەو كاتەدا دەتوانین دڵنیابین كە گوللەی نەیاران ناگاتە جەستەی ئەم قەوارەیە و مێژووش بە شانازییەوە باسی ئەم قۆناغە دەكات.




دەنگەكان ماڵێك بۆ هەمووان.. سەدیق سەعید ڕواندزی

                    
                                                      

زۆرن ئەو سەكۆ و ماڵپەڕە ئەدەبییانەی، وەك مینبەرێكی نووسین و بوارێكی دەربڕینی بیرو ڕا كاردەكەن، بەڵام كەمیان یان بڵێم هەر نییە، توانیبێتی وەك ماڵپەڕی دەنگەكان، ببێتە سەكۆیەكی دیار و ئازادی یەكجار پڕ خوێنەر. دەنگەكان ماڵپەڕێكە، دەكرێ بڵێم لە گەلێك ڕووە تایبەتمەندی خۆی هەیە وەك :
یەكەم:_ نەیكردووە بە مەرج، كە ئەو وتارانەی تیایدا بڵاو دەكرێنەوە دەبێ چۆن بن و پەیڕەو لە كارنامەی ئەوان لە ڕووی گوتارو زمانەوە بكات، وەك ئەوەی لە ماڵپەڕەكانی دیكە دەیبینین، كە ئەمەش بوار ڕەخساندنە بۆ ئەوەی دەنگ و قەڵەمی تازە و نوێ، ئەم ماڵپەڕە وەك ئەزموونكارییەكی خۆیان بیبینن و وەك قوتابخانەیەكی نووسین لێیەوە فێر ببن.
دووەم:_ هەرگیز نەمبینیوە ئەو ماڵپەڕە سەنگینە، دەستكاری یەك پیت و وشەی خۆم بكات، لە كاتێكدا زۆرجار ئەو وتارانەی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكان بڵاویدەكەمەوە ڕێنووسەكەیان دەگۆڕدرێت. بۆ نموونە: من هەمیشە دەنووسم ( وەكو، چونكە ) كەچی زۆرجار ئەم وشانە لە نووسینەكانی مندا لە ڕۆژنامەكاندا دەگۆڕدرێن و دەكرێنە (چوونكە _ وەكوو) كە لەبنەڕەتدا هەڵەیە، بۆیە ئەمەی دەنگەكان بڕوابوونە بە سەربەستی و ئازادی نووسەر لە دەربڕین و شێوازی نووسینیدا.
سێیەم:_ دەنگەكان ماڵپەڕێكە، وەك سایەیەك هەرچی جیاوازی بیرو ڕا هەیە كۆییان دەكاتەوە، هەیانە قسە بە حزبێك دەڵێت، ئەویتریان ڕۆژی دواتر ستاییشی دەكات، یەكێكیان دژە ئایینە، ئەویتریان پەسنی ئایین دەدات، واتا بواری دەربڕینی بیرو ڕا بۆ هەمووان هەیە، كەچی هێنێك لە ماڵپەڕەكان كردوویانە بە مەرج بەنموونە وتاری مەلایەك بڵاو نەكەنەوە.
چوارەم:_ گومان دەكەم ماڵپەڕێك هەبێت، هێندەی دەنگەكان خوێنەری هەبێت، بۆیە هەر نووسەرێك مەبەستیەتی خوێنەران بابەت و نووسینەكانی ببینن، ئەوا دەبێ لە دەنگەكان بڵاوی بكاتەوە، گرنگ نییە پێشتر لە كوێ بڵاویكردۆتەوە و ئازادە لەوە، بەڵام گەر مەبەستی بێت خوێنەرانێكی بێ شومار بابەتەكەی ببینن، ئەوا دەبێ لە دەنگەكان بڵاویبكاتەوە.

پێنجەم: بەگشتی ئەو وتارانەی لە سەكۆ ئەلكترۆنییەكان، لە شێوەی فەیسبووك و ماڵپەڕەكان بڵاو دەكرێنەوە، بەراورد بە وتاری نێو ڕۆژنامە و گۆڤارەكان، نابنە سەرچاوە، هەر چەند زانستی و بە هێزیش بن، چونكە سەرچاوە دەبێ لە بڵاوكراوەیەكی كاغەزییەوە بێت و وەك دیكۆمێنتێك لە ڕووی مێژووییەوە بمێنێتەوە وەك ڕۆژنامە یان گۆڤار، كەچی بە پێچەوانەوە دەنگەكان بەدەرە لەم حاڵەتە، چونكە وتار و نووسینەكانی دەكرێنە سەرچاوەی نووسینی توێژینەوە و وەك سەرچاوە پشتیان پێ دەبەسترێت كە من خۆم لە میانەی خوێنەوەدا، دەیان جار ئەمەم بینیوە.

دواجار دەڵێم كاروانی دەنگەكان بە دەست و پەنجەی هاوڕێ گۆران عەبدوڵان، كە وەك سەربازێكی ون بیست و چوار ساڵە بێ پسانەوە ئەو ماڵپەڕە سەنگینە بەڕێوە دەبات، هەر بەردەوام بێت و خۆشەویستیشم بۆ هەموو ئەو قەڵەمانە هەیە كە بابەتی تیادا بڵاو دەكەنەوە بەوانەشی كە ڕقیان لێمە، گەر ڕەخنەیەكم لە نووسینەكانیان گرتبێت.

                                                   ڕواندز _ 30 /5 / 2026



ژنی بەدەسەڵات؟ یان کەرەستەی سیاسی؟.. ڕەنگین مەلا سەمەد

ژنان تا چەند هەوڵیانداوە نەکرێنە ئامڕازو کەرەستە.

دەرکەوتنی ژنان لە سیاسەت و پێگە جیاوازەکان دڵخۆشکەرن، ئەمە قبووڵکراوە لەڕووە مەعنەوەییەکەوە بەوەی، ژنان بەدرێژایی مێژوو توێژێکی گرنک و باڵای نێو سیاسەت و هێزێکی لەبننەهاتووبوون لە ڕووە دەروونی و جەستەییەکەوە، توانیویانە ڕۆڵە گرنگەکان پراکتیزە بکەن و پێشەنگایەتیی بەڕێوەبەریی کاروبارەکانی دەوڵەت بن،
ئایا ئەم پێشەنگایەتیی و دەسەڵات و بەشداریکردنە بەهێزو بوونی ژن خۆی بووە، یاخوود بەبەرامبەر و وەک کەرەستەیەکی سیاسی کراوەتە ئامانج و بۆ بەرژەوەندییەت بەکارهێنراوە؟

ئەو ژنانەی پلە بە پلە و قۆناغ بە قۆناغ هەنگاویان ناوە، توانیویانە دەسەڵات بە دەسەڵاتی بازوو بەدەستبێنن، یان ڕووخسارو قەدو باڵایان بەرەو دەسەڵات و پلە و پایەی بردوون؟

تا چەند ئەخلاقییەت و کەسایەتییە مەعریفییەکان لە چوونە ناو سیاسەت پەیڕەوکراوەو پارێزراوە؟

لە پشت پەردەی ئەودیوی سیاسەتەوە چی ئەگوزەرێ لە پێدانی پۆست و بەبەرداکردنی هەیبەتی ژنان؟

تێڕامان و وردبوونەوە لە سیاسەتی سیاسییەکان شایەنی زۆرترین مشتومڕو بەدواداچوونە، پێویستە بزانرێت پاکیزەیی تا چەند ڕێپێدراوە لە جومگەکانی سیاسەت، ژنان تا چەند نموونەیەکی باش بوونە بۆ وەرگرتنی پێگە باڵاکان؟ توانیویانە لەو ڕێیەوە متمانەی ژنانی تر بەدەستبێنن بۆ ڕووانین و هەوڵدان و گەیشتن بە ڕێیە دژوارەکان؟

ئەو سیستمەی داڕێژراوە بۆ ژنانی سەرکردە، لەسەر چی بنەمایەکە؟ قازانجی تیا بەدی ئەکرێ؟
ملدانە بەر سیاسەت بەبێ ئاگاداربوون لە ڕەهەندەکانی، ناماقووڵییە، خۆخزاندنە نێو تونێلێک کە دەرچوون لێی ئەستەمبێ، گەمژەیی و بەکاربردنی ئایدۆلۆژیایەکە کە خۆی لە بەکاڵاکردن دەبێنێتەوە.

بەهێزیی هۆشیاریی ڕۆشنبیریی ژنان، ناهێڵێت ببێتە نمایشێکی ساختەی دەسەڵات و لەسەر کورسییە بێدەسەڵاتەکان هاوشێوەی ڕۆبۆتێک ڕۆڵی بەسەردا بدرێ، بوێریی ڕەتکردنەوەی مەرامە خراپەکانی بەرامبەری هەبێت، نەبێتە سێبەری پیاوانی سیاسی، ئەوانەی هێڵە سوورەکانی ئەخلاقییەتی ئەبەزێنن،
بە دەستەواژەی (نەخێر و نابێ) ئەخلاقی ژنێتیی پارێزراوکات و بیکاتە چەکێکی بەهێزی بەرگریکردن لە خود، پاشکۆیەتیی بگۆڕێ بۆ سەربەخۆیی،
کۆپی دووبارەکردنەوەی دروشم و بۆچوونەکان نەبن، ئەجێنداو ڕێبازی فکریی تایبەتیان هەبێت لە بەشداریکردن و بڕیاردان، نابێت وەک خێرو سەدەقە بۆ دەوڵەمەندکردنی دەسەڵات بەکاربهێنرێن.

بڕوانامەو زمان و تواناو باکگراوندە ڕۆشنبیرییەکان دەبنە ئەو کارتە بەهێزەی، بێمنەتانە، ژنان دەبەنە ناوەندی سیاسەت و دەسەڵات و، ناهێڵێت هەرگیز ببێتە کەرەستەیەک لە بەکارهێنان و یاریکردن.
ــــــــــــــــــــــــــــ
ڕەنگین مەلا سەمەد
نووسەر و ڕۆژنامەنووس




دوو عاشقە دەربەدەرەكە دەربەدەرتربوون!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

                          

دەگوترێت گەر وەرگێڕان جارێك خیانەت بێت، ئەوا وەرگێڕانی شیعر دوو جار خیانەتە، بەو مانایەی لە وەرگێڕانی شیعردا، هەرگیز ناتوانرێت بونیادی هونەری دەقەكە و وێنە شیعرییەكان و ڕیتم و شیعرییەتی دەقەكە، وەكو خۆیان وەربگێڕدرێن. شیعر زمانی نەتەوەیە، ڕەنگدانەوەی خەیاڵ و دنیای هەستی و واقیعی شاعیرە و شاعیر دەتوانێت بە زمانێكی دیكە بدوێت، بەڵام ناتوانێت بە هەمان ئەو زمانە گوزارشت لە هەستەكانی بكات و ئەندێشەكانی دەرببڕێت، چونكە زمانی نەتەوە تایبەتمەندی نەتەوەیی خۆی هەیە. لێرەوەش وەرگێڕانی شیعر جۆرێك لە گومان و دوودڵی لای وەرگێڕ دروست دەكات، بەوەی كە نەتەوانێت شیعرەكان وەك خۆیان، فەزا و سرووشتی شیعرییانەیان وەربگێڕدرێن! هەر ئەمەشە وا لە وەرگێڕەكان دەكات، جۆرە سڵەمینەوە و ترسێكیان لە وەرگێڕانی شیعر هەبێت، نەبادا نەتوانن ڕوحی دەقەكە وەكو خۆی وەربگێڕن. كەچی كەسانێك نەك ئەم ترسەیان نییە، بەڵكو بە بێباكی و جۆرێك لە فیز و خودشانازیشەوە باس لەوە دەكەن، كە ئەوان شیعر بۆ خۆیان وەردەگێڕن و بەلایانەوە گرنگ نییە چی لە بارەی وەرگێڕانەكە دەگوترێت، كە ئەگەر وەرگێڕانەكە تەنانەت (وەرگەڕانی ) شیعریش بێت، بگرە زۆر بێ منەتانە باس لەوە دەكات كە داوای لێبوردن لە خوێنەرانیش ناكەن گەر وەرگێڕانەكە هەڵەبێت! كە ئەمە ئەوپەڕی تێنەگەیشتن و هەست نەكردنە بە بەرپرسیاریەتی فەرهەنگی و ئەدەبی. لە پێشەكی كتێبی ( ئێمە دوو عاشقی دەربەدەرین) كە شیعری نزار قەببانی و غادە سەمانە، نەبەز گۆران دەڵێت كە ئەو شیعر بۆ خۆی وەردەگێڕێ و بڵاوی دەكاتەوە و بەلایەوە هیچ جێی بایەخ نییە خوێنەران لە بارەی وەرگێڕانەكەی چی دەڵێن، یان وەرگێڕانەكە چۆنە و تا چەند سەركەوتووە. هەر وەرگێڕێك ئەمە تێگەیشتنی بێت بۆ كایەكە، ڕوونە كە خۆی و خوێنەرانیش فریو دەدات! گەر وانییە، بۆچی شیعرەكان بڵاو دەكاتەوە، دوای ئەوەی وەریگێڕان؟ ئەم كتێبە شیعرییە هاوبەشە، لە گەلێك ڕووی هونەری و وێنەیی و زمانیشەوە، چەندین هەڵە و خەوشی هونەری تێدایە و كە لە خوێنەوەی بوومەوە، لە دڵی خۆمدا گوتم، بەم وەرگێڕانە، نەبەز گۆران نەك ئەو دوو عاشقە دەربەدەرەی كۆ نەكردنەوە، بەڵكو دەربەدەرتری كردن و وای لێكردن ئیدی هەمیشە سەرگەردان بمێننەوە. لێرەدا چەند نموونەیەك لە وەرگێڕانی شیعرەكان دەخەینە ڕوو:_

  • ل 11 نووسیویەتی :_( عەشق تۆ منی فێری خەمگینی كرد) سەیری داڕشتنی ڕستەكە بكەن.
  • ل 11 نووسیویەتی :_( خۆم بدەمە دەست عەتاركان) ئایا وشەی عەتار بەم شێوەیە دەنووسرێ؟!
  • ل 35 نووسیویەتی:_( خانمەكەم ئەی نازكتر) ناسكە نەك نازك.
  • ل 37 نووسیویەتی:_(نیگەران مەبە چوون باڵندەكانی بە كاتی جەژن ناتوانن هیچ لە مندا سەوز بكەن) وەرگێڕ جیاوازی لەنێوان(چون) كە هاوەڵناوی نیشانەیەو هاوشێوەی (چۆنە) لەگەڵ چوون نەكردووە، كە فەرمانی ڕابردووی سادەیە، چونكە لە ڕستەكەدا مەبەستی شاعیر چۆنە، نەك چوون، وەك ئەوەی ئێمە زۆرجار دەڵێین چۆنە نەڕۆیشتوویت؟
  • لە 42 نووسیەیەتی:_( با سەرەتای چەژنەكانمان دەست پێ بكەین) جەژنە، نەك چەژن !
  • ل 48 نووسیویەتی:_( لە بە بارمبەر هاوشارییەكاندا) ئەرێ كەس ئەم وشەیەی لە كولەكەی تەڕیش بیستووە؟
  • ل 48 نووسیویەتی:_( دەمەوێت سەربازەكانم، بە ماڕشەوە پێشوازی تۆ بكەن) بێگومان زمانی كوردی، لەو زمانە دەوڵەمەند و وردوو بە برشتانەیە، كە بچووكترین هەڵە، مانا بە ئاراستەیەكی دیكەی جیاواز، یان نەگونجاو دەبات. مەبەستی شاعیر لەو دێڕەدا ئەوەیە، كە سەربازەكان پێشوازی لە (تۆ) واتا كەسی دووەمی تاكی شاعیر كە یارەكەیەتی بكەن، بۆیە لە ڕستەكەدا دەبێ ئامرازی لێكدەری ( لە) هەبێت، چونكە ئەم ڕستەیە، بە مانای ئەوە دێت كە سەربازەكان، پێشرەوی ئەو دەكەن، نەك پێشوازی لێ بكەن !
  • ل 53 نووسیویەتی:_( دندوك لە قژەكانم دەدا) وەرگێڕ وا دەزانێ قژ كۆیە! شایەنی ئاماژەكردنە، بەردەوام ئەم هەڵەیەم لە نووسینی نووسەران دەكەوێتە بەرچاو، ئاخر كەس گوێبیستی ژنێك بووە بڵێت (قژەكانم دادەهێنم) ؟!
  • ل 61 نووسیویەتی :_( لە قوڵای ئەم ئاوەدا) سەرنج بدەن، وشەی قووڵایی چۆن نووسیوە؟
  • ل 83 نووسیویەتی:- ( هەكات تۆ دەبینم) گریمان ئەمە هەڵەی تایپە، مەگەر وەرگێڕ نابێ بە سەر دەقەكەدا بچێتەوە؟!
  • ل 83 نووسیویەتی:_( كاتێك بیرت لێ ئەكەمەوە، زمانم وشك دەبێت، وشەكان بێ قەرار دەبم) لە ڕاستیدا، ئەمە وەرگەڕاندنی شیعرە نەك وەرگێڕان.
  • ل 84 نووسیویەتی:_( زرگارمكە لە تینوویەتی).
  • ل 92 نووسیویەتی:_( نامەكانی من بۆ تۆ، شتی زۆرتیان تێدایە لە بوونی خۆمان) ناكرێ دەست بۆ وەرگێڕانی شیعر ببەیت، بەڵام باڵا دەستیت بە سەر زماندا نەبێت !
  • ل 96 نووسیویەتی:_( ئاسمانێك كە هەورەكانی كۆكردووبیەوە) سەیری ئەو جۆرە ڕێنووسە بكەن؟
  • ل 103 نووسیویەتی:_( كە لەگەڵمای دوو قفل دەدەم لە دەرگاكە) سەرەتاییترین بنەما بۆ وەرگێڕان زمانزانینە ! زمانی كوردی چوارچێوەیەكی دیاریكراوی هەیە، كە بكەر لە سەرەتاو كار لە كۆتاییدایە. ئەم ڕستەیە لە ڕووی ماناوە ئەو مانایەی نییە كە شاعیر مەبەستیەتی، چونكە وەرگێڕانەكەی گۆران، دەلالەت لەوە دەكات كە بە دوو قفل لە دەرگاكە دەدات، نەك دەرگاكە قفل بدات، بۆیە دروستی ڕستەكە ئەمەیە ( كە لەگەڵمای دوو قفل لە دەرگاكە دەدەم).
  • ل 115 نووسیویەتی:-( باران دەبارێت خاك قوڕ دەبێت) قوڕ نا، قوڕاوی دەبێت ڕاستە.
    وێرای ئەمانەش، بەدرێژایی وەرگێڕانەكە، وەرگێڕ هەردوو پیتی (ر) و (ڕ)ی بەیەك زانیوە و وا تێگەیشتوووە كە چ (كەچەڵ حەسەن) یان (حەسەن كەچەڵ )بێت هەریەكەن بۆیە دەیان وشەی بەهەڵە نووسیوە وەك :_( رۆژ، دێر، قور، شەراب، ئیرادە، راست) . تەنانەت ناوی قەببانیشی بە هەڵە نووسیوە، كە دەبێ (قەببانی) بێت نەك (قەبانی) وەك ئەوەی ئەو نووسیویەتی! دواجار دەڵێین لە نێوەندی ڕۆشنبیری كوردیدا، لەشكرێك خۆ بە وەرگێڕ زان هەن، كە نەك هەر وەرگێڕ نینە، بەڵكو بە كارەكانیان زمانی كوردی تێكدەدەن و پەرپووت دەكەن. من نازانم نووسەری كورد بۆچی ئارەزووی لەوەیە وەك مەلای دوانزە عیلم هەموو شتێك بزانێت و هیچیشیان نەزانێت؟ باشتر وایە كارەكان بۆ كەسانی تایبەتمەندی بوارەكە جێبێڵین، لە نێوشیاندا وەرگێڕان و بە دیاریكراویش وەرگێڕانی شیعر، كە وەرگێڕە هەرە دیار و بە تواناكانی ئێمە، كە لە پەنجەی دوو دەست تێ ناپەڕن، سڵ دەكەنەوە لە وەرگێڕانی ئەم ژانڕە، چونكە وەك شێركۆ بێكەس وتەنی، وەرگێڕانی شیعر وەك ئەوە وایە ماچی ژنێك لەو دیو شووشەیەكەوە بكەیت، ئایا ئەمەش وەك ئەوە وایە ماچەكەت كردبێت؟!

*پەراوێز: ئێمە دوو عاشقی دەربەدەرین، وەرگێڕانی نەبەز گۆران، بڵاوكراوەی _كتێبخانەی فێربوون . ساڵی چاپ -2015.

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە (45 45) لە 24 /5/2026 بڵاوكراوەتەوە.
.




جـوانترین پیـرۆزبایی لە بەڕێـوەبەری دەنگەکان دەکەم.. رەزا شـوان

بە بۆنـەی یادی (٢٤) میـن ساڵـڕۆژی دەستـپێکـردنی سایتی (دەنـگان) ی رەنگـین. لە رۆژی (١/ حـوزەیـران /٢٠٠٢) لـە ناخی دڵـمـانەوە، جـوانـتریـن پـيـرۆزبـایی لە بـرای ماندوونەناسمان، نووسەر و شاعـیر و رۆژنامەنووسی ناسراومان کاک نەوزاد مدحەت (گـۆران عەبـدوڵڵا)ی بەڕێوەبەری دەنگەکان دەکەم. پیرۆزبایش لە سەرجەم خوێنەران و نووسەرانی بابەتە هـەمەجۆرەکانی دەنگەکان دەکەم. جوانـترن چەپکە گوڵی سوپاس و رێـز و پێـزانیمان، پـێـشکەش بە کاک گۆران دەکەم، بۆ خـزمەتی پیـرۆز و نـاوازەی، لە بواری رۆژنامەی ئەلیکـترۆنی کوردیـدا. مـن لە ساڵی (٢٠١٢) وەک خـوێنەرێک و نووسـەرێک، ئاشـنای سایتی دەنگەکـان بـووم، لـەو سآڵەوە تا ئەمـڕۆ لـێی دانەبـڕاوم، ساڵ لـە دوای سـاڵ. زیـاتر هـۆگـری دەنـگەکـان بـووم. لـە ئـێـسـتادا خـۆم بـە هـاوڕێی هەمیشەی دەنگەکان دەزانـم. تا ئەمـڕۆ بە دەیان بابەتـم لە بـواری ئەدەبیاتی منـدڵان و بابەتی پەروەردەیی منـداڵان و بابەتی هەمەچەشنەم لە دەنگەکانـدا بڵاوکردوونەتەوە و
پارێـزراون و بە ئەرشـیف کـراون.
دەنگەکان رۆژنامەیەکی ئەلیکـترۆنی کوردییە، لە ریزبەنـدیی هـەرە پێشەوەی رەوتی رۆژنـامەی ئەلیکـترۆنی کوردی دایە، ئەستێرەیەکی هەمیشە گەشی ئاسمانی جیهـانی رۆژنامەی ئازادی کوردیی ئەلیکـترۆنییە. دەنگەکان گـوڵـزارێکی گـوڵ هـەمەڕەنگەی گـوڵ جـوان و گـەش و بۆنخـۆشـە، بـە هـەزاران پەپـوولە و هـەنـگی لـێـدەنـیشـێـتەوە.

دەنگەکان سەکـۆیەکی ئازادی بێ سانسۆر و بێ رێگـرە، بۆ هـەر نووسەرێکی ئـازاد، خاوەنی هەر بیروباوەڕ و ئایدۆلۆژیایەکی جیاوازبن. کە بیانەوێت خزمەتی فەرهەنگی کـوردی بـکەن و نووسـینەکـانیـان لە دەنـگەکـانـدا بـڵاوبکەنـەوە. لام وایـە هـەر ئـەم ئـازادی و رێـزگـرتـنـەیە، کـە نـووسـەرانـێکی نـاسـراوی زیـاتـر لـە هـەردوو رەگـەز ئاشـنای دەنـگەکـان بـوونـە و مـانـگ لە دوای مـانگـیش زۆرتـر بـوونـە.
شایەنی باس و دەستخۆشـییە، کاک گۆران عەبـدوڵڵا، لە دەستپێکـردنی دەنگەکانەوە
تا ئەمـڕۆ، باوەشی بۆ بابەتەکانی ئەدەبیـات و بـۆ پەروەردەی منـداڵان کـردووەتەوە، دەنگەکان هەفـتانە بابەتـێکی جوانی بۆ منداڵانی لەخۆگرتووە. ئەمەش لە باوەڕ و لە تێگەیشتنی کاک گـۆران ەوە سەرچـاوەی گرتووە، کە باوەڕێ بە ڕۆڵی زۆر گرنگ و چارەنـووسسازی منـداڵان، لە ئەمڕۆ و لە داهـاتـوودا هـەیە. مـن وەک نووسەرێکی بـواری ئەدەبیـاتی منـداڵان و پەروەردەکـارێـک، ئـەم گـرنگـیـدانەی کاک گـۆران، بە بـواری ئەدەبیاتی منـداڵان، بەرز دەنـرخـێـنـم، رێـز و پێـزانینـمان بـۆ دڵسۆزییان هـەیە. بێگومان داهاتوویەکی باشتر بۆ کورد و کوردستان، لە دەستی منداڵانی ئەمڕۆمان دایە. گـرنگیدانمان بە منـداڵانی ئەمـڕۆمان، گرنگـیدانـمانە بە داهـاتـووی کورد و کوردستان.
پێموایە رازی سەرکەوتن و تەمەندرێـژی و پێشکەوتن و رەنگـینی دەنگەکان، بۆ کاک گۆرانی بەڕێـوەبەری دەگەڕێنـەوە. ئەمەش ستایـش و پیاهەڵـدان و ریکلامکـردن نییە.

هەفـتانە رێکخـستـن و رازانـدەوە و بڵاوکـردنەوەی رۆژنـامەیەکی ئەلیکـترۆنی بابـەت هـەمـەچـەشـنە و پـوخـت و سـەرکـەوتـووی وەک دەنـگـەکـان، کـارێـکی ئاسـان نـیـیە. سەرەڕای تـوانـای تەکـنیکی و گونجـانـدنی هـونـەری و هـاوسەنگی لە بڵاوکـردنەوەی فـرە بابـەتی، لـێزانین و شارەزایی و مانـدووبـوون و شەونخـوونی و پـشـوودرێـژی و هـەڵگـرتـنی بەرپـرسیارێـتـیشی دەوێـت. ئەمـەش لە کەسانـێکی رۆشـنبـیری گـشـتی و شارەزا و دڵسـۆز و گەشـبین و خـزمەتخـواز و متـمانە بەخـۆ و خۆبەخـش و خۆڕاگـر دەوەشـیتەوە. بۆیـە ئـەم کارە پـراکـتیکی و هـونەرییە، بە هـەمـوو کەسـێک ناکـرێـت.
دڵـنیام کە کاک گۆران درێـژە بەم خـزمەتە پیرۆز و ناوازەی دەدات. هـیوای پێشکەوتن و رەنگـیـنییەکی زیاتـریشی بۆ دەنگەکان هـەیە. چونـکە رەوتی داهـێنان و پێـشکەوتن وەستانی نییە. نە ئەمـڕۆمان وەک دوێنێـمانە، نە سبەینێشـمان وەک ئەمڕۆمان دەبێت.
هــیوادارم کـە دەنـگەکان بـە دەیـان مـۆمی تەمەنی بکـوژێـنـێـتەوە و بـە دەیـان مـۆمی نـوێی گەشتر دابگـیرسێنێت. تەمەنـدرێـژیی و ببەخـتەوەریش بۆ کاک گۆران دەخوازم.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٦




شاری کەرکـوک و قـەڵاکەی کورد دروستیانی کـردوون.. رەزا شـوان

شاری کەرکوک لە جوگرافیا و مێژووی کوردستاندا، شوێن و پێگەیەکی زۆر گرنگ و ستراتیژیی هەبـووە و هـەیە. لە دروستبوونییەوە تا ئەمـڕۆ، ناونـدێکی لەشکرتاری و بازرگانی و ئابـووری بـووە. دووەمین گەورەتـرین کـێڵگەی نەوتی یەدەکی جیهـانی لە کەرکوک دایە. کەرکوک لەسەر ئـۆقـیانووسێکی نەوت و گاز دایە. کەچی تا ئەمـڕۆش کەرکوکـییەکان بۆ بەرمیلـێک نـەوت و بـوتـڵـێک گـاز سـوێیان دەبێـتەوە. تا ئەمـڕۆش نەوت و گازی کەرکوک، تەنها دووكەڵەکەی و بۆنەکەی بۆ کوردن. بێگانەی هاوردەی نامـۆ لە سایەی نەوتی کەرکوکدا حەساونەتەوە. بەڵام کورد زەقـەی چاوی دێت و ماڵ
لە خاوەن ماڵ حەرام کـراوە. هەر لەبەر گرنگی پێگە و دەوڵەمەندیی خاکی کەرکوک، لە دروستبوونییەوە تا ئەمڕۆ، مێژوویەکی پڕ لە نەهـامەتی و ململانێ و شەڕی نیوان ئیمپراتۆری و دەوڵەتانی داگیرکار هەبووە، لەسەر داگیرکردنی کەرکوک روویان داوە.
کەرکـوک کوردسـتانی بـووە و کوردستانیـیە و هـەر کوردسـتان دەبـێت. شـوێنـەوارە دێـرینەکان و بەڵـگە و پاشـماوە دۆزراوەکانی ناوچـەی کەرکـوک، تـوێـژینەوەکـان و مێـژوونووسانی بێـلایەن، بە بەڵگەوە سەلـمانـدوویانە. کە کـورد شـاری کەرکـوک و قـەڵاکەیان دروست کـردوون. ئەوەی نکـووڵی و حاشا لەم راستییە دەکات، با سەری خـۆی بکـێـشێـت بە بـەرددا.
کەرکوکییەکان لە کـۆن و لە ئەمڕۆدا، هەمیشە لە سەنگەرەکانی پێشەوی خەبات و شۆڕش و بەرگـریدا بـوونە. سەرسەخـتانە پارێـزگارییان لە کورد و کورستان و لە شارەکەیان کردوون. لەم پێناوەشدا، سەرکردە و پـێشمەرگە و رۆڵەیەیەکی زۆریان گیانیان بەخـشین. لە ئەمڕۆشدا، کێشەی کەرکوک و ناوچە داگـیرکراوەکانی ترمان، کێشەی ناوەندی کوردن لە باشووری کوردستان دا. چارەسەری کێشەی کەرکـوک، کلیلی چارەسەکردنی هەموو کێشەکان و قەیرانەکانن لە نێوان هەرێمی کوردستان و حکـومەتی عـێرقـدا. تا چارەسەرکـردنی ئـەم کـێـشەیە دوابخـرێـت، ناکـۆکـییەکان و گـرژییەکان قـووڵـتر دەبنـەوە.
هەمـوو ئەو دانـووسان و گـڤـتوگـۆ و رێکەوتنـانەی لەگەڵ حکـومەتە یەک لە دوای یەکی عـێراقـدا شکـستیان هـێنان، بە هـۆی کەرکوکەوە بـوون. چـونکە تا ئەمڕۆش شـۆڤـێنی عەرەبی، ئامـادەنین کە دان بە کوردسـتانیی کەرکـوکـدا بـنـێن و کەرکـوک بگەڕێتەوە بۆ سەر کوردستان. تا دێش زیاتر درێژە بەعەرەبکردنی کەرکوک دەدەن، بـۆ زیاتر گۆڕینی دیموکـرافـیای رێژەی نەتەوەیی لە شاری کەرکوک و خانەقـین لە بەرژەوەنـدیی نەتەوەی عـەرەب. بەڵام تا کوردێک بمێنێت، ئەستەمە سازش لەسەر کەرکـوک بکەیـن و دەستی لێهەڵـبگریـن. گەر دوو هـێندەی تـریش قوربانی بـدەین.
خـوالـێخـۆشبوو (مـستەفـا بارزانی) دەڵـێـت:”نامـەوێ بـمـرم و منـداڵە کوردێک بە
لای گـۆڕەکەمـدا تـێـپەڕێـت و پـێـم بـڵـێـت، بـۆ دەسـتـبەرداری کەرکـوک بـوویـت”.

بەبێ گەڕانەوەی کەرکـوک بۆ باوەشی کوردستان، ناکرێت سەربەخـۆیی کوردستان رابگەیەنـرێـت. چـۆن لەش بەبێ سـەر دەژی؟!
کەرکــــوک کـوردیـیــە و خـــــاکـی خـۆمــــانـە
بـێ کەرکــــوک دەوڵـــــەت ئــــارا چـەمـــــانـە
پـارێـزگـای کەرکـوک:
ناوچەی کەرکوک، دەکەوێتە نێوان چیای زاگرۆس و هەردوو رووباری زێی بچـووک و رووباری دیجـلە و زنجـیری چیـای حەمـرین و رووباری سـیروان. هەمان ناوچەیە کە لە سەردەمی ساسانییەکانـدا، بە (گەرمەکان) ناوبـراوە. پێش ئەوەی کە پارتی بەعـسی شۆڤـێنیست و رەگەزپەرست، دیموگـرافـیای پارێـزگای کەرکـوک بگـۆڕێـت و قەزاکانی (چەمچەماڵ، خورماتـوو، کـفری، کەلاری) لێ دابـڕێت، رووبەری پارێـزگای کەرکـوک (٢١) هەزار کيلۆ مەتری دووجا بوو. بەڵام لەدوای دابڕاندنی ئەو قەزایانە، لە ئێستادا رووبـەری پارێـزگای کەرکـوک لە (١٠) هـەزار کـیلـۆمەتـری دووجـا کەمـترە. بەپـێی سەرژمێریی (١٩٥٧) ژمارە کورد لە پارێزگای کەرکوک (١٨٧٥٩٣) بـووە. ژمارەی تورکـمان (٨٣٣٧١) بـووە. ژمارەی عـەرەب (١٠٩٦٢٠) بـووە. ژمـارەی کـلـدانی و سـریـانی (١٦٠٥) بـووە. بـەڵام رێـژەی کـورد لـە سەرژمێـرییەکانی دواییـدا، بەهـۆی سیاسەتی بەعەرەبکردنی پارێزگای کەرکوک و تۆمارنەکردنی ژمارەیەکی زۆری کورد، کۆمەڵکوژی و ئەنفالکـردنی و راگواستنەوەی کوردی کەرکوک بۆ هەولێر و سلێمانی، هـاوردنی بـە هـەزاران خـێزانی عـەرەب لە ناوەڕاسـت و لە خـوارووی عـێراقـەوە بۆ پارێـزگای کەرکـوک، بە تایبەتیش بـۆ شاری کەرکـوک و تـۆمارکـردنیان لە تـۆمـاری سەرژمێریی کەرکوک، رێژەی کـورد زۆر کەمی کردووە. رێـژەی عـەرەب زۆر زیادی کـردووە. بە عەرەبکـردنی کەرکوک لە ئەمـڕۆدا تۆختر لە سەردەمی بەعس درێـژەی هـەیە. بە عەرەبکردنی کەرکوک، سیاسەتێکی نەخشەداڕێـژراوی نەگـۆڕی شۆڤـێنیی عـەرەبی یە. بەعەرەبکـردنی پارێـزگای کەرکـوک، سیاسـەتێکی نـوێی ئەم سەردەمە نەبـووە. بەڵکو لە سەرەتـای دروستبوونی دەوڵـەتی عـێراق، لە ساڵی (١٩٢١) ەوە، دەستی پێکردووە، دوای دۆزینەوە و دەرهێنانی نەوت و دامەزراندنی کۆمپانی نەوتی باکـوور لە کەرکـوک، شاڵاوی بە عـەرەبکـردنی کەرکـوک دەستی پێکـرد. پێـش ئـەم مێژووەش لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی عوسمانی، هـۆزی نعێمی روویان لە شاری کەرکوک کرد لێی نیشتەجێبوون، لە (١٩١٥) دا، حەدیدییەکان و حەمدانییەکان نیشتەجێی کەرکـوک بـوون. زۆربەی تـوێـژینەرەکان، سەرەتای دەستپێکـردنی راستیی بە عەرەبکـردنی پارێـزگای کەرکـوک، بۆ سەردەمی وەزارەتەکەی (یاسین ئەلهـاشمی) دەگەڕێننەوە، کە لە سییەکانی سەدەی رابـردوودا سەرۆک وەزیـرانی عـێراق بـوو. کە عەرەبێکی شۆڤـێنی رەگەزپەرست بوو. ئەو هـۆزەکانی جبوری و عـوبێـدیی لە قەزای حەویجەی کوردستانیدا نیشتەجـێیانی کردن و پـرۆژەی کەناڵـێکی ئاوی کە (٥٥) کـیلۆ مەتـر درێـژە، لـە زێـی بچـووکـەوە، لـە نـزیک شـاری کەرکـوکەوە، بـۆ دەشـتاییەکانی دەوروبەری حویجە راکـێشان، بۆ ئەوەی ئەو هـۆزە عەرەبانە نیشتەجێبن و خووبدەنە کشتوکاڵ. وەک چـۆن نـەوتی کەرکـوک خـێری بـۆ کـورد نەبـووە، رووبـارەکـانیـشـمان خـێریـان بـۆ عـەرەب هـەیە. لە دروستبوونی دەوڵـەتی عـێراقـەوە، حکـومەتە یـەک لە دوای یەکـەکانی عـێراق، بە حکـومەتەکەی ئـێـستاشەوە، درێـژەیـان بـە عـەرەبکـردنی کەرکـوک داون و دەدەن. تا ساڵی (١٩٢١) دەوڵـەتێک نەبـوو بـە نـاوی عـێراقەوە. لە راستیشدا لە ساڵی (٦٤٢) زایینـدا، کەرکـوک لەلایـەن سـوپای ئیسلامییەوە داگـێرکـرا. لە زنجـیرە چـیای حەمـرین بەم دیـودا، عـەرەبی هـەر لێ نەبـوو. هەر کوردی لـێبوو.
دەربارەی مێـژووی تورکمانیش لە کوردستان و لە عـێراقـدا، مێژوونووسی عـێراقی (عەبـدولـڕەزاق حەسەنی) دەڵـێت:”تـورکـمانی ئەم ناوچـانە، لەو هـێزانەی سوڵـتان مـرادی چـوارەمینن، کە لە ساڵی (١٦٣٨) ی زایـینیـدا عـێراقـیان لە سەفـەوییـەکان سەنـدەوە، بـۆ پارێـزگـاری پێـوەنـدی نێـوان ئەیـالەتە باشـووری و باکـوورییەکـانی تـورک لـەم ناوچـانەدا مانـەوە.
شـاری کەرکـوک:

شاری کەرکوک لە باشووری کوردسـتان دایـە. یەکـێکە لە شارە دێـرین و گەورەکانی کوردستان. مێژووی دروستکردنی شاری کەرکوک بۆ زیاتر لە (٦٥٠٠) هـەزار ساڵ پێـش ئێـستا دەگـەڕێتەوە. هـەنـدێ لـە مـێژوونـووسان پێـیان وایە، کە یەکـەم خـشتی بناغەی شاری کەرکوک، لەلایەن (لـۆلـۆییەکان) ەوە دانـرا، کە باپـیرانی کوردن. بەڵام زۆربەی مێـژوونووسان و لێکـۆڵینەوەکان و بەپێی ئەو بەڵگە و کەرەستە دێرینییانەی لەسەر قەڵای کەرکوکـدا دۆزراونەتەوە، بەپێی تۆماری سۆمەرییەکان کە بە رێنووسی مێـخی نووسـراوە. شاری کەرکـوک زیـاتر لە (٣٥٠٠) ساڵ لە پێـش زایـینی، بە ناوی (ئەرابخا) وە لەلایەن گۆتییەکانەوە دروست کراوە و کردیان بە پایتەختی ئیمپراتۆریەتی گـۆتی. گـۆتییەکان باپیرانی کوردن. کەواتە (ئەرابخـا) یەکەمین و کۆنترین ناوی شاری (کەرکوک) ە. تا ئەمڕۆش گەڕەکێک لە شاری کەرکوک ناوی (ئەرەفـە) یە. کە بە ناوی ئەرابخـاوە ناونـراوە. بـۆ بەرزڕاگـرتـن و لەیادنەکـردنی یەکـەم ناوی دێـرینی کەرکـوک (ئەرابخـا). ئەمـەش بەڵـگەیـەکی هـاشا هـەڵـنەگـرە بـۆ کوردستانیی شـاری کەرکـوک.
دکـتۆر (شاکـر خەسباک) دروستکـردنی شـاری کەرکـوک بۆ گـۆتییەکان دەگـەڕێنێتەوە. پـێی وایە هـەر ئـەوان ناوی (ئەرابخـا) یان لـێـناوە.
زانا و نووسەری کوردمان مامۆستا (تۆفـیق وەهبی) وای بۆ دەچی، کەوا (کەرکوک) شارێکی کـۆنە و لە نووسـراوە بـزمارییەکانـدا، پێـش شاری هـەولـێر ناوی هـاتووە.
لە بـارەی ریـشەی نـاوی کەرکـوکـیشەوە، بیـروبـاوەڕی جیـاواز زۆرن. کەرکـوک لە دروستبوونییەوە لە لایەن گـۆتییەکانەوە تا ئەمـڕۆ، بە چەنـد ناوێک ناوبـراوە. وەک: (ئەرابخا، کارکـۆک، کورکورا، کورکـورک، گـوڕگـوڕ، کەرخا ـ بێت سلۆخ، کەرخـێنی باوەگوڕگوڕ، کەرکوک). شایەنی باسە، کە هەمـوو ناوە رەسەنەکانی شاری کەرکوک کـوردیـن، یان لـە نـاوە کـوردییـەکـانەوە داتـاشـراون. ئەمـەش بەڵـگەیـەکی تـرە، بـۆ کوردستانـیی شـاری کەرکـوک لە هـەزاران ساڵـەوە تا ئەمـڕۆ.
دێـریـن شوناسانی عـێراقی (تەهـا باقـر و فـوئاد سەفەر) لایان وایە، ناوی (کەرکوک) لە (گـڕگـڕ) ەوە هاتـووە. کە نـاوی ئەو شـوێنەیە کە مەشخـەڵی ئاگـرەکەی کەرکـوکی تێـدا دەچی بە ئاسمانا.
لە سەرچـاوە ئارامیـیەکانـدا، ناوی کەرکـوک بە (کەرخ ـ بێـت سلـۆخ) ناونـراوە. واتە شاری سلووقـییەکان یان شاری شوورەکراو. لە دوای مـردنی ئەسکەنـدەری مەکدۆنی (ئەسکەنـدەری گەورە) سەرکردەی یـۆنانی (سلـۆقـس) دەستیگـرت بەسەر کەرکوکدا، قـەڵاکەی نـۆژەن کردەوە و شووریەکی گەورەشی بە دەوری کەرکوکـدا دروست کرد و (٦٥) قولەی بۆ چاودێری و بەرگری بۆ دروستکرد. دوو دەروازەشی بۆ دروست کرد. دەروازەی (شا) و دەروازەی (تـووتی). سلـووقـییەکان ناوی (کـرخا ـ بێت سلـۆخ) یان لە شاری کەرکوک نا. دوایش کە کەرکوک لەلایەن ئیسلامەوە داگیرکرا، بە (کەرخێنی) ناوی کەرکـوکـیان بـردووە.
مـێژوونووسی کوردمان دکتۆر (جەمال رەشید یەحـمەد) وای بۆ دەچی کە “ناشی ناوی کەرکـوک، کورتکـراوەی ئەو ناوە ئارامییە بێ، کە لە سەردەمی ئیسلامـدا، گـۆڕاوە بۆ (کەرخـێـنی). چونکە ئـەم شارە بەر لـەم سەردەمـە بە ناوی (گـوڕگـوڕ) ەوە بووە. کە لاساییکـردنەوەی دەنگی ئاگـری چـاڵە نەوتەکـانی ئەم ناوچـەیەیە. کە پاشان ناونـراوە (بابەگـوڕگـوڕ) بە دەوری پەرستگەی (ئەناهـیتا) ی کـۆنـدا بـوون”.
لە سەرچاوەیەکی تری کـۆنی مئـژووییەوە، کە لە مـێژووی سۆمەرییەکانەوە هاتـووە، دەڵـێت:”ناوی کەرکوک لە (کارکۆک) ەوە هاتووە. بە واتای کاری گەورە و رێکوپێک.
مامۆستا (تۆفـیق وەهـبی) دەڵێت:”ناوی (کەرکوک) لە (کەرەک = قـەڵا) وەرگـیراوە و پاشـبەنـدی (وک)، کە بـۆ بچـووککـردنەوە و خـۆشـەویـستی و نازلـێگـرتـن بەکـاردێ، خراوەتە سەر وشەی وەرگیراوی یەکەم کە (کێ رەک)ە. بەم جۆرە وشەی (کەرکوک) بەم شـێوەیەی ئێستای، لەسەر ئەم بنەمایە جـگـیر بـووە”.
میـدییەکان کە باوباپـیرانی کوردن، کە لە ساڵی (٦١٥) ی پێش زایینی ئیمپراتۆریەتی ئاشووریان رووخانـد و شاری (نەینـەوا ـ مووسڵ) ی پایتـەخـتیانی گـرت. شای مـادی (کەیخوسرەو) لە هەمان ساڵدا، شاری کەرکوکی لە ئاشوورییەکان رزگارکرد. ناوچەی کەرکوک بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی میدیای کوردی. میدییەکان بە (کورکورک) ناویان کەرکـوکـیان بـردووە. ئەمـەش بەڵـگەیەکی تـرە بـۆ کوردستانیی کەرکـوک.
(ژان ئۆنازە) نووسەری فەرەنسایی، کە لە ساڵی (١٧٧٤ ز) بە کوردستاندا تێپەڕیـوە، لە بارەی کەرکـوکەوە، دەڵێت:”کەرکوک پایتەختی ویلایەتی شارەزوورە و بەشێکە لە کوردستان”.
(شەمسەدیـن سامی) زانا و گەڕیـدەی ناوداری تـورک و خـاوەنی فەرهـەنگی ئەعـلامی تـورکی، لـە لاپـەڕە (٣٨٤٦) دا، لە بـەرگی پێـنجـەمـدا، باسی شاری کەرکـوک دەکات و دەڵێت:”کەرکوک یەکێکە لە شارەکانی کوردستان سەر بە ویلایەتی موسڵە. سێ چارەگی دانیشـتوانەکەی کـوردن. ئەوانی دیکەشی (تـورک، عـەرەب، جـوولەکە، کـلـدانـن). هەر ئـەم نووسـەرە، “کەرکـوک بە گـرنگـتریـن شارەکانی کوردسـتان ناودەبـات”.
لـێکـوڵـینەوە و تـۆێـژینەوە و گەواهـی بێلایەنی تـر زۆرن، کە بە بەڵگەوە، کوردستانیی شاری کەرکـوک دەسەلـمـێـنن.
خـڕی خاسە:
خـڕی خاسە یان چـەمی خاسـە، ناوەکەی کوردییەکی رەسەنە واتای (باشـە) یە. خـڕێ خاسە، خڕیکی گەورەیە. ناوی ئەو خڕەیە کە بە ناوەڕاستی شاری کەرکوکدا تێدەپەڕێ و کەرکوکی کردووە بە دوو بەشەوە، بەشی رۆژهەڵات، یان بەشی گەورە، بەری قەڵا. بەشی رۆژئاوا یـان بەشـی بچـووک یان بـەری قـۆریـە. ئـەم دوو بەشــە بـە پـردێـکی بەردین لەسەر خاسەدا بەیەکەوە بەسترابوون. لە ئێستادا پێنج پردی کۆنکریتی لەسەر خاسەدا دروستکـراون. سەرچاوەی ئاوی خـڕی خاسە لە گونـدی (سەیـدان)ی ناوچەی (شـوان)ە. ئاوی چەند خـڕ و چەنـد شێوێکی تری گوندەکان تری ناوچەی شوان تێکەڵ بە ئـاوی خاسـە دەبـن و لەلای گـونـدی (یـاروەلـی) یـەوە، دێتـە ناو شاری کەرکوکەوە. خاسە لە هاوینانـدا ئاوێکی کەمی پێـدا دەڕوات، بەڵام لە زستاناندا ئاوەکەی زیاد دەکات و دەڕژێتە ناو رووباری دیجلەوە. لە نـزیک گوندی (کـۆچەکی)ی شـوان، بەربەستێکی باش لەسەر خاسە دروستکـراوە، ئاوێکی زۆری باران و لافاوی گـلداوەتەوە. بووە بە سەیرانگایەک بۆ خەڵکی کەرکوک. دوور نییە کە قـەڵاکەی کەرکوک، بە هـۆی ئەوەی کە خـڕی خاسە بە بەردەم قـەڵادا تێـدەپەڕێـت. بۆ سـوود وەرگـرتـن لە ئاوەکەی، قـەڵا لەو شوێنەدا دروست کارابێت. بەربەستی خاسە، دەکەوێتە باکووری رۆژهەڵاتی شاری کەرکـوک. (١٠) کـیلـۆمەتـر لـە کەرکـوکەوە دوورە. لە ساڵی (٢٠١١) دا تەواو بـوو.
بەرزی بەربەستی خاسە (٦٢) مەتـرە، درێـژیی (١١٦٠) مەتـرە. تـوانای گـلـدانەوەی (١٠٠) ملیـۆن مەتـری سـێجـا ئـاوی هـەیە. بەشێک لە ئـاوی خوادنـەوەی کەرکـوکی دابـینکـردووە. بۆ کـشتوکاڵـیش سـوودی لێـوەردەگـیرێـت.
قـەڵای کەرکـوک:
قـەڵای کەرکـوک، یەکـێکە لە قـەڵا دێـرینەکانی کوردستان. دەکـوێتە ناوەڕاستی شاری کەرکـوک. کونتریـن بەشی شارەکەیە و گرنگـتریـن شوێنـەواری مێـژوویی کەرکـوکە. قەڵای کەرکوک، قەڵایەکی دروستکراوە، لەسەر گردێکی گەورەی خڕدا دروستکراوە. بۆ دروستکـردنی بە هـەزاران تـۆن خوڵـیان، لـە دەوروبـەرییەوە بـۆ هـاوردوون، کە کارێکی گەورە و سەخـت بـووە. قـەڵای کەرکوک (٤٠) مەتر بەرزە، شێوەیەکی چوار گـۆشەیی هـەیە، رووبـەرەکەی (١٧٠) دۆنـمە.
قەڵای کەرکوک سیمبولی شاری کەرکوکە. شوێنێکی ستراتیژیی هەیە. دیمەنێکی جوان و سەرنجڕاکێشی بەشاری کەرکوک و بە دەوروبەری بەخشیوە. لە دڵی کەرکوکییەکاندا شـیریـن و خۆشـەویـستە و گـرنگی و پـێگەیەکی تایبـەتی و بـەرزی هـەیە.
قەڵای کەرکـوک، لە کۆنـدا چوار دەروازەی سەرەکی هەبـوو، دووانی لە رۆژهـەڵات و دوانـەکەی دیـکە لـە رۆئـاوای قـەڵا دا. لـە ئێـستـادا دوو دەروازەی سـەرەکـیی هـەیە. دەروازەی حـەلـوا، رەنگە بە ناوی بـازاڕی حەلـواچـییەکـانەوە ناونـرابێـت. کە دەرگـا سەرەکییەکەی دەکەوێتە نێـوان چاخانەی جـووت قـاوە و دوکانەکانی ئاسنگەرەکانەوە. دەرگای دووەم دەکەوێتە رۆژئاوای قـەڵاوە بە دەروازەی (تـۆپ) ناودەبـرێت، بەرامبەر بە خڕی خاسەیە. تا ئێستاش دەروازەی سەرەکیی قەڵای کەرکوکە. و بە پێپلاکەنە بۆی سەردەکەون. لەو لایەیەی کە بە سەر شەقامی کەرکـوک ـ سلـێمانی دەڕوانێت. لە قـەد و دامێنی قەڵادا، باخچەیەکی جـوانی پڕ لە گوڵـزار و داری سەوز و چیمەن هەبوو. من کە قوتابی ناوەنـدی بووم، چەنـدین جار لە گەڕەکی شـۆرجەوە، بۆ خوێندن و وێنەگرتن دەهاتم بۆ ئەو باخچە جـوانە. بە داخەوە لەبەر ئاونەدانی و خزمەتنەکردنی و بڕینەوەی دارەکانی، ئێستا نە باخچەکە ماوە و نە سەوزی، خۆڵێکی وشکی بەدەرەوەیە، لە چەند شوێنێکیشەوە داڕمـاوە. چونکە پارتی بەعـسی وێرانکار، پشتگوێیان خست و زیاتر لە (٦٠) ساڵە، نەک هەر قەڵا نـۆژەن نەکـراوەتەوە، بەعسی شۆڤێنی کە زانییان قەڵایەکی کـوردە و هـیچ پەیـوەندییەکی بە عـەرەبەوە نییە، بەشی هـەرەزۆری قەڵای کەرکوکیان بە شۆڤـڵ رووخاند و فـڕێیاندا. سەری قـەڵا بوو بە مۆڵگایەکی سەربازی و چاودێـریی، بۆ سەرکـوتکـردنی خەڵـکی کەرکـوک. بە تایبەتی سەرکـوتکردنی کورد لە کەرکـوکـدا.
مێـژووی دروستکردنی قەڵای کەرکوک، بـۆ زیاتر لە (٦٠٠٠) هەزا ساڵ پێش ئەمـڕۆ دەگەڕێتـەوە. بەپێی زۆربـەی تـۆژینەوەکـان و سەرچـاوە مـێژووییەکان و ئـەو بەڵـگە دێرینە مێژوویانەی کە لەسەر قەڵای کەرکۆک دۆزراونەتەوە، بەبێی ئەو تەختە گـڵینە سـوورەوەکراوانەی کە بە رێنووسی مـێخی (بـزمـاری) لە سەریان نـووسـراوە. کە لە ساڵی (١٩٢٧) دا، لە قەڵای کەرکوکدا دۆزراونەتەوە، کە بۆ سەردەمی فەرمانـڕەوایی سۆمەرییەکان دەگەڕێنەوە ـ سـۆمەرییەکان بە رەچەڵەک کـوردن ـ ئەو بەڵگانە ئاماژە بە ئەوە دەدەن، کە قـەڵای کەرکـوک دەکەوێتە شاری ئارابخـای پایتەخـتی گـۆتییەکان. واتە (کەرکـوک)ی ئێـستا. قـەڵای کەرکوک، لەنێوان ساڵانی (٣٥٠٠ ـ ٤٥٠٠) پێش زایین، لەڵایەن گـۆتییەکانەوە دروست کراوە. بە بەڵگەوە ئەم راستییە سەلـمێندراوە.
دروستی کـردنی قەڵای کەرکـوک کارێکی سەخت بـووە و ماوەیەکی زۆری خایاندووە. بـۆیـە نـاوی (کـارکـۆک) یـان لـێـناوە. بـە واتـا کـارێـکی کـۆک و گـەوروە و مـەزن و رێکوپێک و تەواو. وشەی (کارکۆک) لە هەردوو وشەی لێکدراوی (کار) واتا ئیش و (کـۆک) واتا گـەورە و تـەواو دێـت پـێکهـاتـووە. کـە دوو وشـەی رەسـەنی کـوردیـن.
هـەنـدێک لە مـێژوونـووسان و تـوژێـنـەران پـێیان وایە، کە ناوی کەرکـوک لە نـاوی قـەڵای کەرکوک (کارکۆک) ەوە هـاتووە. کە دوایی بووە بە کەرکوک. ئەم راستییەش ئـەو ناڕاسـتی و بـۆچـوونە هـەڵانـە پـووچـەڵ دەکـاتەوە، کـە گـوایە قـەڵای کەرکـوک لەلایەن شای ئاشوورییەکان (ئاشوور ناسرباڵی دووەم) لەنێوان ساڵانی (٨٨٤ـ٨٥٤)ی پێش زایینی دروستکـراواە. چونکـە زۆربـەی مـیژوونـووسان را و باوەڕیـان وایـە، لە ساڵانی (٣٥٠٠ـ ٤٥٠٠) هەزار پێش زایینی، لەلایەن گۆتییەکانەوە دروست کراوە. بە
مەبەستی چاودێری و بەرگری و پاراستی شاری ئەرابخای پایتەختیان، لە هـێڕشەکانی نەیارانیان. گـۆتییەکان بە شـێوازێـکی ئەنـدازیاری جـوان، قـەڵای کەرکوکـیان دروست کردبـوو. (٧٢) تـاوەر (قـولە) یان بـۆ چـاودێـری و بەرگـری هـەبـوو. هـەنـدێک پێیان وایـە، کە تـونێـلی نهـێـنـیشیان لە قـەڵادا هـەبـووە. بەڵام تا ئێـستا نەدۆزراونەتـەوە.
قـەڵای کەرکـوک لە سێ گـەڕەکی سەرەکی پێکهـاتبـوو، یەکەم، گـەڕەکی (مەیـدان) لە باکـووری قـەڵاکە دابـوو. دووەم، گەڕەکی (قـەڵا) بە (کـۆڵانی ئاغاکان) یـش ناوبـراوە، لە ناوەڕاستی قـەڵادا بـوو. خانـووەکانی شاکان و فەرمانـڕەواکان و سەرکـردەکان، لە گەڕەکی قەڵادا بـوون. گۆڕەپانێک لە گەڕەکی قەڵادا هەبوو، کۆبوونەوە و ئاهـەنگ و بـۆنەکانی لـێدەکـرا. سێیەم، گەڕەکی (گەرمـاو) لە باشـووری قـەڵاکەدا بـوو. بۆیە ناو نرابـوو گەرماو، دوو گەرماوی خۆشتنی لـێـبوو، گەرماوی مـوسلـمانان و گەرمـاوی مەسیحـیـیەکـان. چەنـد قـوتـابخـانەیەکی سـەرەتـایی لەسـەر قـەڵادا هـەبـوون، وەک: قـوتابخـانەیەکی شا غـازی، قـوتابخـانەی مەیـدان. چەنـد فـەرمانگەیەکی حکـومیشی لـێـبوو. سەرجەم نـزیکەی (٨٠٠) خانوو لەسەر قەڵای کەرکوک دروستکـرابـوون،
بە بەردی سپی (قـایە) و بە گەچ و بە هـەک و کەرپـووچ دروستکـرابـوون. کورد و تورکـمان و کـلـدانی و ئەرمـەنی لـە خانـووەکانی قـەڵادا دەژیـان.
شـوێنەواری قـەڵای کەرکـوک، لە چەنـد چـینێک پێکهاتـووە، شـوێنـە رووخاوەکان تەخـتکـراونەتەوە، سەرلەنـوێ خانـوو و پەرسـتگەی تازەیـان لەسەریـان دروسـت کـردوونەتەوە. ئەمەش بە هـۆی شەڕەکانی، نێوان دەوڵەتـانی هـێڕشبەرەوە بـووە.
بـۆ نمـوونە: مەسـیحـییەکان پەرسـتگەی (پـێغـەمـبەر دانیـال) ی جـوولـەکەکـانیان رووخـانـدوون و کـڵـێـسایـان لەسـەری دروسـتکـرد، ئـیسلامـەکـانیـش کـڵـێـساکەی مەسیحـییەکانیـان رووخـانـد و مـزگـەوتیـان لەسـەری دروســت کـردووە.
گرنگـترین شوێنەوارەکانی قـەڵای کەرکـوک:
١ـ گـۆڕی پـێغـەمبەر دانیـال: کە پەرسـتگەیەکی جـوولەکـەکانی کوردسـتان و عـێراق
بـوو. هـەر لە تەنـیـشتی گـۆڕی پـێـغـەمـبەر (دانیـال)، گـۆرێ دوو پـێغـەمـبەری تـری جـوولەکەکان هەبـوون. گـۆڕی پـێغـەمـبەر (حونـین) و گـوڕی پـێـغـەمبەر (عـوزێـر) بـوون.، هەرسێ پێغـەمبەرەکە، پێغـەمبەری جوولەکەکان بـوون. چـۆن هـەرسێکـیان کەوتنە شاری کەرکوکەوە؟ شای بابـلییەکان (نبـوخەز نەسەر) بە بیانـووی ئەوەی کە جـوولەکەکان، لە رێکەوتنـەکەی نێـوانیان هـەگـەڕاونەتەوە. بە سوپـایەکی زەبـەلاحی بابـلـییەوە، هـێڕشی کـردە سەر ئیـسرائیـل. کـۆمـەڵکـوژییـەکی زۆری لـێـیان کـرد. بە هەزارنیـشی بە دیـل لێـیان گرت و هـاوردیانی و دابەشیانی کـرد بەسەر، وڵاتی بابـل و وڵاتی مادی هاوپەیمانیان (کوردستان) هەرسێ پێغەمبەرەکە، کەوتنە شاری کەرکوکەوە و لەویدا کۆچی دواییان کرد. گۆڕەکانیان لەسەر قەڵای کەرکـوکە. بوون بە پەرستگەی جوولەکەکانی کوردستان و عـێراق. گۆڕەکانیان لەیەک شوێن لەسەر قەڵای کەرکوکـدا بـوون. لەلایەن کـلـدانی و مەسیحییەکانەوە رووخێنران و کـڵێسایان لەسەریان دروست کرد. دوایش ئیسلامەکان ئەو کڵێسایانەیان رووخاند و مزگەوتیان لەسەیان دروستکرد.
٢ـ گومەزە شـینەکە: بریتییە لە گومەزەیەکی شـینی نەخـشـێنراو (١٠) مەتـر بەرزە و چـوار تـاقی تێـدایە بـۆ گـۆڕینی هـەوا. ئـەم گومـەزە شـیـنە، بەشـیکە لە شـوێـنەواری مـزگەوتێکی گەورە. یەکـێکە لە جـوانـترین و لە سەرنجـڕاکـێشتریـن شـوێنەوارەکانی قـەڵای کەرکوک. بۆیە ناونـرابـوو گومەزە شینەکە، بە رەنگی سەوز و بە زۆریش بە رەنگی شـین نەخـشـێنراوە. گوایە گۆڕی کچـێکی پاکـیزەی تێـدایە. چەنـد چـیرۆکـێکی ئەفـسانەیی جیاواز، دەربارەی ئەم گۆڕە هـەیە. بە پێویستی نازانم بیانووسم. بەشێک
لە چـینییە نەخـشینەکانی ئـەم گـومـەزەیە، عـوسمانییەکان بـردوویـانن بـۆ تـورکـیا.
لە ساڵی (٢٠٢٤) دا، لەناو چەنـد گـۆڕێکی سەر قـەڵای کەرکوکـدا، زیـاتر لە (١٥٠) پارچەی جۆراوجۆری کـۆن دۆزرانەوە، کە مێـژوویان بـۆ زیاتر لە (٤٠٠٠) ساڵ بەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە. ئەم کەرەستە شوێنەوارییانە بایەخێکی میژووی گرنگیان هەیە.
بێجگە لەو دوو شوێنەوارە، چەنـد شـوێنەوارێکی تـریـش، لە سـەر قـەڵای کەرکـوک ماونەتە. بەڵام بەشی هەرە زۆری کۆشک و خانووەکانی قەڵا، لەلایەن دەسەڵاتدارانی پـارتی بەعــسی عـەرەبی شـۆڤـێـنیی و وێـرانخـوازەوە، تەخـت کـراون.
لە (١٩/ نیسان/ ٢٠٢١) دا، رێکخـراوی یـونسکـۆ، قـەڵای کەرکوکـیان خستە لیستی کاتی شـوێنەوارە جیهـانییەکانەوە. ئەمـەش بە هـۆی گرنگی ئـەو فـرە کـولـتوورییەی تێـیدایە. کە بایەخـێکی گـرنگی مـێژوویی و کولـتـووریی جیهـانیان هـەیە.
چەند ساڵێکیشە خەڵکی کەرکوک، ئاگـری نـەورۆز لەسەر قـەڵای کەرکوک دەکەنەوە. بە ئاڵای کوردستانەوە، ئاهەنگی جەژنی نەورۆز دەگـێڕن. بڵـێسەی ئاگـری نەورۆز و مـەشخـەڵی بـاوەگـوڕگـور پـیرۆزبـایی جـەژنی نـەورۆز لە یەکـتری دەکـەن. ئەمەش پەیـامێکە بـۆ کوردستانیی کەرکـوک.
چـوونە سەر قـەڵای کەرکـوک، تەنهـا گوزەرێـک نییە، بەڵکو سەردانێکی مێـژوویی قەڵایەکی دێرین و ناسینی شارستانیەتی کـۆنە. لە ئێستادا، تەنها رۆژانی شەممە، لە کاتـژمـێری سێ بـۆ حەوتی ئێـوارە، رێـپێـدراوە، بـۆ چـوونە ســەر قـەڵای کەرکـوک.
قەڵاکەی کەرکـوک، لە گۆرانی و فـۆلکلـۆر و لە هـۆنـراوەی کوریـدا رەنگـیداوەتەوە.
بـۆ نمـوونە، ئەم سێ دێـڕە فـۆلکلـۆرییـە:
تــازە زانـیـــومـە کـەرکـــــوک قـــەڵایـە
خـــاکی قــــــەڵایـە زێـــــــڕ و تــــەڵایـە
قــەڵاکـەی کـەرکــوک زیـــخ دانـە دانـە
ئـەو کـچـە جــوانـە زۆڵــفی دەکـا شـانە
قـەڵاکـەی کەرکـــوک بـنـەکـەی بـۆشــە
مـاچـی عـەلـمـــۆدە بـە پـێــوە خـۆشــە
گەر قەڵاکەی کەرکوک بێتە زمان، دەبێت بە کوردی، چ راز و بەسەرهاتێکی شـیرین و تاڵی رۆژگارە رابردووەکانی کەرکوکمان بۆ بگێڕێتەوە. یان باسی چ شوێنەوار و بەڵگە و کەرەستەی دێرینی: لۆلۆییەکان و گۆتییەکان و هـۆرییەکان و میدییەکانمان بۆ بکات، کە تا ئەمـڕۆش لە ناخـیـدا هـەڵـیگـرتـوون و نـەدۆزراونـەتـەوە. یا دەبێـت چ گـلەیـی و گازندەیەک بکات بۆ تاوانەکانی رووخاندنی و هـەوڵـدان بۆ چەواشەکردن و سڕینەوەی ناسـنامـەی کـوردیی رەسـەنی، لەلایـەن نـاحـەزان و نەیـارانی کـورد و کوردسـتانەوە؟
بەڵام قـەڵای کەرکـوک، قـەڵایـەکی سـەخـت و خـۆڕاگـری کـوردایـەتی و مەردایـەتـییە. قـەڵای کەرکـوک، مـاوە و دەمـێـنێـت. زۆر لە رقی رەشی ناحـەزانی گـەورەتـرە.

(*) بۆ ئەم نووسینەم، کەم و زۆر سوودم لەم پەرتـووک و نووسینانە وەرگرتووە:
١ـ ناوچەی کەرکـوک ـ هـەوڵی گـۆڕینی باری نەتـەوەیی ئەم ناوچـەیە.
نووسینی: دکـتۆر نوری تاڵەبانی ـ وەرگێڕانی بۆ کوردی: محەمەدی مەلا کەریـم.
٢ـ ئەرابخای ووڵاتی کوردەواری لە مێژوودا ـ سمکۆ بەهـرۆز محەمەد (ئەژی).
٣ـ لە کەرکـوکەوە ـ مـوعـتەسـەم ساڵەیی.
٤ـ قـەڵای کەرکوک دڵی لێـدانی شارستانیەت ـ رۆژنامەنووس، شـنۆ ئەلـداودی.
٥ـ قـەڵای کەرکـوک ـ سایـتی زانیـاری ـ ئـێسرا بـورهـان.
٦ـ مـێژووی بنـەچـەی کـورد ـ دکـتۆرعـەبـدوڵڵا دارتـاش.
٧ـ تەعـریـبی کەرکـوک ـ دکـتۆر شـۆڕش حـاجی.
٨ـ راپەڕینی کەرکوک ساڵی ١٩٩١ ـ پـشکـۆ حەمەتاهـیر ئاغـجـەلـەری.
٩ـ کـرکـوک الارض والـتـاریخ ـ تألـیف ـ بـرهـان الـبرزنجـی.

وێنەیەکی جـوولەکەکانی گوندنشینێی گونـدێکی کەرکـوک
ساڵی ١٩٣٤
بەنـداوی خاسە لەسەر خـڕی خاسە



ئێستێتیکی فریدریش شیلەر-٦-.. کاوە جەلال

(بەشی شەشەم)

5- گەمە وەک بنیاتنەری ئازادی
وەک لە سەرەوە (3-1) پێشانمان دا، تێگەی گەمە لای کانت بەند نییە بە مەئریفەی ڕاسیۆنالەوە کە ناچارەکییانە ئەنجامی لۆژیکی دەخاتەوە، بەڵکو گەمەی ئازادی هێزی وێناندن و زەینە کە دوو توانستە بنەڕەتییەکەی مەئریفەی ئێمەن، گەمەکەش لە نێوانیاندا بەحەزەوە ڕوودەدات. لە پرۆسەی مەئریفەی ئاساییدا هێزی وێناندن پابەندی زەینە: زەین ناچاری دەکات بەگوێرەی تێگە کارا ببێت (“ئەمە درەختە”). وەلێ لە گەمەی ئازاددا کە بۆ کانت سینۆنیومی جوانییە، هەردوو توانستەکەی مەئریفە لەکاتی ڕوانیندا لە جوانێتی خۆیان لە پەیوەندییەکی هارمۆنیدا دەبیننەوە بەبێ ئەوەی تێگەیەکی دیاریکراوی زەین ئەنجامەکە بچەسپێنێت یان بەبێ ئەوەی ئاوەزی پراکتیکی بڕیارێکی مۆرالی بدات، بەڵکو لای لێڕوانەر تەنیا هەستی حەز دێتەگۆڕێ: ئەو تەنیا چێژ لە جوانێتی دەبینێت، وەلێ هاوکات وا هەست دەکات کە هەروەک بابەتەکە بۆ مەبەستێکی دیاریکراو سازێنرابێت، ئەویش چونکە فۆرمێکی ڕێکخراوی هەیە کە بە هێزی وێناندن و زەین دەگونجێت. کانت ئەمە ناو دەنێت مەبەستێتیی بێمەبەست کە تەواو شێوەکییە (فۆرمالە: ڕێکخراوی، پرۆپۆرسیۆن) و لە خزمەتی هیچ مەبەستێکی پراکتیکیدا نییە.
شیلەر ئەم تێگە پەتییەی گەمە لە کانت وەردەگرێت، وەلێ کاتێک تێگەکە لای کانت تیۆریمەئریفەییە (ئاخر کارایی نێویەکییانەی توانستی دەرکگیری و زەین دەردەخات)، ئەوا شیلەر وەریدەگۆڕێت بۆ تێگەیەکی ئەنترۆپۆلۆژیانەی پەروەردەیی و فەلسەفەی سیاسی. ئێستا تێگەی گەمە لای ئەم دەبێت بە بنەڕەت بۆ گۆڕاندان بە تیۆرییەکی دەوڵەتی ئێستێتیکی.
بێگومان تێگەی گەمە هەروەها لای شیلەر جیاوازە لە گەمەکانی کاتبەسەربردن کە مرۆڤ ئەنجامیان دەدات و چێژیان لێدەبینێت. ئێمە گەرەکە لەم پەیوەندییەدا سەرلەنوێ ڕووبکەینەوە سروشتە جووتەنییەکەی مرۆڤ: ڕەمەکی کەرەسە و فۆرم. یەکەمیان کە دەرکییە، پەیوەندە بە لێرەبوونی فیزیکییانەی مرۆڤەوە. ئەمە بۆ شیلەر „ژیان“ە لە فراوانترین واتادا کە بوونی بەرجەستە و شئورە دەرکییەکان لە خۆ دەگرێت. وەلێ دووەمیان، وەک دەرهاویشتەی ئاوەز، شێوە (گێشتاڵت / Gestalt)(42) دەخاتەوە کە سەرجەم ئەدگارانی شتەکان لە خۆ دەگرێت؛ ئەم ڕەمەکە ڕێکخستن و ستروکتور (بونیاد) بە شئورە دەرکییەکان دەدات، بەم ڕێیەشەوە جیهان دەکات بە „جیهانی من“ بەو ئامانجە کە ئازادی بسەپێنێت. وەلێ ڕەمەکی گەمە سینتێزێکە (تێکهەڵکێشێکە) لە هەردووکیان، تەبایی نێوانیانە و سازاو بە یەک سنوور بۆ یەکدی دادەنێن، بۆیە تێکهەڵکێشبوونیان کۆنکرێتە نەک ئەبستراکت. لەم ڕوانگەیەوە گەر ڕەمەکی کەرەسە ڕوو لە ژیان و ڕەمەکی فۆرم ڕوو لە شێوە بکات، ئەوا کرۆکی ڕەمەکی گەمە بریتییە لە «شێوەی ژیندار / زیندوو» کە «پەیوەندیی هەیە بە سەرجەم پێکهاتە ئێستێتیکییەکانی دیاردەکانەوە، بە وشەیەک: بە جوانییەوە» (43). ئێستا لە گەمەدا چیدی مرۆڤ خۆی لە نێوان ڕەمەکی کەرەسە (حەز و ئارەزووەکان) و فۆرمدا (یاساکانی ئاوەزدا) ناڕەنجێنێت، بەڵکو لەبەرئەوەی هەردووکیان لەکاتی گەمەکردندا نێویەکییانە کاران و بەو ڕێیەشەوە نەسازیی نێوان سروشت و ئاوەز هەڵگیراوە، ئەوا مرۆڤ ئازادە لە زەبری فیزیکی و فرمانی ئەخلاقی.
وەلێ گەر گەمە لای شیلەر بە تێکهەڵکێشبوونی ڕەمەکی کەرەسە و فۆرم لەگۆڕێ بێت، ئەوا ئەو هاوکات بەو کۆنسێپتە دەبێژێت کە هیچ کامیان ناتوانێت بەتەنیا گەمە بکات. ئاخر یەکەمیان جرپن و فرەجۆرە، شێواوە، چەوساوەیە یان بە ئارەزوو تەنراوە، ئەوجا گەر دووەمیان، ئاوەز، ئیدیالێکی گەمە (جوانی) دابنێت، ئەوا لێرەدا تەنیا کۆنسێپتێکی تیۆرییانەی ئەبستراکت دەخاتە بەردەم کە لە کەتواردا بەو شێوەیە نابینرێتەوە، یان نەشیاوە بەتەواوەتی لە کەتواردا بەدیبهێنرێت، ئەویش چونکە سەربەخۆ لە ئەزموونکردنی دەرکی ئاوەڵاکراوە، بۆیە لێرەدا هەردوو ڕەمەکی کەرەسە و فۆرم لە ناکۆکیدان. ئەوە تەنیا گەمەیە کە دەتوانێت ناکۆکیی نێوانیان هەڵبگرێت و بییانخاتە ڕەوشی هارمۆنییەوە، چونکە لە گەمەدا چە ژیان و چە شێوە لەنێو یەکدیدا تواونەتەوە و سەرجەمییانە بوون بە شێوەی ژیندار. ئێمە لێرەدا دەگەین بە پێناسە بەناوبانگەکەی گەمە لای شیلەر:
«بۆ ئەوەی مرۆڤ بەواتای پڕاوپڕی وشە مرۆڤ بێت، ئەوا گەرەکە تەنیا بەجوانی و هەروەها لەتەک جوانیدا گەمە بکات، ئاخر تەنیا لەو کاتەدا کە ئەو گەمە دەکات، ئیدی ئەو سەرجەم مرۆڤە»(44) – بۆیە دەتوانین، دوای سروشت کە یەکەمین ئافرێنەری (خالقی) مرۆڤە، «جوانی ناوبنێین دووەمین ئافرێنەرمان»، ئەویش چونکە جوانی (گەمە) «مرۆڤایەتیمان بۆ دەشێنێت» و دەرفەتمان پێدەدات ئەو مرۆڤایەتییە بە «ویستی ئازادمان (…) بکەین بە کردەکی»، بۆیە ئەو «هاوشێوەی ئافرێنەرە بنەڕەتییەکەمانە، واتا هاوشێوەی سروشتە کە هیچی دیکەی جگە لە توانست بۆ مرۆڤایەتی بە ئێمە نەدا، وەلێ بەکاربردنی ئەم توانستەی پەیوەند کرد بە دیاریکردنی ویستی خۆییمانەوە»(45).
کەواتە ئێمە تەنیا لە گەمەکردندا مرۆڤێکی سەرجەمیین (هەمەکین). وەلێ ئەم ڕەوشە ڕیال نییە، بەڵکو ئیدیالە وەک یەکانەیەکی هەمەکیانەی جوان و ئازاد. ئاشکرایە شێوە و ژیان لە کەتواردا هەمیشە ناهاوسەنگن: هەمیشە توخمێکیان کێشی زیاترە بەسەر ئەویدیکەیاندا، بۆیە نەشیاوە ئەم ڕەوشە ئیدیالە لە ژیانی ڕۆژانەدا لەگۆڕێ بێت. سەرباری ئەوە شیلەر جەخت دەکات کە مرۆڤ گەرەکە بە پەروەردەی ئێستێتیکی بۆ ئەم ڕەوشە ئیدیالە تێبکۆشێت، کە بێگومان لەبەرئەوەی ئیدیالە، ئەوا نەشیاوە پێی بگات (ئەمە لە خوارەوە بەڕوونی دەبینین).

1-5 هونەر وەک بەرهەمی گەمە

لەبەرئەوەی هونەر لای شیلەر تەنیا لە جیهانی دەرکەوتەدا لەگۆڕێیە، ئەوا پارێزبەندیی لە هەوەسی مرۆڤ هەیە، بۆیە دەشێت ببێت بە پەروەردکاری مرۆڤ. ئاخر گەرچی یاسادانەر یان پیاوی دەوڵەت دەتوانێت سنوور بۆ کایەی هونەر دابنێت، وەلێ هەرگیز ناتوانێت لەنێویدا سەروەر بێت؛ گەرچی یاسادانەر دەتوانێت هونەرمەند وەک „دۆستی ڕاستی“ بچەوسێنێتەوە، وەلێ ناتوانێت ڕاستی لەناوبەرێت یان هونەر بشێوێنێت. شیلەر لێرەدا هونەرمەند وەک دۆستی ڕاستی دەردەخات، چونکە دەزانێت کە زۆر دەشێت ئامانجی هونەر گرێ بدرێت بە چنینەوەی ستایشی ئەوانیدییەوە، یان تەنانەت خودی هونەر وەک دەستوێژ بۆ ستایشکردنی هۆشی سەردەم وەربگیرێت. ئێمە لێرەدا لە بەردەم پرسی کارەکتەرداین: گەر هونەرمەند کارەکتەرێکی نامەرد و شێواوی هەبێت، ئیدی ئەو بە ئارەزووی خۆشڕابواردن و ئاسوودەیی کەسەکی دەتەنرێت، یان بە هونەرەکەی چاوەڕوانی ستایشە. شیلەر بەرژەوەندچێتی، خزمەتکردنی دەسەڵاتداران و بەپیرەوەچوونی داخوازییەکانیان وەک مایەی ڕسوایی بۆ هونەرمەند دەنرخێنێت.
وەلێ گومانی تێدا نییە کە لە نێوان هونەرمەند و جڤاکدا پەیوەندیی نێویەکی هەیە، هاوکات ژینگەکەی لە گشتلاوە بە پێوارە و ڕێنوماکانییەوە دەوری ئەوی داوە. شیلەر لەم پەیوەندییەدا داواکارییەکی ڕادیکال ڕادەگەیەنێت: هونەرمەند دەبێت جیاواز لە کەسانی جڤاکەکەی بژی، جا گەرچی ئەو لەم هەڵوێستەیدا بۆی نییە فیزدار بێت و بەسووکی لە چێژ و بڕیارەکانیان بڕوانێت. ئەوان بەگشتی قاڵبووی نێو ژینگەی خۆیانن، پابەندی چێژی سەردەمن، خوازیاری بەزم و ڕەزمن یان گوێرایەڵی ئاوەزن، وەلێ هونەرمەند بە پێچەوانەوە «نابێت بەرهەمی سەردەمەکەی بێت»(46)، کە ئیدی بەو ڕێیەوە خۆی لە کەسانی جڤاکەکەی جیادەکاتەوە. بێگومان دەشێت ئەو سۆسیال بێت و بە هانای هاومرۆڤانییەوە بچێت گەر ئەوان پێویستیان بەو بێت، وەلێ نابێت چاوەڕوانی ستایشی ئەوان بێت، ئەو دەبێت تەنانەت بەختەوەرییان ڕەتبکاتەوە تا بۆیان بسەلمێنێت کە ئەو ئازادە لە شادی و خەم و ناسۆریان. ئامانجی ئەو لەم هەڵوێستەیدا ڕماندنی بینای هەوەس و ئارەزووەکانە، وەلێ ئەو تەنیا کاتێک ئەم ئامانجەی پێبەدیدەهێنرێت، گەر سەرەتا بینای هەوەس لەنێو کەسی ئەو خۆیدا کەوتبێتە ژێر پرسیارەوە و ئەوجا هەڵیبووەشێنێتەوە. ئێمە لێرەدا هەڵوێستی ڕۆشناییدەرانەی شیلەر دەبینین: پێگەیاندنی سەبژێکتیڤێتیی هونەرمەند لە لایەن ئەو خۆیەوە پێشمەرجە بۆ وەرگرتنی هەڵوێست بەرانبەر جڤاک. بۆ ئەوەی هونەرمەند بەم ئاستە بگات، دەبێت سەرەتا لە جڤاکی سەردەم دووربکەوێتەوە، خۆی لێداببڕێت بەو ئامانجە کە پەیڕەوێکی ئیدیال بۆ خۆی دابنێت. ئەمە بێگومان گۆشەگیری نییە، بەڵکو هونەرمەند گەرەکە دوای چەسپاندنی ناخەکییانەی پەیڕەوی ئیدیال بچێتەوە نێو جڤاک. شیلەر بەم داواکارییە مەبەستێکی هەیە: هونەرمەند گەرەکە ببێت بە نموونە بۆ جڤاک و هاوکات ئاڕاستەی جڤاک ڕووەو چاکە وەربگۆڕێت. شیلەر بەڕاستی باوەڕ دەکات کە جڤاکی سەردەم بەو جۆرە هەڵوێستەی هونەرمەند دەچێتە ڕەوشی گۆڕانەوە. وەلێ ئەو هاوکات گەڤی هونەرمەندان دەکات کە خۆیان لە ڕێساکانی مرۆڤانی جڤاکەکەیان هەڵنەقورتێنن، هێرش نەبەنە سەریان و نەفرەت لە کردەوەکانیان نەکەن، بەڵکو دەستی بیناکەری خۆیان لەنێو تەمەڵییەکانیاندا تاقیبکەنەوە. هونەرمەند بەم شێوازە دەبێت بە پەروەردکاری گەل، چونکە دابڕاو لە هەوەسی مرۆڤان دەژی. کەواتە هونەرمەند ئەنگاژمۆی نییە، کەسێتییەکی یارمەتیدەر نییە بۆ چاککردنی کەتوار، بەڵێ ئەو تەنانەت گەرەکە بە چەشنێک لێرەبوونی بژێنێت کە ئیدی پێویستی بە کەتوار نەبێت. شیلەر بەتوندی دژی ئەو تێڕوانینە دەوەستێتەوە کە وای دادەنێت گۆیا „هەست بۆ جوانی“ مایەی ناسکبوونەوەی نەریتەکانە. ئەو دژی ئەم جۆرە تێڕوانینەیە، چونکە پشت بە ئەزموونی ڕۆژانە دەبەستێت: ئەمپیرییە. وەک لە سەرەوە بینیمان، ئەو بە هزرینی ترانسسێندێنتال تێگەیەکی جوانێتی دەچەسپێنێت کە لە ئەزموونەوە نەهاتووە، بەڵکو ئیدیالە و هەر ئەمیش دەرفەتمان بۆ دەڕەخسێنێت کە بزانین، داخۆ ئەو شتە کە لە ئەزمووندا بە جوان دادەنرێت، بەڕاستی جوان بێت.
هونەرمەندی بێفیز، «ئازاد لە هۆشی شەیدا، دەیەوێت ئەسەری خۆی جێبهێڵێت»(47)، وەلێ ئەو تەنیا کاتێک ئەو خواستەی پێبەدیدەهێنرێت گەر ئەو وەک گەمەڤان ستاتۆیەکی ئێستێتیکی بهێنێتەگۆڕێ و تێیدا ئازادیی ویستی خۆی بەرجەستە بکات: لە یەکێتیی نێوان هەردوو ڕەمەکی کەرەسە و فۆرمەوە ئیدێی ئازادی بەزیندوویی لە کاری هونەریدا دابڕێژێت. کەواتە ئێستا ئیدێی ئازادی ئەبستراکت نییە، بەڵکو وەک دەرکەوتەی جوان (schöner Schein) لە کردەکێتیدا دیارە و ئەزموون دەکرێت. بەمەش جوانی، وەک ئازادی لە دیاردەدا، بۆ شیلەر دەبێت بە سیمبۆلی (48) ئازادییەکی ئێستێتیکی، کەواتە دیکۆر (رواڵەتی ڕازاوە) نییە، بەڵکو دیاردەی هارمۆنیی نێوان سروشتی دەرکی و فۆرمی ئاوەزییە: شێوەی زیندووە.
هونەر تەنیا سیمبۆلییانە ئازادیی ئاکاری دادەڕێژێت، ئەوە بێگومان تەنیا لە ستروکتورە فۆرمالەکەیدا. ئامانجی شیلەر هونەرێکە کە دەرهاویشتەی گەمەیە. ئەدگاری کرۆکیانەی ئەم هونەرە ئەوەیە کە «بەڕێی فۆرمەوە کەرەسە لەناودەبات»، ئەویش چونکە «لە هونەری پەتی یان ڕاستینەدا» فۆرم ئامانجی سەرەکییە و بۆیە نابێت «هیچ رۆڵێک بە نێوەرۆک» بدرێت(49). بێگومان لە کارکردنی هونەریدا هەمیشە نێوەرۆک وەک کەرەسە (ماتەریال) بەکاردەبرێت، وەلێ ئەوە تەنیا لە پێناوی شیاندنی فۆرمێکدایە، چونکە نێوەرۆک بۆ خاتری گەیاندنی گوزارشت پێویستە. بەکورتی: ئەرکی هونەری ئۆتۆنۆم چێکردنی فۆرمە. ئەو هەمیشە „دەرکەوتەی جوان“، سیمبۆلی چاک-ی ئاکاری و ئازادی دەمێنێتەوە بۆ ئەوەی تا بشێت دەرک بکرێت، ئەوجا چەند ئاشکرا و ڕۆشنتر خۆی وەک کەتواری جیاواز لە کەتواری جڤاکی یان لە سروشت داببڕێت، هێندە باشتر دەرک دەکرێت. بێگومان هەر خودی هونەر وەک دەرکەوتەی جوان لای شیلەر ئاماژەیەک بۆ ئەوە لە خۆ دەگرێت کە ئەو لاسایی سروشت نییە (وەک لای باومگارتن و کانت)، بەڵکو بە تێکهەڵکێشکردنی شعور و هزرین (کەرەسە و فۆرم) جوانێتیی ئیدیال دەخاتەوە، بۆیە شیلەر جەخت دەکات کە «هونەر پێویستی بە هیچ پیرۆزێکی دەرەکی نییە، بەڵکو گەرەکە ئەو خۆی پیرۆز بێت، ئیدیالی مرۆڤایەتیش بەرلەوەی هەڵبێت، دوا پەنای خۆی لە سنگی هونەرمەنددا دەبینێتەوە» (50). کەواتە چیدی هونەرمەند نموونەکانی لە کردەکێتی وەرناگرێت، بەڵکو ئەو خۆی نموونە بە کردەکێتی دەدات و بەو ڕێیەشەوە دەرفەت بۆ خۆی دەڕەخسێنێت کە بە هەست و سۆزی خامۆش، کەواتە بەدەر لە هەڵپە و جرپنی، ڕاستی لەنێو جوانیدا دیاربهێنێت. بەکورتی: هونەر گەرەکە، دابڕێنراو لە سەرجەم کەتوار، فیکسیۆنال (هەڵبەستراو، داهێنراو) بێت. شیلەر لە هەڵبەستیار (یان لە هونەرمەند بەگشتی) هەر مافێکی هەڵبەستیاربوون دەسەنێتەوە هەرئەوەندەی ڕێ بدات ئەزموون ببێت بە دیاریکەری کایەی ئیدیال. بە پێچەوانەوە ئەو دەبێت بەڕێی ئیدیالەوە هەوڵ بۆ دیاریکردنی لێرەبوونی کردەکی بدات.
لەو ڕوانگەیەوە کە هونەر وەک دەرکەوتەی جوان، وەک گەمە و ئازادی، تەنیا سیمبۆلە و پێشبینییەک لەبارەی ئازادی بە توانستی دەرکگیریمان دەگەیەنێت، ئەوا هونەر ئەخلاقی نییە، هەرگیز ڕێنوما بۆ مرۆڤان دانانێت تا کرداری ئەخلاقی بنوێنن، وەلێ تەنیا لەبەرئەوەی هونەر بەڕێی بونیادی فۆرمالی خۆیەوە دیاردەدات، ئەوا مەبەستێتییەکی لە خۆ گرتووە: لە هونەردا ڕاستی و ئازادی بەتەواوی شێوەکییانە (فۆرمال) دیاردەدەن و وەرگر دەتوانێت ئەزموونیان بکات، ئێستا ئیدی لای ئەو شئورکردن و هزرین دەچنە ڕەوشی هارمۆنییەوە، بەوەش ئەو ئازاد دەبێت لە هەردوو زەبری لێرەبوون (ڕەمەکی کەرەسە) و ئەخلاقی (ڕەمەکی فۆرم). ئەزموونکردنی هونەر وەک دەرکەوتەی جوان وەرگر لە جیهانی دەرکییەوە دەبات بەرەو فۆرم و هزرین. وەرگر لەسەر ئەم ڕێگەیە دەبێت بە کەسێکی ئەخلاقی.
ئێمە گەرەکە لەم جێیەدا سەرلەنوێ ڕووبکەینەوە هونەری ڕاستینە کە لای شیلەر ناتوانێت درۆ بکات. شیلەر لە لایەک جەخت دەکات کە هونەر وەک “دەرکەوتەی جوان” ئیلوزیۆنە (وەهمە) و وەک جیهانێکی سەربەخۆ تەریب بە جیهانی ڕیال لەگۆڕێیە، وەلێ ئەم ئیلوزیۆنە پۆزەتیڤە، وەک ئەوەش جیاوازە لە فریودانی دەرکەوتەی لۆژیکی (“لەبەرئەوەی شتەکە نوێیە، ئەوا چاکە”). بە پێچەوانەوە ئەدگاری هەروەک-ئەوهاییەکەی دەرکەوتەی جوان بەئاشکرا پێشانی دەدات کە ئەو هیچی دیکە نییە جگە لە دەرکەوتە، کەواتە خۆی درۆزنانە بە جیهانی ئۆبژێکتیڤی دانانێت، هەربۆیە وەرگر وەک فریودان، وەک فێڵ، دەرکی ناکات – وەک گۆتمان هونەر ڕاستی دەردەبڕێت، کەواتە “ڕاست-گۆ”یە، هەر بەم ڕێیەشەوە دەرفەت بۆ وەرگر دەڕەخسێنێت کە ئەو خۆی ڕەفتاری بگۆڕێت تا ببێت بە کەسێکی ئەخلاقی. ئاخر وەرگر بە موئایەشەکردنی هەر جۆرێکی هونەر تەواو پەیوەست دەبێت بە جیهانە هونەرییەکەشییەوە، ئەو تەنانەت „دوای“ گوێگرتن لە پارچەیەک موزیکی جوان، دوای خوێندنەوەی هەڵبەستێکی جوان، دوای ڕوانین لە وێنەیەکی جوان، هێشتا هەر لە پەیوەستیدایە بەو موزیکەوە، بە هەڵبەستەکە یان بە وێنەکەوە. بۆیە «کێ بییەوێت ڕاستەوخۆ دوای چێژبینینێکی باڵای موزیکی بانگمان بکات بۆ هزرینێکی دابڕاو، بییەوێت ڕاستەوخۆ دوای چێژبینینێکی باڵای هۆنەرییانە بەکارمان بهێنێت بۆ کاروبارێکی (…) ژیانی گشتی، ڕاستەوخۆ دوای ڕوانین لە وێنە و پەیکەری جوان هێزی وێناکردنمان دابگیرسێنێت و هەستمان سەرسام کات، ئەو کەسە بۆ ئەو مەبەستانە کاتێکی نالەباری هەڵبژاردووە»؛ ئاخر پارچە موزیکەکە «هێشتا هەر بەڕێی کەرەسەکەیەوە ئافینێتییەکی (پەیوەستییەکی) گەورەی بە دەرکەوەرەکانمانەوە هەیە»، هەڵبەستەکە «هێشتا هەر لە ئەندێشەی ئارەزوومەند و بەڕێکەوتدا، وەک میدیەمی خۆی، بەشداری دەکات»، وێنەکەش «بەڕێی دیاریکراویی تێگەکەیەوە هاوسایە بە جددیترین زانست»(51) – کەواتە وێنەش هەمان ئامانجی زانستی هەیە کە مەئریفەی ڕاستییە.
وەلێ ئیدیالی شیلەر ئەوەیە کە هەر جۆرێکی هونەر بە ڕادەیەکی ئەوتۆی کامیلێتی بگات کە ئیدی خۆی لە سنووری میدیەمە تایبەتەکەی (دەنگ، ماتەری یان وشە) بەربدات، بەوەش کاریگەرییەکەی لەسەر هۆش و دەروونی وەرگر بەردەوام هاوشێوەتر بێت بە کاریگەریی هەریەکێکی دیکەیان. ئاشکرایە موزیک بە میدیەمی دەنگ ڕاستەوخۆ وەرگر دەهەنگێوێت و زۆر بەهێز کاریگەری لەسەر هەستی ئەو دەنوێنێت، بەڵێ تەنانەت دەرککردنی کات لای ئەو دەگۆڕێت؛ وێنە بە میدیەمی ڕەنگ و ڕاوم (سێڕەهەندی، قووڵی) ڕوو لە چاو و زەین دەکات بە کاریگەرییەوە لەسەر ئەو سۆزانەی کە نیشتوون و ئەو جارێ لێیان بەئاگانەهاتووە (ڕەنگی سوور دەیوروژێنێت، ڕەنگی شین ئارامیی پێدەدات)؛ هەروەها هەڵبەست بە میدیەمی وشە لەتەک هێزی وێناندندا دەئاخڤێت، وەلێ ڕاستەوخۆ هیچ زانیارییەکی ڕوونی پێڕاناگەیەنێت، وەک چۆن ئەمە بۆ لەیەکتێگەیشتنی ڕۆژانە پێویستە، بەڵکو بە وێنەی خۆیی ڕوو لەو دەکات (“بەتەنیا لە باوەشی ئاسماندام”)، بەوەش ئەندێشەی دەوروژێنێت: لەنێو هۆشیدا وێنەی زیندوو و سۆز دەهێنێتەگۆڕێ، ئەویش هەوڵ دەدات پارچە وێنە هۆنراوەکان لەنێو هێزی وێناندنی خۆیدا لەیەکبدات. وەلێ شیلەر داوا دەکات کە ئەم هونەرانە گەرەکە لە پرۆسەی کامیلبوونیاندا هەمیشە هاوشێوەتر ببن: «موزیک دەبێت لە باڵاترین کامیلبوونیدا ببێت بە شێوە و بە دەسەڵاتە ئارامەکەی ئەنتیکە کارمان تێبکات؛ هونەری شێوەسازی دەبێت لە باڵاترین کامیلبوونیدا ببێت بە موزیک و بەڕێی ئامادەیی ڕاستەوخۆی دەرکییەوە بمانبزوێنێت؛ هەڵبەست دەبێت لە باڵاترین پێگەیویی خۆیدا، هاوشێوەی هونەری دەنگ بەهێزەوە کارمان تێبکات، وەلێ هاوکات هاوشێوەی پلاستیک بە ڕوونییەکی ئارام دەورمان بدات» (52). کەواتە موزیکی کامیل فۆرمی پەیکەر وەردەگرێت، وێنە ئێستا کەرەسەییانە نەنیشتووە، بەڵکو هاوشێوەی موزیک دەبێت بە ژیندار و دەرووندار، کاریگەریی هەڵبەست لەسەر دەروون هێندە بەهێز دەبێت کە ئیدی سۆزمەندییەکەی موزیک و دیتەنێتیی پەیکەر یەکدەخات. وەلێ، وەک لە سەرەوە پێشانمان دا، ئەمە تەنیا بە هونەرێک ئەنجام دەدرێت کە بەڕێی فۆرمەوە کەرەسە ناهێڵێت.
ئەو دۆخە کە وەرگر بە ئەزموونکردنی هونەری کامیل دەچێتە نێوییەوە، شیلەر ناوی دەنێت ستاتۆی ئێستێتیکی. ئەمە ستاتۆی ئازادییە لە دیاردەدا، واتا هونەر وەک دەرکەوتە تەنیا بەڕێی ئازادییەوە ئازادی دەخاتەوە. کەواتە لای شیلەر هونەری کامیل، ڕاستینە، هەرگیز گفتی ئازادیی سیاسی و سۆسیال نادات، بەڵکو لەتوانایدایە مرۆڤ بخاتە نێو ستاتۆی ئێستێتیکییەوە، کە ئیدی ئەو، بە هاوسەنگبوونی شئورکردن و هزرینی، ئازاد دەبێت لە زەبری زەروورە و یاسای ئەخلاقی. ئێستا فۆرم سەرجەم هێزەکانی ئەو دەتەنێت، بەوەش ئیدی دەرفەت دەڕەخسێت بۆئەوەی „توانستی ئەو بۆ مرۆڤایەتی“ پێبگەیەنرێت – لە لایەن هونەر یان هونەرمەندەوە. ئاخر «گەرچی مرۆڤ دەژی و شێوەی هەیە، وەلێ ئەو جارێ بەو هۆیەوە شێوەی ژیندار نییە. شێوەی ئەو ژیانە و ژیانی ئەو شێوەیە. گەر ئێمە تەنیا لە شێوەی مرۆڤ بهزرێین، لێرەدا ئەو بێژینە، ئەو تەنیا ئەبستراکسیۆنە؛ گەر ئێمە تەنیا هەست بە ژیانی ئەو بکەین، لێرەدا ئەو بێشێوەیە، ئەو تەنیا ئیمپرێسیۆنە (شئورە). وەلێ کاتێک شێوەی ئەو لە شئوری ئێمەدا دەژی و ژیانی لە زەینماندا دەفۆرمێت، ئیدی ئەو شێوەی ژیندارە»(53).

2-5 ستاتۆی ئێستێتیکی

ماویەتی..

پەراوێز
(42 ئەم واژە ئەڵمانییەی “گێشتاڵت” (شێوە) لە پسیکۆلۆژیدا بەڕێی ئەرەبەکانەوە هاتۆتە نێو زمانی کوردییەوە و کوردەکان وەک ئەوان بە “جیشتاڵت” دەیدەنەوە.
(43) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 15. Brief. S. 40.
44) هەمان سەرچاوە، نامەی 15، لا 43.
45) هەمان سەرچاوە، نامەی 21، لا 59.
46) هەمان سەرچاوە، نامەی 9، لا 25.
47) هەمان سەرچاوە، نامەی 9، لا 23.
48) تێگەی سیمبۆل لای شیلەر، یان بەگشتی لە ئەدەب و هونەری کلاسیکی ئەڵمانیدا، جیاوازە لە تێگەی ڕەسەنی سیمبۆل کە “شت”ە، کەواتە بەرجەستانە لەگۆڕێیە و هیچ هاوتایەکی نییە، بۆیە یەکسەر دەناسرێتەوە بەبێ ئەوەی مرۆڤ بە هەڵە وەک شتێکی دیکە لێی تێبگات، بۆ نموونە “کۆتری سپی” سیمبۆلی ئاشتییە، “دڵ” سیمبۆلی خۆشەویستییە. هەریەکەیان شتێکی نابەرجەستە وێنەییانە دادەڕێژێت. وەلێ سیمبۆل لە کلاسیکی ئەڵمانیدا (لای گوێتە و شیلەر) “یەکێتیی جادووییانەی ئیدێ و دیاردەیە”، لێرە لەنێو تایبەتێتیدا (وێنەدا) ئیدێ دێتە دەربڕین. بڕوانە: کاوە جەلال. ماتەریالیزمی مێسیایی ڤاڵتەر بێنیامین. (1-2-4 ڕەخنەی ڕۆمانتیک و کلاسیک. کوردڕاوم، دەنگەکان.
49) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 22. Brief. S. 61.
50) هەڵبەستی “An Goethe” (“بۆ گوێتە”).
51) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 22. Brief. S. 61.
52) هەمان سەرچاوە، نامەی 22، لا 61.
53) هەمان سەرچاوە، نامەی 15، لا 40.

سەرچاوەکان:

  • Schiller, Friedrich: Über Anmut und Würde. Sämtliche Werke, Band 5, München 1962. (Zeno.org).
  • Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. Sämtliche Werke, Band 5, München 1962. (Zeno.org).
  • Schiller, Friedrich: An Goethe (بڕوانە) https://projekt-gutenberg.org.
    -ئیمانوێل کانت. پێشگۆتن بۆ هه‌ر مێتافیزیکێک که‌ بشێت له‌ ئاینده‌دا ببێت به‌ زانست. کاوە جەلال لە ئەڵمانییەوە. پاشگۆتنی وەرگێر. کتێبخانەی هەریەک لە: دەنگەکان، کوردڕاوم، کوردستانپۆست.



خوێندنەوەیەک بۆ ئابووریی سیاسیی لیبیای قەزافی، بەراورد لەگەڵ مۆدێلی سۆڤێتیدا.. حەمید کورەچی

ئێمە ئەمڕۆ لە چارەکی دووەمی هەزارەی دووەمداین، قۆناغێک کە پێویستی بە وەستانێکی قووڵ و تێڕامان هەیە بۆ پێداچوونەوە بە ڕووداوە وەرچەرخانەکان و ئەو ڕژێمە نائاساییانەی کە ناوچەی عەرەبیمان بەخۆیەوە بینیونی. لە نێوان مشتومڕاوییترین ئەزموونەکاندا، “لیبیای قەزافی” وەک مۆدێلێکی ئابووری-سیاسیی بێهاوتا سەرنج ڕادەکێشێت، کە لە کاتی بەراوردکردنیدا لەگەڵ “مۆدێلی بەلشەفی”ی سۆڤێتی، کۆمەڵێک پرسیاری بنەڕەتی دەورووژێنێت. جیاوازیی نێوان ئەم دوو ڕێچکەیە نەک تەنها ناکۆکییە ئایدۆلۆژییەکان، بەڵکو تێڕوانینی دژبەیەکیش سەبارەت بە بەڕێوەبردنی دەوڵەت، سەرچاوەکان، و پەیوەندیی کرێکار بە ئامرازی بەرهەمهێنانەوە دەخاتە ڕوو.

قەزافی ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی دژبەیەک بوو لە سیاسەتی ئابووریدا؛ لە لایەکەوە خاوەنی مەیلی شۆڕشگێڕانەی ڕۆمانسی بوو بەرامبەر بە ئابووریی ناوخۆیی، لە لایەکی تریشەوە پەیڕەوی لە پراگماتیزمێکی سەرمایەداری دەکرد لە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوتدا. لە کاتێکدا بەلشەفییەکان هەوڵیان دەدا کۆمەڵگە بگۆڕن بۆ دەزگایەکی زەبەلاح کە بە سیستمێکی توند و ڕێکخراو کار بکات، قەزافی هیوای دەخواست ئەم پێکهاتەیە هەڵبوەشێنێتەوە و بەرەو تۆڕێک لە یەکە سەربەخۆکان بیبات کە تەنها لە ڕێگەی لێشاوی سەرچاوە داراییەکانی ناوەندەوە (کە خێوەتەکە هێمای بوو) بەستراونەتەوە. بەهۆی ئەم ستراتیژە جیاوازانەوە، پیشەسازیی سۆڤێتی میراتێکی لە دوای خۆی جێهێشت کە لە کارگەی زەبەلاح و پیشەسازیی سەربازیی پێشکەوتوودا کورت دەبووەوە، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی بووە هۆی دروستبوونی پێکهاتەیەکی پیشەسازیی لاواز کە لەگەڵ ڕاوەستانی پشتیوانیی حکوومەت یان پەککەوتنی هەناردەی نەوت، خێرا داڕما.

پارادۆکس و دژایەتییەکی ڕوون لە نێوان سەرمایەداریی دەوڵەت لە مۆدێلی سۆڤێتیدا و سۆسیالیزمی ئۆتۆپی-ئەنارکی (خەیاڵی-ئاژاوەگێڕی) لە مۆدێلەکەی قەزافیدا دەبینرێت. هەرچەندە ئەمەی دواییان هەوڵی دەدا کێشەی “نامۆبوونی کرێکار” چارەسەر بکات — کە تەوەرێکی سەرەکیی ڕەخنەکانی کارڵ مارکس بوو بۆ سەر سەرمایەداری — بەڵام لە کۆتاییدا بە شێوازێکی ناڕاستەوخۆ سیستەمێکی بنیات نا کە بە ڕێژەیەکی زۆر پشتی بە دەسەڵاتی دەوڵەت دەبەست، تەنانەت ڕەنگە بە ئاستێک کە لە خودی سۆڤێتییەکانیش تێپەڕی کردبێت.

لە شیکردنەوەی ئەزموونی قەزافیدا بەراورد بە ڕێچکەی بەلشەفییەکان، کۆمەڵێک جیاوازیی بنەڕەتی دەردەکەون کە سەرەڕای سرووشتە ئاژاوەییەکەی، تایبەتمەندیی زیاتریان پێبەخشیوە. یەکێک لە دیارترینیان چەمکی پەیوەندیی ئابووریی نێوان “کرێگرتە” و “شەریک” بوو. ڕژێمی سۆڤێتی پێکهاتەی کرێی نەریتی هێشتبووەوە، کە تێیدا ڕۆڵی کرێکار کورت دەبووەوە لە فرۆشتنی ماندووبوونی خۆی بە دەوڵەت لەبەرامبەر کرێیەکی مانگانەی جێگیردا. لێرەوە، دەوڵەت خۆی “سەرمایەداری هەرە گەورە” بوو کە زیادەی بەرهەمی کۆدەکردەوە و دووبارە دەیخستەوە گەڕ بۆ لێخوڕینی چەرخی پیشەسازیی قورس.

بەلشەفیزم: پیرۆزکردنی پێکهاتە و بیرۆکراسی
ڕێچکەی بەلشەفی لەسەر بیرۆکەی سڕینەوەی چینی سەرمایەدار و جێگرتنەوەی لەلایەن دەوڵەتەوە دامەزرا بوو. سەرەڕای بەرزکردنەوەی دروشمە سۆسیالیستییەکان، سیستەمەکە پێکهاتەی “کرێ”ی پاراست، بە جۆرێک دەوڵەت گۆڕا بۆ “سەرمایەداری هەرە مەزن” کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان بوو و کرێی دابەش دەکرد. بۆ بەڕێوەبردنی ئەم قەبارە زەبەلاحە، سۆڤێتییەکان دەزگای “گۆسپڵان” (Gosplan)یان دامەزراند، کە بیرۆکراسییەکی هەرەمیی ئێجگار ئاڵۆز بوو؛ بە جۆرێک کە هەموو بزمارێک لە سیبریا بەرهەم بهێنرایە، بە پلانێکی ناوەندییەوە لە کرملین دەبەسترایەوە. سەرەڕای ئەو چەقبەستووییەی هاوشانی ئەم سیستەمە بوو، بەڵام توانی ئاستێکی بەرزی ڕێکخستن، هەماهەنگی، و کەڵەکەبوونی ئەزموونی تەکنۆکراتی بەدەست بهێنێت.

“زەحف” و شۆڕش دژی کارگێڕی

لە بەرامبەردا، موعەمەر قەزافی لە “پەرتووکی سەوز”دا لە خۆماڵیکردنی نەریتی تێپەڕی و هەوڵیدا “خاوەنکار” و “کرێ” پێکەوە بسڕێتەوە، و کرێی بە کۆیلایەتیی هاوچەرخ دادەنا. قەزافی بنەمای “خانوو بۆ دانیشتووانەکەی و کارگە بۆ بەرهەمهێنەرانی” خستە ڕوو، کە ناوی نابوو “التزحيف” (کۆنترۆڵکردنی کارگەکان لەلایەن کرێکارانەوە)، کە تێیدا پێکهاتە کارگێڕییە نەریتییەکان هەڵوەشێنرانەوە و وەزارەتەکان لەبەرژەوەندیی “لیژنە گەلییەکان” داخران. ئامانجی ئەم ڕێچکەیە بنیاتنانی ڕێکخستنێکی دامەزراوەیی نەبوو، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی بوو، بەو پێودانگەی کە هەر نێوەندگیرێکی کارگێڕی ئامرازێکی زۆردارییە. ئەنجامەکەش ئەوە بوو کە دامەزراوەکان گۆڕان بۆ “دوورگەی دابڕاو” کە کەمبوونی ئەزموونی هونەری و لێپرسینەوەیان پێوە دیار بوو، ئەمەش بووە هۆی دژایەتی لە بڕیارەکان و شکستی یەکگرتوویی پیشەسازیی نیشتمانی.

پارادۆکسی نەوت: دووفاقی ناوەندێتی و ناماوەندێتی

پارادۆکسە گەورەکە لەوەدا بوو کە قەزافی، لە کاتێکدا ڕیکلامی بۆ “سۆسیالیزمێکی ئاژاوەگێڕانە” لە کەرتە بچووک و مامناوەندەکاندا دەکرد، لە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوتدا لە ڕێگەی دامەزراوەی نیشتمانیی نەوتەوە، پەیڕەوی لە پراگماتیزمێکی سەرمایەداریی توند دەکرد. نەوت ئەو “زمانەی دڵنیایی” بوو کە وای لەم ڕژێمە کرد خۆڕاگر بێت؛ لە کاتێکدا ئابووریی سۆڤێتی پشتی بە توانای بەرهەمهێنانی کارگەکانی دەبەست بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامیی دەوڵەت، کارگەکان لە لیبیا تەنها سەرچاوەکانیان بەفیڕۆ دەدا و هیچ قازانجێکیان بەرهەم نەدەهێنا، چونکە بە تەواوی لەلایەن داهاتی نەوتەوە پاڵپشتی دارایی دەکران. بە دەستەواژەیەکی تر، ناماوەندێتی لە لیبیا تەنها “ڕوکارێکی بینراو” بوو، کە لە پشتییەوە ناوەندێتییەکی دارایی ڕەها لەژێر دەستی دەسەڵاتدا شارابووەوە.

دیالێکتیکی “بەرهەمهێنەر” و “بەکارهێنەر”

لە کاتێکدا سۆڤێتییەکان هەوڵیان دەدا کۆمەڵگە بگۆڕن بۆ “یەک کارگەی گەورە” و کرێکار بکەنە ددانەیەک لە ئامێری دەوڵەتدا، قەزافی دەیویست کۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ کۆمەڵێک لە “خێوەتی سەربەخۆ” کە تەنها بە پەیوەندیی دەمارگیریی نەوتەوە بەستراونەتەوە. مۆدێلی سۆڤێتی لە کۆتاییدا بووە هۆی دروستبوونی چینێکی تەکنۆکراتی بەهێز و سوپایەک لە ئەندازیاران، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی گەلی لە “بەرهەمهێنەر”ەوە گۆڕی بۆ “بەکارهێنەر” کە مووچەکانیان لە داهاتی نەوتەوە وەردەگرت نەک لە بەرهەمی ڕەنجی خۆیان.

ئایا ئاژاوەکە ستراتیژ بوو؟

دەکرێت بڵێین مۆدێلەکەی قەزافی بە هەمان ئەندازە کە “خۆماڵیکردنێک بوو دژی سەرمایەداری”، بەشێوازێکیش “خۆماڵیکردن بوو دژی دەوڵەت”. پێدەچێت هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەیی بەئەنقەست و دژایەتیکردنی کارگێڕی نەریتی تەنها خەونی ئایدۆلۆژی نەبووبێتن، بەڵکو ئامرازێکی سیاسیی مەبەستدار بووبێتن بۆ ڕێگریکردن لە سەرهەڵدانی هەر چینێکی تەکنۆکراتی (بەڕێوەبەران و ئەندازیاران) کە پێدەچوو خاوەنی دەسەڵات یان سەربەخۆییەک بن کە ببێتە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر بەردەوامیی دەسەڵاتی قەزافی.

لە کۆتاییدا، سۆڤێتییەکان کۆچی دواییان کرد و میراتێکی پیشەسازی و سەربازیی زەبەلاحیان لە دوای خۆیان جێهێشت، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی پێکهاتەیەکی ئابووریی لەرزۆکی جێهێشت، کە خێرا لەگەڵ وەستانی لێشاوەکانی نەوت یان نەبوونی ئەو دەستە ناوەندییەی کە هەموو دەزووەکانی گرتبوو، داڕما. ئەزموونی لیبیا وانەیەک بوو لەسەر ئەوەی چۆن دروشمە شۆڕشگێڕییەکان دەکرێت وەک پەردەیەک بەکاربهێنرێن بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتێکی ناوەندیی ڕەها، لە ڕێگەی سەرقاڵکردنی کۆمەڵگە بە ئاژاوەیەکی کارگێڕییەوە کە ڕێگر بێت لە گەشەپێدانی ڕاستەقینە.




پڕوپاگەندەی خەڵاتە نێودەوڵەتییەکان.. نووسینی: هێمن عەلی

لە بنەما زانستی و پیشەییەکانی ڕاگەیاندندا، میدیا وەک ئاوێنەی کۆمەڵگا دەبینرێت؛ ئەرکی سەرەکیی گواستنەوەی ڕاستییەکان، چاودێریکردنی دەسەڵات و بەرزکردنەوەی هۆشیاریی گشتییە. بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ لە بەشێکی بەرچاوی میدیای کوردیدا دەبینرێت، دوورکەوتنەوەیەکی ئاشکرایە لەو بنەمایانەدا؛ تا ڕادەیەک کە، لە ئامرازێکی خزمەتگوزاریی گشتییەوە گۆڕاوە بۆ ئامرازێکی پڕوپاگەندە و بازرگانیکردن بە ناوبانگەوە.

شانۆگەریی کڕینی خەڵات و “یەکەمی بێ ڕکابەر”
یەکێک لە دیاردە هەرە سەیرەکان کە، لە هەندێک کەناڵی کوردیدا سەری هەڵداوە، پەنابردنە بۆ دەزگا و کۆمپانیا بیانییەکان بە مەبەستی بەدەستهێنانی خەڵات. پرسیارە لۆژیکییەکە ئەوەیە: ئایا ئەم دەزگایانە کەی و چۆن چاودێریی بەرنامەکانی ئەم کەناڵانەیان کردووە، یان تا چەند لە زمان و پەیامەکانیان تێدەگەن؟
ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە ئەم جۆرە بڕوانامە و مەدالیا بازرگانییانە لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی پەیوەندییە گشتییەکانەوە (PR) بە پارە دەکڕدرێن. وەک پەندە کوردییەکە دەڵێت: “پارە بدەو مەلا لە مزگەوت دەرکە”، لێرەشدا هاوکێشەکە زۆر سادەیە: پارە بدە و خەڵاتەکەت وەربگرە. ئەمە هەڵسەنگاندنێکی ڕاستەقینە نییە بۆ کوالێتی و بێلایەنیی کەناڵەکە، بەڵکو پرۆسەیەکی بازرگانییە بۆ دروستکردنی وێنەیەکی وەهمی و فرۆشتنەوەی بە بینەری ناوخۆیی وەک دەستکەوتێکی مەزنی نێودەوڵەتی. بە کورتی، پرۆسەی کارکردنی ئەو کۆمپانیایانەی PR لە پرسی “کڕینی خەڵات”دا لە چەند هەنگاوێک پێکدێت؛ یەکەمیان بازرگانیی خەڵاتە (Vanity Awards)، کە تێیدا هەندێک کۆمپانیا و ڕێکخراوی PR خەڵات و بڕوانامە بە پارە دەفرۆشن، نەک بەپێی لێهاتوویی پیشەیی. دواتر قۆناغی ناوبانگی ساختە دێت، کە تێیدا هەندێک کەناڵ پارە دەدەن و لە بەرامبەردا مەدالیا و بڕوانامەی “نێودەوڵەتی” وەردەگرن، زۆرجار بێ ئەوەی هیچ هەڵسەنگاندنێکی ڕاستەقینە بۆ کارەکانیان کرابێت. لە کۆتاییشدا قۆناغی فریودانی بینەر دەست پێدەکات، کاتێک ئەم خەڵاتانە وەک “سەرکەوتنی جیهانی” و “یەکەمی بێ ڕکابەر” بە بینەری ناوخۆ دەفرۆشرێنەوە.
بۆ سەلماندنی ساختەیی ئەم شانۆگەرییە، تەنیا بەسە ئەو دیمەنە گاڵتەجاڕانەمان بهێنێتەوە یاد؛ ئەو ساتەی یەکێک لە وەرگرانی خەڵاتەکە، خەڵاتەکەی وەردەگرت. ژنە پەیامنێرێکی بیانی بە ئینگلیزی پرسیاری لێ دەکات و خەڵاتەکەی پێشکەش دەکات، بەڵام وەرگری خەڵاتەکە، بێ ئەوەی تاقە وشەیەک لە زمانەکە ی تێبگات، هەر بە کوردی وەڵام دەدات و بە شانازییەوە باسی “دەستکەوتە نێودەوڵەتییەکەی” دەکات.
ئەم دیمەنە، خۆی لە خۆیدا گەورەترین بەڵگەیە بۆ سەلماندنی ساختەیی ئەم جۆرە خەڵاتانە و بێبەهاییان لە ڕووی هەر پێوەرێکی پیشەییەوە. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: کاتێک لە نێوان دەزگای بەخشەر و کەسی وەرگری خەڵاتەکەدا، تەنانەت سادەترین ئاستی لێکتێگەیشتن و زمان بوونی نەبێت، چۆن دەکرێت باس لە “پێوەر و هەڵسەنگاندنی نێودەوڵەتی” بکرێت؟ کەواتە بابەتەکە تەنها کڕینی کاڵایەکە (لەژێر ناوی خەڵات یان مەدالیای بازرگانیدا) بە مەبەستی چەواشەکردنی عەقڵی بینەر، نەک بەدەستهێنانی متمانە لە ڕێگەی کاری پیشەییەوە.
پێوەرەکانی میدیا لە وڵاتانی پێشکەوتوودا
بە حوکمی دوو دەیە ژیان و خوێندنی ئەکادیمیم لە ئەوروپا، بە پشتبەستن بە چاودێری و بەدواداچوونە بەردەوامەکانم بۆ ئەم بوارە، دەتوانم بە دڵنیاییەوە بڵێم، تا ئێستا نەمبیستووە یەک کەناڵی میدیایی لێرە بێتە سەر شاشە و بۆ خۆی بڵێت “ئێمە یەکەمی بێ ڕکابەرین”. ئەگەر سەیری ژینگەی میدیایی وڵاتانی خاوەن ئەزموونی دیموکراسی بکەین، وەک سوید، فینلەندا، سویسرا، یان ئەڵمانیا، هەر نییە و نەبووە کەناڵێک بەردەوام بانگەشە بۆ خۆی بکات و ئەم جۆرە دروشمانە بەکاربهێنێت.
لەو وڵاتانەدا متمانە بە کار دێت، نەک بە دروشم، هەروەها میدیا پیشەییەکان لەسەر ڕاستگۆیی و خزمەتکردنی کۆمەڵگا ڕکابەری دەکەن، نەک کڕینی ناوبانگ. شەفافییەتی دارایی بنەمایەکی سەرەکییە و پارەی خەڵک نابێت بۆ نمایش و پڕوپاگەندە بەکاربهێندرێت. لە سەروو هەمووشیانەوە ڕێزگرتن لە عەقڵی بینەر هەیە، چونکە میدیا پیشەییەکان متمانە بە ناوەڕۆکی بەهێز و ڕاستگۆ بەدەست دەهێنن، نەک بە خەڵاتی کڕاو.
گەورەیی کارەساتەکە تەنیا فریودانی خەڵک نییە، بەڵکو بەفیڕۆدانی سامانی گشتییە لەپێناو شانۆیەکی ساختەدا. لەو کاتەی کۆمەڵگا لەژێر باری قورسی قەیرانی ئابووری، بێمووچەیی و نەبوونی خزمەتگوزارییەکاندا دەناڵێنێت؛ سامانێکی زەبەلاحی ئەم میللەتە دەخرێتە خزمەت دروستکردنی ناوبانگێکی دەستکرد و چەواشەکردنی بیروڕای گشتییەوە.

ساختەکاری بە ناوی “سەرکەوتنی نێودەوڵەتی”

ئەو دەزگایەی پەنا بۆ کڕینی خەڵات دەبات، لە ناوەڕۆکدا گیرۆدەی لاوازیی پیشەیی و نەبوونی متمانە بە خۆیە. پاڵەوانەکانی شاشە لە ڕێگەی دروستیی پەیامەکانیانەوە دەناسرێن، نەک بە بڕوانامەی کڕاو.
ئەرکی ئێستای بینەرە کە، ئەم پەردەیە هەڵبداتەوە و ڕێگە نەدات چیتر خەیاڵ و درۆی پێ بفرۆشرێت. متمانە بە پارە ناکڕدرێت؛ بە ڕاستگۆیی بەدەست دێت و بە درۆ لەدەست دەچێت.




چەپ و سەندیکاکان و ڕێکخراوە جەماوەرییەکان.. رزگار ئاکرەیی

بەرەو یەکخستنی سەندیکای کرێکاران و بزووتنەوەی جەماوەری وەک دەروازەیەک بۆ بنیاتنانی چوارچێوەیەکی چەپی فراوان و یەکگرتوو.
پێداچوونەوەیەکی ڕەخنەیی لە ژێر ڕۆشنایی ئەزموونی عێراقدا و کوردستانیش

پوختە: ئەو خاڵە سەرەکیانەی لەم وتارەدا خراونەتە ڕوو

وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری جیهان کە لە ژێر ڕژێمە دیکتاتۆرەکاندا دەژین یەک قەیرانی پێکهاتەیی هاوبەشیان هەیە: لاوازییەکی توند و درێژخایەن کە توشی ڕێکخراوە جەماوەریەکان، سەندیکاکان، بزووتنەوەکانی فێمینیستی و یەکێتی قوتابیان دەبێت. ئەم وتارە ئەم قەیرانە لە ڕێگەی ئەزموونی عێراقەوە وەک واقیعێکی زیندوو و ڕاستەوخۆ دەکۆڵێتەوە و دەرس و پرسیاری پەیوەست بە چوارچێوەی هاوشێوە لە ناوچەکە و باشووری جیهاندا وەردەگرێت.
هەروەها ئەم وتارە بەشێکی لە ئەزموونێکی مەیدانی ڕاستەوخۆی دەگەڕێتەوە بۆ هاوینی ساڵی 1992 کاتێک هەوڵدان بۆ دامەزراندنی سەندیکای کرێکارانی بێکار لە هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی بووەوە کە تا ئەمڕۆش جێگەی سەرنجە: ئایا ئێمە ڕێکخراوێکی جەماوەری فراوان دروست بکەین کە نوێنەرایەتی بەرژەوەندیی هەمووان بکات، یان ڕووکەشێکی ئایدیۆلۆژی کە بنکەی خۆی بەرتەسک بکاتەوە پێش ئەوەی دەربچێت؟
شێوازی بنیاتنانی سەندیکای کرێکاران و ڕێکخراوە جەماوەریەکان کە بە توندی بە پێکهاتەکانی حیزبەوە بەستراون دیمەنێکی بەرهەم هێناوە کە بە بڵاوبوونەوەی ڕێکخراوە بچووکەکان، وزەی پەرتەوازە و کەمبوونەوەی کاریگەری جەماوەری ڕاستەقینە دەناسرێتەوە. ئەم بۆچوونە لە ڕووی مێژووییەوە پاساوی هەبوو لە سەردەمی سەرکوتکردنی تونددا، کاتێک هەلومەرجی چەوساندنەوە ڕێکخستنی مەرکەزی کردە پێویستییەکی ڕەها. لەگەڵ ئەوەشدا، شۆڕشی دیجیتاڵی و گۆڕانکارییە نوێیەکان لە چۆنیەتی بیرکردنەوە و ڕێکخستنی خەڵکدا، بەتایبەتی لە نێو نەوەکانی گەنجدا کە لەسەر کەلتووری ڕێکخستنی ئاسۆیی و بەشداری ڕاستەوخۆ گەورە بوون، ئێستا پێویستی بە هەڵسەنگاندنێکی بنەڕەتی بۆ ئەم شێوازە هەیە.
بۆ ئەمە دەبێت تەحەدایەکی پێکهاتەیی قووڵتر زیاد بکرێت، بەتایبەتی سروشتی کرێیی ئابووری کە بۆشایی بۆ ڕێکخستنی سەربەخۆی سەندیکاکان سنووردار دەکات، هەروەها ڕۆڵی هەندێک رێکخراوی بەخشەری نێودەوڵەتی لە برەودان بە مۆدێلەکانی “کۆمەڵگەی مەدەنی” کە خۆی لە بەرەنگاربوونەوەی پێکهاتە ئابوورییە سەرەکییەکان و لاوازکردنی سەندیکاکانی کرێکارانی چینایەتی دوور دەخاتەوە.
بە پێچەوانەی ئەم دەستنیشانکردنە، ئەم وتارە سوود لە ئەزموونی سەندیکای کاریگەر لە تونس، بەرازیل، ئەفریقای باشوور، هیندستان و دانمارک وەردەگرێت، کە هەموویان نیشانی دەدەن کە ڕێکخراوە جەماوەرییە سەربەخۆکان و سەندیکاکان کاتێک لە بنچینە کۆمەڵایەتییەکانیان داکوتاوە و ئازاد بن لە ئینتیمای حزبی تەسک، دەتوانن لە ساتە یەکلاکەرەوەکاندا وەک کاریگەری ڕاستەقینەی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و سیاسی خزمەت بکەن.
ئەم وتارە باس لەوە دەکات کە نوێکردنەوەی چەپ و بنیاتنانی هێزی جەماوەری ڕاستەقینەی پێویستی بە هەڵسەنگاندنێکی بنەڕەتی هەیە کە پشت بە سێ کۆڵەکەی تەواوکەر ببەستێت: یەکەم، بنیاتنانی سەندیکای کرێکارانی سەربەخۆ و پێشکەوتووخواز، فیدراسیۆن و ڕێکخراوە جەماوەریەکان کە لەسەر بنەمای مافە نێودەوڵەتییەکانی مرۆڤ و مافەکانی کرێکاران و پەیماننامەکانی مافەکانی ژنان دامەزراوە نەک بەرنامەکانی حزبی. دووەم، بەشداری چالاکانەی کەسانی چەپ لەناو ئەم ڕێکخراوانەدا وەک کەسانی پابەند بە بەرژەوەندییەکانی کەرتەکانیان نەک وەک نوێنەری حزبەکانیان. سێیەم، بنیاتنانی چوارچێوەی هەماهەنگی و هاوپەیمانی فراوان لە نێوان هێزە چەپە جۆراوجۆرەکان کە جیاوازی ئایدیۆلۆژیای لاوەکی تێدەپەڕێنێت بەرەو پرۆژەیەکی یەکگرتووی گۆڕان کە پارتە و ڕێکخراوە و سەندیکاکان و بزووتنەوە جەماوەرییەکانی چەپ و پێشکەوتووخواز دەگرێتەوە.
ئەم وتارە بانگەشەی ئەوە ناکات کە ڕەچەتەیەکی ئامادە یان نەخشەڕێگایەکی تەواو پێشکەش دەکات. وردەکارییەکانی جێبەجێکردن و میکانیزمەکانی دەستپێکردن پێویستی بە دیالۆگێکی کراوەی کۆمەلایەتی هەیە لە نێوان هێزە چەپەکان، بزووتنەوەی سەندیکاکان و خودی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان. لە ناوەڕۆکدا، ئەمە بانگهێشتێکە بۆ کردنەوەی ئەو دیالۆگە و خۆراکی کردنی بە پرسیاری جددی.
بۆ دەقی تەواو و وردەکاری زیاتر، بەردەوام بە لە خوێندنەوەی خوارەوە.

لە پێویستیی مێژووییەوە بۆ پرسیارەکانی دووبارە هەڵسەنگاندن و نوێبوونەوە
چەپ لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری جیهان کە لە ژێر ڕژێمە دیکتاتۆرەکاندا دەژین بەدەست کێشەیەکی پێکهاتەیی هاوبەشەوە دەناڵێنن کە لە لاوازی و پەرتەوازەیی توند و درێژخایەندا دەردەکەوێت کە توشی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان، بەتایبەتی سەندیکاکانی کرێکاران، فیدراسیۆنە پیشەییەکان، ڕێکخراوە فێمینیستەکان و سەندیکاکانی خوێندکاران دەبێت.
ئەم ڕژێمانە لە هەمان چوارچێوەدا هەلومەرجی سەرکوتگەریان دروستکردووە کە هێزە چەپەکان ناچار بوون فۆرمی ڕێکخراوەیی توند مەرکەزی بگرنەبەر لە ژێر قورسایی سەرکوت و چەوساندنەوەدا، بۆچوونێک بەرهەم دەهێنن کە لەسەر بنەمای بنیاتنانی سەندیکای کرێکاران و ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی نهێنی و هەندێک جار نیمچە گشتی کە بە پارتە سیاسیەکانەوە بەستراون، لەسەر حسابی سەربەخۆییان و توانایان بۆ لەخۆگرتنی دەنگدەرانی کۆمەڵایەتی فراوانتر.
ئەزموونی بەراوردکاری لەم چوارچێوانەدا ئەوە دەردەخات کە کاتێک چەپ دەستی بەسەر ڕێکخراوە جەماوەرییەکانیدا توند دەکات و دەیانکاتە پاشکۆی پێکهاتەی حزبەکەی، لەوانەیە پێکەوەبوون و کاریگەری ئایدۆلۆژیای ناوخۆیی بەدەست بهێنێت، بەڵام مەترسی لەدەستدانی شتێکی زۆر بەنرختر دەکات: قورسایی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە کە توانای کۆکردنەوەی خەڵک لە ساتە یەکلاکەرەوەکاندا هەیە.
دادپەروەری پێویستی بەوەیە دان بەوەدا بنێین کە مۆدێلی یەکێتی حزبی و ڕێکخراوی جەماوەری لە هەموو بارودۆخێکدا هەڵە نەبوو. ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە چەند قۆناغێکی مێژوویی کە نکۆڵی لێناکرێت بەتایبەتی لە سەردەمی گەشەی چەپ و سەرهەڵدانی جەماوەریدا کە مەرکەزییەتی ڕێکخراوەیی پێویستییەکی سەپێنراو بوو لەلایەن واقیعی سەرکوتکەر و پێویستی پاراستنی یەکڕیزی و پاراستنی کادرەکان. سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکانی سەر بەو قۆناغانە توانیان وەک دەزگایەکی کاریگەر بۆ کاری یەکێتی و جەماوەر لە هەلومەرجێکی زۆر سەختدا خزمەت بکەن.
لەگەڵ ئەوەشدا کات لە بنەڕەتدا گۆڕاوە و لەگەڵ ئەوەشدا میکانیزمی بیرکردنەوە و ڕێکخستنی جەماوەری گۆڕاوە. خەلکی ئەمڕۆ، بەتایبەتی نەوەکانی نوێ کە لەسەر کەلتووری دەستگەیشتنی دەستبەجێ بە زانیاری، ڕێکخستنی ئاسۆیی و بەشداری ڕاستەوخۆ لە بڕیارداندا پەروەردە کراون، چیتر قبوڵ ناکەن کە لە خزمەتی ئەجێندای حزبێکی دیاریکراودا بسیج بکرێن، هەرچەندە مەبەستی ڕاستگۆیانە بێت. دەسەڵاتی ڕاستەقینەی جەماوەری ئەمڕۆ بە بڕیاری ڕێکخراوەیی دروست ناکرێت. لە ڕێگەی ڕەگداکوتانەوە لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک و نوێنەرایەتیکردنی ڕاستگۆیانە و کاریگەری بەرژەوەندییەکانیان، بێ گوێدانە ئینتیمای فکری و سیاسییان بنیات نراوە.
ئەم خوێندنەوەیە هەوڵی هاندانی مشتومڕی جددی دەدات سەبارەت بە پێویستی پێداچوونەوە بە مۆدێلی “ڕێکخراوی جەماوەری هاوپەیمان و دڵسۆز” و دۆزینەوەی مۆدێلێکی جێگرەوە کە پشت بە سێ کۆڵەکەی تەواوکەر ببەستێت: یەکەم، بنیاتنانی سەندیکای کرێکارانی پێشکەوتووخواز و فیدراسیۆن و ڕێکخراوە جەماوەریەکان کە لەسەر بنەمای ڕێکەوتنە نێودەوڵەتییەکان دامەزراوە نەک پرۆگرامەکانی حزب. دووەم، بەشداری چالاکانەی کەسانی چەپ لەناو ئەم ڕێکخراوانەدا وەک کەسانی پابەند بە بەرژەوەندییەکانی کەرتەکانیان نەک وەک نوێنەری حزبەکانیان. سێیەم، بنیاتنانی چوارچێوەی هەماهەنگی و هاوپەیمانی فراوان لە نێوان هێزە چەپە جۆراوجۆرەکان کە جیاوازی ئایدیۆلۆژیای دووەمی تێدەپەڕێنێت بەرەو پرۆژەیەکی یەکگرتووی گۆڕان.
ئەم وتارە حاڵەتی عێراق وەک ئەزموونێکی زیندوو و ڕاستەوخۆ دەکۆڵێتەوە نەک وەک مۆدێلێکی تیۆری ئەبستراکت و وانە و پرسیارەکانی پەیوەست بە چوارچێوەی هاوشێوە لە ناوچەکە و باشووری جیهاندا وەردەگرێت. بەتایبەتی لە عێراقدا، ئەم کێشەیە بە توندی دەردەکەوێت. هێزە چەپەکان بە درێژایی مێژووی خۆیان ناچار بوون لە ژێر ڕژێمە دیکتاتۆرییە یەک لە دوای یەکەکاندا کار بکەن، بەتایبەتی ڕژێمی بەعس کە لە ساڵی 1968 تا 2003 حوکمی وڵاتەکەی کرد.
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو هەلومەرجە نوێیەی کە بەدوای گۆڕانە سیاسییەکان و ڕووخانی ئەو دیکتاتۆرییەدا هات و بوونی پەراوێزێکی ڕێژەیی ئازادی و چالاکی گشتی سەرەڕای دەسەڵاتی میلیشیا ئایینی و ناسیۆنالیستەکان ئێستا پێویستی بە هەڵسەنگاندنێکی هێمن و بنیاتنەرانە بۆ ئەم بۆچوونە و بیرکردنەوەی جددی لە مۆدێلی ڕێکخراوەیی کراوەتر و سەربەخۆتر هەیە کە بتوانێت پێکهاتەی کۆمەڵایەتی فراوانتر لەخۆ بگرێت و بە قووڵایی و ڕاستگۆیی زیاتر نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانیان بکات.
ئەم هەڵسەنگاندنە گرنگی زیاتر وەردەگرێت کاتێک ئەزموونی تاڵی یەکێتییە زەردەکان بەبیر دەهێنینەوە کە لە لایەن ڕژێمە دیکتاتۆرەکانەوە بۆ خزمەتکردنی مەبەستی خۆیان دروستکراون یان کۆنتڕۆڵ دەکرێن لە سەردەمی دیکتاتۆری عێراق و سەرانسەری ناوچەکەدا.
ئەم میراتە لە یادەوەری کۆمەڵدا بە زیندوویی دەمێنێتەوە دەسەڵاتدارانی بەغدا و هەرێمی کوردستان بەردەوامن لە پەیڕەوکردنی هەمان شێواز لەگەڵ یەکێتییە فەرمییە دڵسۆزەکانیان و پێشکەشکردنی مۆدێلێکی ئەڵتەرناتیڤ لەسەر بنەمای سەربەخۆیی ڕاستەقینە و سەرکردایەتی بەکۆمەڵ و دیموکراسی ناوخۆیی و پلۆرالیزمی ڕۆشنبیری دەکەنە پێویستییەکی بەپەلە بۆ گێڕانەوەی متمانەی جەماوەری و فراوانکردنی بواری نفووز.

لە ئەندامێتی ئۆرگانی بۆ سەربەخۆیی
لە دوای ساڵی 2003، زۆربەی ڕێکخراوە چەپەکان بە پەرۆش بوون بۆ هێشتنەوە و دامەزراندنی سەندیکا، فیدراسیۆن و رێکخراوەکانی خۆیان. ئەمە زۆرجار بووە هۆی زۆربوونی ڕێکخراو و سەندیکاکان لە هەمان کەرتدا، و لە هەندێک حاڵەتدا بووە هۆی دووبارەبوونەوەی رێکخراوەکان لە نێو یەک پارتدا، لە ئەنجامی دابەشبوونی ناوخۆیی یان کێبڕکێ لەسەر ڕۆڵی جەماوەری، دیمەنێکی جەماوەری بەرهەم دەهێنێت کە بە وزەی پەرش و بڵاو، فرە ناو، و کەمبوونەوەی کاریگەری ڕاستەقینە لەسەر زەوی دەناسرێتەوە.
ئەم واقیعە پێویستی بە بیرکردنەوەیەکی هێمن و بنیاتنەرانە هەیە لەسەر ئەو نرخەی کە ڕێکخراوە جەماوەریەکان لە پێگەی نوێنەرایەتییان لە ئەنجامی ئەم ئینتیمابوونە ئۆرگانیدا داویانە. یەکێتیەک کە بە توندی بەستراوەتەوە بە رێکخراوێکی دیاریکراوەوە بە زەحمەت کرێکاران لە باوەش بگرێت بە هەموو جیاوازی ڕۆشنبیری، نەتەوەیی، ئایینی و سیاسی، بۆیە بواری کاریگەری تەسک دەبێتەوە و سنووردار دەبێت بۆ چینێکی دیاریکراو.
بەهەمان شێوە، ڕێکخراوە فێمینیستەکان کە بە پارتێکی دیاریکراوەوە گرێدراون، بە زەحمەت دەتوانن ژنانی باکگراوندی سیاسی و ڕۆشنبیری جیاواز ڕابکێشن، هەرچەندە مەبەستی سەرکردەکانیان ڕاستگۆ بێت. یەکێتی قوتابیان وردە وردە دەبنە گۆڕەپانی ڕکابەرییەکانی حیزبەکان، کە تێیدا قوتابیان شوێنی سەربەخۆیی خۆیان لەدەست دەدەن و لەوانەیە هەست بکەن کە لە ڕووی سیاسیەوە دامەزرێنرێن نەک وەک بەشدارێک لە بزووتنەوەیەک کە بەڕاستی نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانیان دەکات.
پێشنیارەکە لێرەدا وازهێنان لە کاری جەماوەری یان کشانەوەی نییە، بەڵکو بەرزکردنەوەی بەرەو مۆدێلێکی سەربەخۆتر و نوێنەرایەتی فراوانتر. بەشداریکردن لە بنیاتنانی سەندیکایەکی سەربەخۆی بەهێز و پێشکەوتووخواز کە دەیان هەزار کەس لەخۆ دەگرێت لە بەهای کۆمەڵایەتی و مافەکانیدا دەیان ڕێکخراوی بچووک و پەرتەوازە تێدەپەڕێنێت، چونکە یەکێتیەکی گەورەی سەربەخۆ ئەو قورسایی و متمانەیەی هەیە کە دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی ئەندامەکانی بکات و بە دەنگێکی بەرزتر و کاریگەری قووڵتر ڕووبەڕووی پێشێلکارییەکان ببێتەوە.
تاکی چەپ کە لەناو ئەم سەندیکایانەدا کار دەکەن وەک کەسانی پابەند بە بەرژەوەندییەکانی کەرتەکانیان، دەتوانن کاریگەری کۆمەڵایەتی و سیاسی قووڵتر بەدەست بهێنن لەوەی کە لە رێگەی ڕێکخراوە پەیوەندیدارەکانی کاریگەری سنووردارەوە بەدەستی دەهێنن.
ئەزموونێکی تایبەتی کە لە هاوینی 1992 پێیدا ژیاوم قووڵایی و ڕەگەکانی ئەم کێشەیە دەردەخات. کاتێک لەگەڵ ژمارەیەک لە هەڤاڵانی چەپ و کرێکارانی بێکار کۆبووینەوە بۆ دامەزراندنی سەندیکایەک بۆ بێکاران لەهەرێمی کوردستان یەکەم ناکۆکی لەنێوانماندا لەسەر پێکهاتەی ڕێکخراوەیی و میکانیزمی کارکردن نەبوو بەڵکو لەسەر خودی بەیاننامەی دامەزراندن بوو هەندێک لە هەڤاڵان بەیاننامەیەکیان پێشنیار کرد کە پڕ بوو لە زمانی ئایدیۆلۆژیای چەپ وەک ئیمپریالیزم و سۆسیالیزم و هاوشێوەکان.
من هاوڕا نەبووم لەگەڵیاندا، و پێم وابوو ئەوەی ئێمە دەمانەوێت یەکێتیەک بۆ هەموو بێکاران دروست بکەین، لە هەموو بیرۆکە و ئاراستەیەکەوە، نەک یەکێتیەک بۆ بێکارانی چەپ بەتەنها. ئێمە ڕووبەڕووی هەڵبژاردنێکی بنەڕەتی بووینەوە: ئایا ڕێکخراوێکی جەماوەری فراوان دروست بکەین کە گوزارشت لە بەرژەوەندییەکانی هەمووان بکات، یان ڕووکەشێکی ئایدیۆلۆژی دروست بکەین کە بنکەی خۆی بەرتەسک بکاتەوە پێش ئەوەی دەست پێ بکات؟ ئەو پرسیارە کە لە هاوینی 1992 بەرزکرایەوە، هێشتا لە دڵی ئەو کێشەیەدایە کە ئەمڕۆ باسی دەکەین.

لاوازی هەماهەنگی و پەرتەوازەیی و کاریگەری لەسەر خەباتی جەماوەری و سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکان
کێشەی پەرتەوازەیی لە سەندیکاکان و ڕێکخراوە جەماوەرییەکاندا ناتوانرێ بە جیا لە دیاردەیەکی قووڵتر و کاریگەرتر چارەسەر بکرێت: دۆخی لاوازی هەماهەنگی و کاری هاوبەش کە باری لەسەر ڕەوتی هێزە چەپەکان قورس کردووە و لە قۆناغە گرنگەکاندا بارگرانی خستووەتە سەریان. ئەو پەرتەوازەیی جەماوەری کە لە دیمەنی یەکێتی و ڕێکخراوەکاندا دەیبینین بەشێکی ڕەنگدانەوەی پەرتەوازەیی سیاسی و ڕێکخراوەیی پێشووە کە لە فرە بوونی ڕێکخراوە چەپەکان و جیاوازی هەڵوێستەکانیان لەسەر هەندێک بابەت دەردەکەوێت. ئەم جیابوونەوەیە خۆی لە خۆیدا سروشتی و ڕەوایە، بەڵام کاتێک دەگۆڕێت بۆ گرژی و ململانێ کە کاری هاوبەش لاواز دەکات، سێبەری قورسی خۆی دەخاتە سەر هەموو بۆشایی بارستایی.
لە کۆتایی سەدەی ڕابردووەوە، هێزە چەپەکانی عێراق ڕووبەڕووی تەحەدای گەیشتن بە کەمترین ئاستی هەماهەنگی هاوبەش بوونەتەوە لە ساتە یەکلاکەرەوەکاندا. جیاوازی لەسەر هەڵوێستە سیاسیەکان، هەر لە مامەڵەکردن لەگەڵ داگیرکارییەوە تا هەڵوێست لەسەر پرۆسەی سیاسی و هەڵسەنگاندنی ئەزموونی چەپ، هەندێک جار لە مشتومڕێکی ڕۆشنبیری بەرهەمهێنەرەوە کە پێشوازی لە ناکۆکی دەکات دەگۆڕێت بۆ گرژییەک کە هاوکاری مەیدانی قورس دەکات سەرەڕای زۆر خاڵی لێکنزیکبوونەوە.
کاریگەری جەماوەری ئەم واقیعە بەرجەستە بوو: گرژییە ناوخۆییەکان توانای چەپی لاواز کرد بۆ ئەوەی خۆی بە شێوەیەکی یەکگرتوو لەبەردەم خەڵکدا نیشان بدات کە پشتیان پێ دەبەست وەک هەڵگری پڕۆژەی گۆڕان.
ئەم واقیعە ڕاستەوخۆ لەسەر ڕێکخراوە جەماوەری و سەندیکاکان ڕەنگی دایەوە. کاتێک هێزە چەپەکان لە پێگەی خۆیان لێک جیا دەبنەوە، سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکان لە کاریگەری ئەو لادانە دەرباز نابن، هەندێک جار خۆیان لەبەردەم ڕکابەرییەکاندا دەبیننەوە کە وزەیان بڵاو دەکاتەوە و لە ئەرکی بنەڕەتی خۆیان بۆ بەرگری کردن لە مافەکانی ئەندامەکانیان لایان دەدات. لەجیاتی ئەوەی هەوڵەکان ئاراستە بکەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێشێلکارییەکان و داواکردنی مافەکان، ئەو هەوڵانە هەندێک جار لە ململانێی ناوخۆیی نێوان هێزە چەپەکان و ناکۆکیەکاندا وشک دەبن کە نە خزمەت بە کرێکاران دەکات و نە بەرژەوەندییەکانیان.
نەبوونی هەماهەنگی هەروەها شێوازێکی کێبڕکێی لە نێو هەمان بازنەی جەماوەریدا دروست کرد نەک فراوان بوون بەرەو کەرتی کۆمەڵایەتی نوێ کە هێزە چەپەکان هێشتا نەگەیشتوون. ئەنجامەکە ئەوە بوو کە دیمەنی جەماوەری سەرەڕای فرە ڕێکخراوەکان سنووردار مایەوە، چونکە ئەم فرەیی هەمیشە نەبووە هۆی دابەشکردنی کار و چارەسەرکردنی توێژە جیاوازەکان. لەجیاتی ئەوە، بووە هۆی تێکەڵبوون و دووبارەبوونەوە لە هەمان ناوچەدا.
پارادۆکسێکی ئازاربەخش هەیە کە شایەنی بیرکردنەوەیە: چەپ ئاڵای یەکڕیزی لەنێو جەماوەری زەحمەتکێشدا بەرز دەکاتەوە، بەڵام ئەم ڕێبازە ڕێکخراوەییە بێ مەبەست بووە هۆی پەرتەوازەبوونی خەبات و تێکۆشانی هاوبەش و لاوازبوونی یەکێتی و بزووتنەوەی جەماوەری لەسەر زەوی.
لەم چوارچێوەیەدا، بەهای ستراتیجی بنیاتنانی ڕێکخراو و سەندیکای جەماوەری سەربەخۆ ڕوون دەبێتەوە، چونکە ئەو بۆشاییە پێکدەهێنن کە تێیدا تاکەکانی چەپی سەر بە ڕێکخراوە جیاوازەکان دەتوانن شان بە شانی بەرژەوەندی هاوبەشی ڕوون و خاڵی لێکنزیکبوونەوە کار بکەن. سەندیکاکان و فیدراسیۆنە سەربەخۆکان لۆژیکی خۆیان دەسەپێنن کە لەسەر بنەمای بەرگری لە مافەکان دامەزراوە و ئەم لۆژیکە جیاوازی ئایدیۆلۆژی تێدەپەڕێنێت کاتێک دێتە سەر ڕووبەڕووبوونەوەی دەرکردنی هەڕەمەکی، بەدەستهێنانەوەی مافێکی بەدەستهاتوو، بەرزکردنەوەی مووچە، یان داواکردنی ماف و یەکسانی زیاتر.
ئەزموونی بزووتنەوەکانی یەکێتی و جەماوەر لە چوارچێوەی هاوشێوەدا دەریدەخات کە کاری هاوبەش لە نێو یەکێتیا و فیدراسیۆنە سەربەخۆکاندا وردە وردە کلتوری هاوکاری پتەوتر دەکات و دەسەڵاتی جەماوەری کۆمەلایەتی لەسەر زەوی بنیات دەنێت، کە ئەمەش کاریگەری ئەرێنی لەسەر کەش و هەوای پەیوەندییەکانی نێوان هێزە چەپەکان خۆیان هەیە.

دەرس لە ئەزموونی کاریگەری یەکێتی
ئەزموونی مێژوویی و هاوچەرخ دەریدەخات کە سەندیکاکانی پێشکەوتووخوازی سەربەخۆی کاریگەر زۆرجار فاکتەرێکی سەرەکی بوون لە گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و سیاسیدا و هێزیان لە ئینتیمابوونیان لەگەڵ ئەم یان ئەو پارتەوە سەرچاوە نەگرتووە، بەڵکو لە ڕەگ و ڕیشەی راستەقینەیان لە بنکەی کرێکاران و جەماوەرییاندا سەرچاوە دەگرێت.
لە تونس، یەکێتی کرێکارانی گشتی تونس سەرەڕای ئەو ناڕەزاییانەی کە هەبوون، ڕۆڵی سەرەکی هەبوو لە ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەت لە ساڵی 2011 و چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی بۆ دیالۆگی نیشتمانی دابین کرد و تا ڕادەیەکی بەرچاو سەرکەوتوو بوو لە گۆڕینی ناڕەزایی جەماوەری بۆ داواکاری ڕێکخراو. قورسایی جەماوەری، کە لە کەرتێکی فراوانی کرێکاران و پیشەگەراندا سەرچاوەی گرتووە، ڕێک ئەو توانایە بوو کە توانای دانوستانی پێ بەخشی کە هەموو پارتە سیاسییەکان پێکەوە نەیانتوانی بەراوردی بکەن.
لە ئەفریقای باشوور، کۆنگرەی سەندیکاکانی کرێکارانی ئەفریقای باشوور کۆڵەکەیەکی بنەڕەتی لە خەبات دژی سیستەمی ئاپارتاید پێکهێنا و نیشانی دا کە سەندیکای سەربەخۆی بەهێز دەتوانێت لە هەمان کاتدا وەک بەرەیەکی بەرگری لە مافەکانی کرێکاران و پلاتفۆرمێک بۆ خەبات لە پێناو کەرامەتی مرۆڤ، ئازادی و یەکسانی خزمەت بکات، بەبێ ئەوەی لە هیچ پارتێکی سیاسی دیاریکراودا هەڵمژرابێت.
لە بەرازیل، بزووتنەوەیەکی سەربەخۆی سەندیکای کرێکاران لە کۆتایی حەفتاکان لە کەرتی پیشەسازی ئۆتۆمۆبیل سەریهەڵدا، بە سەرکردایەتی کرێکارانی کارگەکانی ساوپاولۆ لە ڕووبەڕووبوونەوەی دیکتاتۆری سەربازی، کە نیشانی دا کە مانگرتنی ڕێکخراو ئامرازێکی سیاسی گەورەیە کاتێک لەلایەن یەکێتیەکی پێشکەوتووخوازەوە پشتگیری دەکرێت. ئەم بزووتنەوەیە لە دوایدا پارتی کرێکارانی دروستکرد کە گەیشتە دەسەڵات، لە مۆدێلێکی دەگمەنی بنیاتنانی دەسەڵاتی سیاسی ڕاستەقینە لە کاری سەندیکای جەماوەری.
لە هیندستان، سەندیکاکانی کرێکاران و کرێکارانی چنین لە مێژوودا خەباتی ڕۆژانەی کرێکاران لەسەر مووچە و هەلومەرجی کارکردن بە گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی فراوانترەوە بەستووەتەوە، ئەمەش نیشانی دەدات کە یەکێتیەک کە توانای لەخۆگرتنی جەماوەری جەماوەری بە هەموو جیاوازی ئایینی، نەتەوەیی و چینایەتییانەوە هەیە، دەتوانێت داواکاری ئابووری تەسک تێبپەڕێنێت و خۆی بگۆڕێت بۆ هێزێک بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی قووڵ.
سەبارەت بە ئەزموونی هاوچەرخی دیموکراسیەکانی ڕۆژئاوا، چەپی دانمارکی مۆدێلێک پێشکەش دەکات کە شایەنی بیرکردنەوەیە، هەرچەندە ئەویش بێ گومانی گەورە نییە. لە دانیمارک، پارتە چەپ و سۆسیالیستەکان چیتر بژاردەی دامەزراندنی سەندیکای خۆیان یان دڵسۆزیان نییە، چونکە کۆنفیدراسیۆنی سەرەکی سەندیکاکان کیانێکی سەربەخۆ و بەهێزە. ئەمەش وایکردووە کە کارکردن لەناو سەندیکاکانی سەربەخۆ و بەشداریکردنی چالاکانە لە پێکهاتەکانیاندا ببێتە رێگایەکی پراکتیکی بۆ بەرەوپێشبردنی ئاراستەی ڕادیکاڵ و پێشکەوتووخواز لە ناوەوە، لە ڕێگەی قایلکردن، پراکتیک، و خەباتی مەیدانی لە سێکتەرە جۆراوجۆرەکاندا. ئەم ڕێڕەوە یەکێتییەکانی بە قورسایی جەماوەری ڕاستەقینە بەرهەم هێناوە، لە کاتێکدا هێزە چەپەکان لە ناویاندا کاریگەری کۆمەڵایەتی و سیاسی قووڵتر بەدەست دەهێنن لەوەی کە تەنها بە سەرکردایەتی کردنی ڕێکخراوە بچوکەکانی دڵسۆز پەیوەست بە حزبەکانیان بەدەستیان هێناوە.
ئەوەی ئەم ئەزموونانە بە کۆمەڵ دەری دەخەن ئەوەیە کە سەندیکای سەربەخۆی کاریگەر و ڕێکخراوە جەماوەریەکان تەنها بەرگری لە مافە دەستبەجێکان ناکەن. هەروەها دەتوانن بە درێژایی ساڵان، کلتورێکی ڕێکخراوەیی و توانای دامەزراوەیی بنیات بنێن کە وایان لێدەکات ببنە دەسکێک بۆ گۆڕانکاری لە ساتە یەکلاکەرەوەکاندا. ئەمە ڕێک ئەو شتەیە کە چەپی عێراق لە ڕاپەڕینی تشرینی یەکەمی 2019 و دواتردا کەموکورتی هەبوو و دەبێت قیبلەنمای کاری جەماوەری چەپ لە ماوەی داهاتوودا پێک بهێنێت.

پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان وەک بناغەیەکی پراکتیکی بۆ بنیاتنانی یەکێتی و فیدراسیۆنە دێموکراتییە سەربەخۆکان

لێرەدا دەرفەتێکی گرنگ دێتە ئاراوە کە وەک پێویست سوودی لێ وەرنەگیراوە: ئاراستەکردنی هەوڵەکان بۆ بنیاتنانی سەندیکای کرێکاران، فیدراسیۆنی پیشەیی و رێکخراوی کرێکاران، شانبەشانی ڕێکخراوە جەماوەریەکان، مافەکانی مرۆڤ و فێمینیستی کە کارەکانیان لەسەر بنەمای پەیماننامەکانی نێودەوڵەتی مافەکانی مرۆڤ و مافەکانی ژنان دادەنێن نەک لەسەر بەرنامە و ئاراستەی سیاسی ڕێکخراوە چەپەکان لەم بوارەدا. ئەم بۆچوونە گرنگییەکی زیاتر وەردەگرێت لە وڵاتانی باشووری جیهان کە یەکێتی و بزووتنەوە جەماوەرییەکانیان بەدەست لاوازی پێکهاتەیی توندەوە دەناڵێنن چونکە ئەم پەیماننامانە بناغەیەکی پتەو و شەرعیەتێکی ئەخلاقی و یاسایی دابین دەکەن کە سنوورە ناوخۆییەکان تێدەپەڕێنێت و ڕەهەندێکی جیهانی بە خەباتی یەکێتی دەبەخشێت کە بە تۆمەتی لایەنگری سیاسی و ئایدۆلۆژی ئەستەمە بکرێتە ئامانج.
لە سەرووی سەرووی ئەم ئاماژەیانە، جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی مرۆڤە کە لە ماددەی بیست و سێیەمیدا مافی کارکردن و هەڵبژاردنی ئازادی کارکردن و هەلومەرجی دادپەروەرانە و گونجاوی کار دەستەبەر دەکات و بە ئاشکرا دان بە مافی هەمووان بۆ پێکهێنان و چوونە ناو سەندیکاکان دەنێت. تەواوکەری ئەم چوارچێوەیە پەیمانی نێودەوڵەتی مافە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کەلتوورییەکانە کە لەلایەن عێراقەوە پەسەند کراوە، کە بە ئاشکرا دەوڵەتان ناچار دەکات ئازادی سەندیکاکان دەستەبەر بکەن و کرێکاران لە پێشێلکارییەکان بپارێزن.
پەیماننامە سەرەکییەکانی ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی پتەوترین کۆڵەکەی کرداری لەم چوارچێوەیەدا پێکدەهێنن، بەتایبەتی پەیماننامەی ژمارە 87 سەبارەت بە ئازادی کۆبوونەوە و پاراستنی مافی رێکخستن، کە مافی دامەزراندن و بەشداریکردن لە رێکخراوەکان بەبێ جیاوازی دەستەبەر دەکات. پەیماننامەی ژمارە 98 سەبارەت بە مافی ڕێکخستن و مامەڵەی بەکۆمەڵ، کە کرێکاران لە هەر دەستێوەردانێک لە کاروباری سەندیکاکان دەپارێزێت. پەیماننامەی ژمارە 29 سەبارەت بە کاری زۆرەملێ؛ پەیماننامەی ژمارە 105 سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی کاری زۆرەملێ؛ و پەیماننامەی ژمارە 111 سەبارەت بە جیاکاری لە دامەزراندن و پیشەدا، کە هەموو جۆرە جیاکاریەک لە ژینگەی کاردا قەدەغە دەکات.
سەبارەت بە پرسی تایبەتی مافەکانی ژنان، پەیماننامەی نەهێشتنی هەموو شێوەکانی جیاکاری دژی ژنان (CEDAW) گشتگیرترین و ناچارترین سەرچاوەیە کە دان بە تەواوی مافە سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کەلتوورییەکانی ژنان دەنێت بەبێ هیچ مەرجێک. بەیاننامەی پەکین و پلاتفۆرمی کرداری تەواوکراوە کە تا ئەمڕۆش بە یەکێک لە گشتگیرترین بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکان دادەنرێت کە باس لە کێشەکانی ژنان و پێداویستییەکانی تواناکردنیان دەکات.
ئەوەی شایەنی جەختکردنەوەیە ئەوەیە کە ئەوەی ئەم پەیماننامانە لەخۆ دەگرێت لە جەوهەری خۆیدا هاوتایە لەگەڵ ئەوەی هەموو هێزە چەپەکان وەک داواکاری لە بواری مافەکانی کرێکاران و مافەکانی جەماوەر و مافەکانی ژنان پێشی دەخەن، لە هەمان کاتدا قووڵیان دەکاتەوە و چوارچێوەیەکی یاسایی نێودەوڵەتییان بۆ دابین دەکات. بنچینەی خەبات لەم سەرچاوەیانەدا نەک تەنها چوارچێوەیەکی یاسایی و ئەخلاقی بەهێز بۆ خەباتی یەکێتی و جەماوەر و فێمینیستی دابین دەکات، بەڵکو یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی هەستیاری تۆمەتی سیاسی کردنی حیزب لەناو یەکێتیەکان، فیدراسیۆن و ڕێکخراوە جەماوەرییەکاندا، چونکە داواکارییەکان لە دروشمی ئایدیۆلۆژیای گشتییەوە دەگۆڕدرێن بۆ مافێکی دانپێدانراو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا کە دەتوانرێت لەبەردەم کۆمەڵگا و دەسەڵاتداراندا بەرگری لێبکرێت.

ئابووری بەکرێگیراو و ئاڵۆزییەکانی ڕێکخستنی یەکێتی
بۆ ئەمانە دەبێت تەحەدایەکی پێکهاتەیی سروشتی بەکرێگیراوی ئابووری عێراق و هەرێمی کوردستان زیاد بکرێت، کە زۆربەی وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هاوبەشی هەیە، کە ڕێکخستنی سەربەخۆی یەکێتی دەکات بە بابەتێکی زۆر ئاڵۆز و پێویستی بە بیرکردنەوەی زانستی ورد هەیە. کاتێک بەشێکی زۆری هێزی کار پشت بە مووچەی دەوڵەت و کەرتی گشتی دەبەستێت، پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی پشت بەستن بە دەسەڵات دروست دەبێت کە بۆشایی بۆ ڕێکخستنی سەربەخۆ سنووردار دەکات و پاڵنەری ناوخۆیی بەرەو ئەو دەسەڵاتە لاواز دەکات.
ئامارە فەرمییەکان قووڵایی ئەم پشتبەستنە ئاشکرا دەکەن: داهاتی نەوت لە حەوت مانگی یەکەمی ساڵی 2024 نزیکەی ٪89ی کۆی بودجەی گشتی عێراق پێکهێناوە، لە کاتێکدا داتاکانی نیوەی یەکەمی ساڵی 2025 ئاماژە بەوە دەکەن کە نەوت نزیکەی ٪92ی کۆی داهاتی وڵات پێکدەهێنێت، بەمەش عێراق یەکێکە لەو وڵاتانەی کە لە ڕووی ئابوورییەوە زۆرترین پشت بە تاکە سەرچاوەیەک دەبەستێت لە جیهاندا. و بەرتەسککردنەوەی بۆشایی بۆ هەر یەکێتیەکی سەربەخۆیی ڕاستەقینە لە ڕووبەڕووبوونەوەی دەوڵەتێک کە هەردوو ئامرازی سزادان و پاداشتی لەخۆگرتووە.
لە ئابووری بەرهەمهێناندا، کرێکاران بەرەو ڕێکخستنی سەندیکاکان دەڕۆن چونکە توانای دانوستاندنیان لەگەڵ خاوەنکارە تایبەتەکان پێویستی بە کاری کۆمەڵی ڕێکخراو هەیە. لە ئابووری کرێداردا، لۆژیکێکی جیاواز زاڵە: پەیوەندی نێوان هاووڵاتی و دەوڵەتێک کە کرێ دابەش دەکات، کە داواکاری کرێکاران لە ململانێ لەسەر مافە گرێبەستییە ڕوونەکان دەگۆڕێت بۆ هەوڵێک کە دەورەدراوە بە نیگەرانی دەربارەی ئاسایشی کار و سەقامگیری بژێوی.
ڕەنگە ڕوونترین نموونە ئەوە بێت کە لە کاتی ڕاپەڕینی تشرینی یەکەمی 2019 لە عێراق ڕوویدا، ئەو ڕاپەڕینە جەماوەرییە گەورەیەی کە تەواوی سیستەمی سیاسی هەژاند کاتێک سەندیکاکانی ئێستا نەیانتوانی تەوژمی شەقامەکان بگۆڕن بۆ مانگرتنی کرێکارانی ڕێکخراو کە پرۆسەی بەرهەمهێنان ڕادەگرێت و حکومەت ناچار دەکات وەڵام بداتەوە. چونکە زۆرینەی کرێکارانی ناڕازی فەرمانبەری حکومەت بوون کە ڕاستەوخۆ بە مووچەی دەوڵەتەوە بەستراون و خۆیان ڕووبەڕووی هاوکێشەیەکی ئازاربەخش دەبنەوە: یان ناڕەزایی دەرببڕن و دەرئەنجامە پیشەییەکانی هەڵبگرن، یان بێدەنگ بن و تاکە سەرچاوەی داهاتیان بپارێزن.
له هه رێمی کوردستان ئه م شێوازه به چڕی زیاتر ده رکه وتووه ئێمە شاهیدی شەپۆلی بەردەوامی ناڕەزایی بووین لەسەر دواکەوتنی پێدانی مووچە، بەڵام ئەم خۆپیشاندانانە لەخۆوە و پچڕ پچڕ بوون و نەیانتوانی بگۆڕن بۆ بزووتنەوەیەکی سەندیکای ڕێکخراو و بەردەوام. هۆکاری سەرەکی ئەوەیە کە کرێکاری کورد کە لە هەمان کاتدا داوای مافەکانی خۆی دەکات دەزانێت کە ئەوان بەتەواوی پشت بەو حکومەتە دەبەستن کە ناڕەزایی دەردەبڕن و ڕێکخستنی سەربەخۆی سەندیکاکان دەکاتە مەترسییەکی شەخسی کە تاک بە تەنیا بەرگەی بگرێت
ئەم واقیعە پێویستییەکی بەپەلەی بۆ سەندیکاکان دەرخستووە کە وردە وردە هۆشیاری دروست دەکەن کە مافی سەندیکاکان یاخیبوون لە دژی دەوڵەت نییە، بەڵکو گەرەنتییەکە بۆ کەرامەتی کرێکار لە بەرامبەر هەر دەسەڵاتێکدا، و پاراستنی کۆمەڵ وەک بەدیلێکی لاوازی تاک پێشکەش دەکات.
ئەم واقیعە بانگهێشتی چەپ دەکات بۆ پەرەپێدانی سیاسەتی یەکێتی جیاواز کە تایبەتمەندی ژینگەی کرێنشین لەبەرچاو بگرێت، نەک دووبارەکردنەوەی ئەو مۆدێلانەی کە لە چوارچێوەی ئابووری جیاوازدا لەدایک بوون. ئەم سیاسەتانە پێویستی بە تەرکیز کردنە لەسەر بنیاتنانی وردە وردە هۆشیاری کۆمەڵایەتی کە یەکێتی و مافەکانی جەماوەر دەستبەرداربوون نین کە لەلایەن دەسەڵاتەوە پێدراو و لێی دەکشێنرێنەوە. ئەوان مافێکی سروشتین کە لە پەیماننامە نێودەوڵەتییەکاندا گەرەنتی کراوە و بۆ هاووڵاتیبوونی تەواو پێویستە.
هەروەها پێویستیان بە فراوانکردنی چەمکی ڕێکخستن هەیە بۆ داواکردنی شەفافییەت لە دابەشکردنی سامانی بەکرێگیراو و لێپرسینەوە بۆ ئەوانەی بەڕێوەی دەبەن.

ڕێکخراوە بەخشەرە نێودەوڵەتییەکان و پرسی سەربەخۆیی
هیچ خوێندنەوەیەک بۆ دیمەنی یەکێتی و پەرتەوازەیی جەماوەری تەواو نابێت بەبێ ئاماژەکردن بە ڕۆڵی ڕێکخراوە بەخشەرە نێودەوڵەتیەکان. دادپەروەری پێویستی بە دانپێدانان بەوە هەیە کە پارەی نێودەوڵەتی و شارەزایی جیهانی یارمەتیدەر بووە لە پاڵپشتیکردنی سەندیکای ڕاستەقینە و مافەکانی مرۆڤ و چالاکی جەماوەری لە قۆناغە جیاجیاکاندا و زۆرێک لە ڕێکخراوەکان سوودیان لەم پاڵپشتییە وەرگرتووە لە بنیاتنانی تواناکانیان و فراوانکردنی ئامادەبوونیان.
لەگەڵ ئەوەشدا لایەنێکی تری ئەم وێنەیە هەیە کە پێویستی بە بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەیی ڕاشکاوانە هەیە، بەتایبەتی سەبارەت بەو ڕێکخراوانەی کە بە حکوومەتە سەرمایەدارەکانی ڕۆژئاواوە بەستراون و لە کۆتاییدا ڕەنگدانەوەی سیاسەت و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی وڵاتەکانیان لە ناوچەکەدا دەکەن.
زۆرێک لەم ڕێکخراوانە پارەی خۆیان بە شێوەیەک ئاراستە کردووە کە خزمەت بە ئەجێندای پەرەپێدانی مۆدێلێکی تایبەتی “کۆمەڵگەی مەدەنی” بکات، مۆدێلێک کە جەخت لەسەر چاکسازی لە سیستەمی چینایەتی ئێستادا دەکات و خۆی لە بەرەنگاربوونەوەی پێکهاتە ئابوورییە سەرەکییەکان بەدوور دەگرێت، لە کاتێکدا یەکێتییەکان و فیدراسیۆنەکان پەراوێز دەخات بە ئاراستەیەکی چینایەتی ڕوون و کرێکاری ڕادیکاڵ و داواکارییە جەماوەرییەکان.
ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی ئەو رێکخراوانەی کە بۆ خزمەتکردنی پێداویستییەکانی ڕاپۆرت و پرۆژەکان زیاتر لە پێداویستی بنکە جەماوەریەکانیان دیزاین کراون، ئەو رێکخراوانەی کە بە کۆتایی خولی پارەدان کۆتایی دێن و هیچ پێکهاتەیەکی دامەزراوەیی پتەو لە دوای خۆیان بەجێ ناهێڵن.
لە ئاستێکی قوڵتردا، ئەم شێوازە تەرخانکردنە یارمەتیدەر بووە لە دووبارە کێشانەوەی نەخشەی ئەولەویاتی خەبات، لەگەڵ سەرچاوە و وزەی مرۆیی کە دەکرا بۆ بنیاتنانی یەکێتیەکی بەهێزی سەربەخۆ و بزووتنەوەیەکی جەماوەری ئاراستە بکرێت لە جیاتی ئەوە بەرەو چالاکی و پڕۆژەی کاتی ئاراستە دەکرێت.
ئەمە هەندێک جار لەگەڵ بەهێزکردنی دیاردەی تاکەکەسی کردن لە سەندیکاکان و رێکخراوەکاندا دەبوو، کە پەیوەندی لەنێوان سەرمایەدار و تاکەکانی دیاریکراو دروست بوو نەک لەنێوان سەرمایەدار و رێکخراوەکە وەک دامەزراوەیەکی کۆمەلایەتی.
ئەمە پێکهاتەی بەشداربووی لاواز کرد و سەرکردایەتی هەندێک ڕێکخراوی کرد بە ئیمتیازاتی شەخسی پەیوەست بە دەستگەیشتن بە تۆڕەکانی دارایی دەرەکی، نەک دەربڕینی متمانەی بنکەی جەماوەری.
ئەمە بانگەوازێک نییە بۆ دوژمنایەتییەکی ڕەها بەرامبەر هەموو هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان. هاوخەباتی نێودەوڵەتی ڕاستەقینە لەگەڵ بزووتنەوەکانی کرێکار، سەندیکا، جەماوەر و فێمینیستی هەیە کە لە لایەن ڕێکخراوەکانی کرێکاری و مافەکانی مرۆڤی نێودەوڵەتی سەربەخۆ وەک کۆنفیدراسیۆنی سەندیکای کرێکارانی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوە جۆراوجۆرەکانی مافی مرۆڤ و فێمینیستی بەرجەستە کراوە.
بانگەوازێکە بۆ هۆشیاری ڕەخنەیی چینایەتی لە مامەڵەکردن لەگەڵ بودجەی حکومەتی ڕۆژئاوا و پابەندبوون بەو پرەنسیپە کە ئەولەویاتی یەکێتی و بزووتنەوەی جەماوەری دەبێت لە پێداویستی کرێکاران و خەڵکەوە دەربکەوێت نەک لە هەلومەرجی سەرمایەدارەکانەوە، وە سەربەخۆیی بڕیاردان مەرجێکی بێ گفتوگۆیە بێ گوێدانە بەهای ئەو پارەیەی پێشکەش دەکرێت.

هۆشیاری نوێ و پێویستی دووبارە هەڵسەنگاندن: بەرەو چەپێکی جەماوەری یەکگرتوو
نەبوونی سەندیکا، فیدراسیۆن و رێکخراوی بەهێز و سەربەخۆ چەپی لاواز کردووە بەشێوەیەک کە زیاتر لەوەی کە لە ڕواڵەتدا دەبینرێت. کاتێک ساتەوەختی یەکلاکەرەوە لە مێژووی ناڕەزایی و ڕاپەڕینە جەماوەرییەکاندا هات، چەپەکان خۆیان لە بۆشاییەکی ڕێکخراویدا دەبیننەوە: هیچ یەکێتیەک نەبوو بتوانێت خۆپیشاندانەکان بگۆڕێت بۆ مانگرتنی ڕێکخراو کە دەسەڵاتدارانی فەرمانڕەوا لە بەغدا و هەولێر ناچار بکات وەڵام بدەنەوە، هیچ بزووتنەوەیەکی خوێندکارانی یەکگرتوو بە دەسەڵاتی دامەزراوەیی ڕاستەقینە و هیچ ڕێکخراوێکی فێمینیستی کاریگەر نەبوو کە بتوانێت تووڕەیی جەماوەری بگۆڕێت بۆ داواکاری بەردەوام. لە جیاتی هەموو ئەمانە، دەیان ڕێکخراوی بچووکی ڕکابەر لەگەڵ هەماهەنگی سنووردار و ناکۆکی ڕێکخراوەیی دووبارەبووەوە.
دەیان ساڵی ڕابردوو گۆڕانکاری بنەڕەتی لە شێوازی بیرکردنەوە و ڕێکخستنی خەڵک بەخۆوە بینیوە کە هیچ هێزێکی سیاسی جددی ناتوانێت پشتگوێی بخات. شۆڕشی دیجیتاڵی نەخشەی هێز و کاریگەری کێشایەوە و تۆڕە ئاسۆییەکان و دەستپێشخەرییە سەربەخۆکان توانای بەدەستهێنانی بەرفراوانی مەیدانی لە کاتێکی پێوانەیی دا دا. بزووتنەوە ناڕەزایەتیەکان، لە گۆڕەپانەکانی عێراقەوە تا بزووتنەوەکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی لە سەرانسەری جیهاندا، نیشانیان داوە کە ڕێکخستنی ئاسۆیی نەرم توانای بەرهەمهێنانی وزەیەکی گەورەی هەیە کە پێکهاتە زۆر مەرکەزییەکان ناتوانن بەراوردی بکەن.
بۆ ئەمە دەبێت گۆڕانێکی قووڵ لە سیستەمی بەهای نەوەکانی نوێ زیاد بکرێت بەرەو پلۆرالیزمی ڕۆشنبیری و شەفافییەت و ڕەتکردنەوەی مەرکەزییەتی زیادەڕەوی. گەنجانی ئەمڕۆ لە کەلتوورێکدا گەورە بوون کە دەستگەیشتنی دەستبەجێ بە چەندین سەرچاوەی زانیاری هەیە، توانای ڕەخنەیی و بەراوردکاریی بەرزیان هەیە، و شەفافییەت لە بڕیاردان و بەرپرسیارێتی لە بەکارهێنانی سەرچاوەکان وەک مەرجی سەرەکی بۆ بەخشینی متمانە بە هەر رێکخراوێک دادەنێن.
هەروەها ئێمە شاهیدی بەرزبوونەوەیەکی بەرچاو بووین لە مۆدێلەکانی سەرکردایەتی بەشداربووی بەکۆمەڵ. ئەزموونی سەرکەوتوو لە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە هاوچەرخەکاندا ئەوە دەردەخات کە سەرکردایەتی دابەشکراو لە نێو گروپەکاندا دەردەکەوێت بەردەوام و کەمتر لاوازە لە مۆدێلی سەرکردایەتی تەوەرەیی تاکەکەسی.
لەبەر ڕۆشنایی ئەم هەموو گۆڕانکارییانە بەیەکەوە، خەڵک بەتایبەتی کچان و کوڕانی گەنج لە گۆڕەپانەکانی خۆپیشاندان چیتر متمانەیان بە سەندیکاکان و ڕێکخراوەکانی سەر بە پارتەکان نەماوە. ئەوان شێوەی ئاسۆیی ڕێکخستن و دەستپێشخەری سەربەخۆیان پێ باشترە کە ڕێز لە سەربەخۆیی ڕۆشنبیرییان بگرێت، ڕێگە بە بەشداری ڕاستەقینە بدات لە بڕیارداندا، و تێکەڵ بە هەمەچەشنی وەک سەروەت و سامانێک نەک بارگرانی.
بەشێکی زۆر لە گەشەسەندن، بەتایبەتی لە نێو گەنجاندا، ناڕەحەتی خۆیان نیشان دەدەن لە کاری تەقلیدی حزبی. ئەم دیاردەیە شایەنی بیرکردنەوە و لێکۆڵینەوەی جدییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەگەکانی و شیکردنەوەی وردی نەک بە ڕەتکردنەوە و ئیدانە کردن ڕووبەڕوویان ببنەوە و ئەمەش پێویستی پەرەپێدانی فۆرمی ڕێکخراوەیی دیموکراتی و کۆمەلایەتی و نەرمتر بەسەر چەپدا دەسەپێنێت
ئەم لۆژیکە نوێیە لەوانەیە دەرفەتێکی ڕاستەقینە بۆ نوێکردنەوەی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی و فراوانکردنی بنکەی کۆمەڵایەتی لەبەردەم چەپدا بڕەخسێنێت. هەڵبژاردن چیتر لەنێوان بنیاتنانی ڕووکەشێکی دڵسۆز یان وازهێنان لە کاری جەماوەری نییە. لەنێوان بەردەوامبوون لە پەرتەوازەیی یان گواستنەوەیە بەرەو بنیاتنان و پشتگیری یەکێتی و فیدراسیۆنە پێشکەوتووەکانی سەربەخۆی بەهێز کە تیایدا تاکەکانی چەپ لە هەموو ئاراستەیەکەوە پێکەوە کار دەکەن.
ڕێگای یەکگرتنی ڕاستەقینە لەسەر زەوی بە دوو ڕێڕەوی تەواوکەردا تێدەپەڕێت کە هیچکامیان بەبێ ئەوی تریان ناتوانن بوەستێنرێن:
یەکەم تراک: یەکێتی و کاری جەماوەری. بەشداری بەکۆمەڵ لە بنیاتنانی سەندیکای کرێکارانی پێشکەوتووخوازی بەهێز و فیدراسیۆن و ڕێکخراوە جەماوەریەکان کە هەمووان کۆدەکاتەوە بێ گوێدانە ئینتیمای ڕۆشنبیری و نەتەوەیی و ئایینی لە دەوری بەرژەوەندییە هاوبەشەکان و داخوازییە گرنگەکانیان. لەناو ئەم ڕێکخراوە سەربەخۆیانەدا، کەسانی چەپ دەتوانن باشترین ئەو شتانە پێشکەش بکەن کە هەیانە: بەهاکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، هاوپشتی و تێکۆشان بۆ کەرامەتی و یەکسانی مرۆڤ.
ڕێڕەوی دووەم: کاری سیاسی و ڕێکخراوەیی. هەماهەنگی و کاری هاوبەش لەسەر ئاستی پارتی و سیاسی لە چوارچێوەی هاوپەیمانی هەمەجۆر، لەسەر ئاستی وڵات یان پارێزگاکان یان لە دەوری داواکاری دیاریکراو، وەک هەنگاوی وردە وردە بەرەو بنیاتنانی چوارچێوەیەکی چەپی پێشکەوتووخواز فراوان و یەکگرتوو و فرە پلاتفۆرم کە هەموو هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان لەپاڵ سەندیکاکان و ڕێکخراوە کرێکارییەکان و بزووتنەوە جەماوەرییەکان بەپێی خاڵەکانی لێکنزیکبوونەوەی هەنووکەیی بگرێتەوە. گۆڕینی بارودۆخی عێراق و هەرێمی کوردستان پێویستی بەکۆکردنەوەی هەموو ئەو وزانە هەیە لەپڕۆژەیەکی یەکگرتوودا
شایانی جەختکردنەوەیە کە ئەم وتارە بانگەشەی ئەوە ناکات کە نەخشەڕێگایەکی ئامادە یان ڕەچەتەیەکی تەواوی ڕێکخراوەیی پێشکەش دەکات. هەنگاوە پراکتیکییەکان، میکانیزمەکانی دەستپێکردن و وردەکارییەکانی جێبەجێکردن لە بوارە جیاوازەکاندا لە بنەڕەتدا بابەتێکن کە پێویستی بە دیالۆگێکی کراوەی کۆمەلایەتی لە نێوان هێزە چەپەکان، بزووتنەوەی سەندیکاکان و خودی ڕێکخراوە جەماوەرییەکاندا هەیە.
مەبەستی سەرەکی ئەم خوێندنەوەیە هاندانی ئەم دیالۆگە و پەروەردەکردنی بە پرسیاری جددییە، بەو هیوایەی ببێتە هۆی گفتوگۆیەکی ڕۆشنبیری و پراکتیکی کە یارمەتیدەر بێت بۆ پەرەپێدانی دیدگاکە و بنیاتنانی وەڵامی هاوبەش.
ئەمە مانای کاری جەماوەری ڕاستەقینەیە لە سەردەمی ئێمەدا: خزمەتکردنی کرێکارانی دەست و مێشک، بنیاتنان و یەکخستنی دەسەڵاتیان، و بەشداریکردن لە گۆڕینی ژیانیان بۆ باشتر، و بەرجەستەکردنی بەهاکانی چەپ لە پراکتیکی ڕۆژانەدا نەک تەنها لە گوتاری سیاسیدا.
هێزی ڕاستەقینەی چەپ تەنها لە پێشنیارە ڕۆشنبیری و پێگە سیاسیەکانیدا نییە، بەڵکو لە توانای دامەزراندنی دامەزراوە سەربەخۆکان، دوور مەودا، پێشکەوتووخوازانە، کە لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا ڕەگ و ڕیشەیان داکوتاوە و توانای بەرگری لە بەرژەوەندییەکان و مافەکانیان و گۆڕینی وزە کۆمەڵایەتییەکانیان بۆ هێزێکی ڕاستەقینە بۆ گۆڕان هەیە کە ڕێگە بەرەو ئەلتەرناتیڤی سۆسیالیستی دەکاتەوە.


1. سەرچاوەکان
ئەزموونی سەندیکای کرێکاران
[1] تونس: ڕۆڵی یەکێتی کرێکارانی گشتی تونس (UGTT) لە شۆڕشی 2011 و گواستنەوەی دیموکراسی https://internationalviewpoint.org/spip.php?article5575
[2] ئەفریقای باشوور: پێکهێنانی COSATU و ڕۆڵی لە تێکۆشانی دژی ئاپارتاید https://sahistory.org.za/article/congress-south-african-trade-unions-cosatu
[3] بەرازیل: بزووتنەوەی سەندیکای کرێکارانی سەربەخۆ و پێکهێنانی پارتی کرێکاران https://en.wikipedia.org/wiki/Workers%27_Party_%28Brazil%29
[4] هیندستان: مێژووی بزووتنەوەی کرێکاری و پەیوەندییەکەی بە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی https://thelaw.institute/introduction-to-law/india-labour-movement-historical-overview/
[5] دانیمارک: کۆنفیدراسیۆنی سەندیکاکانی کرێکارانی دانمارک https://en.wikipedia.org/wiki/Danish_Trade_Union_Confederation
ئابووری بەکرێگیراوی عێراق
[6] سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، راوێژکاری ماددەی چوارەم سەبارەت بە عێراق 2025 https://www.imf.org/en/news/articles/2025/07/08/pr-25243-iraq-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation
[7] سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، ڕاپۆرتی عێراق 2024 https://www.imf.org/en/news/articles/2025/05/15/mcs-iraq-concluding-statement-of-the-2025-imf-article-iv-mission


وتارەکە لە هەمان کاتدا بە زمانی ئینگلیزی لە ماڵپەڕی چەپی جیهانی ZNetwork بڵاوکرایەوە کە وەرگێڕدراوە و بە دەیان زمان بەردەستە کە لەلایەن ماڵپەڕەکەوە پشتگیری دەکرێن.
https://znetwork.org/znetarticle/the-left-trade-unions-and-mass-organizations




پێشەکییەک بۆ ئابووری مارکسیستی.. بەشی سێیەم و کۆتایی.. رەوتی نێودەوڵەتی بەلشەفی

بەشی سێیەم و کۆتایی
وەرگێڕان و ئامادەکردنی: گۆران عەبدوڵڵا

قەیرانەکان لە تیۆریدا
قەیرانەکان شێوەی خولگەیی وەردەگرن (واتە لە خولەکانی گەشەو وەستاندا لە ماوەی مامناوەنددا) ئەمەش رەنگدانەوەی دەبێت لەسەر سیستمەکە. دەتوانین بڵێین سیستەمەکە لە قەیراندایە: ئەویش مێژووییە. بۆ ئەوەی لە قەیرانەکان تێبگەین، پێویستە لەوبارەوە بگەڕێینەوە بۆ مارکس.

با بگەڕێینەوە سەر کاڵا کە دەتوانرێت بەهاکەی دابەش بکرێت بۆ سێ پێکهاتە، c + v + s، .

C سەرمایەی بەردەوام: (constant capital)
ئاماژەیە بۆ بەهای هەموو ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و توخمەکانی تر کە کاری بەرهەمداری پێویسنە بۆ دروستکردنی بەها.
V سەرمایەی گۆڕاو: (variable capital)
ئاماژەیە بۆ بەهای کرێی کرێکارانی بەرهەمدار.
S زێدەبایی: (surplus value)
ئاماژەیە بۆ بەهای بەرهەمی زیادە.

بەها لە بەرهەمهێناندا دروست دەبێت بەڵام لە ڕێگەی میکانیزمی جۆراوجۆرەوە دابەش دەکرێت بۆ سەرمایەی بێ بەرهەم لە ڕیکلام، گواستنەوە، دەوڵەت و دارایی. دەتوانرێت هەموو بەها لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا سەر بە یەکێک لە سێ پۆلەکە بناسرێت.

مارکس سەرمایەی نەگۆڕ وەک مردوو (یان ڕابردوو) وە سەرمایەی گۆڕاوی وەک کاری “زیندوو” ناساند. ئەو بەهایەی کە سەرمایەی نەگۆڕ بەشداری لە کاڵاکەدا دەکات جێگیرە (هەر لێرەوەیە “نەگۆڕە”)، بەڵام کاری زیندوو کە کاریگەری لەسەر گواستنەوەی بەهای سەرمایەی بەردەوام (نەگۆڕ) بۆ سەر کاڵاکە بەهای نوێ دروست دەکات هەم بە جێگرتنەوەی بەهای هێزی کار و هەم بە بەرهەمهێنانی زێدەبایی (کە سەرمایەدارەکان یان بۆ بەکارهێنان یان وەبەرهێنانەوە لە بەرهەمهێنانی فراوانکراودا بەکاری دەهێنن). هێزی کار خوێنی ژیانی سیستمە.

کێبڕکێی نێوان سەرمایەداران، هەروەها دژایەتییەکانی نێوان سەرمایەدار و کرێکاران، سەرمایەدارەکان بەرەو زۆرترین قازانج دەبات بە دابەزاندنی تێچووی بەرهەمهێنان لە ڕێگەی تەکنەلۆژیای پاشەکەوتکردنی کار و جێگرتنەوەیان. بۆ نموونە بە ئۆتۆماتیکیکردن، کۆمپیوتەر، تەکنیکە کاراترەکان و هتد. بە واتایەکی تر، سەرمایەداری مەیلی کەمکردنەوەی ڕۆڵی کرێکاری زیندووی هەیە لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا.

ئەمە لە خۆیەوە شتێکی باش دەبێت، بەو پێیەی ئەم پەرەسەندنەی هێزە بەرهەمهێنەرەکان بنەمای کارکردنی کەمتر دادەنێت کە لە نێوان هەمان ژمارەی خەڵکدا دابەش بکرێت. بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخە کۆمەڵایەتییە نامۆکانی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، بە مانای قەیران و بێکاری و ئیستغلالکردنی زیاتر دێت.

لە ڕاستیدا بەلای (مارکس) ەوە دەتوانرێت ئیستغلالکردنی کار بپێورێت: ڕێژەی بەهای زیادە (s/v) بە ڕێژەی ئیستغلالیش ناسراوە، بەو پێیەی ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە چەندە زێدەبایی بەرهەمدێت بە بەراورد بە سەرمایەی گۆڕاو (کرێی کرێکارانی بەرهەمدار).

دەستکردن بە جێگررتنەوەی کرێکار بە ئامێر لە سەرمایەداریدا کێشەیەکی دیکەی قووڵتر دروست دەکات، کێشەیەک کە ڕەنگدانەوەی سیمایەکی تادێت ناعەقڵانی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانە. وەبەرهێنان لە تەکنەلۆژیا و بەرزبوونەوەی “پێکهاتەی تەکنیکی سەرمایە” ڕێژەیەکی گۆڕاو لە دابەشبوونی بەهای کاڵاکەدا بەدەست دەهێنێت، چونکە “C” قورسایی زیاتری خۆی دەگرێتە ئەستۆ. مەیلێک هەیە بۆ ئەوەی کە مارکس ناوی بردووە بە پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە ( Organic Composition of Capital)، c/(v+s) بەرزبێتەوە. دەتوانین بیر لە OCC بکەینەوە کە باڵابونی کاری “مردوو” وە لە ئامێرەکان و شتەکانی تردا بەسەر کاری “زیندوو”دا.

گرنگە ئەوە بزانین کە پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە (OCC) بۆ کۆمپانیای تاکەکەس جیاوازە لەگەڵ ئابوورییەکە بە گشتی.
سەرمایەداران بە ڕاستەوخۆ سوودی کرێکارەکانی خۆیان وەرناگرن. لە بەرهەمهێنانەوە پرۆسەیەک هەیە کە وادەکات ئەو کۆمپانیایانەی تەکنەلۆژیای زیاتریان بەکارهێناوە (یانی پێکهاتەی ئۆرگانیکیان بەرزترە)، بەشێکی زیاتری سوودە گشتییەکە بەدەست بهێنن.
بەم هۆیەش، هۆکاری سەرەکییە بۆ ئەوەی کۆمپانیاکان پارە بخەنە تەکنەلۆژیای نوێ کە کرێکاری کەمتر پێویستە.

ئەم کێشەیە لە ئاستی گشتی ئابووری (ماکرۆ)دا دروست دەبێت.
ئەگەر هەموو شتێک وەک خۆی بمێنێتەوە، بەرزبوونەوەی پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە (OCC) وادەکات ڕێژەی قازانج بە شێوەیەکی گشتی دابەزێت.
ئەم ڕێژەی قازانجە بریتییە لە: سوود (زیادەبایی) / (سەرمایەی بەردەوام + سەرمایەی گۆڕاو) یانی بڕی سوودەکە بە بەراورد لەگەڵ سەرجەم ئەو پارەیەی سەرمایەدارەکە خەرجی کردووە.
هەرچەندە زیادبوونی سوودی کرێکاران دەتوانێت قازانج بەرز بکاتەوە، بەڵام بە گشتی ئابووری بەرەو دابەزینی ڕێژەی قازانج دەڕوات.
ئەمە کێشەیەکی گەورەیە، چونکە ڕێژەی قازانج ئەو هێزەیە کە وادەکات سەرمایەداران وەبەرهێنان بکەن.

ئەگەر ڕێژەی قازانج دابەزێت، سەرمایەداران کەمتر وەبەرهێنان دەکەن لە بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە.
لەبری ئەوە، یان پارەکەیان دەخەنە کاروباری نا بەرهەمهێن (کە هیچ بەرهەمێکی نوێ دروست ناکات)، یان پارەکەیان دادەنێن و چاوەڕێی باشتربوون دەکەن.
کەمبوونەوەی وەبەرهێنان کاریگەرییەکی زنجیرەیی هەیە:
• دەبێتە هۆی دەرکردنی کرێکاران (لەکارخستن)
• زۆر کۆمپانیا دەکەون و دادەخرێن
• چونکە کرێکاران کەمتر دەتوانن کاڵا و خزمەتگوزاری بکڕن.
لە ئەنجامدا، بەشێک لە سەرمایەی بەردەوام (ماشێن، کارگە…) بەهای خۆی لەدەست دەدات. ئەمەش وادەکات پێکهاتەی ئۆرگانیک (OCC) دابەزێت.
کاتێک ئەمە ڕوودەدات، ڕێژەی قازانج دەست دەکات بە بەرزبوونەوە و سەرمایەداران دووبارە وەبەرهێنان دەکەن.
بە گشتی، ئەم پرۆسەیە هۆکاری سەرەکیی بازنەی بەرز و دابەزین (boom and bust)ـە کە هەموو ئابووریناسان دەیناسن.

قەیرانە خولییەکان بە شێوەیەکی گشتی ئەو شتانەن کە ئێمە پێی دەڵێین پاشەکشە یان وەستان، هەرچەندە دەتوانن گرژبوونی توندتر (واتە کەساد) خێراتر بکەن بەپێی ئەوەی کە چۆن پەیوەندییان بە ڕەوتە درێژخایەنەکانەوە هەیە لە ڕێژەی قازانج و پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە. خولەکان لەگەڵ هەردوو ماوەی درێژخایەنی فراوانبوون و دابەزین بوونیان هەیە.

سیستەمەکە بۆ ئەوەی خۆی نەخنکێنێت و نەوەستێت، هەوڵ دەدات چەند ڕێگەیەک بەکاربهێنێت کە مارکس پێی دەڵێت “هێزە دژەکان” (countervailing tendencies).
نموونەی ئەم ڕێگایانە:
• وەبەرهێنان لە وڵاتانی تر
• زیادکردنی بەرهەمهێنانی کرێکاران بەبێ کڕینی ماشێنی نوێ (بۆ نموونە: درێژکردنەوەی سەعاتی کار)
• کەمکردنەوەی بەهای سەرمایەی بەردەوام (بە فرۆشتنی زۆر هەرزان یان داخستنی کۆمپانیاکان لە کاتی قەیراندا)
بەڵام ئەم چارەسەریانە سنووردارن.
بە گشتی، ڕێژەی قازانج بەردەوام دادەبەزێت و قەیرانەکان خراپتر دەبن. لە ئەنجامدا سیستەمەکە خاو دەبێتەوە و بەردەوام پارەی زیاتر دەچێتە ناو کاروباری نا بەرهەمهێن هەندێک جار تەواو ساختە و ساختەکاری.

قەیرانەکان لە مێژوودا
شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە چارەکی کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمەوە لە دۆخێکی داکشانی مێژووییدایە. ئەوە بەو مانایە نییە کە سیستەمەکە بە درێژایی کاتەکە لە قەیرانی تونددا بووە. بە پێچەوانەوە قۆناغەکانی گەشەکردن و فراوانبوونی چڕ و پڕی هێزە بەرهەمهێنەرەکان هەبووە. بەڵام ئەو گەشەکردنە بە تێچووی گەورە هاتۆتە ئاراوە کە بەهۆی ناعەقڵانییەتی سیستەمی سەرمایەدارییەوە دروست بووە. بە وەلانانی پرسی ئاشکرای کاریگەرییەکان لەسەر ژینگەی سروشتی، ئەو گەشەکردنەی کە سەرمایەداری توانیویەتی بەدەستی بهێنێت، بە وێرانکارییەکی بەرفراوان بووەتە مومکین.

با بگەڕێینەوە سەر جیاوازییەکە لە نێوان قەیرانەکانی کورتخایەن (Recession) و قەیرانەکانی درێژخایەن (Depression).
• Recession (قەیرانی کورتخایەن): ئەو دابەزینانەی مامناوەندی بازنەیی کە لە ماوەی چەند ساڵێکدا چارەسەر دەبن. ئابووریناسانی سەرمایەداری بەم ناوە ناویان دەبەن ئەو دابەزینانەی GDP کە بۆ ماوەی لانیکەم دوو چارەکی ساڵێک بەردەوام دەبێت، بەڵام زۆرترین چەند ساڵێک دەخایەنێت.
• Depression (قەیرانی گەورە و درێژخایەن): قەیرانەکانی توندتر، کەمتر ڕوودەدەن و زۆر درێژترن. پێش گرانییە گەورەکەی ساڵانی ١٩٣٠، هەموو دابەزینێکیان بە “depression” ناودەبرد. ئێستا بەو قەیرانانە دەڵێن کە زیاتر لە سێ ساڵ بەردەوام دەبن یان GDP بە ڕێژەی ١٠٪ یان زیاتر دابەزێت.
ئابووریناسی مارکیستی مایکڵ ڕۆبێرتس لە کتێبەکەی بە ناوی “The Long Depression”، بە باشی ڕوونی کردووەتەوە کە مێژووی ئەم قەیرانە گەورانە چۆن بووە، بە بەکارهێنانی تیۆری بەها (value theory).
مایکڵ ڕۆبێرتس دەڵێت: جیاوازییەکەی ئابووریناسانی سەرمایەداری کێشەیەکی گەورەی هەیە، چونکە گرنگیی ئەوە نادات کە چەند کات دەخایەنێت بۆ گەڕانەوەی ئابووری. قەیرانەکانی Depression دەتوانن ١٠ ساڵ یان زیاتر بخایەنێت بۆ گەڕانەوەی ئاسایی، بەڵام Recession زۆر خێراتر چارەسەر دەبن.

بەم بیرکردنەوەیەوە، مایکڵ ڕۆبێرتس سێ قەیرانی گەورە (Depression) لە مێژووی سەرمایەداری جیهانیدا دیاری دەکات:
• ١٨٧٣ – ١٨٩٧
• ١٩٢٩ – ١٩٣٩
• ٢٠٠٨ – ؟ (هێشتا بەردەوامە)
لە ناوەندی هەر یەکێک لەم قەیرانە گەورانەدا، بەرزبونەوە و دابەزین هەبووە (واتە ماوەیەک گەشە و قەیرانی کورتخایەن)، بەڵام بە گشتی گەشەی ئابووری لە ئاستی خوارەوە بووە بە بەراورد لەگەڵ ماوەی پێش قەیرانەکە.
لە نێوان ئەم قەیرانە گەورانەدا، گەشەی ئابووری بەهێزتر و باشتر بووە.
ڕۆبێرتس بە وردی دەڵێت: ئەو گۆڕانکارییانەی کە لە ڕێژەی سوود (زیادەبایی)، پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە و ڕێژەی قازانج دا ڕوودەدەن — کە مارکس باسی کردووە — زۆر بەهێزن بۆ تێگەیشتن لە مێژووی ڕاستەقینەی قەیرانەکانی سەرمایەداری.
ئەم قەیرانانە دەتوانرێت بە هۆکارێکی جیاواز دەست پێ بکەن، وەک دڵەڕاوکێی دارایی، بڵقی کاڵاکان، کارەساتی سروشتی و هەروەها قەیرانی تەندروستی گشتی (وەک کۆڤید).
زۆرێکمان قەیرانی گەورەی ساڵانی ١٩٣٠ دەزانین. لیبڕاڵەکان دەڵێن سیاسەتەکانی کینز (سیاسەتەکانی ڕۆزڤێلت) ئابووریان دەرهێنا لە قەیران. بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە قەیرانی گەورەی ١٩٣٠ بە بەکارهێنانی پیشەسازی بۆ جەنگی جیهانی دووەم کۆتایی هات.
هەروەها، بنەمای گەشەی دوای جەنگی جیهانی دووەم ئەوە بوو کە زۆرێکی زۆری سەرمایەی فیزیکی لە جەنگدا وێران ببوو، بە تایبەت هەموو پیشەسازییەکانی ئەوروپای ڕۆژئاوا بە شێوەیەکی گەورە وێران بوون. ئەمەش وایکرد پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە بە شێوەیەکی گەورە دابەزێت.

لە کۆتایی چلەکانی سەدەی ڕابردوودا ئەمریکا ٥٠%ی بەرهەمی پیشەسازی جیهانی بەرهەمدەهێنا. سێ دەیەی دواتریش بەهۆی باڵادەستی ئیمپریالیزمی ئەمریکاوە لە قاڵب درا، لە گرتنە بەری سیاسەتێکی تردا ڕێگەی بە ڕکابەرەکانی دا لە ئەڵمانیا و ژاپۆن بۆ چاکبوونەوە و گەشەکردن بە شێوەیەکی بەرچاو بەهۆی حیساباتی جیۆسیاسی لە چوارچێوەی شەڕی سارددا لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەتدا.

بووژانەوەی دوای جەنگی دووەمی جیهانی لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا کۆتایی هات. بوژانەوەی ئابووری دوای خراپیی ئابووری و جەنگی دووەمی جیهانی پەیوەست بوو بە بوژانەوەی ڕێژەی قازانج، هەرچەندە ئەمەی دووەمیان لە ڕاستیدا لە ساڵانی ١٩٥٠دا دەستی بە دابەزینێکی پلە بە پلەکرد. ئەوە دابەزینی ڕێژەی قازانج بوو لە ماوەی دە ساڵ یان دە ساڵ و نیوێکی داهاتوودا کە زەمینەی بۆ ناڕەحەتی ساڵانی حەفتاکان دانا. مۆرای سمیس- Murray Smith- لە چاپی دووەمی کتێبە باشەکەیدا بەناوی Invisible Leviathan ، سەیری بەشدارییە تیۆری و ئەزموونییەکانی ئابووریناسانی مارکسیست (بە خۆشیەوە) دەکات سەبارەت بە ئابووری ئەمریکا لە ساڵانی ١٩٥٠ وە تا ئەمڕۆ. سمیس نیشانی دەدات کە چۆن بەرزبوونەوەی OCC بووە هۆی دابەزینێکی گەورەی ڕێژەی قازانج لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ و هەشتاکاندا.

ڕێژەی قازانج لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ساڵی ٢٠٠٧ بەرزبووەوە، واتە تەنها پێش “پاشکەوتنی گەورە” کە لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی پێکرد. وەک سمیس ئاماژەی پێدەکات، بەرزبوونەوەی ڕێژەی قازانج (کە بە بەکارهێنانی پێوەرە فەرمییەکان حیسابی بۆ کراوە) لە ماوەی ئەو چارەک سەدەیەدا نەک تەنها لەسەر بنەمای بەرزبوونەوەی ڕێژەی بەهای زیادە بووە (ئەمە قۆناغێکی هێرشی نیولیبراڵ بوو بۆ سەر چینی کرێکار) بەڵکو لەسەر بنەمای ئەوەش بووە تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر قازانجی خەیاڵی – سەرمایە زیاتر و زیاتر هەڵهات بۆ ناو وۆڵ ستریت و مامەڵە داراییەکانی ئاڵۆزی و دابڕان لە “ئابووری ڕاستەقینە”.

بەم شێوەیە ئەو بچووکبوونەوەیەی کە لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی پێکرد لە ئاستێکی تاڕادەیەک نزمدا لە ڕووی ڕاستەقینەوە دەستی پێکرد، بە کەرتی دارایی ئاوساو، قەرزی گشتی و تایبەت (واتە داواکاری لەسەر بەهای داهاتوو) و ئەو قازانجە خەیاڵیانەی کە بەستراوەتەوە بەو قەرزەوە. لەو حاڵەتەدا، ئەوە تەقینی بڵقی خانووبەرە بوو لە ئەمریکا، کە بنەمای خانووی کارتۆنی بە سەرمایەی خەیاڵی کە بوو بەهۆکاری داڕمانی ئابووری.

سمیس ئاماژە بەوە دەکات “کە قەیرانی سەرمایەداری جیهانی کە لە ساڵی ٢٠٠٧-٢٠٠٨سەریهەڵدا، دەگەڕێتەوە بۆ کێشە بەردەوامەکانی قازانجکردنی سەرمایەی بەرهەمدار، ئەم کێشانە لە ڕیشەی دیاردەی ‘داراییکردن’ و قەیرانەکانی قەرزدان کە ئێستا سیستەمی جیهانی ناسەقامگیر دەکات .” هەروەها دەڵێت: ” ئەستەمە قەیرانی ئابووری جیهانی بەبێ هێرشی زۆر دڕندانەتر بۆ سەر کرێکاران لەلایەن سەرمایەوە تێپەڕێنرێت وەک لەوانەی کە تایبەتمەندی سەردەمی نیولیبراڵی پێش ٢٠٠٨ بوون.”

سۆسیالیزم

ئێمە ئەمڕۆ لە ناوەڕاستی قەیرانێکی گەورەی جیهانیداین. تەنانەت پێش قەیرانی کۆرۆناش، پێدەچێت لە چوارچێوەی دابەزینی بەرفراوانتردا بەرەو خوارتر بڕۆین. ئەو دابەزینە ئێستا واقیعێکە: دەیان ملیۆن کەس لە کارەکانیان بێبەشکراون. وەڵامی حکومەتەکان بۆ ئەو قەیرانە کە بە تایبەتی لە ئەمریکادا بەرچاو کەوتووە، ڕزگارکردنی کۆمپانیاکان بووە و پشتیوانییەکی کەم بۆ کرێکاران. دەوڵەتە سەرمایەدارەکان کەرتی دارایی بەهێزتر دەکەن لەکاتێکدا قەرزەکان کۆدەکەنەوە، ئەمەش زەمینە بۆ شەپۆلێکی دڕندەتر لە هێرشکردنە سەر چینی کرێکار دادەڕێژێت، سەرەڕای ئەو قسە و باسانەی ئێستا ( تاڕادەیەکی زۆر بەتاڵن) سەبارەت بە گرنگیدان بە خەڵک. ئێمە نەک ئاسۆی “مامەڵەی نوێ” (“سەوز” یان شتێکی تر)، بەڵکو لەبەردەم بێکاریی بەکۆمەڵ و سیاسەتی austerity-دەستگرتنەوە دەڕۆین.
هەموو ئەمانە مانای چییە؟ چی دەکات بۆ ئەوەی یارمەتیدەرمان بێت لە تێگەیشتن و بەرەنگاربوونەوەی سەرمایەداری؟ چی دەکات بۆ داڕشتنی شەڕی سۆسیالیزم؟

“ئابووری” مارکسیستی یارمەتیمان دەدات لە دژایەتییەکانی سەرمایەداری و بناغەکەی لە ئیستغلالکردن و نەوەی قەیرانەکانی تێبگەین. بەڵام سیستەمەکە بە سادەیی و لەسەر خۆی ناڕوخێت. سەرمایەداری هەمیشە ڕێگایەک بۆ دەربازبوون لە قەیران دەدۆزێتەوە، تەنانەت لەو کاتانەیش کە قەیرانەکان توندتریشدەبن. ڕێگایەکی دەربازبوون دەدۆزێتەوە ئەوەش لەڕێگەی ئیستغلالکردنی کرێکارانەوە، بە بەکارهێنانی دەوڵەت بۆ گواستنەوەی سامان لە چینی کرێکارەوە بۆ چینی سەرمایەداری (لەوانەش چینە مشەخۆرەکانی سەرمایەی دارایی، بیمە و هتد)، بە بردنە پێشەوەی شەڕی بازرگانی و… لە کۆتاییدا شەڕکردن بە چەک.

بەڵام مارکسیزم هاوکارمانە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی ڕزگاربوون لە سەرمایەداری. کلیلەکە چینی کرێکاری نێودەوڵەتییە. مارکسیستەکان هەوڵ دەدەن لەهۆشیاری ئێمە لە سەرمایەداری کەڵک وەربگرن بۆ یارمەتیدان لە بنیاتنانی حیزبێکی شۆڕشگێڕ کە بتوانێت پشتیوانی لای چینی کرێکار بەدەست بهێنێت و پەروەردەی بکات لە ئەرکە مێژووییەکەیدا کە گۆڕینی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە بە سۆسیالیزم.

https://bolshevik.org/statements/ibt_20201019_marxist_economics.html

بۆ خوێندنەوەی بەشی یەکەم کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی بەشی دووەم کلیکی ئێرەبکەن..




پەیوەندی ئێران بە روسیا و چینەوە.. عوسمانی حاجی مارف

بۆ تێگەیشتن لە هەڵوێستی روسیا و چین و سەبارەت بە شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، پێش هەموشتێ پێویستە لەوە تێبگەین کە روسیا و چین، وەک بەشێک لە ململانێیەکی گەورەتر لەسەر داڕشتنی نەزمی جیهانی سەیری شەڕەکە دەکەن. لە ئێستادا جیهان لەڕێڕەوی ئاراستەی گواستنەوە و کۆتاییهێنانە بە سیستەمێکی یەک جەمسەری، کە ئەمریکا لەدوای کۆتاییهاتنی جەنگی ساردەوە بەرجەستەی کردووە، ئەو ئاراستەیە بۆ سیستەمێکی نێودەوڵەتی فرە جەمسەری، کە لەلایەن ململانێی زلهێزە سەرهەڵداوەکانەوە خەریکە دەچەسپێنرێت.
لەئەنجامدا تێوەگلانی هەر قەیرانێک، کە ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرەو ڕوی دەبێتەوە، دەرفەتی ستراتیژی بۆ روسیاو چین دەڕەخسێنێت. سەرەڕای ئەوەش، شەڕی بەردەوام نیگەرانی ڕوسیا و چین دەوروژێنێت، سەبارەت بەوەی کە ئەو قەیرانانە دەتوانێت، شەپۆلی ناسەقامگیری لە سنورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەرچێت و بەجیهاندا بڵاو بێتەوە، وەک داخستنی گەرووی هورمز.لە لایەکی ترەوە پەیوەندی نێوان چین و روسیا لە گەڵ ئێران، لەسەر بەرژەوەندی بازرگانی و ئابووری و هاوسەنگکردنی نفوزی ئەمریکا، لە ناوچەکەدا بنیات نراوە.هەروەها هەرکام لە روسیا و چین، ئەولەویەتی تریان هەیە کە ئێران ناگرێتەوە. چین گرنگی بە پرسی تر لەبەرامبەر ئەمریکادا ئەدا، دیارترینیان دەریای باشووری چین و تایوانە، کە وەک هەڕەشە لەبەرامبەر ئەمریکادا مامەڵەی دەکات، لەلایەکی ترەوە ڕوسیا بە پلەی یەکەم، سەرنجی لەسەر ئۆکرانیایە کە دەروازەی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپایە و زاڵبوونە بەسەر دەریای ڕەشدا.
بەشداریکردنی ئەمریکا لە ململانێیەکی درێژخایەندا بەرامبەر زلهێزەکان، لە ئەنجامدا نوێنەرایەتی پێگەیەکی بەرەو پاشەکشە دەکات، لە دابەزینی ڕۆڵی ئەمریکا لە ئاستی جیهاندا، کە لەو حاڵەتەدا پەکین دەتوانێت خۆی وەک هێزێکی هاوسەنگی ئابووری و پیشەسازی، کۆنترۆڵی بازاڕی جیهان پیشان بدات، لەژێر ڕۆشنایی ئەگەری شکستی ئابووری ئەمریکا لە شەڕەکە و لە قەیرانەکاندا. بەڵام ئەوەش نابێت لە بیر بکەین، لەهەمانکاتدا درێژەی شەڕەکەو داخستنی هورمز هەڕەشە لە ئاسایشی وزەی چین و پڕۆژە ئابووریە زەبەلاحەکانی دەکات لە ناوچەکەدا، کە پەیوەندیان بە دەستپێشخەری پرۆژەی گەشەپێدان و ڕێگاوبانەوە هەیە، بەوپێیەی ڕێڕەوی دەریایی لە کەنداو نوێنەرایەتی خوێنبەرە سەرەکییەکانی بازرگانی جیهانی دەکات، کە بە خێرایی ڕەنگدانەوەی لەسەر ئابووری چین دەبێت.
سەبارەت بە ڕوسیا، لە کاتێکدا سەرقاڵبونی ئەمریکا بە شەڕ، پێگەی مۆسکۆ لە قەیرانی ئۆکرانیا و ئەو دەستکەوتانەی کە بەدەستی هێناوە بەهێزتر دەکات. لە کاتێکدا ئەمریکا سەرقاڵی شەڕە لە بەرامبەر ئێراندا، پێگەی مۆسکۆ لە قەیرانی ئۆکرانیادا بە‌هێز دەبێت، بەجیا لەوەی پەیوەندی ناتۆ و ئەمریکا لاواز دەبێت، لە هەمانکاتدا شەڕی ئەمریکاو ئێران و کاردانەوەکانی سەبارەت بە پەکخستنی بازاڕەکانی وزەی جیهانی دەبێتە هۆی دەستکەوتی ئابووری بەرچاو بۆ ڕوسیا. ئاشکرایە کە شەڕەکە بەرژەوەندیەکان لە ناوچەکەدا تێکدەدات، لە هەمانکاتدا ڕەنگە پاڵ بە ئابووریە گەورەکانەوە بنێ بۆ خێراترکردنی گواستنەوەیان لە سەرچاوە تەقلیدیەکانی وزە، ئەمەش لە درێژخایەندا زیان بە بەرژەوەندیەکانی ڕوسیا دەگەیەنێت.
قەیرانی درێژخایەنی ئەمریکا، ڕۆڵی چین و ڕوسیا گرنگتر دەکات، چونکە شەڕە درێژخایەنەکان فرسەت و پێویستیەکی زیاتر بۆ لایەنەکانی دەرەوەی شەڕەکە دەڕخسێنێت كە توانای دابینکردنی گەرەنتی سیاسی و ئابووریان هەبێت.
هەڵبەتە ڕژێمی ئێران بە باشی ئاگاداری سنووری دەستێوەردانی چین و ڕوسیایە، سەرەڕای ئەو هەڵسەنگاندنە باوەی کە هەردوو وڵات هاوپەیمانی ئێرانن، بەڵام ناکرێ تاران بە تەواوی پشت بە پشتیوانی چین و ڕوسیا ببەستێت. ئێران لەم شەڕەدا حساب بۆ ئەوە دەکات کە پشت بە درێژکردنەوەی شەڕەکە دەبەستێت بۆ پاڵنانی ڕای گشتی ئەمریکا و فشارخستنە سەر ئیدارەی ترەمپ تا بەو شێوەیە کۆتایی بە شەڕەکە بێت، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی زیانە گیانیەکانی سەربازانی ئەمریکی و بەرزبونەوەی خەرجیەکانی. بە هەمان شێوە لەناو خودی ئیسرائیلدا، خەڵکەکەی تووشی ترس و دڵەڕاوکێیەکی بەرفراوان و زیانێکی قورس بونەتەوە، کە بووە هۆی زیادبونی کۆچکردن، ئەمەش دەتوانێت فشارێکی بەرچاوی گشتی و ئۆپۆزسیۆن لەسەر نەتانیاهۆ دروست بکات بۆ وەستاندنی شەڕەکە.
هەروەها شەڕێکی درێژخایەن دەتوانێت هاوسۆزی گشتی بۆ ئێران لە ناوچەکەدا دروست بکات، ئەو حکومەتانەی کە لە ململانێکاندا بێلایەن ماونەتەوە، بخاتە دۆخێکی چاوەروانی و سەختەوە، ئەمەش پاڵیان پێوەدەنێت بۆ گرتنەبەری هەڵوێستی دیپلۆماسی بەرامبەر بە ئەمریکا و ئیسرائیل، وەک هەوڵەکانی ئیسلامئاباد بۆ دانوسەکان.
کاتێک شەڕی نێوان ئەمریکا و ئێران کەوتە بەر گرژیەکانی داخستنی گەروی هورمز، چیتر وەک ڕوبەڕوبونەوەیەکی دوولایەنە نەمایەوە، ئەوەی ئاشکرا کرد کە یاریزانی دیکەش لە نێو مەیدانکەدا هەن و پشتیوانی و پشتگیری پێشکەش دەکەن، بەڵام لە هەماکاتدا خۆیان لە ڕوبەڕوبونەوەی ڕاستەوخۆ بەدوور دەگرن، لەبەر ئەگەری ئەوەی نەک ببێتە هۆی جەنگی جیهانی سێیەم.
ڕاپۆرتە هەواڵگریەکانی ڕۆژئاوا بە ئاشکرا باس لە پشتیوانی ناڕاستەوخۆی چین و روسیا بۆ ئێران لە کاتی ململانێ و شەڕەکان لەگەڵ واشنتۆن دەکەن، کەلە ڕێگەی کەناڵی تەکنیکی و تەکنۆلۆژی و ئابووریەوە بە ئامانجی درێژخایەنی جەنگ و ماندوکردنی ئەمریکایە. هەڵبەتە پەکین و مۆسکۆ باش دەزانن کە بەرژەوەندیەکانیان لە زیندوو ڕاگرتنی ململانێکاندایە، بەڵام لە چوارچێوەی سنوورێکدا کە ڕێگری لە ڕوبەڕوبونەوەی ئاشکراو ڕاستەوخۆ لەگەڵ واشنتۆن دەکات. ھیچ هێزێکی چینی و روسی لە تەنیشت سوپای پاسدارانی ئێران شەڕیان نەکردووە، تا ئێستا هیچ هێرشێکی مووشەکی لە پەکین و مۆسکۆوە ئەنجام نەدراوە کە بنکەکانی ئەمریکا لە کەنداو بکاتە ئامانج.
بەڵام بۆچی چین و روسیا ئەم پشتیوانیە دەکەن؟ بۆ مۆسکۆ هاوکێشەکە سادەیە، تا واشنتۆن زیاتر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گیر بخوات، فشارێکی کەمتر لەسەر روسیا لە ئۆکرانیاوە دەخرێتە سەری. ئێران لای پوتین هاوپەیمان نییە بە مانای ئایدیۆلۆژی، بەڵکو ئامرازێکی بەنرخە بۆ سەرقاڵکردنی بەرامبەرەکەی.
بەڵام چین حیساباتی جیاوازی هەیە، پەکین نەک هەر دەیەوێت ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بنبەست بکات، بەڵکو لە هەمانکاتدا دەیەوێت نیشانی بدات کە لە بەرامبەر ئەمریکادا هێزێکی گەورەیە و توانای تەحەدای نەزمی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتی واشنتۆنی هەیە، پشتیوانی چین بۆ ئێران بەشێکە لە ستراتیژییەکی فراوانتر بۆ تێکدانی هەژموونی ئەمریکا.
چین بۆ بەشێکی بەرچاو لە پێداویستیە نەوتیەکانی پشت بە کەنداو دەبەستێت، هەر شەڕێکی ناوچەیی بەرفراوان دەتوانێت دابینکردنی وزە تێکبدات و گەشەی ئابووری چین بخاتە مەترسیەوە. بۆیە پەکین بە وریاییەوە مامەڵەی دۆخەکە و ململانێی لە گەڵ ئەمریکا دەکات. پێشکەشکەری پشتیوانی تەکنیکی و ئابووریە، بەڵام بەدەر لە دەرکەوتن لە هەر هەنگاوێک کە دەتوانرێت وەک پەیوەستبوون بە شەڕەوە لێکبدرێتەوە. لە هەمان کاتدا، کەناڵە کراوەکانی پەیوەندی لەگەڵ واشنتۆن دەپارێزێت، ڕەنگدانەوەی جیهانبینی چینی کە هەوڵدەدات دەسەڵاتی نێودەوڵەتی دابەش بکاتەوە، بەبێ ئەوەی مەترسی ڕوبەڕوبونەوەی کارەساتبار بکات.
لە واشنتۆنیش دۆخەکە ئاڵۆزە، ترەمپ کە توڕەیی خۆی لە دەور و پاڵپشتی چین و رووسیا بۆ ئێران ناشارێتەوە، بەیاننامەیەکی پر هەڕەشەی بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند چین و روسیا باجێکی قورس ئەدەن!، بەڵام گومانی تیانیە کەجێبەجێکردنی ڕاستەقینەی ئەم هەڕەشانە، لەبەرامبەر روسیا و چیندا مانایەکی عەمەلی لێناکەوێتەوە.
هەڵبەتە واشنتۆنیش بەتوندی خۆپارێزی لە پەرەسەندنی شەڕی ڕاستەوخۆ لەگەڵ پەکین و مۆسکۆدا دەکات، چونکە دەتوانێت سیناریۆیەک بەدوای خۆیدا بهێنێت کە کەس نایەوێت، ئەویش جەنگی جیهانی سێیەمە، بۆیە زلهێزەکان لە ناچاریا بە وریاییەوە، سەما لەسەر لێواری چەقۆیەک دەکەن، کە هەر لایەک دەیەوێت بەهێز دەربکەوێت بەبێ ئەوەی ببێتە هۆی داڕمانی کۆی زەوی.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم واقیعانە لەئێستادا زۆرترین ئەگەر ئەوەیە پشتیوانی چینی و روسیا سنووردارە و ناڕاستەوخۆ دەمێنێتەوە، ململانێ و بارگرژی لە ناوچەکە بەردەوامە و لە سنوردارکردنی واشنتۆن و تاراندا دەمێنێتەوە، ناوچەکەش لە دۆخێکی خراپ بونی هەمیشەیدا دەبێت. لەلایەکی تریشەوە ئەگەری ئەوە هەیە پشتیوانیەکانی روسیا و چین بۆ ئاستێکی بەرزتر هەنگاو بنێت، چین یان روسیا چەکی پێشکەوتوو، وەک سیستەمی بەرگری ئاسمانی ئاڵۆز، یان موشەکی دوور مەودا، بۆ ئێران دابین دەکەن، ئەمەش هاوسەنگی هێز دەگۆڕێت و وەڵامێکی یەکلاکەرەوەتر لە واشنتۆنی لێدەکەوێتەوە، کە ئەگەری هەیە لێدانی ناڕاستەوخۆ لەناو خاکی روسیا یان چیندا لەخۆبگرێت!.
پاڵپشتی چین و روسیا بۆ ئێران پیلانێک نیە بۆ گڕدانی شەڕێکی جیهانی، بەڵکو بەشێکە لە گەمەیەکی ستراتیژی گەورەتر کە ئامانجی سەرلێشێواندن و ماندووکردنی واشنتۆنە، نەک لەناوبردنی سیستەمی نێودەوڵەتی. هەڵبەتە ئاراستەکە بەرەو ئەوە دەڕوات کە سیستەمی نێودەوڵەتی گۆڕانکاری قووڵی بەسەردا دێت لە ئەنجامی ململانێ و گۆڕانی هاوسەنگی جەمسەرەکان و شەڕی بەردەوامی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆیە هەندێک لە ئەکتەرە نێودەوڵەتیەکان، لەوانەش روسیا و چین، هەوڵدەدەن ڕۆڵێکی سیاسی ئاڵۆز بگێڕن کە پاراستنی هاوسەنگی ستراتیژی خۆیان لە ناوچەکەدا، تێکەڵ بکەن لەگەڵ سوودوەرگرتن لەو دەرفەتانەی کە قەیرانەکان هیناویەتە پێشەوە، بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆیان لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا.
چین و روسیا، دەیانەوێت ئەمریکا بە سەرقاڵی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە بمێنێتەوە و سەرنجی خۆی لە سەر ئەوروپا و ئاسیا لاببات، بەم شێوەیە سەرچاوە و تواناکانی تەواو بکات. بەڵام شەڕێکی تەواویان ناوێت کە بتوانێت بیانکێشێتە ناو تاڵاوێکەوە، هیچ ڕێگایەکی دەربازبونیان نەبێت. بۆیە پێدەچێت ئەو ململانێیە لە چوارچێوەی شەڕی بە وەکالەت و ڕوبەڕوبونەوەی ناڕاستەوخۆدا بمێنێتەوە، هەڵبەتە ململانێی وڵاتانی سەرمایەداری، لەوپەڕی قوڵبونەوەی قەیرانەکانیدا، هیچ گەرەنتیەک ناناسن، کە ژیانی مرۆڤایەتی تەواو دەشێوێنێت.
لەم چوارچێوەیەدا ئەتوانین بڵێین کە ئێران ئەوەندە ئامانج نییە، راستە ئێستا گەمەکە ئێرانی کردۆتە مەیدانی ململانێی زلهێزەکان، دواتر لەم گەمەیەدا ئەگەری ئەوە هەیە کوبا و کۆریا و گەرشوێنێک پێویستیان بێت ئەم گەمەیەی تیا گەرم دەکەن. کۆتایی ئەم گەمانەش تەنها لە پرۆسەی ئەو جەنگە جیهانیەدایە کە پەیوەندیەکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری لێکدادەبرێ و بەتاڵی دەکاتەوە.




بەڕاست قۆناغی ئەنفالی چوار بێ زیان بوو؟.. عەلی مەحمود محەمەد

وەڵامێك بۆ دوو چاوپێكەوتنی بەڕێزان كاك نەوشیروان مستەفا و كاك رابەری سەید برایم

كاك سەلام عەلی لە 6 بەرگی نیشتمانی گوڵە گەنمەكان تایبەت بە ئەنفالدا كۆی دیدارو چاوپێكەوتنەكانی لە گەڵ قوربانیان و پێشمەرگەو جاش و پارتیزانەكان و تەنانەت پێشمەرگە پزیشكەكان بلاو كردۆتەوە, دیدارەكانی بە ئامانەتەوە وەك خۆی چیوتراوە بڵاو كردۆتەوە, لە ئەو بەرگەی تایبەتە بە وتەی پێشمەرگە چەند سەرنجێكم هەبوو لەسەر دوو دیداریان كە لە گەڵ كۆچكردوو كاك نەوشیروان مستەفا و بەڕێز كاك رابەری سەید برایم ئەنجامی داوە, هەردوو سەرنجەكەش تایبەتن بە وتەكانیان لەسەر ئەنفالكراوانی قۆناغی ئەنفالی چوارەم, خۆزگەم زووتر كاك سەلام ئەم زنجیرە كتێبەی بڵاو بكردایەتەوە تا بەشداربووانی چاوپێكەوتنەكانی ئەم بەشەو بەشەكانی دیكە لە ژیاندا بوونایە و وتەكانی خۆیان ببینیایە.
ئەم شەش بەرگە بە تایبەت دوو بەشی قوربانییەكان (ژنان و پیاوان) دوو پەرتووكی زۆر گرنگن, بە تایبەتیش كاك سەلام نەیویستووە دەستكاری ناوەڕۆكی دیدارەكان بە ئیشتیهای بیركردنەوەی خۆی بكات و دەقەكانی وەك خۆی بڵاو كردۆتەوە, لە دیداردا دەستكاری دەق لە رووی ناوەڕۆك و داڕشتنەوە بەرهەمەكە دەكوژێت.
هەردوو بەڕێز كاك نەوشیروان مستەفا و كاك رابەری سەید برایم لە دیدارەكانیان باس لەوە دەكەن لە پرۆسەی بەدناوی ئەنفالدا, سنووری ناوچەی قۆناغی ئەنفالی چوار لەو پرۆسەیە هاووڵاتیانی بێ زیان دەرچوونە, كە وتەكانیانم خوێندمەوە سەرم سوڕما, چەند جارێك پێیدا چوومەوە, باوەڕم بە چاوەكانم ناكرد كە وا وترابێت, نازانم ئەم بەڕێزانە ئەم زانیاریانەیان لە كوێوە هێناوە, بە تایبەت بۆ كەسێكی وەك كاك رابەری سەید برایم كە سەرتیپی ناوچەیەك بووە خاوەند گوندی وەك جەلەمۆرد و گۆپتەپەو دەیان گوندی رەشپۆشی وەك ئەوانە, خودی خۆشی خەڵكی ئەو ناوچەیەیە, ئیتر نازانم چۆن توانیویەتی لێدوانی وا بدات, لێدوانی ئاوا ئازایەتی بێ پایانی دەوێت, چونكە بەرەو رووی روووبارێك خوێن دەبێتەوە, لە كۆتاشدا هەر بەرەو رووی راستییەكان دەبێتەوە, دەبوایا بیزانیایە ئەو شایەدییەی ئەو داوێتی 100% ناراستە, رۆژێك هەر بڵاو دەكرێتەوە كەسانێك لێی راست دەبنەوە, كە عەوداڵی دەرخستنی راستییەكان دەبن, هەرچەندە زانیاری ناڕاست پەتی كورتە, زوو ئاشكرا دەبێت, خودی پرۆسەی چاوپێكەوتنی مێژوویی شایەدی دانە لەسەر راستییەكان, ئاخۆ دەكرێت لە داهاتوودا كاك رابەر بە شایەد لەسەر رووداوەكان وتەی لێ وەربگرترێت؟, بێ متمانەمان ناكات بەرامبەر هەموو سەرگوزەشتەو گێڕانەوەكانی؟ .

ئەوان چییان وتووە؟

فەرموون دەقی لێدووانەكانی كاك نەوشیروان مستەفا و كاك رابەری سەید برایم كە بۆ كاك سەلام عەلییان داوە وەك خۆی دەخەمە روو بۆتان, كاك نەوشیروان مستەفا دەڵێت: ….. لە قۆناغی دووەمی ئەنفالدا زیانی گیانی زۆرمان بەركەوت, لە قۆناغەكانیتردا یەعنی لە ئەنفالەكانی دەشتی كەركوك و لە مەنتقەی خۆشناوەتی و ئەوانە پێشتر ئاگاداری خەڵكمان كردبوەوە, هەندێك لەوانە چوونە ناو شارەوە, خۆیان شاردەوەو هەندێكیتریان چوون بۆ ئێران. لە ئێران نیشتەجێمانكردن و جێگەمانكردنەوە, یەعنی تەنیا ناوچەیەك زەرەری زۆر گەورەی بینی ئەو ناوچەیە بوو كە ناوچەی گەرمیان ل20.
لە بەشێكی دیكەی چاوپێكەوتنەكەی هەمان بۆچوون دووبارە دەكاتەوەو دەڵێت: مەنتیقەی خۆشناوەتی هەموومان دەربازكرد, هی مەنتقەی دەشتی كەركوك هەموویمان دەربازكرد, یەعنی كەسێك نەبووە بمێنێتەوە مەگەر كەسێك خۆی ویستبێتی, پێشمەرگەش هەندێ نەبێت خۆیان لە گەڵمان نەمانەوە پێیانوابوو ئەگەر تەسلیمببنەوە باشترە, تەسلیمبوونەوەو كوشتنیان, ئەوانیش ئەگەر لە گەڵماندا بهاتایان رزگاریاندەبوو,…. ل32.
هەرچەندە ناوچەی خۆشناوەتیش زیانیان هەبوو لە ئەنفالدا بلەی سەرو یەكێكە لە نموونەكان لە پاڵ زیانی كیمیابارانەكان, ئەوانیش بە موتڵەقی هەموو رزگاریان نەبوو, وەلێ لە هەموو قۆناغەكانی ئەنفال زیانی ئەم ناوچەیە كەمتر بوو, ئەویش بەهۆی بەرگری پێشمەرگەوە نەك رزگاركردنیان.
كاك رابەری سەید برایم, لە كاتی پرۆسەی بەدناوی ئەنفال سەر تیپی 25ی خاڵخاڵان بوو, كە تیپەكە ئەو سنووری چالاكییەكەی چەقی ئەم ناوچەیە بوو دەڵێت: من بەرپرسیارم لەو قۆناغەی ئەنفال كە تیایدا بووم, لە ئەنفالی یەك خەڵك زوو ناوچەكەیان چۆڵكرد و دەرچوون, بەڵام بەهۆی سەرماو ئەوانەوە بەشێك لە خەڵك لە سەرمان مردن, لە ژن و مناڵ و پیر و پەككەوتە, لە ئەنفالی چوار كە تیایدا بەشدار بووم , پێش شالاوەكە خەڵك ناوچەكانیان چۆڵكرد, بۆ نموونە جاشەكان هەواڵیان بۆ كەسوكاریان ناردبوو كە دەرچن لە ناوچەكە و وەزعەكە وایە, بەڵام بۆ ئەنفالی دوو و سێ, من بەرپرسیار نیم, رەنگە رێگە لە خەڵك گیرابێت كە نەڕوات بەلام ئەوە نەبووە سیاسەتی یەكێتی و بەرنامەی یەكێتی نەبووە بە گشتی, ئەگەر لە ئەرشیفی برووسكەكانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان لە ساڵی 1987 تا 1988 تەماشا بكە, كاك نەوشیروان برووسكەی هەیە بە چەند خاڵێك دەڵێت خەڵك ئازادە بڕوات و خۆتان وا رێك بخەن, وا بەرگریبكەن, بەڵگەشمان هەیە, كە لە چ رۆژ و ژ مێژوویەك ئەو برووسكەی لێداوەو ئەو كاتە كاك نەوشیروان لە ناوەوەی وڵات بوو سەرپەرشتی ینك ی دەكرد, بەڕێز مام جەلال لە دەرەوە بوو….. ل 280.

ئەم وەڵامانە راستن؟

دیارە لە ئەنفالی یەكیشدا پەرێز تەواو پاك نییە, زیاتر لە چوار سەد كەس ئەنفالكران لەوانە هاووڵاتیانی گوندەكانی سێدەر و سەرمۆرد و ….., بەشێكیش لە هاوولاتیانی گوندەكانی سنورەكە, بەهۆی خراپی گوزەرانیانەوە لە ئێران گەڕانەوە, دووای گەڕانەوەیان لە ئێران ئەنفالكران.
ئەگەر بەڕێزی بەرپرسە لە قۆاغی ئەنفالی چوار, ئایا ئێستاش بە پراتیك بەرپرسیارێتییەكە هەر قەبوڵ دەكات وەك ئەوەی ئەوسا وتوویەی؟ , فەرموو با لێكۆڵینەوەو بەدوادا چوون بەسەر پەرشتی لێژنەیەكی بێلایەن و پسپۆر لە كەسوكاری قوربانیان و نووسەران و لێكۆڵەرانی ئەنفال و دادوەری دەست بەكار بن بۆ لێكۆڵینەوە لەو لێدووانە بكات, لە دووایدا بەرپرسیارێتی رووحی ئەو هەزاران كەسە بكە لە ناوچەكەت ئەنفالكران, كە بە وتەی بەڕێزت هەرنین و بوونیان نییە و دەبێت ئەوانەی ئێمە دەڵێین ئەنفالكراون لە ژیاندا بن, مرۆڤ كە چووە ناو ساڵەوە هەقیەتی دان بە راستییەكان بنێت و ئازایەتی داوای لێبورن كردنی هەبێت و بەرپرسیارێتی هەڵەكانی رابردووی خۆی بگرێتە ئەستۆ, بۆیە من لێرەوە بانگەوازت دەكەم لەسەر ئەم لێدووانە داوای لێبوردن لە كەسوكاری قوربانیانی قەڵاسێوكە, شێخ بزێنی سەرو و خواروو , دەشتی كۆیەو شوان و سەرخاسە بكە, چونكە نكۆڵیكردن تاوانە.
ئاخر تیپەكەی بەڕێزت بە شایەدی خۆم تا بەیانی رۆژی 4-5-1988 رێگەتان لە خەڵك دەگرت خۆیان رزگار بكەن, دوایی وەك هەڵم چوون بە ئاسمانا, هەموو دەروازەكانتان داخست, كەڵەكتان دایە ئاوا, خەڵكتان لە شارەوە بە زۆر گەڕاندەوە بۆ ناوچە قەدەغەكراوەكان و دوواتر ئەنفال كران…….. چۆن وێراتان ئەم لێدووانە بدەن؟, لە رووحیانەتی هەموو ئەو مرۆڤانە نەترسان كە خرانە ژێر لمەوە, راستە لە كاتی چاوپێكەوتنەكە كەست لێ دیار نەبووە وەلامت بداتەوە, ئەدی ئێستا كە نووسراوەتەوەو خراوەتە سەر كاغەز چی دەفەرموون, هەر بەردەوامن لەسەر هەمان بۆچوون؟, لە كاتێك وەك خۆت دەڵێیت بەرپرسی لە ناوچەكەت, شاردنەوەی راستییەكان تەنها بۆ ئەوەیە نەكەونە بەر بەرپرسیارێتی, ئایا دەزانی رێگا گرتن لە خەڵك لە كاتی جەنگدا بە پێی بنەماكانی دادگا نێودەوڵەتییەكان دەچێتە چوارچێەی تاوانی جەنگەوە؟, دەزانی ئەم تاوانە چییە و لە كوێی تاوانەكانە؟.
بەڵێ ئێوە نەك خەڵكتان بە سەلامەتی رزگار نەكرد وەك ئیدعا دەكەیت, بەڵكە خەڵكتان وەك بارمتە دایە دەست جەلادانەوە, ئەوەی كردتان تاوانی مەزن بوو, مێژوو لێتان خۆش نابێت, نكۆڵی كردن لە بوونی تاوانەكەو ئەنفالكردنی نزیك 5000 كەسی نەگەڕاوە هەزارانی گەڕاوە بۆ خۆی تاوانێكە, ئەگەر ناوچەكەی تۆ ئەنفالكراوی نییە ئەدی 182000 ەكە, ئەم ژمارە زەبلاحە بە چی پڕ دەكەیتەوە؟.

ژمارەكە چەندە؟

كاك مەلا شاخی كە كادیری یەكێتی نیشتمانی كوردستان بووە لە سەروبەندی تاوانی جینۆسایدی ئەنفال و هاوڕێی خۆتانە, لە پەرتووكە ناودارەكەی بە ناوی ئەنفالی خاڵخاڵان لە ل 290 دا ژمارەی ئەنفالكراوە نەگەڕاوەكانی ئەم سنوورەی كە تۆ دەڵێی بە سەلامەتی رزگارمان كردوون بە 4228 كەس دیاریكردووە, 2895یان نێرن و 1333 كەسیان مێینەن, بە تێبینی نووسەر ئەوەی كە ئەم ئامارە فیرارەكان ( سەربازی هەڵاتوو) و گەڕاوەكان (ئەو ئەنفالكراوانەی لە دووبز و نگرە سەلمان گەڕاونەتەوە) ناگرێتەوە, بە تێبینی منیش زۆری دیكەش هەن .
بەڵێ دووای گەرمیان واتە ئەنفالی سێیەم, دەشتاییەكانی كەركووك و ناوچەی قۆناغی ئەنفالی چوارە دووەم زیانلێكەوتەی قۆناغەكانی ئەنفالن وەك ژمارەی قوربانیانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان, بەڵام لە رووی كۆی ژمارەی ئەنفالكراوانەوە سێیەم ناوچەیە دووای ئەنفالی سێ و نۆیەم دووا قۆناغی ئەنفال ( بادینان), (( بە پێی بەڵگەنامەكانی سوپای عێراقی, لە ئەنفالی بادیناندا 13 هەزار و 553 كەس دەستگیركران )).
هیوادارم دووای ئەم وەڵامە كاك رابەر بەرپرسیارییەتی ئەنفالكردنی هاوولاتیانی ناوچەكەی بگرێتە ئەستۆ و داوای لێبوردن لە هاوولاتیانی سنورەكە بە گشتی و كەسوكاری قوربانیان بە تایبەتی بكات و راستییەكان وەك خۆی بڵاو بكاتەوەو ئەو ناوانە ئاشكرا بكات كە هۆكار بوون لە ئەنفالكردنی نزیك 10000 هاولاتی ناوچەكە, رێگریان كرد, خەڵكیان لە شارەكانەوە گەڕاندەوە, كەڵەكیان دایە ئاوا .

سەرچاوەكان:
1- نیشتمانی گوڵە گەنمەكان , سەلام عەلی, چاپی یەكەم 2024
كردەڕەهاتی ئەنفال لە زاری پێشمەرگەوە.
https://www.kurdipedia.org/?q=20260331153834682032&lng=1
2- https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012061016514969937




سزای کوشتنی عەجاج ئەحمەد حەردان تکریتی و هەندێ تێبنی خێرا.. شاخەوان قادر شۆڕش

دوای ئەوەی لە ١/٨/٢٠٢٥دا هەواڵی دەستگیرکردنی بڵاوبووەوە، تاڕادەیەکی زۆر خەڵکی کوردستان لە پرۆسەی دوای گرتنەکەی بێئاگا مانەوە، نزیکەی مانگێک بەر لە ئێستا هەواڵ بڵاوکرایەوە گوترا دانیشتنی یەکەمی دادگاییەکەی لە دادگای باڵا لە بەغدا لە ٧/٥/٢٠٢٦دا بەڕێوە دەچێت، ئێستا لە ١٤/٥/٢٠٢٦ لە دانیشتنی دووهەمدا دادگا سزاکەی بۆ بڕیووەتەوە. لە دانیشتنی یەکەم سکاڵاکاران و ڕزگاربووان گوزارشتی تاوانەکانی ئەو تاوانبارەیان کردووە، لە دانیشتنی دووهەمدا سزاکەی بۆ دەرکراوە. پرۆسەکە زۆر بە خێرایی ئەنجام درا.
تێبینیەکان: دەبووایە دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان وەکو نوێنەری نەتەوەی قوربانی بە یەک تیمی پارێزەر و شارەزا بچنە دادگا، کە ئەوەیان نەکردووە و دوو لایەن بە دوو یاداشتەوە بەشداریان کردووە (دووبەرەکیەکە لێرەشدا هەبووە)، بەڵام پاشان گوتوویانە یەک تیمین. بەرەی یەکێتی هەوڵی دەرخستنی قارەمانیەتی خۆی لەم بارەیەوە دەدات و وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالکراوانیش لەلایەن خۆیەوە تاڕادەیەک ناچاڵاکە. کە دەبووایە وەزارەتی ئەنفالکراوان خاوەنداریەتی بکات، سەرپەرشتی هەموو پڕۆسەکە بکات و لە هەموو پڕۆسەکەدا بەشداریی کاریگەری هەبێت، ڕاگەیاندن بدات و خەڵکی کوردستان لە هەنگاوەکاندا ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ئاگادارکاتەوە. بەڵام نەک ئەوەی نەکردووە، ئەمرۆ کە بڕیاری دادگا دەرچووە، مێش مێوانی وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالکراوان نییە و لە ماڵپەڕەکەیاندا هیچ بڵاونەکراوەتەوە.
تائێستا هیچ ڕاپۆرتیكی دادگا دەرنەچووە و نازاندرێ وردەکاریەکان چین، ئەو هەواڵانەی لێرە و لەوێ بڵاودەکرێنەوە زیاتر هەواڵی وروژاندن و ئەم بابەتانەن. بەڵام وەکو دەبیسترێتەوە، خەڵک فێرکراوە کە چی بڵێن و چۆن گوزارشت لە تاوانی ئەم تاوانبارە بکەن. ئەگەر ئەوە ڕوویدابێت، ئەوە گەورەترین هەڵەیە، چونکە پرۆسەی تاوانی گەلکوژیی ئەنفال پێویستی بە هیچ زیادەڕۆیی و هەڵبەستنێک نییە، ڕاستییەکان خۆیان ڕووی ڕاستەقینەی تاوانەکە دەردەخەن. گێڕانەوەی نادروست و ساختە زیان بە کەیسی دادگاکە و کەیسی تاوانەکە دەگەیەنێت. گێڕانەوەی ڕاستییەکان کەیسەکە بەهێز دەکەن و تاوانەکە بە دروستی وەکو خۆی دەکاتە بەڵگەی مێژوویی. بۆ نموونە یەکێ دەڵێ عەجاج وایکردووە و یەکێ دەڵێ نەخێر ئەوە ڕاست نییە و بەڵام ئەوها و ئەوهای کردووە. ئەوەی دەبیسترێت ڕەنگ لە نەشارەزایی و سەرلێشێواوی دەداتەوە.
عەجاج ئەفسەری ئەمن بووە و سەرپەرشتی ناوزڕاوترین قەڵای زیندانی کردووە، پرۆسەی دادگاییەکەی زۆر بە خێرایی و بە داپۆشراوی بەڕێوەچوو. کەسێکی بەشدار بوو دەیگوت، دادگاکە “زۆر بەبێکسی بەڕێوە چوو، پشتگیریی لە لایەن پەرلەمانتار و وەزیرەکانی بەغداوە پێوە نەبیندرا. لەم دوو دانیشتنەدا تەنها یەکێک لەوێ بووە کە سەر بە لایەنی دەسەڵاتدار نەبوو، وەرگێڕ خراپ بووە و وەرگێڕانەکەی لە کوردیەوە بۆ عەرەبی باش نەبوو.”
لە هەر وڵاتێکی ئازاد بایە ئەو پرۆسەی دادگاییە دەچووە بنج و بناوانی وەردەکارییەکان و تاوانکارییەکان لە ڕۆژی یەکەمی هێنانی ئەنفالکراوەکانەوە تاکو ئەو ڕۆژەی کە دوا زیندانیی ئەنفال لەوێ ئازادکراوە. پرۆسەی دادگاییکردنەکە بۆ ژمارەیەکی زۆری دانیشتن و لێکۆڵینەوە دیاردەکرا. کەسانی دیکە ڕاکێشی دادگا دەکران، چونکە عەجاج سوپەرمان نەبووە هەموو تاوانکارییەکان هەر خۆی ئەنجامی دابێت، ئەو هێزی ئەمن، سوپا و پۆلیسی لەژێر چنگدا بووە. تاوانکارییەکان بە تایبەتی لەلایەن ئەفسەرەکانی ئەمن و ئەندامانی سەر بە دەزگای دائیرەی ئەمن ئەنجام دراون. ئەوانە کێ بوون و ئێستا لە کوێن؟ بۆ کەسیان نەگیران و نەهێندرانە دادگا؟
گەلی کورد بێ خاوەنە و لاوازە، ئەگینا دەبووایە تاوانبارانی ئەنفال یەک یەک ڕاکێشی دادگایەکی تایبەت و سەربەخۆ لە کوردستاندا بکات، بە زمانی کوردی و بە پێی یاسا نێونەتەوەییەکان دادگایی تاوانبارانی ناوخۆی بکردایە. لەم کەیسەی عەجاجدا سووڕ بێ لەسەر ئەوەی ئەو تاوانبارە ناوزڕاوە بهێندرێتە کوردستان و بە کراوەیی لە پرۆسەیەکی پشوودرێژ و چڕدا دادگاییەکە بەڕێوە بچێت. لەم بارەدا ڕزگاربووی تاوانی ئەنفال و ‌هەڵەبجە نەدەچوو بۆ بەغدا و لەبەردەم دادوەری عەرەب، لە ژینگەیەکی زاڵی عێراقی و عەرەبیدا سکڵا بدا، ئەوجا ئایا لێی وەردەگرن یان نا، ڕێگەی دەدەن یان نا، یا لە پەلەپەلی و بە وەرگێڕی نوقسانەوە بەشدار بێت. ئەم ژینگەیە کاریگەریی دەروونی نەرێنی لەسەر ڕزگاربووانی کوردستانەوە هەیە، جگەلەوەی کورد وەکو نەتەوەی خاوەن قوربانی مافی یاسایی هەیە کاریگەریی لەسەر چۆنیەتی دادگاییەکە و پڕۆسەی بەڕێوەبردنی دادگاییەکەدا هەبێت. بەداخەوە دەسەڵاتدارانی هەرێم نەیانهێشتووە کوردستان بگاتە ئەو ئاستە و خاوەنی گوتنی خۆی بێت و گوێی لێ بگیرێت.
خەڵک دڵیان خۆشە و دەڵێن عەجاج سزای لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو، بەڵام سزای لە سێدارەدان زیان بە کەیسی تاوانی ئەنفال و تاوانەکانی دیکە دەگەیەنێت، چونکە یەکەم، ئەو تاوانبارە زانیاری زۆر لایە و بە کوشتنی هەموو زانیاریەکان ون دەبن، دووەم سزای زیندانی هەمیشەیی قورسترە وەکو لە سزای کوشتن. پێویستە ئەو مرۆڤە تاوانبارە لە زینداندا بڕزێتەوە و هەموو ڕۆژێک خەون بە مردنەوە ببینێت، نەک زوو پەتێکی لە مل بکرێت و بیکوژن و ڕزگاری بکەن. دیارە هێشتا ئەم کەیسە تەواو نەبووە و نازانین چارەنووسی بە چی دەگات. لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا ئاسایی مامەڵە بە زیندانیانەوە دەکرێت و خەڵکیش هەن دەیانەوێ عەجاج لە زیندان ڕزگارکەن. ئەم مەترسیە هەیە، چونکە لە عێراقدا ڕێگەی دەچتێ. بۆ نموونە کاتی خۆی جەلال تاڵەبانی فڕۆکەوانی تاوانبار تاریق ڕەمەزانی لە زینداندا دەرهێنا و ئازادی کرد، نە دادگا و نە دەسەڵاتی جێبەجێکردنی عێراقیش هیچیان نەگوت.
ئێستا لێرە و لەوێ دەسەڵاتدرانی هەرێم پیرۆزبایی دەکەن و بە دادوەریدا هەڵدەڵێن، بەڵام ئەوان خۆیان تاوانباری لە عەجاج گەورەتریان پەناداو و ڕزگارکرد و پلەوپایەیان پێدان و دژی دادگاییکردنیشیان وەستانەوە. تاوانی ئەو سەرۆکجاشانەی خەڵکیان گرت و ڕادەستکرد، لە تاوانی عەجاج کەمتر نییە. ئاشکرایە سەدان تاوانبار لە کوردستاندا هەن و بە ئازادی دەسوڕێنەوە.

شاخەوان قادر شۆڕش
١٤/٥/٢٠٢٦




دەستە جوانەكانت مەشارەوە!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

چڵ ساڵە، ڕۆژانە و بەشێوەیەكی بەردەوام، لەگەڵ مرۆڤێكی خاوەن پێداویستی تایبەت مامەڵە دەكەم، كە ئەویش خوشكە كەڕو ڵاڵەكەمە كە هەر لەزگماكەوە، بە داخەوە نابیست بوو، بەو هۆیەوەش فێری زمان نەبووە، جگە لە چەند دەربڕینێكی ناڕێكخراو، كە تەنها من تێیان دەگەم و بگرە ڕۆڵی وەرگێڕیش لە نێوان ئەو و دایكم و باوكم و هەمووكەسەكانی دیكەش دەبینم، كە ئەو بیەوێت باسێكیان تێ بگەیەنێت ! بۆیە زۆرباش لەوە گەیشتووم ئەم جۆرە مرۆڤانە، كە بە داخەوە لە نێو كۆمەڵگە ناهوشیارەكەی ئێمە، بەردەوام شكۆیان دەشكێت و دەكرێنە بابەتی پێكەنین و توانج و كۆمێنتی بێ مانای سۆسیال میدیا، چەندە مرۆڤی تێگەیشتوو، زیت، بە توانا و بە هەستن و گەر ئەندامێكی لەشیان نەبێت، پەروەردیگار بە شێوەیەكی دیكە و زیاتریش بۆی قەرەبوو كردوونەتەوە. هەر بۆ نموونە ئەو خوشكەی من، هەرچی ڕابردووە، هی تەنانەت سی ساڵ زیاتر لەمەوبەریش بە بیری ماوە. لە هەموو ژیانی، یەكجار مرۆڤێكی بینیبێت، دوای یەك سەدە بیبینێتەوە دەیناسێتەوە ! بۆیە ئەو مرۆڤانە، كە بە هۆی زگماكییەوە، یان ڕووداوێكی سیاسی و سرووشتییەوە، كەم ئەندام دەبن، لە ڕاستیدا كەم ئەندام نین، بەڵكو نوقسانەكان ئەوانەن كە ئەقڵی درك پێ كردنیان نییە، گەر هەموو لەشیشیان ساغڵەم بێت، بە پێچەوانەوەش، ئەوانەی ئێمە بە خاوەن پێداویستی تایبەتیان دەزانین، لە ئێمە هوشیارتر و بە هەستترن. بەداخەوە لەو كۆمەڵگەی ئێمەدا، مرۆڤ كە خاوەن پێداویستی تایبەت بوو، ئیدی هەست بە شكانەوە و بۆشایەكی گەورەی دەروونی و ڕوحی دەكات و لە ناخەوە هەمیشە بریندارە و لە هەر دەركەوتنێك و تێكەڵاوییەك، دەبێ خۆی بۆ دڵشكانێك ئامادەكردبێت. بۆیە هەمیشە دەیەوێت، دووربكەوێتەوە و نوقسانییەكەی لە چاوی ئێمەی گوایا تەواو بشارێتەوە. دیمەنی گەنجێكی گەشتیار، كە بە مەبەستی بازاڕكردن لە نێوشەقامی سەرەكی شاری ڕواندز، لە ئوتومبێلەكەی دابەزی، لە ناخەوە برینداری كردم و ئەو دیمەنە، ڕەنگە تا ئەو ڕۆژەی دەمرم، بە دیواری یادەوەریمەوە هەر بە هەڵواسراوی بمێنێتەوە. گەنجەكە هەردوو دەستی لە دەستی ئاسایی كورتتر بوون وبە قەبارە بچووكتربوون، بۆیەهەركە لە ئوتومبێلەكە بە بەردەمەوە دابەزی، یەكڕاست دەستەكانی شاردەوە وخستییەوە نێوگیرفانی. بەم شێوەیە بەردەوام بوو تا بازاڕكردنەكەی لەگەڵ هاوڕێكانی تەواوكرد و دەستەكانی نەهێنایە دەرەوە، تا سواری ئوتومبێلەكە نەبووەوە. لە كۆمەڵگەی دواكەوتووی ئێمەدا، مرۆڤەكان لە سەر بنەمای مرۆڤبوونەوە نابینرێن، بەڵكو لە سەر بنەمای جەستە و قۆزی و پۆست و ناوبانگ و ئەقڵی عەشیرەتی و دیوەخانییەوە دەبینرێن، بۆیە ئەوانەشی كە ساغڵەمن، لە ڕووی پلە بەندی كۆمەڵایەتییەوە زۆرجار دەكەونە بەر گاڵتە و شكانەوە، چ جای ئەوەی مرۆڤ خۆی كەم ئەندام بێت. خاوەن پێداویستییە تایبەتە ڕاستەقینەكان ئەوانەن، كە جەستەیان ساغە ومێشكیان بەكار ناهێنن، نەك ئەوانەی هزر ودرك كردنیان هەیە و ئەندامێكی جەستەیان تەواو نییە. مەگەر ئێمە هەموومان مرۆڤی نین؟ كەواتا دەبێ وەك مرۆڤیش تەماشای یەكتری بكەین. گرنگە نییە مرۆڤ بین، گرنگە مرۆڤبوون پەیڕەو بكەین، بۆیە دەبێ بە چاوی مرۆییانەوە سەیری ئەوانە بكەین، كە هیچیان لە ئێمە كەمتر نییە و ئەگەر زیاتریش نەبێت، لەگەڵ ئەمەشدا بە داخەوە زۆر بێ خزمەتگوزار و بێ نازن، وێرای ئەوەی كاریان نادەنێ، كەچی مووچەكەشیان بارتەقای یەك شەوە لایڤی بەرپرسێكی گەندەڵی ئەم هەرێمە نییە، كە خۆی هەزارن نوقسانی گەورەی هەیە و دەستە جوانەكانی ئەو جۆرە مرۆڤە جوانانە، لە مێژووی ناشیرینی ئەو بەرپرسانە هەزاران جار بەهادارترە.

*ئەم بابەتە لە ژمارە(1845)ی هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان، ڕۆژی 12/5/2026بڵاوكراوەتەوە.




فریدریش نیتچە و کارڵ مارکس: لێکچوون و جیاوازییەکانی نێوان دوو جیهانبینین.. حەمید کورەچی

فریدریش نیتچە و کارڵ مارکس دوو بیرمەندی کاریگەرن لە مێژووی فەلسەفە و تیۆری کۆمەڵایەتیدا. سەرەڕای جیاوازی ڕوانگەکانیان لەسەر دەسەڵات، ئایدۆلۆژیا و گۆڕانی کۆمەڵایەتی، هەردوو فەیلەسووفەکە بەشدارییەکی گەورەیان کردووە لە تێگەیشتنمان بۆ کۆمەڵگا، سیاسەت و سروشتی مرۆڤ. ڕەخنەکانی نیتچە بۆ بەها باوەکان و چەمکی “ویستی دەسەڵات” جەخت لەسەر گرنگی تاکگەرایی و خۆدیاریکردن دەکەنەوە، لە کاتێکدا جەختکردنەوەی مارکس لەسەر ململانێی چینایەتی و نایەکسانی ئابووری لە ناو جەرگەی مشتومڕە بەردەوامەکانی پەیوەست بە نایەکسانی داهات و مافەکانی کارگەراندایە.

فەلسەفەی نیتچە کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر بوونگەرایی (ئێکزیستانسیالیزم) و تاکگەرایی هەبووە، تەنانەت لەو کۆمەڵگایانەی کە بیری ئازاد تێیاندا سنووردارە. جەختکردنەوەی ئەو لەسەر “ویستی دەسەڵات” و گرنگی دروستکردنی بەها تایبەتەکانی خودی تاک، دەنگدانەوەی هەیە لای ئەو کەسانەی لە ژینگەی سەرکوتکەردا بەدوای سەربەخۆییدا دەگەڕێن. لە هەمان کاتدا، بیرۆکەکانی مارکس بە شێوەیەکی بەرفراوانتر لە بزووتنەوە سۆسیالیستی و کۆمۆنیستییەکاندا پەسەند کران، بەڵام جێبەجێکردنیان بەپێی کەشوهەوای سیاسی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانی بەسەردا هات.

هەردوو فەیلەسووفەکە تێڕوانینی بەنرخیان دەربارەی ئاڵۆزییەکانی بوونی مرۆڤ و ئەو پێکهاتانەی کۆمەڵگا بنیاد دەنێن پێشکەش کردووە، کە شوێنەواری بەردەوامیان لەسەر شێوازی بیرکردنەوەمان دەربارەی دەسەڵات، یەکسانی و هەوڵدان بۆ جیهانێکی باشتر جێهێشتووە. بۆ نموونە، بیرۆکەی نیتچە دەربارەی “مرۆڤی باڵا” (Superhuman) هاندەر بووە بۆ تاکەکان تا لە نەریتی کۆمەڵایەتی ڕزگاریان بێت و ڕێگەی تایبەتی خۆیان بەرەو بەدیهێنانی خود بدۆزنەوە.

بەڵام گرنگە ئەوە درک پێ بکەین کە بیرۆکەکانیان لە مێژوودا بە هەڵە لێکدراونەتەوە و بۆ پاساودانی کردەوە و ئایدۆلۆژیا سەرکوتکەرەکان بەکارهێنراون. شیکردنەوەی ڕەخنەگرانە و تێگەیشتن لە کارەکانیان لە ناو چوارچێوەی مێژوویی خۆیاندا، کارێکی یەکجار گرنگە بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕووکەشگەرایی و دڵنیابوون لە تێگەیشتنێکی وردتر بۆ فەلسەفەکەیان. بە کۆڵینەوە لە دەقە ڕەسەنەکان و ڕەچاوکردنی بارودۆخی مێژوویی و کولتووریی سەردەمەکەیان، دەتوانین لە داوی لێکدانەوەی دەمارگیرانە ڕزگارمان بێت و تێڕوانینەکانیان بۆ ڕێنوێنیکردنی هەوڵە بەردەوامەکانمان لە پێناو دروستکردنی کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و گشتگیرتر بەکاربهێنین.

تەواوکاری و جیاوازی نێوان نیتچە و مارکس

لەم بابەتەدا دەمەوێت لێکۆڵینەوە لە تەواوکاری و جیاوازی نێوان ئایدۆلۆژیاکانی نیتچە و مارکس بکەم، بە جەختکردنەوە لەسەر بیروباوەڕ و بنەما سەرەکییەکانیان. نیتچە کە بە چەمکی “ویستی دەسەڵات” و ڕەخنەگرتن لە ئەخلاقی باو ناسراوە، ڕوانگەیەکی بێوێنە دەربارەی تاکگەرایی و تێپەڕاندنی خود پێشکەش دەکات. لە لایەکی دیکەوە، جەختکردنەوەی مارکس لەسەر ململانێی چینایەتی و ماددیەتی دیالێکتیکی، چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە مێژووییەکان و داینامیکی سەرمایەداری دابین دەکات.

جەختکردنەوەی نیتچە لەسەر توانای تاک بۆ تێپەڕاندنی نەریتە کۆمەڵایەتییەکان و دروستکردنی بەهاکانی خۆی، بە توندی پێچەوانەی جەختکردنەوەی مارکسە لەسەر کاری دەستەجەمعی و پێکدادانی حەتمی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان. هەردوو فەیلەسووفەکە پرسیاری گرنگ دەربارەی داینامیکی دەسەڵات و سروشتی بوونی مرۆڤ دەورووژێنن، و تەحەدای ئێمە دەکەن کە بەسەر ئاڵۆزییەکانی جیهانێکی خێرا گۆڕاودا زاڵ بین، لە کاتێکدا هەوڵ بۆ کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و یەکسانتر دەدەین.

لە کۆمەڵگایەکی سەرمایەداریدا، ڕەنگە تاک هەوڵ بۆ کۆکردنەوەی سەروەت و سامان و دارایی بدات وەک پێوەرێک بۆ سەرکەوتن، لە کاتێکدا لە کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستیدا ڕەنگە جەختکردنەوە لەسەر خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و دابەشکردنەوەی سەرچاوەکان بێت بۆ بەرژەوەندی گشتی. ئەم ڕوانگە جیاوازانە تیشک دەخەنە سەر گرژی نێوان ویستی تاکەکەسی و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی، کە لە ناو جەرگەی زۆربەی گفتوگۆ سیاسییەکانی ئەمڕۆدایە.

بیرۆکەکانی مارکس کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر گەشەکردنی بزووتنەوە کۆمۆنیستی و سۆسیالیستییەکان لە سەرانسەری جیهاندا هەبوو. ئەو مێژووی وەک زنجیرەیەک لە ململانێی چینایەتی دەبینی کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی ڕووخانی چینی دەسەڵاتدار. هەرچەندە نیتچە و مارکس ڕوانگەی جیاوازیان هەبوو دەربارەی باشترین ڕێگە بۆ بەدیهێنانی ئازادی تاکەکەسی و یەکسانی، بەڵام هەردووکیان شوێنەواری قووڵیان لەسەر بیری سیاسی و کۆمەڵایەتی جێهێشتووە.

جێبەجێکردنی پراکتیکی و ئاڵۆزییەکان

ئەنجامە جیاوازەکانی جێبەجێکردنی بنەما مارکسییەکان لە وڵاتە جیاوازەکاندا، گرنگی ڕەچاوکردنی بارودۆخی تایبەت و شێوازی سەرکردایەتی نیشان دەدات. لە کاتێکدا هەندێک وڵات توانیویانە بیرۆکە مارکسییەکان بۆ دروستکردنی کۆمەڵگای یەکسانتر بەکاربهێنن، هەندێکی تر بەهۆی سەرکردە دەسەڵاتخوازەکان و سیستمە گەندەڵەکانەوە تووشی دەرئەنجامی کارەساتبار بوون. ڕوونە کە سەرکەوتنی جێبەجێکردنی مارکسیزم بەندە بە کۆمەڵێک هۆکارەوە، لەوانە هەبوونی ژێرخانێکی ئابووری پتەو لە سایەی سەرمایەدارییەکی پێشکەوتوو، سەقامگیری سیاسی، ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ و حوکمڕانییەکی کارا.

سەرکەوتنی بنەما مارکسییەکان لە ژێر کاریگەری هۆکاری جۆراوجۆردایە، وەک کاریگەرییە دەرەکییەکان، پاڵپشتی جەماوەری، پاشخانی مێژوویی و هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان. ئەو وڵاتانەی مێژوویەکی درێژیان لە سەرمایەداری هەیە یان کاریگەرییەکی توندی سەرمایەدارییان لەسەرە، ڕەنگە لە کاتی گۆڕان بەرەو سیستمی مارکسی تووشی ئاستەنگی زیاتر ببن، لە کاتێکدا ئەو وڵاتانەی سەرمایەدارییەکی بەهێزیان هەیە کە هۆکارەکانی بەردەوامی و ژیانێکی شاهانەیان بۆ کۆمەڵگا دابین کردووە، ڕەنگە نەیانەوێت یان نەتوانن سیاسەتە مارکسییەکان بە سەرکەوتوویی جێبەجێ بکەن.

تیۆرییەکانی مارکس دەربارەی سەرمایەداری، ململانێی چینایەتی و دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە ئاستەنگ و ئەگەرەکانی وەرچەرخان بۆ سیستمی مارکسی دابین دەکات. سەرمایەداری بە چەوساندنەوە و نایەکسانی دەناسرێتەوە، کە تێیدا چینێکی بچووکی سەرمایەدار خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانن و سوود لە ڕەنجی چینی کرێکار وەردەگرن. ئەم دابەشکردنە نادادپەروەرانەی سامان و دەسەڵات دەبێتە هۆی ململانێیەکی چینایەتی کە تێیدا چینی کرێکار هەوڵی ڕووخاندنی سیستمی سەرمایەداری و دامەزراندنی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا دەدات.

لە کاتی شۆڕشی ڕووسیای ساڵی ١٩١٧دا، پرۆلیتاریا بە سەرکردایەتی پارتی بۆلشەویک توانی حکومەتی سەرمایەداری بڕووخێنێت و دەوڵەتی “سەرمایەداری دەوڵەت” وەک پێشەکییەک بۆ بنیادنانی سۆسیالیزم دابمەزرێنێت. ئەم وەرچەرخانە بووە هۆی گۆڕانکاری گەورە لە ئابووری و پێکهاتەی کۆمەڵایەتیدا، بەڵام لە کۆتاییدا بووە هۆی سەرهەڵدانی سیستمێکی تۆتالیتار (گشتگیر) لە سەردەمی جۆزێف ستالیندا. ئەمە ئەوە نیشان دەدات کە هەوڵدان بۆ سامان و دەسەڵات هەندێک جار دەتوانێت ببێتە هۆی دەرئەنجامی نەخوازراو و بەردەوامبوونی نایەکسانی و سەرکوتکردن.

جیاوازی لە ڕێبازە فەلسەفییەکاندا

جیاوازییە سەرەکییەکانی نێوان وڵاتانی سۆسیالیست و سەرمایەدار دەکرێت لە هەڵوێستیان بەرامبەر مافەکانی تاک و ڕۆڵی حکومەت لە کۆمەڵگادا ببینرێت. دەوڵەتە سۆسیالیستییەکان بەزۆری ئەولەویەت دەدەنە خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوەکان، لە کاتێکدا دەوڵەتە سەرمایەدارەکان جەخت لەسەر ئازادییە تاکەکەسییەکان و گرنگی کێبڕکێ و هێزەکانی بازاڕ دەکەنەوە بۆ برەودان بە گەشەی ئابووری.

سەرکەوتن یان شکستی دەوڵەتێکی سۆسیالیست یان سەرمایەدار بەندە بەوەی تا چەند دەتوانێت هاوسەنگی لە نێوان پێویستییەکانی تاک و داخوازییەکانی کۆمەڵدا دروست بکات، و تا چەند لە ڕووبەڕووبوونەوەی نایەکسانی و دیکتاتۆریەتدا سەرکەوتوو دەبێت. وڵاتانی وەک سوید و دانیمارک بە سەرکەوتوویی سیستمی سەرمایەدارییان جێبەجێ کردووە کە خاوەنی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی بەهێزن و خزمەتگوزاری تەندروستی و پەروەردەیی گشتگیر پێشکەش دەکەن، بێ ئەوەی گەشەی ئابووری یان ئازادییە تاکەکەسییەکان بکەنە قوربانی.

هەردوو نیتچە و مارکس ڕەخنەیان لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان هەبوو و پێیان وابوو کە سەرکوتکەرن. ئەوان داوای هەڵسەنگاندنەوەی بەهاکان و دووبارە وێناکردنەوەی کۆمەڵگایان دەکرد بۆ دروستکردنی سیستمێکی دادپەروەرتر. بە تێکەڵکردنی بیرۆکەکانیان، دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵترمان دەربارەی کەموکوڕییەکانی سیستمەکانی ئێستامان هەبێت و هەوڵ بدەین بۆ دروستکردنی کۆمەڵگایەکی یەکسانتر بۆ هەمووان. ئەم یەکگرتنە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە چارەسەرکردنی کێشەکانی دەسەڵات، نایەکسانی و چەوساندنەوە کە تا ئێستاش لە کۆمەڵگاکەماندا ماونەتەوە.

مارکس و نیتچە هەر یەکەیان لە ڕوانگەی جیاوازەوە مامەڵە لەگەڵ چەمکی دەسەڵات و زاڵبوون لە کۆمەڵگادا دەکەن. مارکس تیشک دەخاتە سەر چڕبوونەوەی دەسەڵات لە دەستی بۆرژوازیدا، کە پرۆلیتاریا بۆ بەرژەوەندی خۆی دەچەوسێنێتەوە. ئەو داوای خەباتی دەستەجەمعی دەکات بۆ ڕووخاندنی ئەم پێکهاتە سەرکوتکەرانە. لە لایەکی ترەوە، ڕەخنەی نیتچە بۆ ئەخلاقی باو و جەختکردنەوەی لەسەر “ویستی دەسەڵات” دەکرێت وەک تەحەدایەک بۆ داینامیکی دەسەڵاتی ئێستا ببینرێت، کە هانی تاکەکان دەدات پرسیار لە سیستمە سەرکوتکەرەکان بکەن و بەرەنگاریان ببنەوە.

تیۆرییەکانی مارکس و نیتچە چوارچێوەیەکی گشتگیر بۆ تێگەیشتن لە کێشە کۆمەڵایەتییە نوێیەکان، لە نایەکسانی داهاتەوە تا دەگاتە جیاکاری ڕێکخراو (سیستماتیک)، پێشکەش دەکەن. بە ناسینی یەکتربڕینی هۆکارە ئابووری، دەروونی و کولتوورییەکان، دەتوانین چارەسەری گشتگیرتر بدۆزینەوە. ئەم ڕێبازە ڕێگەمان پێ دەدات تەحەدای دۆخی باو (Status Quo) بکەین و داوای سیاستێک بکەین کە یەکسانی و دادپەروەری بۆ هەموو ئەندامانی کۆمەڵگا دابین بکات.

ئاسۆکانی داهاتوو و توێژینەوەی زیاتر

چەمکی نیتچە بۆ “مرۆڤی باڵا” و جەختکردنەوەی لەسەر ئیرادەی تاک و کۆنتڕۆڵی خود، بە توندی پێچەوانەی جەختکردنەوەی مارکسە لەسەر خەباتی بەکۆمەڵ و دابەشکردنەوەی دەسەڵات و سەرچاوەکان. نیتچە داوای هەڵسەنگاندنەوەی بنەڕەتی بەهاکان و ڕەتکردنەوەی ڕێسا ئەخلاقییە باوەکان دەکات، لە کاتێکدا مارکس داوای شۆڕشی پرۆلیتاریا دەکات بۆ کۆتاییهێنان بە چەوساندنەوەی سەرمایەداری.

هەروەها دەتوانرێت ڕوانگەی بیرمەندانی تریش وەک ماکس ڤێبەر و میشێل فوکۆ بۆ ئەم باسە زیاد بکرێت. ڤێبەر پێی وابوو ئایین و بەها ئەخلاقییەکان کارلێکی ئاڵۆزن لە نێوان تاک و کۆمەڵگا، لە کاتێکدا فوکۆ تیشکی دەخستە سەر سروشتی دەسەڵات و ئاڵۆزییەکانی ئارەزووی مرۆڤ. تێکەڵکردنی ئەم ڕوانگانە یارمەتیمان دەدات باشتر مامەڵە لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی وەرچەرخانی کۆمەڵایەتیدا بکەین.

لە کۆتاییدا، کۆڵینەوە لە کارەکانی نیتچە و مارکس لە جیهانی هاوچەرخدا دەتوانێت تێڕوانینی بەنرخمان دەربارەی داینامیکی دەسەڵات و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان پێ ببەخشێت. بە تێکەڵکردنی بیرۆکەکانی نیتچە دەربارەی دەسەڵات و تیۆرییەکانی مارکس دەربارەی پێکهاتە ئابوورییەکان، دەتوانین چوارچێوەیەکی گشتگیرتر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چەوساندنەوە و نایەکسانی دابڕێژین. لێکۆڵینەوە لەوەی چۆن چەمکەکانی تاکگەرایی و کۆمەڵگەرایی لە بیری ئەم دوو بیرمەندەدا یەکدەبڕن، دەتوانێت ڕێگەی نوێ بۆ بەدیهێنانی دادپەروەری و یەکسانی نیشان بدات. بەڵام پێویستە ئەوەش بزانین کە تەنها ململانێی چینایەتی هۆکاری گۆڕانکارییەکان نییە، بەڵکو کاری دەستەجەمعی، هاوپشتی و دامەزراوەکانیش ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن.

حەمید کورەچی




دوای قسەکەی ترامپ، پرسیارە راستەقینەکە چییە؟.. جوتیار مەلا رەئوف

وێنەکە بەو جۆرەیە کە دۆناڵد ترامپ دەڵێت کوردەکان لە شەڕی داعش و دژ بە تیرۆردا ئازاو چالاکن، بەڵام نازانێت ئەگەر پارەیان پێنەدررێت ئاخۆ دەتوانن جەنگەکان بەرێوە ببەن یان نا، خودی پەیامەکە ئەوەیە کە کورد بەکرێگیراوێکی باشە، کە ئەو پێناسەیەش تا ئاستێکی زۆر واقێعی لەگەڵ مێژووی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی کوردی وئەحزابەکانیدا یەکانگیروو بەداخەوەش بەشیکیشە لە مێژووی واقیعی سیاسی- کۆمەلایەتی کۆمەڵگای کوردی بە هۆی پێکهاتە ئیتنیکی و کۆمەلایەتیەکەیەوە، بەدەرلەوەش ئەو جۆرە قسەکردنە لەگەڵ مێژووی گوتارەکانی ترامپ بەرامبەر بە کورد دەگونجێت، ئەو پێشتر لە ٢٠١٩دا، کاتێک هێزە ئەمریکییەکان بەشێکی زۆریان لە باکوورو رۆژهەلاتی سووریا(ڕۆژئاڤا) کشانەوە، گوتی کوردەکان (فریشتە نین و ئەوان دەزانن چۆن بجەنگن).
ئەگەر پرسیارەکە ئەوە بێت کە ئایا ئەوە سووکایەتییە بە مێژوو و قوربانیی خەڵکی کوردستان؟ وەڵامەکە بە دڵنیایەوە بەڵێیە، لە ڕووی ئەخلاقی و مێژووییەوە قسەیەکی زۆر بێئاستوو کەمکردنەوەیە لە مێژووی ئەو هەموو قوربانییە، چونکە شەڕی کورد دژی داعش نەک تەنها شەڕێکی لۆکاڵی بوو، بەڵکو بەشێک بوو لە ستراتیژیی نێودەوڵەتی بۆ شکاندنی خەلافەتی داعش، هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە فەرمی ڕایگەیاند کە هێزە هاوپەیمانەکان و هێزە هاوبەشەکانیان لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٩دا دوا خاکی ژێر دەستی داعش لە لە سوریایان ئازاد کرد و لەو پڕۆسەیەدا هێزەکانی سووریای دیموکرات، کە هێزی سەرەکی تێیدا شەڕڤانانی کورد بوون و لەو پرۆسەیەدا ڕۆڵێکی یەکجار سەرەکی و گرنگیان هەبوو.
بەڵام ئەگەر پرسیارەکە ئەوە بێت کە ئایا ترامپ کەوتۆتە هەڵەیەکی زمانەوانییەوە؟ ئەوا وەڵامەکە ئاڵۆزترە، جونکە ترامپ لە ڕووی ئەخلاقییەوە قسەیەکی نادادپەروەرانە دەکات، بەڵام لە ڕووی تێگەیشتن لە سیاسەتی زلهێزەکاندا، بە شێوەیەکی ڕووت و نا‌دیپلۆماسی، یەک ڕاستی تاڵ دەردەخات، ئەمریکا و زلهێزەکان هاوپەیمانییەکان بە هەست و وەفاداریی مێژوویی نابینن و نابەن بەڕێوە، بەڵکو بە بەرژەوەندیی ستراتیژی، تێچووەکان، بازاڕی ناوخۆ، هاوسەنگیی ناوچەیی و گوشاری هاوپەیمانانی دیکە دەیبینن، ئەوە ڕوخسارە واقیعەکەی سیاسەتی نێودەوڵەتییە، بەڵام ئەو ڕاستییە مافی هیچ سەرۆکێک نادات قوربانیی هاوپەیمانەکانی بە شێوەیەکی سووک و بازاڕی وەکوو ئەوەی ئیستای ترامپ کەم بکاتەوە.
خەڵکی کوردستان، بە تایبەتی لە سووریا، تەنها جەنگاوەر و شەڕکەری باش نەبوون، ئەوان بە قوربانیی وبەرگرییەکی بێوینە شاری کۆبانێیان کردە هێمای خۆڕاگری، ڕەقەیان گرتەوە، داعشەکانیان بەند کردن و ناوچەیەکی گەورەیان خستە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیان و بەرێوەیان دەبرد، کە بۆ ئاسایشی ئەوروپا و ئەمریکاش گرنگ بوو، بە پشتبەستن بە هەندێک لە سەرچاوەکان باس لە نزیکەی ١١ هەزار کوژراوی هێزە کوردی و هاوبەشەکانیان لە شەڕی داعش دەکەن، ئەو ژمارەیە هەرچەندە لە هەموو سەرچاوەکاندا بە یەک شێوە پشتڕاست ناکرێتەوە، بەڵام لە ئاستی سیاسی و مۆراڵیدا واتایەکی ڕوونی هەیە، ئەو هاوپەیمانییە بە قسە و دروشم دروست نەبوو، بەڵکو بە خوێن، خاک، زیندان، ئاوارەیی و خاپووربوونی شار و گوند دروست بوو.
من پێموایە کێشەی سەرەکی ئەوە نییە کە ترامپ کوردی خۆش دەوێت یان نا، کێشەکە ئەوەیە کە کورد چۆن دەبێت لە سیستەمێکی جیهانیدا کار بکات و تێبگات کە تێیدا وەفادارییەکان کورتخایەنن و بەرژەوەندییەکان دەگۆڕێن، ترامپ تەنها نموونەیەکی توند و بێ‌ پەردەی ئەو سیستەمەیە، پێش ترامپیش خەڵکی کوردستان چەند جار بەدەست هاوپەیمانی کاتی و بەڵێنی نیوەچڵ زیانی گەورەی بینیوە؛ دوای ترامپیش ئەگەر کورد بە هەمان خۆشباوەڕی و شێوە پشت بە بەڵێنی دەرەکی ببەستێت، بە دڵنیایەوە ئەو مەترسییە هەر دەمێنێت.
ئایا ئەو روداوە دیدگای سیاسی کۆمەڵگای کوردی دەگۆڕێت؟من پێم وایە بە شێوەیەکی گشتی کاریگەری دەبێت، بەڵام بە شێوەیەکی قووڵتر باوەڕی بزوتنەوە و حیزبە کوردیەکان بە (هاوپەیمانیی بێ ‌مەرج) لاواز دەکات، کوردستان کۆمەڵگەیەکی یەکدەست نییە، هەندێک هێز لە باشوور گرنگی بە رۆژئاواو واشنتن دەدەن، هەندێک نزیکترن لە تاران و بەرەی بەرگریکاریی شیعە، هەندێک لە باکور مامەڵەی زۆر پڕاگماتیک دەکەن و هەندێکیش لە ڕۆژئاوا گرێدراوی هاوپەیمانیی سەربازیین لەگەڵ ئەمریکا، بۆیە قسەی ترامپ هەموو کورد ناکاتە دژە-ئەمریکی، بەڵام دەبێتە بەڵگەیەکی نوێ بۆ ئەو دیدگایەی کە دەڵێت، (زلهێزەکان کورد بەکاردەهێنن)، بەڵام کاتێک تێچووەکەیان گران بوو، بە زەرەر دەیانفرۆشنەوە.
ئەوەش هەڵەیەکی گەورەترە ئەگەر کورد تەنها بە تووڕەیی و لە ژێر کاریگەری هەستوسۆز وەڵام بەو گوتارە بداتەوە، وەڵامی دروست نابێت تەنها هاشتاگ، وێنە، یان جنێو و توڕەیی ناو سۆشیالمیدیا بێت، وەڵامی دروست دەبێت ستراتیژی بێت، یەکخستنی ناوماڵی کۆمەڵگای کوردستان بە هەموو پێکهاتەکانیەوە، کەمکردنەوەی وابەستەیی یەک‌ لایەنە بە هەر زلهێزێک، هەرێمیاتی یان نێودەوڵەتی، دروستکردنی دامەزراوەی سەربازی و دیبلۆماسی نیشتمانی بەهێز، بەهێزکردنی ئابووری و گۆڕینی قوربانییەکان بۆ سەرمایەی سیاسیی نێودەوڵەتی، ئەگەر خەڵکی کورد قوربانی بدات بەبێ ئەوەی ئەنجامە سیاسییەکەی پارێزراو بێت، ئەوا مێژوو بەردەوام دووبارە دەبێتەوە.
لە کۆتاییدا، قسەی ترامپ “حەقیقەت” نییە ئەگەر واتای ئەوە بێت کە کورد تەنها بە پارە دەجووڵێت یان قوربانییەکانی بێ ‌نرخن، ئەوە نادادپەروەرییە و مێژوو زۆر سادە دەکاتەوە، چونکە قوربانیەکانی خەڵی کوردستان عیبارەت نین لە بەرخوردوو مامەڵەی بزوتنەوە و ئەحزابە سیاسیەکانی.
بەڵام قسەکە هەندێک ڕاستیی تاڵی سیاسەتی زلهێزەکان ئاشکرا دەکات کە لە جیهانی سیاسەتدا، ئەوەی قوربانی دەدات هەمیشە براوە نابێت؛ ئەوەی قوربانییەکەی دەگۆڕێت بۆ دامەزراوە، دیپلۆماسی، یەکڕیزی و هێزی چەندلایەنە، ئەوە دەتوانێت قوربانییەکە لە مێژوودا بپارێزێت.
بۆیە خەڵکی کوردستان نابێت تەنها لە ترامپ تووڕە بێت؛ دەبێت لە خۆشی بپرسێت، ئەو هەموو خوێنە چۆن دەکەینە دەسکەوتی سیاسیی پارێزراو؟ ئەوە پرسیاری ڕاستەقینەی دوای ئەو قسەیەیە..

جوتیار مەلا رەئوف




نەهامەتیی حیزبایەتی و کاڵبوونەوەی کوردایەتی.. ستار ئەحمەد

لە مێژووی نوێی گەلی کورددا، حیزبایەتی وەک چەقۆیەکی دوودەم دەرکەوتووە؛ لە لایەکەوە ئامرازێک بووە بۆ کۆکردنەوەی توانای پەرتەوازەی نەتەوەیی و گەیاندنی دەنگی ستەملێکراوی کورد بە جیهان، بەڵام لە لایەکی دیکەوە و بە تێپەڕبوونی کات، بووەتە گەورەترین کۆسپ لەبەردەم پرۆژەی بونیادنانی نەتەوەدا. کاتێک دەڵێین “حیزبایەتی سەری کوردایەتی دەخوات”، مەبەستمان لەو خاڵە وەرچەرخانە ترسناکەیە کە تێیدا سوود و قازانجی تەسک و کاتیی حیزب دەخرێتە پێش بەرژەوەندیی باڵا و نیشتمانییەکان. ئەم دیاردەیە تەنها گرفتێکی ڕامیاری نییە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ پەتایەکی کۆمەڵایەتی و دەروونی کە جەستەی نەتەوەیەک لەناو دەبات. لە بنەڕەتدا کوردایەتی وەک بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی، ئامانجی بوو مرۆڤی کورد لە ژێردەستەیی ڕزگار بکات و ناسنامەیەکی سەربەخۆی بۆ بونیاد بنێت، کەچی حیزبایەتی هات و ئەم ناسنامە گشتگیرەی بۆ چەندین پارچەی بچووک و دژبەیەک دابەشکرد. لە ئێستادا وابەستەیی مرۆڤی کورد لە بری ئەوەی بۆ خاک و نەتەوە بێت، زۆرجار بۆ ڕەنگی ئاڵایەک یان وێنەی پێشەوایەکی حیزبی کورت بووەتەوە، ئەمەش گەورەترین پاشەکشەیە بۆ چەمکی کوردایەتی.
یەکێک لە مەترسییە هەرە گەورەکانی حیزبایەتی ئەوەیە کە دامەزراوە نیشتمانییەکانی پەک خستووە؛ هەر لە پەروەردەوە تا دەگاتە هێزی چەکدار و دادوەری، هەمووی خراونەتە خزمەت بەرنامەی حیزبەوە، ئەمەش وایکردووە متمانەی تاک بە دەوڵەت و نیشتمان لاواز بێت. کاتێک حیزب دەبێتە تاکە دەروازە بۆ بژێوی و پلە و پۆست، ئیتر لێهاتوویی و دڵسۆزی بۆ خاک مانی خۆی لەدەست دەدات و جێگەی خۆی بۆ ملکەچی و وەفای بێمەرج بۆ حیزب چۆڵ دەکات. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە تێیدا کوردایەتی وەک ئەندێشەیەکی پیرۆز و گشتگیر، دەبێتە قوربانیی ململانێی هێزەکان. ئەم پەتایە تەنها لە کایەی سیاسیدا نەمایەوە، بەڵکو بە قووڵی شۆڕبووەوە بۆ ناو کایەی ئەدەب و ڕۆشنبیری و جومگە هزرییەکانی کۆمەڵگە. حیزبایەتیی تەسک، گۆڕەپانی ئەدەبیی کوردیی کردووە بە سەنگەرێکی شەڕ کە تێیدا پێنووسە ئازادەکان و نووسەرە کوردپەروەرە ڕاستەقینەکان دەکرێنە ئامانج.
چەندین نووسەری گەورە و خاوەن ڕوانگە هەبوون کە نەیانویست کڕنۆش بۆ باڵە جیاوازەکانی حیزب ببەن و قەڵەمەکەیان بکەنە ئامرازی پیاهەڵدان، بەو هۆیەوە لە هەموو ماف و بەخششێکی ڕەوا بێبەش کران. ئەم جۆرە نووسەرانە نەک هەر لە ژیانیاندا پەراوێز خران، بەڵکو تەنانەت ڕێگەیان پێنەدرا بەرهەمەکانیان بڵاوبکەنەوە، چونکە پەیامی ئەوان لەگەڵ بەرژەوەندیی حیزبیدا نەدەهاتەوە. مەترسییەکە لێرەدا کۆتایی نایەت، بەڵکو دوای مردنیشیان حیزبایەتی دەست لە سەری نێویان هەڵناگرێت؛ هەوڵی ڕاستەقینە دەدرێت بۆ سڕینەوەی ڕەنج و توانا و مێژووی پڕشنگداریان، هەر لەبەر ئەوەی نەیانویستووە ببنە پاشکۆی ئەم یان ئەو گرووپی ڕامیاری. ئەمە کوشتنی مەعنەوییە، کە لە کوشتنی جەستەیی زۆر ترسناکترە، چونکە هەوڵێکە بۆ شێواندنی یادەوەریی نەتەوەیەک.
لە بەرامبەر ئەم سڕینەوەیەدا، حیزبایەتی هاتووە گۆڕەپانی ڕاگەیاندن و ڕۆشنبیریی پڕ کردووە لە کەسانێک کە نەک هەر خاوەن هیچ بەهرەیەکی ئەدەبی و بیرکردنەوە نین، بەڵکو زۆرجار لە ڕابردوودا دژە کورد و هەلپەرست بوون. گۆڤار و ڕۆژنامە و کەناڵەکان وەک “قۆنتەرات” دراونەتە دەست کۆمەڵێک کەس کە تاکە کارامەییان فریودان و خۆشیرینکردنە. ئەم هەلپەرستانە لە گۆڕەپانی چەواشەکاریدا تراتێن دەکەن و حیزبیش بە هەموو شێوەیەک پشتیوانییان دەکات. بە شانازییەوە و لەبەردەم چاوی مێژوودا، مێژوویەکی درۆینە بۆ ئەم پاڵەوانە کارتۆنییانە دروست دەکرێت؛ ئەوانەی لە ڕۆژە سەختەکاندا پشتیان لە نەتەوە بوو، ئێستا لە ڕێگەی ڕاگەیاندنی حیزبییەوە وەک شا پاڵەوان و خەمخۆری گەل بە خەڵک دەفرۆشرێنەوە. ئەمە نەک هەر سووکایەتییە بە خوێنی قوربانیەکان و ڕەنجی تێکۆشەرانی ڕاستەقینە، بەڵکو تێکدانی ڕەوشتی گشتیی کۆمەڵگەیە، چونکە نەوەی نوێ وا تێدەگات کە سەرکەوتن لە ڕێگەی هەلپەرستی و درۆوە دێت، نەک لە ڕێگەی دڵسۆزی و ماندووبوون.
کاتێک حیزب دەبێتە تاکە سەرچاوەی دابینکردنی تێچووی وێژە، ئیتر چاوەڕوانی بەرهەمی نەتەوەیی مەحاڵە. لێرەدا ئەدەب لە فۆرمە مرۆیی و نەتەوەییەکەی دادەماڵرێت و دەبێتە ئەدەبی پیاهەڵدان. ئەم دۆخە برینێکی قووڵی لە ویژدانی تاکی کورددا دروست کردووە، بە جۆرێک کە مرۆڤی کورد هەست دەکات لەناو نیشتمانی خۆیدا نامۆیە ئەگەر سێبەری حیزبێکی لەسەر نەبێت. بۆ تێپەڕاندنی ئەم تەنگژەیە، پێویستمان بە شۆڕشێکی هزری هەیە، کە تێیدا چەمکی کوردایەتی لە چوارچێوەی تەسک و ژەهراویی حیزبایەتی دەربهێنرێت و بگەڕێنرێتەوە بۆ ناو کایە فراوانەکەی خۆی کە نیشتمانپەروەریی ڕاستەقینەیە. تا ئەو کاتەی حیزب وەک ئامرازێک بۆ خزمەتی نەتەوە نەبینرێت و وەک پیرۆزییەک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، مەترسیی ئەوە بەردەوام دەبێت کە حیزبایەتی نەک هەر سەری کوردایەتی، بەڵکو داهاتووی نەوەکانیشمان قووت بدات.
ئێمە لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژووییداین؛ یان دەبێت کوردایەتی بکەینە چەتری کۆکەرەوە، یان ڕێگە بدەین حیزبایەتی هەموو دەستکەوتەکانمان بکاتە خۆڵەمێشی ململانێ ناوخۆییە بێواتاکان. ڕاستییەکی تاڵ هەیە کە دەبێت هەمووان بیزانن، ئەویش ئەوەیە کە هیچ حیزبێک لە نیشتمان مەزنتر نییە، و هیچ پێشەوایەکیش لە نەتەوە گرنگتر نییە؛ هەر کاتێک ئەم هاوکێشەیە پێچەوانە بووەوە، ئەوا سەرەتای کۆتایی هاتنی خەونە گەورەکانمانە. کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە حیزبایەتی لای ئێمە تەنها ڕێکخستنێکی ڕامیاری نییە، بەڵکو بووەتە بیروباوەڕێکی داخراو کە ڕێگە نادات مرۆڤەکان لە دەرەوەی بازنەی حیزب بیر بکەنەوە، ئەمەش داهێنان و بیری ئازاد دەکوژێت و کۆمەڵگە بەرەو چەقبەستوویی دەبات. کاتێک ئەندامێکی حیزبی، هەڵەی حیزبەکەی لە ڕاستی نەتەوەکەی بە پیرۆزتر دەزانێت، ئەوا کوردایەتی لەوێدا کۆتایی پێدێت. بۆیە، ڕزگارکردنی کوردایەتی لە چنگی حیزبایەتی، ئەرکی هەرە لەپێشینەی ڕۆشنبیران و نەوەی نوێیە، بۆ ئەوەی چیتر مێژووی ئێمە تەنها زنجیرەیەک نەبێت لە شکستی ناوخۆیی کە بەرگی کوردایەتییان بەسەردا بڕاوە، بەڵکو ببێتە مێژووی سەرکەوتنی نەتەوەیەک کە توانیویەتی لەسەر پێی خۆی بوەستێت بەبێ ئەوەی پێویستی بە دارشەقی حیزب هەبێت. لە کۆتاییدا، دەبێت ئەو ڕاستییە تێبگەین کە نیشتمان بۆ هەمووانە، بەڵام حیزب تەنها بۆ کۆمەڵە خەڵکێکە؛ کەواتە ناکرێت هەمووان و هەموو شتێک بکرێنە قوربانیی چەند کەس و گرووپێک کە کوردایەتی وەک بازرگانی و پۆست دەبینن. گەڕانەوە بۆ بەها ڕەسەنەکانی کوردایەتی و پاک کردنەوەی ناوەندی ئەدەبی لە هەلپەرستان، تەنها ڕێگەیە بۆ ئەوەی ڕێگری لەو داڕمانە گەورەیە بگرین کە حیزبایەتی کاڵفامانە بەرەو ڕووی بردوین.

ستار ئەحمەد




کلتووری بەکاربەر.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

 (كاتێك مەعریفە دەگۆڕێت)

بێگومان کاریگەرییە قووڵەکانی سیستمی تەكنۆلۆژیا و كۆمەڵگای بەکاربەر لەسەر عەقڵی تاک و نەوە هاوچەرخەکان، جگە لە فەرامۆشكردنی داهێنانی تاكە كەسی، شێوانی (ناسنامە)یشی لێدەكەوێتەوە! ئەگەر لەپشت فەرامۆشكردنی داهێنانی تاكە كەسی، ئاژاوەی زانیارییەكان وەستابێ، ئەوە بێ ناسنامەیی لەخێرایی پەیوەندیكردندا گیری خواردووە! لە سیستمی دیجیتاڵییدا ناسنامەی كلتووری، هاونیشتیمانیبوون، هاووڵاتیبوون هیچ مانایەکی بۆ نامێنتەوە و پێگەكانی خۆی لە نە گەیشتندا لە دەست دەدات.

 بەمجۆرە دەنگی مۆدێرن لەلایەك كۆی ماناكانی ژیانی کۆمەڵایەتی لەڕێگای دروستبوون و کارلێکی زانیارییە دیجیتاڵییەكاندا فەراهەم دەكات، بێ ئەوەی ئاوڕ لە خەیاڵی داهێنەرانەی تاكە كەسی بداتەوە، چونكە پێیوایە لە دەرەوەی مەعریفەی سەردەم، بوون و گۆڕان دەكەوێتە بۆشاییەوە؛ لەلایەكی دیكەوە پەیوەندییە مرۆییەكان لە شێوازی بێ هەست و سۆزی پەیوەندییە تەكنۆلۆژییەكاندا هەڵواسراوە، بێ ئەوەی ئاوڕ لە هەست و پەرۆشییە دەروونییەکانی تاك بداتەوە كە لەژێر ئەم هەلومەرجەدا دووچاری شێوانی تووند دەبنەوە.

 كەواتە نەوەی نوێ (دەنگی مۆدێرن، مەعریفەی سەردەم) جگە لە جیهانێکی گەورەی گەڕانی پڕ لە وێنەی خێرا و ناوەڕۆک بەتاڵ هیچی دیكە نابینێ؛ جیهانێكـ كە لە قووڵاییەكانی مرۆڤی سادە و پەرۆشی گەڕانەوە بۆ بیرەوەرییەكانی ناگات؛ جیهانێكـ كە دەكەوێتە دەرەوەی ماف و بەرپرسیاری یاسایی و بیركردنەوەی ڕەخنەیی و نەرێنییەوە؛ جیهانێکی سیخناخ بە ئاژاوەی زانیاری و پەیوەندییە بێ سۆزە هەنووکەییەکان…

پارەی زمان/ خەیاڵی زمان

چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟! زانیارییەكانی گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، یان ئەو کاتە خاوانەی لە ڕابردوودا بەسەرت بردوون… یان ئەو پەیوەندییە سارد و خێرایانەی كە وەكـ پارەی زمان بەكارت دەهێنێت؛ هەڵبەتە كۆی سیستمی پاشەكەوتكردن لەلایەك پەیوەندی بە گەڕان و گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانی گواستنەوەی خێرایی (ڕێگاكانی سوودگەرایی و چێژبردنەوە) هەیە و لە زمانی کات و شوێندا دەردەكەوێت؛ لەلایەكی دیكە پەیوەندی بە (فەزای دەروونی و ئەزموونی تاکەكەسییەوە) هەیە و لە زمانی داهێناندا چەكەرە دەكات؛ بەڵام ئایا نهێنی زمان و بەهای داهێنان لە سندوقی پاشەكەوتدا جێی دەبێتەوە؟ هەڵبەتە… ئەگەر (کلیلی گونجاو) بدۆزینەوە، بەر لەوەی نهێنیەکان بە کاڵا بكرێن؛ بەڵام لە سەردەمی ئەمڕۆدا بەهای ئەو كاتە كەڵەكەبووانەی لە سندوقی پاشەکەوتكردندایە، کراوەتە پارەی زمان؛ لە سیستمی تەكنۆلۆژییدا پارەی زمان لە ئاژاوەی زانیارییەكان و خێراییدا كورت دەكرێتەوە.

پرسیار ئەوە نییە لە سەردەمی كۆمەڵگای تۆڕی (چەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی، هاووڵاتیبوون) هیچ مانایەکی نییە، چونكە کۆمەڵگای تۆڕی وەک ڕێكارێك بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگای زانیاری بەكاربراوە؛ لەو لاشەوە كۆمەڵگای تۆڕی بەهۆی گۆڕانکارییەكانی بواری پەیوەندییە خێراکان و كۆكردنەوەی زانیارییەوە چەمكی (جیهانگیری) لێكەوتۆتەوە و هەر لەوێشەوە چەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی، هاووڵاتی تێدەپەڕێنێت؛ بە مانایەكی دیكە ئەم تۆڕبەندییە لەبری ئەوەی هەستی ناسنامە و کۆمەڵگای زانیاری و خێرایی پەیوەندییەكان بەیەكەوە بگونجێنێ، بۆ سفری یەكەمیان كار دەكات و بۆ دووەمیان بەپێی بیركردنەوەی ژیان ڕێگایە، نەك كۆتایی، دەجوولێتەوە!! لەسەر ئەو بنەمایە دۆخی (دوای نەتەوەیی و دوای بەسفركردن) بووەتە پێویستییەکی بەپەلە بۆ سوودگەرایی و چێژبردنی بوون و گۆڕان؛ بەو مانایەی كە تەكنۆلۆژیا لە قازانجی کۆمەڵایەتی زۆرتریندایە، بۆیە هەموو کەسێک لە بازاڕی تەكنۆلۆژیادا بەدوای بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیدا دەگەڕێت.

كەواتە (جیهانگیری) كۆمەڵگای زانیارییەكان واتە تێپەڕاندنی هاونیشتیمانیبوون و هاووڵاتیبوون و ناسنامە و بەدیهێنانی دۆخی دوای نەتەوەیی؛ ئەمڕۆی تەكنۆلۆژیا هەموو ئەوانە لە هێنانەدی ژیانێکی بەختەوەرانەدا كۆدەكاتەوە؛ بەو مانایە لەباربردنی تاک بە هیچ شێوەیەک نوێ نییە، بەڵكە پڕۆژەیەكە لەدوای نەتەوەیی، لەدوای بە سفركردنی ئەزموون و مانا بەرهەمهاتووە؛ لێرەوە بۆ تێگەیشتن لە ژیانێکی بەختەوەر و دۆخی دوای نەتەوەیی و دوای بە سفركردنی ئەزموون و مانا، هەوڵدەدەم پەیوەندی نێوان (پارەی زمان) و (خەیاڵی زمان) ورد بكەمەوە.

 ئەگەر چاوێك بە پرۆسەی زمانی تاكە كەسی لە داهێنانی ئەدەبی و پارەی زمان لە ئێستای تەكنۆلۆژیادا بخشێنینەوە؛ دەبینین لە ئێستادا خۆشگوزەرانی تەنها لە پارەدا دەردەكەوێت، نەك لە داهێنانی ئەدەبی و هونەرییدا… بێگومان (پارەی زمان) لە تەكنۆلۆژیادا وەك بابەت مامەڵەی پێدەكرێ، بابەتێك كە دەتوانرێت ببینرێت یان ببیسترێت و دەستلێبدرێت؛ بەڵام زمانی تاكە كەسی بریتییە لەو جیهانەی كە (خەیاڵی زمان) دروستی دەكات؛ یەكەمیان زمان وەك سوود و چێژێكی ڕێگا خێراكان و ئامرازێكی ماددی دەبینێ و دووەم زمان وەك بەهایەكی مەعریفی و دروستكردنی مانای جیاواز هەڵدەگرێتەوە! پارەی زمان جەستەی زمانە، خەیاڵی زمان ڕۆحی زمانە… بەكورتی زمان لەهەر یەكێكیان بێ ئەویدیكە تەنها دەنگێكی بێ مانا یان خەیاڵێكی بێ چێژە!.  

كەواتە (سوود و چێژی ئەرێنی) ئامرازە تەكنۆلۆژییەكان و (مانا و چێژی نەرێنی) خەیاڵی مەعریفی وەكـ پەیوەندی نێوان کات و بەهایە؛ ئەگەرچی کاتە بابەتییەكان بە شت و کاڵا دەكرێن، بەڵام کارکردن لە کاتی خۆیدا بەها بەرهەم دەهێنێت!! لێرەوە پرسیاری چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟ دەبێتە چی لە كات پاشەكەوت دەكەیت، بەهات بۆ دەگەڕێنێتەوە؟

 مرۆڤ بۆ ئەوەی بگاتە ئەو کاتە تێکڕایەی كە ژیانێکی خۆش و بەختەوەر دەخاتەوە، پێویستە لە خودی کات بە مانا زانستی و فەلسەفییەكەی بگات؛ بەكورتی دەكرێ كات لە بانکی پاشەکەوتكردندا خاو بکرێتەوە، وەكـ چۆن دەتوانرێت بە بەکارهێنانی تەکنیکەکان خێراتر بکرێت و بگۆڕدرێت… بەڵام لەبیرت نەچێت مێشکی مرۆڤ هەر چەندە بەشێوەیەكی زانستی هۆڕمۆنی خۆشی (دۆپامین) دەردەدات، بەڵام بەشێوەیەكی فەلسەفی خۆشی لە مانا نابێتەوە؛ بەمجۆرە لەنێوان خۆشی كیمیاوی و خۆشی فەلسەفییدا مێشکی سەركەوتوو پێویستی بە گونجاندنی خاوبوونەوە و خێرابوونەوە هەیە.

 مێشک لە خاوبوونەوەدا ئامانجێك بەدەست دەهێنێ؛ لە خێرابووندا شتێكی نوێ فێر دەبێت؛ بەو مانایەش هەستكردن بە سەركەوتن تەنها لەڕووی زانستییەوە بە ئەنجام ناگات، خۆشیی بوونی (مانا)یشی پێویستە! بەدیوەكەی دیكە دەمەوێ بڵێم خۆشی كاتێك تەواو (كامل) دەبێت كە كیمیای مێشك و مانای ژیان یەك دەگرنەوە؛ لەو هەلومەرجەدا پرۆسەی خێرابوون و خاوبوونەوە پێویستی بە پێداچوونەوە و بیرکردنەوەی ڕەخنەی فەلسەفەیی و ڕێگای دروستبوونی تەكنۆلۆژیا هەیە؛ ئەگەر بیرکردنەوەی ڕەخنەی پێویستی یە گەڕانەوە (خاوبوونەوە) هەبێ، ئەوە ڕێگای دروستبوونی نوێ پێویستی بە داهاتوو (خێرایی) هەیە؛ بە مانایەكی دیكە چاوەڕوانی خۆشی پێویستی بە (خەیاڵێكی بەرفرەوان) و (لێهاتوویی تەكنۆلۆژی) هەیە، نەك زێدەڕۆیی لە بەکارهێنانی (ئەمفیتامین) بۆ ئاسانتركردنی تەکنیکەکان.  

(بیل گەیتس) لە نامەیەکدا بۆ (تۆماس زایبێرک)ی زمانناس و نیشانەناس نووسیویەتی: شۆڕشی دیجیتاڵی بە تەواوی ئامرازگەلێکە بۆ ئاسانتركردنی مانای شتەکان. بڕوانە:www.tajrishcircle.org  (زمان، شتاب و خشونت- فرانکو براردی (بیفو) ترجمه‌ی سامی آل‌مهدی). لێرەدا بیل گەیتس کێشەكانی پەیوەندی نێوان تەكنۆلۆژیا و فەلسەفە، چێژ و بەها… زەق دەكاتەوە! بەو مانایەش سیستمی دیجیتاڵی بۆیە شتەکان ئاسان دەكات، تاكو خەڵكێكی زۆر بەدواییدا بێن؛ بەو مانایەش كۆمەڵگای بەکاربەر وەک پێویستییەکی بەپەلە بۆ سوود و چێژبردن و گۆڕینی مەعریفەی سەردەم خۆی نمایش دەكات؛ كۆمەڵگای بەکاربەر لە بنەڕەتدا شانۆیەكە بۆ ئاسانکردنی شتەکان و دیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستی… دەمەوێ بڵێم سیستمی تەكنۆلۆژیا خۆشی مانا لەبیر دەباتەوە و خۆشی زانستی لە جوولەی بەردەوامدا دەهێلێتەوە.

نەوەی دیجیتاڵی لەبری ئەوەی گوێڕایەڵی زمانی دایک بێت، لە ئامێرێکەوە گوێڕایەڵی وەردەگرێت؛ ئەو نەوەیە لێرەدایە، لێرە لە زێدەیی دیجیتاڵیدایە؛ بەكورتی ئەو نەوەیە پەیوەندییە پڕ لە کێشەکانی نێوان زمان و جەستە، زمان و ڕۆح، پەیوەندییە پڕ لە کێشەکانی نێوان (وشە- ئامراز) و (سۆز- خەیاڵ) بەردەوام بە سوود و چێژبردنی خێرا و ئاژاوەی زانیارییەكان پڕ دەكاتەوە؛ ئەگەرچی بەرە بەرە ئەو تەكنیكە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی هەستی خۆشیی قووڵ و درێژخایەن.

بەگشتی نەوەی دیجیتاڵی زمان لە جەستەی دایک و لە ڕۆحی دایكـ دادەبڕێت؛ بیر لەوە ناكاتەوە كە هەمیشە لە مێژووی مرۆڤایەتییدا زمان لە ترسی متمانەکردن بە جەستە و نیگەرانییەكانی جەستە لە جیهانێكی شپڕزەدا ژیاوە! پێویستە لە دۆخێکی وادا بۆ تێپەڕاندنی ئەو شپڕزەییە توانای بەستنەوەی زمان و ئارەزوو، جەستە و جەستە… لە جەستە و ڕۆح، لە زانست و فەلسەفەدا چالاک بکەینەوە؛ دەشێ لە دۆخی جەستە و جەستە بەشێوەیەكی تەكنیكی پەیوەندییەکان خێراتر بكرێن، بەڵام لە جەستە و ڕۆح هەمیشە شپڕزەیی مانا و خەیاڵی لێدەكەوێتەوە!.  

کاتی ئەلیکترۆنی/ فەزای دەروونی

نەوەی نوێی دیجیتاڵی نەوەی (ئەلفا) کە بە قسەی توێژەری کۆمەڵایەتی ئوسترالی (مارک مەکریندڵ) نەوەیەكە لە دوای ساڵی ٢٠١٠ تا ساڵی ٢٠٢٥ لەدایک دەبن؛ لە گەشەسەندنی تەکنۆلۆژییدا بەشدارن، لە هەمان کاتدا لە ژەنینی نیگەرانانەی چەمكی سفری مانادا دەژین! دوای ئەوەی تەواوی چیڕۆك و فانتازیا و یۆتۆپیاكان شکست و بێتوانایی خۆیان لە بەدیهێناندا سەلماند؛ نەوەی نوێ ملکەچی بەكاربردن و زێدەییەكان و شپڕزەیی بۆتەوە؛ ئەو نەوەیە دوور لە دنیای مانا، لەدنیای دیجیتاڵییدا دەژی؛ دنیایەك کە سنوورەکانی نێوان واقیعی و مەجازی قووت داوە.

بێگوماندیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستی و چەمكی بە سفركردنی مانا کۆمەڵێک نەخۆشی دەروونی و کۆمەڵایەتی لێكەوتۆتەوە؛ بەو مانایەش مرۆڤی ئێستا بە (خێرایی كات) و (سفر مانا) گەمارۆ دەدرێت؛ کاتی ئەلیکترۆنی بێ سنوور گەشە دەکات، بەڵام فەزای ماناش داخراو نییە! ئەگەرچی بێ سنووری زانیارییەكان، خێرایی پەیوەندییەكان لەگەڵ فەزای دەروونی نایەتەوە؛ ئەگەرچی لەمیانی كاتی ئەلیكترۆنییدا بوون لەگەڵ ئەویتر بێ بایەخ دەكەوێتەوە… کرێکارە مەعریفییەكان لە گۆڕەپانی زێدەییەكاندا بێ پسانەوە چەمكی سفر مانا دەژەنن و دەبنە هۆی سنوورداربوونی ئەو ژیانەی کە بۆ سەرنجدان و خۆشەویستی و چێژ و هاوسۆزی پێویستە.  

ئۆتیزم، ناڕێکی خوێندنەوە، سفر مانا، نیشانەکانی ترس و تێکچوونی سۆزداری کۆمەڵێک نەخۆشیین کە لە ئەنجامی خێرابوونی سووڕانەوەی زانیارییەکان و خێرایی پەیوەندییەكانەوە سەریان هەڵداوە؛ لە لایەکی دیکەوە چالاکییە دەروونییەکان لە ئێستادا دوای کەمبوونەوەی ئەو کاتەی کە لەبەردەستدایە بۆ بەخۆداچوونەوە و لەخۆوردبوونەوە و پشوودان؛ یان دوای کەمبوونەوەی فەزای دەروونی بە هۆی كاتی ئەلیكترۆنی و کەمبوونەوەی قووڵایی ئەزموون و یادەوەری، بە هۆی خێراییەوە… پاڵەپەستۆیەكی گەورەی بۆ مرۆڤی ئێستا دروست كردووە؛ كەواتە بنەمای نەخۆشییەكانی ئەمڕۆ شاردنەوە نییە، بەڵکە زۆر بینین و تەقینەوەی زیادەڕۆییە لە ئاژاوەی زانیارییەكان و ماندووبوونی هاندەرە دەمارییەکانی زانیاریی و خێرایی پەیوەندییە ئەلكترۆنییەكان.

فەیلەسوفی ئیتاڵی (فرانکۆ پیڤۆ بێراردی) لە كتێبی (معزوفة مقلقلة: السميورأسمالية وأمراض جيل ما بعد ألفا، ترجمة أحمد حسان- دار هن للنشر والتوزيع)دا دەڵێت: دنیای زانین و چێژ لەپێشکەوتندایە، بەڵام ئەو دنیایە لە دامرکاندنەوەی ئازار و ڕەشبینی و خەمۆکی كەم توانایە! دەیەوێت بڵێت كات لە سەردەمی ڕابردوودا هێلێكی ئاسۆیی و یەکدەنگی هەبوو، لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە سەقامگیری ژیان بەشێوەیەكی بەرفراوان دەهاتە پێشەوە؛ بەڵام لەگەڵ بەرەوپێشبردنی ئابووری بەردەوام و داڕشتنەوەی دووبارە و پشتبەستن بە خێرایی پەیوەندییەكان و بێ سنووری زانیارییەكان… ئیتر هێلی ئاسۆیی و ڕێگای دیاریکراو نەما و مرۆڤەکان لە فەزا دەروونی و پەیوەندییە قووڵە مرۆییەكان و سەقامگیریی و ئامانجە درێژخایەنەکان بێبەش بوون و مرۆڤی ئێستا لە ڕێگایە، نەك لە ئەنجام.

كەواتە ئەگەرچی مەعریفەی مرۆڤ، وەک پڕۆژە، لە خۆشیی ماناوە دەستی پێکرد؛ بەڵام لە ئێستادا ئەو مەعریفەیە، ئەو ئازادییە، لەژێر ڕۆشنایی خۆشیی و سوودی دیجیتاڵیدا هەوڵدەدا کۆتایی بە مانا بهێنێ و وەک ڕێگا، گەڕان، تاقیکردنەوە، شوێنی مانای بوونی مرۆڤ بگرێتەوە!! بۆیە چیتر مرۆڤەکان وەرناگرن و بە دیجیتاڵیبوون پێویستی بە ئامادەبوونی کەس نییە، پێویستی بە کڕینی کاتی ئەلیكترۆنییە؛ ئیتر سەردەمی کۆنترۆڵکردنی هەسارەکان بەسەرچوو، ئەمڕۆ بە تەواوی لە دەرەوەی ئەم سنوورە داین؛ کاتی ئەلیكترۆنی هیچ مانایەك بۆ ئازادی تاکەکان و فەزای دەروونی نەهێشتۆتەوە؛ ئەمڕۆ ترس و شپڕزەیی و دڵەڕاوکێی هەسارەیی فەزای دەروونی مرۆڤی داگیر كردووە.

تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەسەر بنەمای کاری ماددی و بەكاربردنی بازنەی زانیارییەكان و خێرایی پەیوەندییە ئەلیكترۆنییەكان وەستاوە، هەموو ئەوانە كۆمەڵە ڕێكارێكن کە چیتر ناتوانرێت کۆنترۆڵ بکرێن یان دژایەتی بکرێن؛ تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی بووەتە سیستمێکی میکانیزمی تەکنۆ-ئابووری کە مرۆڤ ناتوانێت لێی دوور بکەوێتەوە؛ بەمجۆرە ژیان ڕێگایە، نەك كۆتایی، بەڵام ناچار كراوە لە هەلومەرجی وابەستەیی ڕەهادا و لەڕێگای سەرمایە تەكنۆلۆژییەكانەوە بجوولێتەوە؛ ئەوەش بەگشتی واتە گۆڕینی یاسا بە کۆد و بەردەستکردنی خاوەندارێتی بە کۆدکردن بۆ خاوەن پشکەکان؛ دواجار ئەو خاوەن پشکانە ئەلگۆریتمی کۆدکردن بۆ پاراستنی کۆنترۆڵی سەروەت و سامانەکانیان بەکاردەهێنن.

بەمجۆرە هاونیشتیمانی و هاووڵاتی ئەوانە نیین كە دانیشتوانی یەك نیشتیمانن، بەڵكە دانیشتوانی ئەو خاڵانەن كە تێیدا خاوەن پشکن؛ واتە لەو خاڵە دیاریكراوانەدا خاوەن پشک دەسەڵاتی ڕێژەییان دەبێت، دەسەڵاتێكـ كە لەگەڵ بەهای ئەو پشکانەی خاوەنیانن و بەهۆی کلیلی کۆدکراوەوە دەستیان پێدەگات؛ كەواتە سنووری یاسای وڵات خاوەن پشکەكان ناگرێتەوە؛ سەپاندنی یاسا بە مانای دانانی سنوور نییە لەلایەن دەەسەڵاتی وڵاتانەوە، بەڵكە دانانی سنوور بەهۆی پشكەكان و کلیلی کۆدکراوەوەیە.

هەولێر 25/2/2026




شەڕی هەنوکەی ئەمریکاو ئیسرائیڵ لە ئێران، ئەڵقەیەکی دیکەی زنجیرە شەڕەکانی سەپاندنی هەژموونی ئەمریکایە..1.. سابیر محەمەد

بەشی 1 :

ئامانجەکانی شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ئێران و ناوچەکە

یەکەم- گۆڕینی ئەولەویەتەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە جیهان و “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست”، گرنگیدان بە لێدانی قۆرخکارییەکانی چین، هەروەها کاریگەریی ڕووسیا و هەڵلوشینی سەرمایەی جیهانیە .
سەرەتای ئەم ستراتیژیەتە نوێئەی ئەمریکا، بەو سیاسەتە ئابوورییەی سەپاندنی باجەکانەوە دەستی پێکرد، دواتر بە دەستگیرکردنی سەرۆکی ڤەنزوێلا و گۆڕینی ڕژێم لەوێ بۆ ڕێژیمێکی میانڕەو کە خزمەت بە ئەجێنداکانی ئەمریکا بکات.
دوای ئەوە گۆڕینی ستراتیژیەتی مانەوەی هێزەکانیان لە سوریاو ناوچەکەو، وهەوڵدان بۆ ئارایشپێدان و دنەدانی بزووتنەوە جیهادیەکان و ( میحوەری موقاوەمە) و ڕەوتە سیاسیە قەومیەکان لەوێ، دژ بە خودی خەڵکی چەوساوەی کورد و عەلەوی و دورزیەکان وە لە فەلەستین بە قازانجی ئەمریکاو ئیسڕائیل، وە وێرانکردن و قەڵاچۆپێکردنی خەڵکی چەوساوەو کوشتنی وەحشیانەی ژنان و منداڵان و ئاوارە کردن و برسیکردنیان لە فەلەستین و غەززە، کە یەکێکە لە مێژووە هەرە خوێناوی و وەحشیگەریەکانی سەرمایەداری و مرۆڤایەتئ کە لەو ناوچەیە دا نمایشکران، وە لە ئێستادا لە درێژەی ئەم سیاسەت و هەژموونە ئیمپریالیستیە پاوانخوازیەی ئەمریکاو ئیسرائیل و کۆمپانیا و ترێستە زەبەلاحەکانیان ، دەستکرا بە جەنگێکی مۆدێرنی پاوانکردنی هەرچی زیاتری قازانج، وە دەسەڵاتی جیۆپۆڵیتیکیانەی خۆیان، لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستپێکردووە.

به پێی ئه م ئه وله ویته نوێیانه ، ئه و شه ڕه ی که ئه مریکا و ئیسرائیل له بەرە یانی ڕۆژی شه ممه 28ی شوباتی ئه مساڵ لە ئێران هەڵگیرساند، کە خوی لە خۆیدا، وەک جوڵاندنی یەکێک لە پارچەکانی یاری شەتڕەنج وابوو، لەسەر بۆردەکە، بۆ خانەیەکی تر.
ئەم جووڵە سەربازیە بووە هۆی دەسپێکی ئەو تەقینەوەو بۆمبا بارانکردنە بەهێزو به ڕفراوانەی ، کە له تارانی پایته خت و شارەکانی تری ئێران بینران .

دیارە ئەو دانوساندن و گفتوگۆیانەی کە لە نێوان ئەمریکییەکان و ڕۆژئاوای ئیمپریالیست لەگەڵ ڕژێمی ئێرانیدا ئەنجام ئەدران، کە هەردوکیان بەشوێن قازانجی زیاترو هەژمونی زیاترەوە بوون، ئامانجێکی فریودەرانە و چەواشەکارانەی بۆڕژوا ئاساییەکانیان لە پشتبووە، چونکە لە بنەڕەتدا دەستپێکردنی جەنگەکە، هیچ پەیوەندیەکی بەو درۆ ودەلەسانەوە نەبووە، کە مێدیا بۆرژوازیەکانی جیهان و خودی ئیدارەی ئەمریکا بڵاویان ئەکردنەوە، بەڵکە پەیوەندیان بەو ستراتیژیەتە و سەپاندنی هەژمەنەوە هەبوە، کە بەشوێن قازانج و کەڵەکەی سەرمایەی زیاترەوە هەبوە .
هەروەک ( زبیگنیو برێزینسکی) لە کتێبە زۆر گرنگەکەیدا بە ناوی: ” بۆردی شەترەنجە گەورەکە: هەژموونی ئەمریکی و کاریگەرییە جیۆستراتیژییەکانی”،
لەسەر ئەو خاڵە گرنگە جەخت پێداگری ئەکاتەوە، کە ئەمریکا، ڕووبەڕووی ئەم پرسە گرنگانە ئەبێتەوە، ئەویش :
“بەڕێوەبردنی ململانێکان و پەیوەندییەکان لە ئەوروپا” وە ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ، بە شێوەیەک کە بتوانێت ڕێگری بکات لە سەرهەڵدانی هەر زلهێزێکی ڕکابەر، کە ئەبێتە مەترسی و هەڕەشەکردن لە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکاو، یان سیستەمی خۆشگەزەرانی باو، کە لە ئەمریکادا هەیە ” (١).

هەروەها هەروەک ( جۆن پێرکینز) ئەڵێت:
” ..وەلێ ئەوە نازانن کە خزمەتکردنی بەرژەوەندیەکانمان بریتیە لە هۆکاری سەرەکی کە وامان لێدەکات، سەفارەتخانە لە گشت جیهاندا بکەینەوە. لە ماوەی نیوەی کۆتایی سەدەی بیستەمدا، ئەم بەرژەوەندیانە بە مانای ئەوەیە، کۆماری ئەمریکا دەبێت بە ئیمپراتۆریەکی جیهانی.” (٢)

دووەم- هەوڵ و بەدواداچوون بۆ جێبەجێکردنی، ئەم ستراتیژە بنەڕەتییە ئەمریکییە ڕەنگە ڕووبەڕووی تەحەددای سەخت بێتەوە کە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر ئەگۆڕدرێت وجیاوازە، وە پلانەکان مەرج نیە، هەمیشە بە گوێرەی حەزو ئارەزووی ئەوان بچێتە پێشەوە.
گۆڕینی ئەولەویەتەکانی ئەمریکا لە “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست”، لە ئامادەبوونی ڕاستەوخۆی سەربازیەوە، کە پێشر لەسەر زەوی هەیانباوە بۆ بەڕێوەبردنی ململانێکان و ڕاگرتنی پەیوەندییەکان لە ڕێگەی بەکرێگیراوەکانیەوە، یان لە ڕێگەی بەکارهێنانی هێزی ئاسمانیەوە، هەموو ئەم گۆڕانکاریانە لە ئەولەویات و ستراتیژیەت ، و ئەو خوێن ساردی و دڕەندەیی و بەدەربەدەست نەگرتن و بێباکیەیان بەرامبەر بە ژیانی جەماوەرێکی بەرین لە کوشتن و وێرانکاری، و ماڵوێرانی ، بەتایبەت کوشتنی و مناڵان وژنانی بێتاوان، وە داگیرکردن و سەپاندنی هەژموونی خۆیان بەسەر ئەو ناوچانانەدا، کە زیاتر چینە چەوساوەکانی ئەم ناوچانە لەلایەن ئەمریکاو ئیسڕائیڵ، ڕووی بەڕووی بوونەتەوە، و بەدەستیەوە ئەناڵێنن، هەروەها گۆڕینی ڕێچکەو ستراتیژیەتی سیاسی و ئابوری مانەوەی خۆیان، لەم ناوچانەدا پیادەکردوەو ئەیکەن، لە پێناو قازانج و بەرژەوەندیەکانی خۆیان و ئەجندە بەکرێگیاوەکانیان ، خۆی لە خۆیدا، خەسڵەت و سیفاتی قۆناغەکانی تێکشکان و پاشەکشەی کۆڵۆنیالیزمی بەریتانیا لە خۆ ئەگرن، ئەوانیش بەو ئاڕاستەیەدا ئەبات، بەلەبەرچاوگرتنی هەر گۆڕانکاریەک کە لە گەشەی سەرمایەداری جیهانیدا هاتۆتە پێش، وە ئاسۆی هاتنە ئاراوەی خەباتی چینایەتی لەبەرامبەر سیستەمی سەرمایەداریدا، داهاتووی ئەم هێزە ئیمپریالیستیانەو بەکرێگیراوەکانیان و دەوڵەتەکانیان، لەم ناوچانەدا خستۆتە بەردەم دوو ڕیانێک و ئەرکی کارکردن بۆ تێکشکانێکی سیستەمە ئابووری و سیاسی و فەرهەنگیەکانیان.

سێهەم- سەبارەت بە لێکدانەوەو تێڕوانینیەکانی بەرەی ( میحوەری موقاوەمەت)، کە بریتیە لە ئەو هێزە چەواشەکارو و ڕیفۆرمیستیەی بۆرژوا نیشتمانیانیانەی، کە داکۆکی لە بزووتنەوەی ( ڕزگاری نیشتمانیەی) ئەکەن، لەوانە چەپە ناسیۆنالیست، و لێبڕالەکان، وئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازی هێزە جیهادیە ئیسلامیەکان، کە لە سەر بنەمای تیئۆری
( جیهانی سێیەم)، کار و چالاکی سیاسی و سەربازی خۆیان درێژە پێئەدەن.
ئەم هێزانە لە ڕوانگەی بەرژەوەندیە بەرتەسکەکانی ( بۆرژوازی نیشتمانیەوە) هەمیشە تێڕوانین و لێکدانەوەی ڕووکەشانەو، فریودەرانە، سەبارەت بە دژایەتی ئەمریکاو ئیسرائیڵ و ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا ڕەواج پێئەدەن، وە جەماوەری کرێکاران و چەوساوەکان، هان ئەدەن بۆ پەیوەستبوون ، بەم ئۆردوگایەو بە بزووتنەوە سیاسی و سەربازیەکانیانەوە، وە لەسەر ڕێچکەی باسەکانی دامەزرێنەرانی کۆماری ئیسلامی ئێران و بە تایبەت خومەینی کە باس لە موقاوەمەت وڕزگاکردنی( گەلانی هەژارو موستەزعەفین) ئەکات.

ئەم تێڕوانین و بۆچوونانەی کە ئەم بەرەیە پڕوپاگەندەی بۆ ئەکەن، لە بنەڕەتدا ئامرازێکی فریودەرانەی کاریگەرن بۆ چەواشەکردنی کرێکاران و چەوساوەکان و پەردەپۆشکردن و حاشاکردنە لە خەباتی چینایەتی، وە ڕاپێچانی ئەوانە بۆ ژێر ئاڵای بزووتنەوەی ئۆپۆزیسیزیۆنی ناسیۆنالیستی، ولێبڕاڵی، جیهادیە ئیسلامیەکان، وە دوژمنایەتیکردنی بەرژەوەندی سیاسی و چینایەتی کۆمۆنیستی پڕۆلیتاریایە.

هەروەها لایەنگرانی بەرەی ( میحوەری موقاوەمەت)، پڕوپاگەندەی لەو چەشنە ئەکەن، کە ئەم شەڕەو هێنانی هێزێکی سەربازی گەورەی لەم چەشنە، تەنها بۆ دژایەتی کۆماری ئیسلامی ئێران هێنراونەتە مەیدان” ، بەمجۆرە ئەیانەوێت ئەو چەواشەکاریە لە مێشکی جەماوەردا بسەپێنن، کە ئێران وەک زلهێزێکی ناوچەیی، و تەواوی بلۆکی ئیمپریالیزمی ڕۆژهەڵاتی، کە بریتین لە چین و ڕوسیاو کۆمەڵەی ( برێکس) ، وەک هێزێکی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕ لە قەڵەم بدەن، کە گوایە ئەوان دژ بە ( ئیمپریالیزمی ئەمریکان).
لە کاتێکدا کە ئیمپریالیزمی ئەمریکا، حاڵەتێکی جیاواز و دابڕاو نیە، لە سەرجەم سیستەمی سەرمایەداری جیهانی.
بەمجۆرە لەهەوڵی ئەوەدان کە فریوکارانە، خۆیان وتەواوی بلۆکی ئیمپریالیزمی ڕۆژهەڵات، بە حاڵەتێکی جودا و جیاواز لە سەرجەم سیستەمی سەرمایەداری جیهانی.
واتە نە خۆیان وەک کۆماری ئیسلامی ئێران، نە سەرجەم بلۆکی ڕۆژهەڵات، هیچ وابەستەیی و پەیوەندیەکیان بە بەسەرمایەداری جیهانی، بە خودی پڕۆسەی کەڵەکەی سەرمایەیەو، هەلومەرجی نەداری و بێکاری و شەڕو و چاوچنۆکی سەرمایەداریەوە نیە، کە تەواوی گۆی زەوی خستۆتە ژێر هەژموونی چاوچنۆکی و شەڕو ماڵوێرانی و کوشت و بڕو سەرکوتی ناڕەزایەتیە چینایەتیەکان، وە درێژەدان بە کۆنەپەرستی و ڕەگەزپەرستی و سەرکوتی مافە دیمۆکراکەکانی ژنان و چەوساکان و نەتەوەکان.

چوارەم – سەبارەت بە بەرەی (بلۆکی ئیمپریالیزمی ئەمریکاو ئیسڕائیل و ڕۆژئاوا)،
زۆربەی هەرە زۆری پارت و ڕێکخراو لایەنە ئۆپۆزیسیۆنە سیاسیەکان، ئامادەی بەکرێگیراوی و کارکردنیان ڕاگەیاندووە، لەپێناو سەرکەوتنی ستراتیژیەتی ئیمپریالیزمی ئەمریکاو ئیسڕائیڵ لەبەرامبەر وەرگرتنی ئیمتیازاتێکی کەم و بەرتەسکی ئەجیندای حیزبی خۆیان، وە خۆیان بە بەشێک لەم بلۆکە ئیمپریالیستیە ڕۆژئاوایە ئەژمارکردووە.

ئەم هێزانەش بریتین لە بەرەی ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازیانەی شاهەنشا و( سەڵتەنەت تەڵەبیەکان) ، و مجاهدین و هێزە چەپە ناسیۆنالیست و لێبڕاڵەکان ، ڕێکخراو حیزبە ناسیۆنالیستە کۆنەپەرستە کوردیەکان و(بەرەی یەکگرتووی حیزبەکانیان) و کە هەر هەموویان بە سووکە ئیمتیازاتێکی بەرتەسک، لە خۆشیا گەشگەیان گرتووەو، مەست بوون بە هێڕشەکانی ئەمریکاو ئیسڕائیل وهەڵگیرسانی ئەم شەڕە کۆنەپەرستانەیە.
وە ئامادەن سواری دەبابەو زرێپۆشەکانی ئەمریکاو ئیسڕائیل بن، وە پیادەی هەمان سیاسەت ئەکەن، کە پێشتر لە عێراقدا بینیمان، لە درێژەی شەڕی کەنداوی ساڵی ١٩٩١ دا، و داگیرکردبی عێراقدا، کە چۆن کاتی خۆی، حیزبە قەومیە چەکدارە کۆنەپەرستەکانی بەرەی کوردایەتی و ناسیۆنالیزمی کوردو، و عەرەب وە سەرانی حیزبە تائیفە ئاینیە شیعەکان ، لێبڕالە عیلمانیە سوننیەکان بوون بە سووری بەرلەشکری ئەمریکاو هاوپەیمانەکانیان، وە ئەوانیان بە فریاد ڕەس و پاڵەوانی ڕزگاری جەماوەری عەرەب و کورد و کەمینەکانی تری عێراق، لە قەڵەم دا، ئەمانیش بەهەمان شێوە ئامادەیی خۆیان بۆ ئەم پاشکۆیی و بەکرێگیراویە دەربڕیوە.
بەم جۆرە ئەرکی سیاسی و چینایەتی بۆرژوازیانەی نیشتمانی خۆیان ، وەک پشتیوانیان لە سەرانی بۆرژوازی جیهانی، وە بوون بە ئامرازێکی سەرکوتگەری خەباتی چینایەتئ لە ناوچەکەدا، و لەباربردنی شۆڕشی جەماوەری چەوساوەکان لە سەرجەم عێراقدا ، وە خۆشحاڵبوونیان بەوەی کە وەک، زۆن و میلیشیای بەکرێگیراوانەی چەکداری، بتوانن ئیدارەی ناوچەیەک و زۆنێک بدەن، بۆ بردنە پێشەوەی سیاسەتەکانی ئەمریکاو ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا، و چین و ڕوسیاو و ئێران، لەو ناوچانەدا.

پێنجەم – ئامانجی سەرەکی ئەم شەڕەی ئەمریکاو و ئیسڕائیل، ڕوخاندنی ڕژێمی کۆماری ئیسلامی نیە، لەو وڵاتە دا، بەڵکو ڕاهێنان و ئامادەکردنی گروپێکی بە دیسیپلینی میانڕەوە لەناو خودی سیاسەتمەندارانی جومهوری ئیسلامی، وە سپاردن و گۆڕینی دەسەڵاتەکە بۆ دەستی سوپائ پاسداران و ئۆلیگارشیەکی سەربازی، کە خزمەت بە بەرژەوەندییە ستراتیژییژیەکانی ئیمپریالیزمی ئەمریکاو ئەکات، و ببنە چاودێرو پاسەوانی بەرژەوەندیەکانی ئەوان لەو ناوچانە.
هەروەها بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆیان بەسەر ئەو ناوچانەو ئۆقیانوسی هیند، وە بۆ کێبڕکێ و کەڵەکەی هەرچی زیاتری سەرمایەی چین و چەق بەستنیەتی لە دەستی سەرمایەدران و ترێستە زەبەلاحەکانی ئەمەریکا، هەروەها بۆ ناچارکردنی ئەم وڵاتانەی ئیمپریالیزمی ڕۆژهەڵات، کە بچنە ژێر باری ئامانجە ئابووری و سیاسیەکانی ئەمریکاو ئیسڕائیل، وە ناچاریان بکات بە ڕێکەوتننامەیەک کە بە قازانجی ستراتیژیەتی خۆیان بێت.

شەشەم- هەر جوڵەیەکی سەربازی لە سەر بۆردی شەترەنجی ئیستراتیژیەکەی ئەمریکا، لەم ناوچانەو لە جیهاندا، هەمیشە لێکەوتەیەکئ خراپی لە کوشتن و ماڵوێرانی و داگیرکاری و بار گرانی و سەرکوتی چینە چەوساوەکانی لێکەوتۆتەوە.
ئەم شەڕە لە دڕندەیی وەحشیگەری بەربەریەتی خۆیدا بێهاوتایە، فۆرمێکی مۆدێرن لە جەنگی سەرمایەداری ئیمپریالیستانەدا کە منداڵان و ژنانی ستەملێکراوی چینە چەوساوەکان قوربانیانی یەکەمن، وە ئامانج لێیان سەرکوت و شێواندنی خەباتی چینایەتی و بەلاڕێدا بردنیەتی، شەڕێک کە مرۆڤایەتی پێشتر ئەم ئامانج ، ئەم جۆرە دڕندەییی و سەرکوتەی بە خۆیەوە نەبینیوە، چ لە باری قووڵی و بەرفراوانی چاوچنۆکی و بەنامۆکردنی مرۆڤەکان، چ لە باری نمایشی هێزێکی بەوشێوەیە، تەنانەت لە جەنگی جیهانی یەکەم و دووەمیشدا، نەبینراوە.
ئاکام و دەرئەنجامە دڵتەزێنە خراپەکانی ئەم زنجیرە لە شەڕەکانی ئەم قۆناغەی سەرمایەداری ئییمپریالیستی، بەکوشتن و ئاواره بونی هەرچی زیاتری چینی کرێکار و ستەملێکراوانی هەژار لە جیهان و بەتایبەت لە شەڕی ئەم دواییەی فەلەستین و غەززە، کە برسییەتی و مردنی مناڵانی ساوا ژنانی چەوساوەو، و بەرزکردنەوەی نرخی کاڵا سەرەکییەکان، لەلەلایەن بۆرژوا -کۆمبرادۆرەکانی سەر بە ( میحوەری موقاوەمەتی ئیسلامی) و ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازی میللی فەلەستینی، ئەمانە هەموویان دەرئەنجامی ئەم شەڕە کۆنەپەرستانەیە ئیمپریالیستیەن.
لەم نێوەشدا بۆرژوازی نەتەوەیی و میللی، هاو ئاهەنگی خۆی، بەو جۆرە نیشان ئەدات، کە هەرچی زیاتر، ئەم هەلومەرجە بقۆزێتەوەو، و گیرفانی چینی کرێکار و ستەملێکراو تاڵان دەکات بۆ کۆکردنەوەی هەرچی زیاتری قازانج و سەرمایەی گەورەتر.

حەوتەم- ئەوەی ڕاستی و دروستی ئەم قسانە ئەسەلمێنێت، ئەوەیە کە، جێگیرکردنی ئەم هێزە سەربازییە مەزنەو و کەشتییە جەنگییەکانییە بۆ ناوچەکە، بۆ هەمان ئامانجی ڕۆتینی شەڕە کۆنەکانی تر لە جیهاندا نیە، کە بۆ داگیرکاری و ڕوخاندنی ڕژێمەکان، و ڕژێمی کۆماری ئیسلامی بێت.
هەروەها ئەوەی سەلماند کە پڕوپاگەندەو ڕاگەیەندنەکانی سەرۆکی ئەمریکا، هیچ ڕاستیەکیان تیادا نەبوو، کە گوایە ئەم شەڕە ڕەنگە چوار ڕۆژ ئەخایەنێت ، وە دواتر ماوەکە بوو بە چوار هەفتە ، تا ئێستاش تا ڕادەیەک هەر بەردەوامە، زیاتر بۆ فریودانی کرێکاران و چەوساوە ناڕازیەکانی ناو ئەمریکا بوون.
بەڵام ڕاستی داتاکانی سەر زەوی و دەرئەنجامەکانی ئەم شەڕەو و فراوان بوونی، ئەوەی دەرخست کە پانتایی ئەم شەڕە لەوە گەورەترە کە باسیان لێوە ئەکرد، بە دەستێوەردانەکانی لاوەکی چین و ڕووسیا لە لایەک، و ئوسترالیا، کەنەدا، فەرەنسا، بەریتانیا، و وڵاتانی تری ڕۆژئاوا لە لایەکی تر، هەروەها فراوانبوونی ئەم شەڕە بۆ وڵاتانی دراوسێ، تورکیا، سعودیە، عێراق، پاکستان، و هیندستان.
شەڕێک کە ئەمریکاو و ئیسرائیل، وەک نمایەندەی کارتێل و ترێستە مەزنەکانی جیهان بەرپایان کرد، لەبەرامبەر هەلومەرجێکدا وەستاونەتەوە، کە توانای درێژەدانیان بەم جۆرە شەڕانە هەیە، تا ئەو کاتەی کە هەلومەرجی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتیە جەماوەری و گشتیەکان ئەگەنە ڕادەیەک، کە پڕۆلیتاریا بتوانێت ئەم شەڕە بگۆڕێت بە شەڕێکی چینایەتی دژ بە دەسەڵاتدارانی ناوخۆی وڵاتە، کە چیتر ئەم شەڕانە نەتوانن درێژە بە خۆیان بدەن، لە پێناوی قازانجی کەڵەکەی سەرمایە، یان بە واتایەکی تر تا ئاستی خاڵی وەرچەرخانی تای تەرازوی هێزە چیانیەتیەکان.
خودی پڕۆلیتاریای ئێران و چەوساوەکانی، لە بەرامبەر ئەرک و وەرچانێکی مەزنی مێژووییدا لەم جۆرەدا وەستاونەتەوە، کە خودی دەسەڵاتی بۆرژوا ئیسلامیەکان و دامودەزگاکانیان لەو ناوچەیەدا، بڕوخێنن و ببنە سەر قافڵەی شۆڕشە نوێ پڕۆلیتاریاکانی ئەم قۆناغەی ئیمپریالیزمی جیهانی.

5.3.2026
———————————
(1) زبیگنیو برێزینسکی، بۆردی گەورەی شەترەنج : هەژموونی ئەمریکی و کاریگەرییە جیۆستراتیژییەکانی، ل. 3
(2) دانپیادانانەکانی بکوژێکی ئابووری ؛ جۆن پێکینز

تێبینیەکی پێویست؛
ئەم وتارە نە زمانی عەرەبی لە 5.3.2026، لە ( الحوار المتمدن) دا بڵاوکراوەتەوە، بەڵام لەبەر گرنگی باسەکە لەناو ناوەندە سیاسیە ڕاست وچەپە بۆرژوازیەکاندا، بەدەسکاریەوە بە پێویستم زانی لە ئێستادا بە کوردی بڵاوی بکەمەوە.





ئاستی هاوسەنگی شەڕی ئەمریکا و ئێران.. عوسمان حاجی مارف

ڕووداوەکانی هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، زیاتر شەڕێکی پەرتبون بوو تائەوەی شەڕێکی چارەنوسساز بێت، تەلئەبیب هەر لەسەرەتاوە قوماری لەسەر ڕوخانی ڕژێم کرد، کە بە ئامانجگرتنی سەرکردەکانی دەستی پێکرد، دیارترینیان عەلی خامنەییە. ترامپ و ناتانیاهۆ بانگەوازی گەلی ئێرانیان کرد کە هەنگاو بنێن و خۆپیشاندان بکەن بۆ ڕوخانی کۆماری ئیسلامی، بەڵام واقیع چاوەڕوانیەکانی پێچەوانە کردەوە، سوپای پاسداران کۆمەڵکوژی جەماوەری ناڕازی و خۆپێشاندەرانی کرد، هەروەها تاران سەرەڕای ئەوەی کەوتە بەر گورزی لێدانی گەورەی هێزی ئاسمانی، بەڵام توانی خۆڕاگری خۆی نیشان بدات.
سەبارەت بە ئەمریکا و ئیسرائیل، بڕیاریان بوو شەڕێکی خێرا و سنووردار و کورتماوە ئەنجام بدەن، بەڵام بەخێرایی پەرەی سەند و بوو بە ڕوبەڕوبونەوەیەکی هەمەلایەنە و فرەبەرەیی، بڵێسەی ئەم شەڕە لوبنان و خەلیج و عێراق و کوردستانی گرتەوە، هەڕەشەی تێکدانی ئاسایشی نێودەوڵەتی بەشێوەیەکی بێوێنە دروستکرد، ئیدارەی ئەمریکا سەرەتا گرەوی لەسەر سیناریۆی گۆڕانی خێرای ڕژێم دەکرد، بەڵام دواتر بۆ ئەمریکا و ترەمپ دەرکەوت، کە ڕێگای تاران بەو شێوەیە سادە و ئاسان نیە کە لە ژوری ئۆپەراسیۆنەکاندا پلانی بۆ داڕێژرابوو.
سەرەتا لێدانەکان بۆ بەدەستهێنانی سەرکەوتنێکی پێشوەختە، بە نەهێشتنی ڕەهبەری و سەرکردەکانی کۆماری ئیسلامی، وەک ئەمریکا دەستنیشانی دەکرد، بۆ پەکخستنی سیستەمی فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردنی ئێران بوو، بەڵام پێکهاتەی دامەزراوەیی ڕێژیمی ئێران توانایەکی خێرای نیشاندا بۆ پوچەڵکردنەوەی ئەو نەخشەیە، ئەو ماوە کورتەی ئەمریکا و ئیسرائیل پێشبینیان دەکرد، ئێرانی گۆڕی بۆ شەڕێک کە چل ڕۆژ درێژەی کێشا، هەروەها دیمان لێدانە ئاسمانیەکان بۆ فشاری زیاتر ناوچە مەدەنیەکانیشیان کردە ئامانج.
ستراتیژی ئێران، پشتی بە فراوانکردنی شەڕەکە بەشێوەی ئاسۆیی بەست، هێرشەکان لەڕووی جوگرافیەوە درێژبوونەوە و چواردە وڵاتی دراوسێی کردە ئامانج، بە بیانوی بە ئامانجگرتنی بنکە ئەمریکیەکانی بەشداربوو لە هێرشەکەدا، بەهەمەچەشنکردنی سروشتی ئامانجەکان بۆئەوەی ژێرخانی گرنگ لەخۆبگرێت، پانتایی شەڕەکەی بەربڵاوکردەوە، بەجیا لەوەی ستراتیژی خۆڕاگری پیادەکرد، لە هەمانکاتدا ئەو بەربڵاویە ئەمریکا و ئیسرائیلی خستە بەردەم واقعێکی سەرسامبونەوە و چونیەتی بنبەستبونیان لە هەوڵی ناچاری بۆ وەستانی شەڕەکە، دۆخەکە لە ئامادەیی بۆ ڕوخانی کۆماری ئیسلامیەوە گۆڕدرا بۆ ئامادەیی لەسەر ڕێکەوتن و کۆتاییهێنان بەشەڕەکە.
ئیسرائیل هەر لە سەرەتاوە هیچ نهێنیەکی لە ئامانجەکان و هەنگاوە عەمەلیەکانی، بۆ شەڕەکە نەشاردەوە، بە باوەڕێکی بێدوودڵیەوە، ئۆپەراسیۆنەکانی بەستەوە بە نەهێشتنی هەڕەشەی کۆماری ئیسلامی و لە ناوبردنی بەرنامەی ئەتۆمی و سیستەمی موشەکی بالیستیکی و لێدان لە بنکە سەربازیەکان، لەهەمانکاتدا ئیسرائیل لەناوخۆیدا شایەتی کۆچی دەیان هەزار کەسی بوو، لە هەمانکاتدا خۆی لەبەرامبەر بەرزترین ڕێژەی ئاوارەبوون بۆ پەناگەکان لە نێوان تۆپباران و دزەکردنی بەردەوامی درۆنەکانی ئێراندا دییەوە، ئەمە جگە لەوەی کە هەفتانە بەرەوڕوی زیانی ئابووری بە نزیکەی سێ ملیار دەبوەوە.
کێشەی گۆڕانی هاوسەنگی سەرەکی شەڕەکە لە گەرووی هورمزدا سەریهەڵدا، کە لە خاڵێکی فشاری لاوەکیەوە گۆڕا بۆ ناوەندی ڕاستەقینەی قەیرانێک لەبەرامبەر ئەمریکا و ئیسرائیلدا، بەجیا لە خۆراگری تاران لە بەرامبەر لێدانە چرەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، لە هەمانکاتدا داخستن و تێکدانی گەرووەکەش قەیرانێکی پشێوی جیهانی وزەی لێکەوتەوە، کە ڕۆیشتنی نەوت بۆ ئاستێکی پەراوێزخراو دابەزی و بەرهەمی ناوچەکەش بەشێوەیەکی بەرچاو کەمیکرد، ئەم واقیعە بووە هۆی ئەوەی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بە چڕی سەرنج بخەنە سەر لەناوبردنی تواناکانی ڕێگری ئێران و لەناوبردنی بەشێکی بەرچاو لە بنکەی پیشەسازی بەرگری و شوێنەکانی هەڵدانی موشەکەکانی ئێران ڕاگەیەندرا. تاران تۆڕە هاوپەیمانیەکانی لە ناوچەکەدا لەچوارچێوەی بەرەیەکی ستراتیژی یەکگرتوودا چالاک کرد، بۆ بڵاوەپێکردنی سەرچاوەکانی نەیارەکانی و بەردەوامکردنی دۆخێکی نادڵنیایی درێژخایەن لە ناوچەکەدا.
ئەوەی شایانی باسە ئەو کاتەی ئێران بڕیاری کردنەوەی هورمزیدا، ترەمپی گەڕانەوە بۆئەوەی دان بەوەدا بنێت کە ئێران وڵاتێکی بەهێزە و پەیوەندیەکی باشی لەگەڵ ئەمریکا هەیە، ئەمەش گۆڕانکاریەکی بەرچاوبوو لە گوتاری سیاسیدا، ئەم ئاڵوگۆڕە تا ئەو جێگایەی ستایشی ڕۆڵی تارانی کرد لە کردنەوەی گەرووی هورمز، تەنانەت پێزانینی خۆی بۆ تاران بەوجۆرە دەربڕی کە بە کردنەوەی “گەرووی ئێران” وەسفی کرد، ئەمەش لە ڕوانگەی ئەمریکاوە وەک داننان بە هاوسەنگی نوێی هێز دەردەکەوێت، بەڵام دوای داخستنەوەی هورمز ترامپ گەرایەوە بۆ هەرەشەکانی.
بەم شێوەیە دەتوانم بڵێم تاران سەرەڕای گرانی شەڕەکە بەسەریەوە، لە کێشەی هورمزدا دەستکەوتێکی ستراتیژی و جیۆپۆلەتیکی بەدەستهێناوە، بەپێچەوانەی دابەزینی هەوڵەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل بۆ تەسلیم بونی ئێران، ئەمەش حیساباتی ئیسرائیل و دەوڵەتانی کەنداوی سەرلێشێواو کردووە.
پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە ئەم ڕوبەڕوبونەوەیە، شەڕێکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو شەڕێک بوو لەنێو ئاڵۆزیەکاندا، کە تێیدا هەر لایەنێک سەرنجی لەسەر شکاندنی ئیرادەی ئەوی دیکە بوو، نەک سەرکەوتنێکی سەربازی ڕاستەوخۆ بەدەستبهێنن، هەروەها سیاسەتێکی وێرانکارو دارمانی یەکتر بوو. لە سەرەتای شەڕەکەدا، حیساباتی ئیسرائیل لەسەر ئەو گریمانەیە بوو، کە بە ئامانج گرتنی سەرکردایەتی ئێران دەبێتە هۆی داڕمانی خێرای ناوخۆیی و ڕوخانی کۆماری ئیسلامی، بەڵام ئێران ئەو لێدانانەی هەڵمژی و بە خێرایی خۆی ڕێکخستەوە و سوودی لە مێژووی دوور و درێژی بەڕێوەبردنی ململانێ ناهاوسەنگەکانی وەرگرت.
ئەمەش بەشێوەیەکی بەرفراوان ڕوون بووەوە، سەرەڕای ئەو لێدانە توندانەی کە هەزاران شوێنی ناو ئێرانیان کردە ئامانج، وێرانکاری و قوربانی زۆری لێکەوتەوە، وەک چاوەڕوانیان دەکرد تاران نەک نەڕووخا، بەڵکو سەرپێچی هەموو پێشبینیەکانی کرد و پشتڕاستی کردەوە، کە گرەوەکان لەسەر داڕمانی خێرا زۆر دوورە لە واقیعەوە، لەهەماکاتدا ترەمپ خۆی بینیەوە کە بە هەموو پێوەرێک ڕوبەڕوی هاوکێشەیەکی زۆر ئاڵۆزتر بۆتەوە، جگە لەوەش، هەڵگیرسانەوەی شەڕی ئیسرائیل و حزبوڵلا، بەشێک بوو لەم هاوسەنگیە ناوچەییە فراوانترە، کە لۆژیکی بەڕێوەبردنی قەیرانەکانی بەهێزتر کرد.
لەگەڵ گەیشتن بە دۆخە چەقبەستووەکان و چل رۆژ خایاندنی شەڕەکە لەو ئاڵۆزیەدا، بەناچاری ئاگربەستێکی دوو هەفتەیی ڕاگەیاندرا، بەڵام بە خێرایی بە هێرشی توندی ئاسمانی پێشێلکرا، هەرەوها ئاراستەکەش گۆڕدارا بۆ مێزی دانوستان، کە واشنتۆن بە مەرجی توندەوە هاتە ناوەوە، بەداوای کردنەوەی دەستبەجێی گەرووی هورمز و دەستەبەرکردنی ڕێگا بازرگانیەکان، داڕشتنی ڕێکەوتنێکی نوێی ئەتۆمی کە پیتاندنی یۆرانیۆم قەدەغە دەکات، لە بەرامبەردا تاران وەها لە دانوستانەکە نزیک بووەوە، مەرجەکانی تەسلیمبونی بە تەواویی ڕەتکردەوەو وەهای نیشاندا ئەو شەڕە پەرتبوونەی کە بەڕێوەبراوە، پێویستە ئەمریکا ناچارکات پاشەکشە بکات.
یەکێک لە دەرەنجامە هەرە بەرچاوەکانی ئەم شەڕە، نەخشە و سیاسەتی ئێران بو بە تێوەگلانی دەوڵەتانی کەنداو بۆ ناو شەڕەکە، ئەو وڵاتانەش کە خاوەنی توانای سەربازی بەرفراوان و هەزاران فڕۆکەی جەنگی بون، دەستوەرنەدانیان هەڵبژارد وە تۆڵە نەکەنەوە!.
ئاکامی ئەم شەڕە تا ئێستا لە ڕووی سەربازیەوە ئەوەی نیشاندا سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە نییە و ئەمریکا ئەو زلهێزە نیە بتوانێت لە شەڕەکاندا بە سەرکەوتویی دەرکەوێت، لە ڕووی سیاسیەوە ئێران لەم شەڕەدا خۆی لە داڕمان و ڕوخانی ڕژێمەکەی پاراست، وەک یاریزانێکی سەرکەوتو خۆی جێگیر کردەوە، لە ڕووی ستراتیژیەوە پێگەی بەهێزی ناوچەیی خۆی پاراست و دەرگای دانوستانەکانی فراوانتر کرد.
سەبارەت بە ئیسرائیل، خۆی بینیەوە کە ڕووبەڕووی واقیعێکی زۆر ئاڵۆزتر بۆتەوە لەوەی پێشبینی دەکرد، ئەوەی کە بتوانێت قەڵایەکی گەورەبێت و جەمسەرێکی سەرەکی بێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، وەک خەوێک مایەوە.
لەم چوارچێوەیەدا براوە ئەو لایەنە دەبێت، بەرامبەرەکانی ناچار دەکات پێداچونەوە بە ستراتیژی هەڵگیرسانی شەڕ و نەخشە سیاسیەکانیدا بکات.
بەگشتی ئەم واقیعە تائێستا لە دۆخی شەڕو ناسەقامگیری بەردەوامدایە، ئەمڕۆ هەموو جیهان لەسەر گەورەترین بەرمیلە باروت وەستاوە، کە خەریکە دەتەقێتەوە و چاوەڕێی ئەوەن کە ڕۆژ و کاتژمێرەکانی داهاتوو چی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، ئاخۆ وێرانکاریەکی تر بەرەوروودەبینەوە؟، بۆیە وەستانی بێمەرجی ئەم شەڕە، گرنگترین خواستی بزوتنەوەی دژی شەڕە، وەستان و کۆتایی شەڕ سەرکەوتنێکە بۆ کرێکاران و زەحمەتکێشان.

عوسمان حاجی مارف




لە “مەقەسی سانسۆر”ەوە بۆ “خوارزمیت”.. حەمید کورەچی

نیوولیبرالیزم چۆن کۆتایی بە پاشماوەکانی ئازادی هێنا؟

لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا، سانسۆر و پڕوپاگەندە مەرج نییە تەنیا پشت بە سەرکوتکردنی ڕاستەوخۆ وەک سڕینەوە یان زیندانیکردن ببەستن، بەڵکو پەنا دەبەنە بەر شێوازی فێڵبازانەتر وەک “تەقینەوەی زانیاری” و پەراوێزخستن.
زۆربەی کات سانسۆر لەم کۆمەڵگایانەدا “ئاسۆییە”، واتە تاکەکان لە دژی یەکتر بەکاری دەهێنن، نەک تەنیا “ستوونی” بێت لە حکومەتەوە بۆ هاووڵاتیان. یەکێک لە نموونە دیارەکان لێرەدا ئەوەیە کە بە “سڕینەوەی کولتووری” (Cancel Culture) یان هێرشە دیجیتاڵییەکان دەناسرێت؛ لێرەدا بە یاسا ڕێگریت لێ ناکرێت قسە بکەیت، بەڵکو وات لێ دەکرێت پەراوێز بکەویت یان ناوزڕاو بیت، بەجۆرێک کە خۆت ناچار بیت پاشەکشە بکەیت. لە هەمان کاتدا، خوارزمیتەکانی (Algorithms) سۆشیاڵ میدیا ڕۆڵی سانسۆرچییەکی شاراوە دەگێڕن، ئەوەش لە ڕێگەی زیندانیکردنی بەکارهێنەران لەناو “بڵقە فکرییەکان” کە تەنیا قەناعەتە کەسییەکانی خۆیان بەهێز دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی دابڕانێکی فکری کە وادەکات ڕاکانی بەرامبەر وەک هەوڵێکی دوژمنکارانە بۆ چەواشەکاری بێنە بەرچاو.

نائووم چۆمسکی، یەکێک لە دیارترین بیرمەندە هاوچەرخەکان، ئاماژە بەوە دەدات کە پڕوپاگەندە لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا بریتییە لە دیاریکردنی چوارچێوەیەکی تەسک بۆ گفتوگۆی گشتی؛ تەنیا لەناو ئەم چوارچێوەیەدا ڕێگە بە مشتومڕ و ناکۆکی توند دەدرێت، لە کاتێکدا گومانکردن لە بنەما گەورەکانی سیستمەکە لە دەرەوەی بازنەی لێکۆڵینەوە و گفتوگۆ دەمێنێتەوە. جیاوازی بنەڕەتی لێرەدا لەچاو سیستمە تۆتالیتارەکاندا (گشتگیرەکان) ئەوەیە کە تاکەکان لەژێر دەسەڵاتی تۆتالیتاردا دەزانن کە ڕووبەڕووی چەواشەکاری و پڕوپاگەندەی ئاشکرا دەبنەوە، بۆیە هەوڵ دەدەن لە نێوان دێرەکاندا ڕاستی بدۆزنەوە. بەڵام لە دیمۆکراسییەکاندا، قەناعەتی خەڵک بەوەی کە گوایە تەواو ئازادن، وایان لێ دەکات زیاتر بکەونە ژێر کاریگەری پڕوپاگەندە، چونکە بە شێوەیەکی شاراوە و نادیار کار دەکات.

لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا، میدیا باوەڕپێکراوەکانی وەک (نیویۆرک تایمز) یان (بی بی سی) مەیلیان بەرەو وردبینی و خستنەڕووی ڕاستییەکان هەیە، بەڵام جۆرێک لە “بژاردەکردن” پەیڕەو دەکەن لە دیاریکردنی ئەوەی کام ڕاستی تیشکی بخرێتە سەر و کامەیان پشتگوێ بخرێت. دەکرێت ئەم بژاردەکردنە وەک جۆرێک لە پڕوپاگەندەی ناڕاستەوخۆ یان “نەرم” هەژمار بکرێت. لە بەرامبەردا، میدیا لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا وردبینی قوربانی دەکات لەپێناو دڵسۆزی سیاسی یان ئایدیۆلۆژی. کێشەکانی پەیوەست بە سیستمە سەرکوتکەرەکان، وەک مۆدێلی ڕووسی، لەوەدایە کە ئەوان لە ڕوانگەی پێوەرە تایبەتەکانی خۆیانەوە سەیری جیهان دەکەن؛ بەوپێیەی میدیاکانیان لەژێر کۆنترۆڵ و ئاڕاستەکردنی تونددایە، وادەزانن ئەو فرەییەی لە سیستمە دیمۆکراتییە ڕۆژئاواییەکاندا هەیە تەنیا “شانۆگەرییەکەی” بەڕێوەبراوە لە ناوەندێکی یەکگرتووەوە، ئەمەش نیشانەی تێنەگەیشتنی ڕاستەقینەیە لە فرەیی میدیایی لەو کۆمەڵگایانەدا.

لە سەدەی ڕابردوودا، ململانێکان ڕوون بوون؛ بەرەیەک ستایشی “ئازادی” و دیمۆکراسی بۆرژوازی دەکرد، و بەرەیەکی تۆتالیتار کە بە “مەقەس” و زیندان سانسۆری پەیڕەو دەکرد. بەڵام ئەمڕۆ دەمامکەکان کەوتوون و شێوازەکان تێکەڵ بوون، تاوەکو نیوولیبرالیزم ڕووە هەرە دڵڕەقەکەی خۆمان نیشان بدات: سیستمێک کە پێویستی بە زیندانیکردنی جەستەت نییە تا ئەو کاتەی توانای “سڕینەوەی” ئابووری و کۆمەڵایەتیتی هەبێت تەنیا بە فشارخستنە سەر دوگمەیەک.

لیبرالیزمی کلاسیک هەمیشە شانازی بە پیرۆزی تاک و مافە سیاسییەکانی دەکرد، بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی نیوولیبرالیزم، ئەم تاکە لە “هاووڵاتییەک” کە خاوەن مافی پارێزراو بێت بە دەستوور، گۆڕا بۆ تەنیا “سەرمایەی مرۆیی” یان “بەکارهێنەرێکی” بێ بەرگری. لیبرالیزم لە ناوەوە گنی و داڕما، لەبری شارستانییەت و گفتوگۆ، ئێستا لەژێر سێبەری “دەرەبەگایەتییەکی تەکنیکی” (Techno-feudalism) ی نێوان کیشوەرەکاندا دەژین، کە تێیدا هیچ دەنگێک لە سەرووی دەنگی قۆرخکارییەوە (Monopoly) نییە.

ئەگەر بەراوردێک بکەین لەنێوان ئامرازەکانی کۆنترۆڵ لە سیستمە تۆتالیتارەکان و دیمۆکراسییە نیۆلیبرالەکاندا، دەبینین دڵڕەقی کەم نەبووەتەوە، بەڵکو “تەکتیکەکانی” گۆڕاون. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا سانسۆر بە “ستوونی” و ئاشکرا دەمێنێتەوە. دەوڵەت نەیارەکەیە و زیندان ئامرازەکەیە. سەرەڕای ناشیرینییەکەی، بەڵام “ڕوونە” و هۆشیارییەک بۆ بەرگری و گەڕان بەدوای ڕاستیدا لە نێوان دێرەکاندا دروست دەکات. بەڵام لە دیمۆکراسییە نیۆلیبرالەکاندا سانسۆر “ئاسۆیی” و پیسە. نەیارەکەت پۆلیس نییە، بەڵکو “خوارزمیت” و “دەستەی کارگێڕی کۆمپانیاکانە”. لێرەدا زیندانی ناکرێیت چونکە ڕەخنەت لە دەسەڵات گرتووە، بەڵکو لە کارەکەت دەردەکرێیت، هەژمارە بانکییەکانت دادەخرێن، و لە فەزای دیجیتاڵی دەردەکرێیت بە بیانووی “پێشێلکردنی مەرجەکانی خزمەتگوزاری”.

سەروەری کۆمپانیاکان لە سەرووی سەروەری دەستوورەکانەوە
نیوولیبرالیزم گەیشتووەتە قۆناغی “خۆماڵیکردنی” کایەی گشتی بۆ بەرژەوەندی قۆرخکارە گەورەکان. پەرلەمانەکان کە ڕۆژێک گۆڕەپانی یاسادانان بوون، ئەمڕۆ بوونەتە تەنیا نووسینگەیەک بۆ پەسەندکردنی ئەوەی “لۆبییە” داراییەکان دەیسەپێنن. چیتر یاساکان بۆ پاراستنی ئازادی ڕادەربڕین نانووسرێن، بەڵکو بۆ پاراستنی “مۆدێلی قازانجخوازانەی” کۆمپانیاکانن.
مەترسیدارترین شت لەم سیستمەدا “تایبەتکردنی سەرکوتە” (Privatization of Repression). کاتێک پلاتفۆرمێکی تەکنەلۆژی زەبەلاح یان کارتێلێکی دارایی بڕیاری “سڕینەوەی” کەسێک دەدات، ئەوا جۆرێک لە “لە سێدارەدانی نەرم” پەیڕەو دەکات. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا، ڕەنگە زیندانی وەک پاڵەوان بێتە دەرێ، بەڵام لە نیوولیبرالیزمدا، بڕینی بژێوی و تێکدانی ناوبانگی دیجیتاڵی، مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ “تەرمێکی مەدەنی” کە لە کۆمەڵگایەکدا دەجووڵێتەوە کە دان بە بوونی کەسێکدا نانێت ئەگەر خاوەنی “ئیعتیبار” یان “پلاتفۆرم” نەبێت.

لەو دیمۆکراسییانەی لەسەر بنەمای سەرمایەداری دامەزراون، “بازاڕ” وەک بزوێنەری سەرەکی سانسۆر دادەنرێت. میدیاکان، وەک دامەزراوەی بازرگانی، زۆربەی کات ئاڕاستەکانیان بەستراوەتەوە بە سەرچاوەی داراییانەوە. ئەمە بە ڕوونی لەو کۆنترۆڵەدا دەردەکەوێت کە ڕیکلامکەران هەیانە؛ ڕەنگە کەناڵێکی هەواڵ خۆی بەدوور بگرێت لە ڕووماڵکردنی لێکۆڵینەوەیەکی بنکۆڵکاری دەربارەی پیسبوونی ژینگەیی کە کۆمپانیایەکی گەورە دروستی کردووە، ئەگەر ئەو کۆمپانیایە سەرچاوەی سەرەکی دارایی ڕیکلامەکانی بێت. هەروەها دەبینرێت کە گەیشتن بە زانیاری هەندێکجار بەستراوەتەوە بە جۆرێک لە دڵسۆزی؛ ئەو سیاسییەی زانیاریی لایە، زانیاری دەداتە ئەو ڕۆژنامەنووسەی کە پەیوەندییەکی دۆستانەی لەگەڵ دەپارێزێت. لە بەرامبەردا، ئەو ڕۆژنامەنووسەی پرسیاری سەخت دەکات، ڕەنگە خۆی لە چاوپێکەوتنە تایبەتەکاندا بێبەش کراو ببێنێتەوە، ئەمەش کاریگەری نەرێنی دەبێت لەسەر پێگەی پیشەیی و توانای کێبڕکێی لە جیهانی میدیادا.
جیاوازی جەوهەری لێرەدا ئەوەیە کە سانسۆر لە دیمۆکراسیدا هەمیشە پێویستی بە “پۆلیسێک” نییە لە پشت نووسەرەوە بوەستێت، بەڵکو تەنیا پێویستی بە “سیستمێکی هاندان” (Incentive system) هەیە کە بێدەنگی بکاتە بژاردەیەکی ئارامتر و پڕقازانجتر لە قسەکردن.

دڕندەیی بێ شیشەکانی زیندان

ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین “داڕووخانی” ئەو بەهایانەیە کە شارستانییەتی مۆدێرنی لەسەر بونیاد نراوە. “داروینیزمی کۆمەڵایەتی” شوێنی شارستانییەتی گرتووەتەوە؛ بەهێز ئەوەیە کە خاوەنی داتا و پارەیە، و لاوازیش بە بێدەنگی دە پان دەکرێتەوە.
لە کاتێکدا هاووڵاتی لە سیستمی تۆتالیتاردا چاودێری دیوارەکانی زیندانەکەی دەکات، هاووڵاتی لە “دیمۆکراسی نیۆلیبرال”دا وا دەزانێت ئازادە، لە کاتێکدا بە زنجیرە نادیارەکانی قەرز، پاشکۆیەتی وەزیفی، و سانسۆری خوارزمیتەکان بەستراوەتەوە. سەردەمی “ئازادی” وەک مافێکی مرۆیی کۆتایی هات، تا ببێتە تەنیا “ئیمتیازێک” کە دەبەخشرێتە ئەوانەی گوێڕایەڵن و لە یاخیبووەکان دەسەنرێتەوە. ڕەنگە شێوازەکان جیاواز بن، بەڵام جەوهەرەکە یەکە: توندکردنی کۆنترۆڵ بەسەر مێشکدا لە ڕێگەی هەڕەشەکردن لە گەدە و بوونی مرۆڤەوە.




سەردەمی پڕوپوچی و تێروانینێک.. 

جوتیار مەلا رەئوف

لەو ماوەیەدا دەرفەتم بۆ ڕەخسا کتێبی (سەردەمی پڕوپووچی) مێدیۆکراسی کە لە نوسینی (د.ئالان دۆنۆ)یە و لە وەرگێرانی بەڕێز (د.رزگار ئاغا) یە بۆ سەر زمانی کوردی و چاپکردنی دەزگای رۆشنبیری جمال عیرفانە، بخوێنمەوەو باشترو بە زمانێکی پاراو لە بیرۆکەکانی ئەو نووسەرە تێبگەم.
لەگەڵ دەستپێکردنی خوێندنەوەی کتێبەکە، هەر زوو تێگەیشتم کە کتێبەکە تەنها شیکارییەکی سیاسی سادە نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەیەکی قووڵترە لەسەر کارکردنی کۆمەڵگا لیبڕاڵ و مۆدێرنەکان.
لە کاتی خوێندنەوەدا، زیاتر هەستم دەکرد کە پێشتر زۆرێک لەو دیاردانەی کە لە ژیانی ڕۆژانەی خۆمانەوە ڕودەدەن و باس دەکرێن دەناسمەوە، بەبێ ئەوەی پێشتر توانیبێتم ئەوەندە بە ڕوونی هەستیان پێبکەم، ئارگومێنتەکانی (دۆنۆ) یارمەتیدەرن بۆ ئەوەی باشتر لە هەندێک پێکهاتە لە سیاسەت و ئابووری و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان تێبگەین، هەندێک دیدگای سەرنج راکێشم دەستکەوت لە ناو بیرۆکەکاندا کە بۆمن تازە بوون، بەتایبەتی کە زۆرجار سیستەمی کۆمەڵایەتی مەرج نییە باشترین بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە پەروەردە بکات، بەڵکو زیاتر تەقەلایە بۆ سەقامگیری لە نێوان چینی سەرەوە و خوارەوە لە ڕێگای چینی مامناوەندەوە کە بە (وردەبۆرژوا) ش ناوزەد دەکرێت.
خوێندنەوەی ئەو کتێبە چانسی ئەوەمان بۆ دەڕەخسێنێ، لە ڕوانگەیەکی نوێوە سەیری هەندێک لە پێشکەوتنەکانی سەردەم بکەین، ڕوانگەیەکی شیکاریانەمان بۆ پەیوەندی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگا و تاک پێشکەش دەکاتوو هانمان دەدات بیر لەو بەها و میکانیزمانە بکەینەوە کە دامەزراوەکانی ئێستامان لە قاڵب دەدەن.
کاتێک بیر لە بیرۆکەی (سەردەمی پڕوپووچی) دەکەینەوە، وەک تەعریفێکی گونجاو بۆ زۆرێک لە داینامیکی کۆمەڵگە هاوچەرخەکان دێتە بەرچاو، هەرچەندە ئەو دەستەواژەیە تاکوو ئێستا وەک چەمکێکی تیۆری فەرمی بەکارناهێنرێت، بەڵام بە باشی لەگەڵ ئەو ڕەخنەیەدا دەگونجێت کە (ئالان دۆنۆ) لە کتێبی (مێدیۆکراسی ) ناوەندگیردا دایڕشتووە، بە بۆچوونی من (دیدگای سەردەمی پڕوپووچی)باس لە قۆناغێکی مێژوویی دەکات کە تێیدا خۆنمایشکردن و وێنە و پێگە هێمادارەکان بە بەراورد بە ماددە، لێهاتوویی، یان قووڵایی فیکری تا دێت بەهادارتر و گرنگتر دەبێت.
ئەوەندەی کە من لەو بیرۆکەیە تیگەیشتم، (پروپووچی) لەو چوارچێوەیەدا تەنیا سیفەتێکی کارەکتەری و تاکەکەسی نییە، بەڵکو دیاردەیەکی ستراکتورییە، کە لەلایەن دامەزراوەکانی کۆمەڵگاو دەوڵەت و چاوەڕوانییە کولتووریی و بەها کۆمەڵایەتیەکانەوە دروست دەبێت و بەهێز دەکرێت، کۆمەڵگا مۆدێرنەکان ئاراستەیەکی بەرزیان بەرەو بینین و ناسینەوە هەیە، سەرکەوتن نەک تەنها بەوە پێوانە دەکرێت کە کەسێک لە ڕاستیدا چی بەدەست دەهێنێت، بەڵکو بەوەوە دەپێورێت کە ئەو دەستکەوتە چەندە بە شێوەیەکی قەناعەتبەخش پێشکەش دەکرێت، لە سیاسەت و بازرگانی و تەنانەت ئەکادیمیاشدا زۆرجار پێدەچێت توانای نمایشکردنی وێنەیەک بەقەد کوالیتی خودی بیرۆکەکان گرنگ بێت.
ئەو پەرەسەندنە خەریکە شێوازی کارکردنی دەسەڵاتیش دەگۆڕێت، ئیتر دەسەڵات تەنها لەسەر بنەمای دەسەڵات یان کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان نییە، تادێت زیاتر پەیوەست دەبێت بە توانای دروستکردن و پاراستنی وێنەیەکی دیاریکراو، سیاسەتمەدار و بەڕێوەبەر و کەسایەتییە گشتیەکان نەک هەر خاوەن بڕیار، بەڵکو دەبێت بەردەوام شەرعیەتی خۆیان نمایش بکەن و بسەلمێنن، پەیوەندی و بە براندکردنی ستراتیژی و بوونی میدیا خەریکە دەبنە ئامرازی ناوەندی دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری.
لە پێکهاتەیەکی ئاوادا، (پڕوپوچی) دەبێتە ستراتیژییەکی عەقڵانی، تاکەکان هەر زوو فێر دەبن کە سەرکەوتن زۆرجار پەیوەستە بە چۆنیەتی پێشکەشکردنی خودەوە، تۆڕەکان و بە براندکردنی کەسیی و سەرمایەی هێماکان(ڕەمزەکان) گرنگییان زیاتر دەبێت، تاک بە جۆرێک دەبێتە پڕۆژەیەک کە دەبێت بەردەوام باشتر بکرێت و بخرێتە بازاڕەوە، بە بڕوای من ئەو داینامیکە وا لە مرۆڤەکان دەکات کە بەشێکی زۆر لە وزەی خۆیان بۆ بنیاتنانی وێنەیەکی خۆبەخشی زۆرەملێ تەرخان بکەن لەبری ئەوەی سەرنجیان لەسەر پەرەپێدانی زانست، لێهاتوویی، یان بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بێت.
دەرئەنجامە کۆمەڵایەتییەکانی ئەو گەشەسەندنە ئاڵۆزن، لە لایەکەوە کولتوری بینینی باو (بەرچاوگەرایی) وا لە زۆر کەس دەکات کە دەنگیان بە ئاشکرا بەرزبکەنەوە و لە ئامرازو فۆڕمە نوێکانی پەیوەندیکردن کەڵک وەربگرن، لە لایەکی دیکەوە دەتوانێت ڕووکەشیەتێک پەروەردە بکات کە تێیدا ناوەڕۆک لە کورسی هەرە پشتەوە جێگە بگرێت بۆ ئەوەی باڵانسگیری پێکبێت لە کۆمەڵگادا کاتێک سەرنجدان لە ڕوکەش دەبێتە گرنگترین سەرچاوە، ئەوانەی دەتوانن بە تایبەتی دیار یان سەرنجڕاکێش دەرکەون زۆرجار سەردەکەون و دەبن بە پاڵەوان، نەوەکوو ئەوانەی کە قەناعەتبەخشترین ئارگیومێنتیان هەیە بۆ ئاڵوگۆڕ لە ناو کۆمەڵگادا.
تێگەیشتنی من بۆ ئەو بیرۆکەیە (سەردەمی پڕوپوچی) ئەوەیە کە لۆژیکی چینی مامناوەند بەهێزتر دەکات، کاتێک دامەزراوەکان سەقامگیری بە نرخترین شت دەزانن و لە هەمان کاتیشدا کولتووری خۆپێشکەشکردن دەبێتە ئەقلیەتێکی باڵادەست، ژینگەیەک سەرهەڵدەدات کە ئەکتەری چینە مامناوەندەکان بەڵام لە ڕووی ستراتیژییەوە زیرەکەکان دەتوانن بە تایبەتی سەرکەوتووتر بن، لێرەدا تەنیا لێهاتوویی بەس نییە؛ گرنگ ئەوەیە کە چەندە باشو کاریگەر خۆی پێشکەش دەکات و چەندە باش لە ناو ئەو دیدگایەدا فۆڕم دەگرێت، ئەوەش بۆشایی لە نێوان کوالیتی ڕاستەقینە و ناسینی کۆمەڵایەتیدا دروست دەکات.
لە هەمان کاتیشدا ئەو گەشەکردنە کاریگەری لەسەر چەمکی خودی تاکیش هەیە، مرۆڤەکان هەوڵی ئەوە دەدەن کە خۆیان ببینن لە چاوی کەسانی ترەوە، ناسینەوە و بەرچاوگەرایی و پێگە دەبنە پۆلێنە سینتڕاڵەکانی تێگەیشتن لە خود، بۆیە تاک بەردەوام لە نێوان دوو ئاستدا دەجووڵێت، خودی ڕاستەقینە و ئەو وێنەیەی کە لەبەردەم گشتیدا بۆ خۆی بەرهەمی دەهێنێت، چونکە بووە بە نۆرماتیڤ (پێوەر) ێکی بە ئەقڵکراو، ئەو گرژیی و ململانێیە دەتوانێت ببێتە هۆی هەستکردن بە چاودێریکردنی بەردەوامی خود، کە تێیدا (ئایدێنتیتێت) ناسنامە تادێت دەبێتە شتێکی ئەنجامدەر.
من پێموایە بیرۆکەی (سەردەمی پڕوپوچی ) پرسیارێکی بنەڕەتی زۆر قوڵ دەوروژێنێت، ئەویش ئەوەیە ئایا چ جۆرە کۆمەڵگایەک سەرهەڵدەدات کە ناسین و فەهم زیاتر پشت بە بینین(بەرچاوگەرایی) دەبەستێت نەک بە ماددە؟ ئەگەر سەرکەوتن زیاتر بە دیاردە هێمادارەکان دیاری بکرێت، ئەوا مەترسی ئەوە هەیە کە دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان ئەرکە سەرەتاییەکانیان لەدەست بدەن، سیاسەت دەتوانێت زیاتر ببێتە قۆناغێک، ئابووری زیاتر ببێتە کێبڕکێیەک بۆ ناوبانگو بە‌هێزبوونی پێگە کۆمەڵایەتیەکان، زانین وزانست زیاتر ببێتە سەرچاوەیەک کە بە شێوەیەکی ستراتیژی بۆ دەستەبەرکردنی پێگەکان خرابێتەگەڕ و جێگیرکرابێت.
لێرەدا دەرەنجامێکمان دەستدەکەوێت، ئەویش ئەوەیە کە (سەردەمی پڕوپوچی) نەک هەر ڕەخنەیەکی ئەخلاقی، بەڵکو شیکاریەکە بۆ پەیوەندیەکانی دەسەڵاتی مۆدێرنێتە و نیولیبڕالیزم، ئەوە نیشان دەدات کە بەها کولتوورییەکان و پێکهاتە دامەزراوەییەکان و ستراتیژە تاکەکەسییەکان چەندە لە گەڵ یەکتر ئاوێتەو تێکەڵ بوون، کاتێک پڕوپووچی دەبێتە بنەمایەکی پێکهاتەیی کۆمەڵگا، نەک هەر ڕەفتاری تاکەکان دەگۆڕێت، بەڵکو لۆژیکی ئەو سیستەمەش دەگۆڕێت کە لە سایەیدا گوزەران دەکەین و دەژین.
بۆیە گرنگە بە شێوەیەکی مۆڕاڵی و ڕەخنەگرانە بیر لەو داینامیکانە بکەینەوە و بپرسین ئایا کۆمەڵگایەک کە بە توندی و ڕادیکاڵانە لەسەر بنەمای خۆپێشکەشکردن دامەزراوە، دەتوانێت لە درێژخایەندا بوار بۆ تێڕوانین و بەرپرسیارێتی و فێربوون و پەروەردەی بەکۆمەڵی ڕاستەقینە و یەکسان بەجێبهێڵێت؟.



جوتیار مەلا رەئوف




ئەمریکا هێرش دەکاتەوە؟!.. عوسمان حاجی مارف

ئەمریکا و ئێران لە یەکەم دانیشتنی ئیسلام ئابادا، نەگەیشتنە ڕێکەوتن لەسەر چارەسەری بەردەوامی ململانێکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمەش ئاسۆی ئاگربەستی دوو هەفتەیی زیاتر لێڵکرد، میدیاکانی دەوڵەتی ئێران پێشتر باسیان لەوە کردبوو کە خاڵە سەرەکیەکانی ناکۆکی، بریتین لە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران و تێپەڕین بە گەرووی هورمز و وەستانی شەڕی ئیسرائیل و حزبولڵا.
شکستی دانوستانەکان چاوەڕوانکراو بوو، بەوپێیەی ئاسان نییە لە خولێکی کورتی دانوستاندا چارەسەری پرسە دڕکاویەکانی ململانێی دەیان ساڵە بکرێت، بەتایبەتی کە هەردوولا بە لۆژیکی “سەرکەوتوو” لە شەڕەکەدا مامەڵە دەکەن، واتە کاتێک لایەنی سەرکەوتو دیاری ناکرێت، هەر لایەنێک دەیەوێت مەرجی خۆی بۆ کۆتاییهێنان بەو شەڕە بسەپێنێت، ئاشکرایە کە بەزوویی ناگاتە ئەنجام.
چۆنیەتی سەرنەکەوتنی دانوستانەکە، جێگەی سەرسوڕمان نەبوو، هەر لەسەرەتاوە بەڕێوەبردنەکە بە ئەنقەست بوە ململانێیەکی درێژخایەن تا بەکراوەیی بمێنێتەوە و وردتر ڕێکبخرێت، لەکاتی پێویستدا قسەی لەسەر بکەنەوە، لەڕاستیدا هیچ لایەنێک مەبەستی نەبوە فایلەکە بەو شێوەیەی کە لە وتارەکاندا ڕایانگەیاندوە دابخەن.
دەکرێ بڵێین، ئەو چەقبەستووەی ئێستا لەدانوستانەکاندا پێشهاتووە، ئەگەری سێ سیناریۆ دەخاتە ڕوو:
یەکەمیان گەڕانەوەیە بۆ شەڕ، کە ئیدارەی ئەمریکا و ترەمپ لە چەندین بۆنەدا ئاماژەیان پێکردووە، یان وەک هەڕەشەیەک بۆ دانوستانەکان بەکاریان هێناوە، ئێرانێش لەو بارەیەوە هیچ دودڵیەکی نیشان نەداوە و ڕایگەیاندووە ئامادەیە بۆ شەڕ.
دووەمیان، وەستانی یەکلایەنە بۆ شەڕ لە لایەن ئەمریکاوە، دوای ئەوەی زیانێکی بەرچاوی بە توانا سەربازیەکانی ئێران گەیاندوە وە بە ئامانجگرتنی ژمارەیەکی بەرچاوی سەرکردەکانی، بەڵام ئێران خۆی ڕادەستی ئامانجەکانی ئەمریکا نەکرد، لەهەمانکاتدا ئێرانیش ئەوە دەبینێت کە وەستانی شەڕ بەقازانجی دەبێت، هەربۆیە لەخۆئامادەکردنان بۆ خولی دووەمی دانوستانەکان، تاڕادەیەکیش هەندێجار نەرمیەک بۆ ڕێکەوتن پێشبینی دەکرێت.
سیناریۆی سێیەم، گەڕانەوەیە بۆ سەر مێزی دانوستان و بەکارهێنانی ئەوکاتەی کە لە ئاگربەستەکەدا ماوە، ئێستاش ئەوە دەبینرێت کە جگە لە ئامادەیی دوبارەی ئەمریکا و ئێران بۆ دانوستانەکان، لە هەمانکاتدا ئیسرائیلش لەگەڵ لوبنان چونەتە دانوستانەوە.
بەڵام لەنێو ئەو سیناریۆیانەدا، پێموایە مەیلی ئەمریکا بەجیا لەوەی بە مەرجەکانی ئێران بۆ ڕێکەوتن، لەسەر وەستانی شەڕ ڕازی نیە، بەڵام پێدەچێت بیانەوێت ڕێڕەوی دوخەکە لە ئاگربەستی کاتیەوە، بە شێنەیی بگۆڕن بۆ وەستانی شەڕ، بەمانایەک بەبێ ئەوەی دانوستانی تر دەکرێت یان نا، ئەگەری ئەوە هەیە لەباری عەمەلیەوە هەوڵبدەن پێداگری لەسەر هەڵنەگیرسانەوەی شەڕبکەن، کە دۆخەکە لە ئارامیەکی درێژماوەتردا ڕاگیرێت، هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی کە بەکارهێنانی هەر توانایەکی سەربازی ئاسمانی بێوێنە، کە لەم شەڕەدا لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە نمایشکرا، بەڵام نەیانتوانی ئێران ملکەچ کەن، بۆ بەدەستهێانی ئامانجەکانیان لە “ئێران و ناوچەکە و لە جیهاندا”.
لەلایەکی تریشەوە دوای کۆکردنەوەی هێزێکی سەربازی زەمینی ئەمریکا لە ناوچەکەدا، بۆ هێرشی زەمینی بۆ سەر ئێران، ناتوانێت پێشبینی مسۆگەرکردنی سەرکەوتن بە ئاسانی و لە کورتماوەدا بکات، جگە لەوەش ئەگەری ڕوبەڕوبونەوەی خەسارەتی هێزی سەربازی ئەمریکا دەبێت، کە دانیشتوانی ئەمریکا قەبوڵی ناکەن، واتە گەڕانەوە بۆ شەڕ نەک ناتوانێت سەرکەوتن بۆ ئەمریکا دەستەبەرکات، بەڵکو ئەگەری ئەوە هەیە لەبەرامبەر شکستێکی گەورەتردا خۆی ببینێتەوە.
ئەوەی شایانی باسە، دوای چەند کاتژمێرێک لە دەستپێکردنی دانوستانەکانی ١١ی ئەپرێل، ترەمپ پێداگری لەسەر ئەوە کرد، کە ئەمریکا پێشتر بە کوشتنی سەرکردەکانی ئێران، وە لەناوبردنی ژێرخانی سەرەکی سەربازی و وێرانکردنی شارەکانی سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، هەروەها جەختی لەسەر ئەوەکردەوە، گەر بگەنە ڕێکەوتن یان ڕێک نەکەوتن، هیچ جیاوازیەکی نیە و ئەمریکا هەر سەرکەوتووە، واپێدەچێت ئەمەش بیانویەکی تربێت بۆ ڕاگرتنی شەڕەکە، بەبێ ئەوەی بچنە ناو دانوستانێکی ترەوە.
لەهەمانکاتدا دوای ٢١ کاتژمێر وتووێژ لە ئیسلام ئاباد، ڤانس جێگری ترەمپ بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند کە گەیشتن بە ڕێکەوتن هێشتا مومکین نییە، بەڵام ئایا شەڕ دەکەنەوە؟، لەم دانیشتن و دانوستانەدا، ئەم پرسیارە بێوەڵامە! لەهەمانکاتدا دەرگای دانوستان دانەخرا.
هەڵبەتە گومانی تیا نیە، ئێران بە کۆنتڕۆڵکردن و داخستنی گەرووی هورمز فشاری ئابووری خستە سەر جیهان، ئەمەش بووە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، هەروەها گوشارە سیاسیەکانی لە سەر ترامپ گەورەتر کرد، لەهەمان کاتدا داخستنی ئەم گەرووە بە شێوەیەک هاوسەنگی شەڕەکەی بە قازنجی ئێران گۆڕی، وەک ئەوەی زۆر کەس بە گاڵتەجاریەوە دەیانوت، پێشتر گەرووی هورمز کراوە و ئازادبوو، بەڵام ئێستا ئامانجی ئەمریکا بۆتە ئازادکردنی گەرووی هورمز!.
چۆنیەتی ئەم ململانێیەی دوای ڕاگەیاندنی ئاگربەست، لەئاستێکدایە هەر یەک لە لایەنەکان ئەوەیان پێوەدیارە، توانای بەردەوامی شەڕەکەیان نییە، بەتایبەتی بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل دوای چل ڕۆژ لە سەپاندنی هێزی ئاسمانی و وێرانکاری، ڕێگای بەدەستهێنانی ئامانجەکانیان بەتایبەتی بۆ باڵادەستی بەسەر ناوچەکەدا نەک بەدی نەهات، بەڵکو لەهەمانکاتدا ئەزمونی سەرنەکەوتنیان، پەیوەندی لەگەڵ هاوپەیمانەکانیان بە وڵاتانی عەرەبی و خەلیجیشەوە بێمتمانە و لاوازکردووە.
لە هەمانکاتدا گەر شەڕەکە دوبارەبێتەوە، وێرانکەرترو کارەساتبارتر دەبێت، دۆخی نائارامی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا فروانتر و هەمەلایەنەتر دەکات، زەحمەتە ئەمریکا و ترامپ ڕیسکێکی لەو چەشنە بکەن، هەربۆیە دەبینین زیاتر باس لە ئامادەیی بۆ دانوستان دەکرێت.
ئاگربەستی نێوان واشنتۆن و تاران، دوای نزیکەی چل ڕۆژ لە لێدانی وێرانکەر لە ئێران، کوشتنی هێماکانی ڕژێمەکە لەسەرویانەوە هێمای ڕەهبەری، لە خامێنەییەوە بۆ خوارەوە، لەژێر ڕۆشنایی چارەنووسی نادیاری موجتەبا میراتگری تەختی خامێنەیی، ناتوانرێت وەک پێشەکیەک بۆ ڕێکەوتنی هەمیشەیی ئاشتی بخوێنرێتەوە، واتە لەهەر حاڵەتێکدا بەردەوامی بەدۆخێکی ناسەقامگیر و نائارام ئەدەن.
لەگەڵ هەمو ئەمانەشدا، هیچ لایەنێکیان نایانەوێت بەو مەرجانە کۆتایی بەشەڕەکە بهێنێت کە لایەنەکەی دیکە داوای دەکات، واشنتۆن نایەوێت فایلەکە دابخات چونکە کاریگەری گرنگ لەدەست دەدات، تارانیش ڕادەستبون قەبوڵ ناکات چونکە ئەو پێگەیەی لەژێر ئاگردا دروستی کردبوو لەدەستی دەدا، لە نێوان ئەم دووانەدا ناوچەکە وەک گۆڕەپانێکی کراوە بۆ ململانێی هەمیشەیی دەمێنێتەوەو بەڕێوەدەبرێت، لەم نێوەشدا دەورو دەخالەتی روسیا و چین بەشێکی سەرەکی ململانێکەن.
بۆ ئامادەیی بە خولی دووەمی دانوستانەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران، بە پلانێکی سێ لاپەڕەیی بە ئامانجی کۆتاییهێنان بە شەڕەکە بەردەوامە، کە یەکێک لە مەرجە پێشنیار کراوەکان، بریتیە لە ئازادکردنی نزیکەی ٢٠ ملیار دۆلار، لە سامانی بلۆککراوی ئێران، لە بەرامبەر دەستبەرداربونی تاران لە کۆگاکانی یۆرانیۆمی پیتێنراو، بەڵام ترەمپ ئەم زانیاریانەی ڕەتکردۆتەوە و ڕایگەیاند، کە تاران کۆگای یۆرانیۆمی پیتێنراوی خۆی بەبێ هیچ شتێک ڕادەست دەکات، لە هەمانکاتدا عراقچی ڕایگەیاند، هاوپێچ لەگەڵ ئاگربەستی لوبنان، گەرووی هورمز بەتەواوی بەڕووی هەموو کەشتیە بازرگانیەکاندا بۆ ماوەی ئاگربەستەکە بەتەواوەتی کراوەیە، بەڵام دواتر جارێکی تر ئێران دایخستەوە، هەرچەندە ترامپ ماوەی وەستانی شەرەکەی درێژکردەوە، بەلام چارەنوسی دانوستانی خولی دووەم تا ئێستا نادیارە.
ئیدارەی ترەمپ ئاگربەستەکەی قبوڵ کردوە، یان وردتر بڵێین، بەپەرۆشەوە بەدوایدا دەگەڕێ، بۆ ئەوەی خۆی لەو بنبەست و تەنگانەیە بپارێزێت کە خۆیی و نەخشە و سیاسەتەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا دروستیان کردووە. لە ڕووی لۆژیکیەوە هەرلایەنێک سەرکەوتنێکی ڕاستەقینەی لە شەڕێکدا بەدەست هێنابێت، پەلە ناکات لە کۆتایهێنانی، هەروەها پاش نائومێدبونی ترامپ لە کاریگەری درۆ و هەڕەشە پوچەکانی، کە وایکردووە ببێتە مایەی گاڵتەجاڕی و سووکایەتی، دەبینین سواڵ دەکات بۆ دانوستان و ڕێکەوتن.
میدیاکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و ڕۆژئاوا زیاتر لە میدیا ئێرانیەکان باس لە شکست و پاشەکشە و نائومێدیەکانی واشنتۆن و تەلئەبیب دەکەن، جگە لە میدیاکان جەماوەری ئەمریکا تادێت ناڕازیبون لە سیاسەتەکانی ترەمپ دەردەبڕن، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو فشارە ئابوریەی کە بەهۆی شەڕەکەوە دروست بووە، هەروەها گرتنی ڕەخنەی توند لە ترەمپ چیتر تەنها لە نەیارانی دیموکراتەکانیدا سنووردار نییە، بەڵکو تەنانەت ئەندامانی پارتی کۆماریەکانی خۆیشی دەگرێتەوە. ئێستا باس لە ئەگەری لێپێچینەوە لە پۆستەکەی بە شێوەیەکی بەرفراوان لەناو بازنەکانی سیاسی ئەمریکادا دەسوڕێتەوە. هاوکات ناتانیاهۆ بەردەوامە لە خۆدزینەوە لە دادگایکردنەکەی بە تۆمەتی گەندەڵی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات، لەگەڵ ئاماژەدان بە خراپبونی بارودۆخی ئەمنی.
کاردانەوەی شەڕی چل ڕۆژە هەر بەوانەوە ناوەستێت، ئەگەری ئەوە هەیە ترامپ و ناتانیاهو بخاتە خوارەوە، لە هەمانکاتدا نەخشەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە پەیوەند بە ململانێی لە بەرامبەر زلهێزەکانی دنیادا، پێویستیان بە پێداچونەوە دەبێت.
بەگشتی دۆخی ململانێکان ئەوە نیشان ئەدەن، کە ئاگربەست لە لێواری وەستانی جەنگدایە، لە هەمانکاتدا ئەگەری دوبارەبونەوەی شەڕیش چاوەڕونکراوە، ئەوەی لەم نێوەدا گرنگە، وەستان و کۆتایی شەڕەکەیە، بەردەوامی شەڕەکە هەر ئایندەیەک وەک دەستکەوت یان زیان بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێران پێشبهێنێت، هیچ پەیوەندیەکی بە دانیشتوانی ئێران و ناوچەکەوە نیە، جگە لە خولقاندنی کارەسات و وێرانکاری و ماڵوێرانی زیاتر، بۆیە دژایەتیکردنی ئەم شەڕە و خواستی وەستانی ئەم شەڕە بەبێ مەرج و چونە دەرەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە، دروشمی سەرەکی بزوتنەی دژی شەڕە لە جیهاندا.




ئێستێتیکی فریدریش شیلەر-5- کاوە جەلال


(بەشی پێنجەم)

4- دەروونی جوان وەک یەکانەی ئاوەز و توانستی دەرکگیری

شیلەر لە “نامەکانی کالیاس“دا هەوڵ دەدات ئۆبژێکتیڤییانە بناغەی جوانێتی بڕێژێت؛ ئەو جوانی ناودەنێت ئازادی لە دیاردەدا. چەند مانگێک دوای ئەوە، لە مانگی پێنج و شەشی ساڵی 1793دا، لێکۆڵینەوەکەی بە ناونیشانی „ناسکی و شکۆ“ دەنووسێت کە دەبێت بە کارێکی ڕێبەری بۆ نووسینی “پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ”. شیلەری ئیدیالیست لە هەردوو نووسینی ناوبراودا ئیدیالی خۆی بۆ دەروونی جوان (یان مرۆڤی جوان) بەرجەستە دەکات کە بە یەکێتیی هارمۆنیانەی ئاوەز و توانستی دەرکگیری سەرهەڵدەدات. بێگومان ئەم هەڵوێستە هزرییەی شیلەر هاوکات ڕەخنەی جڤاکی مۆدێرن لە خۆدەگرێت کە جیاکردنەوەی سروشت و ئاوەز، چەوسانەوە، نامۆبوون و بەپسپۆرکردن مۆرکیان پێداوە. ئێمە لێرەدا لای شیلەر هەڵوێستە بنەڕەتییەکەی ئیدیالیزمی ئەڵمانی دەبینین کە لە هزردا جڤاکی سەردەم تێکدەشکێنێت و ئەوجا جڤاکێکی ئازاد لە ئیدێدا بنیات دەنێت.
بە تێڕوانینی شیلەر مرۆڤی سەردەم لە خۆی نامۆبووە، چونکە نە دەتوانێت مرۆڤێتی خۆی پێبگەیەنێت و نە هەستی بۆ ئەرکە گشتییەکانی نێو دەوڵەت هەیە، بە پێچەوانەوە لە جڤاکی سەردەمدا مادەگەری و بێدادی سەروەرن. لەم جڤاکەدا چینەکانی سەرەوە فیزدار و لەخۆباییبوو دەیدەنە بەر، هاوکات بەسووکی لە چینەکانی خوارەوە دەڕوانن، وەلێ ئەمان بەزەبر ئەو شتانەیان لێدەسێنن کە لێیان بێبەشکراون. ئەمە بەڕوونی لە شۆڕشی فەڕەنسیدا ڕووی دا، ئەویش کاتێک چینەکانی خوارەوەی جڤاک دەستیان کرد بە خوێنڕشتن تا ئەو شتە خوازراوانە بەدەستبهێنن کە چینەکانی سەرەوە بە شایستەی ئەوانیان نەدەزانی. وەلێ ئەم شۆڕشە لە سەرئەنجامدا تەنیا شێواویی بێیاسا و نائاسایشی لەتەک خۆیدا هێنا، بەڵێ بە زمانی شیلەر تەنانەت “بەوەحشیبوونی پەتی”ی لێکەوتەوە.

ئەزموونی شۆڕشی فەڕەنسی شیلەر دەبزوێنێت ئاوەزی ئەبستراکت و ڕاسیۆنالیزمی یەکلایەنەی ڕۆشناییەکان بخاتە ژێر ڕەخنەوە. بێگومان شیلەر دژی ڕۆشنایی و کارایی ئاوەز نییە، بەڵکو ئەمیش، وەک هزرڤانێکی سەر بە قۆناغی کۆتایی ڕۆشناییەکان، جەخت لە ئیدیالەکانی ئاوەز و ئازادی دەکات. وەلێ بە تێڕوانینی شیلەر پرۆژەی ئاوەزییانە کە ئەبستراکتە، ناتوانێت جڤاک بەرەو دەوڵەتی ئاوەز بەرێت، بە پێچەوانەوە شکست دەهێنێت، چونکە سەرجەم لایەنی پسیکۆ-فیزیکیی مرۆڤ، یان بە زمانی شیلەر: “سروشتی دەرکی”ی مرۆڤ، دەخاتە ژێر ڕکێفی ئاوەزەوە. ئاخر جڤاکی سەردەم زۆر تایبەت هەوڵ دەدات بۆ ئەوەی مرۆڤان بکات بە پسپۆر لە هەر بوارێکی تایبەتیدا، وەلێ ئەوان ئێستا بەهۆی سەروەریی ئاوەزەوە بەسەر هەست و سۆزەکانیاندا نامۆ دەبن لە هەمەکێتیی لێرەبوونی خۆیان. بەڵێ مرۆڤان، سەرباری ڕۆشناییدان بە زەین و لابردنی پەردە لەسەر نهێنییەکان و خورافیات، هێشتا هەر “بەڕبەڕ”ن.
ئێمە هەر لەم پەیوەندییەدا هەروەها ڕەخنەی شیلەر لە کانت دەبینین. بە تێڕوانینی کانتی ڕۆشنگەرا مرۆڤ لە لایەک بوونەوەرێکی فیزیکی و بیۆلۆژییە (گۆشت و خوێن)، لە لایەکی دی خاوەنی ئاوەزە کە هێزی پێدەدات “بەرگە”ی سۆزەکانی هیوا و ناسۆر و هتد بگرێت. کەواتە کانت ڕەمەک (غەریزە) و ئارەزوو و هەست دەخاتە ژێر ڕکێفی ئاوەزەوە. شیلەر ئەم هەڵوێستەی کانت بە کارێکی نامرۆڤخوازانە دادەنێت و دەبێژێت: «ئەوە باش نییە بۆ مرۆڤ کە زۆر متمانە بە دەنگی ڕەمەک نەکات و بەردەوام لە بەردەم پرنسیپی ئەخلاقدا گوێی لێبگرێت. مرۆڤ گەرەکە ڕێزی بگرێت، متمانەی پێبکات. هەردوو پرنسیپەکە گەرەکە لەنێو ئەودا (مرۆڤدا) پێکەوە بگونجێنرێن. » (27)
کەواتە شیلەر بە پێویستی دەزانێت ڕەمەک و سۆزەکانی مرۆڤ وەک لای کانت نەچەوسێنرێنەوە، بەڵکو وەک هەقیقەتێکی سروشتییانەی مرۆڤی بەهەند وەربگیرێن و کاریان تێدا بکرێت بە ئاڕاستەی بەدیهێنانی باڵاترین ئیدیال: ئازادی – ئاخر، وەک ئەو دەبێژێت: “… دەبێت ڕێگەکە بەسەر دڵدا بەرەو سەر بکرێتەوە.”(28)

1-4 مرۆڤدیدیی شیلەر

شیلەر مرۆڤدیدییەکی دوالیستیی هەیە: مرۆڤ لە سروشتەوە دوو ڕەمەکی هەیە کە بریتین لە کەرەسە و فۆرم. وەلێ ئێمە گەرەکە لە دوو تێگەی دیکەی شیلەرەوە کە تایبەتمەندیی مرۆڤین، ڕووبکەینە ئەم دوو ڕەمەکە: “کەس” (“بنیاتنەر”) و “ستاتۆ” (“بگۆڕ”). بەگوێرەی تێگەیشتنی شیلەر، بوونی کەس لە خۆدا دراوە، کەواتە کەس بنەڕەتی خودی خۆیەتی (29) نەک لە شتێکی دیکەوە سەرهەڵبدات، هەروەها نەگۆڕە، یان بە واژەیەکی دی: سرەوتووە. لای شیلەر ئاوەزی ئۆتۆنۆم لە کەسدا بەرجەستە دەبێت، یان خودی کەس ئاماژەیەک بۆ ئاوەز لە خۆ دەگرێت. لێرەوەیە کە مرۆڤ ئیدێی ئازادیی هەیە. وەلێ مرۆڤ هەروەها تایبەتمەندیی “ستاتۆ”ی هەیە کە وەک کەس سرەوتوو نییە، بەڵکو ئەم سەرهەڵدەدات، بۆیە هەردەم لە گۆڕاندایە. لەم ڕوانگەیەوە مرۆڤ کەسە کە خۆی لە ستاتۆیەکی تایبەتیدا دەبینێتەوە.
کەواتە کەس و ستاتۆ جیاوازن لە یەکدی، هەروەها هیچ کامیان لە ئەویدیکەیانەوە نایەتەگۆڕێ. ئاخر گەر کەس بەند بێت بە ستاتۆوە، ئەوسا سرەوتوو نابێت، بەڵکو دەگۆڕرێت، هەروەها ئەوسا ستاتۆ دەسرەوێت. «نەک لەبەر ئەوەی دەهزرێین، دەمانەوێت و شئور دەکەین، ئیدی ئێمە هەین. نەک لەبەرئەوەی ئێمە هەین، ئیدی ئێمە دەهزرێین، دەمانەوێت و شئور دەکەین. ئێمە هەین لەبەرئەوەی هەین. ئێمە شئور دەکەین، دەهزرێین و دەمانەوێت، چونکە لە دەرەوەی ئێمە شتێکی دیکە هەیە » (30). هەردوو ڕەمەکی ناوبراوی مرۆڤ، کەرەسە و فۆرم، لە پەیوەندیدان بەم دوو تایبەتمەندییە مرۆڤییەوە.
ڕەمەکی کەرەسە لە سروشتی پسیکۆفیزیکیی مرۆڤەوە کارا دەبێت و دەیکات بە وەرگری کاریگەرییە دەرەکییەکانی جیهان. ئامانجی ئەم ڕەمەکە سەروەریی مرۆڤە بەسەر سروشتدا بۆ ئەوەی خۆی لە زەبری زەروورە سروشتییەکان بپارێزێت، بۆیە گۆڕان دەسەپێنێت و بەوەش مرۆڤ لە کات-دا ڕادەگرێت، چونکە پێویستی بە بەدیهاتنی کاتە. کاتی بەدیهاتوو بۆ شیلەر بریتییە لە “شئور” (31) کە لای مرۆڤ پابەند بە ڕەمەکی کەرەسەوە دێتەگۆڕێ. ئێستا کات بە شئور نێوەرۆکی وەرگرتووە. کاتێک مرۆڤ شئور بە ساتی ئامادە دەکات، ئیدی سەرجەم تایبەتمەندییەکانی بەند دەبن بەم تاکە جۆرەی لێرەبوونەوە. ئەم مرۆڤە بۆ شیلەر وەحشییە، چونکە سۆزەکانی بەسەر ئەودا سەروەرن، هەروەها چونکە تەنیا ڕێزی سروشت دەگرێت و بە بێڕێزی لە هەر یاسایەکی ئەخلاقی دەڕوانێت. بەکورتی: مرۆڤ پابەندی پێداویستییە ڕەمەکی و سۆزەکییەکانێتی و تەنیا بەگوێرەی ئەوان کردار دەنوێنێت.
ڕەمەکی فۆرم بە پێچەوانەوە بەشە ئاوەزییەکەی مرۆڤە. گەرچی مرۆڤ لەژێر کاریگەریی دەرەکیدایە و شئور و سۆزەکانی بەردەوام گۆڕانیان بەسەردا دێت، وەلێ ڕەمەکی فۆرم دەرفەتی پێدەدات کە ئازادیی نێوەکییانەی خۆی، واتا یەکانە (ئیدێنتیتێ) و بنەڕەتی ئەخلاقییانەی، بپارێزێت. ئەم ڕەمەکە کە پابەندی سروشتی ئاوەزمەندانەی مرۆڤە، «داوای ڕاستی و ماف دەکات» (32) کە دوو بەهای ئۆبژێکتیڤی و ڕەها (ئەبسۆلوت) و سەربەخۆن لە هەر تێڕوانینێکی کەسەکی و ڕەوشێکی جڤاکی. ڕەمەکی فۆرم یەکلایەنە، کەواتە بەبێ ڕەچاوکردنی ستاتۆی (لێرەبوونی فیزیکییانەی) مرۆڤ، خودی ئەو بۆ پەیڕەوکردنی نۆرم و ڕێسا، هەروەها بۆ دانانی یاسا، دەبزوێنێت، ئەمەش تەنیا بەو ئامانجە کە «هارمۆنی بهێنێتە نێو جوودایی دیاردانی ئەوەوە و سەرباری هەموو گۆڕانێکی ستاتۆ کەس-ی ئەو بسەپێنێت» (33). ڕەمەکی فۆرم، وەک یەکانە، هەرگیز ناکەوێتە ناتەباییەوە لەتەک خۆیدا، بۆیە «هەر بڕیارێک بۆ ئێستاکانێ بدات، هاوشێوەی بڕیارە هەمیشەییەکانێتی» (34)، کەواتە، هێگلیانە بدوێین، کاتێتی (گۆڕان) هەڵدەگرێت، واتا چە نایهێڵێت و چە هاوکات بە هەڵگرتن دەیپارێزێت: کاتێک ئەو یەکانە و ڕاستی و مافی ڕەها دەسەپێنێت، ئیدی کاتێتی نامێنێت، وەلێ هاوکات بە هەڵگرتنی کاتێتی سەرجەم ڕیزی کات لە خۆیدا یەکدەخات و دەیپارێزێت. ڕەمەکی فۆرم دەیەوێت ڕاستی و ماف هەمیشە و بێمەرج چواندیان هەبێت. بۆ نموونە هەست دەتوانێت شتێک لەم ساتەدا بۆ مرۆڤێک بە ڕاست دابنێت، لە ساتێکی دیکەدا هەر بۆ خودی ئەو بە ناڕاستی دابنێت. وەلێ گەر ئاوەز بڕیار (حوکم) بدات: “ئەمە ڕاستە”، لێرەدا بڕیارەکەی هەمیشەییە و هەر لە خودی کەس-ی هەرگیز نەگۆڕەوە چواندنی پێدەدرێت.
لەم ڕوانگەیەوە دەشێت هەردوو ڕەمەکی ناوبراو، یان ستاتۆ و کەس، ڕۆبچنە نێو پەیوەندیی ناتەباوە، ئەمەش بە تێروانینی شیلەر پڕکێشەیە، «چونکە هەردووکیان تێگەی نێویەکین» (35) و هیچ کامیان ناتوانێت بەبێ ئەویدیکەیان پێناسەی خۆی بکات. شیلەر لێرەدا کانتیانە ئەرگومێنت دەهێنێتەوە.
کرۆکی تیۆریی مەئریفەکەی کانت دەبێژێت: ئێمە دوو توانستی بنەڕەتیی مەئریفەمان هەیە کە بریتین لە شئور و زەین. هەردووکیان چاویلکەی ئێمەن ڕووەو جیهان لە خۆدا (نومێنا). ئێمە بە دەرکەوەر، کەواتە بە بینین، بیستن، بۆنکردن، چێژتن و گرتن، شئور بە شتە دەرەکییەکانی جیهان دەکەین. کانت ئەمە ناودەنێت “توانستی دەرکگیری”. وەلێ نە توانستی دەرکگیری بەبێ زەین و نە زەین بەبێ توانستی دەرکگیری هەڵدەکات. بیرۆکەکانی ئێمە (کە لە زەینەوە دێن) بەبێ نێوەرۆک (کە لە توانستی دەرکگیرییەوە دێت) “بۆش”ن، هەروەها نەزەرمان (کە لە توانستی دەرکگیرییەوە دێت) بەبێ تێگە (کە لە زەینەوە دێت) “کوێر”ە. کانت لێرەدا مەبەستی لەوەیە، کە لەم شیمانانەی دەرککردندا جیهان بۆ ئێمە دیار دەدات، ئەوە بێگومان بەپەرشی، ئەوجا زەین بەسپۆنتان (بە چالاکیی خۆیی) شئورەکان لەژێر تێگەدا ڕێکدەخات (36).
هەروەها شیلەر پەیوەند بە هەردوو ڕەمەکی ناوبراوەوە دەبێژێت: مرۆڤ بەڕێی ڕەمەکی کەرەسەوە شئور و هەست و سۆزی هەیە، کەواتە جیهانی پێدراوە، وەلێ ڕەمەکی فۆرم لای ئەو توانستی ڕێکخستنی شئورەکان و دانانی یاسایە. لەم ڕوانگەیەوە هەرئەوەندەی ڕەمەکی کەرەسە سەروەری بسەنێت، ئیدی هەست و سۆزە دەرکییەکان جیهانی کەس ناهێڵن، وەلێ ئێستا بەم ڕێیەوە چیدی مرۆڤ پێناگات، چونکە ئەو لەم ڕەوشەدا تەنیا شئوری (نێوەرۆکی کاتی) شێواوە بەبێ هیچ مەغزایەک، بەڵێ ئێستا هەست و سۆزەکانی کە بە لێشاوی بێفۆرم سەرهەڵدەدەن و دەنیشنەوە، تایبەتی دەکەن بە ژیانێکی ئاژەڵیانە بەبێ هیچ شوناسێک (ئیدێنتیتێیەک). کەواتە ڕەمەکی کەرەسە وەک سەروەر کوێرە. ئەم بوونەوەرە بۆ شیلەر سەبژێکت نییە، بەڵکو وەحشییە و بەچەقیوی لە شوێنی خۆیدا ژیانی ئاژەڵیانەی ساتار دەکات. ئاخر، بەگوێرەی تێڕوانینی شیلەر سەبارەت بە پەیوەندیی نێویەکییانەی ستاتۆ و کەس، «هەرئەوەندەی مرۆڤ تەنیا نێوەرۆکی کات بێت، ئەو چیدی نییە، بەمەش ئەو هیچ نێوەرۆکێکی نییە»، ئەویش چونکە بە نەهێشتنی کەس-ی ئەو هەروەها ستاتۆکەشی نەهێڵراوە. ئەوجا بە پێچەوانەوە گەر ڕەمەکی فۆرم سەروەری بەسەر ڕەمەکی کەرەسەدا بسەنێت، «واتا گەر هێزی هزر پێش شئورکردن بێتەئاراوە و کەس خۆی بنێتە ژێر جیهان»، ئیدی ئاوەز (ڕەمەکی فۆرم، هێزی هزر) هیچ نێوەرکێکی شئوری لە بەردەمدا نابێت بۆ ئەوەی یاساکانی خۆی بەسەریدا بەکاربەرێت، بۆیە ئیدی ڕەمەکی فۆرم بۆشە و «… چیدی کەس هێزی سەربەخۆ و سەبژێکت نییە»، بەڵکو ئێستا بوونەوەرێکی تەواو ئاوەزییە بەبێ کەرەسە(37). ئەم بوونەوەرە بۆ شیلەر مرۆڤ نییە، بەڵکو تەنیا ئیدێیەکی ئەبستراکتە. بەمەش ئێستا کە ڕەمەکی فۆرم سەروەریی وەرگرتووە، بوون بێڕادە فراوان دەبێت، ئێستا ئاستەنگەکان نامێنن و مرۆڤیش، وەک یەکانەیەکی ئیدێ، سەرجەم جیهانی دیاردەکان لەژێر خۆیدا یەکدەخات (38) – ئاخر تا چەند ئاوەز ئازادتر ببێت، مرۆڤیش هێندە زۆر لە جیهان تێدەگات و ئەوەندەش زۆر لە دەرەوەی خۆی فۆرم دەسازێنێت (39). ئێستا ڕاسیۆنالێتی بەتەواوی سەروەرە. بۆ شیلەر ئەم بوونەوەرە بەڕبەڕە.
لەبەرئەوەی کەس و ستاتۆ بە تێڕوانینی شیلەر تێگەی نێویەکین، ئەوا یەکدییان پێویستە و دەبێت نێویەکییانە سنوور بۆ یەکدی دابنێن: ڕەمەکی فۆرم گەرەکە ڕێ لە ڕەمەکی کەرەسە بگرێت کە خۆی بە لێشاو نەسەپێنێت، بەڵکو وەک شئوری ئەوتۆ لەگۆڕێ بێت کە ئاگامەندانە دەرککراوە و بەئامانجگیراوە، هەروەها گەرەکە ڕەمەکی کەرەسە بەرهەڵستی لەدژی ڕەمەکی فۆرم بنوێنێت، تا ئیدی ئاوەز هیچی دیکە نەبێت جگە لە هێزی ڕێکخەر. کەواتە پێویستە لە نێوانیاندا هارمۆنی بهێنرێتە گۆڕێ. ئەوە ئێستێتیکە کە دەتوانێت وەک نێوەندیار سنووریان بۆ دابنێت و بییانخاتە ڕەوشی هارمۆنییەوە. لێرەدا دەگەین بە ڕەمەکێکی سێیەم کە تێیدا هەردوو ڕەمەکی ناوبراو هەڵگیراون: گەمە. وەلێ ئێمە گەرەکە پێش ئەوە خۆمان بە ئەنترۆپۆلۆژییەکەی شیلەرەوە خەریک بکەین.

2-4 ئەنترۆپۆلۆژیی شیلەر

ئێمە گەرەکە بۆ تێگەیشتنی ڕوونتر لە ئەنترۆپۆلۆژییەکەی شیلەر سەرەتا ڕووبکەینە پەیوەندی و جیاوازی لە نێوان ئەو و ڕوسۆدا.
شیلەر بەهایەکی بەرزی بۆ ڕوسۆ دادەنا، وەلێ هەڵوێستی ڕۆمانتیکییانەی ئەوی سەبارەت بە مرۆڤی سروشتی ڕەت دەکردەوە. ئەوجا کاتێک ئەنترۆپۆلۆژیی ڕوسۆ مێژوویی-فەلسەفەییە، واتا گۆڕانی مێژووییانەی مرۆڤ لە ستاتۆی سروشتییەوە بەرەو ژیاریی گەندەڵ دادەڕێژێت، ئەوا شیلەر بە مێتۆدی ترانسسێندێنتال لە شیمانە جیاوازەکانی پێکەوەژیانی مرۆڤان دەهزرێت و لە مرۆڤدیدییەکەی خۆیەوە کە لەسەرەوە پێشانمان دا، گۆڕان بە ئەنترۆپۆلۆژییەکی ئێستێتیکی دەدات.
ڕوسۆ مرۆڤی ستاتۆی سروشتیی سەرەتا وەک یەکانە وەردەگرێت و هەڵیدەزنێنێت بۆ ئاستی نموونەی باڵا (ئیدیال): ناوی دەنێت “وەحشیی چاک” لە واتای بێگوناهیدا. ئەم مرۆڤە هەر لە سەرەتاوە کە تازە لەنێو سروشتەوە دەپەڕیوە، خۆی خۆشدەوێت و بەو ڕێیەشەوە خۆی دەپارێزێت و لە ژیاندا دەهێڵێتەوە، وەلێ سروشت هەروەها هەستی بەزەیی بەو داوە کە سنوور بۆ خۆخۆشویستن دادەنێت و نایەڵێت کاریگەرییەکی نێگەتیڤی لەسەر هاومرۆڤانی هەبێت، کەواتە ئەمیان دەبێت بە پارێزەری ڕەگەز. وەلێ مرۆڤی سروشتی لە ڕەوتی بەکۆمەڵایەتیبووندا دەشکێت (دادەبەشێت): لە خۆی نامۆ دەبێت و پاشان بە سەرهەڵدانی خاوەنداریی تایبەتی گەندەڵ دەبێت: ئێستا خۆویستی جێی خۆخۆشویستن و بەزەیی دەگرێتەوە. ڕوسۆ لێرەوە داوا دەکات پشتبکرێتە ژیاریی گەندەڵی سەردەم و مرۆڤان بە “پەروەردەی سروشتی” بگەڕێنرێنەوە بۆ ستاتۆی بێگوناهی و سادەیەتی.
وەلێ مرۆڤ لای شیلەر، وەک لە سەرەوە پەیوەند بە مرۆڤدیدیی ئەوەوە بینیمان، لە ستاتۆی سروشتییەوە بوونەوەرێکی جووتەنییە: لە دوو ڕەمەکی کەرەسە و فۆرم پێکدێت، لێرەشەوە ئیدی سروشت لە دوو ڕووەوە کاریگەری لەسەر ئەو دەنوێنێت: سەرەتا خودی سروشت ڕێبەری مرۆڤی سروشتییە، چونکە ئەو لەم ستاتۆیەدا ناتوانێت لە “خۆ”یەوە کردار بنوێنێت و چارەنوسی دیاری بکات، بەڵکو سروشت کرداری بۆ دەنوێنێت، واتا سەرەتا دەرکەوەرەکانی کاران و دەرفەتی ژیان و گوزەرانی بۆ دەڕەخسێنن. وەلێ سروشت هاوکات تەنیا هێزی فیزیکی نییە و وەک سەروەر کاریگەری لەسەر مرۆڤان بنوێنێت، بەڵکو هەر خودی سروشت مرۆڤ دەبزوێنێت کە بەڕێی دەرکەوەرەکانییەوە (چاو و گوێ) بەسەر ئەو ڕەوشەدا بەرزبێتەوە – ئاخر سروشت نەک تەنیا کەرەسەی خاو، بەڵکو هەروەها “دەرکەوتە” (Schein)ی دەخاتە بەردەم، بەم ڕێیەشەوە پردێک بەرەو ئاوەز و ئازادی ڕادەکێشێت. شیلەر چاو و گوێ ناودەنێت دوو دەرکەوەرە “نایاب”ەکەی مرۆڤ کە کەرەسە بۆ فۆرم وەردەگۆڕن. ئەو بابەتە کە چاو دەیبینێت، فۆرمێکە کە مرۆڤ خۆی دروستی دەکات. شیلەر ئەمە ناودەنێت “دەرکەوتەی ئێستێتیکی” کە دەرفەت بۆ مرۆڤ دەڕەخسێنێت بەبێ حەز، کەواتە ناڕەمەکییانە، بە شتەکان بگات. ئەمە یەکەم هەنگاوە بەرەو ئازادی. کەواتە مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی دەرکیی پەتی، لە سروشتی ئێستێتیکییەوە بە ئەزموونکردنی جوانێتی، هێدی هێدی دەگۆڕرێت ڕووەو بوونەوەرێکی ئەخلاقی (40). لەم ڕوانگەیەوە مرۆڤ لای شیلەر، بە پێچەوانەی ڕوسۆوە، هەر لە سەرەتاوە „خۆڕسکانە“ وەک بوونەوەری سروشتی، یان وەک „بوونەوەری مرۆڤی“، پۆتێنسیالی بۆ ئاوەز و ئازادی هەیە. لێرەوە شیلەر وەک ڕوسۆ بەرەو پاش ناگەرێتەوە بۆ سەردەمی سادەیەتی و بێگوناهی، بەڵکو بە پێویستی دەزانێت مرۆڤی سەردەم بە هونەر و پەروەردەی ئێستێتیکی چاکبکرێت، تا ئیدی لە سەرئەنجامدا یەکانەیەک لە سروشتە جووتەنییەکەی ئەو بهێنرێتە گۆڕێ: هارمۆنیی ئاوەز و توانستی دەرکگیری.
بێگومان هەروەها شیلەر جەخت دەکات کە مرۆڤی سروشتی لە پێناوی خۆهێشتنەوەیدا بێدار دەبێتەوە: ئەو بەناچاری لەنێو زەروورەی کوێری سروشتەوە بەئاگادێت و دەگات بە مەئریفەی خۆی وەک مرۆڤ. ئەوە ئازادیی سروشتییە کە دەرفەت بۆ مرۆڤ دەڕەخسێنێت ئازادانە کردارە ناچارەکییەکان کە ئەو جرپنانە لە سروشتەوە یەکسەر دەیاننوێنێت، بکات بە بژاردەی ئازاد، هاوکات لە زەروورەی سروشتییەوە زەروورەی ئەخلاقی بهێنێتەگۆڕێ. ئێستا پێداویستییەکانی مرۆڤ لەم پرۆسەیەی بێداربوونەوەیدا هەنگاوی پێدەنێنە نێو ستاتۆیەکەوە، کەواتە ناچاری دەکەن بۆ ستاتۆیەک نەک ئەو خۆی ئازادانە بڕیاری بۆ بدات: دەوڵەت (دامەزراوە، ڕێکخراوی جڤاکی). ئەمە بۆ شیلەر دەوڵەتی ناچارەکییە و تێیدا مرۆڤان هێشتا هەر پابەندی سروشتن، چونکە ئەوان ناچارن دەوڵەت بەگوێرەی یاسای سروشتی دابمەزرێنن. شیلەر ئەم فۆرمەی دەوڵەت وەک تەواو گونجاو بە مرۆڤی بێداربۆوەی سروشتی دادەنێت، ئەویش چونکە ئەو مرۆڤە هێشتا هەر بوونەوەرێکی تەواو دەرکییە (پسیکۆ-فیزیکییە) و لە پێناوی خۆهێشتنەوەیدا دەوڵەتێک بەگوێرەی ڕەمەک و حەزە دەرکییەکانی دادەمەزرێنێت. کەواتە مرۆڤ بە زەبر وەڵامی زەبرە سروشتییەکان دەداتەوە: بنیاتنانی حوکمدارییەکی زەبرمەند.
ئێمە لای شیلەر هاوکات فۆرمێکی دیکەی دەوڵەتی ناچارەکیمان هەیە کە تێیدا ئاوەز سەروەرە. لەم فۆرمەی دەوڵەتدا زەبری نێوەکییانەی ئاوەز دەخرێتە جێی زەبری دەرەکییانەی سروشت، واتا دەوڵەتی ئەخلاقی پابەند بە یاسای ئاکارەوە دادەمەزرێنرێت. کەواتە نەک هێزی سروشتی کە پاڵهێزی دەوڵەتی سروشتیی ناچارەکییە، بەڵکو یاسا بنەڕەتی دامەزراندنی دەوڵەتی ئەخلاقە. لەم پەیوەندییە دەوڵەتییەی ئێستادا هێزە ڕاسیۆنالەکان سەروەرن، ئێستا “ویستی ئازاد ڕادەکێشرێتە نێو جیهانی هۆکارەکانەوە کە تێیدا هەموو شتەکان بە زەروورەی توند (…) پێکەوەگرێدراون” (41).
شیلەر لەم پەیوەندییەدا جیاوازی لە نێوان دوو جۆری مرۆڤاندا دەکات تاکو لێرەوە جۆرێکی دیکەی مرۆڤ دیاربهێنێت کە ناوی دەنێت “مرۆڤی ئیدیال”. مرۆڤ وەحشییە گەر بەگوێرەی سروشتی خۆی کردار بنوێنێت و هیچ پرنسیپێکی نەبێت، کەواتە تەنیا هەوڵ بۆ ستارکردنی حەز و ئارەزووەکانی خۆی بدات. مرۆڤ بەڕبەڕە گەر پابەند بە ئاوەزەوە بەگوێرەی یاسا بژی، وەلێ گرنگی بە سروشتی خۆی نەدات. بە پێچەوانەی هەردووکیانەوە مرۆڤێک ئیدیالە کە هارمۆنییانە پێگەیەنراوە؛ ئەم مرۆڤە دەتوانێت یەکێتی لە نێوان ئاوەز و هەست و سۆزەکانیدا بهێنێتەگۆڕێ. ئەمەش بەواتای: کەسێتییەکی بەم چەشنە نەک تەنیا پابەندی پرنسیپە ئاوەزییەکانە، بەڵکو هاوکات دەستبەرداری سروشتێتی نابێت، ئەوجا وەک پابەندی ئاوەز دەتوانێت جڵەوی ناسەقامگیری و بگۆڕییەکەی ئەو سروشتە بگرێت.
بە تێڕوانینی شیلەر هەموو تاکە مرۆڤێک لە سروشتەوە مرۆڤێکی ئیدیالی لە خۆیدا هەڵگرتووە. مرۆڤان گەرەکە “بە یەکانەی نەگۆڕی” ئەم مرۆڤە ئیدیالە بگونجێنرێن. بێگومان گونجاندن بۆ شیلەر ئەوە نییە کە مرۆڤی ئیدیال بەسەر مرۆڤی ئەمپیریدا (پسیکۆ-فیزیکیدا) بسەپێنرێت. کردەوەیەکی بەم شێوەیە هیچی دیکە نییە جگە لە چەوساندنەوەی هەست و سۆزەکانی مرۆڤان. بە تێڕوانینی شیلەر دەوڵەتی ڕێپرێسیڤ (چەپێنەر، سەرکوتکەر) هەوڵ دەدات بۆ ئەوەی جڵەوی مرۆڤان و پەیوەندییەکان بگرێت، وەلێ بەو ڕێیەوە تەنیا مرۆڤان دەشێوێنێت. هەروەها مەبەستی شیلەر لە گونجاندنی مرۆڤانی کەتوار بە مرۆڤی ئیدیال ئەوە نییە کە دەوڵەتی ئەخلاق شۆڕشگێڕانە هەڵبووەشێنرێتەوە و گفتی دەوڵەتێکی تیۆرییانەی ئاوەز بە مرۆڤان بدرێت. ئاخر شۆڕش بە دیدی ئەو تەنیا شێواوی و نائاسایش دەخاتەوە. بە پێچەوانەوە، دەبێت دەرفەت بدرێت کە جڤاکی سەردەم درێژە بە کارایی خۆی بدات و نەخرێتە مەترسییەوە. شیلەر دەوڵەت بە سەئاتێک دەچوێنێت کە سەئاتچی لەکاتی کارکردنی خودی سەئاتەکەدا، سووڕی بەکرەکانیدا، خۆی پێوە خەریک دەکات – چاکی دەکات. وەلێ پرۆسەی چاککردن ئاڕاستەیەک ڕووەو دەوڵەتی ئیدیال وەردەگرێت. لە دەوڵەتی ئەخلاق یان قانوندا دەلاقەیەک لەگۆڕێیە لەنێوان خواست و داواکانی مرۆڤان و ئەو ڕێنومایانەدا کە دەوڵەت دەیانسەپێنێت، بە واتایەکی دی: لە نێوان هەمەجۆرێتیی تاکەکەسی و یەکێتیی دەوڵەتیدا. بە پێچەوانەوە لە دەوڵەتی ئیدیالدا هەر تاکە مرۆڤێک نوێنەری ڕەگەزی خۆیەتی: ویستی دەوڵەت هاوکات ویستی خۆیی هەر هاووڵاتییەکە.

5- گەمە وەک بنیاتنەری ئازادی
ماویەتی..

پەراوێز
27) Schiller, Friedrich: Über Anmut und Würde. S. 468. (Zeno.org).
28) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 8.Brief. S. 22. (Zeno.org).
(29) Schiller, Friedrich: Über Anmut und Würde. S. 444.
(30) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 11. Brief. S. 30.
(31) Ebenda, 12. Brief. S. 22.
(32) Ebenda, 12. Brief. S. 34.
(33) Ebenda, 12. Brief. S. 33.
(34) Ebenda, 12. Brief. S. 33.
(35) Ebenda, 13. Brief, S. 36.
(36) بڕوانە: ئیمانوێل کانت. پێشگۆتن بۆ هه‌ر مێتافیزیکێک که‌ بشێت له‌ ئاینده‌دا ببێت به‌ زانست. کاوە جەلال لە ئەڵمانییەوە. پاشگۆتنی وەرگێر. لا 62.
(37) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 13. Brief. S. 36.
(38) Ebenda, 12. Brief, S. 34.
(39) Ebenda, 13. Brief, S. 36.
(40) بڕوانە هەردوو نامەی 26 و 27 لە:
Ebenda, S. 75-79.
(41) Ebenda, 4. Brief, S. 6.

سەرچاوەکان:

  • Schiller, Friedrich: Über Anmut und Würde. Sämtliche Werke, Band 5, München 1962. (Zeno.org).
  • Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. Sämtliche Werke, Band 5, München 1962. (Zeno.org).
    -ئیمانوێل کانت. پێشگۆتن بۆ هه‌ر مێتافیزیکێک که‌ بشێت له‌ ئاینده‌دا ببێت به‌ زانست. کاوە جەلال لە ئەڵمانییەوە. پاشگۆتنی وەرگێر. کتێبخانەی هەریەک لە: دەنگەکان، کوردڕاوم، کوردستانپۆست. -5 گەمە وەک بنیاتنەری ئازادی
    ماویەتی



لە نێوان “پاوەندێک گۆشت” و “دوگمەی ڕەزامەندی”: ئایا ددانی یاسا گۆڕاوە؟.. حەمید کورەچی

لە ساڵی ١٦٠٥دا، “شایلۆک” لە دادگای ڤینیسیا بە چەقۆکەیەوە وەستابوو، داوای “پاوەندێک لە گۆشتی مرۆڤ”ی دەکرد وەک وەفایەک بۆ ئەو گرێبەستەی کە بازرگان “ئەنتۆنیۆ” بە ویستی خۆی واژۆی کردبوو. ئەمڕۆ، لە ساڵی ٢٠٢٦دا، هەموومان لەبەردەم شاشەکانماندا وەستاوین و بە ساردییەوە کلیک لەسەر دوگمەی “لەسەر مەرج و ڕێساکان ڕازیم” دەکەین، بۆ ئەوەی مافگەلێک بدەین بە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا و دارایی کە ڕەنگە لە چەقۆکەی شایلۆک کەمتر دڕندە نەبن، بەڵام بە زمانێکی یاسایی شیکتر پێچراونەتەوە.
کاتی ئەوە هاتووە دووبارە سەیری شێوازی وانەگوتنەوەی شانۆگەری “بازرگانی ڤینیسیا” بکەینەوە و لەو گێڕانەوە سوننەتییە تێپەڕین کە وەک چیرۆکێکی سەرکەوتنی چاکە بەسەر خراپەدا نیشانی دەدات. پێویستە ئەمڕۆ وەک وۆرک شۆپێکی پراکتیکی سەیری بکەین کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن یاسا دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ تیرۆرکردنی قوربانی بە شێوازێکی دەمامکدراو و لەژێر پەردەی شەرعییەتە ڕواڵەتییەکەیەوە.
دەست هەڵبگرن لە لۆمەکردنی “شایلۆک”. ئەو سوودخۆرە دەرکراوەی ناو کۆڵانەکانی ڤینیسیا، تەنها ئاماتۆرێکی سەرەتایی بوو بە بەراورد لەگەڵ “دڕندەکانی گرێبەست” کە ئەمڕۆ لەناو هەوربڕەکانەوە ژیانمان بەڕێوە دەبەن. لە شانۆگەرییەکەی شکسپیردا، ململانێکە خوێناوی و ڕوون بوو، بەڵام ئەمڕۆ چەوسانەوە بەرگی “بەزەیی” پۆشیوە و جانتایەکی پارێزەری لوکسی بەدەستەوەیە. یاساش – وەک هەمیشە – بەزەیی بە گەوجەکاندا نایەتەوە، بەڵکو مۆڵەت دەداتە فێڵبازەکان بۆ ئەوەی پێستیان بە شێوەیەکی یاسایی دابماڵن.
ئەوەی “پۆورشیا” لە دادگای ڤینیسیادا ئەنجامی دا، بەرجەستەکردنی دادپەروەری نەبوو وەک ئەوەی وێنا دەکرێت، بەڵکو جۆرێک بوو لە تیرۆری یاسایی نەرم و شاراوە، کە دەنگدانەوەکەیمان لە واقیعی هاوچەرخماندا دەبینینەوە؛ ئەو شوێنەی یاساکان بە خوێنێکی ساردەوە بەکاردێن بۆ ناچارکردنی تاکە سادەکان تا واژۆی گرێبەستە ئەلیکترۆنییە درێژ و ئاڵۆزەکان بکەن، پاشان یەکەم هەڵە یان دواکەوتن دەقۆزرێتەوە بۆ هەڵمژینی بەشێکی گەورە لە ژیان و شکۆیان.
ئەو ئازارە ڕاستەقینەیەی ئەم شانۆگەرییە دەری دەخات، تەنها لە وێنەی “شایلۆک” وەک جێبەجێکارێکی توندی سەختترین جۆری تۆڵەسەندنەوەدا نییە، بەڵکو لەو دووڕووییەدا کورت دەبێتەوە کە دەوری ئەو کۆمەڵگەیەی داوە کە چەپڵە بۆ سەرکەوتنەکەی پۆورشیا لێ دەدەن و چاو لە ئاکامە نەرێنییەکانی گوتارەکەی دەپۆشن. “پۆورشیا” تەنها بەرجەستەکردنێکی پێشوەختەی نموونەی “پارێزەری کۆمپانیاکانە”؛ ئەو پیشەگەرەی کە هونەری قایلکردن بە لای ڕاستدا دەزانێت بە بەکارهێنانی زمانێک کە پڕە لە بەزەیی و میهرەبانی، لە کاتێکدا بە لای چەپدا کار لەسەر یاری کردن بە کەلێنە یاساییەکان دەکات بۆ وەشاندنی گورزی کەمەرشکێن.
ئێمە ئێستا لە جیهانێکداین کە هێشتا نموونەی پۆورشیا تێیدا پیرۆز دەکرێت؛ جیهانێک کە ڕێگە بە دەسەڵات و پارە دەدات ئیمتیازی دووبارە ئاراستەکردنەوەی وشەکان بۆ بەرژەوەندی خۆیان و ڕزگارکردنی هاوبەشەکانیان هەبێت، لە کاتێکدا یاسا دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی سەرکوتکردن بۆ ئەوانەی سەر بەم بازنەی ئیمتیازاتە نین.
ئەمە تەنها چیرۆکێکی کۆن نییە کە لاپەڕەکانی ئەدەب دەیگێڕنەوە، بەڵکو ڕەنگدانەوەیەکی زیندووی ئەو واقیعەیە کە پێوەی دەناڵێنین کاتێک یاسا دەبێتە چەکێک دژی چینە لاوازەکان، و بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە کەسی و بژاردەکان (نوخبە) لەژێر پەردەی شەرعییەت و دادپەروەریدا بەکاردێت. دەبێت واز لە پیرۆزکردنی پۆورشیا وەک پاڵەوان بهێنین و قووڵتر سەیری چینەکانی ئەم دووڕووییە کۆمەڵایەتی و یاساییە بکەین کە هێشتا شانۆگەرییەکەی شکسپیر بە ڕەوانبێژییەک دەری دەخات کە لەگەڵ سەردەمی ئێمەشدا دەگونجێت.
هاوڕێیان، دەستەواژە بەناوبانگەکەی “یاسا ناتوانێت پارێزگاری لە گەوجەکان بکات” تەنها بەرجەستەکردنێکی ئاشکرای بێشەرمی مرۆڤە؛ ئەو دەستەواژەیەی کە لە ناخیدا دانپێدانانێکی ناڕاستەوخۆی تێدایە کە “یاسا لە کرداردا، نەک لە گفتاردا، بۆ ئەوە دانراوە کە پارێزگاری لە فێڵبازەکان بکات بەرامبەر ئەوانەی ژیرییان کەمترە”. ئەمەش وامان لێ دەکات بپرسین: ئایا جیاوازییەکی جەوهەری هەیە لە نێوان چەمکی موجەڕەدی “پاوەندێک گۆشت” – کە چەقی یەکێک لە خەمناکترین هەڵوێستەکانی ئەدەبی شکسپیر بوو – و ئەو سوودە بانکییە مەحاڵانەی کە مووچەی ڕەنجدەران بێ بەزەیی دەخۆن؟ یان لە نێوان ئەو چەقۆ تیژەی جاران گۆشتی دەبڕی و ئەو ئەلگۆریتمە چاودێرییە نوێیانەی کە تایبەتمەندییەکانمان لە ڕۆژی ڕووناکدا دەدزن، لە بەرامبەر وەهمی ئەپڵیکەیشنە بێبەرامبەرەکاندا؟
تاکە ڕاستییەک کە خۆی دەسەپێنێت ئەوەیە کە ئێمە شایەتی سەردەمێکی نوێی سەرکوتکردنین؛ کە تێیدا ئامرازەکان گۆڕاون، “ئەلگۆریتمە ساردەکان” جێگەی “چەقۆی هەڵکێشراویان” گرتووەتەوە، بەڵام ئەنجامەکە هەر یەکە: قوربانییەک کە لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە خوێنی لێ دەچۆڕێت.
لەو چوارچێوەیەدا، وادیارە ئێمە لە سەردەمێکی سەیردا دەژین کە نەوەیەک پەروەردە دەکەین پێیان وابێت زیرەکی بریتییە لە توانای ڕاوکردنی “کەلێنەکان” لەبری بونیادنانی پایەکانی “دادپەروەری”. هەموومان بە پلەی جیاواز بووینەتە وەک ئەنتۆنیۆ؛ ئەو سەرکێشە سادانەی کە واژۆیان لەسەر کاغەزێکی سپی کردووە کە کۆنترۆڵی تەواو دەداتە کۆمپانیا چاوچنۆکەکان، کە نەک هەر مەیخانە و مەیەکەیان هەیە، بەڵکو دادوەر و جەلادەکەش هیی ئەوانن.
ئەمە واقیعێکی تاڵە، چونکە شایلۆک جاران کەیسەکەی دۆڕاند چونکە جوولەکە بوو لە کۆمەڵگەیەکدا کە دەمارگیری مەسیحی هەبوو. بەڵام ئەمڕۆ، تاک مافەکانی لەدەست دەدات چونکە مرۆڤێکە لەناو کۆمەڵگەیەکی دیجیتاڵیدا دەژی کە تینووی داتا و کۆدەکانە؛ کۆمەڵگەیەکی وشک کە دان بە هیچدا نانێت جگە لە هێما موجەڕەدەکان و ژمارە ڕەقەکان.
با چیتر بە بریقەی جەلادەکان و وێنە دەستکردەکانیان هەڵنەخەڵەتێین. پۆورشیا هەرگیز ئەو پیرۆزە نەبووە کە هەندێک کەس وێنایان کردووە، بەڵکو چەرخێکی هەمیشەیی بووە لە ماشێنی چەوسانەوە کە تەنها خزمەتی بەرژەوەندی بژاردە دەوڵەمەندەکان دەکات کە دەستیان بەسەر ساماندا گرتووە.
تۆش، هەرجارێک کە بێ وردبوونەوە کلیک لەسەر بژاردەی “هاوڕام” دەکەیت، دەرگایەک بەرەو جیهانێکی ئارام و پڕ لە خزمەتگوزاری ناکەیتەوە وەک ئەوەی بۆت وێنا کراوە، بەڵکو بە ویستی خۆت دەچیتە ناو مەیدانی چەوسانەوەیەکی سیستماتیک لەژێر ناوی یاسا چەواشەکارەکاندا.
ئەم ڕەزامەندییە تەنها دەروازەیەکە بۆ چوونە ناو “سەربڕخانەیەکی یاسایی”، کە تێیدا دادپەروەری چەمکێکی ڕێژەییە و بەزەیی بووەتە تەنها دروشمێکی بازاڕکردنی بێ ناوەرۆک. تەنها ئەو دەقە چڕ و وردەی کە هەرگیز خۆت ماندوو نەکردووە بە خوێندنەوەی، چەقۆ شاراوەکەی تێدایە؛ ئەو چەقۆیەی بە ئەنقەست وا دروست کراوە کە لەبەرچاوت نەبێت و نەیخوێنیتەوە، لە کاتێکدا دروستکەرانی، یاری بێدەسەڵاتکردنی تۆ بە شارەزایی و توندیی ئەو دەقە بەڕێوە دەبەن.

حەمید کورەچی (Hamid Koorachi)
١٥-٠١-٢٠٢٥
مالمۆ




ئاکاری نزم و فاشیزم، فاشیزمی خێڵ و فاشیزمی ئاپۆڕایی.. ئەحمەد ڕەسوڵ

فاروق ڕەفیق، یەکێک لە عەقڵە فەلسەفییەکانی کۆمەڵگای ئێمە بۆ هەمیشە ماڵئاوایی لە ژیانە فەلسەفییەکەی کرد و پڕۆژەکانی بە تەواونەکراوی بەجێهێشتن.

ناو و یادی ئەو هەمیشەیی و پڕشنگدار.

بیربکەرەوە و وێنای بکە، لە غیابی عەقڵە فەلسەفییەکانی و ئایکۆنە ڕۆشنبیریی و ئەدەبییەکانیدا، فاروق وەکو یەکێک لەوان، کۆمەڵگای ئێمە لەسەر دەستی ئاپۆڕای خێڵگەرایی حزبیی و ئیسلامیزمدا، دەبێتە چ بیابانێکی بەرەهوت.

ئادۆرنۆ و کۆمەڵگای پێشکەوتووی پیشەسازی
فاشیزم، ئاکاری نزم و ژیانی خراپ

کۆمەڵگای پێشکەوتووی پیشەسازیی دنیایەکی ڕێکخراو و دیسپلینکراوە بەجۆرێک عەقڵی کردووەتە ئامێریی و ئاکاریش لە بەرهەمهێنراوی ئەو تەکنیکە پەرەسەندووە و ئەو عەقڵە ئامێرییەدا بووەتە ئاکارێکی نائینسانی. ئادۆرنۆ دەڵێت ژیانێکی باش و ڕاستگۆیانە چیدی لە کۆمەڵگای پیشەسازیی پێشکەوتوودا نەماوە، لەبەرئەوەی لە کۆمەڵگایەکی نائینسانییدا دەژین. کتێبەکە خۆی لە ڕەهەندێکیدا هەوڵدەدات پێمان بڵێت ژیانێکی باش و ڕاستگۆیانە چییە و چۆن دەتوانین ئەو ژیانە بژین. کە هەموو ئەمانە لەڕێگەی ووردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانە و ئەزموونی ئینسانەوە لە بەرکەوتنی بە مرۆڤەکانیدی و ئاکارە گشتییە کۆمەڵایەتییەکان، بە دەزگاکان و بە یاسا و ڕێساکانەوە، باس دەکات. هەروەها باس لە یۆتۆپیای دنیای پێشکەوتووی پیشەسازیی دەکات هەمان شێوەی ئاین دنیایەکی یۆتۆپیی لە خەیاڵ و بیرکردنەوەی مرۆڤدا دەچێنێت. کتێبەکە باس لەو ژیانە دەکات کە ووردەکارییەکانی ئاکاری نزم تانوپۆی دەتەنێت و دواجار لە بەرهەمهێنانی فاشیزمدا دەردەکەوێت. واتا فاشیزم بەبێ بوونی ئاکاری نزم و ژیانێکی خراپ ناتوانێت ببێت. ئاکاری نزم و ژیانی خراپ زەمینەی لەدایکبوونی مرۆڤی فاشیست و سەرهەڵدانی فاشیزمن. کۆمەڵگای پێشکەوتووی پیشەسازیی و دنیای پەرەسەندووی تەکنیک، ئەو دنیایەن کە فاشیزم وەکو گوتار و دەستەی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و ئاکاری فاشیستی تێیدا لەدایکدەبێت.

…

ئەمەی سەرەوە، لە کتێبی “مینیما مۆڕاڵیا؛ شکانەوەکان لە ژیانی زیانبەرکەوتووەوە” ی ثیۆدۆر ئادۆرنۆ٫ فەیلەسوف، کۆمەڵناس و دەروونشیکاری سەر بە قوتابخانەی فرانکفۆرت. هەڵبەت بەو جۆرە نییە کە بە دەق وەرگیرابێت بەڵکو ئایدیایەکی گشتی کتێبەکەیە.

…

ئەم ماوەیە هەڵمەتێکی فراوان لە ڕووبەرەکانی سۆشیاڵ میدیادا لە دژی د. فاروق ڕەفیق بەڕێوەدەچێت لەسەر هەندێ قسەی “وا تەسەور دەکەم” کە لە سیاقی لێکچەرێکدا بێت و لە میانەی کۆرسە فەلسەفییەکانی و بەشێکی زۆر کەم لە قسەکانی بڕدراوە و بڵاوکراوەتەوە کە ئاشکرایە زۆربەی جار کاتێک چەند ڕستەیەک لە کۆی گشتی ووتەکانی کەسێک بە تەنها وەردەگیرێت و لە سیاق دادەبڕێنرێت ئاساییە مانای جیاواز و پێچەوانە بە مانای گشتی کۆی ووتەکانی ئەو کەسە بە دەستەوە بدەن، لەبارەی شارۆچکەی زەڕایەن، کە بۆچوونە ڕەخنەییەکانی لە بنەمادا لەبارەی پەروەردە بە گشتیی و خوێندنی باڵایە بە تایبەتیی و لەو چوارچێوەیەشدا ڕەخنەکردنی کۆلێژێک لە شارۆچکەی زەڕایەن وەکو نموونەیەک. ئەوەی لە پشت ئەم هەڵمەتەوەیە هەم فەندەمێنتالیزمیی دینیی “سەلەفیزمی دینیی و ئیسلامی سیاسیی” و هەم ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی بە دەستلەملانی عەشیرەتگەریی و دیوەخان. لە ڕاستییدا ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی هەر لە بنەماوە لەسەر ئاوێزانبوون بە بونیادەکانی خێڵگەرایی و مێنتاڵیتیی ئاغاواتی خۆی بیناکردووە. بەڵام لە نزیکەی دوو دەیەی ڕابردوودا باوەشێکی گەورەشی کردووە بە فەندەمێنتاڵیزمی دینییدا. ئەوە بێچەندوچوونە کە لای من و زۆرینەی ئینسانەکانیش خەڵکی زەڕایەن و هەر شار و شارۆچکەیەکی کوردستان و هەر ناوچەیەک وەکو تاکەکەسەکان و گروپی کۆمەڵایەتیی، ئینسانی پاک، سادە، خاوەن ڕۆحی جوانی هاریکاریین و مایەی ڕێز و خۆشەویستین نەوەکو هیچ شتێکیتر.

ئاشکرایە، ئەمە یەکەم جار نییە، بە هەژموونی فەندەمێنتالیزمی دینیی یان دەستلەپشتدانی حزب-خێڵەکانی بزووتنەوەی کوردایەتیی هەڵمەتێکی فراوان بەڕێدەخرێت لە دژی ڕۆشنبیر، چالاکوانی بواری مافەکانی مرۆڤ، چالاکوانی مافەکانی ژنان، ئەدیب و شاعیران تەنها لەبەرئەوەی تێگەیشتن و جیهانبینی ئەوان بە عەقڵی بچووک و داخراوی ئەوان نایاتەوە و بگرە ترسە تا ئاستی فۆبیا لە کاریگەریی گوتاری فیکریی و جیهانبینی ئازادانە و یەکسانیخوازانەی ئەوان و لەوێشەوە گۆڕانکاریی ڕیشەیی سیاسیی، فیکریی، کۆمەڵایەتیی، کولتوریی و بەهایی لە نێو کۆمەڵگادا. لە ڕاستییدا ئەوەی هەر جارە و بە بیانوویەک و بە پاساوێکی بێناوەڕۆک، هەر سێ ئاپۆڕای کوردایەتیی، فەندەمێنتالیزمی دینیی و خێڵ بەڕێیانخستووە گوایا وەڵامدانەوە بە سوکایەتیی و بێڕێزی بووە، تەنها لە یەک خانەدا جێگا دەگرێت، ئەویش خانەی تێرۆری کەسێتییە. هەڵبەت ئەوەش بە ئامانجی زاڵکردنی کەشوهەوای ترس، ترس لە دەربڕینی ئازادانەی بیرکردنەوەکانت، کە ئەمەش جگە لە فاشیزمی ئاپۆڕایی چیدیکە نییە.

پرسیار ئەوەیە، ئایا ڕۆشنبیر ئەگەر ڕەخنەی سیستمی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی نەکات، قسەیەک لەسەر سەلەفیزمی دینیی و ئیسلامی سیاسیی نەکات، ڕەخنەی بونیادە قەبەلییەکانی کۆمەڵگای ئێمە نەکات، قسەیەک لەسەر سیستمی پەروەردە و خوێندنی باڵا وەکو کایەی ڕازیکردنی ئەو مێنتاڵیتییە سیاسیی، کۆمەڵایەتیی و ئاینییە دواکەوتووخوازانەیەی کۆمەڵگای ئێمە نەکات و قسەیەک لە توێژێک و چینێکی کۆمەڵایەتیی نەکات، ئەی چی بکات؟ ئایا تەنها سەرقاڵ بێت بە فەلسەفەوە لە ئاستێکی موتەعال و وەکو کێڵگەی موناقەشەیەکی نەبڕاوە لەبارەی بوون و دەرکەوتنەکانی بوون؟ تەنها سەرقاڵ بێت بە فینۆمینە و نۆمینە؟ تەنها سەرقاڵ بێت بە عەقڵی ڕەها و ئامانجی بوونەوە؟ تەنها سەرقاڵ بێت بەوەی کە هەر شتێک لەنێو خۆیدا هەڵگری دژەکەی خۆیەتیی؟ …هتد

هەڵبەت وەڵامەکە بۆ زۆرینەمان زانراو و ڕوونە. خواستی ئەم سێ ئاپۆڕایە ئەوەیە، ڕۆشنبیر سەرقاڵ بێت بە موناقەشەیەکی بێزەنتی کە هیچ پەیوەندییەکی بە ژیانی واقعی و ڕاستەقینەی تاکەکەسەکان و کۆمەڵگاوە نەبێت و ئەو موناقەشەیە و ڕۆشنبیرانیش بوون و نەبوونیان وەکو یەک بێت، هیچ کاتێک هەڵگری هیچ ئەگەرێک، هەرچەندە لاوازیش ، نەبێت بۆ گۆڕانکاری لە میانەی ئەو گفتوگۆ و دیبەیت و نووسینانەوە هەم لە عەقڵییەتی تاکەکەسەکان و کۆمەڵگادا هەم لە سیستمی سیاسیی، کۆمەڵایەتیی، کولتوریی و بەهاییدا.
ئەگەر لە هەمبەر قسەیەک، لێدوانێک و ڕەخنەیەکی ڕۆشنبیر، چالاکوان و ئەدیبان ئەم هەموو هێرشە ئاست نزمانە لە مینبەر، سۆشیاڵ مێدیا، مێدیا و تەنانەت ڕێپێوانیش بەڕێدەخرێت لەلایەن ئاپۆڕای کوردایەتیی، ئاپۆڕای فەندەمێنتالیزمی دینیی و ئاپۆڕای خێڵ، هەرجارەی بەبیانوویەکەوە، جارێک بەبیانووی ئەوەی قسە بە توێژێک وتراوە و جارێک بە بیانووی ئەوەی قسە بە حزبێک و بە ڕەمزێک وتراوە، جارێک بە بیانووی ئەوەی سووکایەتی بە مێژوومان و سیمبولەکانمان کراوە، جارێک بەبیانووی ئەوەی قسە بە پێشمەرگە وتراوە، جارێک بە بیانووی ئەوەی کارێکی هونەری جلوبەرگی ژێرەوەی ژنانی تێدا بەکارهێنراوە، جارێک بە بیانووی ئەوەی سەما لە شوێنی گشتییدا کراوە، جارێک بە بیانووی ئەوەی لە پارکی ئازادی کچ و کوڕێک بە ئاشکرا یەکتریان ماچ کردووە لە ڕۆژی خۆشەویستیدا و لەبەردەم پەیکەری خۆشەویستیدا، جارێک بە بیانووی ئەوەی لە درامایەکدا باس لە مەلا بە خراپە کراوە، جارێک بە بیانووی ئەوەی لە شانۆییەکدا هێڵی سوور بەزێنراوە، جارێک بە بیانووی ئەوەی قسە بە شارێک، شارۆچکەیەک و ناوچەیەک وتراوە … هتد

ئەی ئەو کاتەی کە مەلایەک قسە بە تەواوی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی دەڵێت ئێوە بۆ مێدیا و سۆشیاڵ مێدیاتان لێ پڕ نەکرد؟! ئەی کە مەلایەک ژنی بە دایناسۆڕ شوبهاند، کێ لە ئێوە هاتە دەنگ هیچ نەبێت وەکو ڕێزگرتن لە دایک و خوشک و کچی خۆتان. ئەی کە مەلایەک ووتی زانکۆ هەمووی فەسادیی و بێئەخلاقییە و ئەستەمە کچێک لە زانکۆ بە ساغی دەربچێت، کێ لە ئێوە نقەی لێوەهات هیچ نەبێت بۆ داکۆکی کردن لە کچ و خوشکەکانی خۆتان؟! ئەی کە مەلایەک ووتی پەیمانگای هونەرە جوانەکان پڕە لە بەدڕەوشتیی، کێ لە ئێوە هاتە دەنگ، بۆ ئەوەی مەلایەک تێبگەیەنن بێڕێزیی و سوکایەتی بە دەزگایەکی هونەریی پەروەردەیی ڕەوا نییە و مافی ئەوەی نییە هەرچی بێت بە خەیاڵیدا لە دەمییەوە هەڵیڕێژێت؟! یان کاتێک مەلایەک ووتی لە سەدا ٩٥ ی کۆمەڵگای کوردیی کافرە، بۆ کەس لە ئێوە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ هەڵویستێکتان نەبوو لانیکەم بۆ داکۆکی و ڕێزگرتن لە خودی خۆتان و بنەماڵە و کەسوکارتان کە خۆتان بە موسڵمان و دیندار دەزانن؟ ئەی بۆ ئەو کاتەی مەلایەک ووتی هەر ژنێک بۆنی خۆش لە خۆی بدات و بڕواتە دەرەوە لە ماڵ، بێڕەوشتە و وەکو ئەوەیە زینای کردبێت، بۆ هەمووتان گوێی خۆتان لێ خەواند و خۆتان لە گێلیی دا، مەگەر دایک، خوشک، کچ و هاوسەرتان بۆنی خۆش بەکارناهێنێت یان بەکاری نەهێناوە؟!

ئەم هەموو پرسیارانەم ڕووبەڕووی ئاپۆڕای کوردایەتیی، ئاپۆڕای فەندەمێنتالیزمی دینیی و ئاپۆڕای خێڵە، بە بانگەشەکاران، نووسەران و شوێنکەوتووانیانەوە.

من وەکو خۆم ڕەخنە بە جەوهەری بیرکردنەوەی ئازادانە و هەڵوێستی ئازادانەی مرۆڤ تێدەگەم. ڕەخنەی جدیی و قووڵ لە بونیادە جێگیر و نەگۆڕەکانەوە تا دەگات بە پیرۆزییەکانیش بە مافی هەر ئینسانێک دەزانم و ناشبێت لەسەر ئەم مافە و بەکارهێنانی، هیچ کەسێک تووشی هیچ شێوازێکی سزای یاسایی، سیاسی و کۆمەڵایەتیی ببێت. ڕەخنە لە توێژە کۆمەڵایەتییە فراوانەکانەوە تا دەگات بە ڕەخنە لە سیستمی سیاسیی و حوکمڕانیی، ڕەخنە لە مێژووی دوور و نزیکی کۆمەڵگای خۆمانەوە تا دەگات بە ڕەخنە لە ئەوەی ناودەبرێن بە سیمبول و هێماکانی نەتەوەیی و نیشتمانیی و …هتد. ڕەخنە لە ستراکتوری کۆمەڵایەتیی و کولتوریی کۆمەڵگای ئیمەوە تا دەگات بە ڕەخنە لە کایەی پەروەردە، سێکتەری تەندروستیی و …هتد واتا لە یەک قسەدا هێچ کەس، دەزگا و توێژی کۆمەڵایەتیی، مێژوو، ئایدیا و باوەڕێک پیرۆز نییە و لە دەرەوەی بەگرفتئامێزکردن و ڕەخنەکردن نییە، ئەوەی پیرۆزە ئینسان و ئازادییەکانییەتی، ئەوەی پیرۆزە مافی بیرکردنەوە، قسەکردن، وەژێرپرسیارخستن و ڕەخنەکردنە.
ئەگەر کۆمەڵگای ئێمە بە گوێرەی لانیکەمی پێوەرەکانی کۆمەڵگایەکی تەندروست بهاتایاتەوە، دەبوایە یەکێک لەو دەنگانەی گوێی لێدەگرێت، دەنگی د. فاروق ڕەفیق بوایە. یەکێک لەو عەقڵانەی کە دەبوایە گفتوگۆ بکرایە فاروق ڕەفیقە، نەوەکو چەندین جار تێرۆری کەسێتیی بکرێت. دەبایە مەریوان وریا قانع و فاروق ڕەفیق گوێیانلێبگیرایە، نەوەکو سۆشیاڵ مێدیا پڕ ببوایە لە ڤیدیۆی ئەو هەموو مەلا و بانگخوازانە (هەڵبەت هەموویان نا، بەڵام بەداخەوە زۆرینەیان) کە جگە لە دژایەتییکردنێکی بێچەندوچوونی ئازادیی و داماڵینیی ئینسان لە عەقڵ و ئیرادە هیچیتر ناڵێن. ئەو لێشاوە لە ڤیدیۆی مەلاکان و بانگخوازەکان (دیسانەوە دەڵێم نەوەکو هەموویان، بەڵکو زۆرینەیان، بەتایبەت ئەوانەیان کە لە چوارچێوەی سەلەفیزم و ئیسلامی سیاسییدان) کە لە هەر کونجێکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بڵاوبوونەتەوە، هەندێکیان بە نەڕەنەڕ، هەڕەشە، غەزەب و قەهر و هەرچی ڕستە و تەعبیری ئاست نزمە ڕیزی دەکەن و فراوانکردنی سنوری حەرام و قەدەغەکان تا ناکۆتا دەبەن و کردنی ئینسان بە بوونەوەرێکی تاوانبار و قێزەون کە نەوەکو مرۆڤگەلی دەرەوەی بازنەی دیندارییەکەی ئەوان بەڵکو موسڵمانەکان و هەندێجار مەلا یان بانگخوازەکە خۆیشی لێی دەرباز نابێت. پرسیارێکی لانیکەمی عەقڵانیی و لۆژیکیی ئەوەیە بەڕاست دەبێت ئەو هەموو هاوار هاوارە دژ بە پیرۆزیی ئینسان و ئازادییەکانی گوێی لێبگیرێت یان سیمینارەکانی فاروق و مەریوان؟! بەڕاست دەبێت ئەو هەموو نەڕەنەڕە کە فۆبیایەکی ڕووتە لە ژیان، ئازادیی و گۆڕانکاریی، کە عەقڵ تا دواهەمین سنورەکان پاشەکشێی پێکراوە، گوێی لێبگیرێت، یان ڕۆشنبیران؟!

…

ئەگەر ئاکار لە کۆمەڵگای پیشەسازی پێشکەوتوو بە گوێرەی ئادۆرنۆ، وەها بێت، ئەی ئاکاری ئۆتۆریتەی حزب-خێڵ، میدیا و میدیاکارانی نزمی حزب-خێڵ، نووسەر “گوایا سەربەخۆ و نەتەوەیی بەڵام لە پشتی پەردە و ژێربەژێر ملپان و ملکەچی حزب-خێڵ”، ڕۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ “زوڕناژەنی گەعدەی پانێڵی فیکریی خاڵی لە فیکر و گەعدەی دیداری حەماقەتی سیاسیی و سەماکاری گەعدەی سەرانی مەغروری ناوبۆشی حزب-خێڵ” دەبێ چۆن بێت و چی لێوە بەرهەم بێت؟!
ئەی ئاکار لە سایەی مێنتاڵیتی سەلەفیزمی دینیی و ئیسلامی سیاسییدا ئەبێت چۆن بێت و چی لێوە بەرهەم بێت؟!
ئەی ئاکار لە سایەی خێڵ و قەبەلیەتی ژێر هەژموونکەوتووی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی و فەندەمێنتاڵیزمی دینیی، ئەبێت چۆن بێت و چی لێوە بەرهەم بێت؟!

…

تێبینی؛ وتارەکە لە ماوەی هەڵمەتێکی فراوانی نێو سۆشیاڵ میدیا دژ بە فاروق ڕەفیق، سێ ساڵ پێشتر نووسراوە. لە پەیوەند بە مەرگی ئەو توێژەرەی فەلسەفەوە دووبارە بڵاوکردنەوەیم بە باش زانی.

ئەحمەد ڕەسوڵ




بنبەستی ئایدۆلۆژیا و شۆکی یادەوەری: توێکاریی عەقڵی سیاسیی “چەپی ئێران” و ڕێگاکانی ڕزگاری.. نووسینی: حەمید کورەچی

لە زانستە جیاوازەکاندا، لە بیرکارییەوە تا زانستە مرۆییەکان، تێگەیشتن لە کێشەکە بە نیوەی چارەسەر دادەنرێت. ئەم بنەما سەرەکییە لە کاتی شیکردنەوەی دیاردە سیاسییە ئاڵۆزەکاندا گرنگییەکی دوو هێندە پەیدا دەکات. لە فەزای فیکریی ئێراندا، “چەپ” وەک بزووتنەوەیەک کە تەمەنی زیاتر لە سەدەیەکە، لە ڕووی مێژووییەوە بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتن لە سەرمایەدارییەوە بەستراوەتەوە. سەرەڕای ئەوەش، ئەم بزووتنەوەیە ئەمڕۆ لە ناو دۆخێکی بنبەستی فیکری و دەروونیدا دەژی کە دەرەنجامی ئاوێتەبوونی شکستە مێژووییەکان و پابەندبوونە بە چوارچێوە ئایدۆلۆژییە داخراوەکان. ئەم وتارە هەوڵ دەدات ئەم قەیرانە لە ڕێگەی سێ تەوەرەوە هەڵبوەشێنێتەوە: سروشتی چەمکە سیاسییەکان، دەروونناسیی شۆکە بەکۆمەڵەکان، و میکانیزمەکانی چوونە دەرەوە بەرەو عەقڵانییەتێکی دیموکراسی.

گۆڕینی چەمکەکان بۆ بتی ئایدۆلۆژی

١. سروشتی چەمکە سیاسییەکان
چەمکەکانی وەک “چەپ” و “ڕاست” ڕاستی گەردوونی نین کە بوونێکی سەربەخۆیان هەبێت، بەڵکو ئامرازێکی بژاردەن کە عەقڵی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە واقیعی کۆمەڵایەتی دایتاشیوون. قەیرانەکە لەوێوە دەست پێدەکات کاتێک ئەم “ئامرازە شیکارییانە” دەگۆڕدرێن بۆ “قالبێکی ئایدۆلۆژی” ڕەق. ئایدۆلۆژیا هەستێکی ساختە بە ئاسایشی مەعریفی بە تاک دەبەخشێت لە ڕێگەی سادەکردنەوەی جیهان و دابەشکردنی بۆ دوو جەمسەری توند (چاکە/خراپە، شۆڕشگێڕ/کۆنەپەرست)، ئەمەش توانای بڕیاردانی سەربەخۆ و عەقڵانی لاواز دەکات.

٢. ژینگەی کولتووری و خۆماڵیکردنی ستەمکاری
چەپی ئێرانی لە بۆشاییدا دروست نەبووە، بەڵکو لە ژینگەیەکدا ڕووی کێشاوە کە تێربووە لە باوکسالاری و ستەمکاریی نەریتی. ئەم سێیاقە بووەتە هۆی بەرهەمهێنانەوەی شێوازە عەقڵییە کۆنەکان لە ژێر توێژاڵێکی “مۆدێرن”دا؛ سەرکردەکان بوون بە کەسایەتیی کاریزماتیکی پیرۆز، تیۆرەکان بوون بە “دەقی پیرۆز”، و جیاوازیی بیروڕاش بوو بە “خیانەت”. چەپی ئێرانی ئایدۆلۆژیا جیهانییەکانی هەڵمژی، بەڵام بەپێی “بەرنامەسازی” کولتوورە سیاسییە ناوخۆییەکە دووبارە ڕاڤەی کردنەوە، کە ئەو کولتوورەش فاقیدی نەریتی گفتوگۆ و دامەزراوەییە.

شۆکی بەکۆمەڵ و بە میراتگرتنی ئازار

١. یادەوەری وەک برینێکی بوونگەرایی
ناسنامەی چەپی ئێرانی لە ڕێگەی زنجیرەیەک شۆکەوە داڕژا: سەرکوتکردنی حیزبی توودە، شکستی بزووتنەوە چەکدارییەکان، و لە سێدارەدانە گەورەکانی دەیەی هەشتاکان (ساڵانی شەستەکانی کۆچیی هەتاوی). ئەم ڕووداوانە تەنها “دۆڕانی جەنگێک” نەبوون، بەڵکو گۆڕان بۆ “شۆکی بەکۆمەڵ” (Collective Trauma) کە کارگەریی کردە سەر ناسنامە، یادەوەری و پێکهاتەی تێگەیشتنی گروپەکە.

٢. میکانیزمەکانی بەرگریی دەروونی و بنبەست
بەپێی تیۆری “شۆکی هەڵبژێردراو”ی ڤامیک ڤۆڵکان، گروپە شۆکخواردووەکان مەیلی ئەوەیان هەیە ڕووداوەکانی شکست وەک هێمایەکی سەرەکی بۆ مەینەتییەکانیان بپارێزن. لە دۆخی ئێراندا، ئەم بنبەستە شێوازە تێگەیشتنێکی پەککەوتەی بەرهەمهێناوە:
• بینینی جیهان لە ڕێگەی دوژمن و دۆستەوە: لەدەستدانی نەرمی سیاسی لە بەرژەوەندیی ململانێیەکی سفر-سفریدا.
• گێڕانەوەی بەردەوامی قوربانیبوون: ڕاکردن لە پێداچوونەوەی ڕەخنەیی لە ڕێگەی پەنابردن بۆ ستەملێکراویی ئەخلاقی.
• گواستنەوەی شۆک لە نێوان نەوەکاندا: گواستنەوەی هەستی تووڕەیی و بێمتمانەیی بۆ نەوەی گەنج، کە ئایدۆلۆژیا دەگۆڕێت بۆ “یادەوەرییەکی سۆزداری” دابڕاو لە واقیعی گۆڕاو.

ڕێگای چوونە دەرەوە.. بەرەو “دیموکراتی ڕەسەن”

١. دابڕان لە چوارچێوە ئایدۆلۆژییەکان
یەکەم هەنگاو بۆ ڕزگاری، هۆشیارییە بە ڕێژەییبوونی چەمکەکان. کاتێک تاک تێدەگات کە ئایدۆلۆژیا بەرهەمێکی مرۆیی و بارودۆخێکی مێژووییە، دەرفەتی “دوورکەوتنەوەی ڕەخنەیی” بۆ دەڕەخسێت. ئەم چوونە دەرەوەیە زۆرجار هەستکردن بە بۆشایی و نەبوونی دڵنیایی لەگەڵدایە، کە ئەمەش قۆناغێکی بەرزەخی پێویستە بۆ دروستبوونی سەربەخۆیی فیکریی ڕاستەقینە.

٢. عەقڵ وەک ئامرازێک بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی جیهانبینی
لە نەبوونی وەڵامی ئامادەکراودا، تاک ناچار دەبێت “عەقڵ”ی خۆی وەک میکانیزمێک بۆ پشکنینی بەڵگەکان و بەراوردکردنی ڕوانگە جیاوازەکان بەکاربهێنێت. عەقڵ لێرەدا عەقیدە نییە، بەڵکو “پرۆسەیەکە” کە دان بە ئاڵۆزیی جیهان و فرەچەشنییدا دەنێت، و جەخت لەسەر گەڕان بەدوای ڕاستیدا دەکاتەوە لە ڕێگەی گفتوگۆ و ئەزموونەوە.

٣. دروستبوونی لێبووردەیی (ڕۆاداری) و دیموکراسی
تێگەیشتن لەوەی کە هیچ چوارچێوەیەکی فیکری ناتوانێت دەورە بە هەموو ئاڵۆزییەکانی جیهان بدات، جەوهەری لێبووردەییە. لێبووردەیی لێرەدا سازشکردن نییە، بەڵکو دانپێدانانە بەوەی کە جیاوازی سروشتێکی مرۆییە. ئەم وەرچەرخانە دەبێتە هۆی لەدایکبوونی “دیموکراتی ڕەسەن”؛ ئەو تاکەی کە پابەندە بە بەهاکانی عەقڵانییەت و لێبووردەیی، و جۆراوجۆریی ڕاوبۆچوونەکان وەک هەڕەشە بۆ سەر ناسنامەکەی نابینێت، بەڵکو وەک مەرجێکی بنەڕەتی بۆ کۆمەڵگەیەکی ئازاد دەیناسێت.

لە زیندانی یادەوەرییەوە بەرەو ئاسۆی ئازادی

تێپەڕاندنی بنبەستی فیکریی چەپی ئێرانی تەنها خۆشبەختییەکی تیۆری نییە، بەڵکو پێویستییەکی سیاسییە بۆ بنیاتنانی داهاتوویەکی دیموکراسی. گواستنەوە لە “تێکۆشەرێکی شۆکخواردوو” کە لە ژێرزەمینەکانی ڕابردوودا دەژی، بۆ “هاوڵاتییەکی عەقڵانی” کە ڕووبەڕووی ئاڵۆزییەکانی ئێستا دەبێتەوە، تەنها پردە بۆ شکاندنی بازنەی ستەمکاری. دیموکراسی سەرەتا لە ناو عەقڵەوە دەست پێدەکات؛ بە کردنەوەی پەنجەرەکان بۆ باوبۆری شک و گومان، بە قبوڵکردنی “ئەویتر” وەک شەریک لە ڕاستیدا، و بە گۆڕینی کارەساتەکانی مێژوو لە “کۆت و زنجیر”ەوە بۆ “وانە” لە پێناو پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ.

نووسینی: حەمید کورەچی




(قەیرانی خود/ قەیرانی بوون).. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

(دیسانەوە بۆ هاوڕێم، محەمەد تەها حوسێن)

لە تێگەیشتنی دەروونناسییەوە بۆ دەروونناسیی بوونگەرایی، لە (سیگمۆند فرۆید)ەوە بۆ (ڕۆناڵد داڤید لانگ- 1927-1989)، لە قەیرانی خودەوە بۆ قەیرانی بوون… دەتوانین بڵێین دەروونناسی و بە تایبەتی دەروونشیکاریی (فرۆید)ی هەوڵێكی بەردەوام بوو، بۆ دامەزراندنی مانایەكی جێگیر بۆ خودی مرۆڤ و جیهان، بەو مانایەش کەسایەتیی مرۆڤ لای فرۆید لە کێشان و ملمڵانێیەکی بەردەوامی نێوان (ئید -ئیگۆ- سوپەرئیگۆ) دەخولایەوە؛ بەڵام بوونگەراكان و بە تایبەتی (ڕ. د. لانگ) ئەو پرۆژەیان ڕەتكردەوە و نیشانیان دا كە مانا و ناسنامە و كەسایەتیی مرۆڤ مەرج نییە هەر تەنها ئەو سێ بنەمایە بەڕیوەی بەرێت و بوونی مرۆڤ لەخۆیدا قەتیس بكات؛ (لانگ- وەك یەكێك لە پێشەنگە سەرەكییەكانی ڕەوتی دژە- دەروونپزیشكی لە ساڵانی شەستەكاندا) جێگیرنەبوونی مانا و ناسنامەی کەسایەتیی بە قەیرانی بوونەوە بەستەوە؛ بەو مانایە دابەشبوونی كەسایەتیی دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ هەست بە نائارامی و دابڕان لە دەوروبەر بكات؛ ئەوەش بانگەشەیەكی قووڵە بۆ ئەوەی مرۆڤ تەنها لەڕووی دوالیزمی (عەقل/ شێتی) نەخوێنرێتەوە، بەڵكە وەك بوونێكی فرە مانا، وەك بوونێكی پڕ لە ترس و نیگەرانی تەماشا بكرێت؛ وەك شێوەیەك لە شێوەكانی بوون لە جیهاندا، نەك تەنها وەك مێشكێكی بایۆلۆژی؛ واتە تێگەیشتن لە مرۆڤ دەبێت لەڕێگای ئەزموونی ژیانەوە بێت، نەك تەنها لەڕێگای توێژینەوەی زانستییەوە.
لێرەدا پرسیارە سەرەكییەكە ئەوەیە: ئایا دەتوانرێت (نەخۆشیی دەروونی- شێتی) وەك (قەیرانی بوون) سەیر بكەین؟ یان گرفتی (شێتی) لە قەیرانی بوونەوە هەڵگرینەوە؛ ئایا تێكشكاندنی گێڕانەوە گەورەكان بەرەو جێگیرنەبوونی ماناكانمان دەكەنەوە؟! ئایا شتێك بە ناوی خودی یەكگرتوو هەیە؟!.
قسەكردن لە تیۆری دەروونشیکاریی فرۆیدی بەرەو سێ ئاستی سەرەکیی کارکردنی مێشکمان دەكاتەوە: (نەست- اللاوعي، هەست- الوعي، و پێش‌هەست- قبل الوعي)یە؛ فرۆید پێیوابوو مرۆڤ زیاتر لەوەی هەست بەڕێوەی بەرێت، لەلایەن نەستەوە بەڕێوە دەبرێت؛ بەڵام (ڕ. د. لانگ- پزیشكی دەروونی سكۆتلەندیی) بە هەموو جیاوازییەكانییەوە بەرەو بەرگریكردن لە بوونی ڕاستەقینە و بوونی ساختەی (هایدگەر) هەنگاو دەنێت و دووبارە دەپرسێ: خود چییە و چۆن لەلایەن كەسانی ترەوە دەبینرێت، ئایا بوونی ڕاستەقینە ئەو بوونەیە كە لەگەڵ كۆمەڵگا دەگونجێ؟! لەو بارەشەوە دژی دیدگای فرۆیدی قسە لە نموونەی نەخۆشی (شیزۆفرینیا) دەكات و پێیوایە شیزۆفرینیا تەنها نەخۆشییەكی مێشك و شێوانی سێ ئاستە سەرەكییەكەی كاركردنی مێشك نییە؛ بەڵكە شیزۆفرینیا دەتوانێت ڕێگایەك بێت بۆ پاراستنی (خودی ڕاستەقینە) لە ژیانێكی پڕ لە دڵەڕاوكێ و ناتەواوییدا… بەو مانایەش بەرگری لە تێزەكەی خۆی دەكات و مرۆڤ وەك بوونێكی فڕێدراوی نێو جیهانێكی نالۆژیکی دەبینێ و پێیوایە نەخۆشییە دەروونییەكان تەنها كێشەیەكی پزیشكی نیین، بەڵكە زمانێكی فەلسەفیین كە مرۆڤ لەو ڕێگایانەوە قسە لەگەڵ بێمانایی، ترس و ئازادی دەكات؛ بەمجۆرە (ڕ. د. لانگ) لەڕێگای نەخۆشی شیزۆفرینیاوە (دابەشبوونی خود) ڕادەگەیەنێت.

(قەیرانی بوون/ قەیرانی مانا)
(ژان فرانسوا- لیوتار) لە كتێبی (الوضع ما بعد الحداثي، ترجمة: أحمد حسان)دا باس لە كۆتاییەكان دەكات و پێیوایە هیچ ڕاستییەكی گشتی و چەسپاو بوونی نییە، چونكە خودی مانا ناجێگیر و پەرتەوازەیە، هیچ دەقێكیش لە ناكۆكیی ناوخۆیی و فرە مانایی بەدەر نییە.
دەروونشیکاریی فرۆیدیی كەسایەتیی مرۆڤ لەژێر ململانێی هێزێكی جێگیری ناوخۆییدا دەستنیشان دەكات، نەستی مرۆڤ وەك (شوێن)ی ئارەزووە سەرکوتكراوەكان دەبینێ و گرفتە دەروونییەكان وەك دەرهاویشتەی كێشەی نێوان ئارەزوو و دەسەڵاتی چەسپاو لێكدەداتەوە؛ بەڵام (ڕۆناڵد داڤید لانگ) لە كتێبی (الذات المنقسمة: دراسة وجودية في العقل والجنون- ترجمة: عبدالمقصود عبدالكريم) لە دیدگایەكی (مرۆیی- بوونگەرایی)ەوە بەرەو ڕوانگەكەی (لیوتار) دەچێ و (دڵەڕاوكێی بوون) بۆ وەسفكردنی هەستی ناجێگیری، یان ترس لە ونبوون یان داگیركردن، دەگێڕێتەوە و شوێنی ئارەزووە سەرکوتكراوەكان بە سەرچاوەی گرفتە دەروونییەكان نابینێ، نەك هەر هێندە، بەڵكە پێیوایە هیچ (ناوەندێك/ شوێنێك) نییە (مانا- عەقڵ) بپارێزێت.
لەنێوان دەروون وەك دەرهاویشتەی سەرکوتكردن و بوون وەك ستراتیژیی پاراستن، یان بە مانایەكی دیكە لەنێوان جێگیربوونی عەقڵ و پەرتبوونی شێتییدا… یەكەمیان (خود، مانا، ئارەزوو) وەك كێشەیەكی دەروونی دەبینێت و دووەمیان (خود، مانا، ئارەزوو) وەك قەیرانی بوون تەماشا دەكات؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو جیاوازییانەشەوە: ئایا نەست زمانێك نییە، بۆ دەربڕینی قەیرانەكانی بوون؟! ئەگەر ئەو پرسیارە لە (ژاك لاكان)ەوە ڕووبەڕووی فرۆید بكەینەوە، دەڵێین: ئایا ناخی مرۆڤ لە غەریزە بایۆلۆژییەکان پێکهاتووە، یان ئەلفوبێیەکی هێمایی ڕێکخراوە؟! هەڵبەتە فرۆیدییەکان گرنگییان بە ڕووداوە ڕاستەقینەکانی منداڵی دەدەن، بەڵام لاکان گرنگی بە “دال” (وشەکان) دەدات.
ئەگەر پێمانوابێ كە زمان لە نەست ڕسكاوە! كەواتە (خود، مانا، ئارەزوو) دروستكراوی گوتراوە جیاوازەكان و قەیرانەكانی زمانە… لێرەدا مرۆڤ لەنێوان پەیوەندییە ئاڵۆزەكانی نەستی زمان و قەیرانی گوتراوە جیاوازەكاندا، لەنێوان مانا بێكۆتاییەكان و گۆڕان و سەیرورەی بەردەوامیدا، دەتوانێت نەستی زمان وەك (دۆخ)ێكی داهێنەرانە ببینێت كە مرۆڤ تێیدا هەوڵی نوێ بۆ مانای بەردەوام و گۆڕانكاری بەردەوام دەدات، بەدیوەكەی دیكەش تیۆرییەکی فیکری بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ لە ناو جیهانی زمان و قەیرانەكانی بووندا گەڵاڵە دەكات؛ بەو مانایەش بەردەوام نەست لە شوێنەوە بەرەو دۆخێكی گۆڕاو دەچێت.

(خودی شكاو)
(خودی دابەشبوو: لێكۆڵینەوەیەكی بوونگەرایی لە عەقڵ و شێتی) ناوی كتێبەكەی (ڕ. د. لانگ)ە؛ لە لێكدانەوەی ئەو كتێبەدا خود تەنها واتایەكی دەروونناسی سادەی نییە، بەڵكە ناوەندی ئەزموونی بوونی مرۆڤ و پەیوەندییەكانی مرۆڤە بە جیهانەوە! لێرەدا (من هەم) بە شێوەیەكی (ڕاستەقینە) دەتوانێ پەیوەندیی ڕاستەقینەی (خێزانی، كۆمەڵایەتی) دروست بكاتەوە، بەبێ ماسك و دەستكردی كۆمەڵایەتی بژیت؛ بەڵام كاتێك خودی ڕاستەقینە لەژێر هەر پەردەیەك دەشاردرێتەوە، ئەوە خودی ساختە (ماسككراو) دەردەكەوێت؛ خودی ساختە: هەڵگری هەستێكی نامۆ و دابڕاو و پڕ لە ترس و نیگەرانییە، هەموو ئەو هەستانەش وەك خۆپارێزی بەرز دەكاتەوە! واتە هەموو ئەو هەستانە هەوڵدانە بۆ پاراستنی خودی ڕاستەقینە… خودی ڕاستەقینە (ژیانی ڕاستەقینە)، یەك پارچەیە؛ خودی ساختە (خودی دابەشبوو)، ئەو خودەیە كە دابڕاوە و سنوورەكانی بوونی شكاون، یان ڕۆڵێكە (ماسكێكە) كە مرۆڤ بۆ گونجان لەگەڵ كۆمەڵگادا دەیگێڕێت؛ كەواتە مرۆڤ بوونێكی هەستیار و پەیوەندیدارە، كە ئەگەر (ئاسایی بوونی) لەدەست بدات، خودی دابەش دەبێت، بەو مانایەش (شێتی) وەك هەوڵێكی مانادار بۆ پاراستنی خود دەردەكەوێت.
لێرەدا دەمەوێ چەمكی خودی ڕاستەقینە و خودی ساختە بۆ خودی جێگیر و خودی گۆڕاو تەرجەمە بكەم و لەوێشەوە هەوڵدەدەم لێكدانەوەیەكی (زمانی- بوونگەرایی) بۆ دۆخی گۆڕاوی (نەستی زمان) دابمەزرێنم، بەو مانایەش نائاسایی بوونی زمان ئەوەیە كە مرۆڤ هەست بە سەقامگیریی بوونی خۆی ناكات، بۆیە مرۆڤ هەمیشە لەنێو زماندا لە دۆخی: ونبوون، داگیركردن، شپڕزەییدا دەژیت؛ لەو كاتەشدا كە زمان ناتوانێت بە شێوەیەكی ئاسایی جێگیر بێت، لەبەرانبەردا بوونی گۆڕاو دەبێتە ئەو خودەی كە بەردەوام دەگۆڕێت و پەیوەندیی نوێ دروست دەكاتەوە و هیچ ناوەندێكی جێگیر شك نابات! لەو بیرۆكە (سارتەر)ییەدا، بوون پێش ماهیەت دەكەوێت (واتە مرۆڤ سەرەتا هەیە، پاشان دەبێتە خاوەنی خود).
لێرەوە خودی گۆڕاو (عاقڵ) هەڵگری هیچ مانایەكی پێشوو نییە، بەڵكە لە كردارەكانیدا (لە داهێنانەكانیدا) (شێتی) دروست دەكاتەوە؛ ئەو بیرۆكە (سارتەرییە- لانگییە) لە نائاسایی بووندایە، لە ونبوونی سنوور و شكاندنی یەكگرتوویی خودەوەیە! لانگ- بە شێوەیەكی سارتەرییانە لەو كتێبەدا پێیوایە مرۆڤ هیچ پلانێكی پێشووی نییە، بەڵكە سەرەتا دەچێتە نێو جیهان (بوون) و پاشان لەڕێگای كردارەكانی (داهێنانەكانی) خۆی ماهیەتی خۆی بونیاد دەنێتەوە؛ لەو بیرۆكەیەدا مرۆڤ بە ئازادی مەحكومە و بەرانبەر هەموو هەڵبژاردنەكانی خۆی بەرپرسیارە… لێرەدا پرسی ئایا ماهیەت جێگیرە، جەختكردنەوەیە لە چەسپاندنی عەقڵ؟! بۆیە لە پرسیارەکە زیاتر ناڕۆین، ئەگەر ڕەفتاری ئەو بەناو عاقڵانە لەبەرچاو بگرین، کە شەڕ و ململانێ هەڵدەگیرسێنن و برسێتی و پەتای کوشندە لە دەستی ئەواندا گەشە دەکەن، ڕەنگە سەرلێشێواویمان بەرانبەر بەو پرسیارە (سارتەری-لانگی)یە زیاتر نەبێت و پێداگری لە عەقڵ چییە؟ شێتی چییە؟ زیاتر نەكەین و كەمەكێك لەو پرسە دوور كەوینەوە، لەوێوە هەوڵدەدەم تەواوی خوێندنەوەكەم لەبارەی (دابەشبوونی خود) و (زمانی بوونگەرایی) بۆ ترسی مانا و قەیرانی مانا و چەمكی جێگیرنەبوون درێژ بكەمەوە، هەتا بتوانم بۆ جارێكی دیكە (خود، مانا، ئارەزوو) لە (بوون بە) دابڕێژمەوە.
كەواتە خودی ڕاستەقینە (خودی جێگیر) پاراستنی بوون دەگەیەنێت و خودی ساختە (خودی گۆڕاو) بەردەوامی بوون و (ناجێگیربوونی خود) نمایان دەكات؛ بەمجۆرە هەردووکیان بە دوو شێوەی جیاواز، نائاسایی (بوون)یان هەڵگرتووە، بە مانایەكی ڕوونتر مرۆڤ بە هەردوو ڕووی (عاقڵ و شێتی) گوزارشت لە بوون دەكات: ڕووی یەكەمیان بە داخستنی (بوون) و ئەویدیكەیان بە كرانەوەی (بوون)، یەكەمیان بە داخستنی (مانای چەسپاو) و ئەویدیكەیان بە كرانەوەی (خەیاڵی زمان) بەو مانایەش تێكچوونی یەكگرتوویی خودی ڕاستەقینە بۆ خودی ساختە، یان (بوونی یەكگرتوو) لە زماندا دەتوانێت دۆخی گۆڕاوی ژیان (سەیرورە- بوون بە) نیشان بداتەوە.
لە كۆتاییدا (خودی دابەشبوو) دەتوانێت وەك دەقێكی سەرەكی لە تێگەیشتن لە (عاقڵ و شێتی) بوونی یەكگرتوو لەڕێگای قەیرانەوە بخوێنێتەوە، بەو مانایەش مرۆڤ شتێكی دیاریكراو نییە، عاقڵە و شێتە، بەردەوام لەنێوان جێگیربوون و پێویستی گۆڕاندا دەژی! بەڵام كاتێك ئەم دوو شێوە (نائاساییەی بوون) بەیەكەوە وەك بوونێكی یەكگرتوو هەڵناكەن، قەیران دروست دەبێت.
كەواتە (خود، مانا، ئارەزوو) نە شتێكی سەقامگیرە و نە گۆڕاو، بەڵكە (ئەزموونی ژیان) مەیدانی شپڕزە و ئاڵۆزی نێوان ئەم دووانەی لەخۆ گرتووە؛ هەمیشە (ئەزموونی ژیان) دەیەوێت خۆی وەك شتێكی سەقامگیر پیشان بدات، بۆ ئەوەی لە (ئازادیی ترسناك) هەڵگەڕێتەوە؛ چونكە مرۆڤ خاوەنی تەواوی خۆی نییە، بەڵكە ئەنجامی گوتار و دەسەڵاتە و هەمیشە خۆی لە ناو تۆڕێكی واتای زمانیی و دەسەڵاتدا دەبینێتەوە؛ دەرئەنجامی (تۆ خۆت) دروست ناكەیت، بەڵكە زمان دروستت دەكات، ڕاستەوخۆ ڕەخنەیە لە بیرۆكەكانی سارتەر و لانگ؛ بەڵام بوونگەراكان باوەڕیان بە خود لەق نابێ، وەك چۆن لانگ باوەڕی بە خودی دابەشبوو هەیە و ئەو دابەشبوونە وەك شكستی نێو جیهانێكی نالۆژیکی دەبینێ، نەك وەك بەرهەمی گوتار و شكستی سیستەمی واتاسازی…
هەڵبەتە قەیرانەكانی خود، مانا، ئارەزوو، وەك لانگ و بوونگەراكان تێیگەیشتوون، قەیرانی بەرپرسیاری ئازادی نییە… بەڵكە قەیرانی نەبوونی بنەمایە؛ چونكە مرۆڤ نەك هەر نازانێت چییە، بەڵكە نازانێت ئایا دەتوانێت هەرگیز بزانێت یان نا… بەو مانایەش مرۆڤ بوونێكی ئازاد و خۆدروستكار نییە، بەڵكە مرۆڤ لە قەیرانێكی قووڵتردا دەژی، ئەویش قەیرانی زمان و قەیرانی مرۆڤایەتییە، چونكە ناتوانێت بە تەواوی خاوەنی مانا بێت؛ مرۆڤ بوونەوەرێكی ناتەواوە!
بەمجۆرە دابەشبوونی (خود، مانا، ئارەزوو) تەنها قەیرانی ئەزموونی ژیان نییە، تەنها قەیرانی زمان نییە، بەڵكە ئەنجامی جیهانێكە كە مرۆڤ تێیدا شكاوە و گومان لە خودی خۆی و لە ئازادیش دەكات… پرسیارەكە ئەوە نییە، مرۆڤ كێیە، زمان چییە؟ پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا (مرۆڤ- زمان) هێشتا دەتوانێت هەبێت؟! هەرگیز ئەو پرسیارە، پرسی دۆخی زمانی داهێنەرانەی لەخۆ نەگرتووە، تەنها دۆخێكی گۆڕاو نییە، بەڵكە دۆخی سەرەكیی مرۆڤی ونبووە…
هەڵبەتە (ڕۆناڵد داڤید لانگ) وەك یەكێك لە پێشەنگەكانی ڕەوتی دژە- دەروونپزیشكی، هەوڵیداوە سنوورە باوەكانی نێوان ئاسایی و نائاسایی لە سنورەكانی قەیرانی خود و قەیرانی بوون، قەیرانی زمان و قەیرانی ئازادی، نزیك بكاتەوە؛ هەر كاتێك ئەم سنورانە ناسەقامگیر دەبن، مرۆڤ دەچێتە دۆخێكی نێوانی، كە تێیدا: هەم دەتوانێت مانای نوێ بدۆزێتەوە و هەم دەتوانێت بە تەواوی لە ناو بێماناییدا ون بێت، هەم دەتوانێت عەقڵ بێت و هەم شێت.

عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
هەولێر 4/4/2026




فاشیزمی دیجیتاڵی، هاوپەیمانی مۆنۆپۆلی سەرمایە لەگەڵ ڕاستڕەوی توندڕەو.. ڕزگار ئاکرێی

خوێندنەوەیەکی چەپ بۆ مانیفێستی Palantir Technologies پالانتیر

ئەو مانیفێستەی” پالانتیر” بڵاوی کردووەتەوە نە بەڵگەنامەیەکی تەکنیکی و نە دیدێکی ئابوورییە. بەڵگەنامەیەکی سیاسی ئاشکرایە کە قۆناغێکی نوێ لە ڕێڕەوی سەرمایەداری دیجیتاڵی ڕادەگەیەنێت، قۆناغێک کە تێیدا وازی لە بانگەشەی بێلایەنی هێناوە و بڕیاری داوە خۆی ئاشکرا بکات و ڕوخساری تەواوی ئایدیۆلۆژیای خۆی ئاشکرا بکات. ”پالانتیر” حاڵەتێکی جیا نییە لە دیمەنی تەکنەلۆژیای جیهانی.
یەکێکە لە چەندین کۆمپانیای گەورەی تەکنەلۆژیا کە تەکنەلۆژیاکانیان بە سیستەمەکانی سەرکوتکردن و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ دەفرۆشن و لەلایەن رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤەوە سەرکۆنەی کراوە بەهۆی ڕۆڵی لە دیپۆرتکردنەوەی زۆرەملێ و چاودێری بەکۆمەڵ و چەوساندنەوەی بەرهەڵستکاران.
لە هەمووی خراپتر ئەوەیە کە ڕاپۆرتە بەڵگەنامەکان هاوبەشییەکی ڕاستەوخۆی نێوان ئەم کۆمپانیایە دەردەخەن لەگەڵ کۆمپانیاکانی تری تەکنەلۆژیای ڕۆژئاوایی وەک گووگڵ و ئەمازۆن و مایکرۆسۆفت و سوپای ئیسرائیل کە داتا و سیستەمی ئامانج دابین دەکەن کە لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکاندا بەکارهاتوون. لەم ڕووەشەوە، لە ناوەڕۆکدا جیاوازی نییە لەگەڵ کۆمپانیا گەورەکانی تری سەرمایەداری دیجیتاڵی کە هەمان شت بە شێوەی جیاواز و پلەی جیاوازی کراوەیی ئەنجام دەدەن.
ئەمە ڕاگەیاندنێکی چینایەتییە بۆ پرۆژەیەک بۆ هاوپەیمانییەکی فاشیستی دیجیتاڵی کە تەنها پشت بە توندوتیژی تەقلیدی نابەستێت، بەڵکو پشت بە چاودێری و سەرکوتکردنی دیجیتاڵی و شیکردنەوەی داتا و زیرەکی دەستکرد و دەستکاریکردنی ڕای گشتی و سەرکوتکردنی ناڕەزایی لە رێگەی شێوازێکی هەستپێنەکراو بەڵام کاریگەری قووڵەوە دەبەستێت. هاوپەیمانێتییەک کە تاوانەکانی لە بازنەی نوخبەدا و ئۆفیسی کۆمپانیاکان نامێننەوە، بەڵکو گۆڕەپانەکانی جەنگ و جەستەی خەڵکی مەدەنی دەگرێتەوە، کە ئەمڕۆ بە ڕوونترین شێوە لە ترەمپیزم و هاوپەیمانێتییەکانیدا و تاوانەکانی و جەنگە شەڕانگێزەکانی بەرجەستە کراوە.

لە دۆڵی سیلیکۆنەوە بۆ کۆشکی سپی: هاوپەیمانی ئۆرگانیک
بۆ تێگەیشتن لە مانیفێستی پالانتیر لە دەرەوەی چوارچێوەی دابڕاوەکەی، دەبێت وێنەی ئەو هاوپەیمانییە بهێنینەوە کە لەم چەند ساڵەی دواییدا لەنێوان بەشێک لە نوخبەی تەکنەلۆژیا و پڕۆژەی ڕاستڕەوی ناسیونالیستی توندڕەو دروست بووە. پیتەر ثیل، دامەزرێنەری پالانتیر و گرنگترین سەرمایەداری پیشەی سیاسی ترەمپ، تەنها بازرگانێک نییە کە پشتگیری کاندیدێکی سیاسی بکات.
ئەو ئەو عەقڵە ئایدیۆلۆژیەیە کە لۆژیکی سیاسی خۆی بۆ ئەم پڕۆژەیە دابین دەکات، ئەو کەسەی کە دیموکراسی لیبرال نوێنەرایەتی هەیە وەک بەربەستێک بۆ پڕۆژەی نوخبەی تەکنۆکرات دەبینێت، و بە ئاشکرا ڕایگەیاندووە کە سەرمایەداری و دیموکراسی لیبرال تەقلیدی ناگونجێن. ئەم هاوپەیمانێتییە ڕێکەوت نییە، و هیچ یەکتربڕێک نییە. ئەمە لێکنزیکبوونەوەیەکی بابەتییە لە نێوان دوو پڕۆژە کە یەک ئامانجیان هاوبەشە: چڕکردنەوەی دەسەڵات لە دەستی ئۆلیگارشی دارایی و سیاسی کە بڕوای وایە “مافێکی سروشتی” هەیە بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگاکانی خۆی و ئەوانی تر.
ئەم هاوپەیمانێتییە ئەمڕۆ دەربڕینی دامەزراوەیی خۆی لە بزووتنەوەی خێراکردنی تەکنەلۆژیا دەبینێتەوە کە ئیلۆن مەسک، جێف بیزۆس، مارک زوکەربێرگ و ئەوانی تر لەخۆ دەگرێت، کە بە شێوەیەکی هەماهەنگی لەگەڵ ئیدارەی دووەمی ترەمپ دەستیان کردووە بە جوڵە. ئەوەی یەکیان دەخات ڕێکخستنی تەواوی ئایدۆلۆژیا نییە. ئەوەی یەکیان دەخات پێگەی چینایەتی و بەرژەوەندی هاوبەشە: نەهێشتنی هەر کۆتوبەندێکی یاسایی یان دیموکراسی کە توانایان بۆ کەڵەکەبوون، زاڵبوون و فراوانکردنی کۆنتڕۆڵ سنووردار بکات.

مانیفێستی 22 خاڵی: خوێندنەوەی ناوەڕۆکی پۆلەکەی
”پالانتیر” پوختەیەکی کتێبی “کۆماری تەکنەلۆژیا” ی بەڕێوەبەری جێبەجێکارەکەی بڵاوکردەوە کە لە نێو بەشداری فراوانی جیهان و توڕەیی سیاسی زیادبوو. بەڵام تووڕەیی نابێت تەنها بە کاردانەوەی سۆزداری ڕازی بێت، چونکە مانیفێستەکە لە ناوەرۆکی خۆیدا نەخشەڕێگایەکی چینایەتییە کە شایەنی خوێندنەوەیەکی چەپی ورد و قووڵترە لە تووڕەیی.
مانیفێستەکە 22 خاڵ لەخۆ دەگرێت کە بە وردی تەلارسازی بە ئەنقەست دروستکراون، نەک بە هەڕەمەکی. هەندێک خاڵ لە ڕواڵەتدا میانڕەو و مرۆڤانە دەردەکەون، وەک داواکردن بۆ لێبوردەیی بەرامبەر سیاسەتمەداران لە ژیانی تایبەتییاندا، یان دژی دڵخۆشی بە شکستی ڕکابەر.
ئەم خاڵانە نە بێتاوان و نە ڕێکەوتن. ئەمانە ڕووکەشێکی ژمێردراون بۆ بردنەوەی خوێنەری دوودڵ و بەخشینی وێنەیەکی هاوسەنگ بە مانیفێستەکە پێش ئەوەی ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی دەربخات ئەمە ئەو شتەیە کە توێژینەوەکانی ئایدۆلۆژی پێی دەڵێن پێکهاتەی ڕەزامەندی دروستکراو: بڕێک زمانت پێدەدرێت کە دەنگێکی گونجاو بێت بۆ ئەوەی یارمەتیت بدات ژەهراوەکە قووت بدەیت. کەواتە ئەوەی لە مانیفێستەکەدا لۆژیکی دەردەکەوێت بەڵگەی هاوسەنگییەکە نییە، بەڵکو بەڵگەی زیادەیە لەسەر فێڵبازیی.
هەموو ئەم خاڵانە وەک پەردەیەک بەکاردەهێنرێن بۆ بەرەوپێشبردنی ئەجێندایەکی ئایدۆلۆژیای گشتگیر کە هەموو ئەم نیگەرانیانە بە پڕۆژەی سەربازیسازی، زاڵبوون و پلەبەندی شارستانییەوە دەبەستێتەوە. بۆیە تیشک دەخەمە سەر ئەو خاڵانەی کە زۆرترین چینایەتی و ناوەڕۆکی ئایدیۆلۆژیای ڕاستەقینەی ئەم پڕۆژەیە دەردەخەن، لە هەمان کاتدا ئاماژە بە چەمکەکانی تری ناو جەستەی دەقەکە دەکەم.
خاڵی یەکەم جەخت لەوە دەکاتەوە کە “نوخبەی ئەندازیاری دۆڵی سیلیکۆن لە ڕووی ئەخلاقییەوە پابەندن بە بەشداریکردن لە بەرگری لە نەتەوەکە.” ئەم چوارچێوە ئەخلاقییە بێتاوان نییە. کاتێک گرێبەستی سەربازی و ئەمنی وەک “ئەرکێکی ئەخلاقی” پێشکەش دەکرێت، فشاری کۆمەڵایەتی دەبێتە میکانیزمێک بۆ ناچارکردنی ئەندازیاران و پرۆگرامسازان بۆ خزمەتکردنی میکانیزمی جەنگ و سەرکوتکردن، و هەموو دەنگێکی ناڕازی لەناو کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا بە ناوی “نیشتمانپەروەری” بێدەنگ دەکرێت. ئەمە گۆڕینی ویژدانی تاکەکەسە بۆ کاڵایەک لە خزمەتی دەوڵەتی سەربازی و ئەمنی و دامەزراوە سەرکوتکەر و چاودێرییەکانی.
خاڵی دووەم داوای “یاخیبوون لە ستەمی ئەپڵیکەیشنەکان” دەکات، واتە ڕەتکردنەوەی تەکنەلۆژیای بەکاربەر لە بەرژەوەندی سیستەمی ئاسایش و سەربازی قوڵتر. ئەمە ڕەخنەیەک نییە لە سەرمایەداری بەکاربەر وەک دەردەکەوێت. ئەمە بانگەوازێکە بۆ ئاراستەکردنی توانای تەکنەلۆژیا بەرەو ئامێری جەنگ و چاودێری نەک بازاڕی خۆشی.
خاڵی پێنجەم دەڵێت “پرسیارەکە ئەوە نییە کە ئایا چەکی AI دروست دەکرێت یان نا. پرسیارەکە ئەوەیە کێ دروستیان دەکات.” ئامانجی ئەم لۆژیکە داخراو بۆ نەهێشتنی هەر مشتومڕێکی ڕەتکردنەوەی تەکنەلۆژیای سەربازی لە ڕەگەکانیەوە. کاتێک هەڵبژاردن وەک “ئێمە یان دوژمن” دادەنرێت، ئەگەری وتنی “نەخێر بۆ چەک” دەسڕێتەوە. ئەمە هەمان لۆژیکە کە لەلایەن ئیدارەکانی جەنگی ساردەوە بەکاردەهێنرێت بۆ بێدەنگکردنی بزووتنەوەی ئاشتی و سنووردارکردنی ڕێکخراوە چەپەکان، و لێرەدا بە بەرگی دیجیتاڵی دەگەڕێتەوە.
خاڵی شەشەم داوا دەکات کە خزمەتی نیشتمانی ئەرکێکی جیهانی بێت و داوای پێداچوونەوە بە سەربازی خۆبەخش بکات لە بەرژەوەندی سەربازی زۆرەملێ. ئەم داواکارییە ڕوخساری فاشیستی کلاسیکی مانیفێستەکە دەردەخات: کاتێک دەوڵەت ئامادەیی خۆبەخشانە بۆ بەشداریکردن لە جەنگەکانی بەرهەم نەهێنێت، پەنا دەباتە بەر زۆرداری دامەزراوەیی و پێی دەڵێت “بەرپرسیارێتی هاوبەش”. لە هەمووی ڕوونتر ئەوەیە کە ئەو کۆمپانیایەی داوا لە گەنجان دەکات ژیانی خۆیان پێشکەش بکەن بۆ بەرگری لە ڕۆژئاوا لە هەمان کاتدا ملیارەها دۆلار لە گرێبەستەکانی جەنگ بەدەست دەهێنێت کە تیایدا ئەو گەنجانە دەمرن. ئەرک بۆ هەمووان، قازانج بۆ کەمێک.
خاڵی حەڤدە جەخت لەوە دەکاتەوە کە “دۆڵی سیلیکۆن دەبێت ڕۆڵی هەبێت لە چارەسەرکردنی تاوانی توندوتیژی.” ئەم پێشنیارە لە ڕواڵەتدا پراگماتیک دەردەکەوێت، بەڵام لە ناوەڕۆکدا فراوانکردنی دەسەڵاتەکانی کۆمپانیاکانی ئاسایشی تایبەتە بۆ تێپەڕاندنی ڕۆڵی دەوڵەت و گۆڕینی بۆ هێزێکی سەربەخۆی کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی، کە بە لۆژیکی قازانج کار دەکات نەک لۆژیکی یاسا و دادوەری سەربەخۆ و لێپرسینەوەی دیموکراتی.
خاڵی بیست داوای “بەرگری لە بەرهەڵستی بەربڵاوی باوەڕی ئایینی” دەکات. ئەم خاڵە لە بەرگرییەکی ڕاستەقینە لە ئازادی بیروباوەڕەوە سەرچاوە ناگرێت. ئەمە بڵاوکردنەوەی هەلپەرستانەی گوتاری ئایینییە بۆ بنیاتنانی هاوپەیمانییەکی ئایدیۆلۆژی لەگەڵ تەوژمە کۆنسێرڤاتیڤ و ئاینییەکان کە زۆر ئامادەن بۆ جوڵەکردن لە پشت پرۆژەکانی جەنگ. مێژوو فێرمان دەکات کە هەموو پڕۆژەیەکی فاشیستی پێویستی بە هاوپەیمانی لەگەڵ دامەزراوە ئاینییەکان هەبوو بۆ بەخشینی کارەکتەرێکی پیرۆز بە توندوتیژی، ئەمەش ئەو خاڵەیە کە ئەم خاڵە لە ژێر پەردەی “ئازادی باوەڕ” بەدوای خۆیدا دەگەڕێت.
خاڵی بیست و یەک ئاشکراترین ڕەهەندی ئایدیۆلۆژیای قووڵە، کاتێک ڕایدەگەیەنێت کە “هەندێک کەلتوور پێشکەوتنی گرنگیان بەرهەمهێناوە لە کاتێکدا هەندێکی تر ناچالاک و دواکەوتووانە دەمێننەوە.” ئەم ڕستەیە بیروڕای کەلتووری تێپەڕین نییە. ئەمە بناغەی تیۆری ڕەگەزپەرستی کۆلۆنیالی شارستانییە کە زاڵبوون و داگیرکردن و کوشتنی گەلان لە ژێر پەردەی “بەڕێوەبردنی عەقڵانی شارستانیەت” پاساو دەدات.
ئەم لۆژیکە لە بنەڕەتدا جیاوازی نییە لەگەڵ “باری پیاوی سپی” کە لە سەدەکانی پێشوودا کۆلۆنیالیزمی پاساو دەدا، و ئەمڕۆش بە زمانی ئەلگۆریتمی و داتای گەورە بەرهەم دەهێنرێتەوە. ئەوەی کە مەترسیدارتر دەکات لە پێشینەکەی ئەوەیە کە پێویستی بە هیچ هێزێکی داگیرکەری دیار نییە. داتابەیسێک و ئەلگۆریتمی ئامانج بەسە.

ترەمپیزم وەک سیستەمێک نەک وەک کەسێک
هەڵەی باو ئەوەیە کە ترەمپیزم بۆ کەسایەتی دۆناڵد ترەمپ کەم بکرێتەوە. ترەمپیزم پرۆژەیەکی چینایەتی گشتگیرە کە سەرمایەی دارایی نەتەوەیی و ناسیۆنالیزمی شۆڤێنی و دوژمنایەتی بەرامبەر کۆچبەران و کەمایەتییەکان تێکەڵ دەکات. لە ناوەڕۆکدا دەربڕینی قەیرانی سەرمایەدارییە کاتێک چیتر ناتوانێت وەهمی لیبرالی بۆ بینەرەکانی بەرهەم بهێنێت، بۆیە پەنا دەباتە بەر گوتاری ناسیونالیستی شەڕانگێز بۆ ئەوەی سەرنج لە دژایەتییە چینایەتییە ڕاستەقینەکان لابدات. ئەوەی مانیفێستی پالانتیر دەیکات بەستنەوەی سەرمایەی مۆنۆپۆلی دیجیتاڵییە بەم پڕۆژەیە و دابینکردنی ئامرازی تەکنەلۆژیای پێویست بۆ گۆڕینی لە گوتاری سیاسی هەڵبژاردنەوە بۆ سیستەمێکی ڕاستەقینەی کۆنتڕۆڵ.
هاوکاری بەڵگەنامەیی نێوان پالانتیر و دەسەڵاتدارانی کۆچبەران و دەزگا ئەمنییەکان لە بەدواداچوون و دیپۆرتکردنەوەی کۆچبەران نموونەیەکی پراکتیکی ئەم هاوپەیمانێتییە. تەکنەلۆژیا لێرە بۆ خزمەتکردنی ئاسایش بە هیچ مانایەکی بێلایەن بەکار ناهێنرێت. بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتی سەرکوتکەر و ڕەگەزپەرستی بە کارایی بەرز بەکار دەهێنرێت. ئامرازی دیجیتاڵی سەرکوتکردن خێراتر و وردتر دەکات و کەمتر پێویستی بە پاساوی گشتی هەیە.

دەرەبەگایەتی دیجیتاڵی و قۆناغی فاشیستی

وەک پێشتر لە شیکردنەوەکانم بۆ سەرمایەداری دیجیتاڵی باسی ئەوەم کرد، ئێمە لە قۆناغی پێشکەوتووی دەرەبەگایەتی دیجیتاڵیدا دەژین، کە تیایدا کۆمپانیا گەورەکان ژێرخانی دیجیتاڵی قۆرخ دەکەن و مەرجەکانیان بەسەر بەکارهێنەراندا دەسەپێنن، هەروەک چۆن دەرەبەگەکان سەردەمێک زەوییان قۆرخ دەکرد و جوتیارانیان کۆنتڕۆڵ دەکرد. ئەوەی مانیفێستی پالانتیر دەریدەخات ئەوەیە کە ئەم دەرەبەگایەتی دیجیتاڵییە ئێستا دەچێتە قۆناغی فاشیستی خۆیەوە، ئەو قۆناغەی کە سەرمایە چیتر خۆی بە چەوساندنەوەی ئابووری بێدەنگ ڕازی ناکات بەڵکو بەرەو جوڵە و کۆنتڕۆڵی سیاسی و ئایدۆلۆژیای ئاشکرا دەڕوات بۆ پاراستنی سیستەمەکەی لە هەر هەڕەشەیەک.
لە ژێر سەرمایەداری دیجیتاڵیدا، چیتر تەنها کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیری تەقلیدی نین کە قوربانی چەوساندنەوەن. هەموو بەکارهێنەرێک داتای ڕۆژانە بەرهەم دەهێنێت کە دەگۆڕدرێت بۆ ماددەی خاو بۆ بەرهەمهێنانی بەهای زیادە بەبێ قەرەبووکردنەوە.
کۆیلەکانی دیجیتاڵ لە سیستەمێکدا کار دەکەن کە خاوەنیان نییە و لەژێر یاسادان کە هیچ کاریگەرییەکی ڕاستەقینەیان بەسەردا نییە. ئەوەی مانیفێستەکە بۆ ئەم وێنەیە زیاد دەکات سەربازییە: هەمان ئەو سیستەمە چەوسێنەرانە ئێستا ئاراستەی چوارچێوەی مێشکی مرۆڤ و جەنگ و سەرکوتکردنی ناڕەزایی و بەزۆر دوورخستنەوە و بەڕێوەبردنی سیستەمەکانی کۆنترۆڵی ئەمنی دەکەن.

ئەلگۆریتمەکانی مەرگ
ناکرێت مانیفێستەکە بە جیا بخوێنرێتەوە لەوەی کە لە جەنگە هاوچەرخەکاندا ڕوودەدات. ڕاپۆرتە بەڵگەکراوەکان ئاشکرایان کردووە کە پالانتیر هاوبەشی ستراتیژی لەگەڵ سوپا و دامەزراوە ئەمنییەکان دامەزراندووە بۆ دروستکردنی داتابەیسی ئامانج کە لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکاندا بەکاردەهێنرێت. ئەمە ئەگەرێکی تیۆری نییە. ئەمە کردارێکی ڕۆژانەی دۆکیۆمێنتکراوە: ئەلگۆریتمەکان ژیانی مرۆڤ دەگۆڕن بۆ خاڵی داتا و خاڵەکانی داتا بۆ ئامانجی سەربازی.
لە فەلەستین، ڕاپۆرتی ڕۆژنامەوانی و لێکۆڵینەوە بەڵگەی بەکارهێنانی سیستەمی زیرەکی دەستکرد بۆ دروستکردنی لیستی ئامانج تۆمار کردووە کە بووە هۆی کۆمەڵکوژی خەڵکی مەدەنی لە غەززە. لە ڤەنزوێلا، ئێران و وڵاتانی تر کە واشنتن بە “هەڕەشە” پۆلێن دەکات، سیستەمی چاودێری و داتا بەکاردەهێنرێت بۆ پاڵپشتیکردنی میلیتاریزم و دەستدرێژی و جەنگ کە پێشێلکردنی یاسای نێودەوڵەتی بێت.
ئەوەی کۆمپانیاکە پێی دەڵێت “سیستەمی ئامانجی زیرەک” لە پراکتیکدا ئامێرێکە بۆ بەڕێوەبردنی کوشتن بە کاریگەری پیشەسازی. کوشتن چیتر پێویستی بە بڕیارێکی مرۆڤی بەرپرسیارانە نییە. پێویستی بە ئەلگۆریتمێک و داتای پێویست و گڵۆپی سەوز هەیە لە دەزگایەک کە هیچ لێپرسینەوەیەکی دیموکراتی نییە. ئەمە کارپێکردنی مەیدانی ئەو شتەیە کە مانیفێستەکە پێی دەڵێت “توانای بڕیاردان لە کاتی ڕاستەقینە”دا، کە بڕیاری کوشتن دەستبەجێ لە سیستەمە تەکنیکییە داخراوەکاندا دەدرێت.
لە هەمووی گرنگتر لەم چوارچێوەیەدا، بەکارهێنانی ئەم سیستەمانە ناتوانێ لەو گوتارە جیا بکرێتەوە کە پاساو بۆ پۆلێنکردنی تەواوی کۆمەڵگاکان وەک دواکەوتوو یان هەڕەشە دەکات. تاوانەکە بە بۆمبەکە دەست پێناکات. بە پۆلێنکردن دەست پێدەکات. کاتێک هەموو کۆمەڵگاکان وەک هەڕەشە پێناسە دەکرێن، کوشتن و بەئامانجگرتنی هاووڵاتیانی مەدەنی دەبێتە “بەڕێوەبردنی ئاسایش” نەک تاوانێک کە دەبێت ئەنجامدەرانی لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکرێت.

وەهمی بێلایەنی تەکنەلۆژیا، چاودێری خود و سەرکوتی دیجیتاڵی وەک ئامرازی کۆنتڕۆڵ
مەترسی ئەو مۆدێلەی کە ”پالانتیر” دروستی دەکات تەنها لە بەکارهێنانی سەربازی ڕاستەوخۆی نییە. لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە کە دەتوانرێت بە “کۆمەڵگای چاودێری” وەسف بکرێت، کاتێک کۆنتڕۆڵ دەبێتە ناوخۆیی نەک دەرەکی. کاتێک تاک دەزانێت لە هەموو ساتێکدا چاودێری دەکرێت و هەست دەکات هەموو کارلێکێکی دیجیتاڵی تۆمار دەکرێت و شیدەکرێتەوە، دەست دەکات بە سەپاندنی چاودێری بەسەر خۆیدا.
ئەوان قسەی خۆیان دەگۆڕن، خۆیان لە بابەتە هەستیارەکان دوور دەخەنەوە، خۆیان لە بیروبۆچوونە ناڕازیە ڕادیکاڵەکان دوور دەخەنەوە. ئەم چاودێری خۆبەخشانە بزووتنەوە چەپ و پێشکەوتووخواز و ڕێکخراوە کرێکارییەکان لە ناوەوە سنووردار دەکات و لاواز دەکات، بەبێ ئەوەی پێویست بە دەستگیرکردن یان سنووردارکردنی ڕاستەوخۆ بکات.
بانگەوازی مانیفێستەکە بۆ “تێگەیشتنی قووڵ لە هەڵسوکەوتی مرۆڤ” وەک مەرجێک بۆ ئاسایش لە ڕاستیدا بانگەوازێکە بۆ بنیاتنانی سیستەمێکی گشتگیر بۆ تێکدانی چالاکی سیاسی بەکۆمەڵ پێش ئەوەی سەرهەڵبدات. پێشبینیکردنی هەڵسوکەوتی ناڕەزایی دەربڕین و هەڵوەشاندنەوەی پێش ئەوەی ببێتە بزووتنەوەیەکی ڕێکخراو ئەو خەونەیە کە دەزگا ئەمنییەکان لەمێژە بەدوایدا دەڕۆن و تەکنەلۆژیای پالانتیر بەرەو بەدیهێنانی نزیک دەبێتەوە.
یەکێک لە دیارترین میکانیزمە ئایدیۆلۆژییەکانی مانیفێستەکە پشتبەستنە بە لۆژیکی بڕیاری داخراو . “بێلایەنی تەکنەلۆژیا نابێت”، “پرسیارەکە ئەوە نییە کە ئایا چەکی AI دروست دەکرێت یان نا”، “دیموکراسیەکان ناتوانن تەنها پشت بە وتاری ئەخلاقی ببەستن.” ئامانجی ئەم بۆچوونە گۆڕینی هەڵبژاردنە سیاسیەکانە بۆ ڕاستییەکی سروشتی و نەهێشتنی هەر پرسیارێک لە سروشتی سیستەمی ئێستا لە بواری مشتومڕی ڕەوا. ئەمە هەمان ئەو بۆچوونەیە کە نیولیبراڵەکان بەکاری دەهێنن کاتێک لە ساڵانی 1990 دا ڕایانگەیاند “سەرمایەداری کۆتایی مێژووە”. ئێستا هەمان لۆژیکا لە فۆرمولەی ئاسایشدا دەگەڕێتەوە: هیچ هەڵبژاردنێک نییە جگە لە سەربازیکردنی دیجیتاڵی.
ئەم دیترمینیزمە وەسفێکی بێلایەنی واقیع نییە. تاکتیکە بۆ بەتاڵکردنەوەی سیاسەت لە ناوەرۆکەکەی. کاتێک دڵنیا بوویت کە هیچ جێگرەوەیەک نییە، واز لە گەڕان بەدوای یەکێکیان دەهێنیت. ئەمەش ئامانجی سەرەکی ئەم زمانەیە.

ئەڵتەرناتیڤی چەپ: پرسی خاوەندارێتی و کۆنتڕۆڵی بەکۆمەڵ

مانیفێستەکەی پالانتیر تەنها بەڵگەنامەیەکی کۆمپانیایەکی تەکنەلۆژیا نییە کە هەڵوێستەکانی ڕادەگەیەنێت. ئەمە زەنگێکی ئاگادارکردنەوەیە کە هێزە پێشکەوتووەکان دەبێت بە ڕوونی بیبیستن: شەڕ لەسەر داهاتووی تەکنەلۆژیا چیتر لە پشت پەردەوە خۆی ناشارێتەوە. ئەو هەنگاوی ناوە بۆ کراوە، بەبێ شەرم خۆی ڕادەگەیەنێت. ئەوانەی لە تێگەیشتن لەم گۆڕانکارییە دوادەکەون، چوونە ژوورەوەیان بۆ ناو یەکلاکەرەوەترین گۆڕەپانی خەبات لەم سەدەیەدا دوادەخەن.
پرسیاری بنەڕەتی ئەوە نییە کە تەکنەلۆژیا چۆن بەکار دەهێنرێت. ئەوە ئەوەیە کە کێ خاوەنیەتی و ئامانجەکانی دیاری دەکات. تەکنەلۆژیا نابێتە ئامرازی ئازادی تا ئەو کاتەی لە دەستی مۆنۆپۆلی دیجیتاڵی هاوپەیمان لەگەڵ پرۆژەکانی ڕاست و جەنگ و سەرکوتکردندا بمێنێتەوە. هەر گفتوگۆیەکی جددی دەبێت لە پێویستی خاوەندارێتی کۆمەڵایەتی لە ژێرخانی دیجیتاڵی و لە خستنەژێر ئەلگۆریتمی و زیرەکی دەستکرد دەست پێبکات بۆ چاودێری دیموکراتی ڕاستەقینە کە نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانی جەماوەری کرێکار دەکات نەک نوخبەی قۆرخکار.
ئەمە پێویستی بە هێزە چەپەکان، پێشکەوتووخوازان و مافەکانی مرۆڤ هەیە کە بە جددی لەگەڵ گۆڕەپانی تەکنەلۆژیا وەک بوارێکی گرنگی خەباتی چینایەتی تێکەڵ ببن. بەرهەمهێنانی ڕەخنەی فیکری، هەرچەندە گرنگ بێت، بەس نییە بەبێ بنیاتنانی بەدیلی تەکنەلۆژیای ڕاستەقینە لە ڕێگەی هەماهەنگی و کاری هاوبەش لە ڕێگەی نێودەوڵەتی دیجیتاڵی: پلاتفۆرمە کۆمەڵایەتیەکان ئازاد لە قۆرخکاری و سنووردارکردن و سەرکوتکردن. ئامرازەکانی گەڕان کە ڕێز لە تایبەتمەندی هەموو بەکارهێنەران دەگرن. سیستەمەکانی زیرەکی دەستکرد بە شێوەیەکی دیموکراتی و شەفاف بەڕێوە دەبرێن. و ئەپڵیکەیشنی دیجیتاڵی تر. ئەمانە پڕۆژەی ڕابواردنی داهاتوو نین. پێویستییەکی ستراتیژی بەپەلەن بۆ هەر پڕۆژەیەکی جددی ئازادیخوازی.

زیادکردنی پێویست: داماڵینی تەکنەلۆژیا وەک پێشمەرجێک

دروستکردنی بەدیل بەتەنها بەس نییە مەگەر لەگەڵ هەڵمەتێکی ڕێکخراو بۆ داماڵینی ئەم قۆرخکارانە لە چەکی تەکنەلۆژیا. لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ”پالانتیر” حاڵەتێکی نائاسایی یان نائاسایی نییە لە دیمەنی تەکنەلۆژیادا. ئەمە ڕوونترین و بوێرانەترین دەربڕینی ئەو شتانەیە کە زۆربەی کۆمپانیاکانی تر بە بێدەنگییەکی گەورەتر و وتارێکی نەرمتر پەیڕەوی دەکەن. ئەوەی وای لێدەکات سەرنج بخاتە خاڵی سەرنج لەم شیکردنەوەیەدا ئەوەیە کە ئەو شتانەی ئاشکرا کرد کە کەسانی تر ڕاهاتوون بیشارنەوە، نەک ئەوەی کە لە ناوەڕۆکدا جیاوازی لەوان هەیە. سیستەمەکە یەکێکە. تاکە جیاوازی پلەی ڕاشکاوییە.
هەروەک چۆن بزووتنەوە کرێکارییە مێژووییەکان هەوڵی داماڵینی سەرمایەی کارگە و کێڵگەکانیان دا، ئەمڕۆش خەباتێکی هاوشێوە پێویستە بۆ دەرهێنانی ئەلگۆریتمی کوشندە، سیستەمە ئامانجەکان و چاودێری بەکۆمەڵ لە چنگی ئەم کۆمپانیایانە بەکۆمەڵ.
ئەم ململانێیە چەندین شێوەی هەیە: بایکۆتکردنی خزمەتگوزاریەکانیان، ئاشکراکردنی گرێبەستە نهێنییەکانیان لەگەڵ حکومەتەکان، دادگایی کردنی بەڕێوبەرەکانیان لەبەردەم دادگای نێودەوڵەتی بە تۆمەتی بەشداریکردن لە تاوانەکانی جەنگ، و فشار خستنە سەر دامەزراوە گشتییەکان بۆ پچڕاندنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئەم کۆمپانیایانە. هەر گرێبەستێکی حکومەت لەگەڵ ئەم سیستەمە پارەی راستەوخۆی ئامێری کوشتن و دیپۆرتکردنەوەیە. وەستاندنی ئەم لێشاوە داراییە هێڵی یەکەمی ڕووبەڕووبوونەوەیە.
ئەم ڕێگایە بەبێ کارکردن لە هەردوو ئاستی یاسادانانی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا تەواو ناکرێت. لەسەر ئاستی ناوخۆیی، دەبێت فشار بخرێتە سەر یاسای توند کە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیای ئاسایش ناچار بکات شەفافیەتی تەواو لە گرێبەستەکانیان لەگەڵ حکومەتەکان بپارێزن، بەکارهێنانی سیستەمی زیرەکی دەستکرد لە ئامانجە سەربازییەکاندا لە دەرەوەی هەر چاودێرییەکی دادوەری سەربەخۆ بە تاوان ناساندن.
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، دەبێت کار بکرێت بۆ ملکەچی ئەو کۆمپانیایانە بۆ پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ، بەتایبەتی پەیماننامەی جنێڤ کە قەدەغەکردنی ئامانجە کەسییەکانی مەدەنی و پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پاراستنی زانیارییە کەسییەکان و ڕێنماییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ. کۆمپانیایەک کە داتابەیسی ئامانج لە ناوچەکانی جەنگ دروست دەکات ڕێگە نادرێت لە دەرەوەی ئەم چوارچێوە یاساییە کار بکات و ئەگەر وابکات ئەوا ئەو حکومەتانەی گرێبەستی لەگەڵدا دەکەن بەرپرسیارێتی تاوانکاری هاوبەشیان لە ئەستۆ گرتووە. ئەمە داواکارییەکی ڕیفۆرمیستی خۆشگوزەرانی نییە. ئەمە کەمترین داوایە لەلایەن مرۆڤایەتی یاسا لە ڕووبەڕووبوونەوەی نامرۆڤانەی ئەلگۆریتمەکە.

زیادکردنی دووەم: ئاشکراکردنی بێدەنگی کرێکاران لە دڵی مانیفێستەکەدا

ئەوەی لە مانیفێستەکەی پالانتیردا جێگەی مانگرتووە، لە ڕاستیدا ئەوەی زۆر جێی گومانە ئەوەیە کە یەک وشە باسی کرێکاران، سەندیکاکان، مافی ڕێکخستن و مانگرتنەکە ناکات. لە بەڵگەنامەیەکدا کە باس لە “نوخبەی ئەندازیاری” و “ئەرکی ئەخلاقی” و “کەلتووری دواکەوتوو” دەکات، هیچ شوێنێک نییە بۆ ئەو کرێکارە دەستی و ڕۆشنبیرانەی کە ئەم ئەلگۆریتمانە دروست دەکەن، بەکاریان دەهێنن و لەژێر قورسایی هەمان چاودێری دەژین.
ئەم بێدەنگییە ڕێکەوت نییە. ئەمە دانپێدانانێکی نادیارە کە پڕۆژەی تەکنەلۆژیای فاشیستی ناتوانێت ڕووبەڕووی پرسی کرێکاران ببێتەوە، چونکە کرێکاران بەتەنیا ئەگەر خۆیان ڕێک بخەن، دەتوانن هێڵەکانی بەرهەمهێنانی مردن بە تەواوی بوەستێنن. مانگرتنێکی گشتی لە دۆڵی سیلیکۆن، یان تەنانەت لە ئۆفیسەکانی پالانتیر، مۆتەکەی ئەم پڕۆژەیە. کەواتە پشتگیری کردنی سەندیکاکانی کرێکارانی تەکنەلۆژیا و بەستنەوەی خەباتیان بە خەباتی جیهانییەوە کارێکی بەرهەڵستکارییە لە پلەی یەکەم.
ئەم خەباتە تەکنەلۆژیایە ناتوانێ لە خەباتی جەماوەری لەسەر زەوی جیا بکرێتەوە. تەکنەلۆژیا ئامرازێکی پاڵپشتییە بۆ تێکۆشان، نەک جێگرەوەی. دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە ڕێکخستنی سیاسی، کرێکاری و جەماوەری، لە بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکاندا، لە هاوخەباتی نێودەوڵەتی لە نێو جەماوەری زەحمەتکێشی ئەم سیستەمەدا دەمێنێتەوە چ لە جەنگدا، لە سنوورەکان، یان لە گەڕەکەکانی کرێکاران کە لەلایەن ئەلگۆریتمەکانەوە چاودێری دەکرێن کە پێویستیان بە مۆڵەتی کەس نییە.

دەرئەنجام: فاشیزمی دیجیتاڵی بە ناوی ڕاستەقینەی خۆیەوە
مانیفێستی پالانتیر بە ڕوونی ئەوە دەردەخات کە ئێمە ڕووبەڕووی شێوازێکی نوێی فاشیزم دەبینەوە، نەک تەنها لە مانا مێژووییە تەسکەکەدا، بەڵکو لە مانا بنەڕەتیەکەیدا: هاوپەیمانی سەرمایەی مۆنۆپۆل لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی نەتەوەیی شەڕانگێز و بڵاوکردنەوەی توندوتیژی، سەرکوتکردن و پلەبەندی شارستانی بۆ پاراستنی ئەم هاوپەیمانییە لە هەر هەڕەشەیەکی جەماوەری. تاکە جیاوازییەکە ئەوەیە کە ئامرازەکانی ئەم فاشیزمە ئەمڕۆ ئەلگۆریتمەکان، داتای گەورە و زیرەکی دەستکردن، و ئەمەش وایکردووە بەرهەڵستی قورستر بێت لەوەی پێش خۆی.
کاتێک ئەلیکساندەر کارپ نووسینی مانیفێستی فەلسەفی لە ئۆفیسەکەی تەواو دەکات، ئەلگۆریتمەکانی کۆمپانیاکەی دروستی کردووە بەردەوام دەبن لە کارەکانیان بۆ دیاریکردنی ئامانجەکان، بەدواداچوونی کۆچبەران لەسەر سنوورەکان، دروستکردنی داتابەیسی بەرهەڵستکاران لە سەرانسەری جیهاندا، و پاڵپشتیکردنی میکانیزمی میلیتاریزم و سەرکوتکردن لە سەرانسەری جیهاندا. فەلسەفە و تاوان دوو ڕووی یەک دراون.
خەبات بۆ دادپەروەری کۆمەڵایەتی و ئازادی ئەمڕۆ بە ناچاری و بە شێوەیەکی گرنگ لە ڕێگەی تێکۆشانی ئازادکردنی تەکنەلۆژیا لەم هاوپەیمانییە چینایەتییە شەڕانگێزە تێدەپەڕێت. ئەمە پرسیارێکی تەکنیکی یان پرسیارێکی ئەخلاقی ئەبستراکت نییە. ئەمە پرسیارێکی سیاسییە و بەشێکە لە ململانێیەکی مێژوویی لەسەر ئەوەی کێ کۆنتڕۆڵی داهاتوو و هۆشیاری مرۆڤایەتی دەکات: کەمینەی قۆرخکاری هاوپەیمان لەگەڵ پرۆژەکانی کوشتن و سەرکوتکردن، یان جەماوەری کرێکار کە دەبێت دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئەو ئامرازانەدا بسەپێنن کە ژیان و چارەنووسیان پێکدەهێنن.


سەرچاوەکان و سەرچاوەکان
یەکەم: سەرچاوەی سەرەکی — مانیفێستی پالانتیر
1. Palantir Technologies — The Technological Republic، بە کورتی (پۆستی فەرمی X، نیسانی 2026) https://x.com/PalantirTech/status/2045574398573453312
2. Karp, Alexander C. and Zamiska, Nicholas W. — کۆماری تەکنەلۆژیا: هێزی سەخت، باوەڕی نەرم، و داهاتووی ڕۆژئاوا. دراوی تاج، نیویۆرک، 2025. https://techrepublicbook.com/
دووەم: ڕاپۆرت و شیکاری ڕۆژنامەوانی لەسەر مانیفێستەکە
3. ئەلجەزیرە ئینگلیزی — “تەکنۆفاشیزم؟ بۆچی مانیفێستەکەی پالانتیر لایەنگری ڕۆژئاوا ڕەخنەگرانی نیگەران کردووە”، 21 ی نیسانی 2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/4/21/technofacism-why-palantirs-pro-west-manifesto-has-critics-alarmed
4. TechCrunch — “Palantir مینی مانیفێستی ئیدانە دەکات لە گشتگیری و کەلتووری “دواکەوتوو”، 19 ی نیسانی 2026. https://techcrunch.com/2026/04/19/palantir-posts-mini-manifesto-denouncing-regressive-and-harmful-cultures
5. Engadget — “Palantir مانیفێستێکی بڵاوکردەوە کە وەک پیاسەی خراپەکارێکی کتێبی کۆمیدی دەخوێنرێتەوە،” نیسانی 2026. https://www.engadget.com/big-tech/palantir-posted-a-manifesto-that-reads-like-the-ramblings-of-a-comic-book-villain-181947361.html
6. TRT World — “ئینتەرنێت لە توڕەیی لە مانیفێستی تەکنەلۆژیای دیستۆپی Palantir دەتەقێتەوە،” نیسانی 2026. https://www.trtworld.com/article/e3c96555543c
7. هۆکار — “مانیفێستی نوێی پالانتیر دەیەوێت ڕەشنووسی سەربازی بگەڕێندرێتەوە،” 20 ی نیسانی 2026. https://reason.com/2026/04/20/this-big-tech-firm-wants-to-reinstate-the-draft
سێیەم: ڕاپۆرتەکانی مافەکانی مرۆڤ لەسەر پالانتیر و هاوکاری تەکنەلۆژیای گەورە لە غەززە
8. لێبوردنی نێودەوڵەتی — ڕاپۆرت لەسەر ئابووری سیاسی جیهان کە یارمەتی جینۆسایدی ئیسرائیل دەدات و پالانتیر لە نێو بەشدارە سەرەکییەکاندا ناودەبات، ئەیلولی 2025. https://www.democracynow.org/2025/9/18/amnesty_international
9. Truthout — “لێبوردنی نێودەوڵەتی داوا لە وڵاتان دەکات ئەو ئابوورییەی پشتگیری جینۆسایدی ئیسرائیل دەکات ڕابگرن”، ئەیلولی 2025. https://truthout.org/articles/amnesty-calls-for-states-to-pull-the-plug-on-economy-backing-israels-genocide
10. سەنتەری سەرچاوەی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ — گوایە پالانتیر توانای بە ئامانجگرتنی AI ی ئیسرائیل لە غەززە دەدات و نیگەرانی لە تاوانەکانی جەنگ دروست دەکات. https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/palantir-allegedly-enables-israels-ai-targeting-amid-israels-war-in-gaza-raising-concerns-over-war-crimes/
11. سەنتەری سەرچاوەی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ — “ئەمازۆن، گووگڵ و مایکرۆسۆفت سووتەمەنی دەستدرێژی سەربازی ئیسرائیل لە غەززە دەکەن، لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن”، شوباتی 2025. https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/amazon-google-microsoft-fuel-israeli-military-aggression-in-israels-war-on-gaza-investigation-reveals/
12. سەنتەری سەرچاوەی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ — “گووگڵ و ئەمازۆن و مایکرۆسۆفت گوایە دەستیان لە تاوانەکانی جەنگ هەیە لە شەڕی ئیسرائیل لە غەززە.” https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/google-amazon-microsoft-allegedly-complicit-in-war-crimes-amid-israels-war-in-gaza/
13. ناوەندی سەرچاوەی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ — “گووگڵ وەڵامی ئەو تۆمەتانەی نەدایەوە کە پەیوەندییان بە تاوانەکانی جەنگەوە هەبووە لە شەڕی ئیسرائیل لە غەززە”. https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/google-did-not-respond-to-the-allegations-over-its-complicity-in-war-crimes-amid-israels-war-in-gaza/
14. سەنتەری سەرچاوەکانی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ — “ئەمازۆن وەڵامی ئەو تۆمەتانەی نەدایەوە سەبارەت بە بەشداریکردنی لە تاوانەکانی جەنگ لە میانەی شەڕی ئیسرائیل لە غەززە،” نیسانی 2025. https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/amazon-did-not-respond-to-the-allegations-over-its-complicity-in-war-crimes-amid-israels-war-in-gaza/
15. سەنتەری سەرچاوەی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ — “مایکرۆسۆفت وەڵامی ئەو تۆمەتانەی نەدایەوە سەبارەت بە بەشداریکردنی لە تاوانەکانی جەنگ لە شەڕی ئیسرائیل لە غەززە”، نیسانی 2025. https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/microsoft-did-not-respond-to-the-allegations-over-its-complicity-in-war-crimes-amid-israels-war-in-gaza/




لایەنە کوردیەکانی ئێران لەبەردەم فرسەتێکدا..!.. عوسمانی حاجی مارف

بزووتنەوەی کوردایەتی، یەکێک لە کۆنترین پێکهاتەی هێزی ڕێکخراوەیی ئۆپۆزسیۆنیە لە ئێراندا، لە چالاکی سیاسیاندا وەک نوێنەرایەتی یەکێک لە کەمینە گەورەکان خۆی دەردەخات. کوردەکان، لە دوای فارس و ئازەریەکان، سێهەمین نەتەوەی ئەو وڵاتەن، پارتە کوردیەکان لە گەڵ ئەوەی لە مێژە بەناوی مەسەلەی کوردەوە، چالاکی سیاسی بەڕێوەدەبەن، لەهەمانکاتدا بەئاشکرا دژایەتیان بەرامبەر بزوتنەوەی یەکسانیخوازی و هێزی ڕادیکاڵ و کۆمۆنستی نیشانداوە، هەوڵیشیانداوە هاوپەیمانی لەگەڵ هێزەکانی دیکەی ئۆپۆزسیۆنی بۆرجوازی ئێران دروست بکەن، کە ئامادەن دان بە فرەچەشنی نەتەوەیی ئێراندا بنێن و یەکگرتویی و دیموکراتی، بۆ ئێران و مۆدێلی حوکمڕانی ئۆتۆنۆمی و فیدراڵیان گرتۆتەبەر، بەڵام ئەوەی شایانی باسە، لاوازی و دوبەرەکی لەناو بزوتنەوەی بەرفراوانی ئۆپۆزسیۆنی بۆرجوازی ئێراندا، ئەم هەوڵانەی ئاڵۆز کردووە، چونکە بەشێکی لایەنەکان بەردەوامن لە داکۆکیکردن لە دیدگایەک، کە تەنها جەخت لەسەر حوکمرانی ناوەندبونی دەوڵەتی ئێران دەکەن.
لایەن و هێزە کوردیەکان، پێیانوایە دۆخی ئەم جەنگەی ئێستا، ساتەوەختی فرسەت و دەرفەتێکی سنوورداری ئەرێنی بۆ ڕەخساندون، بۆیە سەرکردەکانی ئۆپۆزسیۆنی ناسیۆنالستی کورد، لە دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییە بەرفراوانەکاندا، بەناوی هاوپەیمانی و بەرەی میللی کوردەوە خەریکن خۆیان ڕێکدەخەنەوە، لەکاتێکدا کە ڕێڕەوی ستراتیژی فراوانتری ململانێکانی ئەمریکاو ئێران و جەنگەکەیان، تا ئێستا نادیارە و یەکلایی نەبۆتەوە لە ئایندەیەکی تەواو ئاڵۆزدایە.
هەروەها سەرکردە سیاسیە کوردەکان دان بەوەدا دەنێن کە ئەگەر ناکۆکی ناوخۆی ئێران هەڵگیرسێت و بشێوێت، یان گواستنەوەی سیاسی کە دەسەڵاتی ناوەندگەرایی دابمەزرێنێتەوە، جارێکی دیکە ناوچە کوردستانیەکان، دەکەوێتەوە بەر مەترسی، واتە دەکرێت کوردستان ببێتە ئامانجی سەرەکی، هەر ڕژێمێکی تری دەسەڵاتداری لایەنە کۆنەپەرست و توندڕەوەکانی بۆرجوازی لە ئێراندا، هاوکات بەگشتی هەواڵەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە لایەنە کوردیەکان بۆ ئەگەری گۆڕانکاری خێرا، لە ناوخۆی ئێراندا هەوڵئەدەن بە پشتیوانی ئەمریکا و ئیسرائیل، خۆیان ئامادە و ڕێکخراوکەن بۆ ئامانجێکی ناتەبایی کە خۆیان دەیانەوێت، تا ئایندەی هێزەکانیان لە کوردستاندا پێگەیەک بۆ ئایندەی هەژمونی و دەسەڵات بەدەست بهێنن!، نەك گرتنەبەری ڕێڕەوێک کە ئایندەی خواستەکان و مافەکانی جەماوەری کوردستانی تیا بەدەست بێت، بە گەڕانەوە بۆ دەور و دەخالەتی ڕاستەوخۆی ئیرادە و ڕای خەڵک کە بڕیار لەسەر چارەنوسی خۆیان بدەن.
لە تەواوی ٤٧ساڵەی حوکمرانی کۆماری ئیسلامیدا، خواستی لایەنەکانی ناسیۆنالستی کورد بۆ “ئۆتۆنۆمی و لامەرکەزیەت و فیدارلیەت”، لەهەمانکاتدا خواستەکانی خەڵکی کوردستان، وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی تەماشا کراوە، بە مەیلی جوداخوازی و دوژمنکاری ناوزەدکراوە، ئەمەش لەلایەک بووەتە هۆی ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی بەردەوام لە نێوان ڕێکخراوە سیاسیە کوردیەکان و کۆماری ئیسلامیدا، لەلایەکی ترەوە سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی جەماوەری بەرفراوان.
لە دنیای واقعی سیاسی ئێراندا، کوردستان بووە بە یەکەم مەیدانی جەنگی گەورە بۆ سوپای پاسداران، ئۆپەراسیۆنە سەرەتاییەکانی سوپای پاسداران و سوپای نیشتمانی ئێران، شار و گوندەکانی کوردستانیان کردە ئامانج و لە ئەنجامدا لە ساڵانی سەرەتای دوای شۆڕشی ١٩٧٩وە، دەیان هەزار هاوڵاتی مەدەنی بونە قوربانی.
پێکدادانی چەکداری نێوان هێزە کوردیەکان و حکوومەتی ئێران، بۆ ماوەی چەند ساڵێک بەردەوام بوو، بەڵام وردە وردە گۆڕانکاری بەسەرداهات و هێزە کوردیەکان، لەو دیوی سنورەکان لە کوردستانی عێڕاق بنکەکانیان جێگیر کرد، بۆ بەکارهێنانی خاکی کوردستانی عێراق بە مەبەستی چالاکیە سەبازیەکانیان. بەڵام لە ناوەڕاستی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا دوای دامەزراندنی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی لەکوردستانی عێراق، ئۆپەراسیۆنە سەربازیە بەردەوامەکانی سنوور بەزاندن، لەدژی ئێران سنووردار کران. لەهەمانکاتدا داخوازیەکانی لایەنەکانی ناسێۆنالستی کورد، لە چوارچێوەی بانگەوازی دروشمی دیموکراسی و مافی سیاسی و هەوڵدان، بۆ دانوسان لەگەڵ ڕژێم کاریان لەسەر کردووە.
لەسەروبەندی ئەم جەنگەی ئێستادا لایەنە کوردیەکانی ئێران، پێکهاتەی سەرکردایەتی ڕێکخراوەیی و باڵی چەکداری دەپارێزن، لەوانە “پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێرانKDPI”، “پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک)”، “پارتی ئازادیی کوردستان (PAK)”، “سازمانی خەبات”، ” ڕێکخراوی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان”، “حزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران”، ئەم گروپانە هاوکاتی هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، هاوپەیمانی خۆیان ڕاگەیاند، بەڵام لەوە ناچێت هاوپەیمانیەکەیان سەنگین و مەحکەم بێت، زیاتر هاوپەیمانیەکی بەیناوبەینیە، ڕێکدەکەون و تێکدەچنەوە.
زۆرێک لەو گروپانە، بارەگا و بنکەیان لە کوردستانی عێراق جێگیرکردوە، لەوێش بەردەوامن لە مەشقی سیاسی و سەربازی، لەهەمانکاتدا پەیوەندیان لەگەڵ لایەنگرانیان لە ناوخۆی ئێراندا بەڕێوەدەبەن، خاڵێکی گرنگ کە هۆکاری چالاکبونی ئەم ڕێکخراوانەیە، پشت بەستنە بە شوێنی جوگرافی کوردستان، بە قۆستنەوەی ناوچە شاخاویەکان و بارودۆخی سیاسی تایبەتی ناوچەکە بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سنووردار لە ناوخۆی ئێراندا، لەهەمانکاتدا بونی ئەو گروپانە لە کوردستانی عێراقدا، لە ناو تۆڕێکی ئاڵۆزی پەیوەندیەکاندا دەرگیرن، کە حکومەتی عێراق و هەرێمی کوردستان و ئێران و تورکیا تێیدا بەشدارن، لەهەمانکاتدا وەک گروپی ناپەیوەند بە خەڵکەوە، هەمیشە چاوەڕوانی ئەوەبون هێزێکی دەرەکی کۆماری ئیسلامی بروخێنێت!.
هەروەها وێڕای دەیان ساڵ ڕوبەڕوبوونەوەی ئەم لایەنە کوردیانە، بەرامبەر بەکۆماری ئیسلامی، هەمیشە دیالۆگ و دانوستانیان لەگەڵ حکوومەتی ناوەندی، وەک بژاردەی ستراتیژیی پەسەندکراوی خۆیان لە پێشینە داناوە و هەوڵی وتووێژیان لەگەڵ حکومەتی ئێران داوە، بەڵام زۆرجار ئەم هەوڵانە بە توندوتیژی کۆتایی پێهاتووە، لەوانە تیرۆرکردنی عەبدولڕەحمان قاسملو، هەروەها سەرکردەکانی دیکەی بزوتنەوەی کوردایەتی، بەدرێژایی ساڵان لە ڕووداوە هاوشێوەکاندا کراونەتە ئامانج، ئەمەش بێمتمانەیی قووڵی نێوان ئەکتەرە سیاسیە کوردەکان و دەوڵەتی ئێرانی زیاتر چەسپاندووە، بەڵام کاریگەری لەسەر دوبارەبونەوەی وتوێژ لەگەڵ ڕژێم دانەناوە.
هەرچەندە هێزی سەربازی ئەم ڕێکخراوانە تاڕادەیەک سنووردارە، مەترسیەکی ستراتیژی ڕاستەوخۆیان لەسەر ڕژێم دروست نەکردووە، بەڵام سەرچاوەیەکی بەردەوامی نیگەرانی ئەمنین، بەتایبەتی لە ناوچە سنووریەکان و لە ماوەی گرژی ناوخۆییدا.
ئەوەی شایانی باسە، هاوکاتی ئەوەی پێشهاتەکانی ئەم دەورانەی فۆکسی جەنگەکە، لەسەر لاواز کردنی کۆماری ئیسلامیە، واشنتۆن داوای لەو گروپانە کردووە خۆیان ئامادە بکەن، بۆ چونە ناو خاکی ئێران و ڕوبەڕوبونەوە بەرامبەر سوپای ئێران و سوپای پاسداران، ئەمەش لە هەنگاوێکی ئەمەریکا-ئیسرائیل، بە ئامانجی دووبارە ئیستغلالکردنەوەی کارتی لایەنە کوردیەکانە لە دژی تاران، لە چوارچێوەی ململانێیەکی ستراتیجی فرە بەرەیدا.
هەر بەو ئومێدە لایەنە کوردیەکان، لە هەوڵی ڕێکخستەوەی ئەندامان و دۆستانی ڕێکخراوەکانیانن لەناوخۆی ئێراندا، تا ئامادەکرنی خۆیان بۆ چونە ناو ئێران و ئامادەکاریەک، لە ئەگەری ڕوبەڕوبونەوەیەکدا، لەگەڵ کۆماری ئیسلامی و هەڵگیرسانی شەڕی سەربازی، لەبەرامبەر سوپای پاسداراندا، ئامانج لەم کارەیان بە جیا لەوەی ئاکامەکەی بەچی دەگات و چ دۆخێک و کارەساتێک، بۆ دانیشتوانی ناوچەکە دەخولقێنێت، گرنگ بۆ ئەوان هەوڵدانە بۆ هەژمونی و باڵادەستی هێزەکانیان، بەسەر دۆخەکەدا و بەڕێوەبردنی هەر ناوچەیەک بەدور لەدەورو ئیرادەی خەڵکی.
بەدوای هەر پاشەکشەیەک کە سوپای پاسداران، لە هەر ناوچەیەکی کوردستاندا ناچار بێت بیکات، ئەو لایەنە کوردیانە وەک هێزی چەکدار هەژمونی خۆیان بەرجەستە دەکەنەوە، کە ئەگەری ئەوەش زۆرە، ناوچەکان لە نێوان خۆیاندا دابەش بکەن.
واتە ئەگەر دابەشبون و پاشەکشە لەنێو دامەزراوە ئەمنیەکانی ئێراندا سەرهەڵبدات، ناوچە کوردنیشینەکان دەتوانن ببنە فرسەتێک و خاڵی سەرەکی بۆ هێژمونی هێزە ئۆپۆزیسیۆنە کوردیەکان و ناوچەیەک بۆ هەر لایەنێکیان دابین بکات، بەڵام ئەمەش بە مەرجێ بۆیان سەردەگرێت کە پێشوەخت توانایی ڕێکخستنی جەماوەری بۆ دەسەڵات و هێزی سەربەخۆی جەماوەری ئامادەییان نەکردبێت و شوراکانیان دانەمەزراندبێت.
لەلایەکی ترەوە، بەو پێیەی هەرسیستەمێکی سیاسی، لە ئایندەی ئێراندا و هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکان نەگەڕێنەوە بۆ ڕای خەڵکی لە دیاریکردنی چارەنوسی نەتەوەکاندا، یان گەر ڕێگە بە دەسەڵاتی “لامەرکەزی و ئۆتۆنۆمی ناوچەیی” تا ئاستی جیابونەوە نەدات، پەیوەندیەکانی ناوخۆی ئێران وەها دەشێوێنێت، کە لە بری هەوڵدان بۆ چارەسەری کێشەی کورد، ئێران نوقوم دەکات لە شەڕی ناوخۆی قەومی، کەڕاگرتنی سەخت دەبێت.
ئەمەش ئەو ئەنجامگیریەی لێ بەرهەم دێت، کە چارەسەری یەکلایی کەرەوە، بۆ پرسی کورد گەڕانەوە بێت بۆ ڕای خەڵکی لە ڕفراندۆمێکدا، تابڕیار لەسەر مانەوە یان جیابونەوەی کوردستان بدات لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیدا، ئەوەی شایانی باسە لە دۆخی ئەم جەنگە وێرانکاری و دژە بەشەریەدا، خەو خەیاڵێکی کاڵفامانەیە، وەک فرسەتێک بۆ ئایندەیەکی ئەرێنی دەربارەی کیشەی کورد پێشبینی لێ بکرێت، بەڵکو هەڵوێستی ئینسانی ئێستا وەستانەوەیە دژی ئەم جەنگە و بەرزکردنەوەی خواستی بێ مەرجی کۆتایی جەنگە.




“یەکڕیزی ناوماڵی کورد” دەستەواژەیە بۆ فریودانی خەڵک!.. نوری بەشیر

خەڵکی کوردستان زۆرجار لە کەناڵەکانی راگەیاندنەوە دەستەواژەی “یەکڕیزی ناوماڵی کورد” دەبیستن، بەتایبەتی کاتێک حزبە ناسیۆنالستە کوردەکان، لەپێشیانەوە پارتی و یەکێتی، کە لەتەنگانە سیاسیایەکاندا دەکەونە بەرامبەر بەیەکەوەو سەنگەر لەیەک دەگرن و لەئاکامیشدا و لەژێر فشاری خەڵکدا باریان قورس و لاسەنگدەبێت. ئا لەم کاتانەدا ئەم دەستەواژەیە وەک “پەیامێکی کوردایەتی” و “پیرۆزی نەتەوەیی”، لەزمانی کۆمەڵێک لەڕۆشنبیرانێکی ناسیونالیست و تەنانەت بەشێك لە بەرپرسانی دوو حزبی دەسەڵاتداریش،دەردەبڕدرێت تا هەڵە سیاسیەکان و تاوان و تەنانەت “خیانەتی” حزبەکان و تاقمی فەرمانڕاوەو بنەماڵەکانیان دابپۆشن و واپیشانبدەن کە قسەکەر هەرخۆی “دڵسۆزی کوردە” و ئەوانەی کە لە دەسەڵاتدان ڕیزی کوردیان تێکداوە “دڵسۆزی کورد نین” و کوردایەتیەکەیان کاڵە! لەم بارەیەوە بە پێویستی دەدەزانین بۆ راستی دروستی ئەم قسانەمان وەک دوو نموونە ئاماژە بەدوو بابەت بدەین لە ئێستادا، کەئەوانیش بابەتی پۆستی سەرۆک کۆمار لە بەغداد و جێگۆڕکێی پارێزگاری کەرکووکە:
بێگومان هەموو کەس ئەوە دەزانێت کە یەکێتی و سەرۆکەکەی بەشێوەیەکی یەکلایەنە و بەبێ حساب بۆکردنی پارتی و تەنانەت وەک دژایەتیەکیش بۆی، لەبەرئەنجامی دۆخی جەنگ لەناوچەکەو کاردانەوەی لەسەر پێگەی هێزە عێراقی و کوردستانیەکان کە پاش لە ساڵ و نێوێک لەهەڵبژاردن نەیانتوانیوە کابینەی نوێیان پێکبهێنن!، توانی یەکلایەنە لەگەڵ لایەنە شیعەکان رێکبکەوێت و پۆستی سەرۆک کۆمار بۆخۆی یەکلابکاتەوە، پۆستێک کە پارتیش وەک “براوەی یەکەمی هەڵبژاردنەکان” داوای دەکرد و مرخی خۆی لێخۆشکردبوو. لە کەرکووکیش، بەهەمان شێوە یەکێتی و بافڵ تاڵەبانی پاش ڕێکەوتنی ژێربەژێر و ئاشکرا لەگەڵ لایەنە عەرەبیە شیعی و سونی و تورکمانەکان، پارتی و کیتلەکەی لە پڕۆسەکە کردە دەرەوە، بەبێ هیچ حساب بۆکردنێک پۆستی پارێزگاری کەرکوکی لە کوردێکەوە گۆڕی بۆ تورکمانێک و هەرئەمەشی ناولێنا “بەرژەوەندی کورد وادەخوازت”!!.
لەم دوو نمونەیەی باسکران ئەو خاڵەی جێگای سەرنجە ئەوەیە کە: چ سەرانی یەکیەتی و ئەو ڕۆشنبیرانەی لایەنگریان لە یەکێتی و سیاسەتەکانی لەپۆستی سەرۆک کۆمارو پاریزگاری کەرکوکدا دەکرد و چ سەرانی پارتی و قەڵەم بەدەستە لایەنگرەکانی ماڵی بارزانی کە دژبەری یەکێتین لە هەردوو سەرەوە باس باسی ” بەرژەوەندیەکانی کوردو یەکڕیزی ماڵی کورد”ە. واتە یەکێتی و لایەنگرانی دەیانوت پۆستی سەرۆک کۆمار بۆ یەکێتی باشە چونکە هەر ئەو دەتوانێت “بیخاتە خزمەتی مەسەلەی کوردەوەو کێشە نەتەوەییەکانی پێچارەسەر بکات لەگەڵ بەغدا”!!. لەسەر پۆستی پارێزگاری کەرکوکیش سەرۆکی یەکێتی بۆ پاساودانی سیاسەتەکەی باسی لەوە دەکرد کە “کەرکوک شاری ئاشتی و برایەتیەو ئەوەی کەکراوە لەبەرژەوەندی کورددایە”. لەبەرامبەریشدا پارتی و لایەنگرانی سەری زمان و بنی زمانیان، “تێکچونی یەکڕیزی ماڵی کوردو سپاردنی شاری کەرکوکە بە دوژمانی و کۆمەڵێک پڕوپاگەندەی قەومی و کینەتۆزی.. لێرەدا پرسیار ئەوەیە کەئایا مەبەست چیە لە “بەرژەوەندی خەڵکی کوردستان” و دەستەواژەی “یەکخستنی ناوماڵی کورد”؟ ئایا مەبەستەکە مانای پاراستنی بەرژەوەندی حزبەکان خۆیان و پاراستنی پێگەیانە لە دەسەڵاتدا، یان مەبەستەکە “نەتەوەی کوردە”؟
لەراستیدا پارتی و یەکێتی، وەک دوو حزبی بۆرژوازی کە نوێنەرایەتی چینی سەرمایەدار دەکەن، لەگرتنەبەری هەر سیاسەتێک و هەر هەنگاوێکیاندا، گەیشتن بە بەرژەوەندیەکانی ئەم چینەو حزبەکانیان لەسەر حسابی بێبەشکردنی زۆرینەی خەڵکی کوردستان شتێکیتر ئەنجام نادەن. وە هەموکاتێکیش هەموو سیاسەتەکانیان بەناوی “کوردو نەتەوەی کوردو خەڵکی کوردستانەوە” ئەنجامدەدەن تا نیشانی بدەن کە بەرژەوەندی ئەم چینەو حزبەکانیان هەمان بەرژەوەندی خەڵکی کوردستانە، لەکاتێکدا خەڵکی کوردستان بە بەرچاویانەوەیە و رۆژانە هەستی پێدەکەن، کە خیزان و کوڕان و بەرپرسانی حزبی و حکومی بزوتنەوەی کوردایەتی چۆن لەسایەی دەستگرتن بەسەر سامان و داهاتی وڵاتدا، ژیانیکی فیرعەونانە دەژین و لەولاشەوە خەڵکی شەرافەتمەند، لە کوڕان و کچانی هەرئەم نەتەوەی کوردە کە ئەوان سوێندی بۆدەخۆن لە بێکاری و نەبونی و گرتنی ڕێگای هەندەران و هەزارویەک دەردەسەریدا ژیان دەکەن. تەنانەت ئەم حزبانە هەر کاتێک بەرژەوەندیەکانیان دەکەوێتە مەترسیەوە، بانگەوازی یەکخستنی ناوماڵی کورد دەکەن، ئەمەشیان بۆ ئەوەیە خەڵکی فریوبدەن و درک بە جیاوازیە چیانیەتیەکانی خۆیان لەگەڵ دەستەی فەرمان ڕەواو دەسەڵات بەدەستدا نەکەن.
کارنامەی ٣٥ ساڵی رابردوو، ئەوە بە ڕۆشنی نیشاندەدا کە هەریەک لە پارتی و یەکێتی چ سیاسەتێکیان گرتۆتەبەر و چۆن خەڵکی کوردستانیان بەچەندین کارەسات و شەڕو ماڵوێرانیدا بردووە، تا ئاستی ئەوەی کە هەریەکەیان دەستیان بۆ “داگیرکەرانی کوردستان” درێژکردوەو سوپا و لەشکری حکومەتانی ناوچەکەیان ڕاکێشاوەتە سەرژیانی خەڵک و هەموشیان هەربەناوی بەرژەوەندیەکانی کوردەوە بووە، لەکاتێکدا لەهەموو ئەو کارەساتانەدا خودی ئەم حزبانەو بنەماڵەو دەست و پێوەندەکانیان سەلامەت دەرچون و مەینەتیەکەش بەسەر خەڵکی هەژارو زەحمەتکێسی کوردستاندا شکاوەتەوە.
کەواتە ئەوەی کە ئەوان بەناوی کوردایەتی باس لەوە دەکەن کە گوایە هەموو کورد و ئەوانەی بەکوردی قسەدەکەن یەک بەرژەوەندیان هەیە، جگە لە درۆیەکی شاخدارو فریودانی خەڵك شتێکی تر نیە، چونکە کوردستان کۆمەڵگایەکی چینایەتیە و قسەکردن بەکوردی و بەکوردی زانینی کۆمەڵگا هەرگیز ئەم بەرژەوەندیە چینایەتیانە و ئەم جیاوازیە چینایەتیە ناسڕێتەوە.
سەبارەت بە دەستەواژەی “یەکخستنی ناوماڵی کورد”یش، دیسانەوە مەبەست لێی پەرەدەپۆشکردنی جیاوازیە چیانیەتیەکان و بەرژەوەندیەکانیان، بۆئەوەیە کە بەخەڵک بڵێن کە “هەمومان کوردین و دەبێ تەحەمولی سەختی و هەڵەکانی دەسەڵاتداران بکەین” دەبێ مامۆستا داوای موچە نەکات، لاوان داوای کارو ئازادی نەکەن، کرێکاران رازیبن بەوەی کە کارێکیان دەستدەکەوێ و ژیانێ کولەمەرگی پێ بەڕێدەکەنە، هەروەها لە دەرەوەی وڵات ناڕەزایەتی بەڕووی سەرانی حزبەکانی دەسەڵاتدا نەکەن… چونکە هەموو ئەمانە ڕوخاساری کوردو دەسەڵاتەکەی ناشیرین دەکات، ئەمە کورد لەبەرامبەر “دوژمنەکانماندا لاواز دەکات”.. لەکاتێکدا ئەوە هەر حزبەکانی بزوتنەوەی ناسیونالیستی کوردن کە دەستیان خستۆتە ناودەستی ئینسانکوژەکانی وەک ترەمپ، ئۆردوگان و پیاوانی کۆماری ئیسلامیەوە، ئەوە هەر ئەوانن کە “برا کوردەکانیان” لەسلێمانی و هەڵەبجەو هەولێر بێکار کردوەو ڕێگە لەئازادی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیان دەگرن و ڕۆژنامەنوسان تیرۆر دەکەن و سزایان بەسەردادەن کەچی لەولاشەوە دەستەوتاقمی شیعەو سونە و قەومیەکان بەدۆستی کورد بەخەڵک دەناسێنن!؟
لە کۆتاییدا، پرسیارێکی گرنگ دەمێنێتەوە: لە هەموو ئەو ململانێ و ڕێککەوتنانەدا، جێگای بەرژەوەندی ڕاستەقینەی خەڵکی کوردستان لە کوێدایە؟ ئایا باسێک لە گوزەران، کار، موچە، خزمەتگوزارییەکان و ئایندەی باشتر بۆ خەڵک دەکرێت؟ یان هیچ پەیوەندیەکی لەگەڵیاندا هەیە، بێگومان نەخێر. ئەی ئایا حزبە بەناو ئۆپۆزیسیۆنە ئیسلامی و قەومیەکان و رۆشنبیرانی ناسیونالیزمی کورد وەک زووڕناژەنی یەکخستنی ناوماڵی کورد چ جێگایەک لە هاوکێشەی سیاسەتی یەکێتی و پارتی و کارنامەی ٣٥ ساڵی رابردوویاندا وەک دوو حزبی ناسیونالیستی کورد دەگرن!؟، کە جیا لەشەریک بوون لەگەڵیان شتێکی تر نیە.
هەموو ئەمانە دەردەخەری ئەو راستیەیە کە ناسیۆنالیزمی کورد هەموو ئەوانە وەک ئامرازێک بەکاردەهێنێت بۆ فریودانی خەڵک. بۆیە پێویستە خەڵکی کوردستان خۆیان لەو سیاسەت و ئایدیۆلۆژیانە جیا بکەنەوە و بە شێوەیەکی سەربەخۆ ریزی ملیۆنی خۆیان رێکخراو بکەن بۆ ئەوەی بتوان بەرگری لە بەرژەوەندیەکانی خۆیان بکەن و دەستیان بە ماف و ئازادیەکانیان بگات و لەژیانێکی یەکسانی و شکۆمەند بەهرەمەند بن.

نوری بەشیر




ئێزدییەکان و چاوگی یەکتاپەرستی.. ستار ئەحمەد

کاتێک باس لە ئێزدیاتی دەکەین، لە ڕاستیدا باس لە مێژوویەکی دێرین دەکەین کە لەگەڵ یەکەمین چرکەساتەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەم ناوچەیەدا دەستی پێکردووە. ئەم ئایینە نەک تەنیا کۆمەڵێک ڕێوڕەسمی ئایینی، بەڵکو فەلسەفەیەکی قووڵ و گشتگیرە کە لەسەر بنەمای تاقانەیی خودا و پیرۆزیی گەردوون دامەزراوە. بۆ تێگەیشتن لە چاوگی یەکتاپەرستی لای ئێزدییەکان، دەبێت سەرەتا لە ناوی “ئێزدی” خۆی ورد ببینەوە، کە زۆربەی لێکۆڵەرانی مێژوو و زمانەوانی کۆکن لەسەر ئەوەی ئەم ناوە لە وشەی “ئێزد” یان “یەزدان”ەوە هاتووە کە بە واتای خودا دێت، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە ئەم پێکهاتەیە لە بنەڕەتەوە خۆیان بە “بەندەی خودا” ناساندووە و ژیانیان لە دەوری تیشکی یەزدانی دەسوڕێتەوە. لای ئێزدییەکان، خودا دروستکەرێکی بێ هاوتا و میهرەبانە، ئەو سەرچاوەی هەموو چاکە و ڕووناکییەکە، و بەهۆی ئەوەی خودا لای ئەوان هێزێکی ڕەهایە، چەمکی “شەیتان” وەک هێزێکی دژبەر یان ڕکابەر بۆ خودا لە فەلسەفەی ئەواندا جێگەی نابێتەوە. ئەوان بڕوایان وایە خودا گەورەترە لەوەی دروستکراوێکی هەبێت کە بتوانێت دژایەتی بکات یان کارەکانی تێک بدات، ئەمەش یەکێکە لە پاکترین و قووڵترین شێوەکانی یەکتاپەرستی کە تێیدا مرۆڤ تەنیا و تەنیا ڕوو لە یەک هێز دەکات.
لە ناوەندی ئەم فەلسەفەیەدا، “تاوسی مەلەک” وەکوو سەرۆکی فریشتەکان دەردەکەوێت، کە لای ئێزدییەکان سیمبولی دڵسۆزیی ڕەهایە بۆ تاقانەیی خودا. بەپێی دەقە پیرۆزەکانی ئەوان، کاتێک خودا فەرمانی بە فریشتەکان کرد کڕنۆش بۆ مرۆڤ ببەن، تاوسی مەلەک تەنیا فریشتە بوو کە ڕەتی کردەوە کڕنۆش بۆ هیچ بوونەوەرێک ببات جگە لە خودا، ئەمەش لای ئێزدییەکان وەک بەرزترین ئاستی یەکتاپەرستی و وەفاداری بۆ پیرۆزیی یەزدان لێک دەدرێتەوە. بەڵام بەداخەوە، ئەم تێگەیشتنە قووڵە لەلایەن ئەوانەی لە دەرەوەی ئەم ئایینە بوون، بە هەڵە یان بە مەبەست شێوێنراوە و تۆمەتی بێ بنەمایان بۆ دروست کراوە. ئێزدییەکان لە ڕاستیدا تیشکی خۆر بە پیرۆزو ڕووگەی خۆیان دەزانن و ڕووی تێ دەکەن، چونکە خۆر لای ئەوان گەورەترین و گەشاوەترین نیشانەی میهرەبانی و دەسەڵاتی خودایە کە بەبێ جیاوازی تیشک و ژیان بە هەموو جیهان دەبەخشێت. ئەم ڕێزگرتنە لە سروشت، لە ئاو، لە خاک و لە هەوا، بەشێکی دانەبڕاوە لە باوەڕی ئەوان، چونکە بڕوایان وایە هەر شتێک لە گەردووندا هەبێت، تیشکێکی خودای تێدایە و پاراستنی ژینگە، پاراستنی پیرۆزییەکانی خودایە.
ئەم پێکهاتەیە بە درێژایی مێژوو، باجێکی قورسیان لەپێناو پاراستنی ئەم یەکتاپەرستییە و ناسنامە ڕەسەنەکەیاندا داوە، کە مێژوو بە “فەرمان” ناوی بردوون. هەر فەرمانێک کە بەسەر ئەم گەلەدا هاتووە، هەوڵێک بووە بۆ سڕینەوەی ئەو ڕەسەنایەتییە، بەڵام ئێزدییەکان وەک داربەڕووەکانی چیاکانی کوردستان، هەرچەندە لقیان بڕدراوەتەوە، ڕەگەکانیان لە ناخی خاکدا قووڵتر بووەتەوە. کۆمەڵگەی ئێزدی کۆمەڵگەیەکە لەسەر بنەمای ئاشتی و پێکەوەژیان دامەزراوە، ئەوان لە نزاکانیاندا هەمیشە داوای خێر و خۆشی بۆ هەموو “ئەو حەفتا و دوو میللەتە” دەکەن و پاشان بۆ خۆیان، ئەمەش نیشانەیەکە لەو پەڕی مرۆڤدۆستی و فراوانیی دڵیان کە هیچ کینە و لکەیەکی تێدا نییە بەرامبەر بەوانەی کە لەوان ناچن. لالش، وەک مەڵبەندی ڕۆحی و دڵی لێدەری ئەم ئایینە، تەنیا شوێنێکی پەرستن نییە، بەڵکو پەناگەیەکە کە تێیدا مرۆڤ و سروشت و مێژوو دەبنە یەک و دەنگی قەول و بەیتەکان چیرۆکی هەزاران ساڵ خۆڕاگری و یەکتاپەرستی دەگێڕنەوە.
ئەمڕۆ، پێویستە جیهان بە چاوێکی تر سەیری ئەم پێکهاتەیە بکات، نەک وەک کەمایەتییەک، بەڵکو وەک سامانێکی گەورەی زانستی و فەلسەفی کە توانیویەتی لە ناو جەرگەی کارەساتەکاندا، جوانی و مرۆڤایەتی و بڕوا بە خودا بپارێزێت. ئێزدییەکان بە کردار سەلماندیان کە یەکتاپەرستی تەنیا بە گوتار نییە، بەڵکو بە کردەوە و بە پاک ڕاگرتنی دەروون و زمان و دەستە. ئەوان پارێزەری زمانێکی ڕەسەن و کەلەپوورێکی دەوڵەمەندن کە بەشێکی سەرەکییە لە ناسنامەی ئەم ناوچەیە. ناسینی ئێزدیاتی، گەڕانەوەیە بۆ چاوگەکانی ڕەسەنایەتی و تێگەیشتن لەوەی کە چۆن مرۆڤ دەتوانێت لە ناو هەموو تاریکییەکدا، هەر ڕووی لە تیشکی خۆر و ڕووناکیی خودا بێت. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ ناساندنی ئەو تیشکە شاراوەیەی کە هەزاران ساڵە لە ناو دڵی ئێزدییەکاندا دەدرەوشێتەوە و هیچ زریانێک نەیتوانیوە خامۆشی بکاتەوە.

ستار ئەحمەد




بەبۆنەی ١٢٨ ساڵەی ڕۆژی ڕۆژنامەگەریی کوردی.. فەرەیدوون سامان*

ڕۆڵی سۆشیالمیدیا لە گەشەپێدانی زمانی کوردیدا

یەکێک لە کۆڵەگە گرنگ و بنەڕەتییەکانی ڕۆژنامەگەریی کوردی زمانی کوردی بووە، چونکە هەر لە ڕێگەی ئەو زمان شیرینەوە نەتەوەی کورد پەیامی دۆزە ڕەواکەی بە دنیا گەیاند، هەر لەو ڕێبازە پیرۆزەشدا بە سەدان قور بانی بەخشی، تا دەگات بەوەی لە دەستووری عێراقدا لە ساڵی ٢٠٠٦ وەک هاوتای زمانی عەرەبی ددانی پێدانرا، لە پەرلەمانی کوردستاندا لە تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ زمانی کوردی بە زمانی فەرمی لە هەرێمی کوردستان بڕیاری لەسەردرا، هاوکات لەئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقیشدا لە شوباتی ٢٠١٤ لە پاڵ زمانی عەرەبی لەسەر ئاستی عیراقدا زمانی کوردی بە فەرمی ناسێنرا، زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی ناڤیندا دوای زمانەکانی عەرەبی و فارسی و تورکی پلەی زمانی چوارەمینی وەرگرتووە.
ئەو قۆناغە سیاسییەی كە لە باشووری كوردستاندا هەیە، بێگومان ڕۆڵی یەكجار زۆری لە پەرەپێدانی فەرهەنگ و كەلتووری كوردی و بەتایبەت لە بواری ڕاگەیاندن و سۆشیالمیادا هەیە، وێڕای كۆمەڵێك ناوەندی حكومەتی، كەسایەتی کەلتووری، ڕۆژنامەوانی‌ و ڕاگەیاندن بەردەوام ڕۆژانە لەگەڵ پرسی زمانی کوردیدا دان، لەو کایە جیاوازانەدا كار بە زمانی کوردی دەكەن، بۆ نموونە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن دەتوانن ‌چ ڕۆڵێك بگێڕن‌ لە دروستبوونی ئەو پرۆسە زمانە نەتەوەیی‌ و زمانە یەكگرتووەدا.
زمانی كوردی تایبەتمەندی خۆی هەیە و لە زمانی نەتەوەکانی دیکە ناچێت و سەربەخۆیی خۆی هەیە، بەڵام لەهەر بەشێکی کوردستاندا کەم تا زۆر هەژموونی زمانی فەرمی دەوڵەت کاریگەری بەسەر زمانی کوردیدا هەیە، تەنانەت لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ناوچە کوردنشینەکانی قافقاسدا تا ڕادەیەکی باش ئاسمیلە کراوە، سەرباری ئەو هەموو جینۆسایدی کەلتووری و دژایەتی کردنەش، بەڵام زمانی کوردی هێشتا بە زمانێکی زیندوو و سەربەخۆ ماوەتەوە، بە پێچەوانەی ڕای هەندێک لە ڕۆژهەڵاتناس و ئێرانناس و بیانییەکان کە وای بۆ دەچن کە زمانی کوردی زمانێكە کەڤناری و دیرۆکییە، خەڵكی بیانی بە ئاسانی دەتوانن فێری ببن، لە هەمانكاتدا زمانێكە دینامیكیەتێكی بەهێزی پێشكەوتن ‌و گەشەكردنی تێدایە.
سەرباری ئەوەی کە سۆشیالمیدا دەسکەوتێکی مەزنی زانستی و تەکنەلۆژییە بۆ مرۆڤایەتی بەتایبەتیش بۆ گەلانی بێ دەوڵەت لەوانەش کورد، کەچی ئەمڕۆ دەبینین زمانی کوردی ڕووبەڕووی دوو هێرشی دەرەکی و ناوەوە بۆتەوە، بە پلەی یەکەمیش دەسەڵاتی کوردی لێی بەرپرسە لە دۆزینەوە رێگاچارەی گونجاو لەو کایە گرنگەدا بۆ ئەو ئاستەنگ و کێشانەی کە هاتوونەتەتە بەردەم نەبوونی زمانی ستانداردی کوردی. بە نەبوونی پلان و بەرنامەیەکی تۆکمە و گونجاو بۆ خزمەتکردنی زمانەکەمان، دەبینین هێشتا ڕۆژ لەدوای ڕۆژ زمانی کوردی لە ڕەوشێکی ئاڵۆز و لە پاشەکشەدایە، کە دواتر ئاماژە بەو هۆکارانە دەکەین کە بوونەتە هۆی ئاڵۆزی و پشێوی لە بەردەم گەشەکردنی زمانی کوردیدا.
بە دڵنیایی هەر نەتەوەیەك زمانەكەی لە زمانی ئاخافتنەوە گۆڕابێت‌ بە زمانی نووسین، ئەلفابیتای تایبەت بەخۆی هەڵبژاردووە، لەگەڵ سیستمی دەنگی ‌و تایبەتمەندیی زمانی خۆیان گونجاندوویانە، لەو رۆژەوە كە كورد زمانەكەی بۆتە زمانی نووسین، هەر لە سەردەمی باباتاهیری عوریانەوە، نزیكەی دە سەدەیەك پێش ئێستا ئەو ئەلفابیتایەی هەڵبژاردووە، لەبەرئەوەی ئەو كاتە كەلتووری زمانەکانی عەرەبی‌ و فارسی لە كوردستاندا زاڵ بووە، خوێندن‌و خوێندەواری، زانست بەو دوو زمانە بوو، ئەدەبییات بەو دوو زمانە بووە، كەواتە ئەم ئەلفابیتایە لە پرۆسێسی دروستبوونی زمانی ئەدەبییدا دەركەوتووە ‌و سەرجەم هزر ‌و بیركردنەوە ‌و تێڕوانین ‌و سیستمی بیركردنەوەی كوردی لە ماوەی ئەو دە سەدەیەدان، ئەم ئەلفابیتایە نووسراوە، ئەلفابیتای كوردی بە جۆرێكی جوان ‌و سەرنجڕاكێش، كە دینامیكیی زمانی كوردی دەردەخات، هەمواركراوە و گەشەی پێدراوە.
ئێستا لەکەناڵەکانی ڕاگەیاندن، لە تۆرە کۆمەڵایەتییەکان چەندان ئەلفابیتای کوردی بەرچاو دەکەون، ئیتر هەوڵدان بۆ کارکردن لەسەر ئەلفابێتایەکی تر، جگە لە زیان گەیاندن بە زمانی کوردی شتێکی تر ناگەیەنێت، بۆیە گەرەکە کەناڵە میدیاییەکانی کوردستان ڕێگاچارەیەکی گونجاو بۆ ئەو کێشەیە بدۆزنەوە کە لە هەنگاوی بەراییدا بۆ داهاتوو هەوڵێکە بۆ زمانی ستانداردی کوردی .
ئاشکرایە پەیوەندییەکی ئۆرگانیک لە نێوان گەشەکردنی زمان و کایەکانی سۆشیالمیدیا هەیە، چونکی ڕەوشی زمان پەیوەستە بە ئاساییشی نەتەوەیی هەر گەلێک، هەروەها ئەو گۆڕانکارییانەی لە دیموگرافیای ئەو ناوچانە ڕوودەدەن، کە دەکەونە بەر هێژموونی سیاسەتی پاکتاوی نەژادی و ئاسمیلاسیۆنی زمان. هەر بۆیەش کەناڵەکانی سۆشیالمیدیا لەو پرسەدا دەتوانن ڕۆڵێکی کارا و ستراتیژیانە بگێڕن لە ناساندنی دۆزی نەتەوەکەمان، بەتایبەتیش لە ڕێگەی زمانێکی ستانداردا و گەیاندنی ئەو پەیامە بە هەموو تاکێکی هاووڵاتیانی کوردستان لە هەر کوێیەکی ئەو سەر زەمینەدا.
سۆشیالمیدیا دوو ڕووی هەیە، یەکیان بەڕاستی دەتوانێت لە خزمەت زمانی یەکگرتووی کوردیدا بێت، ئەویش لە ڕێگای گەیاندنی پەیامی ئەو کەناڵانە بە ئامانجی لە یەکتر نزیککردنەوەی زار و بنزارە کوردییەکان و ئەو بەرنامە پەروەردەیی و هونەری و وێژەییانەی کە بە سانایی دەگەنە ناو هەموو ماڵێک، ئەویش بە ئاشناکردنی کولتووری ناوچە جیاوازەکانی کوردستان، ئەمەشیان تا ڕادەیەک لە سێ دەیەی ڕابردوودا بە ئاشکرا هەستی پێدەکرێ کە هاووڵاتییەکی دەڤەری ئیلام یان شارەزوور بە سانایی لە زۆر وشە و زاراوەی کوردی باکوور یان ڕۆژاوای کوردستان دەگات و تا ڕادەیەکی زۆریش زانیاری گشتی لە سەر دابونەریت و کەلەپووری بەشەکانی تری کوردستان پەیدا کردووە.
بەڵام ئەمڕۆ لەسۆشیالمیدیادا کێشەیەک لەبەردەم زمانی کوردیدا هەیە، ئەویش نەبوونی زمانێکی ستانداردە بۆ سەرجەم زار و بنزاری ئیتنیکە کوردییەکان کە جوگرافیایەکی بەرفراوانی زمانی کوردییان داگیرکردووە، وێڕ أی ئەوەی کە زۆرلە نووسەران و ڕۆشنبیرانی پێکهالتەکان بە زمانە بیانییەکانی وەک عەرەبی و فارسی و تورکی دەنووسن، هێشتاش زمانێکی یەکگرتووی کوردی نەبۆتە پێوەر و هۆکاری بەیەکگرێدانی هزرو ئاوەز و یەکێتی نەتەوەییمان. چونکە سۆشیالمیدیا دەبانێکی دوو تیغەیە، لەکاتێکدا هۆکارێکیشە بۆ درووستکردنی زمانی پێوەری هەر نەتەوەیەک، بە دیوەکەی تریشدا هۆکارێکە بۆ لێکترازانی زمانەکە بۆ چەند زارو بنزار و دەڤۆکی جیاواز، لێرەدا نامەوێ باسی هۆکارە مێژوویی و سیاسییەکانی ئەو لێکترازانەی زار و بنزارە کوردییەکان بکەم، چونکە پێشتر قسەم لەسەر کردووە، بەڵام بۆچی دوای ٣٥ ساڵ لە دامەزراندنی هەرێمی کوردستان، بە فەرمی ناساندنی ئەو زمانە لە دەستووری عیراقدا، هێشتا میدیای حکوومی و ئەهلییەکان خاوەنی زمانێکی ستاندارد نین، هەر کەناڵە بە زارە لۆکاڵییەکەی خۆی دەدوێت و دەنووسێت و لۆکاڵیانە هزر و ئاوەزی دەخاتە بەرچاوی بینەران و بیسەران، کە ئەمجۆرە هزرینەش لە جوغز و چوارچێوەی ناوچەگەڕێتی تێناپەڕێت، لەکاتێکدا زمانی کوردی ڕەوتی سروشتیی گەشەسەندنی مێژوویی خۆی بڕیوە.
هەبوونی دوو ستاندارد لە میدیای کوردیدا بەکار دەهێنرێن، هیچ لە بابەتەکە ناگۆڕێت. ئەوانەی بە کوردی باکوور(کرمانجی ژووروو) دەدوێن ئەو ستانداردە بەکار دەهێنن. ئەوانەشی بە کوردیی ناوەند(کرمانجی ژێری)دەدوێن ستانداردی کوردیی ناوەند(سۆرانی)بەکار دەهێنن، تا ئێستاش هەوڵێکی جیددی نەدراوە ئەو دوو زارە هەر نەبێت لە ڕووی ڕێنووسەوە، هەمیش لە ڕووی گراماتیکەوە، ئاوێتە بە یەکتر بکرێن، یان بەلای کەم لەیەکتر نزیک بکرێنەوە.
زمانی کوردی بە بەراورد لەگەڵ ڕەوتی مێژووییدا کە بەردەوام بەربەستی خراوەتە پێشی، ماوەی سەدەیەک پترە بە زۆر شێوازی ڕەگەزپەرستانە دژایەتی دەکرێت و سیستەماتیکانە هەوڵی لەناوبردنی دەدرێت، بەشێک لەو هەوڵانەش لای خودی هەندێ بەناو زمانناس و نووسەرانی ئەو ئاخێوەرانەیە، بەتایبەت لە هەندەران ئەگەر سەیری وێبسایتەکان کوردییەکان بکەین دەبینین، زمانی کوردی بۆ چەند زارێک دابەش بووە وەک (کورمانجی، سۆرانی، هەورامی، لەکی..)، کە بەداخەوە ڕێنووسەکانیش لە یەکتر جیاوازن، ئەم دیاردەیە لەنێو هیچ گەلێکی سەر ڕووی زەویندا بەدی ناکرێت، خزمەتێکی بێ بەرامبەریشە بە ئەجیندانی دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان.
لەگەڵ ئەوەشدا زمانەکەمان بە هەوڵی بێوچانی دڵسۆزانی نەتەوە باش چۆتە پێشەوە، لە باشووری کوردستاندا خاوەنی ئارشیفێکی گەورەی زمانەوانین، خاوەنی ڕێنووسێکی پێشکەوتووین، ئەگەر هەمووان ئەو ڕێنووسە بەکار بهێنن، زمانەکەمان زووتر دەبێتە خاوەنی ڕێنووسێکی یەکگرتوو.
بەگشتی کەناڵە میدیاییەکاندا بەتایبەتیش لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا زمانێکی نووسین بەکاردەهێنرێت. ئەگەر چارەسەرێکی گونجاوی بۆ نەدۆزرێتەوە لە داهاتوودا بە تێپەڕینی کات دەبێتە دوو زمان، کەوابێت لە جیهانی میدیای کوردیدا ڕەنگە تاکەکەس لەو دەزگایانەدا بە حوکمی نەشارەزاییان و نەبوونی فلتەرێکی زمانەوانی لێرە و لەوێ هەڵەی زمانی میدیایی بکەن، ئەوەش ڕاستەوخۆ باندۆری بەسەر شێواندن و لێکترازانی زمانی کوردییەوە هەیە، ئەو کەسانە بۆ خۆیان زمان نەزانن و لە ژێر هەژموونی زارە لۆکاڵییەکەی خۆیان یان زمانی نەتەوەی سەردەستی دەوڵەتەکەی خۆیانن.
ئەمڕۆ ئەو زمانە باوەی کە لە جیهانی سۆشیالمیدیادا بەکار دەهێنرێت ڕەنگدانەوەی هزری کوردە لە دەرەوەی دنیای دیجیتاڵیدا، دنیای ئینتەرنێت و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە هەموو لک و پۆپەکانی، دنیایەکی ئازادە کە کەس ناتوانێت ڕێ لە کەس بگرێت و شتی خۆی بەسەر کەسی تردا بسەپێنێت، ئەوەی لەوێ دەبینرێت ئەوەیە کە زمانێکی تاکستاندارد بەکار ناهێنرێت، بەڵکوو جووتستاندارد گەشە دەستێنێت. نابێت ئەوەشمان لەبیرمان بچێت کە زارەکانی تریش لەوێ باشتر دەستیان کراوەیە بۆ گەشەسەندن، واتە خەڵک لایەنگری ئەوە نین کە تاکستانداردێک هەبێت و ئەوانی تر پەراوێز بخرێن. بۆیە باشترە ڕێز لە خواستی یەکتر بگرین و بەو ڕێزلێنانە زیاتر لە دەوری یەکتر کۆبینەوە.
نەبوونی سایتێکی تایبەت بۆ پرسەکانی زمان لەو دەزگا کولتوورییە فەرمییانەی سەر بە حکومەتن، کە بەرهەمی هزری دەبێت بە شێوەی نووسین و دەقی ئاسایی لەو سایتە دابنرێت تا مرۆڤ بتوانێت لە وێبگەڕەکاندا پشکنیان بۆ بکات، نەک بە شێوەی پیدیئێف. بە هەمان شێوە پێویستە ڕێزمانێکی بەپێز و دەوڵەمەند، دیسانەوە بە شێوەی تێکست لەسەر ئینتەرنێت دانابێت، کە جێی متمانەی هەمووان بێت و هەر کاتێکیش بیانەوێت دەستکاریی بکەن و نووژەنی بکەنەوە، هەروەها دەبوا تا ئێستا وشەنامەیەکی دەوڵەمەندی دیجیتالییان لەسەر ئینتەرنێت هەبوایە.
بۆ چوونە نێو قووڵایی ئەو هەل‌ومەرجەی ئەمڕۆ بە سەر زمانی کوردیدا زاڵە، وا باشە ڕوانینێکی تایبەتمان بەسەر نووسەرانی کوردەوە هەبێت. ئەو چاوەڕوانییەی کۆمەڵگە لە نووسەرانی خۆی هەیەتی، لە هەل‌ومەرجی ئاوادا زۆر لە قەبارەیان زیاترە. نووسەری کورد لە دەرەوەی جیهانی سۆشیالمیدیا‌دا چی بۆ کراوە، هەتا بەشێک لە توانایەکانی لە نێو جیهانی سایبەریدا تەرخانی خزمەت بە زمانی ستاندارد بکات!؟ وا باشە چاوەڕوانی مۆجیزەیەیەک نەبین لەم توێژەدا، بەتایبەت کە بەشێکیان “قسەکەری بێکردەوەن”.چونکە لە غیابی ڕۆڵی دەزگا کولتوورییەکانی حکومەتدا و هەروەها هەبوونی بەشەکانی ڕاگەیاندن لە پەیمانگە و کۆلیژەکانی زانکۆکانی هەرێمی کوردستان، کە خاوەنی هەڵگری چەندان بڕوانامەی باڵای ئەکادیمین، بەڵام زۆرینەیان(ناڵێم هەموویان)ئەو مامۆستایانە لە ڕووی زمانەوە کۆڵەوارن، کە دەبوو لەو ماوەیەی ڕابردوودا بۆ چارەسەری پرسی زمان لە کایەکانی ڕاگەیاندندا بەهەماهەنگی لەگەڵ بەشە کوردییەکان پرۆژەی مەزنییان لەسەر ئاستی کۆنفرانسی زانستی نێودەوڵەتی بەرهەم هێنابووا. هەڵبەت بێ هەبوونی پلان و بەرنامەیەکی تۆکمە بۆ ئەم ئامانجە هەرچی دەکرێت مخابن بە فیرۆدانی پارەیەکی زۆر و بێنرخ کردنی کات بووە، ئەزموونی گەلان پێمان دەڵێن زمانێکی ستاندارد بۆ گەلانی بێ قەوارەی سیاسی لە جیهانی سۆسیالمیدیادا مەحاڵ نییە.
دیاردەی نووسین بە شێوەزار و دەڤۆک لە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن

زارە کوردییەکان – کە لکەکانی زمانی کوردین، پەنابردنە بەر ئەو شیوەزارە نووسینە، ئەو دەربڕینەیە کە خەڵکی گشتی (ڕەشۆک) لە بازاڕدا، لە جۆرەکانی تری پەیوەندی زارەکیدا پەیوەندی و گفتوگۆی پێدەکەن، لە کاتێکدا زمانی پێوەر، زمانی زانست و خوێندن و نامەنووسی فەرمییە، زمانی ئەفراندنی دەقێکی ئەدەبی یان هزری و فەلسەفییە، مخابن هەندێ نووسەر تێینەگەیشتوون و دژ بە زمانی پێوەری کوردی بانگەشە بۆ شێوەزارە لۆکاڵییەکەی خۆیانی بۆ دەکەن.
ڕەنگە ئەم دیارەیە بۆ ڕۆژنامەنووسێک یان میدیکارێک تا ڕادەیەک ئاسایی بێت، بەڵام ئەو دیاردە نامۆیەی کە لەدەزگەکانی ڕاگەیاندن لە هەوڵی ئەوەدان بە شێوەزار، بنزار یان دەڤۆکی گوندەکەی خۆیان بئاخڤن و بنووسن، نیشانەی پرسیارە، داخۆ ئەو دەزگە میدیاییە تا چەند لە ڕێگای بەرنامەکانیان خزمەت بە زمانی پێوەر-ستاندارد دەکەن، هەڵبژاردنی ئەم ڕێبازی کارکردنە هەر چەند دەوڵەمەند بێت بە فەرهەنگێکی وشە و زاراوەی ناوچەیی و خۆماڵی، بەڵام دواجار هۆکارێکە بۆ لێکترازان و دوورخستنەوەی زار و بنزارەکان لە زمانی پێوەر و ستانداردی کوردی، چونکە شێوەزاری لۆکاڵی فۆرمێکی زمانەوانییە و تایبەتە بە ناوچەیەکی جوگرافیای دیارکراو، کە دانیشتوانەکەی میراتێکی کولتووری و کۆمەڵایەتی و مێژوویی هاوبەشیان هەیە، ئەمەش وا دەکات پەرەسەندنی زمانی دایک لە بەکارهێنانی ناوخۆییدا لە نێو ئەندامانی ئەم گرووپەدا بەرتەنگ و تا ڕادەیەک جیاواز بێت.

*سەرنووسەری گۆڤاری زمانناسی (زمان و زار)




مانا (وەک تەماشاکردن لە گەڕان)دا.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

بۆ ئەوەی ڕێکارەکانی تێگەیشتنی مانا (وەک ڕێگا لەبەردەم ڕۆیشتن)دا بکەمەوە، بۆ ئەوەی لە سەردەمی (ڤیرچواڵ- Virtual)دا چەمكی (لەڕێگا- دروستبوون، نەك لە ئەنجام)دا وەك ڕاستی بدوێ و تێگەیشتنی مانا (وەک تەماشاکردن لە گەڕان)دا هێزی بوونی هەبێت… شاڕستەی (ئێمە تەنها جیهانی دیجیتاڵی بەكارناهێنین، بەڵكە ئەو جیهانە شێوەی بیركردنەوە و بوونمان دروست دەكاتەوە.) تەتەڵە دەكەم؛ بەو مانایەش چێژی (تەماشا-كردن) لە ژینگەی ڤیرچواڵدا تەنیا ساتێكی خۆش نییە، بەڵكە وەك (گەڕان-Search) بنەمای هەستەکان و تێگەیشتنی بوونی مرۆڤ دروست دەکاتەوە.
كەواتە (مانا- وەک تەماشاکردن لە گەڕان)دا زانیاری و ڕاستی، دەسەڵات و كۆنترۆڵ، ناسنامەی گۆڕاوی مرۆڤ (تۆ-ی ئۆنلاین) لەخۆ دەگرێت، بەڵام تەنها سەرنج بێتە سەر چەسپاندنی (خود)ی ڕێگا، دەشێوێت؛ چونكە ڤیرچواڵ توانایە، خود نییە؛ واتە لەنێوان تەماشا و مانادا ئاستێکی نەبینراو، هەڵبژاردنەكانمان دیاری دەكەن و ئارەزووەكانمان ئاراستە دەكەن؛ بەڵام لەنێوان تەماشاكردن و مانادا خود ئامادەیە… لێرەدا مرۆڤ (وەك ماددەی خاو) لەڕێگای گەڕاندا دەبێتە (وێنە، نیشانە، لۆگۆ- داتا)، بەڵام مرۆڤ وەك هەست و خود لەڕێگای تەماشا-كردندا دەبێتە مانا!.
لە ژینگەی ڤیرچواڵدا بیرۆكەی مرۆڤ وەك داتا، هیچ ناوەندێكی سەرەكی نییە، لەگەڵ هەمووشیان لە پەیوەندیدایە، چونكە دەگەڕێ ناتوانێ بوەستێ؛ بەڵام مرۆڤ وەك مانا، ناوەندێكی یەکگرتوو و ڕوونی هەیە، لە تەماشاكردندا دەوەستێ… لە پرۆسەی گەڕاندا سنووری نێوان ڕاست و ناڕاست تێك دەچێت و ڤیرچواڵ دەبێتە بەشێك لە ڕاستی، دەبێتە (وێنەیەكی ڕاستتر لە ڕاستی)، ئەوە ناسنامەی گۆڕاوی تێكەڵبوونی مرۆڤ و تەكنەلۆژیایە: (سایبۆرگ)ە؛ بەڵام هەست و خود، ناسنامەی مانایەكی یەکگرتوو و ڕوون و سەقامگیرە.
ئێمە لە جیهانی دیجیتاڵییدا تەماشای خێرایی زانیارییەکان دەکەین، كە هەموو شتێ دەبێتە: فەوڕی؛ كات كورت دەبێتەوە و دەبێتە: كاتی هەنووكە؛ ناتوانین لە زێدەگەڕاندا بوەستین و کارێکی دیکە بکەین چونكە بە پرۆسەی گەڕان مەست دەبین، لە زانستی خێراییدا مەست دەبین، هەمیشە چێژ لە گەڕانی زێتر وەردەگرین.
لە ئامرازە دیجیتاڵییەکان (مۆبایل و تەلەفۆنە زیرەکەکان، ئۆتۆمبێل، کامێرای چاودێری، ئامێرە زیرەکەکانی ماڵ و ئینتەرنێت)ەوە زانیارییەكان لە دەوروبەر وەردەگرن و وەك داتا بە سیستەمە ئەلیکترۆنییەکانی دەبەخشن و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیشدا ئەلگۆریتمەكان وەك هێزێکی شاراوە هەنگاو بۆ شیکردنەوەی زانیارییەكان و جێبەجێكردنیان دەنێن؛ بەو مانایە سێنسەری ئامرازە دیجیتاڵییەکان (سێنسەر-Sensor: داتاكان بۆ سیگناڵێکی ئەلیکترۆنی دەگۆڕن) کاریگەری لەسەر ڕەفتار و ئارەزووەكانمان دادەنێن و لەڕێگای چێژبەخشینەوە مافی ئەوە بەخۆیان ڕەوا دەبینن حەزەكانمان تەتەڵە بکەن و گۆڕان لە بیركردنەوەماندا بكەن!
بۆچی لەوە ناپرسی زۆرێک لە پلاتفۆرمەکان و کۆمپانیاکانی وەک: گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، داتای بەکارهێنەران (وەک گەڕان، کلیک، شوێن، کڕین، لایكـ)ەكانمان کۆدەکەنەوە و بەهۆی ئەلگۆریتمەكانەوە لێکۆڵینەوەیان لەبارەوە دەكەن و لەوێوە پێشبینی هەڵسوکەوتی داهاتوومان دەكەن… لەوە ناپرسی كاتێك (تەماشا) لەسەر شتێ ڕادەگری، بۆچی هەمیشە ئەو شتە دروست دەبێتەوە؟!
هەموو ئەوانە، وەك ئەوەیە (مانا) لە شاشەی ئامرازە دیجیتاڵییەكاندا لە دروستبوونەوەدا تەماشای (هەمووان) بکات، تەنها (خود) نەبێت! لێرەدا تێگەیشتن (تەماشاكردن)ە و بە دەستبازی دروستبوونەوەوە مەستە؛ بەڵام ئامرازە دیجیتاڵییەكان (تەماشا)ی ئەوی دیکە دەکات، كە من نیم! من پێویستە تەماشای- بکات، بۆ ئەوەی مۆڵەق بێ و ئەوی دیكە نەبینێ؛ كەواتە ئامرازە دیجیتاڵییەكان تەماشا-ی هەموو شتێک دەکات تەنها منی مۆڵەق نەبێت؛ بەدیوەكەی دیكە شاشە لە ئاستێکی نەبینراودا لە (تەماشا-کردن)م ناکەوێت.
بەمجۆرە ژینگەی ڤیرچواڵی هاوشێوەی بەربوونەوەی تێگەیشتن بەشدارییەک لە هەستە مرۆییەکاندا دەوروژێنێت: تەماشا لە گەڕاندا تێگەیشتن فریوو دەدا و چێژێكـ دەبینێ کە لە گەڕانی مانادا نییە، بەڵكە لە جوولەی شاشەدایە؛ كەواتە مرۆڤ لە زانیارییە دیجیتاڵییەکاندا تێگەیشتن بەدەست ناهێنێ، بەڵکە تەماشای شاشەیەک دەکات یان چێژێ دەیبات کە بەخێرایی لە گەڕاندا لێی ڕەتدەبێت.
لێرەوە سێنسەری ئامرازە دیجیتاڵییەکان سەلماندوویانە ئەوە جوولەی زانینە تەماشای مرۆڤ دەکات، نەك تێگەیشتنی چەسپاو؛ مرۆڤ لەو زانیارییە دیجیتاڵییانەدا تێگەیشتن حاسڵ ناکات، بەقەد ئەوەی سێنسەرەکان لە گەڕان بەنێو دەروونی مرۆڤدا حاسڵی دەکەن! سێنسەرەکان لە تەماشای مرۆڤ دۆخێکی سایکۆلۆژی بەرهەم دەهێننەوە.
بۆچی مرۆڤ لە گەڕان بە دوای زانیارییە دیجیتاڵییەکاندا تێگەیشتن (وەك ئەزموون) حاسڵ ناکات؟ چونکە زانیارییەکان تەماشای مرۆڤ ناکەن، تەماشای شاشە (کامیرا) دەکەن! واتە تەماشای جوولەی چاوێکی دیکەی مەتەڵاوی دەکەن، كە كامیرا- شاشەیە، چاوێك كە لە تەماشا ناوەستێ! بەڵام هەست و خود و ئەزموون لە دۆخی وەستاندایە، بۆیە (تەماشا) فریووی دەدات… ئەو شتەی چاومان لەسەریەتی جوولەی (شاشە)یە و لەو بابەتە (گەڕان) ڕاستەقینەتر دیارە کە بەرانبەری وەستاوین، یان لەو داتایەی بەدوایدا دەگەڕێین ڕاستەقینەتر دەردەكەوێت؛ هەڵبەتە لە بابەتی گەڕان و شاشەدا (زڕەوێنە-Simulacra- وێنەیەكی ڕاستتر لە ڕاستی)ی (ژان بۆدریارد) ڕێكارەكانی فریودان ڕوونتر دەركاتەوە.

هونەری گەڕان
لە مانادا (تەماشا-كردن) لەسەر بابەت دەوەستێ، بەڵام ئەو وەستانەی تێگەیشتن، ئەو تایبەتمەندییە نییە کە هونەری گەڕان (هونەری پرسیارکردن)ی پێدەناسرێتەوە، چونكە تێگەیشتنی بابەت دەبێتە ئەزموونێكی خودی، واتە مانا (تەماشا) بۆ ئەوی دیکەی (كردن) دەچەسپێنێ و هیچ کارێکی دیکە ناکات تەنها ئەوە نەبێت كە دەوەستێت؛ چونكە مانا مافی ئەوەی هەیە و پێویستە لەسەری (تەماشا) لە شوێنێ (مۆلەق) بكات؟! بەڵام مەرج نییە گەڕان هەرگیز (تەماشا) بکاتە (كردن)؛ گەڕان وەك ڕێگا لە ڕۆیشتندا (تەماشا)ی هەموو شتێک دەکات تەنها مانای (كردن) نەبێت، تەنها ئەزموونی خود نابینێت، كەواتە (من) وەك (كردن) مانام!
بێگومان زانیارییە دیجیتاڵییەکان بەبێ خواستی خۆیان وێنەیان گیراوە، بۆیە لە مانا و تێگەیشتن تێدەپەڕن و سەیری شاشە- کامیرا دەکەن و لە گەڕاندا مانا دروست دەكەنەوە، ئەزموون دروست ناكەن؛ بەمجۆرە لەنێوان ئامرازی کامیرا و تەماشا هیچ جۆرە تێگەیشتنێ بۆ گەڕان نییە، جگە لە کاردانەوەیەک بە ئاراستەی ئابووری خێرایی گەڕان، بازاڕی خێرایی گەڕان لە کاردانەوەی نەوەستاندا بەردەوام دروست دەبێتەوە، لە كاتێكدا تێگەیشتن، مانا و ئەزموونی خود لە کاردانەوەی بازاڕی-كردن سەوز دەبێت.
من بەدوای ئەو شتەدا دەگەڕێم کە تێیدەگەم، ئەگەرچی لە تەماشادا ئەو شتە نابینمەوە؛ بەڵام لە گەڕانی خۆبەخۆ لە کایەی داخراوی تەماشادا بەردەوام مەستی چێژی لەدایكبوونەوە دەبم! بەمجۆرە گەڕان و (تەماشا)، لە بەدەستهێنانی ئامانجی مانا و تێگەیشتنەوە بۆ چێژ دەگۆڕێت؛ گەڕان و چێژ بە دوای یەکدا لە لەدایكبوونەوەدا یەكتر بەجێدەهێڵن، بەو مانایە هەمیشە گەڕان، مانا بەجێدەهێڵێ، ژینگەی ڤیرچواڵ و زڕەوێنە دەبنە هایپەر-ڕاستی و چێژ؛ بەڵام خود و (تەماشا-كردن)، ئەزموون و هەستەكان هەڵدەوەشێنێتەوە.
لە مەستیدا خود دەرناكەوێت چێژ فەرمانڕەوایە؛ وەك چۆن کتوپڕ تەماشای گەڕان دەگۆڕێت! بەڵام ئایا ئامرازە دیجیتاڵییەكان لەبری خود گرنگی بە چێژ دەدەن، لەبری چێژ گرنگی بە گەڕانی بەردەوام دەدەن، لەبری گەڕانی بەردەوام گرنگی بە فریوودان دەدەن و ناوی دەنێن ژینگەی ڤیرچواڵی كە تێیدا: دەژین، پەیوەندی دەكەین و خۆمان دەگۆڕین؟! هەڵبەتە لە ژینگەی ڤیرچواڵدا سنووری نێوان ڕاستی و خەیاڵ كەمتر دەبێتەوە؛ مرۆڤ لە (پێكهێنانی ژینگەی نوێ)ی ڤیرچواڵیدا تەنها نیشتەجێ نییە، بەڵكە دروستكاری جیهانەكەی خۆیەتی؛ (مانا- مرۆڤ) لەبەردەم گەڕاندا بەندە بە پرسی چێژەوە، چێژ لە پێكهێنانی ژینگەی نوێدا بەندە بە پرسی فریووەوە.
كەواتە کارلێکی نێوان مانا و گەڕان، چێژ و فریوو، لە ئاستە جیاوازەكاندا ئەگەری كراوەن: لەنێوان توانای داهێنانەكانی مرۆڤ و جیهانی ڤیرچواڵیدا؛ واتە ئەگەرچی مرۆڤ جیهانی ڤیرچواڵی دروست كردووە، بەڵام ئێستا ئەو جیهانە مرۆڤ دووبارە دروست دەكاتەوە! بەو مانایە جیاوازی لەنێوان دوو شێوازی بووندایە: لەیەكەمیاندا ئەگەر (تەماشا)ش نەبێ، بابەتی (كردن) هەیە؛ لە دووەمیاندا بوونی تەماشا پەیوەستە بە داتا، سیستەم، بەكارھێنەرەوە؛ لە یەكەمیاندا زانیارییەكان بەسەر ئەزموون و هەستەكاندا دێت؛ لە دووەمیاندا زانیارییەكان بە فلتەر و ئەلگۆریتمەكاندا تێدەپەڕن؛ لە یەكەمیاندا ڕاستی پەیوەستە بە جەستە و كۆمەڵگاوە؛ لە دووەمیاندا ئەوەی دەبینیت هەموو ڕاستی نییە (هایپەر-ڕاستی) لە ڕاستی زیاتر كاریگەری دەبێت؛ یەكەمیان جێگیرە و دووەمیان گۆڕاوە، یەكەمیان خودی بەهایە و سەرنج ڕاكێشە، بەو مانایەی كە سەرەتا و دەستپێكە و دەچەسپێ؛ دووەمیان بەهای بازاڕە و حەپەسان دروست دەكات، بەو مانایەی بەشێوەی كاتی بڵاو دەبێتەوە و دەگۆڕێت.

گەڕان وەك ئاماژە
بێگومان ئەگەر گەڕان تەنها پەیوەندیی بە بەهای بازاڕەوە هەبێت، لەو گەڕانەدا هیچ شتێک لەوە گرنگتر نییە كە تەماشا هەڵقووڵانێکی بێدەنگی وێنە و داتا، ئابجێكت، یا ئاماژە بێت؛ بەڵام ئایا لە فەلسەفەدا گەڕان وەك ڕێنمایی ژیان و باڵابوونی بەهای مرۆڤ و جیهان تەماشا دەكرێت؛ ئایا ژیان و جیهان، ڤیرچواڵ و حەقیقەت، هەموویان لەناو ئەو وێنە و ئاماژەیەی تەماشای بازاڕدا ڕووبەڕووی زانیاری و دەسەڵات دەبنەوە؟ بەكورتی ئایا مرۆڤ لەسەردەمی پۆست هیومانیزمدا تەنیا بوونێکی سرووشتییە، یان (سایبۆرگ)ە، نیمچە- مرۆڤ و نیمچە- تەکنەلۆژیایە؟!
هەڵبەتە پرۆسەی گەڕان تەنها فیزیكی نییە، خودی ژیان گەڕانێكە بۆ مانای هەستەكانی مرۆڤ، هەروەها سێنسەری ئامرازە دیجیتاڵییەكانیش؛ بەمجۆرە مرۆڤ لەنێوان بەهای ڕاستی و ژینگەی ڤیرچواڵیدا ناژێت، بەڵكە لە تێكەڵەی هەردووکیاندا دەژیت، لە تێكەڵەی تەماشا و تەماشاكردندا دەژیت؛ واتە هەم تەماشایە (وێنە، نووسین، لۆگۆ- نیشانەیە کە پات دەبێتەوە) و هەم تەماشاكردنە (مانای هەست و حەقیقەت و خودی ئەزموونە بەرجەستە دەبێت).
نیشانە خۆی واتا نییە، بەڵکە واتا ڕوون دەکاتەوە؛ نیشانە ئەو شتەیە کە پاتە دەبێتەوە یان ئاماژە بۆ شتێکی تر دەكات، نیشانە تەماشایە؛ لە ژینگەی ڤیرچواڵیدا نیشانەکان هەموویان دروستكراون و بۆ پەیوەندیكردن ئامادەن! بەڵام تەماشاكردن بەهای حەقیقەتی مانا بەرجەستە دەكات، ئەو هەستەیە یان ئەو زانیارییەیە کە تێگەیشتنێكی بەرزی ئەزموون دەنرخێنێ و نیشانەكان ڕوون دەكاتەوە! نیشانە دروست دەبێ، بەڵام بێ تەماشاكردن مانای جیاواز نابەخشێت! تەماشاكردن پێویستە بۆ ئەوەی هەست بە نیشانە بكات و بە بەهای مانای بگەیەنێت؛ كەواتە تەماشا- نیشانە: داتا، ئابجێكت، یا کاراكتەرە؛ كەچی خودی مانا- تەماشاكردن: ئەو هەست و ڕوونكردنەوانەیە کە مرۆڤ لەناو جیهانی دیجیتاڵیدا دەیبینێ.
لێرەدا گەڕان خۆی لە ئاستێكی تر دەچێتە سەر، چونكە تەنها تەماشا بۆ دۆزینەوەی نیشانەكان نییە، بەڵكە بۆ ڕوونكردنەوەی پرۆسەی تەماشاكردنە؛ واتە مرۆڤ تەنها لەناو تۆڕێكی نیشانەدا ناگەڕێت، بەڵكە لەناو تۆڕێكی مانا و هەستدا خۆی دووبارە بەرهەم دەهێنێتەوە؛ لەم ڕووەوە، گەڕان لەنێوان تەماشا و تەماشاكردندا دەبێتە پڕۆسەیەكی دیالێكتیكی: نیشانەكان مرۆڤ بانگ دەكات، بەڵام تەماشاكردن وەڵامی دەداتەوە و لەو نێوانەدا مرۆڤ لەدایك دەبێتەوە.
لە جیهانی ڤیرچواڵیدا، ئەو دیالێكتیكە تووندتر دەبێت؛ چونكە نیشانەكان بێ ‌وەستان بەرهەم دەهێنرێنەوە و دەگۆڕدرێن، ناسنامەی مرۆڤ بەردەوام دەگۆڕێت؛ بەڵام تەماشاكردن هێشتا پێویستی بە كات و هەستە، پێویستی بە ئەزموونكارییە؛ ئەوە وای لێدەكات بە گومانەوە لەنێوان خێرایی داتا و قووڵیی ئەزمووندا بژی، لەنێوان ئەوەی دەبینرێت و ئەوەی درك دەكرێت.
ئەگەر لە ڕوانگەیەكی قووڵترەوە سەیری كردەی گومان بكەین، ئەوە گەڕان وەك ئاماژە، وەك تەماشا دەبێتە خودی بوونی مرۆڤ: مرۆڤ بوونێكی تەواو نییە، بەڵكو پڕۆسەیەكی بەردەوامی گومان و گەڕانە؛ لەبەر ئەوە، ژیان نە كۆتاییە، نە وەڵامێكی تەواو، بەڵكە پرسیارێكی بەردەوامە كە لەنێوان تەماشا و تەماشاكردندا، لەنێوان گومان و گەڕاندا.
كەواتە لە سەردەمی دیجیتاڵ و پۆست-هیومانیزمدا، گەڕان تەنها كردەوەیەك نییە، گومان تەنها پرسیارێك نییە، بەڵكو شێوەیەكی تەماشای بەردەوامە؛ شێوەیەك كە تێیدا مرۆڤ دەدۆزێتەوە- یان هەرگیز تەواو نادۆزرێتەوە.

هەولێر 27/3/2026




لەناپاڵمەوە بۆ درۆن.. سەلام عومەر

قەڵادزێ بەناپاڵم و كوردستان بەدرۆن شەهید دەكرێن

52 ساڵ پێش ئێستا كەنیو سەدە زیاتر دەكات، بەناپاڵم كە چەكێكی قەدەغەكراوی نێودەوڵەتی بوو قەڵادزێ‌ خەڵتانی خوێن كرا و سەدان شەهید و بریندار كەوتنە سەر شەقامەكان، ئێستاش بەدرۆن كوردان دەكەنە نیشانە و شەهیدمان دەكەن و دوای نیو سەدە ئاوڕ لە ئەزموونی رابردوومان نادەینەوە و لەنێو قوڕی ئایدیۆلۆژیادا چەقیوین و پەرلەمانمان پەك خستوە و حكومەتیشمان سڕ كردووە، كەچی نەخۆمان و نە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی نقەیان لێوە نایات.
لەنێو جەنگێكی نەخوازراوی ئاسمانیدا ئابوریەكەمان و كەمپ و براكانمان دەكەنە نیشانە و دۆستێك شك نابەین لەسەرمانكاتەوە، خۆشمان هەر خەریكی ئیدانە كردنین و كەچی ناتوانین یان نامانەوێ‌ یەك ریز بین و پلانەكانی نەیاران لەگۆڕ نێین.
شەڕ رادەواستێ‌ و ئاگربەست رادەگەیەنرێ‌ و وڵاتە شەڕنگێزەكان دەچنە سەر یەك مێزی دانووستان، ئامادەی رێكەوتنیشن كەچی لێرە لەم هەرێمە لەتكراوەدا پەرلەمان چەقیوە و حكومەت غەزریوە و پۆستەكان بوونەتە ڤایرۆس و سنگی پارتە زەبەللاحەكانی وێران كردووە.
لەنێو ئەو بارودۆخە نالەبارەدا فێڵ لەیەكتری دەكەین و دەستكەوتەكانمان دەبەخشین و دەستی دوژمن بۆسەر نیشتمانەكەمان درێژتر دەكەین لێرە یەكتریمان قبوڵ نیە و لەولاش ملی یەكتری دەشكێنین .
رێك لەو كاتە دژوارەدا كە هێشتا دەنگی ناپاڵم لە گوێماندا دەزرنگێتەوە، لە ئاسمان وڕە وڕی درۆنەكان كاسی كردووین، هەر رێك لەم سەردەمەدا یادی بۆردومان و كۆمەڵ كوژی قەڵادزێ‌ دەكەینەوە و هێشتا ئەو رۆژە و كیمیای هەڵەبجە و ئەنفال نەبوونەتە ئەزموون دەرسی لێوەرگرین.
52 ساڵ بەسەر 24/4/1974دا تێپەڕی ئەورۆژە یەكەم ساتی بە كۆمەڵكوژی بوو كەلەلایەن بەعسەوە دەستی پێكردوو بۆ یەكەم جاریش بوو كە لە قەڵادزێ‌ چەكی قەدەغەكراوی نێودەوڵەتی بەكارهێناو كەچی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی دوای ئەم هەموو تاوانە یەك لە دوای یەكانەی بەعس كە خۆی لە ئەنفال‌و كیمیاباران‌و وێرانكردنی هەزاران گونددا دیتەوە بێدەنگ بوو، تا ئەو كاتەی داگیركردنی كوێت‌و رووداوەكەی 11ی سێبتێممبەری ئەمریكای بە دواداهات, وەهۆش خۆیان هاتنەوە‌و مەترسی دەسەڵاتی بەعسیان لەعێراقدا بۆ دەركەوت.ئەگەرنا لە خەوێكدابوون لەمەبەئاگاتر.
كاتی ئەوە هاتووە ئەو چیرۆكانەی كە هەر لەئەفسانە دەچن و بەسەر وڵاتەكەمان هاتوون لەشوێنی خۆیان بگێڕدرێنەوەو كارەساتەكان كەهەموو سووچێكی ئەم كوردستانەی تەنی بوو لەنێو دیكۆمێنتەكاندا دەربهێنرێنەوەو بدرێنەوە ئەو وڵاتانەی بەرپرسیاریەتیەكەی هەڵدەگرن ، بەتایبەت ئێستا كەخەڵكانێك هەن بەرپرسیاریەتی باڵایان لەئێراقدا لە ئەستۆیەو كەچی تاوانبارانی ئەنفال و كیمیا باران ئازاد دەكەن ، پێمان دەڵێن دەتوانین بەم كارتانە وێرانتان كەینەوەو ئەوسەگانەتان تێبەردەینەوە كەپێشتر شارەكانی ئێوەیان گڵاو دەكردو لەنوگرە سەلمانیش پارچە پارچەیان دەكردن .
بۆیە كاتیەتی ئاوڕ لەرابردووبدەینەوە، یان بگەڕێینەوە بۆ سەردەمە سەختەكان، مەبەستم ئەورۆژانەی باشووری كوردستانی تێدا دەهاڕدرا، رێك دەبێت بەسەر ئەو خەتایانەدا بچینەوە كەرژێمی بەعس دەرهەق بەكوردی دەكرد، یان هەڵوێستەیەك لەسەر چەندین ساڵ ئازادی بكەین و بۆ ئەو رابردووە بگەڕَێینەوە كەگۆڕانەكان نەك وەكو پێویست نین لەئاستی ئەو كارەساتانە نین كە بەسەر گەل و شارەكانمان هاتوون ، بۆیە بیركردنەوە لەگۆڕان بەرەو باشتر سوورمان دەكات بەرەو ئەو جموجۆڵەی كەدەكرێت لە ئایندەدا بكرێ‌ و نابێ‌ ئێمە تاهەتایە لەدوواوەی رەوتی گۆڕانكاریەكان بین و هەرچاومان لەو دەسەڵاتە بێت كەساڵانێكە هەرخەریكی كابینەو دابەشكردنی ئەو بۆدجانەن كەهی هەموانەو بۆ چەندانێكە، یان پڕۆژەكان بۆ ئەو شوێن و شارانەن كەخۆیانی تێدان و ئەوانەش كەلەوەتەی هەن قەوانیان تێدا بەتاڵدەكرێتەوەو كیمیا باران دەكرێن و بۆردوومان دەكرێن ،هەر بۆنی باروتیان لێبێ‌ و ئەو سیما شارستانییە وەرنەگرن كەدەبوو بەر لەشارەكانی دی هەیان بێت.
میكانیزمی دەسەڵاتی ئەوسای بەعس ئاراستەی سەرجەم رووداوەكانی لەو خاڵەدا چڕكردبۆوە كە بە لەناوبردن‌و توانەوەی شۆڕشی كوردی دەتوانێ‌ جڵەوی فەرمانڕەواییەكەی درێژە پێبدات‌و هەموو پانتاییەكان دەكەونە ژێر سێبەری ئەو لەشكرەی چاوی لەدەورو بەر دەگێڕا، هەروا دەشتوانێ‌ ببێتە مایەی ئەو ترسە ئەستورەی كە ئایندەی دەسەڵاتی پێ‌ دەپارێزێ‌, بۆیە بۆ داپۆشین‌و ونكردنی خاڵە لاوازەكانی بەتایبەت لە سەردەمی شۆڕشی كوردی كە ئەو كات شۆڕش لە بەهێزیدابوو توانای بەعسیش سنوورداربوو پەنای دەبردە بەر بەكۆمەڵ كوشتن تا بەرنامە گڵاوەكەی درێژە پێبدات‌و پیشانی دەوروبەریش بدات كە لە هیچ سڵ ناكاتەوە, رژێمێكی ملهوڕەو عێراق بەهەموو پانتاییەكانیەوە لەژێر دەسەڵاتی تاكڕەویانەی خۆیدایەو هەرچی بیەوێ‌ دەتوانێ‌ بیكات، بۆردومانكردنی قەڵادزێ‌ لەم رۆژەداو كوشتنی سەدان هاووڵاتی‌و خاپوركردنی دەیان خانووبەرەو زانكۆی سلێمانی كە زانكۆی سەلاحەدیینی ئێستای هەولێرە,داغكردنی هەر هەموومان بوو، بەڵام پەڵەی ئەو داغە ئەستوورە لەسەر هەردوو شاری هەڵبجەو قەڵادزێ‌ و پێنجوین و چۆمان هێندە ئەستوورە هەمیشە بەروخسارمانەوە دیارەو زۆر جاران تۆخیشی دەكەنەوە ،ئەم بۆردوومانە سەرەتاو دەستپێكی یەكەم تراژیادیابوو كە هاووڵاتی كوردی وەخەبەر هێناو شۆڕشی ئاراستەی گۆڕانكارییە خێراكان كرد‌و وەبیری هێنایەوە كە لە گۆڕەپانی جەنگدا تەنهایەو دەبێت خۆی بەرگری لەخۆی بكات و كۆمەڵگای نێو دەوڵەتیش لە ئاست كێشەی گەلی كورددا خەوتووێكی بەئاگا بوون و رێكخراوە جیهانییەكانی مافی مرۆڤیش لە بێئاگاییەكی میكانیكی دا نەیان دەویست ئاوڕ لەم رووداوە ترسناكە بدەنەوەو بەرژەوەندی باڵای بازرگانە قەبەكانی ئەوسای نەوتی جیهانی‌و ساغكردنەوەی چەك‌و جبەخانە كەڵەكەبووەكانی ئەو وڵاتانەی لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە دەرگایان لەسەر كلۆم درابوو, هۆكاری ریشەیی بێدەنگ بوون‌و خۆگێلكردن بوون لە ئاست ئەو تاوانە یەك لە دوای یەكانەی لەلایەن حكومەتی عێراقەوە دژی نەتەوەی كورد ئەنجام دەدرا, خۆجەنگی ساردوو وڵاتە سۆسیالیستەكانیش لەم نێوەندەداو لە ئاست وڵاتێكی پارچەكراوی وەكو كوردستان بێخەتا دەرنەچوون‌و بەشێكی زۆری تاوانەكان رووبەڕووی ئەوان دەكرانەوە‌و ناپاڵم‌و فرۆكە مەترسیدارەكانی ئەوسا لە ژێر باڵی ئەوانەوە دەفرۆشران‌و شاری قەڵادزێ‌‌و دەیان‌و سەدان گوند‌و شارۆچكەی دی پێ‌ خاپوركراو دواتر تێكدانی بە كۆمەڵا‌و كوشتنی بە كۆمەڵا‌و راگواستنی بە كۆمەڵا‌و كۆچڕەوی بە كۆمەڵی بەدووداهات..!
ئەگەر ئاوڕێكی خێرا لە رۆژی بیست‌و چواری چوار بدەینەوە‌و رووداوەكە وەك كارەساتێكی دژەمرۆیی هەڵبسەنگێنین تێدەگەین كە بزوێنەری ئەم كارەساتە بێ‌ ئەزموونی شۆڕشی كوردبوو لە ئاست هێرشێكی نەخشە بۆ كێشراو كە تا ئێستاش شكستی هەموو شۆڕشەكانمان لە دوای دانوستانە ژەهراوییەكانەوە دەست پێدەكات‌و دووبارە بوونەوە‌و چەند بارە بوونەوەشی ئەو خاڵە لاوازانە وەدیار دەخەنەوە كە هەموو دەم وەك دیاردەیەكی نامۆ, بەڵام شارەزا لە نێو متمانەكانی شۆڕشی كوردیدا خۆی نمایش دەكات, بۆیە هەموو ئەو ئەزموونە دەوڵەمەندانە دەكرێ‌ لە رۆژێكی وەك ئەمڕۆدا سوودی لێوەرگیرێ‌‌و سەركردایەتی كوردی زۆر وشیارانە مامەڵە لەگەڵا ئەو بارودۆخە بكات‌و چیدی خۆی وابەستەی هاوپەیمانییەتییەك نەكات كەدەزانێ‌ لایەنی بەرامبەر شەرمی بەو هاوپەیمانییەتتییەیان دێت، یان ریبَكخراوی داعشی وەسەر دەگەڕێنێ‌و وەك جەنگاوەرێكی ئازا مامەڵەی لەگەڵ دەكات و هەمیشە بە پاشكۆی عراقیشیەوە گرێ‌ دەدا، هەروا دەبێت لەئاستی بەرپرسیاریەتەكان دابێَت و چیدی گیانی پاوان خوازی و خۆ قەبەكردن رابردووی لەبیرنەكات چوونكە ئایندەی لەپێشە، هەروابێتەوە لە بیریشی نەچێت كە ئەم دەستكەوتانەی ئەمڕۆ بەشێكی گەورەی بەر شەهیدانی 24/4‌و 16/3ی هەڵەبجە دەكەوێ‌ ئەوە جگە لەوەی كە كۆڕەوەكەی ساڵی نەوەد‌ویەك فاكتەری سەرەكی ناساندنی گەلی كوردبوو، بە كۆمەڵگای جیهانی‌و دەستپێكی ناساندنی شۆڕش‌و تراژیدیا جۆراو جۆرەكانی گەلی كورد‌و بەجیهانی كردنی كێشەكە‌و گەورەكردنی زیاتری سەركردەكانمان بوو.
بۆیە رێزنان لە رۆژانی سەختی تێكۆشان‌و ناساندنی وەك خۆی رووداوەكان بەس نین بۆ قەرەبوو كردنەوەی ئەو شار‌و گوندانەی بەدەستی بەعس زەرەرمەندبوون, بە قەد ئەوەی كە دەبێت لە ئێستای ئازادیدا كاری جددی‌و بەرهەم ئامێز بۆ ئەم شارانە بكرێت‌و لە بیری نەكەن كە یەكەم خۆپیشاندانی جەماوەری بەرفراوان كە ترسی بەعسی شەقكرد‌و تەواوی كوردستانی گرتەوە‌و گەورەترین ورە‌و توانستی بەپێشمەرگە‌و سەركردایەتییەكان بەخشی راپەڕینی 24/4/1982ی قەڵادزێ‌ بوو كە تەواوی چین‌و توێژەكانی ئەم شارە‌و قوتابیانی زانكۆی سەلاحەدین‌و سەدان قوتابی كچ‌و ژن بەشداربوون‌و بۆ یەكەمجار داوای جەماوەر بەلابردنی هەندێ‌ سەیتەرەو ئازادكردنی گیراوەكان‌و چۆڵكردنی رەبیەكانی ناو شار بەسەر بەعسدا سەركەوت‌و بەم هەنگاوەش تەواوی كوردستان راچڵەكی‌و ئەو ترسە ئەستورەیان فڕێدا كە بەعس لە دڵی گەلی كورددا چاندبووی.
لێرەوە قەڵادزێ‌ بووە ئەو رایەڵە بەرفراوانەی كە شۆڕشەكان متمانەی پێبكەن‌و لانەی ئەو چالاكییە بەردەوامانە بێت كە لەوێوە دژی بەعس دەوەشێنران‌و هەر لەوێشەوە رێكخستنەكانی سەرجەم حزبەكان بەرنامەی كار‌و كردە نهێنییەكانیان بە ئەنجام دەگەیاند‌و هەر لەوێشەوە رێگەكانی چوونە چیاو تێكۆشانەكان پیشانی ئەو هەڵۆیانە دەدران كە دواتر داستانە یەك لە دوای یەكەكانیان لە سەرتاپای كوردستاندا دژی بەعس ئەنجام دەدا, بۆیە ئەوێ‌ واتە قەڵادزێ‌ لەئەنجامی ئەو گیانە شۆڕشگێڕیەو توانستی بێوچانی خەڵكە تێكۆشەرەكەی دژی بەعس و لەهەمان كاتدا هەڵكەوتەی جوغرافی لەلایەن بەعسەوە خاپوركراو لە ساڵی 1989 خەڵكەكەی, بەجۆرێك پەڕاگەندەكرا كە لە مێژوودا وێنەی نەبووە‌و دروستكردنەوەشی لە ساڵی 1991‌و دوای ئازادبوونی كوردستان بێ‌ بەرنامەییەكی هێندە ناشیرینی پێوە دیارە كە كاری لە دیموگرافیای ئەم شارە كردووە‌و راستكردنەوەی‌و جوانكردنەوەی دەبێت خەمی دەسەڵات بێت‌و ناكرێ‌ تاسەر حەوزی پشدەر لەپڕۆژەكان بێبەش بن و ئەو پەراوێزەبێت كە نەخشە سیاسییەكان پرۆژە خزمەتگوزارییەكان قوت دەن‌و ئاوڕی حزبیانە‌و جێ‌ پەنجەی حزبیانە لەو بۆدجانەدا رەنگبداتەوە كە بە قەد قوربانییەكانی قەڵادزێ‌ نین‌و نابن.
شارێكی خاپوور شارێك تا سەرمۆخ خاوەن قوربانی‌و خاوەن دەیان سیاسەتمەدار‌و رۆشنبیر‌و پێشمەرگەی لێهاتوو تا ئێستاش هەر بە خواری نەخشەرێژ بكرێت‌و خوارەوەی هەمان كەلاوەكانی هەشتاونۆ بێ‌‌و لە سەردەمێكی وەك ئەمڕۆی كوردستانێكی دەوڵەمەنددا بەڕاستی بیر لەم شارە نەكرێتەوە‌و برینەكانی بیست‌و چواری چوارەكان ساڕێژ نەكرابێ‌‌و خەڵكی رەسەنی ئەم شارە وەكو نامۆیەك سەیر بكرێ‌. ئەی قەلادزێ‌ نەبوو لە هەفتاو چوار زانكۆی لە ئامێز نابوو، دواتریش پردی هاتوچۆی پێشمەرگەبووین‌و لە خەبات لە نێوانی دوو فەیلەقدا راپەڕین لە بازیان پێش سلێمانی ئاڵای سەركەوتنیان بەرزكردەوە‌و لە جدیدە‌و كەورگۆسك‌و دارەتوو دۆزەخیان بۆ بەعسیەكان دروستكردوو لە هەموو سەردەم‌و شۆڕشەكاندا ئێستاشی لەگەڵدابێ‌ كەدوو وڵات بۆردوومانی گوندەكانمان دەكاو هەراسانیان كردووین، لە قەبارەی خۆمان زیاتر قوربانیمانداوە‌و سەدان‌و هەزاران لاومان بەخشیوە، كەچی هێشتا ئەوەنین لە خوێندنەوەماندا؟!.
ئێوەش وەك دەسەڵات و وەك ئەوانەی بەوێدا هاتن و گەیشتنە ئێرە لە بیرتان نەچێ‌، راستە هەموو كوردستان بایی خۆی زەبری بەعسی وێكەوتووەو شەهیدی هەبووەو قوربانییەكی بێشوماریان داوە بەڵام تەنها دوو قەزایەك كەزۆر هاریكاری شۆرش بوون ولەسەر دەستكەوتەكانی ئێوە گەورەترین زەبری رژێمە شۆڤینیستەكانی خواردبێ‌ ،قەڵادزێ‌ و هەڵبجەیە ،چوونكە ئەم دوو شارە بەتەواوی خاپور كران،جگە لەشەهیدەكان خەڵكەكەی پەراگەندە بوو ئێستا ئەوان بەڵێنەكانی دابویان جێبەجێیان كرد، ئەدیكوا بەڵێنەكانی ئێوە كەهەموو ساڵێ‌ و تەنها لەیادەكاندا دەیدەن ؟؟
خەڵكی ئەم دەڤەرە دەخوازن دەسەڵاتی پشدەر هەمان ئەو دەسەڵاتە بێت كەلەشارەكانی دی هەیەو باچیدی داهاتە قەبەكان نەڕژێنە باخەڵی تاكەوەو قەڵادزێ‌ ئەو شارەیە كە دەكرێ‌ ئەوجار بیری لێبكرێتەوە.پڕۆژە گەلێك بێنن ولاوەكانی دوێنێ‌ كە لە شۆرشەكاندا ماندوو بوون پێیان ئاشت بكەنەوە، بابیر لەئایندەیەكی گەش بۆ تەواوی كوردستان بكرێتەوەو هەوڵبدرێ‌ لەگەڵ جوانكردنی شارەكان ئەوپلانانەش هەڵبوەشێندرێنەوە كەدژ بەنەخشەی ئایندەمان لەگۆڕێدان، یان دەخوازن بچوكترمان بكەنەوەو ئێمەش لەنێو كێشە ناخۆییەكانی خۆمان، خۆمان هێندە بچوك كردۆتەوە خەریكە لەدووچوان دەچین.

سەلام عومەر




خزمەتکردن.. نەوزاد بەندی

کێشەی سەرەکی مرۆڤ و کۆمەڵگا و دەسەڵاتەکان، ئەوەیە چۆن کەمترین خزمەت بکەۆ و زۆرترین خزمەت بکرێن.. واتا مروڤ لەگەڵ کەسێک هاوڕێیه یان دوژمنە لەسەر بنچینەی خزمەتکردن، ئەگەر خزمەتێکی پێ بگەیەنێت، ئەبێتە هاوڕێیی..ئەگەر خزمەتی پێ نەگەیەنێت، ئەبێتە نەناسیاو و نامۆ..خۆ ئەگەر خزمەتێکی لێ قورخ بکات ئەوا ئەبێتە دوژمن.
ووڵاتانی زلهێز ئەیانەوێ ووڵاتەکانی تر لە خزمەتی ئەواندا بن، نەوت و هەموو کانزاکانیان..تەنانەت مرۆڤەکانیان ..ئایین و ڕەوشتە کۆمەڵگاکانیان ئەبێ له خزمەتی ئەواندا بن، ئینگڵیز کە هیندستانی داگیرکرد، بێجگە لەوەی ژمارەیەکی زۆری بە بێ تاوان لێ کوشتن، لە هەمان کاتدا ژمارەیەکی زۆریشی لێکردن بە سەرباز و ..ووڵاتانی تری وەک عێراقی پێ داگیرکردن ..
کاتێ ئەمەریکا هەڵئەکوتێتە سەر ووڵاتێکی وەک فەنزویلا و بە نیوە شەو سەرۆکەکەی ئەفڕێنێت و سیستمی سیاسیی ووڵاتەکە ئەگۆڕێت، مەبەستی لەوەیە فەنزویلا خزمەتی بکات، نەوتەکەی بداتێ، واتا نەوتەکەی فەنزویلا بۆ فەنزویلا نەبێت و بە خۆڕایی بیداتە ئەمەریکا و دۆناڵد تڕەمپ، چونکە عەقڵییەتی کۆڵۆنالیستەکان بەو جۆرەیه کە تەنها خۆیان مرۆڤن یان مرۆڤی باڵا و زێڕینن و ..ئەبێ تەواوی مرۆڤایەتیی خزمەتیان بکەن.
کاتێ فەڕەنسییەکان حەوت ملیۆن کەسی سیڤیل تەنها لە جەزائیردا کۆمەڵکوژ ئەکەن، ئەیانەوێ بەشێوەیەکی کرداریی بڵێن ئێوە مرۆڤ نین و جۆرێکن له جۆرەکانی مێرووی زیانبەخش و پێویستە ئێمەی مرۆڤ بتانکوژین ..
ئیتر دیاردەی سەیر و سەمەره لەم پڕۆسە ناشیرینەدا دێتە بوون، وەک ئەوەی له فەرمانڕەوای کوردی باشووردا و بە درێژایی نزیکەی دە ساڵ بە حیساب نەوتفرۆشتنی سەربەخۆ، لە جیاتی خۆشگوزەرانیی، قەرزار دەبن ..واتا نەوت ئەفرۆشن کەچی سی چل ملیار دۆلار قەرزار ئەبن، لە ڕاستیدا ئەوە نەوتفرۆشتن نییە، ئەوە نەوت بەخشینە بە زلهێزەکانی جیهان، چونکە ئەوان وا دەخوازن کە تەواوی نەوتی جیهان به خۆڕایی وەربگرن، بەڵام لێرەدا لەگەڵ بە خۆڕایی پێدانەکەیاندا پارەی بۆری و گواستنەوەیشیان لەسەر ئەژمار کردوون، هەربۆیە نەوت ئەفرۆشن و قەرزاریش ئەبن…
تۆ ئەبێ خزمەتم بکەیت ئەگینا لە ئاسانترین بژاردەدا هاوڕێیەتیت ناکەم، خۆ ئەگەر چەکدار و زلهێزیش بم، ئەوا ئەتکوژم و لەناوت ئەبەم.
تۆماری چەکدارانی دوور و نزیک، پڕپڕن لەو کوژراوانەی کە ڕازی نەبوون خزمەت به چەکدارەکان بکەن یان لە بنەڕەتدا دروستکردنی چەک بۆ ئەوەیە ئەوانەی توانای کڕینی چەکیان هەیه لەلایەن ئەوانەی توانای کڕینی چەکیان نییە، خزمەت بکرێن، ئەگینا خوێنیان حەڵاڵ کراوە.
ئەوەتا فایق بێکەس لە شیعری بیست و حەوت ساڵەدا، بە ئەدمۆنزی ئینگلیزی داگیرکەری خزمەتکراودا ئەڵێ :
بیست و حەوت ساڵە دڵم لێت پڕە
ئەحواڵم بە دەست تۆوە زۆر شڕە
سەد بەڵێن بدەی لەلای من تڕە
بەسیەتی ئیتر ئەم وڕەوڕە
نۆکەریت ناکەم ورگم هەڵدڕە

واتا دوو ڕێگا هەیە بۆ وازهێنان لە خزمەتی زلهێز و چەکدارەکان، یان ئەوەتا وورگت هەڵدڕن و کۆتایی بە ژیانت بێنن، چونکە ئەوان ڕازی نابن واز لە خزمەتکردنیان بهێنیت..یان ئەوەتا تۆیش چەک کۆبکەیتەوە و شانەی چەکداریی دروست بکەیت و لە هێزی داگیرکەری خزمەتکراوی چەکدار بدەیت، وەک چۆن عومەر موختاری پیرەمێرد، چەکی پەیدا کرد و دژی هێزی داگیرکەری خزمەتکراو جەنگی پارتیزانیی ڕاگەیاند.
پارتیزانیی زاراوەیەکە مەبەست لێی شەڕکردنی چەکدارانێکی لاوازی مافخوراوە بەرامبەر چەکدارانێکی بەهێزی داگیرکەری زاڵم. هەربۆیە ئەم شەڕە، شەڕێکی نهێنییە، واتا لاوازە مافخوراوەکان ناتوانن ڕوو بە ڕوو شەڕ بکەن چونکە ئەو توانایەیان نییە، بە ناچاری له پەنا و پاسار و تاریکی شەودا، به تاکتیک و فێڵ لە سوپا و چەکدارانی داگیرکەر ئەدەن.. وەک گرتنی گەرووی هورموز لە لایەن ئێرانەوە دوای ئەوەی نەیتوانی بەرامبەر چەک و سوپای پێشکەوتووی ئەمەریکا خۆی بگرێ، بەو پێیه گرتنی تەنگەی هورموز لەلایەن ئێرانییەکانەوە ئەچێتە قاڵبی خەباتی پارتیزانییەوە ..
بەڵێ .. مرۆڤ بە بێ خزمەتکردن ناتوانێ مرۆڤێکی تر بکاتە هاوڕێی .. کچێکی جوان سەد داواکاری هەیه، چونکە چێژبەخشترین خزمەت بە غەریزەی نێریینەکان ئەکات، لە هەمان کاتدا کچێکی ناشیرین داواکاری نییە، بۆیە ئەمیش ناچار پەنا بۆ دەستخستنی ماڵ و سامان و بڕوانامە و دەسەڵات ئەدات، بۆ ئەوەی نێرینەکان وەک خزمەتکار لای خۆی ڕابگرێت یان هاوسەرگیریی زۆره ملێیان پێ ئیمزا بکات..ئافرەتێکی حەفتا ساڵی دەوڵەمەند، پیاوێکی بیست ساڵی هەژار ناچار دەکات بێتە خزمەتیی و بەوپەڕیی سوپاسگوزارییەوە ئەڵقەی بوکێنیی بکاتە پەنجەی.
بەو شێوەیە پەیوەندیی دایک و مناڵەکان ..باوک و مناڵەکان، هەمووی لەسەر بنچینەی خزمەتکردنی یەکتری دروست بوون.. مناڵەکان لاوازن و پێویستیان بە پارە وماڵ و ڕێنمایی و پشت و پەنای باوک و دایکیانە، هەر بۆیە پەیوەندییەکەیان پییانەوە ناو نراوە پەیوەندیی ڕۆحیی و ئاینیی و پیرۆز، چونکە بە بێ ئەوان لەناو ئەچن ..لە هەمان کاتدا باوک و دایکەکان لەناخی خۆیاندا پێی بزانن یان پێی بزانن، هەستێک یان نەستی ئەوەیان هەیە کە لە داهاتوودا پیر ئەبن و پەککەوتە ئەبن، لەو کاتەدا تەنها مناڵەکانیان ئەتوانن خزمەتیان بکەن..یان ڕاستتر ئەو خزمەتە بێ شومارەی کە بێ بەرامبەر پێشکەش منالەکانیان کردووە بەڵکو ببێتە هۆکارێک بۆ ئەوەی بەشێک لەو خزمەتانەیان وەک قەرزێک لە قۆناغی پیریدا بدەنەوە، هەرچەندە ئەمەیان زۆر متمانە پێکراو نییە، چونکە بەشێک لە منداڵان کە گەورە ئەبن و پێویستیان بە دایک و باوکیان نامێنێ، بە جێیان دەهێڵن..دروستکردنی خانەکانی پیریی، بەڵگەی ئەوەیە کە هەندێک لە مناڵەکان قەرز کوێرن و یەک قرۆش قەرز به باوانیان نادەنەوە.
خزمەت بەرامبەر خزمەت بەردەوامیی هەیە، واتا پەیوەندی سود گۆڕینەوە یان کۆمێنسالیزم.
بەو پێیە دایک و باوک خزمەتی مناڵەکان ئەکەن بە هیوای ئەوەی مناڵەکانیش کاتێ گەورەبوون، خزمەتی ئەمان بکەن ..واتە خزمەتێکی ڕاستی بە هیوای خزمەتێکی وەهمیی و خەیاڵیی..کاتێ مناڵەکان گەورە ئەبن، ئەکەونە دۆخێکی قورسەوە، چونکە ئەبێ خزمەتی دایک و باوکێکی پیر و پەککەوتە بکەن کە نە ئەتوانن خزمەتەکەیان بکەنەوە، نە ئەتوانن تێچووی خزمەتەکەیان بدەنەوە، نەدایک و باوکیان چەکدار و دسەڵاتدارن بە زۆر بیانکەنە خزمەتکاری خۆیان، واتا ئەو خزمەتەی مناڵان بەرامبەر باوانیان ئەیکەن، خزمەتکردنێکی بێ بەرامبەرە، ئەمە لە زانستی فیزیادا بەو جۆرەیە، ئیتر مناڵەکان هەندێکیان ئەڵێن ڕاستە لە مناڵیدا خزمەتیان کردووین، بەڵام خۆ ئێمە عەریزەمان نەداوە یان داوامان نەکردووە خزمەتمان بکەن، یان ئەسڵەن نەمانویستووە بێینە ئەم ژیان و دنیا پڕ لە نەهامەتییەوە..ئێستایش هیچ ئامادە نین خزمەتی دوو پیر بکەین کە هۆکاری هاتنە ژیانێکی پڕ لە دەردەسەریی بوون بۆمان و تەنانەت لێرە و لەوێ داواکاریی دژی دایک و باوک بەرزکراوەتەوە کەچۆن بە بێ ئاگاداریی ئەمان، بڕیاریان داوە بیانهێننە دنیاوە!
لێرەدا ئیتر زاراوەی خزمەتی پیرۆز دێتە ناو فەرهەنگەکانەوە .. خزمەتی پیرۆز، ئەو خزمەتەیە کە بە بێ بەرامبەرە، نە داگیرکراویت، نە چەکت لەسەر سەر دانراوە، نە پێویستت بە هیچ خزمەتێکی بەرامبەرەکەتە، نە هیچ هیوا و ئاواتێکت پێی هەیە، لەگەڵ ئەوەیشدا خزمەتی ئەکەیت..
خزمەتی پیرۆز لە ئاییندا بە دوور و درێژیی باس کراوە و داکۆکیی لێکراوە، به جۆرێک ئەبێ ئەو خزمەتە پیرۆزە نهێنیی بێ و دەستی ڕاست بە دەستی چەپ نەزانێت، بۆ ئەوەی تایبەت بێ بە ڕازامەندیی خودا، ئەو کاتە لە ژیانی داهاتوودا خودا سەد هێندە و زیاتر خزمەتەکەت پێشکەش ئەکاتەوە، واتا خزمەتی پیرۆزیش بە بێ بەرامبەر نییە یان ڕاستتر بە ئومێدی وەرگرتنەوەی هەزاران ئەوەندەی ئەو خزمەتەیه لە لایەن هێزێکی بێ پایانی بنیاتنەرەوە کە خودایه .. تەنانەت داوا دەکرێت لە مرۆڤەکان کە بازرگانییەکی گەورە ئەنجام بدەن، بە سەر و ماڵەوە بچنە خزمەتی حەق و ڕاستیی و داکۆکیی لەوانی تر بۆ ئەوەی گەورەترین پلە و خەڵات بە دەست بهێنن، ئەویش شەهید بوونە..
شەهید بوون بەرزترین و بە هەیبەتترین ووشەیە لە تەواوی زمانەکاندا، بریتییە لە گەورەترین خزمەتی پیرۆز، مرۆڤەکان بە مرۆڤایەتیی کردبێتیان بە بێ بەرامبەر لە دنیادا ..بە ئومێدی چونە بەهەشت، لە ژیانەکەی تردا.
لێرەدا ئیتر کلاسیفیکەیشنێکی زۆر قورس و چڕ و ئاڵۆز له مرۆڤەکان و باری سەرنجیان و تێرمی ژیانیاندا ئەبینین کە هەمووی لەسەر بنچینەی خزمەتکراو و خزمەتکاردا بنیاتنراون.. تۆ لەڕۆژێکدا لە چەند شوێنێکەوە خزمەت ئەکەیت و لە چەند شوێنێکی ترەوە خزمەت ئەکرێیت..
ئەوانەیشی سەرقاڵی خزمەتی پیرۆزن، ئەوانەن لە پێناوی خاکی داگیر کراو و مافی زەوتکراودا، چەک ئەکەنە شانیان و شەڕ ئەکەن و شەهید ئەبن ..زیندان و ئەشکەنجە و جۆرەها ئازار قبوڵ ئەکەن چونکە بڕوایەکی پتەویان بە خزمەتی پیرۆز و شەهید بوون هەیە ..یان لە بواری زانستیی و ئەدەبیی و هونەرییدا ژیانی خۆیان تەرخان ئەکەن بۆ داهێنانەکان بە هیوای خزمەتکردنی تەواوی مرۆڤەکان و کاربۆئاسانکردنیان و خۆشگوزەرانکردنیاندا..ئەو هەموو ئامێر و کەرەستە و کاڵایانەی لەبەر دەستماندان و ژیانیان ئاسان و چێژبەخش کردووە، زانا و داناگەلێک هەموو ژیانیان لەو پێناوەدا بەسەر بردووە.
بە دیوەکەی تریشدا، کۆمپانیاکانی داگیرکەران چەندەها ئامێری ئەشکەنجەدانیان بەرهەم هێناوە و بەرهەم دەهێنن لە پێناوی نوچدان و پەشیمانکردنەوەی ئەوانەی خۆیان بۆ خزمەتی پیرۆز تەرخان کردووە ..ئەم شەڕ و کێبڕکێیەیش درێژە ئەکێشی و بەردەوامە .. کۆمەڵکوژیی و ڕاگواستن و برسیکردن و ئاوارە کردن و ڕاگەیاندنەکان تێکڕا بەشێکن لەو هێرشە نامرۆڤانەیە بۆ سەر ئەو کەس و گەل و نیشتمانانەی کە سەرقاڵی خزمەتی پیرۆزن و .. ئامادە نین بچنە ژێر باری داگیرکەر و خزمەتکردنی ملهوڕەکانەوە هەر بۆیه فایق بێکەس بە دەنگێکی زوڵاڵ به ئەدمۆنز کەلە تەنیشت خزمەتکارە خزمەتکراوەکانی شاردا لێی دانیشتووە، ئەڵێ :
نۆکەریت ناکەم وورگم هەڵدڕە ..
بەو جۆره مێژووی مرۆڤایەتیی پڕ پڕە لەو ناوانەی لە پێناوی خزمەتیی پیرۆزدا، خۆیان بەختکردووە، لە زانست و سیاسەت و کۆمەڵایەتیی و پارتیزانیی و بوارەکانی تردا.
لە هەمان کاتدا مێژووی مرۆڤایەتیی سیخناخە لەو ناوە قێزەونە داگیرکەرانەی کە بەسەر لاشەی ملیۆنان مرۆڤدا هەڵکشاون و شانازییان بەوەوە کردووە زۆرترین مرۆڤ و نیشتمانی ئەوانی تریان ملکەچ و کۆیله کردووە بۆ خزمەتی خۆیان و خێزان و بنەماڵەکانیان.




ڕۆژنامەی کوردستان یەکەم وەرچەرخان لەمێژووی کورد.. موتەلیب سەعید عومەر

لەدواهەمین دەیەی سەدەیەی نۆزدەیەم لە قۆناغێکی ناهەمواری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی دۆزینەوەی میکانیزمێک بۆ هوشیارکردنی تاکی کورد بیرکردنەوەیە لە دەرچوونی ڕۆژنامەیەک ، دوای شکستی شۆڕشی بەدرخانیەکان نوخبەی خوێندەواری ئەو بنەماڵەیە بیریان لەمیکانیزمێک کردەوە کە باشترین کاریگەرترین ئامڕاز بێ بۆ کۆتاییهێنان بەستەمکاری و سەرکوتکردن ، هەردوو ڕۆژنامەوان میقداد مەدحەد بەدرخان وعەبدولڕەحمان لە و بارودۆخە دژوارەدا لە دەربەدەری و نەهامەتیدا بەمەبەستی کەمکردنەوەی ئەو ستەمکارییەی بەدرێژایی مێژوو ڕێگری لەبوونی کوردو قەوارەکەی کردووە لەکاتێکدا دەوڵەتی عوسمانی یەکێک بووە لەدەوڵەتە کۆڵۆنیاڵییەکانی جیهان سیاسەتی کۆمەڵکوژی وسڕینەوەی پاکتاوی مرۆیی پەیرەو کردووە بۆیە دەرکردنی ڕۆژنامەو بڵاوکردنەوەی هوشیاری سیاسی و نەتەوەیی لەژێر ڕکێفی دەوڵەتی عوسمانی کارێکی یەکجار سەخت بووە بە کارێکی مەترسیدار دانراوە ، لەبەرئەوە دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان پێش هەمووشتێک ئامانجێکی سیاسی ، فیکری، هوشیاری لەپشتەوە بووە لە ڕادەربڕین و گەیاندنی پەیامی ڕۆژنامەکە بڵاوبوونەوەی بە زمانی کوردی بە خوێنەری کورد ، لەمەوە دەرچوونی یەکەم ژمارەی کوردستان لە 22 نیسانی ساڵی 1898 بەیەکەم وەرچەرخان دادەنرێت لەمێژووی ڕۆژنامەوانی کوردی ئەگەرچی خوێنەرو خوێندەواری کورد بەڕێژەیەکی کەم ولەئاستێکی لاوازدا بووە بەڵام ڕۆژنامەی کوردستان دەتوانین بەیەکەم وێستگەی بڵاوکراوە دابنێین لە زمانی گفتوگۆ وە بۆ زمانی ڕاگەیاندن .

ڕۆڵی زمان لەڕۆژنامەی کوردستان
زمان ئامڕازێکی گرنگە بۆناساندن وگەیاندنی کێشەی نەتەوەیەک بەوڵاتانی دەوروبەر و دونیا لەهەلومەرجێکدا شۆڕش شکست دەهێنێت بزوتنەوەی ناسیۆنالیستی کوردی لەسەرەتادایە لەبەرامبەر هێزی داگیرکەری دەوڵەتی عوسمانی ، ئەگەر سەرنج بدەین پێش دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان زمانی کوردی زمانی هەست وسۆز و زمانی شیعر بووە ، پێش ئەو قۆناغە مێژووی کوردی ژێرخانێکی دەوڵەمەندی هەیە لەئەدەبی میللی سەر زارەکی تا دەگاتە بەیت وداستان و چیرۆک ، کەئەدەبی فۆلکلۆر بوون بە شاکارە بە ناو بانگەکەی (مەم وزین ) ی ئەحمەدی خانی و مەلای جەزیری دەست پێدەکات لەو سەردەمانەوە ئەدەبی کوردی بەزمانی پەخشان دێتە ناو زمانی کوردیی یەوە بەڵام بەدەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان زمانی ڕاگەیاندن گۆڕانکارییەکی نوێ دەخاتە ناو زمانی نووسین ، زمانی ئەدەبی لە تەنیا بوارێکدا نامێنێتەوە بەڵکو زیاتر لەئامڕازێک کەئامڕازی میدیایە دەبێتە زمانی بڵاوکراوە و نووسین .

کاریگەری ڕۆژنامەی کوردستان بەدونیای دەرەوە
ڕۆژنامەی کوردستان لەگەڵ ئەوەی خەمێکی ڕۆشنبیری و سیاسی بووە لەهەمانکاتدا خەمێکی قوڵی کۆمەڵایەتی بووە لەنێو لاپەڕەکانی (کوردستان ) گرفتەکانی ناو کۆمەڵی کوردی خستۆتە ڕوو وێڕای ئەوەی خەمێکی گەورەتری هەبووە لەناساندنی دۆزی ڕەوای گەلی کورد بەدونیای دەرەوە بەنیشاندان و ڕێگا چارەی ئەو کێشانە و بارودۆخە سەختەی کورد تێیدا گرفتار بووە ، سەرباری ڕاوە دوونانی ڕۆژنامەوانان بەدرخانییەکان بە فشارخستنە سەریان ناچارکردن و ڕێگە گرتن لە داخستنی ڕۆژنامەکە بەڵام بەردەوام بوونی ڕۆژنامەی کوردستان تا ژمارە 31 ، سەرباری ئەستەنگەکان پەیامێکی ڕوون وکاریگەرییەکی زۆری لەسەر سیاسەتی دەوڵەتی عوسمانی کردووە ئەگەرچی ژمارەکانی ڕۆژنامەکە بەشێوەی پچڕ پجڕ وهەر ژمارەی لەوڵاتێک چاپ کراوە .

جیاوازییەکانی ڕۆژنامەی کوردستان لەگەڵ ئێستا
گومانی تیانیە ڕەوشی ڕۆژنامەوانی لەسەردەمی بەدرخانیەکان بەبەراوورد بەئێستا یەکجار جیاوازە ، سەردەمی بەدرخانیەکان و دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان بە قۆناغێکی سەختی سیاسی و ئابووری ،نەتەوەیی ، کۆمەڵایەتی دا ڕۆیشتووە پڕ لەکێشە بووە ، بەڵام ڕەوشی ڕۆژنامەنووسی لەئێستادا لەهەلومەرجێکی لەبارو زۆرترین ئامڕازو تەکنیکی پێشکەوتوودایە لەئێستادا تاکی کورد بەئاسانی و لەکەمترین ماوەدا بێ سانسۆر دەتوانێت هەواڵ و گوتارو بابەت وچالاکی جیاواز بڵاو بکاتەوە ئەگەرچی ڕەوشی ڕۆژنامەنووسی لەئێستادا خاڵی نیە لەکێشەو ئەستەنگ بەڵام دەستەبەر بوونی دەیان کەناڵ و ڕۆژنامەی ئەلەکترۆنی و ماڵپەڕ و تیڤی ، ئەکاونتی کەسی کارئاسانی زۆری فەراهەمکردووە بۆ گەیاندنی زانیاری بەهەموو شوێنێک .

موتەلیب سەعید عومەر




پێشنیارێک/ پێویستیی ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کۆمۆنیزمی نوێ لە عێراق.. عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

٢٠٢٤ – ٢٠٢٦() تەمەنی بزاڤی ڕۆژنامەگەری کۆمۆنیزمی نوێ لە عێراق خۆی لە نیو سەدە دەدات. نیو سەدەی پڕ لە هەڵکشان و داکشان، پڕ لە قوربانیدان و سەروەری، پڕ لە هەوڵ و تێکۆشان، پڕ لە ئەزموون و قاڵبوونەوە. ئەم بزاڤە زۆری برد تا توانی لەسەر قاچەکانی خۆی بوەستێت و ڕاوەستێت. ئێستاش پشت ئەستوور بەو مێژووەی کە هەیەتی، تەکان و هەنگاوی چاک و بوێرانە دەنێت. ئەم بزووتنەوەیە ئێستا نەک هیچی کەمتر نییە لە بزاڤە ڕۆژنامەگەرییە ئایینی و ناسیونال – لیبڕاڵەکانی بۆرژوازی، بگرە لە هەندێ بواردا پێشڕەوترە لە بزاڤی ڕۆژنامەگەری بزووتنەوە بۆرژوازییەکانی عێراق و تەنانەت ناوچەکەش. بۆیە جێی خۆیەتی وەکچۆن لە خەمی ئەوەداین مێژووی ئەم بزاڤە وەکخۆی وێنا بکەین و سەروەرییەکانی تۆمار بکەین، ئاواش لە خەمی ڕۆژی ڕۆژنامەگەری ئەو بزاڤەین. ڕۆژنامە و بڵاوبوونەوەی لەنێو هەر کۆمەڵگەیەدا هەمیشە لە سەرەتایەکەوە دەست پێ دەکات کەڕەنگە لە پڕۆسەی گەشەکردن و بەرەوپێچوونی خۆیدا بتوانێت ئاڵوگۆڕی چۆنایەتی لە ناوڕۆک و پەیام و شێوە و فۆرمی ڕۆژنامەکەپێک بێنێت. زۆر پێش مێژووی هاوچەرخ بەتایبەتی لە ساڵی ٥٩ ی پێش زایین یەکەمین بڵاوکراوە بەناوی ( Acta Diurna) هاتۆتە بڵاوکرانەوە کە ڕووداوەکانی ڕۆژی تیا باس کراوە. پاشان لەسەدەی پازدەهەمین بازرگانان لە شارەکانی ئیتاڵیا و ئەڵمانیا ڕووداوە گرنگەکانیان لەتۆمارە نووسراوەکان بە دەست و خەت دەنووسییەوە و لەنێو هاوکارەکانیان و لە شوێنی کارەکانیان دەستا و دەستیان پێدەکردن. بۆ یەکەمینجاریش بیرۆکەی بەکارهێنانی چاپخانە لە ئەڵمانیا لە ساڵی ١٦٠٥ زاینیدا هاتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئیتر لەو مێژووە بەدواوە بیرۆکەی بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامە گەشەی کرد و لە سەدەی هەژدە بڵاوبوونەوەی ڕۆژنامەکان برەویان پەیدا کرد و سەدەی نۆزدە گۆڤارەکان هاتنە بڵاوکردنەوە و سەدەی بیستیش رادیۆ و تەلەفیزیۆن و سەدەی بیست و یەکەمینیش ئەنتەرنێت خۆی کرد بە هەموو ماڵێکی سەر ئەم هەسارەیە. یەکەمین هەفتەنامە لەمێژووی مرۆڤایەتیدا بە ناوی ( The Relation) بووە و بەزمانی ئەڵمانی لە ستارسبۆرگ چاپ و بڵاوکراوتەوە. بڵاوبوونەوەی یەکەمین بڵاوکراوە لەهەر سەرزەمینێکدا و لە هەر قۆناغ و لە هەناوی هەر بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیدا بایەخی مێژوویی خۆی هەیە و بۆیەش مێژووی ڕۆژنامەگەری و ڕۆژی بڵاوبوونەوەی ڕۆژنامەکەش کراوەتە ڕۆژی ڕۆژنامەگەری. هەروها ئەو کەس و لایەنەی بڵاوی کردۆتەوە وەکو ڕابەر و پێشەنگی ڕۆژنامەگەری ئەو سەردەم و قۆناغ و وڵاتە هاتۆتە ئەژمار. یەکەمین ڕۆژنامە بەزمانی عەرەبی بەناوی (التنبیە) لە میسر دەرچووە، کە ناپلیۆن بۆناپۆرت لە ساڵی ١٨٠٠ دەری کرد. لە عێراقیش یەکەمین ڕۆژنامە (جورنال العراق) بوو کە لە ساڵی ١٨١٦ ی زایینی بڵاو کراوەتەوە ، بەڵام هیچ نوسخەیەکی نەماوە. دوواتر ڕۆژنامەی ( الزوراء) لە پانزەی حوزەیرانی ١٨٦٩ بڵاو دەبێتەوە و ئیتر پانزەی حوزەیران دەبێتە رۆژی ڕۆژنامەگەری عێراقی. لە رۆژنامەگەری کوردیشدا ڕۆژنامەی کوردستان کە جەلالەت بەدرخان لە میسر لە بیست و دووی نیسانی ١٨٩٨ بڵاوی کردۆتەوە، بۆتە ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کوردی. حیزبی شیوعی عێراقیش وەک یەکێک لە حیزبە بەناو شیوعییەکان مێژوویەکی هەیە لەگەڵ ڕۆژنامەگەریدا و ڕۆژێکی تەرخان کردووە بە ناوی (ڕۆژی ڕۆژنامەگەری شیوعی عێراقی). لێرەدا جێی خۆیەتی لەکاتێکدا کە خەریکی ساغکردنەوە و بە دۆکیومێنتکردنی بزاوتی ڕۆژنامەگەری کۆمۆنیزمی نوێم لە عێراق، ئەم پرسە بووروژێنم و دوو قسەی لەسەر بکەم. یەک : بۆ بیرکردنەوە لە ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کۆمۆنیزمی نوێ لە عێراق، دەبێت جەغد بکرێتە سەر ئەو بڵاوکراوانەی کە بۆ یەکەمجار هاتوونەتە وەشاندن. واتە کام ڕۆژنامە و گۆڤار بەشێوەی نۆرماڵ و بەفۆرمی هاوچەرخانە لە چاپخانە چاپ و بڵاوکراوەتەوە. دوو : کۆنترین بڵاوکراوە لە مێژووی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی هاوچەرخدا کە بە تایپکراوی بە شێوەی هاوچەرخانە لە چاپخانە چاپ و بڵاوبووبێتەوە، دیاری بکرێت.
سێ : سەرنووسەر و دەستەی بەڕێوەبردن و ئەو کەس و لایەنەی کە بڵاوکراوەکەی بڵاوی کردۆتەوە، دەستنیشان بکرێن.
سێ : ڕۆژی بڵاوبوونەوەی ساغ بکرێتەوە و بکرێتە ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کۆمۆنیستی لە عێراق.
چوار : تا ئەو شوێنەی من ئاگادار بم، ڕۆژنامەی ( بۆ پێشەوە) کە ڕۆژنامەیەکی سیاسی – تەحریضی ڕێکخراوی ڕەوتی کۆمۆنیست بوو بەو مواسەفاتانە چاپ بووە و بڵاوکراوەتەوە. ئەم ڕۆژنامەیە ژمارە پانزەی بەشێوەی ئەی فۆر بە تابیعە تایپ کراوە و ژمارە ١٦ش لە نیوەی دووەمی ئازاری ساڵی ١٩٩٣ لە چاپخانە چاپ و بڵاوکراوەتەوە. ژمارە شانزەی ساڵی دووەمی ڕۆژنامەی بۆ پێشەوە، یەکەمین ڕۆژنامەیە لەمێژووی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی نوێ لە عێراق و کوردستان کە بەشێوەی نۆرماڵ و هاوچەرخانە چاپ کراوە و بڵاوکراوەتەوە. خاوەنی ڕۆژنامەکە ڕێکخراوی ڕەوتی کۆمۆنیست بوو.
پێنج : بەم پێیە دەتوانرێت ڕۆژی یەکەم لە نیوەی دووەمی مانگی ئازار واتە شانزەی ئازاری ساڵی ١٩٩٣، بکرێتە ڕۆژی ڕۆژنامەگەری بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی نوێ لە عێراق. واتە شانزەی ئازاری هەموو ساڵێک وەک ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کۆمۆنیستی نوێ دیاری بکرێت.
لەم ڕێگەیەوە دەتوانین ساڵانە لەو ڕۆژەدا یادی خەباتی چینایەتی ئەم بزاڤە کۆمۆنیستییە بکەینەوە. لێرەوە دەتوانین بزاڤی ڕۆژنامەگەری کۆمۆنیستی نوێ لەو بێ ڕۆژییەیدا قورتار بکەین و بە دیاریکردنی ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کۆمۆنیستی نوێ ساڵانە یادی بزاڤەکە و هەڵسوڕاوەکانی و گیانبەختکردووانی بکەینەوە و ئەو ڕۆژە پیرۆز ڕابگرین.
(*)ئەم پێشنیارەم لە ساڵی ٢٠٢٤ نووسی و ئێستا بە هەندێک دەستکارییەوە دەیخەمە بەر دیدەی خوێنەران.
تێبینی: هەندێک زانیاری سەبارەت بە مێژووی بڵاوکراوەکان لە ئاستی جیهان و وڵاتانی عەرەبی و عێراق لەم نووسینانەی خوارەوەم وەرگرتوون :
(١)ویکیپیدیا ؛ الموسوعة الحرة تاریخ الصحافة https://ar.wikipedia.org/wiki
(٢)شبکة النبآ المعلوماتیة بدایات الصحافة العربیة و تطورها بقلم کمال عبید https://annabaa.org/arabic/iraqipress/2071
(٣)تاریخ الصحافة العراقیة بقلم محمد الوندي موقع الحوار المتمدن https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=137885
(٤)الواح السومریة المعاصرة http://www.somerian-slates.com/mss_old/p159.htm




پەیجی سێبەر، دەنگی ڕاستەقینە و ئاوێنەی ڕوونی نەستی خاوەنەکەیەتی.. کارا فاتیح

دیاردەی پەیجی سێبەر و سەکۆی ناڕەسمی لە دنیای سیاسەت و میدیای ئەمڕۆ و سۆسیالمیدیای کوردیش دا بووەتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ گوزارشتکردن لەو بۆچوون و پەیامانەی، لە چوارچێوەی فەرمی و میدیای یاسایی و پەیج و ئەکاونتی ڕاستەقینە دا ناگوترێن و بڵاو ناکرێنەوە، هەر بۆیە زۆر جار کاتێک حیزب یان لایەن و کەسایەتییەک، سەبارەت بە ناوەڕۆکی ئەم پەیجانە ڕووبەڕووی ڕەخنە دەبنەوە، زۆر بەئاسانی و بێکێشە خۆیان لێ بێبەری دەکەن و بەوە خۆیان دەپەڕێننەوە، گوایە ئەمە گوزارشت لە بۆچوونی فەرمیی ئەوان ناکات و نازانرێت کێین ئەوانە، یان دەڵێن ئەوانە تەنها هەوڵێکی خۆبەخشانە یان ناڕەسمیین، بەڵام حەقیقەتەکە ئەوەیە، ئەم پەیجانە وێنەیەکی یەکجار ڕاستگۆتر و ڕوونتری ناوەوەی ئەو لایەنانە دەنوێنن، چونکە لە پشت پەردەی بێناوییەوە کار دەکەن و هیچ کۆتوبەندێکی دیپلۆماسی یان سیاسی یان هەستڕاگرتنی بەرانبەر نایانوەستێنێت. ئەم جۆرە میدیایە دەتوانرێت وەک ئاوێنەی حەقیقیی نەستی لایەنەکان سەیر بکرێت، چونکە لێرە دا چیتر پێویست بە ڕەچاوکردنی ڕێکەوتنە سیاسییەکان و پاراستنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان و دڵنەواییی لایەنی بەرانبەر ناکات، بەڵکوو ئەوەی لە قووڵاییی بیرکردنەوە و ستراتیژی ڕاستەقینەی لایەنی خاوەن ئەو میدیا دا هەیە بە بێ سانسۆر و بەوپەڕی ئازادییەوە بڵاو دەکرێتەوە، وەک دەڵێن ئەو پەیجانە قسەی دڵی ئەوان دەکەن و ئارەزوەکانیان تێر دەکەن و دڵیان بە قسە و ناوزڕاندن و حەیابردنی نەیارانیان ئاو دەخواتەوە. ئەم پەیجانە هیچ حیسابێک بۆ لێکەوتە یاسایییەکان یان تێکچوونی پێوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان و تەنانەت زیانی تیرۆری مەعنەوی و فیزیکییش ناکەن، لەبەر ئەوە دەبنە زمانحاڵێکی ڕاستەقینە، هەموو ئەو ڕقوکینە یان جێنیو و بوختان و پلان و نیەتە شاراوانە هەڵدەڕێژن، کە میدیای فەرمی بە هۆی “ئیتیتکێتی سیاسی و ڕۆژنامەوانی” یان ترسی بەرپرسیارێتیی یاسایی، یان بۆ خۆپاراستن لە هێرشی پێچەوانە و هاوشێوە ناتوانێت دەستیان بۆ ببات، هەر بۆیە سڵنەکردنەوە لە دروستکردنی کێشە و شکاندنی سنوورەکان تا دەگات بە تیرۆر و تێکدانی ئاساییشی کۆمەڵایەتی و دەروونی و سیاسی، لەم پەیجانە دا باشترین بەڵگەیە بۆ ئەوەی، ئەوەی دەگوترێت تەنها ڕایەکی شەخسی یان بۆچوونی کۆمەڵێک نەخۆشی بێئیلتیزامی نابەرپرس نییە، بەڵکوو گوزارشتێکی ڕاست و وردە لەو ئاراستە فیکری و دەروونییەی، کە لایەنەکان لە ژوورە تاریکەکان دا باسی دەکەن و لێرە دا بە بێ ماسک دەردەکەوێت و خۆی کەشف دەکات.
ئەم پەیجە سێبەرانە کاتێک بە ئازادیی ڕەها و بەوپەڕی موڕتاحی پەخش دەکەن، چیتر تەنها لە چوارچێوەی گەیاندنی پەیامی سیاسی و ئیتیکی ڕۆژنامەوانی دا ناوەستن و حساب بۆ یاسا ناکەن، بەڵکوو پەنا دەبەنە بەر بەکارهێنانی نزمترین ئاستی زمان و بڵاوکردنەوەی جنێوی بازاڕی و هەڵبەستنی بوختانی بێبنەما و حەیابەرە بۆ هەر کەس و لایەنێک کە بەدڵیان نەبێ و پێچەوانەی ویستی ئەوان بیر بکاتەوە. ئەوان بێ هیچ سڵەمینەوەیەک و بەوپەڕی بێباکییەوە دەست بۆ شکاندنی کەرامەتی مرۆڤەکان و تەنانەت تێکدانی ناوبانگی خێزانەکان و تۆمەتی ئەخلاقییش دەبەن، چونکە دەزانن لە پشت پەردەی بێناوییەوە پارێزراون و هیچ بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی یان یاسایییان ناکەوێتە ئەستۆ. ئەم شێوازە لە مامەڵەکردن کە پڕە لە ناوزڕاندن و تانەدان لە شەرەف و کەرامەتی کەسایەتییەکان، دەری دەخات کە ئامانجی سەرەکییان تەنها گەیاندنی بیرۆکەیەک نییە، بەڵکوو تیرۆری مەعنەویی بەرانبەرە بە هەر نرخێک بێت. سڵنەکردنەوە لەم جۆرە کارە نزم و ناشرینانە و بڵاوکردنەوەی زانیاریی ناڕاست و بوختان، لە ڕاستی دا ڕەنگدانەوەی ئەو عەقڵیەت و پانتایییە تاریکەیە، کە لە ناخی خاوەنەکانیان دا هەیە و لە ڕێی ئەم سەکۆیانەوە هەموو ئەو گرێ دەروونی و بوغز و ڕقە شاراوانە بەتاڵ دەکەنەوە، کە ناتوانن لە ڕێی میدیایەکی یاسایی و فەرمییەوە دەری ببڕن، بەمەیش دەبنە مەترسیدارترین ئامراز بۆ تێکدانی شیرازەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و لەناوبردنی کەسێتی.
لەم پەیج و ئەکاونتە سێبەرانە دا، ئاستی ئازادیی دەربڕین دەگۆڕێت بۆ جۆرێک لە بێسەروبەریی ڕەها، کە تێیدا هەموو سنوورە ئەخلاقی و مرۆیییەکان دەبەزێنرێن، بە جۆرێک جنێودان و بەکارهێنانی وشەی ناشرین دەبێتە ئامرازێکی ئاسایی بۆ هێرشکردنە سەر نەیارەکان و ناوزڕاندنیان. سەبارەت بە هەڵوێستی لایەنە فەرمییەکان، دەبێ ئەو ڕاستییە تاڵە بگوترێت، بێدەنگی یان تەنها لێدوانێکی شەرمنانە بۆ بێبەریبوونیان لەم پەیجە سێبەرانە، چیتر لە بەردەم ویژدانی گشتی و لۆژیکی سیاسی دا جێگەی نابێتەوە. ناکرێت حیزب و کەسایەتییەکان تەنها بە گوتنی “ئەمە هیی ئێمە نییە” خۆیان لە ژێر باری ئەو هەموو جنێو و ناوزڕاندن و بوختانە بدزنەوە، چونکە ئەگەر بەڕاستی ئەم سەکۆیانە تەعبیر لە ئەخلاقی سیاسی و ناواخنی ئەوان ناکەن، ئەوا دەبێت بکەونە شەڕێکی ڕاستەقینە و بێوچان لەگەڵیان دا، جگە لە سەرکۆنە و ڕەخنەگرتن لێیان، هەوڵی دۆزینەوە و سزادانیان بدەن. بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی و یاسایی لایەنەکان لەوە دا کورت دەبێتەوە، ئەگەر دژی ئەو بێسەروبەرییە میدیاییەن، بفەرموون بە ئاشکرا دژایەتییان بکەن، هەوڵی دۆزینەوەی سەرچاوەکانیان بدەن و ڕێگری لەو پاشاگەردانییە بگرن کە هەموو پێوەر و بەها و پیرۆزییەکان دەبەزێنێت. پێویستە ئەم لایەنانە بەردەوام و بێپسانەوە لە میدیا فەرمییەکانیانەوە جەخت بکەنەوە، ئەم زمانە نزمە و ئەم بوختانانە نەک هەر گوزارشت لەوان ناکات، بەڵکوو بە کردەوەیش هەوڵی کۆتاییپێهێنانی بدەن، چونکە ئەگەر ئەمڕۆ ئەم پەیجانە کەرامەتی نەیارەکانیان پێ دەشکێنن و دڵخۆشییان دەکەن، دەبێت ئەوە باش بزانن کە ئەم ئاگرە لە کۆتایی دا هەموو کایەکان دەسووتێنێت و هیچ کەس لە مەترسییەکانی پارێزراو نابێت. بێدەنگیی سیاسی لە ئاست ئەم پەتایە، جۆرێکە لە ڕەزامەندیی شاراوە، ئەگەر لایەنێک بە ڕاستگۆیی دەیەوێت بیسەلمێنێت، کە ئاستی بیرکردنەوەی لە ئاستی ئەو پەیجانە دا نییە، دەبێت ئەوە ڕابگەیەنێت کە کاری ئەم سێبەرە تاریکانە نەک هەر خزمەت بەوان ناکات، بەڵکوو تیرۆرکردنی ئاساییشی دەروونیی کۆمەڵگەیە و مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر ژیانی هەموان، چونکە کاتێک ژینگەی سیاسی دەبێتە مەیدانی بوختان و جنێو، چیتر هیچ ڕێکەوتن و بەهایەک نامێنێتەوە بۆ ئەوەی پشتی پێ ببەسترێت.
تا کەی لایەنە سیاسییەکان ئامادە نیین بەڕاستی دەستبەرداری ئەم “سوپا سێبەرە” ببن؟ کە نابن، هەر ئەمەیشە ناهێڵێت کایەی سیاسی و میدیایی لەم دۆخە نالەبارە ڕزگاری بێت، چونکە کاتێک بەرژەوەندییە کاتییەکان دەخرێنە پێش بەها ئەخلاقییەکان، “پەیجی سێبەر” لە قێزەونییەوە بۆیان دەبێتە پێویستییەکی ستراتیژی. لایەنەکان ئامادە نین دەستبەرداری ئەم چەکە ببن، چونکە پەیجی سێبەر کارێک بۆ حیزب دەکات، کە میدیای فەرمی ناتوانێت بیکات؛ ئەویش تێکشکاندنی کەسایەتیی نەیارەکانە بێ ئەوەی حیزبەکە هیچ باجێکی سیاسی یان یاسایی بدات. ئەمە جۆرێکە لە تیرۆر، کە تێیدا لایەنەکان لە پشت ماسکی بێدەنگییەوە چێژ لەو سووکایەتییانە دەبینن، کە ئاڕاستەی بەرانبەر دەکرێت، لە کاتێک دا لە کۆبوونەوە فەرمییەکان دا بە ڕووخسارێکی دیپلۆماسییەوە باس لە پێکەوەژیان و پێویستیی جیاوازی و ئازادیی بیروڕا دەکەن.
ئەم دووڕوویییە نیشانەی ئەوەیە، لایەنەکان نەک هەر نایانەوێت ئەو پەیجانە دابخەن، بەڵکوو زۆر جار بە بودجەی گەورە و سوپایەکی ئەلیکترۆنیی ڕێکخراو پەرەیان پێ دەدەن، چونکە لای ئەوان سەرکەوتن بە سەر نەیار دا، لە پاراستنی ئاستی فیکری و ئەخلاقیی کۆمەڵگە گرنگترە. کاتێک لایەنێک ئامادە نییە بە ڕاستی شەڕی ئەو زمانە نزمە بکات، واتای ئەوەیە کە ئەو زمانە بەشێکە لە ستراتیژی مانەوەی خۆی، ئەمەیش مەترسیدارترین جۆری داڕمانە، چونکە کاتێک سیاسەت لە ململانێی فیکرییەوە دەبێتە ململانێی بوختان و جنێو، ئیتر چاوەڕوانی چاکسازی و گۆڕانکاری لە عەقڵیەتێکی وا دا تەنها خەیاڵە. لایەنەکان بەم کارەیان ژینگەیەکی وایان خوڵقاندوە، ئەوەی دەمرێ ڕاستگۆیییە و ئەوەی دەمێنێتەوە تەنها جەنگێکی دەروونیی بەردەوامە، کە تێیدا هەموان دۆڕاون، چونکە لە کۆتایی دا ئەو کینە و بوختانانەی دەچێنرێن، دەبنە میراتێکی ژەهراوی بۆ نەوەکانی داهاتوو و هیچ دیوارێکی پارێزبەندی بۆ کەرامەتی مرۆڤەکان ناهێڵنەوە.

کارا فاتیح




كێ ڕۆژنامەنووسە؟.. سەدیق سەعید ڕواندزی

                    
                                                        

بە پێی ئاماری سەندیكای ڕۆژنامەنووسانی كوردستان بێت، سەرووی پێنچ هەزار ڕۆژنامەنووس لەو هەرێمە بچووكەی ئێمە هەن. لەو ژمارەیەدا، چەندییان پڕۆفیشناڵانە بە ڕەچاوكردنی ئیتیكی كاری ڕۆژنامەوانی، هەبوونی پاشخانێكی گەورەی ڕۆشنبیریی كار دەكەن، گەر لە مەحەكیان بدەین، ڕەنگە سەد ڕۆژنامەنووسێك بمێنێتەوە. بێگومان بە هۆی پێشكەوتنە ژیاریی و مرۆییەكانی سەردەم و هاتنە ئارای سۆسیال میدیا و دنیای تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان كە زادەی پێشكەوتنە زانستییەكانی سەردەمن، لە كۆمەڵگەی ئێمەدا دۆخێك دروست بووە، كە هەرچی مایكێكی بە دەستەوە گرت، ئیدی پێی بگوترێت ڕۆژنامەنووس ! ئەم دۆخە وایكردووە بە هەزاران كەس، بێ هەبوونی هیچ پاشخانێكی زمانی و مەعریفی، بوێریی و خەسڵەتی كەسی و پیشەیی بێنە نێوەندەكە و بە داخەوە بە ئاسانیش بكرێنە بە ناو ڕۆژنامەنووس. بواری ڕۆژنامەنووسی بەر لەوەی ڕووبەری ڕووماڵكردنی هەواڵ و ڕووداوەكان و شڕۆڤە و ڕاپۆرتە هەواڵ و خستنە ڕووی كێشەكان بێت، هەڵگری شوناسێكی كولتووریی و مەعریفییە، ئەمەش ئەوە لە كارەكتەرەكانی نێو ئەو بوارە دەخوازێت، كە لە هەموو ڕووێكەوە توانایەكی گەورەی زمانەوانی و ڕۆشنبیرییەكی گشتییان هەبێت، بۆ ئەوەی لە سەرەتادا وەك ڕۆشنبیرێك و زمانزانێك دەربكەون، ئەوكات وەك ڕۆژنامەنووس، بەڵام لە هەرێمی كوردستاندا، بە داخەوە بە پێچەوانەوەیە، ئەمەش پەیوەندی ڕاستەوخۆی بەو فەزا ئازاد و كراوەیە هەیە كە بوونی هەیە، بە جۆرێك ئازادی كە دەبێ بە یاسا ڕێكبخرێت، تێكەڵ بە گەڕە لاوژێیی و بەڕەلایی بووە، كە ئەمەش گەورەترین مەترسییە بە سەر ئازادی خۆیەوە. هەڵبەتە وەك ناو، ڕەنگە هەزاران بە ناو ڕۆژنامەنووس هەبن، بەڵام ڕۆژنامەنووس كارەكتەرێكە، كە پێویستە هەڵگڕی چەند تایبەتمەندییەك بێت ئەوانیش:
یەكەم:_ دەبێ زمانێكی پوخت و پاراوی هەبێت و بە كەمترین وشە و دەربڕین، پەیامەكەی بگەیەنێت.
دووەم:_ دەبێ بوێر و ڕاشكاو، هاوكات سەربەخۆ و بێ لایەن بێت و لە ژێر هەر جۆرە سازشێك و مەراییكردنێكی ماددییانە و كەسییانە، ئەو شوناسە گرنگەی خۆی لە دەست نەدات، وەك ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین كە بەشێكی زۆری ڕۆژنامەنووسان هەر رۆِژە بۆ پارەی زیاتر لە كەناڵێكن، بێ ئەوەی بە بیریان دابێت كە ئەم پەت پەتێنە، چ زیانێك بە ناوبانگ و كەسیەتی كۆمەڵایەتی و پیشەیان دەگەیەنێت.
سێیەم:_ ڕۆژنامەنووس دەبێ ئینسكلۆپیدیایەك بێت لە ڕۆشنبیریی گشتی، بە تایبەتیش لە میانەی ڕاپۆرت و شڕۆڤەی ڕۆژنامەوانی و وردەكاریی گەیاندن لە سەر هەر پرس و بابەتێكی سیاسی و نەتەوەیی و مێژوویی بێت.
چوارەم:_ دەبێ لە میانەی كاركردن، ڕەچاوی هەموو ئەو ئیتیكانە بكات، كە جەوهەری كاری ڕۆژنامەنووسی پێكدەهێنن.
پێنجەم:_ دەبێ سەركێشی و بزێوی، لە هونەری مامەڵكردن لەگەڵ ڕووداوە نەخوازراوەكان شارەزابێت. هیچ جوامێرییەك لەوە دانییە، ڕۆژنامەنووسێك كە هیچ لە هونەری شەڕ و بەرگریی نازانێت، بە پێش پێشمەرگەیەكی قارەمان بكەوێت و ژیانی خۆی بخاتە مەترسییەوە، چونكە ژیان لە پیشە مەزنتر و پێویستترە.
شەشەم :_ ڕۆژنامەنووس دەبێ كەسێك بێت، بە ئاسانی دەستبەرداری بەها باڵاكانی مرۆیی و پیشەیی نەبێت و نابێ كەسێك بێت ڕووپامایی و سازش، پۆست و دەسكەوت، بەرژەوەندی تایبەتی لە پێشەوەی كارەكەی ببینێت. بەشێكی زۆری ڕۆژنامەنووسان، لافی ئەوە لێ ئەدەن كە ئەوان بۆیە لە دەزگایەك دەڕۆن دەچنە دەزگایەكی دیكە، چونكە مەبەستیان خزمەتكردنی زیاتری بوارەكەیە، بەڵام شۆخییەكە لەوەدایە، هەر ئەوانە كاتێ لە دەزگاكەی خۆیان دەڕۆن، دەچنە ئەو كەناڵانەی زۆرترین مووچە و بودجەی بۆ كارمەندەكان تەرخان كردووە، تا ئەو ڕادەیەی مووچەی بێژەرێكی ئافرەت كە هەموو سەرچاوەكەی تەنها جوانیەكەیەتی و ڕەنگە نەزانێت هاوەڵكارو هاوڵناو چین بە دەیان گەڵابێت، كە ئەمەش هەر خۆی لە خۆیدا، ناڕاستی گوتەكەی ئەوان دەردەخات، كە ئەمانە بە دوای بەرژەوەندی كەسییەوەن نەك خزمەتكردنی گشتی.
هەفتەم:_ ڕۆژنامەنووس دەبێ زۆر بە وردی بواری كاركردنانەی خۆی پۆلێن بكات و لەو سنوورە دیاریكراوە كار بكات، كە لەگەڵ ئاستی تێگەیشتن و توانست و ڕۆشنبیریی گشتی ئەو یەكدەگرێتەوە. بۆ نموونە: ڕۆژنامەنووسێك كە لە هەموو ژیانیدا ڕۆمانێكی نەخوێندۆتەوە، نابێ دیمانەی ئەدەبی لەگەڵ ڕۆماننووسێك بكات كە شارەزایی لە بواری ئابووری و بۆرسەی دراو و بەرزیی و نزمی نرخ و بەهای دراوەكان نەبێت، نابێ لە سەر پرسی قەیرانی ئابووری و بازاڕی ئازاد و كایەی ئابووری دیمانە بكات. ئەمە لە نێو ئێمەدا بە پێچەوانەوەیە، ڕۆژنامەنووس هەیە نازانێت دوو پرسیار لە بارەی ئەو بوارەی كە گوایا دیمانەی لە بارەوە دەكات بپرسێت و زانیاریی هەبێت، كەچی دیمانەش دەكات. بێگومان ئەمەش دەرەنجامی تێكەڵكرنی ناپسپۆڕییانەی بوارەكەیە.
هەشتەم:_ ڕۆژنامەنووس دەبێ دڵنیا بێت لەوەی دەیڵێت و ڕووماڵی دەكات، بە تایبەتیش لە پەخشی زیندیدا، كە بوارێكی بۆ مۆنتاژو بڕین و سڕینەوە تێدا نییە.
نۆیەم:_ ڕۆژنامەنووسی حزبی، كاتێ لە دەزگایەكی ئۆرگانیشدا كاردەكات، دەبێ ئەوەی لە بەرچاوبێت كە ئەو سەرەتا ڕۆژنامەنووسە دواتر حزبی، بۆیە دەبێت بە یەك مەودا لە نێوان ڕووداوەكان، هەواڵ و كار و ڕووماڵەكان بووەستێت و نابێ ئایدیای سیاسییانەی خۆی تێكەڵ بە كاری پیشەییانەی بكات و ئیدی لە پەراوێزییەوە لایەنگیریی بكات، چونكە ئەمە بەهاو بڕوای ڕۆژنامەنووسەكە لە نێو خەڵك و میدیادا ناهیڵێت. دیارە مەبەستی ئێمە لێرەدا، هەواڵ و ڕووماڵی دەرەوەی كاری حزبییانەیە. هەڵبەتە ئەستەمە ئەو هەموو تایبەتمەندییانە بەیەكەوە لە ڕۆژنامەنووسێكدا هەبن، بەڵام گەر پیشەییانە بڕوانینە كارەكە، دەبێ ڕۆژنامەنووس خەسڵەتی زۆر لەوە زیاتریشی هەبێت، كە ڕەنگە ئێمە پەیمان پێ نەبردبێت.




دابەشکردنی هەگبەکانی حکومەتی عێراق.. عوسمانی حاجی مارف

سەرەڕای سروشتی دەستووری و ڕێکارەکانی هەڵبژاردنی سەرەک کۆمار و بەڕێوەبردنی لە پەرلەماندا، ئەوەی نەشاردەوە، کە قەیرانی سیاسی و کێشەکانی دەوروبەری لایەنەکانی دەسەڵاتدار لە بەغدا، هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تەنیا پرۆسەیەکی دەنگدان نەبووە، بەڵکو قۆناغێک بووە لە ململانێیەکی فراوانتری لایەنەکان لەسەر فۆڕمی دەوڵەت و ئاراستە سیاسیەکەی لە قۆناغی داهاتوودا.
وەها نیشان ئەدەن گوایە ئەم هەڵبژاردنە نوێنەرایەتی هەنگاوێکی دەستووری بەرچاو دەکات کە کۆتایی بە بۆشایی سیاسی چەند مانگی پێشو هێنابێت، بەڵام هیچ گومانی تیا نیە، نەک بەردەوامی قەیرانی سیاسی چارەسەر نەکردووە، بەڵکو دەرگای بەڕووی قۆناغێکی تازەی ململانێی ئاڵۆزتردا کردەوە، کە کێشەی پێکهێنانی حکومەت و دەستەبەرکردنی پۆستی سەرۆک وەزیران و سەقامگیری بونی پەیوەندی هەردوو حکومەتی عێراق و هەرێمی ئاڵۆزتر کردووە، حکومەتی بەشبەشێنەی لە نێوان هێزە سیاسیە گەورەکاندا خستۆتە بارگرژی و گرفتی زیاترەوە.
ئەم هەنگاوەی لە میانی دانیشتنێکی پەرلەماندا نرا، کە گرژی و بایکۆتی چەند بلۆکێکی سیاسی پێوە دیار بوو، ئەمەش ڕەنگدانەوەی قوڵی ناکۆکی و نەبونی کۆدەنگی لایەنەکانە لە بەڕێوەبردنی قۆناغی داهاتوی عێراقدا، لە ڕاستای ڕێرەوی ئەم دۆخەی شەڕی ئەمریکا و ئێراندا، کە هۆکارێکی جدیە لە قوڵبونەوەی قەیرانەکان و کێشەکانیاندا.
هەر چەنده هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار هەنگاوێکی گرنگە له سیستمی سیاسی عێراقدا، بەڵام لە ئێستادا و بەم شیوازە پەرتەوازیە، ناتوانێت کۆتایی بارگرژی وقه یرانەکان بێت، پێموایە دەسپێکی قۆناغێکی نوێ و هەستیارتره، که دواتر کاریگەریەکانی لەسەر ململانێ و بەرژەوەندی لایەنەکان و دۆخی نەرێنی سیاسی عێراق دەردەکەوێت.
هەڵبەتە بەگوێرەی دەستوری عێراق، دوای هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار، ئەرکی کاندیدی گەورەترین بلۆکی پەرلەمانی دەداتە پێکهێنانی حکومەت لەماوەیەکی دیاریکراودا، ئاشکرایە کە لەم بارەیەوە پۆستی سەرۆک وەزیران چەقی ڕاستەقینەی کێبڕکێی سیاسی لایەنەکانی چوارچێوەی هەماهەنگیە، کە دەبینین لە دۆخی ململانێ و شەڕی نێوان ئەمریکا و ئێراندا، قەیران و بارگرژی لە نێوان لایەنە شیعەکان بەگشتی و چوارچێوەی هەماهەنگیدا بەجۆرێک پێشهاتووە، ڕێکەوتن لەسەر پۆستی سەرۆک وەزیران و پێکهاتنی حکومەتی سەختتر بووە، بەبێ یەکلایی بونەوەی دۆخی جەنگ و کاریگەریەکانی ئەو جەنگە لەسەر ناوچەکە، لایەنە سیاسیەکانی حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێم لەبەرامبەر ئاڵوگۆرەکاندا نەخشە و سیاسەتەکانیان بەرجەستەو ڕۆشن نابێت.
لەکاتێکدا ناکۆکیەکی ڕون لەنێوان هێزە سیاسیەکاندا هەیە سەبارەت بە لێکدانەوەی چەمکی “گەورەترین بلۆک”، لە پێکهێنانی حکومەت کە بریتیە لە “چوارچێوەی هەماهەنگی”، بەڵام پێشتر و ئێستاش لە پەیوەند بەدۆخی شەڕەوە، ناکۆکی نێوانیان شاراوەنیە، کە کێشەکانیان دوای نزیکەی هەموو هەڵبژاردنێکی پەرلەمانی دووبارە دەبێتەوە یەکێک لە هۆکارە هەرە دیارەکانی دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت لە عێراق پێکدەهێنێت، هەر بلۆکێکی گەورە هەوڵدەدات پێگەی دانوستانکاری خۆی بەهێزتر بکات بۆ دەستەبەرکردنی پشکێکی گەورەتر لە حکومەتی داهاتوودا، جا چ لەڕوی سەرۆکوەزیرانەوە بێت یان دابەشکردنی وەزارەتەکانەوە، کە لە دۆخی ئەم شەڕەدا ناکۆکی و کێشەکانیان زیاتر یەخەی پێگرتون.
ناکۆکی سەرەکی بارزانی و تاڵەبانی، لەم دۆخەدا وەک فاکتەری بەرچاو سەریهەڵدا کە دیمەنی سیاسی و کێشەکانی نێوانیانی ئاڵۆزتر کرد، بەتایبەتی سەبارەت بە ڕێکەوتن لەسەر یەک کاندید بۆ پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم و لە هەمانکاتدا لەسەر پۆستی سەرەک کۆمار بەهیچ ئەنجامێک نەگەیشتن.
بەپێی ڕێکەوتنامەیەکی سیاسی کە لە دوای 2003 دامەزرا، سەرۆکایەتی لە عێراق لەسەر بنەمای کۆدەنگی و ڕێکەوتنە، کە سەرۆک کۆمار، تایبەتە بە پێکهاتەی کوردی، بەڵام ئەم لێکتێگەیشتنە نەنووسراوە و لەم ساڵانەی دوایدا ڕوبەڕوی تەحەددای زیاتر بۆتەوە، لەگەڵ پەرەسەندنی کێبڕکێ لەناو خودی دامەزراوەی سیاسی یەکێتی و پارتیدا، کێشەکانی پێکهاتنی حکومەتی بەغدای زیادیکردووە.
لە هەمانکتدا پیكهاتەی حکومەتی بەغدا کە کاتی خۆی ئەمریکا لەسەر بنەمای ئیسلامی و تائفی و قەومی دایمەزراندوە، دەورو باڵادەستی کۆماری ئیسلامی، مایەی بەهێزکردنی پێگەی لایەنە شیعکان بوە، لەو نێوەدا پێکهاتەی چوارچێوەی هەماهەنگی بەدەخالەت و کاریگەری ئێران هێزی سەرەکی و باڵادەستی بەدەست هێنا لە پێکهێنانی حکومەتدا، بەڵام دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت بەدوای هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٥ەوە، دۆخی سیاسی ناوچەکە و شەڕی ئەمریکا و ئێران، خودی چوارچێوەی هەماهەنگی خستە بەر حاڵەتێکی چاوەڕوانی، لە پەیوەند بە ئایندەی ئێران هاوکاتی شەڕ لەگەڵ ئەمریکادا.
هەربۆیە پێکهێنانی حکومەتی بەغدا لە قۆناغی داهاتودا، کە بە شێوەیەکی گشتی قورستر و ئاڵۆزتر دەردەکەوێت لە چاو دەورانی ساڵانی هەڵبژاردنەکانی پێشودا.
لەلایەکی ترەوە ئاماژە سیاسیەکان لە ئێستادا ئەوە دەردەخەن کە هێزە شیعەکان لە ناوخۆدا دابەشبون لەسەر هەڵبژاردنی کاندیدێکی یەکگرتوو بۆ سەرۆکوەزیران، بەهۆی جیاوازی بەرژەوەندی و دیدگای نێوان گروپەکان، لە پەیوەند بە راگرتنی هاوسەنگی لە نێوان ململانێی ئەمریکا و ئێرانەوە، بە تایبەتی کە هێزەکانی حەشدی شەعبی بە ئاشکرا بونە بەشێک لە شەڕەکە و ڕاگەیاندنی هاوپەیمانیەتی و بەرگری لە کۆماری ئیسلامی.
سەبارەت بە هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار سەرەڕای ئەوەی وەها نیشان ئەدەن کێشەیەکی سەرەکی کۆتایی هاتووە، بەڵام وەک دەستکەوتێکی کۆتایی نابینرێت، لەهەمانکاتدا هەنگاوێکی ڕاگوزەرە بەرەو کێشەو شەڕێکی سیاسی هەستیارتر لە پێکهێنانی حکومەتی داهاتودا، ئەم قۆناغە بەردەوام بونە لە قەیرانی سیاسی و ناسەقامگیری زیاتر.
هەڵبەتە جەماوەری عێراق بە دڵەڕاوکێوە چاوەڕوانی دەرئەنجامی ئەم پێشهاتە سیاسیانەن، بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی جەنگ و ناجێگیری و گێژاوی سیاسی عێراق و ناوچەکە و ئەگەری شەڕی ناوخۆی لایەنە سیاسیەکان، بە هێزەکانی شیعە و سونە و کوردەکانەوە، هەوروەها نەبونی پێداویستیەکان و ئاستەنگی ئابووری و خزمەتگوزاریەکان، هاوڵاتیان داوای باشترکردنی خزمەتگوزاریە سەرەتاییەکان و چارەسەری قەیرانی بێکاری و ژینگەیەکی سیاسی سەقامگیر دەکەن کە توانای بەڕێوەبردنی وڵاتی بە شێوەیەکی کاریگەر هەبێت.
بەڵام مێژوی چۆنیەتی پێکهاتەی حکومەتی عێراق لەو کاتەوە لەسەر بنەمای هێزی میلیشیای ئیسلامی و تائفی و قەومی بووە، سەرچاوەی گەورەترین نائاسودەیی و نەبونی ئاسایش و ناجێگیری سیاسی و کارەساتە بەسەر ژیانی خەڵکەوە، دانیشتوانی عێراق، پێویستیان بە ڕێکخستنی ناڕەزایەتی بەرفراونی جەماوەری و ئاسۆی سەرکەوتن، بۆ کۆتایهێنان بە هێزی میلیشیای ئیسلامی و تائیفی و قەومیە، لە هەمانکاتدا دامەزراندنی حکومەتێک لەسەر بنەمای هاوڵاتی بون و دەور و دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک، لە دەسەڵاتی سیاسیدا دابین بکرێت، هەروەها پاراستنی سەربەخۆیی عێراق لە دەخالەت و بونی ئەمریکا و ئێران و کردنە دەرەوەی هێزەکانیان.




پرۆژەی شی جینپینگ بۆ ئاشتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.. هەڵۆ حەسەن

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كەبە یەكێك لە ناوچە ئاڵۆزەكانی جیۆپۆلیتیكی و ناجێگیرترین ناوچەی سیستەمی نێودەوڵەتیە،لەم چوارچێوەیەدا ئەو پرۆژەیەی كە شی جینپینگ سەرۆكی چین پێشنیاری كردووە،چوارچێوەیەكی دیپلۆماسی ڕوون بۆ چارەسەركردنی هەردوو قەیرانی دەستبەجێ و هۆكارە بنەڕەتییەكانی ناسەقامگیرییە،پرۆژەی شی جینپینگ لەسەر بنەمای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و ئاسایشی گەشەپێدان دامەزراوە، ڕەنگدانەوەی ڕێبازێكی بەدیل بۆ چارەسەركردنی ناكۆكییەكان و حوكمڕانی ناوچەییە،لە ناوەڕۆكی ئەم چوارچێوەیەدا بنەمای پێكەوەژیانی ئاشتیانە هەیە، كە جەخت لەسەر پێویستی گفتوگۆ و ڕێزگرتنی یەكتر و هاوكاری دەكاتەوە. سروشتی یەكتر گرێدراوی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وا دەكات ستراتیژییە ئەمنییەكانی تاكلایەنە بێكاریگەر بن،ئەزموونە مێژووییەكان دەریانخستووە كە پەرەسەندنی ململانێكان- چ سیاسی، ئابووری، یان مرۆیی- بە ناچاری سنوورە نیشتمانییەكان تێدەپەڕێنێت،بەم پێیە پەروەردەكردنی متمانە و پێشخستنی ئاشتەوایی پێكهاتەی سەرەكین بۆ بنیاتنانی نەزمێكی ناوچەیی هاوبەش،بە هەمان شێوە ناوەندییە بنەمای “ڕێزگرتن لە سەروەری نەتەوەیی”، كە بەردێكی بناغەی یاسای نێودەوڵەتی هاوچەرخ پێكدەهێنێت،ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چەندین جار شاهیدی دەرئەنجامەكانی دەستێوەردانەكانی دەرەكی و سەپاندنی مۆدێلی سیاسی بووە، لە ئەنجامدا بۆتە هۆی ناسەقامگیری درێژخایەن بە داكۆكیكردن لە دەستوەرنەدان و ڕێزگرتن لە ڕێڕەوی سیاسی و گەشەپێدانی هەڵبژێردراوی هەر دەوڵەتێك، دیدگای چوار خاڵی چین جەخت لەسەر گرنگی چارەسەری ناوخۆیی بۆ ئاڵنگاریی ناوچەیی دەكاتەوە،ڕەهەندی سێیەم،”پابەندبوون بە یاسای نێودەوڵەتی”، كە لەسەر پێویستی نەزمێكی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای یاسا كە لەسەر بنەمای دادپەروەری و یەكدەنگی بێت. جێبەجێكردنی هەڵبژێردراوی نۆرمەكانی یاسایی و ڕێوشوێنی تاكلایەنە، پێكهاتەكانی حوكمڕانی جیهانی تێكدەدەن و متمانە لە نێوان دەوڵەتەكاندا دەشێوێنن،بۆیە پشتگیریكردنی جاڕنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان و بەهێزكردنی میكانیزمە فرەلایەنەكان بۆ دڵنیابوون لە شەرعیەت و ڕێگریكردن لە پەرەسەندنی ململانێكان،لە كۆتایی پرۆژەكەی شی جینپینگ یەكخستنی “گەشەپێدان و ئاسایش” ستراتیژییەكی درێژخایەن بۆ ئاشتی بەردەوام دەخاتە ڕوو. ڕێوشوێنە ئەمنییەكان بە تەنیا ناتوانن چارەسەری ڕەگ و ڕیشەی هۆكارەكانی ناسەقامگیری بكەن، وەك نایەكسانی ئابووری، بێكاری ئەم ڕێبازە بە بەستنەوەی گەشەی ئابووری بە چوارچێوە ئەمنییەكانەوە لەگەڵ تیۆرییە فراوانەكانی ئاسایشی مرۆیی و گەشەسەندنی بەردەوامدا هاوتەریب دەبێت. وەبەرهێنان لە ژێرخانی ئابووری، بازرگانی و هاوكاری ناوچەیی دەتوانێت بەشداربێت لە كەمكردنەوەی گرژییەكان و پەروەردەكردنی خۆڕاگری لە سەرانسەری كۆمەڵگاكاندا،لە چوارچێوەی چوار خاڵی شی جینپینگ ڕێڕەوێكی ستراكتۆر و پراگماتیك بەرەو ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێشنیار دەكات لە كاتێكدا جێبەجێكردنی پەیوەستە بە ئامادەیی ئەكتەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان، بەڵام مۆدێلێكی چەمكی بەنرخ بۆ چارەسەركردنی یەكێك لە ئاڵنگارییە هەمیشەییەكان لە سیاسەتی جیهانیدا دابین دەكات.

هەڵۆ حەسەن




ئایا بۆ گیان لەدەستدانی غەزال مەولان دەبێ ڕەخنە لە کێ بگرین؟.. حەسەن ڕازانی

سەرەتا من زۆر دڵگرانم بە گیان لەدەستدانی غەزال مەولان. پرسەو سەرخۆشی خۆمان دەنێرین بۆ کەس و کاری غەزال و تەواوی ئەندامانی بنەماڵەو خێزانەکەی و تەواوی هاوڕێیانی غەزال لە سەنگەری خەباتدا!
مەرگ و نەمان بۆ سیستەمی پەت و سێدارەی ئاخوندو ئایاتوڵڵاکان و تەواوی ڕژێمە سەرکوتگەرەکانی نەتەوە باڵادەستەکان و دیکتاتۆرە ڕەگەزپەرستەکانی ناوچەکە!
چەند سەرنجێک:
بە بڕوای من ڕەخنەی درووست و کاریگەر لەبارەی گیان لەدەستدانی غەزال مەولان ئەو ڕخنەیەیە کە دەبێ ڕاستەوخۆ ئاراستەی دەسەڵاتی سیاسی بکرێت!
“دەبێ خەڵک بپرسێت کە ئایا نەخۆشخانە هەیە کە بۆ هەمووان بێت بەبێ ڕەچاوکردنی ڕەگەزو نەتەوە، ئایین و مەزەب، ئایدۆلۆجیاوشتی لەوبابەتە…هتد ئەگەر هەیە بۆچی غەزال گیانی لەدەستداو چارەسەری پزیشکیی نەکرا؟ ئەگەر نەخۆشخانە نیە کە بۆ هەموان بێت ، بۆچی دەبێ نەبێت؟ ئایا حکومەت هەیەو خۆی بە حکومەت دەزانێت؟ ئەگەر هەیە بۆچی نەخۆشخانە بۆ خەڵک نیە؟ بە بڕوای من دەبێ تەواوی ڕەخنەکان ئاراستەی دەسەڵاتی سیاسی بکرێن و دەبێ ئەو بکرێتە ئامانج نەک خەڵکێک کە هیچ ڕۆڵێکی پێنەدراوە بێجگە لەوەی کە بێدەنگ و ڕازی بێت بەو بەشەی هەیەتی!”
سیستەمی سەرمایەو بازاڕی ئازادو یاساکانی ئەو بازاڕە بە جۆرێکی زۆر خەراپ و نا یاسایی و دوور لە ڕەچاوکردنی مافی مڕۆڤ کوردستانی گرتۆتەوە. نەخۆشخانەی بەخشین لە نێو ئەو سیستەمەدایەو بە پێی یاساکانی ئەو سیستەمە کاروبارەکانی ئەنجامدەدات. لە سیستەمی سەرمایەو بازاڕی ئازادا نەخۆشخانەش، وەک شوێنی فرۆشتنی کەلو پەل بۆ مەبەستی قازانج و سوود، شوێن و هۆی سەرمایەگوزارییە!
کوردستان سەرباری ئەوەی کە لە نێو یاساکانی بازاڕی ئازادو سیستەمی سەرمایەدایە، بەڵام شێوە دەسەڵاتێکی تریش بەسەر ئەو بازاڕەدا زاڵە کە بریتیە لە دەسەڵاتی خێڵ، دەسەڵاتی بنەماڵە، دەسەڵاتی بەرپرس، دەسەڵاتی سەرۆکی حیزب و دەسەڵاتی ئایدۆلۆجیاو دەسەڵاتی ئاین و دەسەڵاتی مەزەب و دەسەڵاتی تەنانەت زمان و زاراوەی جیاش! تەنانەت شوێنی نیستەجێبوونیش ڕۆڵی هەیە.! غەزال بووە قوربانی نێو ئەو هەموو دەسەڵاتانە! نەخۆشخانەی (بەخشین) لەو چوار چێوەیەدایەو هی خەڵک نیە بەڵک و سەر بە ئایدۆلۆجیایەکە یان سەر بە بەرپرسێکە یاخود سەر بە حیزبێکی سیاسییەو ئایدیدۆلۆجیایەکی تایبەت بەخۆی هەیە کە ڕیگەی پێنادات هاوکاری کەسانی وەک غەزال بکات!
بە بڕوای من نابێ ئەو ئیسلامە سیاسییەی کە بەرژەوەندی سیاسییانەی لە نێوخۆ گرتووە تێکەڵاوبکرێت و یەکسان بکرێت بەو ئیسلامەی کە باب و باپیرانمان هەیانبووەو ئێمەمانیان لەسەر پەروەردەکردووە لە رووی ئاینیی و مەزەبییەوە. مردن و گیان لەدەستدانی غەزال خەتای نە موسڵمانان و نە خەتای ئایینی ئیسلامیشە.. نەخۆشخانەیەک یان مزگەوتێک ئامادە نەبوون کە هاوکار بن ناکاتە ئەوەی ئیسلام و موسڵمانان تێوەبگلێنین. دەبێ موسڵمانە سیاستەبازو بەرژەوەندی خوازەکان و ئەوانەی کە ئایینی ئیسلامیان خستۆتە خزمەتی بەرژەوەندیە سیاسییەکانیان تێوەبگلێنین وبیانکەینە ئامانج نەک خەڵکی موسڵمان!

دیدگاو تێڕوانینی کوردانەو نیشتیمانپەروەرانە کە لەبەرژەوەندی تەواوی کوردا بێت و بمانەوێت ٢+٢ یەکسان نەبێ بە ٤ بەڵک و یەکسان بێت بە ١، دەبێ ڕەخنە لە یەکتری نەگرین! چونکە خەڵک بێتاوانە!. ئەوە حیزبی سیاسییە کە خەڵک پەروەردە دەکاو بەرەو ئەملاوئەولای دەباو لە کوردایەتی ڕەسەن و جوان و لە هەستی مرۆڤایەتی دووری دەخاتەوەو دەیکاتە ئامڕازێکی ئایینی و مەزەبیی یان ئایدۆجیی!
بە بڕوای من درووست نیە، دیارە مەبەستم لە دیدو بەرژەوەندی کوردایەتییەوەیە، کە بێین گلەیی لە خەڵکی سلێمانی بکەین کە غەزال گیانی لەدەستدا بەڵک و دەبێ ڕەخنە لە دەسەڵات یان ئەو حکومەتە بگرین کە فەرمانڕەوایە لە سلێمانی! ئەگەر وا نەکەین ئەوا ڕێک سیاسەتەکانی دوژمنانی کورد جێبەجێ دەکەین! ئیتر ٢+٢ نەک هەر ناکاتە ٤ بەڵک و زیادیش دەبێت و دەڕوا بەرەو پێنج!

بە بڕوای من ئەگەر دەسەڵاتی سیاسیی و حیزبی سیاسیی لێگەڕێن خەڵکی کوردستان هەمیشە یەکگرتوو بووەو یەکتری خۆشویستووەو بە هانای یەکترەوە چوەو هیچ سنوورێکی سسیاسیی و جوگرافیی نەیتوانیوە کوردان لەو ئاکارە جوانە کوردانەیەو لە هەڵوێستی مڕۆڤایەتیی بوەستێنێت!
ئەمەی کە ڕووی داوە بۆ گیان لەدەستدانی غەزال، هیچ گومانی تێدانیە کە هۆکارە سەرەکیەکە نەخۆشخانەی بەخشین نیە بەڵک وئەوە حکومەتە کە لێی بەرپرسیارە جا یان زەردەکەیە یان سەوزەکەیەو یان هەردووکیانن بە یەکەوە، ئەگینا نابێ کەسیتر بکرێتە ئامانج!
ئەدی پێم ناڵێن ئەو دوو حکومەتە زەردو سەوزەی ئەودیواودیوی دێگەڵە ئیشیان چیەو بۆچی بوونەتە حکومەت؟




دابەشکردنی هەگبەکانی حکومەتی عێراق.. عوسمانی حاجی مارف

سەرەڕای سروشتی دەستووری و ڕێکارەکانی هەڵبژاردنی سەرەک کۆمار و بەڕێوەبردنی لە پەرلەماندا، ئەوەی نەشاردەوە، کە قەیرانی سیاسی و کێشەکانی دەوروبەری لایەنەکانی دەسەڵاتدار لە بەغدا، هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تەنیا پرۆسەیەکی دەنگدان نەبووە، بەڵکو قۆناغێک بووە لە ململانێیەکی فراوانتری لایەنەکان لەسەر فۆڕمی دەوڵەت و ئاراستە سیاسیەکەی لە قۆناغی داهاتوودا.
وەها نیشان ئەدەن گوایە ئەم هەڵبژاردنە نوێنەرایەتی هەنگاوێکی دەستووری بەرچاو دەکات کە کۆتایی بە بۆشایی سیاسی چەند مانگی پێشو هێنابێت، بەڵام هیچ گومانی تیا نیە، نەک بەردەوامی قەیرانی سیاسی چارەسەر نەکردووە، بەڵکو دەرگای بەڕووی قۆناغێکی تازەی ململانێی ئاڵۆزتردا کردەوە، کە کێشەی پێکهێنانی حکومەت و دەستەبەرکردنی پۆستی سەرۆک وەزیران و سەقامگیری بونی پەیوەندی هەردوو حکومەتی عێراق و هەرێمی ئاڵۆزتر کردووە، حکومەتی بەشبەشێنەی لە نێوان هێزە سیاسیە گەورەکاندا خستۆتە بارگرژی و گرفتی زیاترەوە.
ئەم هەنگاوەی لە میانی دانیشتنێکی پەرلەماندا نرا، کە گرژی و بایکۆتی چەند بلۆکێکی سیاسی پێوە دیار بوو، ئەمەش ڕەنگدانەوەی قوڵی ناکۆکی و نەبونی کۆدەنگی لایەنەکانە لە بەڕێوەبردنی قۆناغی داهاتوی عێراقدا، لە ڕاستای ڕێرەوی ئەم دۆخەی شەڕی ئەمریکا و ئێراندا، کە هۆکارێکی جدیە لە قوڵبونەوەی قەیرانەکان و کێشەکانیاندا.
هەر چەنده هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار هەنگاوێکی گرنگە له سیستمی سیاسی عێراقدا، بەڵام لە ئێستادا و بەم شیوازە پەرتەوازیە، ناتوانێت کۆتایی بارگرژی وقه یرانەکان بێت، پێموایە دەسپێکی قۆناغێکی نوێ و هەستیارتره، که دواتر کاریگەریەکانی لەسەر ململانێ و بەرژەوەندی لایەنەکان و دۆخی نەرێنی سیاسی عێراق دەردەکەوێت.
هەڵبەتە بەگوێرەی دەستوری عێراق، دوای هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار، ئەرکی کاندیدی گەورەترین بلۆکی پەرلەمانی دەداتە پێکهێنانی حکومەت لەماوەیەکی دیاریکراودا، ئاشکرایە کە لەم بارەیەوە پۆستی سەرۆک وەزیران چەقی ڕاستەقینەی کێبڕکێی سیاسی لایەنەکانی چوارچێوەی هەماهەنگیە، کە دەبینین لە دۆخی ململانێ و شەڕی نێوان ئەمریکا و ئێراندا، قەیران و بارگرژی لە نێوان لایەنە شیعەکان بەگشتی و چوارچێوەی هەماهەنگیدا بەجۆرێک پێشهاتووە، ڕێکەوتن لەسەر پۆستی سەرۆک وەزیران و پێکهاتنی حکومەتی سەختتر بووە، بەبێ یەکلایی بونەوەی دۆخی جەنگ و کاریگەریەکانی ئەو جەنگە لەسەر ناوچەکە، لایەنە سیاسیەکانی حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێم لەبەرامبەر ئاڵوگۆرەکاندا نەخشە و سیاسەتەکانیان بەرجەستەو ڕۆشن نابێت.
لەکاتێکدا ناکۆکیەکی ڕون لەنێوان هێزە سیاسیەکاندا هەیە سەبارەت بە لێکدانەوەی چەمکی “گەورەترین بلۆک”، لە پێکهێنانی حکومەت کە بریتیە لە “چوارچێوەی هەماهەنگی”، بەڵام پێشتر و ئێستاش لە پەیوەند بەدۆخی شەڕەوە، ناکۆکی نێوانیان شاراوەنیە، کە کێشەکانیان دوای نزیکەی هەموو هەڵبژاردنێکی پەرلەمانی دووبارە دەبێتەوە یەکێک لە هۆکارە هەرە دیارەکانی دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت لە عێراق پێکدەهێنێت، هەر بلۆکێکی گەورە هەوڵدەدات پێگەی دانوستانکاری خۆی بەهێزتر بکات بۆ دەستەبەرکردنی پشکێکی گەورەتر لە حکومەتی داهاتوودا، جا چ لەڕوی سەرۆکوەزیرانەوە بێت یان دابەشکردنی وەزارەتەکانەوە، کە لە دۆخی ئەم شەڕەدا ناکۆکی و کێشەکانیان زیاتر یەخەی پێگرتون.
ناکۆکی سەرەکی بارزانی و تاڵەبانی، لەم دۆخەدا وەک فاکتەری بەرچاو سەریهەڵدا کە دیمەنی سیاسی و کێشەکانی نێوانیانی ئاڵۆزتر کرد، بەتایبەتی سەبارەت بە ڕێکەوتن لەسەر یەک کاندید بۆ پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم و لە هەمانکاتدا لەسەر پۆستی سەرەک کۆمار بەهیچ ئەنجامێک نەگەیشتن.
بەپێی ڕێکەوتنامەیەکی سیاسی کە لە دوای 2003 دامەزرا، سەرۆکایەتی لە عێراق لەسەر بنەمای کۆدەنگی و ڕێکەوتنە، کە سەرۆک کۆمار، تایبەتە بە پێکهاتەی کوردی، بەڵام ئەم لێکتێگەیشتنە نەنووسراوە و لەم ساڵانەی دوایدا ڕوبەڕوی تەحەددای زیاتر بۆتەوە، لەگەڵ پەرەسەندنی کێبڕکێ لەناو خودی دامەزراوەی سیاسی یەکێتی و پارتیدا، کێشەکانی پێکهاتنی حکومەتی بەغدای زیادیکردووە.
لە هەمانکتدا پیكهاتەی حکومەتی بەغدا کە کاتی خۆی ئەمریکا لەسەر بنەمای ئیسلامی و تائفی و قەومی دایمەزراندوە، دەورو باڵادەستی کۆماری ئیسلامی، مایەی بەهێزکردنی پێگەی لایەنە شیعکان بوە، لەو نێوەدا پێکهاتەی چوارچێوەی هەماهەنگی بەدەخالەت و کاریگەری ئێران هێزی سەرەکی و باڵادەستی بەدەست هێنا لە پێکهێنانی حکومەتدا، بەڵام دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت بەدوای هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٥ەوە، دۆخی سیاسی ناوچەکە و شەڕی ئەمریکا و ئێران، خودی چوارچێوەی هەماهەنگی خستە بەر حاڵەتێکی چاوەڕوانی، لە پەیوەند بە ئایندەی ئێران هاوکاتی شەڕ لەگەڵ ئەمریکادا.
هەربۆیە پێکهێنانی حکومەتی بەغدا لە قۆناغی داهاتودا، کە بە شێوەیەکی گشتی قورستر و ئاڵۆزتر دەردەکەوێت لە چاو دەورانی ساڵانی هەڵبژاردنەکانی پێشودا.
لەلایەکی ترەوە ئاماژە سیاسیەکان لە ئێستادا ئەوە دەردەخەن کە هێزە شیعەکان لە ناوخۆدا دابەشبون لەسەر هەڵبژاردنی کاندیدێکی یەکگرتوو بۆ سەرۆکوەزیران، بەهۆی جیاوازی بەرژەوەندی و دیدگای نێوان گروپەکان، لە پەیوەند بە راگرتنی هاوسەنگی لە نێوان ململانێی ئەمریکا و ئێرانەوە، بە تایبەتی کە هێزەکانی حەشدی شەعبی بە ئاشکرا بونە بەشێک لە شەڕەکە و ڕاگەیاندنی هاوپەیمانیەتی و بەرگری لە کۆماری ئیسلامی.
سەبارەت بە هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار سەرەڕای ئەوەی وەها نیشان ئەدەن کێشەیەکی سەرەکی کۆتایی هاتووە، بەڵام وەک دەستکەوتێکی کۆتایی نابینرێت، لەهەمانکاتدا هەنگاوێکی ڕاگوزەرە بەرەو کێشەو شەڕێکی سیاسی هەستیارتر لە پێکهێنانی حکومەتی داهاتودا، ئەم قۆناغە بەردەوام بونە لە قەیرانی سیاسی و ناسەقامگیری زیاتر.
هەڵبەتە جەماوەری عێراق بە دڵەڕاوکێوە چاوەڕوانی دەرئەنجامی ئەم پێشهاتە سیاسیانەن، بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی جەنگ و ناجێگیری و گێژاوی سیاسی عێراق و ناوچەکە و ئەگەری شەڕی ناوخۆی لایەنە سیاسیەکان، بە هێزەکانی شیعە و سونە و کوردەکانەوە، هەوروەها نەبونی پێداویستیەکان و ئاستەنگی ئابووری و خزمەتگوزاریەکان، هاوڵاتیان داوای باشترکردنی خزمەتگوزاریە سەرەتاییەکان و چارەسەری قەیرانی بێکاری و ژینگەیەکی سیاسی سەقامگیر دەکەن کە توانای بەڕێوەبردنی وڵاتی بە شێوەیەکی کاریگەر هەبێت.
بەڵام مێژوی چۆنیەتی پێکهاتەی حکومەتی عێراق لەو کاتەوە لەسەر بنەمای هێزی میلیشیای ئیسلامی و تائفی و قەومی بووە، سەرچاوەی گەورەترین نائاسودەیی و نەبونی ئاسایش و ناجێگیری سیاسی و کارەساتە بەسەر ژیانی خەڵکەوە، دانیشتوانی عێراق، پێویستیان بە ڕێکخستنی ناڕەزایەتی بەرفراونی جەماوەری و ئاسۆی سەرکەوتن، بۆ کۆتایهێنان بە هێزی میلیشیای ئیسلامی و تائیفی و قەومیە، لە هەمانکاتدا دامەزراندنی حکومەتێک لەسەر بنەمای هاوڵاتی بون و دەور و دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک، لە دەسەڵاتی سیاسیدا دابین بکرێت، هەروەها پاراستنی سەربەخۆیی عێراق لە دەخالەت و بونی ئەمریکا و ئێران و کردنە دەرەوەی هێزەکانیان.

عوسمانی حاجی مارف




ئیسرائیل، ڕەگەزپەرستی و سزای لەسێدارەدان، جەنگ لە دژی مافی ژیان بۆ فەلەستینییەکان.. ڕزگار ئاکرێی

لە 30 ی ئازاری 2026، کنێستی ئیسرائیل یاسایەکی تێپەڕاند کە مردن دەسەپێنێت بە هەڵواسین بەسەر زیندانیە فەلەستینییەکان و دەستگیرکراوەکان کە لەلایەن دادگای سەربازییەوە تاوانبار کراون لە کەیسەکانی بەشداریکردن لە هێرشی کوشندە، کە سزاکە دەبێت لە ماوەی نەوەد ڕۆژ لە تاوانبارکردنەکە جێبەجێ بکرێت. ئەمە یاسای تاوان نییە. ئەمە ئامرازێکی کۆدکراوەی پاکتاوی ڕەگەزییە کە لە چوارچێوەی سیستەمێکی ئاپارتایدی بەڵگەنامەدا کار دەکات.
ئاپارتاید لێرەدا وەسفێکی ڕەوانبێژی یان زیادەڕەوییەکی شاعیرانە نییە. ئەمە زاراوەیەکی یاسایی وردە کە لە یاسای نێودەوڵەتیدا وەک سیستەمێکی زاڵبوونی دامەزراوەیی سیستماتیک لەلایەن گروپێکی نەتەوەییەوە بەسەر گروپێکی نەتەوەییدا پێناسە کراوە، لەسەر بنەمای جیاکاری لە ماف، جوڵە و هەبوونی یاسایی. ئەم سیستەمە بەرگێکی سیاسی بێ وێنەی ئەمریکی هەیە.
بۆ تێگەیشتن لەوەی چی ڕوویداوە، ناتوانین تەنها بە یاسا دەست پێبکەین. ئێمە دەبێت لە هەموو ئەو پێکهاتەیە دەست پێبکەین کە بەرهەمی هێناوە، سیستەمی سەرمایەداری کە دەیپارێزێت، و دووڕوویی ڕێکخراوی ڕۆژئاوا کە تەمەنی درێژ دەکاتەوە.

  1. سزای لەسێدارەدان، هەرزانترین چارەسەرە بۆ دەوڵەتێکی شکستخواردوو
    لە هەڵوێستی پرەنسیپی و مرۆیی خۆم، سزای لەسێدارەدان بە تەواوی و یەکلاکەرەوە ڕەت دەکەمەوە. مافی ژیان مافێکی سروشتییە و لە مرۆڤایەتی مرۆڤ جیانەکراوە، و هیچ دەوڵەتێک، هەرچەندە شەرعییەتی بانگەشەی بۆ بکات، مافی ئەوەی نییە لێی بسەنێتەوە. ئەم ڕەتکردنەوەیە نالەرزێتەوە کاتێک یاسا لە دەوڵەتێکەوە دێت کە خۆی بە دیموکراسی دەناسێنێت، هەروەها کاتێک لە دەوڵەتێکەوە دێت کە چەوساندنەوەی نەتەوەیی قێزەون ئەنجام دەدات لەبەرچاوی جیهان و بە پیرۆزی شاراوەی خۆی.
    هیچ کەسێک تاوانبار یان توندوتیژ لە دایک نابێت. هەموو مرۆڤێک لە حاڵەتێکی بێتاوانی تەواودا لەدایک دەبێت. هەندێک هەلومەرج و هەلومەرجن کە مرۆڤ دەکەنە تاوانبار: هەژاری، بێکاری، نەبوونی پاراستنی کۆمەڵایەتی، ستەمکاری، جگە لە جیاکاری و چەوساندنەوەی نەتەوەیی و ئایینی و چینایەتی. سزای لەسێدارەدان بیانوویەکی ئامادە بۆ حکومەتە شکستخواردووەکان دەڕەخسێنێت بۆ خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی ڕاستەقینەیان لە چارەسەرکردنی ڕەگەکانی تاوان و توندوتیژی.
    لە چوارچێوەی جیاکاری نەتەوەیی قێزەوندا، زیاتر دەڕوات: ئامرازێکە بۆ لەناوبردنی بەرهەڵستکاری، تاوانبارکردنی قوربانی، و گۆڕینی خەڵکێک کە ڕووبەڕووی چەوساندنەوە دەبنەوە بە تۆمەتبار لەبەردەم دادگاکانی ستەمکارەکانیاندا، لە دیمەنێکدا کە نەبوونی دادپەروەری دەگاتە ئەوپەڕی ئەوپەڕی خۆی.
    ئەمە ئاسانترین و کەمترین چارەسەرە، لە کاتێکدا چارەسەرکردنی ڕەگەکانی تاوان و توندوتیژی تێچووی زۆرە و کاری جدی و ڕاستەقینەی دەوێت. کاتێک ئەو دەسەڵاتە لەسەر نادادپەروەری و جیاکاری نەتەوەیی دامەزراوە، پرسیاری ڕەگەکانی توندوتیژی دەبێتە پرسیارێکی سیاسی دیار، چونکە وەڵامەکەی پێشوەخت زانراوە: ڕەگی توندوتیژی خۆی چەوساندنەوەیە، ئەو هەژارییەی دروستی دەکات، ئەو ئاوارەییەی بەرهەمی دەهێنێت، و ئەو سووکایەتییەی ڕۆژانە دەیخوێنێت.
    سزای لەسێدارەدان لە جەوهەردا سزایەکی توندوتیژی، تۆڵەسەندنەوە و نامرۆڤانەیە کە لەسەر بنەمای لۆژیکی تۆڵەسەندنەوە دامەزراوە، نەک لەسەر لۆژیکی چاکسازی و چاکسازی. هەروەها لە سروشتی خۆیدا سزایەکی چینایەتی و جیاکارییە لە هەموو شوێنێک و لە هەموو کاتدا.
    زۆرینەی ئەوانەی سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە لە جیهاندا سەر بە چینی کرێکار و کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان و کەمایەتییە نەتەوەیی و ئاینییەکانن.
    بەدەگمەن گوێمان لە کەسێکی دەوڵەمەند یان کەسێکی خاوەن قورسایی سیاسی دەبێت کە بە تاوانێکی تاوانکاری لە سێدارە بدرێت. ئەمە ڕێکەوت نییە. ئەوە جەوهەری خودی سیستەمەکەیە، کە خاوەن ئیمتیازات دەپارێزێت و سزای بێبەشکراوەکان دەدات.
    لەگەڵ ئەوەشدا، سزایەکی نەگەڕاوەیە لە جیهانێکدا کە دادگاکان بە هەڵەی گەورەی دادوەری پیس کراون و زۆرینەی دانپێدانانەکان لە ژێر زۆرەملێ، ئەشکەنجەدان و فشاری دەروونی و جەستەیی وەردەگیرێن. کاتێک سزای لەسێدارەدان بەسەر کەسێکی بێتاواندا دەسەپێنرێت، هیچ گەڕانەوە و قەرەبووکردنەوەیەک نییە، ئەمەش بەسە بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو سزایە لە بنەڕەتەوە.
    چەند خراپترە کە دادگا لە سەرەتاوە سەربەخۆ نییە، بەڵکو خۆی بەشێکە لە ئامێری چەوساندنەوەی نەتەوەیی و یەکێک لە ئامرازەکانی.
    ئەو کۆمەڵگایانەی کە مرۆڤانەترین مامەڵەن لەگەڵ تاوان و دادپەروەرترین لە دابەشکردنی ساماندا ئەوانەن کە توانای کەمکردنەوەی توندوتیژییان هەیە. کوشتن بەناوی یاساوە ئاسایش بەرهەم ناهێنێت. دەوڵەتێک بەرهەم دەهێنێت کە توانای تۆڵەسەندنەوە بەدەست دەهێنێت و لە چاکسازیدا شکست دەهێنێت، دەوڵەتێک کە لە ڕێگەی لەسێدارەدانەوە کلتوری مردن و کوشتن دەچەسپێنێت و لە هەموو کۆمەڵگادا بڵاوی دەکاتەوە.
    کاتێک دەوڵەتێکی ئاوا لەسەر نادادپەروەری و جیاکاری نەتەوەیی قێزەون دامەزراوە، ئەم کەلتووری کوشتن لە سنوورەکانی خۆیدا نامێنێتەوە. دەبێتە مۆدێلێک کە هەناردە دەکرێت، شەرعی دەدرێت و لاسایی دەکاتەوە لەلایەن هەموو سیستەمێکی زاڵبوون کە بەدوای داپۆشینی یاسایی بۆ تاوانەکانی دەگەڕێت.
  2. یاسای نوێ، گۆڕینی کوشتن بۆ سیاسەتی فەرمی
    حکومەتی ئێستای ئیسرائیل ڕاستڕەوترین و توندڕەوترین و ڕەگەزپەرستترین حکومەتی ئیسرائیلە. کابینەکەی چەند وەزیرێکی تێدایە کە فەلەستینییەکان بە زمانێک وەسف دەکەن کە بە ئاشکرا مرۆڤایەتیان لێ داماڵێت و بە ئاشکرا بەرگری لە ئاوارەبوونی زۆرەملێ و لکاندن و لەناوبردنی جەستەیی وەک سیاسەتی فەرمی دەوڵەت دەکەن.
    ئەم وەزیرانە نیازی خۆیان ناشارنەوە و قسەکانیان نەرم ناکەنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا لەسەر مێزی کۆنفرانسی نێودەوڵەتی دادەنیشن و لە هەندێک پایتەختی ڕۆژئاوا پێشوازییان لێدەکرێت. ئەم دژایەتییە زەق لە نێوان زۆربەی گوتاری سەرمایەداری ڕۆژئاوا لەسەر مافەکانی مرۆڤ و پراکتیکی ڕاستەقینەی سیاسەتی نێودەوڵەتییە کاتێک لەگەڵ بەرژەوەندییە ستراتیجیەکاندا بەریەک دەکەوێت.
    ئەم حکومەتە لە بۆشاییدا لەدایک نەبووە و بە جیا حوکمڕانی نەکردووە. گەیشتووەتە ئەو ئاستە لە بوێری لە تاوانی کۆدکراو چونکە دەزانێت کە تا ڕادەیەکی زۆر لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پارێزراوە و ئەو نرخەی دەیدات تا ئێستا ئەوەندە گران نابێت کە حسابەکانی بگۆڕێت.
    گرنگترین بەرگی سیاسی ئەمڕۆ لە واشنتۆنەوە دێت. ئیدارەی ترەمپ کە سیاسەتی ڕاستڕەوی نەتەوەیی پۆپۆلیستی ئەمەریکا بە بێسنوورترین شێوە دەردەبڕێت، پشتیوانی ستراتیژی بێ مەرج بۆ ئیسرائیل دابین دەکات کە لە هەموو ئەو شتانە زیاترە کە ئیدارەکانی پێشووی ئەمەریکا پێیان بەخشیووە. ڕاستگۆیی مێژوویی پێویستی بە جەختکردنەوە هەیە کە ئەم پشتگیرییە داهێنانێکی ترەمپ نییە.
    لەلایەن ئیدارەی دیموکرات و کۆمارییەکانەوە وەک یەک پەروەردە کراوە، تەنانەت ئەگەر پلە و شێوەکانی جیاواز بووبێت. ئەوەی ترەمپ کردوویەتی بەرزکردنەوەی سەقفی ئەم پشتیوانییە بوو بۆ ئاستێکی نوێ لە بێ شەرمی و ناوبانگ، هەموو گەڵایەکی هەنجیری دیپلۆماسی کە پێشتر کاریگەری نەرمی کردبوو.
    ئەم پشتیوانییە تەنیا هەڵوێستێکی دیپلۆماسی نییە. ئەمە هاوپەیمانییەکی ئایدیۆلۆژیی ئۆرگانیکی نێوان دوو بزووتنەوەی راستڕەوی ڕەگەزپەرستە کە لە ناوەرۆکیاندا نزیکن: هەردووکیان هەژموونی نەتەوەیی بە سەرچاوەی شەرعییەت دادەنێن و هەردووکیان گوتاری ئاسایش و تیرۆر بەکاردەهێنن بۆ پاساو هێنانەوەی تاوانەکان دژی گەلانی چەوساو، هەردووکیان کار بۆ هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەکانی چاودێری نێودەوڵەتی دەکەن کە لەوانەیە لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکات، و هەردووکیان گوزارشت لە جیاوازی یەک سیستەمی سەرمایەداری دەکەن کە بەرژەوەندییەکانی زاڵبوون لە سەرووی هەموو مرۆڤێکەوە دادەنێن ڕەچاوکردنی یاسایی.
    واشنتن و تەلئەبیب لێرەدا وەک دوو دەربڕینی جیانەکراوەی یەک سیستەم دەردەکەون کە هێز دەکاتە یاسا، نادادپەروەری نەتەوەیی دەکاتە شارستانیەت، و بەرگری دەکاتە تیرۆر.
    ئەم هاوپەیمانێتییە هەموو شتێک دەدات بە مافەکانی ئیسرائیل بۆ زیادکردنی پێشێلکارییەکانی: پاراستن لە ئەنجومەنی ئاسایش لە ڕێگەی ڤیتۆی ئەمریکی دووبارە و سیستماتیک، داپۆشینی میدیا لە ڕێگەی میکانیزمی دیجیتاڵی ڕاستڕەوی ئەمریکی کە جینۆساید وەک بەرگری لە خۆی دادەڕێژێت، و پشتگیری نێودەوڵەتی کە جیاکاری نەتەوەیی قێزەون وەک بەرگرییەکی ڕەوا و ئاپارتاید وەک پێویستییەکی ئەمنی پێشکەش دەکات. ئەمەش یاسایەکی ڕەگەزپەرستی ئاشکرا وەک بەشێک لە سیستەمی حوکمڕانی نێودەوڵەتی مامەڵە دەکات.
    ئەوەی لێرەدا نوێیە لە خودی کردارەکەدا نییە. ئیسرائیل دەیان ساڵە لە سێدارەدانی نایاسایی ئەنجام دەدات لە ڕێگەی کوشتن و لەناوبردنی مەیدانەکان و بۆمبارانکردنی ڕاستەوخۆی دانیشتوانی مەدەنی. زۆرێک لەو ئۆپەراسیۆنانە دەیان هاووڵاتی مەدەنی لە دەوروبەری ئامانجەکانیان کوشت و بوونە جۆرێک لە لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ کە بە زمانی ئاسایش و بەربەست داپۆشرابوو.
    ئاشکراترین و قێزەونترین مۆدێل ئەوەیە کە لە غەززە لە مانگی تشرینی یەکەمی 2023 ەوە ڕوویداوە، کە ژمارەی قوربانیان لە حەفتا هەزار کەس تێپەڕیوە بەپێی ئامارە بەڵگەنامەکان کە زۆربەیان خەڵکی مەدەنی بوون.
    ئەوەی ئەم دیمەنە ترسناکتر دەکات ئەوەیە کە زۆربەی ئۆپەراسیۆنەکانی ئامانج لە ڕێگەی سیستەمی زیرەکی دەستکرد و ئەلگۆریتمێکی پێشوەخت بەرنامە بۆ داڕێژراو ئەنجامدراون کە ئامانجەکان هەڵدەبژێرن و فەرمانی کوشتن دەدەن بەبێ دەستێوەردانی مرۆڤ. ئەمە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی نییە.
    ئەمە شێوازێکی فاشیستی لە لەسێدارەدانی بەکۆمەڵی بێ دادگایە کە لەبەردەم چاوی جیهاندا ئەنجام دەدرێت.
    ئەوەی ئەمڕۆ تازەیە ئەوەیە کە دەوڵەت چیتر خۆی بە کوشتنی نهێنی سنووردار ناکات. ئێستا بە ئاشکرا ئەم کارە دەکات و شەرعییەتی یاسایی پێدەبەخشێت و دەیخاتە ناو جبەخانەی یاسایی ڕاگەیەندراوەکەیەوە. ئەمە ئازایەتی نییە لە داننان بەوەی کە لەسەر زەوی ڕوودەدات. ئەوە بوێرییە لە ئاسایی کردن و بە یاساییکردنی تاوانەکان بە پیسترین شێوەکانیان.
  3. بزووتنەوەی نیشتەجێبوون، لە پەراوێزەوە بۆ دڵی بڕیاردان
    ئەم زیادبوونە ناتوانێ جیا بکرێتەوە لە ڕۆڵی گەشەسەندووی بزووتنەوەی نیشتەجێکردنی ڕەگەزپەرست لە کەناری ڕۆژئاوا کە بە درێژایی دەیان ساڵ لە کۆمەڵێک لە پەراوێزی نەخشەی سیاسیەوە گۆڕاوە بۆ هێزێکی سیاسی کاریگەر لەناو پێکهاتەی دەوڵەتی ئیسرائیلدا. ئەم بزووتنەوەیە بە جیا لە چوارچێوەی نێودەوڵەتی نەگەیشتە ئەم پێگە تەوەرەییە.
    گەشەی کرد و گەشەی کرد لە ژێر بودجەی بەردەوامی ئەمەریکا و هاوبەشی ئابووری بێپچڕان و پەیوەندییە دیپلۆماسییە ئاساییەکان کە تەنانەت لە خراپترین و توندوتیژترین قۆناغەکانی فراوانبوونی نیشتەجێبوونیشدا هەرگیز نەپچڕا. ئەم بزووتنەوەیە ئێستا بەرەو سیاسەتی توندڕەوتر پاڵ دەنێت و ئامرازەکانی سەرکوتکردن و سزادان فراوان دەکات، لەوانە یاسای توندتر وەک ئەو یاسایەی بەم دواییانە پەسەند کراوە.
    ئەم گۆڕانکارییە بەرهەمی ستراتیژێکی سیستماتیک بۆ بنیاتنانی بوونی دیمۆگرافی و سیاسی لە خاکی فەلەستین و هاوکاری بەردەوامی پارەی حکومەت و پاراستنی سەربازی هەمیشەیی.
    نیشتەجێبوونی ئیسرائیل لە ناوچە داگیرکراوەکانی فەلەستین پێشێلکارییەکی ئاشکرا و بەڵگەنامەی یاسای نێودەوڵەتییە و ئەمە بڕیارێکی یاسایی ڕوون و ئاشکرایە. ماددەی 49 لە پەیماننامەی چوارەمی جنێڤ ڕێگە لە دەسەڵاتێکی داگیرکەر دەگرێت هاوڵاتیانی خۆی بگوازێتەوە بۆ ئەو خاکەی کە داگیری دەکات.
    دادگای نێودەوڵەتی لە راوێژکارییەکەی ساڵی 2024 دا دووپاتی کردەوە کە بەردەوامی داگیرکاری ئیسرائیل و دامەزراندنی نیشتەجێبوون بەپێی یاسای نێودەوڵەتی نایاساییە و داوای کۆتاییهێنان بە ئەو شوێنانە کرد. بڕیاری 2334ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ساڵی 2016 دەرچوو، بە کۆی دەنگ جەخت لەوە دەکاتەوە کە نیشتەجێبوونەکان هیچ یاسایەکیان نییە و بەربەستێکی گەورەن لەبەردەم ئاشتیدا.
    لەسەر زەوی، ژمارەی نیشتەجێبووان ئەمڕۆ لە حەوت سەد هەزار کەس تێدەپەڕێت، لە دۆخێکدا کە بەردەوامی جوگرافیای فەلەستینییەکان پارچەپارچە دەکات و کەناری ڕۆژئاوا دەکاتە دوورگەیەکی دابڕاو. سەرەڕای هەموو ئەمانە، زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوا بەردەوامن لە هاوردەکردنی کەلوپەلی نیشتەجێبوون و دارایی ئەو کۆمپانیایانەی لەوێ کار دەکەن و گرێبەستی بازرگانی لەگەڵ ئیسرائیل واژۆ دەکەن.
    نوێنەرانی ئەم بزووتنەوەیە ئەمڕۆ پۆستی وەزاری گرنگیان هەیە و ئەوەی پێشتر بە ئەجێندای توندڕەوی پەراوێز دادەنرا تا ڕادەیەکی زۆر بووە بە سیاسەتی فەرمی دەوڵەت کە وەرگێڕدراوە بۆ یاسای ناچاری کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیان و مافەکانی فەلەستینییەکان هەیە.
  4. پێکهاتەی یاسایی دووانە، دوو ڕێگا بۆ جێبەجێکردن
    ئەم یاسایە لە بۆشایی یاسایی دەرناکەوێت. ئەم یاسایە دەکەوێتە چوارچێوەی دوو پێکهاتەی یاسایی کە چەندین ساڵە بوونی هەیە، لەسەر بنەمای دوو ڕێڕەوی جیاواز کە لەوانەیە ببێتە هۆی سزای لەسێدارەدان. ڕێڕەوی مەدەنی لەناو ئیسرائیلدا هەندێک کردەوەی دیاریکراو لە چوارچێوەی تیرۆردا پێناسە دەکات و مەرجی یاسایی تایبەت دادەنێت کە لەوانەیە لە ڕووی تیۆرییەوە ڕێگە بۆ جێبەجێکردنی سزاکە بکاتەوە.
    بەگوێرەی هەندێک لە شیکردنەوەکان، لەوانەیە هەندێک عەرەبی فەلەستینی لەناو ئیسرائیل بگرێتەوە، یان زیندانیان و دەستگیرکراوەکان کە بەهۆی ڕووداوەکانی وەک 7ی تشرینی یەکەمی 2023 دەستگیرکراون. لە هەمان کاتدا ڕێڕەوی سەربازی لە کەناری ڕۆژئاوا و کەرتی غەززە بەسەر ئەو فەلەستینیانەدا جێبەجێ دەکرێت کە لەژێر سیستەمێکی جیاکاری نەتەوەیی قێزەوندان و لە چوارچێوەی سیستەمێکی دادوەری تەواو جیادا کە نە بە پێوانەی دادپەروەری مەدەنی بەڕێوە دەبرێت و نە بە گەرەنتی سەرەتایی.
    ئەم دوالیزمە یاساییە ڕەنگدانەوەی پێکهاتەیەکی سەرکوتکەری بە ئەنقەست کە دوو گرووپی مرۆڤ دەخاتە ژێر دوو سیستەمی یاسایی جیاوازەوە: سیستەمێک بۆ نیشتەجێبوون و یەکێکی تر بۆ چەوساوەکان، سیستەمێک بۆ ئەو کەسەی کە مافی تەواوی هەیە و سیستەمێکی تر بۆ ئەو کەسەی کە تەنها بەهۆی بوونی لەسەر خاکی باوباپیرانی بووە بە هەڕەشەی ئەمنی.
    سزای لەسێدارەدان لە ئیسرائیل بەتەواوی نوێ نییە، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە خەریک بوو بەسترا و بە دەگمەن جێبەجێ دەکرا، و تەنها لە حاڵەتێکی نائاسایی زۆر سنوورداردا بەکار دەهات، بەتایبەتی لە سێدارەدانی ئەدۆڵف ئایشمان لە ساڵی 1962. گۆڕانی ئێستا تەنها لە چالاک کردنەوەی نییە.
    زیاتر دەڕوات، مەودای خۆی فراوان دەکات، ئاسانکاری بۆ جێبەجێکردنەکەی دەکات، و قوربانییەکانی لە هەموو گرەنتییەکی ڕێوشوێن داماڵێت، لە چوارچێوەیەکی سیاسی و سەرکوتکەردا کە هیچ بوارێک بۆ لێکدانەوەی مەبەستە ڕاستەقینەکانی ناهێڵێتەوە.
    ئەوەی ئەم یاسا قێزەونە بە تاوان دادەنرێت تاوان نییە بە مانا یاساییە ڕاستەقینەکەی خۆی. بەرگری خۆی بە هەموو شێوەکانیەوە بە تاوان دادەنێت. ئەوانەی دەکەونە دیلەکانەوە دەبێت بەپێی یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی وەک دیلی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت نەک وەک تاوانبار، ئەمەش ئەو پێگەیەیە کە لە پەیماننامەی سێیەمی جنێڤدا دەستەبەر کراوە، کە هێزە داگیرکەرەکە بە ئەنقەست پشتگوێی دەخات بۆ ئەوەی خەباتی ئازادیخوازی بگۆڕێت بۆ تاوانێک کە شایەنی لەسێدارەدان بێت.
    فەلەستینییەکان لە ناوچەکانی ژێر داگیرکاری ئیسرائیل لەبەردەم سیستەمی یەکسانی یاسایی دادگایی ناکرێن. لەبەردەم دادگایەکی سەربازی دادگایی دەکرێت کە لە چوارچێوەی چەوساندنەوەی نەتەوەیی قێزەوندا کار دەکات و سەرەتایترین گەرەنتی دادگاییەکی دادپەروەرانەی لێ داماڵراوە و بەگوێرەی رێکخراوەکانی مافی مرۆڤی ئیسرائیلی و نێودەوڵەتی رێژەی تاوانبارکردنەکان نزیک دەبێتەوە لە تەواوی دادگاییکردن. ئەم دادگایانە دادپەروەری نین بە هیچ مانایەکی ڕاستەقینەی وشەکە. ئەمانە ڕێوشوێنێکی بیرۆکراتییە کە ڕواڵەتێکی یاسایی هەڵە دەبەخشێت بە بڕیارەکانی پێشوەخت لە ژوورەکانی تردا.
  5. وردەکارییەکانی یاسا، لەسێدارەدانی دڕندانە بەبێ گەرەنتی
    ئەوەی ئەم یاسایە لە یاساکانی تری تاوان جیا دەکاتەوە تەنها سزاکە نییە. ئەمە دیزاینێکی سیستماتیک و بە ئەنقەست بۆ لابردنی هەموو گەرەنتییەکی یاسایی کە لەوانەیە ڕێگری لە جێبەجێکردنی بکات. داواکاری گشتی پێویست ناکات داوای جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان بکات و ڕەزامەندی سادەی لیژنەیەکی سێ ئەفسەری سەربازی بەسە بۆ دەرکردنی سزای لەسێدارەدان.
    دادوەران پێویستە پاساوی نائاسایی تۆمار بکەن ئەگەر بیانەوێت سزای لەسێدارەدان بە زیندانی هەتاهەتایی بگۆڕن، کە لۆژیکی دادپەروەری سەرەو ژێر دەکات بە شێوەیەک کە سروشتی ڕاستەقینەی ئەم یاسایە دەردەخات: لەسێدارەدان بووە بە بنەڕەت و بەزەیی بە هەڵاواردن، واتە دادوەر دەبێت پاساو بۆ ئەوە بدات کە بۆچی نەکوژێت، نەک بۆچی بکوژێت.
    ڕێگاکانی پێداچوونەوە و پێداچوونەوە بە توندی سنووردارکراون و ئەگەری لێبوردنیان نەماوە، لە کاتێکدا تۆمەتبارەکان لە گۆشەگیرییەکی تەواو ڕاگیراون و مافی نوێنەرایەتی یاسایی سنوورداریان بۆ دەکرێت، چونکە پارێزەرەکە تەنها لە ڕێگەی پەیوەندی ڤیدیۆییەوە پەیوەندی لەگەڵ بریکارەکە دەکات.
    لەپاڵ ئەم یاسایەدا، پرۆژە یاسایەکی تر لەبەردەم کنێست ئامادە دەکرێت کە بە یاسای دادگاییکردنی بەشداربووانی ڕووداوەکانی 7 ی تشرینی یەکەم ناسراوە. دادگای سەربازی نائاسایی دروست دەکات کە دەسەلاتی پێشوویان هەیە بۆ دادگاییکردنی ئەو کەسانەی تۆمەتبارن بە بەشداریکردن لە هێرشەکانی 7ی تشرینی یەکەمی 2023. ئەم دادگایانە دەسەڵاتیان هەیە لە یاسا ستانداردەکانی بەڵگە و ڕێوشوێن لابدەن، و سزای لەسێدارەدان بە زۆرینەی سادە بسەپێنن بەبێ ئەوەی داواکاری گشتی داوای بکات.
    ئەم دوو یاسایە پێکەوە فراوانبوونێکی بێ وێنە لە بواری جێبەجێکردندا پێکدەهێنن، هەندێک لە گرەنتی ڕێوشوێنەکان لادەبەن کە دەیان ساڵە جێبەجێکردنیان سنووردار کردبوو، و بەگشتی بازدانێکی چۆنایەتی لە ڕێگای چەسپاندنی قڕکردنی یاسایی بە فاشیستترین شێوەکانیدا دەنوێنێت.
    تاوانبارکردنەکە پێش دەستپێکردنی دادگاییکردنەکە بڕیاری لەسەر دراوە. بە پێچەوانەوە، ئەو هاووڵاتییە جوولەکەیەی ئیسرائیل کە تاوانی بەڵگەنامەیی دژی فەلەستینییەکان ئەنجام دەدات، لەوانە کوشتن و ئاوارەبوون و سوتاندنی گوندەکان، لە سیستەمێکی یاسایی تەواو جیاوازدا دادگایی دەکرێت، یان بەهیچ شێوەیەک دادگایی ناکرێت، چونکە لێکۆڵینەوە لە زۆربەی تاوانەکانی نیشتەجێبووان زۆر جار بە ڕەفە و داخستنی دۆسیەکان کۆتایی دێت بەبێ لێپرسینەوە.
    ئەم جیاکارییە کەموکوڕییەک نییە کە بتوانرێت بە هەموارکردنی دەقێک چاکبکرێتەوە. ئەمە جەوهەری پێکهاتەیەکی یاساییە کە مرۆڤ دابەش دەکات بۆ پۆلێنی نایەکسانی ژیان و ماف، کە لە ناوەڕۆکدا پێناسەی یاسایی وردی ئاپارتاید پێکدەهێنێت.
    کاتێک سیستەمێکی لەم شێوەیە دەسەلاتی لەسێدارەدانی کەسێک لە ماوەی نەوەد ڕۆژدا لەسەر بنەمای دادگاییەکی سەربازی بە رێژەی تاوانبارکردنی ئۆتۆماتیکی پێدەدرێت، ئێمە مامەڵە لەگەڵ یاسای تاواندا ناکەین. ئێمە ڕووبەڕووی ئامرازێکی کۆدکراوی پاکتاوی ڕەگەزی دەبینەوە کە واژۆی پەرلەمان و مۆری دەوڵەتی لەسەرە.
  6. ئاپارتاید، تایبەتمەندییەکی یاسایی لە بنچینەی واقیعەوە
    وەسفکردنی ئیسرائیل وەک سیستەمێکی جیاکاری ڕەگەزی چیتر تەنها وتارێکی سیاسی نییە. ئەمە بووە بە تایبەتمەندییەکی یاسایی دۆکیۆمێنتاری کە لەلایەن ڕێکخراوە گەورەکانی مافەکانی مرۆڤەوە پشتگیری دەکرێت. لە راپۆرتی ساڵی 2022دا، لێبوردنی نێودەوڵەتی گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئیسرائیل سیستەمێکی ڕەگەزپەرستی دژی فەلەستینییەکان پەیڕەو دەکات کە لەسەر بنەمای ستەمی سیستماتیک و جیاکاری دامەزراوەیی دامەزراوە و لە سەرانسەری ناوچەکانی فەلەستین و لەناو کۆمەڵگە فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیلدا بڵاو دەبێتەوە. هیومان ڕایتس ۆوچ هەروەها لە راپۆرتی ساڵی 2021ی خۆیدا دووپاتی کردووەتەوە کە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل تاوانی ڕەگەزپەرستی و چەوساندنەوە ئەنجام دەدەن لە ڕێگەی سیاسەتەکانەوە بە ئامانجی چەسپاندنی هەژموونی گروپێکی نەتەوەیی بەسەر گروپێکی تردا.
    لە ساڵی 2024، دادگای نێودەوڵەتی راپۆرتێکی ڕاوێژکاریی مێژوویی دەرکرد و جەختی لەوە کردەوە کە بەردەوامی داگیرکاری ئیسرائیل بەپێی یاسای نێودەوڵەتی نایاساییە و داوای کۆتاییهێنان بە دەستبەجێی دەکات.
    ئەم دەرئەنجامانە لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییە ناسراوەکان و دادگا نێودەوڵەتییە ناسراوەکانەوە هاتوون کە بە پێی میتۆدی یاسایی توند و بەڵگەنامەی مەیدانی ورد کار دەکەن. ئەمانە بڵاوکراوەی ئایدیۆلۆژی گروپەکانی فشار نین.
    تەنها بە بەکارهێنانی هەمان لۆژیکی بەرگری کە پێشتر ئەندازیارانی ڕەگەزپەرستی لە ئەفریقای باشوور بەکاریان هێنا کاتێک ڕەخنەی نێودەوڵەتیان وەک دەستتێوەردان لە کاروباری ناوخۆ و شکستهێنان لە تێگەیشتن لە تایبەتمەندی بارودۆخی ئاسایشی خۆیان وەسف کرد. مێژوو حوکمی ئەو کەسانەی داوە و ئەوانیش حوکم دەدات.
    لەسەر ئەرزی واقیع، ئەم سیستەمە لە کۆمەڵێک ئامرازی یەکخراو دەردەکەوێت: یاساکان کە بە پێی ئەو زەوییە فەلەستینییەکان دەدرێت بە نیشتەجێبووان و بە بیانووی موڵک و ئامرازەکانی تر دەستی بەسەردا دەگیرێت، رژێمێکی مۆڵەت پێدان کە کۆنترۆڵی خۆی بەسەر هاتوچۆی فەلەستینییەکان لە نێوان شار و گوند و شوێنی کارەکانیاندا توندتر دەکات، دیوارێکی جیاکەرەوە کە نایاسایی بوونی لەلایەن دادوەری نێودەوڵەتی خۆیەوە دووپات کراوەتەوە. گەڕەکەکانی ئۆرشەلیم کە خانووەکانیان ڕووخێنراون بۆ ئەوەی نیشتەجێ لە جێگەی ئەوان دابنرێن و گەمارۆدانی غەززە کە کەرتی کرتی کردووە بە بەندیخانەیەکی کراوە کە دوو ملیۆن کەس تێیدا دەژین لە بارودۆخێکدا کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەک کارەساتێکی مرۆیی بە ئەنقەست تۆمار کراوە. ئەمە سیاسەتێکی ئەمنی کاتی نیە. ئەمە پێکهاتەیەکی هەمیشەییە کە بۆ چەسپاندنی هەژموونی نەتەوەیی و ڕەگەزی دروستکراوە.
    گاڵتەجاڕییەکە ئەوەیە کە زۆربەی حکوومەتە ڕۆژئاواییەکان کە دان بەم ڕاپۆرتانەدا دەنێن و ستایشی میتۆدەکانیان دەکەن بەردەوامن لە پەیوەندییە دیپلۆماسی و ئابوورییەکانیان لەگەڵ ئەو دەوڵەتەی کە بە ڕەگەزپەرستی وەسفی دەکەن، لە دوو ستاندارددا کە تەنها بە لۆژیکی بەرژەوەندی ستراتیژی سەرمایەداری ڕووت ڕوون دەکرێتەوە. کاتێک یاسای نوێی سزای لەسێدارەدان لەم چوارچێوەیەدا دادەنرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئەڵقەیەکی لۆژیکیە لە نێو سیستەمێکی یەکخراوی زاڵبوون کە کۆنترۆڵی خاک و جوڵە و ناسنامە دەکات و ئەمڕۆ کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی مافی ژیان زیاد دەکات. ئاپارتاید تەنها ئەوی تر سەرکوت ناکات.
    کار دەکات بۆ لاوازکردنی بەهای مرۆیی تا ئەو ڕادەیەی کە گونجاو بێت بۆ ژێردەستەیی و لەناوبردن، بەبێ وروژاندنی کاردانەوەی ئەخلاقی گونجاو لە زۆربەی هێزە گەورەکان کە سپۆنسەری ئەم سیستەمە دەکەن، پارەی بۆ تەرخان دەکەن، پڕچەکی دەکەن، و خۆیان بە ئیدانەی زارەکی لاواز ڕازی دەکەن هەرکاتێک دڕندەیی ئەو سیستەمە چڕتر دەبێتەوە و سنووری ئەوەی کە دەتوانرێت لە بواری میدیادا پشتگوێ بخرێت.
  7. گۆشەگیریی گشتگیر لە جیهاندا، ئەو چەکە کە سیستەمی ئاپارتاید لێی دەترسێت
    سیستەمی ئاپارتاید لە ئەفریقای باشوور بەهۆی بەئاگاهاتنەوەی لەناکاوی نوخبەی فەرمانڕەوا نەکەوت و هەروەها بەهۆی سەرکۆنەی زۆرێک لە پایتەختەکانی ڕۆژئاوا نەکەوت و پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ پریتۆریا بە دەستەکەی دیکەش بەردەوام بوو.
    کەوتە ژێر قورسایی ئەو فشارە کەڵەکەبووانەی کە لە چەند ئاراستەیەکەوە دەهاتن: دابڕانی نێودەوڵەتی گشتگیر، سیاسی، ئابووری، ئەکادیمی و کەلتووری، کاتێک ئەو گۆشەگیرییە ڕاستەقینە بوو نەک ڕەوانبێژی، ململانێیەکی ناوخۆیی درێژ و گرانبەها، و داخورانی وردە وردە شەرعییەتی رژێم کاتێک تێچووی گۆشەگیری دەستی کرد بە کاریگەری لەسەر بەشە فراوانەکانی کۆمەڵگەی سپی پێست. ئەمە دەرسێکی مێژووییە کە ناکرێت پشتگوێ بخرێت و ئەزموونی ئێستا دەیسەلمێنێت کە ڕۆژئاوا بەباشی دەیزانێت و بە ئەنقەست پشتگوێی دەخات کاتێک باس لە ئیسرائیل دەکرێت.
    ئەمڕۆ، هەموو دەوڵەتێکی جیهان داوا دەکرێت گۆشەگیرییەکی نێودەوڵەتی گشتگیر بەسەر دەوڵەتی ئاپارتایدی ئیسرائیلدا بسەپێنێت. ئەمە بانگەوازێک نییە بۆ هاوپشتی ڕەمزی یان ڕاگەیاندنی ڕەوانبێژی خێرا لەبیرکراو. ئەمە داواکاری لێدوانی نووسراو و ئیدانەکردنی زیاتر نییە کە سەلمێنراوە کە بەتەواوی توانای گۆڕینی هیچ شتێک لەسەر ئەرزی واقیع نییە. ئەمە وەسفی پابەندبوونێکی سیاسی و ئەخلاقی ناچارییە بۆ هەر دەوڵەتێک کە بانگەشەی ڕێزگرتن لە یاسای نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤ دەکات.
    پچڕانی پەیوەندییە دیپلۆماسیەکان، سەپاندنی سزای ئابووری، بەستنی ڕێککەوتنی چەک، کشانەوەی وەبەرهێنان، سەپاندنی بایکۆتکردنی ئەکادیمی و کەلتووری و وەرزشی، و دادگاییکردنی بەرپرسان لەبەردەم دادگا نێودەوڵەتییەکان هەمووی ئامرازی پێویست و یاسایی بوون.
    بارودۆخی نێونەتەوەیی ئێستا ئەوە دەردەخات کە گۆڕانێکی ڕاستەقینە و بەرجەستە هەیە کە شایەنی تێبینی و پێزانینیە: زۆرێک لە وڵاتانی ئەوروپا دەستیان کردووە بە تێپەڕاندنی سنووری لێدوانی زارەکی بەرەو هەڵوێستی بوێرانەتر و کاریگەرتر و هەنگاوی کۆنکرێتی بەرەو داننان بە مافەکانی فەلەستینییەکان و فشار خستنە سەر ئیسرائیل.
    لە ئەمریکای لاتین، شەپۆلێکی فراوان لە هەڵوێستی بوێرانە سەریهەڵداوە کە سەرکردایەتی جیهان دەکات لە ڕەتکردنەوەی سیستەمی ئاپارتایدی ئیسرائیل و داوای لێپرسینەوە دەکات. ئەم گۆڕانە لە ڕای گشتی و مەزاجی نێودەوڵەتی ئەوە دەسەلمێنێت کە فشاری جەماوەری کەڵەکەبووی ئەنجامی ڕاستەقینە بەرهەم دەهێنێت و هاوسەنگی هێز جێگیر نییە.
    بە پێچەوانەوە، زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوا و تەنانەت هەندێک لە وڵاتانی عەرەبی بەردەوامن لە بەهێزکردنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئیسرائیل و بێدەنگکردنی ڕەخنەکانیان لە ترسی فشاری ڕاستڕەوی ئەمەریکا و ترس لە تۆمەتی دژە سامی کە بوونەتە چەکێکی سیاسی بۆ بێدەنگکردنی هەموو ڕەخنەیەکی ڕەوا.
    بۆیە فشاری جەماوەری لەم وڵاتانەدا، لە ڕێگەی بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان، هێزەکانی چەپ و پێشکەوتنخواز، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، و سەندیکاکانی کرێکاران و جەماوەری، وەک ئامرازێکی پێویست دەمێنێتەوە بۆ شکاندنی ئەم بێدەنگییە هاوبەشانە و ناچارکردنی حکومەتەکان بۆ گواستنەوە لە ئیدانەکردنی زارەکی سیستەمی ئاپارتاید بۆ داواکردنی دابڕان و هەڵوەشاندنەوەی.
    لە هەمان کاتدا، فشاری دەرەکی بەتەنیا بەس نییە. هەر گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی پێویستی بە تێکۆشانی هەموو دانیشتووانی ئەم خاکە هەیە، عەرەب و جوولەکە و هەموو نەتەوە و ئایینەکانی تر، لە دژی خودی سیستەم. دەنگی چەپ و پێشکەوتووخوازان لە نێو دانیشتوانی وڵاتدا کە ئەم ڕێگایە ڕەتدەکەنەوە بوونی هەیە و لە کۆمەڵگای خۆیاندا باجێکی قورس دەدەن بۆ دژایەتیکردنی ئەو ڕێگایە. ئەمانە دەنگێکن کە شایەنی پشتیوانی و هاوسۆزی و کاری هاوبەشن.
  8. دەوڵەتی هاووڵاتیبوون، بێلایەنکردنی ناسیۆنالیزم و ئایین لە دەوڵەت
    ململانێ دژی ئەم یاسا ڕەگەزپەرستانەی سزای لەسێدارەدان شەڕێکی یاسایی جیا نییە. ئەمە بەشێکە لە خەباتێکی فراوانتر و قووڵتر کە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی تەواوی پێکهاتەی جیاکاری و زاڵبوونی نەتەوەیی و ئایینی و گەڕان بەدوای بەدیلێکی ڕاستەقینەیە کە مرۆڤ نەک ناسنامە لە ناوەندی دەوڵەت و یاسادا دابنێت.
    بنیاتنانی دۆخێکی هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە و یەکسان دروشمێکی ڕۆمانسی یان ئارەزوویەکی یۆتۆپیا نییە. ئەمە واقیعیانەترین و دادپەروەرانەترین بژاردەی سیاسییە بۆ ئەوانەی کە بەڕاستی دەیانەوێت لەم بنبەستە مێژووییە دەربچن نەک تەنها بەڕێوەی ببەن و نەوە دوای نەوە بەرهەمی بهێنن.
    دەوڵەتێکی عەلمانی دیموکراتی کە عەرەب و جوولەکە و مەسیحی و موسڵمان و عەلمانی و بێباوەڕ و ئەوانی تر هاووڵاتی یەکسانن لەبەردەم یەک یاسادا کە تێیدا ناسیۆنالیزم و ئایین لە دەسەڵات بێلایەن دەکرێن و دەگوازرێنەوە بۆ بواری ئازادی تاکەکەسی و ژیانی کولتووری.
    ناسیۆنالیزم ناسنامەیەکی کولتوورییە و ئایینیش باوەڕێکی تاکەکەسییە. هەموو مرۆڤێک مافی ئەوەی هەیە هەڵیبگرێت و شانازیان پێوە بکات، بەڵام هەر لەو خاڵەدا دەوەستێت و نابێتە سەرچاوەی ئیمتیازاتی یاسایی یان پاساوێک بۆ مافەکانی سەرووی مافی ئەوانی تر.
    دەوڵەتێک کە شەرعییەتی خۆی لە ناسنامەیەکی ئایینی یان نەتەوەیی دیاریکراوەوە وەردەگرێت بە ناچاری دەبێتە ئامرازی پەراوێزخستن لە دژی هەموو ئەوانەی سەر بە ئەو وڵاتە نین و هەر ئەمەشە کە سیستەمی ئاپارتایدی ئیسرائیلی بەرهەمهێناوە و تا ئەمڕۆش بەردەوامە لە پەروەردەکردنی. ئەمە دەرسێکە نەک تەنها لە بیرۆکەکان، بەڵکو لە ئەزموونی درێژخایەنی ناسیۆنالیستی دیکتاتۆری لە هەمان ناوچەدا فێر دەکرێت.
    ئەم بۆچوونە هیچ یەکسانییەک لە نێوان داگیرکەر و ئاوارەکاندا ناگەیەنێت، هەروەها هیچ یەکسانییەکی ئەخلاقی لە نێوان دەوڵەتێک کە ئاپارتاید پەیڕەو دەکات و خەڵکێک کە لە ژێر گەمارۆدان و سەرکوتکردن و داگیرکاریدا بەرهەڵستی دەکەن.
    ئەم بابەتە لە ڕاستیدا زۆر ئاڵۆزە، لەگەڵ ڕەهەندی مێژووی، جوگرافی، دیمۆگرافی و یاسایی، و ڕێگە بە چەندین تێڕوانینی جدی دەدات تەنانەت لە نێو ڕیزەکانی چەپدا خۆی. لەگەڵ ئەوەشدا من لەسەر بنەمای خوێندنەوەی واقیعی جوگرافی و دیمۆگرافی مەیلی ئەوەم هەیە کە چارەسەری یەک دەوڵەت بە ناوێکی تر، لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوونی یەکسان، دادپەروەرانەترین و واقیعبینترین چارەسەرە لە ئاسۆی مێژوویدا، و پڕۆژەی دوو دەوڵەت لەسەر بنەمای نەژادی بەو شێوەیەی کە ئێستا بڵاو دەکرێتەوە، گەلی فەلەستین لە مافەکانیان بێبەش دەکات و کێشەی نوێ دەخوڵقێنێت لە جیاتی چارەسەرکردنی کێشەی ئێستا.
    تێکەڵبوونی دیمۆگرافی قووڵ لەنێوان فەلەستینیەکان و جوولەکەکان لەسەر ئەم خاکە، بوونی زیاتر لە دوو ملیۆن فەلەستینی لەناو ئیسرائیلدا کە دووچاری جیاکاری دامەزراوەیی دۆکیۆمێنتاری دەبنەوە لە مافە مەدەنی و سیاسی و ئابوورییەکانیان و هیچ چارەسەرێکی دابەشکردن وەڵامێکی دادپەروەرانە پێشکەش ناکات، و پارچەپارچەبوونی جوگرافیای فەلەستین کە دەیان ساڵ لە ئاوارەبوونی زۆرەملێ بەرهەم هاتووە، کە قسەکردن لەسەر دەوڵەتی فەڵەستین لە وەهمدا نزیک دەکاتەوە، هەموو ئەمانە پاڵ بەم هەڵبژاردنە دەنێن.
    لە ناوەڕاستی هەموو ئەم بیرکردنەوەیانەدا مافی گەڕانەوەیە، ئەو مافە مرۆیی و یاساییە کە بە بڕیاری 194 ی نەتەوە یەکگرتووەکان مسۆگەر کراوە، مافی ملیۆنەها ئاوارەی فەلەستینی و کوڕ و کچەکانیان کە لە کەمپەکانی لوبنان و ئوردن و سوریاوە تا سووچەکانی جیهان بڵاو بوونەتەوە.
    هاوکێشەی دانوستان وەک بەربەستێک مامەڵەی لەگەڵ کردووە کە پێویستە بەسەریدا زاڵ ببێت، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا کۆڵەکەیەکی بناغەییە کە هیچ چارەسەرێکی قبوڵکراو ناتوانێت تێبپەڕێنێت. دۆخی هاووڵاتیبوون تاکە چوارچێوە کە ڕێگە بە دانپێدانان دەدات، چونکە خاڵی سەرچاوەکەی هاووڵاتیبوونە نەک زۆرینەی نەژادی.
    مشتومڕ لەسەر باشترین شێوەی ئەم دەوڵەتە شەرعی و کراوەیە، ئەگەر شێوەی دەوڵەتێکی یەکگرتوو لە ژێر ناوێکی نوێدا وەربگرێت لەگەڵ لامەرکەزییەتێکی کارگێڕی فراوان کە مافەکانی هەموو پێکهاتەکانی مسۆگەر دەکات، یان قەوارەیەکی فیدرالی کە خۆبەڕێوەبردنی پێکهاتەکانی مسۆگەر دەکات و یەکێتی هاووڵاتیبوون و مافەکان دەپارێزێت، یان یەکێتیەکی کۆنفیدرالی نێوان دوو قەوارەی یەکسان لە ماف و سەروەریدا. یان هەر هاوکێشەیەکی تر کە خەڵکی ئەم خاکە بە خواستی ئازاد لەسەری ڕێککەوتوون.
    تاکە پێوەری جێگیر لە هەموو ئەم هاوکێشانەدا هاووڵاتیبوونی یەکسان و مافی مرۆڤە، نەک ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینی. ئایین بابەتێکی تایبەتە نەک دەوڵەت و ناسیۆنالیزم میراتێکی کەلتوورییە کە لە بواری کۆمەڵایەتیدا ئاهەنگ دەگێڕدرێت.
    ئەم بەدیلە خەونێکی یۆتۆپیای دابڕاو نییە لە واقیع. ئەمڕۆ لە نێو هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان لە سەرانسەری جیهاندا بە جددی گفتوگۆی لەسەر دەکرێت، پاش ئەوەی سیستەمی ئاپارتایدی ئیسرائیل پڕۆژەی دوو دەوڵەتی لە ڕێگەی سیاسەتە بەردەوامەکانی نیشتەجێکردن و شەڕانگێزییەوە تێکدا.
    هەرکەسێک بڵێت ئەم پڕۆژەیە یۆتۆپیایە دەبێت لەبیری بێت کە هیچ کەسێک خەیاڵی ئەوە نەدەکرد کە سیستەمی ئاپارتاید لە ئەفریقای باشوور سەرەڕای ئەو هەموو هێزە سیاسی، سەربازی و ئابوورییە گەورەیەی کە هەیبوو، دەڕوخێت.
    لەگەڵ ئەوەشدا خەباتی جەماوەری ناوخۆیی و جیهانی، لەگەڵ فشاری نێودەوڵەتی کەڵەکەبوو، سەلماندی کە داڕمان کاتێک دەگونجێت کە ئیرادەی ڕاستەقینە و هاوپشتی ڕاستەقینە هەبێت. مێژوو بە هێڵێکی ڕاست ناجوڵێت، و ئەو سیستەمانەی کە وا دەردەکەون چەسپاو بن دەست دەکەن بە شکاندن کاتێک تێچووی بەردەوامبوونیان لەوە زیاترە کە بەرگەی دەگیرێت.
  9. دژی لۆژیک، نەک تەنها دژی سزایەک
    گوتاری چەپ و ئازادی دەبێت لەسەر بنەمای ڕەخنەی ڕاستگۆیانە دابنرێت، تەنانەت لە سەختترین ساتەکانیشدا بەرگری لە داگیرکاری و نادادپەروەری نەتەوەیی ئەرکێکی ئەخلاقی و یاساییە کە جێی مشتومڕ نییە، بەڵام ئەمە ئەرکێکی هاوتەریب لانابات: ڕەخنەی ڕاشکاوانە لە هەمان کەمپدا.
    ئەزموونی فەلەستین خۆی دوو نموونەی ڕوون دەخاتەڕوو: بزووتنەوەیەک کە کەوتە ناو گەندەڵییەوە و هەماهەنگی ئەمنی لەگەڵ سیستەمی ئاپارتاید بەڕێوە دەبرد تا ئەو کاتەی قیبلەنمای ئازادی خۆی لەدەست دا، و ئەوی دیکەش کە سیستەمی تاک حیزبی دامەزراند کە جۆرێک لە چاودێری ئایینی بەسەر ژیانی گشتیدا سەپاند.
    شەڕی ناوخۆیی ئەوان کارەساتێکی سیاسی لێکەوتەوە کە پەرتەوازەیی فەلەستینییەکانی قوڵتر کرد و پڕۆژەی ئەڵتەرناتیڤی لاواز کرد لە بەرامبەر دوژمنێک کە ئەم دابەشبوونە بە تەواوی دەقۆزێتەوە.
    ئەو بزووتنەوانەی کە تۆوی داخستنی ئایینی-نەتەوەیی و سیاسی و دەسەڵاتخوازی لە گوتارەکانیاندا هەڵدەگرن و جەماوەر دەخەنە ناو جەنگێکی نایەکسانەوە کە تێیدا ژیانی بێتاوانان زۆرترین باج دەدات، پڕۆژەیەکی ڕاستەقینەی ڕزگاریخوازی دروست ناکەن. بەڵکو لە باشترین حاڵەتدا لەوانەیە بە ناوێکی تر وێنەیەکی پێچەوانەی دوژمنەکەیان بەرهەم بهێنن.
    ئەم ڕەخنەیە پاشەکشە نییە لە مافی فەلەستینییەکان و نە هیچ جۆرە پرسیارێک لە دادپەروەری کێشەکە. بانگەوازێکە بۆ پەرەپێدانی بەرەو ئەلتەرناتیڤێک کە دادپەروەرانەتر، مرۆڤانەتر، عەقڵانیتر و کراوەتر بێت بۆ ئاسۆی سۆسیالیستی، بەدیلێکی توانای بنیاتنانی پڕۆژەیەکی ڕزگاریخوازی ڕاستەقینە لەسەر زەوی.
    کەواتە ڕۆڵی هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان لە هەموو فراکسیۆنەکانیاندا دێت لە خستنەڕووی ئەلتەرناتیڤی دەوڵەتی هاووڵاتیبوونی عەلمانی، کە ناتوانرێت بنیات بنرێت تەنها لەسەر شانی پڕۆژەیەکی ڕزگاریخوازی کە لەسەر بنەمای بێلایەنکردنی ناسیۆنالیزم و ئایین لە دەوڵەت دامەزراوە، و هاووڵاتیبوونی یەکسان و ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی وەک پێوەر بۆ هەمووان بەبێ جیاوازی.
    دادپەروەری بە کوشتن و تۆڵەسەندنەوە بەدی ناهێنرێت. تاوان و توندوتیژی دیاردەیەکی کۆمەڵایەتین کە ڕەگی قووڵی لە نادادپەروەری و هەژاری و ئاوارەیی و چەوساندنەوە هەیە کە بە درێژایی نەوەکان کەڵەکە بووە. کاتێک دەوڵەتێک کە جیاکاری نەتەوەیی قێزەون ئەنجام دەدات پەنا دەباتە بەر سزای لەسێدارەدان دژی خەڵکێک کە لە ژێر چەوساندنەوەدا تێکشکێنراون، ئەوە چارەسەری توندوتیژی ناکات. ئەوە وروژاندن، بەرهەمهێنانەوەی، و چینێکی نوێ لە نادادپەروەری و سکاڵا زیاد دەکات.
    بەرپرسیارێتی ڕاستەقینە دەکەوێتە ئەستۆی پێکهاتەی جیاکاری و چەوساندنەوەی نەتەوەیی کە توندوتیژی بەرهەم دەهێنێت و نەوە لە دوای نەوە خۆراک دەدات.
    ململانێی ڕاستەقینە تەنها بە یەک سزای یاسایی دیاریکراو سنووردار نییە، هەرچەندە سەخت بێت. ئەو لۆژیکێکی تەواو دەکاتە ئامانج کە دەوڵەت دەکاتە ئامرازی کوشتن، یاسا دەکاتە پەردەیەک بۆ جیاکاری، و ئینتیمای نەتەوەیی دەکاتە پێوەرێک بۆ بەهای ژیان.
    ئەوانەی ئەم لۆژیکە دەپارێزن و دەیپارێزن، چ لە ڕێگەی پشتگیری ڕاستەوخۆ یان لە ڕێگەی سەرکۆنەی ترسنۆکەوە کە هاوکاری ڕاستەقینە دەشارێتەوە، بەرپرسیارێتی تەواوی مێژوویی و ئەخلاقی خۆیان لە ئەستۆ دەگرن، جا لە تەلئەبیب یان واشنتن و برۆکسل و لەندەن و پاریس یان لە پایتەختە عەرەبییەکان دابنیشن.
    خەبات بۆ هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان، هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی جیاکاری و نادادپەروەری نەتەوەیی ئیسرائیل و دابڕانی هاوپەیمانی جیهانی کە دەیپارێزێت شەڕی جیا نین. ئەمانە چەند دەربڕینێکی یەک خەباتی ئازادیخوازن کە هەموو مرۆڤێک، بەبێ جیاوازی، لە چەقی بەها، ماف و یەکسانیدا دادەنێت.
    لەم چوارچێوەیەدا، هەڵوەشاندنەوەی یاسای سزای لەسێدارەدانی ئیسرائیل کە لە 30 ی ئاداری 2026 دەرچووە، دەبێتە داواکارییەکی دەستبەجێ و بەپەلە، چونکە یاسایەکی دڕندە و ڕەگەزپەرستانە، ئامرازێکی کۆدکراوی پاکتاوی ڕەگەزی، تاوانی جەنگ و پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای مرۆڤایەتی نێودەوڵەتیە. داواکردنی هەڵوەشاندنەوەی ئەو یاسایە ئەرکێکی ئەخلاقی و یاساییە کە دەکەوێتە ئەستۆی هەموو هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان و مافەکانی مرۆڤ و هەموو دەوڵەتێک کە بانگەشەی ڕێزگرتن لە یاسای نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤ دەکات.
    با سیستەمی ئاپارتاید لە ئیسرائیل بڕووخێنین و سزای لەسێدارەدان جێبەجێ بکەین، نەک تەنها لە ئیسرائیل بەڵکو لە هەموو وڵاتانی ناوچەکە و هەموو جیهان. با سزای لەسێدارەدان خۆی دوایین قوربانی بێت کە هیچ گەڕانەوەیەکی لێ نییە.

بەستەرە پەیوەندیدارەکان
لێبوردنی نێودەوڵەتی، 30 ی ئاداری 2026: ئیسرائیل و ناوچە داگیرکراوەکانی فەلەستین و یاسای سزای لەسێدارەدان کە تازە پەسەند کراوە دەبێت هەڵبوەشێنرێتەوە
https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/03/israel-opt-newly-adopted-death-penalty-law-must-be-repealed/
لێبوردنی نێودەوڵەتی، شوباتی 2022، ئاپارتایدی ئیسرائیل لە دژی فەلەستینیەکان: سیستەمی ستەمکارانەی زاڵبوون و تاوان لە دژی مرۆڤایەتی
https://www.amnesty.org/en/documents/mde15/5141/2022/en/
هیومان ڕایتس وۆچ، نیسانی 2021، سنوورێک تێپەڕاند، دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل و تاوانەکانی ئاپارتاید و چەوساندنەوە
https://www.hrw.org/news/2021/04/27/abusive-israeli-policies-constitute-crimes-apartheid-persecution




ساوێربروخ و نەخۆشخانەی بەخشین.. ئەحمەد ڕەسوڵ

غەزال، قوربانییەک لە پڕۆسێسی بەتاڵبوونەوەی کایەی پزیشکیی لە نێوەڕۆکی بەهاداریی مرۆیی

لە جەنگی جیهانیی دووەمدا، کاتێک ئەڵمانیا لە شکانە گەورە و یەک بە دوای یەکەکانیدا لەلایەن ڕووسییەکانەوە، جەنگ گەیشتبووە دەوروبەری بەرلین، لە یەکێک لە نەخۆشخانەکاندا کە دکتۆر ساوێربروخ، کاری پزیشکیی و نەشتەرگەریی تێدا ئەنجام دەدا و چارەی سەربازە بریندارە ئەڵمانییەکانی دەکرد، بەڵام بەڕێکەوت بووە یان بە نهێنیی یان هەر جۆرێک، یەکێک لە سەربازە ڕووسییە بریندارەکان دەگاتە نەخۆشخانەکە و بۆ بەردەستی دکتۆر ساوێربروخ بۆ چارەکردن.
ساوێربروخ بەبێ دوودڵیی و بەبێ پرسیارکردن و داواکردنی مۆڵەتی پۆلیس و لایەنی پەیوەندیدار یان بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی سەربازە ڕووسییەکە لە بەرەی دوژمنە و هەر ئێستا دوژمن ئاگر دەبارێنی بەسەر گەل و نیشتمانەکەیدا، داو و دەرمانی پێویستی بۆ دەکات و بە ئەرکی چارەسازیی خۆی هەڵدەستێت.

ساوێربروخ، زانایەکی بواری پزیشکیی گەورە و پزیشکێکی نەشتەگەریی بەنێوبانگ و کاریگەری ئەڵمانییە، کە ژمارەیەک دۆزینەوە و داهێنانی کاریگەری ئەنجامداون لە بواری پزیشکیی و نوژدارییدا.

ساوێربروخ، باوەڕی وەها بووە و چەندین جار بە شێوازی جیاواز و لە ڕوانگەی جوداوە باسی کردووە و چەند پاتەی کردووەتەوە کە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی پزیشکیی و نوژداریی بە مرۆڤ، بنەمایەکی مرۆیی و گەردوونیی هەیە بەبێ لەبەرچاوگرتنی پلە و پێگەی کۆمەڵایەتیی، سیاسیی و ئابووریی کەسەکان و هەروەها بەبێ لەبەرچاوگرتنی ڕەنگ و ڕەگەز و زمان و نەتەوە و ئاین و ئاینزا، دەبێت هەر ئیمکاناتێک کە لە بواری پەرەستاریی، پزیشکیی و نوژدارییدا بەردەستە، لە بەرزترین ئاستی خۆیدا پێشکەش بە هەموو ئەو کەسانە بکرێت کە پێویستیان پێیەتی لە چارەخوازان.

ساوێربروخ، هێندە پزیشکێکی ڕاستەقینە و بەباوەڕ بوو بۆ کارەکەی، کە هەندێجار ئەو پێداویستیی و کەلوپەل و دەوا و دەرمانانەی بە پارەی گیرفانی خۆی دەکڕی و لە ماڵەکەی خۆیدا بە هەندێک لە چارەخوازانی هەژار و بێپارەی، بە خۆڕایی پێشکەشدەکردن و تەنانەت تا ئاستی نەشتەرگەریی لابردنی ڕیشاڵە شێرپەنجەییەکان و نەخۆشییە قورسەکانی دی.

کاتێک نەخۆخانەیەک یان پزیشکێک “نەخۆشخانەی بەخشین و ئەو پزیشکەی لەو کاتەدا لەوێ بووە” چاوەڕێی کاغەزێک و ڕێپێذانی پۆلیس یان هەر لایەنێک دەکەن بۆ چارەکردنی بریندارێک کە لە لەلێواری مەرگدایە، هیچمان پێناڵێت جگە لە ڕێزنەگرتن لە بنەما ئینسانییەکانی کاری پزیشکیی و چارەسازیی.

هەڵبەت نەخۆشخانەی بەخشین کە بەشێکە لە پڕۆسێسی بە بازرگانییکردنی کەرتی تەندروستیی و کایەی پزیشکیی و چارەسازیی بە تەنیشت هەموو نەخۆشخانە ئەهلییەکانی دیکەوە، جگە لەوەی لێدانێکی گەورەیە لە خزمەتگوزارییەکی گرنگیی وەکو خزمەتگوزاریی تەندروستیی و پزیشکیی وەکو خزمەتگوزارییەکی گشتیی بۆ کۆمەڵگا، هەروەها لێدانە لە بەها و ناوەڕۆکی مرۆییانەی کەرتی تەندروستیی و پزیشکیی و هەروەها لێدانە لە پیشە و کاری پزیشکیی و تەندروستیی وەکو کار و پیشەیەکی مرۆیی باڵا و خاوەن بنەمای بەهاداری گەردوونیی.




پێشەکییەک بۆ ئابووری مارکسیستی.. بەشی دووەم.. رەوتی نێودەوڵەتی بەلشەفی

وەرگێڕان و ئامادەکردنی: گۆران عەبدوڵڵا

بەشی توێژینەوە
International Bolshevik Tendency_IBT

نامۆبوون
مارکس پێی وابوو گۆڕینی هۆشیاریی مرۆڤ بۆ سروشت توخمێکی بنەڕەتییە بۆ ئەوەی مرۆڤبوون مانا پەیدابکات. بوونی جۆرەکانی مرۆڤایەتی، واتە پراکتیزەکردنی مرۆڤ بۆ “بابەتیکردنی” کارەکانمان لە توخمەکانی سروشتدا کاتێک پێکەوە بەرهەم دەهێنین، توخمێکی ئەبەدییە لە بارودۆخی مرۆڤدا.
نامۆبوون بەرهەمی شێوازی ڕێکخستنی بەرهەمهێنانە. تایبەتمەندییەکی هەمیشەیی بەرهەمهێنان یان بارودۆخی مرۆڤ نییە. نامۆبوون چییە؟ چی لە چی یان لە کێ نامۆیە، دوورکەوتووەتەوە یان جیاکراوەتەوە؟ وە ئەمە چ پەیوەندییەکی بە بەها و زێدەباییەوە هەیە؟

نامۆبوون لای مارکس سێ ڕەهەندی هەیە:

١- بەرهەمی کار، واتە کاری بابەتیی، بووەتە “دەرەوەی کرێکار”. مارکس بەم مەبەستە مەبەستی ئەوەیە کە بەرهەمی کار هی کەسێکی ترە جگە لە کرێکارەکە، واتە بۆتە “نامۆ” یان جیابووەوە لەو کەسەی کە دروستی کردووە.
٢- وەک چۆن بەرهەمی کار بۆ کرێکار نامۆ بووە، بە هەمان شێوەش خودی چالاکیی کرێکاری بووەتە “دەرەکی”، واتە لەلایەن کەسێکی دیکەوە بۆ بەرژەوەندی کەسێکی دیکە کۆنترۆڵ دەکرێت. کار بۆتە کاری “زۆر” یان “زۆر” و ئامرازێکە بۆ ئامانجێک (واتە مانەوە لە چوارچێوەی بارودۆخی سروشتی و کۆمەڵایەتی دوژمنکارانەدا) نەک دەربڕینی ئەوەی کە مرۆڤبوون مانای چییە. بەم مانایە کرێکار لە “بوونە جۆرییەکەی” دوورکەوتووەتەوە.
مارکس ئاماژە بەوە دەکات کە کرێکاران بە نامۆبوون لە جەوهەری مرۆیی چالاکیی هۆشیارانە و داهێنەرانە، بە شێوەیەکی پارادۆکسیکال بەدوای ئەزموونی ئاسوودەیی “مرۆڤ”دا دەگەڕێن لەو چالاکییانەی کە لەگەڵ ئاژەڵەکانی دیکەدا هاوبەشمان هەیە، بۆ نموونە خواردن، سێکس.
٣- بناغەی دوو فۆڕمی یەکەمی نامۆبوون، دوورکەوتنەوەی مرۆڤەکانە لە یەکتر. هەروەها مرۆڤی نامۆ (کرێکاری ئیستغلالکراو) لە یەکتر نامۆ دەبن، بەو پێیەی ناچارن لە بازاڕی کاردا کێبڕکێی یەکتربکەن. دابەشبوونی کۆمەڵگە بۆ چینە دژبەیەکانیش جۆرێکە لە نامۆبوون. لەم دۆخەدا جۆری تری چەوساندنەوە گەشە دەکات (نامۆبوونی مرۆڤەکانە لە یەکتر).

ئەو وێنە گشتییەی کە مارکس دەیکێشێت، بریتییە لە کۆمەڵگەیەک کە زۆرینەی ڕەهای دانیشتووان (چینی بەرهەمهێنەر) ملکەچی دەسەڵاتی هێزە کوێرە “ئابوورییەکان” (بە پلەی یەکەم یاسای بەها) و دەسەڵاتی چینی سەرمایەدارین کە تێیدا کرێکاران هیچ قسەیەکیان نییە لەسەر بارودۆخی کار و بە درێژایی ئەو کاتەی ژیانیان کە وابەستەی کارن، ڕەنگە بەدرێژایی ئەو کاتەش لە توانایاندا نەبێت پەنجە بخەنە سەر سەرچاوەی کێشەکە، لەو داماڵینەی ئینسان. پارادۆکسەکە ئەوەیە کە سەرمایەداری لە ڕووی ماددییەوە بەرهەمدارترین کۆمەڵگەیە لە مێژوودا، نامۆبوونی بەرەو ئاستێکی بێوێنە هەڵکشاندووە ئیتر لێرەوە بیر داهاتووی دونیایەکی بێ نامۆبوون دەکرێتەوە.

زێدەبایی دیارترینی کارە نامۆکانە، بەرهەمی زیادەی کار کە بە بەها دەربڕدراوە، لەلایەن خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوە دەستی بەسەردا گیراوە. قازانجی سەرمایەداری کە بە بەها پێناسەدەکرێت واتە ئیستغلالکردنی چینی کرێکار، پرۆسەیەک کە ڕەگ و ڕیشەی لە چالاکیی خۆ نامۆکردنی بەرهەمهێنەرانی ڕاستەوخۆدا هەیە لە ژێر بارودۆخێکدا کە تێیدا ناچارن هێزی کاری خۆیان بفرۆشن.

ئارگومێنتەکەی مارکس کاریگەریی دیکەی هەیە. هەموو بەهایەک لە ژێر سایەی سەرمایەداریدا بەشدارە لە پێکهاتەی کاری ئەبستراکتدا کە کاری نامۆیە. “جیهانی کاڵاکان” کە بە شێوەیەکی ماددی دەربڕی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی سەرمایەداریە. چینی کرێکار بە جیهانێک دەورە دراوە کە لە دروستکردنی خۆیەتی، بەڵام نە لە ژێر کۆنترۆڵیدایە و نە لە بەرژەوەندی خۆیدایە. ئێمە لە ڕێگەی ئەو شتانەی کە لە بازاڕدا دەیکڕین، بە یەکەوە گرێدراوین و پارە بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو لایەنەکانی ژیانمان داگیر دەکات. کۆمان دەکاتەوە بەڵام لە هەمان کاتدا دێتە نێوانمانەوە.

ئالوگوڕ
لە کایەی بەرهەمهێناندایە بەها دروست دەبێت. بەڵام زێدەبای لە شێوەی قازانجی پارەدا، وەک نرخی پارە کە دەدرێت بۆ بەهای کاڵاکان لە بواری ئاڵوگۆڕدا کەناسراوە بە بازاڕ. لە کاتێکدا کایەی ئاڵوگۆڕکردن لە کایەی بەرهەمهێنانەوە گەشە دەکات و بە شێوەیەکی ئۆرگانیک پێوەی بەستراوەتەوە، لە هەمانکاتدا دوو بواری جیاوازن و فۆڕمی ئایدیۆلۆژی جیاوازی هۆشیاری دروست دەکەن.

بەرهەمهێنان شوێنی ئیستغلال و نامۆبوونە. هەر لەم کایەیەی ژیانی کۆمەڵایەتیدایە کە ململانێی چینایەتی بە ڕوونیترین شێوە دەخرێتە ڕوو. سەرمایەدارەکان لە ڕێگەی خاوەندارێتی و کۆنترۆڵکردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوە دەسەڵاتی چینایەتی خۆیان بەسەر کرێکاراندا دەسەپێنن وە کرێکاران بە پلەی جیاواز لە هۆشیاری چینایەتی رووبەڕویان دەبنەوە. بۆ نموونە لە ڕێگەی مانگرتن، داگیرکردنی کارگە و تەنانەت بەرخۆدانی بچووکی ڕۆژانەی وەکو نانخواردن، پاراستنی هاوکاران، پشوودانی درێژخایەن و هتد.

ئاڵوگۆڕکردن کایەی “هاوتاکان”ە – کاڵا جیاوازەکان، کە بەهاکانیان لە ڕێگەی یاسای بەهاوە بچووک دەکرێنەوە بۆ بڕی جیاوازی کاتی کاری ئەبستراکت، سەرەڕای جیاوازی بەهای بەکارهێنانیان، هاوتای یەکترن. کایەی ئاڵوگۆڕ، ئەو شوێنەیە کە پرەنسیپەکانی ئازادی و یەکسانی دەربڕین دەدۆزنەوە. مارکس نکۆڵی لەوە نەکرد کە سەرمایەداری ئەم بنەمایانە بەرەوپێش دەبات؛ ئینکاری ئەوە بە مانای نەتوانینی ڕوونکردنەوەیەکی ماتریالیستی بۆ سەرهەڵدانی مێژوویی خۆیان پێشکەش بکەن. بە پێچەوانەوە مارکس لەوە تێگەیشت کە چۆن یاسای بەها مەیلێک (نزعة) بەرەو یەکسانی و ڕزگاربوون لە سەپاندنی نایەکسانی “نائابووری” دروست دەکات.

فەرمانە ئایدیۆلۆژییە باڵادەستەکانی سەرمایەداری لە پەیوەندییەکانی بازاڕەوە وەرگیراون. سەرمایەداری خۆی لەسەر بنەمای بازاڕ پێناسە دەکات و هەر لەوێشەوە کۆمەڵگە رەنگڕێژ دەکات بە یاساکانی بازاڕ، واتە ئەوە لە بیر دەکات کە خۆی شێوازێکی بەرهەمهێنانە. سەرمایەدارەکان بەڕاستی پێیان وایە کە قازانجەکانیان لە کایەی ئاڵوگۆڕکردندا، “دادپەروەرانە و بێغەل و غەشەوە لە ڕێگەی وەبەرهێنان و ماندووبوونی خۆیانەوە بەدەست دێت. ئەگەر ئەوان لە بواری بەرهەمهێنانی کاڵادا بن، ئەوا هەندێک هۆشیارییان هەیە بۆ ڕۆڵی کرێکارەکانیان، بەڵام ئەو هۆشیارییە تا ڕادەیەکی زۆر نەرێنییە، واتە لە دیدی ئەواندا کرێکارەکانیان وەک بەشە بێمتمانە و بێزارکەری پرۆسەکە سەیر دەکەن. ئەوەی تێناگەن، ئەوەی بەڕاستی ناتوانن لێی تێبگەن، ئەوەیە کە چینی کرێکار تاکە بەشی زیندوون واتە تاکە بنەمای قازانجەکانیانە، چونکە قازانجیان جگە لە هێزی زیادە هیچی تر نییە.

ئامانجی سەرمایەداران لەخۆیدا چەوسانەوەی چینی کرێکار نییە بەڵکو بەدواداچوونە بۆ قازانج. بە تایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی کە زێدەبایی ئامانجێکی هاوبەشی سەرانسەری ئابووری سەرمایەدارییە (لەگەڵ ئەو سەرمایەیەی کە هیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە بەرهەمهێنانەوە نییە)، چینی سەرمایەدار خۆی وەک چینێکی چەوسێنەر نابینێت. بەڵکو وا خۆی نمایش دەکات کە چینێکە لە رێی موجازەفە، داهێنان، “دروستکەردنی هەلی کار” یان هەرشتێکی تری قارەمانانەوە خۆی بنیاتناوە. ئەمە بیرکردنەوەیە بە هەمان شێوەی باوباپیرانی فیۆداڵی کەخۆیان پێیان وابوو لەلایەن خوداوە دەستنیشانکراون، بۆیە دەکرێت ئەمە پێشکەوتن بێت.

بەڵام بۆرژوازی چینێکی دابەشکراوە. سەرمایەدارەکان لە هەموو کەرتێکدا کێبڕکێ لەگەڵ یەکتر دەکەن و سەرمایە – وەک پارە – دەتوانێت لە کەرتێکەوە بۆ کەرتێکی دیکە بگوازرێتەوە بۆ ئەوەی بەدوای ڕێژەیەکی بەرزتری قازانجدا بگەڕێت. کێبڕکێی سەرمایەکان، لە چوارچێوەی دوژمنایەتی سروشتی سەرمایە بەرامبەر بە کرێکاران، ڕێگایەک بۆ سەرمایەداری دادەنێت کە قەیراناوییە و چەقبەستوویی ئابوری و خەمۆکی دروست دەکات.

ماویەتی..

سەرچاوە:
https://www.youtube.com/watch?v=iiMtB6llgPk




مارکس و پرسی مۆڕاڵ.. ئەکرەم سەعید

( قانوون، ئەخلاق، مەزهەب لەچاو ئەوەوە کۆمەڵێک پێشداوەری بۆرژوازیین کە کۆڵێک قازانج و مەسڵەحەتی بۆرژوازی لە پشتیانەوە حەشاردراوە.)- مارکس و ئەنگڵس/ مانیفێستی کۆمۆنیست/ لاپەڕە ۲۳.

”مایکل ڕۆزن” پرسیارێک دەکات: ئایا مارکس ڕەهەندێکی ئەخلاقی یان تیۆرێکی ئەخلاقی هەیە؟. بەڕای مایکل پرسی مۆڕاڵ یەکێکە لە مشتومڕترین پرسەکانی مارکس. ئەم پرسەش بۆیە سەختە، چونکە مارکس لەلایەک لەبارەی ئەخلاقەوە بڕوای بە مافی نەرێنی هەیە (مافی نەرێنی مافی مەدەنی وسیاسی لەخۆدەگرێ: وەک ئازادی ڕادەربڕین، مافی ژیان، خاوەندارێتی تاکەکەسی، ئازادی ئایین، دادوەری دادپەروەرانە)، بەڵام لە دوای ساڵی ١٨٤٥ مارکس دووپاتی دەکاتەوە کە تیۆریەکەی؛ تیۆرێکی یۆتۆپیای یان ئەخلاقی نییە، بەڵکو “زانستێکی ئەرێنی ڕاستەقینە”یە (مافی ئەرێنی- مافە ئابووری وکۆمەڵایەتی وکولتوورییەکانە:وەک خۆراک، نیشتەجێبوون، پەروەردەی گشتی، دامەزراندن، خزمەتی تەندروستی، ئاسایشی کۆمەڵایەتی)، بەڵام لەلایەکی دیکەوە بەشێکی زۆری ئەو زمانەی کە بۆ وەسفکردنی سەرمایەداری بەکاری دەهێنێت بە ئاشکرا ئیدانەکردنە (بۆ نموونە کە دژایەتی ستەمکاری و چەوسانەوە دەکات). ئایا ئەمە نوێنەرایەتی ناتەبایی لە فکری مارکسدا ناکات؟ ئایا ئەمە لەیەک کاتدا ئەخلاق و ڕەتکردنەوەی ئەخلاق نییە؟.
نۆرمان گێراس لە نامیلکەکەیدا “مشتومڕ لەسەر مارکس و دادپەروەری” نووسیبووی:(مارکس لە کتێبی “ڕەخنە لە بەرنامەی گۆتا”دا دەڵێت:”دابەشکردنی دادپەروەرانە” چییە؟ ئایا بۆرژوازی بانگەشەی ئەوە ناکات کە دابەشکردنی ئێستا “دادپەروەرانەیە”؟وە ئایا لە ڕاستیدا تاکە دابەشکردنی”دادپەروەرانە”نییە لەسەر بنەمای شێوازی بەرهەمهێنانی ئێستا؟ ئایا بارودۆخی ئابووری بە چەمکی یاسایی ڕێکدەخرێت؟ ئایا بە پێچەوانەوە نییە کە پەیوەندییە یاساییەکان لە پەیوەندییە ئابوورییەکانەوە سەرهەڵدەدەن؟ ئایا سۆسیالیستەکانیش بیرۆکەی جیاوازیان نییە سەبارەت بە دابەشکردنی “دادپەروەرانە”؟).
بەڕای من ئەو پرسیارانە دروستن، بەڵام ئەوکات وەڵام وەردەگرێتەوە کاتێ تەواوی تیۆری مارکس لە شرۆڤەی بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری دراسە بکرێ. لەو دوو کۆپلە قسانەی سەرەوە ئالۆزی باسەکان و هەڵوێستەکان لەسەر دیاردەکان لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا پیشان دەدات. ئالۆزی پرسەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئاڵۆزی کۆمەڵگەی سەرمایەداری خۆی، چونکە کۆمەڵگەێکی ڵنگەوقوچە و ناکۆکی تێدایە، بۆ نموونە:هەندێک لە چمکەکان ئەوە پیشان دەدەن کە”چاکە و دادپەروەری” تەنیا سیفەتی نەرێنین، بەڵام لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا ”چاکە و دادپەروەری” لە بنەڕەتدا تەنها سیفەتی نەرێنی یان ئەرێنی نین، بەڵکە لە خزمەتی پاراستن و بەردەوامی سیستەمەکەن. هەروەها “کۆمەڵگەی یەک کەلتووری یان فرە کەلتووری” هیچکامیان لە ناوەڕۆکدا باسێک نییە لە پێشکەوتووخوازی یان ئازادی و دادپەروەری، بەڵکە هەردووک هزر و سیاسەتی بۆرژوازین، وە لە خزمەتی پاراستنی سیستەمی سەرمایەدارین. بێگومان پرسەکانی وەک:(ژینگە، ژنان، ئازادی ڕادەربڕین، مافی کەمایەتییەکان، مافی نەتەوە ژێردەستەکان، مافی کۆمەڵگەی میم) پرسێکی سەروچینایەتی و مافی ئەبستراکت نین، بەڵکە ئەم پرسانە بەرژەوەندی سیستەمی سەرمایەداری و ئەجەندای چینی بۆرژوازی لە پشتیانە.
ڕەخنەکانی مارکس لە کۆمەڵگەی بۆرژوازی بە شێوەیەکی تایبەت پەیوەستە بە نامۆیی بوونی ئینسانەکان؛ سروشتی مرۆڤ لەناو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە بۆرژوازییەکاندا چەقبەستووەو شێواوە. ئەمە یەکەمجار ئەوە دەگەیەنێت کە مرۆڤ سروشتی نییە و بە ناچاری بەدیهاتووەو تەنیا سروشتێکی پۆتانسێلە. مارکس سەرمایەداری بەوە لەکەدار دەکات کە ڕێ لە مرۆڤەکان دەگرێ لە بەدیهێنانی سروشتی مرۆیی خۆیان؛ مرۆڤەکان بە ڕای مارکس لە سایەی سەرمایەداریدا گەشەکردنیان وەستاوەو گرگن دەکرێن- بڕوانە کتێبی (ئیدۆلۆژیای ئەڵەمانی).
تیۆری مارکس هەم ئەزموونییە و هەم نۆرماتیڤە، کەوابێ شتێک نییە لە کۆمەڵگەی چینایەتی سەرمایەداریدا ناوی(سروشتی مرۆڤی ڕاستەقینە)بێ، بەڵکە سروشتی ڕاستەقینەی مرۆیی بە کۆتایی پێهێنانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری دەبێ بەدی بهێنرێت، یانی بە کۆتایی پێهێنانی مێژووی درندەیی و دەستپێکردنی مێژووی ڕاستەقینەی ئینسانی لە کۆمەڵگەی سۆسیالیسمەوە بەدواوە دەتوانرێ سروشتی مرۆڤی ڕاستەقینە بناسرێ. بەم پێیە بەتایبەتی جۆرە جەدەلێک لەسەر مافی (هاوڕەگەزخوازەکان، جەندەر) بە پشتگیری یان دژی، پەیوەندی بە مافی سروشتی مرۆڤەوە نییە، بەڵکە ئەوە بۆ خۆی مافێکە لە چوارچێوەی کۆمەڵگەی بۆرژوازییەوە تاوتوێ دەکرێ. مارکس لە دراسەی بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری جەخت لەسەر کارەکتەری چینایەتی ماف و ئەخلاق دەکاتەوە، ئەخلاقی بۆرژوازی؛ جەختکردنە لەسەر ڕێزگرتن لە موڵک و ماڵ، قبوڵکردنی دەسەڵات و ڕازیبوون بە نایەکسانی سامان و دەسەڵات، ئەمە خزمەت بە ئەرکی پاراستنی بارودۆخی زاڵبوون و کۆنترۆڵکردنی چینایەتی دەکات. ئەمە چۆن بەدی دێت؟ بۆرژوازەکان و کۆمەڵگەی سەرمایەداری دەیەوێت بە هەلومەرجی بابەتی یان هزر شەرعیەت بەوە بدات کە ئێمە/ واتە مرۆڤەکان جیاوازین بەڵام یەکسانین، شوناس و حەزەکان و ڕەنگمان جیاوازە بەڵام لەبەرامبەر یاسا یەکسانین. لێرەدا بەشێوەێکی ناڕاستەخۆ نایەکسانی چینایەتی شەرعیەت وەردەگرێ، ئەمە فۆرمی پاراستنی سیستەمی سەرمایەدارییە.

  • ڕەخنەکانی مارکس بەرامبەر بە ”مافەکان”
    ڕەخنەکانی مارکس بەرامبەر بە”مافەکان” زیاتر لە سەرنجەکانی جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ (١٧٩١)و هاوڵاتیدا ڕوون دەبێتەوە، کە لە وتارەکەیدا”لەبارەی پرسی جوولەکەکان”دا لە ساڵی ١٨٤٣نووسراوە. مارکس لەوێدا ڕەخنەی خۆی لە بیرۆکەی مافەکانی مرۆڤ بەگشتی دەخاتەڕوو: (ئەو مافانەی کە پێیان دەوترێت مافەکانی مرۆڤ، بەسادەیی مافی ئەندامی کۆمەڵگەی مەدەنییە، واتە مافی مرۆڤی ئیگۆیست، مافی مرۆڤی گۆشەگیر لە مرۆڤەکانی دیکە وکۆمەڵگە).
    ناڕەزایەتی مارکس لێرەدا لەو ناڕەزایەتیانە دەچێت کە پێشتر لە کتێبی ڕەخنەی فەلسەفەی مافی هیگڵدا نووسیوویەتی. ئەو مافانەی کە لە کایەی سیاسیدا دابڕانی تاکەکان لە یەکتر مسۆگەر دەکەن، کە ئەوە بۆ خۆی تایبەتمەندی نامۆبوونی ئابووری سەرمایەدارییە. سەرنجەکانی مارکس لەسەر مافەکان دیسانەوە ئەوە دووپات دەکەنەوە کە ئەم جۆرە مافانە پێشگریمانە لە “ئیگۆیزم/ ئەنانیەتی”ی ئەو تاکانە دەکەن کە ئازادییان گەرەنتی دەکرێت: ( [ماف و ئازاد]ی مرۆڤ لەسەر بنەمای پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ مرۆڤدا نییە، بەڵکو لەسەر جیابوونەوەی مرۆڤ لە مرۆڤ دامەزراوە.).
  • پاڵپێوه‌نه‌ری کاری چاکه‌ و فه‌زیله‌ت
    لای مرۆڤێکی خاوه‌ن بڕوای ئایینی، پاڵپێونه‌ری کاری چاکه‌ و فه‌زیله‌ت ترسه‌ له سزای خودایه‌ک یان بۆ وه‌رگرتنی پاداشتێکی ئاسمانییه‌، واته‌ گه‌مه‌ی قامچی و گوێزه‌ر، بۆیه‌ پاڵپێوه‌نه‌ره‌کانی بڕواکه‌ران ته‌واو خۆویستی (ئه‌نانیه‌تی) ڕووته‌. به‌ڵام پاڵپێوه‌نه‌ری چاکه‌ و فه‌زیله‌ت لای که‌سێکی سۆشیالیست بەدیهێنان و بەرجەستەکردنی ئینسانی خودی خۆیەتی، واته هه‌ستکردنی به مرۆڤایه‌تی خۆیه‌تی. له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌دا پاڵپێوه‌نه‌ره‌کان بۆته‌ عه‌قیده و هه‌ڵقوڵاوی ناخیانه‌، له یه‌که‌میان خۆویستێکی ڕووته‌، ئەما بۆ دووه‌م مرۆڤ دۆستی حه‌قیقه‌تی ڕووته‌. چونکه‌ که‌ سۆشیالیستێک چاکه‌ ده‌کات و گیانی خۆی به‌خت ده‌کات، ئه‌و له‌ ترسی سزای خوایه‌ک ئه‌مه‌ ناکات و سووریش ده‌زانێ به‌هه‌شتێ له‌ ئاسمان چاوه‌ڕێی ناکات. یانی که‌سی سۆشیالیست یاخییه‌کی ڕه‌هایه‌ و چوارچێوه‌ی گه‌مه‌ی”قه‌مچی و گوێزه‌ر”ی تێکشکاندووه‌و لێی ده‌ربازبووه‌و بۆته‌ جه‌نگاوه‌رێکی سه‌رسه‌خت بۆ حه‌قیقه‌ت. جه‌نگاوه‌رانێکی لەو چەشنە سیستمی سه‌رمایه‌داری لێیان ده‌ترسێ، چونکه‌ پراگماتیزمی و دبلۆماسی و مساوه‌مه‌چی نین، و له خه‌باتیان دژی سیستمه‌که‌ به‌ که‌متر له‌ ڕماندنی و له‌نێوبردنی قایل نابن.
    وتمان پاڵنەری ئەخلاقی نوخبە و کەسانی هۆشیاری سۆسیالیستی (ڕزگارکردنی چینی کرێکارانە لە چەوسانەوەی سەرمایەداری و دیفاعکردنە لە چەوساوەکان و ڕزگارکردنی ئینسانەکانە لە چەوسانەوە)، ”بەرگری لە مافی ئینسانە بەشخوراوەکان و وەستانەوە دژی چەوسانەوەی ئینسان” پرنسیپێکی مەزنی ئەخلاقی سۆسیالیستەکانە، ئەما پاڵنەری ئەخلاقی چینی کرێکاران لەسەرەتادا تەنها(داواکاری ئابووری ڕووتە/ مافی ئەرێنی ئابوورییە)، چونکە چینی کرێکاران تا ئەو کاتەی هێشتا سۆسیالیست نین؛ واتە هۆشیارو ڕێکخراو نەکراون، تەنها بیر لە مافە ئابووریەکانی خۆی دەکاتەوە، یانی پاڵنەرێکی ئەنانی/ خۆویستی هەیە وەک: داواکاری زیادکردنی کرێ یان باشترکردنی ژینگەی کارو کاتی کار.
    بۆیە کاتێ ئەحزابەکان بانگەوازی چینی کرێکاران دەکەن بۆ دیفاکردن لە (مافە نەرێنیەکانی گروپەکانی کۆمەڵگە/ کە بێگومان مافە لیبڕاڵەکانن) ئەوە تەنها لایەنگرانی وەک ئەفراد لە چینی کرێکارانەوە بە دەنگیانەوە دەچێ نەک کرێکاران وەک چینێک. لێرەوە چەپەکانیش ناچار دەبن بۆ پرس و مافە نەرێنیەکان وەک پۆپۆلیست ڕووبکەنە (خەڵک، جەماوەر) بەگشتی. کەواتە بانگەوازەکە بەم جۆرەی لێدێ:(خەڵکینە وەرن با هەڵواسراوی سیاسی کوردستان چارەسەرکەین. جەماوەری پێشکەوتوخواز وەرن با دەوڵەتی سیکولار دامەزرێنین. جەماوەری ئازادیخواز با دیفاع لە: مافی ژنان، کۆمەڵگەی میم، ئازادی ڕادەربڕین وڕۆشنبیران،، هتد، بکەین.). کەی سۆسیالیستەکان و چینی کرێکاران توانیان خەباتیان بۆ(مافە نەرێنی و مافە ئەرێنیەکان بە دەربڕینێکی چڕتر: مافە مەدەنییەکان و مافە ئابوورییەکان) بەیەکەوە ببەستنەوە، بەمەرجێ ئەو خەباتە لە خزمەت ئامانجی کۆتایی پێهێنانی پێکهاتی ئابووری و سیاسی سەرمایەداری بێ، ئەوکات دەتوانین بڵێن بزووتنەوەی سۆسیالیستی و بزووتنەوەی چینی کرێکاران پەیوەست بوون بە یەکترو بوونەتە یەک بزووتنەوەی مێژووی مەزن بە ئامانجی دامەزراندنی پێکهاتی ئابووری و سیاسی سۆسیالیستی، دەنا بێ ئەو پەیوەستگرتنە بە یەکتر و بە فەرامۆشکردنی ئەو مەرجەی خەباتەی سەرەوە، ئیدی ئەوە تەنها وەهم و خۆفریودانە، و بزووتنەوەی جۆراوجۆری بۆرژوازییە بەناوی سۆسیالیستی و چینی کرێکارانەوە.

سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
۱/ نۆرمان گێراس: مشتومڕ لەسەر مارکس و دادپەروەری.
۲ / ئی . پرێۆبراژێنسکی: ئەخلاق و نۆرمەکانی چینایەتی.
۳/ مایکل ڕۆزن: ڕەخنەی مارکسیستی لە ئەخلاق و تیۆری ئایدۆلۆژیا.




هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمار، لە نێوان ڕاستیی قودرەتی سیاسی و ڕووداوە شانۆیەکاندا.. جوتیار مەلا ڕەئوف

هەڵبژاردنی سەرۆک کۆماری عێراق نەک هەر وەک پرۆسەیەکی دەستووری، بەڵکو وەک دەربڕینی دینامیکی دەسەڵاتی سیاسی زۆر قووڵتر لە عێراقدا پێویستە بیندرێت، لە روکەشدا ئەو هەڵبژاردنە کێبڕکێیەکی دیموکراسییە لە نێوان کاندیدەکان و کوتلە سیاسییەکان، بەڵام کاتێک مرۆڤ بەدواداچوون بۆ واقیعە سیاسییەکانی پشت پەردە دەکات، وێنەیەکی جیاواز خۆی نیشان دەدات، کە ئەو وێنەیەش بە شیوەیەکی گشتی زۆربەی بڕیارو هەنگاوە سیاسیەکان دەگرێتەوە کە بە شکڵێکی ڕاستەقینە لە پەرلەماندا نادرێن، بەڵکو زۆر پێشوەختە لەڕێگەی ڕێککەوتنە سیاسییەکان و هاوپەیمانییە ناوچەییەکان و لە ژێر سێبەری هێڵی بەرژەوەندی ستراتیژیی بلۆکبەندیەکاندا ئامادە دەکرێن.
پرسی سەرۆکایەتی کۆمار ساڵانێکە بە نزیکی پەیوەستە بە پەیوەندی نێوان پارتی و یەکێتییەوە، هەردوو حزب نەک هەر نوێنەرایەتی بەرژەوەندی سیاسی جیاواز لە ناوخۆی کوردستاندا دەکەن، بەڵکو پەیوەندی جیاوازیان لەگەڵ ناوەندە سەرەکییەکانی دەسەڵات لە بەغدا و ناوچەکە و لە ئاستی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیدا هەیە، هەر لەبەر ئەوەشە کە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە عێراق هەرگیز تەنها بابەتی هەڵبژاردنی سەرۆکێک نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ململانێ ونەزمی سیاسی فراوانتری ئەو وڵاتەیە.
ئەگەر وردبینانەتر سەیر بکەین ، یەکێتی بە شێوەیەکی نەریتی لەسەر ئەو پرسە زیاتر خۆی لەگەڵ ئەو کەمپە سیاسییەدا ڕێکخستووە کە پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ هێزە شیعەکان و بە ناڕاستەوخۆ لەگەڵ کایەی نفوزی ئێراندا دەپارێزێت، لە بەرامبەردا پارتی زۆرجار پەیوەستە بە ژینگەیەکی سیاسی جیاوازترەوە، لەگەڵ هێزگەلێک کە زیاتر هاوتەریبن لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ڕۆژئاوا، بەتایبەتی ئەمریکا، لە هەمان کاتدا هاوکاری هاوپەیمانانی سوننە دەکەن، ئەو پۆلێنکردنە بێگومان لێکدانەوەیەکی سیاسییە نەک ڕاستییەکی ڕەها، بەڵام یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی بۆچی پرسی سەرۆکایەتی کۆمار لە عێراقدا ئەوەندە کاریگەری هاوپەیمانییە سەرتاسەرییەکانی لەسەرە.
ئەگەر مرۆڤ ئەو واقیعە بە جددی وەربگرێت، ئەوا زۆرجار دەنگدان لە پەرلەمانی عێراق وەک کێبڕکێیەکی سیاسی کراوە دەرناکەوێت، بەڵکو وەک قۆناغی فەرمی کۆتایی پڕۆسەیەک دەردەکەوێت کە دەرئەنجامەکەی، لە زۆر حاڵەتدا، تا ڕادەیەکی زۆر پێشوەختە دیاری کراوە، ئەستەمە بیهێنینە پێش چاو کە هێزە شیعەکان و ئێران ئەو پێگەیە بدەن بە کاندیدێک کە لە ڕووی سیاسییەوە پەیوەندی بە بلۆکێکەوە هەیە کە لە نێو نەزمی ستراتیژی خۆیاندا جێی نابێتەوە.
بەڕای من ئەوە جەوهەری کێشەکەیە، پەرلەمان دەنگ دەدات، بەڵام بڕیاری سیاسی پێشتر لە شوێنێکی تردا دراوە، ئەوە بەو مانایە نییە کە هەموو دەنگدانێک بێ مانایە، بەڵام بەو مانایەیە کە کایەی گشتی و دابەشکردنی ڕاستەقینەی دەسەڵات هەمیشە هاوتەریب نین، لەو روانگەیەوە پرۆسە سیاسی لە ناو پەرلەمانی عێراقدا وەک ئەدای دیموکراسی دەرناکەوێت، چونکە بەردەوام ڕێککەوتنی سیاسی ڕاستەقینە پێشتر لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە ئەنجامدراون.
من پێم وایە کاندیدکردنی هەر کەسێک لەلایەن پارتیەوە بۆ سەرۆک کۆمار تەنیا کات کوشتنو کات بەفیڕۆدانە، وە هەروەها یاریەکی دوبارەبوەو هەراسانکەرە بۆ خودی کەسی کاندیدکراویش، کە تەنها خودی کاندیدەکەش درک بەو ڕاستییە دەکات کە چانسێکی سنوورداری هەیە بۆ ئەو پۆستە، تەنانەت ئەگەر بە فەرمی بچێتە ناو کێبڕکێ و لە ڕووی سیاسیشەوە شەرعی بێت، هاوتەریبیش هیچ پەیوەندی بە هێزو قودرەتی سیاسی یەکیەتی و کاندیدەکەیەوە نییە کە هەڵبژێردراوە بۆ سەرۆک کۆمار، بەڵکو لەبەر ئەوەی هاوسەنگی هێزی شیعی عێراقی و هەژمونی سیاسی ئیرانی ئەوە دەخوازێت.
لە سیستەمێکی وەک عێراقدا کە لەسەر بنەمای تەوافوق و کۆتا و هاوسەنگی تائیفی و کاریگەری دەرەکی دامەزراوە، گرنگ تەنها ژمارەی دەنگەکان و نفوزی کۆمەلایەتی وجەماوەری نییە هەرحیزب و کەسێک هەیبێت، بەڵکو گرنگترین شت ئەوەیە لە سەرووی هەموویانەوە کام کاندیدی کام حیزب لە کام بلۆکبەندی و ئاراستەی سیاسی جێی گرتووە.
بۆیە من بە چەواشەکاری دەزانم هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تەنها وەک کێبڕکێیەکی ناو ئەحزابی کوردی یاخود لە لە نێوان پارتی و یەکێتی وەسف بکرێت، لە واقیعدا ئەو شەڕە بەشێکە لە ململانێیەکی زۆر گەورەتر لەسەر ئاراستەی داهاتووی عێراق، ئایا پێویستە ئەو وڵاتە بە پتەوتر لە چوارچێوەیەکی سیاسیدا بمێنێتەوە کە ناوەندی شیعە و نفوزی ئێران زاڵ بێت؟ یان پێویستە زیاتر بەرەو هاوسەنگییەکی جیاوازی ناوچەیی و نێودەوڵەتی هەنگاو بنێت کە تێیدا هاوبەشە سوننە و ڕۆژئاواییەکان کاریگەرییان هەبێت؟ حیزبە کوردییەکان لە دەرەوەی ئەو ململانێیە نین؛ بەڵکو ئەوان داینامیکی سەرەکین لە ناو دڵی ئەو ململانێیەدا.
لە هەمان کاتدا زۆر سادەییە ئەگەر لایەنێک وەک براوە و لایەنەکەی تر وەک دۆڕاو وێنا بکرێت، هەرکام لەو حیزبانە بە پێی لۆژیکی ستراتژیکی خۆیان کاردەکەن، ڕەنگە یەکێتی نزیکیی خۆی لە هەندێک هێز وەک پێویستیەکی ڕاستەقینەی سیاسی بۆ دەستەبەرکردنی کاریگەری لە بەغدا ببینێت، لە بەرامبەردا ڕەنگە پارتی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەکتەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانی دیکە وەک پێشمەرجێک بۆ هاوسەنگی سیاسی و سەربەخۆیی ئابووری زیاتر بۆ هەرێمی کوردستان سەیر بکات، هەردوو لێکدانەوەکەش لەوانەیە عەقڵانیەتێکی سیاسی خۆی هەبێت، بەو هۆکارە من پێم وایە نابێ مشتومڕو دیبەیتەکان لە میدیای کوردیدا تەنیا لە ژێر گاریگەری هێڵی سۆزداری حزبە کوردیەکاندا بەڕێوە بچێت.
پرسیارە ئەسڵەکە تەنها ئەوە نییە کە کێ دەبێتە سەرۆک کۆمار، بەڵکو ئەوەیە کە ئەو هەڵبژاردنە بۆ سەرۆککۆمار چی لەبارەی پێگەی هەرێمی کوردستان لە دەوڵەتی عێراقدا ئاشکرا دەکات؟، ئەگەر ئەو مەسەلەیە بەو شیوەیەی ئێستای لەلایەن هێزە کوردیەکانەوە بەرخوردی لەگەڵ بکرێت، نەک هەر پێگەی کوردستان لە بەغدا لاواز دەکات، بەڵکو ئاسانکاری بۆ هێزەکانی دیکەش دەکات کە دابەشبوونی سیاسی حیزبە کوردیەکان بۆ بەرژەوەندی خۆیان وەکو فرسەتی سیاسی ببینن.
بۆیە من پێموایە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمار لە عێراق دەبێت کەمتر وەک گواستنەوەی دەسەڵاتی ئازاد و زیاتر وەک پرۆسەیەکی سیاسی کۆنتڕۆڵکراو لە چوارچێوەی سنوورێکی ڕوون و دیاریکراودا تێبگەین، کە ئەو سنوورانەش لە لایەن بەهێزترین هێزە سیاسییە شیعەکان و و ناوەندەکانی نفوزی ناوچەییەوە دیاری دەکرێن، تا ئەو ستکراکتۆرە سیاسیەی کە ئیستا لە عێراقدا هەیە لە شوێنی خۆیدا بمێنێتەوە وەک ئەوەی کە خۆیان پێویستیان پێیەتی.
لە کۆتاییدا ئەو هەڵبژاردنە بۆ سەرۆک کۆمار شتێک لە سەرووی هەموو شتێکەوە نیشان دەدات، لە عێراقدا فەرمانگە باڵاکانی دەوڵەت تەنیا پۆستی دەستووری نین، بەڵکو خاڵی سەرەکیی سیاسەتی دەسەڵاتی ناوچەیی و ناوخۆییشن، هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار تەنها بە دیبەیتی گشتی یان زۆرینەی پەرلەمانی دیاری ناکرێ، بەڵکو بە یاریکردنی هاوپەیمانی و ڤیتۆ و بێمتمانەیی و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان دیاری دەکرێت، بۆیە پێویستە هیچیتر ئەو هەڵبژاردنە وەک سوپرایزێکی ڕاستەقینە نەبینین، بەڵکو تەنها وەک ڕاگەیاندنی فەرمی بڕیارێک ببینین کە لە ڕووی سیاسییەوە لەمێژە دیاری کراوە.
ئەوەی بەلای منەوە گرینگە بگوترێت ئەوەیە ، تا ئەوکاتەی سیاسەتی عێراق لەسەر بنەمای ئەو جۆرە هاوسەنگییە پێشوەختە دیاریکراوانەی هێز دامەزرابێت، فۆڕمی دیموکراسی لەو وڵاتەدا لە گاڵتەجاڕی زیاتر بەولاوە شتێکیترنابێت، نەوەک هەرئەوەش، بەڵکو هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی نەک وەک کێبڕکێیەکی کراوە، بەڵکو وەک پشتڕاستکردنەوەیەکی سیمبۆڵیکی بۆ بریارێکی سیاسی (پێشدانوستانکراودا) دەردەکەوێت.

جوتیار مەلا ڕەئوف




شارستانییەتی زانیاری.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا


(تەكنۆلۆژیا، بە داتاكردنی ژیانی مرۆڤ لەپێناو قازانجدا)

لە دوای شارستانییەتی کشتوکاڵی (هێزی خاک) و شارستانییەتی پیشەسازی (کارخانە و بەرهەمهێنان)… مرۆڤ كەوتە نێو كۆمەڵێ گۆڕانکاریی بەردەوام و گەورەی تەكنۆلۆژیا، زیرەکیی دەستکرد و تۆڕە دیجیتاڵییەکانەوە، هەموو ئەو ئامرازانە تەنها ژیانیان نەگۆڕی، بەڵکە شێوازی بیرکردنەوە و تێگەیشتنیان لە لەبارەی ناسنامەی مرۆڤ و جیهانیش گۆڕی؛ بەدیوەكەی دیكە سیستمی دیجیتاڵی بە هەڵكردنی ئاڵای کۆمەڵگای زانیاری یان (شارستانییەتی زانیاری) و لەڕێگای پۆست هیومانیزم و بیرۆکەی سایبۆرگەوە، توانی بیرۆکەی (مرۆڤ وەك ناوەندی بوون) تێكبشكێنێ و پێمان بڵێت ئێمە چووینەتە قۆناغێک کە تێیدا زیرەکیی دەستکرد، هەندێک لە (توانا فکرییەکانمان) لە ئەستۆ دەگرێت و تۆڕە دیجیتاڵییەکان بە شێوەی تۆڕێکی شل و بێ ‌سنوور ژیانمان بەڕێوە دەبات.
لە كۆمەڵگای زانیارییدا پەیوەندییەکان زۆر خێرا دەگۆڕێن، ناسنامە، زانیاری و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەكان لە گۆڕانی بەردەوامدان، بۆ نموونە: ترێندەکانی میدیای کۆمەڵایەتی زوو دروست دەبن و زوو دەفەوتێن، ناسنامەی دیجیتاڵی مرۆڤ بەردەوام دەگۆڕێت… زانیارییەكان بە خێرایی بڵاو دەبنەوە بێ ئەوەی جێگای بیرکردنەوەی قووڵ و فکریی بن، چونكە زۆرجار ئامانج كێشكردنی سەرنجەكانە، نەك بیرکردنەوەی قووڵ… تەکنۆلۆژیا دەتوانێت شێوەی دەسەڵات و کۆمەڵگا بگۆڕێت.
بیرمەندی فێمینیسمی ئەمریکی (شوشانا زوبۆف Shoshana Zuboff- لەدایكبووی 1951) پێیوایە لە سەردەمی تەكنۆلۆژیادا مرۆڤ دەبێتە ماددەی خاو بۆ سیستەمی دیجیتاڵی، چونكە سیستەمی نوێی ئابووری کۆمپانیا دیجیتاڵییەکان بەڕێوەی دەبەن، تەواوی ژیانی مرۆڤ بۆ داتا دەگۆڕن و داتاكان دەكەنە کاڵای بازاڕی… بەو مانایە کۆمپانیاکان لەلایەك دەبن بە دەسەڵاتێکی شاراوەی زانیاری و لەلایەكی دیكە زانیاری و داتاكان دەكەنە سەرچاوەیەكی سەرەکیی بنەماكانی پەیوەندیی و حەز و بازاڕ… بەكورتی سیستەمی ئابووری دیجیتاڵی لەسەر چاودێری و کۆکردنەوەی داتاكانی ژیانی مرۆڤ بۆ قازانجی بازرگانی دامەزراوە.
لە تۆڕی گەورەی ژیان، سروشت و تەكنۆلۆژیا دێتە ئاراوە و لە تۆڕی پەیوەندییە دیجیتاڵییەكان، كۆمەڵگای زانیاری دادەمەزرێت؛ لێرە لە كۆمەڵگای شارستانی جگە لەوەی مرۆڤ لەو تێگەیشتنە کۆنەی ناوەندی بوون و بوونێکی تەنیا و سەربەخۆ و جیاواز ڕزگاری دەبێت… وەک بەشێک لە تۆڕێکی گەورەی بوونەوەرەکان: ئاژەڵ، سروشت و تەكنۆلۆژیا و بە شێوەیەکی تێکەڵ، پەیوەندیدار خۆی وەك بوونەوەرە بەهێزکراوەکان دەبینێتەوە! بەمجۆرە لە كۆمەڵگای زانیارییدا مرۆڤ دەبێت بە بەشێک لە سیستەمێکی گەورەی ژیان و تەكنۆلۆژیا، نەكـ سەرکردە تایبەتمەندە بایۆلۆژیی و ئۆنتۆلۆژییەكەی جیهان!.
دواجار مرۆڤ وەک بوونێکی تێکەڵ لەگەڵ سروشت، ژینگە و تەكنۆلۆژیا، دەبێتە بەشێک لە سیستەمێکی ئەلگۆریتم (Algorithm)ی و ئەلگۆریتم وەك پلانی کارکردن دەبێت بە هێزێکی شاراوەی ڕێکخستنی ژیان، دەبێت بە ئامرازی دەسەڵات و چاودێری شارستانییەتی زانیاری دەكات و هەنگاو بە هەنگاو کێشەكان چارە دەكات و زانیارییەكان شیدەكاتەوە.
سێنسەر و ئارەزوو
تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی هەر تەنها ژیان بەڕێوە نابات، بەڵكە لەڕێگای ئامرازە هەستیارەكانەوە (سێنسەر-(Sensor ەوە ئارەزووەكانی مرۆڤیش بەڕێوە دەبات، چونكە ئامرازە هەستیارەكان زانیاری لەبارەی ڕەفتار و ئارەزووەكانی مرۆڤیش کۆدەکەنەوە، بۆ نموونە: مۆبایل و ساعاتی زیرەک داتای جەستەی مرۆڤ کۆدەکەنەوە، ئەپەکان شێوازی بەکارهێنان و هەڵبژاردنەکان دەناسێنن، سێنسەرەکان لە شوێنە گشتییەکاندا جوڵە و هەڵسوکەوتی خەڵک دەبینن…
بەمجۆرە سێنسەر وەک هەستەکانی مرۆڤ وایە بۆ ئامێرەکان؛ واتە وەک چۆن مرۆڤ بە چاو و گوێ هەست بە دەوروبەر دەکات، ئامرازی سێنسەریش تەواوی گۆڕانکارییە ژینگەییەکان یان شتەکانی دەوروبەر هەست پێدەکات و زانیارییانەكان بۆ سیگناڵێکی ئەلیکترۆنی یان داتا دەگۆڕێت، کە سیستەمێکی وەک کۆمپیوتەر یان ئامێرێکی تری ئەلیکترۆنی دەتوانێت تێیبگات! هەموو جۆرە جیاوازەكانی سێنسەر (سێنسەری گەرما هەست بە گەرمی دەكات، سێنسەری ڕۆناکی– ڕادەی ڕۆناکی دەپێوێت، سێنسەری جوولە- جوولەی کەس یان شت دەناسێت، سێنسەری پاڵەپەستۆی هەوا– فشاری هەوا دەپێوێت، سێنسەری دەنگ…) لەڕێگای مۆبایل و تەلەفۆنە زیرەکەکان، ئۆتۆمبێل، کامێرای چاودێری، ئامێرە زیرەکەکانی ماڵ و ئینتەرنێتەوە زانیارییەكان لە دەوروبەر وەردەگرێت و وەك داتا بە سیستەمە ئەلیکترۆنییەکانی دەبەخشێت و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیشدا ئەلگۆریتمەكان وەك هێزێکی شاراوە هەنگاو بۆ شیکردنەوەی زانیارییەكان و جێبەجێكردنیان دەنێن.
كەواتە سێنسەر ئامرازێکە بۆ هەستکردن بە دەوروبەر، بە دیوەكەی دیكە زانیاری سێنسەرەکان کاریگەری لەسەر ڕەفتار و ئارەزووی مرۆڤیش دادەنێن، ئەگەرچی ناتوانن بەتەواوی ئارەزووە ئاڵۆزەكانی مرۆڤ شیبكەنەوە! لێرەدا پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا تەکنۆلۆژی لە خزمەت ژیان و بیرکردنەوەی مرۆڤە، یان مرۆڤ ماڵی تەكنۆلۆژیایە؟!
بێگومان لە سەردەمی ئەمڕۆدا سیستمی تەکنۆلۆژیای دیجیتاڵی بەشێکی بنەڕەتی لە ژیانی مرۆڤ پێكدەهێنێ، چونكە ئەمڕۆ ژیان لە ناو تۆڕی زانیاری و پەیوەندیی بەردەوامدا دەگوزەرێت و مرۆڤ دەتوانێت زانیاری زۆر بەدەستبهێنێت و بەخێرایی بڕیارەکانی ژیانی بدات؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو خزمەتەی سیستمی دیجیتاڵی بە مرۆڤی دەبەخشێت، كەچی مرۆڤ ماندوو و هەراسانە و کەمترین کاتی بۆ بیرکردنەوەی قووڵ و ئارامی و حەسانەوە هەیە! بۆیە زۆر لە فەیلەسوفان پێیانوایە کە مرۆڤ دەبێت تواناكانی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی خۆی بپارێزێت، بۆ ئەوەی لە ناو ئەم گۆڕانکارییە دیجیتاڵانەدا خۆی نەدۆڕێنێت؛ كەواتە بەڕێوەبردنی ژیان لە سەردەمی دیجیتاڵدا پێویستی بە تێگەیشتنێکی نوێ هەیە کە تێیدا مرۆڤ بتوانێت لەنێوان سوودەکانی تەکنۆلۆژیا و پاراستنی ئازادی و هۆشیاری فکریی هاوسەنگی خۆی ڕابگرێت.

سەرمایەداریی چاودێری
چەمكی سەرمایەداری چاودێری لەلایەن (شوشانا زوبۆف)ەوە داڕێژراوە؛ بەو مانایەی كە ژیان دەکاتە کەرەستەی خاو لە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی خۆیدا، بەڵام نەك تەنها وەك مۆدێلێکی بازرگانی، بەڵکە وەك فۆرمێکی بێوێنەی دەسەڵات، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی)، دەسەڵاتێكـ كە لەڕێگای کۆکردنەوەی (زیادەی ڕەفتاری) و گۆڕینی بۆ (بەرهەمی پێشبینیكراو)ه‌وه‌ کار دەکات و ئامانجی تەنها پێشبینیکردنی ڕەفتاری مرۆڤ نییە، بەڵکە دەستکاریکردن و ئاڕاستەکردنیەتی لەپێناو قازانجدا… بڕوانە سایتی ژنەفتن- سەرمایەداریی چاودێری- شیکردنه‌وه‌یه‌که‌ بۆ لۆژیکی نوێی دەسەڵات لەسەر بنەمای تێزەکانی -شوشانا زوبۆف، نووسینی د. کامەران محەمەد، 12ی ئه‌یلول، 2025.
لە سەردەمی دیجیتاڵدا زۆرێک لە پلاتفۆرمەکان و کۆمپانیاکانی وەک: گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، داتای بەکارهێنەران (وەک گەڕان، کلیک، شوێن، کڕین، لایكـ) کۆدەکەنەوە و بەهۆی ئەلگۆریتمەكانەوە لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەكەن و لەوێوە پێشبینی هەڵسوکەوتی داهاتووی مرۆڤ دەكەن… لەو بارەوە (زوبۆف)ی بیرمەند پێیوایە کۆمپانیاکان تەنیا هەڵسوکەوتی مرۆڤ پێشبینی ناکەن، بەڵکە هەوڵدەدەن هەڵسوکەوتی مرۆڤ بگۆڕن بۆ ئەوەی قازانجیان زیاتر بێت.
بە هەمان شێوە یەكێك لە بیرمەندە گرنگەکانی بواری فەلسەفەی زانست و فەلسەفەی پۆست هیومانیزم، فێمینیسم (دۆنا ژان هاراوای-Donna J. Haraway- لەدایکبووی ئەمریكا 1944) دەڵێت: مرۆڤ لە سەردەمی نوێدا تەنیا بوونێکی سرووشتی نییە؛ بەڵکە تێکەڵەیەكە لەنێوان مرۆڤ، ماشین و داتاـدا، ئەوەش واتای (سایبۆرگ) دەگەیەنێت؛ لە بیرۆکەی سایبۆرگدا مرۆڤ نیمچە- مرۆڤ و نیمچە- تەکنەلۆژیایە… بەو مانایە (دۆنا هاراوای) لە تیۆرەكەیدا چەمکەکانی جەوهەرگەرایی ڕەتدەکاتەوە و لەبری ئەوە تێکەڵبوونی ئاژەڵ و ئامێر پێشنیار دەکات و پێیوایە چیدی سنوورەكانی مرۆڤ و ماشێن و تەكنۆلۆژیا جیا ناکرێتەوە؛ واتە مرۆڤ بەشێوەیەکی ڕۆژانە سایبۆرگێکی دیجیتاڵییە. بڕوانە: إبستمولوجيا السايبورج عند دۆنا هاراوای: دراسة في فلسفة العلم النسوية- وائل أحمد صبره و محمد سليم حفني- مجلة كلية الاداب بقنا العدد 60 يوليو 2023.
كەواتە ئەو خزمەتگوزارییانەی لە پلاتفۆرمەکانی گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، كە زۆربەیان (بێ بەرانبەر) پێشکەش دەکرێن، لەڕاستیدا لەسەر بنەمای لۆژیکێکی ئابووریی شاراوە کار دەکەن، کە کاریگەریی قووڵیان لەسەر تاک و ئازادییەكان و کۆمەڵگادا هەیە، بەو مانایەش سەرمایەداریی چاودێری بەقسەی شوشانا زۆبۆف (لۆژیکێکە کە تەکنۆلۆژیا بەکار دەهێنێت و فەرمانی پێ دەکات)، نەک خودی تەکنەلۆژیا بێت! ئەمە خاڵێکی سەرەکییە، چونکە کۆمپانیاکانی چاودێری دەیانەوێت وامان لێبکەن باوەڕ بکەین، کە کارەکانیان حەتمییەتی تەکنەلۆژیاکەن؛ بەڵام نووسەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە (حەتمییەتی تەکنەلۆژیایی بوونی نییە) و تەکنەلۆژیا هەمیشە ئامرازێکی ئابوورییە و لە لایەن ئامانجە ئابوورییەکانەوە ئاراستە دەکرێت.
بە كورتی ئەگەر سەرمایەداریی کلاسیکی كاری لەسەر بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزاری كردبێ، ئەوە سەرمایەداریی چاودێری لەسەر بنەمای گۆڕینی داتای کەسی بۆ کاڵا دامەزراوە؛ بۆیە تاکەکان تەنها وەک بەکاربەر سەیر ناکات، بەڵکە وەک سەرچاوەی داتا دەیانبینێت، کە تێیدا وردترین زانیارییەکانی ژیانیان بۆ سەرچاوەیەکی قازانجبەخش بۆ کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەگۆڕدرێت. بڕوانە: ه.س.پ.

ئەلگۆریتم و ئارەزوو
سیستمی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی بەهۆی ئەلگۆریتمەوە، هەوڵدەدات بزانێت تۆ حەزت لە چییە، چی دەکڕیت، چ کاتێ… پاشان هەموو ئەم حەز و ئارەزووانە بۆ ڕیكلامەكانی زیاد دەكات و بازاڕەكان دەستنیشان دەكات… بەمجۆرە هەڵسوکەوتی مرۆڤ دەبێتە سەرچاوەی داتا بۆ قازانجی بازاڕ و بازاڕكردن، حەز و ئارەزووە کەسییەکان دەبنە سەرچاوەی دەرهێنان، لەبەرانبەردا ئازادی و سەربەخۆییی تاكەكانی مرۆڤ دەبنە زیانی لاوەکی.
پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا ناچارین ژیانمان ڕادەست بکەین، بۆ ئەوەی بتوانین بەشداری لە کۆمەڵگای مۆدێرندا بکەین؟! هەڵبەتە، چونكە ئەمڕۆ مرۆڤ وەك که‌ره‌سته‌ی خاو (کردارەکان، هەستەکان، پەیوەندییەکان، جووڵە و چالاکییەكانی ئۆنلاین)ن! بەمجۆرە سیستمی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەڕێگای پلانی كاركردنی ئەلگۆریتمەكانییەوە بە شێوەیەکی نیمچه‌ نەبینراو و ڕێکخراو کار بۆ گەیشتن بە ئەنجامێکی دیاریکراو دەکات، ئەمەش وا لە بەکارهێنەرانی دەکات هەست بە ئارامییەکی درۆزنانە بکەن، بێ ئەوەی ئاگاداری ئەو ئاستە بەرفراوانەی چاودێری بن، کە بە شێوەیەکی نەرم بەڕێوەیان دەبات! ئەو میکانیزمە نەرمە وا دەکات ڕەفتاری تاکەکان زۆر بە ئاسانی بەهۆی ئەلگۆریتمەوە پێشبینی بکرێت و ببێتە سەرچاوەی قازانجی گەورە بۆ کۆمپانیاکان.
ئارەزووەكانی مرۆڤ زۆر ئاڵۆزن، واتە نە تەواو ڕوونن و نە بە ئاسانی پێشبینی دەکرێن و نە بە تەواوی دەژمێردرێن… بەڵام لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا ئەلگۆریتمەکان بەردەوام هەوڵدەدەن ئەو هەموو ئاڵۆزییە بۆ داتا بگۆڕن، جگە لەوە لە سەردەمی سۆشیاڵ میدیا، ئەلگۆریتم تەنیا ئارەزوو نابینێت، بەڵکە هەندێ جار دروستی دەکاتەوە، بۆ نموونە: دوگمەی (لایک Like) لە فەیسبووکدا نموونەی ئامرازی کۆکردنەوەی داتایە، کە لە ڕواڵەتدا بێ زیان دەردەکەوێت! بەڵام ئەم دوگمەیە لە ڕاستیدا یارمەتیی فەیسبووک دەدات بۆ شیکردنەوەی ئارەزوو، هەست و کارلێکەکانی بەکارهێنەران، کە دەبێتە هۆی دروستکردنی بنکەی داتای زەبەلاح و بەکارهێنانی بۆ پێشبینیکردنی ڕیکلامی ئاڕاستەکراو و تایبەت و ئاڕاستەكردنی مرۆڤ بۆ بازاڕیكردن… بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا مرۆڤ هەمیشە لەگەڵ ئارەزووی ئاڵۆز و ناپێشبینیکراو دەمێنێتەوە.
15/3/2026 هەولێر




زمان، پەیام و ئەخلاق لە میدیای کوردیی باشووری کوردستاندا.. ئەمجەد شاکەلی

میدیا، دەستەواژەیەکە بۆ کۆی ئەو کەناڵانەی زانیاری و هەواڵ و پەیام و سەرگەرمی(کات بەسەربردن) بۆ خوێنەر و بیسەر و بینەرێکی بەرفراوان بڵاودەکەنەوە، وەک ڕۆژنامە و تیڤی و و ڕادیۆ و ماڵپەڕی ئینتەرنێت وتۆڕەکۆمەڵایەتییەکان. میدیا، لەو سیستمە سیاسییانەی جیهاندا کە بە دیموکراتی پیناسە دەکرێن، دوای دەسەڵاتی یەکەم”حوکوومەت” و دەسەڵاتی دووەم “پەرلەمان” وەک “دەسەڵاتی سێیەم” دەژمێردرێت. میدیا زۆر بە وردی چاودێری دەسەڵات و ئەو کەسانەی لە دەسەڵاتدان دەکات، وەها کارێکیش یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی دیموکراتی. دەستەواژەی میدیا هەردوو میدیای گشتی نەریتی و سۆشیال میدیای دیجیتاڵیش دەگرێتەوە.
کاتێک باس لە بار یا حاڵی زمانی کوردی لە میدیای کوردیدا دەکەین ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە حاڵی زمانی میدیای کوردی بە شێوەیەکی گشتی بەدەر نییە لە ڕەوشێکی زمانی کوردی تێدایە و پێیدا تێدەپەڕێت. زمانی کوردی بەگشتی و بەتایبەتیش لە باشووری کوردستان له‌ قه‌یران و کێشه‌یه‌کدایه‌، هه‌رگیز به‌ درێژایی مێژوو، قه‌یران و کێشه‌ی وای به‌ خۆیه‌وه‌ نه‌دیوه‌. زمانی کوردی تا دێت خراپتر ده‌بێت و تا دێت خراپ و خراپتر به‌ کار ده‌برێت و ئه‌تک ده‌کرێت و تا دێت به‌ره‌و له‌تبوون و داڕووخان ده‌ڕوات. ئه‌مڕۆ، خه‌ڵکێکی فرە به‌ ناوی زمانناسی و شاره‌زایی و پسپۆری و خوێندووییه‌وه‌، زمانی کوردی لەتلەت دەکەن و لەبەینی دەبەن. ئه‌مڕۆ، سه‌رباری ئه‌و ئازادییه‌ی کورد به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌یبینێت و سه‌رباری ئه‌و هه‌موو میدیا و ده‌سگەی ڕاگه‌یاندن و پاره‌ و ده‌سه‌ڵاته‌ی کورد هه‌یه‌تی (مه‌به‌ست باشووری کوردستانه‌) و سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو ته‌کنیک و پێشکه‌وتنه‌، له‌ بواری ڕاگه‌یاندن و گه‌یاندن و په‌خش و چاپه‌مه‌نییه‌ی، ده‌ستی کورد پێی ڕا ده‌گات، زمانی کوردی دادەکشێت.
میدیا، ئەگەر بە دروستی بەکار بهێنرێت، هۆکارێکە بۆ بەهێزکردن، پاراستن و پێشکەوتنی زمان و دەتوانێت ڕۆڵی زمان لە دەربڕین و دروستکردنی پێناسەی نەتەوەییدا بەهێزتر بکات. لە‌ مێژووی هە‌موو نە‌تە‌وە‌کاندا، میدیا ڕۆلی کاریگە‌ری هە‌بووە‌ بۆ چێکردنی پێناسە‌ی نە‌تە‌وە‌یی. دەگوترێت: “نەتەوەسازیی بێچووی چاپە‌مە‌نی بووە”. وەک ئەوەی بۆ نە‌تە‌وە‌ مۆدێرنە‌کانی ئەوروپا دەگوترێت.
ئەگەر لەپێشدا هەستێکی نەتەوەیی بووبێت، پتر لە نێو بڕێکی کەمی خوێندەوار، شاعیر و سیاسەتکاردا بووە. ئێستا میدیای بینراو بە تایبەت تە‌لە‌ڤیزیۆن و میدیای بیستراو و ڕۆژنامە و گۆڤار لە‌ نێو هەموو توێژ و چینەکانی کۆمەڵی کوردەواریدا، پەخش دەبن، بەڵام ئەو گوتارانەی دەبوو کار بۆ نەتەوەسازی بکەن، ئە‌وانە دەنگ و ڕە‌نگی حیزب و گرۆ و دەستەیان پێوە دیارە و ئیدیۆلۆگێنراون، چون حیزب خاوە‌نی ئەو میدیایانەن، هەر بەوەیش زمانە کوردییەکە خراوەتە خزمەتی ئیدیۆلۆگیاوە. دیارە زمانیش بۆ حیزب هێندە گرنگ نییە!
لە ھەرێمی کوردستان، لە ماوەی سیوچوار ساڵی ڕابردووی دەسەڵاتی کورددا، ھیچ ھەوڵێک نەدراوە بۆ یەکخستن و بەرجەستەکردنی زمانی ڕەسمی دەوڵەت. یا زمانێکی یەکگرتوو کە لە نووسین وداڕشتن، وەک یەک زمانی ھاوبەشی کورد بەلایەنی کەمەوە لە باشووری کوردستان پێڕۆ بکرێت. بێگومان لە نەبوونی زمانێکی ھاوبەشیشدا، شێوە جیاوازەکانی شێوەزار و ڕێنووس و نووسین دەبنە دیاردە. لەو ڕوانگەیەوە دەبینین زمانی داڕشتن و نووسین لە ڕاگەیاندنەکان و بڵاوکراوەکاندا، زمانێکی یەک جۆر و یەک شێوە نییە. بەڵکە ھەریەکە شێوەیەکی ڕێنووس پێڕۆ دەکات. تەنانەت زۆرجار ڕێنووسی یەک وشە بە گەلێ شێوە دەنووسن.
زمانی میدیای كوردی هێندە خراپە هینی ئەوە نییە ئێرەیی پێ ببرێت، چون هێندەی واژەی بیانی بە تایبەت ئینگلیزی تێکەوتووە تا دێت زمانی كوردی گچکەتر دەبێتەوە. سەدان وشەی بیانی و داتاشراو و ناساز و نادروست و سەدان وشه‌ی ئینگلیزی ترێنجێنراونەتە نێو زمانی کوردییەوە و ڕۆژانە نەک تەنێ لە میدیادا بەڵکە لە کۆڵانیشدا و لە لایەن خەڵکی بێسەوادیشەوە بەکار دەبرێن. ئەوەی لەمەڕ زمانی کوردییەوە لە میدیای کوردیدا دەگوترێت و دەگوزەرێت ناشێت تەنێ لە ڕووی زمانەوانی و زاراوەسازی و ڕیشەناسی و ڕێزمان و ڕێنووسەوە بخوێندرێتەوە، بەڵکە مامەڵە و بەرخورد و ئەخلاق و شێوازی هەڵسوکەوت و تێڕوانین و دواندن مەرجێکی سەرەکییە بۆ کاری میدیایی. ئەخلاقیش لە میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بریتییە لە کۆمەڵێک بەها و بنەما کە ڕێنمایی بڵاوکردنەوەی زانیاری و هەڵسوکەوت لەگەڵ جەماوەردا دەکات، واتە: بەکارهێنانی وشە و وێنە وەک ئامرازێکی دروستکردن و بنیاتنان، نە وەک ئامرازێکی وێرانکردن. چون میدیا دەچێتە نێو خەڵکەوە، هەموو جۆر و چین و پێشە و ڕەگەز و تەمەن و پیکهاتەکانی جڤاکی کوردییەوە. میدیا دەچێتە هەموو ماڵێکەوە و دەچێتە بەر دید و بەر گوێی گەورە، گچکە، مێ و نێری کوردەوە، کە هەر یەکێک لەوانە خاوەنی ئاستێکی تێگەیشتنی جیاوازە لە یەکێکی دی. هەر لەبەر ئەوانە شێوازی بەکاربردنی زمان، ئاراستەی وتار، خوێندنەوەی دەروونیی وەرگر، خوێنەر، بیسەر، بینەر هەموو ئەوانە مەرجگەلێکن بۆ کاری میدیایی.
دەشێت لە چەند نموونەیەکدا هەندێک تێبینی لەمەڕ ئەو باسە و لە ڕووی بنەما ئەخلاقییەکانی میدیاییەوە وشێوازی بەرخوردی میدیای کوردی لەگەڵ وەرگر، خوێنەر، بیسەر، و بینەردا پێشان بدرێن:
یەک
لە حەفتەنامەی (هەولێر)ی ژماره 1204ی ڕۆژی سێشەممەی 6ی دیسەمبەری2011دا، کە لە هەولێر دەردەچێت لە لاپەڕەی فەرهەنگدا دوو هەواڵ لەمەڕ تەندروستی مامۆستایان نەوزاد ڕەفعەت و زاهیر ڕۆژبەیانی کە هەردوویان نەخۆش بوون بڵاو کرابوونەوە. ئەو دووانە دوو نووسەر و شاعیری ناسراوی کوردستان بوون. مامۆستا ڕەفعەت شاعیرێکی دیار و ناسراوی هەولێر بوو و مامۆستا ڕۆژبەیانییش، نووسەرێکی ناسراوی شاری کەرکووک بوو و لە هەولێر دەژیا. بە چەند دێڕێک باسی تەندروستی مامۆستا ڕۆژبەیانی کرابوو و وێنەیەکی مامۆستایش لەگەڵ هەواڵەکەدا دانرابوو. وێنەکە هینی ئەو کاتە بوو کە مامۆستا گەلێک نەخۆشە و گۆڕانێکی زۆر بەسەر شێوە و سیما و ڕوخساریدا هاتبوو. هەر کە وێنەکەم بینی دەسبەجێ چەند دێڕێکم وەک ڕەخنە لە پەخشکردنی ئەو وێنەیە بە ئیمەیڵ بۆ سەرنووسەری هەولێر مامۆستا جەواد قادر نووسی و باسی ئەوەم کرد کە نەدەبوو ئەو وێنەیەی مامۆستا ڕۆژبەیانی کە نەخۆشە دابنێن و ئەگەر هەر بڕیارە وێنەکەی دانرابا، دەبوو وێنەیەکی کۆنتری دانێن، چون ئەوە کارێکی جوان نەبوو و ناخۆش و ناپەسەند و کاریگەر بوو بۆ هەموو دۆستانی مامۆستا ڕۆژبەیانی و ماڵبات و خانەوادەکەیان.
دوو:
له‌ گوتارێکیدا به‌ ناوی”خاک و جه‌سته‌ لای جه‌نگیز ئه‌یتماتۆف و سه‌میر نه‌قاش، له‌ هه‌ردوو رومانی(رۆژه‌که‌ له‌ سه‌ده‌یه‌ک درێژتر ده‌بێته‌وه‌) و (شلۆمۆ کورده‌ و من و رۆژگار)دا”، که‌ له‌ دوو به‌شدا، وه‌ک ڕانانێک بۆ دوو کتێبی تازه‌په‌خشکراوی نووسه‌ر و چیرۆکنووس مامۆستا جه‌لیل کاکه‌وه‌یس، بڵاو بووه‌ته‌وه، ‌مامۆستا نه‌جات نوری، نووسه‌ری گوتاره‌که‌، ده‌نووسێت:”له‌م دێڕانه‌ی سه‌ره‌تادا ده‌بێت قه‌دری هه‌وڵه‌ دیاره‌کانی برای ئازیزمان(جه‌لیل کاکه‌وه‌یس)ی چیرۆکنوس بگرم که‌ به‌و ته‌مه‌نه‌وه‌ هێشتا عه‌شقی ئه‌و بۆ ئه‌ده‌ب و نووسین پیرۆزی ماوه‌و به‌رده‌وام به‌و عه‌شقه‌وه‌ خزمه‌ت به‌ خوێنه‌رانی کورد ده‌کات. هێشتا ده‌یه‌وێت ئه‌ده‌ب ببێته‌ سه‌رچاوه‌ی ژیانمان و له‌ناو هه‌مو تاریکاییه‌کاندا روناکیه‌کمان پێ ببه‌خشێت. هێشتا ده‌ست ده‌بات بۆ وه‌رگێڕانی ئه‌و ده‌قه‌ باشانه‌ که‌ خوێنه‌ری ئێمه‌ ده‌ستی پێیان نه‌گه‌یشتووه‌…” . تۆ له‌م نووسینه‌دا تێبینی ئه‌م ڕسته‌ و وشانه‌ بکه‌”..که‌ به‌و ته‌مه‌نه‌وه‌ هێشتا عه‌شقی بۆ ئه‌ده‌ب و نووسین پیرۆزی ماوه‌…” و “..هێشتا ده‌یه‌وێت…” و “هێشتا ده‌ست ده‌بات بۆ وه‌رگێڕانی…”.، وا باسی مامۆستا کاکه‌وه‌یس ده‌کات، وه‌ک بڵێی خودانه‌خواسته‌ و دوور له‌ گیانی مامۆستا کاکه‌وه‌یس، مامۆستا کاکه‌ویس:
“له‌ نێو ماڵێکی بێ ژن دا
له‌ بن لێفێکی چڵکن دا
له‌ سه‌ر ته‌ختێکی ڕه‌ق و ته‌ق
سه‌رتاپای شه‌ڵاڵی ئاره‌ق
پیر و که‌نه‌فت و که‌له‌لا
هه‌موو له‌شی هه‌لا هه‌لا
پشتی ڕه‌ق و باسکی ته‌زیو
پێێ نه‌ده‌کرا ئه‌م دیو ئه‌و دیو
کز و گۆد و سڕ و بێ ناز
پێچی ده‌دا وه‌ک مارانگاز” ، که‌وتووه‌ و بێهێز و لاواز، به‌ حاڵ نووزه‌ی لێوه‌ دێ و هه‌ناسه‌ ده‌دات. به‌و جۆره‌ باسکردنی مامۆستا کاکه‌وه‌یس و نیشاندانی وه‌ک پیرێکی په‌ککه‌وته‌، ئه‌گه‌ر به‌لای مامۆستا نه‌جات نووریشه‌وه‌ بۆ پێشاندانی وزه‌ و توانست و خواست و کۆششی مامۆستا کاکه‌وه‌یس بێت، هێشتا کورت ده‌هێنێ و له‌ ڕووی ده‌روونی و سایکۆلۆگییه‌وه‌، ئه‌گه‌ر نه‌یشێباته‌وه‌ سه‌ر خۆی و وه‌هایش پێشان بدات، که‌ گرنگ نییه‌ و بێخه‌مه‌ له‌و ڕووه‌وه‌، کار ده‌کاته‌ سه‌ر مرۆڤ (کاکه‌وه‌یس). مامۆستا جه‌لیل کاکه‌وه‌یس، هه‌موو چه‌ند مانگێکه‌، له‌ ته‌مه‌نی 63 ساڵیدا وه‌ک مامۆستا خانه‌نشین کراوه‌، ئیدی که‌ی هینی ئه‌وه‌یه‌ پێی بگوترێ:”به‌و ته‌مه‌نه‌وه‌ هێشتا….”، خۆ ده‌یان خه‌ڵکی 75-80 ساڵان و هه‌ورازتریش ئه‌مڕۆ فه‌رمانڕه‌وای وەڵاته‌که‌ی مامۆستا کاکه‌وه‌یسن و بڕیار به‌سه‌ر ژیانی میلیۆنان کاکه‌وه‌یسدا ده‌ده‌ن و که‌سیش پێیان ناڵێ پیر!

سێ:
پێم وایە هەموو بینەر و بیسەر و خوێنەرێکی کورد، کە پتر بە هۆی میدیای بینراو و بیستراو و تۆڕەکۆمەڵاتییەکانەوە ئاگاداری هەواڵ و ڕووداو و چالاکی و ناچالاکی و بوارەکانی دیکەی ڕەوتی ژیان دەبن لە کوردستان و دەرێی کوردستان، لەم جۆرە دیمەن و گوتارانە گەلێ جار دەبێنن و دەژنەفن و دەخوێننەوە: خێزانێک یا چەند خێزانێک بەهۆی ڕووداوێکی هاتوچوونی ئۆتۆمبیلەوە ئیدی پێکدادان بێت یا وەرگەڕان یا بەهۆی شەڕی نێوان دوو ماڵەوە یا دوو تیرەوە یا بەهۆی لافاو یا ئاگرکەوتنەوەوە یا بەربوونەوە لە باڵاخانە و تەلار و هەورازێک یا بەهۆی تەقە و بۆمب و مینەوە یا بەهۆی هەڵاتنەوە بۆ هەندەران و لە ئاوی زەریادا خنکان یا هەر ڕووداوێکی دیکەی لەو جۆرانە بێت، کەسێک یا چەند کەسێکیان تێدا دەچن، دەبینیت میدیاکاران وەک داڵ لەو ماڵانەی یا لەو کەسانەی کچیان، کوڕیان، باوکیان، دایکیان، خوشکیان، برایان، ژنیان، مێردیان، منداڵیان، کەسێکیان یا چەند کەسێکیان تێدا چوونە و گیانیان لەدەست داوە یا زیانی گەورە بە لەش و ماڵیان کەوتووە، لەبەردەم ماڵەکەدا، لەنێو ماڵەکەدا، لە گۆڕستان و لە کاتی ناشتنی خۆشەویستەکانیاندا، کاتێک گەرمەشین و شەپۆڕ و واوەیلایانە و لە سنگ و ڕوومەتی خۆیان دەدەن، ڕێک لەو کاتەدا میدیاکاران بە خۆ و کامیرا و مایکێکەوە گەرماوگەرم خڕ دەبنەوە و دەچنە بەردەم کەسی کۆسکەوتوو و لێقەوماو و نوقمبووی خەم و گریان و وەڕس لە گیانی خۆ و دەست بە پرسیار دەکەن لێی لەمەڕ ئەوەی چ هەستێکی هەیە کە کەسەکەی بەو جۆرە گیانی لەدەست داوە و دەیەوێت چی بڵێت و ئیدی لەو جۆرە پرسیارە ناپەسەند و نابەجێیانە، بێ ڕەچاوکردنی ڕەوشی پەشێوی ئەو مرۆڤە و بێ بیرکردنەوە لە باری ئاڵۆزی دەروونی ئەو! وەها کارێکی میدیاکار دەیکات نازانم بۆ خۆی دەیخاتە چ خانەیەکەوە، بەڵام ئەوە دەزانم کە دوورە لە هەموو بنەمایەکی ئەخلاقی و ئەتیکێتی کاری میدیایی.
چوار:
مامۆستایەکی شاعیر لە دیدارێکی تەلەڤزیۆنیدا باس لە گوندێکی گەرمیان دەکات، کە داربەڕوویەکی تێدا شین بووە، ڕێک بەم جۆرە دەیگێڕێتەوە:”لە گوندی ناساڵح لە پشت کفری، گوندێک هەیە پێی دەڵێن ناساڵح، لە پشت کفری بەڵێ، داربەڕوویەک هەبوو، هاوڕێکانم لەبواری میندا کاریان دەکرد، پێیان سەیر بوو لە دیالە لەو شوێنە عەرەب نشینە، لەم شوێنە داربەڕوو چی دەکات، دوای ئەوەی بۆ پاککردنەوەی لوغمەکان هەڵیان کۆڵی، بینییان خێزانێکی کوردە ئەنفال کراون، یەکێک لەو منداڵانە کە شەرواڵێکی مۆری لەبەر بووە، لەناو گیرفانەکەی بەڕوو هەبووە، دوای ئەوەی لە چاڵیان ناون ناشتوویانن، ئەو بەڕووەی گیرفانی ئەو منداڵە شەرواڵ مۆرە 11 ساڵییە، وردە وردە گەورە دەبێت و دەبێتە داربەڕوو..”. تا ئێرە فەرموودەی ئەو مامۆستایەیە. بەڵام با بڕێک وردبینەوە لەو قسانە بزانین چەندی ڕاستە و چی لێ هەڵدەکڕێنین:

  1. گوندی ناساڵح لەنێوان سەرقەڵا و کفریدایە و سەربە شارۆکەی کفرییە. کفری، شارۆکەیەکی کۆنی مێژووییە و هەمیشە سەربە ئوستانی کەرکووک بووە، لێ پاش لەتوپەتکردنی کەرکووک لە ساڵی 1975دا، کفری لە کەرکووک دابڕێنرا و لە 6 نۆڤەمبەری 1975دا بە کردەیی بە ئوستانی دیالەوە لکێنرا، بەڵام فەرمانی کۆماریی ئەو گۆڕینە بە شێوەیەکی ڕەسمی بە ژمارە 41 لە ڕۆژنامەی وەقائیعی عیراقی(الوقائع العراقیة)ی ژمارە 2513، لە 8ی فێریوەری 1976دا بڵاوکرایەوە و بڕیار درا:

  • ئوستانێک بە ناوی ئوستانی سەلاحەددین دامەزێنرێت و نێوەندەکەی شاری تکریت بێت.
  • شارۆکەی خورماتوو بخرێتە سەر ئوستانی سەلاحەددین.
  • شارۆکەی کفری و تەواوی شارەدییەکانی بخرێنە سەر ئوستانی دیالە .

  1. بەوەی کە گوندی ناساڵح ئێستا سەر بە ئوستانی دیالەیە، نە عەرەبنشینە و نە هەرگیزیش عەرەبنشین بووە و ئوستانی دیالەیش ئەگەر کاکی شاعیر بڕێک شارەزای جیۆگرافیا و مێژوو بووایە دەیزانی ئەگەر تەواوی ئوستانی دیالە بکەیت بە دوو لەتەوە لەتێکی خاکی کوردستانە و کوردنشینە، خانەقی، جەلەولا، قزڕەوات، مەنەلی، شارەبان و… وەک نموونە. ئێستا ئیدی بە تۆبزی کفریشی بە قەرەتەپە و جەبارە و سەرقەڵاوە خراوەنەتە سەر. باسکردنی ناساڵح و کفری و قەرەتەپە و سەرقەڵا وەک دیالە و باسکردنی خورماتوو وەک سەلاحەددین (تکریت) و باسکردنی مەخموور وەک مووسڵ (نینوی) لەلایەن هەر تاکێکی کوردەوە لە هەر پلە و پایە و چین و ئاست و بیرکردنەوە و بەرگێکدا بێت، چاوپۆشینە لە واقیعیکی سەپێنراو و دداننانە بە قانوونێکی نادروست و ناڕەوا کە لە پەنا و سایەیدا گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستان و عەرەباندن پیادە دەکرێت! کورد دەبوو بۆ خۆی، بە تایبەت فەرهەنگییانی، هەرگیز تووتی ئاسا، جۆر و شێوازی ناوهێنانی دەڤەرەکانی کوردستانی وەک دەسەڵاتدارانی بەغدای بەکار نەبردایە و دەستەواژەکانی ئەوانی لە میدیادا نەگوتبایەوە کە ئەوە “أضعف الإیمان”ەکەیە!
  2. هەرگیز خەڵکی ئەنفالکراو نەگوێزراونەوە بۆ ناساڵح و کفری و هەرگیز لەوێ نەنێژراون و تاکە یەک گۆڕی ئەنفالکراوێک لەو دەڤەرەدا نییە. ئەوانەی ئەنفالکراون براون بۆ تۆپزاوای لای کەرکووک و لەوێیشەوە بۆ بێاوانەکانی نۆگرەسەلمان و سەماوە.
  3. وەک چۆن دارخورما لە هەورامان یا چیای گارە ناڕوێت، داربەڕوویش هەرگیز لەو دەشتی گەرمێنەدا نەڕوواوە، نازانم ئەگەر ئێستا بە هۆی تەکنۆلۆگیا و ئامرازی نوێوە وەها کارێک ببێتە ڕاستییەک! ئەو هاوڕێیانەی مینهەڵگر، ڕەنگە خەڵکە ئەفەندییەکان بووبێتن، ئەوانەی لەسەر ئەسکەمیل دادەنیشن و لە پشتی مێزەوەن، دەنا کارگەرەکان کە خەڵکە گیانفیداکارەکانن و ئەوانن تووشی زیان دەبن و لاقیان، قۆڵیان و دەستەکانیان دەپەڕێت، چاوانیان لە دەست دەدەن و ژیانیان لەدەست دەدەن، ئەوان دەزانن داربەڕوو لە گەرمیان نابێت و ئەنفالکراویش نەگواستراونەوە بۆ ناساڵح!
  4. گوندی ناساڵح سنوور نییە ، ئەگەر جارجار جەنگی تێدا بووبێت ناکاتە ئەوەی مەیدانی جەنگ بووبێت، ئیدی ئەم مین و مینهەڵگرتنەوە و مینناسی و مینبازی و مینیزم و مینیست و مینهەڵگرانە تەنێ خەیاڵێکی مۆری، وەک شەرواڵی کوڕە 11 ساڵەییە شەرواڵ لەپێیە خەیاڵییەکەی نێو گۆڕە خەیاڵییەکە و ناوکە خورما خەیاڵییەکەی نێو گیرفانی و داربەڕووە خەیاڵییەکەی شاعیرێکە دوای ڕامانێکی قووڵ و داچۆڕانێک بە نێو خۆدا. پێناسەکردنی ناساڵح وەک دەڤەرێکی عەرەبنشین و ئەو خەیاڵە مۆرەی شاعیرەکە، وەنەبێ تەنێ لە سنووری زمانی کوردیدا باس کرابێت و مابێتەوە، بەڵکە کراوە بە زمانی فارسییش و لە ئینستاگرام(Instagam)یشدا بڵاو کراوەتەوە. . ماوەیەک دوای دیتنی ئەو دوو ڤیدیۆیەی مامۆستای شاعیر، ڤیدیۆیەکی دیکەیم دیت لەوێدا پێمان دەڵێت، ئەوەی لەمەڕ داربەڕوو و منداڵە شەرواڵ مۆرەکە و ناساڵحەوە گوتوویەتی تەنێ خەیاڵە و خەیاڵێکی شاعیرانە و هیچی تر ! ئەوەی بۆ من سەیرە ئەو هەر جەخت لە عەرەبنشینیی ناساڵح و عەرەبایەتی ئەو دەڤەرە دەکاتەوە، کە ئەوە دەکاتە شەوارە پێ کردنی لاوانی کورد و ناشارەزایانی جیۆگرافیای کوردستان و ئەوانەیشی بە زمانی فارسی دەپەیڤن، چون بۆ ئەوانیش ئەو داهێنانە مەزنەی مامۆستای شاعیر کراوەتە فارسی!
    پێنج:
    لە تەواوی میدیای باشووری کوردستاندا و لەلایەن ئەوانەی دەنووسن و قسە دەکەن و دەبیسرێن، بە خەڵکە بەرپرس و سیاسەتکار و فەرهەنگییان و خەڵکە گشتییەکەیشەوە، وشەی “هەرێم” جێی بە وشەی کوردستان یا باشووری کوردستان لەق کردووە و بووە بە جێگرەوەی ئەو دوو وشە و دەستەواژەیە. کە دەگوترێت هەرێم یا تەنانەت هەرێمی کوردستانیش، دەکاتە ئەوەی تەواوی ئوستانی کەرکووک و نیوەی ئوستانی دیالە و نیوەی ئوستانی نەینەوا(مووسڵ) دەسڕدرێنەوە. ئەم وشەی هەرێمە ڕیک وەک “ناوچەی ئۆتۆنۆمی/منطقة الحکم الذاتي”یەکەی عیراقی سەردەمی بەعسە و لە واقیعیشدا هەر ئەوەیە کە بەعس بە کوردی ڕەوا دەبینی. وشەی هەرێم بە قرتاندنی وشەی کوردستانەکەی، لەسەر زمانی دەسەڵاتدارانی بەغدا و عەرەب و بڕێک خەڵکی ناکوردەوە گەلێک شیرینە و هەردەم دەگوترێتەوە و دەنووسرێت و بەکاردەبرێت و دەدرێت بە گوێی کورددا تا گەیشتووەتە ڕادەیەک سیاسەتکارانی کورد و میدیای کوردی و کوردستانی، وەک تووتی لاسایی “هەرێم لەزارخۆشەکان” دەکەنەوە و ڕۆژانە بێ وشەی کوردستان هەزار پاتەی دەکەنەوە. خەڵکە ئاساییەکەی کوردستانیش بەگوێرەی تیۆری خەڵک (مرۆڤەکان) لەسەر ئایینی پادشاکانیانن “الناس علی دین ملوکهم” هەر ئەوەی میدیاکان و حیزبەکان و سەردارانیان دەیڵێنەوە، ئەوانیش ڕێک بەو جۆرە بەو ئاوازە دەخوێنن. دەسەڵاتی بەغدا و ناکوردان کە دەڵێن هەرێم، واتە: “کوردینە ئێوە تەنێ ئەو سێ قوتە شارە: دهۆک، هەولێر و سلێمانی هینی ئێوەیە و بۆتان هەیە پێی بڵێن هەرێمی کوردستان و لەوە بەولاوە یەک دانە سەنتیمیتر خاکتان نییە و نابێت باسی بکەن”. ئەوان کە دەیشڵێن هەرێم، واتە: “ئێوە وەک هەرێم بەشێکن لە عیراق و هیچی تر و ئەگەر لە باشترین حاڵدا بیر لە جیابوونەوەیش بکەن لە عیراق، ئەوە تەنێ سێ قوتە شارەکانتان هەن و هیچ دی”. تەواوی ئەو دیدەی بەغدا لە میدیای کوردیدا برەوێ پێ دەدرێت و مێشکی خەڵکی پێ دەشۆردێتەوە.
    شەش:
    دەستەواژەگەلێکی بێفەڕ و دزێو و ناحەزی وەک: ناوچە جێناکۆکەکان، ناوچەکانی 140، ناوچە دابڕاوەکان، ناوچە دابڕێنراوەکان، ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم، لە میدیای کوردی و لە لایەن سیاسەتکارانی کورد و خەڵکی کوردەوە هەمیشە دەگوترێنەوە. ڕاستە هێز بڕیاری توانستی داگیرکردن و ڕزگارکردن و دەسەڵات گرتنە دەست و گێڕانەوەی خاکی زەوتکراو و ماڵ و سامانی دزراو و مافی خوراو دەدات، بەڵام مێژوو ئەوەمان بۆ دەگێڕێتەوە کە ئەو دەڤەرانەی میدیای کوردی و حیزب و دەسەڵاتەکەی کوردستان، بە 140 و جێناکۆک ناوی دەبەن، بێجگە لە کوردستان و خاکی کوردستان شتێکی دیکە نین!. ئەوەی میدیای کوردی و دەسەڵاتی کوردستان کە بە مادەی 140 ناوی دەبەن، تەواوی ئەم دەڤەرانەی باشووری کوردستان دەگرنەوە:

  • ئوستانی کەرکووک: تەواوی شاری کەرکووک و سەرجەم قەزا و ناحیەکانی دەگرێتەوە.
  • ئوستانی نەینەوا: قەزاکانی شنگال، حەمدانیە، شێخان، مەخموور، زوممار، تلکێف و ناحیەکانی بەعشیقە، قەحتانیە و رەبیعە دەگرێتەوە.
  • ئوستانی دیالە: قەزای خانەقین و ناحیەکانی: جەلەولا، قزڕەوات(سەعدیە)، مەیدان، قۆرەتوو، قەزای شارەبان و ناحیەکانی، قەزای بەلەدروز و ناحیەی مەندەلی و قەرەتەپە و کفری دەگرێتەوە.
  • ئوستانی سەڵاحەددین(تکریت): خورماتوو، ئامرلی، سلێمان بەگ ، کە سەربە کەرکووک بوون و ئێستا سەر بە سەلاحەددینن دەگرێتەوە.
  • ئوستانی واسیت(کووت): زرواتییە و قەزای بەدرە و ناحیەی جەسسان دەگرێتەوە.
  • لە هەرێمی کوردستانیش: چەمچەماڵ، ئاکرێ، فایدە، کفری و کەلار دەگرێتەوە.
    ئەوان، میدیای کوردی و دەسەڵاتی کوردستان، وەک بنێشتەخۆشە وشە و دەستەواژە بێفەڕەکانی جێناکۆک و 140 دەجوونەوە و بەکاری دەهێنن و دەیڵێنەوە، لە کاتێکدا کورد دەبوو لەبری ئەو دەستەواژانە ڕێک و ڕەوان بیگوتبا: ناوچە داگیرکراوەکان، لێ کورد نەیوێراوە و نایشوێرێت جاڕی داگیرکراویی ئەو بەشەی کوردستان بدات، کە لە هەرێمە قوتەکە زیاتر و بەرینترە. نزیکەی سەد ساڵە و بە تایبەتیش شەست ساڵێکە عەرەب دادەبارێنرێن و دادەبارنە کەرکووکەوە و کوردی خاوەنماڵ دەردەکرێن و عەرەب دەبنە خاوەنماڵ، ئێستایشی لەگەڵدا بێت، کورد ناتوانێت بێژێت ئەو عەرەبانەی هێنراونە و هاتوونەتە کەرکووک داگیرکەرن. کورد، بە میدیا و بە سیاسەتکارییەوە بە گوتنەوەی جێناکۆک و 140 کوردستانیبوونی تەواوی ئەو دەڤەرانە، کە لە 16ی ئوکتۆبەری 2017 بە دواوە ڕادەستی عیراق کران و ئەوانەیشی پێشتر عیراق دەستی بەسەردا گرتبوون و بەدرێژایی مێژوو کوردستان بوونە و کورد بە خاکی خۆی زانیوە، دەخاتە گومانەوە، چون مرۆڤ، ئەگەر نانیشتمانی و هێڕ و گەمژە نەبێت بە ماڵی خۆی ناڵێت جێناکۆک و ڕاپرسیی لەسەر کوردستانیبوونی خاکی خۆی ناکات! میدیای کورد، یادگەی مرۆڤی کورد، بە تایبەت نەوەیەک کە دوای 2003 پەیدا بوون، گێژ و بەنگ دەکات و دەسڕێتەوە. بەو هەموو ماڵوێرانییەی گەلی فلستین لە 1948ەوە بە دەست ئیسرائیلەوە تووشی هاتوون، تا هەنووکەیش فلستینییەک نییە بە فلستین نەڵێت: خاکی داگیرکراو یا فلستینی داگیرکراو “الأراضي المحتلة /فلسطین المحتلة”و بە ئیسرائیلیش نەڵێت: داگیرکەر”إسرائیل المحتلة/الکیان المحتل” یا دەوڵەتی عیبری”الدولة العبریة”! ئەو دەستەواژە دزێوانەی 140 و..لە پاش ڕووخانی ڕێژیمی بەعس و سەددام حوسەینەوە لە 2003دا هاتە گۆڕێ، لێ هەر لە 1991ەوە کە ئیدی دەڤەری نەفڕین ساز کرا، کورد تەنێ لەو دەڤەرەدا چەقی و ئیدی چ بە کردەوە و بە بیرکردنەوە نەیتوانی لەو بازنەی نەفڕینەکە بێتە دەرێ. ئەو دید و بەرخوردانە لە میدیای کوردیدا هەمیشە زەق دەکرێنەوە و مێشکی مرۆڤی کوردی پێ کول و نائاگا و کەم وزە دەکەن. هەر ئەوەی میدیای کوردی لەگەڵ کەرکووک و مووسڵ و دیالە و سەلاحەددین و واستدا دەیکات لەوە خراپتر لەهەمبەر کوردانی دەرێی باشووری کوردستان (کوردانی فەیلی) دانیشتووانی بەغدادا دەکات. جاران لە عیراقدا ئەگەر بتگوتبا کام شار لە عیراقدا گەورەترین شاری کوردانە یا کوردنشینە، دەگوترا شاری بەغدا. شاری بەغدا نشیمەنی کوردانی فەیلی بوو و یەک میلیۆن و پتر کوردی تێدا دەژیان. کوردانی فەیلی هەمیشە بڕبڕەی پشتی بزاڤی ڕزگاریخوازی کوردستان بوون چ لە ڕووی هێزی مرۆیی و چ لە ڕووی ئابوورییەوە. ئەوان لە سەنگەری پێشەوەی خەبات و بەرخوداندا بوون. ئەوان گەورەترین و ڕێکوپێکترین و دڵسۆزترین و بوێرترین و ئازاترین و ڕاستگۆترین کورد بوون کە لەنێو داگیرکەرانی خاکی کوردستاندا دەژیان و ئامادەیی تەواویان بۆ هەموو چالاکییەک و شێوازەکانی خەبات هەبوو. ئەو کوردەیلە کە چەندین سەدە بوو نیشتەجێی بەغدا بوون و تێیدا ژیابوون، بە بیانووی ئێرانیەتییەوە وەک بنەچە، ڕێژیمی بەعس دەستی بەسەر تەواوی سامان و ماڵ و هەموو شتێکیاندا گرت و بە پێ خاوسێ وەدەریانی نا بۆ ئێران و پتر لە سی هەزار لە کوڕە گەنجەکانیانی خستنە زیندانەوە و دواتر یەک دانەیشیان لێیان نەهێشتەوە و هەموویانی لەبەین برد. وەها نەهامەتی و کارەسات و قڕان و بنبڕکردن و ستەمێک، لە میدیای کوردیدا چ گرنگییەکی پێ دراوە؟ کەی باس کراوە؟ کەی بەدواداچوونێ بۆ بزربووان و بۆ کێشەکانیان کراوە؟ ئێستایش لە هەرێمە قوتەی لەمەڕ خۆمان، کوردانی فەیلی نەک وەک خاوەن ماڵ، وەک میوانیش ناژمێردرێن و خەڵکی کوردی سی قوتە شار، هێندەی شارەزاییان لە ئیستەنبوول و دوبەی و عەممان و بەسرە و شام و تاران و لبنان و خەڵکی ئەو دەڤارانەدا هەیە، لە سایەی میدیای کوردی و شێوازی بەرخوردی، یەک لە سەدی ئەوە شارەزایی و زانیارییان، لەمەڕ کوردانی فەیلییەوە نییە!
    حەفت:
    نووسین و گوتنەوە و دەربڕینی ناوی هەندێک شوێن و دەڤەری کوردستان بە جۆرێکی نادروست لە میدیای کوردیدا دەبنە هۆی سڕینەوەی مێژوو و پەخش کردنەوەی هەڵە. “خورماتوو” و “دووبز” و ” ڕانیە ” و ” کەڵەکی یاسین ئاغا، کەڵەک یا ئەسکی کەڵەک ” و “جەلەولا” و “کلکەی کۆزەکوڵ یا کۆزەکوڵ”ی کوردستان دەکرێن بە “دووز” و “دبس” و “ڕاپەڕین” و “خەبات” و “گوڵاڵە” و “ڕزگاری” و…هەموو ئەوانە وەک گۆڕینی “کەرکووک”بوو بۆ “تأمیم” لە سەردەمی بەعسدا، وەها کارێک هۆکارە بۆ کاڵکردنەوە و لەبیرچوونەوەی مێژوو! لە میدیای کوردیدا فرە جار کە باسی دێیەک یا چەند دێیەک دەکەن لە دەوروبەری کەرکووک یا مەنەلی و خانەقی و.. دەڵێن دانیشتووانەکەی کوردن یا چوار دێی کوردنشینن لای خورماتوو، وەک بڵێی لە خاکێکی عەرەبستان، تورکستان، ڕووسستان، هیندوستان و…چوار دێی کوردنشین هەن. ئەم ئاواییانەی خانەقی، مەنەلی، کەرکووک ئەگەر کوردنشینیش نەبن و ئەگەر تەواوی ئەو خاکە عەرەبنشینیش بێت خاکەکەی لە ڕووی مێژووییەوە کوردستانە و تەواوی یا زۆرینەی خەڵکەکەی کوردن، میدیای کوردی و حیزب و دەسەڵات و مرۆڤی کورد هەرگیز بیر لەوە ناکەنەوە کە بە هەڵە بەکاربردنی وشە و دەستەواژە و چەمک لە زمانی میدیادا، جێی خۆی دەگرێت و دەبێتە هۆکاری چاندنی تۆوی ناڕوونی و وەبەرهێنانی مرۆڤی چەواشەکراو و ناڕوون.
    هەشت:
    لە دەسپێکی ناساندنی عیراق لە لایەن بریتانیاوە وەک دەوڵەت لە 1921دا، چەندین جار بە مەبەستی گۆڕینی دیمۆگرافیایی، گۆڕین لە کارگێڕی و خاکی باشووری کوردستاندا کراوە. تەواوی ئەو گۆڕینانە حوکوومەتی عیراق بۆ دەستکاریکردن و بچووککردنەوەی باشووری کوردستان، بەتایبەت لەو ناوچە و دەڤەرانەی کەمینەیەکی ناکورد(تورکمان، مەسیحی، تاکوتەرا عەرەب)ی تێدان. ئەو دەڤەرانەی وەها گۆڕینێکیان تێدا کراوە، ئوستانگەلی کرکووک، مووسڵ و دیالەن. مووسڵ، لە 27ی ئایاری 1969دا قەزای دهۆکی لێ دابڕێنرا و کرا بە ئوستان بە بیانووی ئەوەی دهۆک شارۆکەیەکی کوردە، لە کاتێکدا ئێستایشی لەگەڵ بێت بەشە زۆرە کوردەکەی ئوستانی مووسڵ هێشتا بە قەزا و ناحیە و گوندەوە سەر بە ئوستانی مووسڵە و مووسڵیش وەک مێژوو بە گوتەی مامۆستا جەرجیس فەتحوڵڵا”هەرگیز شارێکی عەرەبی نەبووە”. کەرکووکیش چەندین جار گۆڕانی گەلێک کاریگەری تێدا کراوە بە دژی کوردستانیبوون و کوردیبوونی شارەکە. بە فەرمانێکی کۆماریی ژمارە 137 لە 28ی فێبریوەری 1970دا، گوندی کەلاری سەر بە ناحیەی شێروانەی سەربە قەزای کفری و ئوستانی کەرکووک، کرا بە قەزا. بەڵام ئەم قەزای کەلارە لەگەڵ قەزای چەمچەماڵی سەر بە ئوستانی کەرکووک بە فەرمانی کۆماریی ژمارە 608 لە 6ی نۆڤەمبەری 1975دا بە خۆیان و ناحیەکانیانەوە لە ئوستانی کەرکووک دابڕێنران و بە ئوستانی سلێمانییەوە لکێنران. هەردوو قەزای کفری و قەزای خورماتوو، لە ئوستانی کەرکووک دابڕێنران و یەکەمیان بە دیالەوە لکێنرا و دووەمیان بە سەلاحەددین(تکریت)ەوە. تەواوی ئەوانە بۆ تێکدانی نەخشەی کوردستان و عەرەباندنی باشووری کوردستان کراون. بەشێکیان بە ئاگاداری کوردیش کراوە و بەشێکی دیکەیان بە تۆبزی. کورد، نە ئەو دەمەی ئەو کارانە کراون و نە ئێستایش نووزەی لێوە نەهاتووە و نایەت. سەرباری هەموو گاڵتەجاڕییەک، ساڵانە کورد، شایی و دەهۆڵکوتان و زوڕنالێدان و شایلۆغان دەکات بە بۆنەی بە قەزابوونی کەلار و بە ئوستانبوونی دهۆک و پیرۆزبایی لەیەکدی دەکەن. تەواوی ئەو شایی و دەهۆڵکوتان و زوڕنالێدان و شایلۆغان و بەزمە بە هۆی میدیاوە گەرم دەکرێت و زەوینەی بۆ خۆش دەکرێت و ئامادەکاریی و تەدارەکی بۆ ڕێک دەخرێت و دنیایەک پارەوپووڵی بۆ خەرج دەکرێت. بێ ئەوەی میدیا باسی ئەوە بکات، وەها گٶڕانێک کە کراوە، بۆ لەتوپەتکردنی کەرکووک و مووسڵ بووە و بۆ تاساندنی کەرکووک بووە و بۆ سڕینەوەی کوردستانیبوونی کەرکووک بووە، کە نەدەبوو و نابێت جەژن و شایی لەو ڕۆژەدا بکرێت. ئەوەی میدیا دەیکات کارێکی ناپەسەندە و لەبیربردنەوەی مێژووە و گەوجاندنی جەماوەری کوردی ئەم سەردەمەیە. لەبری شایی، میدیای کوردی دەبوو کەرکووک و مووسڵ و خورماتوو و خانەقی و جەلەولا و شارەبان و مەنەلی و بەدرە و جەسسان و زرواتییە، لە هزری مرۆڤی کورددا بچێنێت و زیندوو بکاتەوە و بچەسپێنێت و بچەقێنێت و هەمیشە بیانخاتە بەرباس.
    نۆ:
    میدیای کوردی ئەگەر کەمۆکەیەک جیاوازییان لەگەڵ یەکدیدا هەبێت بە گشتی لە زۆربەی هێڵە گشتییەکانیاندا یەک دەگرنەوە و هاوبەشییان پترە لە جیاوازییەکانیان. دوو هەژموونی زاڵ ئاراستە و ڕەنگڕێژی دەکەن، هەژموونی حیزب و دەسەڵات و هەژموونی سەرمایەداری و بازاڕ لە شێوە نیولیبرالیزمەکەدا، کە هەردوویان تەواوکەری یەکدین و کار لەسەر ورووژاندن و خڕکردنەوەی خوێنەر و بینەر و بیسەر و گۆڕێنی مێشکی مرۆڤی کورد دەکەن بە ئاراستەی خۆشەویستکردنی حیزب و کەرتی تایبەت و سەرمایەداری و نیولیبرالیزمێکی سەقەت و شێوێنراو، چون باشووری کوردستان بە دەسەڵات و سیاسەت و سیاسەتکار و حیزب و بەشێک لە جڤاکەکەیشییەوە لە ڕووی دید و ئاسۆی بیرکردنەوەدا هێشتا لە قۆناخی دیوەخان و تەکیە و هۆز و خێڵ و کوێخا و عەشیرەتبازیدان. جڤاکی کوردستان هێشتا سەر بە فەرهەنگی فیۆدالی و خێڵەکییە کەچی خۆی بەستووەتەوە بە سەرمایەدارییەوە، کە دەبوو لە کوردستان ناوی (خێڵمایەداری) لێ نرابا و باس لە دیموکراتی دەکات، کە دەبوو لە کوردستان ناوی (ماڵباتوکراتی) لێ نرابا. دیموکراتی بۆ جڤاک و خەڵک و وەڵاتێک پیادە دەکرێت و دەگونجێت و دەچەسپێت، هیچ جیاوازییەک لەنێوان تاکێک و تاکێکی تردا و هاووڵاتییەک و هاووڵاتییەکی دیکەدا نەبێت و مرۆڤ وەک خۆی پێناسە بکرێت و بەرخوردی لەگەڵدا بکرێت، نەک وەک بنەچە و ماڵبات و هۆز و.. لە باشووری کوردستان هەر 1991 بە دواوە کە ئیدی حیزبگەلی چیا بوون بە دەسەڵاتی شار، یەکێک لە کارە هەرەپێشەنەکانیان زیندووکردنەوەی دیوەخان و هۆز و خێڵ و عێل و عەشیرەت و تیرە و تایفە و بەرەباب و ماڵبات بوو. دیوەخانانەیان بۆ ڕیشچەرموو و دەمڕاست و کوێخا و سەرانیان بڕییەوە و بەردەوام پێشوازییان لێ دەکردن و گرنگییەکی لە قەبارەی خۆیان زیتریان پێ دەدان. یەکێک لە سەرانی ئەو زلحیزبانەی کوردستان کە هەموو ژیانی، خۆی وەک خوێندەوار و چەپ و..داوەتە ناسین و خەڵکی کوردیش هەر بەو چاوە لێیان نۆڕیوە، تەنیا لە ماوەی27 ڕۆژدا لەنێوان 19/08/2024 – 12/11/2024، بە ناوی پێشوازیی لە خزمانی فڵان و فیسار، هۆز و خێڵگەلی: جاف، گه‌رگه‌ری، سوورچی، میراوده‌لی، مه‌نگوڕ، غه‌واره‌، گۆران، هه‌رکی، ته‌رخانی، نه‌ورۆڵی، گه‌ڵاڵی و..نوێنه‌ری ئایینه‌کانی: ئێزدی، کاکه‌یی، شه‌به‌ک، کلدان، ئاشووری، سریان، سوننه‌ی عه‌ره‌ب، شیعه‌ی عه‌ره‌ب و..نوێنه‌ری تورکمان و..نوێنه‌ری هۆز و خێڵی عه‌ره‌ب و کەسایەتی فڵانە دەڤەر و هەموو ئەوانەی بینیوە و لەگەڵیان جڤیوە و دنیای بۆ کردوونەتە ماستی مەیو و بەهاری بۆ هێناونەتە چۆکان و بەڵێنی ڕەنگاڵەی پێ داون . ئەم هۆزگەرایی و خێڵبازییە میدیای کوردی وەک نموونەیش کوردستانی نوێ گرنگییەکی یەکجار زۆری پێ دەدات و زەقی دەکاتەوە. سەرباری ئەوە ساڵانە فیستیڤاڵی خێڵ و هۆز دەکرێت و بە هەزاران خەڵک خڕ دەبنەوە و دەبێت بە شایلۆغان و پڕڕەنگردنەوە و دەمەزەردکردنەوەی هەستی هۆزگەرایی و خۆنواندن و شانازیکردن بە خێڵ و عێل و بنەماڵەوە. هۆز و عەشیرەت لەم ڕۆژگارەدا هەر بەوەوە ناوەستن کە میدیای ئەم و ئەو باسیان بکات و چالاکییە خێلەکییەکانیان پێشان بدا، ئیدی لە شاییدا بێت یا شین، بەڵکە بۆخۆیشیان کەناڵی تیڤی و بنکەی میدیایی و وتەبێژ و بارەگا و تەنانەت هێزی چەکداریشیان هەن. تەواوی ئەو گرنگیدانە بەو دیاردەی زەقکردنەوەی هۆز و خێڵگەراییە زەوینەخۆشکردنە بۆ سەرلێشێوان و بزربوون و هاندانە بۆ هەڵاتن لە بوون بە نەتەوە و نەتەوەسازی و نزیکبوونەوە لە شارستانیەتی، کە میدیای کوردی نۆرەیەکی گەلێ خراپ لەو پرسەدا دەلیزێت.
    بەشی هەرە زۆری میدیای کوردی کار بۆ حیزب و بەرژەوەندییەکانی حیزب دەکەن و لەنێو بازنەی حیزبدا دەجووڵێنەوە و وەک زمانی حیزب دەپەیڤن و دەهزرێن و حیزب دەیانژێنێت. لە زۆر کاتیشدا میدیا دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانی گوتاری دەسەڵات(حیزب) و بیرۆکەی تایبەت بە سیستمی سیاسی و لە قاڵبدانی ڕاستییەکان بە شێوەیەکی تایبەت لە جوارچێوەیەکی دیاریکراودا. حیزبی ئەم سەردەمەی کوردستانیش بوونەتە بەشێک لە سیستم و دەسگەی سەرمایەداری. سیاسەت بوارێکی سەرەکییە لە باسوخواسەکانیاندا و سیاسەتیش لە میدیای کوردیدا سیاسەتی حیزبە و پڕانیی میدیای کوردستانیش میدیایەکی حیزبییە بە هەردوو دیوەکەیدا، حیزبی دەسەڵات و حیزبی دەرێی دەسەڵات و حیزبگەلێک پێیەکیان لە دەسەڵاتدایە و پێیەکەی دیکەیشیان لە دەرێی دەسەڵاتە. حیزبگەلی دەڕێی دەسەڵات و ئەوانی دیکەی “نێو جۆگە..”یش هەرگیز نەیانتوانیوە خاوەنی خۆیان بن و لە دەسەڵات دابڕێن، بە سەدان داو بە دەسەڵاتەوە گرێ دراون! گەلێک خویایە میدیا یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە جڤاکییەکان، کە نۆرەیەکی سەرەکی هەیە لە سازکردنی بیروڕا و ئاراستەکردنی گوتوبێژ و گوتاری گشتیدا. بەڵام کاتێک زۆرینەی دامەزراوە میدیاییەکان پێوەندی ڕاستەوخۆیان بە حیزبە سیاسییەکانەوە هەیە، ئیدی سەربەخۆیی میدیا سنووردار دەبێت و دەبێتە هۆی ئاراستەکردنی هەواڵ بۆ بەرژەوەندی سیاسی (حیزب). ئامانجی میدیا تەنیا گواستنەوەی هەواڵ نییە، بەڵکە دروستکردنی بیرۆکە و چوارچێوەی تێگەیشتنە، چاودێری دەسەڵاتە، دژ بە گەندەڵی بوونە، ڕوونکردنەوە و هۆشیارکردنەوە و بەرزکردنەوەی ئاگایی کۆمەڵە لە ڕووی سیاسی و جڤاکییەوە، بەڵام کە سەربەخۆیش نەبێت دەبێتە ئامرازێک بۆ پرۆپاگەندەی سیاسی. گەلێ جار باس لە میدیای حوکوومەتی یا سەربەخۆ دەکرێت، لێ میدیای حوکوومەتیش هەر حیزب ئاراستەی دەکات و ئەوەیشی ناوی سەربەخۆی لە خۆ ناوە، بۆ خۆی وەها بانگەشەیەک دەکات دەنا ئەویش هەم لەم بەرە و هەم لەو بەر، “..نێو جۆگەئاسا” لە گەلێ لا دەخوات. چون سیستمی سیاسی لە هەرێم زۆرجار دووجەمسەرییە(پارتی، یەکیەتی)، ئەمە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر میدیا هەیە و میدیا دەبێتە بەشێک لە ملمڵانێی سیاسی، بەوەیش سەربەخۆیی لەدەست دەدات و تاڕادەیەک میدیای نیشتیمانیی بێلایەن کەمتر وەدی دەکرێت. سیاسەت و باسی سیاسەت، لە 1991ەوە لە تەواوی میدیای کوردیدا، هیچ کاتێک لەسەر بناخە و بنەمای هزر نەکراوە و ناکرێت. هێڵی هاوبەشی هەموویان گلەیی و گازندەیە و دزێوکردنی یەکدی و مێژوو و فەرهەنگ و جڤاکی کوردە. ئەو دوو هەژموونەی حیزب و سەرمایەداری(نیولیبرالیزم) تەواوکەری یەکدین. میدیای کوردی بە پەرەپێدان و برەودان بە ڕیکلام و پەسندانی کەرتی تایبەت و بەها لیبرالییەکان و بە زانین و نەزانینەوە کار بۆ نایەکسانی دەکات لە جڤاکی کوردستاندا.
    دە:
    ڕێکلام، خراپترین جۆری ڕیکلام، نانیشتمانی و نانەتەوەیی و ناکوردستانیترین ڕیکلام (بەتایبەت لە تەلیڤزیۆنەکانەوە)، هەمیشە میوانێکی خوێنتاڵ و تووکتاڵ و قەڵبی بەردەوامی ماڵانن. ڕێکلام بۆ کاڵا و بەرهەمی دەرەکیی(بە تایبەت تورکیایی) دەکرێت و بەرهەمی دەرەکیی وەک بێ ڕکابەر و نایاب وەسف دەکرێن و پەسن دەدرێن، لەبەرامبەریشدا بەرهەمی ناوخۆیی کوردستان و پێشخستنیان پشتگوێ دەخرێت و وەک پێویست بەتەنگ پێشخستن و برەوپێدانییەوە نین. ڕیکلام بۆ زانستگە و خوێندنگە و کۆمپانیا و بازاڕ و پۆشاک و خۆراک و هەموو شتێکی بیانی و ناکوردستانیی دەکرێت. ڕێکلامی تورکیایی بە زمانی تورکی تەنێ دۆبلاژ دەکرێت و ئیدی ناوەڕۆکەکەی بۆ میدیای کوردی گرنگ نییە چی دەگەیەنن و چی پەخش دەکەنەوە. تەنانەت ڕێکلام بە زمانی عەرەبی، میدیای کوردی هەر بە عەرەبی بڵاوی دەکاتەوە. ڕۆن و شیر و دۆشاوی تەماتە و چای و قاوە و برنج و سەدان شت و کاڵای دیکەی ئاڵتوونسا و مەحموود و جیهان و.. دەدرێنە دەرخواردی مێشک و چاوی مرۆڤی کورد. تەواوی ئەو کاڵا و شتانەیش هینی وەڵاتگەلێکن ددان بە بوونی کورددا وەک نەتەوەیەک نانین! میدیای کوردی بە تایبەت بینراو و ڕیکلام، دوو ڕووی یەک دراون. ئابووری بازاڕی ئازاد و سەرمایەداری، کە کوردستانیش خۆی پێدا هەڵواسیوە، ژیان دەکاتە ڕیکلامسازی و بە کاڵاکردن و بە بازاڕکردن. وەها سیستمێک، هەرچەندە بۆ خۆی بانگەشەی فرەیی دەکات، لە ڕێگەی میدیاوە مرۆڤ دەکاتە خاوەنی یەک چێژ و یەک بیرکردنەوە و تەنانەت یەک جۆرە شێوە و ڕوخسار. ئەوەی بازاڕی ئازاد و سەرمایەداری بۆ مرۆڤایەتی هێناوە و بەتایبەتیش بۆ کوردستان، بێجگە لە قەلەمووناندنی مرۆڤ هیچی دیکە نییە و هەمووان بە فیکەیەک دەست دەکەن بە “قوڵ قوڵ قوڵ”، مرۆڤ دەکرێت بە کۆیلەی بازاڕ و کاڵا. کوردستان ئەمڕۆ، بووە بە خواردنگە، هۆتێل، خانوو و ئەپارتمان، ئارایشگە، پێشانگای ئۆتۆمبیل، مۆڵ، سیتی، زانستگە و خوێندنگە و فێرگەی بیانی و بەزمان و فەرهەنگی بیانی، هەموو ئەوانەیش سەرمایەداریی لە پشتییەوەیە و حیزب ئامرازە بۆ جێبەجێ کردنی و میدیایش شەوارە بە خەڵک، بە مرۆڤەکان دەکات و دەیانکاتە ڕەدووکەوتووی بازاڕ و مەستی کڕین و بەرخۆریی. سەرمایەداری، کە لەسەر بنجی بەکاربردنی چینایەتی و جڤاکی ڕوواوە، مرۆڤ لە مرۆڤیەتی دادەماڵێت و دەیگۆڕێت بۆ ماددە و وەک هەموو کاڵایەک دەیئافرێنێت و دەیخاتە بازاڕەوە و کڕێن و فرۆشتنی پێ دەکات و دەیکاتە سەرچاوەی قازانج و سامان و هێز تا ئەو ئاستەی مرۆڤ دەگەیەنێتە حاڵەتی نامۆبوون (بە عەرەبی: الإغتراب، بە فارسی: بیگانگی، بە ئینگلیزی: (Alienation)، لە ڕۆح و ئاگایی و ویست و بوونی ئەخلاقی وەک لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا بە سەدان جۆر دەردەکەوێت و دەبینرێت، نامۆبوونێک مارکس لە سەدەی نۆزدەیەمدا باسی کردووە.
    میدیای کوردی هێندەی کار لەسەر هێنانی فەرهەنگی بیانی دەکات و برەو بە زمانی بیانی بەتایبەت ئینگلیزی دەدات، کە ئەو کارەیش هەر بازاڕ بە کاڵاکردنی فەرهەنگە، کاری لەسەر برەودان بە زمان و فەرهەنگی کوردی نەکردووە، ئەگەریش بە کوردی دەنووسرێت و دەگوترێت و دەبینرێت، لێ بە کوردییەکی ئەتککراو دەگاتە تۆ و من. گرنگییەکی زۆر بە هەندێ نەریتی ناکوردی وەک هاللۆیین، بلاک فرایدەی، ڤالانتاین، سەری ساڵی زایینی و.. دەدرێن و ڕیکلامی زۆریان بۆ دەکرێن، هەموو ئەوانە بەرهەمی سەرمایەداری و لاساییکردنەوەی ئەوروپا و ئەمەریکا و فەرهەنگی خۆراوایین و چ پێوەندێکیان بە کوردستانەوە نییە و هەرگیز نەیشبووە.
    یانزدە:
    سەرگەرمی، کە بوارێکی کۆمەڵایەتییە و دەکرێت لە چوارچێوەی تەنز و ساتیردا، وەک بوارێک بۆ کراوەیی و دڵفراوانی و چیژبەخشین و شادی و وەک ڕەخنەیەکی کاریگەر لە سیاسەت و جڤاک و ئابووری و دەسەڵات و..بەکارببرێت لێ لە میدیای کوردیدا ئەو سەرگەرمییە پتر کار بۆ فەرهەنگێکی تێکشکاو و ئامانجێکی سیاسی دیاریکراو دەکات، کە بە ڕێگە و شێوازی جیاواز کۆمەڵ بەرەو هەڵدێر دەبەن. فەرهەنگ، فەرهەنگی ڕاستەقینە کەمترین بوارێکە گرنگیی پێ دەدرێت. زۆرینەی کەناڵەکانی میدیای کوردی لایەنی فەرهەنگییان کەنار خستووە، هەمووی بووە بە سیاسەت و بازاڕ، وای لێ ھاتووە تێکڕای میللەت بووە بە “سیاسی” و “چاودێری سیاسی” و “شارەزای سیاسی”، کە لە ڕاستیدا هەموو بێجگە لە “دابەزیوی ئوتێلی سیاسەت..”.بە قەولی مامۆستا مەسعوود موحەممەد، شتێکی دیکە نین.
    دوانزدە:
    لە میدیای کوردیدا چەند دیاردەیەکی زەق لەمەڕ شێوازی دەربڕینەوە دەبێنرێن وەک نموونە: بەکارهێنانی وشەی توند و هەڵچووناوی، دروستکردنی دژایەتی و دووجەمسەری، بەکارهێنانی دەستەواژەی سیاسی بۆ هێرشکردنە سەر بەرانبەر یا ئەوەی لە بەرەیەکی دیکەدایە، هەموو ئەمانە دەبنە هۆی پتر لێکترازان و دابەشبوونی جڤاک. دەشێ ئەو دیاردانە وەک زمانی هەڵچوون و سۆزدار ناو ببرێن. ئەڵبەت لە میدیای حیزبیدا، هەواڵ بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو پێشان دەدرێت، واتە ئەوەی بە قازانجی حیزبە و بەشێک لە ڕاستییەکان دەشاردرێنەوە و سەرچاوەی تاکلایەنە بەکاردەبرێت، ئەمانەیش دەکەونە خانەی زمانی پرۆپاگەندەوە. بێگومان پەخشکردنی زانیاری هەڵە لە میدیادا، کاریگەریی خراپی نەک تەنێ بەسەر زمان بەڵکە بەسەر مێژوو، جیۆگرافیا، جڤاک، نیشتمان، خاک و هزری مرۆڤی کوردەوە دەبێت. لە میدیادا سیاسی درۆ دەکات، دووڕوویی دەبێتە ڕیگەیەک بۆ مشەخۆری، بازرگان و سەرمایەدار وەک فریادڕەس پێشان دەدرێن، بێ ئەوەی کەس بڵێ وانییە! هەست دەکەیت نیشتمانیش نوقمی بێ سەوادییە!
    سێیانزدە:
    لە ڕووی زمانی میدیاوە، زمانە کوردییەکەی، واتە؛ ڕێنووس و زاراوەسازی و ڕێزمان و ئەوانەوە، زۆر بە ئاشکرا دەبینرێت میدیا کێشەی زمانی پوختە و ستانداردی هەیە و جیاوازییەکی لە بەرچاو لە شێوازی نووسیندا هەیە و ڕێزمانێکی میدیایی یەکگرتوویش نییە، وای لێ ھاتووە ھەر کەناڵە و بەکەیفی خۆی نەک بە پێی دەستوور و ڕێسای زمان، وشە و زاراوە دادەتاشێت و دەیترنجێنێتە نێو زمانە کوردییەکەوە! دیارە ئەوەی پێوەندی بە زمانەوانییەوەیە لە میدیادا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پاشاگەردانییەی لە زمانی کوردیدا هەیە. میدیا وەک شمشێر (ذولفقار) کەی ئیمام عەلی، دوو دەمە، لەکاتێکدا هۆکارێکە بۆ دروستکردنی زمانێکی یەکگرتوو بۆ نەتەوەیەک، بە دیوەکەی تریشیدا هۆکارێکە بۆ لێکترازانی زمانەکە بۆ چەند زار و بنزاری جیاواز. لە میدیای کوردیدا هەر کەسە بە زارە لۆکاڵییەکەی خۆی دەنووسێت و دەدوێت و لۆکاڵیانە هزر و ئاوەزی دەخاتە بەرچاو و گوێی خوێنەران و بینەران و بیسەران. ئەم جۆرە هزرینەش لە چوارچێوەی ناوچەگەڕێتی زێتر تێناپەڕێت. تێپی لاتینی، وەک زڕباوکێکی دزێو هێنراوەتە نێو هەموو پەلێکی میدیاوە. لە میدیای کوردیدا، بە بیانووی ڕاگەیشتن بە پێشکەوتنی عەقڵ و هزر و هەموو بوارەکانی ژیانی سەردەم و کەموکورتییەکی کە لە زمانی کوردیدا یا لە جڤاکی کوردستاندا هەیە، کار لەسەر ئینگلیزییاندنی زمانی کوردی دەکرێت! کورد عاشقی فەرهەنگی بیانییە و ئەوەی خۆی پێ هیچە ئەو دیدەیش میدیا دروستی دەکات. وشەی کوردی بێ بیرکردنەوە لە ڕیشەی وشەکە و کورد چۆنی بەکار بردووە دەگۆڕدرێت بۆ شتێکی دیکەی ناکوردی، وەک نموونە: کورد دەڵێ: چای بخۆوە، ڤەخۆ، بخۆرەوە، کەچی دەنووسن “چــای بخــۆ، چای دەخۆی، چا دەخۆی”. کورد جاران بۆ کات و بۆ ئەو ئامێرەی کاتەکە دەژمێرێت دەیگوت “سەعات” دواتر وشەی”کاتژژمێر” پەیدا بوو کە بە واتای ئامێری ژماردنی کات دێت، کەچی ئێستا سەعات و کاتژمێر کراون بە”کاژێر” ئەمە ڕێک وەک ئەوە وایە تۆ بە “خەرمان، دەرمان، سێبەر، شارەبان و..” بڵێی”خەرما، دەرما، سێبە، شارەبا و..”. وشەگەلی “چای دەخۆی” و “کاژێر” ڕۆژانە سەدان گلەت دەدرێن بە گوێی مرۆڤی کورددا بە تایبەت زارۆک، کە مێشکی بە جۆرێک دەشۆردرێتەوە پێی وایە ئیدی ئەوانە ڕاستن چون میدیا وا دەنووسێت و وا دەپەیڤێت!
    کۆڵۆنیالیزمی فەرهەنگیی نەتەوە سەردەستەکانی دەوروبەرمان، ئەوانەی کوردستانیان داگیر کردووە، دەسکاریی هەموو بوونی کوردیان کردووە و هێندەیان کار لەسەر تواندنەوەی کورد لەنێو فەرهەنگیی خۆیاندا کردووە بە بێ تەقاندنی یەک فیشەک مێشکی نەتەوەیەک دەسڕنەوە. کورد تووشی لە خۆ نامۆبوون کراوە، نامۆبوونی زمانیی، فەرهەنگی و..زانستگە تایبەتییە بیانییەکان، خوێندنگە ناحوکوومەتییەکان، ئیدی ئەمەریکایی، ئینگلیزی، تورکی، فرانسایی، لبنانی و دەیانی تر..هەموو ئامرازی لەبەرچاون و جەخت لەسەر ئەو گۆڕینە دەکەنەوە. ئەڵبەت بنەمای تەواوی ئەوەی ڕوو دەدات، دەگەڕێتەوە بۆ سەرمایەداری و نیولیرالیزم، کە مرۆڤێک بەرهەم دەهێنن، هانی دەدەن بۆ ئەوەی هەمێشە بە دوای گەیشتن بە تراویلکەی بەختەوەریدا هەڕا بکات، کە سەرمایەداری بەڵێنی وەدەستهێنانی پێ دەدات، بەختەوەرییەک کە نییە و تەنێ خەیاڵە. تەواوی سیستمی سەرمایەداری و ئەوەی سەرمایەداری دەیکات و ئەو لەخۆنامووبوونەی کورد تووشی دەبێت، میدیای کوردی زۆر بە شانازییەوە لە کوردستان، لەکن کورد، لاوان و نەوەی نوێ بەتایبەت، بە ئارایشتکراوی و ڕازاندنەوە و جوانکاری و پیرۆزکردنەوە خۆشەویستی دەکات و تەواوی هەستەکانیان و مێشکیانی لێ تژی دەکات.
    کورد بە گشتی و ڕووناکبیران و فەرهەنگییانی کورد و میدیای کوردی بە تایبەت، دەبوو تەماشایەکی نەتەوەگەلی دیکە، دەر و دراوسێ و خەڵکی دیکە بکەن بۆ ئەوەی بزانن خەڵکی دی چۆن بیر لە زمانی خۆیان دەکەنەوە! وەک نموونە دەشێ تەماشایەکی ئەم دوو مرۆڤە بکەین:
    مالیک حەدداد (مالك حداد (1927 – 1978) شاعیر و ڕۆماننووسی جەزائیری. ئەو عاشقی زمانی عەرەبی بوو و داخ و حەسرەتی ئەوەی هەبوو کە بە عەرەبی نەیدەنووسی. پاش سەربەخۆیی جەزائیر سوێندی خوارد، ئیدی بێجگە لە زمانی عەرەبی بە زمانێکی دیکە نەنووسێت. حەدداد خاوەنی ئەو دەربڕینە بەناوێیەیە: “زمانی فرانسی تاراوگەی منە”. ئەو لە دەسپێکی ڕۆمانی ئاسکێکت پێ دەبەخشم(سأهبك غزالة)ەکەیدا دەنووسێت:”زمانی فرانسی بەربەستێکە لە نێوان من و نیشتمانەکەمدا، توندتر و بەهێزتر لە بەربەستی زەریای ناوەڕاست و من ناتوانم هەستەکانم بە عەرەبی دەربڕم، فرانسی بووە بە تاراوگەم.” پێش مردنی مالیک حەدداد بە ماوەیەکی کەم، عەبدوڵڵا ئەلرکێبی(عبداللە الرکیبي/ 1928-2011) نووسەر و ڕەخنەگر و مامۆستای زانستگە و سیاسیی و لە ساڵانی 1970دا سەرۆکی یەکیەتیی نووسەرانی جەزائیر، لەپێش خانەی یەکیەتیی نووسەرانی جەزائیردا تووشی حەدداد دەبێت، حەدداد منداڵێکی گچکەی لەگەڵدایە و منداڵەکە بە زمانێکی ڕەوانی عەرەبی قسە دەکات. ئەلڕکێبی لە حەدداد دەپرسێت ئەو منداڵە کێیە! حەددادیش دەڵێت:” ئەمە تۆڵەکردنەوەی منە لە زمانی فرانسی، ئەمە کوڕمە”. ئەو وتەیەی حەدداد دەربڕینی دوورکەوتنەوەیەکی قووڵە لە ناخیدا. دوورکەوتنەوەیەکی زمانەوانی پێش ئەوەی جیۆگرافیایی بێت. ئەو باس لە ملانێیەکی ناوخۆیی دەکات لە نێوان زمانێکدا فێربووە بیری پێ بکاتەوە و بنووسێت و زمانێک کە پێویست بووە ماڵی یەکەمی بێت. زەریا دەبێتە مەودایەک دەتوانرێت ببڕدرێت، بەڵام زمان دەبێتە دیوارێک لە ناو خۆیدا نیشتەجێ دەبێت. ئەو کە ناتوانێت بە عەرەبی هەستەکانی دەربرێت ئازارێکی دوو هێندە پێشان دەدات؛ چون ئەو نەتوانینە تەنیا نەتوانینی ئاخافتن نییە، بەڵکە نەتوانینێکە تەواوی پێوەند و ڕایەڵەکان لەخۆ دەگرێت. زمان تەنیا ئامرازی قسەکردن نییە، بەڵکە بیرەوەری و ناسنامە و منداڵییە. کاتێک توانستی دەربڕینت بە زمانی دایکیت لێ دەسێندرێت، هەست دەکەیت بەشێک لە تۆ لێت سەندراوە و لە تۆدا نەماوە. ئەو دەربڕینەی”فرانسی تاراوگەمە”، وشە و دەربڕینێکە چڕ و ئازاراوی. تاراوگە بۆ خۆی جیۆگرافیایەکە، شوێنێکە، بەڵام ئەو کردوویەتی بە زمان، وەک ئەوەی لە ناو وشەکاندا دەژێت، لێ ئەو وشانە تەواو هاوشێوەی ئەو نین یان بە شێوەیەک هاوشێوەین هەمیشە وەبیری دەخەنەوە کە دوورە.
    نووسەری کینیایی نگووگی وا سيۆنگۆ (Ngũgĩ wa Thiong’o/ 1938-2025)، کە لە ساڵی 1978دا لە زیندانێکی کینیادا بوو، بەڵێنی دا ئیدی هەرگیز بە زمانی ئینگلیزی”زمانی دەسەڵات” کە بریتانیای داگیرکەر بە تۆبزی سەپاندبووی بەسەر وەڵاتەکەیدا نەنووسێت، بەڵکە بە زمانی کیکوویوو (گیکوویوو) بنووسێت، کە زمانی دایکییەتی. ئەو بڕیارەی بژاردەیەکی ناوازە بوو و هەرگیز لێی پەشیمان نەبووەوە و بەوەیش بوو بە نووسەرێکی مەزن لە مێژووی ئەدەبی ئەفریقاییدا.
    هەڵوێستێک ئەو دوو ڕووناکبیرە مەزنە مالیک حەددادی عەرەب و نگووگی وا سيۆنگۆی کینیایی لەهەمبەر زمانانی فرانسی و ئینگلیزی نواندوویانە، خۆداماڵینە لە هەژموونی کۆڵۆنیالیستانەی ئەو دوو زمانە و بەرخودانێکی ڕاستەوخۆی فەرهەنگییە دژ بە هەژموونی زمانەوانیی داگیرکەران. میدیای کوردی لە باشووری کوردستان و بە پاڵپشتی دەسەڵات و کەرتی تایبەت و سەرمایەدار و غەرب زەدە و تورک زەدە و کۆمەڵێک زەدەی دیکەیش نەک هەر خۆ لە قەرەی باسکردنی هەژموونی زمان و فەرهەنگی بیانی بە سەر کورددا نادەن، ڕێک بە پێچەوانەوە هاندەرن بۆ ئەو هەژموونە و کاریگەریی لەسەر جڤاکی کورد و فەرهەنگ و زمانی کوردی!
    هەرچەندە میدیاکاران بژاردەی خەڵک نین، بەڵام میدیا کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆ، بەهێز و قووڵی لە ژیانی جڤاکیدا هەیە. میدیا و میدیاکاران دەچنە نێو ورد و درشتی مرۆڤ و هۆش و ئاوەزی خەڵک داگیر دەکەن. میدیا، هێز و هەژموونی ئەوەی هەیە دید و جیهانبینی و ئاگایی مرۆڤ ئاراستە بکات، بگۆڕێت و بەرەو ئەو جێیەی ببات بۆ خۆی گەرەکێتی، ئیدی خاس یا خراو. دەتوانێت ئاگایی و وریایی و زرنگی و بەرینبینی و میهرەبانی و زانیاریی سوودبەخش بە مرۆڤ ببەخشێت یا بیگەوجێنێت و هێڕی بکات و فریوی بدات، وازی بە مێشک و هزری بکات.

    ئەپریلی 2025

پەراوێزەکان:

١- برای هێژا کاک جەواد،
سڵاوی گەرم و ڕێزی زۆرم، هیوادارام لەشساغ و کەیفساز و بەختەوەر بن.
مەبەست له نووسینی ئەم نامەیه بۆ ئێوەی بەڕێز، ئاگادارکردنەوەتانه له بابەتێک، که له ڕۆژنامەکەتاندا بڵاوتان کردووەتەوه، من پێم وایه دەبوو به جۆرێکی دیکه بووایه. له هەولێری ژماره 1204ی ڕۆژی سێشەممەی 06/12/2011 دا و له لاپەڕه 15ی فەرهەنگدا، دوو هەواڵتان لەبارەی مامۆستایان زاهیر ڕۆژبەیانی و نەوزاد ڕەفعەتەوه بڵاو کردووەتەوه، که هەردوویان نەخۆشن و هیوای چاکبوونەوەیان بۆ دەخوازن. منیش زۆرم پێ ناخۆشه که ناساغن و پڕبەدڵ هیوای چاکبوونەوەیان بۆ دەخوازم. من تا ئێره هیچ گلەییەکم نییه و لەمەڕ هەواڵەکەی کاک نەوزاد ڕەفعەتەوه، هیچ قسەیەکم نییه، بەڵام ئەوەی من پێم ناخۆشه ئەوەیه، که لەگەڵ هەواڵەکەی کاک زاهیر ڕۆژبەیانیدا، وێنەیەکی ئێستای و بەو شێوەیه و بەو باری ناساغییەوه بڵاو بکەنەوه، که نەدەبوو کرابا. من ئەوەم پێ کارێکی جوان نییه و پێشم وایه هیچ پێویست به دانانی ئەو وێنەیه نەبوو، بەڵکه دەکرا، ئەگەر هەر وێنەیش دادەنرا، وێنەیەکی کۆنتری کاتی ساغیی مامۆستا ڕۆژبەیانی دانێن. دانانی ئەو وێنەیەی مامۆستا ڕۆژبەیانی، بێجگه لەوەی له ڕووی دەروونی و هەستەوه، گەلێک مامۆستا ڕۆژبەیانی بۆ خۆی بریندار دەکات، کاریگەرییەکی نیگەتیڤیش دەکاته سەر هەستی خوێنەرانی ڕۆژنامەکه و بەتایبەت کەسانێک، که مامۆستا زاهیر ڕۆژبەیانی دەناسن.
دیاره ئێوه وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەکه دەبوو بیرتان لەوه کردبایەوه و دەشبوو ئەو هاوڕێیەی بەرپرسی لاپەڕەی فەرهەنگ وەها شتێکی وەبیردا هاتبا و بەسەریدا یا بەسەرتاندا تێپەڕ نەبووایه.
هەمیشه بەختەوەر و سەرکەوتوو بن براتان ئەمجەد شاکەلی
٢- ره‌خنه‌ی چاودێر، ژماره‌(285)، 24/10/2011. ڕێنووسی نووسینه‌که‌ی مامۆستا (نه‌جات نووری)م، هه‌رچه‌نده‌ پێ هه‌ڵه‌یه‌، به‌ڵام وه‌ک خۆی گواستوومه‌ته‌وه‌.
٣- به‌شێکه‌ له‌ پارچه‌ شیعرێکی مامۆستا هیمنی موکریانی له‌ ژێر ناوی “بناری هه‌ڵگورد”دا، من ته‌نێ جێناو(پاشگر)ه‌ تاکه‌ که‌سه‌ یه‌که‌مه‌کانم گۆڕیوه‌ بۆ جێناو(پاشگری)ی تاکی که‌سی سێیه‌م بۆ گونجاندن له‌گه‌ڵ مامۆستا جه‌لیل کاکه‌وه‌یسدا. دیوانی هێمن موکریانی، پێشه‌کی و پێداچوونه‌وه‌: س. چ. هێرش، چاپی یه‌که‌م، کتێبفرۆشی ئه‌رزان، سوێد 2003،، ل 254.
٤- شاکەلی، ئەمجەد، پیری بە تەمەن نییە! بنۆڕە: https://amjad-shakely.blogspot.com/2011/
٥- ە https://www.tiktok.com/@cheguevara540/video/7335953426695654689
https://www.tiktok.com/@.baibun/video/7474149393680076040?_r=1&_t=ZS-8u9ETv0xN5k : هەرەوەها بنۆڕە
٦- نشرت جريدة الوقائع العراقية في العدد 2513 في 8 شباط 1976 – صدر المرسوم الجمهوري تحت الرقم 41 في شباط 1976 وتقرر ما يلي :- 1. استحداث محافظة صلاح الدين يكون مركزها مدينة تكريت. 2. إلحاق قضاء طوزخورماتو إلى محافظة صلاح الدين. 3. إلحاق قضاء كفري والنواحي التابعة لها إلى محافظة ديالى.
٧- مێژووی کوردستان و جاران کورد بۆ خۆیشی، حەمرین و زرواتییە (الزرباطیة) و عەلی غەربی(علێ الغربي) و عەلی شەرقی (علي الشرقی)یان بە سنووری باشووری کوردستان دادەنا، ئێستا کەلار و ناساڵح و قوشتەپە و چەمچەماڵ و،،بوون بە سنوور!
٨- https://www.instagram.com/reel/DRZ8EbaCJv4/?igsh=dmYwNmJsMDRhMzB5
٩- https://www.tiktok.com/@rudawradio/video/7577330492832238904?_r=1&_t=ZN-91lEz0i88HP
١٠- https://amjad-shakely.blogspot.com/search?updated-max=2004-12-06T14:22:00-08:00&max-results=7 بنۆڕە: شاکەلی، ئەمجەد، هۆزگه‌رایی وه‌ک به‌شێکی سه‌ره‌کی بنه‌مای ئایدیۆلۆژیی حیزب.
هەروەها بنۆڕە ژمارەکانی 3450-3523ی (کوردستانی نوێ)ی نێوان19/08/2024 – 12/11/ 2024




ئاراستەی شەڕی ئەمریکا و ئێران و ڕەهەندەکانی!.. عوسمانی حاجی مارف

بەدرێژایی هێرشە ئاسمانیەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، توانیویانە زیانی گەورەی بەرچاو بە ئێران بگەیەنن و ژێرخانی ئابوری وێران بکەن، هەروەها توانیان زۆرینەی کەسایەتیە سیاسی و سەربازیە پلە باڵاکان تیرۆربکەن، کۆگای مووشەک و توانای بەرهەمهێنانی ئێرانیان کەمکردۆتەوە و چەندین کەشتی جەنگیان لەناوبردووە. لەئێستادا، تاران بەردەوام تۆڵەی هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و هێرشی مووشەکی ئاراستەکراو، بۆ سەر ئیسرائیل و دامەزراوە سەربازیەکانی ئەمریکا، لە ناوچەکە و وڵاتانی کەنداودا کردۆتەوە.
ئەوەی بەرچاوە، دوای مانگێک زیاتر لە دەستپێکردنی هێرشە سەربازیەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، پاش چەند هەفتەیەک لە هێرشەکانی ئێران و خۆڕاگریان، ئاسۆیەکی سەرکەوتنی خێرا و یەکلاکەرەوە، بۆ کۆتایی جەنگەکە کاڵ بووەتەوە و دیاردەیەکی تەواو ئاڵۆزی نیشانداوە.
ئاراستەی دەرچوون لەم شەڕە، بەڕێگەی دیپلۆماسی و دانوسان، لە نزیک ماوەدا تاریک دەردەکەوێت، چونکە واشنتۆن و تاران کەوتونەتە بەر ئەو گێژاوەی کە دەبێت فشارێکی زیاتر بخەنە سەر یەکتر، بەتایبەی ئەمریکا و ئیسرائیل، پێویستیان بەوەیە پتەوتر کاربکەن لەسەر هەڵمەتی سەربازی زیاتر و بەردەوامی و ئامادەسازی بۆهێزی زەمینی، تا تەواو لەسەر لایەنی بەرامبەر کاریگەری ڕادەستبون دروست دەکەن، بۆئەوەی پاساو بۆ ئامانج و نەخشە سیاسیەکانیان لە ناوچەکە بەرجەستە بکەنەوە، بەتایبەتی ئێران دوای داخستنی گەروی هورمز، ڕێڕەوی شەڕەکەی لەبەرامبەر ئەمریکادا خستە دۆخێکی تازەی ئاڵۆزترەوە. بۆیە ترامپ ناچارە کە لەئێستادا، بیر لە جێگیرکردنی هێزی زەمینی بکاتەوە بۆ دەستبەسەراگرتنی دوورگەکانی ئێران، بۆئەوەی تاران ناچار بکات گەرووی هورمز بکاتەوە!، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا ئەمریکا ئەم کارەی بۆ دەکرێت؟.
شایانی باسە دەسەڵاتی ئاسمانی، دەتوانێت تواناکان تێکبدات و لاوازی بکات و ژێرخانی ئابوری بشێوێنێت، بەڵام ناکرێ وەک هێرشی زەمینی و داگیرکاری، کاریگەری یەکلاکەرەوەی هەبێت بۆکۆتایی شەڕەکە، دەبینین تائێستا شەڕی ئاسمانی لە ناوخۆی ئێراندا بێتوانایە لە سەپاندنی مەرجەکانی ئەمریکا بەسەر ئێراندا، بۆیە کاتێک ئەم شەڕی ئاسمانیە، ئەمریکای لە بنبەستێکدا ڕاگرتووە لەبەدەستهێنانی ئامانجەکانی و ڕاگەیاندنی سەرکەوتن، بەناچاری پێویستی بە هێزی زەمینی دەبێت، کاتێک ئەم ئاستەنگیە لە چەقبەستبوندایە و تەنها بەهێزی ئاسمانی تێپەڕێندراوە، سروشتی بنەڕەتی ململانێکان دەگۆڕێت بۆ ئاستێکی تر لەبەردەوامی شەڕەکە، بۆیە شەڕی زەمینی ئەگەرێکی دوور نیە!، بەڵام دۆخەکە وەها دەردەکەوێت، هێزی زەمینیش سەرکەوتنی ئەمریکا مسۆگەر ناکات.
بەجیا لەوەش لە ماوەی ڕابردوودا، گفتوگۆ سەبارەت بە ئەگەری شکاندنی بنبەستی دیپلۆماسی و دەستپێکردنی دانوستانەکان ڕوویداوە، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی جیاوازیە بەرفراوانەکانی نێوان هەڵوێستەکانی واشنتۆن و تاران، ئاماژەیە بۆئەوەی ئایندەی شەڕەکە دیار نابێت، پێدەچێت پەرەسەندنی زیاتر بەخۆیەوە بگرێت. بۆ ئەمریکا ئەم پەرەسەندنە، دەتوانێت بریتی بێت لە جێگیرکردنی هێزەکانی لەسەر خاکی ئێران، یان بۆ ئێرانیش ڕێگریکردنە لە بەردەوامی بەکارهێنانی گەرووی هورمز و ئامادەیی بۆ بەڕەنگاربونەوەی هێزی زەمینی ئەمریکا!، واتە لە ئاستی ناوچەیی و جیهانیدا شەڕەکە دەچێتە قۆناغێکی تەواو مەترسیدارترەوە.
پێموایە واشنتۆن سەرکەوتنە سەربازیە سەرەتاییەکانی، لەڕێگەی هێزی ئاسمانیەوە، بە هەڵە لێکدایەوە، ڕاستە ئێران خامەنەیی و فەرماندە سەربازیەکانی و ژێرخانی ئەتۆمی و سەروەت و سامانی بەرگریی و ژێرخانی ئابوری لەدەستدا، بەڵام پرسیارە چارەنووسسازەکە ئەوە نەبوو کە ئایا دەکرێت زیان بە ئێران بگەیەنێت، بەڵکو ئایا ئەو زیانانە، حکومەت ناچار دەکات خۆی ڕادەست بکات؟ کە تائێستا توانای خۆڕاگری ڕژێمی ئێران حاڵەتێکی لەوچەشنەی نیشان نەداوە و بەردەوامن لە خۆڕاگری.
لەهەمانکاتدا ئەگەر دامەزراوە سەربازیەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕوبەڕوی فشارێکی بەردەوام ببنەوە، ئەوا تێچوی پاراستنی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەمریکا بەشێوەیەکی بەرچاو بەرز دەبێتەوە، ناردنی هێزی زەمینی بۆ ناو ئێران، مەترسی سیاسی و سەربازی بەرچاوی هەڵگرتووە و دەشێت ببێتە هۆی پەرەسەندنی بێوێنەی ململانێکان. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، بەرپرسانی ئەمریکا، تائێستا لەباری عەمەلیەوە هەستیارن بەرامبەر هەر نیازێک بۆ بڵاوەپێکردنی هێزی زەمینی، یان دەربارەی چۆنیەتی داڕشتنی نەخشەی هێرشبردن، ئەوەی زیاتر دەنگۆی لەسەرە، هەوڵە بۆ داگیرکردنی جەزیرەکانی ناو کەنداو، کە دوو نیاز لە خۆ دەگرێت؛ یەکەم: بۆ دەست بەسەراگرتنی نەوتی جەزیرەی خارک، دووەم: بۆ کردنەوەی گەروی هورمز، ئاشکرایە کە ئەم هەوڵە ماوەی شەڕەکە درێژتر دەکاتەوە.
لەکاتێکدا شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژی ئێران بەردەوامە، تا ئەگەر بگات بە شەڕی زەمینی، ئاکامی کۆتایی ئەم ململانێیە هێشتا هەر نادیارە، لە نێوان لێدوانە سەرەتاییەکانی ترامپ، کە تیایدا بانگەشەی ئەوەی کردبوو کە هیچ نیازی گۆڕینی ڕژێمی ئێرانی نییە، ڕاگەیاندنەکانی ئەم دواییەی کە هاوتەریبن لەگەڵ هەڵوێستی ئیسرائیل بۆ تێکدان، یان تەنانەت گۆڕینی ڕژێم، وا دیارە ئیدارەی ئەمریکا ستراتیژێکی ڕوونی نییە، نەک تەنها بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ، بەڵکو بۆ بەرقەرارگرتنی ئاشتی لە ناوچەکەدا. پێدەچێت ئەم سەرلێشێواویە، لە قۆناغی داهاتوودا توندوتیژی و ناسەقامگیری زیاتری لێبکەوێتەوە.
ئەمەریکا لە ساڵی ٢٠٠٣دا شەڕی ئاسمانی و زەمینی، لە دژی عێراق دەستیپێکرد، بە بیانووی ئەوەی کە خاوەنی چەکی کۆمەڵکوژیە، ئەمەش ئیدیعایەکە دواتر سەلمێندرا کە درۆیە، هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراق و پارتی بەعس، بوە هۆی بۆشاییەکی بەرچاوی سیاسی و ئەمنی، کە تا ئەمڕۆش عێراق بەدەستیەوە دەناڵێنێت. بە واتایەکی تر، لاوازبوون یان گۆڕینی ڕژێمەکان بەبێ پلانی ڕون، بۆئەوەی چی لە دوای ئەوەوە دادەمەزرێت، گومانی تیانیە کە دەبێتە هۆی ئاژاوەو گێژاوی سیاسی وکۆمەڵایەتی و قەیرانی ئابوری، کە بنەما کۆمەڵایەتیەکان لێک دەترازێنێت، لەهەمانکاتدا فرسەت ئەدات، بە پێکهێنانی هێزی میلشیایی و مافیایی و تاڵانچێتی.
ئێران نەک ڤەنزوێلا نییە، ناکرێت بە نمونەی عێراقیش وێنا بکرێت، چونکە سیستەمێکە لەسەر بنەمای سوپای پاسداران و دامەزراوەی ئایینی، بە پتەوی و توندوتۆڵی دامەزرێنراوە، سیستەمێکە کە بە قوڵی لەناو بەشێکی زۆری کۆمەڵگەی ئێراندا چەسپاوە، تەنیا بە ئامانجگرتنی سەرکردایەتیەکەی ناگۆڕدرێت. دەبینین سەرەڕای تیرۆرکردنی زۆرینەی سەرکردایەتیەکەی، بەڵام ڕژێم لە دەسەڵاتدا ماوەتەوە و بەردەوامی بەشەڕەکە ئەدات.
ئێران پێویستی بەوەنیە لەم شەڕدا، بە هێرشی سەربازی سەرکەوتنێکی یەکلایکەرەوە بەسەر سوپای ئەمریکادا بەدەستبهێنێت، کە کارێکی لەوچەشنەی بۆناکرێت، بەڵام پێویستی بەوەیە بە خۆڕاگری و بەردەوامیدان بە شەڕەکە، ئەمریکا و ئیسرائیل بخاتە دۆخێکی چەقبەستوەوە و بەو ئاکامەیان بگەیەنێت، کە بە بنبەستی حەتمی ڕوبەڕوببنەوە، کە سەرەتاکانی ئەم دۆخە چەقبەستوە و دەرگیربونیان، لەئێستاوە بە ڕوخساری ئەمریکاو ئیسرائیلەوە دەردەکەوێت.
پێشبینی دەکرێت کە هەڕەشەکانی ئەم دواییەی ئەمریکا و ئیسرائیل، بەتایبەتی هەڕەشەی ترامپ بەوەی ئێران دەگەڕێنێتەوە بۆ چاخی بەردین، پەرەپێدانی ڕوبەڕوبونەوەکانیان لەبەرامبەر ئێراندا، بۆ هەڵمەتێکی هەمەلایەنەی لەناوبردن، کە ژێرخانی ئابووری و ئیمکاناتە گرنگەکان دەکەنە ئامانج، ئاراستەکەیان پاڵنانی وێرانکاری تەواوی ئێرانە بۆ لێواری داڕمان. هەروەها کۆشکی سپی ئاماژەی بەوەکردوە، ئەگەر ڕێکەوتنێک نەکرێت، بە توندی لە هەر یەکێک لە وێستگەکانی کارەبا ئەدەن.
وەزیری بەرگری ئیسرائیل کاتز، هەڕەشەیەکی توندی ئاراستەی ئێران کرد و سوێندی خوارد، ئەگەر هێرشە مووشەکیەکان کە ناخی ئیسرائیل دەکەنە ئامانج بەردەوام بن، تارانی پایتەخت بۆردومان بکات. تەلئەبیب فشار دەخاتە سەر ترامپ، بۆ دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنێکی زەمینی “کورت و بەهێز” پێش هەر دانوستانێک لەگەڵ ئێراندا.
سەرەڕای ئەو هاوبەشیە سیاسی و ئابووریانەی، کە ئێران وەک هاوپەیمانیەک بە هەردوو وڵاتی ڕووسیا و چینەوە دەبەستێتەوە، بەڵام نەبوونی ئەوان لە پێشکەشکردنی پشتیوانی سەربازی ڕاستەوخۆ، لەنێوان ئەو پەرەسەندنەی جەنگی ئێستادا، دوورکەوتنەوەیانە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەبەرامبەر ئەمریکادا، درێژنەکردنەوەی ململانێکانە بۆ جەنگی جیهانی.
ئێران گۆشەگیر بووە و شەڕێک دەکات بۆ مانەوەی خۆی، چین و ڕووسیای هاوپەیمانی هێرشەکانی سەر ئێرانیان شەرمەزار و سەرکۆنە کردووە، خوازیاری کۆتاییهێنانن بە شەڕ و پێکدادانەکان، بەڵام خۆیان لە پشتیوانیە سەربازیە بەرچاوەکان بەدوور گرتووە. جگە لەوەش پێدەچێت هەردوو روسیا و چین، لە ڕوی ستراتیژەوە سودیان لەوەدا هەبێت، کە ئەمریکا زیاتر بە سەرقاڵی شەڕەکەوە بمێنێتەوە، بەم شێوەیەش ستراتیژی ئەمریکا، بۆ هەوڵی باڵادەستی بەسەر ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەبەرامبەر شکستی گەورەدا خۆی ببینێتەوە.




ڕووكردنە پەكین، نەخشەی نوێی ئۆپۆزسیۆنی تایوان.. هەڵۆ حەسەن

كۆبوونەوەی نێوان شی جینپینگ،سەرۆكی چین و چێنگ لی ون، سەرۆكی ئۆپۆزسیۆنی تایوان-“كوومیتانگ”،زیاتر لە پەیوەندییەكی هێماداری نێوان دوو هێزی سیاسی مێژوویی ساتێكی ستراتیژییە كە تێیدا پەكین بە ڕوونی و متمانەوە دیدگای درێژخایەنی خۆی بۆ پەیوەندییەكانی نێوان گەرووەكان تایوان – چین خستەڕوو. لێدوانەكانی شی لە كاتی كۆبوونەوەكەدا تەنیا زمانی دیپلۆماسی نەبوو،بەڵكو ناسنامەی نەتەوەیی و گۆڕانكاری جیهانی بە چوارچێوەیەكی ستراتیژی یەكگرتوو دەبەستێتەوە،لە گوتاری شی جینپینگدا چەمكی “گەنجبوونەوەی گەورەی نەتەوەی چین” هەیە. شی بە جەختكردنەوە لەوەی كە ئەم پرۆسەیە “ناگۆڕێت” بەبێ گوێدانە گۆڕانكارییەكانی دیمەنی نێودەوڵەتی، پرسی تایوانی لە ناكۆكییەكی سیاسییەوە بەرزكردەوە بۆ بابەتی حەتمییەتی مێژوویی لەم چوارچێوەیەدا، تایوان بەشێكی دانەبڕاوە لە بوژانەوەی شارستانییەتی فراوانتری چین،یەكگرتنەوە وەك ئامانجێكی كورتخایەن مامەڵەی لەگەڵدا ناكرێت، بەڵكو وەك ئەركێكی درێژخایەن كە لە سەرهەڵدانی چین وەك زلهێزێكی جیهانیدا چەسپاوە،وەسفكردنی گەشەسەندنی یەكگرتن لە نێوان هەردوو دیوی گەرووەكە. لەبری ئەوەی یەكگرتنەوە وەك دەرئەنجامێكی كێبڕكێكار یان نادیار وێنا بكرێت، وەك پرۆسەیەكی سروشتی و نەبڕاوە بەهۆی كولتووری هاوبەش و وابەستەیی ئابووری و پەیوەندییە مێژووییەكانەوە دەجووڵێت. پەكین بە بنیاتنانی ئەم هەستە حەتمییە، هەوڵدەدات تێڕوانینەكان دابڕێژێتەوە،چ لە ئاستی ناوخۆیی و چ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا – بەجۆرێك كە یەكگرتنەوە نەك هەر خوازراو بەڵكو شتێكی حەتمی دەربكەوێت،جەختكردنەوەی شی لەسەر ناسنامەی هاوبەش زیاتر ئەم گێڕانەوەیە بەهێز دەكات، بە وەسفكردنی خەڵكی هەردوو دیوی گەرووەكە- تایوان – چین وەك “یەك خێزان”، بەردەوامی كولتووری و مێژوویی وەك بناغەیەك بۆ یەكێتی سیاسی ئەمە ئامرازێكی ستراتیژییە كە ئامانجی بەرپەرچدانەوەی ئەو هەوڵانەیە كە پەرە بە دابەشبوون یان ناسنامەی جیابوونەوەی تایوان لە چین دەدەن. لە چوارچێوەی كێبڕكێی ئایدیۆلۆژی جیهانی ئەمڕۆدا، كە زۆرجار سیاسەتی ناسنامە ڕۆڵێكی سەرەكی دەگێڕێت، ئەم چوارچێوەدانانە ڕێبازی چین وەك ئەوەی كە ڕەگ و ڕیشەی لە یەكێتی و میرات و داهاتووی بەكۆمەڵدا هەیە،دادەنێت،لە كۆبوونەوەكەدا شی بە گرنگی دان بە كۆدەنگی ساڵی 1992 وەك بنەمایەكی سیاسی بە دووپاتكردنەوەی ئەم بنەمایە بە ڕوونی ئەو سنوورانە دیاری دەكات كە دیالۆگ لە چوارچێوەیاندا ڕووبدات. ئەمەش ڕەنگدانەوەی نەخشێكی فراوانترە لە ستراتیژی چینیدا: بڕیاری پەیوەندیكردن لەگەڵ” كوومیتانگ” نەك هێزەكانی داكۆكی لە “سەربەخۆیی تایوان”- ڕێبازێكی هەڵبژێردراو و پراگماتیك بۆ دیپلۆماسی نیشان دەدات. ئەو ئەكتەرانە بەهێز دەكات كە ئامادەن لە چوارچێوەی یەك چیندا كاربكەن لە هەمان كاتدا ئەو كەسانە پەراوێز دەخات كە تەحەدای دەكەن،لە لایەكی دیكەوە لێدوانەكانی چێنگ لی-ون ڕەهەندێكی تەواوكەری گرنگ دەخەنە ڕوو. بانگەوازەكەی بۆ “چارەسەرێكی سیستماتیكی بۆ ڕێگریكردن و دووركەوتنەوە لە شەڕ” و كردنی گەرووی تایوان بە “مۆدێلێك بۆ چارەسەركردنی ئاشتیانەی ململانێكان” لە نزیكەوە هاوتەریبە لەگەڵ گێڕانەوەی پەسەندكراوی پەكین بۆ گەشەپێدانی ئاشتیانە. چێنگ لی-ون زیاتر لەوە وتی:ناتوانین ڕێگە بدەین تایوان و گەرووی تایوان ببنە گۆڕەپانی شەڕ وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست،ئەمە هەڵبژاردنە لە نێوان ئاشتی و شەڕدا”، چێنگ بە دووپاتكردنەوەی پشتگیری لە كۆدەنگی “یەك چین”ی ساڵی 1992 و دژایەتیكردنی ڕوونی بۆ سەربەخۆیی تایوان، بە شێوەیەكی كاریگەر كوۆمینتانگ لە چوارچێوەی سیاسی قبوڵكراوی پەكیندا دادەنێت. ئەمە لە ڕووی ستراتیژییەوە ئەوە نیشان دەدات كە هێزێك لە ناو تایواندا هەن كە ئامادەن لە ژێر بنەمای یەك چیندا بە شێوەیەكی بنیاتنەر بەشداری بكەن، ئەمەش ستراتیژی بەشداریكردنی هەڵبژێردراوی چین بەهێز دەكات،لە ڕوانگەیەكی ستراتیژییەوە، كۆبوونەوەی شی-چێنگ ڕێبازی دوو ڕێڕەوی چین دەخاتە ڕوو كە بریتییە لە تێكەڵكردنی بەشداریكردنی ئاشتیانە لەگەڵ ڕێگرییەكی پتەو. لە كاتێكدا پەكین بەردەوامە لە پەرەپێدانی توانا سەربازییەكانی و ئاماژەیە بۆ ئیرادەی خۆی، لە هەمان كاتدا پەرە بە گفتوگۆ و یەكگرتنی ئابووری دەدات. بانگەوازی شی بۆ باشتركردنی خۆشگوزەرانی خەڵكی هەردوو دیوی گەرووەكە”تایوان – چین” و فراوانكردنی دەرفەتەكان- بەتایبەتی بۆ گەنجانی تایوان- جەخت لەسەر گرنگی هێزی نەرم لە ستراتیژی چین دەكاتەوە. ئەم تێكەڵە ئامێرە ڕەق و نەرمە ڕەنگدانەوەی تێگەیشتنێكی ئاڵۆزە لە دەوڵەتسازی مۆدێرن، كە كاریگەری لە ڕێگەی چەندین كەناڵەوە لە یەك كاتدا بەكاردەهێنرێت،لە چوارچێوەی فراوانتری سیاسەتی جیهانیدا، لێدوانەكانی شی پەیامێكی ڕوونیشیان هەیە سەبارەت بە بەشداریكردنی دەرەكی. بە ڕاگەیاندنی ئەوەی كە داهاتووی پەیوەندییەكانی نێوان گەرووەكان دەبێ “لە دەستی گەلی چیندا” بمێنێتەوە، هەڵوێستی درێژخایەنی چینی دووپاتكردەوە كە پرسی تایوان پرسێكی ناوخۆییە. ئەم هەڵوێستە بە تایبەتی لە نێوان چڕبوونەوەی كێبڕكێی نێوان چین و ئەمەریكادا گرنگە. لەگەڵ قووڵبوونەوەی ڕكابەرییە جیۆپۆلیتیكییەكان، تایوان بووەتە خاڵی سەرەكی گرژی ستراتیژی. بۆیە پەیامی شی تەنها ئاراستەی تایوان نییە بەڵكو ئاراستەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش دەكات، چین بەدوای چارەسەركردندا دەگەڕێت لە ڕێگەی داینامیكی ناوخۆییەوە نەك دەستوەردانی دەرەكی،جگە لەوەش دیدگای شی لەگەڵ سروشتی پەرەسەندنی سیستەمی نێودەوڵەتیدا هاوتەریبە. لە سەردەمێكدا كە زیاتر بە فرە جەمسەری و وابەستەیی ئابووری و گۆڕانی هاوسەنگی هێز پێناسە دەكرێت، چین خۆی وەك هێزێكی سەقامگیركەر كە بانگەشە بۆ گەشەپێدانی ئاشتیانە دەكات، جێگیر دەكات. پەكین بە جەختكردنەوە لەسەر گفتوگۆ و هاوكاری و خۆشگوزەرانی هاوبەش، بەدیلێك بۆ گێڕانەوەی ململانێ-بزوێنەر دەخاتە ڕوو. پرسی تایوان، لەم چوارچێوەیەدا، دەبێتە كەیسێكی تاقیكردنەوە بۆ ئەوەی كە ئایا دەتوانرێت ناكۆكییە جیۆپۆلیتیكییە گەورەكان لە ڕێگەی ستراتیژی درێژخایەنەوە بەڕێوەببرێن نەك ڕووبەڕووبوونەوەی دەستبەجێ،دیداری نێوان شی جینپینگ و چێنگ لی ون وەك ڕووداوێكی ستراتیژی كاریگەرییەكی دوور مەودای هەیە. ڕێبازی چین بۆ پرسی تایوان لەخۆدەگرێت: لە بنەڕەتدا نەگۆڕ، لە تاكتیكدا نەرم و نیان و لە گێڕانەوەی حەتمییەتی مێژووییدا زەمینەسازی كراوە. شی لە ڕێگەی زمانی “ناسنامەی هاوبەش” و “گەنجبوونەوەی نیشتمانی”، وتی: یەكگرتنەوەی ئاشتیانە نەك هەر مومكینە بەڵكو لەگەڵ ڕێڕەوی فراوانتری سەرهەڵدانی چین هاوتەریبە. ئایا ئەم دیدگایە بەدی دێت یان نا، بەندە بە یارییەكی ئاڵۆزی داینامیكی ناوخۆیی، پێشهاتە ناوچەییەكان و گۆڕانكارییەكانی دەسەڵاتی جیهانی- بەڵام ئاراستەی ستراتیژی پەكین ڕوونە، یەكگرتووە و ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە تێگەیشتنی لە مێژوو و داهاتوودا هەیە.




ته‌عریبی موقه‌ده‌س.. به‌ختیار محه‌مه‌د

ته‌عریبی موقه‌ده‌س ئه‌و ته‌عریبه‌یه‌، كه‌ كه‌سی ته‌عریبكراو خۆی به‌رگریی سه‌رسه‌ختانه‌ له‌ ته‌عریبكردنه‌كه‌ی خۆی ده‌كا.ئه‌م ته‌عریبه‌ شیرین و پیرۆزه‌، چونكه‌ به‌ ناوی خوا و ئایینه‌وه‌ ده‌كرێ. ئه‌م ته‌عریبه‌ ته‌عریبكردنی ئیمانه‌. ته‌عریبكردنی زمان و باوه‌ڕ و بیركردنه‌وه‌ی ئیمانه‌. واته‌ تۆ به‌ زمانی خۆت خوا ناپه‌رستی، به‌ڵكو به‌ زمانی نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیكه‌ خوا ده‌په‌رستی و له‌لاشت له‌ زمانه‌كه‌ی خۆت باڵاتر و پیرۆزتر ده‌بێ، چونكه‌ خوا له‌ كتێبی پیرۆزدا (قورئان) به‌م زمانه‌ له‌گه‌ڵ دوایین پێغه‌مبه‌ری خۆی (كه‌ عه‌ره‌به‌) دواوه‌ و ئه‌م زمانه‌ بۆته‌ زمانی ئایین و ئیمانی هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی ئۆمه‌تی ئیسلام. له‌مه‌وه‌، كاتێك – گریمان – تۆ بڵێی من ده‌مه‌وێ به‌ كوردی و به‌ زمانی خۆم نوێژ ده‌كه‌م، ئه‌وا به‌ر له‌ عه‌ره‌ب، له‌لایه‌ن هاوزمانانی ئیمانداری خۆته‌وه‌، نه‌ك هه‌ر به‌ توندی دژایه‌تی ده‌كرێی، به‌ڵكو ته‌كفیر و به‌ كافریش ده‌كرێی. ئایا ئه‌دی ئه‌مه‌ ته‌عریبی موقه‌ده‌س نییه‌؟ ئه‌و ته‌عریبه‌ی، كه‌ مێژووی موقه‌ده‌سی پتر له‌ 1400 ساڵی له‌ پشته‌.
ئێستا له‌ ناو ئه‌م پیرۆزییه‌دا زمانی (ئاخاوتنی) كوردی نامۆیه‌ و ده‌ركراوه‌. واته‌ زمانی ئیمانی كوردی ونه‌. ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ته‌نیا زمانی ئیمانی عه‌ره‌بییه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو زمانێكیشه زۆر له‌ زمانی كوردی موقه‌ده‌ستر و پیرۆزتره‌.
ڕاستییه‌كه‌ی مۆركی پیرۆزایه‌تی (ئیمان) له‌ زمانی كوردی داماڵراوه‌، به‌ڵكو ئه‌م پیرۆزییه‌ له‌ مێژووی ئیمانی كوردیدا پێوار و نادیار و ونه‌ (ئه‌گه‌ر ئایینی ئێزیدی لێ بترازێ)؛ ئا لێره‌شدا مێژووی ئیمانی ته‌عریبكراوی پیرۆزی كوردی، كه‌ ئیسلامه‌، ئیمانی ئایینی ئێزیدی ته‌كفیر و به‌ شه‌یتان ده‌كا و به‌ پیس و چه‌په‌ڵی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا. ئا لێره‌دا ئیمانی ته‌عربیكراوی پیرۆز، دژی ناسنامه‌ی ڕه‌سه‌نی خۆی، كه‌ خواپه‌رستییه‌ به‌ زمانی كوردی ده‌وه‌ستێته‌وه‌ و دژایه‌تی ده‌كا و ڕه‌تی ده‌كاته‌وه‌.
به‌ڵێ، ئا ئه‌مه‌یه ‌ته‌عریبی موقه‌ده‌س، كه‌ زمانێكی دیكه‌ت له‌ زمانه‌كه‌ی خۆت له‌لا پیرۆزتر بێ و به‌ بێ ئه‌وه‌ی پێ بزانی و ئاگاشت لێ بێ، به‌ڕه‌هایی له‌لات پیرۆز كرابێ و هه‌رگیزیش له‌ چێوه‌ی ئیماندا به‌ زمانه‌كه‌ی خۆتی نه‌گۆڕیته‌وه‌ و هه‌ر له‌م چێوه‌یه‌شدا زمانه‌كه‌ی خۆت ون و له‌بیر كردبێ، ته‌نانه‌ت به‌ زمانی شه‌یتان و شه‌یتانپه‌رستانیشی بزانی (ئێزیدی) و واشیان تێگه‌یاندبی، كه‌ زمانه‌كه‌ی خۆت له‌ ده‌ره‌وه‌ی زمانی ئیمان و ئایینی عه‌ره‌بیدا (ئیسلامدا)، زمانی پیسی كافر و شه‌یتانانه‌.
ئایا هیچ موسڵمانێكی ئیمانداری كورد هه‌یه‌، كه‌ ڕقی له‌ ئێزیدی نه‌بێته‌وه‌ و به‌ شه‌یتانپه‌رستی له‌ قه‌ڵه‌م نه‌دا و سه‌رسه‌ختانه‌ش به‌رگریی له‌ ئیسلام و زمانه‌كه‌ی (عه‌ره‌بی) نه‌كا؟ ئه‌ی ئه‌مه‌ ته‌عریبی موقه‌ده‌س نه‌بێ، چی دیكه‌یه‌؟
ئه‌و ته‌عریبه‌ی، كه‌ بۆ ماوه‌ی سه‌دان ساڵ كورد ده‌خاته‌ خه‌وی قووڵی سیاسی و له‌ مێژوودا ده‌رده‌كرێ و ده‌بێته‌ خزمه‌تكار و نۆكه‌ر و ژێرده‌سته‌ی تورك و عه‌ره‌ب و فارس و زۆر كه‌م و به‌ ده‌گمانیش نه‌بێ به‌ زمانی خۆی نه‌دواوه‌ (نه‌ینووسیوه‌) و بیری نه‌كردۆته‌وه‌ (هه‌موومان ده‌زانین زۆر له‌مێژ نییه‌، كه‌ كورد به‌ زمانی خۆی ده‌نووسێ و هه‌وڵ ده‌دا به‌ زمانی خۆشی بیر بكاته‌وه‌). ته‌نانه‌ت سه‌ره‌تای داستانی (مه‌م و زین)ی ئه‌حمه‌دێ خانی، به‌ زمانی (وشه‌ی) ته‌عریبی موقه‌ده‌س ده‌ست پێ ده‌كا:
سه‌ر نامه‌یێ نامه‌ نامێ الله‌
بێ نامێ وی نا ته‌مامه‌ والله‌
هه‌ڵبه‌ت وشه‌ و ناوی (الله‌) جه‌وهه‌ری ئیمانی پیرۆز و سه‌ره‌تای مێژووی ته‌عریبی موقه‌ده‌سه‌. ئه‌و جه‌وهه‌ر و سه‌ره‌تایه‌ی، كه‌ زمانی عه‌ره‌بی له‌ هه‌موو زمانێكی تر باڵاتر و موقه‌ده‌ستر ده‌كه‌ن.
ئه‌ی، كه‌ هه‌ژاریش ده‌ڵێ:
به‌ كوردی ده‌ژیم به‌ كوردی ده‌مرم
به‌ كوردی ده‌یده‌م وه‌رامی قه‌برم
به‌ كوردی دیسان زیندوو ده‌بمه‌وه‌
له‌و دنیاش بۆ كورد تێ هه‌ڵده‌چمه‌وه‌
هه‌ر مه‌به‌ستی له‌و ته‌عریبه‌ موقه‌ده‌سه‌یه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




ئێستێتیکی فریدریش شیلەر-4- کاوە جەلال

(بەشی چوارەم)

„ڕەخنەی هێزی بڕیار“ یەکەم نووسینی کانتە کە شیلەر دەیخوێنێتەوە و هۆشی سەبارەت بە پرسیارەکانی ئێستێتیک دەوروژێنێت، پاشان دوو ڕەخنەکەی دیکەی ئەو دەخوێنێتەوە (10). وەلێ کاتێک کانت جوانی تەنیا لە ڕوانگەی سەبژێکتی وەرگرەوە دیاری دەکات، ئەوا شیلەر لە یەکەم” نامەی کالیاس”دا ڕایدەگەیەنێت کە ئەو چەسپاندنی تێگەیەکی ئۆبژێکتیڤیانەی جوانێتی (هونەر) بە مەزنترین ئەرکی خۆی دادەنێت (11)، کەواتە کرۆکی “بابەتی جوان” بەهەند وەردەگرێت بەو مەبەستە کە گۆڕان بە ئێستێتیکێکی وەرگرتن (ڕێسێپسیۆن) بدات، جا گەرچی ئەو لەم پەیوەندییەدا هزرینی خۆی بەزۆری لە ئێستێتیکی بەرهەمهێنانەوە (پرۆدوکسیۆنەوە) بەرجەستە دەکات. ئەوجا شیلەر لە نووسینی „ناسکی و شکۆ“دا کە کارێکی ڕێبەرییە بۆ نووسینی „لەبارەی پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ“، هەوڵ دەدات ئاوەز و ئارەزوو بخاتە پەیوەندییەکی هارمۆنییەوە، کەواتە لەدژی کانت هەڵوێست وەردەگرێت کە ئارەزووی خستبووە ژێر ڕکێفی ئاوەزەوە. بە تێڕوانینی شیلەر ئەم کارەی کانت “نامرۆڤدۆستانە”یە. ئەوە کە شیلەر لێی دەهزرێت، “مرۆڤی جوان”ە وەک سەرئەنجامی هارمۆنیی نێوان ئاوەز و ئارەزوو. بەمەش پرسی جوانێتی لای شیلەر لە ئێستێتیکەوە دەپەڕێتەوە بۆ نێو ئەخلاقناسی (ئێتیک).

-2-3 بناغەڕشتنی تێگەی جوانێتی لای شیلەر لە “نامەکانی کالیاس”دا

شیلەر بە پێچەوانەی کانتەوە بە پێویستی دەزانێت کە «چۆنێتیی ئۆبژێکتیڤییانەی بابەتە بە جوان دانراوەکان لێبتوێژرێتەوە … »، جا گەرچی ئەو لە موحازەرەیەکدا پێش „نامەکانی کالیاس“ ئاماژە بۆ ئەوە دەدات کە ئەو لە هەوڵێكی بەو چەشنەدا بە ئەنجامێکی ڕۆشن ناگات (12). ئەو لەم هەوڵەیدا، هاوشێوەی کانت، ڕێگەی ترانسسێندێنتال دەگرێتە بەر، واتا دەیەوێت لە سروشتی ئاوەزەوە تەواو ئاپریۆریانە بەبێ ئەزموون بناغەی جوانێتی بڕێژرێت، کە ئیدی بەدووی ئەوەدا ئەزموون بیڕاستێنێت. کەواتە شیلەر گەواهیی ئەزموون بۆ هەڵهێنجانی جوانێتی بە پێویست دادەنێت(13).
بێگومان جوانێتی سەر بە کایەی ئاوەزی تیۆریانەی پەتی نییە، چونکە ئاوەزی تیۆریانە تەنیا بە پرسی مەئریفەوە خەریکە. پرسیاری جوانێتی شیلەر دەخاتە بەردەم پرسیاری „ویست“ و ئەو بنەڕەتانە کە ویست دیاری دەکەن، لێرەشدا „ڕەخنەی ئاوەزی پراکتیکی“ی کانت بۆی دەبێت بە زەمینەیەک تا لەسەری هزرینی ئێستێتیکییانەی خۆی ئاوەڵا بکات، وەلێ ئەو هاوکات نووسینەکەی کانت دەخاتە ژێر ڕەخنەوە. وەک لە سەرەوە بینیمان، کانتی فەیلەسوفی تیۆریانە تەنیا لە توانستی گشتیی مەئریفەی مرۆڤەوە خۆی بە پرسیاری جوانێتییەوە خەریک دەکات و دەگات بەو تێڕوانینە کە مرۆڤ هیچ شیمانەیەکی نییە بڕیار بەسەر جوانێتیدا بدات. سەبژێکت تەنیا چێژ لە فۆرمی ئۆبژێکتی جوان دەبینێت، وەلێ نازانێت بۆچی ئۆبژێکت جوانە. شیلەری هونەرمەند بە پێچەوانەوە، کەواتە هۆنەرە بنیاتنەرەکەی جوانێتی، لە هەوڵە فەلسەفەییەکەیدا گرنگی بەوە دەدات کە داخۆ جوانێتی «چی» بێت و چۆن سەرهەڵبدات، لێرەشدا ئەو بە تێگەکانی کانت کار دەکات، وەک: جیاوازیکردنی ئاوەز و توانستی دەرکگیری، نەزەر و تێگە، ئاوەزی پەتی و پراکتیکی، ئۆتۆنۆمی و هێتەرۆنۆمی و هتد.
کرداری ئەخلاقی لای کانت هەمیشە پابەندی فرمانە کە وەک “گەرەک” ئاڕاستەی هەر کردارێک دەکرێت، کە بێگومان لەبەرئەوەی کردارەکان ئەخلاقین، ئەوا دەرهاویشتەی ویستی ئەمپیری (واتا ئارەزوو، هەوەس) نین، بەڵکو دەرهاویشتەی ویستی پەتین. ئەوە فۆرمی ئاوەزە کە ئازادانە کردارە ئەخلاقییەکان (ئەنجامەکان) دیاری دەکات. شیلەر ئەم بنەڕەتەی ئەخلاقناسییەکەی کانت بەسەر کایەی ئێستێتیکیدا بەکاردەبات: جوانی (ئەنجام) دیاردەی ئۆبژێکتێکە پابەند بە فۆرمی ئاوەزی پراکتیکییەوە، یان پابەند بە فۆرمی ویستی پەتییەوە کە بۆ ئەو سینۆنیومی ئاوەزی پراکتیکییە. بێگومان لێرەدا تێڕوانینێکی بنەڕەتییانەی هزرینی ترانسسێندێنتال لەگۆڕێیە کە تەنیا ئۆبژێکتی هۆشەکی (نا-پسیکۆیی) بە ئازاد دادەنێت نەک ئەو نێوەرۆکانە (شئورانە) کە بەڕێی دەرکەوەرەکانەوە دێنەئاراوە.
ئاوەزی پراکتیکی لای کانت بنەڕەتی ئازادیی ڕەهایە (ئەبسۆلوتە). کەواتە ئۆبژێکت وەک دەرهاویشتەی ئاوەزی پراکتیکی لای شیلەر ئەو واتایە دەگەیەنێت کە ئۆبژێکت ئازادە. ئاخر ئاوەزی پەتیی پراکتیکی ڕێسادانەرانە (بە شێوەی ڕێگولاتیڤ) سنوور بۆ کارایی هەر توخمێکی ئۆبژێکت دادەنێت، بەم ڕێیەشەوە «ویستێك» بە ئۆبژێکت دەدات تا بە هێزی دیاریکردنی خودی خۆی، واتا بە شێوەی ئۆتۆنۆم (Selbstbestimmung) بێتەگۆڕی. وەلێ ئێمە لێرە پەیوەندییەکی لەیەک-چوونمان هەیە: لەبەرئەوەی ئۆبژێکتی جوان دیاریکەری خۆیەتی، ئەوا ئۆبژێکت لە ئازادییە ڕەهاکەی ئاوەزی پراکتیکی دەچێت. لەم ڕوانگەیەوە ئازادیی ئۆبژێکت بۆ هێنانەئارای خودی خۆی ڕیال نییە هاوشێوەی مرۆڤ کە لە ئاوەزی پەتیی پراکتیکییەوە کردار دەنوێنێت و بەو ڕێیەوە دەبێت بە ئەخلاقمەند، بەڵکو شیلەر بۆ هاتنەئارای جوانی فۆرمولە بەناوبانگەکەی خۆی بەکاردەهێنێت: جوانی «ئازادییە لە دیاردەدا». کەواتە ئۆبژێکت (ی هونەری) ئەوها دیاردەدات، یان „ئەوها دەنوێنێت هەروەک“ ئۆتۆنۆم بێت: „هەروەک“ بە ویستی خۆی، وەلێ بەبێ هیچ مەبەستێک، یاسای ئاوەزییانەی بە خۆی دابێت، نەک بە کاریگەریی دەرەکی (هێتەرۆنۆم) هاتبێتە ئاراوە. لەم ڕوانگەیەوە ئۆبژێکت تەنیا ئازادی «دادەڕێژێت»، بەمەش ئازادی تەنیا دەرکەوتە (Schein)ی ئێستێتیکییە وەک فریودان. ئاخر ئۆبژێکت «وای پێشان دەدات» هەروەک ئازاد و هاوکات بێمەبەست بێت، هەروەک ئەو خۆی فۆرمە خۆییەکەی هێنابێتەگۆڕێ.
بێگومان لێرەدا پرسیار لەبارەی رۆڵی کەرەسە (ماتەریال، نێوەرۆک) سەرهەڵدەدات، چونکە خویابوونی هۆشەکییانەی جوانی هەردەم لەنێو کەرەسەیەکدا خۆی پێشانی وەرگر (ڕێسیپیەنت) دەدات. وەلێ لەبەرئەوەی شیلەر جوانی بە ئاوەزی پراکتیکییەوە گرێ دەدات، ئەوا لێرەدا پەیوەندییەکی فۆرمالی (شێوەکیی) چێکردووە تا پرسی نێوەرۆک نەیەتە گۆڕێ: جوانی پەیوەند نییە بەوەوە کە داخۆ “چی” (نێوەرۆک، کەرەسە) دابڕێژرێت، بەڵکو داخۆ “چۆن” داڕشتنەکە ئەنجام بدرێت، لێرەشدا جوانێتی، وەک ئازادی لە دیاردەدا، تەنیا فۆرمێکی دەرکی (مەحسوس)ی گونجاوە بە ئاوەز بەبێ ئەوەی زەبرمەندانە هێنرابێتەگۆڕێ. لەم پەیوەندییەدا لێڕوانەر هیچ گرنگییەک بە نێوەرۆک نادات. ئێمە دەبێت لەم جێیەدا جیاوازی لە نێوان سێ تێگەدا بکەین: کەرەسە، کامیلێتی و جوانی. سەرەتا ئاشکرایە کە ئۆبژێکتی هونەری کەرەسەی فۆرمێنراوە، فۆرماندنیش بۆ شیلەر کامیلکردنی کەرەسەیە و تەنیا کاتێک لەگۆڕێ دەبێت گەر بونیادەکەی (ستروکتورەکەی)، بە واتایەکی دی: گەر زەروورە نێوەکییەکەی بەڕوونی بناسرێت. کامیلکردن پرۆسەیەکی تەکنیکیی ڕاسیۆنالە (ڕێکخستن، پڕۆپۆرسیۆن، ڕوونیی داڕشتن)، وەلێ جوانی ئازادییە لە دیاردەدا. ئەوجا کاتێک کامیلێتی فۆرمی کەرەسەیە، ئەوا جوانی بە پێچەوانەوە فۆرمی ئەم فۆرمەیە، فۆرمی کامیلێتییەکەیە و لەنێو خودی ئۆبژێکتەوە هارمۆنیانە بەنێویدا دیاری داوە، نەک لە دەرەوە خرابێتە نێوییەوە. هونەری ئۆتۆنۆم لە ویستی خۆیەوە یاسا بە خۆی دەدات و بەزەرووری بونیادی خۆی دەهێتەگۆڕێ. لەم ڕوانگەیەوە شیلەر هونەر وەک میمێزیسی (لاسایی) سروشت ڕەتدەکاتەوە. هونەر نە لەژێر ڕکێفی زەروورەکانی جیهانی بەرجەستەدایە و نە دەستوێژە بۆ مەبەستی دەرەکی (بۆ نموونە فێرکردنی مرۆڤ)، بەڵکو بوونەوەرێکی ئازادی داخراوە. شیلەر تەنیا ئەم جۆرەی هونەر بە جوان دادەنێت، ئەویش چونکە ئازادانە خۆی پێشانی وەرگر دەدات نەک بەرەو ڕووی هوروژم بهێنێت، وەرگریش وەک ئۆتۆنۆم دەرکی دەکات. بێگومان وەرگر بەڕێی دەرکەوەرەکانییەوە جوانێتییەکەی ئەوی بەدڵە، وەلێ ئەو لە ئاوەزەوە ڕێز لە فۆرمەکەی دەنێت. ئۆبژێکتی هونەری لێرەدا هارمۆنیانە و ڕێکخراو دیاردەدات، ئەوە هاوشێوەی بابەتێک کە بۆ مەبەستێکی دیاریکراو سازێنراوە. کەواتە گەرچی هونەر بێمەبەستە، هاوکات مەبەستێتییەکی لە خۆ گرتووە، ئەمەش بەواتای: گەرچی ئەم هونەرە بەدەرە لە هەر سوودێکی پراکتیکی، لە هەر مەبەستێکی بەکارهێنان، وەلێ دەتوانێت وەرگر بۆ ئازادیی ئەخلاقی بوروژێنێت: دەرفەتی بۆ بڕەخسێنێت لە ئازادییە (ئەخلاقیە)کەی سەبژێکتی هونەرمەند بڕوانێت و بەسەر ئەو ڕێ ناڕاستەوخۆیەدا دەرکی ئۆبژێکتی بەردەم خۆی وەک جوان بکات. مەسەلەکە لای شیلەر تەنیا «وێکچوون نییە بە ئازادی»، بەڵکو ئەو (هەروەها بەسەر تێگەی دەرکەوتەدا) «بینینی ناخەکی»یانەی پەیوەندییەک دەهێنێتە نێوانەوە کە دەکەوێتە پشتەوەی ئۆبژێکتە ڕیالەکە، وەلێ ئەوە کە لێڕوانەر لەنێو خۆیدا ئاشکرای دەکات، «یاسای ئازادی»یە، یان یاسای ئاکار ی ئێتیکییە (14). بێگومان کاری هونەری ناتوانێت ئەم ئازادییە دەرببڕێت، چونکە هەرگیز ئازادی دیار نادات. ئاخر بەگوێرەی هزرینی ترانسسێندێنتالی کانت لە „ڕەخنەی ئاوەزی پەتی“دا ئازادی هیچی دیکە نییە جگە لە ئیدێیەک – ئیدێیەکی ئاوەز.
پرسیارێکی کرۆکی لەم پەیوەندییەدا ئەوەیە کە هەموو ئۆبژێکتێک پابەندی ڕێسایە، لێرەشدا ئاشکرایە کە ڕێسا دەرەکییە (هێتەرۆنۆمە)، بۆیە هەردەم وەک زەبر لە ئۆبژێکت کارا دەبێت و بەم ڕێیەشەوە ئۆتۆنۆمیی ئۆبژێکت ناهێڵێت. ئەمە هەروەها جوانێتی یان کاری هونەری دەگرێتەوە، چونکە لە جیهانی دەرکیدایە، لەم جیهانەشدا هیچ شتێک بەتەواوی ئازاد نییە. کەواتە شیلەر بە داواکارییەکەی بۆ سەربەخۆیی ئۆبژێکتی هونەری لە مەبەست و ڕێسا خۆی بە دژبێژییەوە دەئاڵێنێت و دەبێت چارەسەری بکات.
وەک بینیمان، ئازادی و خوددیاریکردنی نێوەکی (ئۆتۆنۆمی) بۆ شیلەر هاوواتان. ئەوجا گەر هەموو ئۆبژێکتێک پابەندی ڕێسا بێت، ئەوا دەبێت خوددیاریکردنی ئۆبژێکتی هونەری بەگوێرەی رێساگەلی ئەوتۆ ڕووبدات کە ئەو خۆی دایاندەنێت نەک لە دەرەوە بەسەریدا بسەپێنرێن. کەواتە دەبێت فۆرم، ئازادی لە دیاردەدا، ئاماژە بۆ ڕێسا بدات. شیلەر لەم پەیوەندییەدا لە « هونەرێتی »ی فۆرم دەدوێت کە لای ئەو واژەیەکی دیکەیە بۆ «تەکنیک »(15). بێگومان تەکنیک مەرجێکی سەرەکیی جوانێتی نییە، بەڵکو دەستوێژی داڕشتنە، یان فۆرماندنە، وەک ئەوەش دووەم مەرجە دوای مەرجە بنەڕەتییەکەی جوانێتی کە ئازادییە لە دیاردەدا. ئێمە گەرەکە لەم پەیوەندییەدا ڕەچاوی سێ تێگە بکەین: ئازادی، سروشت، تەکنیک. سروشت بۆ شیلەر سینۆنیومی ئازادییە، ئەوجا ئەو لەم پەیوەندییەدا تێگەی سروشت دەهێنێتە نێوانەوە، چونکە ئێمە بەم تێگەیە یەکسەر لە شتێک دەهزرێین کە بەڕێی خۆیەوە، سەربەخۆ، لەگۆڕێیە و ڕێسا بە خۆی دەدات، یان گۆڕان بە فۆرمی تایبەتی خۆی دەدات (بۆ نموونە گەشەی درەختێک)، وەلێ سروشت هاوکات ئاماژەیەک بۆ کایەی دەرکی (مەحسوس) لە خۆ دەگرێت. ئەمە هەروەها چواندنی بۆ جوانێتی هەیە کە ئەمیش هەروەها لە جیهانی دەرکیدایە، ئەمەش بەواتای: تێگەی سروشت هەروەها لەنێو جیهانی دەرکیدا ئاماژە بۆ کایەی ئازادی دەدات. وەلێ تەکنیک بە پێچەوانەوە “مەرجێکی زەروورییە بۆ پێشبینیکردنی ئازادی لە لایەن ئێمەوە”، بەمەش جوانی دەبێت بە سروشت (ئازادی) لە تەکنیکدا (16). شیلەر دەیەوێت بەم تێڕوانینە ببێژێت، کە دەبێت جوانێتی، کاری هونەری، بە چەشنێک بسازێنرێت کە ئیدی ئازادانە لەنێو خۆیەوە، کەواتە وەک سروشت، کاریگەری بنوێنێت، ئەوە کاتێک تەکنیک بە پێچەوانەوە تەنیا فۆرماندنی ڕێسامەندە، کەواتە لە دەرەوە بە کاری مرۆڤ سەرهەڵدەدات (هێتەرۆنۆمە)، وەلێ گەرەکە کاریگەریی ڕێساکان لە تەکنیکدا بە چەشنێک بێت کە ئۆبژێکت لە سەرئەنجامدا وەک دەستکرد نەنوێنێت، یان وەرگر بە چەشنێک دەرکی ئۆبژێکت نەکات هەروەک بە زەبری دەرەکی هێنرابێتە گۆڕێ، بە پێچەوانەوە، گەرچی ئۆبژێکت بە کاری مرۆڤ سازێنراوە، وەلێ گەرەکە وەرگر وەک بەرهەمێکی سروشت دەرکی بکات. بەمەش تەکنیک، کە دەستوێژە بۆ داڕشتنی ئازادی (سروشت)، دەرفەت بۆ وەرگر دەڕەخسێنێت هەست بە ئازادی بکات.
شیلەر ئەم پرسەی سروشت و تەکنیک بە نموونەی کەسێک ڕووندەکاتەوە کە دەیەوێت لە قەدی درەختێک فیگورێکی بازنەیی بسازێنێت. فیگورەکە هەروەها نموونەیەکە بۆ جوانی وەک ئازادی لە دیاردەدا. سەرەتا سروشتی بازنە ئەو کەسە ناچار دەکات تەواو خولگەیی قەدی درەختەکە ببڕێتەوە، چونکە تەنیا بەو شێوەیە مەبەستەکەی بەدیدەهێنێت. لەم ڕەوشەدا تەکنیک، فۆرماندنی خولگەیی، لە دەرەوە دێتە نێو شتەکەوە، بۆیە تەکنیک هەردەم بەڕێکەوتە، چونکە لە بابەتێکەوە بۆ بابەتێکی دی دەگۆڕرێت. ئەوجا گەر لێڕوانەر لەم فیگورەدا کە گەرەکە بازنەیی بێت، بەزۆریی دەرکی کەرەسە (ماتەریال) یان کاریگەرییە دەرەکییەکە بکات، ئەوا دەبینێت کە تەختەکە بە زەبر (بە مشار یان خەڕات) خراوەتە نێو ئەو فۆرمە بازنەییەوە. ئێمە لێرەدا هێتەرۆنۆمیمان هەیە. وەلێ گەر ئەو کەسە فیگورە بازنەییەکە هێندە کامیل (پێرفێکت) بسازێنێت کە ئیدی لێڕوانەر کاریگەرییە دەرەکییەکەی لەبیربچێتەوە، ئەوسا فیگورە بازنەییەکە، سەرباری هێتەرۆنۆمی، ئەوها دەنوێنێت هەروەک لەنێو خودی خۆیەوە ئەوها بێت. فۆرمەکە زۆرلێکراو نانوێنێت، بەڵکو ئەوها دەنوێنێت هەروەک سروشتی خودی ئۆبژێکت خولگەیێتییەکەی ئەوی پێکهێنابێت (17). ئەم ئۆبژێکتە بۆ شیلەر جوانە، چونکە گەرچی فۆرمەکە هاوکات خوددیاریکەر (ئۆتۆنۆم) و دەرەکییانە دیاریکراوە (هێتەرۆنۆمە)، وەلێ لێڕوانەر هەست بە زەبرە تەکنیکییەکە (هێتەرۆنۆمی) ناکات.
پرسی ئۆتۆنۆمی و هێتەرۆنۆمی نەک تەنیا هەموو جۆرەکانی هونەر دەگرێتەوە، بەڵکو هەروەها بابەتە پێویستەکانی (مەبەستمەندەکانی) بەکارهێنانیش. ئێمە گەرەکە لێرەدا نموونەکانی دیکەی شیلەر چە لە بابەتە پێویستەکانی ژیان و چە لە هونەرەکانەوە وەربگرین.
لە خانوودا (یان تەلارسازیدا) هەردەم ئۆتۆنۆمی و هێتەرۆنۆمی لەگۆڕێن. خانوو بەتایبەتی بابەتێکی بەکارهێنانە و یاسای فیزیکی (ستاتیک)، هەروەها پێداویستییە مرۆڤییەکان (پاراستن، گوزەران) سنووریان بۆ ئاوەڵابوونی داناوە. گەر پاژەکانی خانوو تێکڕا پابەندی ئیدێ و مەبەستی سەرجەمەکە بن، کەواتە ئیدێی خانووەکە بەتەواوی فۆرمەکەی دیاری بکات، ئەوسا ئەم خانووە کامیلە، وەلێ جوانە، گەر لێڕوانەر ناچار نەبێت ئیدێی خانووەکە وەک دەستوێژی ڕوانین لە فۆرمەکەی وەربگرێت، بەڵکو ئەو فۆرمە خۆخواستانە و بەبێ مەبەست لەنێو ئەو خۆیەوە سەرهەڵبدات، کە ئیدی لێڕوانەر مەبەستەکەی لەبیربچێتەوە و دەرکی فۆرمەکەی بکات وەک گوزارشتی ئازادی. ئەم خانووە بۆ شیلەر جوانە و لە کاری هونەری نزیک دەکەوێتەوە. وەلێ هەرگیز ناشێت خانوو کاری هونەریی تەواو ئازاد بێت، کەواتە هەرگیز بە ئیدیالێکی جوانی ناگات، چونکە لە خانوودا هەردەم پەنجەرە، دەرگە، داڵان، ئاگردان، پیلکانە، ژووری تایبەت و هتد لەگۆڕێن و تێکڕا یەکدی سەغڵەت دەکەن، نەک هەریەکەیان ئازادانە سنووری خۆی دیاری بکات. کەواتە هەردەم هێتەرۆنۆمی بەگوێرەی هەر مەبەستێکی تایبەتی بەسەریدا سەروەرە و ڕێنادات فۆرمەکەی خۆخواستانە دیاربدات، هاوکات هێتەرۆنۆمییەکە بەسانایی دەرک دەکرێت (18). لەم ڕوانگەیەوە تەلارسازی بۆ شیلەر بەدەرە لە “گەمەی ئێستێتیکی”، واتا لە فۆرماندنی بێمەبەست. بێگومان شیلەر لە „پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ“دا ئاماژە بۆ پەرستگەی کلاسیکیی گریکی دەدات کە بە تێڕوانینی ئەو بینایەکی جوانە، چونکە پەرستگەکە ئەوها دیارنادات هەروەک پاژەکانی بەزۆر لەیەکدرابن، بەڵکو ئەوها دەنوێنێت هەروەک یاساکەی لەنێو ئەو خۆیدا بێت، یان هەروەک ئەو “لەنێو خودی خۆیەوە” ئاوەڵا بووبێت و سەرجەمێکی هارمۆنییانەی پێکهێنابێت. لەم پەرستگەیەدا پایەکان کە بە مەبەستی هەڵگرتن دانراون، کاراییان لە پشت فۆرمەکەوە دیارنامێنێت. بینای پەرستگەکە وەک ئافراندنێکی ئازاد دیاردەدات نەک وەک بەرهەمێکی زەبرلێکراو.
هەروەها گۆزە ئامرازی بەکارهێنانە و ئیدێیەک بۆ سازاندنی پێویستە، هاوکات ئەو دەسکانە کە لێوەی دەردەچن، ئیدێی تایبەت بە خۆیان هەیە. گۆزەیەک کە جوان فۆرمێنراوە (بۆ نموونە گوڵدانی ئەنتیکە)، فۆرمەکەی ئەوها دەنوێنێت هەروەک لە زەروورەی نێوەکییانەی خۆیەوە هاتبێتەئاراوە، هەروەک گۆڕانە نێوەکییەکانی خۆخواستانە بەگوێرەی یاسای نێوەکی ڕوویاندابێت، بۆ نموونە دەسکەکانی تەواو ئاسایی (زەبرلێنەکراو) و خۆخواستانە لێوەی دەرچووبن، کە ئیدی کاتێک مرۆڤ لێی دەڕوانێت، تایبەتمەندییەکەی ئەوی لەبیردەچێتەوە. ئەم گۆزەیە بۆ شیلەر هاوشێوەی گەمەی ئازادی سروشتە، بۆیە بە تێڕوانینی ئەو گۆزەیەکی جوانە. وەلێ گەر ورگی گۆزەکە کتوپڕ بۆ ملێکی باریک تەسک ببێتەوە، ئەوا ئەم گۆڕانە لەناکاوەی ئاڕاستەکە سەرجەم دەرکەوتەی خۆخواستن تێکدەشکێنێت و ئۆتۆنۆمیی دیاردەش نامێنێت؛ یان هەروەها گەر هەردوو دەسکەکەی کە تایبەتن بە گرتن و هەڵگرتنی ئەو، بە گۆشەی وەستاو لێوەی دەرچووبن، ئەوا گۆزەکە جوان نییە، چونکە فۆرمی گۆشەیی بە بابەتێکی گردەییەوە زەبرمەند دەنوێنێت. لێرەدا مەبەستی بەکارهێنان سەروەریی بەسەر سازاندنی گۆزەکەدا وەرگرتووە و گۆڕانی ئاڕاستەکان پێچەوانەی ئاڕاستەی خۆخواستانەن، بۆیە ئەم گۆزەیە بە دیدی شیلەر جوان نییە (19).
سنووردانانی پاژەکان بۆ خۆ و بەمەش دەرفەتدان بەوە کە سەرجەمی بەرهەمەکە کاریگەریی خۆی بنوێنێت، بەتایبەتی لە هونەرەکاندا ئاشکرا دەبێت، وەک پەیکەر و وێنەی دیمەن لە شێوەسازیدا، کۆمپۆزیسیۆنی (هۆنینەوەی) موزیک یان هۆنینەوەی هەڵبەست.
بۆ ئەوەی هەڵبەست جوان بێت، دەبێت خودی هەر دێڕێک درێژی و کورتی، بزووتن و ئارامگە بە خۆی بدات، دەبێت هەر وشە و ڕستەیەک لە زەروورەی نێوەکییەوە چێبووبن، نابێت هیچ وشەیەک یان هیچ دێڕێک یەکێکی دیکەیان بەهەند وەربگرێت، بەڵکو تەنیا بۆ خاتری خۆی لەو جێیەدا بێت و سەرەڕای ئەوە پێکرا بە چەشنێک کۆبووبێتنەوە هەروەک گفتی ژوانیان بە یەک دابێت (20)
ئاشکرایە پەیکەر ئیدێیەکی هەیە کە بۆ نموونە لە بەردێکی مەڕمەڕدا دیاردەهێنرێت. وەلێ دەبێت ئەو پەیکەرە ئەوها بنوێنێت هەروەک لەنێو خۆیەوە ئازادانە فۆرمی خۆی سازاندبێت. گەر هەر جووڵەیەکی نێو پەیکەرەکە دەرهاویشتەی ئیدێکە نەبێت، بەڵکو بۆ سروشتی کەرەسە (بەردەکە) بگەڕێتەوە، ئەوا کارە هونەرییەکە سەرنەگرتووە. ئاخر بەردی سروشتیی مەڕمەڕ پتەو و ڕەقە، ئەم تایبەتمەندییەش دەبێت لە سروشتی گۆشتدا کە نەرم و ناسکە، بەتەواوی نەمێنێت و بە هیچ شێوەیەک نەهێنرێتەوە یادی لێڕوانەر (21).
دیمەنێک جوان داڕێژراوە، گەر سەرجەمی ئەو دیمەنە لە ئازادیی تاکە پاژەکانەوە هاتبێتە گۆڕێ. لەو دیمەنەدا دەبێت هەر پاژێک پەیوەند بێت بە سەرجەمەوە و سەرەڕای ئەوە تەنیا لەژێر ڕکێفی یاسای خۆیدا بێت، کەواتە پەیڕەویی ویستی ئازادی خۆی بکات. بێگومان لە دیمەندا پاژەکان بەناچاری بەریەک دەکەون، بۆیە دەشێت بەو ڕێیەوە زیان بە سەرجەم بگەیەنرێت. بۆ نموونە: چیا دەیەوێت سێبەر بخاتەوە و ڕەنگە سێبەرەکە بکەوێتە سەر شوێنێک کە گەرەکە ڕوناک بێت. مرۆڤ و ئاژەڵ و هەور دەیانەوێت ببزوێن. ڕوبار لە ئاڕاستەی خۆیدا یاسای کەنار قبووڵ ناکات، بەڵکو شوێن ویستی خۆی دەکەوێت. هەر یەکەیان خاوەنی ویستی خۆیەتی. وەلێ گەر هەر پاژێک لە ئازادیی نێوەکیانەیەوە ئەو سنوورە دابنێت کە پاژێکی دی بۆ دەربڕینی ویستی خۆی پێویستی پێیەتی، ئیدی هارمۆنیی سەرجەم دێتە گۆڕێ. بۆ نموونە دەشێت درەختێک لە پێشخاندا پاژێکی جوان لە پاشخاندا دابپۆشێت، کەواتە زەبر لەدژی ئەو پاژە بنوێنێت. لێرەدا هونەرمەندی شارەزا ئەو لکەی درەختەکە کە دەشێت پاژەکەی پاشخان بشارێتەوە، لە کێشی خودی لکەکەوە دەنیشێنێت، کە ئیدی بەو ڕێیەوە خۆخواستانە شوێن بۆ شێمای پاشەوە دەکاتەوە (22)
لەم ڕوانگەیەوە ئێمە تەنیا لە هونەردا جوانیی فۆرممان هەیە. بێگومان ئاشکرایە، ئەمەشمان لە سەرەوە بە نموونەی شێوەسازی دیمەنەکە بینی، جوانیی فۆرم لە کەسی سازێنەری فۆرم، هونەرمەند، جیانابێتەوە. شیلەر لەم پەیوەندییەدا جەخت لە نائیفێتی (das Naive) دەکات کە بە دیدی ئەو جوانە، چونکە لە نائیفێتیدا سروشت مافی خۆی بەسەر گەڕەلاوژێ و خۆدەرخستنی کەسەکیدا دەسەپێنێت. تەنیا گەر سروشت (ژێنی: بلیمەت) داڕێژەری ئازادی بێت، ئیدی جوانێتیی هونەر دێتە گۆڕێ. بێگومان نەشیاوە داڕشتن بەبێ “کەرەسە” ڕووبدات. شیلەر پەیوەند بە کەرەسەوە جەخت لە داڕشتنی ئازادانەی ڕاستی دەکات. ئێمە لێرەدا یەکسەر دەکەوینە بەردەم جیاوازیی نێوان هونەرمەند و هونەرمەندی مەزن: شیلەر کەسێک ناو دەنێت هونەرمەند کە پابەندی داڕشتنی ئازادانەی ڕاستییە، وەلێ هونەرمەندی مەزن هەردووکیان، ئازادی و ڕاستی، یەکدەخات. بەرهەمێکی سروشتی جوانە گەر گونجاو بە یاسای هونەر ئازادانە دیار بدات، ئەوجا بەرهەمێکی هونەری جوانە گەر ئازادانە بەرهەمێکی سروشتی “دابڕێژێت”. لەم ڕوانگەیەوە جوانێتیی هونەر خودی سروشت نییە، بەڵکو داڕشتنی ئافرێنەرانەی سروشتە لە میدیەمێکدا، وەلێ ئەوە لەنێو خودی هونەرمەندەوە، نەک وێنەدانەوەی سروشت بێت وەک لە ناتورالیزمدا. شیلەر بە واژەی “داڕشتن” جەخت لە ئۆتۆنۆمیی هونەر و ئازادی دەکات کە پێشترییان لە نێوەرۆک هەیە. هونەرمەند گەرەکە “پەرە بە سروشت بدات” نەک کتومت لاسایی ئەو بکاتەوە، بەوەش کردەکێتییەکی ئیدیال بهێنێتەگۆڕێ: مۆتیڤەکانی جوانتر و کامیلتر لە هەبوونی ڕیالیان دابڕێژێت.
ئێمە دەبێت پەیوەند بە جیاوازیکردنی هونەرمەندانەوە لای شیلەر ڕەچاوی سێ تێگە بکەین: ئۆبژێکتیڤێتی، سەبژێکتیڤێتی، کەرەسە. هونەرمەند مەزنە گەر داڕشتنەکەی ئۆبژێکتیڤی بێت، واتا خودی بابەتەکەمان پێشان بدات؛ هونەرمەند مامناوەندییە گەر داڕشتنەکەی سەبژێکتیڤی بێت، واتا خودی خۆی پێشان بدات؛ هونەرمەند ناباشە گەر تەنیا کەرەسە پێشان بدات، واتا گەر سروشتی میدیەمەکە و ئاستەنگەکانی هونەرمەند سەروەربن بەسەر داڕشتنەکەیدا. شیلەر ئەم جیاوازیکردنە بە نموونەی نواندنی سێ ئەکتەر لە شانۆییەکی هاملێتدا ڕووندەکاتەوە:

1- کاتێک ئێکهۆف رۆڵی هاملێت دەنوێنێت، لێرەدا پەیوەندیی کەسێتی بە ڕۆڵ-ەکەیەوە هاوشێوەی پەیوەندیی کەرەسەیە بە فۆرمەوە، یان لەش بە ئیدێوە. ئێکهۆف کەرەسەیە و هەر خۆی بلیمەتییەکەی هاملێت دەفۆرمێنێت، ئەوجا لەبەر ئەوەی کەسی ئێکهۆفی ئەکتەر بەتەواوی لە کەسی هونەرییانەی هاملێتدا لەناودەچێت، هەروەها لەبەر ئەوەی تەنیا فۆرم، واتا کارەکتەری هاملێت، هەستپێدەکرێت نەک کەرەسە (واتا کەسی ئەکتەرە ڕیالەکە)، کەواتە لە ئەودا تەنیا فۆرم (هاملێت) هەیە، ئەوا ئێکهۆف رۆڵەکەی جوان دەنوێنێت، چونکە داڕشتنەکەی ئۆبژێکتیڤییە و هیچی سەبژێکتیڤیی پێتێکەڵ نەبووە.
2- کاتێک خاتوو ئالبرێشت رۆڵی ئۆفیلیا دەنوێنێت، لەوێدا نە سروشتی کەرەسە (کەسی خانمە ئەکتەرەکە) و نە سروشتی داڕێژراوەکە (کەسی ئۆفیلیا) دەبینرێت، بەڵکو تەنیا ئیدێیەکی ئارەزوومەندانەی خانمە ئەکتەرەکە دەبینرێت. ئەو بنەڕەتێکی سەبژێکتیڤی بە خۆی دەدات تاکو پێشبینیی ژان و شێتی و ئابڕووی نەجیبانە بکات بەبێ ئەوەی لەوە بهزرێت کە داخۆ ئۆبژێکتیڤێتی بەم پێشبینییە بدرێت یان نەدرێت. کەواتە خاتوو ئالبرێشت تەنیا مانییر (شێوەی ڕەفتاری کەسەکی) ی هەیە، وەلێ ستایلی نییە کە شیلەر پێناسەی دەکات وەک «باڵاترین سەربەخۆیی داڕشتن لە سەرجەم دەستوێژە سەبژێکتیڤی و ئۆبژێتیڤی-بەڕێکەوتەکانی داڕشتن.» (23)
3- کاتێک بریوکل رۆڵی پاشایەک دەنوێنێت، لێرەدا سروشتی میدیەمەکە بەسەر فۆرمدا (رۆڵی پاشادا) سەروەرە، چونکە ئەکتەرەکە (کەرەسە) لە هەموو بزووتنێکدا قێزەوەن و نەشارەزا نیگا دەکات. ئەو ناتوانێت کەرەسە (لەشی ئەکتەر) بەگوێرەی ئیدێیەک بفۆرمێنێت. کەواتە داڕشتنەکەی پەرێشانە، چونکە سروشتی کەرەسە و ئاستەنگە سەبژێکتڤییەکانی خودی هونەرمەندەکە ئاشکرا دەکات (24).
لەم ڕوانگەیەوە پێشمەرجی جوانێتیی داڕشتن لای شیلەر ئەوەیە کە هونەرمەند بە ڕاستی و پەتی و تەواوەتی لە سەرجەم ئۆبژێکتیڤێتیی بابەتەکەی تێبگات، ئەوجا ئۆبژێکتەکەی (لەپێشخۆدانراوەکەی) وەک فۆرمی پەتی پێشبینی بکات و دایبڕێژێت. هونەرمەند ئەمەی پێبەدیدەهێنرێت گەر دەرفەت نەدات سروشتی میدیەمەکە کە تێیدا ئۆبژێکتەکە دادەڕێژرێت، دەرەکییانە کاریگەری لەسەر ئەم ئۆبژێکتەی هۆشی بنوێنێت.

3-3 کێشەی جوانێتی وەک دیاردانی ئازادی

شیلەر لە „نامەکانی کالیاس“دا هەوڵ دەدات لە تێگەی ئازادییەوە ئۆبژێکتیڤییانە بناغەی جوانێتی بڕێژێت، وەلێ ئەو خۆی درەنگتر دەگات بەو تێڕوانینە کە جوانێتی تەنیا هەستی پێدەکرێت نەک بناسرێت، واتا بابەتی مەئریفە نییە، بۆیە «دەرئەنجاماندنی جوانی لە پرنسیپگەلی ئاپریۆرییەوە گومانهەڵگرە» (25). کەواتە ناشێت جوانێتی لە یەک گۆشەنیگاوە ساغبکرێتەوە.
پرسیارێکی کرۆکی لەم پەیوەندییەدا ڕوودەکاتە جوانی وەک ئازادی لە دیاردەدا. لێرەدا دژبێژییەکی لۆژیکی لەگۆڕێیە، چونکە لەم ڕستەیەدا دوو تێگە پێکەوە گرێدەدرێن کە بە تێڕوانینی کانت، تەنانەت بە تێڕوانینی خودی شیلەر، پێکەوە ناگونجێن: ئازادی (ئۆتۆنۆمی) تێگەیەکی ئەخلاقییە تەنیا لە کایەی هۆشەکیدا (نادەرکیدا)، وەلێ دیاردە لەژێر ڕکێفی یاساکانی سروشتدایە، کەواتە کایەی نائازادییە. کانت جیاوازی لە نێوان دوو جیهاندا دەکات: جیهانی دیاردەکان (فێنۆمێنەکان) کە ئێمە بە دەرکەوەرەکانمان شئوریان پێدەکەین، ئەوجا جیهانی “شتەکان لە خۆدا” (نومێنا) کە کایەی تەواو هۆشەکییە و بە دەرکەوەرەکانی مرۆڤ دەرک ناکرێت. ئازادی سەر بە جیهانی نومێنایە، کەواتە پرسە لە کایەی هۆشەکیدا و هەرگیز لە جیهانی دەرکیدا دیارنادات – ئاخر لەم جیهانەدا هەموو شتێک لەژێر ڕکێفی یاسای هۆئەنجامیدایە. بێگومان مرۆڤ سەر بە هەردوو جیهانەکەیە: ئەو وەک خاوەنی ڕەمەک و ئارەزوو و هەست بەشێکە لە سروشت، ئەو هەروەها سەر بە جیهانی هۆشەکییە، لەم ڕووەشەوە ویستی ئەو ئازادە: ئەو خۆی دەتوانێت لە دەرەوەی هۆئەنجامی (کاوساڵێتی)ی سروشت زنجیرەیەک هۆئەنجامی بەربخات (بۆ نموونە کانت لەسەر کورسییەکەی دانیشتووە، وەلێ کتوپڕ هەڵدەستێت و بەو ڕێیەوە زنجیرەیەک هۆئەنجامی بەردەخات). بە پێچەوانەشەوە ناشێت دیاردە کە پابەندی زەروورەیە، هاوکات بەتەواوەتی (ئەبسۆلوت) ئازاد بێت. شیلەر لێرەدا دژبێژییەکە دەبینێت، ئەوجا هەوڵ دەدات بە تێگەی “هەروەک-ئەوهایی” چارەسەری بکات: گەر ئێمە وای دابنێین کە جوانی ئازادییە لە دیاردەدا، ئەوا بەم تێڕوانینە تەنیا دەبێژین: شتێک جوانە گەر ئەوها بنوێنێت (دیاربدات) هەروەک دیاریکەری خودی خۆی بێت (ئۆتۆنۆمی)، جا گەرچی ئەو شتە لە جیهانی فیزیکیدا بە شێوەی هێتەرۆنۆم دیاریکراوە. شیلەر لێرەدا ئۆبژێکتیڤێتی بە تێگەی جوانی دەدات بەبێ ئەوەی لایەنی سەبژێکتیڤی، واتا لێڕوانەر، بەهەند وەربگرێت. وەلێ لە تێزی جوانی وەک ئازادی لە دیاردەدا دژبێژییەکی لۆژیکی لەگۆڕێیە، چونکە هەرئەوەندەی ئازادی دیاربدات، ئیدی ئەو ئازادی نییە، ئاخر ئازادی ئێستا لەم ڕەوشەدا دەکەوێتە ژێر ڕکێفی یاسا هۆئەنجامییەکانی سروشتەوە، بەوەش سەربەخۆییە ترانسسێندێنتالەکەی نامێنێت. گەر جوانی دیاردانی ئازادی بێت، ئەوسا جوانێتی لە سروشتدا هەر لە سەرەتاوە ئازادانە بەگوێرەی یاسا خۆییە نێوەکییەکانی لەگۆڕێ دەبێت، ئەوە هاوشێوەی بوونەوەرە ئۆرگانییەکان کە لەنێو خۆیانەوە دیاردەدەن: ڕووەکێک گوڵ دەگرێت و دەگەشێتەوە.
وەلێ ئێمە پێویستە پەیوەند بە “نامەکانی کالیاس”ەوە (1793) ئاماژە بۆ ئەوە بدەین، کە ئەم نووسینە تەنیا پرۆژەیەکی شیلەر بوو و بە چەند نامەیەک خستییە بەردەم گۆتفرید کوێرنەر، بەبێ ئەوەی پرۆژەکە لەم کایە “پریڤات”ە (تایبەتە) بچێتە دەرەوە، واتا شیلەر مەبەستمەندانە بەرەو تەواوکردنی بەرێت و ئەوجا بڵاوی بکاتەوە. نەخێر، نووسینەکە ساڵی 1847 بڵاوکرایەوە، کەواتە ماوەیەکی زۆر دوای مردنی شیلەر.
چەند هۆیەک بۆ ئەوە لەگۆڕێن کە بۆچی شیلەر نەیتوانی پرۆژەکەی ئەنجام بدات. ئەو لە سەرەتاوە گومانی لە خودی پرۆژەکەی هەبوو، لەم پەیوەندییەشدا هزرینی فەلسەفەیی خۆی لە جوانێتی ورد و دروست و ساغکراوە بنیاتنەنا، بە پێچەوانەوە کانت بە ڕادەیەک بۆی بوو بە ئالەنگاری، کە ئیدی ئەو بە گۆتەی خۆی زۆر جار لەنێو کانتدا بزر بووبوو. ئەوجا شیلەر ماوەیەکی کورت دوای „نامەکانی کالیاس“ ڕوو لە ئێستێتیکی پەتی وەردەگێڕێت و تێڕوانینەکانی، کە لەو نامانەدا هاتبوونە ئاراوە، بە پەرەپێدراوی لە کارێکی دیکەدا تەواوکراوتر و ڕۆشنتر دەردەخات: „پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ“(1795). ئێمە هەروەها پێویستە هەر لەم پەیوەندییەدا ئاماژە بۆ نەخۆشییەکەی شیلەر بدەین: ئەو ساڵی 1793، کەواتە ساڵی دانانی پرۆژەی “نامەکانی کالیاس”، بەسەختی نەخۆش کەوت، ئەوەش سنووری بۆ کارەکانی دانا.
سەرباری ئەوە تیۆرییە ئێستێتیکییەکەی شیلەر لە چەند ڕوویەکەوە لە مێژووی ئێستێتیکی ئەڵمانیدا بەواتایە. ئەم تیۆرییە یەکێکە لە هەوڵە هەرە سەرەتاییەکانی ئێستێتیکی ئۆتۆنۆمی کە بە “ڕەخنەی هێزی بڕیار”ی کانت (1790) دەستپێدەکات. ئامانجی ئەم ئێستێتیکە ڕزگارکردنی هونەر بوو لە کاریگەرییە دەرەکییەکان (ئایین، سیاسەت، نمایشی نێو کۆشکەکان) و چەسپاندنی وەک کایەیەکی سەربەخۆی پابەند بە یاسای خۆییەوە: هونەر گەرەکە ئۆتۆنۆم بێت، واتا بەند بێت بە لۆژیکی خۆیی و ڕێسا نێوەکییە ئێستێتیکییەکانەوە، نەک پابەند بێت بەو ڕێنومایانەوە کە دەرەکیانە بۆ داڕشتنی هونەری دەچەسپێنرێن. هونەر خۆی دەبێت بە مەبەست نەک دەستوێژ بێت بۆ مەبەست (فێرکردنی مۆرالیی خەڵک)، بەمەش تێزی مەبەستێتیی بێمەبەست هونەر لە ژیانی ڕۆژانە دادەبڕێت، وەلێ هاوکات وەک گوزارشتی ئازادی دەرفەت بۆ لێڕوانینێکی دابڕێنراو لە زەبرە ئابووری و سیاسییەکان دەڕەخسێنێت. ئاخر داواکاری بۆ ئۆتۆنۆمیی هونەر بەشێکە لە پرۆژەی ئازادی (ئێمانسیپاسیۆن)ی بۆرژوازی. ئێستا هونەر دەبێت بە شوێنگەی کشانەوە بۆ ئیدیالەکانی ئازادی و سەبژێکتیڤێتی، بۆ ڕزگاری لە پابەندییە فۆیدالییەکان، هەروەها لە جڤاکی ستاندییانە دامەزراو و دەسەڵاتی ئەبسۆلوتیستی. ئێستا هونەری ئۆتۆنۆم دەتوانێت لەم جیهانەی نائازادیدا “ڕاومێکی ئازادی” ئاوەڵا بکات و دەرفەت بۆ مرۆڤ بڕەخسێنێت بە ئاگایی ئازادییەکەی خۆی بگات. شیلەر لێرەدا ئیدێی ئازادی (ئەخلاق) و جوانی (ئێستێتیک) پێکەوە گرێ دەدات.
ماویەتی

پەراوێزەکان..

(10) Hauck, Florian: Schillers Denkbilder. Die Kunst in den ästhetischen Schriften. S. 60.
(11) Schiller, Friedrich. Kallias oder über die Schönheit. S. 394. Briefe an Gottfried Körner.
(12) Hauck, Florian a.a.O., S. 77.
(13) Schiller, Friedrich, a.a.O., S. 394.
(14) Hauck, Florian a.a.O., S. 83.
(15) Schiller, Friedrich, a.a.O., S. 411.
(16) Ebenda, S. 411.
(17) Ebenda, S. 415.
(18) Ebenda, S. 420.
(19) بڕوانە:
Ebenda, S. 420.
(20) Ebenda, S. 423.
(21) Ebenda, S. 429.
(22) Ebenda, S. 422.
(23) Ebenda, S. 429.
(24) Ebenda, S. 429 f.
(25) Schiller: Nachschrift. HA V. S. 1040. Siehe Hauck, Florian, a.a.O., S. 77.

سەرچاوەکان
سەرچاوەی سەرەکی:

  • Schiller, Friedrich. Kallias oder über die Schönheit. Briefe an Gottfried Körner. Zeno.org. سەرچاوەی لاوەکی:
  • Hauck, Folrian: Schillers Denkbilder. Die Kunst in den ästhetischen Schriften. Würzburg 2017.
  • Mein, Georg: Die Konzeption des Schönen. Bielefeld 2000.
  • Robert, Jörg: Schein und Erscheinung. In: Friedrich Schiller. Der unterschätzte Theoretiker. Hrsg. Von Georg Bollenberg und Lothar Ehrlich. Köln Weimar Wien 2007.



شەڕێک لە گێژاوی یەکلایی نەبونەوەدا.. عوسمانی حاجی مارف

هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، بۆ سەر ئێران لە ٢٨ی شوبات دەستیپێکرد، کە عەلی خامنەییان کردە ئامانج، پاشان فراوانتر بوەوە و زۆربەی ناوچەکانی ئێرانی گرتەوە. سەرەتا بە تیرۆرکردنی سەرکردەکانی ئێران دەستی پێکرد، هاوکات بۆردمانی بنکە سەربازیەکان و وێرانکردنی ژێرخانی ئابوری، دامەزراوە ئەتۆمییەکان، کارگەی مووشەکی بالیستیک، بنکەی هەڵدانی مووشەک، ناوەندەکانی فەرماندەیی و کۆنترۆڵی لەخۆگرت، ئەو هێرشە ئاسمانیانەی کە تاران و شارە گەورەکانی وەک ئەسفەهان، قوم و کرماشانیان کردە ئامانج، ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی ئاسایی نەبوو، بەڵکو گۆڕانکارییەکی چۆنایەتی بوو لە ڕێساکانی شەڕکردندا، کە لە دوای کۆتایی هاتنی شەڕی ساردەوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان بەڕێوەبردووە.
سەرەڕای تێپەڕبوونی زیاتر لە مانگێک بەسەر شەڕەکەدا، ڕێژیمی ئێران توانایەکی بەرچاوی بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ ڕەوتی شەڕەکەدا نیشانداوە، دۆخەکەیان گۆڕی بۆ شەڕێکی درێژخایەن و کاتێکی نادیار، هەوڵەکانی نێوەندگیری و دانوسان بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕەکە سنووردار ماوەتەوە، شەڕەکە بە خێرایی پەرەیسەندووەو بەردەوامە، هێشتا هەنگاوێکی جدی بۆ کۆتایی هێنان بە شەڕەکە دەرناکەوێت.
شەڕەکە بە هێرشی ئاسمانی توند دەستی پێکرد بە ئامانجی لاوازکردنی خێرای تواناکانی ئێران و ڕژێمەکەی، بەڵام دوای گەیشتنی شەڕەکە بە لوبنان و دەوڵەتانی کەنداو تا داخستنی گەروی هورمز، بە خێرایی گۆڕا بۆ ڕوبەڕوبونەوەیەکی تاڕادەیەک کراوەی ناوچەیی، دواتر لە هێرشە سەربازییە تەرکیزکراوەکانەوە بۆ سەر ئێران گۆڕدرا بۆ ململانێیەکی کراوە و فرە بەرەیی، ئەمەش وایکرد ئاڵۆزتر بێت و کەمتر ئەگەری چارەسەرکردنی پێوە دیار بێت.
ئامانجەکانی شەڕ بە درێژایی ڕێڕەوی خۆی بەردەوام لە گۆڕاندا بووە، لە سەرەتادا گرنگیدان بە گۆرانی ڕێژیمی ئێران، پاشان چارەسەرکردنی پرسی ئەتۆمی، ئینجا قۆناغەکانی دواتر جەخت بو لەسەر نەهێشتنی هەڕەشەی مووشەکی ئێران و هەڵوەشاندنەوەی بریکارەکانی ناوچەی ئێرانی بەخۆیەوە بینی، پاشان هەوڵ بۆکردنەوەی گەروی هورمز، گەمەی شەڕەکەی بردە ئاستێکیتر بۆ فشار لەسەر ئەمریکا. سەرەڕای ئەم گۆڕانکاریە و فرەیی ئامانجەکان، ناتوانرێت بگوترێ کە تا ئێستا هیچ کام لەو ئامانجانە بەدی هاتوون، شەڕەکە زیانێکی بەرچاوی بە ئێران گەیاندووە، بەڵام ئەم ئەنجامانە ناگاتە گۆڕانکاریەکی ستراتیژی یەکلایکەرەوە.
هێشتا گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی لە هاوسەنگی هێز، یان سروشتی دیمەنی ناوچەییدا بە شێوەیەک نەهێناوەتە ئاراوە کە شەڕەکە ئامانجە سەرەکیەکانی خۆی بەدەستهێنابێت. ئەوەی تا ئێستا بەدەست هاتووە، لاوازبوون و لەدەستدانی بەشێک لە تواناکانی ئێرانە بەبێ ئەوەی بە پەکخستن و ڕادەستبون بگات ، لە کاتێکدا پرسی ئەتۆمیش بە چارەسەرنەکراوی ماوەتەوە!.
شەڕەکە هەر بەرەو هەڵکشان دەچێت، لەکاتێکدا واشنتۆن و تەلئەبیب هەوڵدەدەن مەرجی تەسلیمبون بەسەر ئێراندا بسەپێنن، بەڵام خوازیاری بۆ ئاگربەست و مەرجەکانی ئێران، ترامپی بنبەست و سەرسامکردووە. ئاماژەکانی پەرەسەندنی شەرەکە بە بەهێزی ماونەتەوە، بەتایبەتی لەگەڵ بەردەوامبوونی هێرشەکان و فراوانبوونی مەودای گرژییەکان. بەڵام فشارە ئابووریە نێودەوڵەتیەکان و ترسی شەڕی ناوچەیی دەتوانن لایەنەکان بەرەو کەمکردنەوەی قۆناغ بە قۆناغ پاڵ بنێن.
ترەمپ بە چاوەڕوانی و ئامانجی بەرزەوە شەڕەکەی دەستپێکرد، بەڵام ڕوونی نەکردەوە کە چۆن ئەو ئامانجانە بەدەست دەهێنێت، واپێدەچیت کە ترەمپ پشتی بە باڵادەستی ئاسمانی هێزەکانی و ئەو لێدانانە بەستبوو کە ئاراستەی ئێرانیان دەکرد. زانراوە کە پێوەرەکانی سەرکەوتن لە شەڕەکاندا تەنیا لە کاریگەری لێدانەکان نییە، کۆماری ئیسلامی بە هێزی ئاسمانی ناکەوێت، بەو پێیەی ئامانجەکانی ئەمریکا تا ئێستا بەدی نەهاتووە، بە تایبەت کە ئومێدێکی گەورە بۆ گەیشتنیان هەبوو، کاتێک خامەنەیی و سەرکردایەتی سەربازی، ئەمنی و سیاسی لە ڕۆژەکانی ئەوەڵدا کوژران، بەڵام کاریگەری لەسەر ڕادەستبونی ئێران بۆ واشنتۆن، یان گۆڕانی دەسەڵات نەبو، ئەمەش وایکرد، شەڕەکە لەسەر ئەمریکا و ئیسرائیل قورسترکات.
کەواتە، تەڵەی ئێران توانای ڕاکێشانی ئەمریکایە بۆ ناو شەڕێکی تێچووی زۆر و درێژماوەیە، کە کۆتایی پێهێنانی بۆ ئەمریکا سەختە و خراپ لەسەری دەکەوێت، ترەمپ پێش جەنگ هۆشداری لە فەرماندەی باڵای سەربازی ئەمریکا وەرگرتووە، کە ڕەنگە ئێران بە پەکخستنی هاتوچۆی کەشتیوانی لە گەرووی هورمزەوە تۆڵە بکاتەوە. بەڵام ترامپ گریمانەی ئەوەی کردبو کە ڕژێمی ئێران پێش ئەوەی بتوانێت گەروی هورمز داخات دەڕووخێت!.
کۆتایهێنان بە شەڕ لە دوای فراوانبونی قورستر بووە، بە تایبەت کە ئێران شەڕێکی ناهاوسەنگ بەڕێوە دەبات کە حیساباتی ئەمریکای تێکداوە، هاوشێوەی ئەوەی ئەمریکا لە ئەفغانستان و ڤێتنام ڕووبەڕووی بووەوە.
شەڕەکە بووەتە بارگرانیەکی سیاسی و ئابووری و مۆراڵی لەسەر ئەمریکا و ترەمپ، پێدەچێت ئێستا کەمترین تێچوی بژاردە ئەوە بێت کە ترەمپ گەر بۆی بگونجێت بە خێرایی “سەرکەوتن” ڕابگەیەنێت و کۆتایی بە ململانێکان بهێنێت!. دەنا ئەو گۆڕانکاریە بنەڕەتیەی لە ئامانجی ستراتیژی هێرش بۆ سەر ئێران ڕوویداوە، کاریگەری لە مەوقعیەتی ئەمریکا لە ئاستی جیهان و ناوخۆی ئەمریکادا بە نەرێنی دەشکێتەوە بەسەریدا.
پێشهاتە سەربازیەکان بە خێرایی کاریگەریان لەسەر بازاڕەکانی جیهانی و نرخی وزە هەیە، ئەمەش ئەو حاڵەتە دەهێنێتە پێشەوە، کە ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پرسێکی ناوچەیی نییە، بەڵکو توخمێکی بنەڕەتییە بۆ سەقامگیری ئابووری نێودەوڵەتی. داخستنی گەرووی هورمز بە تەنیا بەسە بۆ ئەوەی شۆکی ئابووری جیهانی لێبکەوێتەوە.
هەڵبەتە ململانێی بەردەوامی ئەمریکا و ئێران، ڕەنگدانەوەی ململانێیەکی فراوانترە لەسەر بەئەنجام گەیاندنی شێوازیک بۆ نەزمی جیهانی داهاتوو و سنووری بەکارهێنانی هێز لە پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان و ململانێی زلهێزەکانی دنیای سەرمایەداری، کە لە ئێستادا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی کردۆتە گۆڕەپانێک بۆ ڕێکخستنەوەی هاوسەنگی هێزی جیهانی، کە ماڵوێرانی قوربانیەکی زۆر دەبێتە بەشی دانیشتوانی ئێران و ناوچەکە کە دژی ئەم شەڕەن.
ئەوەی گرنگە سەرنجی لەسەر بدەین، بە هیچ جۆرێک ئەم شەڕە نەک سودی بۆکرێکاران و خەڵکی زەحمەتکێش نیە و نابێت، بەڵکو بەڵایەکی گەورەیە بۆ سەر ژیان و گوزەران و ئاسایش و بێئیرادەکردنیان، بۆیە پێویستمان بە بە‌هیزکردنی بزوتنەوەی دژی شەڕە لەتەواوی جیهاندا و بەرزگردنەوەی خواستی بێ مەرج و دەستبەجێێ شەڕە.

عوسمانی حاجی مارف




لێکەوتەکانی ئەم جەنگە لەسەر دۆخی خەڵک لەهەرێمی کوردستاندا!.. د. حیکمەت نامیق

ئەو جەنگەی کەوا بەرپابووە دیار نییە کەی کۆتایی پێدێت. ئەوەی کە زۆر جێگای تێڕامان وشۆکە بۆ خەڵک گرانبوونی نرخی سوتەمنی وخۆراک و کەلوپەل و شتومەکە دەسەڵاتیش نەبای دێ نەباران ئەو حکومەتەی کە دەمێکە لەخەمە قووڵەکانی خەڵک دوورکەوتۆتەوە. لێکەوتەو کاریگەرییەکانی شەڕ لەسەر کۆمەڵگای کوردی بەجۆرێکە هیچ کەسێک چارەسەرێکی ڕیشەیی نییە بۆ دۆخەکە.
کۆمەڵگا لە دۆخێکی ناخۆشی ئابوریی و سیاسی و سەربازیی و دەروونی دەژیت، بەتایبەتی لەکاتی کێشەو قەیرانەکاندا ئازاری مرۆڤەکان دەردەکەوێت. لەوەتەی ئەم شەڕەی ئەمریکاو ئێران دەستی پێکردووە میللەت ڕۆژانە لە چاوەڕوانی کوژانەوەی جەنگەکە ژیان بەڕێدەکەن. چونکە بەشی زۆری کۆمەڵگای کوردی لە دۆخێکی خراپی ئابوریدان شەڕەکەش دۆخە ئابوریی و کۆمەڵایەتییەکەی سەختترو قووڵتر کردۆتەوە، چونکە فشارە دەروونییەکان لەسەر تاک و گرووپە کۆمەڵایەتییە هەژارو پەراوێزخراوەکان زیاتر بوون. دەشێ بوترێت کەوا لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا ئازاردانی ڕۆژانەی مرۆڤەکان بوونەتە دیاردەیەکی دەروونی و کۆمەڵایەتی، بەمانایەکی دیکە لەم جۆرە کۆمەڵگایانەی کەوا هیچ سیستەم ودامەزراوەیەکی مەدەنی نییە تێیدا ئازارو چەپاندنی مرۆڤەکان بوونەتە کولتوور لەنەوەیەکەوە بۆ یەکێکی دیکە دەگوازرێتەوە.لەسەروبەندی کێشمەکێش و شەڕەکاندا بازرگان و سەرمایەدارە تەماعکارەکان دۆخەکە دەقۆزنەوە بۆ گرانکردنی زیاتری نرخی کەل و پەل و سوتەمەنی و شتومەکەکان.
لەئێستادا کۆمەڵگای کوردی لەژێر بارێکی قورسی ئابوریدا دەگوزەرێ بەهۆی ئەم شەڕەی کەوا هیچ وادەیەکی نییە بۆ کۆتاییهاتن. ئێمە کۆمەڵگایەکی سەرمایەداری نین تاوەکو دەستەبەری تەندروستی وکۆمەڵایەتی و ئابوریی و سۆشیاڵمان هەبێت، بەڵکو کۆمەڵگایەکی ڕاگوزەرین لەقۆناغێکی کۆمەڵایەتی وئابوریی سادەی پێش مۆدێرنەداین بەدەست چەندین گرفت و کێشەی قووڵەوە دەناڵێنین لەهەموو ڕەهەندەکانەوە. ئاشکرایە شەڕ هەرچۆنێک بێت ئایدۆلۆژستەکان چۆن تەفسیری دەکەن، بەڵام هیچ شرۆڤەیەک بەئەندازەی ئەوە نییە ماڵوێرانی و قاتوقڕی و بەدبەختی و گرانی لەگەڵ خۆی دینێت بۆ کۆمەڵ و گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، بەتایبەتی شەڕ دەبێتە بەڵاو کێشە بۆ چینی هەژارو بەشخوراوان. هەرچەندە زۆر بەکەمی نەبێت ئەگینا هیچ شەڕێک بەدرێژایی مێژوو ئاشتی و خۆشگوزەرانی و خۆشبەختی لەگەڵ خۆی نەهێناوە بۆ کۆمەڵگا. پرسیار ئەوەیە لەئەگەری درێژەدانی ئەم شەڕە پلانی دەسەڵات چیە بۆ کۆمەڵگا؟ ئەگەر کوردستان تێوەبگلێت لەم شەڕەدا دیسان جێگرەوە چیە؟ تاکەی کۆمەڵگا بەرگەی ئەم گرانییە دەگرێ؟ هەموو ئەم پرسیارانە پێویستی بەوەڵامی ورد هەیە، چونکە وەک لەسەرەوە ئاماژەمان بۆکرد ڕێژەی هەژاری لەکوردستاندا لە لوتکەدایە بێکاری تەنگی بەگەنجان هەڵچنیوە، کەچی گرانی نرخی کەلوپەل وکاڵاکان و سوتەمەنیشی هاتە سەر. ئەگەرچی خۆ بەدوورگرتنی بڕیار بەدەستان ئەوپەڕی ئەقڵانییە، چونکە شەڕی پڕۆکسی هیچ ئەنجامێکی ئەرێنی نابێت. پرسیارو تێبینی خەڵک دۆخی دارایی و ئابورییە نەوەک شتی تر. کەواتە گرانی بازاڕ کاریگەری نەرێنی زۆری کردۆتە سەر دۆخ و گوزەرانی خەڵک. لەهەموو دنیا کاتێ ئەزمە سەرهەڵدەدات حکومەت قسەو هەڵوێست و ئەلتەرناتیڤی دەبێت بۆ دۆخە سەختەکان، کەچی لێرە ڕۆژانە نرخی شتومەکەکان گران دەبن و بازرگانە چاوچنۆکەکان بەئاشکرا سوتەمەنییەکانی وەک غازو بەنزین و نەوت بەبازرگانی دەکەن. ئەم دۆخە وابەردەوام بێت نرخی سوتەمەنی وشتومەک و کاڵاکان بۆ چەند هێندە بەرزدەبنەوە. ئەمەش کاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر ژیانی هاووڵاتیان. پێویستە خەمخۆران وبڕیار بەدەستان زوو بێنە دەنگ لەسەر بارگرانی خەڵک و گرانبوونی نرخی کاڵاوسوتەمەنییەکان بڕیارێک بدەن لایەنی کەم بارگرانی خەڵکی ماندووی کوردستان کەم بکەنەوە.




ئەلتەرناتیڤی چەپ بۆ ژیریی دەستکرد.. ڕزگار ئاکرێی

پەرەسەندنەکانی ئەم دواییەی ژیریی دەستکرد AI دەرفەتێکی گەورەی بۆ بەکارهێنانەکانی لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەوان نیگەرانیان دروستکردووە سەبارەت بە چۆنیەتی ئاراستەکردنی ئەم تەکنەلۆژیایە. لە ڕوانگەی چەپگەرایی دیجیتاڵی، AI دەتوانێت ئامرازێکی شۆڕشگێڕانە بێت کە یارمەتیدەرە لە دووبارە بنیاتنانەوەی کۆمەڵگا بەرەو دادپەروەری و یەکسانی زیاتر.
ئامانجی ئەم بینینە ئازادکردنی AI لە سنوورەکانی بازاڕی سەرمایەداری و ئاراستەکردنی بۆ خزمەتکردنی هەموو مرۆڤایەتی، گۆڕینی بۆ ئامرازێک بۆ باشترکردنی کوالیتی ژیان، ئازادکردنی خەڵک لە کاری قورسی ڕۆتینی و پەرەپێدانی داهێنانی مرۆڤ لە هەموو بوارەکاندا.
بۆ یەکەم جار لە مێژوودا، بە کەمترین هەوڵی مرۆڤ پێداویستی زۆرینەی دانیشتوان دابین بکرێت و کاڵا و خزمەتگوزاری و زانیاری بە فراوانی دابین بکرێت، هەندێک جار تەنانەت بە خۆڕایی، بەبێ پشت بەستن بە کرێی چڕ یان پێکهاتەی بیرۆکراتی تەقلیدی. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ئەگەرانە سنووردار دەکرێن و بەکاردەهێنرێن بۆ زیادکردنی قازانج، کەمکردنەوەی مووچە و قوڵکردنەوەی هەژموونی چینایەتی و ئایدۆلۆژیا، نەک بۆ ئازادکردنی خەڵک لە چەوساندنەوە.
ئەمڕۆ، AI تەنها ئامرازێکی نوێ نییە لە دەستی سەرمایەدا، بەڵکو لە بنەڕەتدا ڕەنگدانەوەی گۆڕانێکی چۆنایەتییە لە سروشتی بەرهەمهێنان و خستنەڕووی سنوورە پێکهاتەییەکانی سەرمایەداری. زۆرێک لە ئەپڵیکەیشنەکان و پلاتفۆرمەکانی دیجیتاڵ، لە چاپی سێ ڕەهەندیەوە تا سیستەمی هەرەوەزی، بەرهەمهێنانی ماڵەوە، ئۆتۆماتیکی بەکۆمەڵ و لابردنی نێوەندگیرانی سەرمایەداری لە هەندێک کەرتدا، ئەوە دەسەلمێنن کە کۆمەڵگا ئێستا بە شێوەیەکی کاریگەر خاوەنی ئەو ئامرازانەی هەیە کە دەتوانێت ڕێگە بە رێکخستنەوەی سوسیالیستی ئابووری بدات بە شێوەیەکی ئاسۆیی، بەشداربووانە و لەسەر بنەمای کۆمەڵگە.
لەگەڵ ئەوەشدا ئەم گۆڕانکارییە هێشتا سنووردار و خنکێنراوە لەلایەن پێکهاتە قۆرخکارییەکانەوە کە تەکنەلۆژیا زاڵ دەبن و ئاراستەی قازانج دەکەن نەک قازانجی کۆمەڵایەتی.
لە بەشەکانی داهاتوودا، دەزانین چۆن دیدگایەکی سۆسیالیستی چەپ، بەتایبەتی چەپگەری دیجیتاڵی، دەتوانێت ژیریی دەستکرد وەک هێزێکی ئازادیخواز پێناسە بکات کە خزمەت بە بەها مرۆڤایەتی و پێشکەوتووەکان دەکات. هەرچەندە ئەم بیرۆکانە تەنیا چوارچێوەیەک بۆ دیالۆگی بەکۆمەڵ لەناو چەپدا بوون. پێشنیارکردنی بەدیلێکی لەم شێوەیە پێویستی بە گفتوگۆیەکی فراوان هەیە لە نێوان بزووتنەوە چەپ و پێشکەوتووخواز و چالاکوانەکان و تاکەکان لە سەرانسەری جیهاندا.
بە پێشکەشکردنی ئەم بیرۆکانە، ئامانج پێشکەشکردنی چارەسەری ئامادە نییە، بەڵکو کردنەوەی گفتوگۆیە لەسەر ئەولەویاتی بەپەلە. ئەم ئەولەویەتانە دەبێت وەک بانگهێشتێکی کراوە بێت بۆ بەشداریکردن لە گەشەپێدانی دیدێکی چەپی دیجیتاڵی لەسەر بنەمای خاوەندارێتی کۆمەڵی ژیریی دەستکرد بە تایبەتی و تەکنەلۆژیا بە گشتی، لە ڕێگەی هەوڵێکی چەپی جیهانی ڕێکخراو.

  1. پەرەپێدانی سیستەمی AI چەپ، بێلایەن و سەرچاوەکراوە.
    وەک چارەسەرێکی گونجاو، پەرەپێدانی سیستەمی AI بێلایەن، دیموکراتی و سەرچاوەکراوە یەکێکە لە ستراتیجیە سەرەکیەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەژموونی دەوڵەت و کۆمپانیا گەورەکان بەسەر AI. ئەم سیستەمانە دەبێت بە شەفافییەت و سەربەخۆیی بەڕێوە ببرێن، تا ئەوپەڕی توانا لە بەرژەوەندییە مۆنۆپۆلی سەرمایەدارییەکان دوور بخرێنەوە، بۆ دڵنیابوون لە بەکارهێنانیان لە خزمەتی خەڵکدا.
    بەدەستهێنانی ئەمە پێویستی بە هەوڵ و هەماهەنگی هەیە لە نێوان ڕێکخراوە چەپەکان، پێشکەوتووخواز و مافەکانی مرۆڤ لە سەرانسەری جیهاندا، بۆ داکۆکیکردن و کارکردن بۆ ئەوەی تەکنەلۆژیا بکاتە ئامرازێک کە دیموکراسی، ئازادی و یەکسانی بەهێز بکات لە ژێر داینامیکی دەسەڵاتی چینایەتی ئێستادا.
    سیستەمەکانی سەرچاوە کراوە دەرفەتێک بۆ خەڵک و ڕێکخراوە چەپەکان/پێشکەوتووخواز دەڕەخسێنن بۆ بەشداریکردن لە پەرەپێدانی تەکنەلۆژیا بە شێوەیەک کە ڕەنگدانەوەی بەهاکانیان بێت. تاکەکان یان گرووپەکان دەتوانن دەستیان بە کۆدی سەرچاوە بگات و لە چۆنیەتی کارکردنی سیستەمەکان تێبگەن و ئازادانە دەستکاری بکەن و باشتریان بکەن. ئەم شێوازە دەتوانێت خاوەندارێتی و داهێنانی کۆمەڵ بەهێز بکات، پاڵپشتی شەفافییەت بکات و بەشێک کۆنترۆڵی دەوڵەت و کۆمپانیا قۆرخکارەکان هەڵبوەشێنێتەوە. دەستگەیشتنی گشتی ئەم سیستەمانە بۆ پێداچوونەوە هەروەها مەترسی دەستکاریکردنی ئایدۆلۆژی یان ئەجێندای شاراوە کەم دەکاتەوە و وایان لێدەکات زیاتر باوەڕپێکراو و سەربەخۆ بن لە بەرژەوەندییە تەسکەکانی سەرمایەداری.
    هەروەها پاسەوانی بۆ پاراستنی داتا و تایبەتمەندی دابین دەکات. بە چالاککردنی پێداچوونەوە بە کۆدی سەرچاوە، دەتوانرێت لایەنگری شاراوە و دەستکاریکردن کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی چینی فەرمانڕەوا دەکات بناسرێتەوە.
    دروستکردنی شەفافییەت و متمانە بە AI هەنگاوی یەکەمی گرنگە بۆ گۆڕینی تەکنەلۆژیا بۆ ئامرازێکی ئازادیخواز.
    چارەسەری کۆتایی کە دەبێت لە درێژخایەندا تێبکۆشین لە هەماهەنگی جیهانی نێوان رێکخراوەکانی چەپ و پێشکەوتنخواز و مافەکانی مرۆڤە بۆ پەرەپێدان و پەرەپێدانی جێگرەوەیەکی چەپ و پێشکەوتووخواز و شەفاف بۆ AI، دڵنیابوون لەوەی کە تەکنەلۆژیا دەبێتە موڵکی کۆمەڵ، لەژێر چاودێری و ئاراستەی گشتی، هاوتەریب لەگەڵ ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ، یەکسانی، بەها دیموکراسیەکان، و فرەیی ڕۆشنبیری.
    لەجیاتی ئەوەی AI ببێتە بواری تایبەت بە دەوڵەتە دەوڵەمەندەکان و کۆمپانیا قۆرخکارەکان، دەبێت ببێتە ئامرازێکی پێشکەوتووخواز و جەماوەری کە یارمەتیدەر بێت بۆ چارەسەرکردنی کێشە جیهانییەکان و ناوخۆییەکانی وەک هەژاری و چەوساندنەوە، بەدەستهێنانی یەکسانی و دادپەروەری، بەهێزکردنی دیموکراسی، چارەسەرکردنی گۆڕانی کەشوهەوا، و پەرەپێدانی سیستەمی تەندروستی و پەروەردەی گشتگیرتر و دادپەروەرانەتر.
    بەم شێوەیە ژیریی دەستکرد دەبێتە پڕۆژەیەکی ڕزگاریخوازی جیهانی، دووبارە پێناسەی پەیوەندی نێوان مرۆڤ و تەکنەلۆژیا بەپێی بەها سۆسیالیستییەکان دەکات و دەرگا دەکاتەوە بۆ مۆدێلێکی نوێ کە تێیدا تەکنەلۆژیا لە خزمەتی مرۆڤایەتیدا بێت.
    تاوەکو مۆدێلی چەپی پێشکەوتووخوازی AI بەتەواوی بەدی نەهێنرێت، تەکنەلۆژیای ئێستا دەبێت لەژێر چاودێری یاسایی نێودەوڵەتی سەربەخۆ و مافەکانی مرۆڤ بێت بۆ دڵنیابوون لە شەفافییەت و دادپەروەری. ئەم چاودێریکردنە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی دەستکاریکردنی سەرمایەداری لە تەکنەلۆژیا وەک هەنگاوێکی سەرەتایی بۆ دووبارە ئاراستەکردنی بۆ خزمەتی خەڵک لە ژێر پاسەوانی گونجاودا.
  2. ئامرازێک بۆ بەدیهێنانی دادپەروەری کۆمەلایەتی و برەودان بە یەکسانی لە بازاڕی کاردا
    ژیریی دەستکرد، ئەگەر لە چاویلکەی پێشکەوتووخواز، سۆسیالیست-چەپەوە ئاراستە بکرێت، دەتوانێت ببێتە ئامرازێکی بەهێز بۆ ئازادکردنی مرۆڤایەتی و بەدەستهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، لە ڕێگەی شیکردنەوەی کێشە کۆمەڵایەتییە ئاڵۆزەکان و دابینکردنی چارەسەری کاریگەر بۆ کەمکردنەوەی نایەکسانی ئابووری و چەوساندنەوەی چینایەتی. بەڵام بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە ئۆتۆماتیکی نییە. پێویستی بە ئاراستەکردنی میکانیزمەکان و تواناکانی هەیە بۆ چارەسەرکردنی هۆکارە بنەڕەتییەکانی هەژاری و بێکاری و نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان و جیاکاری کۆمەڵایەتی بۆ ئەوەی بتوانێت بەڕاستی خزمەتی خەڵک بکات.
    AI هەروەها دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە چاودێریکردنی ئەم جیاوازیانە لە ڕێگەی سیستەمی پێشکەوتووی شیکردنەوەی داتا، ڕێگە بە دیاریکردنی گروپە هەژارەکان دەدات و سیاسەتی دادپەروەرانە ئاراستە دەکات بۆ ڕاستکردنەوەی ناهاوسەنگیی پێکهاتەیی لە دابەشکردنی سامان و خزمەتگوزاری.
    لەم چوارچێوەیەدا، حکومەتە پێشکەوتووەکان و دامەزراوە چەپەکان دەتوانن ئەم تەکنەلۆژیایانە بەکار بهێنن بۆ داڕشتنی پرۆگرامەکانی ئابووری و کۆمەڵایەتی دادپەروەرانەتر و سیستماتیکتر، بە بەکارهێنانی مۆدێلی داتای ورد بۆ دیاریکردنی پێداویستییە ڕاستەقینەکانی کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان، بەم شێوەیە دەرفەتی یەکسان و کەمکردنەوەی نایەکسانی چینایەتی و بەدەستهێنانی بەرزترین ئاستی دادپەروەری کۆمەڵایەتی.
    بەدیلی چەپ بۆ AI جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە بیکات بە ئامرازێک بۆ ئازادکردنی خەڵک لە کاری ماندووکەر و دووبارە، لە هەمان کاتدا دەستەبەرکردنی دابینکردنی کاری شکۆمەند و جێگیر بە مووچەی یەکسان. بەکارهێنانی دادپەروەرانەی ئۆتۆماتیک دەتوانێ کاتژمێرەکانی کارکردن کەم بکاتەوە و کاتی زیاتر بدات بە تاکەکان بۆ گەشەی کەسایەتی، بەشداری کۆمەڵگە، و چێژ وەرگرتن لە ژیان، لەجیاتی ئەوەی لە بازنەی چەوساندنەوەی چڕی سەرمایەداریدا گیریان خواردبێت.
    لەم مۆدێلەدا، بازاڕی کار دەبێتە فەزایەکی دادپەروەرانەتر و ئازادتر، جیاکاری لەسەر بنەمای جێندەر، ڕەگەزی، ئایین و تەمەن لە ڕێگەی سیستەمی هەڵسەنگاندن لەسەر بنەمای لێهاتوویی و شارەزایی، سەربەخۆ لە لایەنگری کۆمەڵایەتی یان ئایدۆلۆژی. دەبێتە میکانیزمێک بۆ دەستەبەرکردنی دەرفەتی یەکسان بۆ هەمووان، لەگەڵ ژینگەیەکی کار کە خۆشگوزەرانی کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیری وەک یەک باشتر دەکات.
    سەرەڕای ئەوەش، AI دەتوانێت ئامرازێکی بەهێز بێت بۆ پاڵپشتیکردنی ڕێکخستنی کرێکاران و چالاکی سەندیکا، لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئەپڵیکەیشنەکان کە یارمەتی کرێکاران دەدات سەندیکای دیجیتاڵی دروست بکەن، تۆڕی هاوسۆزی دروست بکەن، توانایان بۆ دانوستان لەگەڵ خاوەنکارەکان بەهێز بکەن، داوای مافەکانیان بکەن و هەلومەرجی کارکردن باشتر بکەن.
    لە کۆتاییدا، AI دەتوانرێت بۆ پەرەپێدانی پرۆگرام بەکار بهێنرێت کە توانای دزەکردنی ناوەندەکانی بەرهەمهێنان و سەپاندنی مانگرتنی دیجیتاڵی هەیە، بە تێکدانی سیستەمی بەرهەمهێنان لەناو کۆمپانیاکان یان دامەزراوە حکومییەکان کە مافی کرێکاران پێشێل دەکەن یان چالاکی سەندیکاکان قەدەغە دەکەن. لە ڕژێمە دیکتاتۆرەکاندا کە کرێکاران لە مافی خۆڕێکخستن و مانگرتن بێبەش دەکەن، ئەمە دەبێتە دوایین چارەسەر بۆ ناچارکردنی ئەو قەوارانە بۆ پێدانی مافی زیاتر بە هێزی کارەکانیان.
  3. ژیریی دەستکرد وەک ئامرازێکی پراکتیکی بۆ ئازادی زانستی و بەهێزکردنی داهێنان
    لەجیاتی ڕێگەدان بە ژیریی دەستکرد بۆ لاوازکردنی تواناکانی مرۆڤ و بەرهەمهێنانی نەوەیەک کە زۆر پشت بە تەکنەلۆژیا دەبەستێت، دەتوانرێت ئاراستەی بکرێت بۆ ئەوەی ببێتە ئامرازێک بۆ ئازادی زانستی و پەرەپێدانی داهێنان. AI نابێت بەتەواوی جێگەی بیرکردنەوەی مرۆڤ بگرێتەوە، بەڵکو دەبێت یارمەتیدەر بێت لە فراوانکردنی تواناکانی مرۆڤ، توانای دەستگەیشتن بە ئامرازەکانی زانیاری پێشکەوتوو و ئازادکردنی کات لە ئەرکە ڕۆتینییەکان، بەم شێوەیە ڕێگە بە خەڵک دەدات تەرکیز لەسەر داهێنان و کاری داهێنەرانە بکەن.
    لەجیاتی بەهێزکردنی پشت بەستن و زۆر پشتبەستن، بە تەڵەی ئالوودەبوونی دیجیتاڵیشەوە، AI دەتوانرێت بۆ یارمەتیدان دیزاین بکرێت نەک جێگرتنەوەی توانای مرۆڤ. دەتوانرێت سیستەمی AI سەرچاوە کراوەی پێشکەوتوو پەرە پێبدرێت بۆ هاندانی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و داهێنەرانە، هانی بەکارهێنەران دەدات بە سەربەخۆیی زانیاری بدۆزنەوە بە هاندانی پرسیاری شیکاری نەک تەنها پێشکەشکردنی وەڵامی ئامادە. ئەم سیستەمانە دەتوانن بیرۆکەی توێژینەوە پێشنیار بکەن، داتا شیبکەنەوە بۆ پشتگیری کردنی هۆکاری استنتاجی، و هاندانی بەکارهێنەران بۆ دروستکردنی بیری ڕەسەن، نەک بەکارهێنانی پاسیڤی زانیاری.
    بەدیلی چەپ هانی بەکارهێنانی AI دەدات بۆ بەهێزکردنی توێژینەوەی زانستی هاوبەش لە ڕێگەی ئاسانکردنی ئامرازەکانی شیکردنەوەی داتای گەورە بۆ زانایان و توێژەرانی سەربەخۆ. ئەمە دەتوانێت داهێنانی زانستی لە بوارەکانی وەک پزیشکی، چارەسەری نەخۆشییە درێژخایەنەکان و دەگمەنەکان، کۆمەڵناسی، وزەی نوێبووەوە، پاراستنی ژینگە و شتی تر خێراتر بکات.
    دەتوانرێت پڕۆژەی هاوبەشی AI دابمەزرێنرێت بە بەشداری کرێکاران، ژنان، ئەندازیاران، توێژەران و چالاکوانانی کۆمەڵایەتی، دڵنیابوون لەوەی کە تەکنەلۆژیا لە خزمەتی بەرژەوەندی گشتی بەکار دەهێنرێت. زۆر گرنگە تەکنەلۆژیای AI وەک خزمەتگوزاری گشتی تەواو بەخۆڕایی دابین بکرێت، کە دەستگەیشتن بە هەموو تایبەتمەندیەکان، سەرەتایی و پێشکەوتوو، کە پاڵپشتی داهێنان دەکات لە هەموو بوارەکاندا، بەبێ باری تێچوونی زۆر.
  4. چاودێری کۆمەڵگا لەسەر ژیریی دەستکرد
    بەدیلی چەپ بۆ AI هەوڵ دەدات چاودێری شەفاف و دیموکراتی کۆمەڵگا بەسەر تەکنەلۆژیا، بەتایبەتی ژیریی دەستکرد، بسەپێنێت بۆ دڵنیابوون لەوەی بەکارهێنانی دادپەروەرانە و دادپەروەرانە. چاودێریکردنی کاریگەر پێویستی بە دووبارە دابەشکردنەوەی هێزی دیجیتاڵی هەیە بۆ ئەوەی تەکنەلۆژیا ببێتە خاوەندارێتی کۆمەڵایەتی و بۆ خزمەتکردنی خەڵک بەکار بهێنرێت، نەک لەلایەن کۆمپانیا گەورەکانەوە قۆرخ بکرێت.
    ئەمە پێویستی بە دروستکردنی دامەزراوە و پلاتفۆرمی بەشداربوو هەیە کە ڕێگە بە خەڵک دەدات لێکۆڵینەوە لە چۆنیەتی دیزاین و جێبەجێکردنی ئەلگۆریتمەکان بکات و شەفافییەت بەرز بکاتەوە و بەکارهێنەران تێبگەن کە ئەم تەکنەلۆژیایانە چۆن کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەیان هەیە. دەزگاکانی چاودێری جەماوەری دەبێت لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی دابمەزرێنرێن، لەوانە نوێنەرایەتی فراوانی کرێکاران، ئەکادیمیەکان، داکۆکیکارانی مافەکانی مرۆڤ و شارەزایانی تەکنیکی، بۆ دڵنیابوون لە بێلایەنی و دادپەروەری لە پەرەپێدان و بڵاوکردنەوەی سیستەمەکانی AI.
    سەرەڕای ئەوەش، یاسا و ڕێنمایی ناچار دەبێت پێشکەش بکرێت کە داوا لە پەرەپێدەران بکات بەهاکانی دادپەروەری و یەکسانی لە قۆناغی دیزایندا جێگیر بکەن، لەگەڵ پێداچوونەوەیەکی زۆرەملێ کۆمەڵگا پێش ئەوەی هەر سیستەمێک بە بازاڕ بکرێت.
    گەشەپێدەران دەبێت ناچار بن هەر سیستەمێکی لایەنگری کە زیانی کۆمەڵایەتی لێدەکەوێتەوە بگۆڕن یان بوەستێنن، وە نابێت هیچ تەکنەلۆژیایەک بەبێ پێداچوونەوەیەکی ورد بۆ دڵنیابوون لەوەی کاریگەری نەرێنی لەسەر گروپە پەراوێزخراوەکان نابێت یان نایەکسانی چینایەتی بەهێز ناکات.
    سەرەڕای ئەوەش، دەزگاکانی چاودێری دەبێت دەسەڵاتی ڕاستەقینەیان پێبدرێت بۆ پێداچوونەوە بە بەردەوامی ئەلگۆریتمەکان و چاودێریکردنی لایەنگیرییە چەسپێنراوەکان کە لەوانەیە ببێتە هۆی جیاکاری یان چەوساندنەوە. هەروەها دەبێت ئەم دەزگایانە دەسەڵاتی سەپاندنی ستانداردی یاساییان هەبێت بۆ ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی AI وەک ئامرازێک بۆ بەردەوامی نایەکسانی یان زاڵبوونی چینایەتی.
  5. دووبارە بنیاتنانەوەی بەرهەمهێنان و دابەشکردن بە بەکارهێنانی ژیریی دەستکرد
    دووبارە ڕێکخستنەوەی بەرهەمهێنان و دابەشکردن کۆڵەکەیەکی سەرەکی تێڕوانینی چەپەکانە بۆ AI. ئەم تەکنەلۆژیایە دەتوانرێت بۆ بنیاتنانی سیستەمی پلاندانانی ناوەندیی دیموکراتی لەسەر بنەمای داتای دروست و پرەنسیپە سۆسیالیستییەکان بەکار بهێنرێت، کە ڕێگە دەدات سەرچاوەکان بە شێوەیەکی کاریگەر تەرخان بکرێن بۆ دابینکردنی پێداویستییە ڕاستەقینەکانی کۆمەڵگا بە ئامانجی بەدەستهێنانی ئەوپەڕی دادپەروەری کۆمەڵایەتی.
    ئەم سیستەمانە پشت بە شیکردنەوەی ورد بۆ خواست و بەکارهێنان دەبەستن، توانای بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزاری پێویست لەسەر بنەمای پێداویستی ڕاستەقینە و دوورکەوتنەوە لە زیادەڕۆیی بەرهەمهێنان کە تایبەتمەندی سیستەمی سەرمایەداری دەکات. سیستەمێکی سۆسیالیستی دیموکراتی کە بە AI بەڕێوە دەچێت، دەتوانێت هاوسەنگییەک لەنێوان بەرهەمهێنان و بەکارهێنان بەدەست بهێنێت و سەرچاوەکان بە دادپەروەرانە دابەش بکاتەوە بۆ زیادکردنی سوودەکانی تواناکانی بەردەست.
    AI دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت لە دووبارە داڕشتنەوەی زنجیرەی دابینکردن بە کەمکردنەوەی بەفیڕۆدان، ئاراستەکردنی بەرهەمهێنان بەرەو ئەو ناوچانەی کە زۆر خزمەتیان پێنەکراوە، و پەرەپێدانی بەردەوامی ژینگەیی بە کەمکردنەوەی بەکارهێنانی وزە و ماددە خاوەکان. سیستەمە لۆجیستییە زیرەکەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە دابەشکردنی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان بەشێوەیەکی کاراتر و دیاریکردنی باشترین ڕێگا بۆ کەمکردنەوەی دەردانی کاربۆن، دەستەبەرکردنی دەستگەیشتنی دادپەروەرانە بەبێ دەستکاریکردنی بازاڕ یان کۆنترۆڵی قۆرخکاری.
    لەگەڵ ئەوەشدا، AI دەتوانێت شەفافییەت لە بەرهەمهێنان و دابەشکردندا بەهێز بکات بە بەدواداچوونی چۆنیەتی تەرخانکردنی سەرچاوەکان و دڵنیابوون لەوەی لەگەڵ ئەولەویاتی کۆمەڵگادا هاوتەریب دەبن.
    AI هەروەها توانای شۆڕشی بەرهەمهێنانی هەرەوەزی و کۆمەڵایەتی هەیە. دەتوانێت هاوکاری و پڕۆژەکانی کۆمەڵگە بەهێز بکات بۆ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای زیرەکانە کە کارایی کارکردن باشتر دەکات، تێچووی کەمتر دەکاتەوە و دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکان لەنێوان ئەنداماندا دەستەبەر دەکات. لەم چوارچێوەیەدا، تەکنەلۆژیا دەبێتە ئامرازێک بۆ بنیاتنانی ئابووری هاوپشتی، یارمەتیدانی کۆمەڵگە هەژارەکان بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی ئابووری و سیاسی لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی هاوبەش و دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوە بەردەستەکان، ئازاد لە چنگی سەرمایەی مۆنۆپۆلی.
  6. ژیریی دەستکرد بۆ دادپەروەری جێندەر
    هێزە چەپەکان، فێمینیستەکان و مافەکانی مرۆڤ دەبێت چالاکانە کار بکەن بۆ دیزاین و پەرەپێدانی سیستەمەکانی AI کە دادپەروەری جێندەر بەرز دەکاتەوە و پشتگیری یەکسانی تەواو دەکات. بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە، پێویستە نوێنەرایەتی هاوسەنگ بۆ ژنان لە تیمەکانی پەرەپێدانی تەکنەلۆژیا هەبێت، یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی لایەنگری جێندەر کە لە ئەلگۆریتمەکاندا جێگیر کراوە. هەروەها دەبێت فشار هەبێت بۆ سەپاندنی ئەو سیاسەتانەی کە هەمەچەشنی جێندەر لە هەموو قۆناغ و ئاستەکانی دیزاین و پەرەپێدانی AI دەسەپێنێت، بە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی زاڵبوونی پیاوان لە بوارەکەدا.
    سەرەڕای ئەوەش، ئەلگۆریتمەکان دەبێت لەسەر داتای گشتگیر و هەمەجۆر ڕابهێنرێن کە ئەزموون و ڕۆڵی ژنان بە شێوەیەکی تەواو و ناکڵێشەیی ڕەنگ دەداتەوە. ئەمە یارمەتیدەر دەبێت بۆ شکاندنی قاڵبی ڕەگەزی نەریتی کە لەلایەن پێکهاتەی پیاوسالاریەوە بەهێز دەکرێت. پێویستە حکومەتەکان فشار بخەنە سەر یاسایەک کە داوا لە کۆمپانیاکان دەکات ڕاپۆرتی شەفاف لەسەر جیاوازی جێندەر لە تیمەکانی تەکنەلۆژیا و پرۆگرامەکانیاندا بڵاو بکەنەوە.
    پێوانەی هەڵسەنگاندن دەبێت بگۆڕێت بۆ جەختکردنەوە لەسەر “یەکسانی جێندەر” لە ئەدای سیستەمدا نەک تەنها کارایی تەکنیکی.
    هەروەها دەتوانرێت AI بۆ پشتگیری کێشەکانی ژنان و پەرەپێدانی یەکسانی جێندەر بەکار بهێنرێت لە ڕێگەی پەرەپێدانی سیستەمی شیکاری پێشکەوتوو کە جیاکاری لە شوێنی کار دەدۆزێتەوە. هەروەها دەتوانێت پشتگیری ئەو سیاسەتانە بکات کە مافەکانی ژنان لە پەروەردە، چاودێری تەندروستی و گرتنەخۆی ئابووری و سیاسی بەهێز دەکەن. سەرەڕای ئەوەش، تەکنەلۆژیای AI دەتوانرێت بۆ شیکردنەوەی جیاوازی مووچەی جێندەر لە ڕێگەی سیستەمی زیرەکی ڕاهێنراو لەسەر داتای بازاڕی کار بەکار بهێنرێت، یارمەتیدەر دەبێت بۆ گەشەپێدانی سیاسەتی دادپەروەرانەتر کە دادپەروەری مووچە و یەکسانی جێندەر بەدەست دەهێنێت.
    ڕێکخراوەکانی چەپ و فێمینیست و مافەکانی مرۆڤ دەبێت گوتارێک وەربگرن کە تەکنەلۆژیا وەک ئامرازێکی ئازادیخواز بۆ یەکسانی جێندەر پێناسە بکات، نەک جیاوازی بەرهەم بهێنێت. ئەمە بریتییە لە بەرەنگاربوونەوەی کڵێشەی بەستراو بە سیستەمی خزمەتگوزاری و دەنگ و پەرەپێدانی یاریدەدەری زیرەک کە ڕەنگدانەوەی بەها پێشکەوتووەکانی وەک دادپەروەری و یەکسانی، داننان بە ژنان وەک هاوبەشێکی تەواو و یەکسان لە بنیاتنانی کۆمەڵگادا.
    لەگەڵ ئەوەشدا، زمانی پیاوسالار دەبێت لە سیستەمەکانی AI لاببرێت و زمانی بێلایەنی جێندەر پەرە پێبدرێت بۆ یارمەتیدان لە هەڵوەشاندنەوەی لایەنگری ڕەگەزی. ئەمە دەتوانرێت بە دیزاینکردنی ئەلگۆریتمەکان بەدەست بهێنرێت لەسەر بنەمای داتای زمانەوانی گشتگیر و هەمەجۆر کە ڕەنگدانەوەی کڵێشەی ڕەگەزی تەقلیدی نییە.
    ئامرازەکانی AI هەروەها دەتوانرێت پەرە پێبدرێت بۆ پێداچوونەوە بە دەقەکان و شیکردنەوەی گفتوگۆ بۆ نەهێشتنی جیاکاری زمانەوانی یان ڕەگەزی، یارمەتیدەر دەبێت بۆ دووبارە شێوەکردنی زمانی سیستەمە زیرەکەکان بۆ گشتگیرتر و دادپەروەرانەتر، و بەرزکردنەوەی ڕێز و یەکسانی لە دەربڕین و پەیوەندیدا.
    ئەم جۆرە ڕێوشوێنانە یارمەتیدەر دەبن بۆ بنیاتنانی دیدگایەکی جێگرەوە کە پەیوەندی نێوان AI و دادپەروەری جێندەر دووبارە پێناسە دەکاتەوە، کە تێیدا تەکنەلۆژیا دەبێتە ئامرازێکی کاریگەر بۆ بەهێزکردن و ئازادی، و پشتگیری یەکسانی و دادپەروەری تەواوی جێندەر دەکات.
  7. ژیریی دەستکرد وەک ئامرازێک بۆ بەرەوپێشبردنی مافەکانی مرۆڤ
    ژیریی دەستکرد دەبێت ببێتە ئامرازێک بۆ پاراستن و بەرەوپێشبردنی مافەکانی مرۆڤ، نەک بۆ سنووردارکردن یان پێشێلکردنیان. بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە، پێویستە دەستپێشخەری چەپی پێشکەوتووخواز بگیرێتەبەر بۆ دڵنیابوون لە شەفافییەت و چاودێری و بەکارهێنانی AI بە شێوەیەک کە دادپەروەری و یەکسانی بەرز بکاتەوە، لەجیاتی ئەوەی لەلایەن ڕژێمە دیکتاتۆرەکان و کۆمپانیا گەورەکانەوە بۆ چاودێریکردنی تاکەکان و سەرکوتکردنی ئازادییەکان بەکار بهێنرێت.
    پێویستە چوارچێوەی یاسایی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی توند دابمەزرێنرێت بۆ بە تاوان ناساندنی بەکارهێنانی AI لە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ، چ لە ڕێگەی چاودێریکردن، بە ئامانجگرتنی بەرهەڵستکاران و چالاکوانان، یان سانسۆری دیجیتاڵی کە دەبێتە هۆی دەستگیرکردنی دیجیتاڵی و کوشتنی دیجیتاڵی و سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین.
    هەموو کاربەرنامەکانی AI دەبێت ڕێز لە بنەماکانی دادپەروەری و مافە بنچینەییەکانی مرۆڤ بگرن کە لە دەستوورە نێودەوڵەتییەکاندا هاتووە. ئەپڵیکەیشنەکانی AI لەسەر بنەمای ئاسایش دەبێت لەژێر پێداچوونەوەیەکی دادوەری سەربەخۆدا بن، لەگەڵ رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بەشداری بکەن لە هەڵسەنگاندنی ئەو مەترسیانەی ئەم سیستەمانە بۆ ئازادییەکان دروست دەکەن. پێویستە تۆڕی هاوپشتی جیهانی پێکبهێنرێت بۆ چاودێریکردنی پێشێلکارییەکانی مافەکانی مرۆڤ و بایکۆتکردنی ئەو کۆمپانیایانەی تەکنەلۆژیای چاودێری بە ڕژێمە دیکتاتۆرەکان دەفرۆشن و بیانخەنە لیستی ڕەشی نێودەوڵەتی.
    بۆ دڵنیابوون لە بەرپرسیارێتی، سیستەم و پرۆگرامەکانی AI سەرچاوە کراوە دەبێت لەلایەن دامەزراوە سەربەخۆکان کە لە نوێنەرانی کۆمەڵگەی مەدەنی و مافەکانی مرۆڤ پێک هاتوون، پەرە پێبدرێت و بەڕێوە ببرێن، لەگەڵ چاودێری دیموکراتی بۆ ڕێگریکردن لە خراپ بەکارهێنان لەلایەن حکومەتەکان، کۆمپانیا قۆرخکارەکان، یان ڕژێمە دیکتاتۆرەکان. ئەم سیستەمانە دەتوانرێت بۆ پاراستنی مافەکانی مرۆڤ بەکار بهێنرێن لە ڕێگەی ئاشکراکردنی پێشێلکارییەکان، چاودێریکردنی ئەدای حکومەت و شیکردنەوەی داتاکان بۆ ئاشکراکردنی کردارە سەرکوتکەرەکان.
    بەهێزکردنی ڕۆڵی رێکخراوەکانی چەپ، پێشکەوتنخواز و مافەکانی مرۆڤ لە چاودێریکردنی بەکارهێنانی AI زۆر گرنگە. دەتوانرێت هاوپەیمانی نێودەوڵەتی پێکبهێنرێت بۆ فشار خستنە سەر بەکارهێنانی ئەم تەکنەلۆژیایە بۆ زاڵبوون و سەرکوتکردنی دیجیتاڵی.
    AI هەروەها دەتوانێت ئامرازێکی کاریگەر بێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی چاودێری دیجیتاڵی لە ڕێگەی پشتیوانیکردن لە پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای نهێنی و پەیوەندی پارێزراو بۆ پاراستنی چالاکوانان و بەرهەڵستکاران، هەروەها چاودێریکردنی حکومەتە دیکتاتۆرەکان و ئاشکراکردنی پێشێلکارییەکانی مافەکانی مرۆڤ.
    هەروەها بەرزکردنەوەی هۆشیاری گشتی سەبارەت بە مەترسییەکانی چاودێری و کۆنتڕۆڵی دیجیتاڵی زۆر گرنگە، لەگەڵ دەرکردنی یاسای ناوخۆیی و نێودەوڵەتی بۆ ڕێگریکردن لە پێشێلکردنی تایبەتمەندی و دابینکردنی ئامرازێک بۆ یارمەتیدانی تاکەکان بۆ پاراستنی داتاکانیان و دەستەبەرکردنی ئازادی ڕادەربڕین لە بۆشاییە دیجیتاڵییەکاندا.
  8. بەرەو بەدیلێکی ژینگەیی سۆسیالیستی بۆ ژیریی دەستکرد
    ژیریی دەستکرد دەبێت بەرەو پاراستنی ژینگە بگۆڕدرێت، ئامانجێک کە تەنها لە چوارچێوەیەکی سۆسیالیستی دا بەدی دێت کە پەیوەندی نێوان تەکنەلۆژیا و سروشت دووبارە پێناسە دەکاتەوە، دوور لە لۆژیکی بازاڕی سەرمایەداری کە ئێستا پەرەی سەندووە.
    جێگرەوەیەکی چەپ بۆ AI دەبێت هەوڵ بدات تەکنەلۆژیا لە کۆنتڕۆڵی سەرمایەداری ئازاد بکات و بیکاتە ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان بە شێوەیەکی دیموکراتی و کۆمەڵایەتی. بەکارهێنانەکانی دەبێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی کەشوهەوا، کەمکردنەوەی کاریگەری ژینگەیی بەرهەمهێنان و دەستەبەرکردنی دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکان خزمەت بکات، لەجیاتی بەهێزکردنی مۆدێلی سەرمایەداری بەرهەمهێنانی بێسنوور کە هاوسەنگی ژینگەیی تێکدەشکێنێت.
    لە مۆدێلی چەپدا، AI وەک میکانیزمێک بۆ پلاندانانی ئابووری هۆشیارانە خزمەت دەکات. توانای شیکاری بەکاردەهێنرێت بۆ ڕێکخستنی بەرهەمهێنان لەگەڵ پێداویستییە ڕاستەقینەکانی کۆمەڵگا، نەک خواستی بازاڕ و کێبڕکێ، کە بەردەوام پەرەسەندن بەڕێوە دەبات. لە ڕێگەی بەڕێوەبردنی پێشکەوتووی AI، دەتوانرێت سەرچاوەکان بەشێوەیەکی کاریگەرتر بەکار بهێنرێن، بەفیڕۆدان کەمبکرێتەوە، و پەرەپێدانی تەکنەلۆژیا ئاراستەی چارەسەری ژینگەیی قووڵ بکرێت، وەک باشترکردنی سیستەمەکانی وزەی نوێبووەوە، بەڕێوەبردنی بەردەوامی ئاو و کەمکردنەوەی گازەکان لە کەرتەکانی پیشەسازی.
    پێویستە AI لەو پرۆژانەدا قەدەغە بکرێت کە زیان بە ژینگە دەگەیەنن و هەر تەکنەلۆژیایەکی AI دەبێت پێش پەسەندکردنی کاریگەری ژینگەیی هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت. پێویستە سیستەمی چاودێری زیرەک دروست بکرێت بۆ دڵنیابوون لە پابەندبوونی کۆمپانیاکان بە ستانداردە ژینگەییەکان، لەگەڵ چاودێریکردنی جەماوەری سیاسەتەکانی پەرەپێدانی تەکنەلۆژیا بۆ ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی سەرچاوە وێرانکەرەکان.
    کۆتاییهێنان بە هەژموونی دەوڵەتە بەهێزەکان و کۆمپانیا قۆرخکارەکان بەسەر تەکنەلۆژیا تەنها دووبارە دابەشکردنەوەی سوودەکانی نییە، بەڵکو پێناسەکردنەوەی ئەولەویەتەکانیەتی. پێویستە تەکنەلۆژیا بەرەو دەستپێشخەری ژینگەیی ستراتیژی بگۆڕدرێت کە خزمەت بە کۆمەڵگا و هەسارەکە دەکات، نەک بەرژەوەندییەکانی کۆمپانیاکان.
    تەکنەلۆژیای سەرمایەداری بە شێوەی ئێستای خۆی قەیرانی ژینگەیی چارەسەر ناکات، بەڵکو خراپتری دەکات. بەڵام لە چوارچێوەی سۆسیالیستیدا دەتوانرێت تەکنەلۆژیا ببێتە ئامرازێکی بەهێز بۆ پاراستنی سەرچاوە سروشتییەکان و بنیاتنانی ئابووری لەسەر بنەمای دادپەروەری ژینگەیی نەک مرۆڤ و ئیکۆلۆژی.
    لە کاتێکدا هەندێک چاکسازی لە سەرمایەداریدا دەکرێت وەک یاسای ژینگەیی و یاسای سەوز، بەڵام ئەزموون سنووردارییەکان و نەتوانینی گۆڕانکاری بنەڕەتی نیشان دەدات.
    چارەسەری بنەڕەتی پێویستی بە گۆڕانێکی ڕیشەیی هەیە لە پەیوەندی نێوان تەکنەلۆژیا و کۆمەڵگا، کە تێیدا هەموو تەکنەلۆژیا و سیستەمەکانی AI ملکەچی ستانداردی دیموکراسی و ژینگەیی توندن کە ئەولەویەتی پاراستنی ژینگە دەدەن.
    ئەمە هەروەها پەرەپێدانی سیستەمی زیرەک دەگرێتەوە کە زیادەڕۆیی وزە کەم دەکاتەوە و پشت بەستن بە وزەی نوێبوونەوە بەرز دەکاتەوە، دڵنیایی دەدات کە تەکنەلۆژیا خزمەتی کۆمەڵگا و ژینگە دەکات.
  9. ژیریی دەستکرد بۆ ئاشتی و چەک داماڵین
    پێویستە AI وەک ئامرازێک بۆ بەرەوپێشبردنی ئاشتی جیهانی ئاراستە بکرێتەوە نەک وەک چەکێکی جەنگ و وێرانکاری. بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە، پێویستە سیاسەتی نێودەوڵەتی بگیرێتەبەر کە پەرەپێدان و بەکارهێنانی AI لە چەکەکاندا قەدەغە بکات، بەتایبەتی سیستەمە سەربەخۆکان کە بەبێ دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی مرۆڤ کار دەکەن، چونکە ئەمانە هەڕەشەیەکی بێ وێنەن بۆ ئاشتی جیهان و هەژموونی زلهێزە سەربازییەکان بەهێز دەکەن.
    بزووتنەوە چەپ و پێشکەوتووخوازەکان دەتوانن دەستپێشخەری جیهانی بکەن بۆ فشار خستنە سەر حکومەت و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ دەرکردنی یاسایەکی ڕوون و توند بۆ قەدەغەکردنی پەرەپێدانی سەربازی AI. ئەم تەکنەلۆژیایە دەتوانرێت بەکار بهێنرێت بۆ شیکردنەوەی ململانێکانی ئێستا، لێکۆڵینەوە لە هۆکارە بنەڕەتییەکانی جەنگ و پێشنیارکردنی چارەسەرەکان بۆ چارەسەرکردنی ئەو هۆکارانە.
    AI هەروەها دەتوانێت هاوکاری نێودەوڵەتی بەهێز بکات لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکانەوە کە دیالۆگی نێوان گەلان پەرە پێدەدات و دیپلۆماسی و چارەسەری ئاشتیخوازانە پەرە پێدەدات.
    سەرەڕای ئەوەش، AI دەبێت بۆ دۆکیۆمێنت کردنی تاوانەکانی جەنگ و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ بەکار بهێنرێت و رژێمە دیکتاتۆرەکان، دەوڵەتان و کۆمپانیا گەورەکان بەرپرسیار بن لە سەربازیکردنی تەکنەلۆژیا و بەکارهێنانی بۆ جەنگ.
    بزووتنەوە چەپەکان، گروپەکانی داکۆکیکار لە ئاشتی، و رێکخراوەکانی دژە جەنگ ڕۆڵی سەرەکییان هەیە لە بەرزکردنەوەی هۆشیاری خەڵک سەبارەت بە مەترسیەکانی میلیتاریزاسیون AI لە ڕێگەی هەڵمەتی پەروەردەیی، میدیای پێشکەوتووخواز و چالاکی لەسەر زەوی، بۆ ئاشکراکردنی پەیوەندییەکانی نێوان سەرمایەداری و جەنگ و کاڵاکردنی وێرانکاری.
    بەهێزکردنی جەماوەر بۆ بەرگری کردن لە سەربازیکردنی تەکنەلۆژیا مانای بنیاتنانی بزووتنەوەیەکی بەرگری جیهانی کە بتوانێت فشار بخاتە سەر حکومەت و دامەزراوەکان بۆ کۆتایی هێنان بەم بەکارهێنانی نامرۆڤانە و تاوانکارانەی تەکنەلۆژیا بە گشتی و ژیریی دەستکرد بە تایبەتی.
  10. ژیریی دەستکرد بۆ پشتیوانیکردنی دێموکراسی و بەشداری جەماوەری
    پێویستە AI لە ئامرازێک بگۆڕدرێت کە یارمەتی داخورانی دیموکراسی دەدات بۆ ئامرازێک کە بەهێزی دەکات و بەرەو پێشى دەبات. تەکنەلۆژیا دەبێت خەڵک بەهێز بکات، بەشداری سیاسی لەسەر بنەمای یەکسانی بەهێز بکات، و شەفافییەت و دەستپاکی لە پرۆسەی دیموکراسیدا مسۆگەر بکات.
    AI دەتوانرێت بۆ پەرەپێدانی پلاتفۆرمی دیجیتاڵی پارێزراو و شەفاف بۆ دیالۆگ و دەنگدان بەکار بهێنرێت، کە ڕێگە بە هاوڵاتیان دەدات بیروڕای خۆیان دەرببڕن و ڕاستەوخۆ و کاریگەرانە بەشداری بکەن لە بڕیاردان لە هەموو ئاستەکاندا. ئەمە دەبێتە هۆی پەرەپێدانی دیموکراسی بەشداربوون و گەڕاندنەوەی دەسەڵات و نوێنەرایەتی بۆ خەڵک.
    هەروەها دەتوانرێت ئامرازەکانی AI پەرە پێبدرێت بۆ دۆزینەوە و ئاشکراکردنی هەواڵی ساختە و زانیاری هەڵە و پاراستنی خەڵک لە هەڵمەتەکانی زانیاری هەڵە بە مەبەستی لاوازکردنی توانایان بۆ بڕیاردانی هۆشیارانە. ئەم ئامرازانە دەتوانرێت بەشێوەیەکی بەرفراوان و ئازادانە بەردەست بکرێن وەک بەشێک لە دەستپێشخەرییەکی گشتی بۆ پەرەپێدانی شەفافیەتی میدیا و بەرەنگاربوونەوەی زاڵبوونی میدیای قۆرخکار.
    ئەمە پێویستی بە شەڕکردن هەیە بۆ یاسا ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان کە بە ڕوونی بەکارهێنانی AI قەدەغە دەکەن بۆ دەستکاریکردنی ڕای گشتی و دڵنیابوون لەوەی ئەو زانیاریانەی پێشکەش بە خەڵک دەکرێن دروست، بابەتی و ڕەنگدانەوەی واقیعن و دوور لە لایەنگری چینایەتی و ئایدۆلۆژی.

ڕزگار ئاکرێی




ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان و بانگەوازێک بۆ کردنەوەی لقی (IBBY) لە کوردستان.. زیاد ڕەشاد قادر

پێشەکی
ڕۆژی 2ی نیسانی هەموو ساڵێک، وەکوو ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان لەلایەن یەکێتیی نێونەتەوەییی کتێبی لاوان (IBBY)ەوە دیاری کراوە، لەو ڕۆژەدا ئاهەنگ و ڕێوڕەسمی تایبەت لە دونیادا ساز دەکرێت. ئەو ڕۆژە، واتە 2/4 هاوکاتە لەگەڵ ڕۆژی لەدایکبوونی نووسەری بەناوبانگ “هانس کریستیان ئەندەرسن”، هەر بۆیە دوو ساڵ جارێک هەر لەو ڕۆژەدا خەڵاتێکی تایبەت بە ئەدەبی منداڵان دەبەخشرێت. سەرەتا با بەکورتی تیشک بخەیەنە سەر ژیان و بەرهەمەکانی “ئەندەرسن”، ئەوجا دێینە سەر ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان، پاشان بزانین (IBBY) چییە و کەنگی دامەزراوە و کاری چییە، دواتر قسە لە زەروورەتی هەبوونی لقێکی نیشتمانیی (IBBY) لە کوردستان و دەستپێشخەرییەک بۆ ڕێکارەکانی کردنەوەی ئەو لقە ڕادەگەیەنین.

هانس کریستیان ئەندەرسن (1805ــ1875)
هانس کریستیان ئەندەرسن (Hans Christian Andersen) لە 2ی نیسان لە شاری ئۆدێنسەی دانیمارک لەدایک بووە، ئەو لەنێوان ساڵانی (1805ــ1875)دا ژیاوە. بە یەکێک لە دیارترین نووسەرانی چیرۆکی ئەفسانەیی دادەنرێت. ئەندەرسن ڕۆمان و شانۆنامە و شیعری نووسیوە، بەڵام بەهرەکەی لە بواری چیرۆکی فۆلکلۆری و ئەفسانەییەکاندا گەیشتووەتە ترۆپک.
ئەندەرسن لە خێزانێکی هەژاردا پێگەیشتووە، بەڵام لە تەمەنی زووەوە بە گوێگرتن لەو چیرۆکانەی کە بابی بۆی دەخوێندەوە و ئەو هەقایەتە ئەفسانەییانەی دایکی بۆی دەگێڕایەوە، پاشان لەڕێگەی خوێندنەوە و خۆماندووکردنەوە، توانیویەتی خۆی زیاتر بەهرەمەند بکات، بەجۆرێک ببێتە ئەو کەسە ناسراوە، کە زۆرێک لە چیرۆکەکانی بکرێنە فیلم و شانۆنامە و فیلمی کارتۆنی. کەس نەیدەزانی ئەم کوڕە ھەژارە، ڕۆژێک دێت دەبێتە نووسەرێکی بەناوبانگ لە چیرۆکی منداڵاندا، بەجۆرێک لە ماوەی ژیانیدا نێزیکەی 156 بەرھەمی نووسیوە. لە ساڵانی دوای ژیانیشیدا ناوبانگێکی جیھانی پەیدا کردووە. چیرۆکەکانی ئەندەرسن وەرگێڕدراونەتە سەر زیاتر لە 125 زمان . بەشێکی زۆری بەرهەمەکانی ئەو نووسەرە وەک چیرۆک و فیلمی کارتۆنی بە زمانی شیرینی کوردییش (سۆرانی و کرمانجی) بینیومانە و خوێندوومانەتەوە، وەک؛ قورینگ، کەمانچەژەن، کیژگۆکە شقارتەفرۆشەکە، چەرخ و فەلەک، مراوییە ناشیرینەکە و بەرازەوان… کە بە سۆرانی لەلایەن پیرەمێرد و عەزیز گەردی…، بە کرمانجییش لەلایەن نەسرین ڕۆژکان و ڕۆژان حازم… و چەند نووسەرێکی دیکەوە کراونەتە کوردی.
لە ساڵی 1867 شاری ئۆدێنسە، کە زێدی نووسەرە، ڕێزی لە ئەندەرسن ناوە و نازناوی “ھاووڵاتیی شانازی”ی پێ بەخشیوە، ئێستاش لە شاری کۆپنھاگن، پەیکەری “کیژکۆگە شقارتەفرۆشەکە” کە ناوونیشانی یەکێک لە چیرۆکەکانیەتی، لە کەنار دەریاکە داندراوە و بووەتە ھێمایەکی نیشتمانی بۆ دانیمارک.

لە ڕۆژی جیهانیی کتێبدا چی دەکرێت؟
لە ساڵی 1967ەوە ڕۆژی جیهانی کتێبی منداڵان لە 2ی نیسانی هەموو ساڵێک بەڕێوە دەچێت. لە زۆرێک لە وڵاتانی دونیادا، لەو ڕۆژەدا چالاکیی جۆراوجۆر ئەنجام دەدرێت، وەک؛ ئەنجامدانی چالاکیی خێزانیی تایبەت بە خوێندنەوە، لە ڕێگەی تەرخانکردنی کاتێکی دیاریکراو و داواکردن لە هەر ئەندامێکی خێزان کە باس لە چیرۆکێک یان کتێبێک بکات کە خوێندوویەتییەوە و لەگەڵ ئەوانی تردا گفتوگۆی لەسەر بکات. کتێب کردنە دیاری بۆ منداڵان، یان داشکاندن بۆ کتێبی منداڵان، بە ئامانجی هاندان بۆ خوێندنەوە و ڕێگەخۆشکردن بۆ دایباب، تا لەگەڵ منداڵەکانیان بچنە کتێبخانەکان و کتێبی گونجاو هەڵبژێرن. بانگەوازی کۆکردنەوە و کردنە دیاری کتێب لە سەنتەرە پەروەردەییەکان و ناوەندەکانی خوێندندا و بەخشینیان بەو ڕێکخراوە خێرخوازییانەی کە کار لەسەر بابەتی پەروەردەیی و نەهێشتنی نەخوێندەواری دەکەن. پۆشینی جلی تایبەت لەلایەن منداڵانەوە، کە گوزارشت لە پاڵەوانی ناو ئەو کتێبانە دەکات کە دەیخوێننەوە، یان پۆشینی جلی کەسایەتییە دڵخوازەکانی ناو چیرۆکەکان. هەروەها هۆشیارکردنەوە سەبارەت بە سوود و بایەخی خوێندنەوە لە پێگەیاندنی هەر منداڵێکدا، بەتایبەت سوودە دەروونییەکانی وەک؛ دروستکردنی هەستی ئەرێنی، کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ و فشار، پاراستنی تەندروستیی مێشک، خۆپاراستن لە ئەلزەهایمەر و لەبیرچوونەوە…
لەو ڕۆژەدا بەشێوەیەکی گشتی، ئەوە دەچرپێندرێتە گوێی منداڵ و دایباب و سەرپەرشتیارانیان، کە کتێب تەنێ کۆمەڵێک لاپەڕەی بەیەکەوەگرێدراو نییە، کە بە پیت و وشە ڕەش کراوە و چاپ کراوە، نا، بەڵکوو دەلاقەیەکە بۆ ڕوانین بەسەر دونیایەکی پڕ لە پرسیار، فراوانکردنی ئاسۆی خەیاڵ و گەشەکردنی بیرۆکەی نوێیە. منداڵ لەڕێگەی کتێبەوە، فێری ڕێزگرتن و قەبوڵکردنی جیاوازییەکان دەبێت، کتێب وا لە منداڵ دەکات ئازاد و ئازا بێت، بەهۆی کتێبەوە ڕابردووی دەناسێت و وانەی لێ وەردەگرێت، لەوڕۆدا دەژیێت و پلان و بەرنامەی هەیە بۆ سبەینێ. منداڵ لە خوێندنەوەی کتێبەوە فێر دەبێت کە چۆن ڕووبەڕووی بارودۆخە سەختەکان ببێتەوە، بۆ نموونە چۆن مامەڵە لەگەڵ لەدەستدانی ئەزیزێکیدا بکات. خوێندنەوەی کتێب یارمەتی منداڵ دەدات، کە فێری کەلتوور و شێوازی ژیانی نوێ ببێت.
لە دونیای تازە و سەردەمی دیجیتاڵی و پێشکەوتنی تەکنەلۆژیادا، کە منداڵان لەگەڵ شۆڕشی زانیاری و دونیای ئاپ و شاشەکاندا دەستەویەخەن، کتێب وەک ڕزگارکەرێک دەردەکەوێت بۆ گەڕانەوە بۆ قووڵایی بیرکردنەوە. خوێندنەوە توانای ڕەخنەگرتن، چارەسەرکردنی کێشەکان دەکەن، جگە لەوە، ئەو ساتانەی دایباب و منداڵ پێکەوە کتێب دەخوێننەوە، نەک تەنیا زمانی منداڵ بەھێز دەکەن، بەڵکوو پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و خێزانییەکانیش قووڵتر دەکەنەوە.
(IBBY) ھەر ساڵەو لە 2ی نیساندا لقی یەکێک لە وڵاتەکان دیاری دەکات بۆ ئامادەکردنی پەیامێکی ڕەسمی تایبەت بەم بۆنەیە. ئەم پەیامە لەلایەن نووسەر و وێنەکێشانی ناوداری ئەو وڵاتەوە ئامادە دەکرێت، کە وەک کارێکی سیمبولیکی بۆ بەکەلتوورکردنی خوێندنەوە لە ناو نەوەی نوێدا، لە سەتان ناوەند و کتێبخانە و قوتابخانە و سەنتەری پەروەردەیی لە جیهاندا دەخوێندرێتەوە.
دەستڕاگەیشتن بە کتێبی باش و کوالێتیی بەرز بە زمانی دایک و پاراستنی زمان و ناسنامەی نەتەوەیی، مافێکی بنچینەیی ھەر منداڵێکە. هەرچەندە بەداخەوە، لە بەشێک لە گۆشە و کەنارەکانی ئەم جیهانە، لەبەر چەندین هۆی وەک؛ جەنگ، قەیرانی سیاسی، ھەژاری… بەشێکی منداڵان لەم مافە بێبەشن. ئەوجا ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان دەرفەتێکە بۆ ڕاگەیاندنی ئەم ڕاستییە و ھاندانی دامەزراوە حکومییەکان و ڕێکخراوە ناحکوومییەکان بۆ دابینکردنی کتێب بۆ ھەموو منداڵێک، چ لە ڕۆژهەڵات بن، یا ڕۆژئاوا، لە باکووری گۆی زەوی بن یا لە باشوور.
منداڵانی ئەوڕۆ، کاراکتەر و بەڕێوەبەر و بەرپرس و سەرکردەی دواڕۆژن، ئەگەر کۆمەڵگایەکی تەندروست و پێشکەوتوو و ئیشکەر و بەرهەمهێن و لەخۆبوردوومان دەوێت، پێویستە بە کتێب ئاشنا بن و خوێندنەوە لەلایان ببێتە کەلتوور و لە گەنجینەی مەعریفە و زانست دوور نەبن.

لە کوردستان لەو ڕۆژەدا چی بکرێت؟
ڕاستە لقی (IBBY) تا ئێستا لە کوردستان نییە، بەڵام ئەمە ڕێگر نییە لەوەی چ لەسەر ئاستی تاک (نووسەر، وێنەکێش، وەرگێڕ، پەروەردەکار…)، چ لەسەر ئاستی دەزگا و دامەزراوە (ڕێکخراو، کتێبخانە، زانکۆ، بڵاوکراوە، میدیا…ی تایبەت بە منداڵان) کۆمەڵێک چالاکیی گەورە و جوان ئەنجام بدرێت، لەوانە؛ تەرخانکردنی کۆمەڵێک بەرنامەی تایبەت لە میدیا، ئەنجامدانی ئاهەنگ و ڕێوڕەسمی تایبەت بۆ بەرزاڕاگرتنی کتێب و ڕۆڵی کتێب لە ژیان و پاشەڕۆژی منداڵدا، بەخشین و کردنە دیاری کتێب، داشکاندنی نرخی کتێبی منداڵان لەو ڕۆژەدا، چاپکردن و بڵاوکردنەوەی ژمارەیەکی بەرچاوی کتێبی باش و کوالێتیی بەرز، بەتایبەت ئەو کتێبانەی کە منداڵان فێری ڕاستگۆیی، میهرەبانی، دەستپاکی، دڵسۆزی و قەبوڵکردنی جیاوازییەکان دەکەن، تەنانەت ئەوانەی منداڵان ڕادێنن لەسەر چۆنیەتی دەربڕینی توڕەیی یان دڵتەنگی. هەروەها دانان و ئامادەکردنی پۆستەر و پۆستکاد و گرافیک و پارچە ڤیدیۆی گونجاو بەو ڕۆژە لە سۆشیالمیدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، ئەنجامدانی پێشبڕکێی خویندنەوەی کتێب و خەڵاتکردنی سەرکەوتووان، دانان و پەرەپێدانی کتێبخانەی گەڕۆکی منداڵان، کارکردن لەسەر دەوڵەمەندکردنی کتێبخانەی ناوەندەکانی خوێندن و ئەنجامدانی فیستڤاڵی ساڵانە بۆ بەکەلتوورکردن و خۆشەویستکردنی خوێندنەوە لای منداڵ و هتد…

(IBBY) چییە؟
بۆرد یان ئەنجومەنی نێودەوڵەتیی کتێب بۆ لاوان (International Board on Books for Young People) کە بە (IBBY ) دەناسرێت، ڕێکخراوێکی قازانجنەویستە و لە ساڵی 1954 لە شاری زیورخی سویسرا دامەزراوە. دەتوانین بڵێین ئەم ڕێکخراوە وەک پردێکی پەیوەندیی جیهانی وایە، لەپێناو بەیەکگەیشتنی ئەو نووسەر و کەسە چالاکانەی لە سەرانسەری دونیادا خەریکی پێشخستنی کتێبی منداڵانن. ئەم دامەزراوەیە کار دەکات بۆ ڕەخساندنی دەرفەتی لەبار بۆ منداڵان لە هەر شوێنێکی دونیادا، تا دەستیان بە کتێب بگات. هەروەک هانی بڵاوکردنەوە و دابەشکردنی کتێبی باش و کوالێتیی بەرزی منداڵان دەدات، بەتایبەت لەو وڵاتانەی کە ئاستی چاپ و بڵاوکردنەوە تێیاندا لاوازە، هەروەها بە جۆرێک لە جۆرەکان گەرەکیەتی پشتیوانی ئەو کەسانە (نووسەر، نیگارکێش، پەروەردەکار، دەزگای چاپ و کتێبخانەکان…) بکات، کە بۆ منداڵان و ئەدەبیاتی منداڵان کار دەکەن.
یەکێکی دیکە لە بەناوبانگترین چالاکییەکانی (IBBY) ئەوەیە؛ کە دوو ساڵ جارێک خەڵاتی هانس کریستیان ئەندەرسن دەبەخشرێتە نووسەر و وێنەکێشێک، کە بەرهەمەکانیان خزمەتێکی شایستەی بە ئەدەبیاتی منداڵان کردبێت. ئەم خەڵاتە بە “خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی منداڵان” دادەنرێت و گەورەترین ڕێزلێنانە لەم بوارەدا. هەر وەک ڕێکخراوەکە لە ڕۆژی 2ی نیسانی هەموو ساڵێک، کە ناو نراوە بە ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان (کە هاوکاتە لەگەڵ ڕۆژی لەدایکبوونی هانس کریستیان ئەندەرسن)، دروشم و پۆستەری تایبەت بە جیهاندا بڵاو دەکاتەوە.
لە چالاکییەکانی دیکەی ئەو ڕێکخراوە؛ دەرکردنی گۆڤارێکی زانستی و ئەدەبیی تایبەتە بە ناوی (Bookbird)، کە تێیدا لێکۆڵینەوە و خوێندنەوەی ڕەخنەیی بۆ ئەدەبیاتی منداڵانی جیهان دەکرێت، بەجۆرێک گۆڤارەکە دەبێتە ژێدەرێکی بایەخدار و باوەڕپێکراو بۆ پسپۆڕانی ئەم بوارە. ئەمە جگە لەو چالاکییە خێرخوازییانەی ئەنجامی دەدات، بەتایبەت لە کاتی جەنگ و کارەساتە سروشتییەکاندا، کە پرۆژەی چارەسەری بە کتێب یان چارەسەری بە خوێندنەوە (Bibliotherapy) ئەنجام دەدات. بەو باوەڕەی کە کتێب دەتوانێت یارمەتی منداڵە زیانلێکەوتووەکان بدات، بۆ تێپەڕاندنی قەیران و شۆکە دەروونییەکان.
هەرچەندە (IBBY) ڕێکخراوێکی ناحکومییە، بەڵام لەلای یونسکۆ و یونیسێفەوە پێگەیەکی ڕەسمی هەیە. ڕێکخراوەکە وەک داکۆکیکارێک بۆ کتێبی منداڵان ڕۆڵی خۆی هەیە، هەروەها پابەندە بە بنەماکانی ڕێککەوتننامەی مافەکانی منداڵ، کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە ساڵی 1990 پەسەند کراوە، کە پەروەردەی گشتی و دەستڕاگەیشتن بە زانیاری ڕاستەوخۆ یەکێکە لە خاڵە سەرەکییەکانی مافی منداڵ. هەروەها (IBBY) هەماهەنگی و هاوکاری لەگەڵ چەندین ڕێکخراوی نێودەوڵەتی و دامەزراوەی کتێبی منداڵان لە سەرانسەری جیهاندا هەیە، لەم سۆنگەوە بەشداری لە پێشانگای کتێبی منداڵان و پێشانگە نێودەوڵەتییەکانی دیکەی کتێبدا دەکات.

ڕێکخراوەکە لقی لە کوردستاندا نییە
(IBBY) لقی لە 80 وڵاتی جیهاندا هەیە، کە هەر لقێک لە وڵات یان هەرێمەکەی خۆی دەستەیەک لە نووسەر و وێنەکێش و دامەزراوەی وەک کتێبخانە و زانکۆ و ناوەندی ئەکادیمی نوێنەرایەتیی دەکەن و بەڕێوەی دەبەن. هەرچەندە ساڵانێکە ڕێکخراوەکە لە بەشێکی وڵاتانی ناوچەکە، وەک؛ تورکیا، ئێران، ئوڕدەن، میسر، لوبنان، ئیمارات و فەلەستین… لقی هەیە، بەڵام بەداخەوە تا ئێستا لە هەرێمی کوردستاندا لقی نییە.
کردنەوەی لقێکی نیشتمانی لە ڕێکخراوی (IBBY)، هەنگاوێکی گرنگە بۆ هەر وڵات یان هەرێمێک، کە بیەوێت ئەدەبیاتی منداڵان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بناسێنێت. ئەمەش کۆمەڵێک ڕێکار و مەرجی سەرەکی هەیە، وەک؛ هەر لقێک کە دەکرێتەوە پێویستە نوێنەرایەتی گشت لایەنە پەیوەندیدارەکانی ئەدەبیاتی منداڵان (نووسەران و وێنەکێشانی بواری منداڵان و بڵاوکراوەکان و دەزگاکانی چاپ و بڵاوکردنەوە و کتێبخانە گشتییەکان و کتێبخانەی قوتابخانەکان و مامۆستایانی زانکۆ و توێژەرانی بواری پەروەردە و ئەدەب…)ی ئەو وڵات یان ناوچەیە بکات.
هەر لقێکی نیشتمانی دەبێت ساڵانە بڕێک پارە وەک ئابوونەی ئەندامێتی بداتە ڕێکخراوەکە، بڕی ئەم پارەیە جێگیر نییە و بەپێی باری ئابووریی وڵاتەکە و قەبارەی چالاکییەکان دەگۆڕێت، هەر وەک زۆر جار بۆ ئەو ناوچانەی باری ئابوورییان لەبار نییە، ئاسانکاریی پێویست دەکرێت. سوودەکانی هەبوونی لقێکی ڕێکخراوەکە لە هەر وڵات یان هەرێمێک زۆرن، لەوانە؛ پاڵاوتن و پێشنیازکردنی نووسەر و وێنەکێشەکانی بۆ خەڵاتی هانس کریستیان ئەندەرسن، چونکە تەنیا ئەو وڵاتانەی لقی فەرمییان هەیە دەتوانن کاندیدایان هەبێت بۆ وەرگرتنی ئەم خەڵاتە جیهانییە. هەر لقێکیIBBY دەتوانێت دوو ساڵ جارێک باشترین کتێبەکان (نووسین، نیگارکێشان، وەرگێڕان) بنێرێت بۆ ئەم لیستە جیهانییە کە لە پێشانگای نێودەوڵەتیی کتێبی منداڵان نمایش دەکرێت. هەروەها هەر لقێک مافی هەیە بەشداری لە کۆنگرە جیهانییەکانی ڕێکخراوەکە بکات و نوێنەری خۆیشی بۆ ئەو کۆنگرە دەورییە بنێرێت، کە دووساڵ جارێک ئەنجام دەدرێت بۆ گۆڕینەوەی ئەزموون لەگەڵ شارەزایانی جیهان. ئەوەی جێگەی داخە تا ئێستا لقی ڕێکخراوەکە لە هەرێمی کورستاندا نییە!

زەروورەتی هەبوونی لقی (IBBY) لە کوردستان
هەوڵدان بۆ کردنەوەی لقی (IBBY) لە هەرێمی کورستان، تا بتواندرێت وەکوو پێویست ئەدەبیاتی منداڵان و کتێبی منداڵان بەرەو پێش ببردرێت لەلایەک و لەلایەکیدیش، کوردستان لە ڕەوتی بەرەوپێشچوونەکانی دونیا لە ئەدەب و ڕۆشنبیریی منداڵان دوا نەکەوێت و هەموو ئەو ماف و ئەرک و رۆڵ و کاریگەرییەی هەر لقێک هەیەتی، کوردستانیش لێی بێبەش نەبێت، بۆیە جێی خۆیەتی دەزگا و دامەزراوە پەیوەندیدارەکانی هەرێم بە هاوکاری و هەماهەنگی لەگەڵ نووسەر و وێنەکێش و چالاکانی بواری منداڵان، دەست بکەن بەو ڕێکارانەی پێویستن، بۆ کردنەوەی لقی کورستانی ڕێکخراوەکە.
بۆ دڵنیابوونیش لەوەی ئاخۆ تا ئێستا لقی ڕیكخراوەکە لە عێراقدا هەیە یاخود نا، ئێمە لە چەند ناوەندێکی عێراقییەوە زانیاریی ئەوەیان پێداین، کە بەڵێ لقی لە عێراق هەیە، پاشان کە بەدوای کار و چالاکییەکانی لقەکە و مێژووی دامەزراندنیدا گەڕاین، هیچمان دەست نەکەوت، دواتر کە لە ماڵپەڕی ڕەسمیی (IBBY) سۆراخمان کرد و ناوی هەموو ئەو هەرێم و وڵاتانەمان وەرگرت کە ئەندامن و لقیان هەیە، دەرکەوت تا ئێستا عێراق چەند ڕێکخراوێکی لۆکاڵیی هەیە کە لە بۆنەی ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان و هەندێک بۆنەی دیکەدا، کۆمەڵێک چالاکیی هاوشێوەی چالاکییەکانی (IBBY)یان هەیە، بەڵام بەشێوەیەکی فەرمی تا ئێستا لقی نیشتمانیی ڕێکخراوەکە لە عێراقدا نییە. بۆیە بۆ هەرێمی کوردستان هەلەکە لەبارترە داوای کردنەوەی لقی کوردستانی ڕێکخراوەکە بکات، ئەمە لە کاتێکدا، ژمارەیەک هەرێم، یان قەوارە کە دەوڵەتی سەربەخۆی داپێدانراو نیین و لقیشیان هەیە، نموونەی ئەو هەرێم و قەوارانەش؛ هەرێمەکانی کەتەلۆنیا و باسک و دەسەڵاتدارێتیی فەلەستینن.
دیارە بۆ ڕەزامەندی وەرگرتن بۆ کردنەوەی هەر لقێک، پێویستی بە توانای ماددی و مەعنەویی کۆمەڵێک کەس و دەزگای خەمخۆر و پەرۆش بۆ ئەدەب و کتێبی منداڵان هەیە، هەروەها پێویستی بە چەندین ڕێکاری کارگێڕی و بەدواداچوون و هەماهەنگی هەیە، کە هەر هەموویان لە کوردستاندا هەن، هەر لە نووسەر و وێنەکێش لە بواری ئەدەب و ڕۆشنبیری منداڵان، تا گۆڤار و تەلەڤزیۆنی تایبەت بە منداڵان و تا ناوەندە ئەکادیمی و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و تا کتێبخانە و دەزگاکانی چاپ و بڵاوکردنەوە و هتد… لە هەمووشی گرنگتر کورد وەک گەلێکی خودان ناسنامە و مێژوو و زمانی تایبەت بە خۆی و خاوەن کەلەپوورێکی گەورە لە ئەدەبیات بەگشتی و ئەدەبی منداڵان بەتایبەتی، هەرێمی کوردستانیش وەک خاوەن قەوارەیەکی دەستووری، تەواوی مافی بەئەندامبوون و کردنەوەی لقی نیشتمانیی ڕێکخراوەکەی هەیە و لە ئێستادا هەموو زەمینەیەک گونجاو و لەبارە، بۆیە تەنیا خەمخۆری و هەماهەنگیی ئەو کەس و دەزگایانە پێویستن.
لێرەوە بەندە وەک نووسەرێکی ئەدەبی منداڵان و خاوەن ژمارەیەک کتێبی چاپکراوی منداڵانە و چالاک لە بواری ڕۆژنامەنووسیی منداڵان، سەرەتا داوا لە هاوڕێ و هاوکارە دڵسۆزەکانم لە نووسەران و نیگارکێشانی بواری منداڵان دەکەم، بێن پێکەوە بۆردێک بۆ ئەو پرسە دابمەزرێنین، پاشان لەگەڵ ئەو دەزگا و دامەزراوە پەیوەندیدار و خەمخۆر و نیشتمانییانە بکەوینە گفتوگۆ، تا هەرچی زووە فۆرمی داواکاری بۆ کردنەوەی لقی نیشتمانیی ڕێکخراوەکە بدەینە IBBY و ئەو بابەتە بکرێتە خەمی ئەمساڵی دڵسۆزانی کتێبی منداڵان.
لە چاوەڕوانی هەماهەنگی و بەدەمەوەهاتنی دڵسۆزان و پەرۆشانی پاشەڕۆژی منداڵانین، بەو هیوایەی لە مانگی نیسانی ساڵی 2027 لقی کوردستانی ڕێکخراوەکە سەرپەرشتیی چالاکییەکانی ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان بکات.

زیاد ڕەشاد قادر

تێبینی
بۆ نووسینی ئەم بابەتە، جگە لە ماڵپەڕی سەرەکیی (IBBY) بەناونیشانی (www.ibby.org)، هەروەها بۆ دڵنیابوون لە هەندێک زانیاری، سوود لەم سەرچاوانەی خوارەوەش وەرگیراوە:
1ــ هانز ئەندەرسن، قورینگ، عەزیز گەردی لە ئینگلیزییەوە کردوویە بە کوردی، چاپخانەی الحوادث، بەغدا، 1979.
2ــ کەمانچەژەن، وەرگێڕانی لە تورکییەوە: پیرەمێرد، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، هەولێر، 2012.
3ــ ئەندەرسن، بەرازەوان، وەرگێڕانی: عەزیز گەردی، چاپخانەی الحوادث، بەغدا، 1979.
4ــ هانس کریستیان أندرسن، قصص ،حکایات خرافیة، ترجمة: دنی غالي و ستي غاسموس، دار المدی للثقافة والنشر، ط1، 2006.
5- فريق ليالينا، طرق الاحتفال باليوم العالمي لكتاب الطفل، موقع: MSN، شباط 2025.
6ــ سامر سليمان، كتب يعشقها الاطفال في اليوم العالمي لكتاب الطفل، موقع: ثقافة وفن، 2أبريل 2022.
7-Hans Christian Andersen, Çîrokên Andersen, wergêr: Nesrîn Rojkan, çapxaneyê Morî, Stenbol, 2020.
8-H. C. Andersen, Pelatînk, wergêr: Rojan Hazim, çapxaneyê: Xanî & Bateyî, kopnahgin, 1995.




پارادایمێکی وێرانکەر.. جوتیار مەلا رەئوف

هەڕەشەی لەناوبردنی شارستانیەتێک نابێت مرۆڤ تەنها وەکوو توندوتیژی سیاسی بیبینێت، بەڵکوو دەبێت وەکوو دەربڕینی ئەخلاقی ئەو سیستەمەش ببینێت کە دەسەڵات و قازانج بەسەر مرۆڤایەتیدا لە پێشینەی کاریدایە.
کاتێک گوێمان لە ووتاری سەرۆکێک دەبێت، کە باسی وێرانکردن و بۆردومانکردنی وڵاتێک دەکاتو دەیەوێت بیگەڕێنێتەوە (چاخی بەردین) بە لەناوبردنی ژێرخانی مەدەنی، مرۆڤ هەستێکی لەلا دروست دەبێت کە زیاترە لە تەنها توڕەیی سیاسی، مرۆڤ دەچیتە ناو هەستوو کینەیەکی ئەخلاقی قوڵتر، چونکە بۆ من لێدوانێکی لەو شێوەیە زۆر زیاترە لە هەڕەشەیەکی سەربازی، هەڵوێستێک ئاشکرا دەکات کە تێیدا ژیان و مێژوو و شارستانیەتی مرۆڤ تەنیا وەک کاڵایەک بۆ گفتوگۆ دەردەکەون، کە ئەوەش ڕێک ئەو خاڵەیە کە سیاسەتکردن لەوپەڕی لوتکەی نامرۆڤایەتی خۆیدایە.
دەکرێت کەسێک کە سەرکردایەتی زلهێزێکی جیهانی دەکات قسەیەکی لەو جۆرە بکات؟ چۆن مرۆڤ بەو ساردی و بێ هەستییەوە قسە لەسەر لەناوبردنی بناغەکانی ژیان بۆنزیکەی سەدان ملیۆن مرۆڤ دەکات؟ کارەبا، ئاو، نەخۆشخانە، قوتابخانە، ڕێگاوبان، تۆڕەکانی پەیوەندی، ئەوانە تەنها (ژێرخان) نین، ئەوانە مەرجەکانی کەرامەتوو بونی مرۆڤن لە ناو هەر کۆمەڵگایەکدا، هەرکەسێک بەو جۆرەی (ترامپ) باس لە لەناوبردنوو وێرانکردنی بکات، پێویستە بە ڕاستی گومان بخاتە سەر مرۆڤبوون و مۆڕاڵی سیاسی و وجودی کۆمەڵایەتی خۆی.
من ئەوە تەنها وەک شکستی ئەخلاقی کەسایەتیەکی سیاسی و سەرکردەیەک نابینم، بەڵکوو وەک دەربڕینی کێشەیەکی زۆر قوڵتر وگەورەتر تەماشا دەکەم، ناوکی سیستمێکی جیهانی کە تێیدا دەسەڵات و کۆنترۆڵ و بەرژەوەندی زیاترو بەهادارتر لە ژیانی مرۆڤ هەژمار دەکرێت، بۆ ئێمە ئەوە ڕۆشنە کە سەرمایەداری جیهانی، وڵاتان و مەیللەتان و خاکەکانیان وەک فەزای ژیان بۆ مرۆڤەکان سەیر ناکات، بەڵکو وەک فەزای جیۆپۆلەتیکی، وەک بازاڕ، وەک سەرچاوەی کەرەستەی خاو، وەک ناوچەی ستراتیژی سەیر دەکات، لەو شوێنانەی بەرژەوەندیەکان زاڵن، مۆڕاڵ بوونی نامێنێت، لەو شوێنانەی دەسەڵات و سەرمایە حوکمڕانی دەکەن، زۆرجار لەناوبردنی مرۆڤەکان وەک ئامرازێکی سیاسی ڕەوا دەخرێنە ڕوو.
من پێم وایە قەیرانە قووڵەکە ڕێک لێرەدا هەست پێدەکرێت، سەرمایەداری مۆدێرن بەڵێنی پێشکەوتن و بەعەقڵانیکردنی کۆمەڵگاو و گەشەسەندنی دیموکراسی دەدات، بەڵام لە فۆرمەکانی ئیمپریالیزمدا ڕووخسارێکی جیاواز ئاشکرا دەکات، ژیان دەخاتە ژێردەستەی سوودمەندییەوە، بەها ناپێوێت بە مرۆڤ ومرۆڤایەتی، بەڵکو بە دەستبەسەرداگرتن و مۆنۆپۆلکردن، کاتێک دەوڵەتێکی زلهێز بیر لەوێرانکردن و تێکدانی سیستمی گشتی ژیانی مەدەنی وڵاتێکی دیکە دەکاتەوە، لۆژیکی ڕاستەقینەی ئەو سیستەمە بۆ هەموو لایەک ئاشکرا دەبێت، (هەموو شتێک ڕێگەپێدراوە بە مەرجێک خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی ئەو بکات)، کە ئەوەش بە بۆچوونی من ئەوپەڕی نامۆڕاڵیەکی سیاسی ڕیکخراو و سیستماتیکە کە وادەکات ئەو دیدگایە لە دنیای سیاسەتدا زۆر مەترسیدار ببیندرێت، چونکە لەناکاو ئەو شتانەی کە مرۆڤ وێنایان ناکات، وەکوو بژاردەیەکی سیاسی شەرعیەتپێدراو دەردەکەون، ئەوکات چیتر باسی مرۆڤ ناکرێت، بەڵکو باسی (فشار)، (رێگریکردن)، (ئامانج) و (ستراتیژ) دەکەن، بەڵام لە پشت ئەودەستەواژەو زاراوانەوە شتگەلێکی ئەبستراکت بوونی نییە، بەلکو لە پشتیانەوە منداڵ و خێزان و نەخۆش و مرۆڤی بەساڵاچوو و تەواوی شارەکان و تەواوی یادەوەرییەکان و تەواوی مێژووەکان بوونیان هەیە، بەربەرییەت بە وردی لەو شوێنەوە دەست پێدەکات کە زمان ئازارەکان دەشارێتەوەو نەبینراویان دەکات.
بە بۆچوونی من هەڵەیە کە ئەو جۆرە لێدوانانە تەنیا وەک دیدگای (سیاسەتی دەرەکی توندی دەستەڵاتێک) سەیر بکرێت، بەڵکوو ئەوە دەربڕینی کولتوورێکی سیاسیی و کرۆکی ئیفلاسی ئەخلاقین، کولتوورێک کە تێیدا باڵادەستی سەربازی لە ڕێگای وێرانکردنەوە بە گەورەیی و باڵادەستی سیاسی دەزانێت، کولتوورێک کە تێیدا باوەڕ لەسەر ئەو بنەمایە بنیاد نراوە کە لەناوبردن ئامرازێکە بۆ پاراستنی دەستەلاتوو هێز، وە کولتوورێک کە تیایدا سەرۆکی بەهێزترین وڵاتی جیهان کە پێی وایە مافی سروشتی خۆیەتی بڕیار لەسەر چارەنووسی ژیان و بوون و شارستانیەتەکانی تر بدات.
مرۆڤ هیچ هێزێک لەو بابەتەدا نابینێت، بەڵکو تەنها لووتبەرزی سیستەمێک دەبینێت کە خۆی بە مۆدێرن و شارستانی دەزانێت، بەڵام هەمیشە لە ڕێگای بەربەریەتی خۆیەوە ئامادەیە بۆ لەناوبردنی شارستانیەتی ئەوانی تر، بەڕای من ئەوە قووڵترین پارادۆکسە لە هەناوی سەرمایەداری مۆدێرندا ، باس لە ئازادی و دیموکراسی و پێشکەوتن بکەیت، بەڵام هەر کە دەسەڵاتوو هێزەکەت ڕوبەڕووی تەحەدایەکی چاوەڕواننەکراو دەبێتەوە، لەناوبردنی مرۆڤ و وێرانکاری بەرهەم بهێنیت، هەروەها ناوکی لۆژیکی دەسەڵاتی سەرمایەداری مۆدێرن ئاشکرا دەکات، ژیانی ئەوانی دیکە بەپێی بەرژەوەندییەکان بەهایان پێدەدرێت، ئەوەی گرنگە کەرامەتی مرۆڤ نییە، بەڵکو سوودی ستراتیژی و کۆنترۆڵکردن و باڵادەستییە، لەو شوێنانەی دەسەڵات و قازانج پێوەر دادەنێت، سنوورە ئەخلاقییەکان دەگۆڕدرێن، پاشان لەناوچوون و لەناو بردن دەبنە شتێکی عەقڵانی و حیسابکراو و لە ڕووی سیاسییەوە ڕەوایەتیان پێدەدرێت، ڕێک ئەوەیە کە زۆر مەترسیدارە، ئیتر (بێ مۆڕاڵی) وەک (بێ مۆڕاڵی ) دەرناکەوێت، بەڵکو وەک ئامرازێکی سیاسی حەق و شەرعی دەردەکەوێت.
زلهێزێکی جیهانی کە بانگەشە بۆ دیموکراسی و مافی مرۆڤ دەکات دەبێت لەمەودوا هێڵێکی ڕوون بکێشێتوو بەو وێنە ڕاستەقینەی کە نیشانی دەدات دەبێت خۆی پێناسە بکاتەوە، هەر هێزێک ئامادەبێت بناغەکانی تەواوی کۆمەڵگایەک تێکبداتوو وێرانی بکات تا ئاستی گەراندنەوەی بۆ (چاخی بەردین)، هەموو مافێکی ئەخلاقی خۆی وەک بەرگریکاری ماف و یەکسانی کۆمەڵگاکان کە نیشانی دەدات، لەدەست دەدات، چونکە شارستانیەتوو مرۆڤایەتی بە وێرانکردنو باڵادەستی سەربازی پێناسە ناکرێت، بەڵکو بە توانای سنووردارکردنی وێرانکاری و توندوتیژی و نواندنی هێزی ئەقڵ پێناسە دەکرێت.
دواجار حوکمێکی ڕوون دەمێنێتەوە، هەرکەسێک باسی لە ناوچوون و وێرانکردنی شارستانیەتێکی هەزاران ساڵە بکات، بە ناوی یاساو و ماف وئاسایش و ئازادییەوە قسە ناکات، وە کاتێک سەرۆکێک بەو شێوەیە قسە دەکات، ئەوە نەک گەورەیی و هێز، بەڵکو تێکشکانێکی ئەخلاقیی سیاسی ئاشکرا دەکات کە دەسەڵاتوو بەرژەوەندی و قازانج بەسەر مرۆڤایەتی و شارستانیەتی مرۆڤدا بە ڕەهایی ئەولەویەت پیدەدات.

جوتیار مەلا رەئوف




شەڕەکە ڕادەوەستێت، هەموو دۆڕا و هەموو براوەن؛ چۆن؟.. شێرکۆ کرمانج

ئەم شەو دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، وتارێک بۆ نەتەوەی ئەمریکا دەدات، بە ئەگەری زۆرەوە دوای بەکارهێنانی کۆمەڵێک وشە و زاراوەی سەریروسەمەرە و بازاڕیی، وەك: ئێرانمان تەفروتونا کرد؛ ئێران چی دیکە هەڕەشە نییە بۆ سەر ئەمریکا و ئیسرائیل؛ ڕژێمی ئێرانمان گۆڕی، ئێستا ئێران سەرکردایەتییەکی نوێی هەیە؛ ئێران پێویستی بە دەیان ساڵە بۆ ڕاستبوونەوە، هتد، ئینجا داوا دەکات کە شەڕەکە ڕاوەستێت. بەڵام دەشکرێت کە قسە لەسەر قووڵبوونەوەی شەڕەکە بکات، کە من بە ئەگەرێکی کەمی دەبینم. پێشبینیکردن هەر بۆ خۆی شتێکی زەحمەتە، هەر چۆنێک بێت، لەم بابەتە هەوڵدەدەم قسە لەسەر ئەوە بکەم کە بۆچی ئەگەر ئێستا شەڕ ڕاوەستێ، هەموو لایەنەکانی شەڕەکە هەم براوە هەم دۆڕاون.

ئەمریکا براوەیەکی دۆڕاو
ئەم قسانەی ترەمپ ڕاستیان تێدایە بەڵام هاوکات پاساون بۆ شەڕ ڕاگرتن. فیعلەن ئێران بێهزتر بووە، ڕوخساری ڕژێمەکە گۆڕاوە و ئەگەری هەیە ڕەفتاریشی بگۆڕێت، هیچ نەبێت لەبەرئەوەی بەشێکی زۆر لە توندڕەوەکان کوژران و ئەوانەی ماونەتەوە دەزانن ئەگەر ڕەفتاریان نەگۆڕن لەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە زەحمەتە بژین، بەتایبەتی دوای ئەوەی ئێران هەموو دەرودراوسێکانی کردە دوژمن.
بۆیە دەتوانین بڵێین ئەمریکا براوەیە، چونکە گۆڕینی ڕژێم لە ڕۆژی یەکەمەوە سیاسەتی ئەمریکا نەبوو. توانای ئەتۆمی ئێران لاوازتربووە و توانا موشەکییەکانی زۆر کشاوەتەوە دواوە. پڕۆکسییەکانی ئێرانیش گورزیان پێکەوتووە، هاوکات، نابێت ئەوە لەبیر بکەین کە پڕۆکسییەکان هیچ کاتێک هەڕەشەی ڕاستەوخۆ نەبوون بۆ سەر ئەمریکا.
بۆ یۆرانیۆمە پیتێنراوەکەش، لەوانەیە ئەمریکا ئەوە بۆ گفتوگۆکانی دوای ڕاوەستانی شەڕ دوابخات. بە ئەگەری زۆرەوە لەسەر هاوکێشەیەک پێک دێن لەگەڵ ئێرانییەکان کە ئێران نەتوانێت بۆ بۆمبی ئەتۆمی بەکاری بهێنێت، بەڵام بتوانێت بۆ بەرهەمهێنانی وزە بەکاری بێنێت.
ئەمریکا دۆڕاوە، چونکە لە شەڕەدا شکۆ و پێگەی ئەمریکا لە زۆر ڕووەوە شکا یان زەرەری گەورەی بەرکەوت:
یەکەم، هەر ئەوەی کە ڕژێمی ئێران نەڕووخا، ئەگەر پۆلەسی ئەمریکاش نەبوو بێت، ئەوە بێتوانایی ئەمریکا نیشان دەدات.
دووەم، ئەمریکا بێ هاوپەیمانترین وڵاتە لە دنیای ئێستا، ئێرانی لێ دەرچێت. ئەمریکا بۆ ئەم شەڕەی دۆست و هاوپەیمانە هەر نزیکەکەی لە دنیا، بەریتانیا، نەک هەر نەیتوانی لەخۆی نزیک بکاتەوە بەڵکو درزێکی وای دروست کرد کە بۆ چەندین ساڵی دیکە ناکرێت پەیوەندییەکانیان وەک خۆی لێ بێتەوە.
سێیەم، ئەمریکا کە کۆڵەگەی هەر سەرەکی “ناتۆ”یە خەریکە هەڵدەوەشێتەوە. هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ترەمپ وەک سەدام حوسێن مامەڵە لەگەڵ ئەندامانی ناتۆ دەکات، “اذا قال صدام قال العراق” (ئەگەر سەدام بڕیاریدا، واتە عێراق بڕیاریدا). وڵاتانی ئەوروپا ئیستێکیان بە ترەمپ کرد و هەموو بەسەریەکەوە (لانی کەم سێ زلهێزەکە: ئەڵمانیا و فەڕەنسا و بەریتانیا) گوتیان “ئەوە شەڕی ئێمە نییە”، نەپرسمان پێ کراوە نە ناقەیەکمان لەو شەڕەدا دەست دەکەوێت.
چوارەم، ئەمریکا نەک هەر ئەوروپییەکانی لەخۆی زوویر کرد بەڵکو وڵاتانی ئاسیاشی نیگەران کرد. ژاپۆن و کۆریای باشوور و هیند و ئوسترالیا، لانی کەم لە چەند ساڵی ڕابردوو، ببوون بە هاوپەیمانێکی نزیکی ئەمریکا لە دژی چین، بەڵام لەم شەڕەدا، تەنانەت ئوسترالیاش وەک جاران بەهانای ئەمریکاوە نەهات.

ئیسرائیل براوە بە تامی دۆڕاو
ئیسرئیل لەم شەڕەدا لەوانەیە تاکە دەوڵەت بێت کە لە هەمووان زیاتر قازانجی کردووە و دەکات. ئیسرائیل سەرکەوتووە چونکە:
یەکەم، لێدانی ئێران بە بۆمبێکیش بێت بۆ ئیسرائیل هەر سەرکەوتنە چ جای ئەوەی هاوشانی ئەمریکا ئەوە زیاتر لە مانگێکە بە هەزاران تۆن بۆمبیان بەسەر ئێرانەوە باراندووە.
دووەم، ئیسرائیل شکۆی دوژمنە هەرە سەرسەختەکەی شکاند. ڕۆژانە سەدان فڕۆکەی ئیسرائیل بەسەر ئێرانەوە تەڕاتێنێ دەکەن. فڕۆکەکان ڕۆژانە پەیامی باڵادەستی ئیسرائیل‌ بە ئێرانییەکان دەدەن، لە هەمان کاتدا بە هەموو وڵاتانی دیکەی ئیسلامی و عەرەبیشیان دەگوت کە خۆ دەبینن، ئەوەی پێیەوە دانازن چۆن “لەژێر پێی ئێمەدا” دەلەرزێت. دروستکردنی ترس لە دڵی ئەوانی دیکە هەمیشە ستراتیجێکی سەرەکیی ئیسرائیلییەکان بووە لە مامەڵە کردن لەگەڵ ئەوانی دیکەدا.
سێیەم، ئیسرائیل، بە کەمترین خەسارەت لەو شەڕەدا دەرچووە، لانی کەم بە بەراورد بەو وڵاتانەی کە ڕاستەوخۆ لە شەڕەکەدا گلاون. ئیسرائیل چەندبارە سەلماندییەوە کە لە بوارەکانی تەکنۆلۆجیای شەڕ و چەک یەکەمی بێڕکابەرە، ئەمەش بازەڕەکانی کۆمپانیا ئیسرائیلییەکان بۆ چەندین دەیەی دیکە گەرم دەکات.
چوارەم، ئیسرائیل لەم شەڕەدا دووبارە سەلمانییەوە کە ئەوەی لە شەڕی ١٢ ڕۆژەدا کردی لە کوشتنی ئەو هەموو سەرکردە ئێرانییە لە چەند ڕۆژی یەکەمی شەڕەکەدا ڕێککەوت نەبوو بەڵکو پلانێکی تۆکمە و ڕێکخراو بوو. هاوکات نیشانەی ئەوەیە کە ئیسرائیل نەک هەر لە تەکنۆلۆجیای شەڕ و چەک یەکەمی بێڕکابەرە بەڵکو لە سیخوڕی و لە چوونە ناو سیستەمی وڵاتانی نەیارانی. ئەمەش سەرکەوتنێکی دیکەی ئیسرائیلە چونکە ترس و دڵەڕاوکێی خستۆتە دڵی هەموو دەرودراوسێکانی، ستراتیجێک لە ستراتیجەکانی هەڕەشەی ئیسرائیلییەکان.
هەر چۆنێک بێت، بردنەوەکەی ئیسرائیل بەتامی دۆڕاو دەبێت چونکە ڕاستە کە ڕووخاندنی ڕژێم پۆلەسی بەیانکراوی نەبوو بەڵام لە گەڕی ئەمجارەی شەڕ هەموو هەوڵیان بۆ ئەوە بوو کە ڕژێم بڕوخێ، ئێران دابەش و لەرزۆک بێت. پێناچێت ئەم ئامانجەی ئێسرائیل، لانی کەم لەگەڵ ڕاوەستانی شەڕەکە لەم ڕۆژانەدا، بێتە دی. بۆیە ئەگەر لە درێژمەوداش ڕژێمی ئێران بڕوخێت، ئەوە لەم لەحزەیە ئەگەر ئیسرائیل براوەش بێت بە تامی دۆڕاوە.

ئێران دۆڕاوی براوە
ئێران ٤٧ ساڵە شەڕ بە ئیسرائیل دەفرۆشێت، وەک لە نووسینی دیکەدا ئاماژەم پێ کرد، ئێران ٤٧ ساڵە منداڵ و گەنج و پیر و ژن و پیاو بۆ شەڕ لە دژی ئیسرائیل ساز و ئامادە دەکات و دروشمی “مەرگ بەر ئەمریکا و مەرگ بەر ئیسرائیل” بە گوێ دنیادا دەدات. بەئاشکراش باس لە سڕینەوەی ئیسرائیل لەسەر گۆی زەوی دەکات. ئەم شەڕە و شەڕی ١٢ ڕۆژە هیچی نەسەلماندبێت فشۆڵی ئەم دروشمە چل ساڵییەی ئێرانی سەلماندووە. بێجگە لەمە، ئێران لەم شەڕە دۆڕاوە، چونکە:
یەکەم، زۆرترین زەرەری گیانی و ماددی کردووە. زۆرترین سەرکردە، لەنێویاندا، ڕابەری جمهوری ئیسلامی، ئایەتوڵا خامەنەیی، کوژراوە. ژێرخانی سەربازیی و پیشەسازی چەک و ئەمنی خاپوور کراون.
دووەم، ئێران شکۆی شکاوە بەوەی کە نەک هەر نەیتوانی ڕابەرەکانی بپارێزێت تەنانەت نەیتوانی ئەوانەش بپارێزێت کە بەرپرسیارەتی پاراستنی ڕابەر و سەرکردایەتی ئێرانیان لە ئەستۆ گرتبوو. کوژرانی چەندین وەزیری بەرگری، چەند سەرکردەی سوپای پاسداران، چەند وەزیری ئیتیلاعات، هتد، نیشانەی هیچ نەبن نیشانەی بێشکۆبوونی ئێرانن.
سێیەم، ئێران هەموو دراوسێکانی خۆی، کە خۆی بە پارێزەریان دەخستەڕوو، کردە دوژمنێکی وجودی. وڵاتانی کەنداو، بەتایبەتی سعودیە و قەتەر و عومان، نەک هەر خۆیان وەک دوژمنی ئێران نەدەزانی بەڵکو لەم چەند ساڵەی دوای وەک دۆستێک تەماشایان دەکرد، بەڕادەیەک کە چەندین مانگ دوا لێدانی ئێرانیان دواخست. ڕاستە ئیمارات هەمیشە بەرانبەر بە ئێران توند بوو، بەڵام بە درێژایی ساڵانی گەمارۆی سەر ئێران، ئیمارات دەرچەی ئێران بوو بۆ دەربازبوون لە گەمارۆکان، هەم بە مسۆگەرکردنی ئەو کەلوپەلانی کە قەدەغەبوون هەم بە گەیاندنی پارە بۆ ناو ئێران. پەیوەندییەکانی ئێران لەگەڵ وڵاتانی کەنداو زۆر زەحمەتە بگەڕێتەوە پێش قۆناغی شەڕ.
سەرەڕای هەموو ئەمانە و چەندینی دیکەش، ئەگەر ئەم شەڕە ڕاوەستێت و ئێران نەڕووخێت ئەوە سەرکەوتنێکی ئێجگار گەورەیە بۆ ئێران، لانی کەم لە کورتمەودا دا. ئێران شەڕی مان و نەمانی دەکرد، بۆیە تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە بە هەر بارێک بێت، مادام ڕژێم لەسەر پێی خۆی ماوەتەوە ئەوە براوەیە.
دیارە، دەرچوونی ئێران لەم شەڕە، گرفت و کێشە ئابووری و داراییەکانی سەد بارتەقا زیاد دەکات، ئەگەری سەرهەڵدانی ناڕەزایی جەماوەری لە چەند ساڵی داهاتوودا، ئەگەر نەڵێم چەند مانگی دیکە، دێنێتە گۆڕێ. ئێران هێندە ماندوو بووە کە دەربازبوون لە گەڕێکی دیکەی ناڕەزایی زۆر کەمە. بەڵام بۆ ئەمڕۆ، ئێران دۆڕاوێکی براوەیە، مادام نەڕووخاوە.

وڵاتانی کەنداو، نە براوە نە دۆڕاو
وڵاتانی کەنداو بەگشتی حەزیان لێ نەبوو بچنە شەڕ لەگەڵ ئێران چ پێش شەڕ چ ئێستا. ئەوان حەزیان لێ بوو ئێران گورزێک بخوات و لاواز بکرێت بەڕادەیەک کە چیدیکە هەڕەشە نەبێت لەسەریان. ئیماراتی لێ دەرچێت پێم وانییە ئەوانی دیکە حەزیان لە داڕمانی ڕژێم بووبێت. کاتێکیش شەڕەکە ڕوویدا و ڕووی مووشەک و درۆنەکانی ئێران هێندی ڕووی لەوان بوو هێندە ڕووی لە ئیسرائیل نەبوو، ئەوە وای کرد هەموویان پێیان باشتر بێت کە ڕژێم گورزی کوشندەتری لێ بدرێت، بەڵام بەدەستی خۆیان نا بەڵکو بە دڵی ئەوان.
وڵاتانی کەنداو براوەن لەوەی کە بۆیان دەرکەوت کە توانای بەرگرییان زۆر لەوە زیاترە کە تەنانەت بەخۆشیان وێنایان دەکرد. ئەوان پێیان وابوو، کە دوای چەند مووشەکێک وڵاتەکانیان لەوانەیە تووشی شەلەل بێت و خەڵک بە هەزاران وڵاتەکانیان بەجێ بهێڵێت. بەڵام وەک چۆن زۆر سەرکەوتووانە ڕووبەڕووی کۆڕۆنا بوونەوە، لەم شەڕەشدا زۆر کەس و لایەنیان سەرسووڕهێن کرد.
وڵاتانی کەنداو، بەتایبەتی ئیمارات و سعودیە، پێشتر ئامادەکاریی ئەوەیان کردبوو کە ئەگەر گەرووی هورمز بگیرێت دەبێت چ بکەن، بۆیە هەردوو وڵات، بۆڕی ستراتیجیان بۆ کەنارەکانی دیکە ڕاکێشابوو، ئیمارات بۆ فوجەیرا لەسەر دەریای عومان، سعودیە بۆ یەنبوع لەسەر دەریای سوور. ئەم بیرکردنەوە ستراتیجییە نیشانەی هیچ نەبێت نیشانەی ئەوەیە کە وڵاتانی کەنداو ساڵانێکە پێگەیشتوون و ستراتیجیانە بیردەکەنەوە.
بێجگە لەمە، ئەوەی کە ئەرکی سەر وڵاتانی کەنداوی سووک کرد وەبەرهێنانە گەورەکانی ئەو وڵاتانە، لەگەڵ کۆمپانیاکانیان، لە وڵاتانی دیکە بوو. هەر یەک لە قەتەر و ئیمارات سەدان ملیار دۆلار وەبەرهێنانیان لە دەرەوەی وڵات کردووە، ئەمەش بەرگرییکردنی بەستنی گەرووی هورمزی لەسەر کەم کردنەوە.
بۆ وڵاتانی کەنداو، ئەم شەڕە ئەزموونێکی نوێ بوو چونکە ئەوە یەکەمجار بوو کە هەموویان بەسەریەکەوە بەر هەڕەشەیەکی دەرکی ڕاستەخۆ بکەون. شەڕی کوەیت کاریگەریی ڕاستەخۆی تەنیا لەسەر ئەو وڵاتە بوو، نەک ئەوانی دیکە.
بۆیە، بۆ وڵاتانی کەنداو، ڕاستە کە زەرەرێکی ماددی زۆریان لەم شەڕە کردوو، خەرجی بەرگرییان نەک هەر ئێستا بۆ دواڕۆژیش زیادی کرد و زیاد دەکات، بەڵام یەک دنیا وانەی لێ فێربوون.

کورد، نە براوە نە دۆڕاو
لە ڕۆژانی سەرەتای شەڕ ترەمپ لە ڕێگەی چەند تەلەفۆنێکەوە بۆ سەرکردە کوردەکان، خەریک بوو کە کورد لەم شەڕەدا بگلێنێ. خۆشبەختانە، یان بەدبەختانە، هەر خۆی زوو پەشیمان بووە. ئەمەش بووە هۆکاری ئەوەی کە کورد ڕاستەوخۆ، نە کوردانی ڕۆژهەڵات، نە کوردانی باشوور، تێکەڵ بە شەڕەکە نەبن.
دیارە شەڕ، لێدانی وڵاتانی داگیرکەری کوردستان، هەمیشە هەلی بۆ کورد ڕەخساندووە کە لە پەراوێزی شەڕ و گەمە جیۆپۆلەتیکییەکاندا هەندێک هەل بقۆزنەوە، ئەمجارە لەبەر دوو هۆکار ئەم هەلە نەقۆستراوە، یان نەڕەخسا. یەکەم، کوردانی ڕۆژهەڵات زۆر ساز و ئامادە نەبوون. دووەم، ترەمپ و ئەمریکا هیچی ئەوەیان لێ هەڵنەدەهێنجرا کە ببێتە مایەی جووڵەی کورد.
هەرچۆنێک بێت، جووڵە نەکردنی کورد، بووە مایەی ئەوەی کە نە قازانج بکات نە زەرە.

شێرکۆ کرمانج




“کۆنگرەی ئازادی ئێران” کۆمیدیایەک لە مێژوو!.. کامل احمد

ڕۆژی شەممە ٢٨ ی مارسی ٢٠٢٦ کۆنگرەیەک لە لەندەن بۆ ئەو مۆزاییکەی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی سازکرا. ئەم کۆنگرەیە لە پێش هاتوهاوارەکانی ڕووخاندنی ڕژێمی کۆماری ئیسلامی یان گۆڕینی کۆماری ئیسلامی و ڕتووشکردنی یەوە دێت لەسەر دەستی ئەمریکا و ئیسرائیل و شەڕی زیاتر لە یەک مانگیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا. ئەم کۆنگرەی ئازادی ئێرانە لە لەندەن دەبەسترێت هاوشێوەی ئەو کۆنگرەیەی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی کە لە ١٤ و ١٥ ی دەیسێمبەری ٢٠٠٢ لە هەمان لەندەن دا بەسترا و خۆیان ئامادەدەکرد بۆ گرتنە دەستی دەسەڵات دوای لاوازبوون یان ڕووخانی ڕژێمی بەعس. ئەم دوو کۆنگرەیە و لێکچوونەکانی زۆرن کە گرنگترینیان ئەوەیە کە هەردووکیان لە لەندەن بەڕێوە چوون، هەردووکیان هەرچی ئەحزابی بورژوازی نەتەوەپەرست و شۆڤێنی وگەجەروگوجەری کۆمەڵگا و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی هەیە تیایدا کۆبوونەتەوە.
خاڵێکی ڕیشەیی کە ئەم کۆنگرەیە لەوەی عێراق جیا دەکاتەوە ئەوەیە کە ئەو کات دەستپێشکەرییەکە ئەمریکی بوو وە هەموو ئەوروپاشی بە دوای خۆیدا کێش کردبوو بە بەریاتنیاشەوە، بەڵام ئەم دەستپێشکەرییەیان بەریتانی یە و بەشێکە لە سیاسەتی بەریتانیا بۆ ئەوەی لە ئاییندەی ئێراندا و لە هەر ئاڵوگۆڕێک کە ئەگەر ئەمریکا توانی بەدەستیبهێنێت جێگایەکی هەبێت. کەواتە جیاوازییەکی بنەڕەتی تر ئەو لێکترازان و لێکدابڕانەی ئەمریکا و ئەوەروپایە کە چەندین ساڵە دەستیپێکردووە و قڵشتی نێوانیان تا دێت گەورەتر دەبێت، ئەگەر چی هێشتا نەگەیشتوون بە جیابوونەوەی هێجگاری. کەواتە بەریتانیا دەیەوێت کارێک بکات کە دەست بەتاڵ دەرنەچێت لە ئەگەری ڕووخانی کۆماری ئیسلامیدا و لە ڕێگای ئەم دەستەجاتە نەتەوەپەرست و تائیفییانەوە.
شیڕە و نەعرەتەی ئەحزابی بەشداربوو بۆ فرە نەتەوەیی و فرە کەلتووری و فرە دینی و فرە زمانی و فرە ڕەهەندی هیچی تر نەبوو جگە لەوەی کە دەیانوویست مۆدێلێکی هاوشێوەی عێراق بێننە دەرەوە کە هەموویان لە دزینی سەروەت و سامانی کۆمەڵگادا بەشداربن و هەرکەس بە پێی قوورسی خۆی. ئەوان زیندووکردنەوەی ئەم دابوونەریتە کۆنەپەرستانەیە و بردنە پێشەوەی ئەم جۆرە لە سیاسەت بە فرەکلتووری و بە بەشداری هەمووان لە کایەی سیاسیدا بە خەڵک دەفڕۆشن. پرسیارەکە ئەوەیە کام بەشداری لە کایەی سیاسی کۆمەڵگادا لە کاتێکدا برسیانی کۆمەڵگا برسیتر دەکرێن و دەوڵەمەند و سەرمایەدارەکانیشی دەوڵەمەندتردەبن و تەنها ڕەنگ و ڕەواڵیان دەگۆڕدرێت. باسەکە باسی گواستنەوەی دەسەڵات و دەرهێنانی نییە لە چنگی کۆمەڵێک سەرمایەداری عەمامە بەسەر وڕادەستکرنی بە کۆمەڵێکی فرە ڕەهەند و نەتەوە و دین و تائیفە وەک کۆنگەری ئازادی لەندەن و بەشداربووانی بانگەشەی بۆ دەکەن، بەڵکو باسی بورژوازی و سیستەمەکەیەتی بە دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنیانەوە. بەشداربووانی کۆنگەری لەندەن و دەسەڵاتدارانی ئێستای ئێران دوو دیوی هەمان دراون و هەردوولایان سەر بە سەرمایەن و خوێنی هەژاران و برسییەکان دەمژن. باسی سەرەکی ئەم کۆنگرەیە لەتووپەتکردنی کۆمەڵگای ئێران بوو لە ژێر ناوی دین و نەتەوە و سکولاریزم و مافی کەمایەتییەکان و ….. ئەوەی بەشداربووانی ئەم کۆنگەرەیە جێگای باس و خواسیان نەبوو باشترکردنی ژیانی خەڵک و بەرزکردنەوەی ئاستی گووزەرانیان بوو. ئەوان تەنانەت باسێکیان نەبوو لەسەر ئەوەی کە چۆن بەردەگرن بە هەرزانفڕۆشکردنی گاز و نەوت و کارەبای ئەو وڵاتە و چۆن بەردەگرن بە چوونە سەرەوەی نرخی وزە لەو وڵاتەدا کە ئێستا بە شێوەیەکی زۆر هەرزان فەراهەم کراوە. بە کورتییەکەی ئەوان بێجگە لە پەیامی وێرانکردن و داڕمانێکی زیاتری کۆمەڵگا شتێکیان لە هەگبەکەیاندا بۆ بنیاتنانەوە و بەرەوپێشبردنی کۆمەڵگا پێ نەبوو. ئەمە پەیامی درووست و تەواوی ئەوانە و ناتوانرێت شتێکی لەمە زیاتر نە لە هێز و ئەحزابی بەشداربووی ناو کۆنگرەکە و نە کۆنگرەی لەم چەشنەش چاوەڕوان بکرێت.
تۆ سەیری ئەم مۆزاییەکە بکەن، لە کۆمۆنیزمە قەومییەکەی جەنابی تەقوایی و حزبەکەیەوە تا دەگات بە گرووپی “دەوڵەت بۆ ئێران”، تا حزبی دیموکراتی ئازەرباینجانی و ئێرانییە کۆمارییەکان و سەڵتەنەت تەڵەبەکان و تا دەگات بە حزبی هاوپشتی دیموکراتی ئەحواز و تا نوێنەرانی ئەحزابی بەلوچ و عەرەب و کورد و ئەوانی دیکەی تێیدایە. هەر لە ئێستاوە نەعرەتەی فیدڕالێ و جیابوونەوە و بەشبەشکردنی ئێران لێدەدرێت و دەیانەوێت کۆمەڵگای ئێران بەسەر هەموو ئەو نەتەوە و زمانە جۆراوجۆرانەدا بەشبکەن بۆ پچڕینی بەشی خۆیان لە دەسەڵات و سەرمایەگوزاری.
ئەم کۆنگرانە دەیانەوێت دیموکراتییەک کە هەم دەسەڵاتدارنی ئەمریکا خۆیان شەقیانتێهەڵداوەو بەسەرچووەو بەدەردیان ناخوات، بۆ ئێران بهێنن بەسەر پشتی تانک و فڕۆکە و پاپۆڕە جەنگییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە بۆ بردنی کۆمەڵگا بۆ ئاستی پێکدادانی نەتەوەیی و ئیتنیکی لە ژێر ناوی ئازادیدا. ئەگەرچی کۆنگرەی ئەمجارەشیان لە لەندەن بەڕێوەدەچێت، بەڵام ئەم جارە ئەوروپا خۆی خوێنی لێدەچۆڕیت و لەت لەتە و یەکدەنگ نییە و ئەمریکاو ئیسرائیل دەیانەوێت بە تەنها ئەم کارە بکەن، بەڵام ئەوانیش لە هەوڵی زامنکردنی بەشی خۆیانن لە ئایندەدا لە ڕێگای ئەم جۆرە کۆنگرانەوە.
ئەوەی لە کۆنگرەکەدا دەگوزەرا ڕیک ئەو دەستەواژەیەیە کە دەڵێت “هەر کەس بۆ لەیلاکەی خۆی دەگری” هەموویان کۆدەنگ بوون لەسەر ئەوەی کە دەبێت ئەو کۆمەڵگا ملیۆنییە پارچە پارچە بکرێت و هەویەتی بەلوچی و فارس و عەرەب و کورد و سوننی و شیعی و هەموو ئەوانی تر زیندووبکرێتەوە. ئەم بەڕێزانە بە دڵنیاییەوە نە کوێرن و نە بیریان چووە چ نەهامەتییەک بەسەر خەڵکی عێرقدا هاتووە و چۆن دوای سێ دەیە کۆمەڵگا لە ناو هەمان زەلکاوی بەشبوونی ئیتنی و نەتەوەیی و گوێ لە مشتی هێزە دەرەکییەکاندا دەناڵێنێت و چۆن سەدان و هەزاران ملیاردێر و کۆمپانیا هەڵتۆقیون بۆ سەرمایەگوزاری و بەتاڵانبردنی سەروەت و سامانی کۆمەڵگا و هێشتنەوەی خەڵک لە برسێتیدا. بەڵام ئەوان بەرژەوەندییەکانیان لەوە گەورەترە کە ئەمە ببین. ئەوان هێزی بورژوازی کۆمەڵگان و دەیانەوێت بەشێک بن لەو سەرمایەگوزارییە. حەتمەن ئەوان ئەمە وەک دەستکەوتیش باس لێ دەکەن و دەیانەوێت ئەم تەجروبە تاڵەی عێراق بەسەر سەری خەڵکی ئێراندا بسەپێنن و کۆمەڵگایەکی ٩٠ ملیۆنی ئەوەندەی تر نووقمی کۆنەپەرستی و هەڵاواردن و برسێتی بکەن.
ئەم جڕوجانەوەرانە دەیانەوێت لەسەر حسابی ماڵوێرانی خەڵکی ئێران و برسێتی و لەناوچوونیان بگەنە ترۆپکی دەسەڵات. ئەگەر ئەم سیناریۆیە لە لایەن پڕۆلیتاریای ئیرانەوە بەری پێنەگیرێت و نەخرێتە زبڵدانی مێژووەوە ئەوا چارەنووسی ئێران دەبێتە عێراقێکی تر و ئەفغانستانێکی تر و سوریایەکی تر. ئەوەی کە ئەمریکا بە ئاشکرا و بێ پەردە هەمیشە باسی دەکات ئەوەیە کە ئەو بۆی گرنگ نییە کێ ئیران دەبات بەڕێوە، ئایا توندڕەوتر یان میانڕەوتر دێتە سەر عەرشی دەسەڵات گرنگ نییە، بەڵکو گرنگ سەرمایگوزاری خۆی و چاڵەنەوتەکان و ڕێگا ئاوییەکانە.
لە بەرێکی تری ئەم ڕووداوانە و لە هەمان ڕۆژی ٢٨ مانگ دا ئێمە شاهیدی خۆپیشاندانی دەیان ملیۆنی خەڵکی ئەمریکا بووین دژ بە ترەمپ و سیاسەتە شەڕخوازانەکانی و دژی هەژاری و گرانی و بۆ وەستانی شەڕ، لە کاتێکدا ئەم بەڕێزانە بە پلان و سیاسەتی بەریتانیا و خۆرئاوا خەریکی گڵاوترین پلانی خۆیان بوون بۆ وێرانکردنی کۆمەڵگای ئێران. ئەگەرچی ئەم هاتنە مەیدانانەش هەر چەند گەورەبن ناتوانێت بە جێگایەک بگات مەگەر پڕۆلیتاریا بتوانێت دژ بە بورژوازی ناوخۆی خۆی چ لە ئەمریکا و چ لە وڵاتانی دیکەدا بێتە مەیدان و ڕاپەڕێت و بەرهەم هێنان ڕابگرێت و پێچی کۆمپانیاکان دابخات و ڕیزی خۆی لە ئەحزابە بورژوازییەکان بە هەموو ڕەنگەکیانەوە جیابکاتەوە.
پڕۆلیتاریای ئێران ئەگەر لەبەرامبەر ئەم سیاسەتەدا نەیەتە مەیدان و پشت بە هاوخەباتی و هاوڕیزی پڕۆلیتاری جیهان نەبەستێت بۆ وەلانانی ئەم جۆرە گۆڕانکارییە ئەوە کۆمەڵگای ئێران نووقمی خوێن دەبێت و ئەوەی کە لەعێراق ڕوویداوەو ڕوودەدات هیج نابێت لە چاویدا و دەبێت بڵێین هەزار ڕەحمەت لە کفن دز.
باسی ئەوان باسی مەدەنییەت و سکولاریزم و مافی مرۆڤ و مافی نەتەوەکان و کەمە نەتەوەییەکانە وەک بانگەشەی بۆ دەکەن، لە بەرامبەر باسی ئیسلامی سیاسی و دەسەڵاتی ئیسلامیی دا. ئەمانە هەمووی ئاڵا و درووشمی بورژوازییە، وێڕای ئەوەی باویشیان نەماوە، و دەیانەوێت لە سایەیدا خەڵک وڕ و بێ ئاگا بکەن. باسە بنەڕەتییەکە باسی نەبەردێکی چینایەتییە کە هیچ یەکێک لەو درووشمە بورژوازییانە نەک هیچ لە نەهامەتیەکانی پڕۆلیتاریای ئێران کەم ناکاتەوە، بەڵکو قڵشتەکانی نێوانی فراوانتر و گەورەتر دەکات و یەکڕیزییەکەی بە هۆی ئەم سیاسەتانەوە زەربە دەخوات. بۆیە تەنها ڕێگایەک ڕووخاندن و وەلانانی هەموو ئەمانەیە بە ئۆپۆزیسیۆن و دەسەڵاتەوە و دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی یەکسانە لە ڕێگای ئەو هاوپشتییە چینایەتییەی هەر ئێستا بە شێوازێکی سەرەتایی لە مەیداندایە.

کامل احمد
1ی نیسانی 2026




پێشەکییەک بۆ ئابووری مارکسیستی-1- رەوتی نێودەوڵەتی بەلشەفی.. و: گۆران عەبدوڵڵا

بەشی یەکەم..
رەوتی نێودەوڵەتی بەلشەفی
بەشی توێژینەوە

International Bolshevik Tendency_IBT

دەربڕینی “ئابووری مارکسیستی” دەربڕینێکی هەڵەیە. ڕەخنەی کارل مارکس لە تیۆری “ئابووری سیاسی” سەردەمی خۆیدا، سیما کۆمەڵایەتییە بنەڕەتییەکەی “ئابووری”ی ئاشکرا کرد: بەرهەمهێنان، ئاڵوگۆڕ، نرخ، کرێ و هتد. ئابووری مارکسیستی دوور و نزیک بەشێک نییە لەو جۆرە ئابوورییە سەرەکییەی کە لە زانکۆدا دەیخوێنیت. بە پلەی یەکەم پەیوەندی بە پێکهاتنی نرخەوە نییە، هەروەها گرنگی بە پێشبینیکردنیش نادات کە یارمەتیت بدات سەرمایەکەت لە کام کارگەو پرۆژە بخەیتە کارەوە بۆ بەدەستهێنانی قازانج. ئامۆژگارییەک بەدەست ناهێنێت کە کام سیاسەتی دراو باشترینە بۆ هاندانی گەشەکردن. ئابووری مارکسیستی بابەت و ئامانجێکی جیاوازی هەیە.

شیکاری مارکس بۆ شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری – واتە “ئابووری مارکسیستی” – گەڕانێکی زانستییە بۆ بناغە و سنوورە مێژووییەکانی سەرمایەداری و چۆن پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەرهەمهێنان لەو شتانەدا دەردەکەون کە ئێمە بە شێوەیەکی ئاسایی وەک دیاردەی ئابووری هەستی پێدەکەین.

بە لەبەرچاوگرتنی ئەو پێناسەیە، تێڕوانینێکی گشتی سادە بۆ ئابووریی مارکسیزم دەخەمەڕوو. بەشە سەرەکییەکانی بریتی دەبن لە: بەرهەمهێنان، بەها، نامۆبوون، ئاڵوگۆڕ، قەیرانەکان لە تیۆریدا، قەیرانەکان لە مێژوو و سۆسیالیزمدا.

بەرهەم هێنان
با لە بەرهەمهێنانەوە دەست پێبکەین، کە بریتییە لە گۆڕینی کردەیی سروشت لەلایەن مرۆڤەوە بۆ دروستکردنی شتی بەسوود بۆ مرۆڤەکانی دیکە. دەتوانین بە کۆی دروستکراوەکانمان بڵێین بەرهەمی کار، بەو پێیەی هیچ شتێک بەبێ خەرجکردنی کاری مرۆڤ دروست نابێت — تەنانەت ڕۆبۆتێک سەرەتا دەبێت دروست بکرێت و بەرنامەی بۆ دابنرێت. تواناکانمان بۆ گۆڕینی سروشت بۆ شتە بەسوودەکان، مارکس بە هێزەکانی بەرهەمهێنان ناوی دەبرد.

ئێمە بوونەوەری کۆمەڵایەتین. ئێمە پێکەوە دەژین و کار دەکەین و تەنانەت بەرهەمهێنەرێکی سەربەخۆش لە دەرەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا نییە. مارکس باسی لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەرهەمهێنان کرد، واتە شێوازی پەیوەندیمان بە یەکترەوە لە ڕێگەی ئەو شێوازەی کە بە پرۆسەی بەرهەمهێنانەوە گرێدراوین. پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەرهەمهێنان دەتوانن ئەو کایانەی چالاکیی مرۆڤیش لەخۆ بگرن کە لە پرۆسەی بەرهەمهێنانەوە گەشە دەکەن، بەڵام سەربەخۆیییەکی ڕێژەیی لێی بەدەستدەهێنن، بۆ نموونە دەوڵەت، خێزان. هەروەها بەزۆری لە سیستەمێکی خاوەندارێتی و فۆرمەکانی تری ئایدیۆلۆژیدا کە ڕەنگدانەوەی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان و بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان، بەرجەستە دەبێتەوە.

پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و هێزەکانی بەرهەمهێنان (واتە بۆچی و چۆن بەرهەم دەهێنین) بەرهەمی کار (واتە چی و چەند بەرهەم دەهێنین) لە قاڵب دەدەن. بە گشتی کارلێک دەکەن و ئەوەی مارکس ناوی لێنا شێوازی بەرهەمهێنان پێکدەهێنن. شێوازی بەرهەمهێنانی جیاواز هەیە، کە لە ڕووی مێژووییەوە بەپێی “یاساکانی جووڵە”ی تایبەتی خۆیان و ئەو کردارە مرۆڤانەی کە ئەو یاسایانەی جووڵەیان لە قاڵب داوە، پەرەدەسەنن.

لە چوارچێوەی شێوازێکی بەرهەمهێناندا، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان سەرەتا هاندەری گەشەسەندنی هێزە بەرهەمهێنەرەکانن بەڵام دواتر گەشەکردنیان ڕادەگرن. ئەم دژایەتییە، یان گرژیی پێکهاتەیی، لە نێوان هێزەکان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێناندا، شێوازی کەوتنە ململانێی چینە کۆمەڵایەتییە بنەڕەتییەکانی شێوازی بەرهەمهێنان لەگەڵ یەکتردا دادەڕێژێت.

بۆچی چین و توێژی کۆمەڵایەتی جیاواز هەیە؟ بۆچی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەرهەمهێنان سیمایەکی چینایەتی دابەشکراویان هەیە؟ با بگەڕێینەوە سەر بەرهەمی کار. دەتوانین بیکەین بە دوو بەشەوە.

کاری پێویست هەیە، کە مەبەستمان لە کۆی شت و خزمەتگوزارییە بەسوودەکانە کە تەنیا بۆ بەرهەمهێنانەوەی دانیشتووان پێویستن. بە واتایەکی تر بڕی خۆراک، جل و بەرگ، شوێنی نیشتەجێبوون، هەروەها چاودێری تەندروستی، چاودێری منداڵان و هتد.. ئەوانە پێویستییەکن بۆ ئەوەی مرۆڤەکان بتوانن بژێن. قەبارە و سیمای بەرهەمی کاری پێویست لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی تر جیاواز دەبێت، بەڵام هەمیشە لایەنی کەمێک هەیە، کە بە دڵنیاییەوە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر جیاوازە. ناکرێت بەرهەمهێنان بەئاستێک بێتەخوارەوە ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک دەست بە مردن بکەن.

لە دەرەوەی بەرهەمی کاری پێویست، ڕەنگە ئێمە بەرهەمی کار زیادەمان هەبێت، واتە شت و خزمەتگوزاری بەسوود کە بۆ مانەوەی بنەڕەتی ئەوانەی بەرهەم دەهێنن پێویست نین. جۆرەکەمان نزیکەی ٢٠٠ هەزار ساڵە بوونی هەیە. بەڵگەکان ئەوە پیشان دەدەن کە ئێمە بە درێژایی کاتەکە پێکەوە ژیاوین و بەرهەممان هێناوە و بۆ زۆربەی ئەو ماوەیە، هیچ بەرهەمێکی زیادە لە پێویستییەکانمان بەرهەم نەهێناوە. ئێمە ڕاوچی و کۆکەرەوە بووین کە شێوازی بەرهەمهێنانمان بەرهەمێکی لەوە کەمتریشی بەرهەمدێنا لەوەی کە پێویستمان بوو بۆ مانەوە لە ژیان.

ئەوەش دوای کۆتایی هاتنی دوایین سەردەمی سەهۆڵبەندان نزیکەی ١٢ هەزار ساڵ لەمەوبەر دەستی بە گۆڕانکاری کرد، کاتێک مرۆڤەکان لەو شوێنەی ئەمڕۆ پێی دەڵێین ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستیان کرد بە چاندن و دروێنەکردنی بەروبووم و بەخێوکردنی ئاژەڵ بۆ خۆراک. شۆڕشی کشتوکاڵی بەرهەمێکی زیادەی کارێکی بەردەوام و بەرچاوی کردە مومکین.

بوونی بەرهەمی زیادەی کار ڕێگە بە دابەشبوونی کۆمەڵایەتی دەدات لە نێوان زۆرینە، کە بەرهەم دەهێنن و کەمینەیەکی بچووک، کە لە کار بەخشراون و بەم هۆیەوە بە کاری ئەو کەسانە دەژین کە کار دەکەن. بە واتایەکی تر، بەرهەمی زیادەی کار، مەرجی ماددییە بۆ بوونی چینێکی دەسەڵاتداری ئیمتیازدار و شێوازی بەرهەمهێنانی دابەشکراوی چینایەتی.
هەر شێوازێکی بەرهەمهێنانی دابەشکراوی چینایەتی بەرهەمێکی زیادەی کاری هەیە کە لەلایەن چینی دەسەڵاتدارەوە دەستی بەسەردا دەگیرێت. ئێمە هیچ کێشەیەکمان نییە لە ناسینی ئەم دیاردەیە لە شێوازەکانی بەرهەمهێنان لە ڕابردووی دوورەوە، بۆ نموونە کۆمەڵگەی کۆیلایەتی کۆن لە یۆنان یان ڕۆما، فیۆدالیزم لە ئەوروپای سەدەی ناوەڕاستدا. زۆرێک لە ئابووریناسە بۆرژوازییەکان بە ئامادەییەوە دان بە هەموو ئەوانەدا دەنێن. بەڵام هەوڵبدە بڵێیت هەمان شت بۆ شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریش دەگونجێت وکەچی رووبەڕوی توڕەیی و دەیان هۆکاری پێچاوپێچ دەبیتەوە کە بیانوو دەهێنرێتەوە شتەکان جیاوازن. بەڵام بێگومان شتەکان لە بنەڕەتدا وەک یەکن.
جیاوازی ڕاستەقینە ئەوەیە کە بەرهەمی زیادەی کار لە سایەی سەرمایەداریدا فۆڕمی زێدەبایی کۆمەڵایەتی وەردەگرێت. ئێستا ئەوە پێویستی بە هەندێک ڕوونکردنەوە هەیە، چونکە لە کۆمەڵگە چینایەتییەکانی پێشوودا فۆڕمی باڵادەست نەبووە و لە ڕاستیدا ئەمە سەرچاوەی ئەو وەهمەیە کە سەرمایە یان تەکنەلۆجیا یان کاری مەترسیدار یان شتەکانی تر سەرچاوەی قازانجی سەرمایەدارییە.

بەها
مارکس شیکاریی خۆی بۆ شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری بە کاڵا دەستپێکرد چونکە کاڵا ئەو فۆرمە کۆمەڵایەتییە بنەڕەتییە کە بەرهەمی کار لە کۆمەڵگای ئێمەدا گریمانە دەکات. وەک هەموو ئەو شتانەی کە لەلایەن مرۆڤەکانەوە بەرهەم دەهێنرێن، بڕیارە سوودی هەبێت، بۆیە دەتوانین بڵێین بەهای بەکارهێنان یان سوودی هەیە.

بەڵام کاڵاکە لە بازاڕدا دەکڕدرێت و دەفرۆشرێت و هەر بۆیەش بەهای ئاڵوگۆڕی هەیە (واتە ئەو بڕە پارەیەی کە دەتوانێت فەرمانی پێبکات).
ئابووریناسانی بۆرژوازی پێیان وایە کە بەهای کاڵایەک کە بە سادەیی لەگەڵ نرخ یان بەهای ئاڵوگۆڕدا تێکەڵیان دەکەن، لەسەر بنەمای بەهای بەکارهێنانی دامەزراوە – یان باشتر بڵێین، خەمڵاندنی بابەتیی سوودەکەی بە بەراورد بە خواستەکان و ئەو پارەیەی کە لەبەردەستدایە واتە کڕیارەکە. یەکێک لە کێشەکانی ئەم ئارگیومێنتە ئەوەیە کە سوودمەندی وەک تایبەتمەندییەکی ئەبستراکت، هیچ بوونێکی بابەتیی و ژمارەیی نییە. سوودمەندی لە بنەڕەتدا کۆنکرێتییە و بۆ جۆرە تایبەتەکانی کاڵا دەگونجێت. ئاماژەیە بۆچۆنێتی نەک چەندایەتییەکی کاڵایەک – لە ڕاستیدا ئەوە هۆکارێکە بۆ ئەوەی خەڵک کاڵایەک بە کاڵایەکی جیاواز بگۆڕنەوە.

بۆ ئەوەی بەها لە بەهای ئاڵوگۆڕی کاڵا جیاوازەکاندا دەربڕین بدۆزێتەوە، دەبێت هەم ژمارەیی بێت (لەبەرئەوەی کاڵاکان لەگەڵ یەکتردا ئاڵوگۆڕ دەکرێن – و لەگەڵ هاوتای گشتگیر، پارە – بە بڕی دیاریکراو) و هەم “ئەبستراکشن”ێکی ڕاستەقینەی بابەتیانە (گشتییە یان واقیعێکی جیانەکراوە کە لە دەرەوەی سوبژێکتیڤی تاکەکان بوونی هەیە).

مارکس تێبینی دەکات کە کاڵاکان بەرهەمی کارن. کار کۆنکرێتییە، واتە فۆڕمی تایبەتی پەیوەست بە بەرهەمهێنانی بەها-بەکارهێنانی تایبەت وەردەگرێت. بەڵام کار، لە ڕێگەی بەشداریکردنی لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە نێوەندگیرییەکانی بازاڕ، لە هەمان کاتدا ئەبستراکت دەبێت – یان باشتر بڵێین ئەبستراکت دەکرێت یان کورت دەکرێتەوە بۆ چالاکیی بەرهەمهێنانی مرۆیی گشتگیر. سەرەڕای ئەوەش، کاری ئەبستراکت دەتوانرێت ژمارەیی بکرێت – بە شێوەیەکی گشتی، بە کاتژمێرەکان ژمارەیی دەکرێت، یان بە شێوەیەکی گشتیتر لە کاتی کارکردندا.

کاری ئەبستراکت لای مارکس مادەی کۆمەڵایەتی بەهای کاڵایەکە. کاڵا وەک شتێکی ماددی هەم بەهای بەکارهێنانە و هەم کریستاڵکردنی ماددی پێکهاتەی پەیوەندییە مرۆییەکانە لەسەر بنەمای شێوازی بەرهەمهێنان. بەهای ئەو کاتەی کاری ئەبستراکت کە لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ناسراوە (یان لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پێویستە) دیاری دەکرێت کە پێویستە بۆ بەرهەمهێنانی.

بەهای کاڵایەک ڕاستەوخۆ وەرناگێڕێتە سەر نرخی بازاڕەکەی. نرخی کاڵاکان لە ئاستێکی جیاوازدا بە هۆکاری جۆراوجۆر دیاری دەکرێت، لەوانەش دابینکردن و خواستی ئاشنا. بەڵام نرخەکان لە دەوری لەنگەری کۆمەڵایەتی خۆیان لە بەهای کاردا دەلەرزن و لە ئاستی ماکرۆدا کۆی نرخەکان دەبێت یەکسان بن بە بەهای کۆی گشتی. ئەمە یاسای بەهایە.

ڕەنگە جۆرێک لە تێگەیشتنێکی ئینتێستیڤ لە یاسای بەهادا ئەزموون کردبێت کاتێک تووشی هەندێک بەرهەم بوویت کە بە بڕوای تۆ “نرخی زۆرە”. نرخی زیادە لە پێوەندی لەگەڵ چی؟ ئابووریی بۆرژوازی دەڵێت “لە پێوەندی لەگەڵ خەمڵاندنی تۆ بۆ سوودەکەی بۆ تۆ”، بەڵام ئەوە ئیستدلالێکی بابەتیی و لە کۆتاییدا بازنەییە کە ناتوانێت حساب بۆ ئەوە بکات کە بۆچی ڕەنگە ئەوە بۆ هەموو کەسێک ڕاست بێت. لە واقیعدا، ڕەنگە تۆ ئەو ڕاستییە هەڵبگریت کە کاتێکی کاری کەمتری مامناوەند و پێویستی کۆمەڵایەتی وەرگرتووە بۆ بەرهەمهێنانی ئەو کاڵایە بە بەراورد لەگەڵ کاڵاکان بە نرخێکی هاوشێوە.

لە هەر شوێنێک بازرگانی هەبێت، کاڵا هەیە کە خاوەنی بەهای کارە. بۆیە یاسای بەها، تا ڕادەیەک، لە هەر کۆمەڵگایەکدا کە ئاڵوگۆڕی کاڵا تێیدا هەبێت، بوونی هەیە. ئەوەی لە سەرمایەداریدا جیاوازە ئەوەیە کە بەرهەمی کار بە پلەی یەکەم شێوەی کاڵا وەردەگرێت – شتێک نییە کە لە پەراوێزی کۆمەڵگادا ڕووبدات. سەرمایەداری کۆمەڵگەیەکی بازاڕییە. یاسای بەها ڕێکخەری باڵادەستی ئابووری سەرمایەدارییە.

بۆ ئەوەی ئەمە وابێت، بۆ ئەوەی یاسای بەها یاسای بەهای سەرمایەداری بێت، ئەوە بەس نییە کە بەرهەمی کار فۆرمی کاڵا وەربگرێت. گۆڕانکارییەکی گەورەی دیکە لە شێوازی بەرهەمهێناندا دەبێت ڕووبدات: هێزی کار خۆی دەبێت ببێتە کاڵایەک کە بە کرێ لە بازاڕدا بکڕدرێت و بفرۆشرێت. بەم شێوەیە وەچەخستنەوەی چینی کرێکار بە تەواوی پەیوەستە بە کارلێکەکانی بازاڕەوە (هەروەها کاری بێ مووچەی ناوماڵ، بە تایبەت ژنان، کە بەهای نییە چونکە لە دەرەوەی پەیوەندییەکانی بازاڕ ڕوودەدات).

کار بەڕاستی چۆن بەهای زیادە دروست دەکات. وەک کاڵایەک، هێزی کار بەهایەکی هەیە و ئەو بەهایە، وەک چۆن بۆ هەر کاڵایەکی تر، بە بڕی ئەو کاتەی کاریی پێویستی کۆمەڵایەتی کە پێویستە بۆ “بەرهەمهێنانی” دیاری دەکرێت — لەم حاڵەتەدا، خۆراک، شوێنی نیشتەجێبوون، پەروەردە و… بەم شێوەیە کرێکارێک (لەگەڵ کەسانی سەر بە خۆی) پێویستی بەوەیە بتوانێت کار بکات. بەڵام دەسەڵاتی کرێکاری کاڵایەکی ناوازەیە. لە جووڵەدا، چالاکیی کرێکارییە و پێکهاتەی زیندووی پرۆسەی بەرهەمهێنانە کە بەهای زیاتر لەوەی خۆی بەهای هەیە، دروست دەکات. بەرهەمی زیادە، لە شێوەی بەهای زیادە، وەک قازانج و سوود و کرێ دەچێتە سەر سەرمایەدارەکان (ئەوان لە ڕێگەی پرۆسەی جیاوازەوە زیادە هاوبەشەکە دەکەن). لەبەر ئەوەی هێزی کار، لانیکەم لە ئاستی ماکرۆدا، بە بەهای ڕاستەقینەی خۆی پارەی بۆ دەدرێت، بەپێی یاسای بەها هیچ “کورتەگۆڕینێک” نییە – و بۆیە پێدەچێت خۆبەدەستەوەدانی بەهای زیادە نەک تەنها دادپەروەرانە بێت بەڵکو پەیوەندی بەوەوە هەیە هۆکارە ئابوورییەکان لە دەرەوەی کار. ئەمەش وەهمێکە کە خودی سیستەمەکە دروستی دەکات: سەرمایەدارەکان لە ڕاستیدا بە ئیستغلالکردنی چینی کرێکار دەژین، هەروەک چۆن هەموو چینە دەسەڵاتدارەکانی پێشوو (ئەگەرچی بە شێوەیەکی ئاشکراتر) هێزی زیادەی بەرهەمهێنەرانی ڕاستەوخۆیان خۆیان گرتووە.

ماویەتی..




دوو ئەزمونی شەڕی ئەمریکا لە عێراق و لە ئێران.. عوسمانی حاجی مارف

لەدوای لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا، سوپای ئەمریکا بەخێرایی توانی ئامانجە سەربازیەکانی بەدیبهێنێت، لە ئامادەبونی بۆهێرشی سەربازی لە باشورەوە تا گەیشتنی بە بەغدا، هەرەسپێهێنانی حکومەتی عێراق لە ماوەی تەنها ٢١ ڕۆژدا، گەیشتن بە باڵادەستی تەواو بەسەر زەوی و ئاسمانی تەواوی عێراق، تا هەڵهاتنی سەدام، دواتر پێکهێنانی حکومەتێكی کاتی لە بەغدا، بە پێکهاتەیەکی بەشبەشێنەی هێز و لایەنی ئیسلامی و تائفی و قەومی، کە بووە بەڵایەکی گەورە بەسەر دانیشتوانەوە.
بەڵام پاش دوو دەیە لە شەڕەکە، ئەو سەرکەوتنە سەربازیانە نەک نەبونە هۆکاری سەقامگیری سیاسی بەردەوام، بەڵکو عێراقی خستە ناو گێژاوێکەوە کە تائێستاش ڕاست نابێتەوە، جگە لەوەش عێراق کەوتە ژێر کاریگەری کۆماری ئیسلامی و لە ماوەیەکی کەمدا تەواو کەوتە ژێر دەور و هێژمۆنی تاران و میلیشیاکانیەوە، لە پێکهێنانی حکومەتەکان و پێکهێنانی هێزی سەربازی و میلیشیاکان تا تاڵانی و دەست بەسەراگرتنی پرۆژە ئابوریەکانی، لە هەمانکاتدا بەرژەوەندیەکانی میلیشیاکانی سەر بە ئێران بە ئازادی لەسەر زەوی عێراقدا دەوردەبینن و کاردەکەن، تەنانەت هەندێکیان پۆستی فەرمیان لەناو حکومەتدا هەیە.
ئەمەش دوای جەنگی کەنداوی دووەم، تیشک دەخرێتەسەر بۆشایی چارەنووسساز لە نێوان سەرکەوتنی سەربازی و دەرئەنجامە سیاسیەکاندا، واتە کەلێنێک کە زۆرجار دەگۆڕێت بۆ شکستی ستراتیژی، بەو مانایەی لە درێژماوەدا، عێراق لەبری باڵادەستی ئەمریکا، بوو بە پاشەکشەی ئەمریکاو، بوونی عێراق بە بەشێک لە باڵادەستی ئیدارەی کۆماری ئیسلامی.
ئەو ئەزمونی جەنگەی لە عێراقدا ڕوویدا، هۆشداریەکی توند لە حاڵەتی نەرێنی و پوچەڵی لە ململانێی ئێستای ئەمریکا لەگەڵ ئێراندا دەسەلمێنێت، لە عێراقدا هەڵوەشاندنەوەی حزبی بەعس و هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراق بەبێ چەکداماڵین، زەمینەیەکی بەپیتی بۆ یاخیبونی چەکداری دابینکرد، سەرکەوتنی سەربازی کردە ئاژاوەی سیاسی و بڵاو بونەوەی میلیشیاکان و دروستبوون و باڵادەستیی حەشدی شەعبی.
ئەوەی لە عێراق ڕویدا، ئەو بۆشاییەی کە بەهۆی ڕووخانی ڕژێمەوە بەجێما، بە بەتاڵی نەمایەوە، بەڵام بەو لایەنانە پڕکرایەوە، کە لەسەرەتادا وەک ئۆپۆزیسیۆنی جۆراوجۆری سەیروسەمەرەی هاوپەیمانی بۆ ئەمریکا، هاتنە سەر شانۆی سیاسی، کەدوای داڕمانی تەواوی ژێرخانی ئابوری وداڕمانی پێگەی دەوڵەت و دەسەڵاتەکان لە عێراقدا، بە سەرپەرشتی ئەمریکا ئیدارەی حکومەتێکی تەوافقی بێسەروبەر دروستکرا، کە دواتر بەپێی ئاڵوگۆڕ لە هاوکێشەی سیاسی و هاوسەنگی هێزەکان، دەسەڵاتەکان و ناوچەکان دابەشکران، ئەوە دەبینین کەعێراقێکی “یەکگرتو” تائێستا کێشەیەکی بەردەوامە و یەکلایی نابێتەوە، یان گەر دروستتر بڵێین لە دنیای واقعدا عێراق تائێستا، هەر ناوچەیەکی بەدەست هێزێکی میلیشیاوەیە.
هەڵبەتە ئێرانیش زۆرترین ئامادەیی و زەمینەی هەیە بۆ دوبارەبونەوەی هەمان واقعیەت و ئەزمونی دۆخی عێراق، کە بەشێوەیەکی فروانتر و مەترسیدارتر لەسەر خەڵکی ئێران دەکەوێتەوە، بەتایبەتی لە باری جێۆپۆڵەتیکیەوە گەورەیی ئێران و بوونی نەتەوەی جیاواز و جۆرەها ئۆپۆزیسیۆن، لەهەموی گرنگتر بونی هێزێکی بەرفراونی عەقیدەتی شیعەگەرای بەرگریکەر لە کۆماری ئیسلامی، کەدوای نەمانی کۆماری ئیسلامی دەبنە چەند پارچەیەک و هەرلایەنێکیان وەک هێزی میلیشیا ناوچەیەک لە ئێران بەدەستەوە دەگرن.
هەر سەرکەوتنێکی سەربازی ئەمریکا نەک نابێتە سەرکەوتنی خەڵکی ئێران، بەڵکو هەر لەئێستاوە وێرانکاری و کارەساتەکان و تێکدانی ژیان و گوزەرانی کرێکاران و زەحمەتکێشان و کارگەریەکانی دەبینین، ئەمەش ئەو هەلومەرجەی دروستکردووە کە لەهەمانکاتدا بووەتە هۆی کارەساتی سیاسی، ئەم ئەزموونەش بنبەست و وانەیەکی توندە کە ستراتیژی ئەمریکا لە ناوچەکە بەدوای هەر بەرژەوەندیەکی سیاسی ناوچەیی و جیهانیەوە بوبێت، لە دواشیکردنەوەدا، سەرکەوتنی ئەمریکا بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەکانی بەتایبەتی باڵادەستی تەواو بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەرکەوتونابێت، یان گەر دەستەواژەیەکی تر بەکار بهێنین، ئەمریکا ناتوانێت سەقامگیری لە ناوچەکە بەباڵادەستی خۆی بەدەست بهێنێت، چونکە ململانێی زلهێزە جیهانیەکان کۆتاییان نایەت.
لەچوارچێوەی دۆخی ئێستای شەڕی ئەمریکاو ئیسرائیل لەبەرامبەر ئێراندا، هەر لەئێستاوە کارەسات و مەترسیەکانی دەبینرێت، تا ئەوکاتەی شەڕەکە دەوەستێت، ئەو وێرانکاریەی بەسەر ئێراندا هاتووە، بەڕۆشنی پێشبینی گەورەترین ئاکامی درێژماوەی ناجێگیری سیاسی لێدەکرێت، دۆخی نائەمنی زیاتر و شەڕی ناوخۆ و قەیرانی ئابوری و پارچەپارچەبونی ئێران و سەختی پێکهێنانی حکومەت و گەڕانەوەی دەسەڵاتی ناوەندی بەخۆیەوە دەبینێت.
لەلایەکی ترەوە ئەوەی پێویستە ئاماژەی پێبدەین، سوپای پاسدارانی ئێران تەنیا دەزگاو هێزێکی سەربازی نییە، بەڵکو لەنێوان ٣٠ بۆ ٤٠ لەسەدی ئابووری ئێرانیان کۆنتڕۆڵ کردووە، کۆمپانیا گەورەکانی بیناسازی، پەیوەندیەکان و پترۆکیمیای بەڕێوەدەبات، ئەمە جگە لە تۆڕە دامەزراوەکان کە هاوتەریب لەگەڵ دەوڵەتدا دەڕۆن.
دوای کۆتایی ژیانی خامنەیی، لە سەرەتای هەڵمەتی سەربازیی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە، سوپای پاسدارانی ئێران بووەتە دەسەڵاتی دیفاکتۆی حوکمڕانی. دانانی موجتەبا خامنەیی وەک ڕێبەر، بەهەر گومان و لێکدانەوەیەک لەسەر دۆخی ئێستای ئێران و مان و نەمانی موجتەبا، گوزارشت لە درێژەدانی ڕژێمە نەک گۆڕانکاریەکانی، ئەمەش نیشاندەری ئەوەیە کە سەرکەوتنی سەربازی ئەمریکا بەتەنیا گواستنەوەی سیاسی سەرکەوتوو بونی ناخوڵقێنێت، پرسەکە تەنها پەیوەندی بە گۆڕینی ڕژێمەوە نییە، بەڵکو لەسەر ئەوە وەستاوە بە کێ بۆشایی دەسەڵات پڕدەکاتەوە، ئەمەش ئەو پرسیاریە کە واشنتۆن هێشتا وەڵامی نەداوەتەوە.
ئۆپۆزیسیۆنی ئێران لە دەرەوەی وڵات، وەک ڕێکخراوی موجاهدین و بزووتنەوەی پاشایەتی و گروپە چەپ و دیموکراتیەکان، ڕووبەڕووی هەمان ئەو کێشانە دەبنەوە کە ئۆپۆزیسیۆنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ڕووبەڕووی بووەوە، ئاشکرایە پێگەی تەواوی لایەنە ئۆپۆزیسیۆنەکان لە ناوخۆی ئێراندا زۆر لاواز و بێکاریگەرن ، پێموایە ئەمریکاش ناتوانێ پێکهاتەیەکیان لێدروست کات، تا ئیدارەی حکومەتیان ڕادەست بکات. جگە لەوەش هەر جەنگ و هێرشێکی دەرەکی بەشێوەیەکی تایبەت خەڵك دەخاتە حاڵەتی چاوەڕوانیەوە، تەنانەت ئەگەر ناڕازیش بن و خواستی ڕوخانی دەسەڵاتیان هەبێت، ئەو جەماوەرەی سەردەمانێک دژی کۆماری ئیسلامی دروشمیان دەدا، ئێستا شایەتحاڵی کەوتنە خوارەوەی بۆمبەکان و وێرانبونی شارەکانیانن، ئەمەش زیاتر بە قازانجی پاراستن و مانەوەی سوپای پاسداران دەبێت، کە گۆڕانکاریەکی سیاسی لە ڕێگای شەڕو هێزی دەرەکیەوە، دۆخی ئێران و ناڕەزایەتی جەماوەری قورستر دەکات.
هەروەها ژمارەی دانیشتووانی ئێران لە ٩٢ ملیۆن کەس زیاترە و تۆڕەکانی بە وەکالەت نامێنن ئەگەر ڕژێم بڕوخێت، بەڵکو لە شێوازی تردا چالاکتر و زیندووتر دەبنەوە. جگە لەوەش ئێران خاوەنی کۆگایەکی گەورەی یۆرانیۆمی زۆر پیتێنراوە، کە ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی لە دوای هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٥ەوە نەیانتوانیوە بەتەواوی لەڕێگەی دەزگای هەواڵگریەوە پەیدای بکەن. گومانی تیا نیە کە دوای داڕوخانی کۆماری ئیسلامی ئەو یۆرانیۆمە دەکەوێتە دەستی هێزە میلیشیاکان، کە نازانرێت بۆچی بەکاری دەهێنن و چۆن بەکاری بهێنن.
لەم هەلومەرجەدا هەر هەوڵێک بۆ هەڵوەشاندنەوەی ڕژیمی سیاسی لە ئێران، یان کۆتایی سوپای پاسداران، بەبێ دامەزراندنی ئەڵتەرناتیڤێکی پتەو و جێکەوتو، بە ناچاری دەبێتە هۆی گەورەترین گێژاوی سیاسی و زیاتر داڕمانی ئابووری، لەهەمانکاتدا حکومەتێکی ڕاگوزەری سەقامگیر جێگای ناگرێتەوە. بۆیە ستراتیژی ئێستای واشنتۆن و دەوری ئیسرائیلی هاوپەیمانی لەم شەڕەدا، لەسەر بنەمای جۆرێک لەو گێژاوەی دەرگیری بون کاردەکەن، واتە بەبێ ئەوەی پلانێکی ڕوونیان هەبێت بۆ بەڕێوەبردنی ئەو بۆشاییە سیاسیەی کە لە کۆتایی شەڕەکەدا پێشدێت.
لە عێراقدا بۆشایی دەسەڵات، لەکاتی خۆیدا کاریگەری لەسەر بەهێزکردنی دەور و دەخالەتی ئێران کرد لە عێراق و ناوچەکەدا، لە لیبیا و سوریا و یەمەنیش شەڕی ناوخۆ و ناسەقامگیری سیاسی درێژە پێدا. ئێستاش پێدەچێت هەمان سیناریۆ لە ئێراندا لە شێوازی مەترسیدارتر و کاریگەری لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕوبەروبێتەوە، بۆیە سەرکەوتنی سەربازی ئەمریکا بەتەنها بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسیەکان بەس نییە. بەم شێوەیە سەرکەوتنی سەربازی بەبێ پلانێکی سیاسی تۆکمە بۆ سەقامگیری، ڕێچکەیەکە بۆ بنبەست و شکست، لە پەیوەند بەدەوری ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا.
بەڕۆشنی دەبینین هەر لەئێستاوە و شەڕێک لە دژی ئێران دەتوانێ هەمان ڕێبازی کارەساتبار بگرێتەبەر، کە ئایندەی ئێران بۆ درێژماوە لەوپەڕی گێژاو و ناسەقامگیریدا ڕابگرێت، ئەوەی شایانی شەرمەزاریە، ئەو بیرکردنەوە خۆشخەیاڵانەیە کە بانگەشەی ئەوە دەکات “کورد یەکگرتوو بێت دەرفەتی ئەوەی بۆ رەخساوە سوود لە دۆخی ئەم شەڕە کاولکاریەی ئەمریکاو ئیسرائیل دژی ئێران وەربگرێت”!
ئەزمونی واقعی هێزە ناسیۆنالیستە کوردیەکان، کە هیچ کات نوێنەرایەتی چارەسەری کێشەی کوردیان نەکردووە، ئەوە دەردەخات کە ناتوانن زەمینەی یەکگرتویی هێزەکانیان پێک بهێنن و هاوبەش بن لە خەباتێک کە مانای دیاریکردنی ئایندە و خواستەکانی خەڵکی کوردستان بێت.

عوسمانی حاجی مارف




شەڕ بەردەوامەو پێشبینی کۆتایی هاتنی شەڕیش پەیوەستە بە بەدیهاتنی ئامانجەکانی شەڕ!.. حەسەن ڕازانی

بە دەیان ساڵە شەڕ بەردەوامەو نەوەستاوە. لە شوێنێک وەک تاکتیک شەڕ ڕاگیراوەو لە شوێنێکی تر وەک تاکتیک و بەرژەوەندی دەستپێکراوەتەوە. ئامانجیش لەو شەڕانە یەک ئامانجە، کە کورتیەکەی بریتیە لە فراوانخوازیی لە رووی هەژموونی ئابوورییەوە، بەرژەوەندی ئابووریی و کەڵەکە کردنی سەرمایەو پاراستن و وەدەستهێنانی بازاڕی سەرمایەگوزاریە بۆ سیستەمی سەرمایە!
بەهانەکان لە وینەی دێموکراسیی و سەربەخۆیی و ئایین و مەزەب و ڕەگەزو ڕەنگ و …هتد تەنها بەهانەو تاکتیکی گەییشتنن بەو ئامانجە سەرەکیە بۆ ئیدامە پێدانی سیستەمی سەرماداریی جیهانیی! جا ئەگەر بابەتی ڕۆژهەڵاتیی و ڕۆژئاوایی و بەرامبەرکێی ئایین و کەلتوورەکان دەهێنرێتە بەرباس، دڵنیا بن کە هیچ نیە بێجگە لە پێشبڕکێی نێوان کۆمپانیا زەبەلاحەکانی سەرمایەداریی جیهانیی لە نێوخۆیاندا بۆ هەڵلووشینی یەکتر! شەڕ شەڕی نێوان کۆمپانیاکانی بەرهەم هێنانە نەک شەڕی نەتەوەکان و کەلتوورەکان و ئاین و مەزب و ڕەگەزەکان. بە سەرکەوتنی کۆمپانیایەکی سەرمایەداریی بەسەر کۆمپانیایەکی تری سەرمایەدارییدا، جا با شوێن و ئایین و مەزەب و نەتەوەو ڕەگەزیشیان جیاواز بێت، هیچ لە ژیانی خەڵکی بەشمەینەت ناگۆڕێت!
شەڕی نێوان ئەمریکاو ئیسڕائیل لەگەڵ ئێران دەچێتە نێو هەمان چوارچێوەوە کە لەسەرەوە باسمان کرد. ئەو شەڕە ئەمرۆ دەستی پێنەکردووە بەڵک و بە ناڕاستەوخۆیی پێش هێرشی حەماس، وەک پرۆکسی ڕاستەوخۆی ئێران، بۆ سەر ئیسڕائیل و بە ڕاستەوخۆییش لە ئۆکتۆبەری ٧ی ٢٠٢٣ وە دەست پێدەکات کە حەماس هێرشی کردە سەر ئیسرائیل.
هەر لە دوای هێرشی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل، من لە زنجیرە نووسینێکمدا لە ژێر ناوی “شەڕ بەردەوامەو بەردەوامیش دەبی تاکو ئامانجەکانی شەڕ دەهێنرێنەدی!” بە ڕوونی ئەو کات گوتوومە کە شەڕ بەردەوام دەبێ تاکو ئامانجەکەی ناتۆ بە سەرکردایەتی ئەمریکا بە تەواوی دەهێنرێتە دی، کە بریتیە لە کۆتایی پێهینانی دەستی چین و ڕوسیا لە ناوچەکەدا بە پلەی یەکەم و بە پلەی دووەمیش بریتیە لە دابینکردنی ئاساییشی دەوڵەتی عیبڕی ئیسرائیل کە وەک بەرەی پێشەوەی ناتۆیە لە ناوچەکەدا!
جا لەو پێناوەدا کێ سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت ئەوە شتێکی ترە. بەڵام ئێران بەربەستی سەرەکیی بەدیهاتنی ئەو ئامانجەی ناتۆ بوو. ئێران هەم هەڕەشە بوو بۆ سەر ئیسڕائیل و بەرژەوەندیەکانی ئەمریکاو هەمیش پرۆکسیەکی ڕاستەوخۆو بەهێزی چین و ڕوسیایە لە ناوچەکەدا!
جا بۆ ئەوەی ئێران بکرێتە ئامانج دەبوایە لە پێشدا پرۆکسیەکانی ئێران لە وێنەی حەماس و حوسیەکان و بەشار ئەسەدو حیزب اللەی لوبنانی و حیزبەکانی دیوی عێڕاق کە سەر بە ئێرانن کۆتاییان پیبهێنرێت، ئینجا ڕووبکەنە ئێران بۆ ئەوەی بە ئاسانیی کارەکەیان بۆ مەیسەر ببێت. چونکە بێ کۆتایی هاتنی پڕۆکسیەکانی چین و ڕوسیا لە ناوچەکەدا، کە ئێران لە پێشەوەی ئەو پڕۆکسیانەدایە، ناتوانرێت کۆتایی بە دەستی چین و ڕوسیا بهێنرێت لە ناوچەکەدا، هەروەها بێ کۆتایی هینان بە پڕۆکسیەکانی ئێرانیش لە ناوچەکەدا ناتوانرێت دەست بۆ ئێران ببرێت. چونکە ئێران ئاسان نیەو بە ئاسانیی ناتوانرێت لە ناو ببرێت!. تکایە بگەرێنەوە بۆ نووسینەکانی پێشووم لەوبارەوە کە من چۆن لەوبارەوە پێشبینیم کردووە!
ئێستا ئێمە نابێ فۆکەس بخەینە سەر ئەوەی کە ئەمریکا ڕیسوا بووە یان نا، ئەوروپا لەگەڵیدایە یان نا، چونکە ئەمریکاو ناتۆ لە ڕیسوابوون ناترسن لە پێناو گەییشتن بە ئامانجە ئابووریەکانیان. زووربەی دەوڵەتەکانی ناتۆش ئەگەر بە ئاشکراش لە گەڵ ئەمریکا نەبن، ئەوا بە دڵنیاییەوە لە ژێرەوە لە گەڵ ئەمریکاو ئامانجەکانی ئەمریکادان لە ناوچەکەدا! جا بۆیە لێرەدا دەبێ بڵێین کە ئایا ناوچەکە و ژێرخانی ناوچەکە وێران بووە یان نا؟ ئایا خەڵکی ناوچەکە ئێستا نەگەییشتۆتە لێواری ئەوەی کە بە سیستەم و فەرمانڕەوایی شەیتانیش ڕازی ببێت و بەس بۆ ئەوەی شەڕ کۆتایی بێت و لە دیکتاتۆرێک ڕزگارییان ببیت بۆ ئەوەی دیکتاتۆرێکی تر بێت؟ ئایا چەند سیستەمی سیاسیی و سەربازیی ماون لە ناوچەکەدا کە بە جۆرێک لە جۆرەکان لە گەل ئەمریکاو ئیسرائیلدا نەبن؟ ئایا لە کوێداو کەنگێ دەوڵەتێکی جیهانی عاڕەبی و ئیسلامی توانیویەتی لە دژایەتی کردنی ناتۆو ئەمریاکدا سەرکەوتن بەدەست بێنێت؟
ئەو شەڕانەش کە ئەمریکا سەپاندوونی لە سەرتاسەری جیهاندا، بەشی زۆری تێچووەکەیان لە سەر شانی سیستەمە سیاسیی و سەربازیەکانی ناوچەکەیەو ئەمەش ڕاستەوخۆ بە زیانی خەڵکی ناوچەکە شکاوەتەوە!
دەسەڵاتی سیاسیی و سەربازی ئێستای ئاخوندەکان لە پێشنیارەکەی خومەینی لایداوە کە دەیگوت ” پاراستنی کۆماری ئیسلامی ئێران لە نوێژو ڕۆژوو واجبترە” ئێران ناتوانێت بۆ هەتا هەتایێ دژی ئەمریکاو ئیسڕائیل بێت. ئێران بەو موکورییەی خۆی لە سەر دوژمنایەتی ئیسڕائیل و ئەمریکا سەری خۆی و کۆماری ئیسلامی دەخوات. ئێران دەیتوانی شەڕ دەستپینەکات و واز لە کۆتایی هینان بە ئیسڕائیل بهێنێت کە دیارە هەرگیز ناتوانێت ئەو ئامانجەی بهێنێتەدی! سەدام و قەزافی و جمال عەبدولناسر هەمان قسەی ئێرانیان دەکردو ئەوەش چارەنووسەکەیان بوو کە هەموومان دەیزانین.
ئەو سیستەمانەی جیهانی عاڕەبی و ئیسلامی تەنها بۆ خەڵکی خۆیان ئازان و تەواوی هێزی سەربازیی و پۆلیسیی هەیانە لەبۆ سەرکوتی خەڵکی خۆیان لەناوەوەدا بەکاردێنن! بەڵام کە دێتە سەر شەڕ لە گەڵ ناتۆو ئەمریکا، ئەوە مێژوەکەیان لە دوێنی و لە ئەمڕۆدا دیارە کە چیان بەسەرخۆیان و میللەتەکەیاندا هیناوە!
ئیسرائیل بە کرداریی لە نێو جەرگەی شەڕی مان و نەماندایە، هەردووک جیهانی عاڕەبیی و ئیسلامیی هەرشەی لەناوبردن و سڕینەوەی ئیسڕائیل لە سەر نەخشە دەکەن و دەورەیان داوە! جیهانی عاڕەبیی بە پشتیوانی جیهانی ئیسلامیی چەندین جار شەڕی لە گەڵ ئیسڕائیل دەستپێکردووەو ئەنجامەکەش دۆڕانی جیهانی عاڕەبیی بووە! کە دۆڕاویشە هەمیشە بە سەرکەوتوو خۆی نیشان داوە. ئەمەش کێشەیەکی دەروونیی گەورەیە لە نێو سیاسەتمەدارانی جیهانی عاڕەبیی و ئیسلامییدا!
جا من وای دەبینم، کە ئێران تەنها دوو چارەی لەبەردەمدایە بۆ مانەوەی کۆماری ئیسلامی ئەویش: یەکەم وازهینانیەتی لە شیعاری لەناوبردنی ئیسرائیل و وازهینانیەتی لە دژایەتی کردنی ئەمریکاو ئیسرائیل و بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا! ئەگەر وا نەکا دەبێ خۆی بۆ چارەی دووەم ئامادە بکات کە ئەویش بریتییە لە مامەڵەو هەڵوێستی ئەمریکاو ئیسڕئیلە لەبەرامبەر ئێران دا! بۆیە من وای دەبینم کە دەبێ ئیران خۆی بۆ شەڕی درێژخایەن، گەرم یان سارد، لەگەڵ ئەمریکاو ئیسرائیل ئامادە بکا ت، ئەوەش هەموومان دەیزانین کە ئێران و سیستەمی ئاخوندەکان بەرەو چ هەڵدێرێک دەبات!

دەربارەی پێشبینیکردنی کۆتایی شەڕیش من پێم وایە کە هەموو ئەوانەی کە پێیان وایە شیکردنەوەی تەواوو ڕەهایان هەیە، پلان و سیاسەتی سیاسەتمەدارانی گەورەی جیهانی دەردەخەن یان خۆیان وا نیشان دەدەن کە وەکو شەڕە کەوچکیان کردبێت لە کاتی نان خواردندا لە گەڵ سیاسەتمەدارەکانی ناتۆو ئەمریکاو چین و ڕوسیادا کە وا خۆ دەردەخەن هەموو شتیکیان لێدەزانن ، من پێم وایە هیچ نیە بێجگە لە ڕای تایبەتی خۆیان. ئەو بۆچوون و تێڕوانینەی منیش دەچێتە نێو هەمان چوارچێوەی ڕاو تێڕوانینی تایبەتەوە! چونکە من پیم وایە لە سیاسەتدا ڕوونیی و ئاشکرایی بە تەواوی بوونی نیەو نابێ بە جۆرێکیش بێت کە خێرا بزانرێت چۆن هەنگاو دەنرێت! من پێم وایە لە سیاسەتدا ڕا گۆرین و پەشیمانبوونەوە کاریکی نۆڕماڵە! لەو نێوەدا پاراستنی بەرژەوەندیە کەسیی و سیاسیی و نەتەوەیی و ڕەگەزیی و ئابووریی و ئایینیی و مەزەبیەکانیش کاریکی نۆڕماڵەو هەموو ئەوانەش ڕۆڵیان هەیە لە جێگیربوون و نەبوونی ڕای سیاسیی لە شەڕو ئاشتیدا. بۆیە نابێ چاوەڕێ بین بۆ پێشبینیکردنی تەواوەتی لە سیاسەتی سیاسەتمەداراندا!
کەواتە: شەڕ بەردەوام بووەو بەردەوامیش دەبێ تاکو ئامانجەکانی شەڕ بەدەست دەهێنرین. جا با لە شوێنێک شەڕ بوەستێ بەڵام لە شوێنێکی تر دەست پێدەکاتەوە!

!




فەلسەفەی دوای مرۆڤ.. د. حمدي سيد محمد محمود.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا كردوویە بە كوردی

(گۆڕانکارییەکانی خود لە سەردەمی بوونەوەرە بەهێزکراوەکان)

پۆست هیومانیزم (Post humanism) ئاماژە بە گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە تێگەیشتن لە مرۆڤایەتیدا دەكات؛ چونكە لە پاش (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) چیتر مرۆڤ وەک ناوەندی گەردوون یان بوونێكی باڵا نامێنێتەوە، بەڵکە دەبێتە خاڵی گواستنەوە بەرەو پارادایمێكی نوێیی بوون، ((واتە بوونەوەرە بەهێزکراوەکان)) ئیتر مرۆڤ لە پارادایمە تایبەتمەندییە بایۆلۆژی و ئۆنتۆلۆژییەكان تێدەپەڕێنێت کە لە دەمێكەوە مرۆڤایەتییان پێناسە کردووە؛ بەو مانایەش فەلسەفەی (دوای مرۆڤ) وەک کاردانەوەیەک لە دژی مرۆڤگەرایی (Humanism) کلاسیک سەریهەڵداوە، کە مرۆڤایەتی بە تەوەری مەعریفە و بەها و مانا دادەنا؛ لە ڕوانگەی هیومانیزمی کلاسیکییەوە مرۆڤ وەك هێزی فیکری ڕۆشنگەری ئەوروپی لەڕێگای عەقڵ و زانستەوە توانی کۆنترۆڵی سروشت و زەمینەسازی بكات؛ بەڵام ئەمڕۆ فەلسەفەی پۆست هیومانیزم هەر تەنیا ئەم بنەمایانە ڕەت ناکاتەوە، بەڵکە لە ژێر ڕۆشنایی ئەو گۆڕانکارییە تەكنۆلۆژی و ژینگەیی و دیجیتاڵی و میتافیزیکییانەی کە ئێستا کاریگەرییان لەسەر چۆنیەتی جێگیربوونی مرۆڤایەتی لە جیهاندا هەیە، ((واتە لەڕێگای بە تەكنۆلۆژیا، ئەلگۆریتم، یان ئامرازە دیجیتاڵییەکان)) فۆرمێكی دیكە بۆ تەواوی مرۆڤایەتی دادەڕێژێتەوە.
لە ناخی ئەو فەلسەفەیەدا پرسیارێکی سەرەکی هەیە، ئەویش ئەوەیە: ئایا کاتێک چەمکە تەقلیدییەکەی (مرۆڤایەتی) کاڵ دەبێتەوە و سنوورەکانی نێوان مرۆڤ و ئامێر و ئاژەڵ، یان بوونەوەرە دەستکردەکان، تەنانەت ژینگە دیجیتاڵییەکان دەسڕدرێنەوە، چی لە بەهای مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە؟ هەڵبەتە یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی ئەو فەلسەفەیە، هەڵوەشاندنەوەی دووبەرەکیی سەختی نێوان مرۆڤ و غەیرە مرۆڤە، کە لە ئەفلاتونەوە تا دیکارت بەسەر فەلسەفەکانی ڕۆژئاوادا زاڵ بووە…
فەلسەفەی دوای مرۆڤ، داوای تێپەڕاندنی ئەو دابەشبوونانە، مۆدیلی فرەیی بۆ (عەقڵ و بوون) پێشنیار كرد، کە مرۆڤایەتی لەڕووی عەقڵانییەت یان ئەخلاقەوە وەک تاکە بوونێك سەیر نەکرێ، بەڵکە وەک گرێیەک لە ناو تۆڕێکی فراوانی پەیوەندییە ژینگەیی و تەكنۆلۆژی و گەردوونییەکاندا ببنرێت! لەم چوارچێوەیەدا، فەلسەفەی دوای مرۆڤ (پۆست هومانیزم) یەكانگیر لەگەڵ ڕەوتی ئۆنتۆلۆژیای فرەیی و تیۆری نیوکۆمەڵایەتی، ڕەخنە لە ئەنترۆپۆسین- ((هێزی مرۆڤ وەك هێزی سەرەکی گۆڕان لەسەر زەوی)) دەگرێ و پرسیارکردن لە بارەی سنوورە ئەخلاقی و سیاسییەکانی پۆلێنکردنی بوونەوەرەکاندا بەرز دەكاتەوە؛ كەواتە مەبەست لە (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) ئینکاركردنی بەهای مرۆڤ نییە، بەڵکە مەبەست لێی کردنەوەی دەرگایە بۆ فۆرمێكی دیكەی ژیان و بیرکردنەوە و بوونێكی جیاواز کە ڕەنگە لەگەڵ ستانداردە تەقلیدییەکانی مرۆڤدا نەگونجێت.
لە ڕوانگەی تەكنۆلۆژیاوە، پێشکەوتنە خێراكانی زیرەکی دەستکرد، ئەندازیاری بۆماوەیی، ڕۆبۆت، نانۆتەكنۆلۆژیا و تەواوی تەكنۆلۆژیاکانی واقیعی درێژکراوە یارمەتی خەیاڵ و بیرکردنەوەی (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) دەدات، بۆ ئەوەی بیر لە قۆناغێکی نوێی بوونی مرۆڤ بكاتەوە! لێرەدا تەكنۆلۆژیا نەک تەنها وەک ئامرازێک، بەڵکو وەک درێژکراوەی مرۆڤایەتی دەبینرێت، وەک بکەرێک دەبینرێت، کە توانای دووبارە داڕشتنەوەی سروشتی مرۆڤ و ئاسۆی پەرەسەندنی مرۆڤی هەیە؛ چەمکەکانی ((سایبۆرگ- مرۆڤێک تێکەڵ لە جەستە و تەکنۆلۆژیا)) مرۆڤ وەك بوونەوەرێکی تێکەڵاو لە نێوان مرۆڤ و ئامێردا- كە زیرەکی ئەو مۆدیلە لە مرۆڤ لەسەرووی مرۆڤدایە، ئەو مرۆڤەی سەرووی زیرەكی ئاماژەیە بە تواناگەلێك کە تەواوی توانا بایۆلۆژی یان مەعریفییە سروشتییەکان تێدەپەڕێنێت، نەك هەر هێندە بەڵكە هەتا دێ ئەو ڕەوتە بەهۆی گۆڕینی ناسنامەی مرۆڤ بۆ بنیاتێکی دیجیتاڵی زیاتر گەورە دەبێت، ئەو ڕەوتە دەتوانێت لە سەرانسەری میدیای نوێدا قسەی لەبارەوە بكرێ و دەستکاری بکرێت و بگوازرێتەوە، ئەوەش پرسیاری بێ وێنە سەبارەت بە جەستە، ناسنامە، ئازادی و مردن و نەمری دەوروژێنێت.
كەواتە فەلسەفەی دوای مرۆڤ تەنها گوتارێک نییە بۆ ستایشکردنی تەكنۆلۆژیا- ((بەڵكە هەوڵ دەدات بەشێوەیەکی ڕەخنەیی لە پەیوەندییەكانی مرۆڤ، تەكنۆلۆژیا، و جیهان، بكۆڵێتەوە))- ڕەخنەیەکی قووڵە، لەو دەسەڵات و کۆنترۆڵكردن و نایەکسانییەی كە ئەو گۆڕانکارییە تەكنۆلۆژییەكان بەرهەمییان هێناوە…
هەندێک لە فەیلەسوفان هۆشداری لە مەترسی گۆڕینی مرۆڤ بۆ (بەرهەمی) تەكنۆلۆژیا دەدەن، یان تێکدانی بەهاکانی دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤ و بە کاڵاکردنی مرۆڤ یان جیاکردنەوەیان لە ڕەگ و ڕیشەی کۆمەڵایەتی و سروشتی خۆی… هەموو ئەو نیگەرانیانە لەگەڵ مشتومڕەکانی ژینگەیی سەبارەت بە باڵادەستی تەكنۆلۆژیا و داهاتووی زەوی و زێدەبەكاربردنەكان یەکدەگرنەوە؛ بیرمەندانی (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) داوا دەکەن گۆڕانکارییە بایۆپۆلیتیکەكان، مرۆڤایەتی تێکەڵ بە تۆڕی ژیان بکاتەوە، نەک بیخاتە دەرەوە.
لە لایەکی دیکەوە فەلسەفەی دوای مرۆڤ ئەگەرێکی نوێ بۆ تێگەیشتن لە ئەخلاق و هۆشیاری پێشکەش دەکات، نەک لە ڕوانگەی باڵادەستی مرۆڤەوە، بەڵکە لە ڕوانگەی بەشداریكردنی ئەویتری جیاواز و بەهای ئەویتری جیاوازەوە- جا چ ((ئەویتری جیاواز)) ئامێرێکی هۆشیار بێت، ئاژەڵێکی زیرەک بێت، یان تەنانەت ژینگەیەکی سروشتی (هەستیار- سێنسەر)… ئەو بەرفراوانبوونەی کایەی ئەخلاقی بە تەواوی نكۆڵی لە پۆلە جێگیرەکان دەکات، وەك چۆن مۆدێلێکی دیكەی بەرپرسیارێتی پێشنیار دەکات کە سنوورە ئۆنتۆلۆژییەکانی نێوان خود و ئەویتر تێدەپەڕێنێت؛ بەم شێوەیە (فەلسەفەی دوای مرۆڤایەتی) دەبێتە بانگەوازێک بۆ پێناسەکردنەوەی بوون و دەسەڵات و مانا، نەک تەنها لە ڕوانگەی تێپەڕاندنی مرۆڤایەتییەوە، بەڵکە لە ڕوانگەی دووبارە خەیاڵکردن بە شێوەیەکی زێدەخاكیی و زێدەپەیوەندی و بەشداریکردنی لەگەڵ فرەیی بووندا.
ئەوڕۆ گرنگی ئەو فەلسەفەیە تەنها لە ڕەهەندە تیۆرییەکەیدا نابینرێت، بەڵکە گرنگی لەوەدایە کە ئامرازە زیرەكەكان، بیرکردنەوەی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە ئاستەنگ و چالاکییەکانی جیهانی هاوچەرخ فرەوان دەكات- بۆ ئەوەش هەر لە زیرەکی دەستکردەوە بیگرە تا گۆڕانی کەشوهەوا- لە چوارچێوەیەکی نوێی ئۆنتۆلۆژی و ئەخلاقیدا، وامان لێدەکات بیر لەوە بکەینەوە کە مرۆڤبوون ((لەگەڵ فرەیی بوون)) یان لە جیهانێکدا کە چیتر بە تەنیا نین واتای چییە؛ لە جیهانێکدا کە لەگەڵ بوونەوەرە نوێیەکاندا هاوبەشین- ئەو بوونەوەرانەی كە هەندێكیان دەستكردی خۆمانن و هەندێکی دیکەیان لە پێش ئێمەوە (لە مێژووی گەردوون)دا بوونیان هەبووە! لێرەوە لەبەردەم ئەو هەموو گۆڕانکاریانەدا پڕۆژە کلاسیکییەكانی مرۆڤ هەرەس دێنێ! بەمجۆرە فەلسەفەی دوای مرۆڤ ئاسۆیەکی فەلسەفی پڕ لە نكۆڵی و پڕ لە دەرفەت دەخاتە سەر پشت و ناچارمان دەکات بیر لە سروشتی مرۆڤ و سنووری زانین و ئەخلاقی داهاتوو بکەینەوە.

سەرچاوە:
فلسفة ما بعد الإنسان: تحولات الذات في عصر الكائنات المعززة- د. حمدي سيد محمد محمود
الحوار المتمدن- www.ahewar.org – Jul 24, 202.

ڕوونكردنەوەكانی وەرگێڕ:
-جووت كەوانەكان زێتر بۆ ڕوونكردنەوەن.
-(بوونەوەرە بەهێزکراوەکان- الكائنات المعززة) واتە ئەو بوونەوەرانەی کە توانای سروشتیان بە تەكنۆلۆژیا، ئەلگۆریتم، یان ئامرازە دیجیتاڵییەکان زیاد دەکرێ، لەو حاڵەتەدا مرۆڤ تەنها وەك بوونەوەرێکی سروشتی نامێنێت، بەڵکە دەبێتە بوونەوەرێکی هاوبەشی مرۆڤ و تەكنۆلۆژیا.
-(ئەنتڕۆپۆسین) ناوی ئەو قۆناغەیە کە زانایان پێیان وایە ئەوە مرۆڤە هێزی سەرەکی گۆڕان لەسەر زەوی؛ بەڵام ڕەخنە لە ئەنترۆپۆسین لە كۆمەڵێ پرسیاردا خۆی دەبینێتەوە: ئایا مرۆڤەكان هەمووان بەرپرسیارن؟ یان سیستەمێکی دیاریکراو؟ ئایا مرۆڤ دەبێت ناوەندی بیرکردنەوە بێت؟ یان دەبێت جیهان بە شێوەیەکی گشتییتر ببینرێت؟!.

  • چەمکی (بایۆپۆلیتیکی) پەیوەندی بە بیرۆکەکانی فۆکۆ لە سەدەی 18 و 19 ـدا لەبارەی دەسەڵات و گۆڕانكارییەكانی دەسەڵاتەوە هەیە… لێرەدا چەمکی بایۆپۆلیتیکی واتە بەڕێوەبردنی ژیان: گۆڕان لە سیاسەتی سزادانەوە بۆ سیاسەتێک کە ژیان و جەستەی مرۆڤ بە شێوەیەکی زانستی و سیستەمی بەڕێوە دەبات.



دابڕانی واشنتن و کۆتایی دەسەڵاتی ڕەها: خوێندنەوەیەک بۆ شەڕی ئێران.. نووسینی: توانا محەمەد نوری

نزیکەی ٢٢ ڕۆژ بەسەر دەستپێکردنی جەنگێکی گەورە لە نێوان بەرەی ئەمریکا-ئیسرائیل و وڵاتی ئێراندا تێدەپەڕێت. لەم ٢٢ ڕۆژەدا، ئەوەی جیهانی تووشی سەرسوڕمان کردووە تەنها گەورەیی هێرشە مووشەکییەکان و قەبارەی وێرانکارییەکان نییە، بەڵکو گۆشەگیرییەکی بێوێنەی واشنتن و تەلئەبیبە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. بۆ یەکەمجار لە مێژووی نوێدا، ئەمریکا خۆی لەناو جەنگێکی گەورەی ناوچەییدا دەبینێتەوە بەبێ ئەوەی هاوپەیمانە کۆنەکانی ئامادەبن پشتگیری لێ بکەن. ئەمەش وەک نیشانەیەکی ڕوون بۆ گۆڕانکارییەکی گەورە لە هاوسەنگی هێزی جیهاندا سەیر دەکرێت.

کاتێک سەیری ڕابردوو دەکەین، جیاوازییەکە زۆر دیارە؛ بۆ نموونە لە جەنگی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا، زیاتر لە ٤٠ وڵات وەک هاوپەیمان بەشدار بوون، بەڵام لەم جەنگەدا ئەمریکا تەنانەت نەیتوانیوە پشتگیریی سیاسی وڵاتانی ناو ناتۆش بەدەستبهێنێت. بەپێی ڕاپۆرتە دیپلۆماسییەکان، زیاتر لە ٧٥٪ی هاوپەیمانە سەرەکییەکانی ئەمریکا، لەوانەش بەریتانیا، فەڕەنسا و یابان، بە ڕاشکاوی داواکارییەکانی واشنتنیان ڕەتکردووەتەوە و ڕایانگەیاندووە کە نابنە بەشێک لەم ململانێیە. ئەم وڵاتانە پێیان وایە کە بەرژەوەندییەکانی ئەوان لە ئارامی و دیپلۆماسیدایە، نەک لە جەنگێکی خوێناویدا کە کۆتاییەکەی دیار نییە.

ئەم پاشەکشەیەی جیهان تەنها لە ترسی مووشەک و لێدانە سەربازییەکان نییە، بەڵکو ترسی زیانێکی گەورەی ئابووری جیهانی لەپشتە. تەنها لەم ٢٢ ڕۆژەی جەنگدا، نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا بە ڕێژەی ٣٠٪ بەرزبووەتەوە و هۆشداری دەدرێت کە ئەگەر جەنگەکە بەردەوام بێت، نرخەکەی بگاتە سەروو ١٥٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. وڵاتانی ئەوروپا کە هێشتا بەدەست کاریگەرییە قورسەکانی جەنگی ئۆکرانیاوە دەناڵێنن، ئامادە نین جارێکی تر ئابووری و بژێوی خەڵکەکەیان بخەنە مەترسییەوە تەنها بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتەکانی ئیسرائیل و داواکارییەکانی واشنتن. بەتایبەتی کاتێک دەزانن گەرووی هورمز، کە نزیکەی ٢٠٪ی نەوتی جیهانی تێدا دەگوازرێتەوە، ئێستا لەژێر هەڕەشەی ڕاستەوخۆدایە.

ئەم دۆخە نوێیەی کە هاتووەتە ئاراوە، دانپێدانانێکی فەرمییە بەوەی کە سەردەمی “جیهانی یەک جەمسەری” کۆتایی هاتووە. ئەگەر جاران بڕیارێکی کۆشکی سپی بەس بوایە بۆ ئەوەی سوپاکانی جیهان بکەونە ڕێ، ئێستا واقیعی “جیهانی فرەجەمسەر” خۆی بەسەر هەموواندا سەپاندووە. هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان ئێستا زیاتر گوێ بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆیان دەگرن نەک فەرمانەکانی ئەمریکا. ئەمەش وای کردووە واشنتن لەم ٢٢ ڕۆژەی جەنگدا وەک دوورگەیەکی دابڕاو و بێدۆست لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دەربکەوێت.

لە ڕووی داراییەوە، تێچووی سەربازیی ئەم جەنگە بۆ ئەمریکا زۆر لەوە زیاترە کە چاوەڕوان دەکرا. خەمڵاندنە سەرەتاییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە سوپای ئەمریکا ڕۆژانە نزیکەی ١ ملیار دۆلار تێچووی هەیە لەم جەنگەدا بۆ جووڵەی پاپۆڕە جەنگییەکان و سیستەمەکانی بەرگری. ئەم خەرجییە خەیاڵییە لە کاتێکدایە کە قەرزە گشتییەکانی ئەمریکا گەیشتوونەتە ئاستێکی مەترسیدار و ٣٩ تریلیۆن دۆلاریان تێپەڕاندووە. بەبێ پشتگیریی هاوپەیمانەکان، بەردەوامبوون لەم خەرجییە گەورانە نەک هەر زیان بە سوپا دەگەیەنێت، بەڵکو دەبێتە هۆی داڕمانی ناوخۆیی و توڕەیی زیاتری هاووڵاتیانی ئەمریکی کە نایانەوێت پارەکانیان لە جەنگێکی بێهودەدا خەرج بکرێت.

ئەمریکا و ئیسرائیل بە بیرکردنەوەی سەدەی ڕابردوو چوونە ناو ئەم جەنگەوە؛ ئەو سەردەمەی کە پێیان وابوو هێزی سەربازی و تەکنەلۆژیا دەتوانێت هەموو شتێک یەکلا بکاتەوە. بەڵام جیهانی ساڵی ٢٠٢٦ جیاوازە؛ ئێستا هێزی نەرم، پەیوەندییە ئابوورییەکان و هاوسەنگییە نوێیەکان لەگەڵ هێزەکانی وەک چین و ڕووسیا، ڕێگرن لەوەی ئەمریکا بتوانێت وەک جاران ڕۆڵی “پۆلیسی جیهان” بگێڕێت. مانەوەی ئەمریکا بە تەنیا لەم مەیدانەدا، گەورەترین شکستی دیپلۆماسی و سیاسییە لە مێژووی هاوچەرخی ئەو وڵاتەدا.

پەیامی ئەم ٢٢ ڕۆژەی جەنگ زۆر ڕوونە؛ کاتی ئەوە هاتووە واشنتن لەو خەوە خەبەری ببێتەوە کە وا دەزانێت جیهان هێشتا لەژێر فەرمانی ئەودایە. هاوپەیمانە نزیکەکانی ئەمریکا بەم هەڵوێستەیان پێیان وت کە ئامادە نین وڵات و ئابوورییەکانیان وێران بکەن تەنها بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی وڵاتێک کە ڕێز لە هاوسەنگییە جیهانییەکان ناگرێت. ئەم جەنگە سەلماندی کە دەسەڵاتی ئەمریکا درزێکی گەورەی تێکەوتووە، درزێک کە بە هیچ چەکێکی پێشکەوتوو پڕ ناکرێتەوە.

لە کۆتاییدا، ئەگەر ئەمریکا بە زوویی ئەم واقیعە نوێیەی جیهان قبوڵ نەکات، ئەوا ئەم ململانێیە تەنها نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناگۆڕێت، بەڵکو دەبێتە خاڵی کۆتایی بۆ دەسەڵاتی جیهانی ئەمریکا. مێژوو وانەیەکی گرنگی پێداوین: ئیمپراتۆریەتەکان ئەو کاتە دەڕوخێن کە پەیوەندییان لەگەڵ واقیعی سەردەمەکەیان دەپچڕێت. ئێستا واشنتن لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی چارەنووسسازدایە: یان دەبێت قبوڵی بکات کە جیهان بەرەو فرەجەمسەری دەچێت، یان دەبێت چاوەڕێی داڕمانێکی یەکجاری بێت لەژێر قورسایی ئەو جەنگانەی کە تەنها خۆی و ئیسرائیل تێیدا ماونەتەوە.

٢٢/٣/٢٠٢٦
نووسینی: توانا محەمەد نوری




پەروەردەی مۆدێرن لە نێوان لێبوردەیی و بێسەروبەریدا.. وریا مەعروف

پرۆسەی پەروەردە لە سەردەمی نوێدا چیتر تەنها گواستنەوەی زانیاری یان سەپاندنی دیسپلینێکی توند نییە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ جۆرێک لە هونەری مامەڵەکردن لەگەڵ “خودی” مرۆڤدا، کە تێیدا سنووری نێوان ئازادییەکی بونیادنەر و پاشاگەردانییەکی وێرانکەر بە تەمومژاوی ماوەتەوە.
لە جیهانی پڕ لە گۆڕانکاریی ئەمڕۆماندا، چەمکی پەروەردە بەرەو قۆناغێکی نوێی مێژوویی هەنگاو دەنێت کە تێیدا هەموو بنەما کلاسیکییەکانی ڕابردوو خراونەتە ژێر پرسیارەوە. لێرەوەیە کە چەمکی لێبوردەیی وەک کۆڵەگەیەکی سەرەکیی مۆدێرنە دەردەکەوێت و هەوڵ دەدات ژینگەیەکی ئارام بۆ گەشەی دەروونیی نەوەی نوێ بڕەخسێنێت. بەڵام ئەم گۆڕانە لە پارادایمی پەروەردەییدا، لەگەڵ خۆیدا ئاڵنگارییەكی گەورەی هێناوەتە ئاراوە کە بریتییە لە ونبوونی سنووری ناسک لە نێوان ڕێزگرتن لە ئازادییەکانی تاک و کەوتنە ناو زۆنگاوی بێسەروبەرییەوە.
لێبوردەیی لە جەوهەری خۆیدا بەهایەکی باڵایە و ئامانجی دروستکردنی مرۆڤێکی متمانەبەخۆ و کراوەیە کە بتوانێت بەبێ ترس لە سزادان، توانستە شاراوەکانی خۆی دەربخات. بەڵام کاتێک ئەم چەمکە لە ناوەرۆکە فەلسەفییەکەی خاڵی دەکرێتەوە و دەبێتە پاساوێک بۆ دەستبەرداربوون لە ئەرکی ڕێبەری، لێرەوەیە کە مەترسییەکان دەست پێ دەکەن. زۆرجار لەناو سیستمە پەروەردەییەکان و ژینگەی خێزانیدا، وا تێگەیشتن دروست دەبێت کە لێبوردەیی واتە جێهێشتنی منداڵ بەبێ چوارچێوە و ڕێسا، ئەمەش جۆرێکە لە پاشەکشەی پەروەردەیی کە زیانەکەی کەمتر نییە لە توندوتیژیی کلاسیک.
کێشەی سەرەکی لێرەدا ئەوەیە کە پەروەردەی مۆدێرن زۆرجار فێری نەکردووین چۆن مامەڵە لەگەڵ ئازادیدا بکەین، هەر بۆیە لێبوردەیی وەک تەمبەڵی و بێسەروبەری وەک ئازادی لێکدەدرێتەوە. بێسەروبەری کاتێک سەرهەڵدەدات کە لێبوردەیی دەگۆڕێت بۆ جۆرێک لە بێباکی، کە تێیدا تاک فێری بەرپرسیارێتی نابێت و وا تێدەگات کە ئازادی واتە کردنی هەر کارێک بەبێ گوێدانە ئەنجامەکانی. ئەم جۆرە لە گەورەکردنی نەوەکان، مرۆڤێکی لاواز و بێ ‌ئیرادە بەرهەم دەهێنێت کە لەبەردەم بچووکترین بەربەستەکانی ژیاندا هەرەس دەهێنێت، چونکە لە ژینگەیەکدا گەورە نەبووە کە تێیدا سنوورەکانی “ماف” و “ئەرک” بە ڕوونی دیاریکراو بن.
پەروەردەی ڕاستەقینە و هاوسەنگ ئەو سیستمەیە کە بتوانێت مۆدێلێکی “دەسەڵاتی میهرەبان” بونیاد بنێت. بەو مانایەی کە ژینگەیەک بخولقێنێت تێیدا یاسا و پرەنسیپەکان نەک وەک ئامرازی سەرکوت، بەڵکو وەک ڕێگەیەک بۆ پاراستنی ئاسایشی دەروونیی تاک و کۆمەڵگە سەیر بکرێن. تەنها لەم ڕێگەیەوە دەتوانین مرۆڤێکی “ئازاد بەڵام پابەند” بەرهەم بهێنین کە هەم ڕێز لە خودی خۆی بگرێت و هەمیش ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانی فەرامۆش نەکات. ئازادی بێ بەرپرسیارێتی تەنها سەرابێکە و تاک بەرەو تەنهایی و سەرگەردانی دەبات، لە کاتێکدا لێبوردەیی لەگەڵ یاسا و ڕێكخستندا، دەبێتە هۆی گەشەیەکی تەندروست.
کلیلی سەرکەوتن لە پەروەردەی مۆدێرندا لەوەدایە کە بزانین ئازادیی بێ یاسا دەبێتە پشێوی، و یاسای بێ ئازادیش دەبێتە ستەمکاری و کوشتنی داهێنان. لێبوردەیی ڕاستەقینە دەبێت ئامرازێک بێت بۆ بونیادنانی کەسایەتییەکی بەهێز و بەپرسیار کە بزانێت کەی و لە کوێدا سنوورەکانی خۆی و ئەوانی تر دەست پێ دەکات. تەنها لە ڕێگەی ئەم هاوسەنگییە وردەوە دەتوانین نەوەیەک پێبگەیەنین کە هەم خاوەن هزری ئازاد بێت و هەمیش خاوەن ئیرادەیەکی پۆڵایین بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ژیان بەبێ ئەوەی بکەوێتە ناو داوی بێسەروبەرییەوە.




ژیانێکی دیزاینکرا و لەو نیشتیمانەی تەنها مەرگی تێدا قەدەغەیە.. پاڤێڵ ساڵح

لێرە لەم پارچە زەوییەدا کە ناوی نیشتمانە ئێمە کێشەمان لەگەڵ “نەبوون” نییە، کێشەی گەورەی ئێمە لەگەڵ “بوون”دایە. ئێمە تووشی نەفرەتێکی ئەبەدی بووین ,سزادراوین بە ژیان ئەمە ئەو ژیانە نییە کە مرۆڤ بە ئیرادەی خۆی دەیشکێنێت و وەک دیارییەکی گەردوونی وەری دەگرێت
بەڵک و ژیانێکی ئەندازیاریکراوە قەفەزێکی بایۆلۆژییە کە ملئەستوورەکان دیواریان بۆ نەکێشاوە، بەڵکو بە ئۆکسجین و کارەبا و نانێکی ژەهراوی بە هیوا سنووریان بۆ کێشاوە.

هەمیشە دەڵێن: “ئێمە هەموومان لە یەک کەشتیین”، بەڵام ئەمە درۆ گەورەکەیە ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە ئێمە و ئەوان لە یەک کەشتییدا نین، بەڵکو ئێمە کەشتییەکەین و ئەوان سەرنشینە زۆردارەکانن، ئێمە ئەو تەختە و بزمارە ئازارچێژانەین کە لەژێر جەستەی قورسی ئەواندا لەناو ئاوی سوێردا دەپرزێین، تا ئەوان بەسەر پشتی ئێمەوە سەیری ئاسۆ بکەن و چێژ لە شەپۆلەکان وەربگرن. ئەوان نایەڵن ئەم کەشتییە نوقم بێت نەک لەبەر خۆشەویستی بۆ ئێمە، بەڵکو چونکە دەزانن بەبێ تەختەکانی جەستەی ئێمە ئەوان چرکەیەک لەسەر ئاوەکە نامێننەوە.

مردنی ئێمە مەرگی چێژەکانی ئەوانە بۆیە نایەڵن بمرین تەنها ئەوەندە ئۆکسجینمان دەدەنێ کە بتوانین وەک ژێرخانێکی زیندوو بۆ ملئەستووریی ئەوان بمێنینەوە. ئەمە سادیستیترین جۆری دەسەڵاتە هێشتنەوەی مرۆڤ لەسەر لێواری مەرگ، بێ ئەوەی ڕێگەی پێ بدەیت تێپەڕێت تاوەکو بتوانن بۆ ماوەیەکی درێژتر سوود لە ئێشەکانی وەربگرن.

سی ساڵ لەمەوبەر تاریکییەکە شکۆیەکی تێدابوو ئەگەر کارەبا نەبوو، چونکە نیشتمان لە گەمارۆ و شەڕدا بوو بەڵام ئەمڕۆ؟ ئەمڕۆ تاریکی تەکنیکێکی ئەشکەنجەیە کە لەلایەن “سەخیفەکانی” چواردەوری دەسەڵاتەوە نەخشەسازیی بۆ کراوە. کاتێک ڕۆژانە کارەبا دەبڕن ئەوە تەنها کێشەی وزە نییە ئەوە پەیامێکی فیکرییە ئێمە خودای کات و ڕووناکیی ئێوەین، ئێوە تەنها سێبەرن و سێبەریش مافی ڕووناکیی نییە.

ملئەستوورەکان و پیاوە قاڵبووەکانی ناو دەسەڵات وایان کردووە نیشتمان ببێتە زیندانێکی گەورە کەس هاوار ناکات، چونکە ئەوان توانیویانە “خەونەکانمان” هێندەی مۆلیدەیەک بچووک بکەنەوە. کاتێک مرۆڤ تەنها خەمی ئەوەی بوو چۆن لەم دۆزەخەدا بمێنێتەوە چیتر کاتی بۆ بیرکردنەوە لە “ئازادی” نامێنێت.

ترسناکترین بەشی ئەم تراژیدیایە ئەوەیە کە ئێمە گەیشتووینەتە قۆناغی سڕبوون کاتێک هاوار نامێنێت، واتە جەلاد سەرکەوتوو بووە لەوەی مانا لە ناوەوەی قوربانییەکەیدا بکوژێت ئێمە ئێستا لە ناوەندی تاقیکردنەوەیەکی گەورەداین تاقیکردنەوەی ئەوەی کە تا چەند مرۆڤ دەتوانێت تەنها بە ئۆکسجین بژی بێ ئەوەی ببێتە مرۆڤ.

ملئەستوورەکان هەموو شتێکیان بۆ دیزاین کردووین تەنها یەک شت نەبێت ئەوان ناتوانن مانا بەو ژیانە بدەن کە لێیان زەوت کردووین ئێمە وەک ئەو پاترییانەمان لێهاتووە کە وزەیان تێدا نەماوە، بەڵام جەلاد هێشتا لێمان دەدات تا چرکەیەکی تر کار بکەین.

خوێنەری ئازیز، کاتێک دەبینیت کەس هاوار ناکات وا مەزانە خەڵک ڕازین تەنها ئەوەیە کە مردوو پێویستی بە هاوار نییە. ملئەستوورەکان وڵاتێکیان دروست کردووە کە تێیدا تەنها یەک جۆر ژیان ڕێگەپێدراوە ئەو ژیانەی کە تێیدا ئێمە بمرین بەڵام جەستەمان هێشتا هەناسە بدات تا ئەوان تێرببن.

ئەو ملئەستوورانەی نیشتمانیان کردووە بە تاقیگەیەکی بایۆلۆژی تەنها جەستەی ئێمەیان داگیر نەکردووە، بەڵکو چاوەڕوانی یان کردووە بە ئامرازێکی ئەشکەنجە ئێمە لە نیشتمانێکدا دەژین کە تێیدا چاوەڕێی هەموو شتێکین و هیچ شتێکیش ڕوو نادات چاوەڕێی کارەبا، چاوەڕێی مووچە، چاوەڕێی باران، و لە کۆتاییدا چاوەڕێی مەرگێک کە ئەوان مۆڵەتی هاتنی نادەن، ئەم چاوەڕوانییە کوشندەیە جۆرێکە لە پەلوپۆکردنی عەقڵ چونکە مرۆڤێک کە تەواوی وزەی مێشکی لە چاوەڕوانیی سەرەتاییترین پێویستیدا بەکاربهێنێت چیتر کاتی نابێت بیر لە کەرامەت بکاتەوە ئەوان دەیانەوێت ئێمە تەنها دەستگایەکی هەناسەدەربین، کە پارە بۆ بانکەکانی ئەوان و هێز بۆ کورسییەکانی ئەوان بەرهەم بهێنین.

ئەمڕۆنیشتیمان بووەتە شانۆیەکی گەورە کە تێیدا “سەخیفەکان” دەرهێنەرن ئەوانەی پێشتر لە پەراوێزی مێژوودا بوون، ئێستا بوونەتە پاسەوانی ڕووناکی و تاریکی ئەوان بە پێکەنینە ساردەکانیانەوە پێمان دەڵێن کە ژیان لێرە تەنها مانەوەیە لە ژیان نەک ژین، جیاوازییەکی گەورە هەیە لە نێوان ئەوەی بژیت و ئەوەی نەمریت ئەوەی ئێمە دەیکەین تەنها نەمردنە ئێمە وەک ئەو درەختە دەستکردانەمان لێهاتووە کە لە باخچە گشتییەکاندا چێندراون نە گەشە دەکەین، نە گەڵا دەوەرێنین تەنها بۆ ئەوە دانراوین کە دیمەنی دەسەڵاتی ئەوان بە جوانی بمێنێتەوە.

ترسناکییەکە لەوەدایە کە زمانیشیان لێ دزیوین. کاتێک وشەکانمان لە مانا خاڵی دەبنەوە کاتێک دەڵێین “نیشتمان” و مەبەستمان “زیندانە” کاتێک دەڵێین “ئاییندە” و مەبەستمان “تاریکییە”ئەوە نیشانەی ئەوەیە کە جەلادەکە تەنانەت ناوەوەی سەریشی کۆنتڕۆڵ کردووین.

ملئەستوورەکان دەیانەوێت بگەینە ئەو باوەڕەی کە ئەم دۆزەخە تاکە بەهەشتی بەردەستە ئەوان وایان کردووە مەرگ ببێتە خەونێکی دەستنەکەوتوو، چونکە مەرگی ئێمە یانی پەککەوتنی ئەو ئامێرە گەورەیەی کە چەوریی جەستەی ئەوانی پێ چەور دەکرێت.

ئێمە ئەوەندە فێری نەمردن بووین، کە چیتر نازانین چۆن بژین ، ملئەستوورەکان بردیانەوە چونکە ئەوان تەنها نیشتمانیان داگیر نەکرد بەڵکو مەرگیان لێ دزین و ژیانێکیان پێ فرۆشتینەوە کە کڕینی گەورەترین خۆکوشتن بوو.




ئایا ئەم شەڕە کۆتایی دێت؟.. عوسمانی حاجی مارف

بەردەوامی شەڕی ناوچەکە بە ئاشکرا ئەوە دەسەلمێنێت، کە چیتر پابەند نییە بە هیچ کام لە یاسا نێودەوڵەتیەکان و هێڵە سورەکانی تێپەراندووە، ململانێکان تەواو چۆتە قۆناغێکی مەترسیدارترەوە، بە واتای فراوانکردنی بازنەی ڕوبەڕوبونەوەکان، بەرەو ئەگەری نوقمکردنی ناوچەکەیە بۆ ناو سوڕێکی کراوەی چەنگێکی فراوانی ناوچەیی.
نایەکسانی هاوسەنگی هێزەکان لە ئارادایە، پێشکەوتنە ئاسمانی و تەکنەلۆژیەکان بە شێوەیەکی کاریگەر، جیاوازیان لەبەرامبەر هێزی سەر زەوی لە بەرژەوەندی ئیسرائیل و ئەمریکادا نیشانداوە، بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا تائێستا سەرکەوتنی لایەنێک لەم جەنگەدا دەرنەکەوتووە، هەرەوەها کۆتایی جەنگەکەش کاتێکی دیاریکراوی نیە.
مەسەلەیەک کە لەم ناهاوسەنگیەدا جێگای سەرنجە، ئێران هەوڵئەدات، لە رێگەی چۆنیەتی بەرگری لەخۆی، خەریکە بە خۆراگری لە بەرامبەر هێرشە ئاسمانیەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلدا چەندە زەرەمەندیش بێت ڕاوەستاوبێت، تا بەم رێگەیە، سەرکەوتن بەدەست بهێنێت.
هەرچەندە ئێران ناتوانێت بەوەی کە موشەکەکانی دەگەنە ئامانجەکانی ناو ئیسرائیل، بە لێدانی دامەزراوەی ئابووری، سەربازی، یان مەدەنیەکان، سەرکەوتن بەدەستبهێنێت، هەروەها بەو مانایە نییە کە پێگەی ئێران لەسەر زەوی ڕێگەی پێدەدات مەرجەکان بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕەکە بسەپێنێت.
سێ هەفتەی تەواو لە بۆردومان و وێرانکاری، هێرشە ئاسمانیەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا فراوانتر بون، سەدان ئامانجی لە ناوخۆی ئێراندا گرتۆتەوە، ئەمەش گەورەترین هەڵمەتی ئاسمانی ئیسرائیلە بۆ سەر تاران لە دوای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامیەوە، لە بەرامبەردا ئێران درێغی نەکردووە لە هەڵدانی موشەکی هایپەرسۆنیک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بەرەو ئیسرائیل، هاوکات حزبولڵا بە هێرشی چڕوپڕی موشەکی، بەرەیەکی لە لوبنان کردۆتەوە و ڕوبەڕوبونەوەکەشی گۆڕیوە بۆ ململانێیەکی تەواو ناوچەیی. لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە کە ئێران بە ڕوبەڕوبونەوەی ڕاستەوخۆ لەبەرامبەر ئیسرائیل و ئەمریکا نەوەستاوە، بەڵکو هەوڵی داوە تەواوی ناوچەکە بکێشێتە شەڕێکی ئاشکراوە، بۆ بە ئامانجگرتنی وڵاتانی کەنداو و لێدانی دامەزراوە نەوتیەکانیان، لە سعودیە و ئیمارات و قەتەر تا داخستنی گەروی هورمز، بووەتە هۆی دابەزینی ٩٠%ی هاتوچۆی دەریایی، ئەمەش پەیامێکی ڕوونە بۆ ڕوبەڕوبونەوە و بەبارمتەگرتنی ئابووری جیهانی.
لە ناو جەرگەی ئەم سیناریۆ جەنجاڵەی جەنگدا، پرسیارێک دێتە ئاراوە، کەی و چۆن ئەم شەڕە کۆتایی دێت؟ کە تائێستا لەم بارەیەوە پرسیارێکی ڕۆشن نابیستین، ئەمەش لەو شوێنەوەیە کە لەسەر بنەمای ئاڵۆزی و فرە ڕەهەندی دۆخی شەڕەکە ناتوانرێت وەڵامێکی یەکلایی کەرەوە پێشبینی بکرێت، بۆیە لە پەیوەند بە چەند ئەگەرێکەوە دەکرێت قەسەی لەسەر بکرێت.
هەردوولای شەڕەکە بەردەوامن لە ئاڵوگۆڕی شەڕی ئاسمانی، هەریەکەیان هەوڵی ماندوکردنی ئەوی دیکە دەدات لە ڕووی سەربازی و ئابوورییەوە. ئێران وەک عەقیدەیەک مانەوە و خۆرادەست نەکردن بە سەرکەوتن ئەژمار دەکات، واتە تەنیا درێژەدان بە دەسەڵاتەکەی، سەرەڕای لێدانی چرو زیان وخەسارەتەکانی، خۆی بە براوە دەزانێت، وەک هەمان نمونەی عەقیدەیی حەماس و حزبوڵڵا کە ساڵانێکە پەیڕەوی دەکەن، بەڵام ئەم ڕێگایە بە واتای خەسارەتێکی زۆری بێکۆتایی لە سەرچاوە مرۆیی و ئابووریەکان و وێران بون کارەساتێکی گەورەیە، کە بەڕاستی ڕێگایەکی ترسناکە، ئێرانیش تاکەی دەتوانێت خۆی لەبەرامبەریدا بگرێت!.
ئەگەرێکی تر ئەوەیە ئەگەر شەڕەکە لەوەی ئێستای فراوانتر بێتەوە، ڕاستەوخۆ وڵاتانی دیکەش ناچار دەکرێن بەشداربن، یان ئەگەر وڵاتانی تر وەک تورکیا یان ڕووسیا لە ڕێگەی پشتیوانی ناڕاستەوخۆوە دەستوەردان بکەن لەم شەڕەدا، ئەوا ناوچەکە دەتوانێت خۆی بخزێنێتە ناو ڕوبەڕوبونەوەیەکی هەمەلایەنە، کە کۆنترۆڵکردنی ئەستەم دەبێت، ئەگەری هەیە هاوسەنگی هێز لە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دابڕێژنەوە، لەم حاڵەتەشدا ناتوانرێت ئێران بە ئاسانی هێوەر بکرێتەوە.
هەروەها ئەو ئەگەرەش هەیە لە ناچاریا شەڕەکە بەشێوەیەکی کاتی ڕاوەستێنن لە ڕێگەی نێوەندگیری نێودەوڵەتیەوە، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی لێدوانەکانی ئەم دواییەی ترامپ بەدوور نازانرێت، بەو جۆرەی ڕایگەیاند گوایە ئێران بەتەواوی دۆڕاوە و دەیەوێت ڕێکەوتنێک بکرێت. بەڵام جەختیشیکردەوە کە هێرشەکانی ئەمریکا بەردەوام دەبن و “هێشتا قورسترین لێدانەکانیش ماوە”. لەلایەکی ترەوە ئێران ڕەتیکردەوە تا ئەو کاتەی لێدانەکان بەردەوام بن ئاگربەست قەبوڵ بکات. ئەوەی شایانی باسە ڕەنگە نەتەوە یەکگرتووەکان یان زلهێزەکانی وەک چین و ڕووسیا پاڵ بە کەمکردنەوەی پەرەسەندنی شەڕەکەوە بنێن، بەڵام سەختی بەدەستهێنانی چارەسەری یەکلایی کەرەوە، دەشێ پێکدادانەکان لەگەڵ یەکەم پێشێلکاری یان وروژاندندا سەرلەنوێ هەڵگیرسێنەوە.
خاڵێکی تر داڕمانی ناوخۆی ئێرانە، کە لە ئەنجامی بەرزبوونەوەی فشارە سەربازی و ئابووریەکان، ئەگەری تەقینەوەیەکی ناوخۆیی دۆخەکە بشڵەقێنێت، بەڵام پرخوێناوی مەترسیدار دەبێت، چونکە ئێران دەخاتە ناو گێژاوێکی تر لە پێکهێنانی چەند ئەگەرێکی تر بەتایبەتی شەڕی ناوخۆ.
لە نێوان ئەو ئەگەرانەدا، لە کۆتاییدا هەرکامیان زاڵ بێت و کاریگەری هەر گۆرانێک لەسەردۆخەکە دانێت، بەڵام مەترسی لەسەر ڕاگرتنی کەشتیوانی جیهانی لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە جدیترین و هەستیارترینیانە، ئێران بە شێوەیەکی کاریگەر هاتوچۆی کەشتیەکانی وەستاندووە، ئەمەش وایکردووە کۆمپانیا گەورەکانی کەشتیوانی ترانزێتی کەشتیەکانیان ڕابگرن، بۆیە لەم بارەیەوە ترەمپ ناچاربووە بە زویی بەڵێنی کردنەوەی هاتوچۆی گەرووەکە بدات، بۆیە ئەگەری فراوان بونەوەی شەڕەکە، ئەو ئاقارە بەخۆیەوە دەگرێت، کە ‌هێزی زەمینی لە جەزیرەکانی گەروی هورمز دابەزێنن، بەتایبەتی لە قەشم و خار، تا شەڕەکە دەچێتە ئاستێکی باڵاتر لە گەورەبونەوەی، هەر بەم رێگایەش، واپێدچیت ئەمریکا هەوڵبدات هەژمونی سەربازی بەسەر تەواوی کەنداوەکەدا هەبێت، واتە ئەم ئەگەرە دۆخەکە دەخاتە ناو شەڕێکی زەمینیەوە و دیارنەبونی کاتێکی زیاتر دەخاتە بەردەم کۆتایی شەڕەکە.
ئەمریکا بە جێگیرکردنی کەشتیەکی هێرشبەر بە ٢٥٠٠ سەربازەوە، ئامادەیی سەربازی خۆی بەهێزتر دەکات، ئیسرائیل بەردەوامە لە هێرشە بەرفراوانەکانی، ئێرانیش بە مووشەکی نوێ وەڵام ئەداتەوە، ئەوەی زیاتر دۆخەکە ئاڵۆزتر دەکات، نەبوونی هیچ ڕونکردنەوەیەکە سەبارەت بە ئامانجە کۆتاییەکانی جەنگ لە لایەنی ئەمریکاوە، ئایا ئەمریکا بە گەیشتن بە ئامانجی سترتیژای تاکرەوی بە باڵادەستی بەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، تەنیا تێکدانی توانا سەربازیەکانی ئێرانە؟، یان گۆڕینی ڕژێم و دامەزراندنی حکومەتێکە، کە زیاتر هاوتەریب بێت لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا؟، ئەم ناڕۆشنیە و ئەگەرەکان وا دەکات پێشبینی ئەوە نەکرێت کە شەڕەکە کەی و چۆن کۆتایی دێت، لەهەر حاڵەتێکێدا ناسەقامگیری لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا بەردەوام دەبێت.
ئەم شەڕە بەهەر ئاکامێک لە کۆتایدا کێ براوە و کێ دۆڕاو دەبێت، لە ئەنجامدا یەک کارەسات ئاشکرادەکات، خەڵکی مەدەنی دەبێتە قوربانی و باجی ئەو ململانێیە ئەدەن، کە هیچ پەیوەنیەکیان پێوە نیە و هەڵبژاردەی ئەوان نیە، لە ئەنجامدا ژیانیان دەخوات و ماڵیان وێران دەکات.

عوسمانی حاجی مارف




جەنگ ململانێی نێوان موقەدەسەکان نیە، بەڵکو سەرمایەکانە!.. سامان کەریم

لە پێگەی “درەو”دا بەرێز مەریوان وریا قانع وتارێکی نوسیووە بە نێوی”جەنگ و موقەدەس و ناعەقڵانیەتی دینیی/ ٢٢ی مارس ٢٠٢٦” بڵاوبۆتەوە.

خوێنەر لەم وتارەدا تێناگات کە هۆی بەرپابوونی ئەم جەنگە چیە؟ لەمبارەوە تێکەڵەیەک دەبینین. بەڵام بە کورتی هۆی جەنگەکە مانەوەی باڵادەستی ئابورییە بۆ ئەمریکا، رێگرتنە لەو باڵادەستیە بۆ وڵاتی چین. ئەوە مەسەلەی سەرەکی و بناغەیی جەنگەکەیە. جەنگەکە بۆ وڵاتی چین بە وەکاڵەتە- ئێرانە- و ڕوسیای لە پشتە، ئەمریکا ڕاستەوخۆ بەشدارە و کۆماندۆی جەنگەو ئیسرائیل بەشدارە لە گەڵیدا. هیچ جەنگێک لە مێژوودا لە پێناوی موقەدسەکاندا نەکراوە، پێش موقەدەسەکانیش جەنگە زۆر بووە، هەر عەشیرەتو قەبیلەیەک لە پێناو بەرژوەندی ئابوری و داگیرکردنی زەویدا پەنای بۆ جەنگ بردووە.
بناغەی جەنگ ئابورییە، ئەوەی ئەمرۆش ترامب بۆماوەی ٥ رۆژ هێرشی بۆسەر ژێرخانی ئابوریو وزە ڕاگەیاند، رۆشندیارە ئابوریە. جەنگەکە بەشێکە لە جەنگی جیهانی وەک جەنگ لە ئۆکراین، جەنگێکە لە ناوچەیەکی گەورەو پڕ وزەو سەرمایە وەک بەرەیەکی جەنگی جیهانی. جەنگی جیهانی لە نێوان چینو ئەمریکادا لە مێژە دەستیپێکردوەو لە ئێستادا توندتربۆتەوە، مەگەر پەلاماری فینزویلا بەرەیەکی بچوکتر نەبوو لەو جەنگە. ئێران بە هۆی موقەدسەوە لەماوەی ٢٤رۆژی ڕابوردوودا خۆیڕانەگرتووە یان ڕادەستنەبوون، وەک مەریوان دەنوسێت:” لەم دۆخەدا تەسلیمنەبوونی ئێران پەیوەندیی بە ئازایەتیی و بە پێداگرتنەوە لەسەر کۆمەڵێک پرنسیپی عەقڵانیی و ئینسانییەوە نییە، بۆ نموونە پرنسیپی بەگژاجوونەوەی ئیمپریالیزم، …….، تەسلیمنەبوونیان پەیوەندیی بەو راستییە سادەیەوە هەیە کە ئەو حوکمرانانە جگە لە خۆیان هیچ کەس و هێز و دید و بۆجوونێکی تر بە شایانی حوکمڕانیکردنی وڵاتەکە نازانن….ئەم جۆرە لە دەسەڵاتدارێتی بەردەوام رەهەندێکی پیرۆز بە حوکمرانییکردنەکەیان دەبەخشن. پێ لەسەر ئەو دادەگرن کە حوکمڕانیکردنیان پەیوەندیی بە خودا و ئاسمان و دین و موقەدەسەوە هەیە. ئەمەش مافی ئەوەیان پێدەبەخشێت، بە هەر نرخێک بووە، لە دەسەڵاتدا بمێننەوە”. بەهۆی موقەدەسەوە خۆی” تەسلیمنەکردووە” بەڵکو بەهۆی ئەوەی ئیران وەکو ئیسرائیلو ئەمریکا پشتی بەستووە بە تەکنەلۆجیای تازەی ڕۆکێتەکان، زیرەکی دەستکرد، درۆنەکان، هێڵەژمارەییەکان-احداثیات- تەکنۆلۆژیای هەواڵگریی … نەک باوڕەی موقەدەسی دەسەڵاتەکەی، پشتی بەستووە بە تەکنۆلۆژیای تازەی جەنگی و کۆمەکی بێدرێغی چینو ڕوسیا. بێ چینو ڕوسیا ئێران بەرگەی یەک هەفتەی نەدەگرت. بەرژەوەندی سەرمایە وەک سستەمێکی جیهانی بەتەواوی جیهانیە، سەرمایەی نەتەوەییو لۆکەڵی و ناوچەیش مانایەکی نیە، سنورەکان و سەروەری مانای خۆیانیان لە دەستداوە. سەرمایەی ئیرانی تا ئێستا بە پلەی یەکم پەیوەستە بەسەرمایەی چینو روسەوە. سەرمایەی کەنداویەکان زیاتر پەیوەستە بە ئەمریکاوە، بەم شێوەیە.
لە ڕاستیدا مەریوان ناڕەحەتە و دەیەوێ ئێران خۆی تەسلیمبکات، بەڵام باسێک لە جەنگەکە ناکات باسێک لە هێرشی ئیسرائیلو ئەمریکا ناکات؟!!!تەنانەت باسێک لە کۆمەڵکوژی منداڵەکانی ئێران ناکات. ئەو دەیەوێت ئێران دەسەڵاتی “موقەدەسی” خۆی ڕادەستبکات جا چارەنوسی ٩٠ ملیۆن هاوڵاتی چیبەسەردێت کۆسپی ئەو نیە، بەلام دەیەوێت لەو سیناریۆ تاریکەدا، بزوتنەوەی کوردایەتی شتێکی دەستبکەوێت، بەڵکو ویژادنی باوەردارانی مافی مرۆڤ هەناسەیەکی کوردایەتی هەلمژن. نەک هەرئەوەندە بەڵکو دەنوسێت:”پاراستن و بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی کورد لەگەڵ ئەمریکا و تەنانەت لەگە ئیسرائیلدا، ستراتیژیەتێکی سیاسییە قابیلی پەرەپێدانێکی پراگماتیانەیە، لە دۆخێکدا سەرجەمی وڵاتانی ناوچەکە دژ بە کوردن”( وتاری:نابێت کوردستان بکرێت بە زۆنی جەنگ/٩ی ئازار). کاک مەریوان کارەکانی ئەمریکاو ئیسرائیلی لە گەڵ کوردەکان بیر چۆتەوە، ڕیکەوتنی جەزائیر بەڵام ئەوە قەیدی نیە ٥١ساڵە، ٣١ی ئاب ٣٠ساڵە، ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ئەوە ٩ساڵە، بەڵام ئەی کاری ئەمریکاو ئیسرائیل بە دژی کوردەکانی سوریا تەنها جەند مانگێکە، خۆ ئەوە ناکرێت بیربچێتەوە، تەنانەت دەسەڵاتدارانی کورد ئەوەیان لەبیر بوو، بەڵام ڕۆشنبیرانی کورد لە مێژوو تەنها دەقەکان تیگەیشتوون لە بارێکدا مێژوو دژ بە دەقەکان ملدەنێت. بەڵامنە دەقی موقەدسو نە ناسیونالیزمو نە دیموکراتیزمو نە دیکتاتۆریزم نابنە هۆکاری هەڵگیرسانی جەنگەکان، بەڵکو سەرمایەیە، ئەگەرچی مێژووی سەرجەم جەنگەکان لەماوەی زیاترلە ٢٥٠٠ساڵی ڕابوردوودا لە ژێر ئەو دروشمانەدا پیادەکراون. لە کۆتاییدا ڕووخانی کۆماری ئیسلامی ئیران نەک وەک دەسەلاتێکی موقەدەس بەڵکو وەک هەر سستەمێکی سەرمایەداری هیواو ئامانجی پڕۆلیتاریاو برسیەکانی ئێرانوو ناوچەکەو جیهنایشە، ئەو هیوایە لە ڕێگەی شۆرشی خۆیانەوە مەیسەر دەبێت نەک ئەمریکاوە، کاری پرۆلیتاریای ئیران ئەوەیە کە حسابی خۆی لەگەل دەسەڵاتی بورژوایی ئیران یەکلا بکاتەوە.

٢٣ی مارس ٢٠٢٦/سامان کەریم




سەرمایەگوزاری جەنگەکان لە ژێر سێبەری مۆڕاڵ وبەهاکاندا.. جوتیار مەلا ڕەئوف

ئەگەر وردبینانەتر ئەو شەڕە شی بکەینەوە، ناتوانین ئاسان هێزە بزوێنەرە ماددییەکانی پشتگوێ بخەین، تەنها باس لە ئاسایش، بەرگری و تۆڵەسەندنەوە، یان ڕێگری ناوچەیی بکەین وەک ئەوەی ئەمانە تەنیا بنەما بن، بۆ ئێمە ڕاستگۆیی بە واتای ئەوە دێت کە بە ئاشکرا بڵێین ئەو شەڕە نەک تەنیا پاڵنەرە ئایدیۆلۆژیەکانی دەسەڵات و سیاسەت، بەڵکو بەرژەوەندییە ئابووریەکان بنەما هەرە سەرەکیەکانن لەو جەنگەدا، ئەو جەنگە تەنیا پێکدادانی چەند دەوڵەتیک نییە، بەڵکو دەرفەتێکی بازرگانی گەورەشە بۆ ئەو کەسانەی کە قازانج لە بازاڕی چەک و قەیرانی وزە و نائەمنی و باری نائاسایی دەکەن.
بۆیە کاتێک سەیری شەڕی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێران دەکەین، هیچ ناکۆکییەکی ئەخلاقی لە نێوان چاکە و خراپەدا نابینین، هیچ لایەنێک نابینین بە ناوی مۆڕاڵی مرۆڤایەتییەوە بە شێوەیەکی باوەڕپێکراو مامەڵە بکات، بەڵکو پێکهاتەی ئەو دەسەڵاتانە دەبینین کە لە ڕووی سیاسییەوە پاساو بۆ توندوتیژییەکانیان دەهێننەوە، لە کاتێکدا لە پاشخانە واقیعیەکەدا بازاڕەکان کاردانەوەیان دەبێت و بەرهەمهێنانی چەکوو تەکنەلۆژیای سەربازی و نرخی نەوت بەرز دەبێتەوە و گرێبەستی نوێ واژۆ دەکرێن، لە ناوەڕاستی پەرەسەندنی شەڕەکەدا، ئەمریکا ڕەزامەندی لەسەر فرۆشتنی چەک بە سێ وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە بەهای زیاتر لە 16.5 ملیار دۆلار پەسەند کردووە، لە هەمان کاتدا کۆشکی سپی داوا لە بەڵێندەرانی بواری بەرگری وئاسایش دەکات کە بەرهەمهێنان خێراتر بکەن و بەگوێرەی ئاژانسی ڕۆیتەرز، ڕەنگە پێویستییەکانی پنتاگۆن بۆ ئەو جەنگە بە بڕی ٥٠ ملیار دۆلاری دیکە زیاد بکەن.
ڕێک لێرەوەیە کە نامۆڕاڵیەتی سیاسی ئەو شەڕە دەردەکەوێت، شەڕێک کە بە ملیارەها دۆلار گرێبەستی تێدا پەسەند بکرێت و بازنەکانی بەرهەمهێنانی چەکی تێدا فراوان بکرێن و بناغەکانی نوێی کۆنتراکتی چەکی تێدا دابڕژرێن، شەڕێک نییە کە بتوانێت بانگەشەی ئەوە بکات کە ئامانجێکی مۆڕاڵی و ئینسانی هەیە و لە پێناو ژیان و گوزەرانی کۆمەڵگا چەوساوەو ژێردەستەکاندایە، هەرکەسێک بانگەشەی ئەوە بکات کە ئەو جەنگە پەیوەندی بە پاراستن، سەقامگیری و دیموکراسی و بە بەرگرییەوە هەیە، دەبێت بپرسرێت بۆچی لە ناوەڕاست وگەرمەی ئەو کارەساتەدا، کۆمپانیا پیشەسازیە سەربازیەکان بەردەوامن لە گەشەکردن، (ئاژانسی ڕۆیتەرز ئەوەی بڵاویکردەوە، کە کۆمپانیای (ئێلبیت سیستێمز) کە گەورەترین بەڵێندەری بەرگری ئیسرائیلە، پێشبینی دەکات دوای ساڵانی جەنگی غەززە خواست لەسەری زیاتر ببێت، کە ئێستاش بەهۆی شەڕی دژی ئێرانەوە داهاتی کۆمپانیاکە لە ساڵی ٢٠٢٥دا بۆ ٧.٩ ملیار دۆلار بەرزبووەوە، و پشکەکانی لە ساڵی ٢٠٢٦دا زیاتر لە ٥١% زیادیکردووە)، کە ئەوەش ئەو خاڵەیە کە مرۆڤ چیتر ناتوانێت باسی تەنها لۆژیکی ئەمنی و خۆپارێزی و بەرگری بکات، کاتێک شەڕەکان، گەشەکردن بۆ کۆمپانیاکانی چەکو بازاڕەکانیان، بۆ دەوڵەتان دەرفەتی نوێی وەبەرهێنان و بازاڕی نوێی فرۆشتنیان بۆ دابین دەکات، ئەوا دەبێت بوێربین کە بڵێین ئەوەی کە هەیە، شەڕی کەڵەکەکردنی سەرمایەیەو هیچیتر.
هەر بە پێی سەرچاوەکەی ڕۆیتەرز، لە کۆتایی مانگی شوباتەوە، شەڕەکە بازاڕەکانی وزەی جیهانی هەژاندووە، گەرووی هورمز نزیک بووە لە وەستان، هەروەها نرخی نەوتی لە هەندێک کاتدا بۆ سەرووی 100 دۆلار و تەنانەت هەندێکجاریش بە 119 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک بەرزکردووەتەوە، بۆیە ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە زیاتر لە 400 ملیۆن بەرمیل لە یەدەگی فریاگوزاری خستۆتە بازاڕەوە .
ئەوە بۆ ئیمە لە ڕووی سیاسییەوە مانای چییە؟ بەو مانایەیە کە ئەو شەڕە راستەوخۆ هێندراوەتە ناو ژیانی خەڵکەوەو وەرگێڕدراوە بۆ رەوشی ئابوورییەکی کارەساتبار، بۆ زۆرینەی خەڵک ئەوە بە واتای بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان، گرانبوونی وزەو کاڵاکان، دابینکاری و خزمەتگوزاری ونادیاری و دابەزینی دڵنیایە کۆمەڵایەتیەکان، بەڵام بۆ هەندێک کۆمپانیاو فیگورەکانی جەنگ بە واتای زیادکردنی نرخەکان، قازانجی بازرگانی نوێ و گەشەسەندنی ستراتیژی ئابوری دێت، ئەوەش ئەوەمان پێدەڵێت کە شەڕەکان هەرگیز تەنها بلۆکو هاوپەیمانیەتیەکان بەرهەم ناهێنن، بەڵکو براوە و دۆڕاویش لە ئابووریدا بەرهەم دەهێنن و براوەکانیش بە دەگمەن لە ناوچەو شارو هەرێمە وێرانبووەکاندا دەبینرێن.
بۆیە کاتێک باس لە (بازرگانانی ئەو جەنگە)دەکەین، مەبەستمان تەنیا کۆمپانیاکانی چەک نییە، مەبەستمان تەواوی تۆڕی نوخبە سیاسییەکان و ئامێرە ئەمنی و سەربازیەکان و بەرژەوەندییەکانی وزە و بازاڕە داراییەکان و پیشەسازییە ستراتیژییەکانە کە لە نادڵنیایی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا قازانج و وەبەرهێنان دەکەن، ئەو جەنگە ڕیڕەوەکانی دابینکردنی لە خۆراکەوە تا گشت پێداویستیە سەرەتایی وسەرەکیەکانی ژیانی پەکخستووە و متمانەپێکراویی ڕێگا بازرگانییە سەرەکییەکانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە و کۆمپانیاکانی لە سەرانسەری جیهاندا خستووەتە ژێر فشارەوە، لە هەمان کاتدا کۆمپانیاکانی بواری سەربازی و ئەمنی خەریکی هەڵسەنگاندنی بەرهەمهێنان و دەرفەتەکانیانن لە ژینگەی نوێی جیۆپۆلەتیکیدا، بە واتایەکی تر شەڕ خەریکە ژیان وێران دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەولەویەتەکان بۆ سەرمایە و بەرهەمهێنانی تەکنەلۆژیای مەرگ ڕێکدەخاتەوە، ئەوەش فەزیحەیەکی مۆڕاڵی زۆر بەرچاوە.
بۆیە ئەوە کارێکی زۆر قرسە بتوانین ئەو جەنگە تەنها لە ڕووی سیاسیەوە وێنا بکەین، وەک ئەوەی کە هێز و لایەنە بەشدراربوەکانی ئەو جەنگە لە بنەڕەتدا ئامانجێکی ئەخلاقییان هەبێت، چونکە لە بنەڕەتدا ئەو شەڕە بۆ پاراستنی ژیانی مرۆڤەکان نییە، بەڵکو ڕێکخستنەوەی پێکهاتەی دەسەڵاتی زلهێزەکانە، بەرگریکردن نییە لە مرۆڤایەتی و دیموکراسی، بەڵکو بەرگریکردنە لە بوارەکانی کاریگەری توانای سەربازی و پاراستنی کۆریدۆرە ستراتیژییەکان و بەرژەوەندییە ئابوورییەکان. زمانی مۆڕاڵ زۆرجار تەنیا خزمەت بەوە دەکات کە بڕیارە سیاسییەکان مرۆڤانەتر دەرکەون لەوەی کە لە ڕاستیدا هەن، ڕێک ئەوە شتێکە کە کۆمەڵگاکانی ئێمە لەو ناوچەیە تووڕە وبێزار دەکات، چونکە کاتێک شەڕ بە ناوی بەهاکانەوە دەکرێت، لە کاتێکدا دینامیکی ڕاستەقینەکەی بە شێوەیەکی دانەبڕاو پەیوەستە بە چەککردنەوە و سیاسەتی وزە و لۆژیکی بازاڕی جیۆپۆلەتیکییەوە، کەواتە لە هیچ شوێنک لە ناو دوکەڵی خنکێنەری ئەو جەنگەدا مؤراڵ جێگای نابێتەوە، بەڵکو مۆراڵ دەگۆڕدرێت بۆ ئامرازسازی ودەبێت بە پەیامێکی هەڵخەڵەتێنەرانە.
لەوەش زیاتر کە بۆ ئێمە جێگای دڵتەنگیە ، کاریگەرییە درێژخایەنەکانی ئەو جەنگەیە لەسەر کۆمەڵگاکانی ئێمە، چونکە ئەو جۆرە جەنگانە بە ئاگربەست کۆتاییان نایەت، بەڵکوو ئەوان خۆیان بەردەوامی پیدەدەن لە ناو دامەزراوەکان، لە ناو کولتوری سیاسی، لە زمان و لە هەستیاری مۆڕاڵی بۆ نەوەکانی داهاتوومان، کۆمەڵگایەک کە بەردەوام فێردەکرێت کە توندوتیژی دەتوانێت شتێکی (پێویست) بێت، وردە وردە هەستیاری خۆی بەرامبەر بە نادادپەروەری کۆمەڵایەتی لەدەست دەدات، دەستەڵاتوو سیستەمێکی سیاسی کە بۆردومانکردن و وێرانکردن بە سەقامگیری دەزانێت، خەڵک ڕادەهێنێت لەسەر ئەوەی کە توندئاژۆی و دەمارگیری بەشیکە لە بەرهەمی عەقڵی تەندروست، ئابوورییەک کە لەسەر بەڕێوەبردنی هەمیشەیی قەیرانەکان گەشە دەکات، خەڵک بە نائارامی و باری نائاسایی و کێبڕکێ لەسەر سەرچاوە کەمبەردەستەکان ڕادەهێنێت.
من پێم وایە کە قووڵترین وێرانکاری ئەو شەڕە ڕێک لێرەدایە، نەک هەر وێرانی ژێرخان و ئابوری بەجێدەهێڵێت، بەڵکو جیناتێکی سیاسی شێواویش بەجێدەهێڵێت، ئەو منداڵانەی کە بە وێنەی شەڕی هەمیشەیی گەورە دەبن، فێر دەبن کە توندوتیژی بەشێکە لە دیمەنی سیاسی، ئەو گەنجانەی تەنها قەیران و سزا و مووشەک و تۆڵەسەندنەوە دەبینن، باوەڕیان بە بیرۆکەی دادپەروەری و دیالۆگ لەدەست دەدەن، ئەو خێزانانەی کە لەگەڵ سەختی باری ژیان و بەرزبوونەوەی نرخ و نائەمنی و دڕندەیی کۆمەڵایەتیدا دەژین، زیاترگەشە دەکەن بۆ دیدگای پاوانخوازی و ناسیۆنالیزم و کۆنەپەرستی ئایینی و تامەزرۆیی بۆ ڕێکخستنی ڕەقوکینەی سیستماتیک، بۆیە شەڕێکی لەو شێوەیە نەک هەر ژیانی ئەمڕۆ لەناو دەبات، بەڵکو وێرانکارییە سیاسییەکانی سبەینێش دەست پێوەدەگرێتوو بەخێویان دەکات.
هەر بۆیە بەس نییە بۆ ئێمە هەڵسەنگاندنی ئەو شەڕە لە ڕووی سەربازی و سیاسی و یان دیپلۆماسییەوە لەبەرچاو بگرین، بەڵکو دەبێت لە ڕووی مۆڕاڵیشەوە هەڵسەنگاندنێکی ژیاریانەی بۆ بکەین، دەبێت ئێمە وای ببینین کە لە ڕوانگەی مۆڕاڵیشەوە نیشانەی شکستی قووڵی سیاسییە، نەک لەبەر ئەوەی تەنها لایەنێک تاوانبارە و لایەنەکەی تر بێتاوان، بەڵکو لەبەر ئەوەی تەواوی پێکهاتە دەسەڵاتییەکە کە ئەو جەنگە بەردەوامی پێدەدات، لۆژیکێک جێگیر دەکات کە ژیانی مرۆڤ دەکاتە کاڵایەک بۆ دانوستان. هەندێکیان ئاسایش ودیموکراسی وخۆشگوزەرانی دەفرۆشن، هەندێکی تر بەرخۆدان وبەرگری و هەندێکی تریش ڕێگری و هەندێکی تر سەقامگیری، بەڵام لە کۆتاییدا یەک ڕاستی دەمێنێتەوە، ئەویش ئەوەیە کە مرۆڤەکان دەمرن، کولتورەکان وێران دەکرێن و پێکهاتەی هێزەکانیش قازانج دەکەن.
ئەوەی کە بۆ ئێمە گرنگە نابێت باوەڕ بە ڕیتۆریکی مۆڕاڵی سەرکردەکانی جەنگ بکەین، هەر کەسێک ئامانجی ئەخلاقی ئینسانی ڕاستەقینەی هەبێت، گرێبەستی بازرگانی چەک بە ملیارەها دۆلاری پەسەندو واژۆ ناکات، هەرکەسێک بەڕاستی ئارەزووی سەقامگیری کۆمەڵگاو مرۆڤ لەلای سەنتەر بێت، قەیرانەکان دروست ناکات کە تێچووی تەواوی بخاتە سەر ئەستۆی کۆمەڵگاکان و ژیانی خەڵک، هەرکەسێک بەڕاستی ئارەزووی ئاشتی و دیالۆگی هەبێت، بە شێوەیەک ڕەفتار ناکات کە بۆ هەمیشە چەک و نەوت و ئامێرە سەربازی و ئابووریەکان ترس لە ناو دڵی کۆمەڵگادا بەهێز بکەن.
بۆیە ئەو شەڕە بۆ ئێمە تەنیا کارەساتێکی ناوچەیی و مرۆیی نییە، بەڵکو وێنەیەکیشمان پیدەدات لە چۆنیەتی کارکردنی سیستەم و دەسەڵاتی سەرمایەداری مۆدێرن، کە نەک تەنها دەکوژێت و دەسوتێنێت، بەڵکو لە پەناشیەوە قازانج و سەرمایەش کەڵەکە دەکات، وە تا ئەو کاتەی ئێمە بە ئاشکرا دان بەو پەیوەندییەدا نەنێین، بەردەوام دەبین لە بینینی جەنگەکان وەکوو پێویستییەکی مرۆیی بۆ کۆمەڵگاکانمان.




ڕەگە چینایەتی و سیاسیەکانی قەیرانی تێکەڵبوونی پەنابەران لە سکاندیناڤیا: دانمارک وەک مۆدێل.. ڕزگار ئاکرێی

تێکەڵبوون وەک بەرپرسیارێتییەکی هاوبەش: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی چەپ لە نێو سەرهەڵدانی گوتاری راستڕەوی دژە کۆچبەر، تێگەیشتنی کێشەی دەوڵەت و هەندێک کرداری هەڵەی کەمینەی کۆچبەران.

قەیرانی تێکەڵبوونی پەنابەران لە ئەوروپا ناتوانرێت بە جیا لەو چوارچێوەیەی کە دروستی کردووە تێبگەین. شەپۆلە گەورەکانی پەنابەران لە بۆشاییدا سەریان هەڵنەدا. زۆربەیان دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی جەنگ و وێرانکاری سیستماتیکن کە تەواوی کۆمەڵگاکانیان وێران کردووە. ئەم وێرانکارییە ئەمڕۆش بەردەوامە: تەنها لە غەززە ژمارەی قوربانیانی دەستدرێژی ئیسرائیل لە تشرینی یەکەمی 2023 ەوە لە حەفتا و دوو هەزار فەلەستینی تێپەڕیوە کە زۆربەیان منداڵ و ژنن و نزیکەی دوو ملیۆن کەس ئاوارە بوون. لە سودان و یەمەن و سوریا، شەڕەکان بەردەوامن لە بەرهەمهێنانی شەپۆلی بێوەستانی ئاوارەبوون. لە مانگی شوباتی 2026، ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشی سەربازییان لە دژی ئێران ئەنجامدا. بێ گوێدانە سروشتی ڕژێمی دیکتاتۆر و کۆنەپەرستی ئێران، ئەم دەستدرێژییە سەربازییە راستەوخۆ لە دژی دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری لۆژیکی جەنگ و میلیتاریزم وەک جێگرەوەی یاسای نێودەوڵەتی پتەوتر دەکات و قوربانی مەدەنی و ئاوارەی زیاتری لێدەکەوێتەوە. ئەم شەڕ و ململانێیانە زۆربەی کات لە لایەن هاوپەیمانی نێوان سەرمایە و هێزە ڕاستڕەوەکانی ڕۆژئاوا و هاوپەیمانە ناوچەییەکانیان هەڵگیرساون یان پشتگیری دەکرێن. ئەوە زۆر دژوارە کە هەمان ئەو هێزانەی کە بەشدارییان کرد لە وێرانکردنی تەواوی کۆمەڵگاکان ئەمڕۆ لە پێشەوەی ئەوانەن کە ئاڵای دوژمنایەتی بەرامبەر بە کۆچبەران بەرز دەکەنەوە و وەک بارگرانی وێنای دەکەن نەک وەک قوربانی ئەو جەنگانەی کە خۆیان هەڵیانگرتووە.
پرسی تێکەڵاوبوون دەیان ساڵە لە وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا و هەندێک لە وڵاتانی باکووری ئەوروپا پێشەوەی دیمەنی سیاسی داگیر کردووە و توندوتیژییەکەی لەگەڵ هەر وەرزێکی هەڵبژاردندا نوێ دەبێتەوە. سەرەڕای جیاوازی چوارچێوەی نەتەوەیی، ئەم وڵاتانە ڕووبەڕووی کێشەی هاوشێوە دەبنەوە: سەرهەڵدانی گوتاری راستڕەوی دژە کۆچبەران، لادانی پارتە چەپەکانی ناوەڕاست بەرەو هەڵوێستی توندتر لەسەر دۆسیەی کۆچبەران، و نەبوونی ڕوونکردنەوەیەکی پێکهاتەیی جددی بۆ هۆکارەکانی شکستی تێکەڵاوبوون لە نێو کەمینەی تازە هاتووەکاندا. دانمارک لەم چوارچێوەیەدا وەک توندترین مۆدێل لە ئێستادا دەردەکەوێت، کە لەم ساڵانەی دواییدا هەندێک لە توندترین یاساکانی کۆچبەریی و تێکەڵاوبوون لە جیهانی ڕۆژئاوادا پەسەند کردووە. ئەم خوێندنەوەیە دانمارک وەک مۆدێلێکی شیکاری وەردەگرێت، نەک لەبەر ئەوەی جیاوازی پێکدەهێنێت – چونکە ئەم دژایەتیانە بە ڕوونی سەرسوڕهێنەر بەرجەستە دەکات – بەڵکو لەبەر ئەوەی من لەوێ نیشتەجێم و لە نزیکەوە چاودێری پەرەسەندنەکانی دەکەم، کە ڕێگەم پێدەدات لە ناوەوە چاودێری ئەم کێشانە بکەم. ئەم دۆخە لە جەوهەری خۆیدا گشتییە و بۆ چوارچێوەی هاوشێوە لە وڵاتانی تری ئەوروپا کە سیستەمی خۆشگوزەرانی پێشکەوتوویان هەیە، جێبەجێ دەکرێت.

تێبینیەک بۆ خوێنەر: دیمەنی حیزبی دانمارک
دیمەنی سیاسی دانیمارک بەسەر دوو بلۆکی سەرەکیدا دابەش بووە. بلۆکی ڕاستڕەوی شین پێکهاتووە لە ڤێنسترێ (پارتی لیبرال مێژووی)، پارتی گەلی دانیمارک – Dansk Folkeparti (ناسیونالیست پۆپۆلیست)، کە لە سەرەتای هەزارەوە گوتاری دژە کۆچبەرانی دامەزراندووە کە بووەتە سەرچاوەیەک بۆ کێبڕکێی سیاسی لە وڵاتدا و هەموو دیمەنی سیاسی لەسەر ئەم بابەتە بەرەو ڕاست پاڵ پێوەناوە.
بلۆکی چەپی سوور پارتی سۆسیال دیموکرات پێک دەهێنێت کە نموونەیەکی بەرچاوی لادانی چەپ بەرەو ڕاست لە دۆسیەی کۆچبەراندا دەکات، کە سەرکردایەتی حکومەتەکانی کردووە کە هەندێک لە توندترین یاساکانی کۆچبەران لە مێژووی دانیمارکدا دەرکردووە سەرەڕای ئەوەی مێژوویەکەیان سەر بە چەپی کۆمەڵایەتیە. پارتی گەلی سۆسیالیست – سۆسیالیستسک فۆلکپارتی پێگەیەکی میانڕەوی داگیر کردووە.
هاوپەیمانی سوور و سەوز نوێنەرایەتی ئاشکراترین باڵی چەپ دەکات لەسەر ئاستی پەرلەمان لە ڕەتکردنەوەی ڕەگەزپەرستی بەرامبەر بە کۆچبەران و داواکردنی سیاسەتی تێکەڵاوبوون لەسەر بنەمای پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ڕوونکردنەوەیە ناکۆکییە بنەڕەتییەکان ناشارێتەوە: هەڵوێستەکانی لەسەر سیاسەتی دەرەوە و پڕچەککردن دووری خستووەتەوە لە هەڵوێستی سۆسیالیستی تەقلیدی دژ بە جەنگ و میلیتاریزم پشتگیری لە زیادکردنی خەرجییەکانی بەرگری کردووە لەسەر حسابی پاراستنی کۆمەڵایەتی، و تەنانەت پێشنیاری درێژکردنەوەی خزمەتی سەربازی زۆرەملێ بۆ ژنان کردووە لە جیاتی ئەوەی داوای هەڵوەشاندنەوەی بکەن. ئەم پەرەسەندنانە وای لە هێزەکانی چەپی ڕادیکاڵ کردووە کە ناڕەزایی ئاشکرا دەرببڕن سەبارەت بە دابینکردنی ئەو بژاردەیە بە بژاردەیەکی چەپی باوەڕپێکراو، تەنانەت ئەگەر لە دۆسیەی مافە کۆمەڵایەتییەکان و تێکەڵاوبووندا باشترین بژاردە بێت کە دیمەنی پەرلەمانی ئێستا پێشکەشی دەکات.
لە دەرەوەی ئەم بلۆکە پەرلەمانییانە، پارت و ڕێکخراوە چەپە ڕادیکاڵەکان لە دانمارک چالاکن بەبێ ئەوەی نوێنەرایەتی پەرلەمانیان هەبێت، بەڵام بەشێکی زیندوو و گرنگی دیمەنی چەپ پێکدەهێنن: پارتە کۆمۆنیستەکان بە ئاراستە جۆراوجۆرەکانیان، ڕێکخراوە سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکان، بزووتنەوە ئەنارکیستەکان و سەندیکاکانی کرێکارانی سەربەخۆ. ئەم هێزانە چ لە ناوەوە و چ لە دەرەوەی پەرلەمان کار بکەن، سەرچاوەی سەرەکی فشارن بۆ پاراستنی دەستکەوتە کۆمەڵایەتییەکان و بەرهەڵستکاری گوتاری راستڕەوی دژە کۆچبەران.
ئەم دابەشکردنە حزبییە تەنها نەخشەیەکی ڕێکخراوەیی نییە. ئەمە کلیلی تێگەیشتنە لە سروشتی مشتومڕی بەردەوامی کۆچبەران و تێکەڵاوبوون لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی ئێستای پێش هەڵبژاردنی یاسادانان کە بڕیارە لە 24ی ئاداری 2026 بەڕێوەبچێت. لە نێوەندی ئەم هەڵمەتەدا لە چوارچێوەی کێبڕکێی توند لە نێوان هەردوو کوتلەدا، پرسی پەنابەران و تێکەڵاوبوون بە قورساییەکی بەرچاوەوە دەگەڕێتەوە بۆ پێشەوەی مشتومڕی سیاسی، وەک ئەوەی وەک یەکێک لە کێشە بنەڕەتییەکانی هەڕەشە لە یەکگرتن و داهاتووی کۆمەڵگای دانیمارک پێشکەش بکرێت.
زۆربەی پارتەکان، لەوانە هەندێک پارتی چەپی ناوەڕاست، سەرکەوتن یان شکستی تێکەڵبوون لە ڕێگەی فاکتەری کولتووری، ئایینی و نەژادیەوە ڕوون دەکەنەوە. ئەم فاکتەرانە بێ گومان ڕۆڵ دەگێڕن لە هەندێک لایەنی تێکەڵاوبوون، بەڵام کاریگەرییان سنووردار و ناتەواوە بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردەکە لە جەوهەرەکەیدا. لەجیاتی مامەڵەکردن لەگەڵ تێکەڵاوبوون وەک پرۆسەیەکی ئاڵۆزی کۆمەڵایەتی و مێژوویی کە فاکتەرە پێکهاتەیی، دەروونی و ئابوورییەکانی تێدا تێکەڵ دەبن، کورت دەکرێتەوە بۆ دروشمی سادەکراوی کەلتووری و ئایینی کە بۆ وروژاندنی ترس و کۆکردنەوەی دەنگدەران بەکاردەهێنرێت.
لێرەدا پێویستە جیاوازی لەنێوان دوو جۆر “بەهای دانیمارکی” بکرێت: بەها ڕەسەنەکان لەسەر بنەماکانی هاووڵاتیبوون، یەکسانی و کەرامەتی مرۆڤ کە لە دەستوور و پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤدا هاتووە، و “بەها دانیمارکییەکان” کە مافەکان بە ناوی “ناسنامەی نەتەوەیی” بانگەشەی بۆ دەکەن و لە جەوهەری ئەوان لەسەر بنەمای لێبوردەیی و ڕەگەزپەرستی دامەزراون. جیاکاری و شۆڤێنیزمی نەتەوەیی. ئەم گوتارە لە پراکتیکدا دەبێتە هۆی مامەڵەکردن لەگەڵ دانیشتوانی وڵاتی کۆچبەر، نەوەی یەکەم و دووەم کە لە دانمارک لەدایک بوون و گەورە بوون، وەک تۆمەتبارێک کە پێویستە بە بەردەوامی بێتاوانی خۆیان بسەلمێنن بەهۆی ئینتیمای ئایینی یان نەتەوەیییانەوە، هەرچەندە زۆربەیان کار دەکەن، بەشداری دەکەن و بە شێوەیەکی کاریگەر تێکەڵ بە کۆمەڵگای دانیمارک دەبن. هەندێک لەم وتارانە لە بەها مافییەکان تێدەپەڕن کە دەستووری دانمارک و پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ گەرەنتی کردوون.
لەگەڵ ئەوەشدا، پرسیارێکی قووڵتر بە دەگمەن لە مشتومڕی گشتیدا دێتە پێشەوە، نە لەلایەن بلۆکی شین و نە لەلایەن زۆربەی پارتەکانی بلۆکی سوورەوە: دەوڵەت لە مێشکی ئەو کەسانەدا چی دەگەیەنێت کە بەشێکی زۆری ژیانیان لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتێکدا بەسەر بردووە کە سەرکوت و تاڵانی دەکات؟ و چۆن ئەم ئەزموونە ڕەگداکوتاوە کاریگەری لەسەر پەیوەندییان لەگەڵ هەر وڵاتێکی تر هەیە؟ ئەم بابەتە تەنها بۆ نەوەی یەکەم سنووردار نییە، چونکە ئەم وێنەیەی دەوڵەت دەتوانرێت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بگوازرێتەوە بۆ نەوەی دووەم کە لە دانیمارک لەدایک بووە، لە ڕێگەی زمانی ڕۆژانەی ماڵەوە و شێوازی قسەکردن دەربارەی دامەزراوەکان، دەسەڵات و یاسا. ئەو منداڵەی کە لە ژینگەیەکدا گەورە دەبێت کە بە گومان و ترسەوە سەیری دەوڵەت دەکات، لەوانەیە ئەم بۆچوونە بە میرات وەربگرێت پێش ئەوەی ئەزموونی خۆی لەگەڵیدا هەبێت، ئەمەش وادەکات چارەسەرکردنی ئەم ڕەهەندە سایکۆلۆژی و مێژووییە پێویستییەک بێت کە کاریگەری لەسەر نەوەکان هەیە، نەک تەنها تاکەکان.
دەوڵەت بەو شێوەیەی کە دەیانناسی: دەزگایەکی سەرکوتکردن، نەک دامەزراوەیەکی خزمەت
زۆرێک لە پەنابەرانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەندێک ناوچەی ئاسیا و ئەفریقا زۆربەی تەمەنیان لە ژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆر و گەندەڵدا بەسەر بردووە بۆ ئەوان دەوڵەت دامەزراوەیەکی گشتی نەبوو کە خزمەتی کۆمەڵگا بکات و مافەکانی ئەندامەکانی بپارێزێت. لە ئەزموونی ڕۆژانەیاندا، دەزگایەکی دەسەڵات سەرکوتکەر بوو کە بە شێوەیەکی گشتی لە بەرژەوەندی نوخبەیەکی تەسک لەسەر حسابی کۆمەڵگا کار دەکرد، کە پەیوەندی بە گەندەڵی سیستماتیک، بەرتیل، دەزگا ئەمنییەکان هەبوو کە بەسەر ژیانی گشتیدا زاڵ بوون و بیرۆکراسییەک کە بەرپرسیاری خەڵک نەبوو. زۆرجار دەسەڵاتێکی هەڵنەبژێردراو بوو، یان پەنا دەباتە بەر هەڵبژاردنی ساختە و ساختە کە جگە لە ڕووکەشێک بوو بۆ شەرعیەتدان بە یاسایەک کە پێشتر هەبوو، و مامەڵەکردن لەگەڵ خەڵک وەک هاووڵاتییەکی ملکەچ نەک هاووڵاتییەکی خاوەن ماف.
ئەم ئەزموونە ڕەگدارە قووڵەی هەڵبژاردنە ساختە یان نەبوونی تەواوی هەڵبژاردنەکان بەشێکی ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە ئامارەکانی دیموکراسیەکانی سکاندیناڤیا ڕەنگدانەوەی هەیە: ڕێژەی دەنگدەرانی کەمە لە نێو دانمارکیەکان بە ڕەچەڵەک بیانی بە بەراورد بە هاوڵاتیانی ڕەسەن. بەشداریکردن لە هەڵبژاردن ڕەفتارێکی زگماکی نییە. ئەمە کردارێکی بەدەستهاتووە کە لەسەر متمانەیەکی قووڵ بنیات نراوە کە دەنگی تاک جیاوازییەکی ڕاستەقینە دروست دەکات. ئەوانەی کە لە ژیانیاندا هیچیان نەزانیوە جگە لە سندوقەکانی دەنگدان کە هیچ شتێک ناگۆڕن، یان بۆ ساختەکردنی خواستی خەڵک بەکار دەهێنرێن، پێویستیان بە کات و ئەزموونێکی بەرجەستە هەیە بۆ ئەوەی قەناعەت بەوە بهێنن کە شتەکان لێرە جیاوازن.
لەوەش گرنگتر ئەوەیە کە ئەم ویلایەتانە لە زۆر حاڵەتدا لە بۆشاییدا سەریان هەڵنەداوە. ئەوان دەسەڵاتیان پێکهێنا و پتەویان کرد لە ڕێگەی هاوپەیمانییەکی نزیک لە نێوان سەرکردە سیاسیەکان و نوخبەی سەرمایەداری ناوخۆیی و جیهانی کە سوودیان لێوەردەگرن. ئەو وڵاتانەن کە زۆرجار پاڵپشتی سیاسی و سەربازی و دارایی لە وڵاتانی ڕۆژئاوا وەردەگرن بە دانمارکەوە بە بیانووی سەقامگیری ناوچەکە و بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی، لە هەمان کاتدا کۆمەڵگای مەدەنی تێکدەشکێنن و ڕێگری لە هەر جۆرە رێکخراوێکی سەربەخۆی دیموکراتی یان یەکێتی دەکەن. ئەم چوارچێوە نێودەوڵەتییە بەشێکی دانەبڕاوە لە تێگەیشتن لە قەیرانەکە: کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوا کە ئەمڕۆ پرسیار لە هۆکارەکانی ئاستەنگی تێکەڵاوبوون دەکەن، لە هەمان کاتدا بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی گەورەیان هەیە بۆ نایەکسانی ئابووری و هێشتنەوەی ئەو ڕژێمانەی کە ئەم پەنابەرانەیان دروستکردووە و ئەم پەیوەندییە قووڵەی بێ متمانەیی و ترس بەرامبەر بە دەوڵەتیان تێدا دروست کردووە.
لەم جۆرە ڕژێمە سەرکوتگەر و گەندەڵانەدا، زۆر سروشتییە کە خەڵک هەوڵ بدەن فێڵ لە دەوڵەت بکەن نەک هاوکاری لەگەڵیدا بکەن. ئەوان خۆیان لە ڕێوشوێنی فەرمی دوور دەخەنەوە، خۆیان لە یاسا و باج دەدزێن، بەدوای ڕێگای نافەرمی دەگەڕێن بۆ تەواوکردنی مامەڵەکانیان، و پشت بە تۆڕی پەیوەندییە کەسیی و خێزانی و ناوچەییەکان دەبەستن نەک دامەزراوە گشتییەکان کە کەس متمانەی پێناکات. ئەمە تایبەتمەندییەکی کەلتووری بۆماوەیی نییە بە مانای بنچینەیی سادە. ئەمە لە زۆربەی بەشەکاندا دەرئەنجامی لۆژیکی ئەزموونێکی مێژوویی درێژ و بۆماوەییە لەگەڵ دەوڵەتێک کە بە شێوەیەکی سیستماتیک کۆمەڵگای سەرکوت و تاڵان کردووە نەک خزمەتی بکات.
ئەم ئاڵۆزییە بە ڕەهەندێکی تر دەوڵەمەند دەبێت کە مشتومڕی گشتی زۆر جار پشتگوێی دەخات: زۆرێک لە پەنابەران نەک تەنها ئەزموونی سیاسی لەگەڵ دەوڵەتی دیکتاتۆردا هەڵدەگرن، بەڵکو ئازاری جەنگ و ئاوارەبوون و چەوساندنەوەیان هەیە کە سێبەرێکی قووڵ دەخاتە سەر توانایان بۆ متمانە کردن بە هەر دامەزراوەیەک بێ گوێدانە سروشتی خۆی. ئەم ڕەهەندە سایکۆلۆژییە بە تەنها بە ڕوونکردنەوەی دامەزراوەیی چارەسەر ناکرێت. پێویستی بە پاڵپشتی پسپۆڕی هەیە کە دەبێت بەشێکی دانەبڕاو بێت لە هەر سیاسەتێکی جددی یەکخستن.

دەوڵەتی خۆشگوزەرانی: مۆدێلێک بە خەباتی چینایەتی لەدایک بووە

کاتێک ئەم پەنابەرانە دەگەنە دانیمارک، خۆیان دەبیننەوە کە زۆر جیاوازە لە هەموو ئەو شتانەی کە دەیانناسی. هەرچەندە دەوڵەتی مۆدێرن لە کۆتایی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی چینایەتی لەناو سیستەمی سەرمایەداریدا دەمێنێتەوە بەڵام لە دانمارک و وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا بە گشتی پشت دەبەستێت بە دامەزراوە دیموکراتیەکان، هەڵبژاردنی ئازاد و سەربەخۆ، شەفافییەت دامەزراوەیی تا ڕادەیەک بەرز و یاسا یاساییەکان کە بە شێوەیەکی یەکسان بەسەر هەموواندا جێبەجێ دەکرێن، بێ گوێدانە ئینتیمایان و دەوڵەمەندییان – مۆدێلێک کە بە هیچ شێوەیەک بەراورد ناکرێت لەگەڵ ئەوەی لە وڵاتانی سەرەکی خۆیاندا ئەزموونیان کردووە.
لەگەڵ ئەوەشدا، داننان بەم دەستکەوتانە مانای پشتگوێخستنی کەسایەتی چینایەتی دەوڵەتی دانمارک نییە. چونکە لە کۆتاییدا دەوڵەتێکی سەرمایەدارییە کە لە چوارچێوەی سیستەمێکی ئابووریدا کار دەکات کە سەروەت و سامان چڕدەکاتەوە و نایەکسانی کۆمەڵایەتی بەرهەم دەهێنێتەوە. پەروەردەی گشتی بەخۆڕایی، چاودێری تەندروستی گشتی، سیستەمی ئاسایشی کۆمەڵایەتی و یاساکانی پاراستنی کرێکاران لەگەڵ دەوڵەتی دانمارک لەدایک نەبوون. ئەوان لە دەیان ساڵی درێژ لە خەباتی کۆمەڵایەتی و ڕێکخراوەیی نێوان کرێکاران و سەرمایە دەرهێنراون و هەرگیز دەستبەرداربوونێکی ئارەزوومەندانە لە چینی فەرمانڕەوا نەبوون. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئەم مۆدێلە سکاندیناڤیایە – دەوڵەتی خۆشگوزەرانی – لە نەوەدەکانەوە دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە، کاتێک پارتە سۆسیال دێموکراتەکان بەرەو ناوەندی لیبرال ڕۆیشتن و وردە وردە واز لەو ئەولەویاتانە دەهێنن کە ئەم مۆدێلەیان داڕشتبوو لە بەرژەوەندی بەڕێوەبردنی سەرمایەداری نەک بەرەنگاربوونەوەی.
ئەم دەستکەوتانە بۆ هەمیشە پارێزراو نین. ئەوان هەمیشە ڕووبەڕووی داڕمان دەبنەوە هەرکاتێک بزووتنەوەی چەپ و سەندیکاکان لاواز دەبن و بوونی لە فەزای گشتیدا کەم دەبێتەوە. مێژووی سەرمایەداری دەیسەلمێنێت کە سەرمایە خۆبەخشانە دەستبەرداری ئەو شتانە نابێت کە لێی سەندراوەتەوە، و هەر دابەزینی هێزی ڕێکخراوی کۆمەلایەتی پەنجەرەیەک دەکاتەوە بۆ کەمکردنەوەی ئەم مافانە لە ژێر بیانووی نوێدا. کەواتە پاراستن و پەرەپێدانی ئەم دەستکەوتانە لە هەموو نەوەیەکدا مەرجدارە بە هۆشیاری بزووتنەوە چەپ و پێشکەوتووەکان و بەردەوامی ڕێکخراوەکانیان و بەشداری سیاسی چالاکیان.
ئەم ڕاستییە مێژووییە کلیلی سەرەکییە بۆ تێگەیشتن لە سروشتی دەوڵەتی دانیمارک. کاتێک بە کۆچبەرێک یان پەنابەرێک دەگوترێت کە دەوڵەت لێرە جیاوازە، ئەم لێدوانە ئەبستراکت دەمێنێتەوە مەگەر لەگەڵ ئەو چوارچێوە مێژووییەی کە ئەم جیاوازییەی بەرهەمهێناوە: بزووتنەوەی کرێکاری رێکخراو، مانگرتن و ناڕەزایی دەربڕین، سەوداگەری بەکۆمەڵ، و خەباتی سیاسی کە نەوەکان درێژەی کێشاوە پێش ئەوەی ببێتە هۆی ئەم ئاستە لە مافە کۆمەڵایەتییەکان.
ئەم دەوڵەتەش پشت بە سیستەمێکی یاسایی دەبەستێت کە لەسەر بنەماکانی مافەکانی مرۆڤ دامەزراوە، لەوانە یەکسانی یاسایی نێوان ژن و پیاو، جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت، پاراستنی مافەکانی منداڵان، و مافی هەموو هاوڵاتیان و دانیشتووان بۆ پەروەردە، تەندروستی و کەرامەتی مرۆڤ بێ گوێدانە پێگەی کۆمەڵایەتی و ئابوورییان. بۆ زۆرێک لە پەنابەران کە لە کۆمەڵگاکانەوە دێن کە ئەم مافانە پارێزراوی یاسایی پێویستیان نییە، تێکەڵکردنی ئەم یاسایانە و تێگەیشتن لە لۆژیکیان تەنها گونجاندنێکی کەلتووری نییە، بەڵکو بەشێکی گرنگە لە تێگەیشتن لە سروشتی دەوڵەتی دیموکراتی عەلمانی و شێوازی کارکردنی.
یەکێک لە دیارترین ئەنجامەکانی ئەم سیستەمە ئەوەیە کە ئەو ژنە کۆچبەرەی کە لە ژینگەیەکەوە دێت کە ژنان بەدەست جیاکاری یاسایی و کۆتوبەندی کۆمەڵایەتی توندەوە دەناڵێنن ڕووبەڕووی سیستەمێکی ماف دەبێتەوە کە پارێزگاریی فراوانتری لە بوارەکانی کار، خوێندن، جیابوونەوە، بەخێوکردنی منداڵ و ئازادی هاتووچۆ دەستەبەر دەکات. ئەو زۆرجار بۆ یەکەم جار ئەو مافە یاساییانە دەدۆزێتەوە کە لێیان بێبەش کراوە.
زۆرینەی پەنابەران وردە وردە خۆیان لەگەڵ ئەم مۆدێلە دەگونجێنن و بە شێوەیەکی ئەرێنی و کاریگەر مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن. ئەوان فێردەبن متمانە بە دامەزراوە گشتییەکان بکەن، بچنە ناو بازاڕی کارەوە، باج بدەن، بەشداری لە ژیانی کۆمەڵگەدا بکەن و منداڵەکانیان لەم سیستەمەدا پەروەردە بکەن. زۆربەیان بوونەتە بەشدارێکی چالاک لە هەموو بوارەکانی کۆمەڵگای دانیمارک، لەوانە کەرتە ئابوورییە گرنگەکانی وەک چاودێری تەندروستی، خزمەتگوزاری، گواستنەوە، بیناسازی و پیشەسازیی خۆراک.
لە هەندێک کەرتدا، هێزی کاری بیانی ئێستا زۆرینەی هێزی کار پێکدەهێنن، چونکە ئەم کەرتانە پێویستیان بە ئامادەیی هەیە بۆ کارکردن لە هەلومەرجێکی سەخت و کاتژمێرێکی درێژدا. ئەم بەشدارییە ئابوورییە ڕاستەقینەیە بە دەگمەن دەچێتە ناو مشتومڕی سیاسی گشتی، کە خولیای لایەنە نەرێنییەکانە. ئەمە بەشدارییەکە کە شایەنی ڕێزلێنان و پێزانینە نەک فەرامۆشکردن.
هەروەها دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت کە تێکەڵاوبوون لە بازاڕی کار تەنها بەربەستی کۆچبەران نییە. توێژینەوەکان بوونی جیاوازی پێکهاتەیی ڕاستەقینە دەسەلمێنێت: داواکارانی خاوەن ناوی بیانی بە ڕێژەیەکی بەرزتر ڕەت دەکرێنەوە بە بەراورد بە هاوتاکانیان کە ناوی دانمارکی هەیە، بێ گوێدانە بڕوانامەکانیان. ئەم جیاکارییە کێشەیەکی تاکەکەسی نییە، بەڵکو لایەنگیرییەکی پێکهاتەیی لەناو بازاڕی کاری سەرمایەداریدا و چارەسەرکردنیشی پێویستی بە یاسادانانی توند و فشاری ڕێکخراوی سەندیکایە.
لەگەڵ ئەوەشدا، کەمینەیەکی بچووک هەیە کە بۆ ماوەیەکی درێژتر بە دیلی ئەزموونی کۆن لەگەڵ دەوڵەت و میراتی پیاوسالاری دیکتاتۆریدا دەمێنێتەوە و مامەڵە لەگەڵ سیستەمی دانمارک دەکات بە لۆژیکی ئەوەی کە لە وڵاتی پێشووی خۆی پێی ڕاهاتووە: پەنابردن بۆ کاری نافەرمی، هەوڵدان بۆ خۆلادان لە یاساکان، پشت بەستن بە تۆڕە نافەرمییەکان نەک دامەزراوە گشتییەکان. یان هەوڵدان بۆ سەپاندنی سنوور بەسەر ژنان لە خێزان و بەخێوکردنی منداڵدا کە پێچەوانەی سیستەمی مافەکانە کە یاسای دانمارک بۆ هەمووان گەرەنتی دەکات. لە هەندێک حاڵەتدا، مەسەلەکە تەنها پەیوەندی بە دەوڵەتەوە نییە، بەڵکو فشاری کۆمەڵگە، مەزهەب و ئایینە، کە هێزێکی هاوتەریب پێکدەهێنێت کە کێبڕکێ لەگەڵ دامەزراوە گشتییەکان دەکات و بەسەر تاکەکاندا، بەتایبەتی ژنان و منداڵان، دەسەپێنێت لەگەڵ ئەو نۆرمانەی کە دژ بە سیستەمی مافەکانی دانیمارکن. ئەم دەسەڵاتە کۆمەڵایەتییە هاوتەریبە پێویستی بە چارەسەری سەربەخۆیە کە ڕوونکردنەوەی دامەزراوەیی بەتەنیا بەس نییە.

سیاسەتەکانی یەکخستن و کێشەی تێگەیشتن لە دەوڵەت

شکستی تێکەڵاوبوونی ئەم کەمینەیە بە شێوەیەکی گشتی لە مشتومڕی سیاسی زاڵدا وەک کێشەیەکی بنەڕەتی کولتووری یان ئایینی ڕوون دەکرێتەوە کە پاساوی سنووردارکردنی زیاتر، تاقیکردنەوەی زیاتر و مەرجی زیاتر دەدات. ڕوونکردنەوەیەکی وردتر و واقیعیانە ئەوەیە کە کێشەکە لە زۆر حاڵەتدا گواستنەوەیەکی ئازاربەخشە لە تێگەیشتنێکی قووڵ بۆ دەوڵەت وەک ئامرازێکی سەرکوت و گەندەڵی بۆ چەمکێکی جیاوازی بنەڕەتی کە تێیدا دەزگایەکی هاوکاری کۆمەڵایەتی دەبینێت کە شایەنی متمانە و بەشداریکردنە . ئەوانەی لە ئەزموونی دیکتاتۆرییەوە هاتوون پێویستیان بە کات و وەبەرهێنانی ڕاستەقینەیە بۆ ئەوەی تێبگەن کە پەیوەندی نێوان کۆمەڵگا و دەوڵەت لە دانمارک لەسەر یاسایەکی تەواو جیاواز لەوەی کە ئەوان ئەزموونیان کردووە.
سیاسەتەکانی ئێستای تێکەڵاوبوونی دانمارک وەک پێویست چارەسەری ئەم ڕەهەندە بنچینەییانە ناکات. لەجیاتی تەرکیز خستنە سەر ڕوونکردنەوەی سروشتی دامەزراوەکانی دەوڵەت و میکانیزمی کارکردنیان و مێژووی خەباتی بەرهەمهێنان، لەم ساڵانەی دواییدا، لە ژێر فشاری ڕاستڕەو و ڕاستڕەوەکاندا، سیاسەتێکی تێکەڵاوبوون کەڵەکە بووە کە ئاراستەی توندکردنی یاساکان، فراوانکردنی تاقیکردنەوەکانی بەهاکان و سەپاندنی سنووردارکردنی زیاتر لەسەر نیشتەجێبوون و هەندێک مافە کۆمەڵایەتییەکان دەکات. ئەو سیاسەتانەی کە لەو گریمانەی پێشترەوە سەرچاوە دەگرن کە پەنابەر بە گشتی کێشەیەکە کە دەبێت کۆنتڕۆڵ بکرێت، نەک مرۆڤێک کە هەڵگری ئەزموونێکی مێژوویی ئاڵۆزە کە پێویستە لێی تێبگات و بە جدی مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.
ئەم شێوازە تەنها شکستی هێناوە لە بەدەستهێنانی یەکخستن. لەوانەیە لە هەندێک لە پەنابەراندا ئەو وێنە کۆنەی دەوڵەت بەهێز بکات کە دەوڵەت وەک قەوارەیەکی دوژمن چاوەڕێیان دەکات، کە ڕێک پێچەوانەی ئەو سیاسەتەیە کە سیاسەتەکانی تێکەڵاوبوون هەوڵی بەدەستهێنانی دەدەن.
بە پێچەوانەوە، تێکەڵاوبوونی ڕاستەقینە پێویستی بە ڕوونکردنەوەیەکی ڕوون هەیە سەبارەت بە چۆنیەتی کارکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون، پەیوەندی ئۆرگانیکی نێوان باج و خزمەتگوزاری گشتی، و ڕۆڵی سەندیکاکان و یاساکانی کار لە پاراستنی کرێکاران. فێربوونی زمان بێ گومان پێویستە، بەڵام بەتەنیا بەس نییە بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵگا. تێگەیشتن لە دەوڵەت و دامەزراوەکانی و تێگەیشتن لە پەیوەندی نێوان مافە کۆمەڵایەتییەکان و پابەندییە هاوبەشەکان، لە توانای قسەکردن بە زمانی دانمارکی کەمتر گرنگ نییە.

بەشداریکردن لە هاوکاری کۆمەڵایەتی
لە نێو ئەو چەمکانەی کە پێویستە لە چوارچێوەی تێکەڵاوبووندا دووبارە دابڕێژرێنەوە چەمکی کاری نافەرمییە، کە لە دانیمارک بە “کاری ڕەش” ناسراوە. لە هەندێک وڵات کارکردن بەبێ تۆمارکردن و پێدانی باج بە شتێکی سروشتی و پێویست دادەنرێت بۆ مانەوە و هەندێک جار وەک جۆرێک لە بەرگری لە دژی دەوڵەتێکی گەندەڵ تەماشا دەکرێت کە شایەنی پارە نییە. ئەم لۆژیکە لە چوارچێوەی ڕژێمە دیکتاتۆرەکاندا تێدەگات کە باج بۆ بەرژەوەندی فەرمانڕەواکان تەرخان دەکەن نەک بۆ خزمەتی کۆمەڵگا.
لەگەڵ ئەوەشدا، ناتوانرێت پارادۆکسێکی گەورە پشتگوێ بخرێت: خاوەن سەرمایەی دانیمارکی خۆیان پەنا دەبەنە بەر خۆدزینەوە لە باج و کاری ناڕەسمی لە رێگەی شێوازێکی زۆر ئاڵۆزتر و لە قەبارەیەکی گەورەتردا، لە ڕێگەی پەناگەی باج، کۆمپانیا وەهییەکان و دەربازگەیەکی یاسایی کە بۆ خزمەتکردنیان دروستکراوە. چڕکردنەوەی ڕەخنەی گشتی و سیاسی لەسەر کرداری کەمینەی کۆچبەران لە کاتێکدا چاوپۆشی لە خۆدزینەوە لە باج لەلایەن چینی سەرمایەدارەوە نە هەڵوێستێکی بێلایەن و نە پرەنسیپییە.
لەگەڵ ئەوەشدا، لە وڵاتێکی وەک دانمارک کە پشت بە سیستەمی باجی پێشکەوتووخوازی بەکۆمەڵ دەبەستێت – لە ڕێگەی تێکۆشانەوە داگیرکراوە و لە ڕێگەی رێکخراوەوە پارێزراوە – بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، کاری نافەرمی تەنها سەرپێچییەکی یاسایی نییە، بەڵکو لاوازکردنی سیستەمێکی هاوپشتی کۆمەڵایەتییە کە بە درێژایی نەوەکان بنیات نراوە. هەر باجێک لێرە دەدرێت بۆ قوتابخانە و نەخۆشخانە و ژێرخانی ئابووری و سیستەمی ئاسایشی کۆمەڵایەتی دەڕوات کە هەمووان سوودی لێوەردەگرن.
کاتێک مرۆڤ لەم پەیوەندییە ئۆرگانیک تێدەگات لەنێوان ئەوەی دەیدات و ئەوەی کۆمەڵگا وەریدەگرێت، پێدانی باج دەبێتە کردارێکی تەواو جیاواز. چیتر ملکەچی دەسەڵاتێکی دەرەکی نییە. دەبێتە بەشداری خۆبەخشانە لە سیستەمێکی هاوکاری کۆمەڵایەتی کە هەمووان سوودی لێوەردەگرن.
هەمان شت بۆ هەوڵدان بۆ خۆلادان لە یاساکان جێبەجێ دەکرێت. لە ڕژێمە دیکتاتۆرەکاندا، خەڵک لەوانەیە بەرگری لە دەوڵەت وەک جۆرێک لە بەرگری لە خۆیان و تەنانەت وەک دژایەتییەکی ڕەوا بۆ ڕژێمێکی گەندەڵ ببینن. لە کۆمەڵگایەکدا کە لەسەر دامەزراوە گشتییە هاوبەشەکان دامەزراوە، ئەم کردارانە متمانەی هاوبەشی نێوان کۆمەڵگا و دەوڵەت لاواز دەکات و ئەو سەرچاوانە کەم دەکاتەوە کە قوتابخانە و نەخۆشخانە و خزمەتگوزارییە گشتییەکان پشتی پێ دەبەستن.
هەمان لۆژیکا بەسەر دیاردەی دوورکەوتنەوە لە کار و ڕاگەیاندنی هەڵەی نەخۆشی بۆ بەدەستهێنانی قازانجی کۆمەڵایەتی کە مرۆڤ مافی نییە، جێبەجێ دەکرێت. لەو وڵاتانەی کە دەوڵەت هاوڵاتیانی تاڵان کردووە، دەستبەسەرداگرتنی سوودەکانی سیستەمی کۆمەڵایەتی لەوانەیە وەک ڕێگەیەک بۆ بەدەستهێنانەوەی مافەکان یان تۆڵەسەندنەوە لە دەسەڵاتێکی نادادپەروەر تەماشا بکرێت. بەڵام ئەم لۆژیکە بە تەواوی پێچەوانە بووەتەوە لە کۆمەڵگایەکدا کە لەسەر بنەمای هاوپشتی کۆمەڵایەتی دامەزراوە سەرەڕای تایبەتمەندی چینایەتی: ئەم قازانجانە لە گەنجینەی دیکتاتۆرێکەوە نایەت. پارەیان لە باجی کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیر وەردەگیرێت کە ئەم سیستەمەیان لە دەیان ساڵ خەباتی بەکۆمەڵدا دامەزراندووە. خۆلادان زیان بە دەوڵەت ناگەیەنێت وەک دامەزراوەیەکی ئەبستراکت زیان بە هاوکاری کۆمەڵایەتی دەگەیەنێت کە هەمووان سوودمەند دەبن، بە خودی پەنابەران.
لەوەش جدیتر، ئەم کردارە هەڵانە هەرچەندە لە کەمینەیەکی بچووکەوە سەرچاوە دەگرن، بیانوویەکی زێڕین بۆ ڕاستڕەو و ڕاستڕەوەکان دەڕەخسێنن بۆ بەهێزکردنی وتاری ڕەگەزپەرستی و وێنا کردنی هەموو کۆچبەران وەک بارگرانییەکی سەر کۆمەڵگا. ئەمە گوتارێکە کە ئەوان لە کۆتاییدا بەکاری دەهێنن بۆ پاساوی کەمکردنەوەی دەستکەوتە کۆمەڵایەتییەکان کە کاریگەری لەسەر هەمووان هەیە، دانیشتوانی ڕەسەن و کۆچبەران. لەبەر ئەوە لە بەرژەوەندی پەنابەران خۆیاندایە پێش هەر ڕەچاوکردنێکی تر، هۆشیارترین کەس بن لە پاراستنی ئەم دەستکەوتانە و هیچ بیانوویەک بۆ ئەوانەی دەیانەوێت هەڵوەشاندنەوەیان بکەن.
تێکەڵاوبوونی ڕاستەقینە: ئەزموونێکی کۆمەڵایەتی و بەرپرسیارێتییەکی هاوبەش
لەبەر هەموو ئەم هۆکارانە بەیەکەوە، سیاسەتەکانی تێکەڵاوبوون دەتوانرێت نموونەی کرداری و بەرجەستە لەخۆ بگرێت کە ئەم چەمکانە لە واقیعی ڕۆژانە نزیک دەکاتەوە: چۆن قوتابخانە و نەخۆشخانەکان لە ڕێگەی باجەوە پارەیان بۆ تەرخان دەکرێت، چۆن کرێکارێک مافەکانی بەدەست دەهێنێت لە ڕێگەی گرێبەستی دامەزراندنی فەرمی و سەندیکاکاکان، چۆن یاساکان کرێکاران دەپارێزن کاتێک دامەزراندن بە فەرمی تۆمار دەکرێت. ئەم تێگەیشتنە دەتوانرێت بە هاندانی بەشداری پەنابەران لە ژیانی سیاسی و مەدەنی و سەندیکاکان و لە ڕێکخراوە ناوخۆییەکان و چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان بەهێز بکرێت.
کاتێک خەڵک دەبینن دامەزراوە دیموکراتییەکان لە ژیانی ڕۆژانەدا چۆن کار دەکەن و چۆن ڕێکخراوە چەپەکان، کرێکاران، سەندیکاکان و بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان توانیویانە مافە کۆمەڵایەتییە فراوانەکان لە ڕێگەی ڕێکخراوی کۆمەلایەتیەوە بەدەست بهێنن، تێکەڵبوون دەبێتە پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە نەک تەنها پابەندبوونێکی کارگێڕی یان تاقیکردنەوەیەکی بەهاکان کە دەوڵەت لە دەرەوە دەسەپێنێت.
تێکەڵاوبوون بەرپرسیارێتییەکی هاوبەشە – کە گومانی تێدا نییە – بەڵام دابەشکردنی ئەم بەرپرسیارێتییە ناتوانێت یەکسان بێت. دەوڵەت لەگەڵ دامەزراوەکانی و میدیاکانی، گەورەترین بەش لەم بەرپرسیارێتییە لە ئەستۆیە، چونکە ئەوان ئامراز، سەرچاوە و دەسەڵاتی پێویستیان هەیە بۆ داڕشتنی سیاسەت و دروستکردنی هۆشیاری گشتی.
دەوڵەت دەبێت وەبەرهێنان بکات لە ڕوونکردنەوەی سروشتی دامەزراوەکانی و مێژووی خەباتیان نەک خۆی بە سەپاندنی تاقیکردنەوەی بەها و توندکردنی یاساکان. میدیا بەرپرسیارێتییەکی تایبەتی لە ئەستۆیە: ئەرکیان ئەوەیە جەخت لەسەر زۆر لایەنی ئەرێنی گەشتی تێکەڵاوبوون بکەن و بیانخەنە ڕوو، نەک گەورەکردنی هەندێک کرداری هەڵە کە وەک دەگمەنن نەک یاسا و دابەشبوونی کۆمەڵایەتی قوڵتر دەکەنەوە.
لەلای خۆیانەوە، ئەو ژمارە کەمەی پەنابەران کە بەردەوام لە ڕوانگەی ئەزموونی ڕابردوویانەوانەوە سەیری دەوڵەت دەکەن، پێویستیان بە پێداچوونەوەیەکی ڕاستەقینە بەو وێنەیە هەیە. دەوڵەتی دانیمارک سەرەڕای کەموکورتییەکانی و ناکۆکییە چینایەتییەکان کە نکۆڵی لێناکرێت، دەزگای گەندەڵی و سەرکوتکردنی ڕۆژانە نییە وەک ئەوەی زۆر کەس لە وڵاتانی پێشوویان دەیانزانی. تا ڕادەیەکی زۆر دامەزراوەیەکی گشتییە کە مافە بنچینەییەکان دەستەبەر دەکات، خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی فراوان دابین دەکات و یاسا لەبەردەم هەموواندا بە یەکسانی دەپارێزێت.
ئەم جیاوازییە بنەڕەتییە ڕێک ئەو شتەیە کە ئەو کەمینەیە پێویستی پێیەتی بۆ تێکەڵاوبوون. ڕێزگرتن لە یاساکان، تۆمارکردنی دامەزراندن، باج دان و مامەڵەکردن لەگەڵ دامەزراوە گشتییەکان تەنها پابەندبوونێکی یاسایی نین کە دەسەڵاتێکی دەرەکی بەسەریدا سەپاندووە، بەڵکو جۆرێک لە بەشداری کاریگەر لە سیستەمێکی هاوکاری کۆمەڵایەتی پێکدەهێنن کە لە ماوەی دەیان ساڵی خەباتی کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیر، چەپ، سەندیکاکان و بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکاندا پێکهاتووە.

بەشداری سیاسی
هەر لەم خاڵە دەستپێکەوە بەشداریکردن لە هەڵبژاردن ئەمڕۆ دەبێتە ئەرکێکی پێویست. دەنگدانی هەڵبژاردن ئامرازێکە بۆ کاریگەری راستەقینە لەسەر ئەو بڕیارانەی کە ڕۆژانە کاریگەری لەسەر ژیانی هەمووان هەیە، هەر لە خزمەتگوزاری تەندروستی و پەروەردەییەوە تا یاسای کار و سیاسەتەکانی نیشتەجێبوون. دانمارکی بە ڕەچەڵەک بیانی کە دەنگ نادەن گۆڕەپانەکە بە کراوەیی بەجێ دەهێڵن بۆ ئەو دەنگانەی کە سیاسەت لەسەر حسابی خۆیان داڕشتووە و وتاری ڕەگەزپەرستی دەردەخات کە ئەوان وەک بارگرانی وێنا دەکات نەک هاوبەش.
لە هەڵبژاردنەکانی 24 ی ئاداری 2026، هیچ بژاردەیەکی چەپی ڕادیکاڵ لە دەنگداندا دەرنەکەوت، کە دەنگدەری چەپ دەخاتە بەردەم هەڵبژاردنێکی تاکتیکی حەتمی: دەنگدان بە هێزە چەپەکانی پەرلەمان کە زۆرترین بەرگری لە مافەکانی کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیر دەکەن و زۆرترین دژایەتی گوتاری ڕەگەزپەرستی دەکەن، لە هەمان کاتدا بەرپرسیارێتی بەردەوامیان هەیە بۆ دژایەتییەکانیان بەتایبەتی پشتیوانیکردنیان بۆ زیادکردنی خەرجی بەرگری کە سەرچاوەکانی قوتابخانەکان وشک دەکات. نەخۆشخانەکان و سیستەمی خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی. ئەمە گرەوکردنێکی تاکتیکییە نەک پەسەندکردنی بێ مەرج.
لەگەڵ ئەوەشدا پەرلەمان تەنها یەکێکە لە گۆڕەپانە گرنگەکانی خەبات. ڕێکخراوی سەندیکا، کاری کۆمەڵگە و فشاری جەماوەری لە دەرەوەی پەرلەمان، دەستکەوتی کۆمەڵایەتیان لە مێژوودا دروستکردووە و ئەمڕۆ دەیانپارێزن. ئەوانەی کە ماوەیەکی زۆرە لە ژێر سایەی دەوڵەتێکدا ژیاون کە دەنگەکانیان دزی و ڕێکخراوەکەیان تێکشکاند، ئێستا دەرفەتی دووانیان هەیە: بۆ ئەوەی دەنگ بدەن لە سندوقەکانی دەنگداندا، و بەشداری لە سەندیکای کرێکاران و رێکخراوەکانی کۆمەڵگەدا بکەن، چونکە گۆڕانکاری بنەڕەتی هەرگیز تەنها لە سندوقەکانی دەنگدانەوە نەهاتووە، سەرەڕای گرنگییان.
لە کۆتاییدا، پرسیارێک هەیە کە ناتوانرێت لێی لابدرێت: چۆن داوا لە کۆچبەران بکەین تێکەڵ بە کۆمەڵگایەک بن کە لە هەمان کاتدا بە کۆمەڵگایەکی چینایەتی سەرمایەداری وەسفی دەکەین؟ وەڵامەکە ئەوەیە کە ئەم کۆمەڵگایە، سەرەڕای تایبەتمەندی چینایەتی، قەوارەیەکی یەک بڕگە و هاوشێوە نییە. ئەمە گۆڕەپانێکی خەباتە کە تێیدا کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیر و چەپ بە درێژایی نەوەکان مافە کۆمەڵایەتییە ڕاستەقینەکانیان سەندووەتەوە. ئەو تێکەڵاوییەی لێرەدا مەبەست لێی هاتووە خۆبەدەستەوەدان نییە بۆ سیستەمی ئێستا و نە قبووڵکردنی مەرجەکانی وەک ئێستا. بەشداری چالاکانە لەم ململانێیەدا. ئەو کۆچبەرەی کە باج دەدات، دەچێتە ناو سەندیکایەکی کرێکارییەوە و بەشداری لە ژیانی سیاسیدا دەکات، ئامرازەکانی خەباتی سۆسیالیستی بەدەست دەهێنێت و دەبێتە هاوبەش لە پرۆسەی گۆڕینی ئەم کۆمەڵگایەدا، نەک تەنها سوودمەند بێت لە دەستکەوتەکانی. یەکخستن و خەباتی سۆسیالیستی دوو ڕووی یەک دراون لە ئەزموونی هەموو ئەوانەدا کە بە درێژایی مێژوو لە پێناو کۆمەڵگایەکی دادپەروەرانەتر خەباتیان کردووە.

ڕزگار ئاکرێی




هۆکارەکانی دابڕانی کورد لە مێژوو -بەشی یەکەم- .. مەحمود چاوەش

ئایا چی لە مێژووی ڕوداوەکانەوە فێربووین؟

بەشی یەکەم

بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین بڵێین، کە مرۆڤ پەند و ڕوداوە مێژووییەکان زوو وەبیر خۆی دەهێنێتەوە، بەڵام زۆر بە هێواشی لێیانەوە فێر دەبێت، یان باشتر بڵێین زۆر بە سستی کاریان تێدا دەکات. تەکنەلۆژیا، دەوڵەت و ئایدۆلۆژیاکان دەگۆڕدرێن، بەڵام شێوازە بنچینەییەکانی ئەم ئەزمونە مێژووییانە زۆر جار لەجێی خۆیاندا دەمێننەوە. بۆچی ئێمە ئەزموونەکانی مێژوومان لەبیردەچنەوە؟ ئەوە کاتێک مێژووی کورد پڕاوپڕ ئەزموونی چەوساندنەوە و بەکۆمەڵکوژی بووە؟ دیارە هۆکارەکانی ئەم گرێ مێژووییە گەلێکن و پێوستیان بە دواچونی فاکتە مێژووییەکانە. ئەگەر بەوردی بەدوای هەندێ ڕوداوی سەدەی ڕابردووی کوردستاندا بگەڕێین و لێکۆڵینەوەی زانستیانەی لەسەر بکەین، زۆرێك کەندوکۆسپ و ئاستەنگ دێنە ڕێگەمان. نەبوونی فاکت و دۆکومێت، فلیم و وێنە، یان نووسینی مێژوویی لەسەریان زۆر بەدەگمەن بۆ نەوەکانی دواتر بەجێهێڵراون، یان لە لایەن هەندێك لایەنی دژەکوردەوە نەهێڵراوە بکرێنە دۆکومێنتی ڕاستەقینەی ڕووداوەکان (مێژووی دەسەڵاتی ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانی و کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان دوای یەکەمین جەنگی جیهانی نموونەیەکی ڕوونی ئەم مێژووەن، لێ فەرمانبەرانی ئەو دەمە نەیانهێشتووە هیچ دۆکومێنتێك، نووسینێك لەسەر ئەم ڕووداوانە بەئەنجام بگەیەنرێت، کە دژی دەسەڵاتی ئەوکاتە بووبێت. دەوڵەتی ئێستای تورکیش هەر بە هەمان شێواز و سیستێم کار لەم جۆرە ڕووداوانەدا دەکات. تا ئەم ڕۆژگارەش تورکەکان بە شێوەیەکی فەرمی و دەڵەتی دان بەم تاوانەدا نانێن، کە بە یەکێك لە ڕەشترین و شەرمەزارترین مێژووی ئیمپڕاتۆریەتی عسمانی و دەوڵەتی تازە دامەزراوی تورکی لە دوای یەکەم جەنگی جیهانیدا دەژمێردرێت. بارودۆخی کورد لەو وڵاتەدا ڕاستییەکی ئاشکرای تری ئەم فاکتەیە).
ئەم فاکتە مێژووییە لێواولێو (تەواو) بۆ مێژووی ئەم دەڤەرەی ئێمە دەگونجێت، ئاخر زۆرینەی دۆکومێنت و فاکتە مێژووییەکان لەناوبراون یان نەکراون بە دۆکومێنت. گەلەك سەیرئامێزە، کە مرۆڤ بوونەوەرێکی هێندە لاوازە، تەنانەت فاکتە مێژووییەکان بە شێوەیەکی هەڵگەڕاوەیی و ساختە بهۆنێتەوە بۆ نەوەکانی داهاتووی. چی لەو مێژووانە فێربووین و فێرکراین؟ هەر گروپ و دامودەستگەیەك بە بەرژەوەندی و هەندێجار بە مەزاجی خۆی باس لە تاڵترین ڕووداوەکانی مێژوومان بۆ دەگێڕنەوە. وەچەکانی دوای خۆیان چ عیبرەتێك لەم مێژووە فێردەبن، لە نووسین و گێڕانەوەی درۆ؟ ئایا ئێمە دەتوانین ڕۆژگار و پاشەڕۆژێکی باشتر بۆ نەوەکانی دوای خۆمان بەم درۆ و دەلەسەیە دەستنیشان بکەین؟ بێگومان نەخێر. کەواتە دەبێت بیرکردنەوەمان ئاڕاستەی فاکتە زانستییەکانی مێژوو بکەین، بۆ ئەوەی وێنەیەکی ڕوون و بێلەکە بدەینە دەست نەوەکانی دوای خۆمان.

بە بیروڕای من ئەم خاڵانەی خوارەوە هەندێك هۆکاری ترن بۆ ئەم گرفتە مێژووییە.
ـ ڕەنگە فشار و ترس لە دووبارەبوونەوەی ئەم ڕووداوە مێژووییانە هۆکارێکی تری ئەم دیاردەیە ڕونبکەنەوە، کە گەلی کورد لە ژێر دەسەڵاتی چەوسێنەری ئەو دەوڵەتانە بوون و هەر خۆشیان تاوانباربوون لە چەوساندنەوەی گەلی کوردا. تاکی کورد لە تەواوی مێژوودا هەوڵی ئەوەی داوە، لەسەر ژیان بمێنێتەوە و ترسی باسکردنی ئەم ئەزموونە مێژووییانەی بۆ نەوەکانی داهاتوی هەبووە، کە بەشێوەیەکی سیستماتیك بۆ ئەوانەی دوای خۆیان ماوەتەوە. کەرتبوون و پارچەکردنی کورد هۆیەکی زۆر گرنگە لەم میانەیەدا، کاتێكیش کوردیان چەوسانۆتەوە، خۆیان توانیویانە ڕووداوەکان لە چوارچێوە و ئارەزۆکانی خۆیان بهۆننەوە. کورد لە تەواوی مێژوودا برینێکی زۆر گەورەی بۆ ئێمە بەجێهێشتووە. ئەگەر بڕوانینە لایەنە سایکۆلۆژیەکەی ئەم دیاردە مێژووییە، ئەوا ئەو ڕاستیەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە، کە ئەم چەوساندنەوەیە جۆرێك لە تراومای بۆ تاکی کورد پێکهێناوە و بەرەوڕوی تراومایەکی دەستەجەمعی کردۆتەوە (لە کۆتایدا باسی ئەم دیاردەیەش دەکرێت). بێگومان ئەم کاریگەریانە لە مێژووی جیهاندا، بە دیاریکراوی لە وڵاتانی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و پارچەکانی دیکەشدا، ڕوویانداوە. لە مێژووی کوردیشدا بە شێوەی جیاواز دەربڕاوە. یەکێك لە گرنگترینیان کارکردن بووە لە سڕینەوەی ناسنامەی کورددا، کە تا ئەم ڕۆژگارەش کاری تێدا دەکرێت، ئاخر پەستانی ئەو چەوساندەوەیە زۆرجار بۆتە هۆکاری شکاندنی کەرامەت و ناسنامەی مرۆڤ. کاتێك مرۆڤ وەك “موڵك” یان “کاڵا” سەیردەکرێت یان دەنرخێندرێت، ئەوا هەست بە بێبەهایەتی و لاوازی هزری خۆی دەکات. بەکۆیلەکردنی مێردمناڵ و کچە یەزیدییەکان لەلایەن چەکدارانی داعشەوە نمونەیەکی زیندوی ئەم ڕاستیەن، کەتاکو ئەم ڕۆژگارەش کچانی فڕێنراو و بەکۆیلەکراو لەبارێکی دەوونی سەخت و تڕاومایەکی کەسی و دەستەجەمعیدا بژین.
ئەمەش کوردی خستۆتە ڕەوشێکی دەرونی سەختەوە، ڕەنگە هەندێ تاکی کوردی ئالودەی فرەکەسایەتی (لە ناوەوە و لە دەرونیدا کوردە و لە دەرەوەدا ناچارە ناسنامەی خۆی بگۆڕێت) کردبێت. ئەم دیاردەیە کەسایەتی تاکی کوردی خستۆتە پەژارەوە و لە هەمانکاتدا جۆرێك لە هۆشیاری و خۆڕاگری لە مێژوودا پێبەخشیوە.
ـ کورد تاکو ئێستا خاوەنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ نەبووە، لێ ئەو نەتەوانەی خاوەنی دەوڵەتن مێژووی دەڤەری خۆیان لە فێرگەکاندا دەڵێنەوە، بۆ ئەوەی نەوەی داهاتویان هەمان هەڵەی باوانیان دووبارە نەکەنەوە. لە مۆزەخانەکان و بە شێوەی فلیم یادگارییە مێژووییەکانیان بە شێوەیەکی یاسایی دەپارێزن. کورد زۆر جار ئەم دەرفەتانەی لەبەر دەستدا نەبووە.
ـ تاوانە مێژووییەکان بەرامبەر کورد بە شێوەیەکی دەستوری و یاسایی نەخراونەتە بەردەمی دادگاو، بەردەمی یاسای جیهانی بۆ مافی مرۆڤ و بەردەم ویژدانی مرۆڤەکان لە تەواوی جیهاندا. جوەکان زۆر بە وردی کاریان لەم مەیدانەدا کردووە، تاوانبارەکانی ئەم ڕوداوە مێژووییانەشیان هەندێجار بە سزا داوە (نمونەی ئادۆڵف ئایشمانی نازی، کە لە دوای دووەمین جەنگی جیهانی بەرەو ئەرجەنتین هەڵهات، لەپاش ئۆپەڕاتسیۆنێکی نهێنی توانرا ئایشمان بهێنرێتەوە بۆ ئیسڕائیل و ساڵی ١٩٦١ درایە بەر دادگای ئیسڕائیل. لەساڵی ١٩٦٢ دا لەسێدارە درا.) ئادۆڵف ئایشمان ئەندازیاری توانەوەی یان کۆمەڵکوژی جوەکان بوو، مێژووی ویژدانی گەلێك بوو، کە تاوانیان بەرامبەر کرابوو، بەرەو نەمانییان هەڵدێرن. ئەی ئێمەی کورد بە هەمان مێژوودا ڕۆنەچووین، هەمان کۆمەڵکوژی و کۆچی بە کۆمەڵ و برینی مێژوویمان نییە؟ کوان ئەو دادگایانەی تاوانبارانی رژێمی بەعسیان هاوردە بەر دادگا و بە پێوانە یاساییەکانی جیهانی و لۆکالی ئەمانەیان بەتاوانی کۆمەڵکوژی تاوانبارکرد. ئایا سەرانی کوردایەتی پاڵهێزنەبوون بۆ زۆر تاوان؟ بێگومان. ئەی ئێمەی کورد چەند لە تاوانبارانی ڕژێمی بەعسی دیکتاتۆریمان خستە بەردەم دادگا و بە شێوەیەکی یاسایی سزادران؟ ئێمە داوای هاوپشتیوانی و هاوسۆزی لە میلەتانی جیهان دەکەین، لەکاتێکدا خۆمان کارمان لە مێژووکەی خۆماندا بە ڕاستگۆیی و ئەمانەتەوە نەکردووە. ئەمە چ پەڕەدۆکسێکی مێژوویی دەڤەری ئێمەیە؟ ئایشمانەکان لە مێژووی ئەڵمانیاندا بۆنەتە سیمبۆلی شەرمەزاری بۆ نەوەکانی داهاتووی دووهەم جەنگی جیهانی، ئاخر جووەکان توانیان ئایشمان لە کوچە و کۆڵانە تاریکەکانی ئەرجەنتینەوە بەرەو دادگای ئیسڕائیل بفڕێنن. خۆ ئێمە تاوانبارەکانی جەنگی دژە کورد و کۆمەڵکوژەکانیان لەبەر دەمی خۆماندا بوون، ئەدی ئامادەکاری ئێمەی کورد چی بوو، بۆ بە مافی یاسایی خۆیانمان نەگەیاندان؟ ڕەنگە سەرانی بەرپرسی بەناو کوردایەتی بەرامبەر ئەم هەڵوێستە نانیشتمانیانە شەرمەزاربن بەرووی مێژوودا. لێرەدا تەنها دەبێژم، با نمونەیەک لە مێژووی جوەکان بۆ خومان دابڕێژین و پەندیان لێوە وەربگرین.

ـ لەبیرچونەوە هەمیشە نیشانەی لاوازی نییە، زۆرجار میکانیزمی خۆپاراستنە لە ئازار. کاتێك ئازار زۆر قوڵ دەبێت، مێشك خۆی لێ دووردەخاتەوە، بۆ ئەوەی ژیان بتوانێت بەردەوام بێت. (ئەمە ڕەنگە لایەنە سایکۆلۆژیەکەی ئەم دیاردەیە بێت)
ـ زۆرێك لەم ڕووداوە مێژووییانە بە شێوەی چیرۆك نەگواستراونەتەوە بۆ وەچەکانی داهاتو، بەڵکو بە شێوەی ئەدەبی (وەك لەنێو کوردا بە هۆنراوە بەرجەستە کراون )، یان بە شێوەی زارەکی (دەماودەم)، کە زیاتر سۆزدارانە نەك ڕیالیستیانە بەجێهێڵراون. کاتێك نەوەی نوێ لەم بارەوە زانیاری وەردەگرێت، تەنها وەك ئاژمارێك هەڵیان دەسەنگێنێت (یان مامەڵەیان لەتەکدا دەکات) و بە قوڵی هەست بە تاوانەکان ناکات. ئەمەش گرفتی ئەو پەیوەندیە لاوازانەیە، کە لەنێوان نەوەکاندا بەرجەستە بووە. پەروەردەی نەوەی داهاتوو لە ئەستۆی ئێمەدایە، خۆمان لەدەست ڕەگەزپەرست و فاشیزمی ئیسلامی تورك و عەرەب و فارس ڕزگار نەکردوو و بەهەمان مێتۆد نەوەی داهاتوش وەك خۆمانی لێدەکەین. ئەمە مەترسیەکی زۆر گەورەیە. تاکو ئەو کاتەی ئێمە خۆمان لەو سیستەمە فاشی و ڕەگەزپەرستە نەپارێزین و بەرەنگاری نەبینەوە، نەوە بەدوای نەوەکانی تردا بەهەمان خەڕەکی مێژوویی ئێمەدا دەچنەوە.

ـ بەزۆرەملێکردنی کورد بۆ ئایینی ئیسلام نەوەیەکی موسوڵمانی لە کورد دروستکردووە، کە لە کۆن و نوێشدا بەهۆی بیروباوەڕەکەیانەوە دژی گەلی خۆیان وەستاونەتەوە و لە بەرژەوەندی گەلەکانی عەرەب و تورك و فارسدا کاریان کردووە(لێرەدا دەبێت بێگومان موسڵمانی میللی و تەسەوفی لە ئیخوانی و سەلەفی جودابکرێنەوە، چونکە ئیخوانی و سەلەفی نۆکەری بێگانانن، دوانەکەی دی بەزۆریی کوردستانین). ئەم دیاردەیەش بەردەوام زیانێکی مەزنی لە ئێمە داوە. (ئاخر ئێمەی کورد دڵپاک و بەڕەحمین، زۆر بەزەییمان بەکەسانی لێقەوماو و بێپەنادا دێتەوە)، هەر بەم جۆرە بیرکردنەوە و هەڵوێستانە دوژمنانی کورد توانیویانە میللەتی کورد هەمیشە لە پێناوی بەرژەوەندییەکانی خۆیاندا هەڵبخەڵەتێنن و لە پشتەوە بە خەنجەری ژەهراوی لێیان بدەن.

ـ کورد مێژووی ڕووداوەکانی دەڤەری خۆی خۆویستانە لەبیر خۆی ناباتەوە، بەڵکو میکانیزمێکی سایکۆلۆژی ئەوتۆی بۆ خۆی و نەوەکانی چنیوە (ڕستووە)، کە لە پلەی یەکەمدا پارێزگاری لە مانەوەی خۆی بکات. ئەم دیاردەیە لە هەمان کاتدا زیانێکی گەلەك مەزنی لە خودی گەلی کورد داوە. زەبروزەنگی دوژمنانی کورد و چەوساندنەوەی ئەم میللەتە هێندە سەخت و پڕ ئازارە و جەرگبڕ بووە، کە باوانمان بە ترسێکی پڕژانەوە باسیان لە ڕووداوە کارەساتلەخۆگرەکان کردووە. وە بیرمدێت باوکم باسی ڕوداوەکانی حوزەیرانی ساڵی١٩٦٣ بۆ دەکردین، هەمیشە چاوەکانی پڕ فرمێسك بوون. ئێمە منداڵ بووین و لە هۆکارەکانی ئەم ڕووداوانە تێنەدەگەیشتین. باوکم دەگریا و لەناوەوە وەکو کورەی ئاگر دەسوتا و دەترسا دەنگی بەرز بکاتەوە، بۆ ئەوەی دەورودراوسێ گوێیان لە سکاڵاکانی نەبێت و نەگاتە دەست دەسەڵاتدارانی ڕژێمی بەعس. هەموو جارێك بە ئێمەی دەگوت بێدەنگبن و لەدەرەوە باسی نەکەن، خوا ڕۆژێك دێت حەقیان لێبکاتەوە. بەڵام ئەم یادەوەریانە لەسەر هزر و دەرونی مرۆڤی کوردا، لەژێر خاك و لە نێو خێزان و لە هۆنراوە و گۆرانیدا تۆمارکراون.

تراومای دەستەجەمعی

کاتێك چەوساندنەوە و وێرانکردنی کۆمەڵگەیەك بە شێوەیەکی سیستماتیکی بەرجەستە دەکرێت، ناکرێت بەتەنها باس لە تڕاومای تاک بکرێت، بەڵکو ڕوودەنێتە تڕاوماکی دەستەجەمعی. ئەم تڕاومایە لە زۆرینەیەکی ئەو کۆچبەرانەدا دەستنیشان دەکرێن، کە بەهۆکاری جەنگەکانەوە ڕوویان لە هەندەران کردووە و داوای پەناهەندەییان لەم وڵاتانە کردووە، کوردیش ژمارەیەکی زۆری ئەم پەناهەندانەن. کاتێك کۆمەڵکوژی و چەوساندنەوە بەسەر نەوەیەكدا دێت، تەنها ئەو نەوەیە، کە ڕووداوەکانی بەچاوی خۆی بینیوە، توشی ئازار و تراوما ناکات، بەڵکو ئەم تراومایە دەگوازرێتەوە بۆ نەوەکانی داهاتووش، جا ئەگەر ئەوان ڕاستەوخۆ ئەم بەسەرهاتانەشیان نەبینیبێت. نەوەکانی داهاتووش لەنێو ترسێکدا پەروەردە دەبن، کە ڕاستەوخۆ نەیانبینیوە، بۆیە هۆکارەکانی ترسەکەیان ڕوون نین و هەست بە نائاسایشی هەمیشەیی دەکەن. ڕەنگە هەندێجار هەست بە شەرم و تاوانباری خۆیان بکەن، بێ ئەوەی هۆکارەکان لایان ڕوونبن. زۆرجار باوانی ئێمە منداڵەکانیان بەوە پاراستووە، کە ڕوداوە دڵتەزێنەکانی مێژوویان بۆ باس نەکەن و دوبارەیان نەکەنەوە یان بە شێوەیەکی هێورتر بۆیان باسکردوون، بەڵام منداڵ هەست بەو ترسە دەستەجەمعییە دەکات و ناتوانێت بە وشە دەریان ببڕێت
(لێرەدا مەبەست لەوەیە، کە ناتوانێت گوزارشتیان لێبکات). کاتێك باوانمان وشەیەکیان لەسەر ڕودارێك بەڕوونی دەرنەبڕیوە، مانای ئەوە نییە، کە مناڵەکە هەستی بەو بێدەنگیە نەکردووە، ئاخر تڕاوما بە هەست دەگوازرێتەوە نەك تەنها بە وشە. کەواتە ئەم نەوەیە هەست بە شتێك دەکات، بەڵام نازانێت بە تەواوی هۆکارەکانی چییە.
وەبیرم دێ، کاتێك باوکم باسی ڕوداوەکانی “حامیەی شاری سلەیمانی، کە بە ٩ ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٣ ناسراوە و بۆ تۆقاندنی کورد بووە”، بۆ دەکردین، ئێمەی منداڵان پێکڕا دەکەوتینە بارودۆخێکی دەروونی زۆر سەختەوە، بەبێ ئەوەی بزانین لە ڕاستیدا چی و چۆن ڕویداوە، هۆکارەکانی چی بوون. ئەوەی باس دەکرێت لە ساڵی ١٩٦٣ دا بە یەکێك لە تاڵترین بیرەوەریەکانی شارەکانی کوردستانی باشور دەژمێردرێت و ناسراوە بە کۆمەڵکوژی لە سەرتاسەری کوردستاندا. عەشایەری عەرەبی ئێراق بەناوی (حەرەس قەومی) بە هاندانی بەعسییەکان لە کەرکوك و دەوروبەری ، لە کۆیە و سلەیمانی و هەولێر سەدان هەزار هاوڵاتی سیڤیلیان بەبێ هیچ دادگا و لێپرسینەوەیەك زیندانی کرد و زۆرێکیان لەوان کۆمەڵکوژ کرد. هەزاران ماڵ و موڵکی بێتاوانیان فەرهود کرد. کۆمەڵکوژی نێو حامیە و یاریگای شاری سلەیمانی لە دیمەنە ترسناك و خوێنڕێژییە بەناوبانگەکانن. ئەم ڕووداوە مێژووییە بە هێندەی قەوارەی تاوانەکان دۆکومێنت نەکراوە، ئەمەش بەهۆی نەبوونی فلیمی ڤیدیۆ و نەبوونی ڕۆژنامەوانی لەو سەردەمەدا. ئەم بیرەوەریانە بە شێوەیەکی زارەکی (دەماودەم) لەلایەن چەند کەسانێکەوە یان چەند خێزانێکەوە باسکراون. ئەم کارەساتە مێژووییە لە بیرەوەری هەندێك خێزاندا ماوەتەوە و لە هەندێک نووسراوی مێژووییدا تۆمارکراوە، لێ بە شێوەیەکی فاکتی مێژوویی ئەرشیڤ نەکراوە. لەناو حامیەشدا کۆمەڵێکی زۆر لە گەنجانی شارەکە ڕەمی کران (سەرپێیی و پڕکێش). لەم بارەوە هیچ ئامارێکی فەڕمی ڕوون بڵاونەکراوەتەوە. حکومەتی بەعس هەوڵی داوە ڕوداوەکان بشارێتەوە و بەهۆکاری ناڕاستانە خراونەتە بەر دەست. جگە لەوەش خێزانە کوردەکانیان ترساندووە و قسەکردنیان لەم بارەوە لێ قەدەغە کراوە. زۆرێك لەم خێزانانە تا دوا ساڵەکانیش نەیاندەزانی چی بەسەر کەسوکارە کوژراوەکانیاندا هاتووە. حامیە بووە ڕەمز و هێمای تاوانەکانی دەوڵەتی بەعس، بەبێ ئەوەی بۆ نەوەکانی داهاتوو کرابن بە دۆکومێنت. ئەم نەوانەی ئێستا دۆکومێنتێکی ئەوتۆی ئەم ڕوداوانەیان لەبەر دەستتدا نییە، تاکو بە شێوەیەکی مێژووناسانە لێی بتوێژنەوە. ئەمە گرفتێکی گەلەك ئاڵۆز و لە هەمان کاتدا پێویستە لایەنە فەرمییەکانی کورد، بەتایبەتی زانکۆکان، بۆ گەشەپێدانی ئاگایی نەتەوەیی کوردی فرە لایەن لێی بتوێژنەوە.
گرفتەکەش لەوەدایە، کە تیمی کوردی خۆماڵی بۆ کۆڵینەوە لەم کارەساتانە دروست نەکراون. ڕەنگە زیادەڕۆیی نەبێت، ئەگەر بگوترێت زۆرینەی لاوان و ئەم نەوە تازەیە ئاگاداری ئەم ڕوداوانە نەبن و تەنانەت بەر گوێشیان نەکەوتبن. ئەگەر ئەم ڕووداوانە بخرێنە سیستەمی فێرکارییەوە لە خوێندنگەکاندا، بە تایبەتی لە وانەکانی مێژوودا، ڕەنگە ڕویەکی تر بدرێتە وەبیرهێنانەوەی ئەم ڕووداوانە.
هەندێجار هۆکارەکانی ئەم دیاردەی دووبارەبوونەوەیە ئەوەیە، کە مرۆڤ ئارەزوی بۆ دەسەڵات هەیە، ئەوجا گەر بەو دەسەڵاتە گەیشتبێت ترسی لەدەستدانی دەسەڵاتەکەی هەبووە. زۆرینەی کۆمەڵگەکان وا بیر دەکەنەوە، کە ئەوان لە کۆمەڵگەکانی تر مۆدێرنتر و زیرەکتر و بەئەخلاقترن، کۆمەڵگەکانی تورك و فارس و عەرەب نموونەیەکی زیندوی ئەم ڕاستیەن، کە ئەوان هەمیشە کولتوورەکانی خۆیان لە کولتووری کوردی بەرزتر نرخاندووە، کە ئەمەش پێچەوانەکەی ڕاستە.
ئەوان هەمیشە لە گۆشەنیگای دەسەڵاتەوە ڕەچاویان کردووە، نەك لە گۆشەنیگای شیکاری کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەوە.
ئەم باوەڕە دەبێتە هۆکاری ئەوەی، کە ئێمە هۆشداری و ئەزموونەکانی مێژوومان پشتگوێ بخەین. لێرەدا مێژوو وەك ئەزموون و پەندێك نابینین، بەڵکو وەك چیرۆکێك، کە پەیوەندی بە ئێستاوە نەبێت، جا ئەگەر چی ئەزمونە تاڵەکان لە مێژوودا زۆرجار دووبارە بوونەتەوە، جا ئەگەر تەنانەت گۆڕانە مێژووییەکان لەدەساڵاتدارییەکی پاشایەتی، دیکتاتۆری یان بەناو دیموکراسیدا بووبێتن. سەرباری ئەوەی ئەزموونەکان بەردەوام دووبارە دەبنەوە، بەرامبەریان نایەکسانی و نادادپەروەری پتر پەرە دەسێنن، چینە دەسەڵاتدارەکان لە ژیانی رۆژانەی ئەوانی تر دوور دەکەونەوە، باوەڕ بە دامەزراوەکان کەم دەبێتەوە و لەپاڵ ئەمانەشدا پۆپۆلیستەکان بەڵێن بۆ چارەسەری سادەی گرفتەکان دەدەن، بەبێ ئەوەی ڕۆبچنە ناوەڕۆکی گرفت و تەنگژەکانی کۆمەڵگەوە.
هەندێ جار پرسیار لە خۆمان دەکەین، بۆچی مێژوو دووبارە دەبێتەوە، سەرەڕای ئەوەی مێژووی دەڤەری ئێمە لێواولێو پڕە لە کارەساتی پڕ ئازای مرۆڤی و سروشتی.
لە ساڵەکانی سەدەی ڕابووردوودا، ڕەنگە کۆتایی شەستەکانی سەدەی بیست بووبێت، پەیوەندیە کۆمەڵایەتییەکان لەو دەڤەرەی ئێمە لەژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆریدا بوو. گرفت لەوەدا نەبوو، مرۆڤەکان بە چ ئاڕاستەیەکدا دەڕوانن و خۆ لە چ پڕۆسەیەکدا دەبیننەوە، بەڵکو لەوەدا بوو، چۆن وەکو ماشێن ئالودە و ئاڕاستەی دەستەجەمعییەکان بکرێن، نەك وابەستەی بیروڕاکانی تاکەکەسیەکانی خودی خۆیانبن. گرفتەکان لەوەدا نەبوون، کە دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری بونیاد و ئاڕاستەکانی مرۆڤی کوردی ئیفلیج کردبوو، بەڵکو لەوەدا بوو کە زۆرینەیەك لە مرۆڤەکان بەرەو دەستەجەمعییەتێک ڕاپێچ دەکران، تا لەنێو خۆیاندا چاودێر و ملشکێنی یەکدیبن .
کەواتە کۆمەڵگەی ئێمە زۆرجار هەوڵدەدات، ئەزموونە مێژووییەکان پشتگوێ بخات نەك ڕووبەروویان بوەستێتەوە. ئێمە هەمیشە هانا بۆ دەرەوە دەبەین، لەتەك ئەوەشدا، کە ئێمە زۆر ڕێسۆرسی مرۆڤی و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیمان هەیە. زۆرینەی جار ڕۆڵی قوربانی و تاوانباری تێکەڵی یەکتر دەکرێن. ئێمە لێرەوە دەتوانین پێشبینی بکەین “تڕاومای چارەسەرنەکراوی ئەزموونە مێژووییەکان” بەدوی خۆیدا تڕاوماکی نوێتر و توندوتیژتر بهێنێت. ئاخر مێژوو تەنها بۆ فێربوون نییە، بەڵکو بۆ بەکارهێنانیشە، نەك ببێتە چەکێك، بەڵکو ببێت بە کتێبێکی فێرکاری. فێربوونیش ئارامیی گەرەکە، ئاخر ئەگەر مرۆڤ بکەوێتە تەنگژەوە، ئارامی لەدەست دەدات، تەنانەت پەنا دەباتە بەر شێوازێکی دی، ئەگەر زیانبەخشیش بێت، ئەویش چونکە ترس بەچەشنێك مرۆڤی نێو تەننگژە دەتەنێت، کە ڕابردوو وەبیر خۆی نەهێنێتەوە. بۆ ئەوەی مێژوو نەبێت بە چیرۆکی هۆنراوە، گومانی تێدا نییە هەندێك خاڵ دەشێت وەك ڕێگر ڕەچاو بکرێن، وەك فێرخوازی، پەروەردەکردن لەسەر مێژوویەکی ڕاستگۆیانە نەك شکۆدارکردنی، تەوازوع بەرامبەر هەڵەکانمان و وەبیرهێنانەوەی ئەزموونە مێژووییەکان، کە ئۆرگانەکانە زانستییەکانی کۆمەڵگە بە شێوەیەکی ڕێکخراو ئەنجامی دەدەن.
جا سەرنجێك لە مێژوومان رەنگە ڕامانبچلەکێنێ و ڕوبەڕووی گەلەك پرۆسەی تاڵمان بکاتەوە. ئەم دووبارەبوونەوەیە لەو ڕۆژگارانەدا، کە ڕژێمی بەعس لە عێراقدا دەسەڵاتی یەکەم بوو، جاشایەتی و کارکردن لەتەك ئەم ڕژێمەدا هەمان خەڕەکی دووبارەبوونەوەی مێژووی کورد بوو. هەمئێستاش ئەم دووبارە و سێبارەبوونەوەیە بەردەوامە و ئەنجام و بەروبوومەکەی ئێستا لە هەرێمی خۆماندا دەچنینەوە.

مەحمود چاوەش
هانۆڤەر
09.03.2026




كە هەڵەبجە خنكا، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە خەوێكی قوڵدابوون.. سەلام عومەر

ئەوڕۆژەی هەڵەبجەیان خنكاند و خەڵتانی خوێنیان كرد، زامێكی هێندە قوڵ لە جەستەی وڵاتەكەمان هەڵكۆڵدرا، كە تا ئێستاش سارێژ نەبووەو لەگەڵ هەر یادەوەریەكدا دەكولێتەوە، ئۆپەراسیۆنەكانی ئەو رۆژانەی سوپای بەعس بۆ لەناو بردنی یەكجارەكی گەلی كورد بوو، بەتایبەت هەموو ئەو خانەوادانەی لەمشارەدا بوونە سوتەمەنی دووچاری قڕكردن بوون، ئەو پیرە پیاوو ژن و منداڵانەش كە رزگاریان بوو ئێستا پیرەكان زۆربەیان نەماون و منداڵەكانیش بەبێ كەسی بە هەتیوی و ماڵوێرانی، بەبێ پەناگەو شوێنە خۆشەكان بە نەخۆشی و كوێری خەریكی گوزەرانێكن باشتر نین لەو ونبوو و تاقانانەی ئیستاش لە خەیاڵدا رۆژدەكەنەوە.جیهان بەگشتی و ریكخراوە مرۆ دۆستەكان لە ئاست ئەم تاوانە نێودەولەتیە كوێربوون و جڵەوی دەسەڵاتی بەعسیان بەجۆرێك شل كردبوو بەئارەزووی خۆی هەوڵی تەفروتوناكردنی نەتەوەیەكی دەداو كەسیش نقەی لێوە نەدەهات،رۆشنبیرانی كورد لەچیا هاواریان لێهەستاو پڕ بە گەرو دەیانناڵاند عەرەبەكانیش جگە لەچەند رۆشنبیرێكی چەپی زۆر كەم نەبێ‌ ئەوانی دی لە خەوێكی قوڵدا چووبوونە خەڵوەتەوە ، خۆ ئەدەبی جیهانیش لەم ساتە وەختەدا لەگەڵ رژێمە قەبەكانیان هەر خەریكی ساغكردنەوەی چەك و جبەخانەكانیان بوون بەو وڵاتانەی دەیانەویست سنوورەكانیان لەسەر حسابی نەتەوە بچوكەكان زیاد كەن، ئەو رۆژانە مردنێكی لەسەرخۆ بوو بۆ گەلێكی چەوساوە، كەلەوەتەی هەبوو سووتەمەنی یەك لەدوایی یەكی ئەو رژێمانەبوو كە بەئارەزووی خۆیان دەیانچەوساندینەوە، تاكە هیوایەكیش كە هاوڵاتیان و پارتە سیاسیەكان هەیانبوو ئەو چیا سەرسەخت و دژوارانەبوو كە سروشت وەك پەناگەیەك بۆ هێزی پێشمەرگەی دروست كردبوو، ئەو كات دوای وەستانی جەنگی نێوان عێراق و ئێران بەعس خۆی یەكلا كردەوە بۆ لەناوبردنی كورد و هەر هەموو تواناكانی خۆی بەئەنفالیشەوە تاقیكردەوە و نەیتوانی كورد لەریشەوە دەركێشێ كیمیا یەكێك بوو لەو نەخشە دۆزەخیەی بۆ كورد نەخشێنرا، ئەم وڵاتەی نوقمی تاوانێك كرد كە خۆی لەناو گۆڕی بەكۆمەڵ و سوتەمەنیەكانی كیمیاییدا دیتەوە، ئەوان وشەی ئەنفالیان لە كتێبە ئاسمانیەكان دەرهێناو كردیانە حیكایەتێك كەمرۆڤایەتی بۆ هەمیشە دەیگێڕێتەوە ،وێنەكانی كیمیابارانی هەڵەبجە هێندە كاریگەرن پەردەكانیان بەڕوی تاوانباراندا هەڵدەماڵی و گەورەیی تاوانەكەیان دەردەخست، كەچی سەدام و عەلی كیماوی هەوڵیاندەدا هەموو ئەو خەتایانە بە سەروەری بژمێرن و بەڵام دواجار بە سزای خۆیان گەیشتن .ئێستاش دیكۆمێنتەكانی كیمیاباران لەبەردەستدان دۆسیەو تاوانەكە لە سەرمێزی نەتەوە یەكگرتوەكان كەوتووە، دادگاكان كۆتاییان هات و هەڵەبجەش بووە پارێزگا، بەڵام كوان ئەو رێكخراوانەی هەڵەبجەیان بەجینۆساید ناساندو خزمەتێكی شایستەیان كردبێ‌ ئەوەی سیمای پارێزگا بێت بە روخساری هەڵەبجەوە نابینرێ‌، ململانێی پارتەكان و نوقرچە لێدان لە یەكتری خەریكە پانتایەكانی تیرۆر لەمشارەدا دەژیەنێتەوەو باشترین ژینگەش بۆ ئەو گروپانە درووسكا كە دژی جوانی و پێشكەوتنەكانن ،ئاخر هەڵەبجە ئیستا پەراگەندەیە ئەوەندەی لە كیمیایی رزگاریان بووە تەفرو تونان و زۆرینەی هەرە زۆریان لەشارەكانی دی خەریكی توانەوەن، كوا ئەو هاندان و ژینگە لەبارەی لە كاتی هەڵبژارنەكاندا بە خەڵكی ئەم شارە دەدرا تاكەی هەڵەبجە ئەو پەراوێزە بێت كە شایەنی هەموو شتێكە، ئیدی كاتیەتی قورساییەكانی ئاوەدانكردنەوەو سارێژ بوونی برینەكان بچێتە واری جێبەجێ‌ كردنەوە و خەڵكی ئەم شارەش قۆڵی پیاوەتی خۆیان هەڵكەن و بەراستی داوای بە پاریزگا بوون بكەن نەك ئەو بڕیارانەی تەنها بوونەتە دیكۆمێنت و قسەی رووت.ئاخر تەنیا وشەی بە پارێزگا بوون بەس نییە ئەگەر خسمەتگوزاری نەڕژێنێتە ئەم شارە، دەبێت بیر لەكار بۆ لاوەكان بكرێتەوەو هەلی كاریان بۆ بڕەخسێنرێ نەك ئەوانەی ماویشن خۆ بەئیجەدادەن و تواناكانیان لەو بەینە تێدا بچێ‌، هەروا دەبێت دامودەزگای ئەوتۆ بچێتە ئەم شارە بەراستی سیمای پارێزگا بوونی پێوە دیار بێت، سروشتی ئەم دەڤەرە بەجۆرێكە دەكرێ‌ گەشتیار لەهەموو دنیاوە بۆ ئەوێ‌ رابكێشرێ‌، خۆ ئەگەر ململانێ‌ حزبیەكان هەر بەردەوام بێت ئەوە هەرگیز تەنیا وشەی بەپارێزگا بوون چارەسەری ئەو برینە قوڵانەی هەڵەبجە ناكات، ناشێ‌ بودجەی هەڵەبجە هەمان بودجەی شارۆچكەیەك بێت و جیاوازیەكەیان لەگەڵ سێ‌ پارێزگاكەی دی ئاسمانورێسمان بێت، هەڵەبجە پێویستی بە ئاوڕ لێدانەوەیە نەك پشگوێ‌ خستن و پەراوێزی ئەودیوی چیاكان بێت.

سەلام عومەر




ناسیۆنالیسم، سەربەخۆییخوازیی و ئەستێرەکانی ئورووپا!.. برایم فەڕشی

ئەم ڕۆژانە، چەپ و ڕاست و شاهی و مەلایی فارس زۆرتر لە جاران باس لە ،،جودایی خوازیی،، حزبی کوردی دەکەن، کە گەرەکیانە ئێرانی ئەوان ،،تجزیە،، بکەن. ئەمەش تێگەیشتنی زاڵی حکوومەت و نوخبەی فارس بووە و هەیە. بە ساڵان بە تایبەت لە ناو چەپی فارس باس لەوە کراوە و دەکرێ کە مەسەلەی نەتەوەیی و نەتەوایەتی لە سەردەمی گلۆبالیسم بەرەو کەمڕەنگبوون چووە و دەچێ و فرەنەتەوەبوون و جیهانیبوون بە وتەی هامبرماس فەیلەسووفی ئاڵمان، جێگای نەتەوەیی بوون دەگرێتەوە. بۆ ئیسباتی ئەم بۆچوونە یەکیەتی ئورووپا وەک وێنە باس کراوە و باس دەکرێ.

نووسەری ئەم دێڕانە لە کتێبێکدا بە ناوی ( مرۆڤ و ناسنامە و ناسنامەی نەتەوەیی) کە جارێ لە لایەن وەشانخانەوە چاپکردنی ڕاگیراوە، ئەم بابەتەی تاوتۆ کردووە کە چۆن ناسیۆنالیسم لە هەموو ئورووپا، فەڕانسە، ئاڵمان، هولەند، ئوتریش، بلژیک، سپانیا، ئیتالیا، سکاندیناوی و شوێنی تر گەشەی ساندووە. هەڵوەشانەوەی یۆگسلاوی، چکۆسڵەواکی دوو وێنەی بەرچاو بوو. جگە لەوە یەکیەتی ئورووپا لە ناوخۆیدا تووشی قەیرانێکی بنەڕەتی بۆتەوە کە بابەتی سەرەکی گەڕاندنەوەی سەربەخۆیی سیاسی وڵاتانی ناو یەکیەتییە و ئەوەش وای کردووە یەکیەتی ئورووپا لە زۆر لایەنەوە نەتوانێ وەک ناوەندێکی ئورووپی یەکدەست هەڵوێست بگرێ و بەرنامەکانی پێش بخات.

ئەوەی ڕوونە، ئەوەیە کە لە وڵاتانی ئورووپا، ناسیۆنالیسمی نەتەوەیی وناوچەیی لە گەشەکردن-دایە و داوای سەربەخۆیی کردن، تەنیا ،،باسک و کاتەلان،، ناگرێتەوە. ژمارەی جودایی خوازنی ئورووپا بە سەت گرووپ و حزب و ناوچە مەزندە دەکرێ. هەرچەند ناسیۆنالیسم و سەربەخۆییخوازیی لە ئورووپا لە سەدەی ١٨ و ١٩ گەرم بوو، بەڵام ئەو نەتەوە و کۆمەڵگایانەی وەک خۆیان نەکەوتنە ناو پرۆسەیی سەربەخۆیی خوازیی سەدەکانی ڕابوردوو، ئێستا داوای سەربەخۆیی و بڕیاردانی مافی خۆیان دەکەن و لە لایەنی سیاسی جیاواز دەنوێنن.

بەناوبانگترین هێز و جوڵانەوەکان، کاتەلان(سپانیا) کە بە ساڵانە داوای جیابوونەوەی تەواو لە سپانیا دەکەن. جوڵانەوەی شۆتلاند(بریتانیا) وەک حزبی نەتەوەی شۆتلاند(SNP) کە بە تەمان دووهەمین ڕفڕاندۆمی خۆیان بۆ سەربەخۆیی بەڕێوە بەرن.
نەتەوەخوازانی فلامی Flandern بلژیک کە زمانیان هولەندییە و ژمارەیان دەگاتە نزیک حەوت ملیۆن، داوای جیابوونەوە لە بەشی فەڕانسە زمانی بلژیک دەکەن. باسکی سپانیا بەناوبانگن بۆ ئەوەی بە ساڵانە داوای سەربەخۆیی خۆیان لە سپانیا دەکەن. کرۆسیکا Korsika دوورگەیەکی نزیک ئیتالیایە، بەڵام لە ساڵی ١٧٦٨ ەوە بۆتە مڵکی فەڕانسە و داوای ئاتۆنۆمی زۆرتر هەتا سەربەخۆیی خۆیان لە فەڕانسە دەکەن.
ئەو شوێنانەی داوای سەربەخۆیی دەکەن وەک پادانیەن و باشووری تیرۆل لە ئیتالیا، دورگەی فێرۆر لە (دانمارک) و بایرن لە ئاڵمان خاوەنی دامودەزگای خۆیانن. حزبی بایرن Die Bayernpartei BP ساڵی ١٩٤٦ دوای کۆتایی شەڕی دووهەم دامەزراوە و داوای جیابوونەوە لە ئاڵمان دەکات. ئەم حزبە لە ساڵی ١٩٤٩ هەتا ساڵی ١٩٦٦ ئەندامی پارلەمانی ئاڵمان بووە و ئێستا ئەندامی پارلەمانی ئەیالەتی بایرن و ئەندامی بەرەی ئازاد لە ئورووپایە کە ٣٨ ئەندام، واتە حزب و گرووپ لە خۆ دەگرێ.

حزبی بایرن گەرەکیە ئەیالەتی بایرن لە ئاڵمان جیا کاتەوە، بەڵام ئەندامی فێدرالیسمی ئورووپا بمێنێ و ئابووریی و سیاسەتی خۆی و بایخەکانی نەتەوەیی خۆی ڕاگرێ و بیپارێزێ. ئەم حزبە خۆی لە حزبی سەرەکی بایرن کریست دێموکرات مەسیحی دوور ڕادەگرێ و ئەوان بە حزبی ناوەندگەرا پێناسە دەکات.

هۆی جیابوونەوەی ئەم خەڵکانە جگە لە مەسەلەیی نەتەوایەتی، فەرهەنگی، زمانی و ناسنامە، سیاسەتی ئابووریی حکوومەتی ناوەندیی بەرانبەر بە خۆیان و ناوچەکەیانە کە دواکەوتوتر لە شوێنی تر ڕاگیراوە.

جگە لەم جوڵانەوانە، پاش دەرچوونی بریتانیا لە ناو یەکیەتی ئورووپا ، هێزی ناسیۆنالیست لە زیادبووندایە و لە زۆربەی وڵاتانی ئورووپا لە ڕێگای هەڵبژاردن هێدی هێدی هەم لە ناو پارلەمانی ئورووپا و هەم پارلەمانی وڵاتان و ئەیالەتەکان پەرە دەستێنن و لە ساڵانی داهاتوو ڕەنگە لە زۆر وڵاتی وەک فەڕانسە، ئاڵمان، هولەند، ئوتریش و شوێنی تر زۆرینەی دەنگ پەیدا بکەن و دەسەڵاتی دەوڵەت و حکوومەت بگرنە دەست و بوونی یەکیەتی ئورووپا تووشی قەیرانی بنەڕەتی بکەن.
ئەم پرۆسەیە لە ڕۆژهەڵاتی ئورووپاش لە ئارادایە.

حزبی ساین فەین Sinn Féin باکووری ئیرلەند بە ساڵانە داوای یەکگرتنەوەی هەر دوو ئیرلەند دەکات، کارێک کە ئاڵمانییەکان بە یەکگرتنەوەی دوو ئاڵمان کردیان و کارێک کە کورد دەبوو لە سەدەی شازدە و سەدەی هەژدە و سەدەی بیست کردبایان و وەدوایان خستووە.

لە ئورووپا، مافی خەڵکان Volksrechte بە ڕەسمی ناسراوە، بەڵام لە قانوونی بنەڕەتی ئەو وڵاتانە باس لە جیابوونەوە وەک ماف نەکراوە و ئەو خەڵکانە ڕووبەڕووی حکوومەتی ناوەندی دەبنەوە ، هەر وەک چۆن ڕووبەڕوو بوونەتەوە.

ئەوەی ڕوونە ئەوەیە ئورووپای ساڵان و دەیەکانی داهاتوو، ئەگەر وڵامی ئەم پرسیارانەی ئێستا نەداتەوە، تووشی قەیران و شەڕ و کێشە دەبێ. ئایا کوردی پارچە پارچە کراو لە چوارجێوەی تئۆریی و سیاسەت و بەرنامە وستراتێژیی بە بوونی ئەو ئورووپایە کە مێژووی ٢٥٠ ساڵەی دێموکراسیان لە پشتە، پرسیاری تازەیان بۆ نایاتە پێش؟ ئایا دەوڵەتانی دیکتاتۆری ناوچە کە کوردستانیان داگیر کردووە، خەونی کورد لە دێموکراسی خۆیاندا، وەدی دەهێنن، هەتا کورد لە سایەی دێموکراسی ئەواندا، ببێتە خاوەنی مافی خۆی؟؟

برایم فەڕشی
١١/٣/٢٠٢٤




جەنگی ئەوان، شۆڕشی پڕۆلیتاریا.. کامل احمد

ئەگەر گریمانکەش ئەوە بێت کە ئەم جارەش جەنگینێوان ئەمریکا-ئیسرائیلو ئێران ڕابگیرێت، ئەوا ئەم ڕاگرتنە نامانگەیەنێت بە کۆتایی جەنگ، بەڵکو دەتوانرێت وەک پشوویەکی کاتی بۆ بەردەوامبوونی جەنگ چاولێبکرێت. بە دڵنیاییەوە ڕاگرتنی شەڕلە ئێستادا بە قازانجی خەڵکی ئێران و ئیسرائیلە، چونکە دەرفەتێک دەدات بە خەڵک کەمێک پشووبدەن و لە ئاسەوارە ڕاستەوخۆکانی جەنگ کەمتر زیان ببینن؛ ئەو ئاسەوارانەی کە لە ماڵوێرانی و وێرانکردنی شوێنی کار و ژیان دەستپێدەکەن و هەتا بە لە دەستدانی گیانی ڕۆڵەکانیان دەگات.
بەڵام ئەم ڕاگرتنە بە هیچ شێوەیەک کۆتایی جەنگە ماڵوێرانکەرەکان و قوڵدری زلهێزە جیهانی و ناوچەییەکان و چاوچنۆکی و قازانجپەرستی سەرمایە نییە. بە پێچەوانەوە، ئەمە تەنها پشوویەکی کورتە بۆ جەنگێکی دواتر و ماڵوێرانکەرتر؛ ئەگەر پڕۆلیتاریا نەیەتە مەیدان و بۆ هەتا هەتایە کۆتایی بە خۆیان و بە سیستەمی کاری بەکرێ و نەهێنێت.
هەر ئێستا لە ٦٠ بۆ ٧٠ ناوچەی جیاجیای جیهان شەڕ و پێکدادانی نێوان بەرژەوەندییەکانی ئەم زلهێزە جیهانییانە لە ئارادایە کە ئاگرەکەی تەڕ و شک پێکەوە دەسووتێنێت بۆ کەڵەکەی زێدەبایی زیاتر و پچڕینی بەشی زیاتر لە کێکەکە. ئەم جەنگانە لە بنەڕەتدا جەنگی ئابووری و ملشکاندنی نێوان بلۆک و جەمسەرە سەرمایەدارییە گەورەکانن و لەگەڵ قووڵبوونەوەی ئەزمەی ئابووری سەرمایە، ئەم جەنگانەش پەرەدەستێنن و فراوانتردەبن بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی جیهان.
جەنگی ئەم جارە، زۆر بە ئاشکراتر ئەو هاتووهاوارانەی پێشووی پووچ کردەوە کە بە ناوی دیموکراسی، مافی مرۆڤ، یان پاراستنی مافی کەمایەتییە نەتەوەیی و دینییەکان دەکرا. هەر لە ناوەندەکانی خۆیانەوە و لە لایەن خۆیانەوە شەقی تێهەڵدرا و پەردە لەسەر پووچی یان لادرا. ئەم جارە زلهێزەکان بە ئاشکرا دەڵێن کە کێشەیان نە عەمامە بەسەر و نە چاکەت و پانتۆڵ لەپێ و نە شیعی و نە سوننی و نە مەسیحی و هیچ باوەڕێکی ئایینی تر نییە، بەڵکو تەنها بەرژەوەندی و قازانجیان گرنگە، وەک پێشتریش هەروا بووە.
بۆیە ترەمپ بێ پەردە ئەمەی ئاشکرا کردوو هیچ قسەیەکی بۆ زوڕنا ژەنان و ژوڕناڵیستەکانی بورژوازی نەهێشتەوە. ئەو دەڵێت “ئەوەی هەمە هی منە و ئەوەی تۆش دەخۆم”، بەڵام لەم نێوەدا ڕێگری بۆ دروستدەکرێت و ناتوانێت ئەم قازانجانە بە تەنهابخوات، چونکە هەردەم ڕێگری و پێکدادان لە نێوان زلهێزەکان و بەرژەوەندییە جیاوازەکانیان خۆی دەردەخات.
ئەزمەی ئابووری سەرمایە ئەوەندە قووڵە کە تەنانەت ڕاگرتنی کاتی جەنگیش ناتوانێت هیچ چارەسەرێکی بنەڕەتی بدات. دوای هەر جەنگ و پێکدادانێک، هەڵئاوسان بەرز دەبێتەوە و نرخی کاڵاو و سووتەمەنی بە ڕادەیەک بەرز دەبێتەوە کە تواناى کڕینی خەڵک دادەبەزێت و ناڕەزایەتی کۆمەڵایەتی بەرز دەبێتەوە.
ئێمە لەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا هەم لە ناو خودی ئەمریکا و هەم لە بەلجیکا و لە ناو دڵی ئەوروپادا شاهیدی هاتنە مەیدانی دەیان هەزار کەس بووین دژ بە گرانی ودژ بە جەنگ و ئاکامەکانی. فراوانبوونەوە و جیهانی بوونەوەی ئەم ناڕەزایەتییانە دەتوانێت ببێتە هێزێک بۆ گۆڕانکاری گەورە.
بەڵام ئەو گۆڕانکارییە تەنها کاتێک دەکرێت بگات بە قازانجی کۆمەڵگای بەشەری کە پڕۆلیتاریا هاتە مەیدان و بە ئاگایی و ڕێکخستن، کۆتایی بە ئەم سیستەمە بهێنێت. تەنها لەو کاتەدا دەتوانرێت لەسەر وێرانەکانی ئەم جیهانە جیهانێکی کۆمۆنی و یەکسان دامەزرێندرێت.

کامل احمد
15.03.2026




شەڕی ئێران، فەلسەفە، سیاسەت و کوردستان!؟.. برایم فەڕشی

باس لە شەڕی ئەمریکا- ئیسرائیل و ئێران بۆتە هەواڵی سەرەکی مێدیا و ناوەندەکانی سیاسی جیهان، چەند ڕۆژە ناوی کوردستان تێکەڵ شەڕەکە کراوە. بۆچوونی سیاسی، حزب، دەوڵەت و پارلەمان لە ئورووپا یەکتر ناگرنەوە. بەشێک گرێدراو لە تەک سیاسەتی ئامریکا و ئیسرائیل ئەم هێرشانە بە بەرحەق دەزانن. چەپی ئورووپا، ئەم هێرشانە ئیدانە دەکەن و بە شەڕی ئەمپڕیالیستی دەزانن و بۆ ئەوەش ئاماژە بە شیلی و وێتنام و کودتا دژی موسەدیق، شەڕی عێراق، لیبی و ئەفغانستان دەکەن!

فەیلەسووفان بۆ ناقانوونی بوونی ئەم هێرشانە، پشت بە پەسەندکراوەکانی ئوئێن و قانوونی بنەڕەتی وڵاتان و مافی خەڵکان و سەروەری سیاسی، ئەخلاق و پڕێنسیپ دەبەستن و پێشێلکردنی هەر کام لەو لایەنانە نادروست دەبینن و جەخت لە سەر ئەوە دەکەنەوە کە هێرشی ئامریکا و ئیسرائیل بۆ ڕزگارکردنی خەڵک نییە کە ٤٧ ساڵە لێی بێدەنگن. بە وتەی ئەوان دەوڵەتان مامەڵاتی بازرگانی لە گەڵ ئێران بەلایەنەوە گرنگتر لە مافی مرۆڤ و ئازادییە و ئەوان ئیشارە بەوە دەکەن کە لەو دوو ڕۆژەی دەیان هەزار کەس کوژران، بۆچی هیچ کردەوەیەک بۆ پێشگیریی لەم کۆمەڵکوژییە لە لایەن ئامریکا و ئیسرائیل و ئورووپا و ئوئێنەوە نەبیندرا؟

ڕیشارد داوید پرێشتRichard David Precht دەبێژێ حکوومەتی ئامریکا دەوڵەتی موسەدقی ڕووخاند و دوای ڕووخانی حکوومەتی شا بۆ ئەوەی لایەنگرانی موسەدق نەیەنە سەر کار حکوومەتی ئیسلامیان بە سەر خەڵکدا داسەپاند و ئێستاش مەبەستی ئامریکا ڕزگاریی خەڵکی ئێران نییە و مەبەستی ئابووریی، سیاسی، ژئۆپۆلیتیک و کێبەرکێی ناوچەیی لە گەڵ هێزەکانی تر وەک چین بۆ ئەوان گرنگترە. فەیلەسووف ریشارد داوید پڕێشت وڵامی بۆ ئەو پرسیارە نییە کە کۆتایی شەڕ و ڕژیم چۆن دەبێ؟ ئەو دەبێژێ کە ئامریکا و ئورووپا و ئیسرائیل باس لە کۆتایی ڕژیم دەکەن، بەڵام ئەوان هیچ پلان و بەرنامەیەکیان بۆ دوای ڕژیم نییە، پڕێشت دەڵێ نازانم چی دەبێت و چی دێتە پێش.

سەرانی ئورووپا سیاسەتی ڕوون لە خۆیان نیشان نادەن. سپانیا پشت بە پڕێنسیپەکانی ئوئێن دەبەستێ، سێ وڵاتی ئاڵمان و بریتانیا و فەڕانسە خۆ لە پشت ئامریکا و ئیسرائیل دەبیننەوە و لە هەمانکات وەزیری دەرەوەی ئاڵمان دەبێژێ ئێمە بە هیچ چەشنێک بەشداری شەڕ نابین، رەییسەکەی سەرۆکوەزیرانی ئاڵمان، لە دیدار لە گەڵ تڕامپ پشتیوانی لەو شەڕە دەکات بۆ گەیشتن بە ئازادی خەڵکی ئێران، ئەوە لە کاتێکدایە کە دەوڵەتی ئاڵمان بە درێژایی ٤٧ ساڵ پشتیوانی سیاسی ئابووریی سەنعەتی و نیزامی ئێران بووە و بە هەموو چەشنێک نزیکترین شەریکی سیاسی و ئابووریی و سەنعەتی ڕژمی مەلاکان بووە و لە ڕێگای بانکی ئورووپا-ئێران لە هامبورگ و سێسەد شیرکەتی ئاڵمانی لە وڵاتانی خەلیج ئاسانکاریان بۆ بازدان بە سەر گەمارۆکانی ئامریکا و ئورووپا کردووە و هاوکات وەزیری دەرەوەی ئاڵمان، ئەمڕۆژانە لە ئیسرائیل بووە و پشتیوانی حکوومەتی ئاالمانی لە ئیسرائیل ڕاگەیاند و مێرتس سەرۆکوەزیرانی ئاڵمان دوێنێ دەبێژێ، پرسیاری بێ وڵام لە سەر ئەو شەڕە زۆرە، ئەوەش لە کاتێکدا بە هۆی داخرانی ڕێگای هورموز بۆ پاپۆڕەکان، نڕخی بێنزین و شتومەک ڕۆژانە لە ئورووپا هەڵدەکشێ. لە لایەکیتر ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان جگە لە دەرکردنی بەیاننامە، هیچ کاریگەرییەکی نەماوە.

ئەوانەی تا ئێستا وەدەنگ هاتوون و ژمارەیان لە چەند تاکە کەس تێناپەڕێ، بۆچوونی کلاسێک لە چوارچێوەی تێگەیشتنی سەردەمی ڕۆشەنگەریی دەنوێنن کە لە پەسەندکراوەکانی ئوئێن و قانوونی وڵاتاندا بە شێوەی گشتی هاتووە.
گۆڕانکارییەکانی بیست و پێنج ساڵی ڕابوردوو پاش یازدەی سپتامبری ٢٠٠١ و هێرش بۆ ئەفغانستان و عێراق و لیبی و شەڕی یۆگسلاوی و شەڕی ئۆکراین، تێگەیشتنی کلاسێکی ژێرپێ خستووە و دامودەزگای جیهانی وەک ئوئێن و ئەوانیتری تووشی قەیران و بێکەڵکی هاتوون و وڵاتان بە پێی مەیل و بەرژەوەندی خۆیان دەجولێنەوە و جوڵاونەتەوە و پابەندی بە پرێنسیپب و پەسەندکراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ئیتر ،،مانای،، نەماوە.

سۆلوایگ ریشتر Solveig Richter لێکۆڵەری بواری ئاشتی دەبێژێ :،، تێگەیشتن لە مافی خەڵک تێکدراوە،، ئەم تێکدانە نەک لە بیست و پێنج ساڵی ڕابوردوو، بەڵکە لە سەرەتای سەدەی بیستەوە لە بازنەی دەوڵەتان و سیاستپیشە و نیزامی و ڕۆشەنبیران، لە ئارادا بووە بۆ پێشێلکردنی مافی مرۆڤ و خەڵک و نەتەوەکان بۆ وێنە مافی نەتەوەیی کورد وەک یەک نەتەوە لە لایەن دەوڵەتانی ناوچە و زلهێزەکان بریتانیا، فەڕانسە، رووسیە، ئامریکا و ئەوانیتر تا ئێستا پێشێل کراوە.
لە بازنەی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان، ماف گرێدراوی بەرژەوەندیی لایەنەکانی دەستڕۆیشتووە لە ناو ئەو ڕێکخراوەیە ماوەتەوە. هەر بۆیە مافی نەتەوەی بێ دەوڵەتی کورد، کە ڕیفراندۆمی ٩٨٪ نەودوهەشت لە سەدی، خەڵکی باشووری کوردستان بۆ سەربەخۆیی لە پشت بوو، هیچ بایخێکی پێنەدرا.

نوام چامسکیNoam Chomsky فەیلسووفی ئەمریکایی بەردەوام سیاسەتی ئامریکای لە بەرانبەر ئێران ڕەخنە گرتووە و تا ئەو شوێنە چوو کە بکەوێتە سەنگەری ئێران و چاو لە هەموو جنایەتەکانی ئەو ڕژیمە ببستێ. ئەو لە هەمانکات پشتیوانی لە باکووری کوردستان دەکرد و بەردەوام ڕەخنەی لە حکوومەتی تورکیا دەگرت و بە شێوەی بەرچاو لایەنگریی ڕۆژئاوای کوردستان و ئەو سیستەمە بوو، کە لەوێ دامەزراوە. ئەو لە هەمان کات دژی چالاکی نیزامی پارتی کرێکاران بوو. ئەو باسی لە کوردی ڕۆژهەڵات کردووە کە بە تووندی دەچەوسێندرێنەوە و جەختی لە سەر ئەوە کردۆتەوە کە کورد “دەبێ لە ناو خۆیاندا یەکگرتوو بن،،. چامسکی لە پاڵ ئێرانی دژی ئەمپریالیست خۆی دیتۆتەوە و باس لە ئاتۆنۆمی بۆ کورد دەکات و تێگەیشتنی ئەو چەپانە دەنوێنێ کە خۆیان لایەنگری مافی کورد لە قەڵەم دەدا و شەڕی نیزامیان لە گەڵ ڕژیم دەکرد و لە ورچەرخانێکی بەپەلەدا کەوتنەوە پشتگیریی لە ،،ئێرانی دژی ئەمپرایالیست،، و لە درێژەدا سەریان بە دەستی هەمان ڕژیم تێدا چوو! ئەمڕۆش چەپی ئێران لە گێژاوێکی سیاسییدا خۆیان دەبیننەوە و بەشێکیان پێیانوایە ڕۆژیان لە تەک کوڕی ئەو کابرایە هەڵدێ، کە دەیان ساڵ لە دژی وەستان و بەشداری ڕووخانی ڕژیمەکەی بوون. گویدۆ شتاینبێرگGuido Steinberg وەک زۆر سیاسی و فەیلەسووف دەبێژێ: ،، باوەڕ ناکەم هێرشی هەوایی دێموکراسی بۆ ئێران بهێنێ…،،
گرفتی ئەم خێڵە هەمە لایەنە کە خۆیان لە چەند مەتەرێزدا دەبیننەوە، نەزانی نییە. ئەوان خاوەنی تئۆری و ئیدئۆلۆژی و زانین هەن، ئەوەی نییانە پایبەندنەبوون بە بایخ و کەسایەتی سەربەخۆی خۆیان و خاوەنی دۆپل مۆڕاڵ بوونە! ئەو تیپانە، سیاسی، زانستپیشە، فەیلەسووف و کەسانی باڵای کۆموڵگا خۆ لە ڕاستییەکان دەدزنەوە و بە پێی بەرژەوەندیی و پارێزگاریی لە پۆست و مەقامی خۆیان دەجولێنەوە. ئەو کەسانە بەردەوام جێگەیان لە ناو مێدیادا دیارە و کەسایەتی ڕاستەقینەیان ناکەوێتە بەرچاو و بە باشترین شێوە مێدیا بەکار دەهێنن.
سیاسی ناو دەوڵەتان و پارلەمان و دامودەزگا و ڕۆشەنبیران و نووسەر و فەیلەسووفی لەو چەشنە جیهانی ئێمەیان پێکهێناوە و پۆزۆسئۆن و بەرژەوەندی خۆیان و دەستە و گرووپیان بایخی زۆرترە، هەتا پایبەندی بەو تئۆریانەی فێری بوون. بەشێک لەوان بە هەموو شێوەیەک بە باشی خۆیان لە گەڵ ڕژیمەکانی دیکتاتۆر ڕێکدەخەن.

یورگن هامبەرماس Jürgen Habermas باس لە دێموکراسی و مافی مرۆڤ دەکات، تێگەیشتنی سەرەکی ئەو خۆی لە ئینتگراسیۆنی خەڵکانی ئورووپا و ناسنامەی ئورووپی و جیهانی دا دەبینێتەوە. ئەو لەمەڕ شەڕی دوازدە ڕۆژەی ئێران ئیسرائیل ئامریکا و شەڕی ئێستا هیچی نەگوتووە و لە مەڕ کارەساتەکەی ٧ی ئوکتۆبەری ساڵی ٢٠٢٣ پشتگیریی لە ئیسرائیل بە دژی هێرشەکانی ئێران کرد و مافی خۆپاراستنی ئیسرائیلی بە هەموو شێوەیەک لە حاند ئێران و حەماس هێنایە زمان . هامبەرماس هەرچەند ئاشنا بە مەسەلەی کورد بووە و دۆستی کوردی لە زانستگای هایدلبێرگ هەبووە، بە نووسین و بە گوتن باسی لە کوردی نەکردووە.

ماتیاس کونتسل Matthias Küntzel پۆلیتۆلۆگ و مێژوونووس کە پێشتر کتێبی لە سەر نازیسم و جوو، نازیسم و ئیسلام، ئاڵمان و پێوەندی ئێران نووسیوە و بە لێکۆڵینەوە لە سەر ئیدئۆلۆژی ڕژیمی ئێران، بەو ئاکامە گەیشتووە کە کاکڵی ئەو ئیدئۆلۆژییە لە خۆیدا دژی یەهوود و ئیسرائیلە و وەک مەترسی بۆ لەناوبردنی ئیسرائیل لێکیدەداتەوە. لەو گۆشە نیگایەوە بە تووندی ڕەخنە لە حکوومەتی ئاڵمان دەگرێ کە سەرە ڕای ئەم ڕاستییە، شەریکی نزیکی تیجاریی و ئابووریی ڕژیمی ئێران بووە و هەیە. پێشتر نووسەری ئەم دێڕانە لە چەند بابەتدا بە بەرفراوانی باسی ئەم شەریکایەتییەی کردووە کە مێژووی درێژتر لە ڕژیمی ئیسلامی هەیە و ئاڵمان زیاتر لە سەد و بیست ساڵە ئیسلامی بۆ مەبەستی سیاسی خۆی بەکارهێناوە و لە سەردەمی هیتلێر بەڵێن بە موفتی موسڵمانان درا ،کە جووی باڵکان سەرجەم قڕ بکەن.
شەڕەکە بەشێکی کەوتۆتە ناو ماڵی کوردی بێ وڵات، کە هیچ نوێنەرێکی لە دامودەزگای ناونەتەوەیی نییە و لایەنی سەربەخۆی سیاسی، ئیجاریی دەوڵەتان نییە و بە وتەی چامسکی ” یەکگرتوو نییە،،. کورد لەم جیهانە ئاڵۆزەدا کە تا ئێستا هیچ هاوپەیمانێکی جیددی نەبووە، دەبێ چی بکا و چۆن بە مافی خۆی بگات، بە تایبەت کاتێک ئاوڕ لە هاوپەیمانییەکانی خۆی لە ناوچە و وڵاتانی ڕۆژئاوا دەداتەوە؟
هەر بەشێکی کوردستان بە خەڵکەکەیەوە، کراوەتە بارمەتەی ناو دەستی دەوڵەتانی تورک و فارس و عەڕەب کە دژی کورد هاودەست و هاوپەیمانن. کورد جیا لە یەکگرتوو نەبوون، هێشتا خاوەنی ئەو بەرنامە و ستراتێژییە نییە کە خۆی وەک یەک نەتەوە و یەک خاک و یەک جوغرافیا نیشان بدات.
دیاڵۆگی کورد لە ناوخۆی و دەرەوەی خۆی بەرتەسک ماوەتەوە. لە کاتی کارەساتەکان هەر ناوچە لە لایەنی سیاسی و دیپلۆماسی بە تەنیا دەمێنێتەوە. کورد لە جیهانی ناوخۆی و جیهانی دەرەوە، یەک نەتەوە نانوێنێ و وەک چوارپارچەی ئاڵۆز دەکەوێتە بەرچاو و سیمای یەک نەتەوە لە خۆی نیشان نادات و جیهانی ناو سیاسەت و دیپلۆماسی و تیجاڕەیی حیسابی بۆ ناکات، مەگەر بۆ کاتە گونجاوەکان کە سوودی خۆیانی تێدا بێ.
ئاڵۆزییەکانی کورد لە خۆیەوە دەستپێدەکات، کاتێک خۆی وەک یەک نەتەوە، یەک خاک، یەک سیما نانوێنێ! شەڕی ئێران و داهاتووی ئەو وڵاتە دەستکردە، بۆ کورد وەک پرسیار دەمێنێتەوە و لەوە ناچێ خەونی دێموکراسییەکردنی ئێرانی یەک پارچە بێتە دی. دواڕۆژی ئێران بە تایبەت ئێستا کە بێ پلانی لە هەموو لایەنێکەوە زاڵە و ستراتێژی ڕوونی شەڕ لە گۆڕێدا نییە، ئەم پرسیارە جیددیتر دەکاتەوە، کە کورد دەبێ چی بکات؟ ئایا بێدەنگی و چاوەڕوانی و ناڕوونی بەرنامە و ستراتێژی، کورد بەرەو کوێ دەبات؟!

برایم فەڕشی
13.03.2026

  • سەرچاوەی قسەی کەسانی ناو ئەم نووسراوەیە، مێدیای ئاڵمان، ئینترنێت، یۆتووب، کتێب ئەو کەسانە.



سێ وێنە و سێ هاوکێشەی جەنگی سەدەی ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیل.. شوان عەباس بەدری

1
سێ بەشی جیهان و بە تایبەتیش لایەکی کورد لە باشوور پێیان وایە ئەمریکا خەریکی رووخاندنی دەسەڵاتی ئاخووندەکانە و رژێمێکی سیاسی نوێ لە ئێران ئەهێنێتە سەر کار و خۆیان بۆ ئازادی خاکی کوردستان لە ڕۆژهەڵات ئامادە کردووە و بە نیازن نەوروز لە سنە و کرماشان و سەقز و مەهاباد و مەریوان و ئیلام بکەن، دڵنیابن لەبەر سێ هاوکێشەی سانا و ساکار هەرگیز ئەمریکا بەو کارە هەڵناسێت کە بریتین لە یەکەم ئەمریکا هەرگیز زیانی ملیارها دۆلاری ساڵانە لە خۆی نادات کە لە ڕێی پاراستنی وڵاتانی کەنداو لە هەڕەشە و مەترسییەکانی ئێران دەستی دەکەوێت و ئەو وڵاتانەی کردووە بە بنکەیەکی سەربازی هەمیشەیی بۆخۆی مەگەر ئەڵاهومە وەک سەدام جێگرەوەیەکی خراپتر و مەترسیدارتر لە ئێران لەناوچەکە دروست بکات، دووەم بەریتانیا و فەرەنسا هەرگیز بەو کارە ڕازی نابن چونکە ئەم سیستمە سیاسییە فول ئایینی و تووندڕەوە شیعەیە دروستکراوی خۆیانە و خۆیان کۆڵەکەکانی هەرەمە سیاسییەکەیان دروستکردووە.
سێیەمین هۆکاریش بریتییە لەوەی کە ئیسرائیل هەر لەسەرەتای دامەزراندنییەوە تاوەکوو ئێستا لەسەر بنەمای دوژمن و دوژمنی وەهمی بنیاتنراوە و جەنگ و بەرگری و ترس و گۆش کردنی دانیشتوانەکەی بە فۆبیای کۆمەڵکووژیان لە لایەن موسڵمانان و مەسیحییەکان داینەمۆی مانەوە و بەردەوامی ئەو وڵاتەیە و هەربۆیە هەرگیز هەژدیهایەکی حەوت سەری وەک سیستمە سیاسییە ئایینییە تووندرەوەکەی ئێران لەناو نابات، رەنگە وەک ئێستا بە مەبەستی چەند گۆڕانکارییەک لە یارییەکە هەستێت بە بۆردوومانکردن و کووشتنی ژمارەیەک سەرکردە و فەرماندەی ئێران بەڵام ئەستەمە لەڕەگەوە ئەو سیستمە لە ئێران هەڵکەنێت.
2
سەبارەت بە لەناوبردنی ئیسرائیلیش دڵنیابن روسیا هەرگیز رازی نابێت ئەو وڵاتە شوختێکی تێکەوێت چ جای ئەوەی وەک ئێران و هەندێک لایەنی تر بانگەشەی لەناو بردنی دەکەن رێگەبدات بە لەناوبردنی ئیسرائیل ئەوەش لەبەر ئەوەی نزیکەی لە سەدا پانزدەی دانیشتوانە جولەکەکەی ئیسرائیل بە رەچەڵەک یان دەگەرێنەوە بۆ روسیا یان سەر بە وڵاتانی یەکێتیی سۆڤێتی جارانن و بە زمانی روسی قسە دەکەن، بە کورتی و بە کوردی روسیا ئیسرائیل بە بەشێک لە جیهانە فەرهەنگی و کلتووری و کۆمەڵایەتییەکەی خۆی دەزانێت و ئەمەش بە ئاشکرا لە قسەکانی ڤلادیمیر پوتین سەرۆکی روسیا رەنگیداوەتەوە .
3
لە کۆتاییشدا دەبێت بزانین کە ئێرانێکی بێ عەلی خامنەیی و هەندێک دەم و چاوی ناو سوپای پاسداران بۆ بەردەوامیدان بە سیستمی سیاسی ئاخووندەکان چ بەگۆڕانکاری بنچینەیی و عەقیدەیی و چ بێ ئەو گۆڕانکارییە بۆ ئەمریکا و ئیسڕائیل و رۆژئاوا پێویست بوو و بە کووشتنی عەلی خامنەیی ئیمامێکی تریان بۆ ئیمامەکانی شیعە زیادکرد و ئێستا لای زۆربەی شیعەکان عەلی خامنەیی رابەری تیرۆرکراوی شۆڕشی ئیسلامی ئێران سیانزەیەمین ئیمامی مەعسوومی موسڵمانە شیعەکانە و لە دوای راگرتنی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێران و دڵنەوایی ئەو دوو وڵاتە لە درێژکردنەوەی تەمەنی دەسەڵاتی سیاسی ئێران و دوورخستنەوەی ئەو وڵاتە لە هەرجۆرە هەڵگەڕانەوەیەکی سەربازی ناوخۆیی و بەتەواوی دەستەمۆکردنی جیهانی عەرەب لە ژێر ڕکێفی خۆیان بەبیانووی پاراستنیان لە مووشەکەدوورهاوێژ و درونە مۆدێرنەکانی ئێران یان ئەوەتا لە تەنیشت خومەینی دەینێژن (( کە ئەمە زیاتر ڕێی تێئەچێت))، یان بە جیا مەزارێکی ئەفسانەیی بۆ دروست دەکەن و خەڵکیش بۆ بەدیهاتنی راز و خواستەکانیان سەردانی دەکەن و 37 ساڵ دیکتاتۆری ڕەها و چەپۆکە ئاسنینە بێ بەزەییەکەی بەرامبەریان فەرامۆش دەکەن!

شوان عەباس بەدری




بۆرژوازە خۆکوژەکان – لە پەراوێزی جەنگی ئەمەریکا و ئێران.. ئەکرەم سەعید

بۆرژوازە دڕندکان لە سەردەمی ئێمەدا وەک داعشیەکان خۆکوژن، و بۆ گەیشتن بە ئامانجە پوچەکانیان بۆمبیان لە خۆیان بەستووەو ئامادەن خۆیان و جیهان بتەقێنەوەو خاپوری بکەن؛ جەنگ لە(ئۆکراینا، غەززە، سودان، و جەنگی ئەمەریکا و ئێران لەم ڕۆژانەدا لە کەنداوی عەرەبی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست)نموونەی جەنگی بۆرژوازە خۆکوژەکانە. جەنگی نێوان ئەمەریکا و ئێران نموونەیەکە لە جەنگی دڕندەکانی سەردەمی مۆدێرن، یانی کوشتنی خەڵکی مەدەنی لە جەنگەکانی دەوڵەتە دڕندەکانی سەرمایەداریدا نە هەڵەیە و نە زیانی لابەلا، بەڵکە ئامرازێکە بەئامانجی ئیفلیج پێکردنی هێزی دوژمن. بۆیە تیۆری”پێنج ئەڵقە”ی عەقید(جۆن واردن)بە دیارترین تیۆری سەردەمی مۆدێرن دادەنرێت. ئەم تیۆریەی جەنگی دڕندەکان لەلایەن عەقید”جۆن واردن”داڕێژراوە، و لە پلاندانان بۆ ئۆپەراسیۆنی زریانی بیابان(۱۹۹۱)بەکارهێنراوە. تیۆرەکە لەسەر بەئامانجکردنی”ئیفلیج”پێکردنی دوژمن دامەزراوە نەک لەناوبردنی سوپاکەی”، یانی ئامانج ئیفلیج پێکردنی ژێرخانی فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردن(کارەبا، پەیوەندییەکان، گواستنەوە)یە. هەرچەندە تیۆرەکە بە ڕاشکاوی کوشتنی خەڵکی مەدەنی ناکاتە ئامانجی ڕاستەوخۆ، بەڵام لە کردەوە سەربازییەکاندا بە عەمەلی(موشەک گرتنە باڵەخانەێک و کوشتنی منداڵان و خەڵکی مەدەنی لەبری موشەک گرتنە زرێپۆش پەیڕەو دەکرێ). هەروەها بۆردومانی ژێرخانی کۆمەڵگە لە وزە و کارەبا و ئاو(کە خزمەت بە هەردوو سەربازی و دانیشتوانی مەدەنی دەکات)دەبێتە هۆی ئازاری توندی خەڵکی مەدەنی و لەدەستدانی خزمەتگوزارییە جەوهەریەکان، بەمەش فشار دەخرێتە سەر سەرکردایەتی سیاسی ئەو وڵاتە.
ئەم وتارە شیکاری وردی جەنگی نێوان ئەمەریکا و ئێران نییە و هەواڵەکانی ڕۆژانەی ئەو جەنگە ناچێتە ناو باسەکانییەوە، بەڵکە بە گشتی باسە لە دوو تیۆری جەنگ و هەندێ سەرنج لە جەنگەکانی سەردەمی ئێمە *.
جەنگ و وەهمی تیۆرەکان
[وەهم دروستکردنی دونیاێکە لە خەیاڵدا کە لەڕاستیدا بوونی نییە].

تیۆری ململانێی شارستانیەتەکان
هاکان فیدان وەزیری دەرەوەی تورکیا لە(۲٦.۱۱.۲۰۲٤)دا گووتی:”هیچ کات هێندە لە پێکدادانی شارستانیەتەکان نزیک نەبووینەتەوە”. ئەم ساختەچییە خۆی و حیزبەکەی بە موسڵمان دەزانێ لەکاتێکدا وڵاتەکەی ئەندامی پەیمانی ناتۆیە، و تورکیا هاوکاری ئەمەریکاو ئیسرائیلی کردووە دژی سوریا، میسر و ئێران، و تورکیا زیاد لە سەد ساڵە کوردەکانی ناوچەکە کۆکوژی دەکات کە ئایینی ئەو خەڵکە ئیسلامە، و کەچی باسی ململانێی شارستانیەتەکان دەکات؛ بەڕاستی مەهزەلەیە.
“ململانێی شارستانیەتەکان”، ئەو تیۆرییەی کە”ساموێل هەنتینگتۆن”لەسەرەتای نەوەدەکاندا بڵاویکردەوە، پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە کاتێک ڕووبەڕووبوونەوەی ئایدیۆلۆژیی نێوان کۆمۆنیزم و سەرمایەداری کۆتایی هات، ململانێی نێودەوڵەتی لە نێوان ئەو وڵاتانەدا سەرهەڵدەدەن کە ناسنامەی کولتووری و ئایینی جیاوازیان هەیە، و”بەریەککەوتنی شارستانیەتەکان”زاڵ دەبێت بەسەر سیاسەتی جیهانیدا. بۆ هەندێ کەس هێرشەکانی قاعیدەو شەڕەکانی ئەفغانستان و عێراق ئەم بۆچوونە پشتڕاست دەکەنەوە. بەڵام وەک ئێستا دەزانین ئەوەی ڕوویداوە ئەوەیە کە ململانێکان زیاتر لەناو شارستانیەتەکاندا بووە نەک لە نێوانیاندا. تیرۆریستە ئیسلامییە خواپەرستەکان زۆر زیاتر لە هەموو کەسێک خەڵکی مەدەنی موسڵمانی بێتاوانیان کوشتووە، وە شەڕەکانی نێوان شیعە و سوننە بەردەوامە و زۆرینەی قوربانیانی موسڵمانانی لێدەکەوێتەوە، ئەمڕۆکە هێزەکانی(ئەبو مەحەمەد جۆلانی)بە کۆمەکی وڵاتی سعودییە و ئەمەریکا خۆیان ئامادەکردووە کۆکوژی شیعەکانی لوبنان بکەن، وەک چۆن کۆکوژی عەلەویەکانی سوریایان کرد، و هەروەها ئێران کۆمەکی ئەرمینیا دەکات کە مەسیحین و دژی ئازەربایجانە کە شیعەن،، هتد. جەنگی ئێستای نێوان غەرب و ڕووسیا لە ئۆکراینا هەردوو لاکەی ئایینی مەسیحی تێیدا زاڵە، ململانێی تایوان و چین کێشەکە کەلتوور و ئایین نییە، بەڵکە جەنگی هەژموونی ئابووری و سیاسی و سەربازی نێوان بلۆکی چین و بلۆکی ئەمەریکایە. کەواتە تیۆری ململانێی شارستانییەکان بۆ فریودانە و شایستەی ئەوەیە کە فرێبدرێتە ناو زبڵدانی مێژووەوە.

تیۆری ململانێی چینایەتی
لە تیۆری مارکسیدا(هێزە بەرهەمهێنەرەکان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان)هێزی چالاکن کە ڕووداوە مێژووییەکان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان دروستدەکەن. هێزە بەرهەمهێنەرەکان، لەوانەش تەکنەلۆجیا و پرۆسەی کار، ئەو دینامۆیەن کە گەشەسەندنی کۆمەڵگا دەباتە پێشەوە، لە کاتێکدا پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان(پێکهاتە چینایەتییەکانی کۆمەڵایەتی)بنەمای بزووتنەوە سیاسییەکان و ئەحزابەکانە کە فکرو بەرنامەی کارکردنیان هەوڵدانە سامان چۆن دابەشبکرێت و دەسەڵات چۆن ڕێکبخرێت. گۆڕانکاری کۆمەڵگە لەئەنجامی ململانێی چینایەتی ئەم هێزانەدا، بەتایبەتی لەڕێگەی ململانێی چینی چەوساوەو چینی چەوسێنەر، وەک فاکتۆری سەرەکی گۆڕانکاری مێژووی کۆمەڵایەتی، لەلایەن مێژوونووسانی بۆرژوازی فەرەنسی و کۆمۆنیستە سەرەتاییەکان و مارکس، سەیر دەکرێت. ئایا تاچەند ئەم تیۆرە ڕووداوەکانی مێژوو بە دروستی شرۆڤە دەکات؟.
بێگومان ڕۆڵی(گەشەی هێزەکانی بەرهەمهێنان و ململانێی چینایەتی)لە کۆمەڵگەدا چەندەها فاکت و ڕووداوی مێژوویی پشتڕاستی دەکاتەوە، بەڵام ئەوە تاکە فاکتۆری گۆڕانی کۆمەڵگەکان نییە لە مێژوودا، چونکە گۆڕانی کۆمەڵگە و مێژوو لە سەردەمە دێرنەکان و نوێشدا(ململانێی نێوان خاوەن دەسەڵات و هێزەکان)ڕۆڵی گرنگیان بینیوە، بەڵکو زۆربەی کات ململانێی خاوەن دەسەڵات و هێزەکان کە هەموویان سەر بە چینی چەوسێنەرن، ئەوە بۆتە فاکتۆری گۆڕان و ڕووداوی لە مێژوودا دروست کردووە، نەک ململانێی نێوان(چینی چەوساوە و چینی چەوسێنەر). بە ماناێکی دی؛ هێزی چالاک ئەو هێزانەن کە کاریگەرییان لەسەر دروستکردنی ڕووداوەکان هەیە، جا چ لە ڕێگەی کردارەوە بێت یان کاردانەوەی چ ناوەکی یان دەرەکی؛ واتە زۆر کات ململانێی ئەو هێزانە ڕاستەوخۆ دەبنە هۆی یان کاریگەرییان لەسەر دۆخی یان گۆڕانی ڕژێمەکان هەیە، هەرەس بە دەسەڵات و دەوڵەتەکان دەهێنن. کەواتە ململانێی هێزەکانی خاوەن دەسەڵات بزوێنەری ڕووداوەکانن، دەبنە هۆی ڕوودان یان گۆڕینی ڕێڕەوەکەیان. بۆ بەڵگە زۆر دوور نەڕۆین تەماشی ڕووداوەکان بکەین لەساڵانی جەنگی جیهانی یەکەم تا ئێستا و پرسیار لە خۆمان بکەین: ئایا لەتەک ئەوەش کە چینی چەوساوە(بەشێوەێکی بابەتی چینی کرێکاران هەبوون و هەندێ جار خۆپیشاندانیان کردووەو هۆشیارانە هەندێ جار ڕاپەڕینیان کردووە)، بەڵام ئایا چ ململانێک و چ هێزێک ڕووداوەکان و گۆڕانەکانی دروستکردووە؟.
با سەرنج لەمڕۆ بدەین: کە ئەمریکا زلهێزێکی باڵادەستە و چین هێزێکی هەڵکشاوە، ئایا کێبڕکێی نێوان ئەو دوو هێزە نییە لە گشت مەیدانەکان و لەئاستی جیهانیدا کە ڕووداوەکان دروست دەکات؟. جەنگی نێوان: ڕووسیا و ناتۆ لە ئۆکراینا، ئیسرائیل و ئێران،، هتد. ئایا ململانێی هێزەکان و جەنگەکانیان کە ڕووداو دروستدەکەن لەکام جۆری ململانێی چینەکانە؟. بێگومان ململانێی چینە خاوەن دەسەڵاتە چەوسێنەرەکانن، نەک ململانێی نێوان چینی چەوساوە و چینی چەوسێنەر؛ بە ماناێکی دی بەزۆری ئەوە ململانێی نێوان خودی چینی بۆرژوازی خاوەن دەسەڵاتە کە ڕووداو دروست دەکات لە مێژووی سەردەمی نوێدا، هەر بەهەمان شێوە کە ململانێی نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی سەردەمی(میسری کۆن، مێزۆپۆتامیا، ساسانیەکان و ڕۆم، مەملەکەتەکانی وڵاتی هیند و چین)ڕووداویان دروستدەکرد.
هۆکاری ئەم دیاردانە لە مێژوودا چییە؟ یانی هۆکاری ڕۆڵی مەزنی فاکتۆری ململانێی چینە خاوەن دەسەڵاتە چەوسێنەرەکانن چییە؟.
لەم سەردەمەدا بەهۆی(لاوازی سۆسیالیستەکان، ئەزموونی خراپی دامەزراندنی بەناو دەوڵەت و کۆمەڵگەی کۆمۆنیستی، خامۆشی چینی کرێکاران،، هتد)، ململانێی چیانیەتی بەمان مارکسییەکەی(واتە ململانێی نێوان چینی چەوساوە/ پرۆلیتاریا و چینی چەوسێنەر/ بۆرژوازی)زۆر لاوازبووەو کاریگەری لە دروستکردنی ڕووداوەکان کەم بۆتەوە، هەتا ئێستاش بەڵگە نییە کە ناڕەزایەتی چینی کرێکاران ڕۆڵی هەبووبێ لە ڕێگری لە هەڵگیرساندنی جەنگ یان ڕاگرتنی؛ بۆ نموونە(جەنگی ئۆکراینا، جەنگ لەسەر غەززە، جەنگی ئەم دواییەی نێوان ئەمەریکا و ئێران).
مارکس لە وەسفی ڕۆڵی وەهم لە مێژوودا لەپێشەکییەکەی ساڵی ١٨٦٩ی چاپی دووەمی کتێبی(هەژدەی برۆمێری لویی بۆناپارت)دا ئاماژەی بەوە کردووە کە مێژوو بە تەواوی بە داینامیکی چینایەتی دیاری ناکرێت، ئەوە بەهۆی یەک شت”ڕۆڵی هەست و وەهمەکانی مرۆڤەکان”، چونکە مرۆڤەکان”لەڕێگەی نەریت و پەروەردەکردنەوە”کە دەگوازرێنەوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەێکی دی، وادەکات لە ئەنجامدا مرۆڤەکان”ڕەنگە خەیاڵ بکەن کە پاڵنەرە ڕاستەقینەکان و خاڵی دەستپێکی چالاکییەکانی پێکدەهێنن- مارکس”، بەڵام لەڕاستیدا زۆرینەی کارو بیری مرۆڤەکان بەرهەمی هەلومەرج و وەهمەکانن.

ئەنجامەکانی دوای جەنگ
لە مێژووی کۆن و نوێدا ئیمپراتۆرییەتە مەزنەکان بەهۆی قەیرانی ئابووری و ناکۆکی ناوخۆی و جەنگی دەرەکییەوە کۆتاییان هاتووە. پۆسێدۆنیۆس (١٣٥ پێش زایین – ٥١ پێش زایین) مێژوونووس و فەیلەسوفی یۆنانی کۆن دەیگوت: (لە ساتەوەختی لەنێوبردنی تەحەدای کارتاجیەکان بۆ دەسەڵاتی ڕۆما، فەزیلەتەکانی ڕۆما پێشێلکراوە.). فەزیلەتەکانی ڕۆما وا پێناسە دەکرا کە بریتییە لە شارستانیەت، و گوایە پێچەوانەی بەربەریسمی جەرمەنەکانە، کە هەمەجی بوون لە کوشتاری خەڵکیدا. بەڵام کاتێ ڕۆما قەرتاجەی سووتان، و دڕندانە کۆکوژی خەڵکەکەی کرد، ئیدی تەواوی بەهاکانی ڕۆما پێشێلکرا، وە دەرکەوت کە ڕۆما لە جەرمەنەکان و قەرتاجیەکان بەربەریترە.
ئەمریکا ساڵانێکە پرۆپاگاندەی بەهاکانی شارستانییەتی غەرب دەکات:(ئازادی، یەکسانی، برایەتی و ئاشتی) کە دروشمەکانی شۆڕشی فەرەنسی ساڵی ١٧٨٩–١٧٩٩یە، وە پروپاگاندەی ئەوەی دەکرد کە مافی مرۆڤ دەپارێزێ، بەڵام ئەمڕۆکە لە هەڵوێستیدا بەرامبەر پەلاماری ئیسرائیل بۆ سەر غەززە و جەنگی ئەمەریکا و ئێران، تەواوی بەهاکانی خۆی پوچەڵ دەکاتەوە. ئیدی ئەمریکا بەهاکانی خۆی دۆڕاندووە، لێرەوە هەتا ئەگەر ئەمەریکا شەڕەکەی دژی ئێران و هاوپەیمانەکانی بەرێتەوە، بەڵام جەنگەکەی لە بەرامبەر ڕووسیا و چین دەدۆڕێنێ. چونکە سبەینێ دوای جەنگ، هەتا ئەگەر ئەمەریکا براوە بێ، بەهۆی ئەوەی کە خاوەنی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی سەربازییە، چۆن دەتوانێ باس لە ڕوسیا بکات تاوانی جەنگی کردووە لە ئۆکراینا؟! یان چۆن دەتوانێ ڕەخنە لە چین بگرێ کە موسڵمانانی ئیگۆر دەچەوسێنێتەوە؟! لەکاتێکدا ئەمەریکا خۆی و ئیسرائیل هەزارەها خەڵکی مەدەنی و منداڵیان لە غەززەو ئێران و ناوچکەدا کۆکوژی کردووە!. بۆ چینی کرێکاران و خەڵکی هەژاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەگەر براوە ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی بن، یان براوە ئێران و هاوپەیمانەکانی بن، هیچ جیاوازییان نییە، و چارەنووس هەر بەشمەینەتییە، چونکە هەردوو لایەنەکەی جەنگەکە دوو مەعەسکەری سەرمایەداری دڕندەیە.

سۆسیالیستەکان و جەنگ
لە ژیانی مارکسدا جەنگی جیهانی ڕووینەداوە، بۆیە مارکس تیۆرێک یان مەفهومێکی تایبەتی بۆ جەنگ دانەڕشتووە، بەڵام میتودێک کە بەکاری هێناوە لەشیکاری بۆ هۆکارەکانی جەنگی ئەمەریکای باکوور دژی ئەمریکای باشوور، دروست بووە. ئەنگلس لە کتێبی(ئەنتی دوهرینگ)دا باسی ڕۆڵی تندوتیژی کردووە لە مێژوودا، بەڵام مارکس و ئەنگلس بڕوایان بەوە نەبووە کە جەنگ ڕێگایەکە بۆ گۆڕینی شۆڕشگێڕانەی کۆمەڵگای سەرمایەداری، بەڵکە دروشمیان ئەوە بووە کە”چینی کرێکارانی جیهان یەکگرن”، و بە پێویستیان زانیووە کە پەیڕەو لە پرەنسیپی هاوپشتی نێونەتەوەیی کرێکاران بکەن.
دەشێ ساتەکانی جەنگ دوژوارترین و خراپترین کات بێت بۆ بەرپاکردنی شۆڕشی سۆسیالیستی، چونکە کۆمەڵگای سۆسیالیسم نە دابەشکردنی هەژارییە، و نەگونجاوە لەسەر وێرانەێک دامەزرێ. ئەم دەربڕینە دروستە بەڵام مەرج نییە بۆ هەموو جەنگەکان دووبارەی بکەینەوە، بەڵکە هەلومەرجی مێژوویی ساتی جەنگی دەوڵەتە سەرمایەدارییەکان، بڕیاردەرە کە چ هەنگاوێک دروستە بنرێ، نەک بڕگەێکی دەقێک.
سۆسیالیستەکان تا پێش جەنگی جیهانی یەکەم، دروشمیان ئاشتی و دژی عەسکەرتاری دەوڵەتی سەرمایەداری و جەنگ بووە، چونکە جەنگ دەبێتە هۆکاری برسیەتی، بێکاری، کاولکاری، و کۆکوژی کرێکاران و خەڵکی مەدەنی. لەکاتی جەنگی جیهانی یەکەم، نێونەتەوەیی دووەم نەیتوانی هەڵوێستێکی یەکگرتوو دژی جەنگی ئیمپریالیستی دەوڵەتە سەرمایەدارەکان، وەربگرێ. لە بەرامبەر ئەم دیمەنەدا، ڕۆزا و لینین بە دەنگی بەرز دژی جەنگ بوون. لۆکسمبۆرگ بە ڕوونی نیشانی دا کە چۆن میلیتاریزم بڕبڕەی پشتی دەوڵەتە، و ڕای وا بوو کە دەبێ دروشمی“جەنگ دژی جەنگ“ببێتە دروشمی بنەڕەتی سیاسەتی چینی کرێکاران. لەو کاتەوە ئامانجی سەرەکی پرۆلیتاریا بوو بە“بەرەنگاربوونەوەی ئیمپریالیزم و هەڵوێستی دژی جەنگ“. ئەم دروشم و هەڵوێستانەی”ڕۆزا و لینین”ئەگەر چی دروست و شۆڕشگێڕانە بوو، بەڵام ئەفسووس لە عەمەلدا نەتوانرا دژی جەنگی جیهانی یەکەم لەلایەن سۆسیالیستەکانی ئەو سەردەمە پەیڕەوی لێ بکرێ، و بەهۆی هەڵوێست بەرامبەر جەنگی جیهانی یەکەم دووبەرەکی و لێکترازان لەنێو ڕیزەکانی سۆسیالیستەکان دروست بوو.
ڕاکەی”ئیتیان بالیبار”دروستە کە نووسیبووی:(شەڕ بۆ مارکسیزم بەتەواوی چەمک نییە، بەڵام بە دڵنیاییەوە کێشەیەکە. لە کاتێکدا مارکسیزم نەیتوانی چەمکێکی شەڕ دابهێنێت، بەڵام دەیتوانی دووبارە دروستی بکاتەوە، ئەگەر بڵێین: واتە پرسی شەڕ بخاتە ناو کێشەدارەکەی خۆیەوە، و ڕەخنەیەکی مارکسیستی لە شەڕ، یان تیۆرێکی ڕەخنەیی لە شەڕ و بارودۆخ و پرۆسەکانی جەنگ، بە ناوەڕۆکێکی تەواو ڕەسەن بەرهەم بهێنێ. بە جۆرێک دەتوانرێت ئەمە وەک جۆرێک لە تاقیکردنەوە بۆ توانای مارکسیزم بۆ جێگیرکردنی خۆی وەک گوتارێکی سەربەخۆی ڕاستەقینە بسەلمێنرێ. بیری مارکسیستی دەوڵەمەندیێکی شیکاری هەیە سەبارەت بە شەڕ بە گشتی، و جۆرە تایبەتەکانی شەڕ. بەڵام شتێکی نائاسایی ڕوویدا: کێشەی شەڕ لەبری ئەوەی یارمەتیدەر بێت بۆ پتەوکردنی یەکگرتوویی مارکسیزمەکان، لەبری ئەوە کاریگەرییەکی قووڵی وێرانکەری بەرهەمهێنا ،،،.)- مارکسیزم و جەنگ/ ئیتیان بالیبار.
ئەمڕۆکە لە کاتی جەنگ لەسەر غەززە، هەندێ لە کۆمۆنیستەکان لە بەیاننامە و وتارەکانیاندا، هەڵوێستەکەی لینین و ڕۆزا دووبارە دەکەنەوە: باڵێکی کۆمۆنیستی بڕوای وایە کە دەبێ جەنگی غەززە بکرێ بە جەنگی چینایەتی دژی ئیمپریالیسمی ئەمەریکا، بەمە فرسەتی شۆڕشی سۆسیالیستی زیاد دەبێ؛ یانی ئەم هاوڕێیانە گرنگی بە کۆنەپەرستی پرۆژەی حەماس و هاوپەیمانەکانی نادەن، بەڵکو قورسایی خۆیان خستۆتە سەر دژایەتی ئیسرائیل و ئەمەریکا، واتە یەک تاک چاون، وە بڕوایان وایە لەتەک حەماس دژی ئەمەریکا، زەمینەی جەنگی چینایەتی خۆش دەبێ!. باڵێکی دی کۆمۆنیستەکان ڕای وایە کە ئەم جەنگە بکرێ بە فرسەتی بەرپاکردنی شۆڕش بەسەر دوژمنی ناخۆیی(یانی گۆڕینی جەنگ بۆ شۆڕش بۆ نموونە لە ئێراندا). بەڕای من ئەم هاوڕێیانە گەرچی هەڵوێستی ئینسانیان دژی جەنگی ئیسرائیل و ئەمەریکا، دروستە و جێگای دەستخۆشییە، بەڵام بانگەوازو دروشمەکانیان تەواو خەیاڵییە، و بیرکردنەوەیان دوورە لە بەرژەوەندی چینی کرێکاران. چونکە ئەو بلۆکەی بەرامبەری ئەمەریکایە، بلۆکێکی دڕندەو کۆنەپەرستی سەرمایەدارییە؛ واتە ئەمە جەنگی دوو بلۆکی سەرمایەداری دڕندەن، ئیدی چۆن جەنگی حەماس و ئێران لەتەک ئیسرائیل و ئەمەریکا دەبێ بە زەمینەسازکردن بۆ بەرپاکردنی شۆڕشی سۆسیالیستی؟!. ئەمە خۆشخەیاڵییەکەی لینینە دەربارەی شۆڕشی گەلانی چەوساوە دژی ئیمپریالیسم بەشێوەێکی کاریکاتێری. وە لە سەردەمی ئێمەدا، پرسەکانی وەک فەڵەستینیەکان یان کوردەکان، دەمێکە بۆتە مەیدانی کێشمەکێشی بۆرژوازە کۆنەپەرستەکانی لۆکاڵی و جیهانی، ئیدی هیچ بزووتنەوەێکی گەلانی چەوساوەو ژێردەست نەماوە کە پێشکەتووخواز بێ، و دەمێکە ئەوە کەشف بووە کە جەنگی بۆرژوازی گەلانی ژێردەست دژی دەوڵەتی سەردەست، ناکرێ بە موتەحالفی چینی کرێکاران، و سەربەخۆیی(فەڵەستین و کوردستان)بەسەرکردایەتی بۆرژوازییە ناسیۆنالیستەکان بێ یان ئیسلامییەکان، نابێتە بەردەباز بەرەو سۆسیالیسم؛ ئەوە تەنها ئەستۆرەیە. وە فرسەت هێنان لەکاتی جەنگ بۆ بەرپاکردنی شۆڕش لە ئێران یان ئێراقدا؛ ئەقڵی موغامری کەمایەتێکی نێو فەزای مەجازییە، چونکە لەئێستادا هیزێکی سۆسیالیستی نییە بتوانێ ئەوە بکات، وە شۆڕش لەئێستادا لەو وڵاتانەدا، دەچێتە خزمەت بەرەکەی دییەوە. بۆ سۆسیالیستەکان بەتایبەتی ئەوە گرنگە کە سیاسەتی سەربەخۆی چینی کرێکاران دژی دەوڵەتەکانی سەرمایەداری بپارێزن، وە بەتایبەتی لەم پرسەدا:”دژی جەنگ”بن، و هۆشیاربن نەکەونە ناو سەنگەری ئەمریکا یان ئێران.
وه‌حشه‌كانی مۆدێرنه‌
پۆتین سه‌گه‌كه‌ی له‌ منداڵێكی سوری
خۆشتر ده‌وێ.
پۆتین خوێن ده‌ڕێژێ و
یاری به‌ سه‌گه‌كه‌ی ده‌كا.
لای پۆتین ڕژانی خوێن و
یاری سه‌گ لێك ده‌چن.
تره‌مپیش جارێك گوتبووی:
سه‌دام گاڵته‌یه‌كی كیمیاوییانه‌ی
له‌گه‌ڵ هه‌ڵه‌بجه‌ كردبوو،
بۆ وا لێیان كردبووه‌
هه‌ڵڵا و هه‌را؟…
ئه‌رێ خه‌ڵكینه‌، ئه‌مانه‌ مرۆڤن؟
یان وه‌حشه‌كانی سه‌رمایه‌ و مۆدێرنه‌؟
به‌ختیار محه‌مه‌د

فەلسەفە لەزمەنی داڕماندا
ساتێک بۆ پاشەوە و ساتێک بۆ پێشەوە

سەردەمەکەی ئێمە بەوە دەناسرێتەوە کە بۆرژوازەکان سامان بەخێرایی کەڵەکە دەکەن و کرێکاران و زۆربەی خەڵکیش زیاتر هەژار دەکەن. ئەوەی جێی سەرسوڕمانە بۆرژوازە دەسەڵاتدارەکان توانیویانە زۆربەی هەر ئەو خەڵکەی کە هەژاریان کردووە فریو بدەن، و بیانکەنە لایەنگرانی ئەحزاب و بیروباوەڕە کۆنەپەرستەکانی خۆیان. لەخوێندنەوەی دەقەکانی”سۆسیالیستەکان و مارکس”کە پێداگریان دەکرد لەسەر(ڕۆڵی هۆشیاری/ ئەقڵانییەت)، بەتایبەتی شرۆڤەی مارکس بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری، ڕایان وا بوو کە چینی کرێکاران؛ ئەم چینە نوێیە نابێت ڕێگە بدات بکەوێتە تەڵەکانی هۆشی موزەیەف/ ساختە/ ئیدۆلۆژیاکانی دەسەڵات؛ یانی بەجۆرێک نابێت ڕێگە بەخۆی بدات بە بەرتیلێکی گەورە یان بچووک(ئیسڵاحات)ئارام بکرێتەوە، یان نابێت لە بێزاری و بێهێزی بچێت ملکەچی دەسەڵاتی بۆرژوازی بێ، وەک چۆن زۆرێک لە چینەکانی مێژووی پێشوو(کۆیلەکان و جوتیاران ملکەچی دەسەڵات و بیروباوەڕی خاوەن کۆیلەکان و دەرەبەگەکان بوون)، و پرۆلیتاریا نابێت ڕێبدات گەوجبکرێ بە بیروباوەڕی ئایینی سیاسی و ڕەگەزپەرستی.
بەڵام ئایا ئەمڕۆکە بەشێکی زۆری چینی کرێکاران و خەڵکی هەژار بەدوی(داعش، ڕەگەزپەرستەکان، ئەحزابی هیندۆسیەکان، مەسیحی سیاسی، ڕاستڕەوی توندڕەو،، فکری بنەماڵە و هۆزەوە) نین؟!. ئایا ئەمڕۆکە بەشێکی پرۆلیتاریا لە(ئەمەریکا، ئەوروپا،، و کوردستان،، هتد)کە بژێوییان سەختە و بێکارن، بەدوی سیاسەت و بیروباوەڕی بۆرژوازییەوە نین؟. بۆرژوازی توانیویەتی بە سیاسەت و ئیدۆلۆژیا لە ڕێگەی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێ لە میدیا و سۆسیال میدیا، پرۆلیتاریا نەک تەنها لە هۆشیاری چینایەتی دووربخاتەوە، بەڵکە ویژدان و هەست و میهرەبانی ئینسانی نەھێڵێ و بیکاتە دڕندە(بۆرژوازەکان جیهان لەسەر شێوەی خۆیان دروست دەکەن – مارکس/ مانیفێستی کۆمۆنیست).
ئەگەر سەرنج بدەین چەمکی وەک(مرۆڤی نامۆ، مرۆڤی مەسخ، مرۆڤی زۆمبی، مرۆڤی گرگن، مرۆڤی فریودراو، مرۆڤی گەمژەکراو)لە ئەدەبیاتی سۆسیالیستیدا بەکارهێنراوە بۆ وەسفی حاڵەتی ئەو بەشە فریودراوەی خەڵک، کە لەم سەردەمدا بەناشیترین شێوە لە کردەوەکانی ڕەگەزپەرستەکانی ڕۆژئاواو شوێن کەوتووەکانی ئەحزابی ئایینی سیاسی لە: سوریا، سودان، یەمەن، عێراق، هیندستان،، هتد، دەی بینین. ئەمڕۆکە ململانێی چینایەتی لە هەلومەرجێکی زۆر نالەباردایە و فەلسەفەی سۆسیالیستی ساڵانێکە لە پاشەکشەدایە. لەڕاستیدا ئەمە سەدەیەکە بۆ ناعەقڵانییەتی بۆرژوازی؛ بۆیە کەسانی سۆسیالیست و چەپی وەک ئێمە و بڕێک لە خەڵکی مەدەنی و سکولار وا هەست دەکەن کە ئێمە دواهەمین نەوەی سەردەمێک بووین بەسەرچووە، و ئەو سەردەمە هەروا ئاسان ناگەڕێتەوە.
چۆن گەیشتینە ئێرە؟ بۆچ بیروباوەڕ و هەلومەرجی کۆمەڵگە هێندە پاشەکشەی پێکراوە؟. ململانێی بیروباوەڕ هاوشێوەی شەڕ سیجالە؛ بۆ پێشەوەو بۆ پاشەوەی تێدایە، واتە فەلسەفە لە ململانێدایە و وەرچەرخان دەکات، شەڕێکە و سەرکەوتن و شکستی بەدوایەکتری تێدایە؛ یانی هەر فەلسەفەیەو لە سەردەمێکدا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت و لە سەردەمێکی دیکەدا شکستی پێدەهێنرێت.
لە سەردەمی دەرەبەگایەتیدا فەلسەفەی کۆنسەرڤاتیڤ و چەمکەکانی شەرەف، داب و نەریەت، و دڵسۆزی بۆ هۆز و خێزان زاڵ بوون، لە سەردەمی سەرمایەداریدا بەتایبەتی لە سەرتایدا و تا ساڵانی ۱۹۹۰ فەلسەفەی لیبڕالی و چەمکەکانی تاکەکەس، ئازادی و یەکسانی سیاسی و یاسایی باو بوو، بەڵام ئەمڕۆکە بە زۆری بۆرژوازی دەمانگەڕێنێتەوە بۆ کەلتووری شەرەف و دڵسۆزی بۆ: دەسەڵات، نیشتمان، ئایین، ڕەگەز، هۆز و بنەماڵە. ئەما سۆسیالیستەکان خەبات دەکەن بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگەێک کە ئازادی و یەکسانی بە ناوەڕۆکی هەردووک سیاسی و ئابووری تێیدا زاڵ بێ.
ساڵەکانی ۱۸۰۰- ۱۹۸۰ بەوە دەناسرێتەوە کە ململانێی نێوان فەلسەفەی لیبڕالیسم و سۆسیالیسم باڵی بەسەر جیهاندا کێشابوو، بەڵام لەتەک سەرهەڵدانی قۆناغی ئیمپریالیسم، بە هەوڵی بیرمەندانی وەک(نیتشە، کارڵ شمیت، هایدگەر، لیۆ شتراوس، ساموێل هینتینگتۆن،، هتد)فەلسەفەی کۆنسەرڤاتیڤ پشتی ڕاستکردووەو مەیدانی داگیر دەکرد، و هێدی هێدی بەهاتنی(ماگرێت تاتچەر و ڕێگان)بۆ سەر حوکم، فەلسەفەی کۆنسەرڤاتیڤ و سیاسەتەکانی لە دونیادا زاڵ دەبوون، تا ئەنجامەکەی وای لێهات ئەمڕۆکە هەردووک فەلسەفەی(لیبڕالیسم و سۆسیالیسم)پاشەکشەیان کردووەو لاواز بوون، بەڵام بیروباوەڕی کۆنسەرڤاتیڤ لەوپەڕی بەجەماوەر بووندایەو لاێکی دونیا کۆنەپەرست و دڕندەیە. ئایا دونیا وەرچەرخانێکی فەلسەفی و سیاسی نوێ بەخۆیەوە دەبینێ؟ ئایا ئێمە فەلسەفەی سۆسیالیستی دەبینین جارێکی دی دونیا بە(ئازادی و یەکسانی ئینسانەکان)ڕووناک بکاتەوە؟. بەڕای من بەڵێ ئەوە ئەگەرێکە و بەندوبەستراوە بەوەی کە ئینسانە ئازاد و یەکسانخوازەکان تا چەند:

  • واقیعیانە لە دونیای ئەمڕۆکە تێگەیشتوون و چ کارێک دەکەن بۆ گۆڕینی، چونکە دەبێ لە دونیای ئەمڕۆکە دروست تێبگەین تا بتوانین بیگۆڕین.
    *سۆسیالیستەکان(دۆست و دوژمن)؛ کە بنەمای هەموو فەلسەفەێکی سیاسییە، چۆن و بە چ پێوەرێک دیاری دەکەن.
    * تاچەند سۆسیالیستەکان لەگورپچییەتی(سیکتاریسم)خۆیان بەدوور دەگرن و هەوڵی کاری هاوبەش دەدەن.

پەراوێز:

  • بۆ خوێندنەوەی ڕای نووسەر لەسەر هۆکارەکانی جەنگی ئەمەریکا و ئێران دەتوانن ئەم وتارانە بخوێنەوە:
    ۱/(سەرمایەداری: قەیران و بەربەریسم – ئەکرەم سەعید) – لە کتێبی”تێگەیشتنێک لە شۆڕشی سۆشیالیستی“.
    ۲/ (جەنگ و فریودان) – ئەکرەم سەعید.
    ۳/ (جەنگی دڕندەکان بەرەو کوێ دەچێ؟) – ئاسۆ کەمال – ئەکرەم سەعید.



ئێستێتیکی فریدریش شیلەر.. 3 .. کاوە جەلال

(بەشی سێیەم)

-3شیلەر و کانت
-1-3 فەلسەفەی ترانسسێندێنتالی کانت لە سێ ڕەخنەکەیدا

کانت لە یەکەم ڕەخنەکەیدا بە ناونیشانی «ڕەخنەی ئاوەزی پەتی » (1781) خۆی بە سنوورەکانی ئاوەزەوە بۆ شیمانەی مەئریفە خەریک دەکات، کەواتە ئاوەز لەم ڕەخنەیەدا تەنیا وەک ئاوەزی تیۆرییانە لەژێر پرسیاردایە: “ئایا من دەتوانم چی بزانم؟”. ئێمە لێرەدا بەر کارایی زەین و ئاوەز دەکەوین. یەکەمیان توانستی مەئریفەیە، کە نێوەرۆکەکانی شئور بە تێگە و کاتێگۆرییەکانی ڕێکدەخات و ئەزموون دەشێنێت. زەین ناتوانێت لە سنوورەکانی توانستی دەرکگیری تێبپەڕێت. وەلێ ئاوەز توانستێکی سەرینەییە و بەگوێرەی سروشتی دەکەوێتە پرسیار لەبارەی مەئریفەکانی زەین، چونکە تەقەلا بۆ پرنسیپ و یەکانە دەدات، بەوەش سنووری ئەزموون دەبەزێنێت، کە ئیدی بەو ڕێیەوە خۆی بە دژبێژییەوە دەئاڵێنێت: ئاوەزی پەتی هەوڵ دەدات بە تێز هەبوونی خودا، نەمریی دەروون و ئازادی بسەلمێنێت، وەلێ هەر ئەو خۆی بە ئەنتیتێز دەیسەلمێنێت کە هەرسێکیان نەشیاون (6). لەم ڕوانگەیەوە خودا و دەروون و ئازادی شیاوی زانین نین. ئێمە پەیوەند بە ئازادییەوە دەکەوینە بەردەم پرسیاری ئەخلاق (مۆرال) کە کانت بەتایبەتی لە «ڕەخنەی ئاوەزی پراکتیکی »دا (1788) خۆی پێوە خەریک دەکات (7).
ئێمە بێگومان پەیوەند بە ئاوەزی پراکتیکیشەوە هەر ئاوەزی پەتیمان هەیە، وەلێ ئێستا نەک وەک ئاوەزی تیۆرییانە (ئایا من دەتوانم چی بزانم؟)، بەڵکو ئێستا ئاوەز پەیوەند بە کردارەوە لەژێر ڕەخنەدایە: “ئایا چۆن گەرەکە من کردار بنوێنم؟”
کانت پەیوەند بە کرداری مرۆڤەوە چە دێتەرمینیزم (حەتمییەت) و چە دیاریکردنی پێشیانیی خودایی ڕەتدەکاتەوە. بە تێڕوانینی ئەو مرۆڤ خۆی بڕیار (قەرار) دەدات کە ئەوها یان بە جۆرێکی دی کردار بنوێنێت. ئێمە لێرەدا بەر تێگەی ویست (ئیرادە) دەکەوین. وەلێ ویست لای کانت یەکانە نییە، بەڵکو دوو پاڵهێزی هەیە: یەکێکیان لە ئارەزووی سەبژێکتەوە بۆ خاتری بەرژەوەندییەکانی دەنوێنرێت و ئاپۆستەریۆرییە (پاشدەرکییە) – ئاخر ئارەزوو هەوەسمەندە و بەندە بە ڕەوشە پسیکۆییەکانی مرۆڤەوە کە لەژێر کاریگەریی دەرەکیدان؛ ئەو پرنسیپانە کە سەبژێکت لەم ڕەوشەدا وەک بنەڕەتی کردارەکانی دایاندەنێت، تەنیا ڕێسان (ماکسیمن) و چواندنیان بۆ ویستی ئەو خۆی هەیە نەک بۆ سەرجەم مرۆڤان. ئەویدیکەیان لە کارایی ئاوەزی پەتیی پراکتیکییەوە دەنوێنرێت پابەند بەو پرنسیپانەوە (ئەکسیۆمانەوە) کە ئاوەز ئاپریۆریانە (پێشدەرکییانە) وەک بنەڕەت لە خۆی گرتوون، کەواتە پرنسیپەکان سەربەخۆن لە هەستی حەز و ناحەز یان لە ئارەزووەکان، ئەوجا لەبەرئەوەی ئاپریۆریانە لە خودی زەینەوە سەرهەڵدەدەن، کەواتە دەرئەنجامگیری نین لە ئەزموونەوە، ئەوا یاسای ئۆبژێکتیڤین و چواندنیان بۆ هەر بوونەوەرێکی ئاوەزمەند (کەواتە سەرجەم مرۆڤان) هەیە نەک تەنیا بۆ تاکە سەبژێکتێک.
ئێمە بێگومان پەیوەند بە شیمانەی ویستەوە کە دەشێت لە لایەک پابەندی ئارەزوو و لە لایەکی دیکەوە پابەندی ئاوەز بێت، دەکەوینە بەردەم پرسی ئازادی. کانت جەخت دەکات، لەبەر ئەوەی دەرکەوەرەکان لەژێر ڕکێفی هۆئەنجامیی سروشتی پسیکۆییانەی مرۆڤدان، ئەوا لەم ڕەوشەدا ویست بەردەدرێت بۆ هەوەسی دەرکی و ڕێکەوتی نەناسراو، بۆیە لەنێو دەرکەوەرەکاندا ئازادی لەگۆڕێ نییە و نابێت. لەم ڕوانگەیەوە، دیاریکردنی ئازادی لە هۆئەنجامیی سروشتەوە دیاریکردنێکی نێوەرۆکییە (ماتەریالە) و ناتوانێت تیۆرییەکی ئازادی بنیاتبنێت، چونکە لەم جۆرە دیاریکردنەی ئازادییەوە هێتەرۆنۆمی (دیاریکردنی دەرەکی) دێتە ئاراوە، واتا ئارەزووە بەرجەستەکان ویست دیاری دەکەن، ئەمەش دەبێت بە ئاستەنگ لە بەردەم ئازادیدا وەک ئۆتۆنۆمی (خوددیاریکردن، یاسادان بە خودی خۆ). بەم پێیە کانت بە پێچەوانەی دیاریکردنی نێوەرۆکییەوە، دیاریکردنی شێوەکییانەی (فۆرمالی) ئازادی وەردەگرێت. لەم ڕەوشەدا تەنیا ئاوەزی پەتیی پراکتیکی ویست بۆ کردار تەرخان دەکات.
کانت ڕەخنەییانە لە ویستی سەبژێکتیڤی نزیکدەکەوێتەوە، ئەوجا کاتێک ئەو دێتەرمینیزم و دیاریکردنی پێشیانیی خودایی ڕەتدەکاتەوە، کەواتە خودی مرۆڤ وەک بنەڕەتی بڕیار (قەرار) دادەنێت، ئەوا هاوکات بەوە دەبێژێت، کە سەبژێکت دەتوانێت لە کرداردا “بییەوێت” ڕێساکانی ببن بە پرنسیپ و وەک یاسای گشتگیر چواندنی ئۆبژێکتیڤییان بۆ هەرکەس هەبێت. ئاخر ئێستا لەم ڕەوشەدا فۆرمی یاسادانێکی گشتی لەگۆڕێیە و هەر خودی ئەم فۆرمە ویست دیاری دەکات، بەو ڕێیەشەوە ئێستا ویست “ئازاد”ە (ئۆتۆنۆمە)، وەلێ ئازادییەک کە پابەندی “فرمان”ە (واجیبە): مرۆڤ یاسا بۆ خۆی دادەنێت و هاوکات خۆی دەخاتە ژێر ڕکێفییەوە. ئێمە لێرەدا دەگەین بە فۆرمولە بەناوبانگەی کانت بەناوی “فەرمانی زەرووری” (das kategorische Imperativ) کە یاسایەکی ئەخلاقییە بە چواندنی بێمەرجەوە بۆ سەرجەم بوونەوەرانی ئاوەزمەند (مرۆڤان):
«تۆ ئەوها کردار بنوێنە کە ماکسیمی (ڕێسای) ویستت هەردەم هاوکات بشێت چواندنی هەبێت وەک پرنسیپی یاسادانانێکی گشتی. »(8)
کەواتە کانت سەبژێکت بەرەو ڕووی گەرەک (soll) دەکاتەوە: ئەو گەرەکە هەردەم ئەوها کردار بنوێنێت، کە ئیدی ڕێساکانی بۆ نواندنی کردار هەردەم وەک پرنسیپی (ئەکسیۆمی) یاسادانانێکی گشتی چواندنیان هەبێت. ئەم گەرەکە بەزەرووری، ئاپریۆریانە، چواندنی بۆ هەرکەس هەیە: هەرگیز نابێت هیچکەس نە خودی خۆی و نە کەسێکی دیکە وەک “دەستوێژ”ی کردار دابنێت، بەڵکو هەردەم وەک “مەبەست”. تەنیا لەم پرنسیپەوە کردارەکانی مرۆڤ دەبن بە ئەخلاقی. کانت ئەمە ناو دەنێت “فاکتومی ئاوەز”، ئەمەش بەواتای: لە هەر بوونەوەرێکی ئاوەزمەنددا ئاگایی ڕاستەوخۆی یاسای ئەخلاقی (فەرمانی زەرووری) لەگۆڕێیە، ئاگاییەکەش ڕاستەوخۆیە، چونکە ئاپریۆریانە یاسای ئەخلاقیی خۆیمان بەسەردا دەسەپێنێت بەبێ ئەوەی پێویست بێت لە ئەزموونەوە دەربئەنجامێنرێت.
ئەوجا کانت لە ڕەخنەی سێیەمدا، «ڕەخنەی هێزی بڕیار » (1790) گۆڕان بە ئێستێتیکەکەی دەدات. چە زەین و نەزەر (بەگوێرەی «ڕەخنەی ئاوەزی پەتی»)، هەروەها چە ئاوەز و توانستی ئارەزووکردن (بەگوێرەی «ڕەخنەی ئاوەزی پراکتیکی»)، پەیوەستن بە ئۆبژێکتەوە، وەلێ هێزی بڕیار پەیوەستە بە سەبژێکتەوە. ئاخر بڕیاری چێژ لای کانت ئێستێتیکییە، ئەمەش لای ئەو بەواتای، لە بڕیاری “ئەمە جوانە”دا پێشبینییەک لەگۆڕێیە کە نەک بە جوانێتییەوە، بەڵکو بە خودی سەبژێکتەوە پەیوەستە؛ بڕیارەکە تەنیا ئەو واتایە دەگەیەنێت کە ئێمە حەزمان لەو بابەتەیە. کانت هەروەها لەبریی حەز لە بەدڵبوون (Wohlgefallen) دەوێت، کە هەستی سەبژێکتیڤییانەی خۆمانە و بڕیاری “ئەمە جوانە” دیاری دەکات.
لە هێزی بڕیاردا گەمەیەکی هارمۆنییانەی ئازاد لە نێوان هێزی وێناندن (فۆرمخستنەوە) و زەیندا (تێگەدا) ڕوودەدات، ئەوجا کاتێک دەبێژین، بڕیاری چێژ پەیوەستە بە سەبژێکتەوە، ئەوا هاوکات بەوە دەبێژین کە لەو گەمە ئازادەی هێزی بڕیاردا هیچ مەبەستێک لەگۆڕێ نییە: هەبوونی ئۆبژێکت، یان کاری هونەری، هیچ بایەخێکی بۆ بڕیاری چێژ نییە. بڕیاردەر ئارەزووی بۆ ئۆبژێکت نییە و هەوڵ بدات ببێت بە خاوەنی یان بەکاری بهێنێت، ئەو هەروەها مەبەستی ئەخلاقیی ئاڕاستە ناکات. ئەو لە بڕیاری “ئەمە جوانە”دا نازانێت بۆچی بابەتەکە جوانە، بەڵکو تەنیا وەک جوان هەستی پێدەکات: ئەو تەنیا چێژ لە فۆرمەکەی دەبینێت. کانت ئەمە ناودەنێت “مەبەستێتیی بێمەبەست” کە تەواو شێوەکییە (فۆرمالە): گەرچی جوانێتی وەک مەبەستێتی دەرکدەکرێت، وەلێ ئەوە دەرککردنی نێوەرۆکی جوانێتی نییە، بەڵکو ئەوە بونیادی شێوەکییانەی (ڕێکخراوی، پرۆپۆرسیۆن) جوانێتییە کە ئەو دەرفەتەمان بۆ دەڕەخسێنێت. ئەوجا گەرچی بڕیاری “ئەمە جوانە” بەندە بە هەستی سەبژێکتیڤییەوە، وەلێ بڕیاردەر چاوەڕوانە کە “ئەوانیدیکە”ش لەتەک بڕیارەکەیدا یەکبگرنەوە، چونکە “گەمە ئازادەکە”ی نێوان هێزی وێناندن و زەین نێوکۆییە بە سەرجەم مرۆڤان. بە شێوەیەکی دی ببێژین، پێشمەرجی بڕیاری چێژ ئەوەیە کە هەموو هێزەکانی مەئریفە لای تێکڕای مرۆڤان وەک یەک کاران (9).
کاتێک کانت جوانێتی (هونەر) لە گۆشەنیگای سەبژێکتی لێڕوانەرەوە دیاری دەکات، ئەوا شیلەر بە پێچەوانەوە کرۆکی “بابەتی جوان” بەهەند وەردەگرێت، کەواتە جوانێتی دەباتە نێو کاری هونەرییەوە و هەوڵ دەدات هونەر وەک ئۆتۆنۆم بچەسپێنێت: وەک خوددیاریکەر، وەک ویستمەند. شیلەر لە یەکەم نامەی کالیاسدا (25.01.1793) دەبێژێت، کە ئەو چەسپاندنی تێگەیەکی ئۆبژێکتیڤیانەی جوانێتی (هونەر) بە مەزنترین ئەرکی خۆی دادەنێت، بۆ ئەنجامدانی ئەم ئەرکەش “ڕەخنەی ئاوەزی پراکتیکی”ی کانت وەک بنەڕەت وەردەگرێت. بێگومان ئەو هاوکات گومانی لەوەش هەیە کە داخۆ هەوڵەکەی سەربگرێت.

(ماویەتی)..

پەراوێز..

(6) بۆ پتر نزیککەوتنەوە لە “ڕەخنەی ئاوەزی پەتی”ی کانت بڕوانە: ئیمانوێل کانت. پێشگۆتن بۆ هەر مێتافیزیکێک کە بشێت لە ئایندەدا ببێت بە زانست. کاوە جەلال لە ئەڵمانییەوە. کتێبخانەی کوردستانپۆست، کوردڕاوم، دەنگەکان. هەروەها بڕوانە “پاشگۆتن”ی وەرگێڕ.
(7) لەم نووسینەدا “ڕەخنەی ئاوەزی پراکتیکی”ی کانت زۆر بەپوختی تەنیا پابەند بە نووسینەکەوە داڕێژراوە تا فۆرمەکەی تێکنەچێت. داڕشتنێکی ڕێبەریانەی فراوانتری ئەو ڕەخنەیە لە کارێکی دیکەدا ئەنجامدراوە کە سەربەخۆ بڵاودەکرێتەوە. داڕشتنەکەی ئێرە پوختەی ئەو کارە پوختەی دیکەیە.
(8) Kant. Ausgewählte Schriften. Die Grundlagen des kritischen Denkens. Hrsg. von Gerhard Stenzel. Bearbeitung und Einleitung: Walter Del-Negro. Bertelsmann Lesering. 1958. S. 308.
(9) بۆ پتر نزیککەوتنەوە لە “ڕەخنەی هێزی بڕیار”ی کانت بڕوانە: ئانێماری گێتمان-زیفەرت. ڕێبەرییەک بۆ ئێستێتیک. کاوە جەلال لە ئەڵمانییەوە. سلێمانی 2009. کوردیپێدیا.




بۆچی ئەمریکا لە ئێران دەدات؟.. حەسەن ڕازانی

بەهانەکان وەک کە باسیان لێوە دەکەن:
ئێران چەکی ئەتۆمیی هەیە یان درووستی دەکات، یان یورانیوم دەپیتینێ و بۆچەکی ئەتۆمیی ئامادەی دەکات!
ئێران سەرچاوەی تیرۆریزمە!
بەڵام:
ئایا ئەوە ئێران بوو بزووتنەوەی تاڵیبانی لە ئەفغانستان درووست کرد؟
ئایا ئەوە ئێران بوو داعشی درووستکردو بەریدایە گیانی خەڵکی سوریاو ئێراق؟
ئایا ئەوە ئێران بوو کە گروپە تیرۆریستە ئیسلامیە سوننە تونڕەوەکانی لە نێو سوریادا درووستکردن و بە چەکی قورس تەیاری کردن و ناوی لێنان بەرەی ئۆپۆسزیۆن و گوایە لە دژی رژێمەکەی ئەسەد دەجەنگان بەڵام کاری تریان پێدەسپێررا؟
ئایا ئەوە ئێرانە کە لە هەرچوار لای دنیاوە بۆ جیهاد لە دژی خەڵکی ئێراق و سوریا تیرۆریستی تێڕا دێنە ناو سوریاو ئێراقەوە؟
ئایا چیچانیی و ئوغوریەکانی چین لە ئێرانەوە دێنە ناو سوریاو ئێراق یان لە تورکیای ئەندامی ناتۆوە؟
ئایا ئەبو محمد جۆلانی،
گەورە تیرۆریستی جیهانی،
بە پاڵپشتی ئێرانیی،
بووە سەرۆکی سوریاو گەلانی؟

دوێنێ چل ملیۆنتان دەدا،
لەبۆ سەری جۆلانی،
ئێستاس ڕاناوەستن،
لە سەناو پێدا هەڵدانی!
چەندین نموونەی تر هەن و چەندین گرووپی تیرۆریستی تر هەن کە بە هەر چوار لای دنیادا بڵاوکراونەتەوەو بەردراونەتە گیانی خەڵکی سیڤیل و هەر هەمووشیان ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی ئەمریکا سەرچاوەی بژێویی و پڕچەک کردنی ئەو گرووپانەن نەک ئێران!
ئەمریکا خۆی بۆ خۆی، خۆی کردۆتە پۆلیسی جیهان نەک ئێران!
من بەرگریی لە ئێران ناکەم و پێشم وایە و بە بەڵگەش سەلماوە کە سیستەمی ئاخوندیی سیستەمێکی دژە ئینسانیی و بە ڕژیمی پەت و سێدارەش ناسراوە. بە زەبری سەرکوت و سێدارەو برسیکردن بە دەیان ساڵە خۆی سەپاندووە!
بەڵام ئەمریکا لە ئێران نادات چونکە ئێران لە گەڵ کورد خەراپە، یان لە گەڵ گەلانی ئێران خەراپە، یان چونکە سیستەمی ئاخوندەکان سیستەمێکی دێموکراسی و ئینسانیی نیە، یان لە بەر ئەوەی سیستەمی ئێران سیستەمێکی عیلمانی نیە، بەڵک و ئەمریکا لە ئێران دەدات چونکا بە کورتی و کرمانجی ئێران ناچێتە ژێرباری داخوازیەکانی ئەمریکا!
ئەم بۆچوونەی من دیسان ڕاستە بۆ ڕژێمەکانی سوریاو ئێراق و یەمەن و سۆدان و میسرو لیبیاو تونس و تەواوی ئەو دەوڵەتانەی کە لە بەناو بەهاری عارەبیدا سەرەونگوون کران و ناتۆ بە سەرپەرشتی ئەمریکا هەریەکەی بەهانەیەکی لێدۆزینەوە. من پێم وایە ئەگەر ئەو دەوڵەتانەی بەهاری عارەبیی وەک پێویست ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی لە ئەدایان ڕازی بوانایە هەرگیز ڕۆژیان نەدەگەیی بە ئەمڕۆ!
بۆ نموونە ئەمریکاو هاوپەیمان و هاوئاوازەکانی سەدامیان نەڕوخاند چونکە سەدام لە گەڵ کوردو گەلی ئێراق خەراپ بوو، یان سەدام چەکی کۆمەڵکوژی هەبوو، یان کیمیاوی بەکار هێنا لە دژی کوردان،. بەڵکو لە سەر شتیتر سەدامیان ڕوخاند کە دوروو نزیک پەیوەندی نەبوو بەوهۆیانەی کە لە ڕاگەیاندنەکانەوە باسیان لێوەدەکردن!
هۆیەکانیش تەنها بەهانە بوون و هیجی تر! بەهانە بوون بۆ ئەوەی هەم خەڵکی ئەو وڵاتە ڕەکێش بکەنە ناو سوپاکەی خۆیان و هەمیش شەرعیەتێکی نێو دەوڵەتی، کە هەر خۆشیان بەرپرسی ئەو شەرعیەتەن، بدەنە هێرش و پەلامارو وێرانکاریەکانیان.
من دیسان دەیڵێمەوە هەموو ئەو ڕژێمانەی کە لە بەهاری عارەبییدا ڕووخێنران و ئەوانەی کە ئێستا لەسەر کارن، هیچیان دووروو نزیک پەیوەندییان بە خەڵکەوە نیەو هەموویان دژە خەڵکن یان دیکتاتۆر بوون یان ئێستا دیکتاتۆرن!
بەڵام میژوو سەلماندوویەتی ناتۆ بە سەرپرشتی ئەمریکا دژی دیکتاتۆریەت نیە لە جیهانی عارەبیی و ئیسلامییدا، بەڵک و دژی ئەو سیستەمەیە کە لە گەڵ ئەمریکا نەبێت.
تۆ لەگەڵ ئەمریکا بە ئیتر کوڕی باشیت و عەیبت نیە ئەگینا تۆ تیرۆریستیت!
تکایە بە وردی دیقەت لە ناوچەکەو رژێمەکانی ناوچەکە بدەن بۆتان دەردەکەوێت کە ئەم قسەیەی من ڕاستە!
تێبینی: تکایە ناوەڕۆکی ئەو بابەتەی منه وا لێکمەدەنەوە کە من پێم ناخۆشە ڕژێمی ئێران بڕتووخێت، یان من دژی سەربەخۆیی کوردم. بەڵکو ئەوەیە کە من نامەوێت ڕژێمێکی دیکتاتۆر بڕوخێنرێت و یەکێکیتر لە خۆی خەراپتر بهێنرێت! من دژی شەڕو وێرانییم کە مەبەستی تەنها وێرانیی و شەڕە لە بەرژەوەندی بازرگانانی شەڕ یا لە بەرژەوەندی جیهانی سەرمایەو کۆمپانیاکانی چەک و شەڕە!

حەسەن ڕازانی




سیاسەتی دەرەوەی چین لە جیهانێکی شێواودا.. هەڵۆ حەسەن

شیکارییەک بۆ کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەی وانگ یی

لە ئێستادا سیستەمی نێودەوڵەتی نادڵنیایی قووڵی بەخۆیەوە بینیوە، چین هەوڵدەدات خۆی وەک هێزێکی سەقامگیرکەر لە سیاسەتی جیهانیدا جێگیر بکات. لە میانی کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا کە لە 8ی ئازاری 2026 لە پەراوێزی دانیشتنی چوارەمی 14ەمین کۆنگرەی نیشتمانی گەل لە پەکین بەڕێوەچوو، وەزیری دەرەوەی چین وانگ یی هێڵکارییەکی گشتگیری لەبارەی ئەولەویەتەکانی سیاسەتی دەرەوەی چین و دیدگای چین بۆ نەزمی جیهانی پەرەسەندوو خستەڕوو،پەکین چۆن گێژاوی جیۆپۆلەتیکی ئەمڕۆ لێکدەداتەوە و چۆن بەنیازە وەڵامی ئاڵۆزییە پەرەسەندووەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان بداتەوە؟،وانگ یی ژینگەی نێودەوڵەتیی ئێستای بە ژینگەیەک وەسف کرد کە بە “گۆڕانکارییەکانی سەدەی نەبینراو” دیاری کراوە. شەڕەکان، ناسەقامگیری سیاسی و پەرەسەندنی کێبڕکێی ستراتیژی کەشێکی نادڵنیایی لە سەرانسەری چەندین ناوچەدا دروستکردووە- لە ئەوروپاوە تا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هیندستان-ئاسیا،لەم چوارچێوەیەدا چین بەدوای سەقامگیریدا دەگەڕێت نەک ڕووبەڕووبوونەوە. پەکین ستراتیژی دیپلۆماسی وڵاتەکەی لە ڕێزگرتن لە سەروەری و دژایەتیکردنی تاکلایەنە و پشتیوانی لە هاوکاری نێودەوڵەتیدا سەرچاوەی گرتووە. بە گوتەی وانگ یی، چین بەنیازە بەردەوام بێت لە بەرەوپێشبردنی دیپلۆماسی فرەلایەنە و بەرەنگاربوونەوەی ئەوەی کە بە سیاسەتی دەسەڵات وەسفی دەکات لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا،سەرکردایەتی چین پێیوایە کە گەشەسەندنی کاریگەرییە جیهانییەکەی مەبەست لێی تەحەدای سیستەمی نێودەوڵەتی نییە بەڵکو چاکسازییە بە ئاراستەیەکی هاوسەنگتر و گشتگیرتر

دیپلۆماسی سەرۆکی دەوڵەت وەک ئامرازێکی ستراتیژی

یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکە گرنگی ئەو شتە بوو کە بەرپرسانی چین پێی دەڵێن: “دیپلۆماسی سەرۆکی دەوڵەت”، کۆبوونەوە و سەردانەکانی سەرۆک شی جینپینگ بۆ وڵاتانی جیاواز لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا وەک میکانیزمێکی سەرەکی پێشکەشکرا کە لە ڕێگەیەوە چین هاوبەشییەکان بەهێز دەکات و پەیوەندییە جیهانییەکان بەڕێوەدەبات،لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ئاسیای ناوەڕاستەوە تا ڕووسیا و ئەوروپا، چین پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ سەرکردەکانی جیهان چڕتر کردۆتەوە. هەروەها پەکین بەنیازە لە ساڵی 2026دا چەندین بۆنەی گەورەی نێودەوڵەتی میوانداری بکات، لەوانە کۆبوونەوەی سەرکردە ئابوورییەکانی ئاپێک و دووەمین لوتکەی چین و وڵاتانی عەرەبی،ئەم دەستپێشخەرییانە ڕەنگدانەوەی خواستی چینە بۆ فراوانکردنی دەستڕاگەیشتنە دیپلۆماسییەکانی لە هەمان کاتدا خۆی وەک ئەکتەرێکی ناوەندی لە حوکمڕانی جیهانیدا پیشان دەدات،پەیوەندی نێوان چین و ڕووسیا لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەدا گرنگییەکی تایبەتی پێدرا. وانگ یی هاوبەشییەکەی بە جێگیر و خۆڕاگر وەسف کرد سەرەڕای گرژییە نێودەوڵەتییەکان،بەگوێرەی پەکین، پەیوەندی چین و ڕووسیا لەسەر ڕێزگرتنی یەکتر و هەماهەنگی ستراتیژی بنیات نراوە نەک پێکهاتەی هاوپەیمانی فەرمی. هەردوو وڵات زۆرجار لە پرسە نێودەوڵەتییە گەورەکاندا هاوکاری دەکەن و زۆرجار هەڵوێستی هاوشێوەیان هەیە لە بارەی حوکمڕانی جیهانی و ئەمنییەوە،لە ڕوانگەی چینەوە، ئەم هاوبەشییە بەشێکە لە هەوڵێکی فراوانتر بۆ هاندانی سەرهەڵدانی جیهانێکی فرە جەمسەری، کە دەسەڵات بە شێوەیەکی یەکسانتر لە نێوان گەلاندا دابەش دەکرێت نەک لە یەک بلۆکی باڵادەستدا چڕببێتەوە.

هەڵوێستی چین لەبارەی ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
یەکێکی دیکە لە سەرنجە سەرەکییەکانی لێدوانەکانی وانگ یی، پەرەسەندنی گرژییەکان بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەتی ئەو ململانێیەی کە ئێرانی تێدابوو و ناسەقامگیری بەرفراوانی ناوچەکە،چین داوای ئاگربەستی دەستبەجێی کرد و داوای لە هەموو لایەنەکان کرد خۆیان لە پەرەسەندنی زیاتری سەربازی بەدوور بگرن. پەکین جەختی لەوە کردەوە کە بەکارهێنانی هێز بە دەگمەن دەبێتە هۆی چارەسەری درێژخایەن و گفتوگۆی سیاسی تاکە ڕێگای بژاردەیی بۆ سەقامگیری بەردەوام دەمێنێتەوە،ڕێبازی دیپلۆماسی چین بۆ ناوچەکە لەسەر چەند بنەمایەکە: ڕێزگرتن لە سەروەری نیشتمانی، ڕەتکردنەوەی دەستێوەردانی دەرەکی و پشتگیریکردن لە چارەسەرکردنی دانوستان. پەکین تادێت خۆی وەک ناوبژیوانێک جێگیر کردووە کە توانای پەیوەندیکردن لەگەڵ چەندین ئەکتەر لە ناوچەکەدا هەبێت،لە دەرەوەی ململانێ ناوچەییەکان، چین بانگەشە بۆ چاکسازی فراوانتر لە دامەزراوەکانی حوکمڕانی جیهانیش دەکات. بەرپرسانی چین تیشکیان خستە سەر گرنگی دەستپێشخەرییەکان کە ئامانجیان ئەوەیە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان زیاتر نوێنەرایەتی وڵاتانی تازەپێگەیشتو بکەن،چین دەڵێت کە سیستەمی نێودەوڵەتی ئێستا بە شێوەیەکی گونجاو ڕەنگدانەوەی گەشەسەندنی کاریگەری ئابووری و سیاسی باشووری جیهانی نییە. لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا وڵاتانی تازەپێگەیشتو بە شێوەیەکی بەرچاو پشکی خۆیان لە ئابووری جیهانی زیاد کردووە، ئەمەش وایکردووە ببنە ئەکتەرێکی ناوەندی لە گەشەپێدانی جیهانیدا،لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکانی وەک برێکس و ڕێکخراوی هاوکاری شەنگەهای، پەکین هیوادارە هاوکارییەکانی نێوان وڵاتانی ئابووری تازەپێگەیشتووی بەهێزتر بکات و کاریگەرییان لە داڕشتنی یاسا جیهانییەکان زیاد بکات.

چین و ئەمریکا

سەرەڕای زیادبوونی کێبڕکێی نێوان چین و ئەمریکا، وانگ یی جەختی لەسەر گرنگی پاراستنی پەیوەندیی سەقامگیری نێوان ئەو دوو زلهێزە کردەوە،ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان دوو گەورەترین ئابووری جیهان دەتوانێت لێکەوتەی جددی بۆ سەقامگیری جیهانی هەبێت،هەڵوێستی فەرمی چین لە سێ بنەمادا دەمێنێتەوە: ڕێزگرتنی یەکتر، پێکەوەژیانی ئاشتیانە و هاوکاریی بردنەوە-بردنەوە. پەکین پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە لە کاتێکدا ڕەنگە دوو وڵات جیاوازییان هەبێت، بەڵام پێویستە ئەم ناکۆکییانە لە ڕێگەی وتووێژەوە بەڕێوەببرێن نەک ململانێ،ئایا دەتوانرێت هاوسەنگییەکی لەو شێوەیە بپارێزرێت یان نا، هێشتا یەکێکە لە پرسیارە هەرە گرنگەکان لە سیاسەتی نێودەوڵەتی هاوچەرخدا،وانگ یی تیشکی خستە سەر خواستی چین بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی گەورەتر بگێڕێت لە داڕشتنی داهاتووی سیستەمی نێودەوڵەتی. پەکین بەردەوامە لە پێشخستنی بیرۆکەی جیهانێکی فرە جەمسەری، کە هیچ وڵاتێک زاڵ نەبێ بەسەر بڕیاردانی جیهانیدا،ئەم دیدە پەیوەندییەکی نزیک بە گێڕانەوەی دیپلۆماسی فراوانتری چینەوە هەیە: جیهانێک کە لەسەر هاوکاری، پەیوەندی ئابووری و گەشەپێدانی هاوبەش بنیات نراوە. بەڵام سەرکەوتنی ئەم ڕێبازە نەک تەنها بەندە بە سیاسەتەکانی چین بەڵکو بەندە بە چۆنیەتی لێکدانەوەی ئەکتەرە جیهانییەکانی دیکە بۆ کاریگەرییە گەشەسەندووەکانی پەکین.

سەرچاوە:
Member of the Political Bureau of the CPC Central Committee and Foreign Minister Wang Yi Meets the Press
https://www.fmprc.gov.cn/eng/wjbzhd/202603/t20260308_11870805.html




پرسی دەوڵەت و زمان و زارە کوردییەکان-1-.. فەرەیدوون سامان*

       

ماوەیەکە بێ هیچ بنەماو میتۆدێکی زانستی زمان ، لێرەو لەوێ دەنگۆیەک هەیە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە زاری هەورامی زمانە و جیاوازە لەگەڵ زمانی کوردی، هەڵبەتە ئەم بۆچوونە ڕەگاژۆیەکی مێژینەی هەیە ، هەر لە سەردەمی دەورانی دەسەڵاتی ڕەزاخانی پەهلەوی و توێژینەوە کرچەکانی ڤلادیمێر مینۆرسیکییەوە هات ، کاتی گوتی گۆرانەکان لە باکووری دەریای خەزەرەوە بۆ ناوچەی هەورامان هاتوون و زارەکەشیان لەگەڵ زمانی کوردی جیاوازە.
ئاشکرایە زمانی کوردی وەک زمانی هەر نەتەوەیەکی سەر ڕووی زەوین لە چەندان زار و بنزار و دەڤۆک پێکهاتووە، سەبارەت بە حوکمی جوگرافیای سرووشتی، چەند هۆکارێکی سیاسی و دابەشکردن و زەوتکردنی بەسەر چوار نەتەوەی دەسەڵاتداردا، لەماوەی سەدساڵی ڕابردوودا زمانی کوردی ڕووبەڕووی توانەوە و سیاسەتی ئاسمیلاسیۆن بوویەوە، مخابن وەک نەتەوە سەرفرازەکان کورد نەبووە خاوەنی زمانێکی پێوەر و یەکگرتوو بۆ هەموو بەشەکانی کوردستانی گەورە.
وێڕای ئەوەش کە زمانی کوردی جوگرافیایەکی بەرفراوانی هەیە، هەر لە ڕۆژاوای کوردستانەوە تا ڕۆژهەڵات، هەر لە باکوورەوە تا باشوور، جگە لە چەندان دەڤەری کوردنشینی وەک هەبوونی ڕێژەیەکی زۆری ڕەوەندی کورد لە شارەکانی ئەستەنبۆڵ و ئیزمیر، لە ئوستانەکانی تاران و مازەنداران و خۆراسان، لە وڵاتانی قافقاس-ئەرمەنستان و گورجستان و ئازەربایجان- تادەگاتە ئاسیای ناڤین، هەروەها ڕێژەیەکی زۆری کوردانی تاراوگە لە پایتەختەکانی وڵاتانی ئەوروپا و ئامریکا و ئوسترالیادا،
لە سەرەتای سەدەی بیستەم و دوای دامەزراندنی دەوڵەتە نەتەوەییەکانی وەک ئێران و تورکیا و عێراق و سووریا، دابەشکردنی بەشێک لە نیشتمانەکەمان، ئەوەی ئەم دەوڵەتانە زیاتر کاریان لەسەر کرد جینۆسایدی کەلتووری و توانەوەی زمانەکەمان بوو، ئەویش لە ڕێگای سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەییمان، لە ڕێگای بە یاسا قەدەغەکردنی زمانی کوردی، کە ئامانجی ستراتیژی ناسیۆنایستی نەتەوەی سەردەست گۆڕانکاریی دیموگرافی و سیاسەتی بە عەرەبکردن و فارسکردن و تورککردن بوو، ئەویش بە حاشاکردن لە کوردبوونی پێکهاتە-ئیتنیکە کوردییەکانی وەک هەورامی، ئێزیدی، شەبەک، زازاکی، لەک و لوڕ تا دەگات بەوەی کە حاشا لە کوردبوونی ڕەسەنایەتی کاکەییەکانیش بکەن، دیارە بە بیانووی ئەوەی کە زارەکانیان لە گەڵ زمانی کوردی ناوەند- زاری سۆرانی جیاوازە، هەر بۆیەش ئەوان زمانی کوردی بە یاسا قەدەغە دەکەن، چونکە لێی دەترسن و بە هەرەشەی دەزانن لەسەر ئاساییشی نەتەوەیی خۆیان، پێیانوایە دواجار دداننان بە ناسنامەو زمانی کوردی، وڵاتەکەیان پارچەپارچە دەبێت، هەر بۆیەش دەیانەوێ بۆ هەمیشە زمانی کوردی زمانێکی لەتکراو و سەرکوتکراو و ژێردەستە بێت.
لە سەدساڵی ڕابردوودا ئەم زار و بنزارە کوردییانە بە پلان و ئەجیندای نەتەوەی دەسەڵاتدار وەک شەڕی تایبەت بەرامبەر بە سیاسەتی جینۆسایدی کەلتووری لە برەودایە، تەنانەت گەیشتە ئەو ڕادەیەی ئاخێوەرانی ئەم زمانە و زارەکانی زیندانی بکرێن، تەنانەت هەندێجار لە سێدارەش بدرێن، وێڕای هەوڵی بەردەوامی جینۆسایدی کەلتووری نەتەوەییمان و هاوکات هەوڵی ئەوەیان داوە ئاسمیلاسیۆنی زار و بنزارە کوردییەکانیش بکەن، ئەویش لەسەر بنەمای تیۆرەکانی مەکنزی و مینۆرسکی و هاوڕاکانیان لە هەندێ لەو ڕۆشنبیرە کوردانەی وەک ڕەشید یاسەمی و د.محەمەد موکری و میهرداد ئیزەدی و مەردۆخی سنەیی و ئەمیری حەسەنپوور و شاگردەکانی…
هەمیشە لەهەوڵی ئەوەدابوون کە ئەم زار و بنزارە کوردییانە وەک زمانی سەربەخۆ و جیاواز لە زمانی کوردی بناسێنن، ئەگەر لە باکورو ڕۆژاوای کوردستاندا، ئاخافتن و نووسین و چاپەمەنی بە زمانی کوردی قەدەغە بووە و سزای زیندانی و ماڵی لەسەر بووە، ئەوا لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیشدا هەرچەند قسەکردن بە کوردی قەدەغە نەبووە، هەر لە سەردەمی پاشایەتی پەهلەوی تا کۆماری ئیسلامی بە ڕادەیەک دژایەتی زمان و فەرهەنگی کوردی کراوە و پەراوێزخراوە هەر بە زارێکی لۆکاڵیی و تایفەیی دانراوە و کراوەتە پاشکۆی زمانی فارسی، دەوڵەت هەردەم لە هەوڵی ئەوەدا بووە زارە کوردییەکانی وەک هەورامی و لەک و لوڕ و لە زمانی کوردی بترازینێ و یان وەک زمانێکی جیاواز و سەربەخۆ لە زمانی کوردی بیناسێنن.
بێگومان بایەخی زمان بەپێی بۆچوونە ئایدۆلۆژی و میۆدە فەلسەفییەكان دەگۆڕێت‌، بەپێی هزری فەلسەفەی ناسیۆنالیزم، زمان یەكێ‌ لە مەرجە هەرە سەرەكییەكانی دروستبوونی نەتەوەیە و بە ژێرخانی كۆمەڵگە دادەنرێت، بەڵام کاتێ لاپەڕەی کتێبەکانی مێژووی کورد هەڵدەدەینەوە، بە دوای ناوی دەوڵەتێکی کوردیدا دەگەڕێین کە لە هەندێک قۆناغی جیاواز و سەردەمی مێژووییدا هەبووە، هەڵبەت بە ناوی جیاوازی هەرێمێک یان بنەماڵەیەک، نەک بە (ناوی کوردستان)، هیچ باسێکی لەو سەرچاوانەدا نادۆزینەوە، هەر بۆیەش ڕەگەزپەرستەکانی نەتەوەی سەردەست بەتوانجەوە دێن و بە متمانەیەکی زێدەڕۆییەوە بەسەرمەستی هەستێکی ساختەی سەرکەوتن پێمان دەڵێن، هەرچەند بەدوایدا بگەڕێن هیچ شتێک بە ناوی زمانی کوردی نییە و دەوڵەتێکیش بە ناوی کوردستانەوە لە مێژوودا بوونی نەبووە، پاشان لەسەر ئەم لێکۆڵینەوە گوماناویانە کۆمەڵێک ئەنجامی کەموکوڕی بنیات دەنێن و دەڵێن: بەو پێیەی لە مێژوودا دەوڵەتێکی کوردی بە ناوی کوردستانەوە نەبووە، ئەمە مانای ئەوەیە کە تۆ مافی دامەزراندنی دەوڵەتت نییە. لەو کاتەدا تۆ نابیتە شتێکی تر، جگە لە پێکەنینێک لە چاوی ئێمەدا، چونکە تا ئێستا هیچ کوردێک بانگەشەی ئەوەی نەکردووە کە لە ڕۆژگاری دێریندا زمانێکی هاوبەش و دەوڵەتێکی کوردی هەبووە بە ناوی کوردستان.
ئەمە ئەنجامە هەڵەکەی تۆیە، بەرهەمی عەقڵی سەرلێشێواو و تێنەگەیشتنەکەتە. کورد بانگەشەی ئەوە ناکات کە دەوڵەتێکی مێژوویی هەبووە بە ناوی کوردستان، بەڵکو دەڵێن و تکایە بە وردی ئەمە لەبەرچاو بگرن کە ناوچەیەکی جوگرافیای مێژوویی زۆر گەورە و فراوان هەبووە کە کورد هەزاران ساڵە تێیدا ژیاوە، کە ئەمڕۆ بە کوردستان ناوی دەبەن، ئەمەش بەو مانایەیە کە کوردستان ناوی دەوڵەتێکی مێژوویی کوردی نییە، بەڵکو ناوی خاکی کورد و ماڵ و زێدی مێژوویی کوردە. دوای پەیماننامی شومی لۆزان ئەم ڕووبەرە جوگرافییە بەسەر چوار وڵاتی ئێستادا بەشکراوە و کە بریتین لە سوریا، تورکیا، عێراق، ئێران.
جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوان ناوی ناوچەیەکی جوگرافیای مێژوویی و ناوی دەوڵەتێکی مێژووییدا هەیە، کورد ئاماژەیە بۆ خاکێکی مێژوویی بە ناوی کوردستان نەک دەوڵەتێکی مێژوویی بەو ناوەوە، هەروەک چۆن ناوچەی مێژوویی هەیە کە بە چەند ناوێک ناسراوە، وەکو میزۆپۆتامیا، ئەنادۆڵ، حیجاز (کە لە مێژوودا بە چەندان ناو ناسرابوون، لەوانەش نیمچە دورگەی عەرەب، خاکی دوو مزگەوتی پیرۆز، تەنانەت ئێرانی جاران ناوی -مەملەکەتی مەحرووسە- بووە)، کە هەموویان ئاماژەن بۆ ناوچەیەکی جوگرافی دیارکراو، کوردستانیش بە درێژایی مێژوو بە چەندان ناو ناسراوە، وەک خاکی گوتیيەکان، کاردوخییەکان، ئۆرارتووەکان، میزۆپۆتامیا، خاکی زاگرۆسەکان و جەزیرە(میزۆپۆتامیای سەرەوە) و چەندان ناوی تر. وەک دەبینین ناوەکان بە تێپەڕبوونی کات دەگۆڕدرێن، هەروەک چۆن لە ڕۆژگارێکدا زمانی کوردی خۆی لە زاری گۆران بەرجەستە کردبوو بووە زمانی پیرۆزی یارسانەکان و زمانی دەسەڵاتی حەوتسەدەی میرنشینی ئەردەڵان، بەڵام هەموویان ئاماژەن بۆ زمانی کوردی کە خاوەنی چەندان شاعیری بلیمەتی وەک خانای قوبادی و بێسارنی و مەولەوی تاوەگۆزی و یەک ناوچەی جوگرافی کە ئەویش کوردستانە.
ئێستا کە وێنەکە بۆ ئێوە ڕوونە، دەتوانن جارێکی تر قووڵ ببنەوە ناو کتێبەکانی مێژوو و بەدوای ئەو ناوچە جوگرافییە مێژووییە بگەڕێن کە هەزاران ساڵە گەلی کوردی تێیدا ژیاوە. بۆمان دەردەکەوێت کە ئەم ناوچەیە بە چەند زارێک ناسراوە وەک گۆران و کوردی خوارین هەروەها بە چەند ناوێکی جوگرافیش ناسراوە، وەک بلاد الجبال، میزۆپۆتامیا، ناوچەی جزیرە، خاکی کوردان، زێدی کورد، کوردستان. بۆت دەردەکەوێت کە ئەم دەستەواژانە لە کتێبەکانی مێژوودا زۆرن، هەموویان ئاماژەن بۆ خاکی کوردان و نیشتمانە ڕەسەنەکەی.




کۆماری ئیسلامی لە گیرە(مەنگەنە)ی دوو شەڕدا.. حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی :کاوە عومەر

پاش شەش ڕۆژ لە دەستپێکردنی هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل و بۆردومانکردنی بەربڵاوی بەر پێگە و ناوەندە سەربازییەکانی ڕێژیم، شاهیدی جموجۆڵی نوێ لە شەڕێکی دیکەداین، ئەویش شەڕی خەڵکەلەدژی کۆماری ئیسلامی. دروشمی شەوانەی مەرگ بۆ خامنەیی لە یەکەم شەوی هێرشەکەدا و دواتر شادی و سەمای سەر شەقامی خەڵک دوای مردنی و ئێستاش دروشمی شەوانە دژ بە موجتەبا خامنەیی، ئەوە دەردەخات کە بۆردومانەکان خەڵکیان گۆشەگیر نەکردووە و و نەی ترساندوون؛ هەروەک چۆن کۆمەڵکوژی ٨ ١و ٩١ی دی مانگ نەیتوانی خەڵک بنێرێتەوە ماڵەوە. خەڵک لە نێو دوکەڵ و ئاگری شەڕ و کوشتاردا درێژە بە ڕێگای خۆیان دەدەن.

دوایین هەواڵەکانی بەرەی شەڕی خەڵک لەگەڵ حکومەت بەردەوامی سێشەممەکانی نا بۆ لەسێدارەدانە لە ٦٧ زیندان لە سەرانسەری وڵاتدا. زیندانیانی مانگرتوو لەم زیندانانەدا لە بەیاننامەیەکدا ڕایانگەیاندووە کە “هەڵمەتی سێشەممەکانی نەخێر بۆ لە سێدارەدانەکان، مەرگی عەلی خامنەیی دیکتاتۆری ئێرانی، ئەنجامدەری کوشتن و لەسێدارەدانی دەیان هەزار ئێرانی، بە سەرەتای کۆتایی هاتنی سیستەمی بەدناوی ولایەتی فەقیه و دەروازەی چوونە ناو دیموکراسی دەزانێت”.

هەرئێستا ئەمە “سەرەتای کۆتایی هاتنی سیستەمی بەدبەختی ولایەت فەقیه” لە ڕوانگەی تەواوی کۆمەڵگادا جێگیر بووە. خەڵک دەزانن کەشەڕی پلە باڵاکان بگاتە هەر شوێنێک، ڕزگاربوون لە شەڕی حکومەت کاری ئەوان خۆیانە. کاتێک زیندانیانی مانگرتوو دەڵێن “ئێمە لەسەر ئەو باوەڕەین کە ئێران سەرەڕای هەموو ئەو هەوراز و نشێوانە، دواجار بەرەو ئایندەیەکی گەش هەنگاو دەنێت و هەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ ڕابردوو و سیستمە دیکتاتۆرییەکان. ئازادی ئێران بە دەستی خەڵک و بە یەکڕیزی و هاوسۆزی خۆیان مەیسەر دەبێت، نەک بە هێزی دەرەکی”، بەناوی هەموو خەڵکی ئێرانەوە قسە دەکەن.

بەردەوامبوونی سێشەممەکانی نەخێر بۆ لە سێدارەدان لە ژێر بۆردومانەکەدا پێشهات و ڕووداوێکی گرنگە کە لە ژێر سێبەری ژاوەژاوی شەڕدا، کەم کەس سەرنجی دەچێتە سەری . ئەوەی سەرنجی میدیا و ڕای گشتی و شرۆڤەکاران و شارەزایانی سیاسی و حزب و ڕێکخراوە ئۆپۆزسیۆنەکانی ڕاکێشاوە، شەڕی نێوان حکومەتەکانە. بەڵام کەمێک تێڕامان و وردبوونەوە لەبارەی زەمینە و هۆکارەکانی ئەم شەڕە، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئەوەی لەم شەڕەدا چارەنووسسازە، ڕۆڵ و پێگەی ڕاپەڕینی خەڵک و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاشتی هەڵنەگری خەڵک و کۆماری ئیسلامییە.

شەڕ بەردەوامی چ سیاسەتێکە؟

هێرشی ئێستای ئەمریکا و ئیسرائیل، وەک شەڕی ١٢ ڕۆژە، بەردەوامی ئەو سیاسەتانەیە کە دواجار لە دژە ڕۆژئاوایی کۆماری ئیسلامییەوە سەرچاوە دەگرێت. ئه گەر ڕژێم له پرۆژه ناوکییه که ی و پشتیوانی له هێزه تێرۆریستییه کانی ناوچه که و بەرنامەمووشه کییەکانی خۆی به دوور بگرتایه ، نەشەڕی ١٢ ڕۆژەو نە شه ڕی ئێستا ڕووی دەدا و نە ئەو گرژی و ململانێ و دۆخی شەڕەش بە ردەوام دەبووه کەقورسایی لەسەر خەڵکی ئێران و ناوچەکە دادەگرن. تا ئەو ڕژیمە دەستی خۆی لە مەرگ بۆ ئەمریکا و لەناوبردنی ئیسرائیل و لە پرۆژەی ئەتۆمی و مووشەکی و پشتیوانی لە هێزە تیرۆریستییە بە وەکالەتەکان بۆ گەیشتن بەو ئامانجانە نەشۆرێت، گرژی و بارودۆخی شەڕ و هێرشی سەربازی حەتمییە. پێویست بە بیرکردنەوەیەکی زۆر نیە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە ئەگەر کۆماری ئیسلامی دەستبەرداری سیاسەتە دژە ڕۆژئاواییەکانی بوایە، نە شەڕ ڕووی دەدا و نە ئەو گرژی و ململانێ و بارودۆخی شەڕە لەسەر خەڵکی ئێران و ناوچەکە قورسایی دروست دەکرد. هەمووان دەزانن ئەگەر کۆماری ئیسلامی ملکەچی مەرجەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و حکومەتەکانی ڕۆژئاوا بەگشتی و داواکارییەکانی ئەوروپا و دەزگای وزەی ئەتۆمی بوایە، ئەوا دوژمنایەتی و گرژی و هەڕەشەی سەربازی و هێرشە جەنگییەکان پێویستی خۆیان لەدەست دەدا. هەروەها ئامانجی ڕاگەیەندراوی ئەمریکا و ئیسرائیل ڕاگرتنی ئەم دژە ڕۆژئاواییە ئیسلامییە.

بەگشتی هێزە “دژە ئیمپریالیست”ەکان، چەپی بەرەی بەرگری (میحوەر مقاومە)ی نیشتیمانی و جیهانی، یان ناسیۆنالیستە نیگەران لە وێرانکردنی نیشتمان، ئامانج و ئەجێندای شاراوەی ئەمریکا، وەک زاڵبوون بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و زەمینە خۆشکردن بۆ پەیمانی ئیبراهیمی و کێبڕکێی ناوچەیی لەگەڵ بلۆکی ڕووسیا-چین و هاوشێوەکانی، بە هۆکاری ڕاستەقینەی شەڕ و هێرشە سەربازییەکان بۆ سەر کۆماری ئیسلامی دەزانن. کۆماری ئیسلامی و هێزە بە وەکالەتەکانیشی بەتەواوی هەمان هەڵوێستیان هەیە.

ئیمپریالیزمی ئەمریکی هێزێکی هەژموونییە، بەڵام تیۆری “شەڕ دژی کۆماری ئیسلامی بۆ هەژموونی ئیمپریالیستی” پەیوەندییەکی کەمی بە واقیعەکانی دۆخی ئەمڕۆوە هەیە. بەگشتی ئەم جۆرە شیکارییە لەسەر بنەمای نموونەی وەک داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە سەردەمی ئیدارەی بوش و لەشکرکێشی بۆ ئەفغانستان و دەستوەردانی ڕۆژئاوا لەو پێشهاتانەی کە بوونە هۆی سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی. بەڵام نە هەلومەرجی جیهانی و نە هەلومەرجی ناوچەیی وەکو هەلومەرجی دوای هەرەسهێنانی دیواری بەرلین و سەردەمی هەژموونی میلیتاریستی ئەمەریکایە و لەوەش گرنگتر نە بارودۆخی سیاسیی ئەمڕۆی ئێران و باردۆخی خەبات و بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانە لە ئێراندا بەراورد دەکرێت بە هەلومەرجی ئەو وڵاتانە.

ئامانجەکانی لەشکرکێشی سەربازی ئەمریکا هەمان ئەوانەن کە بە ئاشکرا ڕایانگەیاندووە: قبوڵکردن یان لە ڕاستیدا تەسلیم بوونی کۆماری ئیسلامی بە مەرجەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، بە واتای شۆردنی دەستی لە پیتاندن و پڕۆژەی ئەتۆمی و مووشەکی بالیستیک و پشتیوانیکردنی لە هێزە تیرۆریستییەکان لە ناوچەکەدا. ناتوانرێت لەمەودوا پێشبینی بکرێت کە بەدیهێنانی ئەو ئامانجانە چ ئارایش و هاوسەنگی هێزێکی نوێ دەبەخشێتە هێزە سیاسییەکانی ناوچەکە (ڕووسیا و چین و تورکیا و ئیمارات و ئەمریکا و ئیسرائیل) لە نێوان ماوە و درێژ ماوەدا. تەسلیمبوون و شکستی کۆماری ئیسلامی بێ گومان پێگەی ئەمریکا و ئیسرائیل و تەواوی بلۆکی ڕۆژئاوا لە ناوچەکە بەرامبەر بە ئۆردوگای ڕووسیا-چین بەهێزتر دەکات، بەڵام مەرج نییە ئەمە بەو مانایە بێت کە ئەمریکا باڵا دەستی بەدەست بهێنێ و بە ئامانجە ستراتیژییەکانی خۆی بگات.

ئەمریکا و هەر زلهێز و حکومەتێکی تری جیهان نەخشەداڕێژەر و وەستای مێژوو نین. نموونەی بێشومار هەن کە سیاسەت و کردەوە تاکتیکییەکانی ئەمریکا نەیانتوانیوە بە ئامانجە ستراتیژییەکانی بگات. دروستبوونی موجاهیدینی ئەفغانستان لە دژی هەژموونی سۆڤیەتی ئەوکات و پشتیوانی لە خومەینی لە شۆڕشی ١٩٧٩دا دوو نموونەی سەرکەوتنی تاکتیکی و شکستی ستراتیژی ئەمریکان. لە لەشکرکێشی کۆماری ئیسلامیدا ئەگەر ئەمریکا و ئیسرائیل ئامانجیان لەوە زیاتر بێت کە گوتراوە، مەرج نییە ئەو ئامانجانە بەدی بێ. سیاسەت و ئیرادە و کرداری هێزە شۆڕشگێڕەکان و هێزی خەڵک دەتوانێت هەر هاوکێشە و هاوسەنگی هێزێک تێک بدات. بە پێچەوانەی ئەوەی کە پێش بیشبینی بۆ دەکرێت، ئەوە خەڵکن کە پێشهاتە سیاسییەکان لە قاڵب دەدەن نەک حکومەتەکان. ئەمەش بە تایبەتی لە هەلومەرجی تایبەتی ئەمڕۆی ئێراندا، زیاتر لە هەموو کات و شوێنێکی دیکە دەبێت ڕاستی.

لەوەش گرنگتر، بە پێچەوانەی ئەو نموونانەی پێشوو کە باسمان کرد، ئەمجارە ئامانجە تاکتیکییەکانی ئەمریکا لە وەستاندنی پڕۆژەی ئەتۆمی، دەست شۆردنی ڕێژیم لە مووشەکی بالیستیک و بڕینی پشتیوانی لە هێزە تیرۆریستییە ئیسلامییەکان نەک هەر ناکۆک نیە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی خەڵکی ئێراندا، بەڵکو بەشێکن لە خواستی خەڵکی ئێران. خەڵک زۆر باش دەزانن کە پڕۆژە ناوچەییەکانی ڕژیم و خودی دژە ئەمریکا و ئیسرائیلی بوونەکەی، ئامرازێکە بۆ سەرکوتی ناوخۆیی و دەزانن کە ملکەچبوونی کۆماری ئیسلامی بۆ ئەو مەرجانەی ڕۆژئاوا ڕایانگەیاندووە، زەمینەیەکی زۆر لەبار بۆ ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانەیان و لێدانی گورزی کۆتایی لەو حکومەتە دەڕەخسێنێت کە لە ماوەی دوو ڕۆژدا دەیان هەزار کەسی کوشتووە. ڕەنگە ئەم واقیعە بۆ چەپی بەرەی بەرگری(میحوەر مقاومەتی)و هێزە “دژە ئیمپریالیستەکان” کە ناسنامەکەیان وەک کۆماری ئیسلامی هەمیشە و لە هەر هەلومەرجێکدا دژە ڕۆژئاوایە بوونە، ئاستەم بێت لێی تێبگەن، بەڵام بۆ خەڵکی ئێران و بۆ هەر کەسێک کە بیروباوەڕە زەینی و کڵێشەییەکانی واقیع ئاوەژوو نەکات و نەیشێوێنێت، هیچ شتێک لەوە ئاشکراتر نییە کە هەرسکردنی کۆماری ئیسلامی لەسیاسەتە دژە ڕۆژئاوا کانیدا لە بەرژەوەندی بزووتنەوە و خەباتی بەردەوامی خەڵکە بۆ ڕزگاربوون لە تاوانبارانی دەسەڵاتدار.

ئایا ڕۆژئاوا بەشوێن گۆڕینی ڕژێمەوەیە؟

ترامپ و ناتانیاهۆ چەندین جار باسیان لە گۆڕینی ڕژێم لە ئێران کردووە. ئەوان بە تایبەتی جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئامانجیان لەگەڵ ئەو هێرشەی ئەم دواییە گۆڕینی ڕژێمە لە ئێران، بەڵام بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ئەوەش زیاد دەکەن کە بەدیلەکەیان هێز و بەشێکە لە خودی حکومەت. بەشێک کە ئامادەیە مەرجەکانیان قبوڵ بکات. بە واتایەکی تر ئەوەی مەبەستیان لە گۆڕینی ڕژێم، کۆماری ئیسلامییە بە لێدەرکردنی ئەمریکا-ئیسرائیل-دژە ڕۆژئاواییە. مەبەستیان لە گۆڕینی کۆماری ئیسلامی گۆڕینی سیاسەتی دەرەوەیە، مەرج نییە سیاسەتەکانی بەرامبەر بە خەڵک بگۆڕن. کاتێک ترەمپ ڕایدەگەیەنێت، ئەگەر مەرجەکانی قبوڵ بکرێن، تەنانەت ئامادەیە هاوکاری کۆماری ئیسلامی بکات هەتا ئابوریەکەی ببوژێنێتەوە.لاف لێنادات.

ئەرک و ئامانجی حکومەتەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و ڕۆژئاوا بەگشتی گۆڕینی ڕەفتاری ڕێژیم بەرامبەر بە خەڵک و وەدیهێنانی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ لە ئێران و هاوشێوەکانیان نییە. ئەمانە تەنیا کەرەستەی پڕوپاگەندەین بۆ ڕاکێشانی بیروڕای گشتی، بەڵام لە واقیعدا ڕۆژئاوا پێی باشترە لایەنگری کۆماری ئیسلامییەکی دەستەمۆ بێت تا ڕژێمێک کە بە تەواوی و لە بنەڕەتدا جیاوازە بێت لە تەواوی حکومەت و سیستەمی ئێستا. ئەمەی دووهەمیان هەلومەرجێکی نادیار و کۆنترۆڵنەکراو بۆ ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دروست دەکات. لە ڕوانگەی حکومەتە ڕۆژئاواییەکان، هەر لاوازبوونێکی بناغە و پایەکانی سیستمی حکومەت و هەر جۆرە مومارەسەیەکی ڕاستەوخۆی ئیرادەی خەڵک لە بەڕێوەبردن و ئیدارەی کاروباری خۆیاندا، بەردەوامیی ماشێن و نەزمی ئەو حکومەتانەی کە هەن، کە بە “سەقامگیری و ئارامی” ناوی دەبەن، لە ئێران و ناوچەکە دەخاتە مەترسییەوە. ئەمریکا و ئیسرائیل چەندین جار جەختیان لەوە کردووەتەوە کە گۆڕینی ڕژێم لە ئەستۆی خودی خەڵکی ئێرانە و هیوادارن لەشکرکێشی سەربازیی ئەوان ڕێگا بۆ ڕاپەڕینی خەڵک خۆش بکات. بەڵام دەبێت ئەوەش زیاد بکرێت کە ئەمە بەو مەرجە بێت کە ڕاپەڕینی خەڵک لەو چوارچێوەیە تێپەڕ نەکات کە ئەوان لایان پەسەندە.

ئه گەر ئه مریکا و ئیسرائیل یان هەر حکوومه تێکی دیکه به ڕاستی بیانویستایه به ده سه ڵاتی ڕاپه ڕینی شۆڕشگێڕانه ی خه ڵک ڕژیم له ئێراندا بگۆڕن، ده یانتوانی ڕێبازێکی زۆر ساده تر و تێچووی که متر له هەڵمه تی سه ڕبازی و هێرشی سەربازی، ڕێگای بایکۆت هەڵبژێرن. یارمەتی ڕاستەقینەی شۆڕشی خەڵک لە ئێران، بایکۆتکردنی هەمەلایەنەی کۆماری ئیسلامییە. ئەگەر کۆماری ئیسلامی لە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی دیکە دەربکرێت، باڵوێزخانەکانی لە هەموو وڵاتان دابخرێن و بەشداری لە پێشبڕکێ وەرزشی و ڕێوڕەسمەکان و فێستیڤاڵە هونەری و ئەدەبییە جیهانییەکان بێبەش دەکران. ئەگەر جیهان بە هەمان شێوە کە مامەڵەی لەگەڵ ڕژێمی ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور کرد لەگەڵ کۆماری ئیسلامییشدابکردایە، هەمان شت لە ئێراندا ڕوودەدا کە لە باشووری ئەفریقا ڕوویدا، ئەویش ڕیشەکێش کردنی ڕژێمی ئاپارتایدی ئیسلامی لە ڕێگەی هێزی شۆڕشی خەڵکەوە.

لە دیمانگی ئەمساڵدا کۆمەڵکوژی خەڵک لە هەموو کاتێک زیاتر زەمینەی بایکۆتی جیهانی تاوانبارانی دەسەڵاتداری ئێرانی فەراهەم کرد، بەڵام ڕۆژئاوا پێیان باش بوو دانوستان لەگەڵ بکوژانی خەڵک دەستپێبکاتەوە بەو هیوایەی بتوانێت خوێنی دەیان هەزار ئێرانی وەک ئامرازێک بۆ ئاشتەوایی و ملکەچ پێکردنی بکوژەکانیان کەڵک وەربگرێت. ئەم ڕێککەوتنە ڕووی نەدا و شەڕ دەستی پێکرد بەو ئامانجەی ئەوەی لەسەر مێزی دانوستان بەدەست نەهاتبوو لە ڕێگەی هێرشێکی سەربازییەوە بەسەر ڕژێمیدا بسەپێنن.

بەڵام خەڵکی ئێران ئەرک و ئامانجێکی دیکەیان هەیە. ئامانجیان ڕوخاندن و تێک وپێکدانی تەواوی حکومەت و سیستەمی کۆماری ئیسلامییە. وە هەر ئەمەیە کە لە دواین لێکدانەوەدا پەیوەندییەکانی نێوان پلە باڵاکان و دیپلۆماسی و دانوستان و ئاشتی و شەڕیان لە قاڵب دەدات.

هاوپەیمانی هێزە کوردییەکان

لەم دواییانەدا حکومەتی ئەمریکا هاوپەمانێتیەکی لە نێوان شەش ڕێکخراوی چەکدار لەکوردستان پێکهێنا کە پشتیوانی مادی و کەلوپەلی چەکداریان دەکات. لەوانەیە بڵێین ئەم کارە نیشانەی ئەوەیە کە ئەمریکا جدییە لە گۆڕینی ڕژێمدا. کە بەڕای من ئەمە وا نییە. بەم شێوەیە ئەمریکا هێزی زەمینی دابین دەکات بۆ ئەوەی فشار بخاتە سەر حکومەت بۆ ئەوەی ناچاری بکات خۆی ڕادەست بکات و نەک بۆ هیچ مەبەستێکی لەوە زیاتر. بە واتایەکی تر تەیارکردن و پاڵپشتیکردنی هێزە کوردییەکان بابەتێکی تاکتیکییە و بۆ ئەمریکا بابەتێکی ستراتیژی نییە. نە ئەمریکا و نە ئیسرائیل و نە حکومەتە ڕۆژئاواییەکان بە گشتی بە دوای بەهێزکردنی هێزە کوردییەکانەوە نین و لە بنەڕەتدا، وەک ڕوونکراوەتەوە، ئەوان نایانەوێت ڕژێم لە ئێراندا بگۆڕن. بەڵام ئەمە بە مانای ئیدانەکردنی هێزە هاوپەیمانەکان نییە بەهۆی ئەوەی کە هاوکاری و پشتیوانی ئەمریکایان قبوڵکردووە. لە ئەزموونی شۆڕشە هاوچەرخەکاندا، قبوڵکردنی هاوکاری بێ مەرج لە حکومەتەکان لە هەمان کاتدا پاراستنی سەربەخۆیی سیاسی لە هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لە وڵاتانی جیاجیادا، نە تازەیە و نە مەحکومە. زۆرێک لە هێزە شۆڕشگێڕەکان بەبێ گۆڕینی ئامانج و سیاسەتەکانیان لەلایەن حکومەتە جیاوازەکانەوە هاوکاری و پشتیوانی کراون.

لەم حاڵەتەدا، مەبەستی ئەمریکا هەرچییەک بێت، حزبە کوردییەکان دەتوانن بەدای ئامانجە سیاسییە سەربەخۆکانی خۆیان بگەڕێن. ئەگەری ئەوە هەیە کە ڕێکخراوە هاوپەیمانییەکان بتوانن هێزە لێدراوەکانی ڕژێم پاشەکشە پێ بکەن و شار و ناوچەکانی کوردستان ئازاد بکەن. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی هاتنەدەرەوەی خەڵک و بوونیان لە گۆڕەپانەکەدا و لە ڕێگەی بنکەکانەوە دەست بەسەر شار و ناوچەکاندا بگرن کە ئەمەش نەریتێکی زیندووە لە کوردستاندا. لەم حاڵەتەدا کوردستان دەبووە مۆدێلێک بۆ شارەکانی دیکە و دەتوانێ پۆتانسێلی ڕەوتی ڕووداوەکان بەرەو ڕووخاندنی تەواوی حکومەت بە دەسەڵاتی خەڵکێکی ڕێکخراو و چەکدار بگۆڕێت. لێرەشدا سەرهەڵدانی دەسەڵاتی خەڵک پاڵ بە ڕژێمەوە دەنێ کە خۆی ڕادەستی ئەمریکا بکات و یەکسەر کۆتایی بە شەڕەکە بهێنێت و ئەمەش لە بەرامبەردا زەمینە بۆ هێرشی کۆتایی خەڵکی شۆڕشگێڕ زیاتر و زیاتر دروست دەکات.

بۆچی کۆماری ئیسلامی خۆی تەسلیم ناکات؟

ڕەنگە ئەو پرسیارە بێتە گۆڕێ کە ئەگەر ڕۆژئاوا بە کۆماری ئیسلامیەکی دەستەمۆکراو ڕازی دەبێت، بۆچی کۆماری ئیسلامی تەسلیم نابێت؟ لێرەشدا مەسەلەکە پەیوەندیی ڕژێمە لەگەڵ خەڵک. بەشێوەیەکی سروشتی لێکۆڵەرەوەکان بەزۆری هۆکاری ملکەچنەبوونی کۆماری ئیسلامی بۆ مەرجەکانی ئەمریکا دەگەڕێننەوە بۆ گەمژەیی و حیساباتی هەڵەی ڕێژیم و هۆکاری دیکەی لەو جۆرە. بەڵام گەمژەیی و حیساباتی هەڵە نییە. ڕژیم ناتوانێت دەست بشوات لە سیاسەت و کردەوە (دژە ئەمریکی- دژە ئیسرائیل)یەکانی ببێت، چونکە شوناس و هۆکاری بوونی خۆی لەدەست دەدات، زەمینە بۆ ڕووخاندنی خۆی لەلایەن خەڵکەوە خۆش دەکات. هەروەک چۆن وازهێنانی هیتلەر لە گوتار و “ئامانجی” دژە جوولەکە هیچی لە نازیزم نەهێشتەوە، وازهێنانی نازیزمی ئیسلامیش لە دژە ڕۆژئاوایی بوون، تەواوی بوونی ئەو لەناو دەبات.

ئەمە ئەڵقەیەکە کە شەڕی چینە دەسەڵاتدارەکان دەبەستێتەوە بە شەڕی خەڵک لە دژی کۆماری ئیسلامی . ڕژیم دەتوانێت بەرگەی هێرشە ئاسمانییەکان بگرێت و بەئومێدی ئەوەی کە دوای تەواوبوونی شەڕ لە تەپو تۆزەکە لەخۆی بتەکێنێت و درێژە بە حوکمڕانییەکەی بدات، بەڵام دڵنیایە ئەگەر دەستبەرداری ستراتیژیەتی ناسنامەی دژە ڕۆژئاوایی خۆی بێت، ئەوا هیچ چانسی ڕزگاربوونی لە بەرامبەر هێرشی خەڵکدا نابێت. هەموو دیکتاتۆریەتێک بۆ پاراستنی هەژموونی خۆی پێویستی بە دوژمنێکی بێگانە هەیە، بەڵام بۆ کۆماری ئیسلامی مەسەلەکە زۆر لە پاساو و بانگەشەی حکومەتی واوەترە. بۆ ڕژێم، “دوژمنی دەرەکی” بووەتە ستراتیژێکی مانەوە و بەشێک لە سیاسەتی ناوخۆیی و ناسنامە و هەر لە یەکەم مانگەکانی بوونی خۆیەوە، هەر لە سەردەمی دەستبەسەرداگرتنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا و پاشان شەڕ لەگەڵ عێراق تادەگاتە شەڕی ئێستا. بوەتە مەسەلەی ستراتیجی مانەوە و بەشێک لە سیاسەتی ناوخۆیی و بابەتیێکی شوناسنامەیی و وجودی. ڕێژیم هەمیشە بانگەشەی ئەوەی کردووە کە “ناڕەزایەتی و ڕاپەڕینە بەردەوامەکانی خەڵک، لە ساڵانی ٧٨، ٨٨، ٩٦، ٩٨، ١٤٠١ و تا ئەمڕۆ، لەژێر سەری دوژمنی دەرەکیدایە، گرانی و نەهامەتی ئابووری بەهۆی گەمارۆکانی دوژمنەوەیە، سەرکوت و کوشتن پێویستە بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی لە دژی دوژمن، هاوکاری بێدرێغی بۆ هێزی بە وەکالەتەکانی پێویستە چونکە لەمپەرێکن لە بەرامبەر دوژمنی دەرەکیدا”و هتد و هتد. جەوهەر و بنەمای ئەم سیاسەتە لە ڕاستیدا پاراستنی دەسەڵاتە لە بەرامبەر بە هێرشی خەڵکدا. ڕژیم بۆ سەرکوتی دوژمنی ناوخۆیی پێویستی بە دوژمنێکی دەرەکی هەیە و ئەم سیاسەتە ئێستا بە ڕوونی گەیشتووەتە کۆتایی. ڕووخانی بەشار ئەسەد، تیرۆرکردنی ئیسماعیل هەنیە، حەسەن نەسروڵڵا و یەحیا سنوار، کوژرانی دەیان بەرپرسی سەربازی و مەدەنی لە شەڕی ١٢ ڕۆژە و شەڕی بەردەوام و بە تایبەتی کوشتنی ئەمڕۆی خامنەیی، “سەرەتای کۆتایی هاتنی سیستەمی شومی ولایەتی فەقیه” بوون. بەڵام تەنها بزووتنەوەی ڕووخاندنی خەڵک دەتوانێت گورزی کۆتایی بووەشێنێ.

ئەبێت چی بکرێت؟

یەکەم: پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل سیاسەتی سەرکوتکردن و کوشتنی خەڵکی لەلایەن کۆماری ئیسلامییەوە ڕانەگرتووە. شەڕی دەوڵەتەکان لەسەر بارودۆخی شەڕی ڕژیم لە دژی خەڵک بەڕێوە دەچێت و ئامانجی حکومەت ئەوەیە کە زۆرترین سوود لە شەڕی یەکەم وەربگرێت بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆی لە شەڕی دووەمدا. هەربۆیە وەڵامی خەڵک بۆ ئەو هەموو مەینەتی و نادادپەروەری و جینۆساید و کوشتارە بەو شەڕەشەوە کە حکومەت بەسەر خەڵکیدا سەپاندووە، تەنیا دەتوانێت ڕووخاندنی ئەم دەسەڵاتی شەڕ و تیرۆرە بێت. ئامانجی خەڵک”ئاشتی” نییە. ئەو دۆزەخەی کە ڕژیم دروستی کردووە، بە تایبەت هەلومەرجی ئاخر زەمانیی دوای جینۆسایدی دی مانگ(مانگی جانیوەری)، دەنرێت ناوی هەر شتێکی لێبنرێت جگە لە ئاشتی! ئامانجی خەڵک ڕووخاندنی دەسەڵاتێکە کە لە شەڕ و ئاشتیدا جگە لە سەرکوتکردن و کوشتن هیچ ڕێگایەکی تری بۆ مانەوەی خۆی نەهێشتووەتەوە. خەڵک و هێزە شۆڕشگێڕەکان دەتوانن و دەبێ لە هەلومەرجی شەڕیشدا درێژە بە جەنگی خۆیان دژ بە ڕژێم بدەن. خەڵک و ئەو هێزە شۆڕشگێڕانەی کە نوێنەرایەتی خەڵک دەکەن نە شەڕیان دەوێت و نە کۆماری ئیسلامی، بەڵام دەزانن کە “نا بۆ شەڕ” لەگرەوی “نا بۆ کۆماری ئیسلامی”دایە.

بە بێ ڕووخانی کۆماری ئیسلامی، شەڕ و سێبەری ڕەشی شەڕ لە ئێران لاناچێت. ئاشتی و ئارامی ڕاستەقینە لە ئێراندا بەندە بە ڕزگاربوون لە حکومەتێک کە مانەوە و بوونی بەستراوەتەوە بە هەڵگیرسانی شەڕ لە ناو ئێران خۆی و لە ناوچەکەدا.

ئێستا دەسەڵات لە ناوەڕاستی دوو شەڕدا گیر بووە و فاکتەری دیاریکەر لە هەردووکیشدا ئەو خەڵکەیە کە ماوەیەکی زۆرە شەڕی خۆیان لەگەڵ حکومەت دەکەن. شەڕێک کە تا ئێستاش بەردەوامە.

هەروەک لە سەرەتای ئەم نووسینەدا ئاماژەمان پێدا، تا ئێستا شاهیدی نموونەی ناڕەزایەتی خەڵک لە ژێر بۆردوماندا، لە دروشمی شەوانە تا سەما و خۆشی سەر شەقام دوای کوژرانی خامنەیی و تا بەردەوامی سێشەممەکانی دژ بە سزای لە سێدارەدان لە ٦٧ زینداندا بینیین. ئەم بزوتنەوانە نیشان دەدەن کە زەمینەی ڕێکخستن و ڕێکخراوکردن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕژێم لە بارودۆخی شەڕیشدا ئامادەیە. ڕاگرتن و ڕاگرتنی چەرخەکانی بەرهەمهێنان و کار و بازرگانی و داخستنی کارگە و دوکان و قوتابخانە و زانکۆ و فەرمانگەکان و پێکهێنانی گروپی ناوخۆیی بۆ دابینکردن و گەیاندنی کۆمەک و هاوکاری و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ سەختییەکانی شەڕ، ئامادەکاری بۆ کۆنترۆڵکردنی گەڕەک و شارەکان لە هەر شوێنێک و بە هەر پلەیەک دەسوڵاتی ڕژێم لاواز بووبێت و دواجاریش ئامادەکاری بۆ چەکدارکردنی خۆی لە ناوچەکانی وەک کوردستان کە چەک هەڵگرتن مومکین و نەریتێکی جێکەوتووە، ئەمانە هەموو ئەو چالاکییە سەرەکییانەن کە دەتوانرێت و دەبێ بخرێنە ژێر فەرمانی هێزە شۆڕشگێڕەکانەوە.

لە دیدی هێزە شۆڕشگێڕ و جەماوەرییەکانەوە، خوازراوترین ڕێگا بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕی ئێستا، ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامییە بە هێزی خەڵک، بەڵام تەنانەت ئەگەر لە کاتی شەڕیشدا ئەم کارە عەمەلی نەبێت، بەهێزکردن و فراوانکردنی ناڕەزایەتیی خەڵک دەتوانێت فاکتەری کاریگەر بێت بۆ کۆتاییهێنان بەم شەڕە لە بەرژەوەندی شۆڕش. واتە کۆتایی هێنان بە شەڕ بە وازهێنانی ڕژیم لە سیاسەتە تیرۆریستییەکانی و تەسلیم بوونی تەواوەتی بە مەرجەکانی ڕۆژئاوا. کۆماری ئیسلامی ناتوانێت تەسلیم بێت چونکە تەواوی شوناس و بوونەکەی لەناو دەچوو و هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە دەبێت کۆماری ئیسلامی ناچار بکرێت تەسلیم بێت. پتەوکردن و پێشخستنی خەباتی خەڵک لەدژی حکومەت، تەنانەت ئەگەر لە ناو شەڕی ئێستاشدا نەبێتە هۆی ڕووخاندنی ڕژێم، ئەوە هۆکارێکی کاریگەر دەبێت بۆ خزمەتکردنی تەسلیمبوونی ڕژیم و ئەمەش خۆی لە خۆیدا هەنگاوێکی چارەنووسسازە بەرەو ڕووخاندنی شۆڕشگێڕانەی حکومەت دوای کۆتایی هاتنی شەڕ.

باشترین و کاریگەرترین ڕێگا بۆ بەرەوپێشبردنی ئەرکەکانی سەرەوە لە هەلومەرجی سەختی ئێستادا، کۆکردنەوە و هاوکاری لەگەڵ هەموو ئەو هێزانەیە کە لە ڕێگەی هێزی شۆڕشی خەڵکەوە خەبات بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی کۆماری ئیسلامی دەکەن. جۆری سیستمی ئایندەی دوای ڕووخانی ڕژێم دەبێ بۆ دەنگی ڕاستەوخۆی خەڵک جێبهێڵرێت، بەڵام ئەمڕۆ کاتی کۆبوونەوەی هێزەکان و هاوکاریی کردەیی ئەوان بۆ ڕووخاندنی تەواوی سیستمی دۆزەخی کۆماری ئیسلامییە. حزبی ئێمە جارێکی تر ئامادەیی خۆی بۆ بەرفراوانترین هاوکاری بەرەو ڕووخاندنی حکومەت لە ڕێگەی هێزی شۆڕشگێڕانەی خەڵکەوە ڕادەگەیەنێت.

١٤ اسفندی ١٤٠٤، ٥ ئازاری ٢٠٢٦




کۆتایی خامنەیی و ئایندەی ئێران و ناوچەکە.. عوسمانی حاجی مارف

ئەو کەسەی کە بۆ ماوەی ٣٦ ساڵ حوکمڕانی کۆماری ئیسلامی کردبوو، دوای کوژرانی لەڕێگەی بۆردومانەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە، تیشکی دوبەرەکیەکی قوڵی لە ئێراندا نیشاندا، بەرەیەک شین و ماتەمینیان بۆ کۆتایی خامنەیی گێڕا، بەرەیەکی تر بە شایی و ئاهەنگ پێشوازیان لە مەرگی کرد!.
کاتێک لە ڕۆژی شەممە ٢٨/٢ کوشتنی خامنەیی ڕاگەیەندرا، گرتە ڤیدیۆییەکان لە تارانەوە قەرەباڵغیەکیان دەخستە سەر شاشەی تەلەفیزیۆنەکانیان کە لە گۆڕەپانێکدا بەشێکی زۆریان بە جلوبەرگی ڕەشەوە دەگریان، بەڵام لە ڤیدیۆی سۆشیال میدیادا ئەوە بڵاوکرایەوە کە کەسانی دیکە بە دڵخۆشی و ڕاوەشاندنی سەرپۆشەکانیان دەردەکەوتن.
دەسەڵاتی خامنەیی بەدرێژایی دەیان ساڵ ڕووبەڕووی شەپۆلی نائارامی بۆتەوە، لەوانە ناڕەزایەتیەکانی خوێندکاران لە ساڵانی ١٩٩٩ و ٢٠٠٢، لە ساڵی ٢٠٠٩ و ناڕەزایەتیەکانی “ژن، ژیان، ئازادی” ساڵی ٢٠٢٢ کە دوای مردنی مەهسا ئەمینی لە دەستبەسەربونی لە بنکەیەكی پۆلیسدا سەریهەڵدا.
خامنەیی کە دەیان ساڵە ڕۆژانە و هەمو ساتێک وەک نمونەی گەورەترین زاڵم لە دنیادا، ژیانی خەڵکی ئێرانی بە بارمتە گرتبوو، ئەم کوشتنەی ڕێگەی نەدا وەک تاوانبارێکی دژی ئینسانی لەلایەن خەڵکەوە دادگایی بکرێت،
هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، بۆ مەبەستی سیاسی خۆیان و گۆڕینی هاوسەنگی هێز نیشانەی موشەکەکانیان ڕوو لە خامنەیی کرد، بەڵام بەجیا لە دوو بەرەی ماتەمینی و بەرەی ئاهەنگ گێڕان، کوشتنەکەی بەم شێوەیە گێژاوێکی جیۆپۆلەتیکیشی دروست کرد، کە بە خێرایی لە بازاڕەکاندا ڕەنگدانەوەکەی دەرکەوت. لەهەمانکاتدا شەڕەکەی لەناوچەکەدا بەرەو فروانی برد، تاران بە بۆردومانکردنی شارەکانی کەنداو تۆڵەی کردەوە، هاوکات هێڵە ئاسمانیەکان گەشتەکانیان ڕاگرت و کەشتیە نەوتهەڵگرەکان ترانزێتیان لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە ڕاگیرا، کە یەکێکە لە رێڕەوە ئاویە گرنگەکانی گواستنەوەی وزە لە جیهاندا، کەشوهەوایەکی تەواو جەنگی مەترسیدار سایەی بەسەر ناوچەکەدا کێشاو کۆتاییەکەی نادیارە!.
وەزارەتی دەرەوەی ڕوسیا هۆشداریدا لەوەی داخستنی گەرووی هورمز بەڕووی کەشتیوانیدا، ڕەنگە ببێتە هۆی پەککەوتنی بەرفراوان بۆ بازاڕەکانی نەوت و غازی جیهانی، لەکاتێکدا گرژیە سەربازیەکان لە ناوچەکە بەرەو هەڵکشانی زیاترە، خەریکە گواستنەوەی کەشتیوانی لەڕێگەی یەکێک لە چارەنوسسازترین ڕێڕەوی ئاوی و وزەی جیهانەوە پەک دەخرێت و دۆخی ئابوری ناوچەکە دەرگیر بە قەیرانێکی سەخت دەکات، کە جگە لەوەی ئەم شەڕە دۆخێکی تەواو نالەبار و تراژیدی بۆ خەڵکی ناوچەکە خولقاندووە، لە هەمانکاتدا قەیرانی ئابوریش کاریگەری مەترسیدار لەسەر بژێوی خەڵکی ناوچەکە زیاد دەکات.
نزیکەی یەک لەسەر پێنجی دابینکردنی نەوتی جیهان بەو گەرووەدا تێدەپەڕێت، کە هەناردەکردنی گەورە لە سعودیە، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، عێراق، کوەیت و قەتەرەوە دەگرێتەوە، ئەمە جگە لە ناردنی غازی سروشتی شل. هەر جۆرە پچڕانێکی ترانزێت فشارێکی بەرچاو دەخاتە سەر بازاڕە نێودەوڵەتیەکان.
لەلایەکی ترەوە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی تاران هاوبەشێکی سەرەکیە بۆ مۆسکۆ لە پرسە ناوچەییەکاندا، بەڵام نەبوونی وەڵامێکی بەهێزی ڕووسیا لەبەرامبەر سیاسەتەکانی ئەمریکا، ئاماژەیە بەوەی کە خواستی کریملن، دوورکەوتنەوەیە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لە بەرامبەر واشنتۆن و ئەم شەڕەی بەرامبەر بە ئێران. روسیا ئەوە باش درک دەکات کە دەخالەتی ڕاستەوخۆ لەم شەڕەدا بە قازانجی نابێت.
مەترسیی سەرەتایی لە نادڵنیایی ئایندەی حوکمڕانی لە ئێراندا لەوەی چی بەسەر دێت و چی ڕووئەدات و چۆن مانەوەی ناوەندبونی ئێران دەپارێزرێت.؟ مەسەلەیەکی واقعیە. بە لەبەرچاوگرتنی ئاڵۆزی پێکهاتەی سیستمی سیاسی، دەسەڵاتی سوپای پاسدارانی ئێران و سروشتی بنکە ئایدیۆلۆژیەکەی، هەرچەندە تائێستا خۆی ڕاگرتووە، بەڵام ڕێڕەوی سیاسی و ئابووریەکەی قورس بوە و ئیمکاناتی سەربازی دابەزیوە، پێشبینی دەکرێت ئێران بەرەو ئەگەری پارچە پارچە بوون ببات.
کۆماری ئیسلامی وەک گۆشەگیرترین وڵاتی جیهان هاتە ناو ئەم شەڕەوە، هیچ هاوپەیمانێکی نەبوو کە ڕاستەوخۆ پشتیوانی بکات و هاوپەیمانی بێت. پاشان سەرکردەکانی بە هێرشکردنە سەر وڵاتانی ناوچەکە دۆخەکەیان خراپتر کردو ئەو حکومەتانەی بێلایەنییان هەڵبژاردبوو، کردە نەیارێک کە خۆیان لە دژی ئێران ڕێکخست.
ئەگەری زیادبونی مەترسیەکان لە سەر تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەست پێدەکرێت، کە ڕەنگە بازاڕەکان بە پشتبەستن بە گریمانەی “شۆکی ڕژێم” لە ئێران نرخی سەروەت و سامانەکان دووبارە دابڕێژنەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو دۆخێکی سیاسی ناجێگیر و ئاڵۆزتر بەرێت، ئەگەر ئێران ئامادەیی بۆ دانوستان نیشان نەدات، دواتر بە ئەگەری داڕمانی ئێران ئەم شەڕە کۆتایی بێت.
تیرۆرکردنی خامنەیی، نوێنەرایەتی بوومەلەرزەیەکی سیاسی بێوێنە دەکات، کە دەتوانێ ئێران بخاتە قۆناغێکی تر لە داڕشتنەوەی پێکهاتەی هاوسەنگی دەسەڵاتی سیاسیەوە و دووبارە حیسابکردنەوەی دەورو ئەولەویەتی هێزە ناوچەییەکانەوە، بۆیە داڕمانی ئێران حەتمی نییە، بەڵام چیتر لە پرسیارێکی ناڕۆشن دەرناچێت و ئایندەیەکی ناڕۆشن و دۆخێکی پێچیدە بە ئێران و ناوچەکە دەبەخشێت.
لەم چوارچێوەیەدا ئەو گریمانەیە دێتە ئاراوە کە شەڕی بەردەوام لە لۆژیکی ڕێگری سەربازی تێدەپەڕێت و لە ئامانجێکی ستراتیژی فراوانتر نزیک دەبێتەوە، ئەویش لاوازکردنی ڕژێم و ڕەنگە تەنانەت ڕووخاندنی ڕژێمیشی لێکەوێتەوە.
ئەمڕۆ لەم شەڕەدا تەنها زنجیرەیەک لێدان نییە، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ئاشکرایە کە تا دێت شەڕەکە فراوانتر دەبێت، لەگەڵ هەر پچڕانێکی ئاستی هاوسەنگی هێز لە کەنداو و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەو پرسیارە چارەنووسسازە دەمێنێتەوە، کە ئایا دامودەزگاکانی ڕژێم دەتوانن یەکگرتوبن و بەردەوام بن، یان هەڵوەشاندنەوەیان دەست پێدەکات؟
ململانێی فراکسیۆنەکانی ناو سوپای پاسداران و ڕەوتە ئاینیەکان لەسەر فۆرم و دەسەڵاتەکانی سەرکردایەتی داهاتوو، دەرئەنجامەکەی ناسەقامگیری سیاسی و ئەمنی سنووردارە، کە دەتوانێت بۆ ماوەیەکی کاتی نفوزی ناوچەیی لاواز بکات بەبێ داڕمانی دەوڵەت، لەو کاتەدا ئەگەری ئەوە هەیە ئارایشێکی تر لەناو هەمان ڕژێمدا ڕێکخەنەوە، چونکە هیچ ئەلتەرنەتیفێک لەدەرەوی دەسەڵاتی ئێستا، ناتوانێت سەقامگیری لە ئێراندا ڕاگرێت.
بەکورتی، لە هەموو حاڵەتێکدا ئێران دەگۆرێت و ئێرانی سەردەمی خومەینی و خامنەیی نامێنێت، کە هەر لەئێستاوە چووەتە قۆناغێکی نوێوە، پرسیاری پێناسەکەری ئەو قۆناغە ئەوەیە، کێ شوێنی ڕێبەرایەتی دەگرێتەوە؟ داینامیکی چ هێزێک زاڵ دەبێت؟ ڕووخانی ڕژێم ئەگەرێگە، بەتایبەتی لەدرێژ ماوەدا و لە لەهەمانکاتدا لەڕووی تیۆری و واقعیەوە مانەوەشی مانای نابێت، ئەمەش ئەو دۆخە ئاڵۆزەیە ئایندەی ئێرانی بە لێڵی راگرتووە.
شایانی باسە قۆناغی داهاتوو لە هەوڵی ئەمریکادا گەر بۆی سەربگرێت، چارەنوسی ئێران لە چوارچێوەی بازنەکانی پێکهاتەی رژێم و دەسەڵاتی ئێستادا یەکلایی دەکاتەوە، واتە پێش هەر دەور و دەخالەتێکی خەڵکی و ناوخۆیی، ئەمریکا دەسەڵاتێکی ملکەچی خۆی لە پێکهاتەی سوپای پاسداران دادەمەزرێنێت. بەڵام پێموایە گەر هەر هۆکار و درزێکی قووڵی ناوخۆیی لە ئێراندا بە ئاراستەی گۆڕانی ڕژێم و لە دەسەڵاتدا رووبدات، واقعیەتی کاریگەری دۆخی شێواو ئاژاوە و ناجێگیری ئێران دەتوانێت نەخشەی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکێشێتە دۆخێکی ترەوە و شکستی سیاسی ئەمریکا بسەلمێنێت.

خامنەیی ڕۆیی و بە کۆتایی ژیان گەیشت، بەڵام سەدان تاوانبار و دوژمنی ئازادی و یەکسانی و ئینساندۆستی کە نەخشە داڕێژی شەڕی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێرانن، یان دەوریان لەم شەڕەدا هەیە و سودمەند دەبن لەم شەڕە، جارێکی ترو لە چوارچێوەو شێوازیکی تردا زوڵم و ستەم و یاری بە ژیانی خەڵک زیاتر بەرجەستە دەکەنەوە.
خۆشحاڵی خەڵک لە ئێران بە کوشتنی خامنەیی و سەرکردەکانی دیکەی ڕژێم، مافی کاردانەوەی خواستی چەندین ساڵەیانە و لە شوێنی خۆیدایە، بەڵام ئەم کوشتنە کە لەلایەن تۆڕێک لە چەتە و ئینسانکوژ و تاوانبارانی جەنگەوه ئەنجامدراوە، نابێتە سەرکەوتن بۆ خەڵکی ئێران، نابێتە دیاریکردنی ئایندەیەک بۆ بەدیهێنانی خواست و ئارەزوەکانی خەڵک بۆ دابینکردنی ئاسایش و ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی، تاوانەکانی بکوژانی خەڵکی ئەفغانستان، عێراق، سوریا، فەلەستینن و ئێران کە هاوتای دەسەڵاتدارانی تاوانبارانن لە ئێران، ئێستا پاڵەوانی ئەم شەڕە وێرانکەرەن و بێئیرادەکردنی خەڵک توندتر دەکەنەوە.
ئەوەی ترامپ و ناتانیاهو ئەو گروپانەی کە داوا لە خەڵک دەکەن، لەژێر بۆردومانی بێوەستاندا بڕژێنە سەر شەقامەکان، بە ئاشکرا هاوئاهەنگی خۆیان بۆ دوژمنایەتی و نابەرپرسیاریەتی بەرامبەر بە ژیان و ئەمنیەتی خەڵک دەسەلمێنن، خەڵکی دەکەنە قوربانی و سوتەمەنی بۆ ئامانجەکانیان.
ئەم شەڕە جگە لە دەرئەنجامە وێرانکەرەکانی و ئەو زەبر و زەنگە قورسە مرۆییانەی کە بەسەر خەڵکی ئێران و ناوچەکەدا دەسەپێنرێت، لەبەردەوامیدا، هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەخاتە قۆناغێکی خوێناوی پرکارەساتەوە، خەڵکی ئێران لە خەباتی ئازادیخوازانەی خۆیان لە دژی کۆماری ئیسلامی لە خراپترین بارودۆخی مومکین دادەنێن.
پێویستە لە سەرانسەری جیهان لە دژی ئەم شەڕە وێرانکەرە و بۆ کۆتاییهێنانی راوەستین.

عوسمانی حاجی مارف




8 ی مارس لە نێوان میراتی خەباتی ژنانی کرێکار و فێمینیزمی سۆسیالیستی.. بەیان ساڵح

سەرەتاکان: کاتێک ژنانی کرێکار ئەمڕۆ ڕێگایان بۆ ئێمە خۆش کرد
لە 8 ی مارسدا، بیرەوەرییەکی تێپەڕیمان بیر ناکەوێت. ئێمە مێژوویەکی ئاگر و ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوە لە دژی ئەو هەلومەرجە بەبیر دەهێنینەوە کە قورسایی لەسەر ژنانی کرێکار هەبوو. ئەم ڕۆژە بە دەستی ژنانی کرێکار لە کارگەکاندا شێوە درا و بە دەنگی ژنانی تێکۆشەر لەسەر شەقامەکان بەرز کرایەوە تا بوو بە ڕۆژێکی نێودەوڵەتی بۆ نوێکردنەوەی پابەندبوون بە دادپەروەری و یەکسانی و سیستەمێکی سۆسیالیستی بێ چین. ئەمە ڕۆژێکە کە تەنها بە قسەی سۆزداری ناژیت. بە گەڕانەوە بۆ ئەو چوارچێوە مێژووییەی کە بەرهەمی هێناوە و بە ناسینەوەی ڕۆڵی سەرەکی بزووتنەوەی فێمینیستی سۆسیالیست لە دۆکیۆمێنتکردنی و داکۆکیکردن لە پەسەندکردنی وەک بۆنەیەکی نێودەوڵەتی بۆ یەکخستنی دەنگی ژنان لە سنوورەکاندا.
8 ی مارس لە بۆشایی لەدایک نەبوو. ڕەگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ ناڕەزایی کرێکارانی چنین لە نیویۆرک لە ساڵی 1857، کاتێک هەزاران ژن ڕێپێوانیان کرد دژی کرێی کەم و کاتژمێرەکانی کارکردن کە ڕۆژانە 16 کاتژمێر درێژ دەبووەوە، لە هەلومەرجێکدا کە زۆر جیاواز نەبوو لە کۆیلایەتی شاردنەوە. هەرچەندە پۆلیس ئەو بزووتنەوەیەی سەرکوت کرد، بەڵام تۆوی ڕێکخراوی سەندیکای ژنانی چاند و ئەو بیرۆکەیەی لە نێو ژنانی کرێکاردا چاندووە کە بێدەنگی بژاردە نییە و شەقام گۆڕەپانێکی ڕەوایە بۆ داواکردنی مافەکان.
زیاتر لە نیو سەدە دواتر، لە 8 ی مارسی 1908، شەقامەکانی نیویۆرک دیسان پڕ بوون لە هەنگاوی پازدە هەزار ئافرەت کە دروشمی “نان و گوڵەباخ” یان هەڵگرتبوو: نان وەک هێمای ئاسایشی ئابووری و شکۆمەندی ژیان، و گوڵەباخ وەک نیشانەی مافیان بۆ ژیانێکی مرۆڤانە کە ژنان کەم نەکاتەوە بۆ ئامێری بەرهەمهێنان. داوای کەمکردنەوەی کاتژمێرەکانی کارکردن، قەدەغەکردنی کارکردنی منداڵان و مافی دەنگدانیان کرد، کە لەو کاتەدا وەک ئیمتیازات مامەڵەی لەگەڵدا دەکرا نەک مافێکی سروشتی. ئەو ساتە ناوازە بوو چونکە داواکاری ئابووری و خواستی سیاسی لە یەک وێنەدا یەکخست و ڕایگەیاند کە کێشەی ژنان لێک جیا نابێتەوە.
لە ساڵی 1909، پارتی سۆسیالیستی ئەمریکی یەکەم ڕۆژی نەتەوەیی ژنانی ڕاگەیاند بۆ ڕێزلێنان لە خەباتی کرێکارانی چنین دواتر بیرۆکەکە لە دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بڵاو بووەوە و دەنگدانەوەی لە نێو بزووتنەوە کرێکاری و سۆسیالیستەکانی ئەوروپا دۆزیەوە. لە ساڵی 1910، لە کاتی کۆنفرانسی ژنانی سۆسیالیست لە کۆپنهاگن، پێشنیارێک پێشکەش کرا بۆ دیاریکردنی ڕۆژی جیهانی ژنان. لەنێو دیارترین داکۆکیکاران، کلارا زێتکین (1857-1933) سۆسیالیستی ئەڵمانی بوو کە ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ بەستنەوەی دۆزی ژنان بە ئازادی چینایەتی و ڕۆڵێکی سەرەکی هەبوو لە دامەزراندنی ئەم ڕۆژە وەک خەباتێکی بسیج نەک ئاهەنگێکی ڕێوڕەسمی. کۆنفرانسەکە بە کۆی دەنگ پێشنیارەکەی پەسەند کرد و ئاماژەی بەوەدا کە بیرۆکەکە گوزارشت لە پێویستییەکی ڕاستەقینە دەکات کە ژنانی چەکدار لە هەموو شوێنێک هەستی پێدەکەن.
لە ساڵی دواتر، سەدان هەزار ژن لە ئەڵمانیا، نەمسا، سویسرا و دانمارک ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ یادکردنەوەی ئەو ڕۆژە. بەڵام ئەو ساتەی کە سیمبولی شۆڕشگێڕانەی خۆی چەسپاند لە ساڵی 1917 دا بوو کاتێک ژنانی کرێکاری ڕووسی لە پترۆگراد دەستیان کرد بە مانگرتن و داوای “نان و ئاشتی” دەکەن لە نێو شەڕێکی وێرانکەردا کە ژیانی خەڵک و خۆراکی خێزانەکانی وشک دەکرد. ئەو مانگرتنە، کە لە 23 ی شوبات بە پێی ڕۆژژمێری ڕووسیا کە هاوتایە لەگەڵ 8 ی ئازار بە پێی ڕۆژژمێری زاینی، یەکەم پریشکی شۆڕشی ڕوسیا بوو کە تزاریزمی ڕووخاند. بەم شێوەیە ئەو ڕۆژە لە ساتێکی داخوازییەوە گۆڕا بۆ ڕووداوێک کە ڕێڕەوی مێژووی گۆڕی و ڕەهەندێکی شۆڕشگێڕانەی بە 8 ی مارس بەخشی کە تا ئەمڕۆش لەدەستی نەداوە.
8 ی مارس بۆ چەندین دەیە لە وڵاتانی سۆسیالیستی مایەوە و کەسایەتی شۆڕشگێڕی و چینایەتی خۆی هێشتەوە، تاوەکو نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی وەک ڕۆژی جیهانی ژنان لە ساڵی 1977 ناساند. بەم شێوەیە ئەم ڕۆژە خۆڕاگری ژنانی کرێکار لە ئەمریکا، ئازایەتی ژنان لە ڕوسیا، و هۆشیاری میلیشیاکانی سۆسیالیست لە ئەوروپا کۆدەکاتەوە، کە وەک بەڵێنێکی نوێ دەمێنێتەوە کە مافەکان نابەخشرێن بەڵکو لە ڕێگەی خەباتی ڕێکخراوەوە بەدەست دەهێنرێن، وە ڕێپێوان بەرەو یەکسانی هێشتا بەردەوامە و نەوەکان قەرزداری ئەوانەی پێش خۆیان بوون و سوورن لەسەر درێژەدان بە ڕێگاکە تا کۆتایی.

فێمینیزمی سۆسیالیستی : کاتێک ئازادی بوو بە مەسەلەی خەباتی ڕۆژانە
فێمینیزمی سۆسیالیستی کە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەم دروست بوو، یەکێک لە پتەوترین بناغە تیۆرییەکانی بۆ ڕوونکردنەوەی چەوساندنەوەی ژنان و پێناسەکردنی مەرجەکانی ئازادییان پێکهێنا. لەگەڵ ناوی تێکۆشکەران و بیرمەندانی بەناوبانگ پەیوەست بوو، لە کلارا زێتکین، ڕۆزا لوکسەمبورگ، و ئەلێکساندرا کۆلۆنتای تا فلۆرا تریستان، کلارا لێملیچ و سیلڤیا پانکهورست، و دواتر لەگەڵ نەوەکانی تیۆریسین و چالاکوانان لە سەدەی بیستەمدا پەرەی سەند.
ئەم تەوژمانە چەوساندنەوەی ژنان وەک دیاردەیەکی سەربەخۆ لە سیستەمی کۆمەڵایەتی زاڵ نەبینیوە. بەڵکو بە بەشێکی دانەبڕاو لە میکانیزمی چەوساندنەوەی سەرمایەداری دادەنێن کە پێی خۆراک دەدرێت و لە هەمان کاتدا بەرهەمی دەهێنێتەوە. لەم ڕوانگەیەدا، ژنی کرێکار ڕووبەڕووی دوو چەوساندنەوە دەبێتەوە کە ناتوانرێت بە جیا لێی تێبگەین: ئەو وەک کرێکارێک لە ڕێگەی کرێی کەمتر لە پیاوان لە بازاڕی کاردا چەوسێنراوەتەوە، وە لە ناو خێزاندا لە ڕێگەی کرێکاری ناوماڵەوە چەوسێنراوەتەوە کە بەرهەمهێنانەوەی هێزی کار مسۆگەر دەکات بەبێ ئەوەی یەک فلسی سەرمایە تێبچێت.
لەم تێگەیشتنە قووڵەوە، فێمینیزمی سۆسیالیستی ڕەخنەی لەوە گرت کە بە “فێمینیزمی بۆرژوازی” ناسراوە، ئەو بزووتنەوەیەی کە هەوڵەکانی خۆی لەسەر مافە سیاسی و یاساییەکانی وەک مافی دەنگدان، دەستگەیشتن بە پەروەردە و بەشداری کردن لە ژیانی گشتی چڕکردۆتەوە. فێمینیستە سۆسیالیستەکان لە کاتێکدا دان بە گرنگی و پێویستیی ئەم داخوازییانەدا دەنێن و دەڵێن کە دەستیان لە کرۆکی کێشەی ژنانی چینی کرێکار نادات، چونکە یەکسانی یاسایی بەتەنیا کۆتایی بە وابەستەبوونی ئابووری ناهێنێت و زنجیرەکانی چەوساندنەوەی ماددی ناشکێنێت. ژنێک کە مافی دەنگدانی هەیە بەڵام لە هەژارییەکی زۆردا دەژی و لە ڕووی ئابوورییەوە پشت بە پیاو دەبەستێت چونکە بازاڕی کار کار یان مووچەیەکی دادپەروەرانەی پێشکەش ناکات، بە شێوەیەکی کاریگەر ئازاد دەمێنێتەوە بێ گوێدانە ئەو مافانەی کە لەسەر کاغەز هەیەتی.
بۆیە ئەم تەوژمانە جەختیان لەوە کردەوە کە خەباتی ژنان نابێت لە خەباتی چینایەتی فراوانتر جیا بکرێتەوە، چونکە لە بنەڕەتدا بەشێکە لە بزووتنەوەیەکی فراوانتر کە ئامانجی گۆڕینی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانە. ئەوان ناکۆکییەکی سروشتی نێوان ژن و پیاو لەناو چینی کرێکاردا نەبینی. بەڵکو پێیان وابوو کە ئەم جۆرە بۆچوونە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی سیستەمێک دەکات کە دەیەوێت چینی کرێکار پارچەپارچە بکات و بیگۆڕێت بۆ ململانێی ناوخۆیی لەجیاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو لایەنەی قازانج لەسەر حسابی کار کۆدەکاتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، چالاکی ڕێکخراوەیی بزووتنەوەی فێمینیستی سۆسیالیستی پەیوەندییەکی نزیکی بە بزووتنەوەی کرێکاری فراوانترەوە هەبوو، کە ژنانی کرێکار لە چوارچێوەیەکی سیاسی شۆڕشگێڕانەدا رێکدەخات کە یەکدەخات نەک دابەش بکات.
ئەم تەوژمانە هەروەها دیدێکی گشتگیریان بۆ ڕێکخستنەوەی کۆمەڵگا بەرەو پێش برد بۆ ئەوەی ژنان بتوانن سەربەخۆیی ئابووری بەدەست بهێنن لە ڕێگەی تێکەڵاوبوونی تەواو لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتیدا، هاوکات دابینکردنی خزمەتگوزاری گشتی فراوان وەک سەنتەری چاودێری منداڵان، دامەزراوەکانی چاودێری و چێشتخانە بەکۆمەڵەکان. ئەم جۆرە ڕێوشوێنانە باری زۆری کاری ناوماڵ لەسەر ژنان کەم دەکاتەوە و پشتبەستنیان لەناو خێزانی تەقلیدی تێکدەشکێنێت. ئازادی ژنان، لەم ڕوانگەیەوە، تەنها بابەتێکی ئەخلاقی، کەلتووری، یان ڕەوانبێژی نەبوو. ئەوە بابەتی ژێرخانی ئابووری بوو کە پێویستی بە گۆڕانێکی بنەڕەتی بوو لە پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان و خاوەندارێتی و دەسەڵات.
بەم مانایە ڕادیکاڵیە، فێمینیزمی سۆسیالیستی سۆسیالیزمی وەک زیادەیەکی سیاسی ئارەزوومەندانە نەبوو کە بتوانرێت لە دەرەوە بە دۆزی ژنان ببەسترێت، بەڵکو وەک مەرجێکی بنچینەیی بۆ بەدەستهێنانی ئازادی ڕاستەقینە و هەمیشەیی دەبینێت. لە ڕێگەی ئەم پەیوەندییە قووڵ و پێکەوە بەستراوەی نێوان فێمینیزم و خەباتی چینایەتی، ئەم تەوژمانە یارمەتیدەر بوون لە داڕشتنی دیدێکی تیۆری بەهێز کە بەردەوامە لە گفتوگۆ هاوچەرخەکان سەبارەت بە پەیوەندی دیالێکتیکی نێوان پرسی ژنان و ململانێ لەسەر پێکهاتەی ئابووری کۆمەڵگا.

چوارچێوەی پیشەسازی: سەرمایەداری و لەدایکبوونی هۆشیاری ژنانی کرێکار
لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم، ئەوروپا فراوانبوونی پیشەسازی گەورەی بەخۆیەوە بینی کە کیشوەرەکەی گۆڕی و نەخشەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی گۆڕی. کارگەکان زۆر بوون، و شارەکان پڕ بوون لە شەپۆلی مرۆڤ کە لە لادێکانەوە دەهاتن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەو سامانە زۆرەی کە کەڵەکەبوو، بەشدار نەبوو لە لایەن ئەوانەی کە بە دەست و ڕەنجی خۆیان دروستیان کرد. ژنان، لەگەڵ پیاوان و منداڵان، کاتژمێرێکی درێژ و ماندووکەر لە بارودۆخێکی سەختدا کاریان دەکرد کە تەنانەت سەرەتایترین ستانداردەکانی تەندروستی و سەلامەتی نەبوو، مووچەی زۆر کەمتر و بەبێ پارێزگاری یاسایی ڕاستەقینە لە دەرکردنی هەڕەمەکی یان برینداری لە شوێنی کار.
لەم چوارچێوە تایبەتەدا، چەوساندنەوەی ژنان تەنها کێشەیەکی کەلتووری پەیوەست بە دابونەریت و دابونەریت نەبوو. بەشێکی جیانەکراوەی پێکهاتەی ئابووری سەرمایەداری بوو کە ڕاستەوخۆ سوودی لە کاری هەرزان ئافرەت و لاوازی پێگەی کۆمەڵایەتی ژنان و نەبوونی کاریگەری یاسایی و ڕێکخراوەیی وەردەگرت.
لەم کەش و هەوایەدا بزووتنەوەی سۆسیالیستی وەک دەربڕینێکی سیاسی بەرژەوەندی و ئاواتەکانی چینی کرێکار لە جیهانێکی دادپەروەرانەتردا دەرکەوت. ژنانی تێکۆشەر بە باوەڕێکی فیکری پتەوەوە کە لە ماوەی چەندین ساڵ چاودێریکردن و لێکۆڵینەوە و خەباتی ڕاستەوخۆ پێکهاتووە: چەوساندنەوەی ژنان ئەنجامێکی ڕاستەوخۆ و بە ئەنقەستی سیستەمێکە کە جەوهەری لە چەوساندنەوەی کار و زۆرترین قازانج لەسەر حسابی ژیان و مافەکانی مرۆڤە.
فێمینیزمی سۆسیالیستی بە ڕوونی جیاوازی لە نێوان دۆزی ژنانی کرێکار و ژنانی بۆرژوازی کرد و جەختی لەوە کردەوە کە تێکەڵکردنیان لە ژێر یەک ناونیشاندا ناکۆکی ڕاستەقینە دەشارێتەوە و خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی چینی باڵادەست دەکات. لە کاتێکدا تەوژمە لیبراڵەکان جەختیان لەسەر بەدەستهێنانی مافی دەنگدان لە سیستەمی ئێستادا دەکرد بەبێ بەرەنگاربوونەوەی پێکهاتەی ئابووری سیستەمەکەی، فێمینیستە سۆسیالیستەکان مشتومڕیان لەسەر ئەوە دەکرد کە ئەم بۆچوونە چارەسەری نیشانە دیارەکان دەکات بەبێ ئەوەی لە ڕەگە قووڵەکان نزیک ببێتەوە. پرسیارێکی بێ سازش هەر مایەوە: چ جۆرە ئازادییەک مافی دەنگدان بە ژنێکی دەوڵەمەند دەبەخشێت لە کاتێکدا ژنە کرێکارەکە لە قوڕی هەژاری و چەوساندنەوەی ڕۆژانەدا گیریان خواردووە؟ و چ جۆرە یەکسانییەک لەسەر بناغەیەکی شکاوی نادادپەروەری ئابووری بنیات نراوە؟
لە ڕێگەی نووسین و پلاتفۆرمە چەکدارەکانی فێمینیزمی سۆسیالیستی، پەیوەندی ئۆرگانیکی نێوان سەرمایەداری و چەوساندنەوەی ژنان بە قووڵی دەگمەن شیکرایەوە. ئابووری سەرمایەداری ژنانی چەوساندەوە سەرەڕای هۆشیاری لە سروشتی دووانەی پێگەیان. بەتەواوی بەهۆی ئەوەوە ئیستغلالیان دەکرد، سوودی لە هەر هەنگاوێک وەردەگرت لە نێوان کارگە و ماڵدا.
ئەم تەوژمانە داوای ململانێی نێوان ژن و پیاویان نەکرد کە ئەو شتانە دابەش بکات کە دەبێت یەکبخرێن. لە ناوەرۆکیاندا داوای ململانێیەکی ڕوون لە نێوان خاوەن سەرمایە و چینی کرێکاردا دەکەن و ئازادی ژنان بە گۆڕانێکی گشتگیر دەبەستنەوە کە هەلومەرجی بەرهەمهێنان دەگۆڕێت و ئەو سیستەمە هەڵدەوەشێنێتەوە کە چەوساندنەوەی ژنان دەکاتە پێکهاتەی ئابووری سەرمایەداری.

باشووری جیهان: کاتێک کارگەکان هێشتا ناوی خۆیان دەپارێزن
ئەگەر خەباتی کرێکارانی چنین لە نیویۆرک لە ساڵی 1857 لە کارگەکانی چنین دەستی پێکرد، ئەوا هەمان ئەو کارگانە تا ئەمڕۆش بوونیان هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوان گواستوویانەتەوە بۆ ئەو شوێنانەی کە کرێکار هەرزانترە و یاساکان لاوازترن و چاودێری لاوازترە ئەوان گواستوویانەتەوە بۆ بەنگلادش و کەمبۆدیا و ئەسیوپیا و مەغریب و وڵاتانی تری باشووری جیهان کە بوونەتە کارگەی هەرزان سەرمایەداری جیهانی، ئەوەی باکوور لەبەری دەکات و دەیخوات بەرهەم دەهێنن لە کاتێکدا کرێکارەکانیان لە دەرەوەی هیچ پارێزگارییەکی ڕاستەقینە دەمێننەوە.
تەنها لە بەنگلادیش زیاتر لە چوار ملیۆن ژن لە کەرتی جلوبەرگی ئامادە کار دەکەن و کاڵا بەرهەم دەهێنن بۆ بازاڕەکانی ئەوروپا و ئەمەریکا بە مووچەیەک کە لە باشترین حاڵەتدا لە 95 دۆلار لە مانگێکدا تێناپەڕێت. کاتێک باڵەخانەی ڕانا پلازا لە ساڵی 2013 داڕما و زیاتر لە 1100 کرێکار لە ژێر وێرانەکەیدا کوژران، ئەو ڕووخانە ڕاستییەکی ئابڕووبەرانەی ئاشکرا کرد: ئەو دەزووەی کە کراسێک لە پاریس بە 200 یۆرۆ دەفرۆشرێت و ژنێک لە ژێر داروپەردوودا لە داکا دەمرێت، دەزوویەکی سەرمایەدارییە کە سنوورەکانی تێپەڕاندووە. ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی و چەند رێکخراوێکی مافی مرۆڤ ئەم کارەساتە بە یەکێک لە خراپترین کارەساتەکانی پیشەسازی لە مێژووی پیشەسازی جلوبەرگدا دادەنێن.
لەگەڵ ئەوەشدا باشووری جیهان تەنها کارگە نییە. لە وڵاتانی کەنداو، سەدان هەزار کرێکاری ناوماڵ لە فلیپین، ئەندۆنیزیا، ئەسیوپیا و سریلانکا لە ژێر سیستەمی کەفالە دەژین. ئەم ژنانە نەک تەنها لە گفتوگۆ نێودەوڵەتییەکاندا ئامادە نین. ئەوان لەو یاسایانەدا دیار نین کە دەبێت بیانپارێزن، چونکە کاری ناوماڵ لە زۆربەی ئەو وڵاتانە بە تەواوی لە یاسای کار بێبەش کراوە.
لە ئەمریکای لاتین و باشووری بیابانی ئەفریقا، ژنان لە ژێر سیاسەتی توندوتیژی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی جیهانیدا بۆ ماوەی دەیان ساڵ بارگرانی دووانیان لە ئەستۆ گرتووە. کاتێک خزمەتگوزارییە گشتییەکان لە پەروەردە، تەندروستی و چاودێری کۆمەڵایەتی کەم دەکرێتەوە، ئەم خزمەتگوزاریانە بە ڕاستی لەناوناچن. بارەکانیان دەچێتە ناو بواری خێزانەوە، لەوێ ژنان قەرەبووی بڕینی بودجەی دەوڵەت دەکەنەوە بە کاری بێ مووچە و کاتی ماندوو. لەم ڕوانگەیەوە، توندوتیژی سیاسەتێکی ئابووری بێلایەن نییە. ئەمە سیاسەتێکە کە دەرەنجامی کۆمەڵایەتی و جێندەریی ڕوونی هەیە و نرخەکەی یەکەم و قورسترین باجەکەی لەلایەن ژنانەوە دەدرێت.
لێرەدا میراتی تیۆری فێمینیزمی سۆسیالیستی ڕەهەندێکی نوێ وەردەگرێت لە دەرەوەی ئەوروپا کە لەوێ سەرچاوەی گرتووە. کاتێک ئەم تەوژمانە ئازادی ژنانیان بە ئازادی چینی کرێکار لە چەوساندنەوەی سەرمایەداری بەستەوە، بناغەی تیۆری دانا کە ڕوونی دەکاتەوە ئەمڕۆ لە کارگەکانی باشوور، ماڵەکانی کەنداو و گەڕەکە هەژارەکانی کەیپ تاون، لیما و کاراچی چی ڕوودەدات. چونکە کێشەکە لە بنەڕەتدا یەکیە: سیستەمێک کە پێویستی بە کاری هەرزان، جەستەی ناسک و یاسای کوندار هەیە، و هەموو ئەمانە بە ئاسانی لە ژنێکی هەژار لە باشووری جیهان دەدۆزێتەوە.
هەروەها گفتووگۆ لەسەر واقیعی ژنان لە جیهاندا ناتوانێ تەواو بێت بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو کەسانەی کە پاڵیان پێوە دەنرێت بۆ فرۆشتنی جەستەیان بۆ مانەوە لە ئابوورییەکی نادادپەروەرانەدا کە بوون خۆی پشت بە جەستە و کاری ناجێگیر دەبەستێت. وەک ئەوەی لە زۆربەی شوێنەکانی جیهاندا ڕوودەدات، لە وڵاتانی گەشتیاری هەژارەوە تا شارە گەورەکان کە لەسەر ئابووری سێبەر دەژین، جەستەی ژنان دەبێتە دوایین سەرچاوەی بەردەست لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەژاری و پەراوێزخستن.
بۆیە 8 ی مارس ناتوانێ ڕۆژێکی جیهانی بێت مەگەر کرێکاری کارگەکە لە داکا، کرێکاری ناوماڵ لە ریاز، فرۆشیاری بازاڕ لە ئەدیس ئەبابا و ئەو ژنەی کە ڕۆژانە بۆ بژێوی ژیان تێدەکۆشێت لە ئابووری نافەرمی سەختدا لە ناوەڕاستی ئەو ڕۆژەدا ئامادە نەبن نەک پەراوێزەکانی. نەک وەک قوربانی بۆ وروژاندنی هەست، بەڵکو وەک ئەکتەرێک لە خەباتێکدا کە نەوەستاوە و ناوەستێت تاوەکو ئەو هەلومەرجە پێکهاتەیەی کە چەوساندنەوەیان گونجاو و قازانج بەخش و بەردەوامە دەگۆڕێت.

قەیرانەکان ڕاستیەکان دەردەخەن: لاوازی دەستکەوتەکان لە ژێر سایەی سەرمایەداریدا
ئەم لاوازییە پێکهاتەیە کە ژنان لە باشوور ئەزموونی دەکەن تەنها پەیوەندی بە ئەوانەوە نییە. قەیرانی ئابووری ئەوە دەردەخات کە ژنان لە باکووریش دەستکەوتیان بەدەستهێناوە کە بە هەڵپەسێردراوی ماونەتەوە بەبێ ڕەگ و ڕیشەی قووڵ لە پێکهاتەی خودی سیستەمەکەدا. ئەزموونی ئەو وڵاتانەی کە بە پێشکەوتوو وەسف دەکرێن لە یەکسانی جێندەردا بە ڕوونی نیشانی دەدەن کە ئەم دەستکەوتانە سەرەڕای گرنگی زۆریان هێشتا لاوازن و ئەگەری داخوران لە سیستەمێکی سەرمایەداریدا کە پێکهاتەی بنەڕەتی نەگۆڕاوە. لە هەموو قەیرانێکی ئابووریدا، داواکان داوا لە ژنان دەکەن لە بازاڕی کار بکشێنەوە لە ژێر ئەو مشتومڕەی کە لە ڕووی کۆمەڵایەتیەوە دەردەکەون بەڵام لە بنەڕەتدا ئابووری دەردەکەون، وەک کەمکردنەوەی بێکاری، کەمکردنەوەی خەرجی گشتی، یان گەڕانەوە بۆ “ڕۆڵی سروشتیی” ژنان لە ماڵ و خێزاندا.
تەنانەت لە وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا و ئەوروپا کە زۆرجار وەک نموونەی یەکسانی نیشان دەدرێن، بەشداری ژنان لە پۆستە باڵاکانی سەرکردایەتی تا ڕادەیەک سنووردارە لە زۆربەی کەرتەکاندا لە سەدا 25 بۆ 35 ی پۆستە باڵاکانی بەڕێوەبەر تێپەڕ ناکات و لە بەرزترین پۆستی جێبەجێکار بۆ 10 بۆ 15 لە سەدا دادەبەزێت، لە کاتێکدا جیاوازی مووچە بە تێکڕای 10 بۆ 13 لە سەدا بەردەوامە. شەڵتەرەکانی قوربانیانی توندوتیژی خێزانی ساڵانە سەدان ژن وەردەگرن، ئەمەش بە ڕوونی نیشانی دەدات کە یەکسانی یاسایی لە دەستوور و یاساکاندا مانای کۆتایی هێنان بە چەوساندنەوەی ڕاستەقینە نییە.
ئەم لاوازییە تەنها بۆ باشوور سنووردار نییە. هەمان سیستەمی ئابووری کە گوشار دەخاتە سەر کرێی ژنانی کرێکار لە کارگەکانی داکا، سیاسەتی توندوتیژی و تایبەتیکردن بەڕێوە دەبات کە کاریگەری لەسەر ژیانی ژنانی کرێکار لە نەخۆشخانە و قوتابخانە و دامەزراوەکانی چاودێری لە ئەوروپا هەیە. بەم شێوەیە لاوازی دەستکەوتەکان دەبێتە دیاردەیەکی هاوبەش کە شێوەی جیاواز لە نێوان باکوور و باشوور وەردەگرێت بەڵام لە هەمان ڕەگەوە سەرهەڵدەدات.
ئەم ڕاستییە ئازاربەخشانە ئەوە دووپات دەکەنەوە کە ئەو مافانەی کە لە ڕێگەی خەبات و قوربانیدان بەدەست هاتوون وردە وردە لەناودەچن مەگەر ئەو پێکهاتە ئابوورییە قووڵانەی کە پەیوەندییەکانی چەوساندنەوە و جیاکاری دەپارێزن بگۆڕدرێن. مافێک کە لە سیستەمێکدا دەدرێت کە باوەڕی بە یەکسانی نییە وەک مافێکی هەڵپەسێردراو دەمێنێتەوە کە دەتوانرێت هەر کاتێک بەرژەوەندییەکانی ئەو سیستەمە پێویست بکات لێی بسەنرێتەوە.

کاتێک پێشکەوتنی ژنان مانای سەرکەوتنی فێمینیستی نەبێت
بوونی ئافرەت لە پۆستی سەرکردایەتیدا مەرج نییە سەرکەوتن بێت بۆ دۆزی ژنان. ئەمە تەنها پارادۆکسێکی تیۆری نییە. مێژوو نموونەی بەرجەستە پێشکەش دەکات. یەکێک لە بەرچاوترین نموونەکان ئەزموونی مارگارێت تاچەر (1925-2013) بوو کە یەکەم ئافرەت بوو بە سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کە لە نێوان ساڵانی 1979 و 1990 حوکمڕانی کرد. بەرزبوونەوەی ئەو بۆ بەرزترین ئاستی دەسەڵات لە کۆمەڵگایەکدا گرنگی هەبوو کە ژیانی سیاسی لەمێژە پیاوان بەسەریدا زاڵ بوون. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم بەرزبوونەوەیە نەبوو بە سیاسەتێک کە یەکسانی کۆمەڵایەتی بەهێز بکات یان چینی کرێکار لە چەوساندنەوە بپارێزێت.
بە پێچەوانەوە، سەردەمی ئەو پەیوەندییەکی نزیکی هەبوو بە سیاسەتی تایبەتکردنی فراوان و توندوتیژی ئابووری سیستماتیک کە سەندیکاکانی لاواز کرد، هێرشی توندی لە کرێکاران کرد و نایەکسانی کۆمەڵایەتی قوڵتر کرد. ژنان، بەتایبەتی ژنانی کرێکار و هەژار، باجێکی نەگونجاو و ئازاربەخشیان دا بۆ ئەم سیاسەتانە.
ژنان بەس نییە بگەنە پۆستی دەسەڵات ئەگەر هەلومەرجی کارکردن نادادپەروەرانە بمێنێتەوە. بەس نییە کە گوتاری “تواناسازی” و “شکاندنی سەقفی شوشەیی” بڵاو ببێتەوە لە کاتێکدا کاری ناوماڵ و چاودێری لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە نەناسراوە و لە حساباتی ئابووری فەرمی دوورخراونەتەوە. ئەم ئەزموونە بیرمان دەخاتەوە کە ئازادی ژنان بە ڕەگەزی ئەو کەسە ناپێورێت کە لەسەر کورسی دەسەڵات دانیشتووە، بەڵکو بە سروشتی ئەو سیاسەتانەی جێبەجێ دەکرێن و هاوتەریب بوونیان لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی زۆرینەی چەوساوەدا دەپێورێت.
ئامادەبوونی ژنان لە پۆستەکانی سەرکردایەتی و بڕیاردان هەنگاوێکی گرنگ و پێویستە بەرەو یەکسانی، چونکە قۆرخکاری مێژوویی دەسەڵات دەشکێنێت و ئامادەبوونێکی سیاسی و دامەزراوەیی دەبەخشێت بە ژنان. لەگەڵ ئەوەشدا پێوانەی ڕاستەقینەی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی ژمارەی کورسییەکانی ژنان نییە لە ئەنجوومەنی کۆمپانیاکان یان هۆڵەکانی پەرلەمان، بەڵکو گەشەسەندنی بەرجەستە لە ژیانی ژنانی پەراوێزخراو: کرێکارانی مووچەی کەم، ئەو ژنانەی لە هەژاری بۆماوەییدا گیریان خواردووە، پەنابەرانی هەڵهاتوو لە جەنگ و چەوساندنەوە، قوربانیانی سیاسەتی توندوتیژی کە باجی ئەو قەیرانانە دەدەن کە خۆیان دروستیان نەکردووە. لەم ڕوانگەیە ڕادیکاڵەوە، 8 ی مارس وەک رۆژی پرسیاری قووڵ لە سیستەمی ئێستا، سیاسەتەکانی و پێکهاتەکەی دەمێنێتەوە نەک دەرفەتێک بێت بۆ گونجاندن یان ماستاوکردن.

8ی مارس: چۆن تێدەکۆشین، نەک چۆن ئاهەنگ دەگێڕین
لە کۆتایی ئەم ڕێگا مێژووییە درێژە کە لە نیویۆرکەوە تا پترۆگراد و لە کۆپنهاگنەوە بۆ هەموو شارێک درێژ دەبێتەوە کە ژنان ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ داواکردنی مافەکانیان، بیرهێنانەوەی 8 ی مارس گەڕانەوەیەکی سۆزدارانە نییە بۆ ڕابردوو. ئەوە گەڕاندنەوەیەکی هۆشیارانە بۆ مانا ڕەسەنەکەی کە زۆر هێز هەوڵ دەدەن جوانی بکەن و بەتاڵ بکەن لە ناوەرۆکی چینایەتی و شۆڕشگێڕی. بەدەستهێنانەوەی ئەم ڕۆژە مانای نکۆڵی کردن لە خەباتی ڕیفۆرمیستی نییە کە دەستکەوتی بەدەست هێناوە کە ناتوانرێت بەکەم بزانرێت. واتە دووبارە بەستنەوەی ئەو دەستکەوتانە بە ڕەگە کۆمەڵایەتی و چینایەتییەکانیانەوە بۆ پاراستنیان لە پاشەکشە و پاشەکشە کردن.
سەرەڕای هەموو ئەو مافانەی کە بە دەیان ساڵ خەبات و خوێن و قوربانیدان بەدەست هاتوون، ئەو پێکهاتە قووڵانەی کە ڕۆژانە جیاکاری لە هەموو کارگەیەک، فەرمانگە و ماڵێکدا بەرهەم دەهێنن، لەناونەچوون. چەوساندنەوەی ژنان بەردەوامە لە بازاڕی کار کە لەسەر بنەمای جیاوازی مووچەی سیستماتیک و کاری بێ مووچە لە ئامارە فەرمییەکاندا نییە، و لاوازی ئابووری بۆماوەیی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوازرێتەوە. ئەو سیستەمەی کە ژنانی کرێکار لە کارگەکانی چنین بەرهەڵستی دەکرد، بە زیندوویی دەمێنێتەوە و شێوە و میکانیزمەکانی دەگۆڕێت و لەگەڵ ئەوەشدا ناوەڕۆکی خۆی لەسەر بنەمای زاڵبوون و چەوساندنەوەی سیستماتیک دەپارێزێت.
ئەو میراتەی فێمینیزمی سۆسیالیستی بەجێی هێشت بانگەوازێک نەبوو بۆ ئاهەنگێکی ساڵانە کە ئاڵاکان هەڵواسرێن، گوڵ دابەش بکرێن و کۆنفرانس ئەنجام بدرێت پێش ئەوەی هەمووان بگەڕێنەوە بۆ ژیانیان بەبێ گۆڕان. بانگەوازێکی بەپەلە بوو بۆ ڕێکخستن و تێکۆشان لە سنوور و کەلتوور و زمانەکاندا، یەکسانی بە ڕەخنەگرتن لە سیستەمی چینایەتی سەرمایەداری و بەستنەوەی ئازادی ژنان بە ئازادی کۆمەڵگا بە گشتی لە لۆژیکی چەوساندنەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا گرنگترین پرسیار هەر دەمێنێتەوە: چۆن تێبکۆشین؟ ئەمڕۆ چ شێوازێکی ڕێکخستن پێویستە؟ ئایا پارتێکی سیاسی سۆسیالیستی تەقلیدی، تۆڕە کۆمەڵایەتییە لامەرکەزییەکان، یان رێکخراوەکانی فێمینیستی ترانس نەتەوەیی؟ چۆن کرێکارێکی جلوبەرگ لە بەنگلادیش دەتوانرێت پەیوەندی بە بەکاربەرێکی ئەوروپاوە هەبێت بە شێوەیەک کە هۆشیاری هاوبەش دروست بکات سەبارەت بە زنجیرەی چەوساندنەوەی جیهانی نەک شاردنەوەیان؟ چۆن دەتوانرێت ڕووبەڕووی سیاسەتی توندوتیژی ببێتەوە کە لەلایەن دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتیەکانەوە سەپێنراوە، کە دەرەنجامەکانی زۆرترین دەکەوێتە سەر ژنانی کرێکار و هەژار؟
وەڵامەکان ناتوانن کورت بکرێنەوە بۆ یەک هاوکێشەی ڕێکخراوەیی کە لە هەموو شوێنێک دروست بێت. هەلومەرجی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەیەکەوە بۆ چوارچێوەیەکی تر جیاوازە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەزموونی هاوچەرخ ئاماژە بە چەند ئاراستەیەکی ڕوون دەکات، لەوانە بەهێزکردنی ڕێکخراوی فێمینیستی سەربەخۆ و بنیاتنانی تۆڕی هاوپشتی فێمینیستی و کرێکاری. هەندێک لە پارتە چەپەکان و هێزە پێشکەوتووەکانیش ڕۆڵیان گێڕاوە لە پشتیوانیکردن لە یەکسانی جێندەر و داخوازییەکانی بزووتنەوەی فێمینیستی، چ لە ڕێگەی کاری پەرلەمانی و چ هاوپەیمانی لەگەڵ بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان.
لەم چوارچێوەیەدا، گرنگ دەبێت خەباتی فێمینیستی بە خەباتی کۆمەڵایەتی فراوانتر لە دژی سیاسەتی توندوتیژی و تایبەتیکردن ببەسترێتەوە و شێوازی نوێی ڕێکخستن کە کاری سیاسی و کۆمەلایەتی و فشاری سەندیکاکان تێکەڵ بکات. جیهانگیریی سەرمایەداری ئابووری جیهانی بەیەکەوە بەستووەتەوە. نەک تەنها تەحەدایەکی هاوبەشی بەرهەمهێناوە بەڵکو هەلومەرجی نوێی بۆ هاوپشتی کیشوەربڕ ڕەخساندووە کە دەتوانێت خەباتی ژنان لە شەڕە ناوخۆییە دابڕاوەکانەوە بگۆڕێت بۆ بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی جیهانی هۆشیارتر لە خۆی و ئامانجەکانی.
بۆیە لە 8 ی مارس و هەموو ڕۆژەکانی دواتر، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە چۆن ئەم بۆنەیە بگێڕین. پرسیاری ڕاستەقینە ئەوەیە کە چۆن تێدەکۆشین و ڕێک دەخەین و بنیات دەنێین. ئەو مافانەی دوێنێ بەدەستیان هێنا پێویستیان بە هۆشیاری نوێ و رێکخراوێکی بەردەوام هەیە بۆ پارێزگاریکردنیان لە ئەمڕۆ، وە پێویستیان بە ئیرادەی فێمینیستی چەپی شۆڕشگێڕانە هەیە کە ماندوو نەبێت لە فراوانکردنیان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ تا یەکسانی تەواو بەدەست دێت—یەکسانییەک کە نە نیوە قبوڵ بکات و نە وردە وردە قبوڵ بکات.

بەیان ساڵح